Администрация муниципального образования «Улаганский район» | ӰРГӰЛЈИГЕ УНДЫЛБАС СТАЛИНГРАД\nГлавная » Новости » ӰРГӰЛЈИГЕ УНДЫЛБАС СТАЛИНГРАД\nӰРГӰЛЈИГЕ УНДЫЛБАС СТАЛИНГРАД\nДон ло Волга суулардыҥ јарадында 200 кӱн ле тӱн улалып, анаҥ ары Сталинградтыҥ стенелеринде ле каланыҥ ичинде болгон мындый јуу-согушты кижиликтиҥ тӱӱкизи билбеген. Бу эҥ канду тартыжу кемиле 100 муҥ квадрат метр кире јерде, фронттыҥ узуныла 400 километрдеҥ 850 километрге јетире улалган. Канду согушта эки јандай 2,1 миллионноҥ ажыра улус турушкан. Ончо јаба Ойрот автоном областьтаҥ Совет черӱге 42 268 черӱчил барган, олордыҥ божогоны ла суруузы јок јылыйганы 3332 кижи, 25 кижиге божогон кийнинеҥ Советский Союзтыҥ Геройы деп ат адалган. Сталинградты корыырында ла ол јуу-согуштыҥ јеҥӱзинде бистиҥ де јерлештер туружып, јеҥ јастанган, олордыҥ аттарын адап ийеектер: Јазулу јурттаҥ Сандяев Иосиф Сергеевич (1924), Саратан јурттаҥ Карабашев Самсон Лукич (1909), Чибиттеҥ Попов Петр Васильевич (1903), Улаганнаҥ Казаков Василий Мамо-рович (1908) ле Кыдыев Булбан Танкинович (1911). Бу јуу-согушта ончо кӱчин берип, тирӱ артып, јуучыл јолын анаҥ ары улалтып, Ада Тӧрӧл учун Улу јуунаҥ јеҥӱлӱ чыгып, Алтайына эзен - амыр јанып келгендер база бар: Балыктујул јурттаҥ Бачимов Андрей Иванович ле Тадышев Андрей Павлович, Балыкчынаҥ Бычинов Савелий Иванович, Тужаардаҥ Тадышев Максим Тихонович ле Челчушев Петр Иванович, Чибилӱнеҥ Курманов Михаил Иванович ле Олчонов Иосиф Пантелеевич, Кӧӧдӧҥ Тондоев Петр Александрович. «За оборону Сталинграда» деп медальла кайралдатканы Јазулунаҥ Темдеков Матвей Павлович (1919) ле Чибилӱнеҥ Белеев Егор Дмитриевич (1919). Матвей Павловичтиҥ бу јуу-согуш кере-гинде эске алынганы јокко јуук эмтир, Воронежский фронттыҥ составында Сталинградты корулаганында турушкан, олорды Забайкальенеҥ Сталинград јаар чачарда, «андагы солдаттар ла офицерлер, кадровый армия келген деп, тыҥ сӱӱнгилеген»- деп фронтовик ӧрӧкӧнниҥ айтканын балдары эске алыныштарында куучындаган. Егор Дмитриевичтиҥ Ада Тӧрӧл учун Улу јуу керегинде куучынынаҥ алылган ӱзӱк: «Сталинград кала учун тартыжу уур-кӱч\nайалгада боло берерде, бистиҥ стрелковый дивизияны ары болушка ийген. Бистиҥ дивизия «обстрелянные» деп чоло атту болгоныс, бастыра јуу-јепселисти алганча барганыс. Бис јаҥы ла Одесса, Керчь калаларды корулап, јайымдап, талбырап калган дивизия болгоныс. Сталинградта ол тушта јаан јуучыл јепселдер белетеп чыгарып турган заводтор болгон. Кавказ ла Орто Азия ла бир канча калалар ла колбу тудатан, суула, јерле јолдор бу кала ажыра болгон. Немецтер оныҥ учун бу каланы колго кийдирер амадулу болгон. Оноҥ Сталинниҥ адыла адалган город болзын. Баштап тарый јаҥыс ла коруланатан айалга болгон, ичкерлеп барар арга јок. Кезик дивизиялардыҥ чагы чыгып калган, мыныҥ ла алдында болгон јууда туружып. «Калганчы солдатка јетире турзын!» деп јакару болгон. Јуу-јепсел де коомой, курсак-тамак та јок, ӧйинде јетирилбес. Коштойында ла бу ӧйдӧ «Воронежский котел» деп тыҥ тартыжу болуп турган ӧй болгон. Эки јара јуулажып болбозын немец билип, эҥ ле тыҥ јуулашкадый дивизияларын Ста-линград јаар ийип, быжулап турган. Союзниктери итальяндар, румындар болушка коркышту талдама черӱзин ийип турган. Је база кӱч ле болгон бистиҥ улуска. Тӱни-тӱжи бомбалар, листовкалар чачып, немец те база тыҥ ла тартышкан. Сталинград город бастыра јемирилип калган болгон. Је оноҥ бистиҥ ӱч фронт ӱч јанынаҥ арадап туйуктайла, курчуунаҥ чыгып болбос эдип, јуу-јепсел, курсак-тамак јетирилбес эдип айалга тӧзӧйлӧ, Паулюстыҥ атту-чуулу армиязын эки јара бӧлӧ соголо, олјого алганыс. Немецтер де тыҥ ла удурлашкан, «ӧлзӧ - ӧлӧр лӧ» деп санангылаган ошкош. Генералдары, офицерлери, солдаттары торологылайла, чарчагылайла, ӧлӧргӧ једе бергилеген, тартыжар кӱчи јогын билип, биске багынып, олјого кирген. Бу јууда немецтердиҥ јуулажар кӱӱндери јоголып, чаксыражып баштаарда, бистиҥ кӱӱн-санаас бийиктеп, арга-кӱчис кирип, Кызыл черӱниҥ айалгазы оҥдолып баштаган. Је оноҥ бистиҥ дивизияны тургузала Ростов јаар јуу-согушка туружар этире аткарган» - деп, мынайып адам куучындап, - «А олорды кем кычырган, кем айткан бисти келип јуула» - деп кызы Мундусова (Белеева) Наталья Егоровна куучындаган. Адамныҥ јуучыл јолыныҥ оноҥ ары улалганы Ростовто госпиталь, Польша, Германия, Берлин – рейхстагтыҥ стенезине «Ойротия – Белеев Е.Д.» деп кол салганын куучындаар болгон. Алтайына адам эзен-амыр 1946 јылда јанган. «Бистиҥ улустыҥ јалтанбазыла, тынын кысканбазыла, ат-нерезиле бу јууны алып чыктыс» - деп адазыныҥ айткан сӧстӧрин Наталья Егоровна эске алынып, куучынын тӱгести. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ тӱӱкизинде Сталинградта болгон тартыжу аҥылу ла учурлу болгонын темдектеер керек. Канча муҥ улустыҥ каны ла јажы тӧгӱлген Сталинградтыҥ јерин кижилик качан да ундыбас. Бу канду тартыжуныҥ истери улустыҥ јӱрегинде, музейлерде тургускан јуучыл јепселдерде, јуучылдардыҥ аттарын ӱргӱлјикке бичиген таштарда јылдар, чактар туркунына артар.\n(Јуучылдардыҥ ады-јолдоры «Ада – Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде Улаганныҥ улузыныҥ јуучыл ла ишмекчи једимдери» деп бичиктеҥ алылган)


«Јаан Алтай» Эл Ойында болор бо? - altaicholmon\nСпорттыҥ национал бӱдӱмдеринде Кӧк-Бӧрӱ ойын аайынча Алтайдагы биригӱниҥ (Барнаул) президенти Кристина Карамышинаныҥ башкарып ӧткӱрген бу јуунында республикан федерацияныҥ јааны Эзендей Тепуковтыҥ јетирӱзи угулган. Оныҥ айтканыла, быјыл кичӱ ле изӱ айларда спорттыҥ бу бӱдӱмиле Алтай Республиканыҥ эки чемпионады ӧткӱрилген. Кандык айда дезе јашӧскӱримниҥ командазы Алма-Атыда јииттер ортодо болгон Азияныҥ баштапкы чемпионадында турушкандар.\nЭзендей Александрович анайда ок Кӧк-Бӧрӱ республикада јакшы ӧзӱм алынып јат деп темдектеген. Бӱгӱнги кӱнде бу бӱдӱм анчада ла Оҥдой аймакта ичкери ӧзӱм алынган. Кӧчкӱндердиҥ јебрен ойыныла јилбиркеп тургандар ас эмес. Командалардыҥ тоозы дезе сегиске јеткен. Баштапкы ла катап јииттердиҥ таҥынаҥ башка командазы тӧзӧлгӧн. Улаган ла Шабалин аймактар маргаандарга ӱч командадаҥ ас эмес тургузат. Республикан турнирлерде Кан-Оозыныҥ кӧк-бӧрӱчилери база ойногылап јат. Кош- Агаштыҥ спортчылары Эл Ойында јаантайын туружып јадылар. Республиканыҥ јуунты командазы быјыл талдашту маргаандарды база јеҥӱлӱ ӧткӧн. Тергеениҥ кӧк-бӧрӱчилери 2020 јылда Узбекистанда ӧдӧтӧн телекейлик чемпионатта туружып, спорттыҥ бу бӱдӱминде Россияныҥ адын корулаар.\nКристина Карамышинаныҥ айтканыла, Кӧк-Бӧрӱ ойынды ӧскӱреринде бӱгӱнги кӱнде Алтай Республика ончо тергеелерди акалап јат. Мында 245 спортчы окылу темдектелген. Бу бӱдӱмле анайда ок Башкирияныҥ, Новосибирский областьтыҥ, Москваныҥ, Красноярский крайдыҥ, Иркутский областьтыҥ ла Бурятияныҥ спортчылары јилбиркеп јадылар. Кӧк-Бӧрӱни бойыныҥ јеринде Чечен Республика база ӧскӱрерге јат. Кристина Олеговна келер јылда Узбекистанда болотон телекейлик чемпионатта Россиядаҥ ӱч команда туружар деп айдат. Мындый јӧп Кӧк-Бӧрӱниҥ телекейлик федерациязыныҥ јуунында јарадылган. Американыҥ, Китайдыҥ ла бир кезек ӧскӧ дӧ ороондордыҥ чыгартулу улузы оныла јӧпсинбеген, је јӧп окылу јарадылып калган. Айдарда, телекейлик чемпионатка Башкирия ла Алтай Республика таҥынаҥ бойлорыныҥ командаларын тургузар. База бир јуунты команданы Красноярский крайдыҥ, Новосибирский ле Иркутский областьтардыҥ кӧк-бӧрӱчилери тӧзӧӧр.\nТатарстанда дезе аттыҥ ӱстинде кӱрежетен бӱдӱм ичкери јол алынган деп темдектеер керек. Бу бӱдӱмниҥ кийнинде олор Кӧк-Бӧрӱге кӧчӧргӧ белетенет. Ол керегинде јуунда “Татар аргымак” АНО-ныҥ вице-президенти Фарид Набиуллин куучындаган. 2019 јылда олордо татар укту малды ӧскӱрери јанынаҥ ченелтелӱ иштер тӱгенген. Республиканыҥ јылкычылары укту мал керегинде патент алып, окылу реестрге киргендер. Фарид Мозабиховичтиҥ айтканыла, олорго бу сӱреей јаан једим. Ол атла колбулу бӱдӱмдерди ӧскӱрерге ийде-кӱч кошкон. Татарстанда бӱгӱнги кӱнде атла ыраагына јарыжатан бӱдӱмге сӱрекей јаан ајару эдилет. Олордыҥ тоозында Алдарыш деген бӱдӱм база бар. Јербойыныҥ албатызы аттыҥ ӱстинде отурала кӱрежетенин Алдарыш деп адап јадылар. Бисте мындый бӱдӱм база бар. Улаганда болгон Эл Ойында јербойыныҥ эмдикчилери атту кӱрежетен ойынды кӧргӱзӱлӱ бӱдӱм эдип кӧргӱзерде, улус оны сӱрекей јилбиркеп кӧргӧн эди. Телеҥит элдиҥ бу јебрен ойынын ойто орныктырып, оны ӧскӱрер ӧй јеткен эмес пе?\nАйылдаш республикадаҥ келген айылчыныҥ айтканыла, алтайлар Россияда Кӧк-Бӧрӱ ойынды ӧскӱрерге ичкери тебӱ бергендер. Јуунга келердеҥ озо ол Башкирияныҥ кӧк-бӧрӱчилериле куучындашкан болуптыр. Бӱгӱнги кӱнде бу республиканыҥ аймактарыныҥ бирӱзинде алты, база бир аймакта тӧрт команда тӧзӧлгӧн деп куучындайт. Башкирлер эмди тургуза бой-бойлоры ортодо најылык маргаандар ӧткӱрип јат. Је Кӧк-Бӧрӱле республиканыҥ чемпионадын ӧткӱрерге олор “быжып” калгандар. Татарстанда дезе аттыҥ спорты јаан јол алынып јат. Алдарыш Сабантуйдыҥ программазына кийдирилген. Аттыҥ ӱстинде отурала кӱрежетен бу бӱдӱмле јаскыда кӧргӱзӱлӱ маргаандар ӧткӧн. Јайгыда аймактарда болгон Сабантуйларда маргаандар ӧткӱрилген. Кӱскиде Алдарышла республиканыҥ баштапкы чемпионады ӧткӧн.\nАттыҥ спортына јаан болужын Татнефть јетирип јат. Оныҥ јӧмӧлтӧзиле республиканыҥ тӧрт аймагында атла спорттыҥ школдоры ачылган. Фарид Мазабиховичтиҥ айтканыла, олор Кӧк-Бӧрӱге алтайлардаҥ ӱренгилеп јат. Татарлар эмди тургуза шыраҥкай ӱренчиктер. Је озологондоры от алардаҥ айабас. Ийде-кӱчтӱ республикада атла колбулу бӱдӱмге — Кӧк-Бӧрӱге мынаҥ ары јаан ајару эдилери билдирет. Кӧк-Бӧрӱниҥ федерациязын федерал кеминде окылу тӧзӧп ачарында татарлар база туружып јат.\nОльга Кумани Кӧк-Бӧрӱге культурадаҥ келген. Ол телекейлик кемдӱ јаргычы. Кумани бистиҥ республикада мындый атла адаткан сок јаҥыс кижи. Ол јуунда мынайда куучындаган: “Мениҥ чыккан-ӧскӧн јерим — Новосибирскте. Је Туулу Алтайда јатканым он сегис јыл болды. Алтайда јаҥжыккан культураны шиҥдеп јадырым. Керамика јанынаҥ ус кижи болорым. Кӧк-Бӧрӱле Кӱпчегенде устардыҥ семинарында танышкам. Калганчы ӧйдӧ тӱрк укту калыктарда спорттыҥ националььный бӱдӱмдери ичкери јаан ӧзӱм алынган. Мынаҥ ары ол там ла элбеер. Бу бӱдӱмди элдеҥ ле озо јашӧскӱрим ортодо таркадар керек. Спорт ол — су-кадык јӱрӱм ине. Спорттыҥ јаҥжыккан бӱдӱмдери дезе кӧп улусты јилбиркедип јат.\nКазахстанда ла Киргизияда ӧткӧн маргаандарга барып јӱргем. Бу ороондордо Алтай Республиканыҥ элчилерин сӱрекей јакшы уткыгылап јадылар. Олордыҥ јанынаҥ “Алтай бистиҥ јебрен Тӧрӧлис!” деп айтканын кӧп катап уктым. Тӱрк укту элдер Алтайга келерге, оны кӧрӧргӧ, алтай албатыла туштажарга сӱрекей тыҥ кӱӱнзеп јадылар. Кӧк-Бӧрӱ Алтай Республикага јирме јыл мынаҥ кайра Киргизиядаҥ келген. Је мен мындагы тургун калыктыҥ культуразын, фольклорын ла эпосын шиҥдеп турала, оны сӱрекей јебрен алтай-тӱрк ойын деген шӱӱлтеге келдим. Кӧк-Бӧрӱ эр улустыҥ ойыны. Оныҥ ээжилери кату. Ӱй улусты ла кыстарды бу бӱдӱмге база јилбиркедер керек деп айдыжат, је Кӧк-Бӧрӱге олордыҥ чыдалы ла ийде-кӱчи јетпес. Маҥ бажында ок-јаадаҥ адарын ла байа бир джигитовка деп адалып турган бӱдӱмди ӧскӱрер керек. Ӱй улус ла кыстар бу бӱдӱмдерде јакшы туружар аргалу. Алтай Республикада аттыҥ спортшколдорын ачар ӧй келген деп сананып турум”.\nНовосибирсктеҥ келген Азизбек Ергешев јуунда кӧп эрмек айтпаган. Ол бойыныҥ кыска куучынында бӱгӱнги кӱнде Новосибирский областьта Кӧк-Бӧрӱде 40-45 спортчы туружып јат деп темдектеген. Олор 2019 јылдыҥ куран айында Узбекистанда болотон телекейлик чемпионатта туружатан командалар ортодо талдашту маргаандар ӧткӱрген. Киргизиядаҥ келген кӧк-бӧрӱчилер јербойыныҥ спортчыларын бу бӱдӱмге Новосибирсктиҥ кыйузында турган Гусиный брод деп јуртта тазыктырып јадылар. Алдында колхоз-совхоз болгон јерде аттарды тударга јакшы айалгалар тӧзӧлгӧн. Элкем-телкем кыраларда азырал јеткилинче белетелет. Оныҥ да учун мында ӧлӧҥ лӧ сула јеткил. Јуртта кымыс эдер ферма бар.\nСпорттыҥ ниционал бӱдӱмдеринде Кӧк-Бӧрӱ ойын аайынча Алтайдагы биригӱниҥ президенти Кристина Карамышина быјыл болотон Эл Ойынга Монголияныҥ, Китайдыҥ, Казахстанныҥ ла Киргизияныҥ јуунты командаларын кычырып, “Јаан Алтайдыҥ” телекейлик турнирин ӧткӱрер баштаҥкай эткен. Кӧк-Бӧрӱле республикан федерацияныҥ јааны Эзендей Тепуков мындый јаан маргаандардыҥ технический сурактарын бис алып чыгарыс, је беш ороонныҥ кӧк-бӧрӱчилери туружатан телекейлик маргаандарга јакшы команда тӧзӧп, тыҥ белетенер керек деп айткан. Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Алексей Тюхтенев дезе Эл Ойында Кӧк-Бӧрӱле телекейлик кемдӱ маргаандар ӧткӱретен сурактарды озо башлтап лапту ла быжу шӱӱжип кӧрӧр керек деген. Мында, байла, элдеҥ ле озо эки јылдыҥ ичинде бир катап ӧткӱрилип турган албатыныҥ байрамыныҥ программазы элбек болгонын ла ого сӱрекей кӧп туружаачылар ла айылчылар келип турганын, быјылгы Эл Ойын кайда ӧдӧтӧнин ајаруга алар керек. Айдарда, Кристина Карамышинаныҥ баштаҥкайыныҥ аайы ачыгынча артып јат. “Јаан Алтайдыҥ” турнири Эл Ойында болор бо деген суракка бис база алдырттыс.


Салым сыйлаган сӱӱжиле јӱрӱми оныҥ јараш - altaicholmon\nКудай берген 90 јажын Майма аймакта јуртап јаткан Мария Ивановна ШУМСКАЯ јаан изӱ айдыҥ 22-чи\nОл бойыныҥ јаан ла јаркынду јӱрӱминиҥ јарымызын балдарга, олордыҥ келер ӧйине учурлаган, чокымдап айтса, амыралтага чыкканча Майманыҥ 1-кы таҥмалу школында немецкий тилдиҥ ӱредӱчизи болуп иштеген. Мария Ивановнаны чыккан кӱниле уткыыр јаан бӱдӱмји аймактыҥ администрациязыныҥ иш ле јондык сурактар аайынча башкартузыныҥ јааны Н. А. Крапивинага ла аймактыҥ ветерандарыныҥ совединиҥ председатели В. Н. Берняевага эдилген. Россия Федерацияныҥ президенти В. В. Путинниҥ ле Алтай Республиканыҥ башчызы О. Л. Хорохординниҥ уткуулдарын талалык ӧзӱм аайынча министрдиҥ ордынчызы М. А. Ондар Мария Ивановнага јетирди. Онойдо ок тоомјылу јерлежин Маймадагы јурт јеезениҥ јааны А. В. Берсенев, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ депутады О. И. Волосовцева ла кӱрее кожоҥныҥ «Ивушки» деген албаты ӧмӧлигиниҥ туружаачызы Г. Я. Болотова уткудылар. Мария Ивановна бу ӧмӧликте база кӧп јылдар туркунына эрчимдӱ туружып кожоҥдогон. Кӧп тоолу авторлор бойлорыныҥ бичимелдерин «Шукшинниҥ баштапкы ӱйи» деген эрмектеҥ баштагылайт, бодолында оныҥ јӱрӱминде болгон оноҥ до ӧскӧзи јаан ла учур болбогондый.\nМен Мария Ивановна керегинде оныҥ бойынаҥ укканымды, бойымныҥ кӧргӧнимди-сананганымды бичийдим – мында, бу учуралда, мениҥ бойымныҥ тап-эригим бар деп айдарга јараар.\nБисти оныҥ ӱренчиги Юля таныштырган. 1989 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-кы кӱнинде бистиҥ филологический факультет Сростки јаар экскурсияга јӱрген. Јилбилӱ јол-јорыктаҥ јанып келеле, бис Юляла айылга кирип, бир кучак георгинди ӱзӱп, оныҥ ӱредӱчизине айылдап бардыс.\nСӱӱген ӱредӱчигер немецкий тилди ӧткӱрерде, слер канайып филфакты талдап алганар деп ол ло тарыйын ондый сурак чыгып келет. Је мынызы ондый ла учурлу ба? Сӱӱген ӱредӱчи – ол бу профессияны-ишти баалап, оморкоп јӱрерге слердиҥ кӧксигерде сӱӱшти, тоомјыны чебер чечет ле ачат. Чындап, школдо мениҥ сӱӱген ӱредӱчим биологияныҥ ӱредӱчизи болгон. Балдарды ӱредери оныҥ Јайааннаҥ тӱшкен јайалтазы болгон деп айдарга јараар. Ол бойыныҥ предмедин ондый тыҥ сӱӱген, керек дезе, бис, бӱткӱл класс, ботаниканы, зоологияны ла текши биологияны тыҥыда ла ӱренерге чырмайатаныс – Антонина Ивановнаны канайып ачындыратан. Ачындырарга, санааркадарга чек јарабас! Мениҥ санаамда, чындык ӱредӱчи кажы ла ӱренчигиниҥ бажына билгирди акту кӱӱнинеҥ, јӱрегинеҥ салат: чып ла чын, меге бӱтсеҥ, айса болзо, ол сеге тузалу болор!\nМария Ивановна оныҥ ӱстине сӱреен кеберкек јаражай болуптыр… Байа јӱрӱмде кеберкек, јаркынду эпшилер бар ине. Олордыҥ јуугында кӧскӧ илинбес кӱӱниҥ келер. Је онойдо ок кеберкек сӱр-кебердеҥ ару, јымжак, јарык от эбире улуска јайылат, олорды курчап јылыдат. Мария Ивановна шак ондыйлардыҥ бирӱзи. Бис табылу чайлап отурганчабыс, айылдыҥ ээзи эпши Юлядаҥ кем кайда, кандый ӱредӱге киргенин јилбиркеп сурайт. Орто-ортозынаҥ солундарга бойынаҥ кандый да јылу, јолду баа берип отурды. Ол бойыныҥ ӱренчиктерин сӱӱген, олордыҥ кажызын ла тооп ло угуп билетен. Онызы база јаантайын иле сезилетен – мен ого јӱк ле јакшы, јуук таныш эмес кыс болгом ине. Оныҥ ӱренчигиле, баштапкы ла алтамдарын эдип јаткан кысла кожо бис баштапкы курстыҥ кӱлӱктери инебис.\nБис Мария Ивановнала кожо кӧп јылдар ӧткӧн кийнинеҥ улай эмес те болзо, је каа-јаада туштажып туратаныс. Ол бойыныҥ кӧмзӧзин аайлап баштаган, реставрацияга кӧп фотојуруктар экелип туратан. Мен дезе шак ондый ишле кӧнӱ иштеп турган тужым.\nЈаш, оогош тужыныҥ фотојуруктарында узун, койу чачту, коп-коо сынду јакшынак, ӧкӧр кызычак. Теп-тегерик кеберинде – бойыныҥ баазын билер, бойын тудунып билер кыс. Ич-телекейи јайым, керсӱ, тегин калас ӱнин кӧдӱрбес.\nШумскихтердиҥ билези Березовкадаҥ Сросткиге кӧчӱп келерде, олордыҥ кызы Маша он тӧрт јашту болгон. Ол эне-адазыныҥ эрке-торко, тоотолоп азыраган сок јаҥыс кызы. Машаныҥ кийим-тудумы јаркынду болгон, ӱӱре-јелелериниҥ кӱйӱниш-атааркажы мында эмей. Адазы јуртээлемдик потребительский обществоныҥ председатели болгондо – ончо немени аларга јолы ачык ине деген куучындар болгон ло эмей! Јажыды ӧскӧзинде болгон. Таайы Ыраак Кӱнчыгышта јаткан ла олорго посылкаларды аткарып туратан. Јараш кеп-кийим, ӧдӱк-тон посылкаларла келип туратан.\nБир сӱреен јараш фотојурук ательедеҥ ле болгон болордоҥ айабас. Мында Машаныҥ кийген платьези парашютный торкодоҥ ошкош. Платьениҥ јеҥдери фонариктер ошкош, бойы дезе кӧп лӧ кату складкаларлу… Эмезе Маша ӱӱре-јелези Наташала кожо, Василий Шукшинниҥ эјези, эки кыс јарык ӧҥдӱ кофталарлу, кеберкек јаражай кыстар, «сибирячкалар».\nШукшинниҥ «Осенью» деген куучыны «оныҥ, Мария Ивановнаныҥ, алкы бойыныҥ» куучыны деп јаантайын айдып отуратан. Мениҥ санаамла болзо, Шукшинниҥ ончого јуук Мариялары («Любавиндердеги» Мария Родионовадаҥ башказы) јаҥыс ла Маша Шумскаядаҥ јуралган. «Марья, чийик кара кабакту, кӧстӧри дезе ару ла санаалу. Кылык-јаҥыла дезе, токыналу, тӧп, керсӱ, ачык ла јалакай кӱӱндӱ, ӧзӧктӱ. Сӱрекей чыдамкай, турумкай. Ол каа-јаада ла кӱлӱмзиренетен, је бойыныҥ ару кӧстӧриниҥ тоҥмок суудый тӱбинде јаантайын јарык кӱлӱмјизин јажыратан. Улуска мындый кӧстӧр кӧргӧндӧ, олор бӱдӱҥкей боло берет. Бойыныҥ ӱӱре-јелелеринеҥ бир де артпайтан: кыстардыҥ ӧзӧккӧ табарар кожоҥдорын кожоҥдоор, бијелеп те билетен… Айла, оны кӧрӧ-тура, мындый тӧп, табылу, бекем ӧзӧктӱ бойы кӱрееге чыгып, бијелеер аргалу деп сананарга кӱч болгон. Је качан бијелегенде – кем де онызын кайкабайтан». (В. Шукшин, «Любавины»).\nМениҥ бодоштыра айтканыма удура Мария Ивановна кӱлӱмзиренип, ол бойыныҥ ончо Марияларын, чынынча алар болзо, бойыныҥ энезинеҥ бичиген деп айдатан. Ол энезин сӱрекей тыҥ сӱӱген. Је, чындап та, айса болзо, ондый болгон.\nБис экӱ фотојуруктарды ајарулу кӧрӧдис. Ару, тоҥмок суудый кӧстӧри Мария Ивановнаныҥ энезинеҥ тӱшкен ырыс-кежиги. Ол энезин тыҥ сӱӱген. Айса болзо, оноҥ улам Василийдиҥ кийнинеҥ таныш эмес ле јаан Москвага барарга тыҥ ла кӱӱнзеп јӱткӱбеген. Уур-кӱчтердеҥ јалтанган деп айдарга болбос (акту кӱӱн-санаадаҥ айдар болзо, мындый уур-кӱчтер, коркытпас јалтанбастар кӧп пӧ? Бир де алаҥзыш јогынаҥ, ачыгынча айдар болзо?).\nОлордыҥ сӱӱжиниҥ баштапкы алтамдары теп ле тегин болгон ине. Тушташкан – бой-бойын јараткан, сӱӱш келген… Меге мынайда Мария Ивановна бойы куучындаган. Је, бодолында, ончозы тегин, килеҥ, јеҥил болбогон болордоҥ айабас. Нениҥ учун дезе мында «бай Бакланиниҥ» кызы ла «јокту Низовканыҥ» јииди тушташкан да. Мынайда дезе јурттыҥ эки учы адалган. Маша ого јаан ајару этпеген, је Василийге… Јииттиҥ јууктарынаҥ кемизи де онызы јиитке учурлу болгонын айткан болуптыр. Керек дезе Василий ол керегинде бойыныҥ кандый да самаразында бичиген эмтир. Ырыска-сӱӱшке олорго бир канча јыл келишкен. Василий тӧрӧл јуртынаҥ тӧртӧн алты јылда јӱре берген, ӱренген, оноҥ техникумды артыргызып, трестте ишке кирген. Оныҥ кийнинде Калуга јаар заводто иштеерге аткарган, оноҥ Владимир јаар тракторный заводты тударга аткарылган. Онойып турала, Щербинкада электростанцияда, база Голицынде электростанцияда темир јолдыҥ кӱринде иштеерге келишкен. Олор экӱ улай ла бичишкен – ол иштеп те турарда, черӱде службазын да ӧдӱп турган ӧйдӧ. Мария бойыныҥ сӱӱгенин акту кӱӱнинеҥ ле чындык сакыган. Маша Новосибирскте ӱренип турган ӧйдӧ туштажулар болгон. Василий айлына амырап јанар тушта, јолой токтоп туратан. Сросткиде де туштажулар болгон. 1953 јылда, качан Василий тӧрӧл јерине јанып келеле, аттестатка экстернле экзамендерди табыштырала, јашӧскӱримниҥ школына орус тилдиҥ ле литератураныҥ редӱчизи болуп ишке кирген ле јиит улус биле тӧзӧгӧн. Јакшы јаткан, је – узак эмес. Салым ба? Василийди Москва бойына тарткан, Литературный институтка кирип ӱренер амадулу болгон. Јарлу, ады-јолы танылу, макта болорго амадаган. Энези ле эјези оныҥ амадузын јӧмӧгӧн. Керектӱ акчаны јууган. Маша кийнинде ол тӧлӱни тӧлӧгӧн.\n1955 јылда Шукшин Москва јаар атанган. ВГИК-те ӱренген, Мария Ивановна оны айлында, јеринде сакыган. Ол эрте эмезе оройтып та болзо јанып келер деп иженген. Керек дезе, качан 1957 јылда айлы јаар бичиген самаразында ӧскӧзине јолыккан ла айрыларга турганы керегинде бичиирде, Мария бӱтпеген. Бу самара јастыра Шумскихтердиҥ айлына келген ле Марияныҥ адазы аайы-бажына чыгарга Москва јаар барып јӱрген. Василий Макаровичке, керек дезе, паспортын «јылыйтып саларга» келишкен. Шылтагы актриса Лидия Федосеевала биригетен арга ла табарга. Мария онойып айрылыжарга јӧбин бербеген.\n–Мария Ивановна, айрылыжып калары артык болгон эмес пе?\n«Ол тужында айрылыш ондый ла коркымчылу алтам болбогон ине?» – деп, мен орус интеллигенцияныҥ оморкодузы учун чугулданып, сураган эдим. Качан да сӱӱген эпшини, эр кижиниҥ баштапкы ӱйи Кудайдаҥ эмес пе, оны мынайда сындырарга јараар ба?!\n–Је мен «айрылыжарга јӧбимди канайда бербеген болотом?» – ол оны сурабаган да… Оноҥ бойы да айрыларга чаазын-документти бербеген ине…\nМария Ивановнаныҥ меге куучындаганыла, бир самара болгон. Ол ондо мынайда бичиген: «Меге кандый да ӧйдӧ кайда да сен бар деген санаа болушкан, ийде-кӱч берген. Је бис экӱ эки башка барзас, онызы менеҥ камаанду эмезин билип јӱр. Мениҥ сӱӱгеним, мен сеге бойымныҥ кӱӱнимди айдып салгам ине». Мынызын канайда оҥдоор? Бу сӧстӧрдиҥ учурын јӱк ле ол экӱ јартаар аргалу, бистиҥ нени де айдатан учурыс јок…\nМария Ивановна: «Оны бийикке чыгарала, оны алдынаҥ ӧрӧ кӧргӧм» — деп айткан эди. Керек дезе энезин, качан ол Сросткиде јадып турарда (Мария ӧскӧ јуртта ӱредӱчи болуп иштеген), Василийге бир сӧс айтпазын деп сурап туратан. Шукшиндер Шумскихтерле ол учуралдыҥ кийнинеҥ куучындашпайтан. Василий оромдо башкы кайын энезиле јолыкса, туура кӧрӧргӧ албаданатан… Чындап, Василий Шукшинди јерлештери Марияны артыргызып салганы учун сӱӱбейтен. Улустыҥ айтканыла, Москвадаҥ кандый да бичиичи эпши (айса болзо, журналист) Мария Ивановнага Шукшин керегинде јаҥыс ла јакшы сӧстӧр айдып турган деп ајару эткен болуптыр. «Ол чек ле ангел ошкош. Је ол кандый ангел?!»\n— Мениҥ билеримле, ол ондый ок болгон — деп, Мария Ивановна каруузын јандырган. Мен ол туштагы бистиҥ куучынысты ойто эске аладым.\nЧындап та, ол ангел болбогон, Мария да теп ле тегин јиитле сӱӱжин тапкан јаш келин болгон. Кӱнӱркеш те болгон, балазын да јылыйткан, оныҥ ачузы, ачынганы да болгон, ончозы ла болгон – куучын-эрмегинеҥ билдирип турбай, ачузы, ачыныжы јогынаҥ канайда болотон, качан бу – јӱрӱм? Теп ле тегинниҥ, кижиниҥ…\nОл кӱскиде божогон. Школдо Ӱредӱчиниҥ кӱнин темдектеп турган ӧй – уткуулдар, кӱӱ, бије. Ӱредӱчилердиҥ кемизи де Марияга айдып ийген – кайдаҥ да уккан. Ол байрамнаҥ јӱре берген. Нени сананды не, кемди, нени карамдап, ыйлаган болотон?\n–Слер Василий Макаровичке качканарды бир де карамдабаганар ба? Слерди ол садып ийген деп айдарга јараар ине.\n–Јок, бир де карамдаш-эш јок. Ол мениҥ мында – јӱрегимде арткан.\n–Ол качан да ӧтпӧс пӧ?\n–Јок. Ол ӧтпӧс јаҥду. Сӱӱш јок деп айдыжат. Је сӱӱш, сок јаҥыс сӱӱш бар. Је јаҥыс ла Василийде ол чек башка болгон…\nМария Ивановнаныҥ јӱрӱминде болгон учуралды, тӱӱкини кажы ла катап кӧп улус айдат – канайдар! Кажызында ла бойыныҥ чындыгы, кӧрӱми. Тайанатан, айдатан сӧзи. Је бу эпшиде бойыныҥ сӱӱжи бар. Сок јаҥыс. Бистиҥ јӱрӱмисте сӱрекей ас учурап турган айылчы. Кажы ла кижиниҥ јолына учурабас, чындык сӱӱш. Шак бу «сӱӱш чыдамкай, јалакай, кӱйӱнип билбес, бийиркебес, тыҥзынбас, ачынбас, кара сананбас, тӧгӱнге сӱӱнбес, је чындыкка сӱӱнер, иженер, ончозын ӧдӱп чыгар аргалу. Ару, агару сӱӱш ӱргӱлјикке учурын јылыйтпас, ол тӱҥей ле болор».\nМен Мария Ивановнага мындый јараш, канча ченелтени ӧткӧн Сӱӱжиле јозок кӧргӱскенине јаан быйанымды айдадым. Сӱреен јаан ӱредӱ учун. Бу јӱрӱмде кандый ла болор аргазы бар, је јӱрӱм бир катап јерине ончо немени тургузып салар. Кереги јогын учура берер, эҥ учурлузын артыргызып салар. Учурлузы дезе сӱӱш болгон…\nБӱгӱнги кӱнде Мария Ивановна Рыбалкада јуртап јат. Азыраган балдары да, јууктары да јок, ӧрӧкӧнди бир эр кижиниҥ билези кӧрӧт. Ол бойын оныҥ ӱренчиктериниҥ бирӱзи деп айдат. Мынызы база ӧскӧ куучын, бӱгӱн ого тийбейли.\nКӧп тоолу уткуулдарды јӧмӧп, бис Мария Ивановнага бек су-кадык, ачык-јарык кӱӱн-санаа, токыналу јӱрӱм кӱӱнзеп турубыс.


Тӱмен туристтер: тӱбеги ле тузазы - altaicholmon\nБыјылгы эпидайалгала колбой, кӱӱк ле кичӱ изӱ айларда тергеебистиҥ тӧс федерал учурлу јолында айалга кирезинде, кӧлӱктер ас болгон. Оныла маҥтадып баратсаҥ, торт ӧткӧн чактыҥ 90-чы јылдарында јӱргеҥ деп билдирер: республикада јӱк јербойыныҥ ла улузы бардый, амыр, јайым… Је јаан изӱ айдыҥ бажында бисте амыраар базалар, коночылыктар ачыла берген кийнинде, тӱмен туристтер, анчада ла одоштой тергеелерде јаткандар Туулу Алтай јаар ууланган. Чуйдыҥ јолыла камык кӧлӱктер тизилижип, мызылдажып, та јыландар, та јылдыс-курттар чылап, ӧрӧ-тӧмӧн уча берди.\nТурбизнесте иштеп тургандарга — ол јаан јыргал бодолду — айылдарында узак отурган эл-јон, муҥдар тоолу туристтер, гран ары јанындӧӧн чыгарга јарабас тушта, кӧп лӧ сабазы бистиҥ тергееде амыраарга келгендери јарт. «Российский газетте» ол керегинде «Чуйдыҥ јолында сакылталу тыгылыштар» («Наконец-то заторы на Чуйском тракте») деген бичимел чыкты. Ондо Алтай Республиканыҥ Турист тӧзӧлмӧлӧр биригӱзиниҥ јааны болгон Сергей Зяблицкий ӱч ай самоизоляцияда отурган амыраачылар ару кейге, карлу тууларга, чаҥкыр сууларга тартылып, туулу тергеебиске јарыш туруп келер деп, аргачылар иженип турганын айткан.\nТергеениҥ ар-бӱткендик байлыктар, экология ла туризм аайынча министерствозыныҥ јетиргениле, тургуза ӧйдӧ бисте туристтерди кондырып, јаттыргызып иштеген окылу керелелген 388 туристический объект бар (турбазалар, коночылыктар). Окылу сурузы башка тергееде болгон юрлицолор бу тооныҥ ӱчинчи ӱлӱзи кире болот деп темдектеер керек. Коронавирус оорула колбой санитар-эпидемиологиялык некелтелер бӱдӱрип, керектӱ айалгалар тӧзӧп, Роспортебшиҥжӱдеҥ аҥылу јараду алган ла окылу иштеп баштаган бу туристический объекттердиҥ тоозы 130-таҥ ажа берген. Текшилей алза, тергеебисте башка-башка бӱдӱмдӱ 900 кире объект, ол тоодо 24 туроператор, 14 турагент, ӧрӧ айдылган 388 турбазаларга ла коночылыктарга ӱзеери 400 кире јурт ээлем туралар («јажыл туралар»), соотошту амыралта аайынча бир канча объект иштейт.\nБу ла кӱндердеҥ ала ведомствоныҥ ишчилери Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилериле туробъекттер сайын рейдтерге јӱрӱп, телефон ажыра аргачыларла колбу тудуп, олорго санэпид ээжилерди буспазы аайынча кычырулар, јартамалду иштер ӧткӱрип баштаган.\nТергеебисте јаткандардыҥ јӱк 10 проценти туризмде иштеп, оноҥ кирелтелер алып турган деп кӧргӱзӱ бар. Туризм — олордыҥ калажы. Бу улус канча айга иштебей, кӧп чыгымдарлу арткан ла олордыҥ ортозында салкын кептӱ баштала берген турсезондо аҥылу јараду албай иштеп тургандары бар болгоны јарт.\nТергеебиске камык турист келип турганыла колбой, телекейди олјологон коронавирус оорула оорыгандардыҥ тоозы кӧптӧӧр чочыду бар. Ол быјылгы туризмниҥ, байла, эҥ јаан каршузы болгодый. Роспотребшиҥжӱ оны болдыртпаска, туробъекттерди јаантайын ширтеп, олордыҥ санэпид некелтелерди бӱдӱрерин јаан ајаруда тудат. Ээжилерди бӱдӱрбей турган учуралдарда кату кезедӱлер болор, ол тоодо объекттиҥ ижи де токтодылар аргалу.\nОнойдо ок туробъектте амырап тургандарда ла оныҥ персоналында COVID-19 табылган учуралда тӧзӧлмӧдӧ оору кижини башкалап јаттыргызар јер белен болор учурлу. Ол кижиле јуук болгон улуска 14 кӱнниҥ туркунына самоизоляцияда отурарга келижер. Олорды азыраары ла јаттыргызары јанынаҥ чыгымдар туробъекттердиҥ ээлерине салылар.\nБу ла ӧйдӧ туристтер келип ле јат, келип ле јат… Быјылгы турсезон орой башталган да болзо, тургуза ӧйдӧ айылчылардыҥ тоозы сӱрекей кӧптӧп калган. Темдектезе, Алтай Республиканыҥ Турист тӧзӧлмӧлӧр биригӱзиниҥ президенти Татьяна Зяблицкаяныҥ ТАСС-тыҥ пресс-тӧс јеринде ӧткӧн онлайн конференцияда айтканыла, олорго (Алтай-Актив-Тур туроператор ажыра) келип турган айылчылардыҥ тоозы, былтыргызына кӧрӧ, 40 процентке кӧптӧгӧн. Онойдо ок Т. Зяблицкая туристтер амыраар јерлерди, турларды озолондыра темдектеп салган, анчада ла баазы бийик турлар туку сыгын айдыҥ ортозына јетире эм тургуза бастыра садылып калган деп айтты.\n«АИЛТУР» турагентство ичбойында ла тыш туризмде иштейт. Оныҥ јааны Эркелей Кучинованыҥ айтканыла, анчада ла тыш туризмде коронавирус оорула колбой кажылгактар чаган айдыҥ ортозы киреде билдирип баштаган: «Башка ороондор (Китай, Тайланд, Вьетнам) ээчий-деечий грандарын јабып баштаарда, ары турлар садылары токтогон, кийнинеҥ Россияда јабылган, туризм тура берген. Јаҥы јакаан аайынча, озолондыра садылып калган турлар форс-мажор дейтен айалгалардаҥ улам токтодылып калза, улуска акчазы јандырылбай, амыралтазы келер јылга кӧчӱрилип јат. Эртенги кӱнде не болоры јарты јок учун, келижип те турган турларды садарга чочыдулу болгон.\nОныҥ алдында ӧскӧ ороондор јаар амыраарга барар аргалар бӧктӧлӧрдӧ, агенттерде Алтайга суру кӧп тӧ болгон болзо, јаан изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинде тергеебис ачыла берерде, баштап тарый агенттерге сурулаштар ас деп билдирген. Улус телефон согуп сурактар сураар, оноҥ ойто јылыйып калар болды. Је тоолу ла неделе туркунына сурулаштар сӱрекей кӧптӧгӧн. Јаҥыс ла биске эмес, башка да турагенттерге баштанулар кӧптӧп калган. Амыраачыларга, байла, базалар, турлар бедиреерге, турпотокло колбой бош јерлер табарга кӱч боло бергенинеҥ агентствого Алтай аайынча баштанулар кӧптӧгӧн».\nОҥдой аймакта Э. Кучинова башкарып турган «АиЛ» деген амыраар база бар. Эркелей пандемияла колбой айалганы јаантайын ајаруда тудуп, Роспотребшиҥжӱле шӱӱжип, олордыҥ ончо ээжи-некелтелерин бӱдӱрип, окылу јараду алган ла базазын ӧйинде ачкан. Эмди базаларга ла коночылыктарга эдилип турган некелтелер су-кадык корыыр тӧзӧлмӧлӧрдӧдий болуп калган деп, ол айдат: «Бу санитар-эпидемиологиялык ээжилерди бӱдӱрерге чыгымдаган акча-манаттыҥ кеми билдирлӱ јаан, је ижин јаҥы баштап јаткан аргачылар реклама, јараш вывеска эдип алган болзо, камык келип јаткан туристтерле олор чыгымдарын акча-манат кирелтелериле бӧктӧп, иштеп алар деп сананадым. Былтыргы бу ӧйгӧ кӧрӧ, туристтер чик јок кӧп келип јат. Бойыныҥ кӧлӱктериле јорыктап келип турган улустыҥ, Красноярсктаҥ, Омсктоҥ, Екатеринбургтаҥ келип тургандардыҥ тоозы кӧптӧп калган. Орооныстыҥ европей јанынаҥ келип тургандар кӧп сабада группаларла туроператорлор ажыра келет. Санкт-Петербургтаҥ туристтер келери кӧптӧйт».\nУлаган аймакта иштеп турган коночылык комплекстиҥ ээзи быјылгы турсезон кӱч ӧдӱп јатканын ачыгынча айтты. Аргачылар иштеер, кирелте алар кӧп ӧйин јылыйтып салган. Оройтып башталган сезонло колбой, туристтер кенейте ле сӱрекей кӧп келип јат. Ого ӱзеери быјыл амыраачылар та кандый да ачынчак, кыйгас болуп калган деп, ол темдектеди. Анчада ла Москвадаҥ келген туристтердиҥ кылыгы аҥыланып јат.\nКату-Јарык ажуда быјылгы туристтер јаан табыштанып, арай ла болзо дискотека ӧткӱрбей турганы керегинде јетирӱлер угулат. Ого ӱзеери олор кӧптӧгӧниле коштой база ла сӱрее-чӧп чачылган деген курч сурак кӧдӱрилет.\nТергеебистиҥ турбизнесте иштеп турган 10 процент улузына туристтер келгени макалу. Арткандарыска олордоҥ, чынынча айтса, јакшы ла неме јок. Камык айылчылар бир уунда келген кийнинде, Алтайыстыҥ јаан ажуларын кӧрӧр аайы јок болуп калган деп, Интернеттиҥ канча бӱктеринде бичилген, оны керелеген фотојуруктар салылган, јербойыныҥ ла кородогон ӧскӧ дӧ улустыҥ ачу сӧстӧри бичилген. Алтай албаты байлап, кыйра буулаган јерлерге турист келип, бар-јок буулар, шнуроктор, медициналык маскалар ла оноҥ до кирлӱ ле јаман не-немелерин артып салган. Бастыра Алтайдыҥ ичи сӱрее-чӧп, кижиниҥ бок-сидиги. Кайа-таштарда база ла тенектердиҥ «Вадик-Макс-Крис-Алена» деген јурамалдары кӧптӧгӧн.\nЧуйдыҥ јолыла јурт јерлерге једерге муҥдар тоолу кӧлӱктердеҥ башка јолдор јазаар иштер чаптыгын јетирет. Јай ол онойдо ок јазашту иштердиҥ ӧйи де, оны канайдар? Мунынаҥ ала Манјӱрекке јетире машиналардыҥ тыгылыштарында турган улус бар ла болбой. Јӱстер кӧлӱктер јарым, бир, эки сааттыҥ туркунына токтоп калган турат, кезиктери моторын да ӧчӱрбес — канча кире турарын билер эмес. Оныла колбой тергеениҥ башчызына канча кире комудаштар јеткен ле келер ӧйдӧ јолды јазаар иштердиҥ аайы солынар деп айдылган.\nЈайгы ӧйдӧ кӧптӧп турган, агаш аразында, кырларда ташталып турган сӱрее-чӧпти јуунадары аайынча башка-башка акциялар ӧткӱрилет, волонтерлор иштейт. Је быјыл кату эпидайалгадаҥ улам олордыҥ ижин тӧзӧӧри кӱчке келижет. Онойдо ок туристтерге јартамалду табличкалар, баннерлер тагылат. Је мындый иштерди јербойында јаҥдар, байла, јетире ле керектӱ кеминде ӧткӱрбей турган.\nТууразынаҥ келген улуска алтай албатыныҥ ажуларда чӱм-јаҥы, бойын канайып тудунатаны керегинде чокум ла јарт јетирӱлерлӱ баннерлерин, табличкаларын кӧптӧдип иштезе, тузалу болор деп, аргачылар айдат. Ар-бӱткендик байлыктар, экология ла туризм аайынча министерство бу ууламјыда иштер темдектеген ле бӱдӱрип баштаган.\nБу сурак аайынча каруулу ведомстволор, јербойыныҥ башкартулары, турбизнесте иштеп тургандар ӧмӧ-јӧмӧ, эрчимдӱ иштеп баштаза, јербойыныҥ улузы ар-бӱткенин корыза, айылдап келгендерге тем кӧргӱссе, Алтайыс быртыбас, туристтер аайлу-башту јӱрер эмес пе?\nАйылчыларыска Алтайыста эптӱ ле јымжак болзын, је олор айылчылар деп ундыбай јӱрзин.


13.05.2022 - altaicholmon\nПекиндеги Олимпиаданыҥ јеҥӱчилдериле туштажу\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Пекинде ӧткӧн кышкы Олимпий ойындардыҥ чанала јӱгӱрери аайынча јеҥӱчилдериле тушташкан. Туштажу Турачак аймакта Йогач јуртта ӧткӧн. Ондо Россияныҥ јарлу спортчылары Сергей Устюгов, Денис Спицов ло Юлия Ступак турушкан. Бу туштажуга Олимпий ойындардыҥ мӧҥӱн призеры Иван Якимушкин, Сибирьдиҥ чаначылары — Кемеровский областьтаҥ Александр Бессмертных, Алтай крайдаҥ Яна Кирпиченко ло Никита Денисов\nКӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде «Ӱргӱлјик полктыҥ» колонналарына Алтай Республикада 24 муҥнаҥ кӧп улус турган. Горно-Алтайсктыҥ тӧс оромыла Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јуучылдарыныҥ сӱр-кеберлерин тудунган 5 муҥнаҥ кӧп улус баскан. Туулу Алтайда «Ӱргӱлјик полк» сегизинчи катап ӧткӱрилди. 2020 ле 2021 јылдарда коронавирустыҥ пандемиязынаҥ улам бу акция онлайн аайыла ӧткӧн. Быјыл эпидайалга оҥдолгон учун кӧп эл-јон јуулыжар


Јӱсјылдык тӱӱкилӱ школыс - altaicholmon\nЈӱсјылдык тӱӱкилӱ школыс\nСовнаркомныҥ 1919 јылда чыккан декрединде: «Республиканыҥ 8 јаштаҥ ала 50 јашка јетире кычырып эмезе бичип билбес эл-јоны кыйалтазы јогынаҥ бичикке ӱренер учурлу» деп айдылган. Мыныла коштой ВЦИК 1925 јылдыҥ куран айыныҥ 31-чи кӱнинде «РСФСР-да текши баштамы ӱредӱни кийдирери ле школьный сетьти тӧзӧӧри» керегинде јӧпти база чыгарган. Шак бу јарадылган јӧптӧрди јӱрӱмде бӱдӱрер амадула окылу јаҥныҥ јербойындагы органдары јурт јерлерде ликпункттарды ла школдорды ачары јанынаҥ иштеген.\nОроондо граждан јуу токтой ло берерде (јака јерлерде ол 1922 јылга јетире ӧткӧн), Кан-Оозы аймакта Экинур јуртта јаҥы школды тудар иш башталган. Школдыҥ туразы тӱрген-тӱкей тудулган, оны туткан улус јаҥы ӧй, јӱрӱм келип јатканына ижемјилӱ кӧрӱп, ак-чек, бийик кӱӱн-санаала иштеген. Школды каҥыл кызыл тыт агаштаҥ туткан учун, улус оны «кызыл школ» деп оморкоп, карузып адайтан.\nСоҥында колхоз бу тураны мастерской эдип, токтыҥ ары јанына кӧчӱрген. Нениҥ учун дезе Чакырдаҥ 1931 јылда кӧчӱрип келген школдо балдар озо баштап баштамы школды, оноҥ 7-8 класстарды божоткончо ӱренген. Бу школдо балдар Келейдеҥ, Мотынаҥ, Чаргы-Оозынаҥ, Јалаҥайдаҥ, Озернойдоҥ келип ӱренетен. Ол «јаан школ» деп адалатан. Бис те бу школдордо база ӱренгенис. Школ балдарга тереҥ билгир, ӱредӱге јилбӱӱ берген, сӱӱнчи, ойын-кокыр, бије-кожоҥ сыйлаган. Балдардыҥ ичкери јаан амадулары шак бу школдоҥ јолын алган. Мында байлык ченемелдӱ, ижине чындык, балдарды сӱӱген ӱредӱчилер нерелӱ иштеген. Олордыҥ ӱредип, јаан јолына чыгарган ӱренчиктери талдама улус болуп иштеп јӱрген. Јӱрӱмниҥ ундылбас ла кайкамчылу ӧйлӧри мында ӧткӧн ине.\nБу школды 1983 јылда бузуп, колхозтыҥ кӱчиле, болужыла детсадтыҥ туразы эдип кӧчӱреле туткан. Оныҥ агажы бир де кичинек ӱрелбеген де, чирибеген де. Онойып, Чакырда 1920-чи јылдардыҥ учында тудулган тура эмди ӱчинчи јерге кӧчӱрилип, јаҥы јӱрӱм алынган. Ондо ойто ло балдардыҥ, болчомдордыҥ сӱӱнчилӱ каткызы, чур-чуманак тал-табыжы угулат.\nЈилбилӱзи не дезе — тӱӱкилик учурлу озогы тура бӱгӱнге јетире тузалу, керектӱ болуп артканында. Онойдо ок ол ӧйдӧ ар-бӱткен де ару болгон, агажы да кандый бек болгонын, ӧзӧги курт-эштеҥ ӱрелип чирибегенин кайкаары артат. Ол ӧйдӧ тынган кейис те, ар-бӱткенис те ару бойы болгон ине. Детсадта иштеп јаткан ӧмӧлик те ару ла чынык туразын чеберлеп, баалап, кичееп, амыр-энчӱ, токыналу иштеп јат. Агаш турада болчомдорго до јакшы, су-кадыгына да јарамыкту.\nБу тураны тутканынаҥ ала 100 јылга шыку ӧй ӧткӧн. Эл-јон оны чеберлеп алганы оморкодулу. Агаш тураны тӱӱкилик учурлу ла јилбилӱ кереес объекттердиҥ тооломына-реестрине кийдирзе, сӱрекей эптӱ-јакшы керек болор эди.\nТӱӱкилик-краевед музейдиҥ соведи\nФОТОЈУРУКТАРДА: Јаан школ болгон тура; тургуза ӧйдӧ детсад.\nВ. ТОЛОЕВТИҤ фотојуруктары


Сӱӱшке кайрал керек јок, ол бойы — кайрал - altaicholmon\nСӱӱшке кайрал керек јок, ол бойы — кайрал\nСӱӱген ӱредӱчибис, РСФСР—дыҥ албаты—ӱредӱзиниҥ отличниги Евдокия Илларионовна Кутейникованыҥ (Сабашкинаныҥ) чыкканынаҥ ала 100 јылдыгына\n— Jакшылар ба, балдар! Мениҥ адым Евдокия Илларионовна — ыраак 1963 јылда Оҥдой аймактыҥ Караколдогы сегијылдык ӱредӱлӱ школыныҥ 5-чи «а» клазында орус тилдиҥ урогы кӱӱдий угулган бу сӧстӧрлӧ башталган.\nИл-ла-ри-о-нов-на… Биске саҥ башка угулган бу сӧстӧҥ тирӱ орус тилле, Пушкинниҥ, Лермонтовтыҥ, Толстойдыҥ телекейиле таныжар јол-јорыгыс башталган. Ол јылдарда Караколдыҥ школында иштеген јаркынду ӱредӱчилердиҥ ортозында јалакай ла ойгор, кудайдаҥ јайалталу ӱредӱчибис Евдокия Илларионовна болгонын ырыс кире чоттойдыс.\nӰредӱчиниҥ сӧзи — кичинек кижиниҥ ӧзӧк-буурына једер ийде. Евдокия Илларионовнаныҥ кычырар, куучындаар кайкал јайалтазын эмдиге эзедип јӱредис. Оныҥ эриндери кандый јараш кыймыктап туратан, јалакай кӧстӧриниҥ кӧрӱжи канай кубулатан! Ол бисти теҥериниҥ чаҥкыр ӧҥиниҥ јӱзӱнин, эрте таҥдактыҥ кызарып чыкканын, јаскы јааштыҥ мӧҥӱн јаркынын ајарып кӧрӧргӧ, јалбырактардыҥ шымыртын угарга ӱредетен. Jаҥыс та кӧрӧргӧ, угарга эмес, бу кайкал болгонын оҥдоорго! Тереҥ кӧгӱстӱ кижи, ол ӱренчиктерин килеҥкей, кижи кӱӱндӱ болорго таскаткан. Ӱредӱчибисле кожо бис Короленконыҥ «Дети подземелья» деген чӱмдемелинде кичинек Соняныҥ корогонына канай санааркайтаныс, Зоя Космодемьянскаяныҥ јалтанбазын кайкайтаныс, кайучы Кузнецовтыҥ нерезиле оморкойтоныс! Муму деген ийдичек ӧлгӧнине арай болзо ончо класс ыйлабайтан («Муму», Тургенев). Кичинек ийттиҥ јӱрӱминиҥ калганчы элестери керегинде Евдокия Илларионовнаныҥ кычырганын јӱрегис јимиреп угатаныс: «Муму јапсып, бир де коркыбай, куйругын јайкап турган. Ол (Герасим) туура баштанып, кӧзин јумуп… колын божодып ийди. Ол нени де укпаган — сууга тӱшкен Мумуныҥ тӱрген кыҥзыжын да, сууныҥ уур чайпалганын да. Ого кандый да табышту кӱн ӱн де, табыш та јок болгон…»\nБиске, 5-чи класстыҥ балдарына, јаҥыс та кичинек Муму сӱрекей карам болгон эмес. Ӱредӱчибистиҥ шылтузында бис сӱӱген ийдичегин сууга чӧҥӱрерге келишкен ӱскер баатыр Герасимниҥ ӧзӧк-бууры канайда сыстаганын сескенис. Мынайда, уроктоҥ урокко, ӱредӱчибис бисти оҥдоорго, килеерге, сезерге ӱреткен. Бу оныҥ ижиниҥ тӧс ээжизи болгонын эмди јаҥы оҥдоп јадыс.\nJалакай кӱӱн, килемји, кижи кӱӱндӱ болоры эмдиги ӧйдӧ астаганы јажыт эмес. Jакшы ла јаман, чын ла тӧгӱн булгалган, телевизордыҥ экранынаҥ калју-казыр кылык-јаҥ кӧргӱскени кӱнӱҥ сайын урулган ӧйдӧ… Литератураныҥ урокторында ӱренчиктерге тереҥ ле элбек теориялык билгирлер берери, јетирӱлик јанын элбедери кӧп учуралдарда акалайт. Эмдиги интернет-ӱйениҥ кӧгӱс-кӱӱнин ӧскӱрерге литераторго ӧй јетпей де турган болордоҥ айабас. Мыны да оҥдоорго јараар: кижиниҥ кӱӱн-санаазы, кӧгӱс кӱӱни ЕГЭ-де баллдарла чоттолбой јат.\nБистиҥ Евдокия Илларионовнага дезе кажы ла бала аҥылу, башка телекей болгон. Ол бу телекейди оҥдогон, баланыҥ јӱрегиниҥ кажы ла кыймыгын сезип билген, јаан да, оогош то ачыныштарын ајару јок артырбайтан. Не болгонын качан да улустыҥ кӧзинче сурабайтан, јок. Колыла араайынаҥ таптап ийип эмезе јалакай кӧрӱжиле сени оҥдоп турганын, коштой болгонын ла кыйалтазы јогынаҥ болужарын сӧс јоктоҥ јетиретен.\nБистиҥ Евдокия Илларионовна чындыкты сӱӱген, ойгор, кӧгӱстӱ кижи болгон. Болор-болбос немеге ӧӧркӧӧрин, кемди де истежерин билбейтен. Оныҥ эҥ јаан кезедӱзи «Мен сениле јакшылашпазым!» деген сӧстӧр болгон, је олорды да ол каа-јаа ла айдатан.\nЕвдокия Илларионовна биске јаҥыс та ӱредӱчи эмес, школды божодып, јаан јӱрӱмге чыккан ӧйлӧристе јаан нӧкӧрис болгон. Ол эзен јӱрген ӧйлӧрдӧ кӧскӧ кӧрӱнбес најылык колбулар кӧп јылдарга бисти бириктирген.\nJаандап келеле, бис ого бойыстыҥ јадын-јӱрӱмис, јоболтолорыс керегинде куучындап, јӧп-сӱме сурап, јаантайын баштанатаныс ла ол јӧмӧлтӧ, болуш јогынаҥ качан да артырбайтан. Сӱӱген ӱредӱчибисле акту јӱректеҥ ӧткӧн куучындарысты, оныҥ кокырларын, «евдокиилларионовский» дейтен чайыныҥ ла быжырган калаштарыныҥ амтанын эмдиге ундыбай јӱредис…\nЕвдокия Илларионовнаныҥ эш-бараан, эне болгон салымы база кӧрӱмјилӱ. Ол алты балазын азырап чыдаткан, 13 барказын ла олордыҥ јети балазын таскадарга болушкан. А канча кире јеендери, тӧрӧӧндӧри, айылдаштары ӱредӱчиниҥ кичинек туразында јабынтыны, јылуны, килемјини кӧргӧн. Бойыныҥ ла туш балдардыҥ энези, ол канайып сӱӱп билген! Оныҥ кандый сӱӱжи эҥ јаан деп, кезикте сананып та туратаныс. Эмди оҥдоп јадыс — ого бастыразы эҥ учурлу болгон. Кажызы ла бой-бойын толтырган. Кажызына ла оныҥ эпши, эне, ӱредӱчи болгон сӱӱжи јеткен.\nБодогондо, ӱредӱчиниҥ јӱрӱминде аҥылап айдар керектер де болбой јат. Jе санангажын, ӱредӱчиниҥ, чын ӱредӱчиниҥ ижи нере кире. Кӧп јылдарга ак-чек ижи учун бистиҥ Евдокия Илларионовна аймактыҥ, областьтыҥ, крайдыҥ ӱредӱлик бӧлӱгиниҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла јаҥыс катап эмес кайралдаткан. Ол РСФСР-дыҥ албаты-ӱредӱзиниҥ отличниги. Jе эҥ јаан, эҥ учурлу кайралды ӱредӱчизине 80 јылдык юбилейи ӧйинде башка-башка ӱйелердиҥ ӱренчиктери сыйлаган. Бу — ӱреткен балдары эткен «За доброту и любовь» деген медаль. Мынайда кӧп јылдар ӧткӧн кийнинде кӧп тоолу ӱренчиктери сӱӱш учун сӱӱжин јандырган. Jе сӱӱшке кайрал керек јок то эмей, ол бойы — кайрал.\nКӧп тоолу ӱренчиктериниҥ адынаҥ\nпедагогикалык иштиҥ ветераны


13.10.2020 - altaicholmon\nТергееде демографияныҥ айалгазы ла аҥылузы\nРеспубликан парламентте Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ национальный политика, ӱредӱлик, культура, јондык биригӱлер ле элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар аайынча комитединиҥ ӧткӱргениле кӱрее-куучын болгон.\nБу ӧйгӧ јетире бу сурак учурлу эмес болгон. Калганчы јылдарда алтайлар баланыҥ бир, он эки јаштарын темдектеп турганыла колбой, јарангыштыҥ учуры ойто эзедилди.\nИркит сӧӧктӱ Татьяна Чуруповна (Тана эјебис) Ишмина 86 јашту, бала-барказыныҥ ортозында эзен-амыр отуры. Ол бойыныҥ ла кураа балдардыҥ от-калапту јуу-чактыҥ јылдарында ӧткӧн бала тужын, јӱрӱмдик јолын эске алат.\nБалдарыла jÿрегиниҥ jылузыла ÿлешкен\nКажы ла кижиниҥ jÿрÿминде баштапкы ÿредÿчизи аҥылу jерде туруп jат: баштапкы таныкка, тоого ÿредип, öмö-jöмö, нак jÿрерине таскадып, кижиликтиҥ jолын ачкан кижи болор. Мениҥ баштапкы ÿредÿчим Ирина Григорьевна Темдекова деп кижи.\nЭльзаныҥ ачык ла ак јолы\nАлтай Республиканыҥ кӧрӧӧчилерине «Хакасфильм Киностудия» бойыныҥ јаҥы јайаандык ижин — «Белая дорога Эльзы» деп адалган толометражный художественный кинофильмин кӧргӱзерге акту кӱӱнинеҥ амадап кӱӱнзейт.\n«Мен јаантайын — јолдо…»\nАлександр СЕЛЬБИКОВ — Алтайыста јарлу журналист, спортчы, јондык ишчи, тергеелер ортодогы Эл-Ойын байрамныҥ тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзи. Бӱгӱн ол амыралтада да болзо, је качан да јарлу болгон кожоҥныҥ: «Старость меня дома не застанет, я в дороге, я в пути» деген јолдыктары ого сӱрекей јакшы келижет.\nЈаҥы ӧйдиҥ улузы\nӦйдиҥ экпини сӱреен. Оныла кожо телекейде керектер база тӱрген солунат. Кичинек будкага кирип, номерди толгоп согор телефонго беш акча салып, ол јанында энчикпей сакыган кижиле куучындажары – бӱткӱл тӱӱки болгон.\nЈерис, малыс — бистиҥ байлыгыс!\nӰлӱрген айдыҥ 11-чи кӱни — јурт ээлемде иштеп турган улустыҥ профессионал байрамы. Мен бу кӱнде Улаган аймакта Кызыл Мааны деп ӧзӧктӧ канча јылдарга јадып, мал-аш ӧскӱрип турган Конуновтордыҥ билезине айылдап јӱрдим.\nТергеениҥ ӧзӱми јурт ээлемнеҥ чике камаанду\nӰлӱрген айдыҥ 11-чи кӱнинде Россияда јурт ээлемде иштеп тургандардыҥ байрамы темдектелет. Јурт ээлемниҥ ижинеҥ албатыныҥ келер бир јылга јадын-јӱрӱминиҥ аайы, аш-курсакла јеткилделгени кандый болотоны, мал-ашты канайда кыштадып чыгаратаны чикезинче камаанду деп айтса, јастыра болбос.\nТекши ӧзӱмниҥ чике јолында\n2020 јылда Чой аймакка тӧзӧлгӧнинеҥ ала 40 јыл болуп јат. Мыныла колбой аймакта кӧп тоолу иштер эдилген.Аймактыҥ администрациязы кӧп тоолу федерал да, республикан да программаларда туружып, аймактыҥ јурттарында јаҥы стадиондор, балдар ойноор площадкалар ла Эземниҥ аллеяларын туткан.


Алтай ла Кадын\nКöс алдында — туулардыҥ корголjын öлö телкеми. Jеҥ тудушкан кайалар катталып, чаҥкыр ынаарда кöмÿлген учы-кыйузы jок телкемге ырада чöйиле берген.\nОлордыҥ кайыр камчы сыны тöмöн, тереҥ öзöктöргö тÿжет. Айландыра теҥкейген кайалар тÿби jок тамыга эмди ле кöчкöлöнö бергедий, былардыҥ кийниндеги сÿрÿлер булуттарга оронып тÿртÿлген. Оноҥ ырада ла бийикте дезе, теҥериниҥ чаҥкыр кыйузыныҥ ÿстинде, кöк ынаарда чöрчöк jердиҥ баатырларындый от алышкан улу ыйыктар турат. Бу — Алтайдыҥ сÿмер каандары – бойлорыныҥ мызылдаган ыйыктарын орчылаҥга сунуп оморкогоны. Корым эдегин эбире jайып, ак мöҥкÿ бöрÿктÿ аҥкылдар бийикте кÿйет.\nЭбире ончолык jаҥы ла туулгандый — jерлик, телкем ле улу: курчу-куйак туулары эдегиле эбирип, кöс jетпес талага сындала берген. Олордыҥ ээлгир чийÿ-сомдоры бастыгыжып, колылып, ыраакта мелтиреген jиргилjин чаҥкырла биригип калган.\nЭбире кандый телкем, кандый ийде!\nБу сен, куулгазынду, кату, каандык Алтай!\nБу сен, тÿжелбеген ороондорго алып чырайыҥнаҥ барган санаалардый, тумандарга курчадып алгаҥ.\nБу сен, баатыр, кош арка кабактарыҥды jуурып, чактарга ÿргÿлейдиҥ ле быйанду санааларыҥды айлаткыштайдыҥ.\nМында, бу ийделÿ куулгазын каандыктыҥ, улу ар-бÿткенниҥ кöккö тÿртÿлген чаҥкыр ыйыктардыҥ, караҥуй jыштар ортозында, чечектердиҥ jараш jыдыла шиҥилген кеен öзöктöрлö, Алтайдыҥ алтын сыныла кöк-jажыл суу — jаражай Кадын шарлап агат. Алтайдыҥ сыраҥай ла jÿрегине jетире ол кирген, öзöктöр ичиле чаҥкыр кыйудый эбирилчиктеп барган...\nАлтайдыҥ мöҥкÿлик арузын, оныҥ jаражайы — куулгазынду Кадынды — кöрÿгер. Кадын — Ÿргÿлjик jÿрÿмниҥ чылаазыны jоктоҥ ичкерлештиҥ кереези. Оныҥ толкузында jÿрÿмниҥ ÿзÿлбес, сергек колбузын сезереер ле телекей jайалганынаҥ ала Ак-Айастыҥ агару тыны Кадында бар болгонын билип аларыгар.\nЭкпиндÿ, кыча, кыйматла суркурап агып брааткан суу толкуланып, солоҥыныҥ öҥдöриле мызылдайт. Ол бастыра бойы куулгазынду ийделе толо, бастыра бойы — ичкерлеш ле jÿрÿм. Оныҥ jараттарында jараш jытту карагайлар jуулып, будактарын сууга эҥчегилейт. Кайалар ла туулар оныҥ ап-ару суузына бийиктеҥ карап тургулары. Ол — Алтайдыҥ ырызы ла чÿмдемели. Кöчкÿн оны кудайга бодоп, ого учурлай кожоҥдор чÿмдейт ле jаламалар буулайт, экпиндÿ Кадын онызын аайлап турган чылап, jеҥÿчил макла толкуланып ичкерлеп jат.\nОл jолой «jаманымды таштагар» деп араайдаҥ шымыранган кÿÿнин jараттардагы тууларга ла бастыра алтайга айдып браадат. Оныҥ чылаазынду ÿшкÿрижи ынаарга алдырткан чанҥкыр кырлардыҥ ортозы jаар jаҥыланып, Алтайдыҥ jÿрегине торгыланат...\nАлтай кижи бойыныҥ комыдалын кунукчыл, карыкчы кожоҥ ажыра чыгара айдат, jе кöп саба улустыҥ оны айлаар кÿÿни jок, олорго бу кожоҥдор кереги jок. Алтай кижиниҥ сок jаҥыс коручылы — каандык Алтай — уйуктабай jат. Ол каруулда. Ол бойыныҥ уулдарыныҥ бастыра комыдалын угуп, олордыҥ учы-куйузы jок тÿбегин билер.\nОныла кожо Кадын база уйку jок. Ол база тартыжуда, Алтайдыҥ тÿбегин элбек телкемге тÿрген чыгара агызып, оны телекейге айландыра чачарга албаданат.\nТереҥ тÿнде, качан бастыра не-неме уйкуда болордо, ээлÿ Алтайдыҥ тöжинеҥ уур онту торгылат. Ол уйкудагы тайгаларла, кÿÿледе ле jиркиреде агынду Кадынныҥ мöҥкÿ толкуларыла ÿн алыжат. Суу бойыныҥ сÿÿгенине араай ÿшкÿргениле каруу берип, оныҥ тöжине алдындагызынаҥ эрке ле кару jажыркайт.\n(В. Кыдыевтиҥ кöчÿргениле)\nКара – кöл\nБис кырлар кöксине бийик чыгып, мöҥкÿлерге jууктап баратканыс. Кÿн дезе jажынганыныҥ арjанын дööн табылу ла байдастангандый jабызады, оныҥ алтынзымак чокторы мöштöрдиҥ jелбер, кöк-jажыл баштарын jалакай jарыдып турды: jаркыны jымжак ойноп, бу коо сынду алыптардый мöштöрдиҥ улдын ла олбыктарын сыймап, калганчызында эркеледип окшоп тургандый.\nЭҥирги серÿÿн тÿшти. Онызы бу чылаазынду кааҥ кÿнниҥ кийнинде тегин де‚ jараш мöш агашту jышка кандый да jыргалду ла чöрчöк jериндегидий кееркем сыйлайт.\nМен теҥкейген jажыл jыш öткÿре кайкамчылу ла тармалу jалтырап jаткан кöлди кöрöргö бастым. Агашла, jеҥесле туй бÿркелген калпак кайа-таштарды эбирип, öрö-тöмöн керип, удабастаҥ ла кöлдиҥ тÿндÿктей кырыначыга кондым. Бу ла алдымда айдары jок jаан кÿскÿ бодолду Кара-Кöл jалбайа берген jатты. Оныҥ сурлаган суузында эбиреде шибеелей öскöн jелбер ле каҥыл мöштöрдиҥ сомдоры кÿскÿленет… Кöлдиҥ тÿбинде не ле jÿзÿн jаан таштар саҥ башка билдÿÿр ошкош кöрÿнет. Кöл кечире аjыктазаҥ, каскак кажадыла сууга тÿртип алган кырлак карарат, оны сындай – кайа-таштардаҥ атпактанган мöштöр, jеҥес-саҥастаҥ чачык ööндöри, анда-мында jаткан карлардыҥ ак jурундары... Оноҥ ары, солjандай ла кÿнчыгыш jаар, ак такага кеберлеш «тайка» — тош-мöҥкÿ jадыры. Ажып бараткан кÿнниҥ калганчы кереес чокторы карда солоҥылайт, кайалар jÿзинде мызылдайт, араайын чайпалган кöлдö jалакай сургулjындайт.\nКÿнниҥ чокторы öчö берди. Бÿрÿҥкий ээлейт. Кöлдиҥ кÿскÿдий ÿсти карамтыгып уйуктайт. Кара jыш – кыймыгы jок. Ээчижип барган ээс туулар бÿрÿҥкийге чöҥöт. Туман дезе капчалдар койнына урулып кирет. Эбире телекейде бийик учурлу кöдÿриҥи сезилет... Улу jажыттар туулатан öй: тÿн öҥöлöп кирип, каразымак килеҥкей будуктарыла чаҥкыр Алтайды кымый бÿркеп койот. Эртенги кÿн jаркынын ойто ло экелгенче Эне-jер баатыр уйкузына бастырып, амырап калат.\n(К. Кошевтиҥ кöчÿргениле)\n Jажынга, jажылга – горизонт.\n Улды - агаштыn сыны (ствол).\n Олбык - агаштардыn бÿри.\n Калпак-таш – морена (jеnесле, чаал агаштарла туй öскöн корумдар).\n Билдÿÿр – мозаика (jÿзÿн-башка öндöрлÿ шил ол эмезе ташла салынган jурук).\n Тайка – сын, сырт.


Амадузына jеткен! | Алтайдыҥ Чолмоны\nГлавная / Алтайдыҥ Чолмоны / Амадузына jеткен!\n10:40, 29 ноября 2014 Лайк 0 1090\nКару кычыраачыларыс, бу номердеҥ ала бис слерди «Jылдыстыктыҥ» мынаҥ озо номерлеринде чыккан геройлорысла база катап таныштырарыс.\nБӱгӱн бис 2005 jылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 4-чи кӱнинде чыккан «Jылдыстыктыҥ» номерин тудунып, Горно-Алтайсктагы поликлиника jаар ууландыс. Не дезе, ол номердиҥ баштапкы бӱгинде республикан гимназияныҥ 11-чи клазыныҥ ӱренчиги, ара сӧӧктӱ Мендешева Аста керегинде jетирӱ болгон. Ол ӧйдӧ Аста школдыҥ ӱренчиктериниҥ бойы башкарынар «Эрjине» республиказында су-кадык аайынча министрдиҥ ижин бӱдӱрген, оогоштоҥ бери врачтыҥ профессиязын аларга амадаган. Оныҥ тайнагы Анна Итоковна Ачимова Балыкчыда jажына медсестра болуп иштеген, канча баланыҥ кин энези болгон.\nГимназияны jедимдӱ божодып, Аста Барнаулдагы Алтайский медициналык университетке ӱредӱге кирген. Ондо терапевттиҥ ӱредӱзин алган. Интернатуразын республикан эмчиликтиҥ «Терапия» бӧлӱгинде ӧдӱп, ижиле jууктада танышкан. Врач болуп таҥынаҥ иштеер тап-эригин алган соҥында Оҥдой jуртта, аймактыҥ Каракол jуртыныҥ амбулаториязында иштеген, былтырдаҥ бери Горно-Алтайсктагы поликлиникада терапевт болуп иштейт.\nАста Александровна 5-чи таҥмалу участокто jадып турган улустыҥ су-кадыгын шиҥдеп jат. Ого каланыҥ Кучияк микрорайоныныҥ оромдоры кирет. Терапевт оорып jобогон улусты эмдеп, ого ӱзеери чыккан jылы аайынча диспансеризация ӧдӧтӧндӧрди су-кадыгын шиҥдезин деп кычырат, аjаруда тудат.\nЭмчи айыл-jуртту, Оҥдой аймактыҥ Кулады jуртыныҥ Матовтордыҥ калыҥ jуртына барып, уулчак азырайт.\nАста Александровна газеттиҥ кычыраачыларына jаан эзен айдып, су-кадыгын чеберлеп jӱрзин деп кӱӱнзейт.


Божогон улуста кандый ижемји бар? | Сӱӱнчилӱ јар\n1. Божогон улусла не болор?\nИисуста Лазарь деп најы болгон. Ол Иерусалимниҥ јанында, Вифания деген јуртта јаткан. Је бир катап Лазарь тыҥ оорый береле, божоп калган. Иисус келерде, оныҥ божогоныныҥ тӧртинчи кӱни барып јатты. Је Иисус Марфала, Марияла кожо Лазарьдыҥ сӧӧгин јууп салган јерге барган. Јаан удабай анда кӧп улус јуулып келген. Бу улустыҥ кӧзинче Иисус Лазарьды тиргизип ийген. Сананып кӧрзӧӧр дӧ, Марфа ла Мария Лазарьдыҥ тирилгенин кӧрӱп, канайып тыҥ сӱӱнип јат! (Иоанн 11:21—24, 38—44 кычырыгар.)\nМарфа божогон улус тирилер деп бӱткен. Јердеги јӱрӱмге Иегова олорды тиргизер деп, ол билер болгон. (Иов 14:14, 15 кычырыгар.)\n2. Божогон улусла не болот?\nКудай Адамга мынайып айткан: «Тоозыннаҥ бӱткен бойыҥ ойто тоозын болуп каларыҥ» (БАШТАЛГАНЫ 3:19).\nКижи «јердиҥ тоозынынаҥ» јайалган (Башталганы 2:7; 3:19). Бис эт-каннаҥ турган улус. Оныҥ учун кижи божоп калза, кижинеҥ кандый да сӱне чыгып, анаҥ ары јӱрбей јат. Кижи божозо, оныҥ меези иштебей токтоп, сананатан аргазы јоголып калат. Темдектезе, Лазарь тирилип келеле, ӧлӱмниҥ кийнинеҥ јӱрӱм бар деп нени де куучындабаган, нениҥ учун дезе ӧлӱмниҥ кийнинде кандый да јӱрӱм јок. (Экклезиаст 9:5, 6, 10 кычырыгар.)\nКудай улусты таамыда (ад) кыйнап турган ба? Агару Бичикте божогон улус нени де сеспей јат деп айдылат. Айдарда, отту таамы керегинде ӱредӱ — тӧгӱн ӱредӱ. Бу ӱредӱ Кудайды јамандап јат. Нениҥ учун дезе Кудайда, улусты кыйнаардаҥ болгой, андый јескинчилӱ санаа да болбогон. (Иеремия 7:31 кычырыгар.)\n«Кижи божоп калза, не болуп турган?» деген видео.\n3. Божогон улуста бисле куучындажар арга бар ба?\nБожогон улус куучындабай да јат, укпай да јат (Сарын 115:17). Је божогон улустыҥ ӱниле куучынданып ийер аргалу калју ангелдер бар (Иуда 6). Оныҥ учун Иегова ӧлгӧн улусла куучындажарын бир де јаратпай јат. (Јаҥды такыганы 18:10, 11 кычырыгар.)\n4. Кемдер тирилер?\nМиллиондор тоолу улус тирилер. Керек дезе, Кудайды билбей, јаман керектер эткен улус база тирилер. (Сарын 37:29; Апостолдордыҥ ижи 24:15 кычырыгар.)\nТирилген улуска Кудай керегинде чынды билип алатан ла Иисуска бӱдӱп турганын кӧргӱзетен арга берилер (Ачылта 20:11—13). Олор Кудайдыҥ сӧзин бӱдӱрзе, јердеги райда ӱргӱлјиге јӱрер. (Иоанн 5:28, 29 кычырыгар.)\n5. Тирилиш болорынаҥ Иегова керегинде нени билип аладыс?\nТирилиш болорынаҥ Иегованыҥ улу сӱӱжин ле јалакайын кӧрӧдис. Анайып ол бойыныҥ Уулын, Иисусты, бис учун јӱрӱмин берзин деп, јерге ийген. Мынаҥ улам бисте јердеги райда ӱргӱлјиге јадатан арга бар, а божогон улуста тирилетен арга бар. Божогон улус тирилзе, слер озо ло баштап кемге јолыгарга кӱӱнзейдигер? (Иоанн 3:16; Римдегилерге 6:23 кычырыгар.)\nӰлежер Ӱлежер Божогон улуста кандый ижемји бар?\nfg 6 ур. 12—13 б.


Тургун калыктардыҥ чӧрчӧктӧри - altaicholmon\nТургун калыктардыҥ чӧрчӧктӧри\nЧӧрчӧк јерине айылдаары јаш та, јаан да кижиге теҥ сӱӱнчилӱ, учурлу ошкош. Чӧрчӧктӧр калыктардыҥ да деп чотолзо, олорды та кем де, качан да чӱмдеген ине. Олор чактарла оостоҥ ооско, ӱйелердеҥ ӱйелерге айдылып келген учун, байла, калыктыҥ болуп артат. Ижим аайынча Најылыктыҥ туразында чӧрчӧктиҥ телекейине айылдаар эки сӱӱнчи, ырыс келишти.\nОндо «Алтын-Туу» бичик чыгартуда тургузылган ла кепке базылган «Сказки народов Горного Алтая» деп бичиктиҥ таныштырузы ӧтти. Таныштыруга јайаандык ишчилер, библиотекалардыҥ ишчилери ле ӧскӧ дӧ јилбиркеген улус јуулды. Туштажуны бу бичиктиҥ тругузаачы-редакторы Лариса Баина јарлу бичиичи А. Толстойдыҥ «Чӧрчӧк – калыктыҥ бистиҥ чарактап јууган ич-кӧгӱс культуразы, ол ажыра биске калыктыҥ муҥдар јылдар ӧткӧн тӱӱкизи ачылат» – деп сӧстӧриле ачты ла сӧсти «Алтын-Туу» бичик чыгартуныҥ гендиректоры Татьяна Туденевага берди. «Бис ончобыс чӧрчӧктӧр угуп ӧскӧнис, тӧрӧл тилистиҥ байлыгын, јаражын олор ажыра бойыска ачканыс – деп, ол куучынын баштады. – Кем де алтай, орус, казах ла ӧскӧ дӧ калыгыныҥ каргандары куучындаган чӧрӧктӧрин угуп ӧскӧн. Бистиҥ ӱйениҥ балдары кычырар болуп јаандап келеле, «Алтай баатырларды» кычырып, тӧрӧлчи, јалтанбас кӱӱн-тапка таскадылган. Бичикти чыгарар шӱӱлте кычыраачылардыҥ, јиит ада-энелердиҥ баштанузынаҥ улам келген. Балдарга тӧрӧл тилиле бичилген чӧрчӧктӧр керек деп кӧп улус келип јат. Онойдо ок анчада ла јайгыда айылчылар кӧп келип, алтай калыктыҥ, мында јуртаган ӧскӧ дӧ калыктардыҥ оос чӱмдемелдериле, фольклор культуразыла сӱреен јилбиркеп, бичиктер сурап јат. Кандый да Интернет, электрон бичиктер чаазында кепке базылган, типографияныҥ будугыныҥ јыды јытанган бичиктерди солып болбос. Байа бир, «тирӱ» сӧс, чаазында базылган сӧс ажыра бала-барка тӧрӧл тилине темигет, оныҥ јажыттарын бойына ачат. Бичик бир муҥ тооло чыккан, олор республиканыҥ бастыра библиотекаларына таркадылар. Ӧҥдӱ, јаркынду будуктарла бистиҥ кеендик редактор Аржана Декенова кееркеткен. Ол бойы Бийскте В. Шукшинниҥ адыла адалган јуранар училищени, оноҥ ГАГУ-ныҥ филология факультедин божоткон. Бичикте тергеебисте јуртаган алтай, орус, куманды, казах, чалканду ла туба калыктардыҥ чӧчрӧктӧри тӧрӧл тилле, оноҥ орус тилге кӧчӱрилгениле чыкканы мӧрлӱ. Айдарда, оныҥ кычыраачылары кӧптӧӧр. Бичик керегинде кычыраачылардыҥ шӱӱлтелерин библиотеканыҥ ишчилери биске айдып келер деп иженедис. Онойдо ок библиотекага келген кычыраачылар кандый литературала јилбиркеп турганын, кандый авторлорды супулап турганын билерге турус, мынаҥ ары ижисте ајаруга аларга».\nУткуулду сӧзин АР-дыҥ национальный политика ла јондыкла колбулардыҥ комитединиҥ председателиниҥ ордынчызы Родион Винокуров айтты. Ол калыктарды, бала-баркаларды интернационалисттер, ол ок ӧйдӧ бойыныҥ культуразын билер улус этире таскадарында чӧрчӧктӧрдиҥ учуру база јаан деди. Бичик чыгартуныҥ ӧмӧлигине јаан јайаандык једимдер, јакшынак бичиктер кӱӱнзеп, комитеттиҥ јанынаҥ тергеениҥ тургун калыктарыныҥ культуразын, јаҥжыгуларын, јайаандык байлыктарын ӧскӱреринде мынаҥ да ары јӧмӧлтӧ болорын айтты.\nРоссияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы Таукен Яйтынов јаҥы чыккан бичик бичиктердиҥ алтын кӧмзӧзине кирер учурлу деп јолду айтты. Тергеениҥ де, ӧскӧ дӧ јерлердиҥ балдарына эдилген мындый сӱрлӱ ле јаркынду сый учун бичик чыгартуныҥ ишчилерине, национальный политиканыҥ ла јондыкла колбулардыҥ комитедине јӧмӧгӧни учун јаан быйан деди. Бу таныштыру башталардаҥ озо кӧргӱзилген мульфильмдердиҥ авторы Тамара Мендошева-Мукановага алтай чӧрчӧктӧрлӧ тургускан мультфильмдери учун јаан быйанын база айтты.\nТуба чӧрчӧктӧрди јууган Августа Кучукова бичик чыгартуныҥ улузына, бичикти тургузаачыларга, кееркедеечилерге јаан быйанын айтты. Бойыныҥ ӧйинде, ол уулчагы оогош тушта, мындый чӧрчӧктӧр, ол тоодо тӧрӧл туба калыгыныҥ чӧрчӧктӧрин, ого кычырар арга јок болгонын эске алынды. Кажы ла калыктыҥ балазына тӧрӧл тилиле бичилген, айдылган чӧрчӧктӧри, ӧскӧ дӧ бичиктер сӱреен керек. Бала олорло јаштаҥ ала танышса, тӧрӧлчи кӱӱндӱ, тилин де билер кижи чыдаары јарт деп, ол јолду темдектеди.\nАР-дыҥ Јондык палатазыныҥ ишчизи Кульдияр Сакитова «Алтын-Туу» бичик чыгартуныҥ јаан эмес ӧмӧлигине јаан быйанын база айтты. Бу оогош ӧмӧликтиҥ эдип турган ижи сӱреен кӧп деп айдып, олордыҥ чыгарган јакшы бичиктери јаантайын суруда деп темдектеди. Олор бийик профессионал кеминде кееркедилген де, тургузылган да, материалдары кыракы талдалганы да олордыҥ бийик каруулу ижин керелейт деп, ол угусты.\nМультфильмдери кӧргӱзилген Тамара Мендошева-Мукановага быйан айдып, бу бичикле кино тургузар санаа-шӱӱлте «Таҥзаган – алтайлардыҥ ӧбӧкӧ-адазы» деп бичиктеҥ башталганын эзетти. Бу бичикке тайанып, кино согор амадуны Т. Мендошева-Муканова «Казахфильм» студияда бӱдӱрип, јакшынак ла су-алтай кӧгӱстӱ, бӱдӱмдӱ мультфильм чыгарганын ол база эзетти. Кульдияр Сакитова бу бичик суруда да боло берердеҥ айабас, ол республиканыҥ јаҥыс ла библиотекаларында эмес, је бастыра школдорыныҥ библиотекаларында база болорын кичеер керек деп шӱӱлтезин айтты.\nТаныштыруда уткуулду сӧзин онойдо ок Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы Кӱлер Тепуков айдып, мындый јаркынду ӧҥдӱ ле башка-башка тилдерле чыккан бичик балдардыҥ библиотекаларына сӱреен керектӱ деди. Кӱлер Тепуковко бойына да «Азатпай» студиязы ажыра јарлу мультфильмдерди алтай тилге кӧчӱрип салганы учун јаан быйан айдар керек. Калада балдардыҥ республикан библиотеказыныҥ директорыныҥ ордынчызы Галина Скорина тургун калыктардыҥ тилиле, оноҥ орус тилге кӧчӱрилген чӧрчӧктӧрдиҥ јараш ла кеен бичиги балдарга айдары јок јаан ырыс, сый деп айтты. Ол бичик чыгартуныҥ ишчилерине јаан једимдер, база да кӧп бичиктер кӱӱнзеди.\nТаныштыруга келгендер бичикле сыйладып, быйан-алкышту арттылар.\nТаныштыруда экинчи јаан сӱӱнчи керегинде айтпас арга јок. Ол башталардаҥ озо режиссер Тамара Николаевна Мендошева-Муканованыҥ туку 70-чи јылдарда тургускан ла соккон алтай мультфильмдери кӧргӱзилди. «Теҥериниҥ сыйы», «Алтай ойындар» деген эки мультфильмди сӱреен сонуркап ла јакшызынып кӧрдис. «Алтай ойындарда» шагай-кекпейектерди јурап, тындандырып, ойнодорго кандый кӧп иштеерге келишкен деп сананып калдым. Је мультфильмде кӧрӧрдӧ, олор кандый јараш ла тынду немедий кыймыктанат. Бу мультфильмдерде кеен кӱӱ, алтай кай, јаҥарлар ла диктордыҥ су-алтай тили, ӧҥдӱ јуруктар – ончозы ла алтай калыктыҥ чӧрчӧктӧрин јӱрекке томылу, јуук ла кару эткен. Бу мультфильмдердеҥ башка јерлежистиҥ ӧскӧ дӧ сӱреен јараш ла кеен профессионал иштери бар. Је олорды ончозын кӧрӧр арга болбогоны карыкчалду. Ӧткӧн чактыҥ 70-80-чи јылдарында «Чаҥкыр Алтай» кинотеатрда олорды бастыразын кӧрӧр ырыс келишкен эди. Алтай артисттердиҥ, ӱлгерчилердиҥ, јурукчылардыҥ (мультиктерле иште турушкан казах јайалталарды айтпай да јадым!) бу мультфильмдерди тургузарына эткен јӧмӧлтӧзин бийик бааладыс. Је бу кеен, јараш мультиктер јербойыныҥ телекӧрӱлтезинде јок болгоны, бала-баркабыс олорды кӧрӱп болбозы карыкчалду санааларга экелди. Ӧткӧн чактыҥ 70-чи јылдарынаҥ бери бистиҥ тергеебисте байлык алтай чӧрчӧктӧрлӧ, кеп куучындарла мультфильмдер согоры јанынаҥ бир де ӧспӧгӧн эмтирис. Је ол ӧскӧ куучын болгой…


Кайыла Парижти кайкаткан Элбек - altaicholmon\nКан-Оозы аймакта Јабаган јурттыҥ Культура байзыҥында бу јуукта Алтай Республиканыҥ нерелӱ кайчызы, ады-јолы эл-јон ортодо јарлу саал сӧӧктӱ Элбек КАЛКИННИҤ алтан беш јажына учурлалган јакшынак туштажу байрамдык айалгада ӧтти.\nКажы ла калыкта бойыныҥ оморкодулу алып баатыры, јуучылы, јурукчызы, кожоҥчызы, кайчызы, узы бийик улузы бар. Бистиҥ Алтайыста ондый улустыҥ бирӱзи — Элбек Алексеевич Калкин. Укту-тӧсту кайчы Калкиндердиҥ кайлайтан јайааннаҥ тӱшкен јайалтазы ӱйедеҥ ӱйеге улалып јатканы оморкодулу. Элбектиҥ адазы Алексей Григорьевич Калкин ады-чуузы телекей кеминде чыккан улу кайчы болуп јат. Оныҥ «Маадай-Кара» деп кай чӧрчӧги аайынча ойын-кӧргӱзӱ тургузылды. Бу ойын-кӧргӱзӱ кӧп ороондорло јорыктаарында алаҥзу јок. Кайчы ӧрӧкӧнниҥ адазы ла таадазы база кайлайтан улус болгон. Аҥчылар аҥдап барганда, Алексей Григорьевичти кожо барзын деп сурагылайтан. Ӧрӧкӧн амадап барган, јеткен јерине одуланып, чай азатан. Јаан кижи Алтайын алкап кайлайтан.\nАлтайыстыҥ ээлӱ кайчызыныҥ уулы Элбек адазыныҥ јолын јолдоды. Ол телекейлик ле бастырароссиялык кӧп кӧрӱ-маргаандардыҥ, фестивальдардыҥ јолду јеҥӱчили болгонын оныҥ кайралдары недеҥ де артык керелейт. 2005 јылда Элбек Калкин Алтай Республиканыҥ Парижте ӧткӧн кӱндеринде туружып, куулгазын кайыла французтарды кайкаткан эди. Оноҥ 2006 јылда «Завещание Ленина» деген кинодо актуга бурулаткан ла салымы уур ла кату бурят укту кижиниҥ сӱр-кеберин тыҥытту ойногон. Бу ла јылда кайчы уур оору-јоболго табартып, кенек болуп калды.\nЭлбек Алексеевич Калкинге 2008 јылда «Алтай Республиканыҥ нерелӱ кайчызы» деген бийик ат-нере адалды. Кеендикте јеткен бийик једимдери учун Алтай Республиканыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган государстволык сыйыла 2009 јылда кайралдатты.\nБӱгӱнги кӱнде улу јаан улдазыныҥ, таадазыныҥ јолын Элбектиҥ уулы Мадий кӧнӱ улалтат. Ӱйедеҥ ӱйеге угы-тӧзи улалган јайалталу кайчылардыҥ барказы Мадийдиҥ кайын укканда, чындаптаҥ да эки кылдыҥ ӱстиле эрјине аттар шуҥудып, кӧӧ куйакту баатырлар јака бойдоҥ кабыжып тургандый билдирет…\nКайга јайалталу јиит ӱйениҥ јолы ачык. Оогоштоҥ ала керсӱ, јилбиркек Мадий бичиктерди кӧп кычыратан, анчада ла «Алтай баатырларды». Јиит уул кайчылардыҥ 2008 јылда ӧткӧн Калыктар ортодогы курултайында байгалу баштапкы јерге чыккан. Ол кайла, кӱӱле, алтай ойноткыларла јилбиркеп, культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжин једимдӱ тӱгескен. Оноҥ ары бийик ӱредӱ аларга, кеендиктиҥ Кемероводогы университедин эјези Айсулула кожо ӱренип божотты. Тургуза ӧйдӧ мында ла магистратурада ӱренет.\nКажы ла кижиниҥ јӱрӱминде эҥ ле баалу ла јуук дегени — ол билези, ада-энези, кожо чыккандары, эбире јӱрген эл-тӧрӧӧн ине. Калкиндердиҥ јаан ла нак билезинде от-очоктыҥ јылузын туткан, ӱч баланыҥ кару энези, баркаларыныҥ сӱӱген јааназы, Элбектиҥ эш-барааны кергил сӧӧктӱ Мария Эртеевна (Јелечи). Алкы бойы јалакай, тӧп бӱдӱмдӱ, коо-јараш ӱндӱ Мария Эртеевна јурттыҥ тоомјылу ла јозок алгадый улузыныҥ бирӱзи. Бу токыналу биледе ӧскӧн эки алып баатырлар Адар ла Мадий билелерлӱ, эрке-торко балдарлу. Адар аймакта ЖКХ-ныҥ инженери, эш-барааны Аделла юрист. Мадий Кан-Оозы аймакта кеендиктиҥ байзыҥында иштеп јат. Эш-барааны Тулаан-Ай. Калкиндердиҥ кызы Айсулу Элбековна Кемероводо кеендиктиҥ университединде ӱредӱчи болот, эш-нӧкӧри Александр.\nКай кӱӱзи томылган Кан-Јабаган алтайда ӧткӧн байрамда Элбек Алексеевичтиҥ эл-тӧрӧӧни, айылчылар, јерлештери, ӱредӱчилер, ӱренчиктер сӱреен эрчимдӱ, акту кӱӱндеринеҥ туруштылар. Олор Элбек Алексеевичти чыккан кӱниле уткып, сыйларын табыштырды. Јурттыҥ ветерандары, јиит кайчылар, бијечилер, «Кӱнкаајы» деген јайаан ӧмӧлик ойын-концертин јерлежине учурладылар. Айылчылар Мадийдиҥ кайын, кожоҥын изӱ колчабыжула уткыган. Кырлыкта ӧткӧн «Эки јылдыс» деп кӧрӱ-маргаанныҥ јеҥӱчилдери Надежда Каштаеваныҥ ла Расул Нонуковтыҥ кожоҥын база тыҥытту уткыдылар.\nБу јаан ла јараш байрамды јурттыҥ библиотекарьлары Алена Байталова, Чейнеш Ильмекова, клубтыҥ ишчилери Любовь Куспекова, Ольга Бугуева бийик кеминде белетеп ӧткӱрдилер.\nБайрамда ыраактаҥ-јууктаҥ келген улус сӱреен кӧп болды. Элбек Алексеевичтиҥ билези, бала-барказы, јууктары ончо эл-јонды эттӱ-јуулу кӧчӧлӧ, алама-шикир аш-курсагыла акту кӱӱндеринеҥ кӱндӱледи. Мария Эртеевна амадап келген айылчыларга, тӧрӧӧн-туугандарына, айылдаштарына, ветерандарга, кожо иштеп турган улуска, школдыҥ ӧмӧлигине, ӱренчиктерге олордыҥ билезин тооп јӧмӧгӧнине јаан быйанын айтты.\nЭлбек Алексеевичтиҥ ле Мария Эртеевнаныҥ билезин Јаҥы јылла уткып, бала-барказы ырыс-кежиктӱ, мал-ажы ардак-семис, арбыдап ӧссин деп кӱӱнзейдим.


Аргачылыкты ла пенсионерлерди тӧлӱлер тӧлӧдӧринеҥ корыыры керегинде јасак - altaicholmon\nАргачылыкты ла пенсионерлерди тӧлӱлер тӧлӧдӧринеҥ корыыры керегинде јасак\n«Единая Россия» политический партияныҥ пандемияныҥ салтары јеткен эл-јонды ла аргачылыкты јӧмӧӧрине ууламјылу јасакберим баштаҥкайлары улалат.\nРоссия Федерацияныҥ Федерал Јууныныҥ Государственный Думазы јаан изӱ айдыҥ 7-чи кӱнинде «Единая Россия» партияныҥ јасагыныҥ ӱлекерин калганчы кычырышта јарадып салды – ол пандемияныҥ ӧйинде пенсионерлердиҥ ар-јӧӧжӧзин ле акча-манадын тӧлӱлер тӧлӧдип айрыырынаҥ корулаар. Јарадылган ээжи аайынча карган улус кредиттер, страховой взностор ло займдар тӧлӧӧринеҥ эки јылга јайымдалып јат. Тӧлӱниҥ кеми миллион салковойдоҥ ашпас учурлу.\n«Бис пандемиядаҥ эҥ тыҥ чучураган эл-јонго кредиттердиҥ ле каландардыҥ каникулдарын ээчиде исполнительный каникулдар кийдирдибис. Бу ээжи тӧлӱлӱ пенсионерлердиҥ кӧбизиниҥ тӧлӱзиниҥ јӱгин јеҥилтер учурлу. Олордыҥ тӧлӱлериниҥ јаба кеми 330 миллиард салковой кирези болор» – деп, «Единая Россия» партияныҥ Генеральный совединиҥ качызыныҥ ордынчызы, Госдуманыҥ депутады ла јасактыҥ ӱлекериниҥ авторлорыныҥ бирӱзи Александр Хинштейн куучындаган.\n«Ӱчинчи кычырышка бис тӧлӱлердиҥ тооломын элбедип, база тӱзедӱлер кийдиргенис – эмди билени азыраган кижини јылыйтканы, су-кадыкка каршу јетиргени ле моральный каршу эдилгени учун ла ишјалды тӧлӧдӧринеҥ ӧскӧ кыйалтазы јоктоҥ тӧлӧйтӧн тӧлӱлердеҥ удурумга јайымдалар арга бар» – деп, Александр Хинштейн айткан.\nБу јасак приставтарга ла коллекторлорго тӧлӱлӱ улустыҥ ар-јӧӧжӧзин јаҥар айдыҥ 31-чи кӱнине јетире айрыырын токтоткон. Тӧлӱлерди удурум ӧйгӧ токтодорын јаргыга баштанбай эдер арга бар. Јӱк јаргыныҥ бӱдӱреечи-приставына угузу бичиир керек, ол ӱч кӱнге бу ишти кӧндӱктирип койор.\nГосдуманыҥ јараткан јасагы «Единая Россияныҥ» пандемиядаҥ чучураган эл-јонды ла аргачыларды јӧмӧӧриндеги јонјӱрӱмдик учурлу баштаҥкайларыныҥ ээчийи болуп јат. Эҥ баштапкы јасактардыҥ бирӱзи – ол кредиттердиҥ каникулдары болгон – кредит алган кижиниҥ кирелтелери ӧткӧн айда, ӧткӧн јылдагы ортоайлык кирелтедеҥ, 30 ла оноҥ кӧп процентке астаган болзо, ол тӧлӧмирлерди јарым јылга тӧлӧбӧй, узадар аргалу. Ол потребительский де, ипотечный да кредиттер јанынаҥ. Оны ээчиде Башкару «Единая Россия» партияныҥ ипотеканыҥ кредиттердиҥ каникулдарын аларга керектӱ эҥ бийик кемин бийиктедери керегинде баштаҥкайын јараткан болгон. Эмди тураныҥ баазы бийик Москвада оныҥ эҥ бийик кеми – 4,5 миллион салковой, Московский областьта, Санкт-Петербургта ла Ыраак Кӱнчыгыштыҥ федерал округыныҥ тергеелеринде – 3 миллион салковой, арткан тергеелерде 2 миллион салковой болуп јат. Алдында эҥ бийик кеми 1,5 миллион салковой болгон ло заемщиктердиҥ 30 проценти оныла тузаланган. «Единая Россияда» бу јӧмӧлтӧлӧ тузалангадый улустыҥ тоозын бийиктедери керектӱ деп шӱӱгендер.\n«Бис субъект-тергеелерде айалганы лапту шиҥдегенис, ипотечный кредитованиениҥ эксперттериле јӧптӧшкӧнис, Башкарула консультациялар ӧткӱргенис ле тура садып аларга јаан кредит алган эл-јон кредиттердиҥ каникулдарына барар аргалу болзын деп, ипотеканыҥ займыныҥ эҥ бийик кемин бийиктедер деп шӱӱгенис. Бистиҥ керегис акча-манат јанынаҥ кызалаҥду айалгага кирген канча ла кирези кӧп улуска болужары» – деп, «Единая Россияныҥ» Генеральный совединиҥ качызы Андрей Турчак мынаҥ озо угускан болгон.\n«Единая Россия» партия онойдо ок Президенттиҥ балдарлу билелерди јӧмӧӧри јанынаҥ јакылталарын тӱрген-тӱкей бӱдӱрерин јеткилдеген. Политический партияныҥ Государственный Думадагы фракциязы 2020 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала баштапкы балала бӱдӱн-јарым јашка јетире отургандарга пособиениҥ кемин 3375 салковойдоҥ 6751 салковойго јетире бийиктедер тӱзедӱлер белетеген. Онойдо ок тӱзедӱлер декрет ӧйинде иш јок арткандардыҥ пособиезин 6000 салковойдоҥ 13503 салковойго јетире кӧптӧткӧн. Президенттиҥ јакылтазыла кажы ла балага бир катап тӧлӧлгӧн 10000 салковойды ада-энелердиҥ тӧлӱлери учун тудар јаҥ јок деген ээжи – бу база «Единая Россия» партияныҥ баштакайы болгон.\nБалдарлу билелерге тӧлӧмирлер эдери керегинде јӧп федерал кеминде јарадылган кийнинде, партиялардыҥ тергеелердеги јасакчы органдарында фракциялары тергеелик кеминде керектӱ јасактарды тӱрген јарадып ийгендер. Онойып, миллиондор билелер јӧмӧлтӧ алган.\nОныла коштой Башкаруда «Единая Россия» партияныҥ кичӱ ле орто аргачылыкты јӧмӧӧр керектерди јонјӱрӱмдик ууламјыда иштеп турган коммерческий эмес организацияларга база таркадары керегинде шӱӱлтезин јӧмӧгӧндӧр. Бу јӧмӧлтӧ керегинде «Единая Россия» партияныҥ председатели Дмитрий Медведев угускан. Куучын коммерческий эмес организациялардыҥ кажы ла ишчизине МРОТ-тыҥ (ишти тӧлӧӧриниҥ эҥ јабыс кеми) кемине тӱҥей тӧлӧмирлер эдери, јеҥилтилген кредиттер ле каландар тӧлӧӧри аайынча каникулдар берери керегинде ӧдӧт. Оныла коштой, тергеелердиҥ башкараачыларын јонјӱрӱмдик ууламјылу иштӱ коммерческий эмес организациялардаҥ саду-закупкалардыҥ кемин кубултпазын деп молјогондор.\nАлтай Республиканыҥ депутады, Эл Курултайдыҥ экономикалык, акча-манат ла калан политика аайынча комитединиҥ председатели, партияныҥ «Локомотивы роста» ӱлекериниҥ тергеедеги координаторы Артур Кохоевтиҥ темдектегениле, «Кичӱ аргачылыкка он эки айга 15 миллион салковойго јетире рассрочка эдилгени – ол эл-јонго керектӱ јӧп». Ол онойдо ок аргачылардыҥ «Государственный Дума бу ууламјыда ишти улалтар ла экономиканыҥ пандемиядаҥ чучураган бӧлӱктерине јӧмӧлтӧлӧр элбеер» деген ижемјилерин темдектеген.\n«Единая Россия» партияныҥ Государственный Думада фракциязы пандемияныҥ айалгазында курчыда тура берген сурактарды аайлаштырар јасактардыҥ ӱлекерлерин тургузарын улалтып туру. Государственный Дума удабас ӧйдӧ «Единая Россия» партияныҥ Иштиҥ кодексине эткен удаленный ишти аайлаштырып турган кубулталарыныҥ пакедин кӧрӧргӧ туру. Онойдо ок эмди парламенттиҥ алтыгы палатазыныҥ государственный строительство ло јасакберим аайынча комитединде база бир јасактыҥ ӱлекери шӱӱжилет. Партияныҥ депутаттарыныҥ тургускан ла шӱӱжӱге берген јасагыныҥ ӱлекериле тӧлӱлер тӧлӧдӧрдӧ, јӱрӱмге керектӱ эҥ ас акча-манаттыҥ кемин артырып, ого тийбес керек. Кажы ла тергееде ол башка, је ол ишти тӧлӧӧриниҥ эҥ јабыс кеминеҥ – 12 130 муҥ салковойдоҥ јабыс болбос учурлу.


Ипотеканыҥ кредиттерин берери кӧптӧйт - altaicholmon\nРоссияныҥ Сбербанкы 2018 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 9-чы кӱнинеҥ ала базовый ставкалардыҥ кемин јабызадып, јаҥы тудулып турган туралардаҥ тура садып аларына берилип турган ипотечный кредиттер аайынча акция ӧткӱрип баштаган. Jаҥы тураларга ипотечный кредиттердиҥ базовый ставкалары, мындый кредиттерди алаачылардыҥ категориязын кӧрӱп, 0,3-0,5 пункттарга јабызаар. Заемщик јӱрӱмин страховать этсе ле бойыныҥ кирелтелерин керелезе, кредиттиҥ кеми јылдык 7,1-9,5 проценттерге јетире јабызадылар аргалу.\nАлтай Республикада ипотечный кредитование јанынаҥ айалга кандый болгоны керегинде АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ акча-манат, калан ла экономикалык политика аайынча комитединиҥ председатели Сергей Ефимов куучындайт:\n—2015 јылдаҥ ала, Алтай Республикада эл-јонго јылдыҥ сайын берилген ипотечный кредиттердиҥ тоозы кӧптӧгӧн. Jе «Тура-коммунальный ла транспортный комплекстиҥ ӧзӱми» деген государственный программаныҥ «Алтай Республиканыҥ јеринде ипотечный жилищный кредитованиениҥ ӧзӱми» деп адалган тӧс иш-керектерди бӱдӱрериниҥ ӧйи тӱгенгениле колбой, Алтай Республикада ипотечный жилищный кредитованиениҥ бӧлӱгинде јеҥилтелерлӱ улуска јӧмӧлтӧ эдериниҥ ээжизи чыдуларын јылыйткан. Бу ээжи Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ 2014 јылдыҥ кандык айыныҥ 15-чи кӱнинде чыккан јӧбиле јӧптӧлгӧн болгон.\nТургуза ӧйдӧ бистиҥ государство кезик банктарга заемщиктерге јабызадылган ставкаларла кредиттер берзин деп, субсидияларлу кредиттер берет. Бӱгӱн кирелтелериниҥ кеми орто кеминде заемщиктерге госјӧмӧлтӧлӱ ипотечный кредитованиениҥ программазы иштейт. Андый заемщиктерге кредиттиҥ бастыра ӧйине бир ле кеминде болотон ставка јӧптӧлӧт (РФ-тыҥ башкарузыныҥ 2015 јылдыҥ тулаан айыныҥ 13-чи кӱнинде јӧптӧлгӧн «Россияныҥ кредитный организацияларына ла Ипотечный жилищный кредитованиениҥ агентствозына олордыҥ берген ипотечный жилишный кредиттер аайынча јетире албаган кирелтелерин орныктырарына субсидиялар берериниҥ ээжилери керегинде» јӧби аайынча).\n2017 јылда Алтай Республикада кредитный организациялар текши кеми 517899,15 муҥ салковойдыҥ 487 ипотечный кредиттерин берген. Былтыр орто процентный ставкалардыҥ кеми 10,3 процент болгон. 2018 јылдыҥ баштапкы кварталында 226777,55 муҥ салковойдыҥ 167 ипотечный кредиттери берилген. Орто процентный ставкалардыҥ кеми 9,8 процентке јетире јабызаган.\nИпотечный кредитованиениҥ процентный ставкалары јабызаарына государственный программада туружып турган кредитный учреждениелерге субсидиялар берер государственный јӧмӧлтӧ камаанын јетирет. Онызы ишјалыныҥ кеми јаан эмес улуска тураны јеҥилтелӱ ипотекала садып алар арга берет. 2017 јылдыҥ куран айыныҥ 24-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башкарузы ла «Сбербанк» ПАО ортодо РФ-тыҥ бистиҥ тергееде јадып турган јеҥилтелерлӱ граждандарына кредиттер берери јанынаҥ ӧмӧ-јӧмӧ иштеери аайынча јӧптӧжӱ тургузылган. Бу јӧптӧжӱниҥ амадузы Банк бӱгӱнги государственный программалар аайынча јӧптӧгӧн процентный ставкаларды тузаланып, тураларды јеҥилтелерлӱ ээжиле садып аларына ла тударына ууландырылган.\nJеҥилтелерлӱ граждандардыҥ категорияларына кирет:\n—1995 јылдыҥ чаган айыныҥ 12-чи кӱнинде јарадылган «Ветерандар керегинде» федерал јасактыҥ 14, 15, 17-19, 21 тизимдеринде адалган улус — турала јеткилдеш јанынаҥ јӧмӧлтӧ алатан аргалу ла јадар айалгаларын јарандырарын керексип турган улус;\n—јадар айалгаларын јарандырарын керексип турган ла учетко 2005 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ озо турган кенектер, кенек балдарлу билелер. Бу улуска јӧмӧлтӧ 1995 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 24-чи кӱнинде јарадылган «Россия Федерацияда кенектердиҥ јонјӱрӱмдик корулажы керегинде» федерал јасактыҥ 17-чи тизими аайынча эдилет;\n—2015-2020 јылдарга «Тура» деген федерал адылу программаны бӱдӱрери аайынча јиит билелер;\n—кӧп балдарлу билелер — 2011 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 8-чи кӱнинде јарадылган «Алтай Республиканыҥ јеринде балдарлу билелерди јӧмӧӧри аайынча ӱзеери иш-керектер керегинде» республикан јасак аайынча.\nАлтай Республиканыҥ јеҥилтелерлӱ граждандарына јадар айалгаларын јарандырарга, ипотечный жилищный кредитованиениҥ бӧлӱгине јонјӱрӱмдик тӧлӧмир акча чыгарары республикан бюджетте 2015 јылдаҥ ала 2020 јылга јетире ӧйдиҥ туркунына темдектелбеген.\nПрофильный комитеттиҥ ишмекчи группазында ипотечный кредитование керегинде сурак кӧрӱлип турарда, ставкалардыҥ кемин оноҥ ары јабызатсын деген шӱӱлте эдилген ле бу сурак комитеттиҥ ајарузында тудулат.


28.09.2017 - altaicholmon\nЭки јандай јӧптӧжӱ\nГорно-Алтайскта каланыҥ администрациязы ла аргачылыктыҥ чыгартылу улузы ортодо ӧмӧ-јӧмӧ иштеери керегинде јӧптӧжӱге кол салдылар.\n150-неҥ кӧп кижи ӱренген\nАлтай Республиканыҥ иш, социальный ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозында јетирӱлик-методический семинар ӧткӧн. Оныҥ амадузы—Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ гранттары учун конкурста туружарына белетенери.\nТаскадаачыныҥ кӱни ӧтти\nШколго јӱргелек балдарды тазыктыраачылардыҥ кӱни Майма аймакта бийик кеминде ле кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧтти.\nПризывниктиҥ кӱни ӧтти\nГорно-Алтайскта Культураныҥ туразында Призывниктиҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥилӱ байрамдык туштажу болды.\nРеспублика ла край ортодо гран-кыйу чокымдалар\nБарнаулда ӧткӧн јуунда кыймыктатпас јӧӧжӧниҥ Бирлик государственный реестрине Алтай край ла Алтай Республика ортодогы гран-кыйу керегинде јетирӱлерди кийдирери аайынча иштер канайда бӱдӱп турганыла колбулу сурактар шӱӱжилген.


Ырызы, једими – бала тужыныҥ јуртынаҥ - altaicholmon\nТуулу Алтайдыҥ орус тилдӱ чӱмдемелинде бичиичи Владимир Бахмутов (1949-2013 јылдар) аҥылу јерде турат.\nОл бойыныҥ чӱмдемелдеринде јурт јердиҥ јадын-јӱрӱмин кӧргӱзер тужында эл-калыктыҥ јаҥжыккан байлыгын корыырыныҥ курч сурактарын кӧдӱрген сок јаҥыс бичиичи болгон. Шак бу ууламјыныҥ бичиичилери «деревенщики» деп адалат, бичимелдери дезе «јурт јердиҥ прозазы» деп чокымдалат.\nБичиичи 2001 јылда бойыныҥ «Приметы времени» деген баштапкы бичигин кепке базып чыгарган. Байлык ченемелдӱ, кӧрӱми аҥылу бичиичи шак бу ууламјыда јолду туруп, једимдӱ иштеген. Туулу Алтайдыҥ јарлу бичиичи-прозаиги Јыбаш Каинчин оныҥ баштапкы бичигиниҥ кире сӧзинде бистиҥ јӱрӱмисти сӱӱшке, килемјиге тайанып, чындык кӧрӱмле кӧргӧнин, сескенин аҥылап темдектеген ле ајарган. Ол В. Бахмутовты бойына јуук ла таныш кӧргӧн.\nЈыбаш Каинчин чӱмдеериниҥ, јайаандыктыҥ јолын јаҥы ла бойына ачып, јолдоп јаткан авторго јаан једимдер кӱӱнзеген. Владимир Бахмутовтыҥ бичигиниҥ кире сӧзинде ол оныҥ куучындарына чындык ла бийик баа берген. Ол В. Бахмутовтыҥ куучындарыныҥ телекейи де бистиҥ бойыстыҥ, јилбӱлери ле курч сурактары да база бистиҥ деп бичиген.\n2009 јылда Бахмутов «Деревенька моя» деген прозалык јуунтызын чыгарган. Бу да бичигинде автор бойыныҥ талдап алган јолына чындык арткан. Ол В. М. Шукшинниҥ «Бу јӱрӱмде кижиде чындык ла агару та не де болор учурлу» деген канатту сӧстӧриле башкарынган.\nВдадимир Бахмутов бистиҥ кӧргӧнисле «чындыкты» ол јурт јерде ӧткӧн бала тужынаҥ бойына чебер алган. Шак ол «чындык» оныҥ ончо бичиктериниҥ тӧзӧгӧзи-ӧзӧги деп айдарга јараар.\nОл алкы бойы Чой аймактыҥ Ыныргы јуртынаҥ. Угы-тӧзиле алар болзо, орус кӧчкӱндердиҥ ук-тукумынаҥ. Јурт јердиҥ јадын-јӱрӱми, јилбӱлери, уур-кӱчтери, сӱӱнчилери, једимдери оныҥ кӧксинде. Јурт јердеги јадын-јӱрӱмдеги кубулталар бойлоры ла ӧтпӧгӧн ине, олордыҥ кийнинде улус турган. Шак олорго автор бойыныҥ бичигин учурлап чӱмдеген. Бичик бойы автобиографиялык, онызын бичиктиҥ кадарындагы эмдиги Ыныргы јурттыҥ јаан јуругы јарт керелеп јат.\nБахмутов бала тужынаҥ эс-санаазында арткан јуртыныҥ эбире ар-бӱткенниҥ кеенин, байлыгын, аҥ-кужын, балыгын, јиилегин, кузугын ондый јылу, байлык сӧстӧрлӧ бичип јат. Кычыраачыныҥ кӧзине куулгазын јуруктар кӧрӱнет. Јас, кӱс саста ӧртӧктӧр, кастар, турналар ӱӱриле токтоп тыштанат. Адаруны јуртта кажы ла биле тудатан…\nБичиичи јурт јердиҥ прозазына јарамыкту тӧс јерди агаш турага, от-очокко учурлаганы аҥылу. Тураныҥ тӧс учуры — јылуны чеберлеери. Мында бойыныҥ аҥылу јажыды бар. Билениҥ, билелик колбулардыҥ, билелик очоктыҥ јылузын чеберлеери тӧс јерде турат. Агаш тураныҥ тӧс јери— балкаш печке. Шак ол балкаш печке азыраган, кышкы сооктордоҥ, уур-кӱчтердеҥ ле кыјык-кымырдаҥ корыган, аргадаган.\nПечке јаҥыс та тураныҥ ла билениҥ ӧзӧги эмес, је ол јурт јердиҥ телекейиниҥ тӧс јери деп кӧргӱзилет. Автор бойыныҥ тӧрӧл јуртында печкени салатаны јаан байрамга бодолду болгонын чындык кӧргӱзет.\nТураныҥ эжиги кӧп тоолу тӧрӧӧн-туугандарга, айылдаштарга, ӧскӧ јурттардаҥ келген кӧрӱш-таныштарга кандый да ӧйдӧ ачык болгоны балдардыҥ телекейин, кӧрӱмин элбедет. Балдарды јӱрӱмниҥ тӧзӧгӧзин, тазыл-тамырын аайлаарга таскадат. Јурт јердиҥ балдары энедеҥ чыгарда ла ӧлӧҥниҥ јыдын, эҥирлер сайын аспандардыҥ тырсылдаганын, сууныҥ кожоҥын, кӱӱзин таныырга, аҥылап башкалаарга ӱренет. Је эҥ ле учурлузы јурт јердиҥ балдары энедеҥ чыккалы курсак-тамакты табатанын, турага јылуныҥ келетенин кӧрӱп јат.\nБахмутовтыҥ бичигениле, тура јаҥыс та јадатан јер эмес, ол онойдо ок ук-тӧслӧ, ада-ӧбӧкӧлӧрлӧ, билеле ӱзӱлбес колбулар. Јылу, јарык, јап-јакшынак ла јык толо балдарлу тура јети ӱйеге јетире (алтай улустыйыла) де эмес болзо, ас ла салза, беш ӱйеге де јетире болзо, тӧрӧӧн-тӧркини, ук-тӧзи керегинде колбулардыҥ темдеги деп айдарга јараар. Бойыныҥ ӧйинде Јыбаш Каинчин Бахмутовтыҥ (ончо таадактарыныҥ ла јаанактарыныҥ, эјелериниҥ, таайларыныҥ — Ивандардыҥ ла Егорлордыҥ, Манялардыҥ ла Марусялардыҥ) орус канын темдектеп тура, ол ок ӧйдӧ олордыҥ текшикижилик кылык-јаҥын аҥылап кӧргӱскен. Олор Шукшинде эмезе Распутинде, Беловто эмезе Астафьевте ончозы тӱҥей. Тӧрӧлис бистиҥ јаҥыс ине. Кӧп лӧ јаны ӧткӧн ӧй лӧ ӧзӧкти ӧйкӧгӧн, бачым ундылбас керектер керегинде бичип јадыс. Шак онызы бисти бириктирет деп, Ј. Каинчин бичиген эди.\nАвтор ло оныҥ геройлоры бала тужы ӧткӧн туразын эске алып кунугат: «Картофельная каша» деген куучыннаҥ Людмила, «Журавлиный зовтоҥ» Петр, «Эх, Семеновна!» деп повестьтеҥ Анна, «Младший сын на корню» деп куучыннаҥ Евгений. Оныҥ «Суицид» деген куучынында чек ӧскӧ телекей кӧргӱзилет. Бу куучында Максим деген јаш корбоны энези, аказы артыргызып салган. Ол ээн, ээзи јок турага кирип, јадарга јазап алган. Је уулчак кемге де кереги јок. Јурт јеезениҥ јааны Максимди ол турадаҥ чыгара сӱрет. Нениҥ учун дезе бу јер туразыла катай бай кижиге садылган. Бахмутов бӱгӱнги јурттыҥ кубулганын ачурканып ајарат. Јӱк ле јаан ӱйениҥ улузы јурт јердиҥ ӧткӧн јолын эске алып, санаазында чебер алып јӱрет.\nЈуу-чак керегинде эзем Бахмутовтыҥ геройлорыныҥ јӱректеринде элен-чакка артат. Онызын автор «Фронтовичок» деген куучынында солун эп-аргала кӧргӱзет. Керек-јарак 2005 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 9-чы кӱнинде бир јурттагы јууда корогондорго учурлалган кереестиҥ јанында ӧдӧт. Мында эзен арткан эки ветеранга учурлалган кӧдӱриҥи ӧткӧн. Ол экӱниҥ бирӱзи Иван Афанасьевич ӧткӧн јӱрӱмин эске алат. Јӱрӱмдик јолыныҥ кажы ла алтамы учун јерлештериниҥ алдына оныҥ кемзинери јок. Је байрамдык сый кӧлӱк јӱрӱмин эптӱ јӱрген Петр Никаноровичке табыштырылды. Мындый јӧптиҥ јастыразы-јарабазы ончо улусты кайкатты. Јерлештери бойлоры митинг ӧткӱрген. Јурт јерде ончо неме јайа туткан алаканда немедий ине. Нени де јажырып болбозыҥ. Јуртта бойыныҥ ак-чек керегинде бузулбас ээжизи бар. Акту кӱӱнинеҥ ак-чек иштеп јӱрген кижиниҥ ады-јолын корыыры олордыҥ агару молјузы болуп јат.\nЈурт јерде ӧткӧн бала тужыныҥ кӱнӱҥги јӱрӱми ле байрамы, јаанактыҥ јымжак ла јалакай куучыны, байлык тили В. Бахмутовтыҥ прозазында кижиде ару ла агару чындык деп айдатаныныҥ тӧс учуры болуп јат.\nВладимир Григорьевичтиҥ бичиктери јаан эмес тиражла (150-250) чыккан, бӱгӱнги кӱнде олор ас учурап турган биичктердиҥ тоозына кирет. Је шак ол бичиктер эл библиотекада бойыныҥ кычыраачыларын сакып јат. Слерде биске, эл библиотекага, келип, темдектезе, «Приметы времени» (2001), «Осенний гололед» (2002), «Семигорок» (2004), «Реки моего детства» (2013), «Братья» (2009) деген бичиктерле таныжар арга бар.\nфилология билимдердиҥ кандидады


Вы здесь: Домашняя страница Прочее Амадузына jединген\nЭркелей республикан гимназияда ӱренип, кийнинде Новосибирскте башкартуныҥ ла экономиканыҥ университединиҥ (СИБАГС-тыҥ) «Регионоведение» бӧлӱгин божоткон. Студент ӧйлӧрдӧ кыс jопон тилле, бу ыраак jердиҥ тӱӱкизиле, культуразыла jилбиркеп баштаган. Анайып ол jопон тилди ӱренип, Японияниҥ тӱӱкизиле колбулу билим иш бичиир санаага келди. Билгирлерин тереҥжидер амадула Эркелей Санкт-Петербургтыҥ госуниверситединде аспирантурага экзамендерди jедимдӱ табыштырган.\n«Билим ижимниҥ темазы сӱрекей элбек, jе jилбилӱ. Оны тереҥжиде шиҥдеерге мен Jопон jер jаар барарга амадап туратам»—деп, Эркелей куучындады. Бир кӱн Jопон jердиҥ посольствозыныҥ сайтына кирип, jиит аспиранттарга гранттардыҥ конкурсы jарлаганы керегинде кычырып, ол бир де алаҥзыбай, ары угузуны ийген. Jолго стипендия берилген учун бу талдаш сӱрекей jаан болгон деп айдар керек. Ырыс тартып, Эркелей талдалган ас тоолу аспиранттардыҥ тоозына кирген.\nJерлежис Токионыҥ Васэда деп эҥ jаан университединде ӱренип, семинарларга, лекцияларга jӱрӱп, билим ижине керектӱ кӧп jетирӱлер алды. «Биске, ӧскӧ jерлердеҥ келген студенттерге, jадар jерлер берилген. Jе ол бистиҥ орооныстыҥ общежитиелеринеҥ аҥыланат, чек башка. Кажы ла кижиге ончо jанынаҥ jепселген студия-кып чыгарылган. Онызы меге токыналу ӱренер, иштенер арга берген»—деп, кыс айдат.\nТокиодо ӱредӱ английский тилле ӧткӱрилген болзо, тышкары, jондык jерлерде jӱрӱп, jопон тилле эрмектежер керек эмтир. Jе мында алтай кыста буудактар болбоды. Новосибирскте jопон тилди ӱренген болзо, школдогы ӧйдӧҥ ала Эркелей английский тилди jакшы ӱренген, керек дезе каланыҥ ла республикан кеминде ӧткӱрилген олимпиадаларда турушкан. «Jопон тилде кӧп иероглифтер, jе оны ӱренип аларга кӱч эмес. Jердиҥӱстинде оноҥ до кӱч тилдер бар»—деп, кыс темдектейт.\nЫраак jерде ӱренген кажы ла кижи тӱҥей ле jаныксап, Алтайына тартылып турат. Эркелейдиҥ Горно-Алтайскта ада-энези jадат, оныҥ учун кыс ӱредӱзин божодып, капшай ла Тӧрӧлине jанды. «Сыйным Южно-Сахалинскте, оныҥ учун ада-энем экӱ ле болзо, jаман эмей. Эмди мен jуук улузымныҥ jанында амырайдым. Алтайымнаҥ ийде-кӱч алып, ойто Санкт-Петербургка барып, ижимди улалтып, корыырым»—деп, Эркелей куучындады.\nАйдарда, jерлежиске бийик jедимдер ле ачык jол кӱӱнзейли.


Ээлӱ кайчыныҥ эземин кереестеп\nӰлӱрген айдыҥ 16-чы кӱнинде Короты јуртта Алтай Республиканыҥ эл кайчызы, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ лауреады, ээлӱ кайчы Аржан Кӧзӧрӧковтыҥ эземине учурлай тура-музейдиҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧткӧн.\n«Горно-Алтайск» аэропорт: jондык шӱӱжӱ ӧдӧт\nАлтай Республикада «Россияныҥ улу улузыныҥ ады-јолдоры» деген текшинациональный ӱлекер аайынча јондык шӱӱжӱ ӧдӧт. Бу ӱлекер ороонныҥ федерал учурлу аэропортторын бистиҥ ороонныҥ улу улузыныҥ ады-јолдорыла адаарына учурлалган, анда 45 аэропорт туружат. «Горно-Алтайск» аэропортты јерлештеристиҥ кемизиниҥ ады-јолыла адаарына учурлалган тегерик столдыҥ јууны АР-дыҥ Јондык палатазында ӧтти. Ӱлекердиҥ баштапкы бӧлӱгинде улустаҥ ла јондык организациялардаҥ шӱӱлтелер јууры ӧдӧр. Конкурстыҥ\n2003 jылда болгон jерсилкиниш…\nӦй тӱрген ӧдӱп јат. Алтайда 2000-чы јылдардыҥ бажында кӧп бузуштар, чыгым экелген јерсилкиниш болгонынаҥ бери 15 јыл ӧдӱп калды. 2003 јылдыҥ сыгын айыныҥ 27-чи кӱнинде 18 саат 47 минутта сейсмологический станциялар Алтайдыҥ кырларында јердиҥ тыҥ силкиништерин темдектеген болгон.\nӰредӱчиниҥ ырызы — ӱреткен ӱренчиктеринде\nЕлизавета Юштаевна Папыева (кыс ӧбӧкӧзи Пьянова) каладагы 7-чи таҥмалу школдо алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи болуп кӧп јылдар туркунына једимдӱ иштейт.\nНацӱлекерлерге учурлалган jуунда турушкан\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников РФ-тыҥ Президентиниҥ Россияныҥ национальный амадулары ла оныҥ ӧзӱминиҥ 2024 јылга јетире стратегический иш-амадулары керегинде Јарлыгын бӱдӱрери аайынча Государственный советтиҥ ишмекчи јууныныҥ баштапкы јуунында турушкан. Москвада ӧткӧн јуунды Президенттиҥ болушчызы, Госсоветтиҥ качызы Игорь Левитин башкарып ӧткӱрген.\nАлтайда – хакас элдиҥ театры\nАлтай Республикага ӱлӱрген айдыҥ баштапкы кӱндеринде Хакас Республиканыҥ драма ла албаты кӱӱзиниҥ «Читiген» деп ады јарлу театрыныҥ гастрольдоры карындаш эки калыктыҥ талалар ортодогы культуралык колбулары аайынча јарадылган јӧптӧжӱле ӧтти.\nАракыдаш јакшыга экелбес\nКажы ла кӱн аракы ичер кӱӱни келип турганы — ӧй ӧткӧниле тыҥып туратан јаантайынгы оору. Ол кижиниҥ эди-канына, кылык-јаҥына, сагыжына, тынына ла јон ортозында јӱрӱмине јаан каршузын јетирет.


«Торко чачак» — jайалталар байрамы - altaicholmon\n«Торко чачак» — jайалталар байрамы\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда кӱчӱрген айдыҥ 22-23 кӱндеринде балдарга ла јашӧскӱримге учурлалган ойын-кӧргӱзӱлердиҥ «Торко чачак» деген 1-кы талалык байрамы ӧтти.\n«Единая Россияныҥ» «Кичӱ Тӧрӧлиниҥ культуразы» деп партийный ӱлекери аайынча Алтай Республикада баштапкы катап ӧткӧн «Торко чачак» деп театрал байрамда Кош-Агаш, Улаган, Оҥдой, Кан-Оозы, Кӧксуу-Оозы, Шабалин, Майма, Чой, Турачак аймактардыҥ ла каланыҥ ӱренчиктери, јашӧскӱрими эрчимдӱ туруштылар.\nТалалык фестиваль ӧйинде башка-башка бӱдӱмдӱ 15 ойын-кӧргӱзӱ кӧргӱзилди, мастер-класстар, театрал санаттыҥ эксперттериле туштажулар ӧтти. Театрдыҥ јаан залында јуулган кӧрӧӧчилер, балдар кезикте бууры кӧжӱгенче каткырып, кезик аразында кӧстиҥ јажын билдирбезинеҥ арчып турдылар. Нениҥ учун дезе кӧргӱзӱлер кайда да санандырат, кайда да каткыртат.\n«Торко чачак» байрамныҥ экспертный совединиҥ турчыларына эки кӱнниҥ туркунына тыҥытту иштеерге келишти. Советтиҥ турчылары: АР-дыҥ культура аайынча министри О. Антарадонова, оныҥ баштапкы ордынчызы Л. Стрельникова, эл библиотеканыҥ јааны С. Штанакова, РФ-тыҥ Театрал ишчилериниҥ биригӱзиниҥ Алтайдагы талалык бӧлӱгиниҥ јааны С. Тарбанакова, эл театрдыҥ актерлоры В. Перчик, Н. Юданова, режиссер Б. Колаев.\nБайрам «Торко чачак» (режиссер Б. Колаев) деген чӧрчӧклӧ ачылды. Оноҥ ары јуулган кӧрӧӧчилер Турачак аймактаҥ наадайлардыҥ «За Ба Ва» деген театрыныҥ «Приключения Буратино» деген кӱӱлик ойыныла танышты. Балдардыҥ ойыны, кеп-кийимдериниҥ ӧҥжиги, сӱрлӱзи бийик кеминде болды.\nУлаган аймактаҥ «Куулгазын сундук» деп муниципал театрдыҥ «Башпарак ла Јелбеген» деген ойынын кӧргӧн кӧрӧӧчилер каткыдаҥ «јер тырмаган» деп айдарга јараар. Кан-Оозынаҥ «Солоҥы» театр «Беш карындаштыҥ Јелбегенди јеҥгенин», Кӧксуу-Оозынаҥ «Вомпажинки» театрдыҥ «Оловянные кольца» деген ойыны орус калыктыҥ чӱм-јаҥын јакшы кӧргӱсти. Кош-Агаштаҥ «Сурлан» театрдыҥ «А зори здесь тихие» деп ойынын кӧрӧӧчилер кӧстиҥ јажын арчып кӧрдилер. Јакшы ойын. Кижиниҥ ӧзӧк-буурына тийер. Каладаҥ «Маска» театрдыҥ «Облачные человечки» деген куулгазын кептӱ ойыны анчада ла детсадтыҥ болчомдорына, је онойдо ок ӱренчиктерге, јаан да улуска јарады. Оҥдойдоҥ «Ойын» театр «Кӧк бӧрӱниҥ кожоҥы» деп кӧрӱдеҥ алган ӱзӱкти кӧргӱсти. Мында ойын бијениҥ јараш, ээлгир «тилиле» ӧткӧн деп айдарга јараар.\nЭки кӱнниҥ туркунына каланыҥ школдорыныҥ ӱренчиктерине, садиктердиҥ болчомдорына јараш байрам болды. Аймактардаҥ, каладаҥ бу ла балдарга кураа балдар сценада бийик ӱредӱлӱ, байлык ченемелдӱ актерлордоҥ бир де артпай ойнодылар. «Сурлан» театрдыҥ ойынында 5-6 класстардыҥ балдары бийик кеминде ойноды. Театрдыҥ худбашкараачызы Т. Курдяпованыҥ айтканыла, олор башка-башка јурттарла јорыктап, «А зори здесь тихие» деген ойынын кӧргӱзер амадулу.\nЭкспертный советтиҥ турчылары јайаан туштажуларда кажы ла театрал ӧмӧликке тузалу шӱӱлтелер айттылар. Аймактардыҥ театрларында театрал санаттыҥ кеми, актерлорыныҥ узы јаанаган деп темдектедилер. Олор эзенде јылда «Торко чачак» база болор деп бойлорыныҥ ижемјизин айттылар.\nБайрам ӧйинде Калмыкияныҥ санадыныҥ нерелӱ ишчизи, режиссер Б. Колаев муниципал театрал ӧмӧликтердиҥ башкараачыларыла, ӱредӱчилериле туштажып, бӱгӱнги театрдыҥ тӧс ууламјылары, ойындарды тургузарыныҥ јаҥы эп-аргалары керегинде айтты. Актер А. Унатов актердыҥ јолын бойына ачып јаткан ӱренчиктерге сценада куучындаарыныҥ, эптӱ кыймыктанарыныҥ јажыттарын јартады.\n«Торко чачак» деген 1-кы талалык байрамныҥ кӧдӱриҥилӱ јабылтазында оныҥ туружаачыларын культураныҥ министри О. Антарадонова, «Единая Россия» партияныҥ талалык бӧлӱгиниҥ бӱдӱреечи комитединиҥ башкараачызы Э. Тюхтенев уткыдылар.\nОльга Антарадонованыҥ айтканыла, эки кӱн элес этти. Текши Россияда балдарга ла јашӧскӱримге учурлалган 1-кы фестиваль Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ јӧмӧгӧниле, онойдо ок «Кичӱ Тӧрӧлиниҥ культуразы» деген партийный ӱлекер аайынча бийик кеминде ӧтти.\nФестивальдыҥ туружаачыларын уткып тура, Эмиль Тюхтенев «Кичӱ Тӧрӧлиниҥ культуразы» деген партийный ӱлекердиҥ учуры керегинде айтты. Келер 2019 јыл Театрдыҥ јылы деп, ол чокымдады.\nКӧдӱриҥилӱ јабылтада ончо театрал ӧмӧликтер фестивальда эрчимдӱ турушканы учун дипломдорло кайралдатты. онойдо ок аҥылу сыйлар мындый јайаан ӧмӧликтерге табыштырылды:\nУлаган аймактаҥ «Куулгазын сундук» театрал ӧмӧлик (башкараачызы Ольга Колян);\nМайма аймактаҥ «Сова» деп албаты театры (башкараачызы Дарья Найденова);\nКӧксуу-Оозы аймактаҥ «Импульс» деп театрал студия (башкараачызы Артем Коробейников);\nкаладаҥ «Маска» деп театрал ӧмӧлик (башкараачызы Вероника Попова).\nФестиваль ӧйинде эки театрал ӧмӧлик: Мукур-Таркатыдаҥ «Сурлан» деген театрал ӧмӧлик (башкараачызы Татьяна Курдяпова), Ӱзнезидеҥ «Гамаюн» деп театрал ӧмӧлик (башкараачызы Яна Шахова) бойлорыныҥ «Образцовый ӧмӧлик» ле «Албаты ӧмӧлиги» деген бийик адын такып ойто корып алдылар.\n«Торко чачак» деген талалык театрал байрамга јилбӱӱ јаан болгонын культураныҥ министерствозы ајарузына алды. Байрам келер јылдарда улар деп иженели.


Кыштаҥ чыгып, јаскы иштерге белетенет - altaicholmon\nКыштаҥ чыгып, јаскы иштерге белетенет\nКан-Оозы аймактыҥ јурт ээлемдери кыштаҥ канай чыгып јатканы ла олордыҥ јаскы иштерге белетенижи керегинде аймактыҥ јааныныҥ јурт ээлемниҥ сурактары аайынча ордынчызы Алла БРЫШКАКОВА јетирди.\nАймакта 20 јурт предприятие, 326 крестьян-фермер ээлем ле улустыҥ 5800-теҥ кӧп таҥынаҥ болушту ээлемдери. Олор быјылгы кышка текши тооло 119000 тын мал-ашту кирген болгон, ол тоодо уйлар — 70 муҥ, койлор — 165 муҥ, мал — 43 муҥ, аҥдар — 9 муҥ. Белетелген азыралдыҥ кеми 137765 тонна болгон (бир тын малга орто тооло 5,4 азырал единицадаҥ). Азырал јетпес учуралдарда ээлемдер аймак ичинде бой-бойынаҥ, ӧлӧҥи јакшы бӱткендеринеҥ садып алат. Ӧдӱп јаткан кышка азырал белетеери јанынаҥ айалга анчада ла Экинур, Кӧзӱл, Ак Јалаҥай, Кан-Оозы, Кырлык јурттардыҥ ээлемдеринде јакшы болгон. Јербойында белетелген азыралдыҥ чыҥдыйы да, айылдаш Алтай крайдаҥ экелип турган азыралдыйына кӧрӧ, артык болот.\nБылтыр кӱчӱрген айда текшилей карлап ийерде, мал-аш турлуларда тудулып башталган. Кӧп саба ээлемдер турлуларга јетире јолдорды кардаҥ бойлорыныҥ ла арга-кӱчиле арчып чыккандар. Эҥ соок, карлу ӧй јаҥар айда болгон. Је јас эрте башталганы, одорлор, кыралар бу ӧйдӧ ачылып турганы јурт ээлемдерге де, ай-кӱн јылый бергени уйлар тӧрӧшкӧ дӧ јарамыкту.\nБӱгӱнги кӱнде арткан азыралдыҥ кеми 24000 тонна (бир тын малга— 1,2 азырал единица). Мал-аштаҥ јаан чыгым болгоны темдектелбеген. Кан-Оозы аймак кыштаҥ кирезинде чыккан деп айдарга јараар.\nЭмди јурт ээлемниҥ ишчилериниҥ алдында јаан сурак — јаскы кыра иштерге белетениш. Јакшы тӱжӱм аларга, эмдигештеҥ ала јалаҥдардыҥ айалгазын шиҥдеп, јерди, ӱрендерди белетеп, кыраны ӧйинде салар керек.\nАлла Сергеевнаныҥ айтканыла, быјыл ӱренделер јердиҥ озолондыра темдектелген кеми 27935 гектар, ол тоодо кӧп јылдарга ӧзӧр ӧлӧҥдӧргӧ — 12500 га јер, јаскы ӱрендешке — 15139 гектар (14843 га — бирјылдык ӧлӧҥдӧргӧ, 296 — аш культураларга). Темдектелген аш ла азырал культуралар саларга 3545 тонна ӱрен керек. Бӱгӱнги кӱнде бар ӱренниҥ кеми 32%. Арткан 2410 тонна ӱренди Алтай крайдаҥ алары темдектелет. Суланыҥ бир тонна ӱрениниҥ баазы бӱдӱми, чыҥдыйы аайынча орто кеминде 10-12 муҥ салковой болот. Јурт ээлемниҥ техниказы јаскы кыра ижине 68 процентке белен. Аймакта јаскы кыра ижинде 611 техника иштеер, ол тоодо 337 трактор, јер кыралаар 186 ла ӱрен салар 88 техника. Тургуза ӧйдӧ олорды чыныктаар ла белетеништӱ иштер ӧткӱрилет. Гостехшиҥжӱ тракторлорды график аайынча кандык айдыҥ 9-12 кӱндеринде технический јанынаҥ шиҥдеер.\nЈаскы кыра ижине текши кеми 35 млн салковойго турар 656 тонна одыру-сӱркӱш материалдар (ГСМ) керек. Бӱгӱнги кӱнде бар ГСМ-ныҥ кеми 28%. Крестьян-фермер ээлемдер ГСМ-ды артыктап албай, керектеген ле аайынча акчага садып алгылайт.\nБыјыл јаскы кыра ижин ӧткӱрерине 88 млн салковой, ол тоодо ӱрен садып аларга 42 млн, ГСМ-га — 38 млн, техника јазаарга 8 млн салковой акча керек.\nАлла Брышкакованыҥ темдектегениле, мал-аш кӧптӧгӧниле, ай-кӱнниҥ айалгаларыла колбой, белетелип турган азыралдыҥ кемин кӧптӧдип, олорды турлуларда тударга келижет. Оныҥ учун јурт јерлердиҥ тегин турган кыралары база тузаланышка алылат.\nАймактыҥ администрациязыныҥ туразында бу јуукта јаскы иштерге белетенериниҥ сурактарына учурлалган семинар-јуун ӧткӧн. Аймактыҥ јааны Э. А. Ялбаков башкарган бу јуунда Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ, ветеринар службаныҥ, јурт ээлемниҥ Горно-Алтайсктагы билим-шиҥжӱ институдыныҥ — «Агробиотехнологиялардыҥ федерал учурлу Алтай билим тӧс јери» ФГБНУ-ныҥ филиалыныҥ, «Алтай Республика аайынча Росјуртээлемтӧсјердиҥ», «Сбербанк» ПАО-ныҥ, Сибирьдеги МРСК-ныҥ ла «Солнечная энергия» компанияныҥ чыгартулу улузы турушкан.\nЧыгымдалган акча-манады ас болуп, алган тӱжӱми арбынду болзын деп, канайда иштеер, нени эдер керек? Јакшы тӱжӱм аларга, кыра салар ишти канайып ӧткӱрер, аш ла ӧскӧ дӧ культуралардыҥ ӱрендерин канайда белетеер?\nАР-дыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ ӧзӱмдер ӧскӱрер ууламјыныҥ ӧзӱми аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Е. Н. Лепихов биологиялык препараттар су-кадык ӧзӱмдердиҥ ӧзӱп бӱдерине эрчимдӱ камаанын јетирип турганын темдектеди. Ол препараттар экологиялык јанынаҥ ару тӱжӱм аларына јарамыкту. Јакшы тӱжӱмге ӱрендерди ай-кӱнниҥ салтарларына чыдамкай болоры ла чыҥдыйы јанынаҥ талдаары база јаан камаанын јетирет. Ӱрендердиҥ сорт-бӱдӱмдери башка-башка болор, олорды јаантайын јаҥыртар керек.\n«САС Горно-Алтайская» ФГБУ-ныҥ јааныныҥ ордынчызы В. В. Майхиев јерди белетееринде, ого тузалу кошмоктор кожорында аймакка келиштире јарамыкту јӧп-шӱӱлтелер айдып берди.\nОнойдо ок семинарда аҥылу ајару «сенаж в упаковке» деген эп-сӱмеле белетелип турган азыралга эдилди. Мынайып белетегени чыҥдыйы бийик, ай-кӱнниҥ айалгаларынаҥ камааны јок ло 1 гектар јердеҥ 2,5 катапка кӧп азырал единица јуунадып алар арга берет.\nСеминар-јуунда эдилген јӧп-шӱӱлтелердиҥ болужыла јурт ээлемниҥ товарэдеечилери бир центнер азырал единица белетеериниҥ баазын 710 салковойдоҥ 520 салковойго јетире јабызадып ла ол ок ӧйдӧ тӱжӱмин 30 процентке арбындадып алар аргалу болор.\n«Росјуртээлемтӧсјер» ФГБУ-ныҥ јааныныҥ ордынчызы А. Кинденованыҥ айтканыла, јаскы кыра ижи алдында бастыра ӱрендер лабораторияда шиҥделер учурлу. Ӱрен аларга чыгымдалган акча-манаттыҥ кезигин јандырарына субсидия аларга керектӱ чаазын-документ (сертификат соответствия) болор учурлу.\nОнойдо ок јуунда аграрийлерге кредит акча берери, крестьян-фермер ээлемдердиҥ тергеелик ассоциациязы, Сибирьдеги МРСК-ныҥ, Сбербанктыҥ ла «Солнечная энергия» компанияныҥ ижи керегинде јетирӱлер эдилген.\nЈуунныҥ туружаачылары семинар келер ӧйдӧги эрчимдӱ ишке тузалу болорын темдектеген.