Микрофон тутса — кожоҥчы, маска тутса — ус - altaicholmon\nМикрофон тутса — кожоҥчы, маска тутса — ус\nКӱндӱлӱ јииттер, бӱгӱнги айылчыбыс керегинде бичимелди бичиирин баштап тура, сакыбаган јанынаҥ кӧдӱриҥилӱ санааларга алдырттым. Бистиҥ айылчыбыс тергеебистиҥ культуралык јӱрӱмиле, артисттериле јилбиркеп, јондык сетьтерде јаантайын отурып тургандарга Saltilla деген јайаандык адыла таныш. Оогош тергеебистиҥ сценазында оныҥ одычагы «Уксаҥ мени» деген ӱлекерле колбой кӧп улуска кӧрӱнип, јарык кӱйӱп келген.\nSaltilla — рэп-кожоҥдор кычырып турган кожоҥчы. Рэпти — ӱлгер кептӱ бичилген сӧстӧрди кандый бир кӱӱге эмезе токулдаткан ритм-биттерге салып, тӱрген-тӱрген кычырып турганын — алтай албатыныҥ модор сӧстӧрине тӱҥейлеерге јараар болбой. Ол ло ончобыска таныш «кайчы-кайчы-калт этти…» деген сӧстӧрди, афро-американ албатыныҥ рэперлери чилеп, кокырлап та болзо кычыргандарыс бар ла болбой. Кижи бодозо, кандый бир рэпке белен модор сӧстӧр туку ла качан бичилип калган. Оны улалтса, кандый ла санаалар, кӱӱ башка келип турар ошкош…\nАйылчыбыс керегинде: Saltilla — В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ 10-чы клазыныҥ ӱренчиги Айкӱне. Чыккан јери — Оҥдой јурт. Адазы мундус сӧӧктӱ Александр Комонокович Чунижеков, јуучыл бӧлӱкте иштеген, тургуза ӧйдӧ амыралтада, энези Эркелей Олеговна аптекада иштейт, карындажы Амаду эјезиле бир школдо ӱренет.\nАйкӱненеҥ угы-тӧзи керегинде сурап турала, ол бичиичи Чалчык Чунижековтыҥ тӧрӧӧни, Николай Улагашевти адазы ажыра бежинчи ӱйеде оныҥ карган адазы деп билип алдым. Оноҥ ӱйелер колбузы, тӧрӧӧн улустыҥ уктажып-тӧзӧжип турганы керегинде санана бердим…\nЈаан јаштуларыс эмдиги ӧйдиҥ јиит ӱйези, чындап та, САҤ БАШКА, ончозы Интернетле «оорыган» деп айдар, олордыҥ угуп турган кӱӱлерин, кычырып турган рэп-кожоҥдорын учуры јок деп, керекке албас. Ондый да болзо, рэп – ол ӧйдиҥ толкузыла келген јииттердиҥ јилбӱзи, рэп ажыра олордыҥ ӧзӧктӧ јажытту кӱӱни айдылат. Бир чак кирези ӧй кайра канча јӱстер-муҥдар тоолу јолдыктарлу чӧрчӧктӧрди Николай Улагашевич кайлаган, соҥында Чалчык Анчинович канча чӱмдемелдер бичиген, эмди дезе олордыҥ баркачагы Айкӱне алтай рэп кычырат. Айса болзо, алтай тилистиҥ бӱгӱнги чочыдулу айалгазында јииттерге јуук рэп оныҥ ӧзӱмине јарамыкту болор бо?\nБаштап тарый рэп ууламјыда кожоҥдорды Айкӱне, ончо ло јииттер чилеп, тегин ле угуп турар болгон. Јууктада таныжузын, оны кычырарында бойын ченеерин дезе ӧткӧн јылдыҥ кочкор айында баштаган эмтир. Айкӱне кожоҥдоорын оогоштоҥ ала сӱӱген, је ӱнгӱр кожоҥдор кожоҥдоорго келишпей туратан. Оныҥ учун рэп кычырып, ол бойыныҥ амадузына јеткен деп айдарга јараар.\nРэп-кычыраачы кыс школдо јондык-экономикалык ууламјыла ӱренет, айдарда, ол тилдер јанынаҥ тереҥ билгирлерлӱ, тилдерге јолду. Английский тилди јакшы билери оныҥ бу јилбӱзинде јакшынак арга болгон. Ол американ рэперлердиҥ, анчада ла эҥ ле јарлу Карди Би деген эпши рэпердиҥ кожоҥдорын ӱренип, оныҥ марына темигип, бир эмеш ӧй ӧткӧн кийнинде бойы да рэп кычырып, Instagram-да бӱгине салып, улусла ӱлежип баштаган.\nОл ло ӧйлӧрдӧ Айкӱнеге ырысту учурал болуп, тергеебистиҥ ӧктӧм, эрчимдӱ кӱӱчилери Шоҥкор Модоров, Азулай Тадинов, ӱнделтеечи Эрелдей Бештинов јииттер ортодо кожоҥныҥ конкурсын јарлаган эди. Айкӱне бир де алаҥзыбай, конкурска туружып кӧрӧр деп, видеоролик согуп, аткарып ийген.\nАйкӱне кӱӱлик школдо ӱренбеген. Ол баштамы класс-тарда спорттыҥ јеҥил атлетика бӱдӱми аайынча тазыктырынган. Су-кадыгыныҥ айалгазынаҥ улам бассейнде эжинерине јӱрӱп, су-кадыгын орныктырып алган. Эмеш јаанайла, бијениҥ кружогына јӱрген. Оогоштоҥ ло ала башка-башка кӧрӱ-конкурстарда туружып, сценала јууктада танышкан. Оныҥ учун «Уксаҥ мени» деп кӱӱлик маргаанда туружарга ол белен болгон.\nАйкӱне конкурстыҥ талдашту баштапкы бӧлӱгин једимдӱ ӧдӱп, јарымфиналга чыккан. Јарымфинал кандык айда болгон, бистиҥ айылчыбыс ондо туружып, финалга ӧдӱп болбогон. Је, ондый да болзо, Айкӱне талдап алган јилбилӱ керегин таштабай, улайын ла кавер-роликтер согуп, Интернетте бӱктерине чыгарып турар болгон. Оны ончозын, байла, Ш. Модоров кӧрӱп, баалап, ајаруда туткан болор. Нениҥ учун дезе, бу ла јайгыда ол рэп-кычыраачыла колбуга чыгып, ого алтай тилле рэп-кожоҥды ӧмӧ-јӧмӧ бичиири јанынаҥ баштану эткен. Ӧрӧ бичилгенинде «саҥ башка» деген сӧстӧр тегиндӱ аҥылалбаган эди, онойып Айкӱнениҥ баштапкы алтай рэп-кожоҥы адалган. Јиит јӱректер ортодо аайлашпастар керегинде кожоҥ Интернеттиҥ бӱктеринде чӱрче ле јарлу боло берген.\nБу кожоҥды Айкӱне каланыҥ тӧс сценазында байрамдарда кожоҥдогон. Оныҥ сӧстӧрин рэпер кыс бойы бичип, Ш. Модоровло јӧптӧжип, уч-бӱдӱмине јетиргискен. Ол тӧрӧл лӧ орус тилдерле ӱлгерлер бичииринде бойын араайынаҥ ченейт. Школдо алтай, английский тилдердиҥ ӱредӱчилери ӱренчигиле оморкоп, кандый бир јӧп айдып берет пе деген суракка, ол кемзингендӱ «олор билер та јок» деп айтты. Айкӱне английский тилле сӱреен јакшы куучындап турган. Чындап, ол ишмекчи профессиялар аайынча јашӧскӱрим ортодо былтыргы WorldSkills деген маргаандарда једимдӱ турушкан эмтир. «Коночылыкты башкарары» деген ууламјыда конор јер сурулап келген улусла орус, английский тилдерле јартамалду куучын-эрмек ӧткӱрер керек болгон. Ол бу ченелтени ончозынаҥ артык ӧдӱп, ӧрӧ адалган компетенция-ууламјыда баштапкы јерге чыккан.\nОнойдо ок Айкӱне школдо ӧткӱрилип турган «Јылдыҥ ӱренчиги» деп кӧрӱ-маргаанда туружып, «Эҥ артык мастер-класс» деп номинацияда јеҥӱ алганы соныркатты. Чичкечек оборлу кыс оогоштоҥ ала адазыныҥ агаш-ташла, тудум иштерде јаан болушчызы эмтир. Мастер-класста ол кыска ӧйдиҥ туркунына узанар јазалдардыҥ болужыла кушкаштыҥ турачагын јууп, јаргычыларды кайкаткан.\nАйкӱнеле куучындашкан, Интернетте бӱктерин кӧрӱп, пост-бичимелдерин кычырган кийнинде, оныҥ турумкай, ичкери кӧрӱмдӱ, ӧзӧк ийдези бек болгоны билдирди.\nИнтернет эмдиги балдарга бойын табар, јайалталарын ачар сӱрекей кӧп арга берет. Бистиҥ айылчы Instagram јондык сетьте бӱгин беш јыл кире кайра ачкан. Бӱгӱнги кӱнде оныҥ бӱгине 1500-теҥ кӧп улус бичидип алган. Мынаҥ ары ол Instagram-ныҥ болужыла коммерциялык та кирелтелер алар аргалу. Реклама аайынча јарамыкту баштанулар араайдаҥ башталып калган.\nАйкӱне школды божодып, Москва јаар журналисттиҥ ӱредӱзине барар кӱӱндӱ (јииттиҥ бу да амадузы јолду деп санаа келет, нениҥ учун дезе Чалчык Чунижеков узак ӧйдиҥ туркунына «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ корреспонденти болуп иштеген). Ол ок ӧйдӧ Saltilla бойыныҥ кӱӱлик јилбӱзин таштабай, оны ӱредӱле коштой апарарын чокым айтты. Айкӱне рэп кожоҥдоор јайалтазын ӧскӱрип, элбедип, келер ӧйдӧ кандый ла ченелте-конкурстарда туружар, јаан сценага чыгар амадулу. «Кижи јаштаҥ ла ала билгирлерин бойы тыҥыдып, јайалталарын ченеп, ичкери јӱткиир керек» — деп, ол адакыда айтты.\nӦктӧм јӱректӱ кыс «Уксаҥ мени» ӱлекерди баштагандарга ла јӧмӧшкӧн учун ада-энезине быйанын айдып, Каракол јуртта Нина Петровна Ыжыкова карган энезине эзенин ийет.\nАлтайыстыҥ јиит одычагыныҥ ончо амадулары јӱрӱмде бӱтсин деп кӱӱнзейдис.\nPS: Удабас ӧрӧ адалган јиит кӱӱчилер белетеген, јаҥы таныжыс Saltilla турушкан јаҥы видео-клип, јаҥы кожоҥ чыгар. UDABAS #LIKEREK.\nПринята всенародным голосованием 12 декабря 1993 года Конституция Российской Федерации с изменениями, одобренными в ходе общероссийского голосования 1 июля 2020 года Мы, многонациональный народ Российской Федерации, соединенные общей судьбой на своей земле, утверждая права и свободы человека, гражданский мир и согласие, сохраняя исторически сложившееся государственное единство, исходя из общепризнанных принципов равноправия и самоопределения народов,


09.11.2021 - altaicholmon\n«Олимпий јеҥӱлердиҥ тӧзӧлгӧзи текши спорттоҥ башталат»\nӰлӱрген айдыҥ тал-ортозында Сочи калада Россияныҥ Телекейлик Олимпий Университединде ороонныҥ Олимпий советтериниҥ форум-јууны ӧткӧн. Бу јуунда Россия Федерацияныҥ 81 субъект-талазыныҥ спортбашкараачылары турушкан ла текши спорттыҥ (массовый спорт), профессионал спорттыҥ курч сурактарын шӱӱшкилеген. Бу учурлу туштажу-форумныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ Олимпий Совединиҥ башкараачызы Александр Егорович Тӧлӧсов туружып келди. Александр Егоровичти јол-јорыгы, текши ороонныҥ кеминде олимпий кыймыгуныҥ сурактары керегинде\nКритиктиҥ кӧрӱми, сӧзи\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрга тоолу кӱндер кайра јайаандык јол-јорыкла Москвадаҥ јарлу театральный критик, театровед, ТЮЗ-тыҥ (јиит кӧрӧӧчиниҥ театры) завлиди, ГИТИС-тиҥ ӱредӱчизи, «Золотая маска» сыйдыҥ экспертный совединиҥ турчызы Владислава Куприна келип јӱрди. Владислава Дмитриевна бир канча ойын-кӧргӱзӱлерди кӧргӧн лӧ олорды режиссерлорло, актерлорло кожо шӱӱжип, бойыныҥ јолду шӱӱлтелерин, ајаруларын айтты. Эл театр Россия Федерацияныҥ Театральный\nКижи ижиле мактулу\nТурна куштыҥ учужы бийик, Турумкай кижиниҥ ижи бийик. Шак бу сöстöр Кан-Оозы аймактыҥ ÿредÿ бöлÿгинде кöп јылдардыҥ туркунына иштеп келген Нина Маевна Ороевага учурлалат. Нина Маевнаныҥ ченемели јаан. Ол ижине чындык болоры јанынаҥ јакшынак јозок кöргÿзип, ÿредÿликте 45 јылдыҥ туркунына иштеп келди. 2010 јылдаҥ ала 2021 јылга јетире алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ÿредÿчилерин башкарып келген.\nУлус јаантайын коруда\nӰлӱрген айдыҥ 29-чы кӱнинде Росгвардияныҥ кору службазы (вневедомственная охрана) бойыныҥ профессионал байрамын темдектеген. Тӱн болзын, тӱш болзын, коруда болуп, ороонныҥ ла тергеениҥ албаты-јонын каршучылдардаҥ корулап турган улус керегинде биске Алтай Республикада национальный гвардияныҥ ведомстводо эмес јуучыл кору бӧлӱгин башкарган Евгений КОРОБЕЙНИКОВ куучындады. — Евгений Анатольевич, коруныҥ јуучыл бӧлӱгиниҥ тӧзӧлгӧниниҥ јолы керегинде куучындап берзегер? Ведомстводо эмес\nТӧрӧл тилис ӱни ундылбазын качан да\nБу ла јуукта Горно-Алтайсктыҥ орто оромдорыныҥ бирӱзинде кӧп квартираларлу тураныҥ бир стенезинде јарлу бичиичибис Лазарь Васильевич Кокышевтиҥ сӱр-кебери јуралып баштаганын кӧп улус кӧргӧн, јондык сетьтерде ол керегинде кычырган болбой. Оны јайалталу јурукчыбыс Аржан Ютеев јурап турганында алаҥзу да јок. Је мындый јакшынак иш-керек эдер санаа кемге келген, оны кем баштаган, јартап ийектер. Бу стрит-арт (оромдордыҥ\nJаан jÿректÿ кижи\nКелер jылдыҥ кочкор айыныҥ 3-чи кÿнинде Туулу Алтайдыҥ jарлу политиги ле эл ишчизи В. И. Петровко 80 jаш толор. Бу кижи 90-чы jылдарда Алтай Республиканыҥ баштапкы башкарузыныҥ председатели болуп иштеп, ол эҥ кÿч öйлöрдö эл-jоныстыҥ jадын-jÿрÿмин толо jеткилдеп, республиканыҥ статузын алып чыкан. Jажы jаанай берген ветеран бÿгÿн де амыр отурбайт – ол тергеебисте болуп турган\nДепутаттар туулык текени корулаарыныҥ сурагын шӱӱштилер\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ экология ла ар-бӱткенди тузаланары аайынча комитединиҥ јуунында «Алтай Республиканыҥ јеринде Сибирьдиҥ туулык текезин корулаар керектер керегинде» сурак тӧс ајаруда болгон. Видеоколбу ажыра ӧткӧн јуунда Алтай Республиканыҥ депутаттары, АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Эжер Ялбаков, ар-бӱткенниҥ байлыктарыныҥ, экологияныҥ ла туризмниҥ министриниҥ ордынчызы Елена Ялбачева, АР-дыҥ аҥ-кужын корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча комитединиҥ\nЭл-јонныҥ шӱӱлтези ајаруга алынар\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин кӱчӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинде тындулардыҥ телекейиниҥ объекттерин корыырыныҥ, тузаланарыныҥ ла орныктырарыныҥ сурактарына учурлалган јуун ӧткӱрген. Јуунда тергеениҥ государственный јаҥыныҥ бӱдӱреечи ле јасакберим органдарыныҥ башкараачылары, јаҥ корыыр ла шиҥжӱ ӧткӱрер органдардыҥ, заповедниктердиҥ ле коруланып турган ар-бӱткендик јерлердиҥ, анайда ок аҥдаар ээлемдердиҥ чыгартулу улузы турушкан. Тергеениҥ башкараачызы јуукта Алтай Республиканыҥ јеринде Сибирьдиҥ\nБир неделе кире ӧй артты\nӰлӱрген айдыҥ 15-чи кӱнинеҥ ала кӱчӱрген айдыҥ 14-чи кӱнине јетире Эл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжы ӧдӧт. Тургуза ӧйгӧ јетире Алтай Республикада тооалышты 144,5 муҥ кижи ӧткӧн. Мынызы тергеебистиҥ эл-јоныныҥ 65 проценти. Бу тооалыштыҥ тӧс јаҥыртузы – тооалышты «Госуслугиниҥ» порталында онлайн бӱдӱмле ӧдӧр арга бар болгонында. Мындый эп-аргала 32,9 муҥ кижи, эмезе республиканыҥ эл-јоныныҥ 15 проценти тузаланган. Коронавирус\nЭҥир јылдыс алдында ээлӱ јеристиҥ эриниҥ эземине\nУк-тукумыстыҥ тӱӱкизин билер тӧрӧӧн-туугандарыс јажы јаанап, ак-јарыктаҥ араайдаҥ барып турганы кунукчылду. Ол сӱрекей јаан јылыйту. Ӧйлӧ кожо јиит ӱйе бистиҥ санаабыс кирип деер бе, айса кандый, мен карганактарымга тартылып, олорло јакшызынып куучындажып, бар-јокты угуп, сурап, бичип алар деп кичеенип баштадым. Онойып бир јыл кайра энемниҥ адазыныҥ (90 јаштаҥ ажып калган ӧрӧкӧнниҥ) салым-јӱрӱми керегинде куучынын керек


Нацӱлекерлерди бӱдӱрери аайынча јуунда турушкан - altaicholmon\nНацӱлекерлерди бӱдӱрери аайынча јуунда турушкан\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин бу кӱндерде Московский областьта ӧткӧн «Национальные проекты — этап «Релизация» деп адалган јуунныҥ ижинде турушкан.\n«Бис национальный ӱлекерлерди белетеери аайынча јаан јолды једимдӱ ӧдӱп чыкканыс. Олор кӧндӱре иштеп баштаган, ӱлекерлерди јӱрӱмде бӱдӱрери аайынча тергеелерле јӧптӧжӱлер тургузылган. Эмди эҥ ле каруулу бӧлӱк башталып јат — олорды јӱрӱмде чокым бӱдӱрери» — деп, РФ-тыҥ башкарузыныҥ аппарадыныҥ јааныныҥ ордынчызы Анатолий Кириенко јуунныҥ ачылтазында айткан. Оныҥ темдектегениле, нацӱлекерлер — јаҥыс ла ээжилерге келиштирте бичилип калган документтер эмес, је анайда ок келер беш јылдыҥ туркунына кӱнӱҥ сайын ӧдӧтӧн уур-кӱч ле кемиле јаан иш. Јуунда нацӱлекерлерди бӱдӱрери јанынаҥ эҥ јакшы тергеелик ченемелдер шӱӱжилип кӧрӱлген ле олорды келиштирте тузаланары јӧптӧлгӧн.\nАнатолий Кириенконыҥ аҥылап айтканыла, нацӱлекерлерди бӱдӱрерине јаҥыс ла окылу јаҥдардаҥ эмес, је анайда ок јондыктыҥ да јанынаҥ текшилей шиҥжӱ болор. Федерал ла тергеелик јаҥдардыҥ ижиниҥ тузазыныҥ кеми тӧс 15 кӧргӱзӱ (KPI) ажыра шиҥделер.\nФедерал башкаруныҥ аппарадыныҥ ӱлекерлерле колбулу иш аайынча департаментиниҥ башкараачызыныҥ ордынчызы Александр Мальковтыҥ јуунда айтканыла, национальный, федерал ла тергеелик ӱлекерлердиҥ бастыра кӧргӱзӱлери бой-бойыла колбулу. Оныҥ да учун нацӱлекерлерди бӱдӱрери аайынча иш бирлик ууламјылу болор учурлузын башкару ајаруда тудар.\nРФ-тыҥ башкарузыныҥ баштапкы вице-премьери, акча-манат аайынча министр Антон Силуанов бойыныҥ куучынында ӱлекерлерле колбулу ишти федерал да, тергеелик те кеминде тӱргендедери керектӱзин аҥылаган. Ол бу јуунда айдылган бастыра шӱӱлтелер ајаруга алылар ла чукталар деген. Бюджет керегинде јасакта бюджеттер ортодо трансферттерди бир ле уунда ӱч јылга келиштирте ууландырары темдектелгенин айдып, оныҥ да учун бу ээжини текшилей тузаланарына ајару эткен.\nРФ-тыҥ акча-манат аайынча министриниҥ баштапкы ордынчызы Татьяна Нестеренко ӧрӧ адалган ӱлекерлерди бӱдӱрерин акча-манатла канайда јеткилдеери керегинде јартамал эткен. «Алты јылдыҥ туркунына бу ишке 25,7 трлн салковой акча чыгарылар, ол тоодо 13,2 трлн салковой — федерал бюджеттеҥ. 4 трлн салковой акча бу ишке бюджеттиҥ ӧскӧ бӧлӱктеринеҥ алылып, келиштирте ууландырылган, арткан акчаны НДС-тыҥ кемин кӧптӧткӧниниҥ ле ӧскӧ дӧ аргалардыҥ шылтузында алган. Нацӱлекерлерле колбулу бӱгӱнги иш ӱлекерлер аайынча иш-керектерди башкарарыныҥ јаҥы системазы болуп јат. Анда туружып турган кажы ла туружаачы бастыра кӧргӱзӱлер јанынаҥ отчет эдер учурлу, мында чокым мониторинг ле башкарту болор керек. Бис башкарту иштиҥ јаҥы культуразын тӧзӧп јадыс, текши иштиҥ уч-турулталары ассигнованиелерге тӧзӧлгӧлӧр болор учурлу» — деп, ол айткан.\nӰч кӱнге улалган јуунныҥ калганчы кӱнинде оныҥ ижинде Россияныҥ премьер-министри Дмитрий Медведев, федерал башкаруныҥ турчылары, тергеелердиҥ јаандары, бизнес-биригӱниҥ, анайда ок ӧзӱмниҥ нацӱлекерлерин бӱдӱреринде туружып турган государственный институттардыҥ чыгартулу улузы турушкан.\nЈуунныҥ туружаачылары нацӱлекерлер аайынча тегерик столдор ӧдӧр тушта тергеелик ӱлекерлердиҥ кеминде кӧргӱзӱлерге 2019 јылда једерине ле нацӱлекерлер јанынаҥ федерал ла тергеелик кеминде 2024 јыл кирезинде једерине керектӱ јӧптӧр јанынаҥ шӱӱжӱлӱ эрмек-куучын ӧткӱрген.\nЈуунда адакы сӧзин айдып тура, Дмитрий Медведевтиҥ темдектегениле, башкаруныҥ турчылары ла тергеелик јаҥдар национальный ӱлекерлер аайынча иште јаантайын јуук колбуда болор учурлу.\n«Тергеелердиҥ ле федерал башкаруныҥ башкараачылары ортодо колбу окылу эмес, бир де токтоду-ӱзӱктелиш јогынаҥ болор учурлу. Кандый да суракты чокымдап ийерге турган болзо, тӱрген телефондожып, јолугып ла шӱӱжип ийер керек. Слер ишти шак ла андый ууламјыла тӧзӧп алзын деп кӱӱнзейдим. Јӱк ле анайда иштезе, јарамыкту уч-турулталар болор» — деп, премьер-министр айткан.\nРоссияныҥ акча-манат аайынча министри Антон Силуанов закупочный иш-керектердиҥ оптимизациязы ла олордыҥ иштеер айалгаларын јеҥилтери керегинде јакылталарды бӱдӱрери јанынаҥ кандый иштер ӧткӱрилип турганы керегинде куучындаган. Оныҥ јетирӱзиле, государственный ла муниципал керексиништерди јеткилдеери јанынаҥ товарлардыҥ, иштердиҥ ле јеткилдештердиҥ закупкаларыныҥ бӧлӱгинде контрактный системага кубулталар кийдирери керегинде федерал јасактыҥ ӱлекери белетелип калган ла Госдумада кӧрӧрине чыгарылган.\nЈасактыҥ ӱлекеринде темдектелген кубулталар нацӱлекерлерди бӱдӱрери кеминде јӧптӧжӱ-контракттарды тургузарына ла бӱдӱрерине камаанын јетирер. Темдектезе, строительство аайынча јӧптӧжӱлерди тӱрген тургузарына, керек тушта олорго кубулталар кийдирерине ле ӱлекерле колбулу тӱп-шӱӱлтелерди чокымдаарына керектӱ кубулталар ол ӱлекерде айдылып калган.\nОлег Хорохордин «Экология» деген нацӱлекерди бӱдӱрери аайынча сурактарга учурлалган тегерик столдыҥ јуунында турушкан. Текши алар болзо, Алтай Республика 12 нацӱлекердиҥ 10-ныҥ тоозына кирип турган 39 федерал ӱлекерлердиҥ составына кирип јат. Тергеениҥ удурум башкараачызыныҥ айтканыла, олорды бӱдӱрериниҥ сурактары келер јуук ӧйдӧ болотон јуунда шӱӱжилип кӧрӱлер.\n«Национальный ӱлекерлерди ак-чек ле чыҥдый бӱдӱрери — бу јанынаҥ јаҥныҥ бастыра органдары, профильный ла јилбӱлери бар ведомстволор ӧмӧ-јӧмӧ иштеер учурлу деген тӧс амаду. Мында учуры јабыс сурактар болбос учурлу, нениҥ учун дезе кажы ла ӱлекер озо ло баштап улустыҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедерине ууландырылган. Онызы бистиҥ тӧс иш-амадубыс» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nАнайда ок јуун ӧйинде «Россияныҥ келер ӧйи. Национальный ӱлекерлер» деген јетирӱлик порталла таныштыру ӧткӧн. Јаҥы ресурс керегинде јетирӱлер эдер ТАСС агентствоныҥ генеральный директоры Сергей Михайлов ло оныҥ ордынчызы — агентствоныҥ баш редакторы Максим Филимонов куучындаган.\nБу сайт нацӱлекерлерди бӱдӱрериле колбулу бастыра иш-керектерди кӧргӱзер, ӧзӱмниҥ иш-амадуларына једери јанынаҥ текши айалга кандый болгоны керегинде јетирӱлерди эл-јонго јетирер. Оныҥ амадузы — ороон ичинде јадын-јӱрӱмниҥ эҥ јаан учурлу ууламылары болуп турган экономикада, јонјӱрӱмдик бӧлӱкте, билимде, культурада, спортто кандый иштер ӧткӱрилип турганы керегинде јарт куучындары. Нацӱлекерлер шак ла ол ууламјылар аайынча белетелип тургузылганын темдектеер керек.


19.04.2019 - altaicholmon\n«Эҥ кӱч сурак – јер јанынаҥ»\nАкјол – Чуйдыҥ ӧрӧ барган јолында баштапкы алтай јурт болуп јат. Ол Шабалин аймактыҥ јерине кирет. Акјолдогы јурт јеезе Акјол ло Камай јурттардаҥ турат. Эл-јоныныҥ текши тоозы 406 кижи. Мында јурт јеезениҥ јааны болуп Александр Егорович Егузеков иштейт. Ол бу јамыга 2014 јылда ӧткӧн талдаштарда тудулган ла чыдулары быјыл тӱгенер. «Јурт јеезениҥ јааныныҥ ижи –\n«Алдындагы ченемелим болужат»\nШабалин аймактыҥ јаан јурттарыныҥ бирӱзи – Чаргы јурт. Чаргыдагы јурт јеезениҥ администрациязыныҥ специализи болуп Ольга Валентиновна Шиховцова 2016 јылдаҥ ала иштейт. Чаргыдагы јурт јеезениҥ администрациязында иштеердеҥ озо Ольга Валентиновна ӱредӱниҥ ле иштиҥ јолын ӧдӱп, јаан ченемелдӱ болгон. Чаргыныҥ школын божодып, ол ГАГУ-га ӱредӱге кирип, юристтиҥ дипломын алган. Јаргыда, Шабалинде кадастровый палатада иштеген. Је палатаныҥ бир\nЈаҥы бӱдӱмге кӧчӧр јаан иш бӱдӱрген\nКан-Оозындагы јурт јеезе аймактыҥ тӧс јурты болуп јат. Мында окылу јуртап јаткандардыҥ тоозы 5 муҥ кижи, окылу эмес тооло 6 муҥды ажа берер. Јурт јеезениҥ администрациязында эки специалист иштейт. 1-кы разрядту баш специалист Эльвира Николаевна Адабасова бу иште он эки јыл иштеп келди. Јурт администрацияга кирип, Эльвира Николаевнала таныжып куучындаштыс. Ол Кӧзӱл јуртта чыккан, таҥды\nШабалин аймактыҥ Шыргайты јурты Беш суу аккан ӧзӧктӧ турган јурттардыҥ бирӱзи болуп јат. Шыргайтыдагы јурт јеезениҥ администрациязында беш кижи иштейт: јурт јеезениҥ јааны, эки специалист, бухгалтер, тискинчи, техишчи. Онойдо ок эки кочегар ла суу алар башняныҥ операторы гражданско-тап-эрик јӧптӧжӱле иштейдилер. Јуртта јети депутат. Мундус сӧӧктӱ Эйза Танзановна Баянкина јурт администрацияда специалист болуп иштеерге 2009 јылда\n«Јуртыма јакшым јетсин деп»\nЈурт јеезени эр кижи башкарза артык па, айса эпши кижи бе деген куучындарды калганчы ӧйлӧрдӧ јаантайын угарга келижет. Бодогожын, керек эр-эпши болгонында эмес, кижи албаты-јонго канча кире ачык, улустыҥ сурактарын аайлап, олорго болужарга канча кире кӱӱндӱ ле чыдалду болгонында. Оҥдой аймактыҥ Шашыкман јуртыныҥ јурт јеезезиниҥ јааны Клавдия Тенгерекова былтыр кӱскиде ӧткӧн талдаштарда бу јамыга кандидаттар\n«Ижимди бӧлибей јадым»\n«Бистиҥ јуртта нак, иштеҥкей, бойыныҥ јерин сӱӱген улус јуртап јат. Ончо улус иштӱ. 10 тын уй-мал туткан биле јокту деп чотолот» – деп, Оҥдой аймакта Буландык (Озерное) јурттыҥ старостазы Дмитрий Уланкин куучындаган. Кеҥидеги јурт јеезе аймактыҥ эҥ кӧп јурттарлу јеезези, ого Туйакту, Шибее, Талду, Кеҥи бойы ла тӧс јолдордоҥ туура, Кеҥи кӧлдиҥ јанында турган Буландык\nАлбаты-јоныс иштеҥкей ле јаҥарчы\nЈурт јеезелердиҥ администрациялары калыкка эҥ јуук турган јаҥ деп, чын айдыжат. Олордо јербойыныҥ улузы иштейт ле кажы ла кижиле таныш. Администрациялардыҥ ишчилери јурт калыктыҥ кӱнӱҥги јадын-јӱрӱминиҥ айалгазы јакшы болоры учун каруулу ла ол аайынча иштейдилер. Бис Кан-Оозы аймактыҥ Моты-Оозындагы јурт јеезениҥ јааныла туштажып, ижи-тожы, јерлештери керегинде куучынын јилбиркеп уктыс. Моты-Оозындагы јурт јеезениҥ јааны очы сӧӧктӱ\n«Јыртыктарды јамабай, ичкери алтаарга…»\n«Оҥдой аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ јааныныҥ тудум иштер аайынча ордынчызы Виталий Ченчулаев бу јамыда 2008 јылдаҥ бери иштеп јат. Ол Москвада Албатылар најылыгыныҥ Россиядагы университединиҥ инженерный факультедин ӱренип божоткон. Ӱч јыл орооныстыҥ тӧс калазында иштеп, оноҥ тӧрӧл јерине јанып келеле, «Онгудай сельстрой» деген муниципал учреждениеде сегис јылга чыгара прораб, мастер, инженер болуп иштеген. Виталий Ченчулаевтиҥ башкартузында\nАмаду – культураныҥ тöс jери\nЧамал аймактыҥ Бешпелтир jурты озогы öйлӧрдöҥ бери бек jаҥжыгуларыла, иштиҥ, культураныҥ, спорттыҥ башка-башка ууламjыларында jаркынду jедимдериле аҥыланат. Јербойында бойы башкарынарыныҥ кÿниле колбой бис Бешпелтирдеги jурт jеезениҥ jааны, jиит башкараачы Елена Татанаковага jурттыҥ эмдиги jадын-jÿрÿми ле айалгазы керегинде сурактарысла баштандыс. —Елена Андреевна, озо баштап бойоор керегинде эмеш айдып ийзегер? —Мениҥ адам Андрей Викторович Табадяков, энем Нина\nТОС: бойы башкарынарыныҥ јаҥы бӱдӱми\nРоссияда јербойында бойы башкарынары орныктырылганынаҥ бери кӧп тӧ ӧй ӧтпӧгӧн болзо, территориальный јондык јербойында бойы башкарынары (ТОС) муниципалитеттердиҥ јӱрӱминде јаан учур алынган. Јербойында бойы башкарынарыныҥ сурактары јанынаҥ шиҥжӱ ӧткӱрип турган специалисттер ТОС-торго јаан ижемји эдет, «албаты јербойында чындап та бойы башкарынары» ӧзӱм алынарын оныла колбойт. ТОС-тордыҥ ижиниҥ ченемели ле ӧзӱми олор демократияныҥ ӧзӱминиҥ јаан резерви


Ӧрт ӧчӱрер техниканыҥ тӱлкӱӱрлерин табыштырган - altaicholmon\nАР-дыҥ башчызы Олег Хорохордин агаштарды корыыры аайынча автономный учреждениелердиҥ башкараачыларына ӧрт ӧчӱрер јаҥы техниканыҥ тӱлкӱӱрлерин табыштырган.\nТергеениҥ башчызыныҥ айтканыла, быјыл келген баштапкы бӧлӱк бу кӧлӱктер «Экология» нацӱлекердиҥ «Агаштарды чеберлеп алары» деген федерал ӱлекери аайынча аткарылган. УАЗ кӧлӱкке тӧзӧлгӧлӧнгӧн кичӱ агашпатрульный тӧрт комплекс (МЛПК) ле коомой јолдорло јӱрер аргалу эки УАЗ-ик Улаган, Оҥдой, Кӧксуу-Оозы, Шабалин, Чой ло Кан-Оозы аймактарга берилген.\n«Бистиҥ тергеениҥ агаш-ташту ла јуртээлемдик јерлеринде ӧрт болгодый деген јаан чочыду артканча. Јай изӱ ле јааштар јанынаҥ кирелӱ болгодый. Ӧрт ар-бӱткенде анаҥ-мынаҥ чыгып ла келет, оныҥ учун бу техника учреждениелердиҥ ижине јаан јӧмӧлтӧ болор. Ӧрт болдыртпазы, ӧрт-тӱбекти јурттарга јууктатпазы, эл-јонло јеткер болбозын јеткилдеери — јаҥныҥ органдарыныҥ тӧс иш-амадуларыныҥ бирӱзи» — деп, тергеениҥ башчызы айткан.\nНацӱлекер аайынча келген бу техника патрулированиеге, агаш-ташта ӧрт болуп турган јерге улусты ла ӧрт ӧчӱрерине керектӱ јазалдарды јетирерине, ӧрт болдыртпазыныҥ иштерин ӧткӱрерине јарамыкту.\nМПЛК ӱч эжиктӱ ле беш кижи отурар кабиналу, темир бортовой платформалу, кодорып ийер тентованный јабынтулу. Анайда ок автомобиль бийик давлениениҥ јазалыла, мотопомпала, агаш ортозында ӧрт ӧчӱрер ранцевый јазалдарла, бензокирееле, шанцевый инструменттерле, коруланарыныҥ таҥынаҥ аргаларыла јеткилделген.\nЈылдыҥ учына јетире база андый ок 36 кӧлӱк келер. Былтыр бистиҥ република ӧрт болдыртпазыныҥ ла ӧчӱрериниҥ 60 единица техниказын ла јазалдарын алган болгон. Тургуза ӧйдӧ автономный учреждениелерде коомой јолдорло јӱрер аргалу кӧлӱктер, гусеницаларлу тракторлор, оогош агашпатрульный комплекстер, ӧрт ӧчӱрериниҥ автоцистерналары, кӧлӧсӧлӧрлӱ тракторлор, вахтовый автобустар бар. Нацӱлекердиҥ шылтузында былтыр кеми 1130 гектар јерде агаштар орныктырылган, онызы пландаганыныҥ 100 проценти.\n«Агаштарды чеберлеп алары» деген ӱлекер субъекттерде орныктырып турган агаштарлу јерлердиҥ кемин кӧптӧдӧрине, агаш-ташта болуп турган ӧрттӧрлӧ тартыжарыныҥ туза-јандырузыныҥ кемин бийиктедерине ууландырылган. Быјыл бу ӱлекерге 67,7 миллион салковой акча ууландырылар, ол акчаныҥ 59 миллион салковойы агаш-ташта ӧрттӧрди ӧчӱрер ле агашээлемдик техника аларына чыгымдалар.


Калганчы кӱзӱҥи - altaicholmon\n2019-2020 ӱредӱлик јылда Алтай Республиканыҥ школдорында 38327 бала ӱренген, ол тоодо 9-чы класстардыҥ — 3303, 11-чи класстардыҥ — 1714. Калганчы четвертьте ӱредӱ дистанционно ӧткӧн учун, кӧп саба балдарга бу ӱредӱлик јылдыҥ калганчы кӱзӱҥизи тулаан айдыҥ учында шыҥырап калды. Чычкан јыл тӱӱкиде аҥылу јыл болуп артар, нениҥ учун дезе школ божодып јаткан балдарга кӱӱк айдыҥ 25-чи кӱнинде калганчы кӱзӱҥиниҥ байрамы онлайн бӱдӱмле ӧтти.\nЭҥ ле баштап «Калганчы кӱзӱҥи» деп байрам 1948 јылда кӱӱк айдыҥ 25-чи кӱнинде Краснодардыҥ школында ӧткӧн. Оноҥ бери 72 јылдыҥ туркунына ол ӱредӱликтиҥ јаҥжыгузы болуп калды. Бала школго баштапкы ла катап келзе, оны «баштапкы кӱзӱҥи» кӧдӱриҥилӱ, сӱӱнчилӱ уткыйт. Сыгын айдыҥ баштапкы кӱни Билимниҥ кӱни деп темдектелет. Онойып школдыҥ јылдары баштапкы ла калганчы кӱзӱҥиниҥ шыҥыртыла кыйулаган ӧй болуп калды.\nКижиниҥ јӱрӱминиҥ база бир аҥылу ла эҥ ле учурлу јараш ӧйи – ӧктӧм болгон тужы. Он бир јылдыҥ туркунына ӱренчиктер билгирлер алат, сагыжы кирет, балтырына эт ӧзӱп, сӧӧк-тайагы чӧйилип, јаанап јат. Ӱӱрелер ортодо чындык нӧкӧрлӧр табылат. Чындап та, бир класста ӱренген улус бир билениҥ балдарындый болуп калат. Олор јеҥӱниҥ сӱӱнчизин, ойноттырганныҥ ачу-коронын ко-\nжо ӧдӧт. Калганчы кӱзӱҥи база кӧдӱриҥилӱ, је ол ок ӧйдӧ кунукчылду ла санааркадышту байрам ол. Нениҥ учун дезе мынаҥ ары не болор, кандый иш, кандый профессия талдап аларым деген сурак каруузын некейт.\nКош-Агаш аймак ичинде ӱренчиктердиҥ тоозы Кош-Агаштыҥ В. И. Чаптыновтыҥ адыла адалган школында јылдыҥ ла эҥ ле кӧп болот. Бу 2020 јылда — 105 бала тогузынчы класстардыҥ ла 54 бала 11-чи класстардыҥ.\nТогузынчы класстыҥ кийнинеҥ орто профессионал ӱредӱге барарга турган балдардыҥ тоозы јылдаҥ јылга кӧптӧйт. Оныҥ учун сӱрекей ас выпускниктер, кезик јурт школдордо бир-эки ӱренчик 11 классты божодорго артат. Анчада ла онлайн байрамга Кош-Агаштыҥ ончо школдоры турушты. Ӱредӱчилер де, балдар да ӧкпӧӧрип белетендилер. Кезиктери јарык ӧҥдӧр лӧ кееркедилген плакаттар јурадылар, кезиктери калганчы катап школьдын кийимин кийип, ак бантиктер тагынып, экран ажыра да болзо акту кӱӱн-санаазын, быйанду сӧстӧрин сӱӱген ӱредӱчилерине ле ӱӱрелерине айттылар. Ӱйдежӱ сӧстӧр ончозы айдылган кийнинде, калганчы кӱзӱҥини экран ажыра јыҥырап кожоҥдоды. Мынайып, бу балдардыҥ јӱрӱминде калганчы кӱзӱҥи шыҥыраган. Калганчы ба? Јок, бу кӱзӱҥи олого јаан јӱрӱмниҥ телекейние јол ачкан баштапкы кӱзӱҥи. Выпусниктердиҥ алдында — экзамендер, јаҥы кыйулар, јаҥы јеҥӱлер! Јолыгар ачык болзын, балдар! Сананып алган ончо амадулараар бӱтсин.


Совет черӱ Афганистаннаҥ чыкканыныҥ 30 jылдыгына - altaicholmon\nСовет черӱни Афганистаннаҥ чыгарганыныҥ 30 јылдыгыныҥ алдында «Тӱӱкилик эзем» деген партийный ӱлекердиҥ координаторы, Федерация Совединде Алтай Республиканыҥ јасакчы јаҥыныҥ чыгартулу кижизи Татьяна Гигель республиканыҥ школдорына афган јууныҥ ветерандарын кычырып, «Нерениҥ урокторын» ӧткӱрер баштаҥкай эткен.\n«Афганистанныҥ ветерандарыныҥ российский союзы» деген республикан организацияныҥ јетирӱлериле, бистиҥ тергееде тургуза ӧйдӧ Афганистанда интернационал молјузын бӱдӱрип, јуучыл керектерде турушкан 225 кижи јуртайт. Баштапкы мындый урок кӱчӱрген айдыҥ 14-чи кӱнинде Паспаулдыҥ школында ӧткӧн. Республикан парламенттиҥ депутады Евгений Латышков игис карындажы Вославла кожо эки јылга чыгара Афганистанда черӱчил молјузын бӱдӱргени керегинде школдыҥ «Патриот» деген клубыныҥ турчыларына куучындаган. Ветеран балдардыҥ сурактарына каруулар берген.\nНерениҥ ээчий урогын Татьяна Гигель 10 јылга ӧткӧн јууныҥ ветерандарыла кожо Георгий Жуковтыҥ адыла адалган 1-кы номерлӱ школ-интернатта ӧткӱрген. Ӱренчиктерле туштажуга афган јууда турушкан јуучылдар келген. СССР-дыҥ кей-десантный черӱлериниҥ парашютно-десантный 357-чи гвардейский полкыныҥ старшиназы, «За боевые заслуги» медальла кайралдаткан Евгений Суртаев Афганистанда 2,5 јыл черӱчил молјузын бӱдӱрген. Оныла кожо бир полкто турган Сергей Адлыков ӱредӱлик подразделениеде парашютла бир канча катап калыган, тургуза ӧйдӧ ол «Звезда Алтая» газетте иштейт. МЧС-тыҥ полковниги, кичӱ кемдӱ кемелер аайынча баш государстволык инспектор Игорь Бабкин черӱде турган 2 јылга ла «ӱзеери» ӱч айга Герат деген калада 101-чи мотострелковый полктыҥ саперы болгон, нерези учун «За отвагу» медальла, анайда ок «Кызыл Чолмон» орденле кайралдаткан.\nНерениҥ урогы башталар алдында оныҥ туружаачылары, школ-интернаттыҥ 9-чы клазыныҥ кадеттери, бу школды ӱренип божоткон, «Кызыл Чолмон» орденле кайралдаткан Игорь Савиновты унчыкпазынаҥ туруп эзеткендер. «Игорь Савинов эне-адазыныҥ сок јаҥыс уулы болгон — деп, сенатор ӱренчиктерге куучындаган. – Ол Джалалабад калада 174-чи аҥылу отрядтыҥ кайучыл-пулеметчиги болгон ло туй ла 30 јыл мынаҥ кайра, 1988 јылдыҥ чаган айында јуучыл јакылтаны бӱдӱрип тура божогон».\nОрооныстыҥ келер коручылдары Сергей Иванович Адлыковтыҥ эске алынып куучындаганын сӱрекей јилбиркеп уккан. Бистиҥ ороонныҥ тӱӱкизинде јаан учурлу ол керектердиҥ керечизи болгон кижи Афганистанга Совет черӱни кийдиргениниҥ шылтактары керегинде кӧрӱми, бу ороонныҥ географиялык ла политикалык айалгазы, ондо јаткан албатылар керегинде куучындаган. Афганистанныҥ кала ла јурт јерлеринде албаты-јонныҥ јадын-јӱрӱми одус јыл мынаҥ кайра кандый болгоны, интернационалист-солдаттардыҥ бӱдӱрген амыр-энчӱ керектери јуучыл керектердеҥ кӧп болгоны керегинде куучындарды балдар јаан ајарулу уккан.\nЈуу ӧйинде сапердыҥ јеҥил эмес ижи керегинде Игорь Бабкин куучындап, солдаттыҥ су-кадыгы бек, эт-каныныҥ белетенижи бийик болорына, анайда ок школдо физика, химия ла математика деген предметтерле алган билгирлери јуу ӧйинде ого сӱрекей болушту болгонына аҥылу ајару эткен. «Ӱредӱчилеримди мен Афганда јаҥыс катап эмес быйанду эске алгам, не дезе, школдо алган билгирлер сӱрекей кӱч айалгалардаҥ чыгарга канча катап болушкан» – деп, јууда сапер болгон бу кижи айткан.\nСолдаттардыҥ најылыгыныҥ јаан учуры керегинде кадеттерге Евгений Суртаев куучындаган. Ол ӧйлӧрдӧ Афганистанныҥ эр улузы кажы јанында болгонынаҥ камааны јогынаҥ, бу ороонныҥ эл-јоны совет черӱчилдерди бӱгӱнги кӱнге јетире эҥ чындык «шурави» – нӧкӧрлӧри деп эске алынганын ол айткан. «Бӱгӱн де, 30 јыл ӧткӧн кийнинде, Афганистанныҥ улузы бистиҥ солдаттардыҥ мӧҥкӱлерин, кечеги европей најыларыс чылап буспай, кичееп јат» – деп, ветеран аҥылап темдектеген.\nПартийный ӱлекердиҥ координаторы Татьяна Гигельдиҥ шӱӱлтезиле, ӱренчиктерле ӧткӱрген мындый ачык-јарык куучындар олордо тӧрӧлчи кӱӱнди кӧдӱрет ле ӱлекердиҥ ижинде туружарына јилбиркедет. «Нерениҥ урогыныҥ» кийнинде балдар «Бистиҥ государствого бу јууны ӧткӱрери не керектӱ болгон?» деген суракка каруу берерин кӱчсинбес деп, сенатор чотойт. Нениҥ учун дезе кечеги солдаттар, интернационалист-јуучылдар, орус тӱӱкиде јаантайын болгоны чылап ок, ороонго амыр-энчӱ амадуларлу келгенин ле јадын-јӱрӱмниҥ јаҥы кемин – ӱредӱни, медициналык јеткилдешти, экономиканыҥ ӧзӱмин экелгенин бойыныҥ керектериле кӧргӱскен.\nБистиҥ ороонныҥ кажы ла кижизине јаан учурлу болгон база бир айалга – Афганистаннаҥ бистиҥ ороонго келген наркотиктердиҥ јолы бистиҥ солдаттардыҥ кӱнӱҥги нерезиниҥ шылтузында бӱткӱл он јылга токтодылган. Ӱзеери бистиҥ тӱштӱкте грандарыс корулалган.\nАфганистанда он јылга чыгара ӧткӧн јууда бистиҥ ороонныҥ 600 муҥ солдаттары ла офицерлери турушканын, 15 муҥ черӱчилдер корогонын ӱренчиктер уккан. Эмди олор билер: кӧп ук-калыктарлу совет ороонныҥ бу јууда коромјызы калас болбогон. Олордыҥ нерезин Афганистанда да тооп јадылар. Бистиҥ кийнисте бу ороонго США ла оныҥ НАТО деген јуучыл биригӱ аайынча јӧмӧӧчилери калыктар ортодогы терроризмле тартыжып турус деген шылтакла киргендер. Иностранный государстволордыҥ канча муҥ черӱчилдери Афганистанга киргенинеҥ бери 16 јылга јуук ӧй ӧткӧн лӧ эмди, окылу јетирӱлерле, наркотиктерди эдери ле јасактарды бузуп ӧткӱриштирип садары, США «афган терроризмле тартыжуны» јарлаган 2001 јылга кӧрӧ, 100 катапка кӧптӧгӧн.\nТелекейде эдилген ончо наркотиктердиҥ 93% Афганистанга келишкенин, опиум эткен мак дезе бу ороонныҥ бастыра јеринде ӧскӧнин темдектеер керек. Афганистанда эдилген «ак ӧлӱм» айылдаш ороондорго – Россияга (Орто Азия ажыра) ла Иранга јасактарды бузуп келип јат. США бу керектерди, адалган ороондордо наркомания кезем ӧскӧнин ајаруга албай јат. Наркотиктердеҥ болуп турган ӧлӱмниҥ кеми, Россияныҥ јаҥдарыныҥ чоттогоныла, јылына 30-40 муҥ кижиге једип јат. Бу — Афганда ӧткӧн јуу ӧйинде ле эки чечен јууларда корогондорды кожо чоттогонынаҥ кӧп. США-ныҥ ла НАТО-го кирген ороондордыҥ јуучыл стратегтериниҥ санаазыла, олордыҥ шиҥжӱзинде болгон афган наркотрафик, тӧс удурлажаачызыныҥ демографиялык ийде-кӱчин астадып ла калганчы ӧйлӧрдӧ чокым јерде болгон кандый да јуу-согуштардаҥ артык каршузын јетирип, јаан учурлу болуп јат.\n«Нерениҥ урокторында» бу керектерле таныжып, ӱренчиктер орооныстыҥ јуук тӱӱкизин јаҥыдаҥ кӧрӱп, совет интернационалист-јуучылдардыҥ нерезин тооп баштайдылар.\nСенатор Татьяна Гигельдиҥ шӱӱлтезиле, мындый урокторды, ол керектерде турушкан улусты кычырып, бастыра јерлерде ӧткӱрер керек, мыны школдордо ӧткӧн эки туштажу кӧргӱскен.\nЭл Курултайдыҥ пресс-службазы


Тергеебисте јолдор јазалат - altaicholmon\nКӱчӱрген айдыҥ 16-чы кӱнинде «Чуйдыҥ јолы – Алтын-Кӧлгӧ јетире» федерал трассаныҥ автомобильный јолыныҥ баштапкы эки бӧлӱгиниҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧтти. Бу учурлу керекте Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин, Эл Курултайдыҥ председатели Артур Кохоев туруштылар.\n«Бу јолдыҥ бистиҥ бӱгӱн ачып јаткан текши узуны 14 километр эки бӧлӱги Кызыл-Ӧзӧк, Куташ ла Карасук јурттар ӧткӱре ӧдӧт. Мынаҥ озо бу бӧлӱктер коомой айалгада болгон. Эл-јонноҥ кӧп комудалдар келетен. Республиканыҥ айылчылары да јолдыҥ коомой болгонына ајару эдетен» — деп, тергеениҥ башкараачызы айткан.\nОныҥ темдектегениле, јолдыҥ бӱгӱн ачылган бӧлӱктери ӧдӧтӧн јаан иштердиҥ јӱк ле баштапкы турулталары. Алтын-Кӧлдӧӧн барган јолды федерал кемине табыштырар деген јӧп РФ-тыҥ транспорт аайынча министерствозыныҥ ла Росавтодордыҥ башкараачыларыла ӧткӧн куучын-эрмектердиҥ кийнинеҥ алынган эди.\n«Тӧс иштерди 2024 јылда бӱдӱрип саларыс ла бу јол аймактарыстыҥ эл-јонына ла тергеебистиҥ айылчыларына јеткер јок ло эптӱ јорыктагадый айалгага јетирилерин темдектейдис» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nЈолды соок регенерацияныҥ технологиязы аайынча јазагандар, ӱстине эки кат асфальтбетон салынган. Јол ӧткӧн јурттардыҥ ичинде текши узуны 3 километр тротуарлар ла 5 километр кире јаҥы электројарыткыштар јазалган.\nЈол јазаачылар анайда ок суу ӧткӱрер 30-таҥ кӧп трубаны солыган, темирдеҥ узуны 7 километр кире чеден тургускан, разметканы термопластиктеҥ белетеген. Оноҥ башка светофорлорлу, јойу јол кечер эки јер јазалган ла автобустыҥ јети јаҥы автопавильоны тургузылган.\n2022 јылда Алтын-Кӧлдӧӧн барган јолдыҥ Карасуктыҥ ажузынаҥ ала Паспаулга јетире бӧлӱги јазалар. Бу ла кӱндерде јолдыҥ Карасук јурттаҥ ала Карасуктыҥ ажузына јетире бӧлӱги јазалып башталар.\nЈазалган јолдо бар кӱрлерди нормативный некелтелерге келиштире јазайтаны база темдектелген. Саразон, Ишпа ла Турачак сууларды кечире салынган ӱч кӱрди јазаарына керектӱ ӱлекерлердиҥ документтери белен. Анайда ок Кедровка, Уба, Баштапкы Уба, Высельская Уба сууларды ла Алтын-Кӧлдӧӧн барган јолдыҥ 60-чы километринде суучакты кечире салынган бастыра беш кӱрди јазаарына керектӱ документ-чаазындарды белетеери аайынча иштер ӧдӧт.\nОлег Хорохординниҥ темдектегениле, федерал јолды јазаарыла колбой республиканыҥ бастыра аймактарында тергеелик ле јербойыныҥ јолдорын јазаары аайынча јаан иштер ӧдӧт. «Јеткер јок чыҥдый јолдор» нацӱлекер ле ӧскӧ дӧ программалар аайынча 2019 јылдаҥ ала текши узуны 300 километр кире тергеелик ле јербойындагы учурлу јолдор јазалган ла тудулган.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Артур Кохоев Алтын-Кӧлгӧ јетире јол бӱткӱлинче јазаларын темдектеген. Мынызы Майма, Чой ло Турачак аймактардыҥ туристический, экономический аргаларын ачар арга берер деген.\nФедерал автомобильный јолдордыҥ «Алтай» деп башкартузыныҥ јааны Анатолий Волковтыҥ темдектегениле, бу јолдыҥ база да узуны 120 километр кире бӧлӱгинде јазал иштер ӧткӱрер керек. «Орооныстыҥ тӧс байлыктарыныҥ бирӱзи болуп турган Алтын-Кӧлгӧ јетире јолды эл-јонго ло тергеениҥ айылчыларына эптӱ ле јеткер јок этире јазаарга мынаҥ да ары кичеенерис» — деп айткан.\nАлтын-Кӧлгӧ јетире јолдыҥ баштапкы эки бӧлӱгиниҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында јол јазаачыларга республикан кайралдар табыштырылган.


23.11.2020 - altaicholmon\nУлу Сталинге Ойрот албатыныҥ бичиги\nКычыраачыларды јерлежис Алексей ЧОКОВТЫҤ (1908-1938 ј. ј. ) 1936 јылда чӱмдеген ле текши эл-јон ортодо текшилей јарлу эмес ле јуукта кӧмзӧдӧҥ Эл библиотеканыҥ ишчизи Эльвира Чининаныҥ бедиреп тапкан «Улу Сталинге ойрот албатыныҥ бичиги» деп адалган чӱмдемелиле таныштырадыс.\nКайкалды сыйлаган фотојепсели\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде ыраак ла јуук талаларда ады-јолы да, јайаан ижи де элбеде јарлу фотојурукчы ла јорыкчы Анатолий Иванович Шодоевтиҥ эземин кереестеген фототехниказыныҥ кӧрӱзи тургузылды.\nКадастровый баа јанынаҥ јартамал\nАлтай Республиканыҥ јеринде кыймыктабас объекттердиҥ кадастровый баазын тургузары јанынаҥ ӧткӱрилген конкурстыҥ турулталары керегинде јетирӱ. Анайда ок кадастровый бааны тургузар ӧйдӧ болгон јастыраларды тӱзедериле колбулу угузу-бичиктерди кӧрӧриниҥ аайы јанынаҥ јартамал.\nМӧндӱр-Сокконныҥ атту-чуулу койчылары\nБу кӱндерде Кан-Оозы аймактыҥ Мӧндӱр-Соккон јуртында Јеҥӱниҥ паркында совет ӧйинде атту-чуулу койчы Байчыл Иркитовна Кестелевага учурлалган кереестиҥ ачылтазы ӧткӧн.\nАды-чуузы телекейге јайылган Григорий Гуркинниҥ бичиген кырлардыҥ бу кожоҥынаҥ бисти чакка јуук ӧй ырадат. Ол кӱч ӧйдӧ јӱрген ле јайаган. Је оныҥ улу јайалтазы айалгалардыҥ ла салымныҥ ээжилериле јӧпсинбеген. Алтай – оныҥ сӱӱжи, Алтай – оныҥ сызы…\nЭрчимдӱ јииттер эртенги кӱнди јарыдар\nТӧрӧл алтай тилиле балдар, јииттер куучындабай барган, ол ундулып јат деген куучындар кӧп болот. Онызы кӧп сабада чын да болзо, калганчы ӧйлӧрдӧ јииттер, эр кемине једип калгандар бу суракла «оорып», оны тӱзедерге кӧпти эдип турганын албатыбыстыҥ кӧрӱм-санаазы ойгонып турган деер бе айса кеҥип баштаган деп сезилет.\nАттар — оныҥ јӱрӱми\nТодош сӧӧктӱ Айабас ОЙНОШЕВ Алтай Республиканныҥ спортыныҥ национальный бӱдӱмдери аайынча узы. Ол кӧп Эл Ойындарда спорттыҥ «Кӧк-Бӧрӱ» деп бӱдӱмиле Шыргайты јурттыҥ баштапкы јерлерге чыккан ады јарлу командазыныҥ тазыктыраачызы. Эмдик ӱредеечи бу јурттыҥ эпчил, јалтанбас, капшуун уулдарыныҥ бирӱзи.\nСамбо тӧзӧлгӧниниҥ кӱни — ороон кеминде\nЈылдыҥ ла кӱчӱрген айдыҥ 16-чы кӱнинде Россияда спорттыҥ самбо бӱдӱми тӧзӧлгӧниниҥ кӱнин темдектейдилер. Самбоныҥ бастырароссиялык окылу кӱни баштапкы катап 2008 јылда — кӱрештиҥ бу бӱдӱминиҥ тӧзӧлгӧниниҥ ле ӧзӱм алынып баштаганыныҥ 70 јылдыгы толордо ӧткӱрилген.


Кижиликтиҥ байлыгын чеберлеп алалы - altaicholmon\nКижиликтиҥ байлыгын чеберлеп алалы\nАлтай Республика јебрен культуразыла байлык тергее болуп јат. Кайкамјык географический ле тӱӱкилик айалгалар бу тергееде јаткан албатылардыҥ культуразына ла тӱӱкизине бойыныҥ изин артыскан. Республиканыҥ культура аайынча энчизиниҥ объекттери, ӧскӧ јерлердегизине кӧрӧ, аҥыланат ла олордыҥ кезиги база кайда да туштабайт. Олор — јай ӧйинде кыртыжы тереҥжиде ээрибес мӧҥкӱлик јерлердеги корумдар, кайа-таштардагы јуруктар ла бичимелдер, кезер таштар, монументальный искусствоныҥ ла архитектураныҥ кереестери.\nБӱгӱн АР-дыҥ культураныҥ энчилигиниҥ объекттерине государственный корулаш аайынча инспекциязыныҥ јааны Сергей ОЧУРДЯПОВЛО бу инспекцияныҥ ижи, тӱӱкиниҥ энчилигин корыырыныҥ айалгазы јанынаҥ ӧткӧн куучын-эрмекти јарлап турус.\n—Сергей Николаевич, тӱӱкиниҥ ле культураныҥ энчи-байлыгын корыыры кандый ээжилерле аайлаштырылат ла чокымдалат?\n—Россия Федерацияныҥ Конституциязыла болзо, тӱӱкиниҥ ле культураныҥ энчилигин чеберлеери ле корыыры улустыҥ конституциялык молјузы болуп јат. Анайда ок ороонныҥ Тӧс јасагы улус культураныҥ байлыктарын тузаланарына конституциялык быжулаштар берет. РФ-тыҥ 2002 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 25-чи кӱнинде јарадылган «Россия Федерацияныҥ албатыларыныҥ культура энчилигиниҥ объекттери (тӱӱкиниҥ ле культураныҥ кереестери) керегинде» 73-ФЗ таҥмалу федерал јасагы «культураныҥ энчилигиниҥ объекттери» деген терминди јасакберимге кийдирген. Ол объекттер дезе «кереестер», «ансамбльдар» ла «достопримечательные места» деген оҥдомолдорго бӧлӱнет.\nРФ-тыҥ албатыларыныҥ культуразыныҥ энчилигиниҥ объекттери бистиҥ ороонныҥ кӧп укту албатыларына сӱрекей јаан учурлу байлык болуп, телекейлик культураныҥ энчилигиниҥ бӧлӱги болот. Бистиҥ ороондо келер ӱйелердиҥ јилбӱлерине учурлай, кӧп укту албатылардыҥ ол байлыктарын чеберлеп аларына государственный быжулаш эдилет.\n—Слер башкарып турган инспекция качан тӧзӧлгӧн?\n—Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ 2017 јылдыҥ сыгын айыныҥ 12-чи кӱнинде чыккан 198-чи таҥмалу Jарлыгыла АР-дыҥ культураныҥ энчилигиниҥ объекттерине государственный корулаш аайынча инспекциязы тӧзӧлгӧн. Инспекцияныҥ бӱгӱнги ижин мынаҥ озо ӧйдӧ тергеениҥ культура аайынча министерствозы бӱдӱрген болгон. Алтай Республиканыҥ бӱдӱреечи јаҥыныҥ јаҥы тергеелик органын тӧзӧгӧниниҥ шылтагы федерал јасакберимниҥ некелтелерин бӱдӱрериле колбулу. Jасакберимде айдылганыла, РФ-тыҥ субъекттериниҥ бӱдӱреечи јаҥыныҥ культураныҥ энчилигин чеберлеери, тузаланары, элбеде таркадары ла ого государствоныҥ јанынаҥ корулаш ӧткӱрери аайынча органдарында оноҥ ӧскӧ иш-молјулар болбос учурлу.\n—Инспекция кандый ууламјыла иштеер?\n—Озо ло баштап, культураныҥ энчилигин чеберлеерин, тузаланарын ла таркадарын, ого государственный корулаш эдерин федерал ла республикан јасакберим аайынча тӧзӧӧрин јеткилдеери. Ол байлыктыҥ айалгалары кандый болгонына тергее кеминде государственный шиҥжӱ ӧткӱрер учурлу, бу иш база федерал ла республикан јасакберимге тӧзӧлгӧлӧнӧт.\nИнспекция бойыныҥ ижин бӱдӱрип тура, бӱдӱреечи јаҥныҥ федерал органдарыла, республиканыҥ государственный јаҥыныҥ бӱдӱреечи органдарыла, јербойында бойы башкарынарыныҥ органдарыла, јондык биригӱлерле, ӧскӧ дӧ организацияларла ӧмӧ-јӧмӧ иштейт.\n—Бистиҥ тергеениҥ јериндеги кереестердиҥ айалгалары кандый?\n—Ведомствоныҥ специалисттери культураныҥ энчилигиниҥ объекттери аайынча ӧткӱрген мониторингтиҥ уч-турулталарынаҥ кӧрзӧ, тӱӱкиниҥ ле культураныҥ кереестери ӱрелип, јемирилип турганыныҥ шылтактары бир канча: кереестер эскирген, олорды јазаар иштер ӧйлӱ-ӧйинде ӧткӱрилбейт, олордыҥ ээлери ле олорды тузаланаачылар кереес-байлыктардыҥ айалгаларына ајару этпеген, анайда ок экологиялык айалга-шылтак база бар.\nJербойындагы ээлемдик-тудум иштер археологияныҥ объекттерине јаан јеткерлӱ. Jерлерди андый иштер ӧткӱрерине берер тушта јерди ӧйинде бӧлӱбей јадылар, культураныҥ энчилигиниҥ объекттерине государственный корулаш аайынча инспекцияла ол јерлерле колбулу сурактар шӱӱжилбейт.\n—Кереестерди чеберлеери ле корыыры јанынаҥ ээжилерди бусканы учун кандый кезедӱлер бар?\n—Ӧрӧ адалган 73-ФЗ таҥмалу федерал јасакла болзо, археологияныҥ кереези ол табылган ла ӧйдӧҥ ала государствоныҥ јӧӧжӧзи болуп јат ла ого корулаш тӧзӧӧр керек. Археологияныҥ артефакттарыныҥ ээжилерге келишпес јайым ӧдӱштирӱзин ӧткӱргени, РФ-тыҥ культура аайынча министерствозыныҥ јарадузы јогынаҥ ӧткӱрген археологиялык кайу-шиҥжӱ ле казынтылар учун бӱгӱнги јасакберимле кату каруузына тургузылар. Jартап айтса, РФ-тыҥ КоАП-ыла болзо, мындый бузуштар эткени учун кезедӱлер эдилер: культураныҥ энчилигиниҥ объекттерин ле олордыҥ јерлерин чеберлеери, тузаланары ла олорго государственный корулаш аайынча некелтелерди, анайда ок корулаштыҥ јериниҥ гран-кыйуларыныҥ кеминде кирелендириштерди бӱдӱрбезе (7.13 тизим); культураныҥ энчилигиниҥ объекттерине госкорулаштыҥ јарадузы јогынаҥ јер, строительный ле ӧскӧ дӧ иштер тӧзӧзӧ эмезе ӧткӱрзе (7.14 тизим); РФ-тыҥ албатыларыныҥ культуразыныҥ энчилигиниҥ объекттерин јоголтсо эмезе ӱрезе (7.14.1 тизим јӱк ле юрлицолорго таркадылат); археологиялык шиҥжӱни эмезе казынты ишти јараду јогынаҥ ӧткӱргени (7.15 тизим); археологиялык иштер ӧткӱрип турала тапкан байлыктарды РФ-тыҥ Музей кӧмзӧзиниҥ государственный бӧлӱгине јаантайын чеберлеерине береринеҥ кыйышканы учун (7.33 тизим).\nГраждандарга, јамылу улуска ла юрлицолорго эдилер административный штрафтыҥ кеми 1500 салковойдоҥ ала 20 миллион салковойго јетире.\nАнайда ок РФ-тыҥ Уголовный кодексинде андый бузуштар учун уголовный каруузына тургузары база чокымдалган:\nРФ-тыҥ албатыларыныҥ культуразыныҥ энчилигиниҥ (тӱӱкиниҥ ле культураныҥ кереестери) бирлик государственный реестрге кийдирилген объекттерин, табылган кереестерди јоголтконы эмезе ӱрегени учун (243-чи тизим); РФ-тыҥ албатыларыныҥ культуразыныҥ энчилигиниҥ (тӱӱкиниҥ ле культураныҥ кереестери) бирлик государственный реестрге кийдирилген объекттерин эмезе табылган кереестерди чеберлеериниҥ ле тузаланарыныҥ некелтелерин бусканы учун (243.1 тизим); бедирештӱ иштерди јердиҥ ӱстинде, јердиҥ алдында ла сууныҥ тӱбинде јараду јогынаҥ ӧткӱрип, археологияныҥ не-немелерин алып тура, культурный слойды ӱрегени эмезе јоголтконы учун (243.2 тизим); каршулу эп-сӱмеле тапкан јӧӧжӧни алганы эмезе сатканы учун (175-чи тизим); кандый эп-сӱмени тузаланганынаҥ камааны јогынаҥ, аҥылу тӱӱкилик, билим, художественный эмезе культурный байлык болуп турган не-немелерди эмезе документтерди уурдаганы учун (164-чи тизим).\nРФ-тыҥ Уголовный кодексиниҥ 243.1 ле 243.2 тизимдери «черный копательдердиҥ» каршулу керектерине учурлалган. Археологический јалаҥ иштерди јараду јогынаҥ ӧткӱрип турар тушта археологияныҥ энчилиги болгобос јанынаҥ ӱрелген эмезе јоголтылган болзо, уголовный каруузына турарга келижер. «Копательдиҥ» археологияныҥ кереези јербойында темдектелбеген болгон ло ол кереестиҥ јеринде кандый да иштерди кереес бар болгонын билбей ӧткӱрген деп јартаганы, актанганы ого кандый да болужын јетирбес — тӱҥей ле каруузына турарга келижер.\nКультураныҥ энчилигиниҥ объекттерине каршу јетиргедий айалгалар болбозын деп, Алтай Республиканыҥ албаты-јонына ла айылчыларына кереес-энчиле колбулу бастыра сурактарла бистиҥ инспекцияга баштанзын деп сурайдыс. Бистиҥ специалисттер сурактарга толо каруу берип, ӱзе немени јартап, кӧргӱзип берер. Бисле колбу тудары јанынаҥ јетирӱлер бӱдӱреечи јаҥныҥ органыныҥ «Интернет» сетьтеги окылу сайтында бар.\n—Инспекция келер ӧйдӧ кандый ууламјыларлу иштер ӧткӱрер?\n—Культураныҥ энчилигиниҥ объекттерин чеберлеери аайынча келер јуук ӧйдӧги иштер керегинде айтса, бистиҥ инспекция Росреестрдиҥ Алтай Республика аайынча башкартузыла, «Росреестрдиҥ федерал кадастровый палатазы» деген ФГБУ-ныҥ бистиҥ республика аайынча филиалыла кожо культураныҥ энчилигиниҥ тергеебистиҥ јериндеги объекттериниҥ гран-кыйуларын чокымдаары јанынаҥ иштер баштаар. Бу иштер тӧс ууламјылу иштер болор, олорды ӧткӱрери бир канча јылдардыҥ туркунына улалар. Анайда ок бистиҥ инспекция культураныҥ энчилигиниҥ тергеениҥ јериндеги объекттериниҥ регистрациязын РФ-тыҥ албатыларыныҥ культуразыныҥ энчилигиниҥ объекттериниҥ бирлик государственный реестринде ӧткӱрерин оноҥ ары улалтар.\nКультураныҥ энчилигиниҥ объекттерин корыыры аайынча тергеелик орган шиҥжӱ иштер ӧткӱрип тура, тӱӱкиниҥ ле культураныҥ кереестериниҥ ээлери эмезе јасак аайынча тузаланаачылар болуп турган физический ле юридический лицолор кереес-энчиликти корыырыныҥ јасакберимин канайда бӱдӱрип турганыла колбулу шиҥжӱ иштер база ӧткӱрер. Ого ӱзеери, бистиҥ инспекция культураныҥ энчилигиниҥ объекттериниҥ айалгалары бӱгӱнги кӱнде кандый болгонын јартаары аайынча мониторингле колбулу иштерди ӧткӱрерин тыҥыдар. Ол мониторингтиҥ уч-турулталарыла культураныҥ энчилигиниҥ объекттериниҥ государственный корулажыла колбулу сурактарды јаҥыс ла јасак аайынча тӱрген аайлаштырар эмес, је анайда ок каршузын јетирип турган айалгаларды јоголтор иштер ӧткӱрилер.\nУчурал болордо, тергеениҥ албаты-јонын ла айылчыларын кереестердиҥ ле тӱӱкилик јерлердиҥ албатылар ортодо јылдыҥ ла кандык айдыҥ 18-чи кӱнинде темдектелип турган кӱниле АР-дыҥ культураныҥ энчилигиниҥ объекттерине государственный корулаш аайынча инспекциязыныҥ адынаҥ уткып турум. Бу байрамды кереестерди ле јарлу јерлерди корыырыныҥ сурактары аайынча ЮНЕСКО-до тӧзӧлгӧн албатылар ортодогы Ассамблея 1983 јылда јӧптӧгӧн. Оныҥ амадузы — телекейлик культураныҥ энчилигин корыырына ла чеберлеерине телекейлик јондык ајару эдерин јеткилдеери.\n—Куучын-эрмек учун быйан.


25.01.2021 - altaicholmon\nӰредӱзи јакшы балдар — келер ӧйгӧ ижемји\nЧаган айдыҥ 22-чи кӱнинде В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияда «Ӱредӱзи јакшы ӱренчиктердиҥ кӱни» деп байрам ӧткӧн. Бу кӧдӱриҥиге ӱредӱде аҥыланган, јаҥыс бештерге ӱренип турган, эҥ ле јайалталу, эҥ ле иштеҥкей ӱренчиктер ле олордыҥ ада-энелери, ӱредӱчилери јуулган.\nБичиичи Павел Кучияктыҥ (1897-1943 јј.) «Шиҥжилеткен јуучыл» деген куучыны «Кызыл Ойрот» газетте (1934. №129 (777) С.4 ) кепке базылганы аайынча, тӱзедӱ-эш јогынаҥ јарлалат.\n«Јаҥмыр ӧткӱре јол ачаачы»\nКычыраачыларды Россия Федерацияныҥ нерелӱ јурукчызы Амыр УКАЧИННИҤ јурукчы Сергей Дыковтыҥ алтан јажына учурлалган «Јаҥмыр ӧткӱре јол ачаачы» деген бичимелиле таныштырадыс.\nЧаган айдыҥ 23-чи кӱнинде Туулу Алтайдыҥ комсомолы тӧзӧлгӧнинеҥ ала јӱс јылдыгы толгон, оныҥ баштапкы съезди Алтайское jуртта ӧткӧн.\nОзочылдарга кайралдар табыштырылган\nЧаган айдыҥ 22-чи кӱнинде бистиҥ тергеениҥ журналисттери, редакторлор, печатьтыҥ ижинде иштеп турган ишчилер Россияныҥ Печатьтыҥ ишчилериниҥ кӱнин темдектеп, Алтай Республиканыҥ башкарузынаҥ ла Эл Курултайынаҥ кайралдар ла уткуулдар алдылар.\n«Куру куучын болбос учурлу…»\nПрезиденттиҥ гранттарыныҥ фондыныҥ 2021 јылдагы баштапкы конкурсыныҥ турулталары аайынча Алтай Республикадаҥ 18 ӱлекер-проект јеҥӱчилдердиҥ тоозына кирген. Бу конкурстыҥ јеҥӱчилдери координационный комитеттиҥ чаган айдыҥ 14-чи кӱнинде ӧткӧн јуунында јарталган.\nОл чокым керектердиҥ кижизи болгон\nЈаҥы јылдыҥ алдында Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Николаевич Тюлентин ак-јарыктаҥ кенетийин јӱре бергени јаан јылыйту болгон, тереҥ карыкчал экелген.\n«Абилимпикс» ойто ло бисте ӧдӧр\nСу-кадыгы кирелӱ ле кенек улус ортодо ӧткӱрилип турган «Абилимпикс» деген конкурстыҥ тергеелик бӧлӱгине белетенери јанынаҥ иш бистиҥ республикада башталып, кӧндӱге берди. Ого учурлалган јуунды тергеениҥ башкарузыныҥ вице-премьери Динара Култуева ӧткӱрген.\nВакцинацияны 700-теҥ ажыра кижи алган\nАлтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин коронавирустыҥ инфекциязыла тартыжып турган штабтыҥ ээчиде јуунын ӧткӧн неделениҥ башталганында ӧткӱрген. Ол бӱгӱнги кӱнде бистиҥ тергееде коронавирустаҥ вакцинацияны јети јӱстеҥ ажыра кижи алган деп айткан.\nАлбатыныҥ аш-курсагы — аҥылу учурлу лабораторияда\nӦткӧн неделениҥ учында Горно-Алтайскта тергеелик кухняныҥ «Алтайдыҥ амтамы» деген ӱлекер-ӱредӱлик лабораториязы иштеди. Бу солун керек-јарак «Россияныҥ гастрономический картазы» федерал ӱлекер кеминде ӧткӱрилген.


«Јаш канаттардыҥ» амадулары јаан - altaicholmon\nМосквада кандык айдыҥ 23-25 кӱндеринде кӱӱлик школдордыҥ вокалисттериниҥ «Sounds of voice. Звуки голоса» деген IV бастырароссиялык кӧрӱ-маргааны ӧткӧн. Бу кӧрӱ-маргаанда Улаган аймактыҥ кӱӱлик школынаҥ балдардыҥ «Јаш канаттар» деген јозокту јайаан ӧмӧлиги јеҥӱлӱ туружып, јанып келди. Ыраак јол-јорыкта болгон јайалталар самолеттоҥ тӱшкен ле бойынча, сӱӱнчизиле ӱлежерге кӧндӱре ле «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязына кирип чыктылар. Ӧмӧликтиҥ художественный башкараачызы Айана ТЕМЕЕВА мынайда куучындады:\n—Текши Россияныҥ ончо кӱӱлик школдорына вокалисттердиҥ ӧдӱп јаткан кӧрӱ-маргаанында турушсын деп айттыру-кычырту болгон. Айдарда, Улагандагы бистиҥ кӱӱлик школго база кычырту келген. Онойып бис, «Јаш канаттар» деген јайаан ӧмӧлик, бойысты ченеп, онойдо ок тузалу, керектӱ ле јаан кӧдӱриҥиде туружар, ӱренер амадула Москва јаар атанганыс.\nВокалисттердиҥ кӧрӱ-маргаанында кайда да беш јӱстеҥ ажыра туружаачылар болгон. Тӱрк калыктардаҥ јаҥыс ла бис Алтай Республика болгоныс. Бастырароссиялык кӧрӱ-маргаан академ вокал, албаты вокал, эстрадалык вокал, фольклор деген ууламјыларла ӧткӧн. Бис албаты вокалда ла фольклор ууламјыда туружып, фольклордо баштапкы јерге, албаты вокалда экинчи јерге чыктыс. Албаты-сценический вокалда эки кызычагыс таҥынаҥ (сольно) туружып, база јерлер алган. Турушкан ууламјыларыста јеҥӱчилдер болуп чыгып, дипломдорло кайралдаттыс.\nВокалисттердиҥ кӧрӱ-маргаанында «Јаш канаттардыҥ» туружаачыларыныҥ кӱӱлик ойноткыларла ойноп, јаҥарлаганы, онойдо ок кийген кеп-кийимдери јаан јилбӱде болды.\nКӧрӱ-маргаанныҥ кийнинеҥ гала-концертке жюри эҥ ле јакшы 15 номерди талдап алган ла бис олордыҥ тоозында болдыс. Чындап, пандемияла колбой, кӧрӱ-маргаан ӧйинде залда кӧрӧӧчилер болбогон. Је гала-концертте кӧрӧӧчилер болгон, олор бир кижи ажыра отуратан ээжини чике бӱдӱрген.\nВокалисттердиҥ кӧрӱ-маргааны Гнесиндердиҥ адыла адалган кӱӱлик училищеде ӧткӧн. Окылу жюриде бу училищениҥ ады јарлу профессорлоры, ӱредӱчилери болгон. Бу улус бистиҥ јерлежис Владимир Кончевти јакшы билетен болуптыр, јаан эзен айттылар. Сакыбаган јанынаҥ ондый сӱӱнчи база болды…\nТергеениҥ «Јаш канаттар» деген јайаан ӧмӧлигиниҥ туружаачылары 4-6 класстардыҥ кызычактары Яна Тадинова, Айдыҥ-Ай Темеева, Кристина Сартакова, Злата Сартакова, Альмира Адыкаева, Арина Манзырова. Јол-јорыгыста бисле кожо АР-дыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Ольга Колян, АР-дыҥ нерелӱ артизи концертмейстер Алан Темеев јӱрген.\nЧӧлӧӧ ӧйдӧ бис Кызыл тепсеҥде, ВДНХ-да болдыс, тӧс каланыҥ ӧскӧ дӧ јилбилӱ ле јараш јерлериле јӱрдис. Кызычактарга баштапкы катап самолетло учканы база сӱрекей јараган.\nБалдарга ыраак јол-јорыкка барарга, кӧрӱ-маргаанда туружарга керектӱ акча-манатла јаҥжыкканы аайынча ада-энелери болушты. База Улаган аймактыҥ культура бӧлӱгинеҥ Сергей Табулгин, Солунай Санаа (бӧлӱктиҥ јааны) болужын јетирген.\n«Јаш канаттар» јайаан ӧмӧликтиҥ амадулары быјыл јаан. Республика да, ороон до кеминде ӧдӧтӧн кӧрӱ-маргаандарда туружарга белетениш кӧнӱ ӧдӧт.


Алтай калык тÿрк калыктардыҥ тоозына кирет. Тÿрк деп аданган эл канайда табылганы керегинде озодоҥ арткан кеп куучындарды билимчилер база тузаланып jат. Олор jебрен тÿрк бичимелдердеҥ, кыдат бичиктердеҥ алынган. Ондый куучындардыҥ ортозында тÿрк элдиҥ jебрен тöрöли — Иргенекöҥ лö тÿрктердиҥ бÿткенин бöрÿле колбогоны jилбилÿ.\nИргенекöҥ керегинде кеп куучында мынайда айдылган: «Jебрен-jебрен чактарда jаан кырыш-согуштаҥ улам бир аймак улустаҥ Нöкöс лö Кыйын деп эки эр арткан. Экÿ эпшилериле, бала-барказыла тынын алып качкан. Ас арткан бойыска арбындап öзöргö туулардыҥ öзöгине кирер керек деп, малын айдаганча кырлар jаар уулангандар. Jолой олорго эне сыгын учураган. Олор оны ээчип барала, мöҥкÿ тошту сындар ажып, шибее эмезе куй таш ошкош Иргенекöҥ деп öзöккö jеткендер. Туйук öзöктиҥ коруланарга ла jажынарга сÿрекей быжу болгоны ирге (Иргенек) ле кöҥ (кöҥдöй) деп сöстöрдöҥ турган адынаҥ да кöрÿнип jат. Ол öзöк одын-суулу, аҥ-кужы кöп, öлöҥ-чöби койу болгон. Арыган, аштаган качкындар эне сыгынныҥ эмчегинеҥ сÿт саап ичеле тойынгандар.\nJуу-чак jок jерде jуртаган качкындардыҥ бала-барказы, мал-ажы кöптöп, 400-450 jылдаҥ öзöккö батпай барган. Jе Иргенекöҥгö кирген jолын ундып салган улус оноҥ канайып чыгарын билбей турган. Олордыҥ бирÿзи темир ташту кыр билерим, оны кайылтып, jол эдер керек деген. Айткан jерге келген улус кöк бöрÿге учураган. Бöрÿни истеп барала, олор оныҥ Иргенекöҥгö кирип-чыгып турган ÿйдин таап алган. Ол ÿйтти jаанада кайылткылаган. Онойып кошту тöö бадар jол jазап, Иргенекöҥнöҥ телкем чöлгö чыгып келгендер. Jол табарга болушкан бöрÿниҥ сÿрин мааныларында jураар болгондор».\nТÿрк аймак бöрÿдеҥ бÿткени керегинде кеп куучында айдылганы мындый: «Тÿрктер бир аймак улус болгон. Öштÿлери олорды кырып салган. Сок jаҥыскан тирÿ артканы он jашту уулчак болгон. Öштÿлер оны карамдап, колдорын ла буттарын кезе чабала, кöлдиҥ jарадындагы öлöҥниҥ ортозына чачып ийген. Кенек уулчакты тижи бöрÿ таап алала, азырап турган. Уулчак эр кемине jеделе, бöрÿле эмеген-öбöгöн чилеп jуртаган. Öштÿлердиҥ кааны Тÿрк аймактаҥ тирÿ уулчак артканын угуп ийеле, оны öлтÿрзин деп jакарган. Уулчакты öлтÿрерге келген улус бöрÿни база öлтÿрерге сананган. Jе бöрÿ Алтайдыҥ туулары jаар качып, туйук öзöккö jажынган. Боос бöрÿ он уул бала чыгарган. Ол уулдар чыдайла, кижи алып, база балдарлу болгон. Кажы ла уулдаҥ башка сööк барган. Олордыҥ ортозынаҥ Ашина деп атту кижи башкараачы болгон. Ол одузында бöрÿниҥ бажы jуралган мааны кöдÿрген».\nJебрен тÿрктер табынча тыҥып, jанындагы аймактарды бактырып баштаган. Олордыҥ башчызы Бумын болгон.\nБумын тÿрктердиҥ ээлеген jерин Алтайдаҥ Хуанхэ сууга jетире элбедип, Кыдатка jууктап келген.\n551 jылда тÿрк элдиҥ jамылу-бийлери Бумынды каан эдип jöптööргö оныҥ öргööзине jуулгандар. Озогы аайынча олор Бумынды ак кийиске кöдÿрип алала, тогус катап эбире баскандар. Кажы ла эбириштиҥ кийнинде каан болотон кижиге бажыргылап турган. Онойып, Бумын каган деп аданар болгон. Бистиҥ эмдиги тилибисте ол сöс эмеш кыскарып, каан деп бÿдÿмдÿ болуп калган. Бумынныҥ тöзöгöн элин тÿÿкичилер Биринчи Турк каандык (эл) деп айдадылар.\nАзыйда алтай улусты jууларга монголдор ло кыдаттар келген. Олордыҥ черÿзи сÿрекей jаан болгон. Jуучылдар ончозы атту, кезиги керек дезе эки-ÿч атту. Артык аттар алтай улустаҥ тоногон jööжöни коштоп апарарга керек болгон.\nОлордыҥ jолында алтай айылдар учураза, олjочылар олорды курчап, табарып турган. Эр улусты öлтÿрип, балдарды ла ÿй улусты кул эдерге айдап апарган.\nМонгол ло кыдат jуучылдар кöп суулар кечип, jаан туулар ажып, Чарас деп сууныҥ jарадына jеттилер. Бу суу Кан-Оозы аймактыҥ jеринде агып jат. Оны орус улус Чарыш дежет…\nЧарасты эдектей jаткан алтайлар калjу öштÿ келип jатканын угуп, уй-малын jууп, тайгалар jаар качкан. Агаш-таштыҥ ортозында jажынган улусты табарга кÿч эмей.\nБир бöлÿк алтай эрлер Чече деп jалтанбас баатырга баштадып, олjочыларла jуулажарга арткан. Азыйда алтай улус jаҥыс ла мал кабырган эмес, jуулажып та билетен. Алтай jериске ÿлдÿ-jыдалу, мылтык-бычакту келген öштÿге удура куйак тудатан коркыбас баатырлар бар ла болгон. Ондый баатырлардыҥ бирÿзи – Чече. Олjочылардыҥ тоозы Чечениҥ jуучылдарынаҥ кöп тö болзо, jе алтай эрлер öштÿлерге jаан согулталар эдип турды. Jе учында чымалыдый кöп öштÿле тартыжарга кÿчи чыгып, Чечениҥ черÿзи бийик кырдыҥ jанына курчадып ийген. Монгол ло кыдаттардыҥ черÿзи там ла jууктап турды.\nАлтайлар саҥ öрö тескерлеп, кырдыҥ бажында кайаларга jеткен. Олор кайа-таштыҥ jиктерине jажынып, кырды öрö öҥöлöп келеткен олjочыларды кырлу мылтыкла, ок-jаала jыга аткылап турды. Öштÿ кайаларды öрö чыгып болбозын оҥдоп, алтайларды jеҥетен сÿме бедреп баштаган.\nОл тушта jас болгон, кар кайылып калган, jе öлöҥ чыккалак. Былтыргы кургап калган öлöҥ шылырап jатты. Олjочылар кургак öлöҥди öртöп ийерде, от jалбырап, ыжы буркурап, кыр öрö барды.\nКырдыҥ бажы кара ышка алдырып ийерде, öштÿниҥ черÿзи ыштыҥ ортозына jажынып, кайаларга чыгып келди. Бой-бойына согулышкан ÿлдÿлердиҥ табыжы кайа-таштарга jаҥылана берди. Алтай jуучылдарга öштÿге удурлажарга кÿч болды, не дезе кажы ла алтайга удура он кире олjочы чурап турган. Öштÿлер алтай jуучылдардыҥ кезигин öлтÿре чакпылап, кезигин jыга соголо, олjого алган.\nТирÿ арткан калганчы jуучылдардыҥ тоозында – Чече батыр. Бастыра бойы шыркаладып койгон алтайлар бийик кайаныҥ кырына тескерлеп келди. Шыркалу jуучылдар чыдалы чыгып, оноҥ ары jуулажып болбой, олjого алдыртарын билип турган. Оныҥ учун олор олjого кирип, кул болгончо, öлзö артык деп, кайанаҥ калып ийген.\nАлтай албаты Чече баатырдыҥ jалтанбай jуулашканын ундыбаган. Ондо jаткан алтайлар Чечениҥ адын ундылтпаска, оныҥ jуулашкан туузын ла jаныла аккан сууны Чечениҥ адыла адап салгандар. Коргон jурттыҥ бери jанында Чечулиха деп, эмди орус улус jуртаган деремне бар. Чечулиханыҥ jанында Чараска оҥ келтейинеҥ кожулып турган суу агат. Ол сууныҥ алтай ады Чече. Чече деп туу база ондо.\nЧечениҥ öлгöнинеҥ бери эмди эки jÿс jылдаҥ ажа берген, jе оныҥ ады ундылбаган.\n Иркитова А.А. Тÿÿкилик куучындар. – Горно-Алтайск, 2006.- С. 18-22.


Чагаа | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nЧагаа-байрам – кӱнчыгыш албатылардыҥ јебрен ӧйдӧҥ келген, Јаҥы јылды темдектейтен байрамы. Быјыл, 2019 јылда, Чагаа кочкор айдыҥ бажына келижип калды. Ай јаҥырганыла, јылдыстардыҥ јылышканыла Ийт јылды Какай солып ийди. Келип јаткан јыл кандый болор? Та… Айдарга кӱч ле. Кӧспӧкчи-белгечилердиҥ айтканыла, иштеҥкей-шыраҥкай, амадуларына јӱткиир улуска јарамыкту јыл болотон дежет. Је, онызын кӧргӧй лӧ…\nКочкор айдыҥ 9-чы кӱнинде Оҥдой аймактыҥ эл-јоны Чагаа-байрамын тӧс јурттыҥ тӧс тепсеҥинде бийик кеминде ӧткӱрдилер.\nЈаҥжыкканы аайынча Чагааны уткыыры Абай-Кобыда саҥ салганынаҥ башталды. Мында Оҥдой јурттыҥ чыгартылу улузы кӱн чыккалакта келип, от камызып, ак сӱтле, арчынла, ак курсактыҥ теејизиле, јаҥар кожоҥыла саҥ салдылар. Буркандардаҥ, Ак Айастаҥ, Кӧк Айастаҥ, Алтайдыҥ ээлеринеҥ айыл-јуртына, тӧрӧӧн-тугандарына, калыгына, бастыра јер-телекейге алкыш-быйан, ырыс-кежик, амыр-энчӱ сурап, алкыштарын кычырып, ак-сары-чаҥкыр кыйраларын бууладылар. Алкыштарды уккандый, ап-апагаш кӱн кырдыҥ сынын ажып, айландыра јаткан јалаҥдарды, кобы-јиктерди, улустыҥ айылдарын јарыдып, јылу чокторыла јер-телекейди кӱндӱледи.\nТал-тӱште Оҥдой јурттыҥ тӧс тепсеҥинде «Каан Чагааныҥ кӱндӱзи» деп атту байрамныҥ окылу ла кӧдӱриҥилӱ ачылтазы башталды. Аймактыҥ ончо јурт јеезелеринеҥ келген делегациялар алтай кеп-кийимин кийип, парадта туруштылар. Байрам кажы ла јылда там ла јаркынду, учуры там ла бийиктеп турганы оморкодулу. Бу кӱнде Оҥдой јуртта бастыра аймактыҥ улузы јуулгандый деп билдирип турды.\nАймактыҥ ады-јарлу кайчызы, Эркемен Епишкин отко сӱт ӱрӱстеп, сӧзин баштады:\n«Ак Айастыҥ ӱстинеҥ\nАйланып тӱшкен От-Эне,\nКӧс Айастыҥ ӱстинеҥ\nКӱркӱреп тӱшкен От-Эне…»\nАлкыштыҥ кийнинеҥ байрамды ачып, сценага чыгартылу улус чыктылар.\nАндрей Мунатов, Оҥдой аймактыҥ башкараачызы:\n— Јакшылар ба, Оҥдой аймактыҥ эл-јоны ла айылчылар! Ончогор Чагаа-байрамга келип, туружып турганарга оморкойдым ла сӱӱнедим! Бу байрамныҥ тӱӱкизин алзабыс, ол јебрен ӧйлӧрдӧҥ келген байрам болор. Је орныктырылган Чагаа-байрам 1992 јылда бистиҥ аймактаҥ башталганын ундыбас керек! Бу байрам ӧйдиҥ, ар-бӱткенниҥ, кижиниҥ ле кижиниҥ кӱӱн-санаазыныҥ јаҥырганыла колбулу. Аймактыҥ башкартузыныҥ адынаҥ слерди Чагаа-байрамла уткып турум! Айыл-јуртыгарга ырыс, су-кадык, амыр-энчӱ, аргалу-чакту ла буудактар јок јӱрӱм кӱӱнзейдим!\nЗаури Казакпаев, Республика башкартузыныҥ адынаҥ физкультура ла спорт комитеттиҥ председатели:\n— Јакшылар ба, Оҥдой аймактыҥ албаты-јоны! Алтай Республиканыҥ Башкараачызыныҥ, Башкартузыныҥ Председателиниҥ Александр Васильевич Бердниковтыҥ адынаҥ следи ончогорды алтай калыктыҥ Чагаа-байрамыныҥ башталганыла уткып турум! Оҥдой аймактыҥ улузына ырыс, амыр-энчӱ ле јакшы јӱрӱм кӱӱнзейдим! Байрамла!\nАнатолий Атаров, Оҥдой јурттыҥ эл башчызы, райсоветтиҥ депутады:\n— Ага-карындаштар, эје-сыйындар, јашӧскӱрим, оогош болчомдор! Мен слерди Чагаа-байрамла изӱ уткып турум. Байа таҥла кӱн чыкканыла бистер, Оҥдойдоҥ чыгартылу улус, Абай-Кобыга барып, ак сӱдисле, арчынысла, бар-јок курсагысла саҥ салдыбыс. Алтайыска алкыш-быйанысты айдып, тӧрӧл јуртыска, тӧрӧл аймагыска, республикабыска, тӧрӧл орооныска ончо јакшы болзын деп, јаан суралта эттибис. Јаҥыс кара башту албатыны эмес, бистерле кожо амыр јуртаган ончо албатыларды Чагаа-байрамла база изӱ уткып турум! Ӧткӧн јылдыҥ катузы, јастыра алтамдары кийнисте артып калзын. Келген јылда бистер бойыстыҥ ийде-кӱчисти, нак болгонысты кӧргӱзип, ичкери јаан алтамдарла оноҥ ары јӱрӱмди улалтактар деп кычырып турум. Байрамла слерди!\nНина Кундучиновна Епишкина, Алтай Республиканыҥ культура нерелӱ ишчизи, 90 јылдардыҥ бажында Чагаа-байрамды орныктырган улустыҥ бирӱзи:\n— Оҥдой аймактыҥ эл-јоны, јерлештерим! Мен слерди бӱгӱн ӧдӱп јаткан Чагаа-байрамла уткып турум! Бӱгӱн Чагаа-байрамыска 27-чы јыл толуп јат. Оны ӧткӱрип, канча јылдарга ӧчӱрбей апарган культура ишчилерине, бастыра эл-јоныма сӱрекей јаан быйанымды айдып турум. 1992 јылдаҥ бери ол ӧйдӧ чыккан бала, эмди эр јажына једип калган, 27-28 јашту болуп калган. Сӱрекей оморкоп јадым бу байрамысты чачпай, мынайып алып јӱргениске. Эмди байрам деген немени тегиндӱ эмезин ончогор кӧрӱп јадыгар. Ол ӧйдӧ бис ӧткӱрип турарыста, бистиҥ кеп-кийимис те мындый јараш болбогон, курсак та мындый болбогон. Эмди кӧрӱгер, бастыра албаты-јонныҥ јараштарын! Оны ӧткӱрер керек. Бистиҥ албатыныҥ ӧзӱмин кӧргӱзип јаткан байрам. Албаты бой-бойын кӧрӱп, сӱӱнип, кеп-кийимин оноҥ јараш эдип, курсак-тамагын оноҥ амтамду эдип, белетеп турганын кӧрӧдибис. Мен слерди мындый јаан байрамла уткып, су-кадык, эзен-амыр, бала-баркагар јакшы чыдазын, сӧсуккур болзын, айылы-јуртаарда курсак-тамагар, алама-шикир ажынып јатсын, мал-ажаар курсакту турзын, ӧлӧҥдӱ јатсын, бойлороор эзен-амыр јакшы јӱрӱгер деп кӱӱнзеп јадым. Јаан быйан!\nБу учурлу сӧстӧрдиҥ кийнинеҥ, кеп-кийимдӱ турчылар кӱреелей туруп, кол-колынаҥ тудужып, чӱмдӱ бијезин баштады. Кай, јаҥар-кожоҥ јурт ичиле јайылып, айландыра турган кырларга једип, јаҥылана берди.\nБайрам оноҥ ары јурт јеезелер ортодо башка-башка кӧрӱлерле, маргаандарла улалды: аш-курсактыҥ ла кееркедим эдимдердиҥ кӧрӱзи, тулактардыҥ кӧрӱзи, јайаандык конкурс, камчы, тебек, армакчы тартыш ла «кокыр-кӧк-бӧрӱ»… Айдарда, «кокыр-кӧк-бӧрӱ» байрамныҥ эҥ солун ла кӧп кӧрӧӧчилерлӱ маргааны болуп калды. Бу маргаанда тартыжулар чын Кӧк-Бӧрӱнеҥ уйан эмес дезе, јастыра болбос. Пыймалардаҥ, коробколордоҥ, агаш-саптаҥ, чоокыр бӧстӧрдӧҥ эдилген «аттарлу» кӧк-бӧрӱчилер ончо кӧрӧӧчилердиҥ сагыжына артып ла калар.\n— 1-кы јер – Хабаровка јурт јеезе.\n— 2-чи јер – Каракол јурт јеезе.\n— 3-чи јер – Ийин јурт јеезе.\nЈеҥӱчил јурт јеезелер билдирлӱ сыйларла кайралдаткан. Анайда ок, кажы ла јурт јеезеге 10 тере тон кӧктӧдӧтӧн кайрал-сертификат сыйлалды.\nБайрамныҥ база солун ойыны – ол «Шагай шаар» деп сагыжын ченеер ойын-головоломка. Койдыҥ кажыгын ла сӧӧгин агаштаҥ јаанада кезип, ойып, армакчыла буулап салган эдимди канча эр аайланбады, канчазы кажык-шагайды чыгарып-чечип кӧрбӧди, је сагыжы јеткен кижи табылбады. Арт-учында Кӱпчегенниҥ уулдары аайлап, чечип ийген. Айдарда бу ойынды белетеген кижи – јерлежис, јиит ус Чечен Епишкин болды.\nАлтай кӱреште он эки спортчы турушкан. Олор ортодо эҥ кӱчтӱзи ле чыйрагы болуп, Эжер Панов чыкты. Оны кайралдап, Оҥдой јурт јеезе ого семис кой сыйлады.\nСоокты соок дебей, аймактыҥ эл-јоны јуулыжып, алтай чӱм-јаҥын ундыбай, байрамдап турганы оморкодулу. Кӱн ашканча улалган, бийик кеминде ӧткӧн байрам келген Какай јыл бистерге јарамыкту болорыныҥ белгези деп санаа бар.\n« Обсудили состояние охраны труда\nБолее 20 новых детских садов построят в Республике Алтай »


17.08.2017 - altaicholmon\n«Тегерик стол» ӧтти\nАлтай Республиканыҥ талдаштарды тӧзӧп ӧткӱретен комиссиязында «тегерик столдо» эрмек-куучын ӧтти. Ондо «Гражданский контроль» деп ассоциация турушкан. Талдаачы тап-эриктерди корыйтан бу биригӱ сыгын айдыҥ 10-чы кӱнинде ӧдӧтӧн талдаштарга талалар канайда белетенип турганы јанынаҥ шиҥдештӱ иштер ӧткӱрет. Ого бастыра Россияныҥ тап-эриктер корыычылары кирет. Ассоциацияныҥ тӧс амадузы талдаштар керегинде јасактар канайда бӱдӱп турганын шиҥжӱзинде тудары. Jондык ӧскӧ организациялардаҥ\nИрбизекке кереести – Горно-Алтайскта\nАлтай Республиканыҥ эл-јоныныҥ чыгартылу улузы ӧрӧ турган башкаруга баштанып, алтай баатырга, атту-чуулу улуска, ол тоодо Ирбизекке кереес тургузары керегинде баштаҥкай эткен.\nСӱт ле эт бойыстаҥ болзын\n1 млн гектардаҥ кӧп\nАр-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла јӧӧжӧлик колбулар аайынча министр А. Алисовтыҥ јетиргениле, Алатай Республикада мӧштӧр ӧзӱп турган тайгалардыҥ текши кеми 1,1071 млн гектар.


Улус јаантайын коруда - altaicholmon\nӰлӱрген айдыҥ 29-чы кӱнинде Росгвардияныҥ кору службазы (вневедомственная охрана) бойыныҥ профессионал байрамын темдектеген. Тӱн болзын, тӱш болзын, коруда болуп, ороонныҥ ла тергеениҥ албаты-јонын каршучылдардаҥ корулап турган улус керегинде биске Алтай Республикада национальный гвардияныҥ ведомстводо эмес јуучыл кору бӧлӱгин башкарган Евгений КОРОБЕЙНИКОВ куучындады.\n— Евгений Анатольевич, коруныҥ јуучыл бӧлӱгиниҥ тӧзӧлгӧниниҥ јолы керегинде куучындап берзегер? Ведомстводо эмес кору бӧлӱктиҥ ишчилери эжиктерде отурган «вахтер» деп адаткан улусты солыган…\n— Бистиҥ службаныҥ тӧзӧлгӧниниҥ јолы туку 1952 јыл-даҥ башталат. Шак бу ла јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 29-чы кӱнинде СССР-дыҥ Министрлериниҥ соведи окылу јакаан јӧптӧгӧн. Оныҥ кийнинде милициялардыҥ бӧлӱктеринде тураларды, объект-јерлерди каруулдайтан бӧлӱктер тӧзӧлип баштаган. 1952 јылдаҥ озо јаан хозобъекттерди-јерлерди јажы јаан улус каруулдап туратан. 1959 јылдаҥ ала УВД-ларда кору иштерди бӱдӱретен аҥылу бӧлӱктер тӧзӧлип баштаган. Бу кире ӧйдӧҥ ала бӱгӱнги кӱнге јетире корулайтан, каруулдайтан иш чикезинеҥ солынып калды. Эмди бу иште јажы јаан пенсионер улус кӧрбӧзигер. Табыжы јаан сигналдарды «видеонаблюдение, сигнализация» деген эп-аргалар солыды. Каршучылдарды токтодорго, граждандарды, олордыҥ иштеп-јӱрӱп турган јӱрӱмдик баалу-чуулу объекттерин корулайтан јуучыл бӧлӱктер иштеп баштаган.\n2016 јылда ведомстводо эмес коруныҥ бӧлӱктери Национальный гвардияныҥ федерал службазына кийдирилген. Олордыҥ тӧс амадузы текши улус јӱрер јерлерди, таҥынаҥ улустыҥ ла биригӱ-бирликтердиҥ ар-јӧӧжӧзин каршучылдардаҥ корыыры деп темдектелген. Јуучылдардыҥ корып-каруулдап турган объект-јерлери провод јок колбуларла, коруныҥ цифровой технологияларды тузаланган эҥ ле калганчы системаларыла јеткилделген. Кандый бир јерде каршучыл шок кылык эдип јатканы илелелген болзо, оны тургуза ла табып, оноҥ тӱрген тудуп аларына ууландырылган бӱгӱнги кӱнниҥ кору системазы јакшы иштеп јат.\n— «Росгвардия» деп бичип салган патрульдагы автокӧлӱктер каланыҥ оромдорыла маҥтадып турганын кӧп кӧрӧргӧ келижет. Олор кандый иш бӱдӱредилер?\n— Росгвардияныҥ каршучылдар тудатан бӧлӱгиниҥ ишчилери тӱнде-тӱште иштегилеп јат. Олор кажы ла объект-јердеҥ келген јетирӱге, кычыруга тӱрген-тӱкей келип, каршучылдарды тудар ишти бӱдӱредилер. Бӱгӱнги кӱнде бистиҥ корубыста 500 объект туруп јат. Олордыҥ ортозында — акча-манатту ла кредит учреждение-бирликтер, амыраарыныҥ ла садуныҥ тӧс јерлери. Јонјӱрӱмдик тӧс јерлер — эмчиликтер, балдардыҥ садтары, школдор, ӱредӱлӱ заведениелер — аҥылу коруда. Бу адалган јерлерде не-не боло берзе ле, бистиҥ јуучылдар тоолу ла минуттардыҥ туркунына једип барар аргалу.\n— Чындап та, сигнал-јетирӱ болзо, канча кире ӧйдиҥ туркунына слердиҥ ишчилерер једип келгилейт?\n— Бистиҥ служба эҥ ле тӱрген келип турган коручылдардыҥ тоозына кирет. Каршучылды тудатан группаныҥ (группа задержания) јуучылдары 3-4 минуттыҥ туркунына јетирӱ келген јерде болгылайт. Мында Горно-Алтайск ла Майма башка-башка бӧлӱктерге бӧлӱнип калганын темдектеер керек. Кажы ла патруль-группада бойыныҥ темдектелген јери бар. Олор бу јерле јӱрӱп, јаҥды буспазын јеткилдейдилер. Патрульдыҥ јааны да, кӧлӱктердиҥ тискинчилери де кандый объект кайда турганын, оромдордыҥ турганыныҥ аайын сӱреен јакшы билгилеер. Оныҥ да учун олор јетирӱ келген јерге тӱрген-тӱкей једип баратан јол-маршрутты темдектеп иштейдилер.\n— Росгвардияныҥ ишчилерине каршулу керектер аайынча јорыктаарга кӧп келижет пе?\n— Јӱк ле 2021 јылда бистиҥ јуучылдар корулап турган јерлерге 60 катап табару эдилген, олорды токтодорго келишкен. Ол тоодо тӧрт каршулу керек ачылган, јӱстеҥ ажыра административный јаҥбузуштар илезине чыгарылган. Каршучылдардыҥ јаҥбузуштарын алза, эҥ ле кӧп деп уурылар эдип турганын темдектеер керек. Оныҥ кийнинде су-кадыкка эдилген каршуларды, ӧскӧ улустыҥ ар-јӧӧжӧзин мензинерге мууканганын адаар эдим. Онойдо ок улус јӱрер јерлерде јӱретен ээжилерди бусканын, кӧп улусту јерлерде эзирик јӱргенин база темдектеерге јараар. Ведомстводо эмес коруныҥ ишчилери улуска јаантайын болужарга белен. Кезикте бу иш бистиҥ молјубыс эмес те болзо, болушты јетиредис. Онойып, быјыл сыгын айда Алферово јуртта јеҥил кӧлӱктӱ тискинчи 16 јашту кысты табарала, кача берген. Полиция изӱ тарыйын јетирӱни јайып, каршучылды бедиреер ишти кӧндӱктирген. Патрульда болгон бистиҥ ишчилер бу учуралда база јаан болужын јетирген. Оныҥ турултазында каршучыл тӱрген тудулган ла МВД-га јетирилген. Мындый учуралдар бистиҥ ижисте база болуп јат.\n— Таҥынаҥ улустыҥ ар-јӧӧжӧзин корыыры канайда ӧткӱрилет?\n— Кижи ишке барып јадала, ол эмезе амыраарга ӧскӧ тергеелерге јазанып турала, айыл-јурты, ар-јӧӧжӧзи коруда болор деп бӱдер учурлу. Росгвардияныҥ кору бӧлӱги бу ишти бӱдӱрер аргалу, бӱдӱрип јат. Бӱгӱнги кӱнде бис таҥынаҥ 340 кижиниҥ ар-јӧӧжӧзин, айлы-јуртын корулаарын бӱдӱредис. Ижис калганчы технологияларга тайанылганын темдектеген эдим. Ол таҥынаҥ кору бирликтердеҥ эмеш башка болгонын айдар керек. Бистиҥ служба государстволык структураларга кирип турганынаҥ улам, бӱдӱрип турган ижистиҥ кеми бийик.\n— Эл-јонды корыыр иште иштеген коручыл-јуучылдардаҥ кемди адап ийер эдигер?\n— Бистиҥ јуучылдар — черӱде болгон јиит улус. Эҥ ле артык иштӱ деп бӱгӱн мен Иван Алтайчиновты, Александр Ардиматовты, Сергей Атамановты, Виталий Бутенконы, Сергей Дюкаревти, Алексей Ковтунды, Николай Краевти, Олег Латышковты, Павел Лямкинди, Алексей Новиковты адаар эдим. Бу јуучыл-коручылдарды взводтордыҥ јаандары башкаргылайт. Олор службазыныҥ ижин сӱрекей јакшы билгилеер. Тӧзӧлгӧзи бириктирилген коруныҥ пульттарында база ченемели јаан ишчилер отургылайт. Олор јеткер, каршу керегинде јетирӱлерди патрульга тургуза ла јетиргилейт. Корудагы объекттерде каршуны, каршучылды токтодорго, илезине чыгарарга, тудуп аларга бу улус ончозы тӱрген-тӱкей, теҥ-тай иштейдилер.\n— Адакыда билерге турганыс, слердиҥ службага иштеп келерге кӱӱнзеген јиит улус кандый талдаштар ӧдӧдилер?\n— Росгвардияда молјузын ӧдӱп, иштеерге турган улуска некелте тыҥ деп айдар эдим. Элдеҥ ле озо кылык-јаҥын, морально-психологиялык кемин кӧрӧдис, оноҥ су-кадыгыныҥ айалгазын, јаман кылыктар бары-јогын. Онойдо ок олор психологтыҥ шиҥдежин, полиграфты ӧткӱлейт. Јаҥы келген кажы ла јуучыл ӱч айдаҥ ала алты айга јетире стаж ӧйди ӧдӧт, јӱк оноҥ подразделениеге кӧчӧт. Иштеги профченемели, билгири, турумкайы ла кӱчи иш туркунына кожулат. Бистиҥ ишчилер јуучыл ӱредӱлерди јаантайын ӧткӱлейт. Спортивный залдар, тирлер, адыштар (стрельбища) гвардеецтердиҥ квалификациязын бийиктедетен јерлери болуп јат.\nТекши айдар болзо, Росгвардияныҥ Алтай Республикадагы бӧлӱги бойыныҥ ижин чындык бӱдӱрет деп темдектеер эдим.\nА. Антропов куучындашкан


03.08.2018 - altaicholmon\nШабалинде јаҥы цех ачылды\nШабалинде эттеҥ јӱзӱн—башка продукция эдетен цех ачылды, мында азыйда «Айас-1» деген кооператив иштеген. Предприятиениҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы, јурт ээлемниҥ министри Александр Манзыров турушты. Калганчы јылдарда АР-дыҥ Башкарузыныҥ болужыла кӧп саба аймактарда мал сойотон пункттар иштеп баштады, Эттеҥ јӱзӱн-башка продукция чыгаратан цехтер база кӧптӧйт. Темдектезе, 2017 јылда Кош-Агаш аймакта Jаҥы Белтирдеги, Кан-Оозы\nТӧрӧл Боочы јуртка эзен!\nКарагол ӧзӧк ичинде Кару-кару јоным бар, Боочыларды ажып барзам, Боочы деген јурттым бар. Бу јуукта Оҥдой аймакта Боочы јурттыҥ байрамы кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧтти. Тал-тӱштиҥ 11 саадында башталып, концерт-ойындарла улалып, јӱк эҥиргери тӱгенген. Байрамда јурттыҥ эл-јоны, ады-јолы јарлу јерлештери, коштой јаткан Кан-Оозы аймактаҥ айылчылар туруштылар.\nКин эне — алкыш-быйанду кижи\nАлтай улус азыйда Алтайынаҥ тыҥ ла ырабайтан. Кайда да ыраак талада эмезе калада алтай кижи јуртап јатканын уксаҥ, јаан солун, јилбӱ болгон эди. Бӱгӱнги кӱнде алтайлар кайда барбайт, кайда иштебейт деп айдарыҥ. Тӱндӱктиҥ, Ыраак Кӱнчыгыштыҥ тергеелеринде, керек дезе, ичкери јаан калаларда, Кореяда да иштеп тургандарын угадыс. Кезик тергеелерде, темдектезе, Сахалинде алтайлардыҥ јаан јерлежӱ-диаспоразы да тӧзӧлгӧн.\nМонополияла тартыжарын тыҥыдар\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников монополияла тартыжар федерал службаныҥ јааныныҥ ордынчызы Виталий Королевтыҥ турушканыла ээчиде база бир јуун ӧткӱрди. Jуунда конкуренцияга учурлалган сурактар кӧрӱлген.\nКеендиктиҥ ле јараштыҥ телекейинде\nБалдардыҥ кеендик ле амыраш аайынча јайгы краевед лагери каладагы 2-чи таҥмалу кӱӱлик санатта ла В. К. Плакастыҥ адыла адалган ресгимназияда иштеген. Экинчи таҥмалу кӱӱлик санатта балдардыҥ јайаандык лагери аайынча ӱлекер ишти јиит ӱредӱчилер Айсура Белеева ла Айдар Саланханов јайаан таскадулу урокторы ажыра бӱдӱрген.\nБистиҥ јииттер — «Тавридада!»\nБистиҥ ороондо јашӧскӱримниҥ башка-башка форумдарын ӧткӱрери јакшынак јаҥжыгу болуп калган. Бу јууктарда дезе «Тавриданыҥ форумында јаба» деген сменаныҥ ээчиде база бир ижи тӱгенди. Бу форумда беш јӱстеҥ ажыра јиит кижи турушкан. Олор јаҥы билгирлер алып, шӱӱлтелериле ӱлежип, айылдарына бийик кӱӱн-санаалу јангандар.\nТашка салган сӧс ундылбас\nОҥдой јуртта јуртап јаткан јурукчы, балдардыҥ јайаандыгыныҥ тӧс јериниҥ ӱредӱчизи Борис Киндиковтыҥ ады-јолы элбеде јарлу. Бу јуукта ол уулы Иженле экӱ «Древние письмена Онгудайского района» деген сӱреен солун, јилбилӱ бичикти ӧмӧ-јӧмӧ белетеп чыгарды. Солун бичиктиҥ тиражы 200. Эл-јон бичикти тӱрген-тӱкей алып ийзе, такып ойто кепке базар арга бар.


Республиканыҥ башчызы ижин окылу баштаган - altaicholmon\nРеспубликаныҥ башчызы ижин окылу баштаган\nОлег Хорохордин Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели болуп окылу иштеп баштаганын керелеген чӱм-јаҥ ӱлӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинде республиканыҥ тӧс калазында П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ӧткӧн.\nКӧдӱриҥиде АР-дыҥ парламентиниҥ депутаттары, АР-дыҥ башкарузыныҥ турчылары, айылчылар ла кычырган ӧскӧ дӧ улус турушкан. Олег Хорохордин, јасакталган ээжиле, Алтай Республиканыҥ Конституциязына колын салып, алтай ла орус тилдерле черт берген.\nРФ-тыҥ Президентиниҥ Сибирьдеги федерал округтагы чыдулалган чыгартулу кижизи Сергей Меняйло Олег Хорохординди јамыга окылу турганыла уткуп, республиканыҥ эл-јоныныҥ тузазына једимдӱ ле турулталу иш кӱӱнзеген.\nОлег Хорохордин јондыкты бириктиргенин, эл-јон ого бӱткенин, улус оныҥ темдектеген јолын јаратканын ла келер ӧй јакшы болорына ижемјилери оныла колбулу болгонын ӧткӧн талдаштардыҥ турулталары кӧргӱскен деп, ол айткан.\n«Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ јамызында Слерге турулталу иш, тургускан амадуларга једерге турумкай болорын кӱӱнзейдим. Слердиҥ ижигердиҥ турулталары Россияныҥ Президентиниҥ ле Алтай Республиканыҥ эл-јоныныҥ талдажы чын болгонын алаҥзу јогынаҥ керелезин» – деп, Сергей Меняйло айткан.\nОлег Хорохордин талдаштарда оны јӧмӧгӧн ончо улуска быйанын айдып, эл-јонныҥ алдында јаан каруулу болгонын ла олордыҥ бӱдӱмјизине турарга кӱчин кысканбай иштеерге белен болгонын угускан.\n«Бӱгӱн мен мында јуулган, бистиҥ тергеебис кемниҥ ӧзӧгине јуук болгон ончо улусты бирлик кӱӱндӱ болорына, Алтай Республиканыҥ келер ӧйин сананып, кожо иштеерине кычырар кӱӱним бар. Ичкери кӧрӱмдӱ ончо улусла јӧптӱ ле ӧмӧ-јӧмӧ иш болорына иженедим. Бистиҥ ончобыста сӱрекей јаан јаҥыс амаду – республиканы ӧзӱмниҥ тӧзинеҥ ала јаҥы јолына кӧчӱрери, бу эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын билдирлӱ бийиктедерине экелер. Мында биске ороонныҥ башкартузы ла федерал тӧс јер болужарга белен» – деп, Алтай Республиканыҥ башчызы айткан.\nБашкараачыныҥ ижинде эҥ учурлузы – ак-чек, ачык болоры, профессионализм, чындыкты баалаары ла каруулу болоры деп, ол аҥылаган. Башка-башка укту улус нак јадары тергее ичкери ӧзӱп барарында тӧзӧлгӧ айалга, мыны буспай кичеерин ол темдектеген.\n«Ийделӱ Алтай» деген программаныҥ кычырузы – «бӱдӱмјиге турары, ӧзӱмди јеткилдеери, тургускан амадуга једери» – талдаштарда айдылган кычырулар эмес, ол кӱнӱҥ сайынгы иш ле мен оныла башкарынарым. Јаҥ улустыҥ јилбӱзине иштеер аргалу ла иштеер деп, мен алаҥзыбай јадым. Ончогорго база катап быйанымды айдадым. Бистиҥ Алтай Республикага тузалу болорго менеҥ камаанду ончо ишти эдерим деп, сӧзимди бередим» – деп, тергеениҥ башкараачызы айткан.\nОлег Хорохордин Алтай Республиканыҥ башкарузында ла аппарадында кубулталар болоры керегинде айдып, бу кубулталар бӱдӱреечи јаҥныҥ ижиниҥ турултазын бийиктедер амадулу болгонын темдектеген.\nОл анайда ок Эл Курултайдыҥ депутаттарын талдаштарда јеҥӱ алганыла, Владимир Тюлентинди парламенттиҥ башкараачызына тудулганыла уткыган.\nВладимир Тюлентин Олег Хорохординди јамыга турганыла тергеениҥ бастыра депуттарыныҥ адынаҥ уткыган. «Алтай Республиканыҥ парламентиниҥ јаҥы тудуузы Слерге бастыра баштаҥкайларыгарда тайанатан ла јӧмӧйтӧн арга болорына мен алаҥзыбай јадым, нениҥ учун дезе јасакчы јаҥ камааны јок јаҥ да болзо, бистиҥ амадубыс јаҥыс – ол Алтай Республиканыҥ ӧзӱми» – деп, спикер айткан.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» мениҥ салымымда»\nБыјыл кӱчӱрген айдыҥ 15-чи кӱнинде бистиҥ газет тӧзӧлгӧнинеҥ ала 100 јылдыгын темдектеер. Оныла колбой, редколлегия 2022 јылдыҥ чаган айыныҥ 11-чи кӱнинеҥ ала кӱчӱрген айдыҥ 7-чи кӱнине јетире журналисттер ле кычыраачылар ортодо «Алтайдыҥ Чолмоны» мениҥ салымымда» деген литературалык конкурс јарлап јат. Биске тӧрӧл газетле колбулу болгон солун учуралдар, туштажулар ла јол-јорыктар керегинде бичигер! Слердиҥ јӱрӱмигерге ле


02.11.2017 - altaicholmon\nАгаштардыҥ айалгазы шӱӱжилген\nБу јуукта Башкаруда ӧткӧн јуунда агаштарды курт-коҥыстаҥ корыырыла колбулу сурактар шӱӱжилген. Jуунда АР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла јӧӧжӧлик колбулар аайынча министри А. Алисов ло оныҥ ордынчызы Л. Капустина туруштылар.\nJойу кижини ӧткӱрбезеҥ, 2,5 муҥ салковой…\nРоссияныҥ Президенти В. Путин бу јуукта база бир јасакка кол салды, ондо айдылганыла, Россияныҥ административный јаҥбузуштар керегинде Кодексиниҥ 12.18 статьязында кубулталар эдилер.\nКвартиралар учун тӧлӧмирлер астаар ба?\nУлус јаткан туралары учун тӧлӧйтӧн акчаныҥ кеми там ла бийиктейт. Мындый айалганыҥ бир шылтагы, специалисттердиҥ шӱӱлтезиле, управляющий компаниялардыҥ «кылыгында».\nБалдарга – мызылдууш кийимдер\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱчилери ле Госавтоинспекцияныҥ ишчилери јаба аҥылу акция ӧткӱрдилер. Оныҥ ады—«Jолдордо кӧрӱнип тур».\n«Jажыл» туристтер кӧптӧйт\nСайлугемниҥ национальный паркы јай ӧйинде ӧткӱрген иштердиҥ турулталарын кӧрди, шак ла бу ӧйдӧ туристтердиҥ тоозы эҥ бийик кеминде болот.


Эске алып, быйанду jӱредим | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nКӱн jаркыны соогончо,\nКамчы сынду Алтайга\nКан акпазын качан да,\nКайран бистиҥ jыргалыс\nУндылбазын качан да.\nJылдыҥ ла меестерде марал чечектеген, кобыларда кӧктамандар чыккан ӧйдӧ бистиҥ ороон Улу Jеҥӱниҥ байрамын ӧткӱрет. Бу сӱӱнчиниҥ ле карыкчалдыҥ байрамы. 1941 jылда Тӧрӧлин ӧштӱлердеҥ корыырга адаларыс jуу-чакка атанган. Олордыҥ кӧп сабазы кайра jанбаган.\nКаракол бажында кырларга курчаткан кару Кулады алтайыстаҥ jууга баштапкы алдыртула атангандардыҥ тоозында мениҥ адам Белеков Jылчы Майманович. Ол 1912 jылда Кулады jуртта кара майман сӧӧктӱ Белек деп кижиниҥ билезинде чыккан. Белек Солтонныҥ уулы Апчы уйазынаҥ таркап барган калдыгы. Белектиҥ балдары: Токы, Чадай, Тарбай, Сары, Jылчы, Ука. Адам школдо ӱренбеген, бойы алдынаҥ кычырып, бичип ӱренип алган. Ол 1935 jылда черӱге атанып, jуучыл молjузын Ыраак Кӱнчыгышта 673-чи кавалерийский полкто ӧткӧн. Черӱде атка jакшы отурарыла, капшууныла, чыйрагыла аҥыланган. Полкто джигитовка ӧткӧн, jе алтай уулдарга ӱренерге jеҥил болгон. Черӱдеҥ 1937 jылда jанып келген. Тӧрӧл jуртында иштеп турала, кыпчак сӧӧктӱ Адунова Кумала биригип, биле тӧзӧгӧн. 1938 jылда олордыҥ билезинде баштапкы уулы Жора (Александр) чыккан.\nJылчы Майманович 1941 jылда Ада-Тӧрӧл учун Улу jуу башталарда, баштапкы алдыртула jаан изӱ айдыҥ 12-чи кӱнинде Тӧрӧлин корыырга jууга атанган. Чыйрак, шулмус jуучылды кӧндӱре ле кавалерияга алган. Кыска ӧйдиҥ ӱредӱ-тазыктырузыныҥ кийнинеҥ jуучылдарды jуу-согушка аткарган. Jылчы Майманович 2-чи Украинский фронтто баштапкы гвардейский кавалерийский дивизияныҥ 3-чи кавалерийский полкында турган. Кочкор айдыҥ 23-чи кӱнинде 1942 jылда Тӧрӧлин ӧштӱлердеҥ корыыр jуучыл черт берген. Черкасск калада ӧдӱп турган jуу-согушта турушкан, Кировоград учун jуу-согушта jуулажып турала, оҥ будына ла тӧжине тыҥ шыркалаткан. 1942 jылда энемге слердиҥ ӧбӧгӧнӧӧр jууныҥ jалаҥында ӧштӱле кӱӱн-кайрал jок тартыжып, jер jастанып jыгылган деп кара бичик (похоронка) келген.\nМесто рождения Алтайский край, Онгудайский р-н,с.Колодижное\nПоследнее место службы штаб 1 гв.кд\nзахоронения Орловская обл., Ульяновский р-н,\nКолосовкий с/с, с. Колосово\nАдам ӱч ай госпитальда jадып эмденеле, jазылып, ойто ло ӧштӱле jуулажарга атанган. Ол 7-чи гвардейский кавалерийский полкто кавалерист болуп, ӧштӱлерле jуулажат. 1943 jылда от-калапту jуу-согушта колына тыҥ шыркалаткан. Госпитальда эмденип, ойто ло ӧштӱле jуу-согушка кирет. Jылчы Майманович Украинаны jайымдаар jуу-согушта турушкан. Ол 1944 jылда (24.01-17.02.) ӧштӱни jоголтор Корсунь-Шевченковский операцияда турушкан. Бу jуу-согушта бистиҥ черӱ ӧштӱниҥ 10 дивизиязын оодо соккон.\nJылчы Майманович Украинаныҥ Шпола, Белая Церковь, Звенигородка деп городторын jайымдаар jуу-согуштарда турушкан. Адам jуу керегинде кӧп куучындабайтан, jе Белая Церковь каланыҥ jанында jуулашканы керегинде айтканы санаамнаҥ чек чыкпас: «Немецтер серкпениҥ ӱстинде пулеметту, а бис дезе ачык jалаҥда кардыҥ ӱстинде jатканыс. Бажыҥды кӧдӱрип ле ийзеҥ, ӧштӱниҥ снайпери адып турар. Атакага барып албай jатканыс. Бӱрӱҥкийди кийдиреле, атакага барып, ӧштӱлерди jоголтконыс». От — калапту jуу-согуштарда туружып, адам 1944 jылдыҥ кӱчӱрген айында шыркаладып, госпитальда эмденген кийнинде, айлына jандырылган. Jылчы Майманович мынайда канду jууны ӧдӱп, тӧрӧл алтайына jаскыда 1945 jылда jанып келген. Ол эки «Красная Звезда» орденле, «За победу над Германией» ле кӧп юбилейный медальдарла кайралдаткан.\nАдам тӧрӧл Кулады jуртында узак jылдардыҥ туркунына колхозтыҥ койлорын кабырган. Ол эш-нӧкӧри Кума Адуновнала кожо сегис бала азырап чыдаткан: Жора (Александр), Зина, Слава, Чечеш, Люда, Байкал, Галя, Обой (Сергей). Биске, балдарына, сӱрекей кару ада болгон. Кӧрӱш-таныштары, jерлештери ортодо тӧп, иштеҥкей кылык-jаҥыла аҥыланатан. Бистиҥ jуртыстыҥ улузы бой- бойлорына сӱрекей болужып jуртайт. Бисти, балдарды, кандый ла иште кожо апарып, ишке таскаткандар. Бу jерлештерис керегинде Jергелей Маскина «Элес jӱрӱмниҥ чалузы» (Горно-Алтайск, 2020, с.283) деп бичигинде бичиген: «Кижи кӱӱнин, кижи болужын карган энемле кожо кӧп кӧргӧнис. Карган энем капшай ла Jулдаш ла деп барар, Маркс деп барар, Jылчы деп барар. Эмди jаан улус — Бочкин Jулдаш, Белеков Jылчы, Бакчабаев Маркс. Jаандарыстыҥ кезиги бӱгӱн jок то болзо, балдарына быйаным айдып jадым». Jергелей Яковлевна бистиҥ jуртыс, jерлештерис, адаларыс керегинде бичигенине оморкоп jадым.\nАдам тӧжинде, будында, колында алган тыҥ шыркалардаҥ улам jаантайын оорып jӱретен. Jылдыҥ ла 9 майда jуучыл jерлештерис jурттыҥ клубында jуулыжып, тегерик столды эбире отурып, ӧткӧн ӧйлӧрди эзейтендер: адам, Ороев Jепишке, Мекечинов Токтой, Тундинов Аjыс, Борсуков Сепсен, Чекурашев Багыр, Ямаев Эрке, Шумаров Бокту, Кискин Чында. Бу кӱн кунукчылду да, jарык та, ол ок ӧйдӧ комыдалду да, кӧдӱриҥилӱ де болотон эмей. Уур оору-jоболдоҥ улам Jылчы Майманович 1984 јылда. кӱӱк айдыҥ 15-чи кӱнинде ӧбӧкӧлӧриниҥ jериндӧӧн атана берген.\nАдамныҥ кожо чыккан jаан акалары Ада-Тӧрӧл учун Улу jууда база турушкан. Белеков Чадай Белекович jууга 1942 jылдыҥ кичӱ изӱ айында барган. Ол инженерно-сапёрный черӱде jуулашкан. 1945 jылда jанып келген. «Красная Звезда» деп орденле, юбилейлик медальдарла кайралдаткан. Адамныҥ экинчи аказы Белеков Сары 1942 jылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 24-чи кӱнинде jууга атанган. Бу ла jылдыҥ jаан изӱ айында сурузы jок jылыйган.\nJылдыҥ ла тӧрӧл Кулады jуртымда албаты-jон, jаҥы ӧзӱп jаткан jаш ӱйе Мӧҥкӱлик кереестиҥ jанына jуулыжып, Тӧрӧли учун тынын кысканбай тартышкан jуучылдарды эзедип, чечектер салгылайт. Тӧрӧл jериске jайым экелген адаларыстыҥ jуучыл jолдорын ундыбай, олорло оморкоп быйанду jӱредис..\nАгару адыгар ла ат-нерегер ӱргӱлјикке артар »


«Эртенгизи — бойыстыҥ колыста...» - altaicholmon\nJурттыҥ бойында школ јок болгонынаҥ улам балдар Чопоштыҥ школында ӱренгилейт. Алтанга јуук баланы автобус кӱнӱҥ ле таҥ эртен урокторго апарып, тал-тӱште ойто кайра экелип јат. Бойында кӧлӱктӱ эне-адалар балазын ӱзеери ӱредӱликке јӱргизип, бойыныҥ арга-кӱчин тузаланып, балазын катап ла Чопош јаар апарат. Мынаҥ озо клубтыҥ туразында бир класста эки сменала баштамы класстар ӱренген. Jе ӱредӱликтиҥ некелтелерине бу класстар келишпей турганынаҥ улам, эмди балдар Чопоштыҥ школында ӱренет.\nКанча јылдарга улай Себи-Оозы јурттыҥ старостазыныҥ каруулу ижин Галина Владимировна Козорезова бӱдӱрет. Эмди бу кижиге 66 јаш. Jуртты јарандырары, оны ӧрӧ тартары, ӧскӱрери јанынаҥ кӧп сананып, старостаныҥ алдында келер ӧйгӧ бу сурактарла колбулу кӧп амадулар тургузылган. Эл-јонло бир шӱӱлтеге келип, олорло јӧптӱ иштейтени Галина Владимировнага јаҥы ачылта эмес. Ол мынаҥ озо кӧп јылдардыҥ туркунына Чопоштогы јурт јеезениҥ депутады болгон. Ветерандардыҥ биригӱзин эмдиге башкарат.\nJурт јерде кандый уур-кӱчтер туштайт? Чопоштогы јурт администрация Себи-Оозы јурттаҥ 7 беристеде, аймактыҥ тӧс јурты 50 кире беристе ыраагында турат. Jуртта кӧп сабазы јаан јашту улус јадат. Кандый ла сурагыла олор Галина Владимировнага баштанат. Jаан јашту улуска јорыктаарга кӱч, оныҥ учун староста сурактарды јууп, бирӱзин де тууразында артыргыспай, аайына чыгат.\nJаантайын ајаруда турган курч сурактардыҥ ла баштанулардыҥ бирӱзи — электроотло колбулу. Электроот ӧчкӧндӧ, тура ла јӱгӱреле, јазап берер кижини табары кӱч керек. Оныҥ учун аймактыҥ тӧс јуртынаҥ специалист алдыртарга келижет. Сууалгыштар јанынаҥ эмеш кӱчтер болгон, је аймактыҥ јааны А. Л. Механошинаныҥ болужыла сууныҥ сурагы эмди турбай јат.\nОдынга ла тудум иштерге агаш алары база бир јаан сурак. Оныҥ биледин аларга, канча базарыҥ, канча јерге кирериҥ, темдектедип чаптыртарга да канча кире ӧй барып јат. Галина Владимировнага агаш ээлемниҥ бӧлӱгиниҥ специалисттериле оныҥ учун база јаантайын туштажып, иштеерге келижет.\nJуртта да јаткан болзо, иштейин дегенде, ишти таап ла албай. Jиит уулдар агашла узанар, тура-мылча тудуп садар. Пилорама да ачып алган јииттер бар деп, Галина Владимировна куучындайт. Олордыҥ ижи кӧндӱгип калган, билери, ченемел-узы да јаанаган. Удабас ла јылулар келзе, јурттыҥ тӧс оромында турган клубтыҥ јанында јаҥыртулар башталары темдектелген. Пилорамада иштеп турган уулдар бу иште акту кӱӱниле туружар болгонын староста оморкоп айтты. Не дезе, кичинек јурттыҥ бойы ӧткӱрип турган јаан байрамдары бар. Темдектезе, Масленица. Ол Себи-Оозында јӱк ле блиналар јиириле ӧтпӧй јат. Бу байрам белетелген бир јаан сценарий аайынча ӧдӧт. Jе клубтыҥ јанына байрам кӧрӧргӧ, јуулган улуста бут тыштандырып отурар јер јок. Айдарда, келер ӧйдӧ мында узада отургыштар јазалып, сцена тургузары темдектелет. Мынаҥ озо сцена клубтыҥ тепкижинде болгон… Кажы ла јуртта Масленицада јаҥжыккан аайынча сыйлар белетелген столмо турат. Бу јуртта мынаҥ озо столмоныҥ ордына карагайга чыккылаган болгон болзо, быјыл клубтыҥ одожында килеҥ столмо тургузылды.\nТургуза ӧйдӧ јурттыҥ библиотеказыныҥ ишчизи хореографка заочно ӱренип, ижиле коштой балдарды бијелеерине ӱредип туру. База бир келин балдарды јураарына ӱредет. Бу ончозы кандый да ишјал јогынаҥ ӧткӱрилип турганын Галина Владимировна темдектеди. Школдогы уроктордыҥ кийнинеҥ балдар баскындабазын јеткилдеп, ӧйди тегин эмес, бойына тузалу эдип ӧткӱрерине тазыктыру иш ӧдӱп турганы јакшы баштаҥкай. Билелик сурактар мынайып кӧрӱлип, Себи-Оозы јуртта ајару јок артпай турганы ӧскӧ јурттарга јозок болот.\nКлубтыҥ туразыныҥ бир кыбында јуртта јаткандардыҥ болужыла «Русская изба» деп музей ачылган. Кемде кандый озогы казан-айак бар, ончозын экелгениниҥ шылтузында, јакшынак музей јазалып калды.\nБу јурттагы Jеҥӱниҥ паркында кичинек кереес-памятник бар. Оныла коштой Jеҥӱниҥ кӱнинде кӧдӱрип турган мааныныҥ столмозы туру. Jууныҥ јылдарында чыккан бир кижи ле јууда турушкан улустаҥ бир ветеран ол мааныны кӧдӱрип јат. Быјыл мында јаҥыдаҥ јаан иштер ӧдӧри темдектелет. Беседка, отургыштар кадалар. Мында ла оогош балдарга ойноор площадка јазалар. Бу ончо иштерде анчада ла јаан јашту улус эрчимдӱ туружат. Jииттердиҥ бир канчазы ижинде, артканы мындый иштерде туружарынаҥ кыйыжып турганы јарталды. Jе бу ла чоттолгон иштерде ӧмӧ-јӧмӧ иштеген болзо, ол ло јииттердиҥ бала-барказы мында ойноп јӱрерине јарамыкту јер боло берер эди. «Эртенгизи — бойыстыҥ колыста» деп, Галина Владимировна тӱп-шӱӱлтезин айтты.


Кујурлуныҥ јалтанбас јуучылдары - altaicholmon\nКујурлуныҥ јалтанбас јуучылдары\nКујурлуны Кӧксуу-Оозы аймактыҥ оогош деген јурттарыныҥ бирӱзи деп, кычыраачылар билер. Шак бу јурттаҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга тӧртӧнгӧ шыдар эрлер атанган, је ойто кайра јер-Алтайына он ло кижи јанган. Олордыҥ ортозында Наай Баясович Кебеков болгон. Кычыраачыларды Jажнай эјениҥ эске алынганыла таныштырып турум.\n«Мениҥ адам Наай Баясович Кебеков Кујурлу јуртта 1910 јылда Маҥырчы Матина ла Байыс Кебеков деп улустыҥ билезинде чыккан. Школдо ӱренбеген де болзо, бичик-биликти јакшы билетен. Jуунаҥ озо колхозто башка-башка иштерде иштеген: агаш та јарган, колхозтыҥ председатели де болгон. Ол ӧйдӧ госпланды ӧйинде, тутак-эш јогынаҥ бӱдӱрер керек болгон. Председатель болуп турала, адама ӱч пе айса тӧрт пӧ айга отурарга да келишкен. Аштыҥ планын бӱдӱре табыштырала, катап јакылта келгелекте деп, арткан ашты колхозчыларга ӱлеп берген. Оныҥ учун кату каруузына турарга келишкен.\n1930 јылда ол Jӱстӱк деген кысла айыл-јурт туткан. Баштапкы уулы тогус айлуда јада калган. Оноҥ мен чыккам.\nАдам јууга 1941 јылда атанган. Jууда ол старший лейтенант званиелӱ болгон, башка-башка фронттордо јуулажарга келишкен. Курскта да ӧткӧн от-калапту јууда турушкан.\nАдам бойыныҥ черӱчил молјузын ак-чек бӱдӱрген. Jууны-чакты Германияда тӱгезип, айылына 1946 јылда јанып келген.\nОл ойто ло колхозтыҥ јааны болуп иштей берген. Ада-энем 1951 јылда јеткердеҥ улам божогон. Олорло кожо В. К. Сычева деп ӱредӱчи болгон. Олорды Кадын суу апарган.\nУлу јууда мениҥ эки таайым, Михаил Майманович ле Николай Майманович Упановтор база турушкан. Михаил 1918 јылдыҥ, Николай дезе 1920 јылдыҥ. Таайларым экӱлези ӱредӱчи улус болгон, јааны Ак-Кемде, оогожы Кујурлуда балдар ӱреткен. Оноҥ озо олор рабфакты ӱренип божоткон. Михаил таайым билелӱ, бир кысту, Николай таайымда биле јок болгон.\nНиколай 1942 јылда Житомир калада бомбалардыҥ алдынаҥ (бомба тӱшкен турадаҥ) балдарды аргадап јадала божогон деп, похоронка келген.\nМихаил дезе јууныҥ учына чыгып барадала, 1945 јылдыҥ кандык айыныҥ 29-чы кӱнинде јер јастанып јыгылган деп коркышту чаазын келген. Таайым танковый частьтыҥ командири болгон. Командирге ол јуу ӧйинде Ленинск-Кузнецк деп јерде ӱренген.\nТӧрӧлин корыган ат-нерелӱ улустыҥ ортозында бистиҥ де оогош јуртыстыҥ јалтанбас, јана баспас јуучылдары болгоныла бис оморкоп јӱредис. Jалтанбас јуучылдардыҥ ады-јолдоры ундылбазын деп, бала-баркага куучындап јӱредис. Jуртыста олордыҥ ады-јолдорын ӱргӱлјикке кереестеген кереес те бар. Мында јылдыҥ ла кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде митинг те, ойын-концерт те ӧдӧт. Бис олорго быйанду јӱредис».\nН. САЙЛАНКИНА бичип алган,


12.10.2021 - altaicholmon\nБийик учушту эмчи керегинде сӧс\nТуй ла бир јыл кайра мындый ок сары бӱрде јӱрӱмнеҥ јаркынду кижи, кару эне, эш-нӧкӧр, эрке эје, орооныстыҥ нерелӱ эмчизи Кудирмекова Тамара Карамаевна сала берген. Оныҥ эземине учурлай кожо иштегендериниҥ, јерлештериниҥ, тӧрӧӧндӧриниҥ бу тоомјылу эпши керегинде эске алыныштарын, айтканын јарлайдыс. Тамара Карамаевна 1940 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 9-чы кӱнинде Оҥдой аймактыҥ Кулады јуртында чыккан. Барсуков\nАгару энелерге – ӱргӱлјиге ӱзӱлбес мак!\nШак ла мынайда адалган аллеяныҥ ачылтазы ӱлӱрген айдыҥ 7-чи кӱнинде Улаган аймактыҥ Чибилӱ јуртында ӧтти. Аллеяда 90-ноҥ ажыра ӱй улустыҥ керемикалык фотојуруктары тургузылган. Ӧткӧн тӱӱкилик јолдо бу ӱй улус ончо бойыныҥ арга-кӱчин колхоз-совхозтыҥ ижине беринген. Ол тоодо Улу јууныҥ балдары, тул арткан келиндер, тылдыҥ ишчилери. Јурттыҥ кажы ла билезин алып ийзе, андый ӱй кижи бар.\n«Кӱӱлик колбуда мен он jылдаҥ ажыра»\nБистиҥ тергеебисте jайалталу jииттер сӱрекей кӧп. Олор бойыныҥ jолын талдап, билгирин бийиктедип, бӱдӱрип турган ижин тереҥжиде апарат. Jииттер бойын башка-башка ууламjыларда ченеп, узын тыҥыткылайт. Ондый улустыҥ тоозында — кӱӱ чӱмдеечи Сергей Домашних. Јииттиҥ ады-јолы бу jуукта анчада ла кожоҥчы улустыҥ ортозында элбеде jарлу боло берди. Сергей бойыныҥ ӧбӧкӧзи керегинде «Домашних деп ӧбӧкӧлӱ улус республикада эки\nКуш чылап кайып учарга…\nЭптӱ јараш јикпелерлӱ, баштарында пилотка кийип алган јараш стюардессаларды кижи кинодоҥ, ол эмезе бойыҥ самолетло учкаҥда, кӧрӧтӧн эдиҥ. Кижи сананганда, стюардесса – ол кеберкек чырайлу, јаантайын улуска кӱлӱмзиренген, эптӱ јараш кийимдӱ, самолеттыҥ салоныла базып, пассажирлерге чай, суузын берер кыс. Је чынын айтсабыс, стюардессаныҥ ижи – ол эҥ каруулу ла амыры јок иштердиҥ бирӱзи. Бу ишчинеҥ\nБис Сибирьдиҥ улу јаан алтай јурукчызы Григорий Иванович Гуркинди 1937 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 11-чи кӱнинде кайда адып салганын билбезис. Шак оныҥ учун бис бу кӱнде оныҥ Горно-Алтайсктагы тургузылган кереес-памятнигине келерис. Алтайыныҥ ады-чуузын чыгарган јайаан јайалталу, јана баспас, турумкай ӧзӧктӱ јерлежистиҥ ады-јолын эзедип, кереестеп саларыс. Григорий Иванович Гуркин (Чорос-Гуркин, 1870 ј. Улалу ј. – 1937 ј.)\nКейде кемјӱ бар эмей\nСыгын айдыҥ 28-чи кӱнинде «АЧ» газеттиҥ корреспонденти С. К. Танытпасов бӱткӱл бӱкке бичимелиниҥ бажында карарткан таныктарла «ончо jасактар ортодо кӧрӱ болзо, эҥ ле тузаланбай тургандардыҥ тоозына кыйалтазы jогынаҥ «Алтай Респбуликада јуртаган калыктардыҥ тилдери керегинде» јасак кирери јарт» деп бичийт. Јасак бӱткӱлинче эмес, оныҥ алтай тилди эл-тергеелик эткен тизимдери. Јок туру, как куру сӧс ол. Карын\nЭкономиканыҥ бӧлӱгинде тӧс ууламјы болуп артат\nБистиҥ тергеениҥ агропромышленный комплексиниҥ ишчилери бойлорыныҥ байрамын јаҥжыкканы аайынча ӱлӱрген айдыҥ башталганында темдектейт. Удабас Горно-Алтайскта ого учурлай кӧдӱриҥилӱ јуун ӧдӧр. Алтай Республиканыҥ экономиказыныҥ бӧлӱгинде ол тӧс ууламјылардыҥ бирӱзи болуп јат. Республиканыҥ эл-јоныныҥ 70 проценти јурт јерде јадат. Бу ээлем олордыҥ јадын-јӱрӱминиҥ тӧс ууламјызы ла кирелте алып турган сок јаҥыс јери болуп јат деп айдар керек.\nЭземди чеберлеп алалы\nАкташтагы Станислав Моховтыҥ адыла адылган орто текши ӱредӱлӱ школдо «Эземди чеберлеп алалы» деген ӱлекер јӱрӱмде ичкери јолын алынып, эрчимдӱ бӱдет. Солун ӱлекердиҥ тӧс туружаачылары «Јакшыны Сыйлайдым» деген отрядтыҥ волонтерлоры. Олор ӧдӱп јаткан јылда «Јакшы керек каникулдарга барбас» деген бастырароссиялык кӧрӱ-маргаанда јеҥӱчилдер болуп чыккан. Шак бу ӱлекер Ада-Тӧрӧл учун Улу јууны кӧргӧндӧрдиҥ, оны ӧткӧндӧрдиҥ — тылда