Ак айдыҥ, ак сӱттиҥ, ак санааныҥ байрамы - altaicholmon\nАк айдыҥ, ак сӱттиҥ, ак санааныҥ байрамы\nАлбатылар најылыгыныҥ байзыҥында тулаан айдыҥ 16-чы кӱнинде боодо јаҥду калыктардыҥ Jаҥы јылына учурлалган јарыктыҥ, јылуныҥ ла јакшыныҥ Сагаалган (Ак ай) деген байрамы ӧтти.\nКочкор айдыҥ 16-чы кӱнинде Кӱнниҥ чыкканыла эл-јонныҥ эҥ сӱӱген ле сакыган Ак айдыҥ байрамы келет. Кирген јаҥы јылдыҥ байрамы туй ла бир айга улалат. Бу байрам јастыҥ, ак сӱттиҥ, онойдо ок ар-бӱткенниҥ ойгонгонын, кижиниҥ кӱӱн-санаазы јарып, ачык-јарык, кӱӱнзек ле кӱндӱзек болуп, келишпестерди туура таштап, сын-арказы сергек, ижемјиниҥ, килемјиниҥ ачык јолын јолдогонын керелеп јат.\nБоодо јаҥын јаҥдаган калыктар Ак айдыҥ байрамын јылдыҥ ла энчикпей, ӧкпӧӧрип сакыйт. Бу јаан байрамды Бурятияныҥ, Калмыкияныҥ, Тываныҥ, Монголияныҥ эл-јоны элбеде, бийик кеминде акту кӱӱндеринеҥ бирлик кӱӱн-тапла темдектейт. Сагаалганды — Ак айдыҥ байрамын јыл туркунына сакып турганында бойыныҥ тереҥ учуры бар. Олор бу байрамы ӧйинде бойыныҥ јуук улузына, тӧрӧӧн-тӧркиндерине, јаан ӱйениҥ тоомјылу улузына айылдап, су-кадык, амыр-энчӱ, ырыс-кежик, эҥке-тоҥко јадын-јӱрӱм кӱӱнзеери агару керек деп кабайдаҥ ала, байла, билер.\nАкту кӱӱндеринеҥ амадап, сый сыйлаары база азыйдаҥ келген јакшынак јаҥжыгу деп, байрам ӧйинде уткуулду сӧстӧрин айткан улус темдектеди.\nБу албатыларда Jаҥы јылдыҥ байрамында сӱреен учурлу, быйанду сыйды сыйлап јат. Хадак тӧрт ӧҥдӱ болуп јат. Темдектезе, чаҥкыр ӧҥдӱ хадак — теҥери ӧҥи, телекейде најылык болзын деп кӱӱнзегени. Кызыл хадак — оттыҥ ӧҥи, кажы ла айылда, биледе јылу, јымжак јадын-јӱрӱмниҥ, ырыс-кежиктиҥ темдеги. Сары ӧҥдӱ хадак — Кӱнниҥ ӧҥи ле эне кудайдыҥ темдеги болуптыр. Ак хадактыҥ учуры — энениҥ ак сӱдиниҥ ӧҥи, кижиниҥ санаа-кӱӱниниҥ, ич-телекейиниҥ арузын, агын темдектегени.\nJаан байрамныҥ ачылтазында ламалар јаҥжыкканы аайынча байрамдык чӱм-јаҥды ӧткӱрди. Алкышту-быйанду чӱм-јаҥды Мерген лама, Андрей лама ла Галина лама ӧткӱрдилер. Олор кирген јылда јер-телекей, албатылар, бала-барка, мал-аш эзен-амыр, ару кӱӱндӱ, бой-бойлорын тооп, јаандарын јаштары тоомјылап, угы-тӧзин билип јӱрзин деп алкап, судурларын айттылар.\nСагаалган байрамныҥ туружаачыларын Алтай Республиканыҥ эл политика ла јондыкла колбулар аайынча комитединиҥ председатели Динара Култуева, бурят јерлежӱниҥ тоомјылу аксагалы Санжи-Митуп Дамдинов, Галина Темеева, бурят јерлежӱниҥ башкараачызы Долгорма Дамдинова ла оноҥ до ӧскӧ улус уткыды. Байрамныҥ кӱндӱлӱ айылчыларына буряттардыҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥыла хадактар сыйлап, ак сӱттеҥ амзаттылар.\nКанча албатыныҥ најылыгын керелеген бу байрамда бурят, калмык, тыва, монгол укту-тӧстӱ јииттер солун ойын-концертин сыйлады. Темдектезе, Цырегма Монкожаргалова бурят тилле «Сагаалган» деп ӱлгерди кычырарда, «9 эрдэнийн орон» деген ӱлгерди монгол тилле ГАГУ-ныҥ ӱренеечилери кычырды. Куулар Чодураа, Сереен Долаан тува тилиле «Йорээл» деп ӱлгерди кычырдылар. Калмык калыктыҥ алкыштарын Кару ла Дамир Чакпыртовтор айдып, Дамир комысла ойноды.\nБайрамда ГАГУ-даҥ Куулар Чодураа, Чилбак-оол Сайхоо, Херел Буяна, педколледжтеҥ Олчей Саглай, аграрный колледжтеҥ Чамзы Бадыма, Хомушку Анчы, Иргит Долаана, политехнический колледжтеҥ Серен Долаан, Монгуш Айран, Овудан Орлана, Монгуш Чаян, Энхцецег Чулуунбаатар ла оноҥ до ӧскӧлӧри туруштылар. ГАГУ-ныҥ монгол укту ӱренеечилериниҥ бӧлӱгиниҥ башкараачызы Ардабек Ахыт, тыва балдардыҥ башкараачызы Саян Тейнинов. Байрамды Цырегма Мункожаргалова ла Дарима Ойношева ӧткӱрдилер.\nБашка-башка калыктардыҥ Ак ай деген байрамыныҥ чӱм-јаҥжыгуларын, кӧгӱс байлыгын, культуразын, аш-курсагыла кӱндӱлеериниҥ чӱмин бу байрам бийик кеминде кӧргӱсти. Туулу Алтайда нак јуртап јаткан калыктардыҥ культуразыла таныштырары Албатылар најылыгыныҥ байзыҥында тӧзӧмӧлдӱ ӧдӧт. Байрамныҥ учкары ончо улус Ехор деген бијени бијеледи.\nJаҥы јылдыҥ, Ак айдыҥ байрамында карындаш калыктардыҥ јииттери тӧрӧл тилиле бойыныҥ байлыгын башка-башка бӱдӱмдерле кӧргӱзип јатканы оморкодулу. Бистиҥ балдарга мындый туштажуларга јӱрӱп, кӧпти кӧрӧр, таныжар арганы толо тузалангадый. Бу јииттер тӧрӧл јеринеҥ Алтайга ӱренерге амадап келген. Олор бойыныҥ тилин, јаҥжыгуларын, культуразын кандый јакшы билер. Бистиҥ балдар тӧрӧл тилиниҥ учурын ыраада, тереҥжиде кӧрбӧй турганы ачымчылу. Шак бу балдардаҥ јозок алып, алтай тилине бурыларга орой эмес. Кӧксинде, јӱрегинде тӧрӧлчи кӱӱн-тап, ару, ак санаа — бойындыйыла оморкоорго, коштой јӱргендердеҥ јозок алып, ӧрӧ ӧзӧргӧ керектӱ туштажулар, байрамдар.


Кубулталар, jаҥы ӱлекерлер ле некелтелер... - altaicholmon\n«Единая Россия» политический партияныҥ XVIII съезди јаҥар айдыҥ 7-8 кӱндеринде Московский областьтыҥ Красногорск калазында ла Москвада ӧткӧн. Јуунда Алтай Республиканыҥ јаан делегациязы база турушкан. Ол тоодо АР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели, «Единая Россия» партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ политсовединиҥ турчызы Александр Бердников; Эл Курултайдыҥ председатели, партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ качызы Владимир Тюлентин; Эл Курултайдыҥ председателиниҥ ордынчызы, партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ политсовединиҥ тӧргизиниҥ турчызы Михаил Терехов; партияныҥ Генеральный совединиҥ турчызы, АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Григорий Пильтин; АР-дыҥ депутады, партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ качызыныҥ ордынчызы Константин Криворученко; Эл Курултайдыҥ јонјӱрӱмдик корулаш ла эл-јонныҥ су-кадыгын корыыры аайынча комитединиҥ председатели, партияныҥ председатели Д. Медведевтиҥ Алтай Республикада јондык приемныйыныҥ башкараачызы Наталья Никитенко; Шабалин аймактыҥ јааны, партияныҥ Шабалиндеги бӧлӱгиниҥ качызы Эрчим Сарбашев; партияныҥ исполкомыныҥ качызы Эмиль Тюхтенев; Горно-Алтайск каланыҥ депутаттар Совединиҥ депутады, тергеелик политсоветтиҥ турчызы Андрей Ялбаков; Горно-Алтайсктыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова; Госдуманыҥ депутаттары Иван Белеков ло Родион Букачаков; Федерация Совединиҥ турчылары Татьяна Гигель ле Владимир Полетаев.\nЈаҥар айдыҥ 10-чы кӱнинде съездте турушкан бир канча делегаттар журналисттерле туштажып, пресс-конференция ӧткӱрдилер. Владимир Тюлентин пресс-конференцияны ачып, партияныҥ съездинде тергеелик бӧлӱктердиҥ делегаттары, РФ-тыҥ башкарузыныҥ ла Федерация Совединиҥ, Госдуманыҥ башкараачылары, чыгартулу улузы, кычыртула келгендер: текши тооло 3.5 муҥ делегат турушканын темдектеди.\nСъездтиҥ баштапкы кӱнинде дискуссияныҥ — ӱч, экинчи кӱнде тӧрт площадказы иштеген. Бистиҥ делегация бастыразында турушкан. Съездтиҥ баштапкы кӱнинде «Јаҥырту», «Ачык болоры» ла «Лидерство» деген площадкалар иштеген. Экинчи кӱнде «Ӧзӱмниҥ экономиказы», «Јӱрӱмниҥ чыҥдыйы», «Городтыҥ тыш бӱдӱми ле ару ороон» ло «Јурт јерлердиҥ ӧзӱми» деген площадкалар иштеген. Онойдо ок туружаачылар партияныҥ јаҥы ӱлекерлериле танышкан. Съездтиҥ пленарный јуунын Генеральный советтиҥ јууныла јаба партияныҥ председатели Дмитрий Медведев ӧткӱрген. Ондо ӧткӧн јылдыҥ турулталары кӧрӱлген ле келер јылга пландар, керектер шӱӱжилген. Онойдо ок партияныҥ генсовединиҥ тӧргизинде јаан кубулталар эдилген. Оноҥ 15 кижи чыгарылган, је ойто 14 кижи кийдирилген. Генеральный совет 40% јаҥыртылган ла турчылардыҥ тоозы 170 болуп јат. Бистиҥ тергеедеҥ ого Шабалин аймактыҥ јааны, партияныҥ аймакта бӧлӱгиниҥ башкараачызы Эрчим Сарбашев тудулган.\nОл онойдо ок «Јуртээлемдик јерлердиҥ ӧзӱми» деп площадкада турушканын куучындады. Ондо јашӧскӱрим јурттарда артпай турганына ајару эдилген. Јурт јерлерде квартиралардыҥ, иштеер јерлердиҥ аайына чыгар сурак курч турат. Јурттарда јонјӱрӱмдик объекттер ас тудулат. Сергей Неверовтыҥ айтканыла, «Јуртээлемдик јерлердиҥ ӧзӱми» деп программада кажы ла јурт бойын кӧрӧр учурлу – кайда, качан, кандый объект тудуларын. Бир билеге кредиттиҥ кемин бийиктедип, процентин јабызадып, ӧйин узадып берзе, биле јадар тура ла ӧскӧ дӧ тыҥ керектӱ јӱрӱмдик не-неме садып алар аргалу болор деген шӱӱлте база айдылган.\n«ЕР» партияныҥ республикан парламенттеги фракциязыныҥ башкараачызы Михаил Терехов баштапкы кӱнде партияныҥ јасакчы органдардагы фракцияларыныҥ совединиҥ јуунында турушканын куучындады. Јуунда бу советтиҥ башкараачызы, Госдуманыҥ вице-спикери Сергей Неверов, «ЕР» партияныҥ председатели Дмитрий Медведев, тергеелик јасакчы органдарда фракциялардыҥ башкараачылары турушкан. Јуунда јылдыҥ турулталары ла келер јылдыҥ керектери кӧрӱлген, онойдо ок советте кубулталар эдилген.\nЭкинчи кӱнде «Ӧзӱмниҥ экономиказы» деген площадканыҥ ижи ӧткӧн. Ондо Госдуманыҥ бюджет ле каландар аайынча комитединиҥ председатели Андрей Макаров, РФ-тыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы, акча-манат аайынча министр Антон Силуанов, экономиканыҥ ӧзӱминиҥ министри Максим Орешкин, бистиҥ тергеедеҥ РФ-тыҥ Федерация Совединиҥ турчызы Татьяна Гигель, каланыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова турушкан.\nА. Силуановтыҥ эткен докладында национальный ӱлекерлерди акчала јеткилдеери керегинде айдылган. Экономикада айалга нефтьтиҥ баазыныҥ кубуларынаҥ камаанду болоры токтогонын ол темдектеген. Калганчы алты јылга ӧзӱмге јакшы тӧзӧгӧ салылган ла ороонныҥ ВВП-зыныҥ кемин 3,7% јетирер амаду тургузылган. Каландар јанынаҥ јаан кубулталар болгон. Докладчик онойдо ок кичӱ ле орто аргачылыктыҥ акча-манадын ороонныҥ экономиказын ӧскӱрерине инвестировать эдерин айткан. Ороондо экономиканы ӧскӱрер бастыра аргалар бар, је федерал тӧс јердиҥ, тергеелердиҥ ле аргачылыктыҥ ийде-кӱчин бириктирип, ууламјылап иштедер керек. Силуановтыҥ айтканыла, јонјӱрӱмдик јеҥилтелер эдерин аайлу-башту ӧткӱрер керек, шиҥжӱ иштер коомой тӧзӧлгӧн. Полицияныҥ ла шиҥжӱлӱ органдарда коррупция бар. Канча јылдарга тӧс јер тергеелердеҥ јӱк некеген, је шӱӱлтелерле болушпаган. Тергеелер таҥынаҥ бойлоры јӧптӧр, ӱлекерлер јарадар аргаларын јылыйткан, акча-манаттыҥ министерствозынаҥ камаанду болуп калган.\nМаксим Орешкин куучынында РФ-тыҥ субъект-тергеелериниҥ, олордыҥ башкараачыларыныҥ ижине баалар берериниҥ 14 ууламјызын айткан. Кара ла ак бичиктер болор керек, коомой иштӱлери кара бичикке, јакшы баа алгандары ак бичикке бичилер деген.\nКуучын айткандар онойдо ок аргачылыкта шиҥжӱлерди, каландарды астадары, иштеп алган продукцияны садарын тӧзӧӧри, кичӱ ле орто аргачылыкка ӧскӧ ороондордыҥ рыногына јол ачары, ас проценттӱ кредиттер берери јанынаҥ ајару эткен. Онойдо ок кичӱ ле орто аргачылыктардыҥ чодында 29,1 трлн салковой јадат, олорды ороонныҥ экономиказына инвестировать эдериле иштеери айдылган. Тергеелерге јаан акча-манат чыгарылат, је оны турулталу тузаланарын шиҥжӱде тудары керектӱ. Федерал тӧс јер, тергеелер, муниципалитеттер ле аргачылык јаба иштеп, турулталарга јединер учурлу. Ростовский областьтыҥ губернаторы Николай Любимов куучын айдып, национальный ӱлекерлердиҥ бӱдӱп турганын партия ла парламенттер шиҥжӱзинде тудар учурлу деген. Тургуза ӧйдӧ ороондо 12,5 муҥ объект јетире тудулбаган. Президенттиҥ тургускан керектериниҥ 60% тергеелердиҥ каруузында ла 40% федерал органдардыҥ каруузында деп, ол айткан.\nЈакшы амадулар јӱрӱмде јетире бӱтпей турганы, каландар астадылган да болзо, аргачылык каландар тӧлӧӧр кӱӱни јогы, јылдыҥ учына јетире тергеелерде тузаланылбаган акча-манатты кайра федерал бюджетке јандырбай, тергеелерде артырары керегинде айдылган.\nОльга Сафронова «Ӧзӱмниҥ экономиказы» площадканыҥ ижинде турушканын куучындады. Ондо куучын аргачылыктыҥ ижин эрчимделтерге, јаҥныҥ муниципал, тергеелик ле федерал органдарыныҥ, аргачылыктыҥ аргаларын бириктирип иштеерин тӧзӧӧри керегинде ӧткӧн. Национальный ӱлкерлерди, Президенттиҥ кӱӱк айдагы јарлыгында керектерди муниципалитеттерде канайда турулталу бӱдӱрерин кичееп, олордыҥ алдына амадуны чын тургузып, јӧптӧрди бӱдӱрерин јаба кичеер керек. Албатыныҥ јӱрӱмин јарандырарына ууламјылу иштеп, эл-јонныҥ некелтелерин тоор керек деп айдылган.\nКонстантин Криворученко «Ачык болоры» деген площадкада Госдуманыҥ депутады Сергей Боярский партияныҥ ижи-тожын јондык организациялардыҥ, волонтерлордыҥ ижи ажыра, талдаштарда иштеерде ачык эдерине ајару эткен. Партияныҥ Уставында кубулталар эдилген. «Единая Россия» турчыларына чокым этикалык ээжилер тургузып, олорды Уставына кийдирген. Ол тоодо эл-јонго, олордыҥ курч сурактарына, тап-эриктерин корыырына тоомјылу болуп, јӱрӱмниҥ кӱч айалгазына киргендерге болужар учурлу. Онойдо ок партияныҥ этика аайынча аҥылу комиссиязы тӧзӧлгӧн лӧ ого јаан тоомјылу 12 кижи кирген.\nЭкинчи кӱнде Генеральный советтиҥ качызыныҥ ордынчызы Ольга Баталина куучын айдып, эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын чыгарылган акча-манаттыҥ кемиле эмес, кижиге эдилип турган јеткилдештердиҥ чыҥдыйыла, јӱрӱми канча киреге јаранганыла кемјиир керек деген. «Каланыҥ тыш бӱдӱми» ӱлекерге јаҥы керектер кийдирилет. Ол тоодо ӱредӱлӱ заведениелерде бассейндер тудары. Бу да ӱлекер, «Эски тура» деген де ӱлекер мынаҥ да ары улалар. Кижиниҥ јӱрӱминиҥ чыҥдыйы озо ло оныҥ јаткан јериниҥ тыш бӱдӱминеҥ башталат. Туразыныҥ тыштында балдардыҥ садиги, школ ло ӧскӧ дӧ керектӱ учреждениелер ыраак јокто болор учурлу.\nНаталья Никитенко «ЕР» партияныҥ председатели Д. Медведевтиҥ јондык приемныйларыныҥ башкараачыларыныҥ јууны керегинде айткан. Ондо приемныйлардыҥ он јылдыҥ туркунына ижи-тожыныҥ турулталары кӧрӱлген. Кажы ла тергееде јондык приемный иштеген. Баштапкы, 2008 јылда, приемныйларга текши тооло 9 муҥ 694 кижи баштанган болзо, 2018 јылда бу тоо 8 млн болгон. Кажы ла јыл эл-јонныҥ приемныйларга баштанары кӧптӧп туру. Улус таҥынаҥ бойлорыныҥ да, тергеелериниҥ де курч сурактарыла баштанып јат. Партия, тергеелик организациялар олордыҥ аайына чыгарга иштейт. Наталья Никитенко јуунда партияныҥ председателиниҥ Алтай Республикада јондык приемныйыныҥ јакшы ижи темдектелгенин айдып, бу једимде тергеелик бӧлӱктиҥ качызы Владимир Тюлентинниҥ јаан ӱлӱзи барына ајару этти.\nЭкинчи кӱнде «Јӱрӱмниҥ чыҥдыйы» площадкада јонјӱрӱмдик волонтерство, кату ооруларла тартыжары керегинде куучын ӧткӧн. Волонтерлордыҥ јылында иштиҥ кеми кӧрӱлген, јакшы једимдери кӧп болгоны темдектелген. Бу ооруларла тартыжары јанынаҥ ӱлекер иштейт, јӱрӱмге јаан чочыдулу ӧскӧ дӧ ооруларла тарыжар службаныҥ ижине ајару эдилген.\nЭмиль Тюхтеневтиҥ айтканыла, 18-чи съезд јаҥыртуларыла аҥыланган, ончо стенелерде партияныҥ ӱлекерлери илилген. Партияныҥ ижи электронный бӱдӱмге кӧчӱрилип, электронный партия деп оҥдомол угулган. Съездте президент В. В. Путин туружып, куучын айткан. Ол пенсияныҥ реформазы партияныҥ оппозициязына јарамыкту да болгон болзо, «ЕР-диҥ» ороондогы рейтинги 47% болуп јат деген.\nБаштамы организацияларга гранттар ажыра јӧмӧлтӧ эдилер. Бойыныҥ ӱлекериле конкурста јеҥӱ алган организацияларга 200 муҥ салковойдыҥ гранты берилер. Онойдо ок партияныҥ кадрлар белетеер бийик школы «Политический лидер» деп адалар. Јаҥда туружып, ороонныҥ ӧзӱмине иштеерге тургандарга ол јонјӱрӱмдик арга-лифт аайлу болор.\nДмитрий Гордеев тергеедеги «Јиит гвардия» партияныҥ бийик школында, баштамы организациялардыҥ ӱлекерлеринде, олордыҥ курч сурактарыныҥ аайына чыгарында, наставничествоны ӧскӱреринде эрчимдӱ туружар деди. Тӧс амаду «Јиит гвардияныҥ» турчылары кажы ла јуртта иштеери болуп јат деп, ол айтты.


Кепке базылган сӧстиҥ ийдези јаан - altaicholmon\nКепке базылган сӧстиҥ ийдези јаан\nРоссияда чаган айдыҥ 13-чи кӱни Печатьтыҥ кӱни деп темдектелет. 2019 јаҥы јылда бу кӱн амыраар кӱнге келишкен. Быјыл бу байрам бистиҥ Алтай Республикада чаган айдыҥ 18-чи кӱнинде темдектелет. Алтай Республиканыҥ Журналисттер биригӱзиниҥ председатели Борис АЛУШКИНЛЕ эрмек-куучын элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ учуры, айалгалары керегинде ӧдӧт.\n—Борис Кӱндӱлеевич, совет ӧйинде Печатьтыҥ кӱни кӱӱк айдыҥ 5-чи кӱнинде темдектелген эди…\n—Чын. Бу байрамныҥ тӱӱкизине кӧрзӧбис, совет печатьтыҥ кӱни 1917 јылдаҥ ала кӱӱк айдыҥ 5-чи кӱнинде темдектелип башталган. Бу кӱнде совет ӧйдиҥ тӧс газеди «Правда» чыккан. Јӱк 1991 јылда РСФСР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ Тӧргизи јаҥар айдыҥ 28-чи кӱнинде «Российский печатьтыҥ кӱни керегинде» деп Јӧбиле Печатьтыҥ кӱнин темдектеерин тӱӱкиле чын ӧйгӧ — чаган айдыҥ 13-чи кӱнине – кӧчӱрген. 1703 јылдыҥ бу кӱнинде «Ведомости» газеттиҥ баштапкы номери чыккан. Ондый газет чыгарарын Петр I каан јарлыгыла јӧптӧгӧн. Быјыл бу байрамды бис окылу 28-чи катап темдектеп јадыс.\n—Байрамда периодикалык печатный ла электронный бичик-газеттерди чыгарарында камаанду специалисттер ле болушту ӧскӧ дӧ ишчилер туружат, ол тоодо кыйалтазы јоктоҥ журналисттер. Бир ӧйдӧ тергеениҥ Журналисттер биригӱзи ижин јаргыныҥ јӧбиле токтоткон эди. Слер оны ойто орныктырып, башкарып келдигер. Тургуза ӧйдӧ биригӱде канча турчы?\n—Журналисттердиҥ биригӱзиниҥ тӱӱкизиниҥ чек бажына бурылзабыс, оныҥ турчыларыныҥ тоозы 25-30 ла кижи болгон. Ол тоодо Степан Сузанович Тюхтенев, Даниил Иванович Табаев. Эйе, ӧткӧн чактыҥ кӱч 90-чы јылдарында тергеениҥ Журналисттер биригӱзи ижин токтоткон болгон. Мен оны Москвала колбу тудуп орныктыргам ла тургуза ӧйдӧ биригӱде 280 турчы. Олордыҥ тал-ортозы эпши улус, 40 кирези профессионал журналисттер – журналистикага аҥылу ӱренген улус. Темдектезе, Иркутскта госуниверситетти божоткон, соҥында «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ баш редакторы болуп 25 јыл иштеген Татьяна Николаевна Туденева, јарлу журналист Светлана Карамаевна Кыдыева, Алтайский госуниверситетти божоткон ло эмди «Улаганныҥ солундарыныҥ» редакторы Татьяна Олеговна Тадина, Ленинградтагы госуниверситеттиҥ журналистика факультедин божоткон Николай Федорович ле Нина Васильевна Витовцевтер ле ӧскӧлӧри де.\nКалганчы ӧйдӧ Журналисттер биригӱзине библиотеканыҥ, культураныҥ ла албаты јайаандыгыныҥ ишчилери кӱӱнзеп кирип туру. Библиотеканыҥ ишчилери, темдектезе, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачылары ла тылдыҥ ишчилери, Алтайыстыҥ бичиичилери ле ӧскӧ дӧ јарлу улузы керегинде бичимелдер бичип, келер ӱйелерге кӧп энчи артырат. Ондый ӱч брошюраны чыгарып койдыбыс.\n—Газеттерде иштеер кӱӱндӱ улустыҥ тоозы јылдаҥ јылга астап јат. Бистиҥ «Алтайдыҥ Чолмоны» газетти алзабыс, редакцияныҥ журналисттеринеҥ де, болушту ӧскӧ дӧ техишчилердеҥ де орус ла алтай тилдерди јакшы билип, олорло чын бичип билери, орустаҥ алтайга, алтайдаҥ оруска чике кӧчӱрери некелет. Онойдо ок бӱгӱнги ӱйе ишјалдыҥ кемине база тыҥ ајару эдет. Ого ӱзеери журналисттиҥ ижи ондый ла јеҥил иш эмес. Ороонныҥ тергеелериндеги ончо газеттердиҥ курч сурактары тӱҥей ошкош. Слер бу јанынаҥ нени сананып туругар?\n—Республикан да, аймактардыҥ да газеттериниҥ тӧзӧӧчи-учредительдери газеттерди профессионал кадрларла јеткилдеерине, олордыҥ кычыраачыларын, онойдо ок газеттерге бичийтен авторлорын кӧптӧдӧрине, ишјалы јакшы болорына ајару эдер учурлу. Јаҥыс ла олордоҥ иш, мактулу бичимелдер некеери эмес. Газеттерде чыккан мактулу да бол, чын критикалу да бол материалдарга улайын ајару эдип, критикалу болзо, тӱзедерин кичеер керек. Бу тушта газеттиҥ журналисттеринде ижиниҥ турултазын кӧрӱп, айландыра јӱрӱмде, иште једикпес-тутактарды коскорып, мактаар керектерди ајарып, эл-јонныҥ шӱӱлте-санааларын чыгара айдып, јаҥы материалдар бичиирине јилбӱ болоры јарт. Ол тушта газеттердиҥ ижи де јӱрӱмле, эл-јонло, јаҥла колбулу ӧдӱп, тиражы да кӧптӧӧр эди.\nГазетте албаты ээлемниҥ кандый бир бӧлӱги, культура эмезе ӱредӱлик керегинде материалдар ас эмезе чек чыкпай турган болзо, олордыҥ башкараачыларына газетле колбу тутурттып, бойыныҥ јетирӱлерин бердирерине ајару эдери кайда. Олордыҥ алдына кычыраачыларды кӧптӧдӧри јанынаҥ суракты база тургузар, газеттерге болужар керек. Бу сурактарга башка-башка кемдӱ депутаттар база ајару эдип, улайын иштеер, болужар учурлу деп бодойдым, јаҥыс ла талдаштарга барар ӧйдӧ эмес.\nГазеттерди политикага јууктада ӧйинеҥ ӧткӱре тартпас керек. Аймактыҥ јаҥы, јааны солынган болзо, газеттиҥ ишчилерин, анчада ла редакторлорын тургуза ла солып турганы јастыра. Ченемел ле профессионализм ӧйлӧ кожо келип јат. Јаҥдар солынганыла кожо улайын ла газеттиҥ ӧмӧлигин собурганы текши керекке тузазын јетирбес.\nЖурналисттер бойыныҥ ижинде јайым бичиириле коштой социальный каруулузын ундыбас учурлу. Кепке базылган сӧстиҥ ийдези тыҥ: ол кӧмӧ базар эмезе кӧдӱрер аргалу, блааш-тартышка да эмезе ижемјизин јылыйтарына да экелер ийделӱ…\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газет керегинде. Мында јаан ченемелдӱ, јаан стажту журналисттер кӧп иштеп јат. Чын, јакшы солынталар керегинде тӧзӧӧчи-учредительдерге база сананар керек. Былтыр «Алтайдыҥ Чолмоны» газет президенттиҥ гранттарыныҥ Бастырароссийский конкурсында туружып, грантты ойноп алган. Нениҥ учун дезе, ол бойыныҥ иштеп алган акча-манадыла алтай калыктыҥ чӱм-јаҥдары керегинде бир канча бичиктер, кажы ла јыл календарьлар кепке базып чыгарган. Удабас алтай калыктыҥ аш-курсагыныҥ байы керегинде бичик чыгарарга туру. Олордогы бичимелдерди газеттиҥ чындык кычыраачылары бичийт. Онойдо ок орус тилле «Родник» деп кожулта газет чыгып јат. Јашӧскӱримге «Јылдыстык» деп аҥылу номер ле балдарга «Башпарак» деген бӱк чыгып туру. Ондый ок бӱктерди аймактардыҥ газеттеринде база чыгарып, јаш ӱйени тӧрӧл тилине, культуразына, јаҥжыгуларына таскадар керек. Газеттиҥ 95 јылдык юбилейине учурлай, «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязы национальный спорт ойындардыҥ фестивалин бийик кеминде ӧткӱргени солун болгон. Бу керектериле газет грантты ойноп алган.\nГранттарды онойдо ок «Сельчанка» (Майма), «Ажуда» (Оҥдой), «Сельская новь» (Шабалин) ойноп алганы оморкодулу.\n—Россияныҥ Журналисттер биригӱзиниҥ јаанына јарлу журналист Владимир Соловьев тургузылган. Ол бойыныҥ јаан интервьюзында 40 јылга чыгара «Россияныҥ нерелӱ журнализи» деп ат адаарын јарадары јанынаҥ тартыжу учына чыкты деген. Ороонныҥ президенти 2018 јылдыҥ јаан изӱ айында јарлыгыла ондый атты јӧптӧп салды…\n—Эйе, «Россияныҥ нерелӱ журнализи» деп ат јӧптӧлгӧн. Бу атла адатканы бистиҥ ветерандарга јаан учурлу. Ол тоомјы ла кӱндӱ бергениле коштой, бир канча јеҥилтелер берет: журналист ол атла кожо Иштиҥ ветераны боло берет. Је оны профессионал устыҥ эҥ бийик темдегиле – «За заслуги перед профессиональным сообществом» темдекле – кайралдаткан журналисттер ададар ээжи бар. Слердиҥ редакциядаҥ Т. Н. Туденева, Н. Б. Бельчекова, С. К. Кыдыева, П.М. Адаров, республикан эки редакция: «Алтайдыҥ Чолмоны» ла «Звезда Алтая» кайралдаткан. Бу байрамга шылтай бу темдекле республикада база ӱч журналист кайралдадар учурлу. Быјыл ороондо бир канча журналисттер «Россияныҥ нерелӱ журнализи» деп кӱндӱлӱ атла база ададар ла болор.\n—Борис Кӱндӱлеевич, Слер Текшироссиялык албаты фронттыҥ тергеелик штабыныҥ турчызы. Оныҥ јуукта ӧткӧн јуунында Слер балдарды, ӧзӱп јаткан јаш ӱйени электрон ло соцсетьтердиҥ каршулу јетирӱлеринеҥ корыыры керегинде јолду куучын айтканаар…\n—Бис калганчы ӧйдӧ бӱгӱнги соцсетьтердиҥ, электрон чыгармалардыҥ санаа-кӱӱни тыҥыгалак, јӱрӱмде јакшыны-јаманды лапту ылгаштырып болбос јаш ӱйеге каршулары кӧптӧп, јаман јаны јаар булгап-ууламјылап турганын кӧрӱп, билип турубыс. Мен сананзам, балдарга учурлап, ол јетирӱлерге удурлажар аргалу, ийделӱ јетирӱлер тӧзӧӧр керек: интернет-чыгармалар да, теле-радио до јетирӱлер, кепке базар СМИ-лер де болзын. Олор јиит ӱйеге чын ла јилбилӱ, тузалу болзын.\nБистиҥ де республикада балдарга, јашӧскӱримге учурлалган јакшы чыгармалар, јетирӱлер сӱреен ас. 1990 јылдаҥ ала балдардыҥ «Солоҥы» журналы алтай тилле чыгып туру. Је ого бичидери, тиражын кӧптӧдӧри ле таркадары јанынаҥ сурактар курч турат. Мениҥ билеримле, «Алтын-Туу» бичик чыгармада журналды, бичиктерди аймактарга јетирерге техника да јок.\nЈурттарда оогош болчомдор телекӧрӱлтедеҥ орус јетирӱлерди, чӧрчӧктӧрди кӧп кӧрӱп, тӧрӧл тилиле куучындашпай барат деген куучындарды мен база угуп јадым. Бу суракта билелердиҥ, ада-энелердиҥ камааны јаан: баланы кере-тӱжине телевизордыҥ алдына отургыспас, планшет-телефон узак туттуртпас керек. Оныҥ учун балдардыҥ тӧрӧл тилле журналдарын, теле-радио јетирӱлерин тӧзӧп ӧткӱрерине јаан ајару эдер керек. Јуук јылдарда балдардыҥ «Азатпай» деп сайты иштеп баштады. Ондо алтай чӧрчӧктӧрди ӱндендирип турганын јаҥыс ла јӧмӧӧр, мактаар керек. Балала кожо бичиктер кычырып, јарамыкту телеберилтелерди ас ӧйгӧ лӧ кӧрдирип, кӧп куучындажар, ойноор керек. Ол ло тушта бала тӧрӧл тилиле куучындажар, бичиир аргалу болор. Мени оогошто, јууныҥ ӧйинде, јаан улус «Алтай баатырларды» кычыртар болгон. Кайыҥныҥ тозын кӱйдӱрип алып, кычырарга келижетен эди. Бот, ондый билелик кычырыштар ӧткӱрер керек. Тӧрӧл тилин билбес кижи тазылы, ырызы јок кижи деп кӧп ойгорлор айткан…\nАдакыда, тергеениҥ ончо СМИ-лериниҥ журналисттерин ле ӧскӧ дӧ ишчилерин, бичик чыгарманыҥ ла типографияларыныҥ ишчилерин Печатьтыҥ кӱниле акту кӱӱнимнеҥ уткып, бек су-кадык, јаан једимдер ле билелерине амыр теҥери, ырыс кӱӱнзейдим!\n—Эрмек-куучын учун јаан быйан, Борис Кӱндӱлеевич! Слерди журналисттердиҥ, кычыраачылардыҥ адынаҥ профессионал байрамла база уткып, мынайып ла омок-седеҥ ле эрчимдӱ јӱрзин деп кӱӱнзейдим!\nН. БЕЛЬЧЕКОВА куучындашкан


Телекейди сӱӱжиле јарыткан эпшилер - altaicholmon\nТелекейди сӱӱжиле јарыткан эпшилер\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Ӱй улустыҥ телекейлик кӱнине учурлалган кӧдӱриҥи тулаан айдыҥ 7-чи кӱнинде байрамдык айалгада ӧтти.\nӰй улусты байрамыла Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин ле ӧскӧ дӧ окылу улус уткыды.\nАлтай Республиканыҥ башчызы А. Бердников бойыныҥ уткуулду сӧзинде: «Бис бӱгӱн кижиликтиҥ агару ла кайкамчылу келтейин, эпшилерди, учурлу байрамыла уткыйдыс. Слерге бистиҥ јӱрӱмисти тыҥытту эдип, јылуны-јымжакты, ајаруны, килемјини, сӱӱшти, јарашты сыйлап јӱргенер учун алкыш-быйанысты айдадыс. Сӱӱш, чындык, ижемји — эпшилердиҥ ӱргӱлјик байлыгы, сыйы.\nЭпши кижи јӱрӱмниҥ башталганынаҥ ала от-очогыныҥ коручылы болгон ло онойдо ок јӱрӱмде эпши кижиге эҥ јаан байлыгы, ырызы, оморкодузы болуп, биле, энелик бастыра ӧйлӧргӧ артат.\nКажы ла кижиниҥ јӱрӱминде, салымында эҥ ле учурлу, агару Эне деген сӧс. Энелик — агару, ӱргӱлјик ле быйанду. Ол сӱреен каруулу иш, јондык оны кандый да ӧйдӧ баалаган ла баалап јат» — деп айтты.\nОл онойдо ок куучын-эрмегинде республика ороон ичинде кӧп јылдардыҥ туркунына јаш балдардыҥ чыгары аайынча кӧргӱзӱлерле озочыл јерлерге чыгат деп чокымдады. Бӱгӱнги кӱнде республика озочыл беш таланыҥ тоозына јолду кирет. Кӧп балдарлу билелердиҥ тоозы јылдаҥ јылга кӧптӧп ӧзӧт. Бӱгӱнги кӱнде мындый билелердиҥ тоозы алты муҥнаҥ ажыра, олор 19 муҥ балазын таскадып, чыдадып јат.\nТалада јылдыҥ ла беш ле оноҥ кӧп балдар таскаткан энелерге быйанду сӧстӧр айдылат. Олорго «Быйанду Эне» («Почитаемая Мать») деген эл-тергеелик бийик кайрал табыштырылат. Республикада мындый бийик ат-нере 898 энеге адалган.\nАлександр Бердниковтыҥ айтканыла, «Ороонныҥ политиказы кандый да ӧйдӧ билени, энеликти ле баланыҥ јаш ӧйин јӧмӧӧрине, болужарына чокым ууламјыла иштеген. Бистиҥ республикада федерал тӧс јердиҥ ле ороонныҥ президентиниҥ алкы бойыныҥ чике јӧмӧлтӧ-болужыла јакшы таскамал аларга јарамыкту айалга болзын деп кемиле јаан иш эдилет.\nТузалу, турулталу иш озо ло баштап слерге, кару эпшилер, учурлалат. Нениҥ учун дезе энеге эҥ ле учурлузы — балдарыныҥ ырыс-кежиги, амыр-энчӱ, ичкери ачык јолы». Ол онойдо ок ороонныҥ президентиниҥ бу ууламјыда билени, энеликти јӧмӧӧринде тургускан јаҥы амадулары, јӱрӱмде бӱдӱретен керек-јарактары јанынаҥ јартамал этти. Темдектезе, демографиялык ӧзӱмге, энеликти ле бала тужын корыырына государство јуук јылдарда триллондор салковой акча-манат чыгарар. Мындый стратегиялык керек-јарак болуп јат. Айдарда, бу ишти јӱрӱмде бӱдӱреринде јаҥныҥ ончо бӱдӱмдери эрчимдӱ туружар учурлу.\nАлександр Бердников Туулу Алтайдыҥ ичкери ӧзӱминде эпшилердиҥ једимдӱ, турулталу ла турумкай, эрчимдӱ ижин база темдектеди. Ол јаан алкыжын ветеран эпшилерге, тылда иштегендерге, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларыныҥ тул арткан эпшилерине айтты. Шак олор ончо ченелтени, уур-кӱчтерди сыныкпай, јеҥӱлӱ ӧдӱп, Россия улу ла бек ороон болуп ӧзӱп чыгарына болушкан. Олордыҥ шылтузында бӱгӱнги кӱнде орооныс ийделӱ, ӧзӱмдӱ болуп јат.\nКӧдӱриҥиде ӱй улусты учурлу байрамыла Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели В. Тюлентин уткып, база јылу сӧстӧрин айтты.\nСпикер республиканыҥ ӱй улузына быйанду сӧстӧрин айдып тура, тулаан айдыҥ 8-чи кӱни эҥ ле сакылталу Jастыҥ байрамы деп айтты. «Jастыҥ кӱлӱмјизи, јылузы, кеендиктиҥ байрамы ол ӱй улус. Олордыҥ шылтузында эр улус ижемји, бӱдӱмји, сӱӱш ле килемји деген ӱргӱлјик байлыктыҥ учурын оҥдоп, баалап јат. Россияныҥ ӱй улузына кандый да ӧйдӧ јеҥил болбогон. Jе јӱрӱмдеги, ижиндеги уур-кӱчтерди ајаруга албазынаҥ, олор јаантайын јалакай ла кеберкек болуп артат. Учураган уур-кӱчтердеҥ јалтанбай, оныҥ аайы-бажына чыгарарга белен болгоны, кандый да айалганы јымжадып, амыр-энчӱ, токыналу, тӧп агынга кийдирери, ченемелдӱ ишчи, ол ок ӧйдӧ чындык эш-нӧкӧр, јалакай эне болуп јӱрери — кайкал бодолду керек. Кандый да јастыраны, келишпести керекке албай таштаары — ӱй улустыҥ база бир кайкамчылу кылык-јаҥы.\nБис, эр улус, слердиҥ јолду шӱӱлтегерди, јӧп-сӱмегерди угарга темиккенис. Нениҥ учун дезе шак слердиҥ ойгор сӧзӧр кезикте бисти сананбаган алтамнаҥ токтодып алат. Слер сӱӱнчиде, кунукта јаантайын бистиҥ јаныста. Jе озо ло баштап ӱй кижи —энеликтиҥ, јӱрӱмниҥ керези. Слердиҥ шылтугарда јӱрӱм ӱргӱлјикке улалат, общество дезе бирлик ийделӱ болуп јат. Шак ла ӱй улус балдарын таскадып, олордыҥ кӧксине чындык, ак-чек, најылык деген оҥдомолдорды салат. Балдарын таскадып, олорго сӱӱжин, јылузын сыйлап, ӱй кижи бистиҥ келер ӧйистиҥ тӧзӧгӧзин салат» — деп, парламентарий чокымдады.\nКӧдӱриҥилӱ айалгада ороонныҥ бийик кайралдары табыштырылды. Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ јакааныла кӧп јылдардыҥ туркунына культураны ла санатты ичкери ӧскӱрериндеги једимдӱ ижи учун культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжиниҥ директоры Тамара Анциферова «За заслуги перед Отечеством» 2-чи степеньдӱ медальла кайралдатты.\n«Россия Федерацияныҥ нерелӱ ӱредӱчизи» деген кӱндӱлӱ ат коррекционный школ-интернаттыҥ ӱредӱчизи Нина Куракинага, «Россия Федерацияныҥ нерелӱ эмчизи» деген кӱндӱлӱ ат Шабалин аймактыҥ эмчилиниҥ эмчизи Анна Ялбаковага адалды.\nАлтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердниковтыҥ јакааныла «Таҥ Чолмон» орденле ГАГУ-ныҥ «Горизонт» деген турклубыныҥ тазыктыраачызы, Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи Лия Неустроева кайралдатты. «Алтай Республиканыҥ ӱредӱлигиниҥ нерелӱ ишчизи» деген кӱндӱлӱ ат Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернаттыҥ директорыныҥ таскамал иш аайынча ордынчызы Инна Стариковага адалды. Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла Алтай Республиканыҥ тарифтер аайынча комитединдеги јондык советтиҥ председатели Нина Денисова кайралдатты. Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердниковтыҥ Быйанду самаразы Горно-Алтайсктыҥ ветерандарыныҥ совединиҥ тӧргизиниҥ турчызы Екатерина Красавинага, Алтай Республиканыҥ јуучыл комиссариадыныҥ граждандарды јуучыл службага белетеери аайынча бӧлӱгиниҥ јааныныҥ баш болушчызы Екатерина Рахмановага табыштырылды.\nӰй улустыҥ телекейлик кӱнине учурлалган кӧдӱриҥиде оныҥ туружаачыларына кӧп уткуулду сӧстӧр айдылды, кереес сыйлар табыштырылды, ойын-концерт болды. Jастыҥ кӱлӱмјизиле келген байрам ӱй улуска байрамдык кӱӱн-санаа сыйлады.


Једимдерди, кӱчтерди кожо ло ӧдӧдим - altaicholmon\nМениҥ иштеген ижим, једимдерим ле онойдо ок бу кире ӧйгӧ јетире јӱрген јӱрӱмим «Алтайдыҥ Чолмоны» газетле јуук колбуда ӧткӧн лӧ ӧдӧт.\n1975 јылда Јабаганныҥ орто ӱредӱлӱ школына алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи болуп иштеп келгем. Јиит болгом, ичкери јӱрӱмге јӱткӱгем. Меге ӱредӱчи болуп иштеерге јараган, класстыҥ таскадаачызы болуп, классный часта урокты «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ солундарынаҥ баштайтам. Араайынаҥ бичинип баштагам, сакыбаган јанынаҥ меге редакциядаҥ тӧрт салковой перевод келген. Тышкары 70-80 јылдар болгон. Ол ӧйдӧ ол кӧп акча болгон. Кичинектеҥ гонорар келип турарда, меге онызы база јарай берген.\nШколдо «Кӧк таман» деп кружокты ӧткӱрип, балдарды сочинение бичидип баштагам. Ӱреткен ӱренчиктерим јилбиркеп бичип туратан, је олорго гонорар-эш келбейтен. Ӧйлӧр ӧдӱп, ижим једимдӱ болуп, ӱреткен балдарымныҥ статьялары, ӱлгерлери, чӧрчӧктӧри «Башпарак» бӱкте улай ла чыгып туратан. Кружогым «Јиит корреспонденттер» деп адалган. Оноҥ 21-чи чакта, 2000 јылдарда «Јиит журналисттер» деп адалды. Ӧй солунып, ӱренчиктер чыдап, кӧрӱми кубулып, кижи бойы да эмеш јаанап, таскадып турган ӱренчиктердиҥ бичижи (санаа-шӱӱлтези) башка болуп, кижини артыктай беретен эмтир.\nМениҥ эҥ ырысту јылдарым Татьяна Николаевна Туденева баш редактор болуп иштеп турардагы ӧй деп айдарым. Ол јыл-дарда сӱрекей јилбилӱ конкурстар јарлалып туратан. Темдектезе, «Јон ортодо тоомјылу адаларга баш болзын» деген конкурста сӱреен кӧп улус турушкан эди. «Алтайдыҥ Чолмоны» газет ажыра кычыраачылар республиканыҥ эҥ ле талдама, јакшынак эр киндиктӱ улузыла, олордыҥ салымыла, билезиле, јадын-јӱрӱмиле, једимдериле танышкан. «Аракы ичпес эрлерди мактап, бажырып турза, ичийтен бисти канайдатан?» деген бичимел чыкканы санаамда артып калган. Бу конкурста кӧп ӱренчиктерим турушкан. Олорды эки кижидеҥ эрмек-куучынды ӧткӱртип бичиттирерим. Јуртта кӧп улус эреендӱ артып калган: кемниҥ де карындажы бичилбеген, кемниҥ де ӧгӧӧнин ундып салгам. Бис ондо јерлер албаган да болзобыс, је балдарга сыйга бичиктерди ле меге јараш чайный сервисти, оноҥ Быйанду самараны Айару Тохтонова ла Кӱлер Тепуков экелген эди. Угар болзо, ол конкурска јаҥыс ла јаан улус туружар керек болгон. Мен дезе ол ээжини бузуп ийген эмтирим. Је кем јок, ончо келишкен.\nГазетте «Аржан сууга баратан чӱм-јаҥдар» деп конкурс јарлалганы албатыга недеҥ де баалу, керектӱ, сӱреен тузалу ла учурлу болды. Ӱредӱчилер де, јаан да улус, шыраҥкай јииттер де эмди билип, чӱм-јаҥдарысты тооп, јаҥдап јӱрет. Ӱредӱчи болуп узак јылдарга иштеп те турзаҥ, ол чӱм-јаҥдарды кезикте јакшы билбезиҥ ине.\nУлу Јеҥӱниҥ 70 јылдыгына учурлай байрамга јуртта мен јаан ишти ӧткӱргем. Бистиҥ Кан-Оозы аймакта ветерандардыҥ биригӱзиниҥ јааны Александр Айдынович Матыков «Кан-Оозы аймак Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйиниҥ јылдарында» деп бичик чыгарарыс, ого керектӱ материалдарды јуугар деп јакылта берген. Мен кружоктыҥ балдарын јууйла, олорго кемниҥ таадалары, айылдаштары, ада-энелериниҥ кӧрӱш-таныштары эмезе тӧрӧӧндӧри јууда турушкан, олорды сурулап-бедиреп угыгар деп јакылта бергем. Олор керегинде материалдарды јууп, газетке ийерис деген болзо, балдар ӧкпӧӧрип, айылда улуска амыр бербей, олорды камык фотолорын коскортып, шылай берген. Балдар база ла улустыҥ айлына барып, кӧп интервью алып, газетке ийгенис. Кезиктери ӱлгер де бичиген, орус укту кезик балдардыҥ бичигени «Родникте» чыккан. Мен бойым да статьялар бичигем.\nБу ла јылда (2015 ј.) «Акула пера» деп республикан конкурс јарлалган. Алдында јылдарда ол конкурстыҥ учурын тыҥ аайлабагам. Мен газетке чыккан материалдардыҥ ончозын конкурска ийгем. Ого турушкан балдарым баштапкы, экинчи, ӱчинчи јерлер алган. Керек дезе Гран-при келишкен. Ол конкурска, ээжизиле, 14 јаштаҥ ала туружатан болуптыр, је мениҥ кичинек балдарыма сыйлар база табыштырылган. Балдарга, мениҥ бойыма «Акула пера» конкурстаҥ, ресвоенкоматтаҥ Кӱндӱлӱ грамоталар, дипломдор табыштырылган.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газетте чыккан статьяларды улус кычырала оморкоп, ол геройлордыҥ тӧрӧӧндӧри сӱӱнип, балдарга ла меге кӱндӱӱ-кӱрее эткендер. Кӧрӧр болзо, олордыҥ јууда турушкан адалары, таадалары керегинде кем де качан да бичибеген болуптыр. Анайдарда, тӧрӧл газедим меге де, кӧрӱш-таныштарга да, јерлештерге де, ӱренчиктериме де керектӱ ле тузалу болды. Кӧп улус, ада-энелер меге јаантайын быйанду јӱргӱлейт.\nУзак јылдардыҥ туркунына газетте иштеп турган ишчилерле де таныжып алганым недеҥ де баалу. Темдектезе, К. Пиянтиновала, Н. Бельчековала, С. Опонгошевала јуук колбуда иштегенис те, иштейдис те. «Башпарак» бӱк аайынча Ай-Тана Торбоковала, Айару Тохтоновала јуук колбуда иштегем. Ай-Тананы бу јуукта телевизордоҥ кӧрдим, АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаарда, једимдерине сӱӱндим. Айару Тохтонова «Кан-Чараста» иштейт, кычыраачыларды јараш интервьюлериле, статьяларыла таныштырат.\nКӧӧркий редакторлорго, ишчилерге кандый кӱч болгонын мен эмди јаҥы оҥдодым. Не дезе, улустыҥ, ол тоодо мениҥ де, колдоҥ бичиген материалдарды, почерктерди оҥдобой, оны кепке базары кандый кӱч иш. Је мен эмди бойым компьютерге согуп ӱренип алгам.\nКижиниҥ јакшызынаҥ эбире телекей јаранар. Кажы ла јуртта бойыныҥ јайалталу, јаан једимдерге јеткен ле тем-јозок алгадый улузы бар. Олордыҥ тоозында, темдектезе, мениҥ кӧрӱш-таныжым кӧбӧк сӧӧктӱ Раиса Капшаевна Улачина керегинде јылу сӧстӧр айдар кӱӱним бар. Он јыл кайра алтын бозогоны алтап, арка-сыны јеҥилип, кару улузыныҥ, бала-барказыныҥ, тӧрӧӧндӧриниҥ, кӧрӱш-таныштарыныҥ, ӱӱрелериниҥ алкыш-быйаныла Раиса Капшаевна јеҥил айак јӱрет. Бу эпшини јайаан ӧрӧкӧннӧҥ јайалталу, албатынаҥ алкышту јӱрген кижи деп айдарга јараар. Раиса Капшаевна беш баланыҥ энези, кӧп баркалардыҥ јааназы, «Быйанду эне» деген медальла кайралдаткан.\nОн јыл кайра бу эпшиниҥ 60 јажы кирерде, мен «Алтайдыҥ Чолмоны» газетке оны уткып бичигем. Бичимелимниҥ учында мынайда бичигем: «Ол бала таппай, санааркап јӱрген келиндерди быйанду, јымжак колдорыла томдоп, сыймап, быйанын јетирет. Онойдо ок сынык-бычыкты да сыймап, ӱйе-сӧӧгин јерине кийдирип, албатыга быйанду јӱрет». Газет чыккан кийнинде удабай ла бистиҥ айылга колында «Алтайдыҥ Чолмоны» газет тудунган эр кижи келген. Мен газетте Раиса Капшаевна бистиҥ айылдажыс деп бичиген болгом. Ол эр кижиге Раисаны телефон ажыра сурулап, кайдӧӧн баратанын айдып бергенис. Кийнинде угар болзо, ол улус Шашыкманныҥ эмтир. Балдары 7 јыл јуртап, бала таап болбой турган биле. «Алтайдыҥ Чолмоны» газетти кычырала, ол газетти тудунала, арчын кӧрӱп турган кижиге барган. Газетте бичигенин, ондо фотоны кӧргӱзип, бу кижинеҥ биске болуш једер бе деп сураган эмтир. Арчын кӧрӱп турган кижи газетти лаптап ајыктап кӧрӧлӧ, «эйе, слерге болужы једер» деп каруузын берген. Раиса Капшаевнаныҥ быйаны једип, ол биле эки кыс чыдадат.\nБир катап кӧрзӧм, «Алтайдыҥ Чолмонын» тудунып алган таныш эмес ӱй кижи Капшаевнаны бедиреп јӱрген. Раиса Капшаевнага ыраак Хакасиянаҥ јиит биле эки балалу болгонына сӱӱнип, кӱндӱӱ-кӱреезин јетиргенин кӧргӧм. Онойдо ок јиит билелер Оҥдойдоҥ, Кош-Агаштаҥ ла ӧскӧ дӧ јерлердеҥ келип, Раисаныҥ быйанду колынаҥ болуш алгылап, ого быйанду јӱргилейт. Раиса Капшаевна Сахалин барып, балдарына бала кӧрӱжип, болужып јӱрген. Уулыныҥ ондо нӧкӧри билези он јыл јуртап, бала таап болбой турганын куучындаган эмтир. Јиит биле бурят укту улус. Алтайдыҥ эпшизи Раисаныҥ быйаны једип, бу биле эки балазын чыдадат.\nЈазап сананып кӧрзӧ, «Алтайдыҥ Чолмоны» газедисти кычырып турган улус, солундарды кычырып, бойына керектӱ, тузалу јетирӱлерди таап алат. Онойып Раиса Капшаевнала газет ажыра таныжып, бир канча биле балдарлу болуп калды. Алтай улустыҥ тоозына ол јаҥы чыккан балдар кожулды, ырысту билелер нак јуртап, ада-эне болгылап калды. Ол ырыс недеҥ де баалу эмей. Јаш балага јаҥы јӱрӱм, ӧзӱм берген, билеге ырыс-кежик сыйлаган Раиса Капшаевнага баш болзын!\nЭл-јонго, улуска су-кадыкты сыйлаары — бистиҥ ак халадын кийген медишчилеристиҥ агару кереги. Ајару ла килемји деген сӧстӧр олорго јаан, тереҥ учурлу. Бир катап бистиҥ школго балдардыҥ тижин эмдеп, городтоҥ врач-стоматолог Галина Бухтубаевна Борсукова келген. Ол РФ-тыҥ су-кадыкты корыырыныҥ отличниги, АР-дыҥ нерелӱ врачы, једимдӱ, тузалу ижи учун кӱндӱлӱ грамоталарла кайралдаткан тоомјылу эмчи. Балдарыныҥ тижин эмдедип, аймактыҥ јурттарынаҥ кӧп улус келген. Ончозы алкыш-быйанду јангылаган. Мен кружокто јӱрӱп турган Лена Пышпылованы «Алтайдыҥ Чолмонына» быйанду самара бичиткем. Статьяныҥ учында: «Бастыра балдардыҥ, олордыҥ ада-энелериниҥ адынаҥ Галина Бухтубаевнага алкыш-быйаныс айдадыс. Ӱстинде отурган башкараачылар «Алтайдыҥ Чолмонын» кычырып, бу быйанду, ченемелдӱ эмчини тооп, баалап, Кӱндӱлӱ грамота берген болзо, бистиҥ алкыш-быйаныс једер эди» деп эрмек болгон. Оныҥ кийнинеҥ ӱч јыл ӧткӧн. Бис статья керегинде ундып та салганыс. Галина Бухтубаевна ойто Јабаганга келип, балдардыҥ да, јаан да улустыҥ тижин эмдеген. Бис экӱ јолугала, барды-јокты куучындажып турганчабыс, ол јылу кӱлӱмзиренип, мынайда айтты: «Ол слердиҥ бичиген статьяныҥ кийнинеҥ мени Эл Курултайдыҥ Кӱндӱлӱ грамотозыла кайралдаган». Мен каруузына: «Алтайдыҥ Чолмоны» газедистиҥ учуры кандый јаан» деп айткам.\nЭҥ ле ырысту учуралдардыҥ бирӱзи — «Женщины Алтая — Алтайдыҥ эпшилери» јондык организация 2018 јылда чаган айдыҥ 14-чи кӱнинде мени «Россияныҥ эпшилериниҥ биригӱзи» деген бастырароссиялык медальла кайралдаганы. Окылу кычыртула келгендердиҥ тоозында кӧп эпшилер болгон. Кӧп јылдардыҥ туркунына мен ӱй улустыҥ јӱрӱми ле једимдери, тоомјылу билелер керегинде статьялар бичигем. Јабаганда кару газедин јилбиркеп кычыратан јаан улус бар. Темдектезе, «Мен газедим бичитпегенче, калаш јибезим» – деп, Эртеш эјебистиҥ эш-барааны айдатан. Јаанак јажы јаандай да берген болзо, «Алтайдыҥ Чолмонын» јаантайын бичидет, ондо бичилген солундарла јаантайын јилбиркейт. Бу кӧдӱриҥилӱ јаан байрамда јаан јашту эпшилер медальдарла кайралдаткан.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» кару газедисти кичееп, јарандырып, кӧп јылдардыҥ туркунына баш редактор болуп иштеген (эмди республикан чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын Туу» бичик басманыҥ јааны) Т. Ту-деневага, К. Пиянтиновага, Н. Бельчековага, С. Опонгошевага, С. Кыдыевага, эмдиги редактор С. Трияновага, оныҥ ордынчызы К. Яшевке, онойдо ок А. Адаровко, Е. Бутушевке ле А. Сулуковко, онойдо ок корректорлорго, верстканыҥ ишчилерине кычыраачылардыҥ адынаҥ быйанымды айдадым. Иштеген ижигер једимдӱ болзын, айыл-јуртыгарда амыр-энчӱ турзын, Алтайыстаҥ курчулу, албатынаҥ алкышту јӱрӱгер.\nБыјыл газедистиҥ 100 јылдыгын темдектейдис. База 100 јылдаҥ «Алтайдыҥ Чолмоны» 200 јылдыгын база бийик кеминде темдектезин. Газедис јылдаҥ јылга, ӱйедеҥ ӱйеге јылыйбай, јаранып барзын. Мен канча кире су-кадык јӱрерим, сӱӱген «Алтайдыҥ Чолмоны» газедимле јуук колбуда јӱрерим.\nТоогонымла, Г. КЕСТЕЛЕВА,\nРФ-тыҥ иштиҥ ветераны, Јабаган јурт


Барре-Синусси, Франсуаза — Википедия\nфранцузтап Françoise Barré-Sinoussi\nјаан изӱ айдыҥ 30 кӱни 1947(0007-30-1947)[…] (74 јаш)\nбиолог, вирусолог, research director, преподаватель университета\nКороль Фейслдиҥ эмчиликте сыйы[d] (1993)\nВеликобританияда эмчилик Академияныҥ турчызы[d]\nМакгилдиҥ университединиҥ кӱндӱлӱ докторы[d]\nПариж каланыҥ медали[d] (2008)\nЖеневский университеттиҥ кӱндӱлӱ докторы[d] (2020)\nФрансуа́за Барре́-Синусси́ (французтап Françoise Barré-Sinoussi; кичӱ изӱ айдыҥ 30-чы кӱнинде 1947 јылда, Парижте чыккан) — француз вирусолог, Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйыныҥ 2008 јылда лауреады, сыйды ол Харальд цур Хаузен ле Люк Монтаньеле кожо алган. 1983 јылда Франсуаза Люк Монтаньениҥ башкартузыла кижиниҥ ретровирус ВИЧ-ин, орустап синдром приобретённого иммунного дефицита тапкан. Француз Билим Академияныҥ турчызы, США-ныҥ Национал академиязында ӧскӧ ороонныҥ турчызы (2018). Доктор, Пастердиҥ институдыныҥ отставкада кӱндӱлӱ ишчизи.\nФрансуаза јаштаҥ ала билимге кӱӱндӱ бала болгон. Ол курт-коҥыстарды ширтеп, кайкап туратан. Јаанайла ол ӱредӱниҥ кийнинде Парижтиҥ институдында ретровирусты шиҥдеген. 1980 јылда СПИД ору кезем кӧптӧӧрдӧ, билимчилер ортодо Барре-Синусси 1983 јылда ВИЧ-тиҥ вирусын ачкан. 1988 јылда ол Пастердиҥ институдында бойыныҥ лабораториязын ачып, ондо јаан шиҥжӱлер баштаган: оруныҥ табылары, југужары, энедеҥ балага кӧчӧри, башка-башка бӱдӱмдери.\nБарре-Синусси 240 кире билим иштердиҥ авторы. Ол СПИД шиҥдеечи биригӱлер ле комитеттерде эрчимдӱ иштейт. Франсуаза Барре-Синусси ВОЗ ло ЮНЭЙДС-ВИЧ-теҥ де ӧскӧ эл-јондык биригӱлердиҥ консультанты болот. Ол улай ла фундаментал билим ле клиникалык шиҥжӱлерди колбооры ла ору улуска јазыларга, кадык улус орыбаска, јоболдоҥ эмденери јанынаҥ јаан ајару эдет.\n2009 јылда Римниҥ папазы Бенедикт 16 куучынында ору улус керегинде эби јок айтканына удура ачык самара бичиген. 2012 јылда Барре-Синусси СПИД аайынча эл-јондык биригӱниҥ президенти болот.\nНобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйы,\nКёбердиҥ сыйы (Европей билимге кожулта учун),\nКороль Фейслдиҥ сыйы,\nСПИДке удура эл-јондык биригӱниҥ сыйы,\n2010 јылдаҥ ала Камбоджиде университетте билимниҥ кӱндӱлӱ докторы.\nБарре-Синусси Франсуаза пресс-конференцияда, 2008\n↑ 3,0 3,1 http://www.nndb.com/people/529/000176998/\n↑ National Academy of Medicine Elects 85 New Members — National Academy of Medicine\nБарре-Синусси, Франсуаза на сайте Нобелевского комитета\nБарре-Синусси Франсуаза, биография\nЈаан каталанский · Јаан российский · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Universalis\nBNF: 12712446r · GND: 1207130745 · ISNI: 0000 0000 6652 6778 · LCCN: n87122463 · NKC: xx0159898 · NLP: A32264598 · PTBNP: 200971 · SUDOC: 073523429 · VIAF: 76439428 · WorldCat VIAF: 76439428\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Барре-Синусси,_Франсуаза&oldid=25723"\nЈаан изӱ айдыҥ 30 кӱнинде чыккандар\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 19 кичӱ изӱ ай 2021, 16:32.


Ветерандардыҥ совединиҥ јаҥы јааны - altaicholmon\nМэрияныҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле, отчетту докладты јондык бу организацияныҥ эмдиги јааны Мария Гайдабрус эткен. Оныҥ айтканыла, Горно-Алтайскта бӱгӱн 16 муҥ пенсионер јуртайт. Ветерандардыҥ соведи баштамы 105 организацияны бириктирет. 33 кижи Ада-Тӧрӧли учун Улу јууныҥ туружаачызы, 425 кижи тылда иштеген, 2032 кижи «јууныҥ балдары», арткандары иштиҥ ветерандары ла пенсионерлер. Каланыҥ администрациязы олорго туразына газ ӧткӱрери ле ӧскӧ дӧ сурактар јанынаҥ болуш јетирген.\nJуунныҥ учында тӧзӧмӧл сурак кӧрӱлди—ветерандардыҥ совединиҥ јаанына Алексей Ивашкин тудулган.


22.12.2020 - altaicholmon\nКан-Оозы аймак: једимдери кеминде јыл болды\n2020 јылдыҥ калганчы айыныҥ калганчы кӱндери туру. Чычкан јыл тӱгенери јууктап, Уй јыл эжигиске једип келди. Ӧдӱп јаткан јылды тергеебистиҥ Кан-Оозы аймагы кандый једимдерле тӱгезип јатканын ајарып ийектер. Бӱгӱнги кӱнде аймакты аймактыҥ јааныныҥ ижин удурумга бӱдӱрип турган Алексей Чакыров башкарат.\nЈаҥар айдыҥ 18-чи кӱнинде ЗАГС-тыҥ ишчилериниҥ профессионал байрамы. Баланыҥ ады-јолы адалып, кере бичикти ада-энези колына алган кӱннеҥ ала ол орооныныҥ гражданини деп чотолот. Айдарда, кажы ла кижини јӱрӱмниҥ јолы ЗАГС-ка экелет.\nЈаҥыјылдык байрамдарда су-кадыкты талдагар\nЭжигиске эл-јонныҥ эҥ ле сӱӱген байрамдары јууктап келди. Јаҥыјылдык байрамдар ла Рождество бойыла кожо сӱӱнчи, байрамдык кӱӱн-тап, куулгазын экелет.\nЈаҥар айдыҥ 17-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председателиниҥ молјуларын бӱдӱрип турган Герман Чепкинниҥ башкарганыла Эл Курултайдыҥ Тӧргизиниҥ ээчиде јууны ӧткӧн.\nКоронавирус, экономика, ширтӱлер ле билелик ырыстыҥ јажыды\n2020 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 17-чи кӱнинде Россияныҥ президенти Владимир ПУТИН јылдыҥ сайынгы пресс-конференциязын ӧткӱрди. Пандемияла колбулу айалгалардаҥ улам јаан керек-јарак јаҥы бӱдӱмле ӧткӧн — видеоконференцколбу ажыра ла бӧлӱктей чике колбула.\nЈонјӱрӱмдик объекттердиҥ ижин шиҥдеп кӧргӧн\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Кош-Агаш аймакла ишмекчи јол-јорыкла бололо, Јаҥы Белтир, Тӧбӧлӧр, Кӧкӧрӱ, Чаган-Узун јурттардагы јонјӱрӱмдик учурлу объекттерди шиҥдеп кӧргӧн.\nБашчыныҥ уткуулы — быйанду энелерге\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин тоолу кӱндер кайра Кош-Агаш аймакла јол-јорыкта болуп, кӧп балдарлу энелерди кереес темдектерле кайралдаган. Ол онойдо ок нацӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрери аайынча аймактыҥ тӧс јуртында тудулган объекттерди шиҥдеп кӧргӧн.


Јайаан аргалары јаантайын ӧссин - altaicholmon\nЈайаан аргалары јаантайын ӧссин\nКандык айдыҥ 24-чи кӱнинде А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде кенек ле су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ улустыҥ профессионал узыныҥ «Абилимпикс» деп IV республикан чемпионадыныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧткӧн.\nРФ-тыҥ ӱредӱлик аайынча министриниҥ ордынчызы Татьяна Синюгина чемпионаттыҥ туружаачыларына уткуулын видеобаштану ажыра эткен. Ол јуулган улусты тергеелик чемпионаттыҥ башталганыла уткып, Алтай Республикадаҥ туружаачылар «Абилимпикстиҥ» национальный јуунты командазына база киререрине иженгенин айткан.\n«Ӧмӧ-јӧмӧ јӱткӱмелистиҥ шылтузында бис эл-јонныҥ инклюзивный культуразын тӧзӧп, социализацияныҥ сурактарына ла кенектердиҥ јӱрӱмин јеҥилтер айалгаларга јондыктыҥ ајарузын јилбиркедип болорыс» — деп, ол темдектеген.\nЧемпионаттыҥ туружаачыларын ла айылчыларын Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министриниҥ ордынчызы Ольга Саврасова база уткыган. «Абилимпикс» – кенек ле су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ улустыҥ профессионал узын кӧргӱскедий сок јаҥыс площадка болуп јат. Бистиҥ тӧс амадубыс – бу улуска профессионал аргаларын тузалангадый јарамыкту айалгалар тӧзӧӧри ле ишке киреринде јӧмӧжӧри» — деп, ол айткан. Оныҥ темдектегениле, «Абилимпикс-2018» чемпионатта турушкандардыҥ 90 проценти ишле јеткилделген.\n«Кенектердиҥ бастырароссиялык јондыгы» деп јондык организацияныҥ Алтайдагы тергеелик бӧлӱгиниҥ председатели Людмила Рыспаева бу чемпионатты тӧзӧп ӧткӱрип тургандарга быйанын айткан ла оныҥ туружаачыларына јалтанбазыныҥ шылтузында бойлорыныҥ јайаан аргаларын кӧргӱссин деп кӱӱнзеген.\nКӧдӱриҥилӱ ачылтада айылчыларга бијелер ле кожоҥдор база сыйлалган.\nБыјылгы тергеелик чемпионатта 72 кижи турушкан. Олордыҥ тоозында профессионал ӱредӱлӱ организациялардыҥ ӱренеечилери, школдыҥ ӱренчиктери, 65 јажына јеткелек специалисттер. Эксперттердиҥ ле волонтерлордыҥ тоозы 100 кижи болгон.\n«Абилимпикстиҥ» программазыла чемпионаттыҥ туружаачылары он ууламјы аайынча конкурсный јакылталарды бӱдӱрер учурлу болгон. Ол ууламјыларга кӧктӧнӧри, крючокло тӱӱнери, агаштаҥ кезери, актерлык кеендик, художественный дизайн, робототехника, аргачылык ла ӧскӧ дӧ бӧлӱктер кирет.\nКандык айдыҥ 24-чи кӱнинеҥ ала 26-чы кӱнине јетире ӧйдиҥ туркунына чемпионаттыҥ айылчылары ла туружаачылары ишмекчи, профууламјылу ла культурный программаларды кӧргӧн, тегерик столдордыҥ ижинде, мастер-класстарда, семинарларда ла презентацияларда турушкан.\nБу јакшынак керек-јаракты кенектердиҥ јондык организациялары тӧзӧгӧн болуп јат. Чемпионат Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча, иштиҥ, јонјӱрӱмдик корулаштыҥ ла эл-јонды ишле јеткилдеери-ниҥ, культураныҥ министерстволорыныҥ, анайда ок «Абилимпикс» кыймыгуныҥ ӧзӱминиҥ тӧс јериниҥ јӧмӧлтӧзиле ӧткӧн.\nКандык айдыҥ 25-чи кӱнинде тергеениҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Алексей Бондаренко конкурсный площадкаларда болуп, бир канча ууламјылар јанынаҥ ӧдӱп турган маргыжулардыҥ јерлерин кӧргӧн. «Робототехника», «Кӧкчи», «Аргачылык», «Художественный дизайн», «Баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи» деген площадкаларда бололо, туружаачыларла куучындашкан.\nКенек ле су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ улустыҥ профессионал узыныҥ «Абилимпикс» деп IV республикан чемпионадыныҥ кӧдӱриҥилӱ јабылтазы кандык айдыҥ 26-чы кӱнинде А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде ӧтти.\n«Республикан башкару су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ улусты иштеер јерлерле јеткилдеерине јарамыкту айалгалар тӧзӧӧрине јаан ајару эдет. «Абилимпикс» чемпионатта турушканы јиит улустыҥ профессионал ууламјызына, ишле јеткилделерине јаан камаанын јетирип, јаҥы аргалар ачат» — деп, тергеениҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Игорь Коршунов чемпионаттыҥ туружаачыларына баштанган сӧзинде аҥылап айткан.\nМаргыжулардыҥ уч-турулталарыла чемпионаттыҥ компетенцияларында мындый јеҥӱчилдер јарталган: «Кӧкчи» (специалисттер ортодо) — Татьяна Денисенко, «Кӧкчи» (ӱренчиктер ортодо) — Анжелика Муклаева, «Кӧкчи» (студенттер ортодо) — Данил Харланов, «Фотограф-репортер» (ӱренчиктер) — Мария Юрина, «Фотограф-репортер» (студенттер) — Наталья Семина, «Крючокло тӱӱнери» (специалисттер) — Светлана Пислегина, «Агаштаҥ кезери» (специалисттер) — Алексей Трубин, «Актерлык кеендик» (ӱренчиктер) — Амаду Терешев, «Художественный дизайн» (студенттер) — Ангелина Яданова, «Робототехника» (ӱренчиктер) — Шерхан Сахарьянов, Нурден Ажикенов, «Аргачылык» (студенттер) — Вероника Куликова, «Аргачылык» (специалисттер) — Андрей Бандура, «Баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи» (студенттер) — Снежана Соурчакова. Јеҥӱчилдер грамоталарла, сыйларла кайралдаткан.\nРеспубликан бу чемпионаттыҥ јеҥӱчилдери Москва калада кӱчӱрген айда ӧдӧтӧн национальный чемпионатта туружар.


Эр кижиниҥ бычагы - altaicholmon\nМен бойым jурукчы кижи болорым. Кезикте алтай баатырлардыҥ (алыптардыҥ, кезерлердиҥ…) сӱр-кебери, кеп-кийими, jуу-jепсели кандый болгонын jурайдым. Келер jаш ӱйе билип, jастыра этпезин, чын болзын деген кӱӱн-санаалу jӱредим. Тургуза öйди алзабыс, кöп эр улус бычакты кажы jанында эдинерин билбес эмтир. Оныҥ аайына чыгарга, jартаарга, тӱӱкибисти казынып, бедиренип ийектер.\nКезер таштар (каменные изваяния) тӱрк чактарда болгон. Кöп саба олор оҥ jанында, курында отыкту, колында айакту, сол jанында бычакту, кылышту, кулактарында сыргалу.\nБаза бир темдек: öскö калыктарды алзабыс, турктар, монголдор, дагестандар, калмыктар, казактар, якуттар ла ӧскӧлӧри де бычакты сол jанында эдинет. Олордыҥ тӱӱкилик кинолорын да кӧрзӧбис, бычактары сол jанында эмтир.\nJаҥыс ла тува калыктыҥ бычагы оҥ jанында јӱрет. Олор, байла, Кыдатка кирип турган öйдö бойлорын албаты (поданный) деп, jабыс кöргӱзерге бычактарын jажырып, оҥ јанында, кийинде кыстап эдинген. Олорло кожо бис, алтайлар, булгалып калдыс.\nАлтайла jорыктаган озогы билимчи-ученыйлардыҥ соккон фотолорын аjарзабыс, алтайлардыҥ бычагы сол jанында кöргӱзилген.\nВ. В. Радловтыҥ «Из Сибири» деген бичигинде (1860-1861) «Алтайские горные калмыки» деп бажалык бар. Анда мынайда айдылган: «Алтай кижи тере тонын патрондашту ла окту баштыгашту, отыкту ла бычакту јалбак тере курла курчанат. Отыкты белинде, курдыҥ ич јанындагы топчыга илет, оҥ колло јеҥил чечип ийеле, ойто илип алат. Алтай кижи бычагын курына илген агаш эмезе сӧӧк кында алып јӱрет».\nКалмыктардыҥ кöрӱмиле эр кижиниҥ кӱчи, тыны сол, jӱрек jанында. Оныҥ учун эр улус сырганы, бычакты, jӱстӱкти сол jанында эдинген. Ӱй кижиниҥ кӱчи оҥ jанында, балдардыҥ кини, отык оҥ јанында јӱрген. Туура кижи ол кижиниҥ jамызын (статузын), не кижи болгонын курында илген эдимдер ажыра билип ийер аргалу болгон.\nБабитов Чонныҥ (Jаан-Jаламан) уулыныҥ айтканыла, адазы кулагында сырганы сол jанында эдинген. Jуртта jаҥыс уул болгон учун, кöс, тил тийбезин, бек болзын деп, сол jанында сыргалу болгон эмтир. Айдарда, алтай калык чактар öдӱп, Азияда jаткандарла тудуш болуп, колынып калган. Кеп-кийими, тудум-эдимдери тӱҥей, бирӱзин де аҥылап, башка кöрöргö jарабас, текшилей, элбеде кöрöр керек.


Jайыктыҥ учуры | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nJайык — ол алтай кижиниҥ тӧс курчузы, айылдагы улустыҥ ээзи. Оттыҥ ээзи ле Jайык сӧӧктӧрдиҥ тӧзи, кору-курчузы кожо турар эмтир. Jайык ээзиниҥ тынын, јӱзӱн-базын кара кӱчтердеҥ, оору-јоболдоҥ корыйтан. Азыйда Алтайды кӧдӱрер, оноҥ Jайыкты кӧдӱрип чӧктӧӧр эмтир.\nОзодо эр киндиктӱ кижи кижи баспаган јердеҥ, кӱнчыгыш јанынаҥ, Алтайдыҥ ээзи ачынбазын деп, кыйраны буулайла, от салып, сӱт ӱрӱстейле, аш-курсагынаҥ амзадала, мен мындый кижи эдим, сӧӧгин айдар, келген керегин айдар. Кайыҥды кӱн эбиртӱ экелип, айылыныҥ тӧрине тургузар.\nОзо ӧйлӧрдӧ кайыҥныҥ ортозына буулаарга ак тӱктеҥ кадып койгон, ол эмезе аттыҥ јалынаҥ ӧрӱп салган бууны јеле эдип тартат. Узуны 150-160 см. Алдында јелеге буулаган кыйралар кижиниҥ сыны да кире болор, је эмдиги ӧйдӧ 80 см. Озодо 3-теҥ ала 9-ка чыгара буулайтан эмтир. Кайыҥдарды эки јанында чачакту јалбактары бир карыштаҥ ак байры бӧстӧр буулалган. Jеледе буулалган кыйралардыҥ ӧҥдӧри: ак, сары, јажыл, кӧк.\nАк ӧҥ — Ак-айаска, ак ийдеге, ак санаага, ак иштерге учурлап буулалат.\nСары ӧҥ — Jер-Энеге, изип чыккан Кӱн-Бырканга, Алтайдыҥ алтын сындарына.\nJажыл ӧҥ тӧскӧ учурлалат, Jер-Сууныҥ ээзине, бала-барканыҥ ӧзӱмине, јайаачыны, аҥ-кушты, байана агаштарды темдектейт.\nКӧк-чаҥкыр — Солоҥылу Теҥери-Бырканга — кӧк айаска, кӧк теҥистерге, Алтайдыҥ ару кӧлдӧрине, аржан-кутук сууларына.\nАйылда ак јайык турар. Ак јайык тӧрдӧ оҥ јаны јаар илилет.\nСары јайык кичинек Алтайга учурлалган. Бу јайык тӧрдӧги ак јаан јайыкты каранаҥ корулайт.\nКойонныҥ терезинеҥ эткен ак койон јайыкты јелениҥ оҥ јанына илип салат.\nАйылдагы тӧс кереде турат. Оныҥ кулактарына, алын-кийин буттарына, куйругына эки ӧӧлӱ, ӧҥдӱ јаламалар буулаган.\nОнойдо ок бу јаламалар јелеге база буулалган. Бу койонды кийис баштык-таарычакка сугала, оозын буулап, тӧрдӧ турган керегеге илип салгылайт. Мӱргӱӱл тушта койонныҥ терезин таарычактаҥ чыгарар болуптыр.\nСары јайык эжиктиҥ эпши јанында илилет. Эки экче бӧскӧ кажызына ла ӱч наадайычакты јаба кӧктӧйлӧ, илип салган. Наадайычактар — теҥериниҥ кыстары. Ак јайыкты корулаар кыстарды кӧргӱскени. Нениҥ учун ак койон јайык дегенин «Алтай кеп-куучындар» деп бичиктеҥ кычырып алыгар.\nӦскӧ турага кӧчсӧ, јайыгын арттыргыспас. Кӧчӧ берген улустыҥ јайыгы артып калза, бойыныҥ одына кӱйдӱрбес. Кижи бар болзо, келип алзын деп айттырар. Jок кижиниҥ јайыгын неме билер кижиле кожо тышкары чыгып, эптӱ, кижи баспас јерде айдынып, алканып ӧртӧп салар эмтир.\nТӧрдӧги ак јайыкты кезик улус ак ӧткӱш бӧслӧ бӧктӧп тӧ салат. Бу јабынты бӧс ачылып калза, тӱрген ле бектеп јабала, билер-угар јарлык кижи экелип, јайыкты аластадып, арутадып, ак сӱтле јаҥдап салар. Ол коомой, оныҥ учун керексинбей отурбагар» (Арбаева А.).\nМен кам укту кижи јайыгына мӱргӱгенине туштап, кожо бажырдым. Мӱргӱген кийнинде 4-7 кӱнге бай тудар.\nJаҥы айыл туткан балдардыҥ айлына јап-јаҥы јайык тургузар. Jайыкты неме билер кижиге јазадар, эмезе айылдыҥ ээзи эр кижи бойы да эдер аргалу, је јарлык кижиниҥ баштаганыла тургузар. Бу кӱнде бир ле ак јайык илетен эмтир, оноҥ јылдаҥ јылга тӧрӧӧндӧр келзе, јаан мӱргӱӱлдер болзо, Сары бӱр, Jажыл бӱр, Чага, Jылгайак байрамдарда јаламалар кожуп илер. 3 јылдыҥ бажында јунуп арутаар, теејизин салып чӧктӧӧр.\nАйылга кирип келзе, ээзи јок то болзо, јайыктарла јакшылажар, ойто чыгып барза, эҥчейип мӱргӱӱр.\n«Айылдыҥ ичинде тӱнӱк јаан учурлу ла байлу. Ол Ӱч-Курбустанныҥ кеези — ӱч толыкту — јакшыга јакшылу, јаманга удура јаманду барар».\n«Тӱнӱк — очоктыҥ ыжы чыгатан ла Алтай-Кудайдыҥ ийдези тӱжетен айылдыҥ бажыныҥ тӧбӧзи. Айылдыҥ ыжы оныҥ бажыныҥ тӧбӧзинеҥ алтай эрлердиҥ тӧбӧзинеҥ тӱжӱрген кејегедий, Теҥери јайаанга ууланат ла Алтайыска јайылат» (З. Тырысова).\nАлтай кижиниҥ айлы эки бӧлӱкке: сол јаны эр ле оҥ јаны эпши — деп бӧлинет.\nЧадыр ичи эжерлӱ,\nЧактаҥ чакка улалган:\nЭпши јаны — энеге,\nЭр келтейи — адага.\nЭпши јаны – эш казанга,\nАда јаны – јепселге,\nАда јаны – јарынга\nӦрӧ айдылган укаа сӧстӧ ончо јаҥды јартап айдып салган. Эр јаны байлу. Алтай улустыҥ айыл-јуртыныҥ бажы эр кижи болор. Эр кижи, качан да болзо, тоомјыда јӱрӱп, айыл-јуртын, билезин кичееп, кеп-кийимин јаантайын кийип, ээ болуп јӱретени учурлу. Оныҥ да учун эр кижи јанында ончо эдинген-кабынган эдимдери байлу, эпши кижи олорго тийбес, алтабас, келин кижи эр јанында турган орынга тийбес, отурбас јаҥду. Кайныныҥ одыныҥ бажын алтабас, кечпес.\nТой, белкенчек тушта ӱй улус эр јанына отурбас. Бу јаан јастыра кылык болуптыр. Мындый байрамдарда келиндер эр јанына отурза, курчу-куйагы јоголор. Бу ӱй улус той эдип јаткан улусты тообой, чӱм-јаҥын бузуп, кирелеп турган деп чотолот.\n«Эр јанында јаан кайырчактар, эр кижиниҥ ле баланыҥ орындары. Орынныҥ ӱстинде ле јанында илмектер, ондо мылтыгы, арчымактары, отыктары, кынду бычагы ла о.ӧ. эдимдери илилген, орынныҥ учында ээр-токым салар. Jаҥыртык агаш ӱстинде илмекте ӱйген-нокто, чылбыр илер, јаҥыртыктыҥ алдында эр кижиниҥ узанар-тудунар јазалдары јадат.\nЭпши јанында ӱй кижиниҥ эдинер-кабынары. Баш кайырчак, орын, кабай турат. Орынныҥ будында база кайырчак, ондо ӱй кижиниҥ кӧктӧнӧтӧн ийне-учуктары, кайчызы. ӱстинде кичинек кайрычагашта тана-топчылар, јинјилер јадар. Оноҥ ары тажуурлар, борбуйлар, бортоголор, аркыт, кӱп тургулайт. Айаксалгыш агаш эдимдер. Ажанатан јер» (Б. Кушкулин).\nКайын ада балдарыныҥ айлына кирзе, эпши јанына отурбас, уулы келдиниҥ, кызыныҥ тӧжӧгине отурбас, уйуктабас. Айыл ичин арутаза, озо эр јанын, оноҥ эпши јанын јаҥдаар.\nОтту очоктоҥ јаан ыраак јокто, очоктыҥ сыраҥай ла тӧринде, тӧр чакызы турат. Айылдыҥ тӧр чакызы база байлу, учурлу казык. Ӧрӧ турган Кудай, бу чакыга, ару ийде тӱжӱрет, айыл-јуртка амыр-энчӱ, ырыс кийдирет.\n«Тӧрдиҥ чакызыныҥ алдында кӱрее таш (тагыл) јадар. Бу тагылдыҥ ӱстинде арчын ла курсак, ого балдардыҥ кинин кӧктӧгӧн шикширге, камчы, акталаган кураандардыҥ коконокторы, имдеген малдыҥ кулактарыныҥ учын тизеле, сойгон кой-малдыҥ кажыктарын чӱмдеп тизип, тӧр чакыга јараштыра илер болгон» («Алтай айылдыҥ ичи» Б. Кушкулин).\nКеремниҥ тӧр чакызын кандый ла кулјаларла чолологон болзо, сӱрекей јараш кӧрӱнер эди. Тӧр чакыныҥ ла очоктыҥ ортозыла кемге де базарга, онойдо ок сӧйкӧнӧргӧ, артыларга, чыгарга јарабас. Оноҥ ары чакыга коштоп, от-очоктыҥ ӱстиле ӧткӱрип, эжиктиҥ ӱстине јаба кадаган эки агаштыҥ ады керем болор. Ого артпак салат. Артпакка курут, быштак, эт салып, ышка кургадат. Артпакты (аткысты) качан да куру тургуспас. Ӧлӧҥдӧрдиҥ, чечектердиҥ тазылын да кургадат.\nТӧр — ол алтай кижиниҥ эҥ кӱндӱлӱ, байлу ла учуры јаан јери. Тӧрдиҥ бажы јайаанду, байлу, чӱм-јаҥду, байрамду, алкыш-быйанду.\n«Jурттыҥ тӧринде эр кижи — ээзи отуратан јаҥду. Jок болуп та калза, ӧскӧ, туш эр кижиниҥ отурар јаҥы јок. Jуртта арткан јааны отурар». (С. Сартакова)\nАдазы божогон биле, јылын ӧткӱрип ийеле, јаан уулыныҥ адын адап, јайыкты јаҥыртар јаҥду, онойдо ок адазыныҥ ордына, тӧргӧ дӧ отурар јаҥду.\nӦскӧ айылга кирип ле барала, тӧр јаар отурбас. Тегиндӱ айтпаган:\n«Ийт јаманы — ӱйзек,\nКижи јаманы — тӧрзӧк»,\nОл эмезе «Ӧлгӧн деп, айу бажын алтабас,\nБожогон деп, айыл ээзин адабас».\nТӧр — ол кӱндӱлӱ јер. Айылдыҥ ээзи кирип келген айылчыны тӧрдиҥ бажына отургызар ба, отургыспас па — оныҥ кӱӱн-санаазы. Тӧргӧ кӱндӱлӱ эр кижи: таайы, јаан абалары, адазы, аказы, је бойыныҥ јерине ээзи бойы отурар учурлу.\nЫраак јердеҥ келген ӧскӧ укту элдиҥ айылчыларын кӱндӱлӱ уткыыр. Аҥылу јерге отургызар. Тӧрдӧ бойы отурар учурлу.\nТой эмезе јаан байрамдарда аксакалдарды аҥылу тӧр јерде отургызар. Олордыҥ тепшизине ӧскӧ улус киришпес. Бала-барка јаан улустыҥ алдын кечпей, табыштанбай, тоомјылу куучындарын тыҥдап отурар деп ӱредер.\nЧелдеген јарынды чачпай, айылдыҥ тӧрине кыстап салар. Баланыҥ бир кирзе, мойынныҥ тудуш сӧӧгин кыра челдебей, оноҥ-мынаҥ арттырып, чадыр айылга кыстап салар.\nТӧргӧ кӧп балдарлу эр кижини отургызар, кӱндӱлеер. Кӧп балалу эне-ада чын јерде уткуулда, тоомјыда јӱрер эмтир.\nАйылдыҥ эжиги ле бозогозы јаан учурлу. Эжик ол айылдыҥ ичин корулап јат. Эжиктиҥ јабынтызы кӱнчыгыш јаар болор. Ол сӱрекей байлу ла ээлӱ. Алтай улус эжигиниҥ бажын јабыс эдет. Айылга кирзе, от-очокло, јайыкла, айылдыҥ тӧриле, чакызыла јакшылажып, бажын эҥчейгени болуптыр. Солун айылга кирзе, эжиктиҥ јанына турбас, ачык јол-јорык болбос. Ачынала, эжикти чачарга јарабас, буды-колы оорыыр. Эжиктиҥ бажынга селмектенбес.\nӦскӧ јурттыҥ эжиги-бозогозы байлу коручылду, оныҥ учун тӱнде от кӱйӱп турган айылга токылдадып, эжигин тееп, токпоктоп кирбес.\nЭжиктиҥ јаагы ла кулагы бар. «Бу эжик нени кӧрбӧгӧн деер» деп айдат. Эжик кӧрӧр дӧ, угар да, каргаар да эмтир. Эжиктиҥ јаагы сынык, койрык-тейрик болзо, ырыс-кежиги јӱре берер. Тегиндӱ айтпаган:\n«Энези јаманныҥ балазыла јурт тӧзӧбӧ,\nЭжиги јыртыгыныҥ тӧрине отурба».\nЭжиктиҥ јаак-кулагы ала кӱнге келип тӱшсе, јаманга, коромјыга дежер.\nЭжик кӱнчыгышка удура болзо, кӱнниҥ чогы от-очокко, ак јайыкка, тӧргӧ тийер учурлу.\nКызыл эҥирде эжикте кыйгырбас, ары-бери калбаҥдадып ойнобос.\nЭжикти ачала, бозогоны алтабай, бажын чыгарала куучындашпас. Эжиктиҥ бозогозы база байлу, учурлу. Ол эжиктиҥ алдында кечире салган байлу агажы. Бозого — кижиниҥ кийдире, чыгара алтап базар јолы.\n— «Бозого јалчыныҥ јери. Бозогого кижи отурбас, ол байлу. Бозогоныҥ байын бузарга јарабас. Бозого бӧк, куйак. Кудайдаҥ ийген курчуу. Бозогозы јок јурт болбос. Бозоголу јурт — бай јурт. Бозого бийик болбос, јабыс болбос» (Токоекова А.).\n— Эжиктиҥ бозогозына малтала, маскала неме чаппас, кадабас, оотпос, айылыныҥ курчуузы чечилер. Бозого ажыра јакшылажарга јарабас, неме беришпес.\n— Айылдаҥ чыгып барып јадала, эжикке неге-неге илинип калза — ойто келериниҥ белгези.\n— Бала тыҥ ыйлап турза, айылдыҥ эжигинеҥ чыгарбас, ыйын мекелеп токтодоло чыгарар.\n— Кирип келген кижини эжикке тургуспас, отургыспас. Айылчы кижи эжикке кысталыжып турбас. Айылдыҥ бозогозын алтаган кижини чыгара сӱрерге јарабас. Айылдыҥ эжигин ачып, айылчы болуп кирген кижи айылдыҥ ээлерине јарабай да турган болзо, ого кыйгастанбас, талабас, айткылабас, ӱнин бийиктетпес.\n— Айылчы кижи бозогого баспай, алтап кирер. Айылчы кижи келзе, отургызар, чеген уруп, бар-јогын салып кӱндӱлеер јаҥду. Чай урза, баштапкы айакты — чайдыҥ бажын — айылчыга урбас, айылдыҥ ээзине, эр кижиге урар. Айылдыҥ ээзи јок болзо, бойына уруп алар.\nКижиниҥ эдип алган аш-курсагыныҥ бажын айылдыҥ ээзи амзаар учурлу. Ӧскӧ кижиге амзатпас. Аш-курсактыҥ бажында айыл-јурттыҥ ырыс-кежиги, тејизи бар. Оны ӧскӧ кижиге бербес.\nТепшиге айылдыҥ ээзи кирген кийнинде јаан кижи кирер. Айылчы кижи, ажанган кийнинде, «Тойгон ток» деп айдар. Онызы «айлыгарда јаантайын бай курсакту јадыгар, колдорор кокту болзын» деп айтканы. Айылдыҥ ээзи айылчы кижиниҥ алкыжын алып, «Толу куруй, ток санаа» деп каруузын алкап јандырар. Бу кӱндӱлеген кижиниҥ санаазы ак, тойу-ток, амыр болзын, курут-сӱтле, сарјула ӱрӱстейдим, алкыш айдып, бу ак курсак слерде толу, куруй болзын дегени.\nАйылга баштапкы катап кирген балага кыйалта јоктоҥ сый берер учурлу. Сый бербезе, баланыҥ коручылдары айылдыҥ кежигин кожо апарар эмтир. Jаш бала бар болзо, чек куру кирбес, калаш, чай да болзо, алып алар учурлу. Кичинек бала айылга кирзе, тумчуктыҥ бажын кӱлле сӱртӱп ийер. Бала ойто келзе, оттыҥ ээзи танып уткыыр эмтир.\nКандый ла кижи алтай кижиниҥ айылчызы болор. Айылга ӧскӱс-јабыс та кижи, кенек-бычык, санаазы тутак улус кирип келзе, кыйгастанбас, шоотпос, кӱндӱлеп салар. Кӱндӱӱ-кӱрее јок чыгарып ийзе, айылдыҥ ырыс-кежиги база кожо чыгала јӱре берер.\nАйылчы таныш эмес болзо, айылдыҥ ээзи јакшылажып таныжар: ады-јолын, сӧӧгин, јаткан јерин, не керектӱ келгенин сураар.\nМениҥ энем Чычаш Кырачиновна Атарова јаштаҥ ала јӱрӱминиҥ учына јетире малчы кижи болгон. Ол сӱреен санаалу, ачык-јарык, кокырчы, кожоҥчы, чӱм-јаҥдарды сӱрекей јакшы билер, не-немени билип, улустаҥ укканын бичип алатан.\nМынайда јакыганы санаама кирет: «Кижиде кандый ла тӧрӧӧн-тууган: оору-јоболду да, ачу ашты амзаар да, шулмус та, чыйрак та, кей-кебизин де, шалыр да, чимирик-чилекейлӱ де болор. Jе ол — кижи. Кижини јаман кӧрбӧй јӱреер, балдарым. Айлаарга слерди тооп келгени ол. Чайладып, куучындажып, ӱйдежип салыгар. Оноҥ канайып та калбазаар».\nАйылчыныҥ экелген аш-курсагынаҥ отко эштеп салар.\nЧайынаҥ уруп, чайлаш ажыра кӧп керектер шӱӱжилет, болуш сурап келген болзо, болужып-јӧмӧп тӧ берер. Бу алтай кижиниҥ эҥ учурлу јалакай кылык-јаҥы.\nАда-эне айылында јок болзо, балдарын айылчыны канайда уткыырына ӱредип салар учурлу.\nАйылчы келзе, оны јаҥыскан кӱндӱлебес, айылдаштарын, тӧрӧӧн-туугандарын айттыртып, олорды таныштырар. Курсагынаҥ амзадып, куучын-кумыйды ӧткӱрип, ӱйдежер, кур курчаар.\nКурды анаар ла курчабас. Оныҥ чӱм-јаҥын билер учурлу. Кур курчаары — ол байлу чӱм-јаҥ, ол кижиниҥ јол-јорыгыныҥ ачык кӱндӱ-кӱреезин керелеген сый-темдек. Нениҥ учун јол-јорык? Бастыра керектер јол ажыра бӱдӱп јат: јаҥы чыккан бала јӱрӱминиҥ јолына чыгат, айылчы улус јол ажыра амадузын бӱдӱрип, кандый ла јолды ӧдӱп келет, уул ла кыс бала јаан јӱрӱмниҥ јолын ачат, кудалар јол ӧдӱп, тӧрӧӧн-туугандарды табат.\nАлтай кижиниҥ курлаа јеринде сӱнези јӱрер, оныҥ да учун алтай улус тонын курлаа јок чӱмдейт. Кӧндӱре эдип кийет. Ӱй кижиниҥ чегедегин де кӧрзӧӧр, курлаазын тӧмӧн эдип бычыыр. Курлаа јери байлу. Оныҥ учун кижи бойыныҥ курын ӧскӧ кижиге бербес. Курчугарды ӧскӧ кижиге берип ийеригер.\nКур курчаза, курчузы тыҥыыр, киндигин бӧктӧп бектеер эмтир. Кайын адазы келдине кур курчабас, јарабас, тойлоп келген улуска база кур курчабас.\nКурды кемге курчаар?\n— Алтай кижиниҥ айылына амадап айылдап келген кижиге.\n— Айылына бир де кирбеген эл-тӧрӧӧнине (јаан акаларына, таайларына, абаларына, јеҥелерине).\n— Белкенчек экелип, балдарды айылдаткан улуска чик јок курчаар.\n— Баланыҥ бир јажы кирзе, чач тооргон таайына.\n— Курды курчаганы улустыҥ тӧрӧӧн-туугандарыла јажына курчу-куйагыла ӱлежип, курчузын берип, алып, айылдажып јӱргенин кӧргӱзет. Курлар јарык, јараш чечектӱ болор керек.\n— Айылчыларды кӱндӱлеп, курды алкыш сӧс, јаҥар айдып курчаар. Озодо јаҥыс курдыҥ бойын курчабас, кожо айак, чай, курут, быштак, баштыкта талкан да болзо, о.ӧ. не-немелер салып буулаар.\n— Кичинек уулчактарга курла кожо ок-тары, корголјын, о.ӧ. эдимдер болот. Кыс балага — јинји, топчы, тана ла о.ӧ.\nАркаҥда мылтык јӱктенген\nАйу адар баатыр болоор,\nАрка-сынаар бек болзын,\nАлкы бойоор су-кадык јӱреер.\nАры кӧрзӧ ай кеберлӱ,\nБери кӧрзӧ кӱн кеберлӱ,\nИштеҥкей јаражай болоор,\nКӧгӱс-белигер бек болзын.\nТорко курды курчайдыс,\nБел-аркагар бек болзын,\nАк торконы курчайдыс,\nАрка-сынаар бек болзын.\nЈаҥы айыл туткан балдарга курчаза, «Алып эдерге бала отурып ажанзын, кийик эдерге мал балазын одотсын, су-кадыгы бек болзын!» деп айдар.\nКижиниҥ айылы — ол амыр-энчӱзи, токыналу јӱрӱми, айылдыҥ тыш јанында табыштаҥ корулаар энчизи.\nКажы ла кижиниҥ айыл-јуртына эр кижи отуратан деп, кудай ӱлӱзин берген. Кудай кажы ла кижини айыл-јуртту болуп, аш-курсагын бедиренип јӱрзин деп јайаган. Оныҥ учун эр кижи — айылда ээ. Салымыла јурт туткан болзо, Кудайым, Алтайым, албатым деп байланып јӱрер керек. Ӱй кижиге сӱмелӱ санаа берилген, эр кижи дезе бу сӱме-санаага тайанып, бала-баркам, эжим деп, јолын ачып болужатан.\nАй јаҥыда эр кижи ӧрӧ турган Кудайыла, Ай-Кӱниле јакшылажып, ӧскӧн-чыккан Алтайына, сӧӧгиниҥ ыйык тайгаларына мӱргӱп, айыл-јуртын, бойын, билезин аластаар учурлу.\nБу јаан чӱм-јаҥныҥ кийнинеҥ эр кижи тоомјылу јӱрер керек.\n«Айылдаҥ чыгып, мал-ажым деп,\nАйылга кирип, эжим, бала-баркам» деп укаа сӧсти тегиндӱ айтпаган.\n«Эр кижи алтай кижи болуп, мӱргӱп, Алтайым, кудайым, албатым деп бажырып, айыл-јуртына табыш этпей, одыла урушпай, отко сӱрее-чӧп салбай, мал-ажын сокпой, тоомјылу кылык-јаҥду јӱрзе, эр кижиниҥ јурты ырысту болор» (Д. Алексеева).\n— Аржан сууга барып јатса, озолондыра айылдыҥ ичи-тыштын арутаар, аластаар. Айылдаҥ амыр-энчӱ, јол-јорыгы ачык болзын деп атанар.\n— Кайдаар, кайдаар кӧчӱп браатса, јурт ару болор учурлу, јуртка тырмакту тынду артыргыспас. Jайлунаҥ кыштуга да кӧчсӧ, обоо кӱлинеҥ алып, от-очогына апарып, от камызып, чакызыла, келген јериле јакшылажып, кажаан-чеденин арутап аластаар.\n— «Тураны бузуп кӧчӱрзе, тӧзинде тӧс агаштарын албас, артыргызып салатан учурлу. Jурттыҥ ӱстине качан да јурт тутпас. Эски јурттыҥ ээзи јаҥы јуртка амыр бербес, табышту, оору-јоболдоҥ чыкпай, мал-ажы ӧспӧс дежер. Jурт туткан јерди блаажып, чугаан-кериш чыгарбас. Блаажып алган јер јурт болбос.\n— Айыл-јурт ээзи јок артып калган болзо, ол айылга, турлу да болзын, кирбес, тимиренбес, уурданбас. Ээленип калган каралар бар, ого туттурза, коркышту коомой болор: оорыыр, санаазы тутаар, божоордоҥ до айабас» (Атарова – Малташева Ч.К.).\n— Озогы алтай кижи агаш айылына качан да сомок деп неме илбеген. Эжигин чондоктойло јӱре берзе, ӧскӧ кижи бу айылга кирер јаҥы јок болгон. Кандый бир кижи бу ээжини бускан кийнинде, ол јажына уйатка тӱжер, бу айылдыҥ ээзи ачуурканар дежер.\n— Чыккан-ӧскӧн јерим, турам дейле, тураныҥ ичине аҥданарга чек јарабас. Оныҥ каразын алып, оору-јоболдоҥ чыкпас, је айдып берген јерге от салып, арчын, сӱт ӱрӱстеп, аш-курсагын амзадып, айдынала аҥданатан неме эмтир. Бу ӱзе айалгаларды айдыҥ јаҥызында ӧткӱрер.\n— Jерге аҥданган кижи база бай тудар. Ачу аш ичпес, улуска айдып сӱӱнбес, бу ончо јажытту. Jердиҥ байы бузулар эмтир.\n— Алтай кижиниҥ айылыныҥ ар-јӧӧжӧзиниҥ ортозында кеп-кийими, кийистеҥ эткен тӧжӧк-јастык кыйалта јоктоҥ болор учурлу. Баш кайырчак, агаш айак-казан, эр кижиниҥ эдими (аргымактыҥ ээр-токымы, ӱйген-ноктозы, арчымак, камчы, отык) болотон. Эр кижиниҥ эдимин ӱй кижи алтабас. Айылында эзирик јыгылып калган эр кижини качан да алтабас.\n— Ачу ашты айылына узак ла кӧп тутпас, кара немелер, јеткер јуулар эмтир. Эр кижи айлыныҥ айак-казанын оотпос, чачпас, калайлатпас, чачкыланып аш-курсакла урушпас.\n— Эҥирде, тӱнде, ай эскиде айылдаҥ сӱт чыгарбас, малдыҥ кежиги, ӧзӧтӧн аргазы чыгар. Мӧҥкӱ чыккан айылдаҥ кӱндери ӧтпӧгӧнчӧ сӱт албас, байланар учурлу.\n— Тӱнде айылдаҥ сӱрее-чӧп, јайынты тӧгӧргӧ, неме кактаарга јарабас.\n— Айыл ичине сыгырбас. Столды куру колло арчыбас — кол куру, акча-неме једикпей јӱрер, онойдо ок чаазынла арчыбас — ачыныжар.\n— Айылына јанып клееткен ат бышкырза, јакшыга, кучкаш айылдыҥ кӧзнӧгине согулза, јаман солун угар.\n— Кайындары келип јатса, келинге билдиртип ийетен, тыҥ табыштанып, јӧдӱлдеп ийер.\n— Айылыныҥ ичине таранза, чачын болгон ло јерге чачпас, полдоҥ до болзо, јууп алар. Ол јерге барза, эҥ ле озо чачын сураар, айса болзо, кайда чачкан кылдарын сӱнези бедиреп јӱрер эмтир.\n— Тырмакты кезеле, от јаар чачпас, оттыҥ ээзи јескинер, айылдыҥ ээзиниҥ буды-колын оорыдар. Тырмакты полдыҥ јырыгына салбас, ол јерге барза, јаткан улуска чаптык болор, туразы табышту, чычкандар кемирип турган неме чилеп, пол табыштанар.\n— Эртен тура туруп ла келеле, орын-тӧжӧгин јуур керек, оноҥ ӧскӧ кере тӱжине уйкузырап јӱрериҥ.\n— Jаҥы јерге кӧчсӧ, айак јунган бӧсти ӱй кижи чачпас-ол айыл ичиниҥ тејизи, ырызы. Ӧртӧп салар керек.\n— Аш-курсагыҥ ас та болзо, айак-казаныҥ изӱ турзын.\n— Арыганды амырадатан, аштаганды азырайтан.\n— Айыл алкы-јӧӧжӧзиле бай эмес, аш-тузыла бай.\n— Кара сананып, бозого ажыра алтаба.\n— Кӧлзӧӧндӱ јуртта кӧрӱмјилӱ неме јок.\n— Jаман куш уйазын таштаар, јаман кижи јуртын таштаар.\n« Воспитатель как садовник…


«Гуманитар јаны экономикадаҥ да учурлу...» - altaicholmon\n«Гуманитар јаны экономикадаҥ да учурлу…»\nФедерацияныҥ да, анайда ок ороонныҥ да јӱрӱминде ле турумкай ичкери ӧзӱминде гуманитар керектиҥ учуры там ла бийиктейт. Бистиҥ республикага РФ-тыҥ Государстволык Думазыныҥ депутады, Государстволык Думаныҥ СНГ-ныҥ керектери, евразияныҥ интеграциязы ла гран ары јанында јерлештерле колбу тудары аайынча комитединиҥ турчызы И. И. Белековтыҥ келгенин тузаланып, парламентарийге бир канча сурактарла баштандыбыс.\n—Иван Итулович, Госдумада сурактардыҥ гуманитар јаны аайынча кычырыштар ӧткӧн. Ол неле колбулу ӧткӧн болотон?\n—Эҥ озо керек мындый. Эмди кезик курч сурактарды илезине курчыда чыгарбай, јажырып койор деген ӧй токтогон. Экинчизинде, биске ончо керекти курчыда, недеҥ де камааны јокко кӧрӧри бойыска ла сӱреен керектӱ боло берген. Ӱчинчизинде, парламенттеги кычырыштарды алар болзо, шак ла мында јаан учурлу сурактарга каруулар табылып келет.\nЧынынча айдар болзо, парламенттеги бу кычырыштар Россия Федерацияныҥ гуманитар керектер аайынча албатылар ортодогы политиказына келиштире ӧткӱрилген. Је ондо Алтай Республикага тузалу болгодый кӧп керектер кӧрӱлген, јаҥыс ла грандар јанындагы ӧмӧ-јӧмӧ иш керегинде эмес. Анда бистиҥ эдетен керектер сӱреен чокым айдылып калды.\n—Слердиҥ бойыгардыҥ шӱӱлтегер кандый?\n—Государстволык Думаныҥ Совединиҥ темдектегени аайынча ӧткӱрилген бу кычырыштар курч сурактыҥ аайына чыгар эҥ јаан арга. Оны мындый кеминде кӧдӱргени бу сурактыҥ јаан политикалык учурын темдектеп јат. Мында башка-башка шӱӱлтелер айдылган, онызы да јарт. Нениҥ учун дезе сурактар кӧптӧп калган, сӱреен тыҥ курчып калган деп темдектеер керек. Оныҥ аайына чыгарга јаҥы кӧрӱм, јаҥы алтамдар керек. Бу гуманитар суракты экономикадаҥ да курч деп айдып, мен суракты ӧнӧтийин курчыттым. Мениҥ шӱӱлтемге јуук шӱӱлтелер кычырышта база айдылган. Лаптап сананза, керек шак ла андый, курч.\nБӱгӱн телекейде бистиҥ гуманитар алтамдарыс бистиҥ сӱреен јаан аргаларыска келишпей јат. Бис 1990 јылдардагы ончозы билер шылтактардаҥ улам кӧбизин јылыйтып койгоныс, оны ойто орныктырып та турган болзобыс, је кӧп сурактарла соҥдогончобыс.\nГран ары јанында јадып турган бистиҥ улустыҥ политикалык бескези арай јабыс. Оныҥ учун Россияныҥ ийделӱ, јакшы кеберин оноҥ ары бийиктеде кӧдӱреринде олордыҥ јӧмӧлтӧзи арай ла ас.\n—Мында бистиҥ аргачыларыс јаан јӧмӧлтӧзин эдер аргалу эмес пе? Слердиҥ шӱӱлтегер кандый?\n—Бу шӱӱлтени мен база јарададым. Россияныҥ ӧскӧ ороондордогы аргачылыгы гуманитар керектерге акча-јӧӧжӧлик јӧмӧлтӧлӧрин ас јетирет. Ол ок ӧйдӧ ӧскӧ јанынаҥ кӧрзӧ, бистиҥ кезик аргачылар, темдектезе, футболло «Челси» клубты бойлорына алып алгандар. А Лондондогы «Орус тӧс јерге» эмезе Германияда Пушкинниҥ институдына олордыҥ колдоры јетпей турган ба? Биске телекейде гуманитар јанынаҥ Россияныҥ камаанын ла тоомјызын бастыра јанынаҥ тыҥыдар керек.\n—Евразияныҥ экономикалык бирлиги керегинде јӧптӧжӱде, бистиҥ партнерлордыҥ некегенинеҥ улам, гуманитар јанынаҥ ӧмӧ-јӧмӧ иш темдектелбеген. Оныҥ учун Евразияныҥ экономикалык интеграциязында, биригӱзинде культура, билим ле ӱредӱлик аайынча ӧмӧ-јӧмӧ кожо иштеери ӧдӱп јат па?\n—Постсовет дейтен јердеги бир кезек јаҥы тӧзӧлгӧн ороондор гуманитар јанынаҥ ӧмӧ-јӧмӧ иштеерин нениҥ учун керексибей турганын бис оҥдоп турубыс. Мындый айалганы тазылынаҥ ала кубултар керек. Мында шак ла Россия баштаҥкай эдер учурлу. Тургуза ӧйдӧ Орус телекейле бирлик болорынаҥ айрыларга турган кыймыгу барын бис кӧрӱп турубыс. Украинаны да алзагар, айалганы бош салып ийген кийнинеҥ кандый јеткерлер болуп јат. Эмди бу «рактыҥ» оорузы тӧртинчи стадияга једе берерде, тартыжарга келижип јат. Бу айалгага чын диагноз тургузып, оны баштапкы ла стадияда эмдеп салар керек не. Андый аргалар Россияда бар эмей.\n—Иван Итулович, «тышкары XXI чак турганын» ајаруга алып, эмди чокым нени эдер керек?\n—Бис Евразийствоныҥ тӧзӧлип калган социокультурный сайламазын бастыра јанынаҥ јӧмӧӧр учурлу. Россия — ол колбоштырып турган кӱр ине. Ол эмдиги ӧйдӧ Евразияныҥ јеринде бийик каруулу бириктиреечи ороон болуп јат. Россияныҥ гуманитар учуры база јаан. Оны шак онойдо оҥдоор керек!\nБистиҥ гуманитар јилбӱлеристи ичкерледер сурактар аайынча биске тыҥ иштенер керек. Эмеш ичкери табарып та болзо, уйалып отурарга база јарабас.\n…Кӱнбадыш прессада калганчы ӧйдиҥ јарлу бажалыгы: «Јаан акабыс эмди јок. Россия эмди андый эмес!». Чын, алдындагы чылап, ӧскӧ ороондорго карындаштык, кайра јандырылбас болуш эдери эмди Россияныҥ обществозында, јаҥында јок. Эмди ончозы чоттолып јат. Онызы чын эмей.\nЧындык, ӧмӧ-јӧмӧ кожо, бой-бойына тузалу ла бой-бойын тооп иштеери — јараар! Россияны карындаштык деген сӧстӧрлӧ саап иштеери — керек јок!\n—Бу ууламјы аайынча Алтай Республиканыҥ алдында турган амадулары керегинде нени айдарыгар?\n—Олорды ончозын тоолооры арай кӧп ӧй алар. Бойымныҥ бир канча шӱӱлтелеримди бу јуукта кепке базып чыгарган «С какого ты Алтая — Сен кажы Алтайдаҥ?» деп адалган бичигимде чыгара айткам. Кӧп кычыраачылар оны јаратканы керегинде меге јетиргендер.\nСлердиҥ сурагар аайынча мындый каруу јандырарым:\n—Алтайдыҥ албатыларыныҥ тӱӱкилик-культурный байлыгын чеберлеери;\n—алтай тилге ле алтай литературага јилбӱлерди бийиктедери;\n—бистиҥ албатылык байлыкты чеберлеери ле оноҥ ары ӧҥжӱде ӧскӱрери;\n—јаш ӱйени тӧрӧлин сӱӱрине, калдыгыстыҥ улу байлыгыла оморкоорына таскадары;\n—јиит ӱйелерге јаандарды тоор, олордыҥ јакшынак керектерин улалтар айалгалар тӧзӧӧри.\n—Слерди, Государстволык Думаныҥ депутады болуп турган кижини, слердиҥ комитеттиҥ ӧткӱрген парламент кычырыштарында эҥ артык не јарады?\n—Россия Федерацияныҥ башкарузына Москвада ЮНЕСКО-ныҥ керектери аайынча Россияныҥ комитединиҥ башкарганыла Евразияныҥ культурный тӧс јерин тӧзӧӧри аайынча ижин эрчимделтсин деп јакылта берилген.\nМениҥ баштаҥкайым (ла некелтелерим) аайынча парламент кычырыштардыҥ јакылталарында айдылганыла, аҥылу федерал программада евроазий албатылардыҥ эпозын бой-бойлорына кӧчӱрери темдектелген, анайда ок Союзный ороондордыҥ, ЕАЭС-тиҥ, СНГ-ныҥ бичиичилериниҥ эмдиги ӧйдӧги антологиязын кепке базары керегинде айдылган.\n—Иван Итулович, шак ла эпос албатыныҥ јайаандык ӧзӱминиҥ тӧзӧлгӧзи болгоны керегинде Слер јаантайын курчыда айдып келгенигер…\n—Мениҥ шӱӱлтемди форумныҥ туружаачылары јараткандар, ол парламент кычырыштардыҥ јакылталарында темдектелген. Чокымдап айтса, «Евразияныҥ албатыларыныҥ эпический байлыгын чеберлеери ле ӧскӱрери керегинде» сайлама јасакты Государстволык Думаныҥ кеминде, оныҥ кийнинде СНГ-ныҥ туружаачы-ороондорыныҥ Парламент Ассамблеязыныҥ кеминде јарадар деп.\n—Чикезинче база бир сурак берип ийейин. Кандый сурак ӧтпӧгӧни Слерге карам болды?\n—Биске, Алтай Республикага, јашӧскӱримле, оныҥ тӧзӧлмӧлӧриниҥ бӱдӱмдериле ишти јарандырары ла јаҥыртары керегинде шӱӱлтени мен мынаҥ да озо канча катап айткам. Бойыныҥ ӧйинде Москвада Алтай Республиканыҥ элчилигинде Алтайдыҥ јашӧскӱримиле туштажып, Алтай Республикада эмдиги јашӧскӱрим биригӱлерди канайда адаары керегинде база сананар керек деп темдектегем. Темдектезе, јебрен Алтайда јарлу болгон «Себиниҥ боочызы» деп атла не адабас? Биске санаалу, сананып билер јашӧскӱримди јуур керек. Олордыҥ ийдезин, олордыҥ кӧрӱмин јакшы јанына ууландырар керек.\n—Депутат албатызыныҥ алдында ачык болор керек айдыжып јат ине. Слердиҥ парламенттеги ижигер керегинде бистиҥ билбес (билер аргабыс јок) аҥылу керектер, айалгалар бар ба?\n—Је, чын, мениҥ айдар учурым јок государстволык айалгалар, керектер бар эмей. Слердиҥ сурак анайда тургузыларда, мен тууралабай, чикезинче айдып салайын. Оныҥ бир ле бӧлӱгин кӧрӧли. Бу ла јуукта Владимир Владимирович Путинниҥ башкарганыла, стратегиялык ӧзӱм ле национальный ӱлекерлер аайынча Президенттеги Советтиҥ јууны ӧткӧн. Анда кӧп сурактардыҥ тоозында Россияныҥ вузтарында ӧскӧ ороондордыҥ кадрларын белетеери, гран ары јанында Россияныҥ выпускниктериле иштеери керегинде сурак база кӧрӱлген. Мында ӧткӧн парламент кычырыштардыҥ шӱӱлтелерине база ајаргандар. Мениҥ парламент кычырыштардыҥ јакылталарында темдектелген шӱӱлтем бу Советтиҥ јуунында јарадылды. Ол не керегинде? Россияныҥ вузтарында 182 ороонныҥ јашӧскӱрими ӱренет, је олорго ӱренерге берилип турган квота јердиҥ кеми јӱк ле 15 муҥ. Президент бу сурак чын тургузылган деп чотоп, эмди квоталу јерлерди чик јок кӧптӧдӧрин шиҥдезин деп јакылта берген.\n—Бу јуукта СНГ-ныҥ туружаачы-ороондорыныҥ Парламент Ассамблея-зыныҥ «Диалог» деп журналында Слерди «Евразияныҥ кижизи» деп адаган эди. Слерде текши евразий кемдӱ јаҥы шӱӱлтелер бар ба?\n—Тургуза ӧйдӧ федерал кеминдеги документтерде темдектелгениле, «СНГ-ЕАЭС-Союзный государство» деп бичилип јат. Мениҥ шӱӱлтемле болзо, оны учуры аайынча мынайда бичиир керек: 1) Россияныҥ ла Белоруссияныҥ союзный государствозы, 2) ЕАЭС, 3) СНГ. Анайып, мында Россия Федерацияныҥ геостратегиялык јанынаҥ артык болгоны кӧрӱлер учурлу. Россия, андый јаан ла улу тӱӱкилӱ ороон, гуманитарный јанынаҥ эҥ артык болорын кудай бойы јайаган ине. Оны ЮНЕСКО до темдектеп јат.\nМынаҥ ары, бюджетти кӧрӧр тужында, Россияныҥ политиказыныҥ гуманитар ижине ӱзеери акча-јӧӧжӧ темдектеп салар керек. Мында карамданыш неге де јарабас. «Политикага киришпезегер, политика бойы слерди башкарар» деп тегин айдылбаган ине.


Јаан јаштулардыҥ кӱндери Ӧлӧтӱ јуртта | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nКажы ла јыл ӧткӱрилип турган Јаан јаштулардыҥ кӱнине учурлалган Айлык бистиҥ Ӧлӧтӱ јуртта ӱлӱрген айдыҥ тӧртинчи кӱнинде «Городки» деп спорттыҥ бӱдӱминиҥ республикан маргаандарыла башталды. Бу тартыжуда баштапкы јерди Кӧксӱ- Оозынаҥ эр улустыҥ командазы алды, экинчи јерди ол ло аймактыҥ эпшилери, ӱчинчи јерди Ӧлӧтӱ јурттыҥ командазы алды. Маргаандарды баштап ӧткӱрген, туружаачыларды ончо немеле јеткилдеген кижи Ороев Юрий Константинович.\nӰлӱрген айдыҥ бежинчи кӱнинде аймактыҥ Спартакиадазында туружып, бистиҥ ветерандар сегис команданыҥ ортозынаҥ баштапкы јерге чыктылар. Јылдыҥ ла бу маргаандарга туружып, јеҥӱчилдердиҥ тоозына кирип турган Ороевтердиҥ билезин – Юрий Константинович, Артур Константинович, Августа Витальевна, Альбина Витальевнаны, Арчанов Павел Сабаевичти, Кинов Григорий Ивановичти, Можонов Олег Сергеевичти темдектеер керек.\nӰлӱрген айдыҥ јирмезинчи кӱнинде Лазарь Васильевич Кокышевтиҥ 85 јажына учурлалган туштажу-эҥир клубта ӧткӱрилди. Ӱренчиктер ле јаан јаштулар ӱлгерлер кычырып, кожоҥдор уктыбыс. Лазарь Васильевич эзен јӱрерде, ого јолыгып, кӧргӧнин-укканын јаан улус эске алынып, куучындагылады.\nӰлӱрген айдыҥ јирме бежинчи кӱнинде туштажу-байрам ӧтти. Мында уткуулдар айдылып, толо јажына јеткен јерлештериске сыйлар берилген. Ойын-маргаандар ӧткӱрилген, оноҥ чайлаш, куучын-эрмек кӱйбӱреп, кожоҥдор чӧйилген. Бу байрамда бистиҥ јурттыҥ јаҥы тудулган депутаттары туружып, болужын јетирдилер.\nАрт учында Айлык ӱлӱргенниҥ јирме тогузынчы кӱнинде комсомолдыҥ 100 јылдыгына учурлалган туштажу-эҥирле тӱгенди. Бу байрам кӱндерде туштажып, кокыр-куучынын јайып, јиит ӧйлӧриниҥ кожоҥдорын, иштеген, јӱрген јӱрӱмин эске алынып, бисле кожо сӱӱнип, каткырыжып отурган јаан јаштуларысты кӧрӧргӧ кандый јакшы. Олор: Сибиргеева Нина Пантелеевна, Лепетова Людмила Константиновна, Ороева Нина Тяловна, Минеева Нина Ивановна, Мунатова Наталья Павловна, Медведева Зоя Сакпаевна ла оноҥ до ӧскӧлӧри. Ончогорго су-кадык, айыл-јуртыгар амыр-энчӱ, санаа-кӱӱнеер бийик болзын деп кӱӱнзейдим.\nБу ӧткӧн туштажу-эҥирлерди белетеп ӧткӱрген клубтыҥ ишчилерине Арчанова Лидия Леонидовнага, Санзарова Алена Вячеславовнага, јурттыҥ библиотекарине Баянкина Нина Чумдеевнага јаан быйаным айдып турум.\n« Осталось научиться жить на земле как люди…\nАлтай тилдиҥ кӱндери Кӱпчеген јурттыҥ детсадында »


Алтайдыҥ кӱр-кӧгӱс кемјӱзиниҥ тӧзӧлгӧзи — Г.И. Чорос-Гуркин - altaicholmon\nАлтайдыҥ кӱр-кӧгӱс кемјӱзиниҥ тӧзӧлгӧзи — Г.И. Чорос-Гуркин\nЧаган айдыҥ 12-чи кӱнинде улу јерлежис, атту-чуулу јурукчы, политик ле јондык ишчи Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 152-чи јыл кирди. Бу кӱндеги кереестик керек-јарактар јаҥжыкканы аайынча оныҥ кереезине чечектер саларынаҥ ла кӧдӱриҥилӱ митингтеҥ башталган.\nТал-тӱште Чорос-Гуркинниҥ кереезиниҥ јанында кӧп эл-јон јуулды. Кажы ла кижиниҥ колында кып-кызыл гвоздикалар. Нениҥ учун дезе кӧп калыктарда бу чечектер тӧгӱлген канныҥ темдеги…\n«1870 јылда Улалу јуртта чыккан уулдыҥ кӧксине Тӧрӧлин телекейде јуруктар ажыра кӧргӱзер ийделӱ јайалта салылган. Јайалталу јурукчы јаҥыс ла јуруктарыла эмес, је анайда ок јаркынду јолдыктарыла да кӧгӱс-кӧрӱм санаазын чыгара айткан…». Туштажуны ӧткӱреечи мынайда айткан кийнинде уткуулду сӧс Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын бӱдӱреечи Виталий Махаловко берилди. Ол тергеебистиҥ башчызы Олег Хорохординниҥ адынаҥ јуулгандарды алтай калыктыҥ улу уулыныҥ чыккан кӱниле уткуды:\n— Былтыр республика бойыныҥ 30 јылдыгын темдектеген. Быјыл дезе ондый ок јаан учурлу толо јылдык — Ойрот автоном область тӧзӧлгӧнинеҥ ала 100 јылдык темдектелер. 1922 јылда јӧптӧлгӧни кӧп јанында Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ ижиниҥ шылтузында бӱткен. Бойыныҥ куучындарында ол Туулу Алтайга автономия керек, алтай албаты текши калыктар ортодо теҥ-тай јайым болор керек деп јаантайын айдар болгон.\nАлтай Республиканыҥ тӱӱкизинде учурлу јаан эбирилчиктерди темдектеп, бис оныҥ тӧзӧлгӧзи салынарында эҥ јаан камаанын јетирген улу Гуркинниҥ адын јаантайын кереестеп, ого быйанду јӱрерис. Олег Леонидович Хорохординниҥ айтканыла, «Чорос-Гуркинге эҥ ле јаан кереес — ол Алтай Республика. Алтай ла Гуркин ӱргӱлјиге колбулу». Оныҥ учун бӱгӱн мен Гуркин сӱӱген бу јерде јадып турган ончо эл-јонго једимдерлӱ иш ле арга-чакту јадын-јӱрӱм, Алтайды корулап, улу јерлежиниҥ адына, эземине турзын деп кӱӱнзейдим!\nЭэчиде сӧс Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Артур Кохоевке берилди:\n— Григорий Ивановичтиҥ элдеҥ озо баштапкы санаазы — Алтайын корыыры, албатызын кичеери, оныҥ келер ӧйин сананганы. Оныҥ учун бӱгӱнги ӱйе, келер ӱйе оныҥ керегин эске алынып, сананып, оноҥ ары улалтып, бӱдӱрер учурлу.\nОл бистиҥ эмдиги государственностьтыҥ, автономияныҥ тӧзӧӧчизи, баштапкы профессионал јурукчыбыс.\nГригорий Иванович Туулу Алтай јайым, бӱгӱн бисте республика болзын деп, бар-јок кӱчин салган, бойынаҥ камаанду ончозын бӱдӱрген. Оныҥ учун бис оны качан да ундыбай, эзедип јӱрер учурлу.\n100 јыл кайра Ойрот автоном область тӧзӧлгӧн. 1922 јылда Туулу Алтай баштапкы катап таҥынаҥ башкарту-јерлӱ болгон — РСФСР-да Ойрот автоном область. Область тӧзӧлгӧни Туулу Алтайда јаткан калыктардыҥ экономикалык, культуралык чук ӧзӱмине јарамыкту болгон. Бу тӱӱкилик јаан учурлу керек 1991 јылда Горно-Алтайский автоном область Россия Федерацияда толо тап-эриктӱ субъект, Алтай Республика, болуп чыгарына бек тӧзӧлгӧ салган.\nГосударственный Думаныҥ депутады Владимир Шаманов бойыныҥ уткуулду сӧзинде «Григорий Иванович атту-чуулу орус јурукчы Иван Иванович Шишкинниҥ сӱӱген ӱренчиги болгон. Ол јаҥыс ла јурукчы эмес, је анайда ок кичӱ Тӧрӧлиниҥ чындык уулы, ого кӧпти эткен кижи болуп јат» деп айтты. Онойдо ок:\n— Алтай Республиканыҥ Государственный Думада чыгартулу кижизи болуп тура, Госдуманыҥ депутаттарыныҥ ла Федерация Совединиҥ турчыларыныҥ ончо аргалары Алтай Республиканыҥ ичкери ӧзӱмине тузаланылып јат деп айдадым. Эм тургуза болуп турган солынталарды ончобыс кӧрӱп јадыс. Бу ла јуукта бис горсоветте каланыҥ курч сурактарын, келер ӧйин шӱӱштибис. Удабас ла Горно-Алтайсктыҥ келер ӧйгӧ бюджединиҥ ӱлекери белетелер. Федерал кеминде курч сурактардаҥ — ол кала кечире кӧлӱктердиҥ јӱрӱжин астадарга тууразында јол тудары. Оноҥ кӧп ӧскӧ дӧ сурактар бар. Је олорды ончозын аайлаштырарында јӱк ле бойыныҥ кичӱ Тӧрӧлиниҥ сурактарыла јилбиркеп, санааркап, сананып турган улус текши эл-јонго тем-јозок болор, Тӧрӧлин ичкери апарар аргалу. Оныҥ учун бистеҥ озо турган тоомјылу јерлештеристиҥ ченемелине тайанып, улу Россия орооныстыҥ ичкери ӧзӱмине јӱткӱйли!\nРоссияныҥ Јурукчылар биригӱзиниҥ турчызы, РФ-тыҥ нерелӱ јурукчызы Владимир Чукуевтиҥ айтканы:\n— Григорий Иванович, чындап та, Алтайын сӱрекей јакшы билер болгон, мында јаткан калыктардыҥ керексиништерин ончозын билген. Оныҥ да учун губернияныҥ јуунында оныҥ баштапкы куучыны «Алтай ла оныҥ керексиништери» деп адалган. Ол Алтайын, албатызыныҥ јилбӱлерин корулаар ижин бастыра јӱрӱмине улалткан…\nОныҥ ады качан да ундылбас, ол керегинде бис бичиктерде кычырадыс, спектакльдар кӧрӧдис. Темдектезе, бӱгӱн меге Владимир Эдоковтыҥ «Возвращение мастера» деген бичиги берилди. Јуук јылдарда Иван Белеков Гуркинге учурлап, «Предстояние перед Кёк Тенгри» деп бичик чыгарды. Эмди де оныҥ јӱрӱми, јайаандыгы аайынча иштер ӧткӱрилет. Оныҥ учун улу јурукчыбыстыҥ, јерлежистиҥ ады качан да ундылбас.\nБу кӱн эҥиргери база јакшынак јаҥжыгу болуп калган «Восхождение на Хан-Алтай» деп спектакль ӧтти. Тергеебистиҥ эл театры оны туй ла 12 јыл кайра кӧргӱзип баштаган. Оныҥ тургузаачы-режиссеры Россияныҥ албаты артисти Андрей Борисовтыҥ айтканыла, бу спектакль — ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ эземине эҥчейип бажырганы, ундылган ат-јолдорды орныктырганы, тӱӱкини ле эмдиги ӧйди чын оҥдогоны.\nТеатрдыҥ јаан залы санитарный ээжи-некелтелердиҥ јарадылган кеминде кӧрӧӧчилерле толо болды. Анчада ла јииттер, ӱренчиктер кӧп болгоны сӱӱндирет. Нениҥ учун дезе мында улу Гуркинниҥ, јаткан јеристиҥ тӱӱкизи ойын-тургузу ажыра јакшынак кӧргӱзилет. Онойып бир чак кайра болгонын јакшы оҥдоп, билип, сананып аларга јииттерге јеҥил болор деп санаа келет.\nГорно-Алтайсктыҥ Г.К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернаттыҥ кадеттерине Алтай Республиканыҥ эл театрында тӱӱкилик спектакльды кӧрӧр јакшынак арганы тергеебистиҥ адынаҥ Госдуманыҥ депутады Роман Птицын сыйлаган эмтир.\nЧындап та, анчада ла јиит, ӧзӱп јаткан ӱйени улу ада-ӧбӧкӧлӧрисле, тӱӱкибисле толо кеминде таныштырарга јарамыкту керек-јарактар.\nСпектакльды кӧрӱп, байа керееске салган кызыл гвоздикалар санаама кирди. Олор јаҥыс ла тӧгӱлген канныҥ эмес, је онойдо ок јеҥӱниҥ темдеги ине… Чорос-Гуркин тӱҥей ле бу јӱрӱмде јеҥӱчил болуп арткан, оныҥ эземи качан да чалдыкпас. Бис, оныҥ калдыктары, улу јерлежистиҥ бийик адына турарга албаданарыс.


08.05.2018 - altaicholmon\nУлу Jеҥӱниҥ кӱниле!\nБу кӱнде бис ороонго тӱбек-канду болгон 1418 кӱнде ле тӱнде јеҥ јастангандарды, анайда ок ол качалаҥды ӧдӱп келген ле тургуза ӧйдӧ бистиҥ ортобыста јок улусты эзедип јадыс.\n«Калганчы јуучыл јанбаганча…»\nАлтай Республиканыҥ бедирештӱ иштер ӧткӱрер «Вымпел» деп јуучыл-тӧрӧлчи тӧс јериниҥ ижи эҥ ле озо јуучыл искусстволордыҥ Горно-Алтайск каладагы «Ратибор» деп адалган клубынаҥ башталган. «Ратибор» клубты 2009 јылда Александр Филиппов тӧзӧгӧн. Балдар анда чанбара (ӱлдӱлежерине ӱренери), каратэ, кобудо бӱдӱмдерле тазыктырынган. Кайда ла ӧткӱрилген маргаандарда «Ратибордыҥ» турчылары јаантайын туружатан.\nТӱӱкини кубулта бичиири берилбес\nЭкинчи телекейлик јуу ӧдӱп турарда, ӧлӱмниҥ Собибор деген лагери Польшаныҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јанында 1942 јылдыҥ јазынаҥ ала 1943 јылдыҥ ӱлӱрген айына јетире ӧйдиҥ туркунына болгон. Фашисттер 1,5 јылдыҥ туркунына бу лагерьде еврей укту 250 муҥ кижини ӧлтӱрген.\nJаркынду ис артырып салды\nJууда турушкан чолмончыларга учурлалган стенд Печатьтыҥ туразында ӱчинчи этажта, «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» фойезинде турат. Ондо Ада-Тӧрӧли учун Улу јууда турушкан, тӧжинде канча-канча ордендер ле медальдар мызылдап-јалтыраган улустыҥ фотолоры биске удура кӧрӧт.\nВасилий Маморович Казаков 1908 јылда јокту крестьян биледе чыккан. Угы-тӧзи аайынча ол јалаҥ сӧӧктӱ алтай кижи. Ада-энези ак-јарыктаҥ эрте јӱре берерде, оны Павел аказыла кожо адазы јанынаҥ таадазы чыдаткан. Олор Майма аймакта Кызыл-²зӧк јурттаҥ ыраак эмес јурттардыҥ бирӱзинде јаткан.\n«Наркомовский 100 граммныҥ» тӱӱкизинеҥ\nУлу Jеҥӱниҥ байрамы јууктап келди. Ончо јерлерде бу байрам кӧдӱриҥилӱ айалгада, сӱӱнчилӱ ойын-јыргалла ӧдӧр. Мениҥ сагыжымла, бого јетпей турган неме — фронтовиктердиҥ «уулдар, наркомовский 100 граммды кӧдӱрип ийеликтер» дегени. Jе канайдар, јӱрӱмниҥ ээжилери андый болордо — ол фронтовиктердеҥ эмди тоолу ла улус эзен-амыр арткан.\nЛазарь Кокышев Койу карагайлардыҥ бӱрлерин кызарта јарыдып, декабрь айдыҥ кыска кӱни ажып баратты…\nКызыл Аркыттыҥ кызы\nТергеебистиҥ тӧс калазында јадып турган иштиҥ ле јууныҥ ветераны Тургунай (Клара) Тобоева кӱӱк айдыҥ 3-чи кӱнинде 90 јажын темдектеген. Бу ӧрӧкӧнниҥ бала тужы Ада-Тӧрӧли учун Улу јууныҥ јылдарына келишкен. Чындап, ол «Кызыл Аркыттыҥ кызы» деген бичиктиҥ авторы. Анда ол бойыныҥ јӱрӱмин бичиген. Бу јаан јашту ӧрӧкӧн узак јылдардыҥ туркунына «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ чындык кычыраачызы болуп\nБагыр Чекурашев Оҥдой аймакта Кулады јуртта јадат. Ол ак-јарыкка 1925 јылдыҥ тулаан айыныҥ 15-чи кӱнинде чыккан. Jӱрӱми ырысту болуп, узак јаш јажаган Багыр Бочиевичти аймакта эзен арткан эҥ калганчы солдат деп айдар керек.\nАлтайдыҥ јурукчыларына јилбӱ јаан\nГорно-Алтайсктыҥ балдардыҥ В. Костинниҥ адыла адалган јуранар сургалында кандык айдыҥ 20-чи кӱнинде Россияныҥ Jурукчылар биригӱзиниҥ Алтайдагы талалык бӧлӱгиниҥ турчылары болуп турган јурукчыларла пресс-конференция ӧтти.


Иш ӧмӧ-jӧмӧ ӧдӱп jат - altaicholmon\nРеспубликаныҥ государственный баш санитар врачы пресс-конференцияда оныҥ башкарып турган ведомствозы тергееде санитар-эпидемиологиялык айалгаларды туура салбас ајаруда тудуп јат деп темдектеген. Роспотребшиҥжӱ кӱнӱҥ сайынгы ижинде республикада санитар-эпмдемиологиялык айалгаларды буспазын ла эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмин јарандырарын кичееп, ороонныҥ президенти Владимир Путинниҥ 2018 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 7-чи кӱнинде чыгарган «Национальный ууламјылар ла Россия Федерацияны 2024 јылга јетире ичкери ӧскӱрериниҥ иштери керегинде» 204 таҥмалу јасакты јӱрӱмде бӱдӱрерин јеткилдейт. Президент јасакта демографияныҥ, су-кадыктыҥ, экологияныҥ, јадын-јӱрӱмниҥ ле каладагы айалгалардыҥ, эл-јонды ичетен чыҥдый суула јеткилдеериниҥ сурактарына јаан ајару эдет. Президент анайда ок санитар-эпидемиологиялык айалгаларды буспазын јеткилдеп турган ведомствоныҥ специалисттеринеҥ ишти бар тутак-једикпестерди эртедеҥ табып јоголторына ууламјылап ӧткӱрерин некеп јат.\nЛеонид Щучинов ишти једимдӱ ӧткӱрерине бойыстыҥ арга-чыдалыс канайып једетен эди деп айткан. Чындап та, мында элдеҥ озо федерал ведомстволорло, государствоныҥ органдарыла, јондык биригӱлерле, эл-јонло јуук колбулар тудуп, ӧмӧ-јӧмӧ иштеер керек. Баш санитар врач пресс-конференцияда Россияныҥ Роспотребшиҥжӱзиниҥ тергеелик башкартузына Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели А. В. Бердников, Эл Курултайдыҥ председатели В. Н. Тюлентин јаан јӧмӧлтӧзин јетирип турганы керегинде аҥылап айткан. Оныҥ башкарып турган ведомствозы анайда ок баш федерал инспекторло, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарыла, республиканыҥ прокуратуразыла, аргачылардыҥ биригӱзиле јуук колбуда иштеп јат деп айдар керек.\nШак мындый ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ шылтузында быјыл кӱӱк айда Монгол Албаты Республиканыҥ Баян-Ӧлгий аймагыныҥ јеринде ле Алтай Республиканыҥ Тожоҥты јуртында баштапкы ла катап санитар-эпидемиологиялык айалгаларды кеминде тудары аайынча телекейлик кемдӱ ӱредӱлер ӧткӧн. Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ ишчилери ӧрӧлӧй турган федрал службала, Саратов каланыҥ «Микроб» деген РосНИПЧИ институдыла, чумала тартыжарыныҥ Иркутсктагы институдыла јуук колбулар тудуп, ӧмӧ-јӧмӧ иштеп јадылар. Ведомствоныҥ специалисттери ле оныҥ бӧлӱктериниҥ ишчилери јаҥжыкканы аайынча быјыл Улаган јуртта болгон тергеелер ортодогы Эл Ойын байрамда санитар-эпидемиологиялык айалгалар керектӱ кеминде болорын база јеткилдеген.\nӦдӱп јаткан јылдыҥ бу ӧйине јетире иштеги ӧмӧликтердиҥ башкараачыларыныҥ ла аргачылардыҥ турушканыла бастыра 54 јуун ӧткӱрилген. Куран айдаҥ ала аргачылар ортодо ӱредӱ-семинарлар тӧзӧлгӧн. Роспотребшиҥжӱниҥ башкартузында аргачыларга квартал сайын ачык эжиктиҥ кӱндери ӧдӧт. Ведомствоныҥ ижи кӱнӱҥ сайын службаныҥ электрон сайтында кӧргӱзилет. Јербойыныҥ телекӧрӱлтезинде дезе јетирӱлер ле берилтелер белетелет, газеттерде бичимелдер кепке базылат. Мыныҥ ончозы ишти ачык айалгаларда ӧткӱрерин јеткилдеп јат. Бу керегинде журналисттерле болгон туштажуда республиканыҥ баш санитар врачы база айткан. Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузыныҥ электрон сайты федерал кеминде јакшы иштӱ сайттардыҥ тоозына кирип турганын база темдектеер керек. Јыл башталганынаҥ ала јербойыныҥ газеттеринде 140 бичимел јарлалган. Телекӧрӱлтеде 26 јетирӱ чыккан. Радио ажыра 174 берилте белетелген. Ведомствоныҥ бойыныҥ сайтында 940 материал јарлалган. Башкарту анайда ок јетирӱлердиҥ «Потребительдердиҥ тап-эриктерин корулаары» деген порталыла јуук колбулар тудуп, оныҥ электрон бӱктеринде потребительдерге тузалу јартамалдар салат.\n2018 јылдыҥ тогус айыныҥ туркунына Роспотребшиҥжӱниҥ башкартузына башка-башка сурактар аайынча текши 2810 баштану болгон. 1429 баштану «кызу колбу» ажыра келген. 884 кижи башкартуга бар сурактары аайынча таҥынаҥ бойлоры баштангандар. Бир де сурак, бир де баштану каруу јок артпаган деп айдар керек. Бастыра улус тап-эриктерди јӱрӱмде канайда тузаланары аайынча толо ло чокым јартамалдар алган. Специалисттер 24675 кижиге консультациялар берген. 69 баштану јербойыныҥ бойын бойы башкарынарыныҥ органдарына шиҥжӱге аткарылган. 39 баштану-сурактыҥ јартына чыгарга, Алтай Республиканыҥ гигиена ла эпидемиология аайынча тӧс јериниҥ специалисттери турушкандар. Јети баштану јаргыда кӧрӱлерине аткарылган. Оныҥ шылтузында јаргыныҥ органдары јӧп аайынча беш объекттиҥ ижин токтоткондор.\nРеспубликада санитар-эпидемиологиялык айалгаларды керектӱ кеминде тудатан иште улустыҥ ичип турган суузыныҥ чыҥдыйыныҥ сурактары јаҥжыкканы аайынча база јаан ајаруда турат. Л. В. Щучинов ол керегинде пресс-конференцияда база айткан. Баш санитар врач трубаларла аккан ичер сууныҥ микробиологический ле химический составтарыныҥ кӧргӱзӱлери бӱгӱнги кӱнде текши республика ичинде јакшы кеминде деп темдектеген. Тургуза ӧйдӧ бистиҥ тергееде эл-јонды суула јеткилдеп турган 3013 водоисточник иштеп јат. Ӧдӱп јаткан јылдыҥ тогус айыныҥ туркунына сууныҥ чыҥдыйы 4410 јерде шиҥделген. 131 учуралда гигиенаныҥ некелтелери бузулганы темдектелген. Кезик јерлерде суу агызатан јазалдар ла башнялар санитар ээжилерге келишпей јат. Олордыҥ кӧп сабазы лицензиялар јок иштейт, кезиктеринде санитар коруга кирип турган јерлерди керелеген документтер јок. Леонид Васильевич бу сурактар јанынаҥ ајарулар анчада ла Майма, Турачак, Чамал, Улаган, Оҥдой ло Кан-Оозы аймактарга бар деп айткан.\nЭэлери јок арткан баскын-тоскын ийттер керегинде суракты Роспотребшиҥжӱниҥ башкартузыныҥ јааны кажы ла јуунда кӧдӱрип јат. Л.В. Щучинов пресс-конференцияда бу ӧҥзӱре суракка база ла катап ајару эткен. Ол керек-јарактыҥ аайын чокым тоолор ажыра јартап кӧргӱскен. 2016 јылда тергееде јошкын ийттерге 671 кижи тиштеткен болзо, 2017 јылда дезе эмчиликке 727 кижи баштанган. Кӧргӱзӱлерле тӱҥдештирип кӧрзӧ, мынызы кӧп болуп јат. Быјылгы јылдыҥ башталганынаҥ ала республиканыҥ эмчиликтерине болуш сурап, ийтке тиштеткен база 504 кижи баштанган болуптыр. Ол тоодо он тӧрт јашка јетпеген 243 бала. Бу ӧйдиҥ туркунына ээлери јок јошкын ийттерге Горно-Алтайскта 183 кижи тиштеткен, Майма аймакта – 29, Чамал ла Оҥдой аймактарда 47, Турачак аймакта 41 кижи. Роспотребшиҥжӱниҥ специалисттери тергеениҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧрине кажы ла неделе сайын јошкын ийттерле тартыжары јанынаҥ самаралар ийип, ийттерди јайым бош салбас керек деп некеп јат. Республиканыҥ баш санитар врачы пресс-конференцияны тӱгезип јадала, Роспотребшиҥжӱниҥ башкартузыныҥ специалисттериниҥ алдында тергееде санитар-эпидемиологиялык айалгаларды буспазын јеткилдеери ле эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмин јарандырары, алдындагы ла јылдарда чылап ок, тӧс иштердиҥ бирӱзи болуп артып јат деп темдектеген.