Аҥылу балдардыҥ салымы — аҥылу ајаруда - altaicholmon\nКалыктар најылыгыныҥ туразында «Звезда Алтая» республикан газеттиҥ јылга шыдар ӧйдиҥ туркунына једимдӱ иштеткен ле тӱгескен «Перезагрузка» деген баштапкы јондык ӱлекериниҥ турултазы аайынча пресс-конференция ӧтти.\nПресс-конференцияда СМИ-лердиҥ журналисттери, таланыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозыныҥ, ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ, профессионал ӱредӱлик организациялардыҥ ла јондык организациялардыҥ чыгартулу улузы турушты.\n«Звезда Алтая» газеттиҥ баш редакторы Сергей Адлыков «Перезагрузка» јондык ӱлекердиҥ турулталары аайынча туштажуныҥ туружаачыларын уткуп, јаан учурлу бу иште олорды јӧмӧп болушкан, иштеген улуска јаан быйанын бойыныҥ ла ӧмӧликтиҥ адынаҥ айтты. Оныҥ айтканыла, ӱлекерди иштедип, учына чыгып, олордыҥ бу ууламјыдагы сурактардыҥ аайы-бажына чыгатан, чечетен аргалары бар. Јӧмӧлтӧ-болуш та, ченемел де артыгынча болды. Онызы бистиҥ мынаҥ арыгы ижисте сӱреен керектӱ, тузалу деген.\nПресс-конференция «Звезда Алтая» газеттиҥ баш редакторыныҥ ордынчызы Наталья Манышеваныҥ башкарганыла ӧткӧн. Ол «Перезагрузка» ӱлекердиҥ тӧс турулталары јанынаҥ элбеде айтты.\n««Перезагрузка» ӱлекерди јӱрӱмде иштедери јанынаҥ шӱӱлтениҥ ээзи «Звезда Алтая» газеттиҥ ол туштагы баш редакторы болгон Алена Казанцева. Ол бу ууламјыда билгири тереҥ, байлык ченемелдӱ специалист. Тургуза ӧйдӧ ол Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ депутады — деп, Н. Манышева чокымдады. — Оны учына јетирерге бисте аргалар да, ийде-кӱч те табылды. Ӧткӧн јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 19-чы кӱнинде ӱлекер јаан јолына чыгып, бу јылдыҥ кандык айыныҥ 30-чы кӱнинде тӱгенди.\nӰлекерди јӱрӱмде бӱдӱреринде бир эмеш уур-кӱчтер де болгон. Чокымдап айтса, башкарту солынган, талдаштар ӧткӧн, оныҥ кийнинде темдектелген кӧдӱриҥилерди ӧткӱреринде коронавирусла колбой кирелендириштер болгон. Бис бу ижисте кемиле, учурыла сӱреен јаан кӧдӱриҥилер белетегенис, је олордыҥ 14-зин ле ӧткӱрерге келишкен. Је кезиктерин, байа солун керек-јарактарга келижип тургандарын ӧткӱргенис, олор керегинде газетте чыккан. Олор окылу ла бир канча айлардыҥ туркунына ӧткӱрилген.\nӰлекердиҥ турултазы аайынча таныштыру-презентация белетелген. «Перезагрузка» ӱлекер талада јуртап ла аҥылу балдар (су-кадыгы, аргалары кирелӱ, кенек) таскадып јаткан билелерге, ада-энелерге болужарына ууламјылалган. Амадузы — аҥылу балдарлу билелерге окылу јаҥла, обществоло, эл-јонло колбуларын бектештирери деп айдар керек. Ӧткӱрилген иштиҥ турултазынаҥ кӧргӧндӧ, тургузылган амадубыс бӱткен.\nӰлекердиҥ туружаачылары «Звезда Алтая» газеттиҥ баш редакторы С. Адлыков ло бӱткӱл ӧмӧлиги, бухгалтериязы. Онойдо ок бис бу иште волонтерлорло ӧмӧ-јӧмӧ эрчимдӱ иштегенис. Волонтерлорды јашӧскӱримниҥ ле јаан улустыҥ ортозынаҥ белетегенис. Бу ӱлекерде бойыныҥ аҥылузы бар. Оныҥ учун эмеш кӱчке келишкен. Онойдо ок ӱренеечилердеҥ волонтерлор болгон ло ӱзеери волонтерлор болуп ӱредӱлик организациялардыҥ чыгартулу улузы турушты. Олор бӱгӱнги кӱнде башка-башка учрежденилерде, темдектезе, каланыҥ 5-чи таҥмалу детсадында, аргалары кирелӱ балдардыҥ реабилитационный тӧс јеринде иштегилеп јат.\nТекшилей алар болзо, ӱлекерде 88 специалист, 45 партнер-организация, 62 ада-эне ле балдардыҥ детсадтарыныҥ таскадаачылары эрчимдӱ турушты.\nЈаанада, элбеде ӧткӱрген таныштыру ӧйинде темдектелген иш, тургузылган амаду, јеткен једимдер, турулталар јанынаҥ элбеде айтканыс.\nТемдектезе, беш кӱнниҥ туркунына Сускуда «На Шумах» деген туркомплексте «Јайгы школды» белетеп ӧткӱрдис. Кажы ла аймактаҥ балдарыла кожо ада-энелериниҥ бирӱзин кычырганыс. Онойдо ок эксперттерди, специалисттерди бу иште турушсын деп кычырдыс. Мында биске јаан болужын школды божоткон ло сегис јаштаҥ ӧрӧ балдарла иштеп турган специалист Юрий Кац, Барнаулдаҥ аутист балдарла, олорло иштеп турган таскадаачы Светлана Рахно сӱрекей јаан болужын јетирген. Светлана Владимировнада бойыныҥ аҥылу методиказы бар. Ол бӱгӱнги кӱнде аутист балдардыҥ бастырароссиялык организациязыныҥ ассоциациязыныҥ јааны.\nБу ла ӧйдӧ ада-энелер јаҥыс та ӱредӱ-семинарларда, мастер-класстарда турушкан эмес. Олордыҥ кажызы ла таҥынаҥ болуш-консультация алган. Мында логопед-дефектологтор, психологтор иштеп, кажы ла бала аайынча тузалу јӧп-сӱмелер айткан. Сӱреен тузалу, турулталу, керектӱ иш ӧткӧн.\n«Јайгы школ» деген семинарда 13 ада-эне ле 14 бала турушты. Маймадаҥ игис уулчактарлу эне болгон, болчомдор экӱлези аутисттер. Ӱч балалу кижи болгон — јааны оогошторын кӧргӧн. Ӱредӱ-семинарда ченемелдӱ эксперттердиҥ ле тогус волонтердыҥ командазы иштеген. Онойып 8 ӱредӱ-семинарды, кӱрее куучындарды ла ада-энелерге таҥынаҥ 42 болуш-консультацияны ӧткӱргенис.\nВебинар јанынаҥ айдар болзо, олор башка-башка аймактарда ӧдӧтӧн учурлу болгон. Је ондый да болзо, ӱредӱ ӧткӧн, мында јонјӱрӱмдик корулаштыҥ органдарыла иш ӧмӧ-јӧмӧ, јакшы ӧткӧн».\nНаталья Васильевна туружаачыларга ӱлекердиҥ башка-башка ууламјылары аайынча, темдектезе, «Встреча с семьями», «Публикации в газете», «Работа в Интернете», «Фотоконкурс» ла о. ӧ. аайынча айтты.\nКилемји јанынаҥ база куучындады. Редакцияныҥ ишчилери магазиндердеҥ јаан улуска дезсредство, колго керектӱ антисептик, кийим јунар порошок ло керектӱ оноҥ до ӧскӧ немелер јууп, балдарга јайаан јайалтазына ла бош ӧйгӧ тузалу пакеттерди табыштырган. Акция ӧйинде редакцияныҥ ишчилери волонтерлор болуп, адылу пакетти кажы ла билеге јетирген.\n«Бис «Перезагрузка» ӱлекердиҥ калганчы, уч-турулталу кӧдӱриҥизи эдип электрон брошюраны белетеп чыгарарга ченештис. Ондо педагогторго до, ада-энелерге де тузалу ла керектӱ јетирӱлерди чуктап салдыс.\nӰлекер озо ло баштап редакцияга тӱӱкилик учурлу деп айдарга јараар. Нениҥ учун дезе 2022 јылда бистиҥ газедистиҥ 100 јылдыгы темдектелер.Бу ӧйдиҥ туркунына мындый иште бир де катап турушпаганыс.\nЈаан учурлу ӱлекер бойыныҥ ичкери јолына чыккан деп айдарга јараар. Аҥылу балдарлу ада-энелерле, билелерле, коммерциялык эмес организацияларла колбу, текши тил табылган, иштиҥ тайанып улалатан тӧзӧгӧзи бар. Редакция јаан ченемелдӱ болуп, јаҥы шӱӱлтелерге ачык кӱӱндӱ, иштеерге белен» — деп, Н. Манышева айткан.\nПресс-конференцияныҥ туружаачызы, таланыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министриниҥ ордынчызы Ирина Лыкова редакцияга баштап алган ижин мынаҥ да ары улалтсын деп кӱӱнзеди:\n—Бис, мында јуулгандар, ончобыс бу ӱлекерге де, аҥылу балдарлу билелерле ӧткӱрилип турган ишке де јуук инебис. Темдектезе, ӱредӱ аайынча министерство, ӱредӱлик учреждениелер бу ла ишле база колбулу. Иш аайынча министерство база бу улусла, онойдо ок балдарла кӧнӱ, чике колбуда иштеп јат. Биске кирип турган подведомственный ла јонјӱрӱмдик учреждениелер база тыҥытту туружат. Темдектезе, ондый билелерди илелеп, колбуларды тургузары база јаан иш.\nСускудагы туркомплексте ӧткӧн семинар сӱреен јакшы, јылу, ачык-јарык айалгада ӧткӧнин темдектеер керек, эҥ ле јарамыктузы ада-энелер ачык, кӱӱнзек, јаҥыртуларга, кубулталарга белен болгоны иле. Бӱдӱреечи јаҥныҥ органдары окылу айалгада ӱлекерди иштеткенде, ондо ончо неме документле-ээжилерле ӧткӱрилет — деп, И. Лыкова куучындаган.\nОл онойдо ок бӱгӱнги кӱнде јаҥныҥ органдарына јаҥыскан кандый бир сурактыҥ аайы-бажына чыгарга кӱчке келижет, је качан ондый ишке социальный органдарды јаба тартканда, ӱлекер јолын алынар арга болот деп айтты.\n«Перезагрузканыҥ» эҥ ле јарамыкту јаны — керектӱ кӧп јетирӱлер улуска јеткен ле улус кӧстӧҥ кӧскӧ куучындажып, бары-јогын угушканы.\nТемдектезе, јонјӱрӱмдик јеткилдештиҥ чукталган тӧс јериниҥ јааны Нина Тадыровада социальный аргачыларды белетееринде ченемели јаан, байлык. Ол аргачылык јанынаҥ сӱреен јакшы јетирӱ эткен. Темдектезе, эне улуска айылда отурып, бойына керектӱ ишти табары, бойлорыныҥ аргалары, аргачылык керегинде кӧп јакшы шӱӱлтелер эткен. Социальный аргачылыкла јилбиркеп, бойыныҥ јилбӱлерине келиштире јерин табары база каруулу керек.\nДистанционный бӱдӱмле иштеерине јилбӱ бар да болзо, је бистиҥ ыраак јурттарды ајаруга алза, бойыныҥ уур-кӱчтери бар. Кезик билелерде эмеш уур-кӱчтер де болот. Айдарда, ол сурак келер ӧйдиҥ деп айдарга јараар.\nНаталья Манышеваныҥ темдектегениле, олор јаҥы ӱлекерле иштеерин темдектеп, Москвада ол ло килемјиниҥ «Абсолют Помощь» фондына угузу-бичик бичиген. Фонд дезе кӧп лӧ јаны ајаруны иштиҥ дистанционный бӱдӱмине эдет.\nТаланыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ специалисти Ульяна Попова Сускуда ӧткӧн ӱредӱ-семинардыҥ аймактардаҥ келгендерге тузазы јанынаҥ айтты. Аймактаҥ келгендер айылдарына јанып, туружып болбогон ада-энелерге кӧп солун јетирӱлер эткени јарамыкту.\nТаланыҥ Горно-Алтайсктагы «Аутист балдарга ла олордыҥ ада-энелерине болужатан «Кожо» деген тӧс јери» деп јондык организацияныҥ јааны Ольга Рогозина Сускуда ӧткӧн ӱредӱ энелерди бириктирген, балдарды школго белетеери јанынаҥ сӱреен јакшы билгир, јетирӱ бергенин аҥылап темедктеди.\nПолитехнический колледжтеҥ Татьяна Белецкая јетирӱзинде бу ӱлекерле иштеп турган улуска јаан быйанын айтты: «Аҥылу балдарды ӱредерге јараар. Бистиҥ ӱредӱлик организацияларда аҥылу айалганы тӧзӧп, ӱредер арга бар. Темдектезе, талада 2016 јылдаҥ ала 2 профессионал ӱредӱлик организация — педколледж ле политехнический колледж «базовый» деген чыду алган. Шак ла бу эки организацияда су-кадыгы кирелӱ, кенек балдар ӱренер аргалу. Тегин онойдо олордо ӧскӧ дӧ орто аҥылу ӱредӱлӱ организацияларда, университетте ӱренер аргазы бар ла. Је ӧрӧ адалган эки базовый профессионал организация ӧскӧлӧрине де аҥылу айалганы тӧзӧӧргӧ болужар аргалу.\nБӱгӱнги кӱнде бистиҥ ончо профессионал ӱредӱлӱ организацияларда аргалары кирелӱ аҥылу балдар ӱренет (быјыгы ӱредӱлӱ јылда 46 бала болгон). Оноҥ башка аҥылу балдар ӱч профорганизацияга ӱредӱге кирер аргалу. Бӱгӱн кӧп ада-энелерди аҥылу балдарын кайда ӱредер деген сурак санааркадат.\nАда-энелерге јартамал: су-кадыгы кирелӱ балдар политехнический колледжте ӱренип, малярдыҥ ла кӧкчиниҥ ӱредӱзин алар аргалу. Маймада јуртээлемдик колледж садоводторды белетеп јат. Кӧксуу-Оозындагы отраслевой технологиялардыҥ техникумы кухонный ишчилерди белетейт.\nЫраак аймактардыҥ су-кадыгы кирелӱ балдары оноҥ ары јакшы, керектӱ профессия алар аргалу. Ӧй тӱрген ӧдӧт. Онойдо ок дистанционный ӱредӱ база тӱрген кӧндӱгет. Мында бойыныҥ аҥылулары бар. Су-кадыгы, аргалары кирелӱ балдарга дистанционный эп-аргала ӱренерге јараар».\nТалалык «Абилимпикс» деген кыймыгуныҥ башкараачызы Татьяна Белецкая бу кыймыгуныҥ учуры, амадузы јанынаҥ айтты: «Бис 2016 јылдыҥ јазынаҥ ала бу кыймыгуныҥ эрчимдӱ туружаачылары. Быјыл јаскыда 5-чи талалык чемпионат ӧдӧтӧн учурлу болгон. Је айалга кубулганыла колбой чемпионатты бодоштыра кӱске, сыгын айдыҥ 1-кы кӱнине јетире ӧткӱрилери темдектелет.\nЧемпионат јӱк ле кенек ле су-кадыгы, аргалары кирелӱ улуска ӧткӱрилет. Амадузы — јаҥыс та ӱредӱ алар эмес, је алган профессиязы, специальнозы аайынча ишке кирер арга бар. Мында мониторинг ӧткӱрилет. Туружаачылар ӱч категорияга бӧлӱнет: ӱренчиктер 14 јаштаҥ ала ла оноҥ ӧрӧ; студенттер ле оноҥ ӧрӧ; 65 јашка јетире специалисттер. Ӱренчиктердеҥ ала профессия аларга јетире улус туружар аргалу. Бис Минишле ондый улуска, балдарга ишке кирерге ӧмӧ-јӧмӧ болужадыс. Оныҥ учун бу чемпионат керегинде јар сайтта бар».\n«Перезагрузка» деген баштапкы јонјӱрӱмдик ӱлекер јаан учурлу ишти баштаарда, кӧп тоолу организациялар бирлик ууламјыла, бирлик амадула турулталу иштеп јатканын ӧткӧн пресс-конференция лапту кереледи.\nВ. СУХОВТЫҤ фотојуругы


Јурт јерде ӧзӱмниҥ јолы - altaicholmon\nЈурт јерде ӧзӱмниҥ јолы\nКандык айда Јербойында бойы башкарынарыныҥ кӱни темдектелет. Ого учурлай бистиҥ аймакта јаҥжыкканы аайынча јылдыҥ ла муниципал тӧзӧлмӧниҥ ижинде камаанду болгондорго учурлу керек-јарак ӧткӱрилет. Јурт јерге бойы башкарынарыныҥ сурактары анчада ла учурлу, нениҥ учун дезе олор јурттыҥ кӱнӱҥги амадуларына ла ӧзӱминиҥ јолына камаанын јетирет. Быјыл бу байрамга учурлай керек-јарактардыҥ кеми текши ороондо айалгала колбой јабызадылган болзо, ол јурт јеезелерде иштиҥ аайын ајарар, администрациялардыҥ ла јаҥныҥ чыгартулу органдарыныҥ ижин баалаар, оныҥ јылдык турулталарын чокумдаар, келер ӧйгӧ амадулар тургузар ла оноҥ до башка кӧп сурактар шӱӱжер арга берет.\nБайрамга шылтай бис Беш-Ӧзӧк јурт јеезениҥ јааны Мерген Валерьевич Быковко јеезениҥ башкартузыныҥ 2019 ла бӱгӱнге јетире ижи керегинде куучындап берзин баштандыбыс. Јурт администрацияда Мерген Валерьевич 2008 јылдаҥ ала иштейт. Ол јурт јеезени 2010-2015 јылдарда башкарган болгон. 2016-2018 јылдарда јурт администрацияныҥ спезиализи болгон. 2018 јылда ол такып ла Беш-Ӧзӧктиҥ јурт јеезезиниҥ јаанына тудулган.\n— Мерген Валерьевич, тургуза ӧйдӧ слердиҥ јеезеге кандый иш тӧс учурлу болуп јат?\n— Элдеҥ озо Беш-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези аймакта эҥ ле ыраада турган деп темдектеер кӱӱним бар. Аймактыҥ тӧс јуртынаҥ ол 135 км тууразында турат. Јеезениҥ турган јери јаан — 40 муҥ гектардаҥ кӧп. Андый да болзо, бис, муниципал јаҥныҥ органдары, бойыстыҥ ижисти ӧйлӱ ӧйинде бӱдӱрип турар учурлу.\nЈурт јеезениҥ јааны ла администрациязы ижинде федерал ла республикан јасакберимге, Јурт јеезениҥ уставына тайанадылар. Ижибистиҥ тӧс ууламјылары: јонјӱрӱмдик-культуралык бӧлӱкти јеткилдеери, оромдорды јарандырары, кызалаҥ айалгаларды болдыртпазы ла оныҥ турулталарын јоголторы, ӧрттӧр болдыртпазын јеткилдеери, биске берилген молјуларды учуры, јарамыктузы ла акча-манатла јеткилделгени аайынча бӱдӱрери. Эл-јонныҥ баштанулары аайынча документтер белетееринде база кӧп иштер эдилет.\n2019 јылда јур јеезениҥ ичбойыныҥ кирелтелери кӧптӧгӧн. Калан тӧлӧмирлер кемиле темдектелип калганынаҥ 23 процентке кӧп (520 муҥ салковой) келген. Тӧс кирелтелер јердиҥ ле ар-јӧӧжӧниҥ каланынаҥ болот. Јурт јеезениҥ чыгымдары билдирлӱ астап калды, јылдыҥ турулталарыла олор пландалганыныҥ 90% болды.\n— Јеезеде јурт ээлемниҥ кандый кӧргӱзӱлерин темдектеерер?\n— Бӱгӱнги кӱнде Беш-Ӧзӧктиҥ јурт јеезезинде јурт ээлем потребительский ӧскӧртип эдер эки кооператив иштейт: председатели Леонид Байлагасов болуп турган «АЛЛЕКС» ле Николай Тыдыков башкарган јурт ээлем продукцияны баштамы ӧскӧртип эдер «АЛИКО» деген јер. Јеезеде 48 крестьян-фермер ээлем иштейт. Олордыҥ ижиниҥ тӧс ууламјызы — эттеҥир мал-аш тудары. Бир ээлем аҥныҥ мӱӱзинеҥ эдимдер чыгарат.\nБистиҥ јеезеде улустыҥ таҥынаҥ 255 ээлеми бар. Бу јылдыҥ бажындагы кӧргӱзӱлерле, ээлемдерде — 2374 тын уй (2019 јылдагызына кӧрӧ, 52 башка кӧп), 1300 мал, 2700 кой, 30 эчки, 37 чочко, 372 куш.\nЈеезеде јаткандардыҥ ээлемдериниҥ айалгазы турумкай. Мал-аштыҥ тоозы кӧптӧйт.\n— Јыл туркунына культура ла спорт бӧлӱктерде кӧп-кӧп керек-јарактар ӧдӧт. Беш-Ӧзӧктӧ бу јанынаҥ кандый солундар бар?\n— Культура бӧлӱгине Беш-Ӧзӧктӧ јурттыҥ Культура туразы ла библиотека кирет. ДК-да кийистеҥ узанарыныҥ кружогы иштейт, бильярдла маргаандар, башка-башка концерттер, байрамдар ӧткӱрилет. 2019 јылда бистиҥ «Кӱмӱш» деген фольклорлык ансамблис «Јозокту албатылык ӧмӧлик» деп адын корыган. Ол аймактыҥ ончо керек-јарактарында эрчимдӱ туружат, республика да кеминде јуртыстыҥ адын кӧдӱрет. Библиотекабыс та кандый ла кеминде керек-јарактарда эрчимдӱ туружат.\nЈурт јеезеде јаҥжыгып калган спорт маргаандар ӧткӱрилет: волейболло, мини-футболло, кӱӱк айда самболо Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветерандарына, тылда иштегендерге ле јуучыл иш-керектердиҥ туружаачыларына учурлалган турнир ӧдӧт, кӱчӱрген айда РФ-тыҥ физический культуразыныҥ ла спортыныҥ артыгы, АР-дыҥ нерелӱ тазыктыраачызы Р. Чичиновтыҥ сыйына самболо турнир ӧдӧт. Ӧткӧн јылда бисте онойдо ок атту спорт аайынча маргаандар ӧткӧн.\n— Калганчы ӧйдӧ муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јерлерин јазап-јарандырарына јаан ајару эдилет. Бу сурак аайынча слерде кандый једимдер, санаалар бар?\n— Бу сурак аайынча бис текши јыл туркунына иштейдис. Кандык айдаҥ ала кӱӱк айга јетире јурт јеезеде јерлер јарандырарыныҥ айлыгы јарлалат ла ол эки ай кире улалат. Ӧткӧн јылда бис бастырароссиялык «Россияныҥ суузы» деген акцияда турушканыс. Јуртта сӱрее-чӧп таштаар каптарлу беш јер јазалган. Кату таштанчылар јуурын ла туура тартарын «Экобезопасность» ООО јеткилдейт.\nЈурттыҥ ипподромын јарандырар иштер башталып калган. 2019 јылда јербойындагы кеминде јолдорды јазап-јарандырар кезик молјулар јӧптӧжӱ аайынча аймактыҥ башкартузы биске бу иштерге 582 муҥ салковой акча чыгарган. Бис бу акча-манатты јолдордо кар арчыырына, кумакту јер тӧгӱп, јыртыктар бӧктӧӧр иштерге ууламјылаганыс. Јурттыҥ тӧрт оромында тышкартынды јарыдар 9 јарыткыш тургузылган. Онойдо ок Беш-Ӧзӧктӧ Центральный оромдо балдар ойноор јер тудулганын темдектеер керек.\nӦрттӧр чыгарын ла суу кӧпшип, каршузын јетирерин болдыртпазы аайынча иштер ӧйлӱ ӧйинде ӧткӱрилет.\n— Јонјӱрӱмдик айалгалар, текши эл-јон керегинде нени айдарыгар?\n— Јурт јеезеде 672 кижи јуртайт. Бисте 118 пенсионер, ол тоодо иштиҥ 40 ветераны. Кӧп улус аймак ла республикан кеминде јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ аладылар. Бис те олорго аргабыс јеткенче болужарга кичеенедис.\nБеш-Ӧзӧктиҥ орто ӱредӱлӱ школында 95 бала ӱренет. Ӱредӱликте 48 кижи иштейт, олор ӱредӱчилер. Школдо онойдо ок балдардыҥ сады иштейт, ондо 40 бала јӱрет. Ого ӱзеери кыска ӧйдиҥ туркунына јӱрер школдоҥ озогы группа иштейт, ого 4-6 јашту 20 бала јӱрет. Чочыдулу айалга ӧткӧн кийнинде, олор ончозы толо кеминде иштей берер.\n— Јурттыҥ ичкери јолында кандый амадулар бар, ӱлежип ийзегер?\n— Эҥ ле озо пландап турганыс — ол Кудатинский оромдо јолды ла Яимовтыҥ оромындагы кӱрди јазаары. Јуртка культураныҥ јаҥы туразын тудары темдектелет. Тургуза ӧйдӧ ӱлекер-чоттомолду иштер белетелет.\nКоммерциялык эмес кӧмзӧ тӧзӧӧри аайынча иштер ӧткӱредис ле ол ажыра Президенттиҥ гранттарыныҥ конкурстарында туружарын пландайдыс. Јуртка јаҥы спортзал тударга амадайдыс, бу амадубыска једерге кӧп иштеер керек. Сананганыс бӱдер деп иженедис.\n— Јетирӱ учун быйан болзын, ончо амадаганар бӱтсин деп кӱӱнзейдис.


Ойгор санаалу ӱредӱчи\nТаисья Петровна Бардина ӱредӱчи болуп 45 јыл иштеп, «Россия Федерацияныҥ албатылык ӱредӱзиниҥ отличниги» деп ат-нере алган. Ӱредӱлик иштиҥ ветераны, Чамал аймактыҥ кӱндӱлӱ кижизи. Эш-барааны Александр Киндишевичке, Чамал јурттагы алтай тӧс јер-музейдиҥ тӧзӧӧчизине, Таисья Петровна кару најызы, эш-нӧкӧри болгон. Т. П. Бардинаныҥ ады-јолы јаҥыс ла аймак ичинде эмес, текши республика ичинде, ӧскӧ дӧ талаларда јарлу. Кӧпти\nКыймыктанганы кыр да ажар, су-кадык та јӱрер\nАба-јышту, мӧш-карагай агашту Турачак аймакта эл-јонныҥ су-кадыгына анчада ла јарамыкту айалгалар бар. Мында чанага турбаган, оныла јыҥылаарга сӱӱбеген кижи јок болбой. Аймактыҥ улузы кӧп сабазы спортко кӱӱндӱ ле јербойында ӧдӱп турган ончо спорт керек-јарактарды јӧмӧйдилер. Ондыйлардыҥ тоозында Турачак јуртта «Барс» спорт клубтыҥ башкараачызы, эрчимдӱ кӧрӱмдӱ эр Александр Варганов. Ада-энези Казахстаннаҥ бери уулы оогош ло тужында\nБичимелимди мынайда ададым. Школго баргалагымнаҥ ала јаана-тайна болгончом «Алтайдыҥ Чолмоны» чын ла бистиҥ јуук тӧрӧӧнистий, сакыган айылчыбыстый болуп калган. Солун-собурды угар арга, айалга кӧп, је газетти колго алып кычырзаҥ, оноҥ артык. Бир чактыҥ туркунына газедис бисле кожо! Ого учурлай бистиҥ јерлежис, Шабалин аймактыҥ Отогол (Мариинск) јуртында мундус сӧӧктӱ јокту кижиниҥ билезинде чыккан-ӧскӧн (1906-1937 јј.), комсомолдыҥ\nЈиит лейтенант Калкин\nЈеткер болдыртпазыныҥ органдарыныҥ черӱлери ӧштӱлерле тартыжарында эҥ ле озо јолды ӧдӱп турар бӧлӱк болгон. НКВД-ныҥ кӧп тоолу ишчилери фашисттерле тартыжарында эрчимдӱ турушкандар. Анайда ок чекисттердиҥ алдында турган ууламјылардыҥ бирӱзи – тылды корулаары. Бу оҥдомолдо јаҥыс ла јуучыл бӧлӱктердеги јакшынак айалгаларды тӧзӧӧри эмес, је анайда ок јуу ӧдӱп турган јерлердеҥ качып јӱрген эл-јонныҥ јолдорды аайлу ӧдӧрин\nКой кайчылаарга ус, чыдамал, кӱч керек\nКичӱ изӱ айдыҥ 10-чы кӱнинде Оҥдой аймакта јетирӱлик-селекцион тӧс јерде «Эҥ артык кой кайчылаачы» деген јаҥжыккан республикан маргаан-кӧрӱ ӧтти. 2022 јылда эҥ артык кой кайчылаачылардыҥ ады-чуузы учун тартыжарга тергеебисте бу ишти бӱдӱрип турган эҥ ле ус ишчилер јуулдылар. Мындый кӧрӱ ӧткӱрилип турганы удап калган. Алтай Республиканыҥ албатызыныҥ эткен тӧс ижи јурт ээлемде болордо, јуртээлемдик сурактар\nОчы сӧӧктӱ Лариса Антоновна Атарованы (Чорина) Беш ичиниҥ де, бастыра јӱрӱминде ӱредӱчи болуп иштеп јӱрген Оҥдой аймактыҥ да эл-јоны јакшы билер. Ол 1952 јылда Ыраак Кӱнчыгышта Бикин каланыҥ јанында, темир јолдыҥ Каменушка деп станциязында чыккан. Адазы, Чорин Антон Васильевич, темир јолдыҥ ишчизи болгон. Јууныҥ алдындагы 1934-37 јылдарда Кызыл Черӱде службазын ӧдӧлӧ, ондо ло темир јолдо\nАдабыстый акабыс, тоомјылу таайыбыс, чындык нӧкӧрис\nКажы ла алтай укта бойыныҥ баштанатан, тайанатан, јӧп айдатан эҥ тоомјылу кижизи бар. Бисте — ол Момый акабыс, таайыбыс. Республика ичинде улустыҥ кӧби оны Григорий Барзынович деп билер. Быјыл ого 70 јаш толды. Григорий Барзынович Чекурашев 1952 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 2-чи кӱнинде Оҥдой аймактыҥ Кулады јуртында чыккан. Ада-энези колхозчы улус, бастыра јӱрӱмине мал-ашта иштеген.\nСолун ченемел алган\nКӱндӱлӱ кычыраачылар, «Јылдыстыкта» бӱгӱннеҥ ала Горно-Алтайсктыҥ эл-тергеелик университединде алтай тилле бийик ӱредӱ берип турган алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ факультединиҥ солундарына, студенттердиҥ јӱрӱмине, алтай јашӧскӱримниҥ курч сурактарына учурлалган толук болор. Оны студенттер бойлоры бичип апарар. Кандык айдыҥ 8-чи кӱнинеҥ ала 18-чи кӱнине jетире Туулу Алтайдыҥ эл-тергеелик университединиҥ алтаистика ла тюркология факультединиҥ студенттери Башкортостанныҥ М. Акмулланыҥ адыла адалган\n«Меркит» – бийик учушта\n«Меркит» – јаҥыс та республикада эмес, бӱткӱл Россия ичинде јарлу јуртээлемдик предприятие. Мында муҥдар тоолу укту уй-мал, койлор, аҥдар ӧскӱрет. Россия Федерацияныҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ темдектегениле, ол ороонныҥ тӧс деген предприятиелериниҥ тоозына кирет. Кан-Оозы аймакта «Меркит» ООО – ол мал сойотон цех, одор јерлер, турлулар болзо, Майма аймактыҥ Ай-Балык (Рыбалка) јуртында дезе, ол –


Кӱнӱҥ ле – алты јӱс звоноктоҥ - altaicholmon\nМынаҥ озо бу системаны ченеп кӧрӧтӧн иштер башталган эди. Оныҥ амадузы—ӧрт чыккан, авария эмезе јеткер болгон учуралда тӱрген телефон согуп, аҥылу службаларды болушка алдырары.\nЭмди бу номерге кӱнӱҥ ле 600 звонок келет, олордыҥ кӧп сабазы —шокчылдардаҥ эмезе јарт эмес улустаҥ, Оок-тобыр шылтактардаҥ улам бу номерге телефон согоры кӧптӧгӧн.\nРоссияныҥ МЧС-ныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле, кӧп улустыҥ санаазы мындый: «112» номерге телефондо акча божозо эмезе јолдыҥ аайын таап болбой барза согорго јараар.\nБилбей калала, ӧрӧ адалган номерге телефон соккон болзогор, трубканы ол ло тарыйын илбегер, слер ӧнӧтийин эмес телефондогоноорды оператор билзин деп МЧС эл-јонго баштанып туру.


Адазынаҥ уулында улалзын - altaicholmon\nАлтай албаты алдынаҥ бери ар-бӱткенин тооп, кӧдӱрип, алкап, кичееп, оныҥ байлыктарыла аайлу-башту тузаланып јӱрген. Аҥдаарыныҥ јебреннеҥ келген јаҥжыгуларын адаларыс эмди де буспай, байланып турат.\nОзодо уулдар мылтыкты кӧдӱрерге ле јетсе, јаандары олорды ээчидип, араайдаҥ ӱредип турар болгон. Уулчактар бойлоры да оок аҥ-кушка тузак, баспак тургузып аҥдагылайтан. Эмдиги јасакла болзо, 18 јашка јеткен кийнинеҥ аҥдаарга јараар. Аҥдаары кӱскиде ӱлӱрген айдаҥ ала башталып, кочкор айга јетире улалат. Кӱскиде аҥ-куштыҥ балдары јаанап, бойы азыранып јӱрерге једип калган болот.\nАй јаҥыда тайга-ташта јӱрген улус кыйра буулап, амадап аҥдап барып јаткан болзо, айлыныҥ јанына эди бе, турлузыныҥ јанында ба, аҥылу јерге кичинек саҥ, аш-курсак салып, Алтайынаҥ суранып јат. Кем де одын азырап, айдынып, суранала барат. Кажы ла аҥчыда бойыныҥ эп-сӱмелери бар. Агыртып, амыргылап, ӧҥӧлӧп, тозуп, туска, кујурга отурып, туйгакту тындуларга аҥдаар. Чакпылап, тузактап, баспактап — оок тындуларга. Алдында ӧйдӧ аҥдап барарга турган улус јаан табыш чыгарбай, аҥ-куш ӧдӧр јерлерди јакшы билер кижиге баштадып, кажы јанынаҥ агыртарын, кем кайда отурарын куучындажып алала баратан.\nКӧп аҥ атпайтан. Байа бир агыртып келзе, аҥ ӱӱриле чыкса, ӱзе атпай, артыргызар керек, олор оноҥ ары ӧссин деп. Алтайы берген аҥныҥ эдиле јуук улузыла ӱлежер болгон, азыранып ла турарга, артык неме ӧлтӱрбей.\nАзыйда мылтыктар да јаҥыс катап адатан кырлу мылтыктар болгон. Эр улус онызын байлап, ажыра алтабас, ӱй улуска мылтыкты тийерге де јарабас болгон. Уул баланыҥ бир јажы толзо, таайы саҥыйын, тужагын кезип, сый эдип ат адап берет. Бала он эки јажына јетсе, таайына айылдадар. Ол тушта таайы балага онойдо ок јаан учурлу сый эдип, мылтык сыйлаар. Уул балага мылтык онойып келижип, ол оноҥ ары тоомјылу таайы берген мылтыкты кичееп, байлап, эдинип јӱрер болгон.\nЈаандарыс ат ӱстинеҥ атпазын деп ӱреткен. Айлынаҥ эмезе јуук тӧрӧӧн улузынаҥ сӧӧк чыккан болзо, бир јылдаҥ чыгара аҥдабас, мылтык та тутпас эдип байланып јӱрген. Айылда улузынаҥ кем-кем оорып эмезе колы-буды уур кижи бар болзо, база байланып, јаан аҥдабас.\nЭне эликке, оныҥ чааптарына кезик улус эдискилеп аҥдаар. Је ол јакшы ла неме эмес, кӧп улус оны јууктатпай јат. Керекшин балдарлу болордо, чааптарын сыгырып јӱрер. Эдиски сыгырза, эне-керекшин балдарын бедиреп келер эмезе балдары энезин јоктоп чыгар. Онойып, байла, јаан тородо чучурап јӱрген эмезе јӱрек јок улус аҥдаар болгон…\nЧаган айда бӧрӱ (байлап айтса, кокойок, јаан оос, узун куйрук) маҥтап јат, ого оозыла ба эмезе аҥылу јазалдыҥ болужыла уулуп аҥдаар.\nЈайгы куран айда, маҥ ӧйинде, куранга аҥдаш башталат. Балдарын, керекшинди атпай јат. Эркектерин адар. Сыгын айда амыргылап, сыгынга барып јат.\nКичӱ ле јаан изӱ айларда айуга, байлап айтса, мајалайга, аҥдап јат.\nКажы ла аҥ-кушты башка јаҥыла сойып јат. Тырмакту немелерди туйуктай сойор: эки будын ээрейле, кӧҥкӧрӧ бажындӧӧн апарып јат, колдорын, тырмактарын башка ээреп, туйуктап апарып јат. Бӧрӱни, тӱлкӱни, шӱлӱзӱнди, тийиҥди, албаны, јеекенди, агасты, јоонмойынды ла оноҥ до ӧскӧ тырмактуларды. Мајалайды бастыра ээреп јат. Азый улус эликти адала, эмдиги ӧйдӧ чилеп эмес, шыйрактарын туйгактарыла кожо учугын кезип, јууп, ийтке, кушка чачпай, байланып, аралга апарып, агашка бийиктеде, неме-эш јиибезин деп, тизип койотон. Сойгон кийнинде, арткан-калганын бӧрӱ чилеп јердиҥ ӱстине анаар чачпайт, сӧӧктӧп јат, терезин-эжин колоского салып, куш-курт кӧп айланбазын деп, базырып јат.\nКандык, кӱӱк айларда чайдыҥ ойыны башталат. Оны кӧрӧргӧ дӧ коркышту јилбилӱ, јараш неме. Куш ай эскиде јобош болотон дежер. Ол тушта сымда, чай јаан ыраак учпас, кижинеҥ тыҥ чочыбас.\nЈебреннеҥ бери адарга јарабас, тыҥ байлалып турган аҥ-куштар бар. Куу, шоҥкор, мӱркӱт, тарбалјы, јаалбай, турна ла база да кӧп ӧскӧлӧри — олорды атпайтан, уйазын чачпайтан јаҥду.\nЭлик-неме ийтке, бӧрӱге сӱрдӱрип, качып, улуска келет, болуш сурап. Ондый аҥ-кушты ӧлтӱрбес, аргадап алар керек. Бу ла јуукта јылдарда јаан кар болордо, канча кире эликтер ӧзӧккӧ тӱшкен. Кезик улус олор карга кебелип каларда, аткылаган. Кезиги мал-ажына кожуп азыраган.\nЭл-јон ортодо аҥ-кушты байлап јӱрери ле аҥдашла колбулу башка-башка куучындар бар:\n—Јууныҥ кийнинде, ӧлӧҥди бригадаларла эдип јӱрер ӧйдӧ бир эр кижи агаш аразына барып, чӱрче ле неме адып, эт экелер болгон. Кӧрӧр болзо, ол кӧп катап эдискилеп аҥдаган эмтир. Ол бойы айыл-јуртту да болзо, је билезинде бир де бала табылбай, эш-нӧкӧриле јажына јаҥыскан јӱрген.\n—Учар куштарла урушпайтан — кинчеги једер деп айдатан… Бир улустыҥ турлузы јаан кайа-кырдыҥ алдында болгон. Кайада — шоҥкордыҥ уйазы. Ол шоҥкор бу улустыҥ јаҥы чыккан уулактарыныҥ та канчузын да тееп апарган. Айылдыҥ ээзи эр кижи шоҥкордыҥ учуп турган јерин кӧрӱп алала, армакчыла бууланып, кайадаҥ тӱжеле, куштыҥ уйазын чачып, балдарын ӧлтӱрген дежет. Оныҥ кийнинде бу билениҥ ӱч уулы башка-башка јеткерлердеҥ улам эрте јада калган.\n—Бир катап кӱскиде саска куулар ла ошкош эки куш келген. Састыҥ јаказында јаткан аткыр уул онызын кӧрӱп, куштар учуп чыгарда, бирӱзин адып алган. Бу јиит ол ло јыл јайгыда кижи алган болгон. Је мыныҥ кийнинде јаан удабаган — оору-јоболго табартып, јаан калага эмденип барала, неме болбой, божоп калган.\n—Камдуны ала-кӱнинче ӧлтӱрбейтен дежер. Бир кижи улай-телей канча камду ӧлтӱрген. Оныҥ билезинеҥ эки бала божогон.\n—Куйка-баш јымыраар куучынды бир аҥчы јиит куучындаган эмтир. Ол бойынаҥ јаан кижиле кожо аҥдап барган. Эки башка јерге тозорго отурып алган. Јиит уул отурганча, туман келген, оныла кожо кӧп эликтер. Олор јырааныҥ кийнине кире берерде, аҥчы мылтыгын белетеп, эликтердиҥ чыгарын сакый берген. Је јырааныҥ кийнинеҥ кенейте коркышту јараш кыс бала чыгып келген, уулдыҥ кулагына та кожоҥ, та кӱӱ угулган… Онойып алаатып калган, бу јерде јок болуп, кыймыктанбай, ол узак ла отурган. Јааны оогожын табып, ол тушта јаҥыс тӱшкен, бу кайкамчылу кӧрӱнген немени куучындаган. Ол уулдыҥ салымы кыска болгон дежет.\n—Бир јаан кам кижи јети уулду болгон. Олор аткан огы јерге тӱшпес аҥчылар деп чотолотон. Бир катап олор аҥдап јӱреле, байлу кырдыҥ алдында уйалу мӱӱстӱ сыгын кӧргӧн, је оны адып болбогон. Јанып келеле, уулдар адазын «биске ол сыгынды Алтайыстаҥ сурап бергер» дешкен. Адазы озо болбой турала, уулдарыныҥ турумкай суражына удурлажып чӧкӧйлӧ, јети кӱн, јети тӱнниҥ туркунына камдап, сыгынды олорго сурап берген. Кам уулдарына: «Ол аҥды адатан эмтиреер, је оныҥ кийнинде не болорын билбей турум…» — деген. Чечен карындаштар сыгынды адып алган. Је оныҥ ла кийнинде олордыҥ сӧӧгиниҥ јурты јукаарып, угы учуктый чичкерген эмтир.\nАлтай улуска ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ айтканын угуп, јанчыкка салып, бойыныҥ бала-барказына куучындап, ӱредип, эртенги кӱнин сананып јӱрер керек. Анаар ачынатыбай, ар-бӱткенин, аҥ-кужын кичееп, аайлу-башту тузаланып, келер ӱйеге артырып, бӧрӱлер чилеп анаар кырар, тайга-ташка тал-табыш кӧдӱрип эмес.\nЭ. КУРГАРИНОВА бичип алган


Декабрь 2018 - altaicholmon\n2018 jыл: ӱредӱликтиҥ ундылбас элестери\nАлтай Республикада «Јиит устар» (WorldSkills Russia) деген талалык чемпионат ӧткӧн. * * * Оҥдой аймакта Шашыкман јурттыҥ орто ӱредӱлӱ школында јаҥы спортзал ачылды. * * * Россияда јажы эр кемине јетпегендердиҥ керектери ле олордыҥ тап-эриктерин корыыры аайынча кӱреелер тӧзӧлгӧниниҥ 100 јылдыгы темдектелди. Алтай Республиканыҥ јажы эр кемине јетпегендердиҥ керектери ле олордыҥ тап-эриктерин корыыры аайынча кӱреези\n«Чаҥкыр Алтай» кинотеатрдыҥ ачылтазы\nЈаҥар айдыҥ 25-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников канча ӧйдиҥ бажынаҥ ижин орныктырып јаткан «Чаҥкыр Алтай» кинотеатрдыҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында турушкан. «Јаҥы јылдыҥ алдында бис эл-јоныска јаан сый эткенис – јаҥырту иштердиҥ кийнинеҥ «Чаҥкыр Алтай» кинотеатрды ачтыс. Бу тура 1962 јылда тудулган, је калганчы 27 јылдыҥ туркунына ол бойыныҥ ууламјызы аайынча иштебеген. Тураны канайда тузаланарыла\nJедимдериле арбынду jыл болды…\nЭски јылды ӱйдежип, Јаҥы јылды уткып тура, једимдерди, турулталарды темдектеери јакшынак јаҥжыгу болуп јат. Бистиҥ тергеебис кандый да уур-кӱчтер болзо, ӧзӱмниҥ јолыла ичкери алтап, једимдерге јӱткийт. Албаты-ээлемниҥ ончо бӧлӱктериниҥ ижи, онойдо ок јонјӱрӱмдик, ич-кӧгӱс учурлу бастыра керектер, јадын-јӱрӱмис экономиканыҥ ӧзӱминеҥ камаанду болуп туру. Бӱгӱнги эрмек-куучыныс Алтай Республиканыҥ экономиканыҥ ӧзӱми ле туризм аайынча министри Светлана БУЙДЫШЕВАЛА\nНиколай КАРМАНОВ, Алтай Республиканыҥ 16-чы талдаачы округы (Кан-Оозы – Кӧксуу-Оозы аймактар) аайынча депутат: «Быјылгы јыл јеҥил эмес јыл болгон. Тӧс буудактар акча-манат једишпезиле, санкцияларла колбулу болды. Је ондый да болзо, республика да ичинде, мениҥ де округымда эдилген иштер ас эмес. Темдектезе, Кан-Оозы аймактыҥ тӧс эмчилигин јазаарга јаан кемдӱ акча чыгарылган. Јабаганда школ јаҥырта тудулган, балдардыҥ\n2018 јыл Алтай Республикада Хоккейдиҥ јылы деп јарлалган болгон. Ол керегинде республиканыҥ башчызы А. Бердников јылдыҥ бажында Горно-Алтайскта «Спартак» стадиондо тергееде спорттыҥ кышкы бӱдӱмдериниҥ ачылтазы ӧдӧрдӧ јарлаган. Кӧдӱриҥилӱ ачылтада Россияныҥ президентиниҥ болушчызы, Россияныҥ Олимпий комитединиҥ вице-президенти Игорь Левитин ле Татарстан Республиканыҥ транспорт ло јолдор тудары аайынча министри Ленар Сафин турушкандар. Хоккей аайынча республикан федерация 2008\nАлтай Республикада 2006 јылда бюджеттеҥ чыгарылып турган акча-болуштыҥ кеми 194 миллион салковой болгон болзо, 2018 јылда «Јурт ээлемди ӧскӱрериниҥ» госпрограммазына јети јӱс он эки миллион салковой акча салылган болгон. * * * Бӱгӱнги кӱнде республиканыҥ крестьян-фермер ээлемдери јарым миллионго шыдар тын мал кыштадып јадылар. Тергеениҥ јурт ээлеминде 500 предприятие, 1600-теҥ ажыра КФХ-лар ла 55 муҥнаҥ\n2018 jыл бисти неге ӱреткен?\nРоссияндар акчазын аайлу-башту тузаланар ла ороон ичинде амыраар боло берген, бизнес ле јаҥ экономикалык ӧзӱмди јеткилдеерге болуп, тыш рынокторды аларга албаданган деп, эксперттер темдектейт. Олор «2018 јыл бисти неге ӱреткен?» деп суракка каруу јандырган. Талдап алган јолло барары Александр ДЫНКИН, экономикалык билимдердиҥ докторы, Россияныҥ билимдериниҥ академиязыныҥ телекейлик экономиканыҥ ла албатылар ортодо колбулардыҥ Е. М. Примаковтыҥ


«Кӱӱлик колбуда мен он jылдаҥ ажыра» - altaicholmon\nБистиҥ тергеебисте jайалталу jииттер сӱрекей кӧп. Олор бойыныҥ jолын талдап, билгирин бийиктедип, бӱдӱрип турган ижин тереҥжиде апарат. Jииттер бойын башка-башка ууламjыларда ченеп, узын тыҥыткылайт. Ондый улустыҥ тоозында — кӱӱ чӱмдеечи Сергей Домашних. Јииттиҥ ады-јолы бу jуукта анчада ла кожоҥчы улустыҥ ортозында элбеде jарлу боло берди.\nСергей бойыныҥ ӧбӧкӧзи керегинде «Домашних деп ӧбӧкӧлӱ улус республикада эки ле кижи, оныҥ учун ӧскӧ ат аданбадым. Керек дезе, Интернетте де адым jайым бичилет ле табылат» деп јартады.\nКӱӱ чӱмдеечи уул 25 jашту, угы-тӧзи Чой аймактаҥ. Ондо ло чыккан, jаш тужы база ол аймакта ӧткӧн. Тургуза ӧйдӧ ол билезиле калада jадат. Кӱӱниҥ телекейиле Сергей он jылдаҥ ажыра бек колбуда. Jайаандык jолыныҥ баштапкы алтамдары керегинде мынайда куучындайт: «Jилбилӱ јолым энем-адам јаҥы jылдыҥ байрамына кӱӱлик синтезатор сыйлап бергенинеҥ башталган. Бир-эки jылдаҥ мен баштапкы кожоҥымды микрофонло бичийле, караокеге салгам. База бир jыл кирезинеҥ баштапкы катап сценага чыккам. Каланыҥ тӧс тепсеҥинде jииттердиҥ ойын-jыргалы болгон эди. Ээчиде каладагы кӱӱлик сургалда ӱренгем, оны ӧйинеҥ озо ӱренип божотконым учун ӱредӱчим Светлана Улужаевнага jаан быйанымды айдадым».\nОл кӧп jылдардыҥ туркунына кӱӱлер чӱмдеп, Интернеттеги бӱктерине jарлаган, улустыҥ сураганыла бойыныҥ кӱӱзиле кожоҥдор кеелеген. Jе Сергей иштиҥ чыҥдыйын jабыс деп сезип, оноҥ ары ӱренер деп бек шӱӱген. Бистиҥ ороондо кӱӱлик режиссерлордыҥ, саунд-продюсерлердиҥ ӱредӱзин алар jерлер ас. Онойдо ок јаҥы ууламjы текши, јаан јол алынбаганынаҥ улам, jиит уул орооныстыҥ jарлу кожоҥчыларыла иштеп турган улустыҥ таҥынаҥ программазыла ӱренип баштаган. Улустыҥ сурагын бӱдӱрип, кӱӱлер чӱмдеп, акча чогуп, ол программаларды садып алып, оныла тузаланып, Сергейдиҥ кӱӱлик ижи тыҥыган. Ол программаларды белетеп бичиген улус Филипп Киркоровло, Тиматиле, Валерияла, Егор Кридле ле о.ӧ. артисттерле иштеп турган кӱӱлик ӱредӱчилер болуптыр.\n«Качан јирме jажым толордо, мен бойымныҥ студиямды ачкам. Jаҥы кӱӱлик jепселдерди бойымныҥ иштеп алган акчамла садып алгам. Ондо баштапкы айылчыларымла иштеп баштагам. Баштапкы jыл сӱрекей кӱчке келишкен: јакылта эдеечи улус ас, ишjал jокко jуук. Jе мен сананганымды бӱдӱрерге чырмайар кижи, баштаган керегимди jол ортозында качан да таштабайдым. Нениҥ учун дезе школдыҥ кийнинде мен юристке ӱренип jадала, кӱӱни талдап, ӱредӱмди таштаган ӧй база болгон. Оныҥ учун кӱч ле дейле, колдорымды бош салар арга jок болгон.\nБир-эки jылдаҥ кожоҥдор бичидер улус кӧптӧй берген. Онойдо ок ӧскӧ дӧ тергеелердеҥ интернет колбу ажыра баштанулар келери кӧптӧгӧн. Кӱӱниҥ башка-башка жанрларыла иштейдим: рок, поп, этникалык, албатылык, кинолорго до кӱӱ чӱмдегем. Мениҥ санаамла, менде эҥ ле jакшы келижип турган ууламjылар – ол поп ло EDM. Ижимде эҥ ле кӱчи – ол ишти такыптаҥ тӱзедери, вокалдарды, нотаны, ритмдерди талдаары. Эҥ ле jилбилӱзи деп jаҥы ишти баштап турган ӧйимди айдар эдим. Сӱрекей ле jарлу иш эткем деп, мен тургуза ӧйдӧ айдып болбозым. Jе мен jайалталу кӧп улусла таныжып, иштеп турганымла оморкойдым. Темдектезе, Добрыня Сатинле оныҥ эки альбомын бичидис. База Алексей Тазрановко, Эдуард Согоноковко бир альбомноҥ чыгардыс. Онойдо ок «АСМ» ӧмӧликле, Елена Тахтаевала, Галина ла Эмиль Толкочековторло jаантайын иштейдис».\nСергейдиҥ кӧп саба ӧйи кӱӱлик ижине барат. Је онойдо ок кӧлӱктерле база тыҥ jилбиркейт. Качан бирде кӱӱлик ижин токтотсо, ол автоууламjыла иштеер кӱӱндӱ-амадулу. Онойдо ок футболды кӧрӧргӧ јакшызынат. Чындап, оныҥ сӱӱген ӧмӧлиги — «Зенит», айдарда, jаантайын ол учун «оорыйт». Јииттиҥ шӱӱлтезиле, «Зенит» качан да, кандый да ӧйдӧ — «чемпион»!\n«Jӱрӱмде бийик jедимдерге jедерге турган болзоҥ, кӧп-кӧп иштеер керек. Тӱн де болзын, амыраар да кӱн болзын иштенерле керек. Кижи бойыныҥ кӱчине бӱдер, качан да ичкери ле јӱткиир керек, jана баспай. Меге «Чыдамал ла иштеҥкейиҥ ончозына чыдаар» деген орус кеп сӧс jарайт. Эртелей беди, соҥдой беди, једимдер иштеҥкей кижиге тӱҥей ле келет» — деп, Сергей куучынын бийик кӱӱн-тапла тӱгезет.\nЧындап та, бу jиит чымалыдый иштеҥкей, турумкай. Мен бу јылда Сергейле кожо «Танго» ло «Кожоҥдо» деп кожоҥдорымды бичидим. Экинчизиниҥ кӱӱзин озо баштап jарлу кӱӱчи Сергей Санашкин бичиген, је ойто jаҥырта jиит аранжировщикле чыгардыс. Мениҥ jерлештерим, темдектезе, Кристина Тайтыкова, Виктория Чулунова, Сергейле база кӱӱлик иштерин чӱмдегендер.\nКелер ӧйдӧ Сережаныҥ студиязы jааназын, јайаан иштери албатыга jаразын, угаачылары кӧптӧзин деп кӱӱнзейдим!


Эл-jонло туштажу ӧткӧн - altaicholmon\nЭл-jонло туштажу ӧткӧн\n«Единая Россия» партияныҥ 17-чи јылдыгына учурлай ӧткӱрилип турган туштажулардыҥ неделези ӧйинде оныҥ председатели Д. Медведевтиҥ Горно-Алтайсктагы јондык приемныйында АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин, АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Роберт Пальталлер ле АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ јонјӱрӱмдик корулаш ла эл-јонныҥ су-кадыгын корулаары аайынча комитединиҥ председатели Наталья Никитенко эл-јонло туштажулар ӧткӱрген.\nТуштажуга келген улус кӧбизинде јонјӱрӱмдик сурактарла баштанган. Кош-Агаш аймактыҥ Кӧкӧрӱ јуртыныҥ эл-јоны јуртта школды ла пищеблокты јаҥыртар иштер качан тӱгенериле јилбиркеген. «Школдо 186 бала ӱренет. Је јерсилкиништиҥ кийнинде јаҥыртулу иштер удай берди», – деп, јурт јаткандар јетирген. Онойдо ок јуртта депо ло ӧрт ӧчӱрер пост тудулат, ондо канча кижи иштеер деген сурак тургускандар. 2019 јылда Оҥдой јуртта аргадаачы служба тӧзӧлӧр, ондо «бош» арткандар Кош-Агаш аймакка барып иштеер деген каруу болгон. Тургуза ӧйдӧ республикада ондый 19 объект тудулат.\nГорно-Алтайсктыҥ Кайас микрорайонында Рассветная, Ленинградская оромдордыҥ ла Зыбкий переулоктыҥ эл-јоны сууӧткӱш качан болор деп сурак берген. Тӧс сууӧткӱштиҥ ыраагы 900 метр, ого јетире кенек те, кӧп балдарлу билелерге де, каргандарга да барарга кӱчке келижет. Каланыҥ администрациязында бу сурак шиҥжӱде турганы јарталган. Озо баштап ӱлекер-сметный документтер јазаар керек болуп јат. Сууӧткӱштиҥ бодоштыра баазы 3,5 млн. салковой болор.\nВладимир Тюлентин бу сурактыҥ аайына чыгары сӱреен учурлу деп, каланыҥ ла республиканыҥ депутаттарына келер ӧйдиҥ тергеелик ле каланыҥ бюджеттерин јаратса, бу суракка ајару эдерин айткан.\nМайма районныҥ эл-јоны Майма сууны кечире јойу улус јӱрер кӱрди орныктырары керегинде суракла баштангандар. Олор бу суракла јурттыҥ да, аймактыҥ да јаандарына кӧп катап баштанган болуптыр. Кӱрди јазабаза, балдардыҥ јӱрӱмине чочыду болоры јарт. Олор ӧйди кымакайлап аларга тошло кечип турулар. Онойдо ок суу тоҥуп, кӱрдиҥ тӧҥӧштӧрин тош былчыйт. Јаан улуска дезе ӧскӧ јердеҥ барып кечерге келижет. Р. Пальталлер бу суракты билерин айдып, АР-дыҥ тергеелик ӧзӱминиҥ министерствозы ла Майма аймактыҥ администрациязы кӱрди јазаарына акча-манат чыгарары керегинде јӧптӧжӱ тургусканын јетирген. Айдарда, аймактыҥ ла республиканыҥ бюджеттеринеҥ бу ишке 3 млн. 140 муҥ салковой чыгарылган. Ӱлӱрген айда аукцион ӧткӧн лӧ оны «Прагма-04» ООО ойноп алган. Кӱр јаҥар айдыҥ 20-чи кӱнине јетире табыштырылар.\nТуштажуны ӧткӱреечилерге куурмакчылардыҥ кылыгынаҥ улам квартира јок арткан биле баштанган. Олор јаргы ажыра нени де керелеп болбогон. Куурмакчылар эмди катуныҥ јеринде. Бу сурак шиҥжӱге алынган.\nШабалин аймактыҥ кижизи, РФ-тыҥ иштиҥ ветераны јаан оорузын эмдеерге Горно-Алтайскка кӧчкӧн. Ого јонјӱрӱмдик учурлу јадар јер керек. Бу кижиге угузу бичизин ле очередьке турзын деген шӱӱлте эдилген.


28.09.2020 - altaicholmon\nЭти и другие вопросы обсуждали на приеме граждан, который провел Председатель «Единой России» Дмитрий Медведев.\nКайран кару нӧкӧр\nСыгын айдыҥ 21-чи кӱнинде Кош-Агаш аймакта Кара-Кабак деп ӧзӧктиҥ ӱч кӧлиниҥ бирӱзинде эмди неле де кайра јандырып ла тӱзедип болбос јаан јеткер болуп, бистиҥ антыгарлу најыбыс, Анатолий Шодоев, ак-јарыктаҥ јӱре берди.\nНовосибирскте «Кызыл проспект» 4 Јеҥӱ» деп кӧрӱ ачылган.\nОйрот јериниҥ ӱлгерлери\n1935 јылда Новосибирскте «Sovet Ojrottьn ozymi» («Совет Ойроттыҥ ӧзӱми») деп јуунты кепке базылып чыккан. Кире сӧсти Коста Филатов (1901-1938) бичиген, ол ӧйдӧ ол Кӱнчыгыш-Сибирский ОГИЗ-тиҥ национальный секторыныҥ јааны болуп иштеген.\nЈӱс јаш јажаган кижи…\nЈурт ээлемниҥ Кош-Агаш аймакта Белтир јуртта јадып турган ветераны, јуу ӧйинде тылда иштеген, фронтовик кижиниҥ эш-нӧкӧри Зоя Увановна ТОДУЕВА 101 јашту болгон.\nСыгын айдыҥ 24-чи кÿнинде Алтай Республиканыҥ Наjылыктыҥ туразында «Тÿрктердиҥ алтыны» деп адалган бежинчи юбилейлик тÿрк jашöскÿримниҥ Текшироссиялык форумыныҥ туружаачылары jуулгандарга пресс-конференция öткÿрдилер.\nЈурт јерлерде јаткандарга јаан ајару\n2020 јыл бистиҥ тергеениҥ, анчада ла ар-бӱткениниҥ айалгазы кату аймактардыҥ фермерлерине кӧп ченелте экелген. Јурт ээлемниҥ тергеелик министерствозы ӧйинде болуш јетиргениниҥ, анайда ок Кош-Агаш аймактыҥ башкартузы тӧзӧмӧл ишти аайлу-башту тӧзӧгӧниниҥ шылтузында јербойында мал-аш кыштаҥ чыгым јогынаҥ чыккан.\nКовид-госпитальдыҥ ижи керегинде\nРеспубликада коронавирустыҥ оорузы тыҥый берди. Эки ай кайра ковидный госпитальда кӱч айалгада ижин тӱгескен врачла туштажып, куучын ӧткӱрдибис. Мынаҥ озо куучын-эрмекте госпитальда иштеген педиатр ла пульмонолог турушкан болгон.\nБюджеттиҥ акчазы јуук ӱч јылга канайып чыгымдалар\nКӱски сессияныҥ сыраҥай ла башталганында Владимир Путинниҥ сенаторлорло ӧткӱрген туштажузы учурлу болуп калды. Президент тӧс учурды келер ӱч јылга белетелип јаткан бюджетке эткен, Федерация Советтиҥ спикери Валентина Матвиенко кийнинде бу бюджеттиҥ ӱлекерин «толо јонјӱрӱмдик ууламјылу» деп темдектеген.


Тӱӱкибисте ле эземисте јажына артар - altaicholmon\nОҥдой јурттыҥ тӧс тепсеҥинде, Балдардыҥ кеендигиниҥ Константин Малчиев кӧп јылдарга иштеген школыныҥ јанында оныҥ ижин кӧргӱскен фотокӧрӱ, јӱзӱн-башка кӧрӱ-мӧрӧйлӧрдӧ алган сыйлары ла кайралдары бу кӱн тургузылган. Нӧкӧрин ӱйдежерге эҥ јуук улузы, культурада кӧп јылдарга кожо иштеген најылары келген. Мӧҥкӱ салган кӧлӱкке јууктабас, оос-тумчукты маскаларла бӧктӧп, бой-бойына јуук турбас… – кандый саҥ башка ӧй, санаага кирбес айалга. Је келген улусты ада-ӧбӧкӧниҥ кӧрӱнбес алтайына атанган кижиге быйанду кӱӱн, кожо иштеген ижи, амадап јӱрген амадулары бириктирген – бу кандый да оору-тыму бузуп болбос бирлик. Југуш ковид оору јайылган эмдиги ӧйдӧ кӧп улус туружар ончо керектер токтодылган. Је аймак, оорудаҥ чеберленер ончо ээжилерди бӱдӱрип, јерлештерине кару ла сӱӱген кижини калганчы јолына ӱйдежер арга бергенин бу кӱн кӧп улус айткан.\nК. Малчиевтиҥ ӱреткен 200-теҥ ажыра ӱренчиктеринеҥ 25 кижи Алтай Республиканыҥ јарлу хореографтары\n«Бис улу кижини, бийик јайалталу хореографты, јаан таныктарла адаган Ӱредӱчини, ачык-јарык ла јалакай ӧзӧктӱ кижини јылыйттыбыс. Бистиҥ калыкка бу толтырып болбос јылыйту – деп, Оҥдой аймактыҥ јааны Андрей Мунатов айткан. – Константин Федорович Алтай Республиканыҥ культуразына ла кеендигине иштеер кӧп улусты ӱредип таскаткан. Ол јурттардыҥ јайалталу балдарына аймактыҥ тӧс јеринде јадып ӱренер интернат ачар баштаҥкай эткен кижи. Константин Федорович Алтай Республикада хореографиялык кеендиктиҥ тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзи, тергеелик кӧп байрамдардыҥ режиссеры ла балетмейстери болгон. Ол аймактыҥ культура ӧзӱминиҥ тӧзӧлгӧзин салган улустыҥ бирӱзи ле кӧп ӱренчиктерине јозок болуп јат. Константин Малчиевтиҥ тӧзӧгӧн «Ырысту» ла «Урсул» деген ӧмӧликтери јаҥыс та Оҥдой аймактыҥ эмес, је Алтай Республикабыстыҥ танылу элчизи».\n1981-1993 јылдарда Константин Малчиев Кан-Оозы јуртта Балдардыҥ кеендигиниҥ школыныҥ директоры болуп иштейт. Бу ӧйдӧ оныҥ тӧзӧгӧн балдардыҥ «Ойойым» деген ӧмӧлиги Элиста калада (Калмыкия) монгол калыктар ортодогы 1-кы фестивальда туружат. Бу байрамда једимдӱ турушканы учун бистиҥ областьтыҥ комсомолыныҥ комитеди ансамбльдыҥ туружаачыларына балдардыҥ ады јарлу «Артек» лагеринде амыраар сый эдип јат.\nТергеебисте ады јарлу «Алтай» ансамбльды тӧзӧӧринде Константин Малчиев эрчимдӱ турушкан ла «Мӱркӱт каза», «Кӱртӱк» ле оноҥ до ӧскӧ бије-ойындарды баштап ла мында белетеп кӧргӱскен.\n«Константин Федоровичле кожо бир сценада ойногон, бијелеген, кожоҥдогон ӧйлӧрдӧҥ бери 35 јыл болды. Каладаҥ калага, ороонноҥ ороонго кокырлажып ойногон, каткырыжып куучындашкан ол јорыктарда ижистеҥ калыгыска туза болор, бойыстыҥ ис-адысты артырарыс деп амадайтаныс – деп, РФ-тыҥ нерелӱ артизи Болот Байрышев айдат. – Константин Федоровичтиҥ баштаган керегин улалткан балдары, ӱреткен ӱренчиктери бар, оныҥ амадуларын јӱрӱмде олор улалтып апарарына иженедим. Кандый да кижи керегинде эземди санаа-кӧгӱстеҥ чыгара таштап ийер арга јок. Алтайыстыҥ культуразыныҥ тӱӱкизинде, бистиҥ, оныла кожо иштеп јӱрген улустыҥ, санаабыста Константин Федорович Малчиев керегинде эзем качан да ундылбас».\nОҥдой аймакта Балдардыҥ кеендигиниҥ школыныҥ башкараачызы ла ӱредӱчизи болуп Константин Малчиев 1993 јылда иштеп баштаган. Бу ок јылда ол «Урсул» деген јайаан ӧмӧлик тӧзӧгӧн. Албатыныҥ јайаан кеендигин корыган ла ӧскӱрген ижи учун ла аймактагы, республикан ла тергеелик кӧрӱлтелерде једимдерииҥ турулталарыла ого 2004 јылда «албатылык ӧмӧлик» деген тоомјылу ат адалган.\n1994 јылда К. Ф. Малчиев балдардыҥ «Ырысту» деген бијелик ӧмӧлигин тӧзӧйт. Ороондор ортодогы, Россия ичинде ле республикан конкурстарда јеҥӱчил болуп чыкканы ла эҥ бийик Гран-при сыйлар алганы учун 1999 јылда ого база «албатылык» деген ат адалат.\n«Кижи корогон ло тушта оныҥ калыгына, тергеезине, ороонына эткен јӧмӧлтӧзин бис баалап оҥдойдыс – деп, Албаты јайааныныҥ республикан тӧс јериниҥ јааны Анастасия Уркунова айткан. – Республикада бир де јаркынду јайаан керек Константин Федоровичтиҥ турушпаганы јок ӧтпӧйтӧн. Ол кӧгӱс экпини сӱрекей бийик кижи болгон, оныла кожо каткырыжар да, кандый бир суракты шӱӱжер де, эҥ учурлузы – јӧп сурап угар да кижи болгон. Ол бойыныҥ эткен ижин сӱрекей сӱӱген. «Душа России» деген сыйга документтер јазап турарыста, бу кижи республикага ла орооныска канча кире кӧп иш эткенин мен ајаргам. Сананзам, бӱдӱрген ижине сӱӱжин ол балдарына ла ӱренчиктерине берген ле бу иш турултазы јок артпас». 2018 јылда Константин Малчиев Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ «Душа России» деген сыйыныҥ јеҥӱчили болуп чыккан.\nКонстантин Малчиевтиҥ ӱреткен 200-теҥ ажыра ӱренчиктеринеҥ 25 кижи Алтай Республиканыҥ јарлу хореографтары болуп чыккан. Оҥдой аймакта јайаанга јайалталу балдардыҥ интернадында ӱренгендердеҥ 20-деҥ ажыра балдар республиканыҥ культура бӧлӱгинде једимдӱ иштейт.\nАлтай калыктыҥ 1996, 1998, 2002, 2010 јылдарында ӧткӧн Эл Ойындарын белетееринде Константин Федорович режиссер-балетмейстер болуп турушкан.\n«Мен кӧп јылдарга Константин Федоровичле кожо иштегем. Ол бастыра јӱрӱмин сӱӱген ижине ле јайаан јайалталу балдарга учурлаган. Кӧп балдарга кеендиктиҥ куулгазын телекейине јолды ачкан кижи. Качан да једимдериле мактанбас, кемге де кӱйӱнбес, бойыныҥ ижин эдип јӱрер кижи болгон – деп, Маргарита Клешева куучындаган. – Телекейде кижиде јаан да, кичӱ де тӧрӧл јок, оныҥ чыккан-ӧскӧн, ого керектӱ болуп јӱрген бир ле тӧрӧли бар. Мен бӱгӱн Константин Федоровичтиҥ эш-барааны Сетер Канапьяновнала кожо карыгадым. Константин Федоровичке куйак болуп јӱрген бу кижиге јаан быйан. Ол јӱстер тоолу балдарга јайаандыкка јолды ачып таскаткан. Оҥдой аймакта кеендиктиҥ балдар ӱренген школын Константин Малчиевтиҥ адыла адаганы јолду болор деп сананадым. Ол культурада иштеер камык улус ӱреткен кижи ле бистиҥ јаан Тӧрӧлистиҥ чыннаҥ јаан јылдызы болгон».\nБу шӱӱлтени РФ-тыҥ нерелӱ артизи Айана Шинжина јӧмӧгӧн. «Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ ла кеендигиниҥ ӧзӱмине, алтай калыктыҥ јаҥжыгулу культуразыныҥ ӧзӱмине айдары јок јаан јӧмӧлтӧзин јетирген кижи бистеҥ ыраап барды – деп, ол айткан. – Профессионал ижимде ол мени јаантайын јӧмӧгӧн, тайанатан тайак болгон. Константин Федоровичке бу јӧмӧлтӧзи, балдарына, ӱренчиктерине, кожо иштеген нӧкӧрлӧрине берген билгирлери учун быйанымды айдадым. Оныҥ јайаанын балдары ла ӱренчиктери улалтып апарар.\nКонстантин Федоровичти бойымныҥ ӱредӱчим, најым деп чотоп јӱредим. Оныҥ адазы Федор ло мениҥ энем Солун (Зоя) јаҥыс карынныҥ, агалу-сыйынду улус болуп јат».\n«Меге, балдарыма, баркаларыма ол эҥ ле кару ла баалу кижи болгон –деп, Константин Федоровичтиҥ эш-барааны Сетер Канапьяновна айткан. – Бис јажына эптӱ-јӧптӱ јуртаганыс ла балдарысты бойыстыҥ иштеп јӱрген ижиске ӱреткенис. Ончо нӧкӧлӧриске ле јерлештериске бу кӱч ӧйлӧрдӧ јӧмӧгӧни учун быйанысты айдадыс».\nОҥдойдыҥ улузы Константин Федорович ле Сетер Канапьяновна кайда ла кожо јӱрер, бой-бойына сӱрекей кару улус болгонын айдат. Олор 46 јыл кожо јуртап, ӱч бала азырап чыдаткан. Балдары ада-энезиниҥ ижин улалтып барган. «Адабыстыҥ болужы, јӧмӧлтӧзи јаантайын бисле кожо болгон. Ол баркаларын сӱрекей сӱӱген — деп, кызы Лейла айдат. – Ончо улуска ачык-јарык кӱӱндӱ кижи болгон. Кемди де јамандабайтан. «Ичкери кӧрӱп јӱрер ле иштеер керек» – деп биске јаантайын айдатан».\nОҥдой аймакта кеендиктиҥ балдар ӱренген школын оныҥ адыла адаганы јолду болор эди\nКонстантин Малчиевтиҥ культурада ижи кӧп кайралдарла темдектелген. Олордыҥ кезигин ле адап ийели. 1983 јылда ол самодеятельный јайаан иште једимдери учун СССР-дыҥ культура министерствозыныҥ тӧшкӧ тагынар темдегиле кайралдаткан. Культураныҥ ла кеендиктиҥ ӧзӱмине јетирген јаан јӧмӧлтӧзи, кӧп јылдарга бӱдӱрип келген јайаан ижи учун Константин Малчиевке 1999 јылда «Россия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи» деген нере ат адалат. Культурада једимдӱ ижи, хореографиялык кеендиктиҥ ӧзӱмине јетирген таҥынаҥ јаан ӱлӱӱзи учун 2003 јылда Константин Малчиевтиҥ ады-јолы «Кӱндӱниҥ Сибирьдеги бичигине» бичилет…\nБу 2020 јылдыҥ кӱзинде калыгыстыҥ ӧзӧк-тыны болгон кӧп улус: кӱн јаркынду ӱлгерчи-поэдис Паслей Самык, калыгы учун јаантайын турушкан нӧкӧрис Иван Унуков, туба ла алтай јоны учун јаантайын санааркап иштеген билимчибис Андрей Макошев, ӧҥзӱре јӱректӱ ӱлгерчибис, журналист Августа Кокышева, албаты ӱредӱзиниҥ нерелӱ ишчизи Юлия Сакашева ла оноҥ до ӧскӧлӧри кӧрӱнбестиҥ алтайына атана берди. Корогон кандый ла кижи билезине, тӧрӧӧндӧрине, калыгыска орныктырып болбос јылыйту. Бис слерле кожо корогон кажы ла кижиге карыгадыс. Королтолу ла тымулу бу да ӧй ӧдӧ берер. Оорудаҥ чеберленип јӱректер. Бойысты, билебисти чеберлегенисле јуук улузысты, таныш-кӧрӱштеристи чеберлеп аларыс.


22.08.2017 - altaicholmon\nИндекси орто кеминде\nАлтай Республикада тузаланаачы баалардыҥ сводный индекси јыл башталганынаҥ бери 3 процент кире болды.\nКӱс, куудаҥ ӧлӧҥ, ӧрт\nСеспей де каларыс—эртен-соҥзыннаҥ ла кӱреҥ кӱс келер, кудаҥ кургак ӧлӧҥ там ла кӧптӧӧр. Ӧрт чыгарына јарамыкту айалгалар тӧзӧлӧр.\nБаза катап кӧрзин деп…\nАлтай Республиканыҥ кадастровый палатазы јердиҥ участогын мензинип турганы керегинде јетирӱлер бар ба, јок по деп база катап кӧрзин деп, эл-јонго кычыру эдип туру.\nАлтайдыҥ ээзиниҥ сӱӱген аҥы\nТооргы алтай калыктыҥ озодоҥ бери байлу-чуулу аҥдарыныҥ бирӱзи болгон. Оны Алтайдыҥ ээзиниҥ сӱӱген аҥы дежер.\nJилбӱлерди федерал кеминде корыыр\nJашӧскӱримниҥ сурактары, јилбӱлери кайда да болзо, аҥылу ајаруда болуп јат. Олордыҥ келер ӧйи, ижи-тожы, једимдери керегинде элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларда јеткилинче айдылат.\n22 миллион салковой чыгарылган\nЈаҥы ӱредӱлӱ јыл башталарына јетире тоолу кӱндер артты. Јай туркунына республиканыҥ школдорыныҥ кажызында да капитальный, кажызында да косметический дейтен јазал иштер ӧткӱрилген.


05.04.2019 - altaicholmon\nБалдарлу билелерге – јаҥы јасактар\n2019 јылдыҥ кочкор айыныҥ 20-чи кӱнинде ороонныҥ президенти Владимир Владимирович Путин РФ-тыҥ Федерал Јуунына ээчиде Баштанузын эткен. Бу Баштануда кӧп балдарлу билелерге, јӱрӱмниҥ кӱч айалгазына кирген эл-јонго государствоныҥ јанынаҥ јӧмӧлтӧ лӧ болуш јетирер кӧп тоолу сурактарга ајару эдилген, јонјӱрӱмдик айалганы јарандырары керегинде тереҥ шӱӱлтелер айдылган. РФ-тыҥ башкарузы, Государственный Думазы айдылган шӱӱлтелерди ле кӧдӱрилген сурактарды јӱрӱмде\n«Кажы ла туружаачыда бойыныҥ аҥылу «ижи» бар»\nБӱгӱн бис «Јылдыстыктыҥ» кычыраачыларын спорттыҥ солун деген бӱдӱмдериниҥ бирӱзи — волейболло јилбиркеп, ого тазыктырынып, башка-башка кемдӱ маргаандарда Горно-Алтайсктыҥ кыстар ортодо јуунты командазы учун туружып турган Байана ЧИЧИЯКОВАЛА таныштырып турубыс. —Байана, озо билеҥ, бойыҥ керегинде куучындап берзеҥ, сӧӧгиҥ не кижи? Кандый школдо ӱренип тургаҥ? —Сӧӧгим майман. Калада јетинчи таҥмалу орто ӱредӱлӱ алтай школдо 9-чы «а» класста\nСалымныҥ ченелтелерин ӧдӱп…\nАлтай калык кӱндӱзек ле ачык-јарык кылык-јаҥду деп, тууразынаҥ келген улус улай темдектеп јат. Кӧп тоолу кычыраачыларыска јарлу Людмила РЫСПАЕВА да албатызыныҥ мындый кылыгын база уктап алган. Јымжак ла тӧп куучын-эрмектӱ јиит келин јаҥыс та спорт аайынча јарлу эмес, је анайда ок ол ичкери кӧрӱмдӱ эл-јондык ишчи, Текшироссиялык албатылык фронттыҥ штабыныҥ турчызы. Тургуза ӧйдӧ ол Кенектердиҥ\nЈайымда – мениҥ амадум, сӱӱжим\nКӧбӧк сӧӧктӱ Анат БЫДЫШЕВЛЕ алты јыл бир школдо ӱренгенис. Школды божотконыс он беш јылдаҥ ажа берди. Бӱгӱн Анат А. М. Топановтыҥ адыла адалган хакас эл драма театрдыҥ артизи. Оныҥ ижи, јӱрӱми керегинде куучын-эрмегисти јарлайдыс. Анаттыҥ энези Улаган аймакта Балыкчы јуртта малчылардыҥ билезинде ӧскӧн Анна Ивановна деп кижи болгон. Уулы бир јаштуда олор Шабалин аймактыҥ Шыргайты


Јондык угуштар ӧткӧн - altaicholmon\nЧаган айдыҥ 27-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ Јондык палатазыныҥ баштаҥкайыла Горно-Алтайскта Најылыктыҥ туразында Россия Федерацияныҥ президенти Владимир Путинниҥ Россия Федерацияныҥ Федеральный Јуунына эткен Баштанузы ла Россия Федерацияныҥ Конституциязына кубулталар эдетен баштанузы аайынча јондык угуштар ӧткӧн.\nАлтай Республиканыҥ Јондык палатазыныҥ јааны Татьяна Кончеваныҥ башкарганыла ӧткӧн јуунда Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Алексей Тюхтенев, иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм, улусты ишле јеткилдеери, ӱредӱ ле билим, су-кадыкты корыыры, культура аайынча министрлердиҥ ордынчылары турушкандар. Угуштарда Јондык палатаныҥ тап-эриктердиҥ политиказы ла јондык шиҥжӱ аайынча комиссиязыныҥ турчызы Константин Поповтыҥ ла јонјӱрӱмдик политиканыҥ, су-кадыктыҥ, ЖКХ-ныҥ сурактары ла јадын-јӱрӱмниҥ чыҥдыйын шиҥдеери аайынча комиссиязыныҥ председатели Андрей Ищенконыҥ јетирӱлери угулган.\nПрезиденттиҥ Федерал Јуунга эткен Баштанузыла колбой бистиҥ тергеедеги айалгалар керегинде анайда ок иш, јӧнјӱрӱмдик ӧзӱм, улусты ишле јеткилдеери, ӱредӱниҥ ле билимниҥ, су-кадыкты корыырыныҥ, культураныҥ министрлериниҥ ордынчылары ла баштапкы ордынчылары Алексей Санаров, Дмитрий Каланаков, Александра Путилова ла Лариса Стрельникова куучындагандар. Ӱлекерди шӱӱжеринде угуштардыҥ ӧскӧ дӧ туружаачылары турушкандар.\nАлтай Республиканыҥ Јондык палатазыныҥ ӧткӱрген угуштарыныҥ јӧбинде мынайда айдылат:\nРоссия Федерацияныҥ Тӧс јасагыныҥ ӱлекери ороондо политический системаны, Конституцияныҥ тап-эриктерин тыҥыдар ла корыыр амадула тургузылган. Јасактыҥ ӱлекеринде анайда ок бӱдӱрип турган ижи ле јамызы ороондо јеткер болорын болдыртпазын, государствоныҥ кемнеҥ де камааны јок болорын јеткилдеп турган ишле колбулу улуска некелтелер тыҥып јатканы керегинде айдылат. Бу јанынаҥ Россия Федерацияныҥ Конституциязына кубулталар эдери темдектелет.\nЭл-јонныҥ јонјӱрӱмдик тап-эриктерин корулаар ла олорго ороонныҥ бастыра јерлеринде тап-эриктерди теҥ-тай тузаланар аргалар тӧзӧӧр амадула Конституцияныҥ 75-чи статьязын јаҥы ээжилерле толтырар шӱӱлте эдилет. Мында куучын-эрмек ороондо ишјалдыҥ эҥ јабыс кемин керектӱ кемине јетире кӧдӱрери, пенсиялардыҥ, јонјӱрӱмдик пособиелердиҥ ле ӧскӧ дӧ јонјӱрӱмдик тӧлӧмирлердиҥ индексацияларын кыйалтазы јогынаҥ ӧткӱрери ле пенсиялардыҥ ээжилерин быжулаары керегинде ӧдӧт.\nОроонныҥ кемнеҥ де камааны јок болор аргазын ла ийдезин оноҥ ары тыҥыдары јанынаҥ сурактар база кӧдӱрилет. Государстволор ортодогы органдардыҥ чыгарган кандый бир ээжилери Россия Федерацияныҥ Конституциязына келишпей турган болзо, бистиҥ ороон оны бӱдӱрбес тап-эриктӱ болор. Бӱдӱреечи ле јасакчы јаҥдар ортодогы колбулар база тыҥыдылып јат. Президент бу јанынаҥ Конституцияга кубулталар кийдирер шӱӱлте эдет. Ол Государственный Думаныҥ ла парламенттеги партиялардыҥ учурын тыҥыдарга Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ председателин ле оныҥ ордынчыларын Государственный Дума јӧптӧӧр учурлу деп айдат. Президент бу суракка јаҥыс ла Государственный Думаныҥ јӧби чыккан кийнинде кирижип, ого кубулталар эдер јаҥду болор.\nЈаҥ корулаар органдардыҥ, Россия Федерацияныҥ субъекттериндеги прокуратураныҥ органдарыныҥ кемнеҥ де камааны јок иштеер аргаларын тыҥыдары, бӱдӱреечи јаҥныҥ федерал органдарыныҥ башкараачыларын тудары, тергеелерде прокурорлордыҥ ижин башкарып ууламјылаары аайынча иштерди Россия Федерацияныҥ президенти бӱдӱрет. Президент дезе бу ишти мынаҥ ары јӱк ле Федерация Соведиле јӧптӧшкӧн кийнинде ӧткӱрер шӱӱлте эдет.\nӰлекерде Россия Федерацияныҥ Конституциязы аайынча јаргызыныҥ јаргычыларыныҥ, Россия Федерацияныҥ Ӱстиги јаргызыныҥ јаргычыларыныҥ, кассационный ла аппеляционный јаргыныҥ јаргычыларыныҥ ижин токтодоры јанынаҥ база јаҥыртулар бар. Бу суракты эмди президент Россия Федерацияныҥ Федерация Соведиле кожо кӧрӧри темдектелет. Президент Россия Федерацияныҥ Конституционный јаргызыныҥ учурын база бийиктедерге јат. Ол мынаҥ ары Россия Федерацияныҥ Федерал Јууныныҥ палаталарыныҥ чыгарган јӧптӧри конституционный јасактарга келижип турган ба, јок по деген шиҥжӱни президенттиҥ јакылтазы аайынча база бӱдӱрер. Ого бу јанынаҥ аҥылу чыдулар берилер.\nРоссия Федерацияныҥ государственный органдарыныҥ ижин јеткилдеерге, ич ле тыш јанындагы политиканыҥ, ороонныҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминиҥ тӧс ууламјыларын чокым апарарга президент Россия Федерацияныҥ Государственный Соведин тӧзӧӧргӧ темдектейт.\nРоссия Федерацияныҥ Тӧс јасагыныҥ ӱлекери аайынча Россия Федерацияныҥ государственный органдары ла јербойында бойын бойы башкарынар органдар Россияда публичный јаҥныҥ бирлик системазына кирип јат. Олор бой-бойлоры ортодо ӧмӧ-јӧмӧ иштейт. Россия Федерацияныҥ Конституциязына кубулталар эдердеҥ озо оныҥ ӱлекерин текши эл-јон ортодо шӱӱжӱге ле шиҥжӱге чыгарары темдектелет. Алтай Республиканыҥ Јондык палатазы ӱлекерди шӱӱжип, оны јарадар деген јӧп чыгарган.


Вы здесь: Домашняя страница Политика Местная Бойыстыҥ уйаныс.\nОпубликовано 17.10.2012 14:51\nУлу классиктер айдып салган – «ӱзе немениҥ шылтагы кижиниҥ бойынаҥ башталып јат» ла «бойыҥды бойыҥ тообозоҥ, сени кем де тообос». Бу шӱӱлте бисле, алтайларла, болып турган калганчы керектерге ӱзезине келижип јат. Ол тоодо: алтай тилисти ундып браатканыс; Алтайысты быјарзыдып сӱрее-чӧпкӧ лӧ кресттерге бӱркедип браатканыс; кажы ла шилемир нени ле эт дезе оны ла эдип турадыс.\nБу бичимелди экинчизи - Алтайысты быјарзыдып сӱрее-чӧпкӧ лӧ кресттерге бӱркедип браатканыс керегинде чийерис. Сыгын айдыҥ 21-чи кӱнинде Ӱкекте сары бӱрдиҥ ле Алтайына мӱргиген јаан мӱргӱӱл ӧткӧн. Кӧп улус јуулган, ол тоодо ӧскӧ ороондордоҥ кӧп айылчылар, камдар келген. Ондо турушкан улустыҥ айдыжыла, бистиҥ кажы ла байлу боочыгыс, аржандарыс ла байлаган јерлерис сӱрее-чӧпкӧ бастырып салган. Ондо куру болуштоптор, банкалар, чаазын, упаковкалар ла о.ӧ. Биске алтайларга бистиҥ јаман кылыгыс учун айылчылардыҥ алдына уйатту болды дештилер. Биске јӱк уйатту, а Алтайдыҥ ээзине, Алтайыска кандый кӱч! Бойыныҥ ла балдары кирге уймап, быјарзыдып јаткан. Ол ыраак, туку погранзаставалардыҥ ары јанында гран-кыйудагы јерлерге эм тургуза јӱк бис алтайлар ла тоолу ла ӧскӧ улус барат.\nЭмезе, ол Улаган, Кӧк-Суу, Кан-Оозы ла Оҥдойдыҥ тайгаларына јӱк бистиҥ алтайларыс малын јайладат, аҥдайт ла ары-бери јорыктайт. Эм тургуза да болзо. Бис, алтайлар, «тӧрӧл јеристи», «бардыгы тӱрктердиҥ Ватанын» («бастыра тӱрктердиҥ туулган јерин, тӧрӧлин»), «слер јӱк церкпеге кирип мӱргӱйдер, бистиҥ, алтайлардыҥ, байлу байзыҥыс ол бистиҥ бастыра туулган ла јуртап јаткан, айландыра турган Алтайысты» кажы ла толугына, анчада ла бай јерлерине чычып-сийип, тӱкӱрип, сӱрее-чӧплӧ бӱркеп салдыс. Мында кем бурулу? Бойыс бурулу.\nКажы ла аймактыҥ ла јурттыҥ администрациязыныҥ башчылары, јӱзӱн-јӱӱр депутаттар, јурт-башчылар ла аймак-башчылар бойыныҥ јерлерин сӱрее-чӧптӧҥ арчыыр ишти баштаар керек. Ол јажыл бӱрдиҥ ле сары бӱрдиҥ мӱргӱӱлдерин ӧткӱрериниҥ алдында бу улус, анчада ла сайыттар, Алтайын арчыгылап алар керек. Эмди ол ло Эре-Чуйдыҥ ла Каракол ичиниҥ Ак-Јаҥыныҥ улузыныҥ ла ӧскӧ дӧ Алтайым деп сананган улустыҥ шылтузыла бу мӱргӱӱлдер бастыра Алтайыста ӧткӱрилип баштады.\nКудай ол кажы ла кижиниҥ ӧзӧгиндеги оҥдомол. Бӱгӱн Арасейдиҥ ичин баштарын алтынла бӱркеген, кӱнге мызылдаган церкпелер бӱркеп барып јат. Олордыҥ кезигин бойыныҥ акчазын каршулу керектер де эдип јууган којойымдар тургузат. Олор ло кӧп, јӱк церкпеге киреле ӱспекчин тургузып, мӱргӱп, церкпеге акча берип салып, јӱк «кудай мениҥ буруумды алып сал, аргада ла корып ал» деген улус, церкпенеҥ чыгала ару, ак-чек улус болып калдыс деп санангылайт. Кезиктери, «јаман неме этпезе, не мӱргӱӱр» де дешкилейт, база ла јаман кылык эткилейт, база ла ӱспекчинди тургузала, ойто ло ак канатту кудайдыҥ кижизи болгылай берет… Мыны не айдып турган дезе, кезик бистиҥ амвросийлерис Алтайына мӱргигенин куру ойын эдип алган. Ол ло Кан-Оозы аймактыҥ Главазы Маиков Л.Д. кандый бир керек ле болзо, кӧп улус јуубай, јаан јашту ӧрӧкӧндӧрди јакарган кептӱ мындый кӱнде барып, чӱрче, Алтайыска мӱргӱп салактар деп јууй тартып экелет. Аймактыҥ алтайларыныҥ Эл-Башчызы Яграшев А.М. бу мӱргӱӱлдерди кӧп улус јууп, бириктирип, јазап ӧткӱрерге турганы јаҥыс ла јакшы јанына апарат. Аймактыҥ главазы калыкты јарбай, мӱргӱӱлдерди бир аай эдер керек деп сананадым.\nКезик алтай аймактардыҥ амвросийлери бюджетте улусты јакарып, јондык биригӱлердиҥ бажына бюджеттиҥ сӧс уккур улузын албадап тургузып, мӱргӱӱлдерге кирижип, албатызын ла Алтайын кӧдӱрери керегинде эмес, јӱк бойыныҥ шердеезин быжууларын сананат. Олор јаҥыс мӱргӱп, Алтайын кӧдӱрери эмес, ден аргалу болзо кӱн олордыҥ јакарганы аайынча чыксын да деп санангылайт ошкош.\nБу јуукта меге Кӱпчеген јурттыҥ кезик улузы келип баргылады. Олорды меге бу јурттыҥ администрациязыныҥ јааны Мандаев В.П. аткарган эмтир. Улус мени олордыҥ јурттыныҥ јанында тургызылган крестти ойто алып саларына болушсын деп сурап келген. Бу сурак аайынча былтыр мен окылу самарала, алтайлардыҥ Тӧс Тӧргӧӧзиниҥ адынаҥ Оҥдойдыҥ тунчыларына ла Оҥдойдыҥ алтайларыныҥ Тӧс Тӧргӧӧзиниҥ турчыларына М.М. Теркинге ле А.Т. Кучиновко баштанган болгом. Озо баштап Мерген Михайлович бу сурактыҥ аайына бис туку качан чыгып салдыс, аймактыҥ депутаттарыныҥ президиумына абысты кычырала кезедип салдыс деди. Оноҥ угылды, улус ол крестти кодороло чачып ийген деп. Оноҥ абыс кемнеҥ де нени де сурабай, ол крестти ойто тургызып саларда, улус база меге баштанды. Быјыл кичӱ изӱ айдыҥ учында чаптылардыҥ Курултайында туружала, јанып клееделе мен ӧнӧтӧйин ол крестти барып кӧрӱп јӱрдим. Кӧрзӧм абыс 14-тиҥ эки швеллерин бириктирип каҥдап, бийиги эки јарым метр эделе, тургызала, бетонло урып салтыр. Мен ойто ло Мерген Михайловичке телефон соктым. Мерген Михайлович «мен бу суракты аймактыҥ депутаттарыныҥ сессиязында тургузарымда, Кӱпчеген јурттыҥ главазы да, бу јурттыҥ аймактагы депутады да унчыкпай отыргылап калды. Мен оны туку Јолоноҥ барала кодоротон бо! Улус бойыныҥ сходында абыс крест тургызарга јӧп сурап келерде јок деген. Абыс олорды неге де бодобогон. Кӱпчегенниҥ улузы бойлоры канайып калган?» деп, учурлу айтты.\nБӱткӱл алтай аймактыҥ алтай депутаттары јуулала, окылу јаҥ јаратпаган бир кресттиҥ аайына чыгып албай турган. Бӱткӱл јурттыҥ улузы олордыҥ эжигине келеле, крест тургызып саларда, унчыкпай отыргылап јат. Је Кавказта абыс анайда кылынбас эди. Бу бистиҥ окылу јаҥда отырган амвросийлерис неме этпей турганы, бистиҥ кезик эдер-тудар алтайларысты тӱрмеге јууктадат. Та кем де оны барып јаҥыскан кодорот, та кем де абыска ла окылу јаҥга јаман болот, та кем де ӧскӧлӧри учун бажын малтаныҥ алдына сугат. Бастыра албаты унчыкпай турган учун. Бойыстыҥ уйаныс мынаҥ кӧрӱнет. Мыныҥ кийнинде мен бӱткӱл алтай аймактыҥ окылу алтай Главазы деп канай мактанар, мен јурттыҥ администрациязыныҥ алтай главазы деп канай куучындаар, бис Оҥдойдыҥ алтай бӧкӱлери, алтай депутаттары эмезе Тӧжӱлейдиҥ тӧрӧӧндӧри деп канай айдынар, мен алтай деп канай аданар?\nОл Кӱпчегенниҥ јанында крестти Чуйдыҥ јолын тударда ӧлгӧн улуска деп абыстар айдып баштады. Керек дезе Кӱпчеген јурттыҥ алдындагы главазыныҥ јараткан колы бар дежет. Мен бодозом, ондый јурттыҥ јерин туура берген, эмезе бастыра калыкка салттарын јетиретен (кереестер, кресттер ле ступалар (боодо јаҥныҥ кресттери)) керектерди ол јердиҥ улузыныҥ текши јууны јараткан јӧп јогынаҥ, јаҥыс глава, эмезе кандый бир амвросий кол салган чаазынла эдерге чек јарабас. Эмди кызалаҥду капитализмниҥ ӧйинде бойы, эмезе ач-ӱрени керегинде тыркыраган амвросий неге ле колын салып берер...\nӰч кӱн кайра Мӧндӱр-Сокконноҥ келип јадала кӧрзӧм Мыйтуныҥ јанында јолдо база кереес ошкош јаан таш тургызала, бетонло урып салтыр. Текши јарлу, чуйдыҥ јолын тӱрмеде отырган улус туткан, бу јол улустыҥ сӧӧктӧринеҥ тудылган. Ол тоодо кӧп алтай да, крест јок улус та ӧлгӧн. Кажыла километрде кресттер тургысса, јартап айдар сӧстӧр абыстарда табыла берер. Ого ӱзеери бу јӱзӱн-сабын Бавариндер, Вайнбергерлер ле оноҥ до ӧскӧлӧриниҥ ӧлгӧн јерлерин биске арга јокто кажы ла катап јолго чыксас, кӧрӧргӧ келижет. Агару Алтайыс сӧӧксалгыш болуп браат. Ичкери јӱрӱмди сананактар. Аайы-бажы јок кӧптӧп јаткан абыстарды ла церкпелерди база тегин улуска, ороонго азыраарга келижет. Олор ол кресттерди ле церкпелерди база бойлоры тургузып турган деп пе?\nОл «албаты» деген сӧс јебрен тӱрктердиҥ каандыктарында албадап салган, бактырып салган албатыларды адаганы чын болгодый. Бис ол сӧстиҥ учурын бойыска јууктатпай, бойыска келиштире тузаланбай, бойысты ӧрӧ тартып, калык кемине једер керек.\nСыгын айдыҥ 25-чи кӱнинде Улалуда «Терки» деп јиитердиҥ клубында «Крестоповал – это против власти или против церкви» деп тегерик стол болды. Ого барып, Топучийде крест аҥтарган алтай уулдардыҥ адаанын алар деп туруштым. Куучында Шабалин аймактыҥ абызы адай Павел ле АР-ныҥ кресттӱлериниҥ јааны адай Георгий туруштылар. Алтай улустаҥ тӧрт лӧ кижи болдыс. Јуун башталарда ла адай Павел сӧс айдатан трибунаны кемнеҥ де сурабай бойы экелген јаан, стенеге јӧлӧп салган кресттиҥ алдына тургузып салды, куучын баштала берди. Оноҥ ӱнберишке тургузылды ол трибунаны ойто јерине тургузар ба, эмезе абыс тургускан јерде, кресттиҥ алдына артырар ба? Ӱнберишле чик јок кӧп орус укту улус трибуна крестиҥ алдында турзын дештилер. Мениҥ сӧс айдар ӧйим келерде, мен ол трибунаны база кемнеҥ де сурабай, ойто кайра јерине тургузып, оноҥ куучындадым: «Мынай ла, бу трибунаны канай кемнеҥ де сурабай, абыс кресттиҥ алдына тургузат, оной ло бастыра Алтайдыҥ ӱстине абыстар кемнеҥ де сурабай кресттерди тургускылап јат. А бот оны алып ийерге, јерди ойто арчып саларга биске сход эдер керек, ӱнберишке тургузар керек, окылу јаҥныҥ ла абыстыҥ јӧбин алар керек! Слер тегин калыкты каршулу керек эттирерге ийде салып јадар. Алтай кижи унчыкпай-унчыкпай турала, кемизи де чыдашпай ол крестти кодорып салат. Слерге калактаар, улусты истеер шылтак табылат. Мыны токтодор керек. Чын Христостыҥ ӱредӱзин бӱдӱрип турган болзогор, ол улусты слер каршулу керекке ийткенер, окылу јаҥга, полицияга баштанар керек олорды каруузына тургуспазын деп». Јуунныҥ кийнинеҥ адай Георгий меге јууктап, быйанын айтты: «бис слерле 6 јыл јаргылажып турала, јакшы ӱредӱ алганыс, алтайлардыҥ чӱм-јаҥдары ла тӱӱкизи керегинде кӧпти билгенис. Туку качаннаҥ бейин слерге быйанымды айдарга тургам, быйанымды айдып јадым. Слер бойордыҥ калыгардыҥ јилбӱлери учун тартышканар, оҥдоп јадым. Топучийде керек эткен улуска јолыгып, олорды килеерге бис белен. Бис ол јаргыныҥ кийнинеҥ Алтайда бир де крест тургуспаганыс. Топучийде крестти Новосибирсктиҥ кӧлӱксӱӱчилери тургускан».\nЭмди угуп турар болзо, бистиҥ генерал-губернаторыс Топучийде болгон керекти бойыныҥ аҥылу ајарузына алган, «кемниҥ де јаҥын кем де буспас учурлу» деген. «Ол тоодо алтайлардыҥ јаҥын база» деп, адакыда база айткан. Эмди кӧрӱп турар болзо, ол крестти тургузып турарда окылу јаҥныҥ јарадатан чаазындары алылбаган. Карын алтай улустыҥ чӱм-јаҥдары, алтай калыктыҥ байзыҥы – Алтайы, алтай улустыҥ јӧби јогынаҥ быјарзыдылып калган. Бистиҥ Главагыс Бердников А.В. озо баштап абыстарла, ол Новосибирсктиҥ кӧлӱксӱӱчилериле аайлажар учурлу – нениҥ учун бастыра окылу чаазындар этпей, ол керегинде озолодо јонго јарлабай нениҥ учун алтайлардыҥ байзыҥын – Алтайын јӱзӱн-базын јондогон агаштарла быјарзыдып, јолдо брааткан улусты чочыдып турган? Эмди канайдар?\nАдакыда. Эл музей ачылып турарда Б. Бедюровтыҥ каланыҥ аэропортына В. Путинниҥ адын адаар дегенин алтай калыктыҥ Тӧс Тӧргӧӧзи ле Улалуныҥ алтайлары кезем јаратпай турулар. Мыны јартап чийер неме јок деп бодойдым. Јаҥыс ороон ичине алтайлар уйатка тӱштис.\nБу сурактар бастыразы бойыстаҥ камаанду. Олор канайып чечилер, анайып бойыстыҥ кирегисти кӧргӱзер.\nВ. Кудирмеков, алтай калыктыҥ Эл Башчызы.\nТунчы – патриот, бӧкӱ - герой, амвросий – акчага, јамыга садынган алтай сайыт, ӱспекчин – свеча.


Очы-Баланыҥ айалгазы, кичеемели јакшы - altaicholmon\nРимма Еркинованыҥ айтканыла, эл музейдиҥ аҥылу кичеемелиндеги Очы-Баланыҥ мӧҥкӱзиниҥ (мумия) (пазырык культураныҥ бистиҥ эрадаҥ озо V-III чактарда) айалгазыла јууктада таныжар амадула кичӱ изӱ айдыҥ 24-26 кӱндеринде Москвадаҥ билим-шиҥжӱлӱ институдыныҥ (ВИЛАР) ишчилери келип, медико-биологиялык шиҥжӱ ӧткӱрген.\n«Очы-Баланыҥ мӧҥкӱзин специалист-эксперттер: аҥылу иш аайынча бӧлӱгиниҥ баш билим ишчизи Юрий Абрамов, аҥылу иш аайынча бӧлӱктиҥ баш билим ишчизи Юрий Астахов ло СО РАН-ныҥ археология ла этнография институдыныҥ Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ла Сибирьдиҥ калыктарыныҥ тӱӱкизиниҥ ле культуразыныҥ музейиниҥ (Новосибирск) реставраторы Марина Мороз шиҥдеп кӧргӧн. Очы-Баланыҥ мӧҥкӱзи 1993 јылда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймакта Монголияла, Китайла, Казахстанла гран-кыйузында Ӱкекте ӧткӧн археологиялык шиҥжӱлер ӧйинде табылган. Корумды тӱӱкилик билимдердиҥ докторы Н. Полосьмак башкарган СО РАН-ныҥ археология ла этнография институдыныҥ экспедициязы каскан ла шиҥжӱ ишти ӧткӱрген. Корумдагы соок ло ӱргӱлјик калыҥ тош болгонынаҥ улам 25-28 јашту эпшиниҥ мӧҥкӱзи бир де ӱрелбеген. Онойдо ок ӧскӧ дӧ материалдар: тередеҥ, алудаҥ, агаштаҥ эткен эдимдер, бӧс, кийим-тудум, ӧдӱк, айак-казан, аттыҥ јепсели ӱрелбеген, айалгазы јакшы. Онойдо ок мӧҥкӱниҥ кабайынаҥ чӱм-јаҥды јаҥдаарында тудунатан эдимдер табылган. Јиит эпшиниҥ кеп-кийиминиҥ ле кожо салган эдимдериниҥ аҥылузын ајаруга алза, ол кам эмезе кӧрӧр-сезер, неме билеечи болгодый.\n2012 јылдыҥ сыгын айында музейде аҥылу кып јазалган. Бу кыпта кейдиҥ температуразы, чыгы чокым кеминде болорыла, јеткер болдыртпазыныҥ системазыла јеткилделип јазалган. Бастыра јанынаҥ керектӱ, јарамыкту ээжи-некелтеле јазалган, чыныкталган болордо, Очы-Баланыҥ мӧҥкӱзин удурумга кичеерге, СО РАН-ныҥ Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ла Сибирьдиҥ калыктарыныҥ институды (Новосибирск) эл музейге табыштырган. Очы-Баланыҥ јазап салган мӧҥкӱзин чеберлеп кичеери ле кӧрӧӧчилерге кӧргӱзери јанынаҥ айалгазын, ээжизин ӧрӧги адалган билим-шиҥжӱлӱ институды чокымдаган. 1993 јылда шак ла бу тӧс јердиҥ билимчилери Очы-Баланыҥ мӧҥкӱзин узак ӧйгӧ бачым ӱрелбес эдип јазаган.\nЭл музей кыйалтазы јок бӱдӱретен ээжилерди бӱдӱрген кийнинеҥ музей чокым кӱндерде ле ӧйдӧ кижиниҥ мӧҥкӱзин байлайтан ээжилерди буспазынаҥ Очы-Баланы кӧргӱзип баштаган. Музейдиҥ бойыныҥ аҥылу јакылтазыла саркофаг-кабай јазалган. Ол Очы-Баланыҥ јаткан кабайына бӱдӱштеш. Алтай Республиканыҥ эл музейинде аҥылу кичеемелинде јаткан Очы-Баланыҥ јазалган мӧҥкӱзи мында јуртап јаткан тургун калыктыҥ јилбӱзине ле јаҥдап јаткан јаҥына кӧнӱ келижет.\nБилимчилер 2013 јылдыҥ кӱӱк айында Очы-Баланыҥ айалгазын баштапкы катап кыракы шиҥдеген. Олор оныҥ айалгазы ол ло бойы јакшы деп адакы шӱӱлтезин айткандар. Кӧрӧӧчилерде Очы-Баланы 3 ле сааттыҥ туркунына кӧрӧр аргазы бар. Кӧргӱзер тужында кейдиҥ температуразын, чыгын, јарыткышты јарадылган ээжи аайынча тудар (видео-фотосогушты, фотовспышканы тузаланарга јарабас, кабайдыҥ ичиндеги кейди +16-18 градус, кейдиҥ чыгы 60+5 процент) некелтелерди буспас. Быјыл билимчилер музейге ол ло амадула ӱчинчи катап келген. Мынаҥ озо Очы-Баланыҥ айалгазын шиҥдеп-шиҥжӱӱлер амадула тӧс јердиҥ билимчилери, специалисттери 2013 ле 2016 јылдарда келген.\nМузей алтай албатыныҥ чӱм-јаҥына тайанып, Очы-Баланы кӧрӧӧчилерге кӧргӱзетен ӧйдиҥ чокым графигин тургускан. Албатыныҥ јаҥжыккан культуразы канча-канча чактар туркунына тӱӱкилик учурлу узун јол ӧткӧн ине. Шак оныҥ алтай кижи эбире курчаган телекейди айдыҥ јаҥызыла, эскизиле, тӱнле-тӱшле, јердиҥ аайыла кӱнӱҥги јӱрӱминде башкарынат. Јарабас дегенин буспаска, ажыра баспаска чебер јӱрет.\nОчы-Баланыҥ јазаган мӧҥкӱзи ле ӧскӧ дӧ чыккан табынтылар (кеп-кийиминиҥ бир канча оок-тееги, аттыҥ јепсели, кееркедим јарангыштар) Россия Федерацияныҥ Музейиниҥ фондыныҥ государственный бӧлӱгине кийдирилген ле федерал ар-јӧӧжӧ болуп јат. Кажы ла гражданин культураныҥ байлыгына ачык јолду деген Конституциялык тап-эригин ајаруга алып, музей Очы-Баланы кӧрӧр арганы кӱӱнзеген ончо улуска берет. Кайкамчылу ла тӱӱкилик учурлу табынтыны кӧрӧргӧ, кӱнӱҥ ле јӱстер тоолу кӧрӧӧчилер келет.\nМузей Очы-Баланыҥ мӧҥкӱзин ле оныла кожо чыккан табынтыларды Алтай Республиканыҥ А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейиниҥ фондына јаантайынга кичеемелге табыштырары јанынаҥ Россия Федерацияныҥ культура министерствозына ла СО РАН-ныҥ археология ла этнография институдына јаҥыс катап баштанган эмес. Бӱгӱнги кӱнде бу сурактыҥ аайы-бажына чыгары јууктажа берди.\nВИАЛАР-дыҥ билимчилери Юрий Астахов, Юрий Абрамов Ӱкектеҥ чыккан Очы-Баланыҥ јазаган мӧҥкӱзин, кичееп јаткан јердиҥ айалгазын бастыра јанынаҥ кыракы шиҥдеген. Билимчилер ӧткӱрген шиҥжӱлӱ медико-биологиялык ижи аайынча адакы турулта эткен. Оныҥ турултазыла, Очы-Баланыҥ мӧҥкӱзи јакшынак, билгир кичеемелде. Узак ӧйдиҥ турунына бир де эмеш ӱрелбегени ле мынаҥ озо мындый иштиҥ ченемелине тайанып, айалгазы бастыра јанынаҥ јарамыкту ла эптӱ болгонын олор темдектедилер. Мынаҥ да ары Очы-Баланы узак ӧйдиҥ туркунына чеберлеп кичеериниҥ ээжи-некелтелерин чике бӱдӱргенинеҥ ле ӧйлӱ-ӧйинде медико-профилактикалык ишти ӧткӱргенинеҥ кӧнӱ камаанду» — деп, музейдиҥ директоры Римма Еркинова куучындады.\nПресс-конференцияныҥ туружаачылары Римма Еркиновага, реставратор Марина Морозко, эл музейде Очы-Баланыҥ каруулчыгы Сергей Киреевке сурактар берип, чокым каруулар уктылар.


Јаҥжыгуларыс, чӱм-јаҥыс Орчылаҥла тудуш - altaicholmon\nӰлӱрген айдыҥ 18-чи кӱнинде Калыктардыҥ најылыгыныҥ туразында јурукчы Айсулу МОДОРОВАНЫҤ Алтай тилдиҥ кӱнине учурлалган «Байлу Алтай» (графика, живопись) деп адалган таҥынаҥ кӧрӱзи кӧдӱриҥилӱ айалгада ачылды.\nКыпчак сӧӧктӱ Айсулуныҥ чыккан-ӧскӧн алтайы Јабаган јурт. «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ кычыраачыларына јурукчыныҥ ады-јолы, онойдо ок јураган јуруктары таныш. Алтай јылдык тооалышла ӧткӧн Ийт јылда (2018 ј.) эл газет кычыраачыларына кирген јылдыҥ кӱнтизӱзин бу јиит јурукчыныҥ јуруктарыла кееркеткен эди.\nШколдыҥ кийнинеҥ ол культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжин божоткон. Оныҥ кийнинде Кемероводо культураныҥ институдыныҥ «туристический дизайнер» деген бӧлӱгин божоткон. Јурукчы ӱредӱзи аайынча кепке базып чыгарып турган бичик-биликле иштеп јат. Бичиктерди јуруктарла кееркедип јурап, база логотиптерди, брошюраларды белетеп турган. Айсулуныҥ бу да ижи кеендикле, јайаандыкла чике колбуда.\nАйсулуныҥ айтканыла, ол оогоштоҥ ала јуранган. Энези кызычагына чаазынды артыктап алып беретен. Ол ӧйдӧ јурт јерлердиҥ кезик школдорында јураарыныҥ урокторы да болбогон ине. Оныҥ учун јураарыныҥ эҥ баштапкы урокторы айлында болгон.\nАйсулуныҥ јуруктарында су-алтай улустыҥ јадын-јӱрӱми, јилбӱлери, јаҥдаган јаҥы, јаҥжыгулары, кӧрӱми, ойгор ӱредӱзи. Кӧрӧӧчилер де башка-башка, та кемге де јурукчыныҥ јуруктары јуук, таныш. Је кемге де ол јарабай јат, ӧзӧгине кирбей турган. Кӧдӱриҥи ӧйинде јурукчы јымжак кӱлӱмјиле ол јанынаҥ база айтты.\nАйсулу Кемероводо ӱредӱзин божодып, јерине јанып, бойыныҥ јерин графикада айса живописьте болотон бо деп бедиренген. Баштапкы јуруктары (живопись) кемиле оогош болгон. Јурукчы бу кӧрӱге ол јуруктарын (кара графика) база тургусты.\nЈурукчыныҥ айтканыла, ӧскӧ улусты ӧткӧнӧргӧ, олордыҥ јолын јолдоорго јарабас. Кажы ла кижиде таҥынаҥ бойыныҥ јолы. Ӱредӱчилери олорго бойоордыҥ культурагарды, тӱӱкигерди тереҥжиде шиҥдегер, ӱренгер деп јакыганы јурукчыныҥ кӧксинде. Алтайардаҥ ыраада јӱрзер, онойдо ок јайаан ижерде ол билгир сӱреен керектӱ болор деп јакылта кептӱ сӧстӧрди Айсулу Михайловна быйанду эске алып јӱрет.\nКӧдӱриҥиниҥ туружаачыларына јурукчы: «Бис мында, јеристе, бой-бойыска ӱренип, темигип калганыс. Је лаптап кӧрзӧ, алтай улус тегин улус эмес. Ич-телекейи, кӧрӱми сӱреен јаан ла байлык. Мен ол байлыкты јуруктарым ажыра кӧргӱзедим. Бу јерде тегин неме јок. Ончозы учурлу, кажызы ла таҥынаҥ јолду. Јаткан јерис те байлу. Јаҥжыккан чӱм-јаҥыс Орчылаҥла тудуш. Меге келген јуруктарды мен тӱрген ле кисточкала эмезе ручкала, карандашла ак чаазынга саладым. Сананзам, мен эки телекейдиҥ ортозында элчи ошкожым» — деп, јылу кӱлӱмзиренип айтты. Ол јайаан јолыныҥ бажында ады-јолы јарлу јурукчы Валерий Тебековко јолыгып, оноҥ кӧпкӧ ӱренген. Айсулу баштапкы ӧйдӧ бу јурукчыныҥ ижине тайанган. Је оноҥ ӱредӱчизи: «Сен мениҥ јуруктарыма кӧп тайанба, оноҥ башка бойыҥдыйын ычкынып ийериҥ, бу јуруктар сени бойына тарта берер» деп айтканына јиит јурукчы бӱгӱн быйанду јӱрет.\nКӧдӱриҥиниҥ туружаачызы РФ-тыҥ нерелӱ јурукчызы, Јурукчылар биригӱзиниҥ турчызы Валерий Тебеков Айсулуныҥ солун кӧрӱзин бийик баалады. Шак бу кӧрӱниҥ ээзин јаҥы, јиит јурукчылардыҥ ӱйезинеҥ деп айтты. Јайаандыктыҥ чике бажында Г. И. Чорос-Гуркин, оныҥ кийнинде И. Ортонулов, В. Чукуев, С. Дыков, В. Сарин (амырап калган) ле оноҥ до ӧскӧ јурукчылар. Оныҥ темдектегениле, јаҥы ӱйениҥ јурукчыларында бойыныҥ кӧрӱми, бойыныҥ сӧзи. Јурукчы Айсулу Модорова графикада бойыныҥ јолын тапкан. Јаҥжыкканы аайынча графикада јаан эмес камерный иштер болуп јат. Је Айсулуныҥ јуруктарыныҥ кеми јаан. Јайаан ижинде јарамыкту јаҥырту, једим деп айдарга јараар.\nВалерий Тебеков бойыныҥ куучынында: «Јиит, је јайалталу јурукчыныҥ јуруктарында јетирӱ сӱреен кӧп. Мында Туулу Алтайдыҥ бӱгӱнги ле јебрен культуразы, кӧгӱс байлыгы. Је јуруктарында бӱгӱнги ӧйдиҥ, кӱнниҥ кижизи турат. Ол ӧткӧн лӧ эмдиги ӧйдиҥ бириккенинде турат. Јурукчыныҥ јуруктарында ӧдӱп јаткан јӱрӱмди бистиҥ театрал телекейге бӱдӱштеш»— деп аҥылап темдектеди.\nБайлык ченемелдӱ јурукчы Айсулуны бойыныҥ ууламјызын тапканыла кӧнӱ барып јатканыла уткыды. Јаан кемдӱ графиказында ӧҥдӧри јарык, јылу, бой-бойына келижип турганын ол чокымдады.\nКӧрӱниҥ база бир туружаачызы культураныҥ ла тӱӱкиниҥ јондык тӧс јериниҥ јааны Светлана Катынова јурукчыны, кӧрӧӧчилерди солун кӧрӱле уткыды. Оныҥ айтканыла, олор Айсулула узак јылдарга таныш. Јурукчы ӱренеечи тужында олор экӱ јаан ӱлекерле мӧрлӱ иштеген. Чокымдап айтса, алтай тӧс јердиҥ бӱдӱмин ӧмӧ-јӧмӧ шӱӱжип јураган. Јайалтазы, сезими Кудайдаҥ деп, С. Катынова айтты.\nАйсулу ӱредӱзин божодып, јанып келерде, јайаандык ишти олор экӱ оноҥ ары улалткан. Јуук ӧйдӧ олор эки-ӱч ӱлекерле иштеп јатканы јанынаҥ С. Катынова база айткан.\nТаланыҥ эл политика ла јондыкла колбулар аайынча комитединиҥ јааны Людмила Варванец Калыктардыҥ најылыгыныҥ туразында ӧдӱп јаткан баштапкы таҥынаҥ кӧрӱле кӧрӧӧчилерди, кӧрӱниҥ ээзи Айсулу Модорованы уткыды.\nОныҥ темдектегениле, кӧрӱге чыгарылган јуруктардыҥ кажызы ла Туулу Алтайдыҥ ӧткӧн лӧ келер ӧйи, тӱӱкизи. Солун ла јилбилӱ кӧрӱлер мынаҥ да ары ӧдӧр.\n«Кече бу залда Лазарь Кокышевтиҥ «Арина» деген бичигиниҥ таныштырузы ӧткӧн. Бӱгӱн дезе јурукчы Айсулу Модорованыҥ «Байлу Алтай» деген кӧрӱзи ачылды. Бу эки кӧдӱриҥи бой-бойыла ӱн алыжат. Нениҥ учун дезе литературада ла кеендикте кӧгӱс байлык, кӧгӱс телекей кече ле бӱгӱн бирлик ууламјыда. Бичикте, јурукта алтай эпшиниҥ, энеликтиҥ салымы. Алтай эпшиге сӧслӧ, јурукла чӱмделген алкыш-кожоҥ, јаҥарлар качан да ӱргӱлјикке улу ла агару болуп артат» — деп, Л. Варванец уткуулду сӧзинде айтты.\nАйсулуныҥ јартаганыла, оныҥ јуруктары коштой телекейге эжик-портал. «Јараш, јымжак, јарык јуруктарга эжик ачык. Јураган јурукты тууразынаҥ кӧрӧдим, ајыктайдым, та нени де солып ийедим эмезе кожодым. Је бу јуруктарда кӧп лӧ јаны ээлер, ару ийделер. Олор кейле учат. Кийген кептери де бистеҥ башка. Бис кебисти јунадыс, олор дезе јунбай јат. Олор бойыныҥ кӱӱн-санаазыла солынат. Олор бу ла јуруктарда. Кайа кӧрӧр, сезер кӧрӧӧчи тургуза ла кӧрӱп ийер аргалу. Кудай меге јайалтаны, јолды берген, айдарда, иштенер керек. Биле, бала-барка ла деп, айры колло иш этпей јӱретени јарабас кылык.\nЭпши кижиниҥ ич-телекейин байлык, чындык, јарык ла јылу эдип кӧргӱзедим. Эне ол от-очоктыҥ ээзи, айыл-јуртыныҥ, бала-барказыныҥ коручылы, олор мениҥ јуруктарымда» — деп, Айсулу айтты.\nКӧрӱниҥ окылу ачылтазында Айсулу Модорованы онойдо ок «Алтай кийис» деген јондык организацияныҥ јааны Айсура Таханова, јуук улузы уткыды. Айсура Айсулула јакшы таныштар болуптыр. Ӧмӧ-јӧмӧ солун ӱлекерлер де белетеген. Чындап, кийисле иштеп турган устардыҥ јондык организациязыныҥ таҥмазын Айсулу јураган. Јурукчы база ӧскӧ дӧ организациялардыҥ логотиптерин солун эдип јураганы керегинде кӧрӱде уктыс.\nСолун кӧрӱни айылчылар, каланыҥ эл-јоны бала-барказыла кожо келип кӧргӧдий. Балдарды оогоштоҥ ала кеендикле таныштырганы јарамыкту ине. Темдектезе, Японияда алты јаштаҥ ала он алты јашка јетире балдарды јайгы амыралта ӧйинде аҥылу автобустар ороонныҥ музейлерине, театрларына, библиотекаларына экскурсияла апарып турганы јарамыкту. Биске де јакшы керектеҥ јозок алып, јурт јерлердиҥ балдарын каникул ӧйинде эл музейге, театрга, онойдо ок аймактардагы музейлерге апарза, калыктыҥ келер ӧйи јаан јолду болорында алаҥзу јок. Айса болзо, јуук ӧйдӧ А. Модорованыҥ таҥынаҥ кӧрӱзи эл музейде тургузылар.


Јолдордо јеткер болдыртпазы шӱӱжилген - altaicholmon\nТергеениҥ башкараачызы јолдордо јеткер болбозы аайынча темдектелген кӧргӱзӱлерге једери керектӱ болгонына ла айалганы оҥдолторго эдетен керектерге ајару эткен.\n«Јай башталганыла балдар кӧп ӧйди тышкары ӧткӱрер, кӧбизи амыралтаныҥ јерлерине барар. Биске јолдордо балдар јеткерлӱ керектерге кирбезин болдыртпас иштерди тӧзӧӧр, балдарды амыраар јерлерге ле ӧскӧ дӧ керектерге тартып апарары эптӱ ле јеткер јок болорын јеткилдеер керек» – деп, Олег Хорохордин темдектеген.\nИчбойындагы керектердиҥ Алтай Республика аайынча министерствозында ГИБДД-ныҥ башкартузыныҥ јааныныҥ ордынчызы Дмитрий Кузнецов 2020 јылда тергеениҥ јолдорында болгон јеткерлӱ керектер ле јолдордо јеткер болдыртпазын јеткилдеер иште тӧс једикпестер керегинде јетирӱ эткен.\nОныҥ айтканыла, ӧткӧн јылда Алтай Республикада јолдордо болгон јеткерлер ле ондо шыркалаткан ла корогон улустыҥ тоозы астаган. 317 ДТП-лар темдектелген, олордо тӧрт кижи божогон.\n2021 јылдыҥ тӧрт айына јолдордо јеткерлӱ керектер кӧптӧгӧн. Онойдо, 66 ДТП болгон, олордо ӱч кижи корогон. Јолдордо јеткерлердиҥ эҥ таркаган шылтагы – кӧлӱкчилер јолдордо јӱрериниҥ ээжилерин керектебей, бузуп турганы деп, ол айткан.\nГИБДД-ныҥ бӧлӱктери кӧп ишчилери турушкан аҥылу профилактикалык керектер, јартамал-профилактикалык иштер ӧткӱрет.\nАР-дыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министри Ольга Саврасова ӱредӱлик учреждениелерде балдардыҥ јол-јорыктары јеткер јок болорын јеткилдеер иштер канайда тӧзӧлгӧни, анайда ок балдарды јайгыда амыраар јерлерге тӧзӧмӧлдӱ јетирерине школдор белен болгоны керегинде айткан.\n2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала балдарды калада, каланыҥ јуугындагы јерлерде ле калалар ортодогы јол-јорыктарда автобусла тартарында јаҥы ээжилер тургузылганын ол јартаган. Тӧс некелтелердиҥ бирӱзи – балдар тарткан транспорт јеткердеҥ корыыр кайыш јепселдерле јеткилделер учурлу.\nТургуза ӧйдӧ республиканыҥ ӱредӱлик организацияларында школдордыҥ 185 автобустары бар, олор некелтелерге келиштире јепселген. Амыралтаныҥ јерлерине эки муҥнаҥ ажыра кижини јетирери пландалат.\nМинистр анайда ок јай ӧйинде јолдордо јеткерлӱ керектерди болдыртпас профилактикалык иштер керегинде куучындаган. Онойдо, балдар тӱште јӱрер лагерьлерлӱ бастыра ӱредӱлик заведениелерде јолдордо јӱрериниҥ ээжилерин ӱренер профильный сменалар ӧдӧр. Бого ӱзеери, Балдарды корыырыныҥ кӱнине учурлалып, «Јаш тужыныҥ Јалакай Јолы», «Јашӧскӱрим ГИБДД-ла кожо – јолдордо јӱрериниҥ ээжилерин бӱдӱрери учун», «Јеткер јок јай», «Светофордыҥ кӱни», «Балдар школго барып јат» деген профилактикалык керек-јарактар ӧдӧр.\nАР-дыҥ талалык ӧзӱм аайынча министри Константин Зорий јолдордо јӱрериниҥ ээжилери бузулганын фото ло видеого автомат кеминде сокконыныҥ тузазы ла бу иштиҥ оноҥ арыгы ӧзӱми керегинде куучындаган. Оныҥ јетиргениле, быјылгы јылдыҥ тӧрт айына стационар комплекстердиҥ шылтузында јолдордо јӱрериниҥ ээжилерин бускан 14 907 учурал, јорыктап иштеген комплекстер – 33 280 учуралды илезине чыгарган. 2021 јылда Горно-Алтайскта ла Маймада эки стационар комплексти тургузары темдектелет.\nМинистр анайда ок «Јеткер јок чыҥдый јолдор» деген эл ӱлекерге кирген «Тергеелик ле јербойыныҥ јолдоры», «Јол ээлемин ӧскӱрер текши керектер», «Јолдордо јеткер болдыртпазы» деген тергеелик эл ӱлекерлер аайынча 2020 јылда ӧткӱрген иштердиҥ турулталары ла 2021 јылга темдектелген керектер керегинде куучындаган.\n2020 јылда 39 объекттерде, ол тоодо Горно-Алтайский агломерацияныҥ јербойында учурлу 16 объекттеринде ле тергеелик учурлу 23 объекттерде ремонт иштер ӧткӧнин Константин Зорий айткан. Ӧткӧн јылда текши узуны 120 км јолдор јазалган, быјылгы јылга кӧчкӧн 60 км јолдордо иштер башталып калган.\n2021 јылда «Тергеелик ле јербойыныҥ јолдоры» деген тергеелик ӱлекер аайынча тергеелик ле јербойыныҥ автојолдорын некелтелерге келиштире јазаар иштер улалып јат. Анайда ок светофорлу јолдорды, јолдордыҥ јанында чедендерди, јолдордогы темдектерди јазаары ла јаҥыртары темдектелет.


Кожоҥдоорына jол ачтым - altaicholmon\nТоомјылу башкараачы, јайалталу кожоҥчы, кару ада, сӱӱген эш-бараан. Бир-эки сӧслӧ Алексей ТЕЛЕКОВ керегинде мынайда айтса, бир де јастыра болбос.\nЭл-јон ортодо ол ады јарлу кожоҥчы. Оныҥ кожоҥдоры соцсетьтерде јаантайын чыгат ла кӧп тоолу лайктар алат.\nЈе јӱрӱмде кожоҥчы кижи кем болгоныла таныжып ийектер.\n—Алексей Станиславович, соцсетьтерде «Тууларым» деп кожоҥ тоолу ла кӱндер кайра јарлу боло берди. Слер оны кемле кожо кожоҥдоп туругар, кандый ӱлекерде туруштыгар?\n—Соцсетьтерде чыккан бу кожоҥды мен Павел Поздняковло кожо кожоҥдоп јадым. Ӧдӱп јаткан кӱчӱрген айда «Эки јылдыс» деп адалган шоу-ӱлекердиҥ јеҥӱчилдериниҥ ле туружаачыларыныҥ ойын-концерттери Маймада ла Горно-Алтайскта ӧткӧн. Јаҥар айда Шабалин јуртта ӧдӧри темдектелет. Павел бойы орус укту јиит. Хакас јеринде јаткан, культураныҥ Абакандагы колледжин ӱренип божоткон. Ӱредӱниҥ кийнинеҥ алтай јеринеҥ кижи алып, Оҥдойдо культураныҥ бӧлӱгинде иштеген. Ойын-концертке туружыгар деп кычыру ийип, баш режиссеры Е. Тахтаева: «П. Поздниковло кожо бу кожоҥды кожоҥдоп кӧрӱгер» — деп айткан. Арт-учында мындый јайаандык иш болуп калды.\n—Слердиҥ ады-јолыгар А. Малининниҥ «Јараттар» деп јарлу кожоҥыла база аҥыланат…\n—Бу кожоҥды алтай тилге мениҥ јерлежим, ӱлгерчи, тургуза ӧйдӧ бисле кожо јок Айдыҥбек Тазрашев кӧчӱрген болгон. 2017 јылда «Эки јылдыс» деп шоу-ӱлекердиҥ гала-концертинде ады јарлу кожоҥчы\nВ. Попошевле кожо кожоҥдогоныс. Јаҥыс ла ютубта бу кожоҥды 10 муҥнаҥ ажыра улус кӧргӧн. Кожоҥ бойы меге сӱрекей тыҥ јарап јат, сӧстӧриниҥ кӧчӱрижи эптӱ ле јараш.\n—Јайаандыктыҥ телекейине јолды Слер канайда ачтыгар?\n—Ол ыраак 2013 јыл болгон. Мен ол ӧйлӧрдӧ Пенсионный фондтыҥ Улаган аймактагы бӧлӱгиниҥ јааны болуп иштеп турган ӧй. Аймак кеминде «Эки јылдыс» деп кӧрӱ-конкурста туружыгар деп, кожоҥчы Марина Саксаева мени айбылаган эди. Је мен узак ӧйдиҥ туркунына алаҥзып, јӧпсинбегем. Тегин ле јӱрген кижи канайып сценага чыгар? Санааркаш база болгон ло. Је бир канча ӧйдӧҥ јӧпсиндим. Онойып, Маринала кожо «Букет из белых роз» деп кожоҥ кожоҥдогоныс. Бу кӧрӱге белетенип тура, М. Саксаева меге кожоҥдоорыныҥ кӧп тоолу јажыттарын ачып, ӱредип таскаткан. Мен кӧпти билип алганыма бу кожоҥчыга јаантайын быйанду јӱредим. Jайаандыкта бу мениҥ баштапкы алтамдарым, кожоҥдоорына jол ачканым.\nБир канча ӧйдӧҥ билемле калага кӧчӱп келгем. Бир кӱн, ол 2015 јыл болор керек, Пенсионный фондтыҥ Майма аймактагы бӧлӱгиниҥ ишчизи Эмилия Волочукова «Эки јылдыс» деп кӧрӱ-конкурска туружарга кычырган. Туружып, јеҥӱлӱ экинчи јер алганыс. Бу ла ӧйдӧҥ ала Майма аймактагы «Перспектива» деп jондык фондтыҥ јӱзӱн-башка ӱлекерлеринде јаантайын јилбиркеп туружадым.\nӰлекерлерде профессионал эмес туружаачылар туружып турганы солун. Ол тоодо таскадаачылар, ӱредӱчилер, экономисттер, аргачылар, башка-башка специалисттер ле оноҥ до ӧскӧлӧри. Бис бир ле биледий, нак болуп јӱредис. Бой-бойлорыска болужып, айдыжып, јӧмӧжип јӱргени бисти бириктирет.\nСценада јайалталу артисттерле кожо кожоҥдооры сӱрекей јаан ла каруулу иш. Белетеништӱ ӧйлӧрдӧ ончо бар арга-чыдалыҥды тузаланадыҥ. Ойын-концерт ӧйинде ӧкпӧӧриш, санааркаш тыҥ болот. Мен сценага кӧп катап чыккам, је кажы ла катап баштапкы катап чыгып јаткандый ӧкпӧӧрӧдим.\n—Билегер керегинде айдып ийзегер?\n—Эш-барааным Ольга Вячеславовна Алтай Республикадагы Ӱстиги јаргыда јаргычыныҥ болушчызы болуп иштейт. Уулчагым Александр баштапкы таҥмалу лицейде алтынчы класстыҥ ӱренчиги. Уулчактардыҥ баштапкы таҥмалу кӱӱлик сургалдагы студиязында эки јыл ӱренген. Бу ла сургалдыҥ хорында кожоҥдогон. Је тургуза ӧйдӧ ол јилбӱлери туура јӱре берген. Калганчы ӧйлӧрдӧ мениҥ туружып турган ӱлекердиҥ ойын-концерттерин јилбиркеп кӧрӱп баштады. Байла, бала јаанап, јайаандыкты башка кӧрӱмле кӧрӱп турган болбой.\n—Ада-энегер кожоҥчы улус болгон бо?\n—Адам Станислав Алексеевич угы-тӧзиле Чолушман ӧзӧктӧҥ. Ончо јӱрӱминде прокуратурада иштеген, jамызыла шылучыдаҥ ала прокурорго јетире jеткен. Ол бир ле кожоҥ кожоҥдогоны санаама кирет, ол кожоҥныҥ ады «Эх, дороги». Улу јуу ӧйиниҥ кожоҥы болор.\nЭнем Галина Савельевна 40 јылдаҥ ажыра ӱредӱчи болуп иштеп јӱрген кижи. Ӱреткен кӧп тоолу ӱренчиктери эмдигенче ле энемди эске алынып, быйанду јӱргӱлейт. Бир канча јыл кайра энем адалардыҥ јерине јӱре берген. Ӱредӱчи болуп иштеп тура, энем балдарга јӱзӱн-башка кружоктор ӧткӱрип иштейтен. Јажы јаанап, амыралтага чыгарда, Улаган јурттыҥ ветерандарыныҥ хорында кожоҥдоп туратан.\n—А Слер бойыгар нени иштеп-јолдоп јӱрӱгер?\n—Мен Улагандагы орто ӱредӱлӱ школды ӱренип божодоло, Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ экономикалык факультедине ӱренерге киргем. Оноҥ ÿредÿни тÿгезип, ишмекчи јолымды казначействодо баштагам. Эки јылдаҥ Пенсионный фондтыҥ Улагандагы бӧлӱгине ишке киргем. База бир канча öйдöҥ башкараачызына кӧстӧлгӧм. Бу иште он јылдаҥ ажыра иштейле, Горно-Алтайскка ишке кӧчӱрингем. Тургуза ӧйдӧ бу ла фондто бӧлӱктиҥ јааны болуп иштейдим. Иштеҥ бош ӧйдӧ кожоҥдоорыла јилбиркейдим. Бойымда аҥылу кӱӱлик ӱредӱ јок. Студент ӧйлӧрдӧ гитарала ойноп туратам. Је эмди ол јилбӱ ундылган.\n«Перспектива» деп коммерциялык эмес фонд 2009 jылда Майма jуртта тöзöлгöн, башкараачызы Алтай Республиканыҥ депутады О.И. Волосовцева. Кӱӱнзеген јайалталу улус кажы ла jыл Фондтыҥ ӱлекери аайынча öткÿрилип турган «Щедрый вторник» деп текшироссиялык акцияда эрчимдÿ турушкылайт. Бу да калганчы ойын-концерт акцияны jöмööрине учурлалган (автордоҥ).\n—Алексей Станиславович, jилбилÿ эрмек-куучыныгар учун алкыш-быйан. Слердеҥ jаҥы, солун кожоҥдор сакыйдыс. Ижигерде jедимдер, билегерге ырыс кÿÿнзейдим.


Чындык кудайлык јаҥды канайып табар? - Иегованыҥ Керечилери: Каруулчык Шибее ӧмӧлигиниҥ официальный Web-сайты\n«Бистиҥ христиан јӱрӱмис ле ижибис». Иштиҥ тетрады\n«Бистиҥ агару ижибис»\nАгару Бичикти ӱренерин сураар\nБистиҥ туштажуларга барары\nИисус Христостыҥ ӧлӱмин эске алынар Эҥир\nБу бичикле канайып тузаланар\n1-кы урок Кудай бистеҥ нени некеп турганын канайып билип аларыс?\n2-чи урок Кудай — ол кем андый?\n3-чи урок Иисус Христос — ол кем андый?\n4-чи урок Эрлик — ол кем андый?\n5-чи урок Кудай јерге нени эдерге амадап салган?\n6-чы урок Кудайдыҥ Каандыгы — ол не дегени?\n7-чи урок Кудайга мӱргӱл ажыра канайып јууктажар\n8-чи урок Кудайга јараар билелик јӱрӱм\n9-чы урок Кудайдыҥ ишчилери ару болор учурлу\n10-чы урок Кудайдыҥ кӧрӧр кӱӱни јок керектери\n11-чи урок Кудайга јарабас бӱдӱмјилер ле чӱм-јаҥдар\n12-чи урок Кан ла јӱрӱмди тоогоны\n13-чи урок Чындык кудайлык јаҥды канайып табар?\n14-чи урок Иегованыҥ Керечилериниҥ тӧзӧмӧлиниҥ бӱткен бӱдӱми\n15-чи урок Улуска Кудайдыҥ кӱӱн-табын бӱдӱрерге канайып болужар\n16-чы урок Кудайга иштеер деп тӱп-шӱӱлтеге келери\nТилди талдагар алтай\nКЫЧЫРАР алтай ами гбайя кабардин-черкес квара’аэ маор (латиница) медумба никобар ретероман (ладинский) ретороман (сурсельвский) тангхуль\nЧындык кудайлык јаҥды канайып табар?\nОнчо кудайлык јаҥдар Кудайга јарайт па, ол эмезе бирӱзи ле бе? (1)\nНениҥ учун телекейде христиандар деп аданып турган кудайлык јаҥдар кӧп? (2)\nЧындык христиандарды канайда аҥылап таныыр? (3—7)\n1 Иисус чындык бир кудайлык јаҥ тӧзӧгӧн. Оныҥ учун бӱгӱнги кӱнде Иегова Кудайга бажырып турган бир ле бӧлӱк, ол эмезе чындык уламјы болор учурлу (Иоаннаҥ 4:23, 24; Эфесяндарга 4:4, 5). Јӱрӱмге баштап апарар чичке јолло јӱк ле тоолу улус барар деп Библия ӱредип јат (Матфейдеҥ 7:13, 14).\n2 Христиандардыҥ јуунына, Иисустыҥ апостолдоры божогон кийнинде, јастыра ӱредӱлер ле христиан эмес јаҥдар кирер деп, Библияда айдылган болгон. Анайда ок јаан салтарлу улус кудайзак улусты Христостыҥ эмес, а олордыҥ кийнинеҥ барарына јединип алар деп бичилген (Матфейдеҥ 7:15, 21—23; Деянилер 20:29, 30). Оныҥ учун эмдиги ӧйдӧ бойлорын христиандар деп аданып турган кудайлык јаҥдар кӧп. Чындык христиандар кем деп, канайып таныыр арга бар?\n3 Христиандардыҥ эҥ ле аҥылу темдеги — олордыҥ бой-бойлорын акту-кӱӱнинеҥ сӱӱри (Иоаннаҥ 13:34, 35). Чындык христиандар ортодо, бир албатыныҥ угы-тӧзи (раса), ӧскӧ албатынаҥ артык деп, ол эмезе терезиниҥ ӧҥи артык деп аҥылаарына ӱреткилебей јат. Онойдо ок ӧскӧ ороондордыҥ албатызын јаман кӧрзин деп олор ортодо ӱретпей јат (Деяниелер 10:34, 35). Оныҥ учун чындык христиандар јуу-согушка турушпайдылар. Олор бой-бойлорына акалу-сыйынду чылап баштынгылайт (1 Иоаннаҥ 4:20, 21).\nЧындык христиандар бой-бойлорын сӱӱжип, Библияны тереҥ тооп ло Кудайдыҥ Каандыгы керегинде улуска куучындагылайт.\n4 База бир темдеги — Библияны тереҥ тоогоны. Чындык христиандар оны Кудайдыҥ Сӧзи деп, ондогы бастыра бичилген не-немеге бӱткӱлеп јат (Иоаннаҥ 17:17; 2 Тимофейге 3:16, 17). Кижиниҥ кӱӱн-санаазынаҥ ла чӱм-јаҥдарынаҥ Кудайдыҥ Сӧзи олорго эҥ учурлу (Матфейдеҥ 15:1—3, 7—9). Олор јаантайын ла Библия аайынча јӱрерге кичеенгилейт. Оныҥ да учун, олордыҥ улуска Кудай керегинде куучындаганы, эткен керектеринеҥ кыйбай јат (Титке 1:15, 16).\n5 Чындык кудайлык јаҥныҥ улустары Кудайдыҥ адын тооп јӱрер учурлу (Матфейдеҥ 6:9). Кудайдыҥ ады — Иегова деп, Иисус улуска Кудайдыҥ ады керегинде куучындаган. Чындык христиандар база анайда эдер учурлу (Иоаннаҥ 17:6, 26; Римляндарга 10:13, 14). Сениҥ јериҥде улуска Кудайдыҥ ады керегинде кем куучыдайт?\n6 Чындык христиандар Кудайдыҥ Каандагы керегинде јарлап куучындар учурлу. Ондый ок ишти Иисус бӱдӱрген. Ол јаантайын Каандык керегинде куучындаган (Луканаҥ 8:1). Бу ла ок јетирӱни ол бойыныҥ ӱренчиктерине бастыра јердиҥ ӱстине јарлазын деп јакыган (Матфейдеҥ 24:14; 28:19, 20). Јердиҥ ӱстине амыр-энчӱни јаҥыс ла Кудайдыҥ Каандыгы экелер деп чындык христиандар бӱткилеп јат (Псалом 145:3—5).\n7 Иисустыҥ ӱренчиктери бу калју јер-телекейдиҥ керектерине турушпайдылар (Иоаннаҥ 17:16). Олор политикага ла социал куурмакчылга киришпейдилер. Олор эмдиги албатыныҥ санаазынча, чӱм-јаҥдары да аайынча јӱрбейдилер (Иаковтыҥ 1:27; 4:4). Сениҥ билер кудайлык јаҥ уламјыда бу тоологон чындык христиандардыҥ аҥылу темдектери барын айдып болорыҥ ба?\nКудай бистеҥ нени некейт?\nJW.ORG / ИЕГОВАНЫҤ КЕРЕЧИЛЕРИНИҤ ОКЫЛУ САЙТЫ\nБистиҥ бастыра телекейлик ишке сый эдери\nКаруулчы бакананыҥ онлайн-библиотеказы\nCopyright © 2018 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania. ТУЗАЛАНАРЫНЫҤ ЭЭЖИЛЕРИ | ЈАЖЫТТЫҤ ПОЛИТИКАЗЫ


Хоккей – сӱӱген ойыныс.\nБистиҥ Кош-Агашаймакта кыш областьтыҥ ӧскӧ аймактырына кӧрӧ эрте башталат. Оныҥ учун кышкы спорт, анчадала хоккей ойнооры аайынча тренировкалар, эрте башталары да jолду.\nХоккей ойноорына аймактыҥ jурттарыныҥ спортсмендери сӱрекей jилбиркейдилер. Спорттыҥ бу бӧлӱги аайынча аймактыҥ колхозторыныҥ командалары ортодо кыш башталганынаҥ бери бир канча маргаандар ӧткӧн. Колхозтордыҥ командаларын «МухорТархата» колхозтыҥ хоккеисттери акалады.\nБу колхозтыҥ хоккеистериниҥ аймачный ла областной маргаандардагы jедимдери колхозтыҥ правлениези спортко jаан аjару эдип турганын керелейт. Темдектезе, хоккейстетердиҥ командазы областной маргаандарга колхозтыҥ чодыла аткарылган. Хоккеисттердиҥ спортивный кийими jеткил.\nТархатаныҥ хоккеисттериниҥ тренировкаларын Владимир Найденов ӧткӱрет.\nJакшынак хоккейный командалар аймактыҥ тӧс jуртында ла «40 лет Октября», оноҥ до ӧскӧ колхозтордо бар.\nХоккеисттердиҥ областной маргаандарында бистиҥ аймактыҥ ла «МухорТархата» колхозтыҥ командалары баштапкы эки jерге чыгала, краевой маргаандарга атанган. Ол маргаандар Владимир Ленинниҥ юбилейине учурлай ӧдӱп турган РСФСР-диҥ jурттарыныҥ спортсмендериниҥ спартакиадазына кирген. Краевой маргаандарда Кош-Агаштын хоккеисттери райондор ортодо ӱчинчи jерге чыгып, грамотала кайралдаткан.\nJе онызы ла коштой, бир кезек jедикпестерди айтпаска болбос. Аймактыҥ кезик колхозторында эмди де спортивный инвентарь jеткил эмес. Колхозтордыҥ башкараачы ишчилери спортсмендерди кандый-кандый маргаандарга ийбей де турган учуралдар болот. Мындый jедикпестер jоголзо, Кош-Агаш аймактыҥ хоккеисттери край ичинде баштапкы jер аларында алаҥзу jок.\nфизкультураныҥ ла спорттыҥ\nКош-Агаштагы комитединиҥ председатели.