Кеҥи: эдилген де, эдетен де керектер ас эмес - altaicholmon\n«Мында меге јаан болужын башка-башка кеминдеги депутаттар, јурттардыҥ старосталары јетирет — деп, Сергей Николаевич куучынын улалтат. — Кеҥи деген јурт тегин јурт эмес. Социалистический Иштиҥ Геройы Тана Марчина совет ӧйинде Кеҥидеги совхозтыҥ атту-чуулу койчызы болгон. Семенов Иван Ильич, Туйакту јурттыҥ кижизи — Советский Союзтыҥ Геройы. Ордендерлӱ улустыҥ тоозы он тӧрт.\nАайына чыгатан сурактар ас эмес, олор, байла, кажы ла јуртта бар. Олордыҥ бирӱзи керегинде куучындабас аргам јок. Оны ла эске алынзам, јӱрегим сыстай берет. 2016 јылда јаан кар тӱшкенин слер билеригер. Буландык јуртта јаан эмес суучак бар, ол јайылала, јурттыҥ јарымызын алып ийген. Улус меге баштанды, болушсын, бу тӱбектиҥ аайына чыксын деп.\nУлуска болужар керек. Оныҥ учун мен таныш башкараачыларла јӧптӧжӧлӧ, уур дейтен техниканы экелеле, суу кӧндӱре ӧтсин деп, јалаҥда чичкечек јуука кастырдым. Суу ӧдӧ берген, улус јеҥил тынып ийген…\nJе јербойыныҥ бир ӱй кижизи ӧрӧ турган шиҥдеечи органдарга комыдал бичиген, Каташев јерди ӱреди, кастырды деп. Jаан удабай, Jуртхознадзордыҥ ишчилери једип келген. Кӧргӧн, ширтеген, јурт јеезени 40000 муҥ салковойго шрафтаган, ээлемниҥ меге болушкан башкараачызы В. Е. Шадринди база кезеткен, јӱк ле меге болушканы учун. Бастыра эки-јарым миллион салковой тӧлӧӧри керегинде јӧп јарадылган.\nМеге јаргылажарга келишкен, карын, јаргы ол јӧпти токтоткон. Тарынбас арга јок, не дезе, улуска тузалу иш этсеҥ, кезедип, штрафтап јат.\nМактанбай јадым, је Кеҥиде эткен иштер ас эмес, улус оны кӧрӱп ле баалап јат деп бодойдым.\nJуук ӧйдӧги амадулардыҥ бирӱзи — Шибее јуртта стадион ло балдардыҥ плошадказын тудары. Бу объекттерди быјыл јайдыҥ тал-ортозы кирезинде тудуп салар керек. Улус стадиондо амырап-маргышсын, балдар ол плошадкада ойнозын.\nЭдилген иштердиҥ тоозында – Кеҥиниҥ бойында азыйда гараж болгон ээн тураны спортзал эдип кубултканыс. Спорттыҥ ла су-кадыктыҥ бу объеги эмди тӧрт сменала иштеп турганына не сӱӱнбес. Мында волейбол, баскетбол, кӱреш ле спорттыҥ ӧскӧ дӧ бӱдӱмдери аайынча секциялар иштейт —балдардаҥ ала јаан улуска јетире ого јилбиркеп јӱрет».\nКуучынныҥ учында Сергей Николаевичтеҥ «Бош ӧйдӧ нени эдедигер?» деп сурадыс.\n—Мен иштеҥ бош ӧйдӧ аҥдаарын сӱӱйдим, мылтыктаҥ адары аайынча республикан маргаандарда туружадым. База ла мактаныш јогынаҥ айдып турум — ыраагына кырлу мылтыктаҥ таҥма адары аайынча республикан маргыжуда 300 метрге адары јанынаҥ баштапкы јер алгам.\nМен балыкчы эмес, је улусты балыктаары ажыра амырадары керегинде база сананарга келижет. Буландыктыҥ кӧли бар, балыкту, је оныҥ ээзи улус балыктаганы учун кӧп акча алат. Бай улуска, айса болзо, ол кӧп акча эмес, је бу ла Кеҥиниҥ, аймактыҥ тегин улузына бойыныҥ јериндеги кӧлгӧ барып амыраар кӱӱни бар. Jе…\nБу кӧл республиканыҥ башкартузына кирбей јат, мен оны оҥдобой јадым.\nЭмдиги јӱрӱмде јарт эмес сурактар кӧп, олордыҥ аайына чыгатаны јаҥныҥ јербойындагы органдарынаҥ, ол тоодо бийиктей турган органдардаҥ камаанду. Оныҥ учун олордыҥ бажында отурган улустыҥ ижинде једимдер кӱӱнзейдим — деп, ол айткан.


Шиҥжӱде — кӱнниҥ јаан учурлу сурактары - altaicholmon\nШиҥжӱде — кӱнниҥ јаан учурлу сурактары\nБу кӱндерде АР-дыҥ башчызы Александр Бердников бӱгӱнги кӱнниҥ јаан учурлу сурактарына учурлай видеоконференция бӱдӱмдӱ јуун ӧткӱрген. Оныҥ ижинде министерстволордыҥ, ведомстволордыҥ ла аймактардыҥ јаандары ла чыгартулу улузы турушкан.\nОзо ла баштап балдардыҥ јайгы амыражы канайда ӧдӱп турганыла колбулу сурак кӧрӱлди. Тергеениҥ башкараачызыныҥ темдектегениле, бу сурак аҥылу ајаруда тудулат. Быјыл балдардыҥ амыражын ла олордыҥ су-кадыгын орныктырарын 232 организация јеткилдеер. Баштапкы сменада 203 учреждение иштеген. Jаан изӱ айдыҥ 4-чи кӱнинде болгоныла, тӧзӧмӧлдӱ амырашла 14377 бала јеткилделген, онызы јылдык планныҥ 62 проценти. Тургуза ӧйдӧ организацияларда 1694 бала амырайт.\nВице-премьер Роман Птицынныҥ јетиргениле, балдардыҥ амыражын тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱреринде јаан ајару балдарды тӧрӧлчи кӱӱн-санаага таскадарына база эдилет. Тергеениҥ башчызыныҥ јакылтазыла, балдардыҥ тӧрӧлчи ле экологиялык таскамалы аайынча иш-керектердиҥ тематикалык планы муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ ӱредӱлик бӧлӱктерине аткарылган. Ол планды амыраштыҥ лагерьлеринде тузаланып јадылар.\nАР-дыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозы республикан МВД-ла, МЧС-ла, военкоматла, ФСБ-ныҥ башкартузыла, јондык организацияларла кожо јылдыҥ ла балдардыҥ амыражы ӧйинде профильный сменалар тӧзӧп ӧткӱрет. Андый сменалардыҥ тоозында «Мен Россияныҥ гражданини», «Рубеж» деген черӱчил-тӧрӧлчи сменалар, десантниктердиҥ тергеелик биригӱзиниҥ спортивно-тӧрӧлчи сменазы.\nБыјыл балдардыҥ јайгы амыражына 80 миллион салковой акча ууладырылган (2017 јылда — 79 миллион салковой). Тургуза ӧйдӧ ол акчаныҥ 42,6 миллион салковойы тузаланылып калган, бу акчаныҥ 31,9 миллион салковойы — республикан бюджеттиҥ акчазы.\nАлександр Бердниковтыҥ аҥылап айтканыла, балдар јаҥы ӱредӱлӱ јыл башталар алдында јазап туруп амырап, су-кадыгын орныктырып алар учурлу. «Бу керекте јеткер болдыртпазы, балдарды азыраары, тап-эриктерди бӱдӱрери јанынаҥ кандый да келишпестер болбос учурлу» — деп, ол темдектеген.\nJуунда айдылганыла, баштапкы смена ӧйинде балдар сынык-бычык алган, не-немеле корондолгон бир де учурал болбогон. Балдардыҥ су-кадыгын орныктырары јанынаҥ лагерьлердиҥ ижи шиҥжӱ ӧткӱрер органдардыҥ јаантайынгы шиҥжӱзинде тудулат. Улайынча ла шиҥжӱ иштер ӧдӧт, ол тоодо аймактардыҥ кураторлоры да, јербойындагы јаҥныҥ органдары да бу иште эрчимдӱ туружат.\nШиҥжӱ ӧткӱрер органдардыҥ јетирӱлериле болзо, анчада ла Горно-Алтайсктагы, Майма ла Кан-Оозы аймактардагы лагерьлер санитарно-эпидемиологиялык некелтелерди чокым бӱдӱрет. Балдардыҥ јайгы амыражына ајару Чамал ла Кӧксуу-Оозы аймактарда кирелӱ деп темдектелди.\nСанитарно-эпидемиологиялык ээжи-некелтелерди бӱдӱрериле колбулу эҥ кӧп ајарулар Турачак, Оҥдой ло Шабалин аймактар аайынча болгон. Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузыныҥ јааны Леонид Щучиновтыҥ айтканыла, бузуштардыҥ кӧбизи балдардыҥ аш-курсагыла колбулу. Мында куучын балдарга берип турган курсактыҥ калорийнози јабыс болгоны, кезикте чыҥдыйы коомой аш-курсак экелип турганы керегинде ӧдӧт. Кезик лагерьлерде балдарга берип турган аш-курсактыҥ кеми нормативтеҥ ас болуп турганы јарталган деп, тергеениҥ баш санитарный врачы Леонид Щучинов айткан.\n«Бис бюджеттеҥ акчаны толо кеминде аткарып јадыс, кем де балдардыҥ чодыла бойыныҥ јилбӱлерин јӱрӱмде бӱдӱрерге ченежип турганы неге де јарабас кылык. Мындый керек тазылынаҥ ала јоголтылар» — деп, Александр Бердников айтты.\nБалдардыҥ јайгы амыражы аайынча сурак кӧрӱлген соҥында, тергеениҥ башчызы јаҥныҥ муниципал органдарына амырап турган балдарла јеткер-тӱбек болбозын јеткилдеери јанынаҥ ишти эрчимделтсин деп баштанып, бу бӧлӱкте тутак-једикпестер болгоны учун бурулу улус кату каруузына тургузылар деген.\nОныҥ кийнинеҥ јуунда јаҥы ӱредӱлӱ јылга белетенишле колбулу сурак кӧрӱлген. Школдордыҥ тураларын јазаары, олорды келер ӱредӱлӱ јылга белетеери бистиҥ тергееде ЕГЭ-ниҥ тӧс бӧлӱги божогон кийнинеҥ, кичӱ изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинде, текшилей башталган. Jаҥы ӱредӱлӱ јылга 183 школ белетелип јазалат, јазашту иштерге акча-манат јербойыныҥ бюджеттеринеҥ чыгарылат. Ӧртлӧ, терроризмле колбулу јеткер болдыртпазын јеткилдеер бӧлӱкте тутак-једикпестерди јоголторына, муниципал текшиӱредӱлик организацияларды санитарно-гигиенический нормаларга келиштиртерине республикан бюджеттеҥ 32,6 миллион салковой акча чыгарылган.\nАлександр Бердников муниципалитеттердиҥ алдына иш-амаду тургускан — школдор пландалган иштерин куран айдыҥ 15-чи кӱнине јетпей јадып тӱгезип салар учурлу, оноҥ олорды шиҥжӱ ӧткӱрер органдар шиҥдеп кӧрӧр. Шиҥжӱ ӧйинде тутак-једикпестер болбозын деп, бастыра иштер ӧйинде ле толо кеминде бӱдер учурлу.\n«Кайда да јаан јазашту иштер ӧдӱп турган јерде јаан эмес соҥдош болордоҥ до айабас. Темдектезе, Кӧксуу-Оозы аймакта Кайтанактагы ла Абайдагы школдордо — анда спортивный зал тудулат. Jе школдордыҥ кӧп сабазын, алдындагы ла јылдарда чылап, бис ӧйинде белетеп аларыс. Муниципалитеттерге иштиҥ тебӱ-эрчимин тыҥыдар керек, аймактардыҥ јаандары бу ишти бойыныҥ таҥынаҥ шиҥжӱзине алар учурлу. Анчада ла Кан-Оозындагы Ч. К. Кыдрашевтиҥ адыла адалган школло колбулу суракты» — деп, башчы темдектеген.\nJуун ӧйинде аҥылу ајару ӱренчиктерди азыраарын тӧзӧӧриниҥ сурагына эдилген. 2017 јылда балдарды азыраарын тӧзӧӧрине јербойындагы бюджеттердеҥ 28,5 миллион салковой акча чыгарылган, республикан бюджеттеҥ софинансированиениҥ кеми 24,1 миллион салковой болгон. Тергеениҥ бюджединеҥ софинансированиениҥ кеми быјыл ол ло кеминде арткан — 24,1 миллион салковой. Муниципалитеттер чыгарган акчаныҥ кеми 31 миллион салковой болды. Jе кезик муниципалитеттерде бу ууламјыга чыгарган акчаныҥ кеми бир эмешке кӧптӧп калган болзо, эки аймакта ла калада бир эмешке астаган.\n«Балдардыҥ курсагына чыгарылып турган акчаныҥ кеми јабызаганы неге де јарабас неме. Б ууламјыга чыгаратан акчаны јербойыныҥ бюджеттерине толо кеминде салар керек» — деп, Александр Бердников аҥылады.\nJуунда кӧрӱлген ээчиде сурак ЖКХ-ныҥ объекттерин келер кышка белетеериле колбулу болды. Быјылгы јас чӧйилгенинеҥ улам туралар јылыдарыныҥ сезоны бир эмеш ӧйгӧ, алдындагы ӧйдӧгизине кӧрӧ, чӧйилген болгон. Оныҥ ла кийнинеҥ бастыра јазалдарды шиҥдеп кӧрӧри, ченеери башталган. Кезикте коомой ай-кӱн текши бу ишке салталарын јетирип те турза, јаан тутак-соҥдош болбойт. Быјыл бир канча котельныйларга капремонт ӧткӱрилер, бу ишти ӧткӱрерине керектӱ акча-манат ла материалдар бар болгонын тергеениҥ башчызы темдектеген.\nОныҥ айтканыла, ӧткӧн сезондо бистиҥ тергее кышкы ӧйгӧ толо кеминде белетенип, белен болгоныныҥ паспортын Сибирьдиҥ тергеелери ортодо эҥ озо алган тергее болгон. Онызы Россияныҥ Сибирьдеги федерал округтагы чыдулу чыгартулу кижизи Сергей Меняйлодо ӧткӧн јуунда јарлалган эди.\nАР-дыҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министри Николай Кондратьевтиҥ јетиргениле, јербойында бойы башкарынарыныҥ органдарына ЖКХ-ныҥ объекттерин кышка белетеерине республикан бюджеттеҥ 20,6 миллион салковой акча чыгарылган — јылу- ла суујеткилдештиҥ объекттерин јазаарына. Тургуза ӧйдӧ улус јаткан туралардыҥ 26 проценти, котельныйлардыҥ — 23, јылусетьтердиҥ — 34, суујеткилдештиҥ сетьтериниҥ — 27 проценти кышка белен. Бу јанынаҥ бастыра иштер быјыл сыгын айдыҥ 15-чи кӱни кирезинде учына јетирилип калар деп, министр айткан.\nАнайда ок јуунда ӱч ле оноҥ кӧп балдарлу билелерге инфраструктурала јеткилделген јердиҥ участокторын берери эмезе јердиҥ участогыныҥ ордына ӧскӧ јонјӱрӱмдик болуш эдери керегинде сурак кӧрӱлген.\n2008 јылдаҥ ала, бистиҥ республикада кезик бӧлӱк улуска, ол тоодо кӧп балдарлу билелерге государственный ла муниципал јӧӧжӧ болуп турган јерлердеҥ јердиҥ участокторын акча тӧлӧтпӧзинеҥ берип јат. Ол јерлер таҥынаҥ тура эмезе дача тударына, таҥынаҥ болушту ээлем тӧзӧӧрине берилет. Тургуза ӧйдӧ бистиҥ тергееде јадып турган кӧп балдарлу билелердиҥ тоозы 7754, олордоҥ 4503 биле јердиҥ участогын аларына угузу бичикти табыштырып салган. Муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ администрацияларыныҥ јетирӱлериле, јердиҥ участокторын аларына очередьте кӧп балдарлу 2690 биле туруп јат. Бу программа иштеп баштаганынаҥ ала, кӧп балдарлу билелерге текши кеми 256 гектар кире 1811 јер участоктор берилген.\n2018 јылда андый билелерге јердиҥ 110 участогын берери темдектелген деп јетирӱ эдилген. Муниципалитеттердиҥ јаандарыныҥ јуунда айтканыла, инженерный сетьтер ӧткӱрилип калган бош јерлер јок болгоны јердиҥ участокторын берерине буудагын јетирет. Горно-Алтайскта дезе улуска бергедий јайым јер јок.\n«Мен каланыҥ тыштында јерлерде республикан јӧӧжӧ болуп турган јерлер јанынаҥ ревизия-шиҥжӱ ӧткӱрзин деп јакылта бергем. Ол јерлер Суску, Ӱстиги-Карагуж, Подгорный деген јурттардыҥ јанында. Бу сурактыҥ аайына чыгарга ченежип кӧрӧрис. Очередьте тургандарла каланыҥ тыштында јерлерди акча тӧлӧбӧзинеҥ алары јанынаҥ јӧптӧжип кӧрӧрис. Ол до јерлер улуска керек болоры јарт» — деп, Александр Бердников айткан.\nБашчыныҥ темдектегениле, кӧп балдарлу билелер государство јеткилдеп болор аргалу бастыра бӱдӱм јӧмӧлтӧлӧрди алар учурлу. 1990-чы јылдардагы демографиялык кызалаҥныҥ салталары ороон ичинде јаан да болгон болзо, бистиҥ республика демографиялык кӧргӱзӱлер јанынаҥ лидерлердиҥ тоозында артат — Россияныҥ тергеелери ортодо бежинчи јерде турат.\nJуунда айдылган шӱӱлтелер ајаруга алылган, олор јанынаҥ иштер ӧткӱрилери чокымдалган.


2019 јылдыҥ бюджеди: кирелтелер ле чыгымдар чоттолгон - altaicholmon\n2019 јылдыҥ бюджеди: кирелтелер ле чыгымдар чоттолгон\nЭл Курултайдыҥ кичӱ изӱ айдыҥ 26-чы кӱнинде ӧткӧн 10-чы сессиязын депутаттардыҥ бу тудуузында ӧйиле эҥ узак јуундашкан сессия деп айдарга јараар. Ол эртен тура 10 саатта башталып, эҥирдиҥ 6 саат кирезинде ижин тӱгескен.\nСессияныҥ ижинде АР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин, РФ-тыҥ Федерация Совединиҥ турчызы Татьяна Гигель, РФ-тыҥ Государстволык Думазыныҥ депутаттары Иван Белеков ло Родион Букачаков, АР-дыҥ башкарузыныҥ турчылары турушкан.\nПарламенттиҥ 41 депутадынаҥ сессияга 33 кижи келген. Коронавирус југуш оорула колбой Кош-Агаш аймактаҥ Эл Курултайга тудулган депутаттар јуунда болбогон. Анайда ок аймактардыҥ ла Горно-Алтайск каланыҥ јаандарын, депутаттардыҥ аймактарда ла каладагы Советтериниҥ башкараачыларын, јасакчы јаҥныҥ сессияларында јаантайын турушкан ӧскӧ дӧ јамылу улусты бу ок шылтакла јуунга база кычырбаган болгодый.\nДепутаттардыҥ шӱӱжӱзине 22 сурак чыгарылган, ол тоодо јасактардыҥ 13 ӱлекерин.\nЈуунды Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин башкарып ӧткӱрген.\n„Алтай Республиканыҥ 2019 јылга республикан бюджедин бӱдӱргени керегинде“ јасактыҥ ӱлекери — јуунда шӱӱжилген тӧс сурактардыҥ бирӱзи болгон. Ол јанынаҥ јетирӱни АР-дыҥ акча-манат аайынча министри Ольга Завьялова эткен.\nРеспубликаныҥ бюджединиҥ кирелте бӧлӱги 2 млрд 457,2 млн салковойго бӱткенин министр јетирген (95,2%). 2018 јылдагызыла тӱҥейлезе, кирелтелер 21,6%, эмезе 3 млрд 992,7 млн салковойго кӧптӧгӧн. Бюджеттиҥ калан ла калан эмес кирелтелери ӧткӧн јылда 4 млрд 516,3 млн салковой болгон. Калан кирелтелер темдектелгенинеҥ 102,4% (4 млрд 247 млн салк.), калан эмес кирелтелер 107,8% (269,3 млн салк.) бӱткен.\nБюджетти бӱдӱрери АР-дыҥ 14 государстволык программазы аайынча ӧткӧнин Ольга Завьялова айткан. Чыгарган акчаныҥ 97,7% ондо темдектелген керектерге барган, ол тоодо бюджеттиҥ ишчилериниҥ ишјалын ла јонјӱрӱмдик молјуларды (балдарга, иштиҥ ветерандарына, тылда иштегендерге о. ӧ. бӧлӱк улуска тӧлӧгӧн акчаны) ӧйлӱ-ӧйинде тӧлӧӧрине, ӧскӱс балдарды јадар јерле јеткилдеерине, улусты эскизи јеткен туралардаҥ кӧчӱрерге, јуртээлемчилерди, кичӱ ле орто аргачылыкты јӧмӧӧргӧ.\nЧыгым бӧлӱктиҥ акчазы анайда ок 11 эл ӱлекерде ле тергеелик 47 ӱлкерде темдектелген иштерди бӱдӱрерге чыгарылган. 2019 јылда республикан бюджеттиҥ чыгымдарыныҥ текши кеми 22 млрд 438 млн салковой болгон (91,8%). Эҥ кӧп акча „Ӱредӱлик“ (чыгымдар бӧлӱктиҥ текши акчазыныҥ 28,7%), „Эл экономика“ (23,1%), „Јонјӱрӱмдик политика“ (17,4%), „Бюджеттер ортодогы трансферттер…“ (12,6%) ууламјылар аайынча чыгарылган.\n2018 јылла тӱҥейлезе, бюджеттиҥ чыгымдары 3 млрд 657,8 млн салковойго, эмезе 19,5% кӧптӧгӧн.\n2019 јылдыҥ республикан бюджеди 19 246,3 муҥ салковой профициттӱ бӱткен.\n2020 јылдыҥ башталарына республиканыҥ тӧлӱ молјулары 1 млрд 528,2 млн салковой деп чоттолгон. Ӧткӧн јылда 49 053,0 муҥ салковой бюджет кредиттер тӧлӧлгӧн. Федерал бюджетке тӧлӧйтӧн арткан тӧлӱниҥ кеми 1 млрд 323,5 млн салковой болгон.\nБюджетти бӱдӱргени аайынча шӱӱжӱде Аскар Тулебаев, Асет Заргумаров, Сергей Мазалов, Мария Демина ла ӧскӧ дӧ депутаттар туружып, акча-манаттыҥ министрине сурактар берип, шӱӱлтелерин айткандар. Тӧс ајару бюджеттиҥ тузаланылбаган 2 млрд салковой кире акчазына эдилген.\nОльга Завьялованыҥ јартаганыла, бу акчалардыҥ кӧп сабазы јылдыҥ учында федерал бюджеттеҥ келген акчалар. Олорды адылу тузаланар арга јок болгон, мындый айалга јылдыҥ ла болуп јат, база да болор деп, министр јартаган.\nРеспубликаныҥ башчызы сессияныҥ учында јуунда чыккан курч сурактар аайынча јартамал эдери јаҥжыккан. Бу да учуралда Олег Хорохордин депутаттарга критикалык шӱӱлтелери учун быйанын айдып, бюджетте темдектелген куучын ӧткӧн акчаныҥ 1 млрд салковойдоҥ ажыразы республикага келбегенин ајарган. Ол анайда ок „ӱч айга балдардыҥ садигин тудар“, ӧскӧ дӧ иштерди оҥду-башту эдер арга јок болгонын темдектеген.\nРеспубликаныҥ Шиҥдеер-тоолоор палатазыныҥ (КСП) башкараачызы Эжер Малчинов ӧткӧн јылдыҥ бюджеди канайда бӱткенин шиҥдеген иштиҥ турултазын, јарталган једикпестерге ајару эткен.\nЭл Курултайдыҥ экономикалык, акча-манат ла калан политика аайынча комитединиҥ јааны Артур Кохоев коштой јетирӱзинде јасактыҥ ӱлекери ончо комитеттерде ајарулу шӱӱжилгенин, тыш шиҥжӱ ӧткӧнин темдектеген. Бюджеттиҥ кирелте бӧлӱгиниҥ ас эмес акчазы тудум иштерле колбулу болгонына ајару эдип, бу јылдыҥ экинчи јарымјылдыгында парламент бу јанынаҥ шиҥжӱ ӧткӱрерге турганын угускан.\nДепутаттар 2019 јылдыҥ республикан бюджеди бӱткенин кӧп саба ӱндерле јӧптӧп салды. Бу сурак аайынча Эл Курултайдыҥ јӧбинде Улаган аймакка иштеп келген медишчилерге „Земский доктор“ ло „Земский фельдшер“ программалар аайынча акчаны тӧлӧӧр суракты АР-дыҥ башкарузында кӧрӧр шӱӱлте бичилген. Анайда ок АР-дыҥ КСП-зына Алтын Кӧлдиҥ јарадындагы јурттарда коммунал ла инженер инфра-структураны јаҥыртарга чыгарган акчаны канайда тузаланганын 2020 јылда шиҥдеер шӱӱлте эдилген.\nСессия анайда ок „Кыйалтазы јок медициналык страхованиениҥ тергеелик кӧмзӧзиниҥ 2019 јылга бюджеди бӱткени керегинде“ јасактыҥ ӱлекерин јӧптӧгӧн. Ол аайынча јетирӱни јуунда ТФОМС-тыҥ ди-ректоры Ольга Корчуганова эткен.\nКӧмзӧниҥ кирелтелери 2019 јылда 4 млрд 773, 4 млн салковой болгонын ол айткан. 2018 јылла тӱҥейлезе, кирелтелер 12,4% кӧптӧгӧн. Чыгымдардыҥ кеми 4 млрд 757,6 млн салковой болгон. 2018 јылга кӧрӧ, чыгымдар 12,0% кӧптӧгӧн.\nТФОМС-тыҥ кӧмзӧзиниҥ кирелте акчазыныҥ 95,5% федерал кӧмзӧдӧҥ келген акчадаҥ тӧзӧлӧт. Ӧскӧ тергеелерде страховать эдилген улуска республиканыҥ эмчиликтеринде эдилген медболуш учун бистеги тергеелик кӧмзӧгӧ тӱшкен кирелте акча билдирлӱ кӧптӧгӧнин Ольга Корчуганова јуунда темдектеген.\nКультураныҥ, су-кадыкты корыырыныҥ, ӱредӱликтиҥ, јонјӱрӱмдик јеткилдештиҥ Алтай Республиканыҥ јеринде иштеген ле тӧзӧӧчизи Алтай Республика болгон организацияларда јеткилдеш эдер айалгаларды кемнеҥ де камааны јок шиҥдеп баалаганыныҥ турулталары керегинде АР-дыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ кыйалтазы јогынаҥ эдер ачык отчеды бистиҥ тергееде экинчи јыл улай эдилет. 2019 јылдыҥ турулталары аайынча јетирӱни сессияда АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Алексей Тюхтенев эткен. Јетирӱде једимдӱ иштеген, анайда ок јеткилдеш эдеринде једикпестер јарталган организациялар адалган.\nАдалган организациялардыҥ ижин јондык советтер баалап кӧргӧнин айдар керек. Эл Курултайдыҥ ӱредӱлик, культура, јондык биригӱлер ле СМИ-лер аайынча комитединиҥ јааны Наталья Екеева камааны јок баалаш ӧткӱрерин элбедер ле бу иштиҥ чыҥдыйын бийиктедер, оныҥ турулталарын јондыкка јетирери керектӱ болгонын темдектеген.\nТалдаштар керегинде федерал јасактар кубулганыла колбой республиканыҥ „Алтай Республиканыҥ депутаттарын тудар талдаштар керегинде“, „Алтай Республиканыҥ Башчызын, Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателин тудар талдаш керегинде“, „Алтай Республикада муниципал талдаштар керегинде“, „Алтай Республикада референдумдар керегинде“ јасактарына кубулталар эдер ӱлекерлерди депутаттардыҥ шӱӱжӱзине АР-дыҥ талдаачы кӱреезиниҥ председатели Дмитрий Степанов чыгарган.\nРесизбиркомныҥ башкараачызыныҥ јартаганыла, темдектезе, кол салган листтерде ӧбӧкӧзин ле ады-јолын колын салган кижи бойы бичиир учурлу. Эмезе, јууган колсалыштардыҥ 5 проценти ле оноҥ до кӧби некелтелерге келишпеген болзо, кандидатты регистрировать этпес аргалу. Талдаштарда кандидат болуп туружар аргазы јок улустыҥ тооломы элбеген, бу тооломдо 55 айалга адалган. Онойдо, орто кемдӱ каршулу керектер эткен ле талдаштар ӧткӧн ӧйдӧ бу керектер учун јаргылаткан ла јаргыныҥ темдектеген ӧйи ӧтпӧгӧн улустыҥ тап-эриги айрылып јат.\nДепутаттар адалган ӱлекерлерди јӧптӧӧрин јӧмӧбӧгӧн. Республикан јасактарга кубулталар эдилбезе, федерал јасак баштаҥы учурлу, тергееде талдаштар федерал јасакла ӧткӱрилер деп, Дмитрий Степанов ајарган.\nКоронавирусный јаҥы југуш оору јайылган айалгаларда Алтай Республикада туризм бӧлӱктиҥ айалгазы ла оны јӧмӧӧр керектер сессияда эҥ узак шӱӱжилген сурак болгон. Ол аайынча јетирӱни АР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министрдиҥ молјуларын бӱдӱрген Екатерина Поварова эткен. Оныҥ айтканыла, тергееде оору јайыларына удурлажар „Повышенная готовность“ деген ээжи тулаан айдыҥ 18-чи кӱнинеҥ ала кийдирилген. АР-дыҥ башкарузыныҥ јакааныла 2020 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 22-чи кӱнине јетире конор тураларда, турбазаларда ла кӧп улус јаткан ӧскӧ дӧ јерлерде јорыктаган улусты јаттыргызары токтодылган. Бу тооломго анайда ок балдардыҥ амыраар лагерьлери ле санаторно-курортный эмдештиҥ јерлери кирген.\nАР-дыҥ Минтуризми туризмде иштеген организациялардыҥ ижин, Роспотребшиҥжӱниҥ тӱп-шӱӱлтелерин буспай, табынча орныктырар план тургускан. Ол аайынча республика 2020 јылдыҥ кичӱ изӱ айынаҥ 11-чи кӱнинеҥ ала туризм бӧлӱкте тудууларды табынча астадарыныҥ 1-кы ӧйлигине (этапка) кирген. Медициналык иш ӧткӱрер јарадулу, Роспотребшиҥжӱниҥ айткан ээжилерин буспай иштеер аргалу кӧп улусты кондырып јаттыргызар јерлер бу ӧйдӧҥ ала ижин орныктырган. Алтай Республикада 8 организация медициналык лицензиялу иштеп јат.\nТуризмде иштиҥ тудууларын табынча астаткан мындый 5 ӧйлик планда темдектелген деп, министр айткан. Экинчи ӧйликте ончо конор туралар јорыкчыларга ачылар учурлу.\nАР-дыҥ туризмди ӧскӱрер программазы аайынча 2020 јылда туризмде иштегендерди јӧмӧӧргӧ 1,5 млн салковой акча темдектелген, бу 2019 јылдагы јӧмӧлтӧдӧҥ 87,5% кӧп.\nРеспубликаныҥ башкарузы коронавирусту југуш оору јайылганынаҥ ижи буудакталган туризмниҥ аргачылыгына 2020 јылдыҥ кандык айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱнине јетире коммунал јеткилдештер учун тӧлӧгӧн акчаныҥ 50% орныктырар, јӧмӧлтӧлӱ ӧскӧ дӧ керектер темдектеген.\nБу суракты шӱӱжер ӧйдӧ депутаттар туризмниҥ республикада эмдиги айалгазыла колбой тура берген курч сурактарды кӧдӱрген. Анчада ла кӱч айалгага туризмде иштеген јербойыныҥ аргачылары, орто ло кичӱ бизнес киргенин депутаттар Виктор Ромашкин ле Александр Груздев айдып, элдеҥ озо болушты олорго эдер керек деп айткан. Туризмди республикада ӧскӱрерге келген акча-манатту јаан бизнес јербойыныҥ аргачыларын рыноктоҥ сыга базар чочыдулар база айдылган.\nЈуунда ӧскӧ дӧ сурактар шӱӱжилип, јасактардыҥ ӱлекерлери јӧптӧлгӧн. Депутаттар јайгы „каникулдарга“ чыгып јат ла Эл Курултайдыҥ ээчий сессиязы, байла, кӱскиде, ӱлӱрген ай киреде болор.


Алтай тилим-мениҥ сызым | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nАлтай тилим — мениҥ сызым, јӱректи ӧйкӧгӧн ӧҥзӱре сурактарым. Алтай тилис чактарга уланган. Канча ӧйлӧ кожо салкынга соктырып, шуурганга алдыртып, сӧстӧрдиҥ ортозында јылыйбаска јӱткиген, бирлик кӱӱреге чӧйилип барган кайран алтай тилим, кару тилим, кееркемји тилим.\nТилин билбес бала кунурап, албатызыла тудушталбай барар, öйдиҥ некелтезине ичкери баспай туйукталып, јастыралар эдер, чамыркар, öҥжибес. Ада — энениҥ, билениҥ кыймыктадып апаратан јолдоры. «Бала тилин билбес, бистер бойыс та тилисти аайлабай турганыс» — дежедис. Мындый сурактар турганында кемниҥ бурузы? Нениҥ учун алдынаҥ ла бери бу суракка каруубысты таппай каладыс? Байла, бистиҥ јÿрегис тирÿ, јÿрÿмниҥ јолдорына сыныкпай, ичкери кöрÿп басканыста, бала-баркабыстыҥ салымы керегинде сананып, уйкубысты јылыйтканыста, алтай тилис керегинде кÿйбÿреткен куучындар болгонында, бу сурактарга карууны табарыс ла болбой деп иженери артат. Јÿрÿмниҥ толкузыла кожо алтай да тилис чакпынга алдырып турган ине. Јааштыҥ тамчызы чылап, баштап араайынаҥ тебинип, ичкери јÿткип ле јат, истелип ле јат. Б.У. Укачинниҥ «На мой взляд» деп бичигинде салынган «У правды одно лицо» деп статьязында «Алтайская правда» газеттиҥ корреспонденти Григорий Кудряшовло болгон диалог — куучыны салынган. Бу статьяда база ла бистиҥ тилис керегинде сурак тургузылат ла оныҥ аайына чыгарга амадайт. Кöрзöӧр дö, анда айдылганыла болзо, канча кирези бисте бойыстыҥ бичигис јок, албатыбыста этика да, эстетика да деген оҥдомол јок болгон дежет. Је ол ондый эмес! Октябрьский революциянаҥ озо алтайларда бойыныҥ бичимели болгон. Михаил Чевалков јÿрÿми керегинде бичигенин јарлу ла аҥылу В.Радловтыҥ 1866 јылда Санкт-Петербургта чыккан «Образцы народной литературы тюркских племён Южной Сибири и Джунгарской степи» деп јуунтызына кепке салган. Ӱч јыл öткöн кийнинде баштапкы катап «Грамматика алтайского языка» деп бичик чыккан.\nАлбатыныҥ тили кунурап, јоголордыҥ кажы јанында болгон ло эмей. Кайран алтай тилимди школдордо астада ÿренип баштаганы, ол керегинде куучын болбозын деп кичеегени, радиоберилтелерде öйди де ас бергенин кемге угузарыс, кемге айдарыс? Балдар тилин керексибей барган, тӧрӧл тилле куучын да чöйбöгöн, коолодо кожоҥдобогон до. Бир уунда аймак ичинде чыгып турган газеттерди де бöктöгöн, «Алтайдыҥ Чолмоны» ла «Звезда Алтая» газеттерди бириктирген де öй болгонын бичийт. Бистиҥ јÿрÿмисте чын ла болгон керектер. Автор бисте выставочный зал, литературага учурлалган музей де јок болгонына кородойт. Грузияда баштапкы бичик «Букварьга» учурлалган памятник барын айдат. Бисте не бар? Нениҥ учун? деп сурактар тура берет. Б. Укачинниҥ ол тушта угузып бичигени кандый тузалу ла керектÿ болгонын öй керелейт.\nКеректÿ иш барып ла јат деп сананадым. Билимчилер, ÿредÿчилер бойынаҥ камаанду болгонын бÿдÿрерге чырмайып ла турат. Јÿреги ойлу улус кыймыктап иштенип ле јÿрзин. Телеберилтелер де белетелип öдöт, газеттер де кычырадыс, алтай тилисле ас-мас бичиктер де чыгат, тöрöл тилге мультфильмдер де кöчÿрилет ле согулат. Сананарыҥ, кем-јок, öскö тилдердиҥ ортозында јоголып калбай, ичкери барып јатканыс. Кайран алтай тилим, сен кемге керек? Бой-бойысты ченеп, арлык-берлик куучын айдып јÿргенис бойыска ла албатыбыска каршузын јетирет. Балдарыс алтайлап куучындап билбес, сöстöрди кажылгактап айдар, интернетке кирип калганыс ла тилис бистиҥ кунураган деп комыдажып базадыс. Эмдиги öйдö су-алтай јурттарда оогош борчоголордоҥ бери öскö тилдерле куучындап туратанын укса, саҥ ла башка эмтир. Онызы öйдиҥ некелтези болбой. Је кажы ла эткен кыймыгыс, сананган санаабыс, эҥ ле озо энениҥ сÿдинеҥ шиҥип калганынаҥ башталып турганында алаҥзу јок деп бодойдым. Бу ла öскö дö сурактарга карууны албаска ла укпаска туратаныс кайда? Кемге керек бу ару ла телкем тилис? Кемге јарбып саладыс тилистиҥ сурактарын?\nКолымга «Языковая ситуация и языковая политика в Республике Алтай» (2010 j.) деп билим иштердиҥ јуунтызы кирген. Тилдиҥ курч сурактары бичикте толо кöргÿзилген ле шиҥделген эмтир. Кажы ла иш чыҥдый ла эптÿ эдилген, кöргÿзÿ таблицада берилген. Мениҥ санаамла, мындый иштерди бир беш, он јылдыҥ бажында эдер керек. Ол тушта тÿҥдештирер ле шиҥдеп айдар сöс тö болор, тилис бистиҥ кунурабас ла артабас. Бу бичикке тайанып, тоолу ла темдек айдып берейин. Республикабыста алтай тилле эл газедис «Алтайдыҥ Чолмоны», балдарга «Солоҥы» журнал чыгат. «Эл – Алтай», «Алтай Телекей — Мир Алтая» журналдарда бойыстыҥ тилисле бичимелдер бичилет. Аймак ичинде Оҥдой аймактыҥ «Ажуда», Кан-Оозында «Кан-Чарас», Улаган аймагында «Улаганныҥ солундары», Кош-Агашта «Чуйские зори» газеттиҥ коштончы бöлÿги «Эре-Чуйдыҥ таҥдагында» алтай тилисле бичимелдер јарлалат. Арткан аймактарда газетте салынган бичимелдер бастыра орус тилле берилет. Мениҥ кайкаганым, ыраак Кош-Агаш аймагыста албатызы тыҥытту, эрмек-куучыны элбек, јаркынду ла јараш тилдÿ болордо, канайып алтай тилле бичилген статьяларды коштончы бöлÿгинде чыгарып турганы. Кöксу-Оозы аймагында јалаҥ öскö албаты јуртап јаткан ба? Эмдиги ле öйдö аймактыҥ бойында алтай албаты кöптöп калган деп билерим. Айса тилисти керектебей јÿредис? Чалаҥ куучындажып, ары орус эмес, алтай эмес сöстöрди билеркеп айдып ийеле, бой-бойыска сонуркап кöрÿп, туруп каладыс. Уйатту ла чöкöгöндÿ эмей!\nАлтай тилим — мениҥ сызым, эди-каныма шиҥип калган кайран тилим, албатымныҥ öзÿмиле колбулу кару тöрöл тилим. Тилисти билип јÿрери — ол бистиҥ бойыстаҥ ла чыгатан сурактардыҥ бирÿзи ине. Кайран тилим, чактарга јылыйбаган, öрöлÿ-тöмöндÿ öзÿп, öҥжип ле кунурап, јолдор белтиринде јолдолып ла чöйилип барып ла јат.\nУксагар да, Л.В. Кокышев «Алтай тилиме» деп ÿлгеринде тил керегинде кандый эрке, јылу сöстöр айдат: «Адайым» деген алтай тилим, «энейим» — деген эрке тилим», ол эмезе «Албатым јуунаткан алтай тилим, аарчызы јытанган алтай тилим». Мындый ойгор, öткÿн сöстöрди кычырзабыс, канайып тилис керегинде јаман айдарыс! Куулгазын чöрчöк чÿмдеечи Танытпас Николаевна Акулованыҥ бичигенин кычырзабыс, санаа-кÿÿнис кöдÿрилбес пе? Учурлу айтканы албатыга тузалу, кÿрмелеп чыккан сöстöри кулакка согулып, јÿрÿмге удура ичкери барбас па? Јарлу билимчибис Н.М. Киндикованыҥ сöстöриле чындык керелейт. Балдарысты неге ÿредерис? «Јакшы ла јарашка, јакшы кÿÿн-тапка, буурзак ла ак-чек болорына. Билгир бар да болзо, санаа-кöгÿске јетпей турганына ајару эдер, нениҥ учун дезе јаштаҥ ла ала сезимчизин јетире ойгоспой јадыс, ару кÿÿнди эртеде ле öчÿрип саладыс. Таҥынаҥ шÿÿп, сананар керек деп, тöрöл тилиле чÿмдеер улус таскадарга амадаар керек. Ол тушта, байла, албатызына тузалу ÿйе öзöр. Бу иште албатыныҥ чÿм-јаҥдарын, кöгÿс-байлыгын эрчимдÿ тузаланар».\nУчкары шÿÿлте чыгарып, алтай тил керегинде балдардыҥ јакшы јанынаҥ айтканын ла јаратпаганын «кластер» ажыра кöргÿзип, салып берейин. Санангар, шÿÿгер, иштенгер.\nАлтай тил — албаты, эрјине, балдар, ÿредÿ, таскаду, байлык, алкыш, алтын учук, керектÿ, ару, кожоҥ, билим, байлык, тузалу, чÿм-јаҥ, кару тилим, чÿмдÿ тилим, јаркынду, эптÿ, чактарга чöйилген, бийик амаду, кÿÿн-санаам, адам- энем.\nАлтай тил — кунурап калган, эби јок, ÿренбес, кÿч, уур, уйан, јескимчилÿ.\nТöрöл тилисле кöп бичиктер кычырар, тилин билип куучындажар, сÿрлÿ јараш эрмектер, сöстöр тузаланып, эрмек-куучынысты байыдып јÿрзебис, бойыска ла албатыбыска сÿреен јакшы болор. Бичигенимди Л.В. Кокышевтиҥ сöстöриле тÿгезип турум: «Ыйлаган тушта эрикчил тилим, ырысту тужында чечеркек тилим…».\n« В память тренера и первого директора спортивной школы\nОсталось научиться жить на земле как люди… »


Алтай аш-курсактыҥ јыргалы - altaicholmon\nАлтай аш-курсактыҥ јыргалы\nКажы ла калыктыҥ јиген-ичкен аш-курсагы оныҥ тӱӱкизиниҥ, культуразыныҥ, јаҥжыгуларыныҥ ла чӱм-јаҥыныҥ база бир байлык бӧлӱги болуп јат.\nБу байлыкла тергеениҥ айылчыларын ла башка-башка укту эл-јонын таныштырар амадула «Эне Јер. Алтай 2019» деп гастрофестиваль Горно-Алтайскта тӧрт кӱнге улалды. Гастрофестиваль удурумга башчыныҥ баштаҥкайыла ӧткӱрилди.\nКуран айдыҥ 8-9 кӱндеринде фестивальдыҥ окылу ачылтазы ла кӱрее-куучын ӧткӧн. 10-11 кӱндерде тӧс тепсеҥде ле оныла коштойында ӧткӧн Чорос-Гуркинниҥ ле В. Чаптыновтыҥ оромдорында, паркта аш-курсактыҥ јаан јыргалы ӧтти дезе, јастыра болбос. Је мында тӧс кайкал ла ачылта – ол тергеениҥ башкарузыныҥ туразыныҥ јанында беш автомашинада белетелип садылган аш-курсак болды. Тергеениҥ башчызыныҥ ижин удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин аш-курсактыҥ фестивалинде туружып, алтай айылда аш-курсакты кӱӱнзеп амзаган. Оныҥ айтканыла, Горно-Алтайскта ӧдӱп турган байрамга ончо ло аймактардыҥ устары, казанчылары, артисттери јуулган.\n«Бистиҥ тергеениҥ ар-бӱткени јаражыла аҥыланат. Је Туулу Алтайдыҥ тӧс байлыгы – ол иштеҥкей, јайалталу эл-јоны, олор бу кӱндерде бойыныҥ эҥ артык, бийик чыҥдыйлу, натурпродукциязын экелген: сырлар, эттиҥ курсагы, јерлик ӧзӱмдер, телекейде эҥ артык мӧт. Албаты устары кайкамчылу эдимдерин тургустылар, мастер-класстар ӧткӱрдилер. Шеф-казанчылар јербойыныҥ эп-сӱмелериле, јажыттарыла амтанду аш-курсактарын белетейт» – деп, ол темдектеди. Олег Хорохординниҥ шӱӱлтезиле, кӧп тоолу туристтер јаҥыс ла јербойыныҥ ар-бӱткенин кӧрӧргӧ келзин эмес, је тергеениҥ эл-јоныныҥ солун ла амтанду аш-курсагын амзаарга келзин. Айдарда, ондый болзын деп, кӧп иштеер, кӧпти эдер керек. Бу амадула туризмниҥ јербойыныҥ улузына јарамыкту ончо бӱдӱмдерин ӧскӱрер керек. Олордыҥ тоозында «јажыл» туризм, јурт туризм, этнотуризм, гастротуризм. Јербойыныҥ эдимдерин бастыра ороон ичиле «Туулу Алтай» деп бирлик брендле таркадары пландалат. Фестивальдыҥ туружаачылары мындый байрамды јылдыҥ ла ӧткӱрер деген кӱӱнземелин айттылар. «Мындый јаан байрамды бис јылдыҥ ла ӧткӱрерис» – деп, ол бӱдӱмјиледи.\nЈурт ээлем ле туризм бирлик јолдо\nКӧдӱриҥиде онойдо ок калыктар ортодогы Slow Food деген офистиҥ чыгартулу кижизи Анна Каньшиева, «Начало» деген ассоциацияныҥ президенти Юлия Фоминых, онойдо ок таланыҥ аймактарынаҥ келген фермерлер, јуртээлемдик товарды, аш-курсакты эдеечилер, туристический индустрияныҥ чыгартулу улузы эрчимдӱ турушты.\nТаланыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечиниҥ бойыныҥ уткуулду сӧзинде темдектегениле, Алтай Республикада гастрономический фестиваль баштапкы катап ӧткӱрилет, је ол мынаҥ ары јылдыҥ сайын ӧткӱрилер.\n«Фестивальдыҥ амадузы Алтай Республиканыҥ эки је ле деген јарамыкту аргазын, эки ууламјыны, јурт ээлемди ле туризмди, бириктирери. Туулу Алтай туристтерге ар-бӱткендик куулгазын ийделӱ јер деген шӱӱлте элбеде јарлу. Јылдыҥ ла талага эки миллионноҥ ажыра улус келет. Республикада экологиялык јанынаҥ эҥ ле ару сырьедоҥ чыҥдыйы бийик аш-курсак, продукция белетелет. Олордыҥ тоозында сырдыҥ башка-башка бӱдӱмдери, эттеҥ белетеген јӱзӱн-башка аш-курсак, мӧт, аҥныҥ мӱӱзинеҥ ле јерлик ӧзӱмдердеҥ белетеген продукция, эм-томго бодолду тоҥмок суу. Онойдо ок калыктыҥ тӱӱкизин ле јадын-јӱрӱмин толо ло чындык кӧргӱзип јаткан эл-јонныҥ јаҥжыккан аш-курсагы.\nФестивальдыҥ амадузы кайкалга бодолду продукцияны элбеде тургузып, ыраак-јуук талалардаҥ келген аргачыларды, айылчыларды, ончо эл-јонды бу байлыкла толо таныштырары.\nБисте туризмниҥ башка-башка бӱдӱмдери, темдектезе, суула јӱзер, кырла јӱрер, экстремал, билелик, этнографиялык ла оноҥ до ӧскӧлӧри бар. Шак бу тооломго биске кыйалтазы јогынаҥ гастрономический туризмди кожор керек. Онызы эҥ ле озо республиканыҥ эл-јоныныҥ јилбӱзине тузалу. Нениҥ учун дезе мындый эптӱ айалгада эл-јонго бойыныҥ белетеген продукциязын садарга быжу рыноктор табылар, албатыныҥ јадын-јӱрӱминиҥ кеми кӧдӱрилер, јаранар» — деп, О. Хорохордин куучындады.\nОл онойдо ок фестивальдыҥ окылу бӧлӱгинде айткан куучынында јурт ээлем талада тӧс јерде турат ла бу ууламјыныҥ једимдӱ ӧзӱми сырьены тереҥ ле тӧзӧмӧлдӱ белетеп јазаганынаҥ камаандузы јанынаҥ айтты.\n«Бис продукцияны шак ла ол сырьедоҥ белетеп тургандарды јӧмӧӧрис, олорго болужарыс. Олордыҥ продукциязын «Туулу Алтай» деген бирлик бренд-кычырула ичкери јаан јолго чыгарарыс. Мындый чыҥдыйы бийик продукция республиканыҥ кӧп тоолу аймактарында белетелет, бис олорды фестиваль ӧйинде элбеде кӧргӱзерис. Келер јылда ондый продукцияныҥ кеми јаанаар, нениҥ учун дезе бистиҥ фермерлерде јилбӱӱ де, иштеер кӱӱн-тап та тыҥыырына мен иженедим, бӱдедим.\nГастрофестиваль ончо туружаачыларда, айылчыларда эҥ ле јаркынду кӱӱн-санаа артыргызар деп бӱдӱп турум. Шак ла бу гастрофестиваль јуртээлемдик ууламјыныҥ ичкери ӧзӱмине јаан тебӱ берер, ичкери јолго јарамыкту арга болор» — деп, удурумга башчы айтты.\nКӧдӱриҥи ӧйинде оныҥ туружаачылары республикада турумкай туризмди ӧскӱрери аайынча јарамыкту эп-аргаларды шӱӱштилер. Онойдо ок мында куучын-эрмек талада, аймактарда гастрономический туризмди элбеде таркадары јанынаҥ база ӧтти. Фермерлер, јӱзӱн-башка продукцияны белетеечилер экологический ару продукцияны белетееринде, онойдо ок чыҥдый, ток аш-курсакты белетеериниҥ бойыныҥ озодоҥ келген јажыттарыла, ээжилериле таныштырдылар. Оныҥ кийнинде эрмек-куучын, мастер-класстар башка-башка јерлерде ӧткӧнин темдектеер керек.\nЭтногастротуризмди билим тӧзӧгӧлӧ\n«Јер-Эне. Алтай-2019» деген фестивальдыҥ окылу кӧдӱриҥизи «Гастрономическая карта России» деген федерал инновациялык ӱлекердиҥ программазына кирет ле Ростуризмниҥ, Алтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм ле ар-јӧӧжӧ колбулар аайынча министерствозыныҥ ла коммерциялык партнерствоныҥ јӧмӧлтӧ-болужыла ӧткӱрилди.\n«Јер-Эне. Алтай-2019» деген гастрофестивальдыҥ окылу бӧлӱгиниҥ билим ууламјызы куран айдыҥ 9-чы кӱнинде ӧтти.\nГорно-Алтайсктыҥ государственный университединде «Этногастрономиялык туризм Россияда јуртап јаткан калыктардыҥ этнокультуралык энчи-байлыгын орныктырып ла чеберлеп алатан эп-аргазы» деп адалган кӱрее-куучын ӧткӧн. Кӱрее-куучында Алтай Республикада туризмди ичкери ӧскӱрерине ууламјылалган кӧдӱриҥилердиҥ планын белетеери ле јӱрӱмде бӱдӱрери, республиканы тӱӱкизиле, культуралык энчи-байлыгыла, јаҥжыккан аш-курсагыла јилбилӱ, танылу тала эдип элбеде јарлаары, эл-јонныҥ, јондыктыҥ ајарузын, јилбӱлерин, јаҥжыккан јаҥжыгуларга, туризмге јарамыкту аргаларга, ар-јӧӧжӧгӧ тартарына учурлалган сурактар аайынча јетирӱлер, шӱӱлтелер угулды. Россияда, ӧскӧ ороондордо Алтай Республиканыҥ сӱр-кеберин, эл-јоны кӱндӱзек, тала бойы байлык деген тӱп-шӱӱлтени, оныҥ учурын керектӱ кемине кӧдӱрери јанынаҥ кӱрее-куучында элбеде айдылды ла ӧткӧн иштиҥ турулталары кӧрӱлди.\nКӱрее-куучынныҥ туружаачыларын туризм аайынча (Ростуризм) федерал агентствоныҥ башкараачызыныҥ советниги Наталья Осипова, Горно-Алтайсктыҥ государственный университединиҥ ректоры Валерий Бабин уткыдылар.\nАлтай Республикада баштапкы катап ӧткӧн билим тӧзӧгӧлӱ этногастрономиялык туризмниҥ сурактарына учурлалган кӱрее-куучында ыраак-јуук талалардаҥ келген улус солун јетирӱлер этти. Темдектезе, рестораторлордыҥ ла отельерлердиҥ федерациязыныҥ президенти Олег Бухаров, Ростуризмниҥ «Гастрономическая карта России» деген ӱлекериниҥ координаторы Ольга Шаповалова, «Slow Food в России» деген текшироссиялык јондык организацияныҥ вице-президенти Игорь Кехтер ле оноҥ до ӧскӧ кӧп тоолу улус туружып, бойлорыныҥ шӱӱлтелерин айттылар. Олор талалардыҥ калыктарыныҥ јаҥжыккан аш-курсагы ла гастрономиялык туризмниҥ, калыктардыҥ кӧгӱс байлыгыла таныжарында гастрономия оныҥ бир бӱдӱми, этногастрономиялык туризм ле балдар, Россияда курсак-тамак продукцияныҥ каршузын јетирбезиниҥ ле чыҥдыйыныҥ чокым ууламјылары ла оноҥ до ӧскӧ сурактар ороон кеминде кӧргӱзилди. Гастротуризмдеги телекейлик учурлу байлык ченемел јанынаҥ солун јетирӱлер болды.\nКӱрее-куучында Алтай Республикада турбӧлӱктиҥ курч сурактары, ӧзӱмниҥ аргалары јанынаҥ тӧзӧмӧлдӱ шӱӱлтелер айдылды. Мында јетирӱлерди, темдектезе, Алтай Республикадагы государственный биосферный заповедниктиҥ јааны Игорь Калмыков, «Соразвитие» деген АНО-ныҥ јааны Олег Рогачаевский ле оноҥ до ӧскӧлӧри эттилер.\nЭтногастротуризм туризмниҥ база бир јаан ууламјызы болуп јат. Туризмниҥ шак бу бӱдӱминиҥ амадузы Алтайда ар-бӱткенле эптӱ-јӧптӱ јаткан калыктыҥ јадын-јӱрӱмиле, јаҥжыгуларыла, культуразыла тереҥжиде таныштырары. Этногастротуризмди ӧзӱмниҥ јолына кӧндӱктиргени эл-јонныҥ кӧгӱс байлыгын корып аларына ла јербойында јуртап јаткан калыктардыҥ јериниҥ турумкай ӧзӱмине јарамыкту камаанын јетирери јанынаҥ кӧп тоолу шӱӱлтелер, јӧп-сӱмелер айдылды.\nФестиваль эл-јонго јараган\nМобильный ресторандарда белетелип садылган аш-курсактыҥ аттары кӧбизи алтай: балыкту кулактар, карбалјын, чараанду мӱн, талкан-грильяж, эттӱ ӧтпӧк, аттыҥ эдинеҥ мӱн, кӧчӧ, теертпек, вареньелӱ быштак, чок-чок, боорсок. Онойдо ок мындагы мобильный ресторандарда казах ла орус калыктардыҥ аш-курсактары база белетелип садылганын айдар керек. Орус кухняда темдектезе, туку XVI чактаҥ бери келген кундюбки деп курсак – гречкалу, мешкелӱ пелмендер эмтир. Окрошка, щи, јӱзӱн-башка пирогтор. Казах кухняныҥ казылу бешбармагы, тӧӧниҥ эдинеҥ эткен плов, кумыс садылган.\nСолуны столдорды айландыра пресстеген ӧлӧҥдӧрди отургуш этире тургузып койгоны болды. Эл-јон олорго јакшызынып отурып, алган аш-курсагынаҥ амзап турдылар. Аш-курсакты амзабай, канайып бичиир. Айдарда, олорды амзаган улусла куучындаштым. Галина Михайловна Топтыгина фестиваль ла амзаган курсагы керегинде мынайда айтты:\n– Мен уулымла кожо «Ойрот» СПОК-тыҥ тере јууркандарын экелип садып турус. Оныла коштой бу баштапкы катап ӧткӱрилип јаткан јаан байрам-фестивальды кӧрӧргӧ кӱӱнзедис. Мындый јаан, элбек байрам тӧзӧп ӧткӱреечилерге быйан айдар керек. Мында автомобильдерде ле белетелип садылып турган курсак-тамакты да, оромдордо белетелип турган курсактарды кӧрӱп, кайкап турбай. Бир јанынаҥ тышкары от салып, ышталып, курсак белетегенче, бу автомобильдерде ле электрооттыҥ ийдезиле белетеп сатканы торт ошкош. Мен сугуштыҥ эдине буудайды јибидип белетейле, гарнир эдип сатканын сонуркап алдым. Буудай эт-канга, су-кадыкка тузалу аш эмей. Мӧт садып турган јерде кижиниҥ кӧзи «јӱгӱрӱжер» эмтир! Ӧҥдӧриле, амтандарыла, кандый ӧлӧҥдӱ јерде јуулганыла кандыйы јок деер!\nМен јарлу ресторатор јиит келинле, Юлия Фоминыхла, туштажып таныштым. Оныҥ шӱӱлтелери солун келин эмтир. Алтай эне јеристиҥ продукциязынаҥ, ӧлӧҥдӧринеҥ де эткен аш-курсагысты белетеп, јарлап јӱргенине јаан быйан айдар керек. Алтай калыктыҥ аш-курсагы ас, теп-тегин дегени јастыра куучын. Алтай кӧчкӱндер ол ло кӧчӱп јӱрӱп, мал-ажын сойып, чӱрчеде ле кандыгын, маҥырын казып-ӱзӱп, кожуп јип турбай. Јӱзӱн ӧлӧҥ-чечегинеҥ чай азып ичетени кайда.\nСтепан Николаевич Ябыштаев эш-нӧкӧриле кожо кандый да курсак амзап отурдылар. «Бис казылу бешбармак садып алганыс. Мында казы, јуу, согоно ло тесте бар, амтанду курсак эмтир. Баазы да јарамыкту 150 ле салковой, ресторанныҥ курсагы эмей деп сананзаҥ – ондый ла баалу эмес ошкош. Онойдо ок эки стакан кумысты 100 салковойго алдыс. Эмди эмеш тамзыктанып алала, ӧскӧ дӧ кӧрӱлерди базып кӧрӧрис» — деп, ол айтты.\nГорно-Алтайскта јуртап јаткан Тамара Николаевна Чувашованыҥ куучындаганыла, байрам бастыра јанынаҥ кайкаткан. «Бу фестивальда албаты устарыныҥ эдимдерин, анчада ла албадаҥ, тередеҥ ле кийистеҥ эткен не-немелерди (ол тоодо меелейлерди, бӧрӱктерди) кӧрӱп, јӱзӱн ле башка аш-курсагын амзап, бистиҥ республика кандый бай ла јилбилӱ јер деп сананарыҥ, – деп, ол айтты. — Автомобильдерде јиит казанчы улустыҥ белетеген аш-курсагы солун эмтир. Мен база сонуркадып тӧӧниҥ эдинеҥ кайнаткан пловты алып, баштапкы катап јидим. Эди јымжак, амтанду эмтир. Ристи кашадый этирте кайнатпагы јакшы, кажы ла рис башка – профессионал казанчылар белетени иле. Плов кӧп салылган, баазы да кем јок. Кайкап кӧргӧним – маала ажынаҥ белетеген манты болды. Мантыны кижи эттӱ ле эдип турбай. Су-кадыгыныҥ айалгазыла, эт-неме јип болбос улуска маала ажыла белетелгени карын јакшы тамзык деп бодойдым. Десерт курсактаҥ талканду грильяжты амзаар ба деп турум».\nОлег Васильевич Кокулев баркаларын ээчидип јӱрӱ. «Мени былар «саап» ла јат. Туку Чорос-Гуркинниҥ оромында тегин казанчылардаҥ шашлык садып бергем. Эмди бу ресторандарда чычранадаҥ, вишнядаҥ кайнаткан суузындар садып бердим. Бойым кӧчӧ лӧ мӧттӱ чай садып алала амзадым. Ончо ло јараган».\nТазранова Айсулу бир балазын ээчидип, бирӱзин кучактанып алган фестиваль кӧрӱп јӱрген эмтир. «Мен эки баламла кожо бу байрамды кӧрӧр деп амадап келдим – деп, јиит келин айдат. – Кӧчӧ садып алдыс. Автомобильдиҥ тыштында бичилгениле, арбадаҥ, койдыҥ эдинеҥ аскан ток-тойу кӧчӧ. Чын ла, байа классический дейтен кӧчӧ эмтир. Койдыҥ семис кабыргаларынаҥ кайнаткан кӧчӧни јакшызынып ичтис».\nКурсак-тамактаҥ мен бойым бешбармак амзаар деп санандым. Је улусла куучындажып јӱргенчем, бешбармак божой берерде, куру калдым. Чараан-балыкту рулет садып алар деген санаама база јетпедим. Чараан јок, семга балык амзаарга келишти.\nБир саатта Ленинниҥ тепсеҥинде сценада окылу ачылта болды. Ондо эмди республикада јарлу казанчы, ресторатор Юлия Фоминых јуулган улусты фестивальдыҥ ачылтазыла уткыды. «Кажы ла калыктыҥ культуразы, тӱӱкизи ле јаҥжыгулары јербойыныҥ аш-курсагыла тудуш. Айдарда, олордыҥ аш-курсагы јанынаҥ јаҥжыгуларын, белетеер эп-аргаларын корулап ла чеберлеп, келер ӱйелерге артырары јаан учурлу» – деп, ол айдып, улусты мобильный ресторан-фудтрактарда белетелип садылган аш-курсактаҥ амзазын деп кычырды. Оныҥ кийнинде сценада тергеениҥ ончо аймактарынаҥ келген делегациялар ойын-концерттерин кӧргӱстилер. Онойдо ок јилбилӱ ойындар ӧткӱрилди.\nТӧс тепсеҥде тегерийте јазалган саду јерлерде тергеениҥ крестьян-фермер ээлемдериниҥ, таҥынаҥ аргачыларыныҥ садузы эрчимдӱ ӧтти. Мында ӧлӧҥ-чӧптӧҥ, бальзам-суузындардаҥ баштайла, эттеҥ ле сӱттеҥ эткен аш-курсакка чыгара садылды. Ол тоодо «Туулык ферма» СПОК-тыҥ сӱттеҥ эткен курсак-тамагын садып аларга тургандар узун очередьке туруп ийдилер. Чамал аймакта сарлыктыҥ эдинеҥ солун курсак эдип садаачылар турдылар. Магазини Горно-Алтайскта да бар эмтир. Чой аймагынаҥ «Подворье» СК-ныҥ сӱттеҥ эткен йогуртын, кефирин ле ӧскӧ дӧ курсак-суузынын улуска амзадып тургылады. Амтандузы сӱреен эмтир! Горно-Алтайскта ла коштой јурттарда магазиндер оныҥ продукциязыла садыжып турганы јакшы болуптыр. Бӱлӱлӱде «Алтайские луга» деп фермер ээлем јербойыныҥ сырьезынаҥ, ол тоодо аҥныҥ, аттыҥ, кроликтиҥ ле такааныҥ эдинеҥ амтанду ла тузалу аш-курсак белетеп садат. Оогоштой кертип салган колбасаларды улуска амзадып турдылар.\nБерсимбаевтердиҥ казах калыктыҥ сӱттеҥ казах калыктыҥ эп-сӱмезиле белетеген курсагы улусты јилбиркеткени иле кӧрӱнди. Онойдо ок јиит аргачылар Чендыевтердиҥ јӱзӱн бӱдӱм-кеберлӱ этирте белетеген тату куруттарын эл-јон ло айылчылар кӱӱнзеп, сурулап келип алып турдылар. Шашлык, колбаса-купаты белетеген јерлерде улустыҥ чырайы кызыл ӧрт, олорды быжырган чоктыҥ, эттиҥ ыш-буузы куу туман турды…\nГастрофестиваль, алтайлап айтса, кара кардынныҥ, јыргалы бийик кеминде ӧттти деп айдар керек.\nКош-Агаш аймактаҥ фермер Гарри Телесов:\n«Јер-Эне. Алтай-2019» деген этнофестиваль бистиҥ талада баштапкы катап ӧткӱрилип јатканы тӱӱкилик учурлу керек. Шак бу јаан байрам ӧйинде талада јуртап јаткандардыҥ азыраган мал-ажыныҥ эдинеҥ, сӱдинеҥ белетеген аш-курсагы кӧргӱзилер.\nМындый солун керекти таланыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин јакшы јӧмӧгӧн. База «Начало» деген ассоциацияныҥ президенти. «Типография» ресторанныҥ шеф-таскадаачызы Юлия Фоминыхтыҥ шылтузында јакшынак байрам ӧдӱп јат.\nБиске, фермерлерге, мындый байрам база јарамыкту. Бисте бойыстыҥ аш-курсагыс ажыра олордыҥ чыҥдыйын, тузазын кӧргӱзер арга келишкени база јакшы темдек. Бӱгӱнги кӱнде јер-телекейдиҥ улузы чыҥдый, јӱзӱн-башка кожумактар јок курсак-тамактарга тартылат. Айдарда, бистиҥ Алтайда белетеген аш-курсак телекейде аҥылу. Бистиҥ таланыҥ курсак-тамагы ару, јаан да, јаш та улустыҥ су-кадыгына тузалу.\nБӱгӱнги кӱнде јурт јерлерде кӧп саба улус мал-ашта иштеп јат. Бис, фермерлер, биригип, азыраган ак малыс бийик баала барзын деп иштейдис. Бистиҥ аймактыҥ ак малыныҥ амтамы башка, танылу. Нениҥ учун дезе бийик кырларда одорлордо јӱрген мал отогон ӧлӧҥи ару, јулукту, борјоҥ. Эди-јуузыныҥ чыҥдыйы бийик. Биске бу байрамда бийик јерлерде, тайгаларда јӱрген малдаҥ белетеген ару, химия јок аш-курсакты элбеде чыгарып јатканы сӱреен јараган.\nТургуза ӧйдӧ бистиҥ аймакта алты кирези фермер балыкла иштеп баштаган. Бу биске чек јаҥы ууламјы, бис мал-ашла иштеп јӱрген улус ине. Је балык ӧскӱрерине јилбӱӱ бар. Фермерлердиҥ кӧп лӧ јаны чараан, нельма, пелядь деген балыктар ӧскӱрет. Јада тура балыкла иштеп турган аргачылар, фермерлер кӧптӧӧр деп иженедим. Байа товарный рыболовствоныҥ бойыныҥ ээжизи бар. Ол кӧлдӧрди аукционло берип јат. Новосибирсктеги аукциондо туружып, кӧлди ойноп алар арга бар. Ол кӧлгӧ балыкты божодып ӧскӱрериҥ».\nОҥдой аймактаҥ аргачы Сергей Тобоев:\n«Бу солун байрамды белетеп ӧткӱрип јаткан улустыҥ амадузы, кӧрӱм-шӱӱлтези солун ла тузалу. Таланыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин бу керекти јӧмӧгӧни јакшы. Туку Италиядаҥ келген улус бар. Олордыҥ тӧс амадузы јебрен-кумран ӧйлӧрдӧҥ ала албатыныҥ азыранган курсак-тамагын чеберлеп, элбеде таркадып ӧскӱрери, чыгарары.\nЕвропада ару, су-кадыкка тузалу аш-курсактыҥ баазы бийик болуптыр. Бис дезе аш-курсагыстыҥ учурын јетире баалабай, оҥдобой турган эмтирис. Келген айылчылар айылга кирип, чеген амзагандар. Чеген-айрактыҥ тӱӱкизин угуп, бедиреп јӱргенисти таптыс деп сӱреен сӱӱнгиледи. Јаан ороондордо, темдектезе, Италияда муниципалитет биригӱлер болуптыр, байа бисте чилеп, јӱзӱн-башка ук-калыктар јок.\nМен олорго талканныҥ учурын јартадым. Талкан озодоҥ бери ток аш-курсак деп јолду чотолот. Талканды белетеерге, озо ло баштап јакшы јер, чыҥдый арба керек. Арба сӱреен чӱмдӱ аш. Суланы-эшти јылдыҥ ла ӧскӱрзеҥ, ӧзӱп ле јадар. Арбаны бир ле јерге јылдыҥ ла отургуссаҥ, ол коомой чыгар эмезе чек чыкпаза да табы. Айдарда, ол јерди амырадар, ӧтӧктӧӧр, јазаар керек. Техника керек.\nЈе кӱскиде бӱткен ашты колло согуп болбос, комбайн керек. Туку 90-чы јылдардыҥ эскизи-элентизи јеткен комбайндарына запчастьтар керек. 25-30 јылдыҥ туркунына темир де болзо, ээлебей база. Ээжизиле болзо, комбайнды ол ло јылдыҥ бажында солыйтан јаҥду. Јаҥы комбайнныҥ баазы 5-7 миллион салковой. Кандый бир грантовый јӧмӧлтӧ-болуш болгон болзо. Јаҥы комбайнды алза, коштой јурттардыҥ фермерлерине тӱҥей ле болужып бербей.\nБот бу «Јер-Эне. Алтай» деген фестивальды ӧйдиҥ некелтези деп айдар кӱӱним бар.\nКош-Агаш аймактаҥ фермер Мирон Дилеков:\n«2008 јылда кредит алып, мал садып алганыс, кымыс эдер ферма ачканыс. Кымысты эл-јонго садып, сӱттеҥ ӧскӧ дӧ аш-курсак белетеп јадыс. Јайлубыс Кӧкӧрӱниҥ Кӧк Ыйыгыныҥ алдында, кыштубыс Чараш деп јерде.\nБала-баркам болужат. Уулдарым малды кабырат, кыстарым беелерди саарга болужат. Мен дезе Кош-Агашка барып, кымысты садып јадым.\n«Јер-Эне. Алтай» деген бу фестивальга кычырарда, амадап келдим. Фестивальдыҥ окылу бӧлӱгинде ӧткӧн кӱрее-куучындарда туружып, кӧп тузалу, керектӱ јетирӱлер уктым. Темдектезе, арбаныҥ бӱдӱмдери, ӧзӱми, талкан керегинде јетирӱ солун. Чындап та, Кош-\nАгашта тайга јердиҥ ле ӧзӧктӧ турган малдыҥ сӱдинеҥ белетеген кымыстыҥ амтамы башка болор. Бу кӱрее-куучында Кӧксуу-Оозы аймактаҥ адаручы эпшиниҥ айтканы база солун. Ол адарузын тайганыҥ бажында тудат. Айдарда, тайганыҥ ла ӧзӧктиҥ адаруларыныҥ мӧдиниҥ амтамы башка, аҥылу болуптыр.\nКымыстыҥ чыҥдыйы бийик болзын деп, сӱтти тыҥ ла быжар керек. Ол тушта оныҥ амтамы сӱреен јакшы болор. Бис тӧртӧннӧҥ ажыра бее саап јадыс. Кӱнинде эки-ӱч катаптаҥ саайдыс. Оноҥ малды кулундарыла кожо одорго чыгарадыс.\nКымыс сӱреен тузалу суузын. Эл-јон ортодо јаан суруда. Белетеп, садып турган улус кӧп. Оныҥ учун кымыс ару, чыҥдый, амтамы бийик болзын деп, билебисле чырмайып иштейдис».


Алтын Кӧлдиҥ јарадында алтай айылдыҥ ыжы чӧйилет - altaicholmon\nАлтын Кӧлдиҥ јарадында алтай айылдыҥ ыжы чӧйилет\nБӱгӱнги айылчыбыс – Сынару АНАТПАЕВА (Шатина), алдынаҥ бери таныш улус оны ачык-јарык, ак санаалу, јалакай кыс деп билер. Оныҥ комыдаганын укпазыҥ, арыганын сеспезиҥ, улус ылгаганын, кемди-кемди јабыс, јаман сананганын качан да кӧрбӧзиҥ. Јолыкканда, ол јаантайын јылу кӱлӱмзиренип, јакшылажып, јарыгыла ӱлежип тургандый.\nЭмди Сынару тӧрт баланыҥ кару энези. Ӱзеери ол јайыла эрчимдӱ иштеген. Куучындажар ӧй узак келишпей, мессенджерлерге баш болзын, WhatsApp ажыра Сынарула колбу туттым. Эрке кызын уйуктадып салала, мениҥ сурактарымга ол толо, јилбилӱ каруулар берди. Баштапкы сурак јаҥжыкканы аайынча кижиниҥ ӧскӧн-чыккан јери, угы-тӧзи, ада-энези керегинде.\n— Адам – Олег Александрович Шатин, ак кӧбӧк сӧӧктӱ, угы-тӧзиле Кан-Оозы аймактыҥ Кырлык јуртынаҥ. Энем — Екатерина Николаевна. Ол Кӱпчегенде јаткан да болзо, бойын карган энези Тамара Раднаевна Туймешеваныҥ тӧрӧли Турачакка јуук деп чотойт. Сӧӧги кара майман.\nБис ада-энебисте ӱчӱ, мен ортоны. Адам ла энем коркышту кӱндӱзек, тӧрӧгӧнзӧк, ачык-јарык, куучынчы улус. Јаш тужымнаҥ эске алынганым – ол айлыбыста јаантайын айылчылар, тӧрӧгӧндӧр, кокыр-каткылу куучындар болгоны. Деремненеҥ келген улус бисте токтойтон. Бис те тӧрӧӧн-туугандарыска, ада-энемниҥ нӧкӧрлӧрине айылдап, јаштаҥ бери бастыра республикала јорыктап келгенис. Олор бисти кӱчсинбей, јаантайын ээчидип алатан. Экилези ӱредӱзи јанынаҥ географ улус, јолой бисти јерлердиҥ адыла, тӱӱкизиле таныштыратан. Јорыктарыста кожоҥдоорын сӱӱп туратаныс. Оныҥ шылтузында эјем, карындажым, мен ол ӧйдиҥ сӱреен кӧп кожоҥдорыныҥ сӧстӧрин эске билерис.\nАдам – јаантайын бийик кӱӱн-санаалу, ырысту кижи. Ол бастыра јӱрӱмине спортло «оорып» јӱрген. Качан да јӱрӱмниҥ ар-јӧӧжӧлик јанына тартылбай, тойу-ток, оогош то болзо туралу, тегин јадын-јӱрӱмдӱ јаткан. Спортто до уур-кӱчтерлӱ 90 јылдарда оныҥ кӧп таныштары ишјал бажынаҥ спортты таштап, бойлоры таҥынаҥ коммерсанттап па эмезе канайда аргаданып, јӱре берерде, адам дезе спортко чындык болуп артып калган. Кичинек те болзо ишјалына балдарды сборлорго канай-канай апарып туратан. Оныҥ учун меге ол ӱренчиктери, нӧкӧрлӧри ле ӧскӧ дӧ улус ортодо јаан тоомјыда деп билерге, коркышту оморкодулу. Адам ӱзе улуска болужып јӱретен. Је бисти, бойыныҥ балдарын, кӧп амтажытпай, сурактарыстыҥ аайына бойлорысты базып чыксын деп темиктиретен.\nЭнем меге — ат-нерелӱ кижи. Бу јууктарда мен оноҥ «эне, слер бойоорды ырысту деп чотойдор бо?» деп сураарымда, ол бойын сӱреен ырысту деп чотоп турганын айтты. Эҥ ле озо, ол јакшы эш-нӧкӧрлӱ учун. Онойдо ок, эмчилер су-кадыгыла колбой ого бала табарга јарабас та деген болзо, эки кысту ла уулду. Бӱгӱн ол су-кадыгыныҥ кӱчтерин јеҥӱлӱ ӧдӱп чыккан. Тӧртинчизинде, анчада ла балдарга јалакай кижи, ол бойыныҥ интернатта таскадаачы ижин коркышту сӱӱп јат.\nАда-энем меге оогоштоҥ ала нени-нени эдеринде, кайда-кайда барарында бойыма талдаар арга берип турганына олорго быйанду јӱредим. Сананзам, бу ончо балдарга эҥ ле јарамыкту айалга. Кижи бала тужынаҥ ла ала каруулу болорына, алды-кийнин сананып јӱрерине темигет. Јастыра да талдаза, ого туза. Не дезе, база катап талдаар алдында ол јазап сананып, канай этсе јакшы болорын билер болор. Баштамы класстардыҥ кийнинеҥ В. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияга ӱренип барар санаага бойым келгем. Сегизинчи класстыҥ кийнинде республикан классический лицейге барбазымды айткам. Адам-энем мениҥ сӧзимди угуп, јӧпсинген. Нени-нени јастыра да этсем, коркыырым јок болгон. Нениҥ учун дезе олор јаантайын мени оҥдоор, «јӱк нени де этпей турган кижи јастырбас» деп, јалакай, јымжада тӱзедер… Олордыҥ мындый таскадузы меге јӱрӱмде канаттар бергендий. Бис ада-энемле нӧкӧрлӧр.\nЈаштаҥ ала олор бисти амыр, сӱӱнчиле толо айалгада ӧскӱргени, бойыныҥ ак-чек јӱрӱмиле, ижиле јозок болгоны – бис ӱчӱниҥ эҥ јаан байлыгыс.\n— Сынару, бу ада-энеҥ берген билгирлер, олордыҥ болужыла табылган темиктирӱлер школдыҥ кийнинде ӱредӱҥде болужын канайда јетирди, куучындап берзеҥ?\n— Ада-энемнеҥ кажы ла керекте коркышту каруулу болорын тӧзӧп алгам. Баштаган немени јаантайын учына јетирип јадым. ТГУ-да механико-математический факультетте ӱренип тура, алтай студенттердиҥ јерлежӱзиниҥ јааныныҥ ордынчызы болуп эрчимдӱ иштегем. Азиаттардыҥ јерлежӱлери ортодо маргаандарга, кӧрӱ-конкурстарга бистиҥ тергеениҥ студенттерин белетеп тура, Алтайыстыҥ ады эҥ ле бийик кеминде, јакшы јанынаҥ адалып турзын деп, коркышту албаданып туратам. Кожо ӱренген орус укту нӧкӧрлӧримниҥ мениҥ адым, угым, тӧрӧлим керегинде сурактарына каруу берип тургамда, ӱним де солынып, ичимде та не де кӱйбӱреп туратан. Тӧрӧлчи кӱӱним сӱрекей тыҥ кижи мен. Университет меге кӧп јилбилӱ таныштар берген. Математиктер кӧп сабада јӱрӱмге јеҥил кӧрӱмдӱ, чӱм-чаҥ јок улус. Олор кандый ла иште иштеп ийер. Ӱредӱчилерис «бис слердеҥ математиктер этпей јадырыс, бис слерди јӱрӱмде сананып, шӱӱп јӱрзин деп ӱредедис» деп айдыжатан. Чындап та, мен кандый ла учуралда јаантайын шылтагын табып, сурактыҥ аайына чыгар кӱӱндӱ кижи.\nУниверситетти божотконымнаҥ ала Росприроднадзордо специальнозымла иштейдим. Эм тургуза мен тӧртинчи баламла декретный амыралтада.\n— Сынару, алдынаҥ бери эр улус балдар чыдадарында, айыл-јурттыҥ ичинде иштерде кӧп турушпай јат. Бу јанынаҥ сениҥ эжиҥ кандый болгонын, јажыт эмес болзо, айдып берзеҥ?\n— Эш-нӧкӧрим Аржан – меге јаан болушчы ла јозок. Ол балдарына коркышту кару. Санитар врач болгоныла да ол ӱй кижиниҥ су-кадыгына килеп, балдар карындаган ӧйлӧримде мени кичееп јӱретен. Айылда ишти де эдип ийер. Айылдыҥ сурактарында бис экӱ ӧмӧ-јӧмӧ иштейдис. Кыс бала эжин адазына тӱҥейлеп талдайт деп тегиндӱ айдылбаган ине (каткырат). Балдарымла меге энем де јаантайын болужат. Ол эмес болзо, быјылгы јайда тоолу ла айлу балалу кижи музейде иштеп те болбос эдим.\n— Јилбилӱ куучыныс сениҥ јӱрӱмиҥниҥ эҥ јарлу ӱлекерине келди. Этномузей недеҥ башталганын куучындап берзеҥ?\n— Мен јаҥы неме баштаарынаҥ коркыбас кижи. Нени ле эдейин дезем, энем «ичкери бар, балам» деер. Музей керегинде санаа менде университеттиҥ 2-чи курсында ӱренип турарымда табылган деп айдарга јараар. Кажы ла студент бойыныҥ ӱлекерин белетезин деген јакылта болордо, музейле колбулу ӱлекер јазагам. «А бу музей сениҥ кичӱ Тӧрӧлиҥде керектӱ болор бо?» — деп, ӱредӱчилерим сураган. Мен олорго ончозын јартагам. Адам јанынаҥ эјем Ася Александровна Шатина алдында Чуй-Оозында музейде иштеген. Студент кижи јайгыда ары ого болужып та, бир эмеш акча да иштеп аларга барып туратам. Ол ло ӧйлӧрдӧ туристтер, айылчылар келип, меге Алтай керегинде, алтай албаты, оныҥ тӱӱкизи, кажы бир алтай эдим керегинде кӧп сурактар беретен. Билгенимче олорго карууларды јандырып туратам. Оноҥ бу улуска кандый бир јетирӱлер, таныштыру эдер музей ошкош јер ачып берер керек деп сананатам.\nКийнинде эјем меге нени куучындаарын, алтай айылдыҥ агару учуры керегинде, нениҥ учун ол эмезе башка неме ондый бӱдӱмдӱ, нениҥ учун онойып адалган ла о. ӧ. кӧп-кӧп јажыттар куучындаган. Кӧпти бойымга јаҥыдаҥ ачкам. Јилбӱӱм там јаанап, башка да улусла, јаандарысла, јарлыкчыларысла јаантайын куучындажып, билгирлеримди кӧптӧдип турадым.\nМузей эдетен амадуум база ла ада-энемниҥ ле эш-нӧкӧримниҥ болужыла јӱрӱм алынган эмей. Јуук улузыҥныҥ јӧпсингени, јӧмӧшкӧни коркышту тыҥ тебӱ ле кӱч берет. Артыбашта, Алтын Кӧлдиҥ јарадында алтай айыл тудулган. Бор-кар алтай эдимдерди тӧрӧӧн-тууганнаҥ јууганыс — кемде не бар, кем нени берер. Оноҥ олорды айылдыҥ ичине экелип тургузар болзо, ончозы јеткил, бойыныҥ јерине келишкендий, јакшынак тургулай берген. Мындый ары јанынаҥ эптӱ келиже берген учуралдар музейди эдип јаткан јолымда кӧп катап болгон. Та кем де меге ӱстинеҥ болужып турган деп сезилетен…\nБистиҥ музейдиҥ ады — «Этнопарк на Телецком». Мынаҥ озо мен «Мэри Кей» компанияда да једимдӱ иштегем. Је этномузей канча катапка бийик учурлу. Ол мениҥ алтай ӧзӧк-буурымды јылыдат. Бӱгӱнги кӱнде ол јӱрӱмимниҥ тӧс ӱлекери деп айтсам, јастыра болбос. Музейле кӧп акча иштеп болбозыҥ. Акча керек болзо, сыралу, кожоҥ- комутту бизнес эдер керек. Кезик айылчылар менеҥ улустыҥ темигип калган кандый бир ойноор-сӱӱнер не-немелери нениҥ учун бисте јок деп сураза, «мен шоу этпей јадырым, слерди Алтайла, оныҥ албатызыла таныштырып јадырым» деп јартайдым. Кандый ла кӱӱндӱ, кандый ла санаалу улус келип јат (чынынча айтса, алтайларды керексибей де турганы, оҥдобой јадып јаман да сананып турганы).\nАйылчыларыска алтай айылдыҥ чӱм-јаҥы керегинде бозогоноҥ ло баштайла куучындап, албатыныҥ алдынаҥ бери јаҥдаган јаҥыла, ээжилериле таныштырадыс. Кӧбин бойымныҥ угы-тӧзим, јаандарым ажыра, олордыҥ темдеги ажыра јартайдым. Алтай аш-курсагыстаҥ амзададым. Устарыстыҥ эдимдерин кӧргӱзедим. Айылдыҥ ичинде куучындар улус ортодо, уктар ортодо гран-чийӱни јоголтып ийет. Политика-эш керегинде эмес, бис оноҥ бийик сурактардыҥ аайына јаба чыгарга ченежедис. Олор — кажы ла кижиниҥ угы-тӧзиниҥ, јаандарыныҥ байы, тӧрӧли, ар-бӱткенис, јӱрӱмистиҥ учуры. Кажы ла келген кижи айылдаҥ бийик кӱӱн-санаалу чыгат. Байагы оҥдобой турган улустыҥ да кӧрӱжи чек солынып калат, быйанын айдып чыгып јадар. Кезиктери кӧстиҥ јажын да тӧгӱп ийет.\nАйылчыларыстыҥ тоозы канча муҥдардаҥ ажа берди. Башка ороондордоҥ Англиядаҥ, Германиядаҥ, Норвегиядаҥ, Австралиядаҥ, Канададаҥ, США-наҥ, Польшадаҥ, Кореядаҥ, Беларусьтаҥ улус келгилеп јӱрди. Кӧбизиле бис бек колбу тудуп алдыс. Кезик таныштарыс телефон согуп, той-јыргалды кандый кӱнде этсе јакшы деп те сурагылайт. Россияныҥ кажы ла толыгынаҥ айылчылар болды ошкош. Мениҥ ајарганымла, канча кире ыраактаҥ келген улус ончо кире јилбиркек болот. Кемероводоҥ, Новосибирсктеҥ келген айылдаштарыс «слер керегинде бис нени билбезис эмеш» деп, тыҥ ла кӱӱн јогынаҥ келип, угуп, кӧрӱп алган кийнинде, «алтайлар слер кандый улус болгоныгарды јаҥы ла оҥдодыс» дешкен чыгып јадар.\nКелип турган улустыҥ тоозы там ла кӧптӧйт. Олор бой-бойына бис керегинде куучындап, Интернетте јакшы кӱӱнин, бисти канайда табарын бичип салат. Алтын Кӧлгӧ келзе, барып келетен эҥ артык јерлердиҥ ТОП-5-не бистиҥ музей база кирген. Онойдо ок быјыл СТС канал јилбилӱ ӱлекерде турушсын деп кычырган, је келишпеди. «Моя Планета» каналдыҥ реалити-шоузында эш-нӧкӧримле кожо туружып, «Душа России» деген журналга интервью да берип ийдис. Этнопарк таҥынаҥ музейлердиҥ каталогына кийдирилген. Кандык айда Сити фондтыҥ сыйына Москва, јондык туризмниҥ сурактары кӧрӱлген форумда туружарга Омск кала јаар барып келдис. Республикабыста јондык аргачылыктыҥ ӧткӧн кӧрӱ-маргаанында этнопарк база бийик баалалган ла јеҥӱ алган. Музейдиҥ ижи быјыл једимдӱ ле анчада ла јилбилӱ болды.\n«Этнопарк на Телецком» — бистиҥ билелик ӱлекерис. Ол балдарыска да тузазын јетирет. Уулчактарым база јилбиркеп, уккан-кӧргӧнин куучындап, керектӱ болор деп, ӱлежип турат. Иштеп јаткан энезин тооп, килеп, болужарга албадангылайт. Олордо башка ороондордыҥ тилин де ӱренер кӱӱн табылган. Ич-кӧрӱмдери де элбеп, ӱзе немени билип аларга чырмайадылар.\nӦскӧ укту улус мениҥ бийик тӧрӧлчи кӱӱндӱ куучындарымды угуп, албатымныҥ јаҥыныҥ учурын, ар-бӱткенин, одын байлап, бийик кӧдӱрип јӱргенин кайкап, бойыныҥ албатызына бурылгылайт, тӱӱкизин, угы-тӧзин, ӱйелерин билип аларга меҥдегилейт. Айылчыларыстыҥ кӧзинде албатыбыстыҥ тоомјызы бийиктегенин, керек дезе, кезик учуралдарда олор бистеҥ тем де аларга кӱӱнзегенин кӧрзӧм, јӱрегиме јылу…\nКелер јылдарда јерлештеристиҥ эдип турган сувенирлерин, јӱзӱн-јӱӱр эдимдерин тургузар башка айылга этногалерея, арбынду аш-курсакла кӱндӱлеер этнокафе тудуп јазаар керек. Алтайымды, албатымды мактаар бийик амадуум кӧп-кӧп јаҥы санаа-шӱӱлтелер берет.\n— Јилбилӱ куучын, јарык санаалар сыйлаганыҥ, Алтын Кӧлдиҥ јарадында алтай айылдыҥ ыжы учун сеге јаан быйан. Чындап та, сениҥ амадууҥ бийик. Акту кӱӱнимнеҥ сеге бу јолыҥ оноҥ до јаркынду ла узун болзын деп кӱӱнзейдим. Ичкери алта, Сынару!


Jӱрӱми оныҥ Сӱӱшле толо ~ Звезда Алтая\nЭртен, кӱчӱрген айдыҥ 19-чы кӱнинде, Горно-Алтайск калада jадып турган Михаил Степанович КУБЕКОВКО 85 jаш толуп jат. Михаил Степановичтиҥ jӱрӱминиҥ узун jолы jилбилӱ де, албатыга тузалу да. Ол бу jӱрӱминде эҥ ырысту кижи! Нениҥ учун дезе ол бастыра jӱрӱмине баштапкы ла сок jаҥыс jаркынду ла jылу Сӱӱжин колго алып jӱрген. Оныҥ jӱрӱми—Агару Сӱӱштеҥ турган, ада-энезиниҥ, ака-сыйындарыныҥ, оноҥ эш-нӧкӧриниҥ ле эмди балдарыныҥ…\nЭркеде ӧскӧн дӧ болзо…\nМихаил Степанович 1929 jылда ӧлӧтӱ jуртта чыккан. Адазы тоҥжаан сӧӧктӱ Степан Матвеевич Кубеков, тегин ишчи кижи болгон. Энези дезе меркит сӧӧктӱ Анастасия Егоровна, кыс ӧбӧкӧзиле Чичинова, Мыйтуныҥ кижизи. Михаил Степанович биледе уулдардыҥ ӱчинчизи болуп, кату-кабыр иш тыҥ бӱдӱрбеген, эркеде ӧскӧн. Андый да болзо, ӱч сыйныныҥ болушчызы, коручылы болуп jӱрген. Кубековтордыҥ билези ол тушта аргалу-чакту, jакшы jаткан. Укту (симментальский, холмогорский) уй-мал, торбоктор туткан. Бу кӧп тоолу мал-ажын азыраарга база кӧп лӧ иштеген улус. Ол ӧйдиҥ некелтелери тыҥ болгон, оныҥ учун озо кыйалтазы jогынаҥ колхозтыҥ (ӧлӧтӱде «12 Октябрь» деп колхоз) ӧлӧҥин эдижер керек, оноҥ бойыныҥ мал-ажына ӧлӧҥ белетеер. Энези Анастасия Егоровна балдарын эркеде-торкодо, jылуда чыдадып азыраган да болзо, ӧскӧ улуска килеҥкей jӱрзин, jабыс кӧрбӧзин, jашты jаш деп килеп, jаанды jаан деп тооп jӱрзин деп таскаткан, кандый да кӱч ӧйлӧр болзо, чучурабай, ару-чек jӱрзин деп ӱреткен. Оныҥ учун Михаил Степанович эмдиге jетире бир де кир-тор деп немени jууктатпас, сӱрекей ару-чек кижи. Бу биле ал-камык балдарлу болгон до болзо, олордыҥ айылыныҥ эжиги jаантайын айылчыларга ачык болотон. Олор Оҥдойдо jадарда, Jаан-Jаламаннаҥ, Коротынаҥ, Jолоноҥ улус jӱрзе, олордыҥ ла айылында токтойтон, таныш эмес те болзо. Бу улуска кӱндӱлейтен аш-курсак та, амырап jадатан тӧжӧк тӧ jаантайын табылатан. Бу айылда jарлу ӱредӱчи Василий Плакас база токтоп, амырап jӱретен. Бу кижиле танышканы кичинек Михаилге база jаан ырыс ла арга болгон.\nОл ӧйдӧ Анастасия Егоровна балдарын корулап, актар табарза, олордоҥ качып, кызылдар келзе, онызыларынаҥ качып, jаантайын коркып jӱретен. Бу санааркаштаҥ улам jӱреги оору болуп калган. Анайып, кӧӧркий эне кижи 44 лӧ jажында jада калган. Оныҥ балдары бастыра jӱрӱмине иштеҥкей ле тоомjылу улус болгон. Александр Степанович jууда туружып, шыркалу jанып келген. Анатолий механик болуп иштеген. Михаил Степановичтиҥ эки сыйны эзен-амыр, Августа Степановна Бедрешева Оҥдойдо, Нина Степановна Кыргызстанда jадат.\nМихаил 6-чы класска jетире рабфакта ӱренген, комсомолго кирген. ӱредӱчизи В. К. Плакастыҥ математикала берген тереҥ билгирлери ого кийнинде черӱде, оноҥ jаан иштерде сӱрекей керектӱ болгон.\nJажы jедип, Михаил Кӱнчыгыш Пруссияда Кенигсберг деп калада 3 jыл 8 ай черӱде турган. Кичинектеҥ ала черӱге барарга амадаган алтай уул бойын мында база кӧргӱскен ле. Мылтыкла чике адып та ийер, боксло телекейлик чемпионатта да туружып ийер (Ригада). Танктардыҥ черӱзинде jӱрӱп, ого математиканы jакшы билери сӱрекей болушту болгон. Старшина болгон алтай уулдыҥ тегин эмезин командирлери билип, оны Ульяновск jаар jуучыл училищеге аткарарга умзанган. Jе Туулу Алтайында ӱч сыйыны «тӱрген jан, болужар кижи jок» деп бичип турган самараларын алып, ол jанып келген. «Jанып ла келеримде, бастыразы кижиге качкыйлай берген!»—деп, Михаил Степанович каткырып айдат.\nАлтайына келип, ол иштейтен узун jолын партияныҥ райкомында инструктордоҥ баштаган. Узак jылдардыҥ туркунына ол башка-башка аймактарда партияныҥ комитеттеринде, партияныҥ обкомында инструктор-пропагандист болуп иштеген. Бу jылдарда оныҥ санаазына сӱрекей jакшы артып калганы—чындык наjызы, болушчызы, Jаламаннаҥ экелип берген ады. Бу бек, jакшы, jараш атла jиит инструктор кӧп jолдор ӧткӧн, кӧп иштер бӱдӱрген.\nМихаил Степанович ВЛКСМ-ныҥ ЦК-ныҥ Тӧс школында, Новосибирскте бийик партийный школдо ӱренген. КПСС-тыҥ Горно-Алтайсктагы обкомында идеологический бӧлӱктиҥ инструкторы болуп иштеп тура, ол СССР-дыҥ МВД-зыныҥ органдарында службага кӧчкӧн. Анайып, 1969 jылдаҥ ала 1987 jылга jетире ол милицияныҥ jеҥил эмес иштерин бӱдӱрген.\nИштеген jылдарында Михаил Степанович кӧп чындык наjылар тапкан, ол улуска болушкан да, улус та ого болушкан. Jе эҥ jаан таап алган байлыгы—бастыра jӱрӱмине jӱрегинде алып ла кол бажына тудуп jӱрген Сӱӱжи.\nТӧс оромныҥ эки куузы\n1956 jылда jаҥы ла черӱнеҥ келген jиит Михаил партияныҥ обкомыныҥ качызы Роза Павловна Кучияк деп кысла танышкан. Чындап айткажын, олорды Михаилдиҥ нааназы таныштырган. Калада ол тушта алтай улус кӧп jок. Нааназы jаантайын Кучияктарды айылдайтан. Анда jаантайын ла маала ажында иштенип отурар jаражай кысты озо нааназы аjарган. Оныҥ кийнинде jиит Михаил. Эки jиит баштапкы ла кӧрӱштеҥ бой-бойына карузышкан… Удабай ла биле тӧзӧп, Чейнеш ле Диляра деп кыстар азырап чыдаткандар. Михаил сӱӱген эжин ле кару кыстарын кол бажында алып jӱрген. Кажы ла кӱн, кажы ла алтам, кажы ла тыныш олорго учурлалган. Роза Павловна ла Михаил Степановтиҥ сӱӱжи, чындап та, кудай берген агару ла бектеҥ бек болгон. Олордыҥ бастыра бӱдӱрген иштери, эткен керектери ле амадулары бирлик болгон. Кайра кӧрӱп, эмди сананза, кем кемди колго алып, корулап jӱргени jарт эмес. Нениҥ учун дезе Роза Павловна ойгор кӧгӱстӱ болуп, билениҥ уур-кӱч jӱктерин бойына алынып, оодыларга ла турган кичинек ӱзӱкти «jапшырып», эптештирип, эш-нӧкӧрин ӧрӧ кӧдӱрип jӱрген. Бойы не-немени араайынаҥ иштенип, эжине «мыны бис кожо эттис не, кожо бу jедимге jеттис не» деп айдып, эр кижизин мекелеп салатан. Роза Павловна РСФСР-диҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, 25 jыл областной библиотеканыҥ директоры, албаты ортодо jаан тоомjыда jӱрген эпши. Ижи-тожы кӧп болгон до болзо, оныҥ айылында улузы баштапкы jерде болгон. Олордыҥ Туу-Кайадагы ӱч сотык сады—билениҥ jаан байлыгы. Ол jаҥыс та балдарын эмес, бастыра айылдаштарды, эки кызычагыныҥ класстарыныҥ балдарын, jурттарда тӧрӧӧндӧрди азырайтан. Роза Павловна балдарына ла эжине кийимди бойы кӧктӧп, тӱӱп кийиндиретен, курсакты магазиннеҥ кӧп албай, ончозын бойы белетейтен. Акча-манат келишпей те турган болзо, балдарын албаданып туруп Ленинград, Москва jаар экскурсияларга апаратан, билезиле кожо jорыктайтан. Бу биле бастыра jанынаҥ эрчимдӱ болгон. Кышкыда олор чанала jыҥылаар, хоккей ойноор, jайгыда велосипедтӱ маҥтадар, эҥирлер сайын тӧртӱ бичиктер кычырар, сӱӱген кожоҥдорын кожоҥдоор—сӱрекей ырысту, качан да ундылбас ӧйлӧр болгон. Ол керегинде эмди кызы Чейнеш Михайловна кӧстиҥ jажы jокко эске алып болбой jат. Бу эжер jаҥыс бой-бойын эмес, албатызын, ороонын сӱӱген. ӧскӧ калаларда экскурсияларга jӱрзе, олорды туристтер «бу эжер—гидтер» деп айдыжатан, нениҥ учун дезе олор билерин куучындап, соныркадып, бойыныҥ jанына ал-камык улусты jууп алатан.\nОлордыҥ айылына jаантайын айылчылар келетен. Jарлу алтай эрлер Паслей Самык, Борис Укачин, Аржан Адаров, Сергей Каташ, Валерий Чичинов jаантайын келип турганынаҥ башка, мында эжик jурттардаҥ келген тегин, таныш та эмес улуска, ӧскӧ калалардаҥ келгендерге ачык болотон.\nБу бой-бойыла нак, сӱрекей jараш эжер болгон. Олорды ол тушта улус «Коммунистический оромныҥ эки куузы» деп адайтандар. Михаил Степанович тӱниле ӱлгерлер эске ӱренип, эртен тура сӱӱгенин jараш ӱлгерле кайкадарга, эжин jараш, эптӱ кийиндирерге, jарандырарга албаданатан.\nJылдар jылыжып, эки кызы jаанап, Чейнеш Михайловна балдардыҥ врачы болуп калды. Диляра Абаканда кӱӱлик училище божодып, jӱрӱмин кӱӱге учурлаган, Юля деп кысту. Калганчы эки jылда ээчий-деечий Диляра, оноҥ Роза Павловна ак-jарыктаҥ ырап, jада калдылар…\nКайда да ӱч ле jыл кайра Михаил Степанович каланыҥ ичиле jӱгӱрип, чаналу, конекту jыҥылап туратан. Эмди ол айылда ла отурат. Кажы ла пенсиязынаҥ ӱлгерлердиҥ jуунтыларын алып кычырат, бойына улу орус классиктерди jаҥыдаҥ ачат. «Алтайдыҥ Чолмоны» газедин бажынаҥ ала учына jетире кычырып, калганчы солундарды билип отурат. ӧрӧкӧнди бис акту кӱӱнистеҥ толо jажыла уткып, бек су-кадык, база да jаҥы ачылталар, ырысту ла jылу кӱндер кӱӱнзейдис!


Узак ӧйгӧ jалбышталып кӱйер - altaicholmon\nКомсомолдыҥ баштапкы ячейказы «Кызыл Чолмон» колхозто ӧткӧн чактыҥ 20-чи јылдарында тӧзӧлгӧн. Организацияныҥ иштеп баштаган чокым ӧйин јартап болбодым. Архивте ол јылдардыҥ документтери артпаган. Ячейка, байла, Ортолык јуртта јурхозартель ле школ ачылган кийнинде тӧзӧлгӧн. Архивтиҥ документтериле, 1930 јылдыҥ чаган айынаҥ ала кӱӱк айга јетире комсомолго он бир кижи алылган. Олордыҥ тоозында Бауба Нетешев, Иван Турлунов, Куран Бабашев, Кычык Кабышев, Акча Комыдяков, Батык Тадыев, Бокту Акчалов, Кучук Таханов, Чункак Тулаев, Ксения Огнева ла Алтыдон Бабашев деп јииттер болгон. Комсомолго киргендердиҥ бастыразына шыдары јокту билелердиҥ балдары болгон. Ол тушта ячейканы Быштак Тулаев башкарган. 1936 јылда јуртхозартельдиҥ комсомолдорыныҥ баштамы организациязына Василий Турлунов ло Сабак Нетешева киргендер. Ичкери кӧрӱмдӱ јииттер јуртта баштапкы колхозты тӧзӧӧринде эрчимдӱ турушкандар.\n1932 јылдыҥ башталганында јурттыҥ комсомолдорыныҥ ячейказында учетто он кижи турган. Олордыҥ тоозынаҥ сегис кижи мал ижинде иштеген. Бу ӧйдӧ организацияныҥ ижин омок ло капшуун јиит Бокту Акчалов башкарган. Ол јииттерди 1934 јылга јетире башкарган. 1942 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинде дезе учетто он алты комсомол турган. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга Ортолык јурттаҥ 67 кижи барган. 46 кижи јуууныҥ јалаҥдарында јеҥ јастанып јыгылган ла суру-чап јок болуп јылыйып калган. 21 јуучылдыҥ ырызы тартып, Алтайына јанып келген. Јууныҥ уур-кӱч јылдарында јербойыныҥ комсомол организациязы ижин токтотпогон. Бырчык Яданов комсомолго фронтко атанып јадала кирген. 1943-1945 јылдарда тӧжине В. И. Ленинниҥ сӱри јуралган ВЛКСМ-ныҥ значокторын Турсун Альпимов, Медведа Турдубекова ла Чичкана Чулчушева тагынгандар. Јуунаҥ озо ло јууныҥ јылдарында јурттыҥ комсомол организациязын Быштак Тулаев, Бокту Акчалов, Рыс Кукасов ло колхозтыҥ баштамы ӱредӱлӱ школыныҥ заведующийи Александра Кестегешева башкаргандар.\nКолхозтыҥ комсомолдоры ла јашӧскӱрими ол јылдарда бастыра ла иштерде турушкан. Олор јуртхозартельди тӧзӧӧринде, солок јерлерди сӱреринде, Чуйдыҥ чӧлин сугарарында, школдорды, клубтарды, медпункттарды, турлуларды ла интернаттарды тударында эрчимдӱ иштегендер. Јииттердиҥ кӧп сабазы фашист јутпаны оодо согорында јеҥ јастанып јыгылгандар. Туку одузынчы јылдарда дезе «Кызыл Ойрот» јуртхозартельдиҥ ӧктӧм јӱректӱ бичикчи јииттерин аймактыҥ башкараачы органдарына туткандар. Темдектезе, Чырай Тадырова комсомолдордыҥ аймактагы бюрозыныҥ турчызына ла аймактыҥ депутаттарыныҥ баштапкы тудуузыныҥ Соведине кӧстӧлгӧн. Батык Тадыев анайда ок комсомолдыҥ Кош-Агаштагы аймкомыныҥ пленумыныҥ турчызына тудулган.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарында ла оныҥ кийниндеги амыр-энчӱ ӧйлӧрдӧ јурттыҥ комсомолдоры ла јашӧскӱрими мал ижинде эрчимдӱ иштегендер. Јаан улус фронтко атанарда, олордыҥ ордына иште уулдары ла кыстары арткан. Адучы Телесовко, Иманбай Чугуловко, Ийнелик Янгановко, Кеделик Попошевага, Семил Акчаловко, Борук Челчушевке, Чырнай Тулаевке, ферманыҥ заведующийи Кычык Чиндакаевке, Карадюрун Павловага ла оноҥ до ӧскӧлӧрине јаан улусла кожо теҥ-тай, тӱни-тӱжи иштеерге келишкен. «Комсомол Горного Алтая» деп бичикте мынайда айдылат: «Кош-Агаш аймакта «Кызыл Чолмон» колхозто акалу-карындаштар Ойрот ло Сергей Комуяковтор сарлыктар кабырат. Олор эрчимдӱ иштеп, 1954 јылда 1375 трудкӱн иштеп алгандар ла 201 тын сарлыкты јӱс процентке кичееп, олорды семиртерин јеткилдегендер. Мал ижиниҥ јиит озочылдары ишјалга 11000 салковой акча алгандар. Олорго анайда ок ӱзеери ишјалга беш бозу, эки кой ло бир кулун берилген».\nКомсомолдыҥ комитеди јурттыҥ јашӧскӱрими ортодо таскадулу иштерди база ӧткӱрген. Ол уулдарды ла кыстарды эҥирде ле заочно ӱренетен школдорго ууламјылаган, техникумдарга ла институттарга ӱренерине аткарган. Јашӧскӱрим мындый кичеемелди кӧрӱп, комсомол организацияныҥ ижинде эрчимдӱ турушкан. Јуртта јииттердиҥ комитединиҥ јуундарында аймактыҥ ла колхозтыҥ башкараачылары, јурт ээлемниҥ специалисттери јаантайын туружатан. Олор јашӧскӱримле ченемелле ӱлежип, јурт ээлемде кандый јаҥыртулар болуп турганы керегинде куучындайтан.\nКомитетке ол јылдарда анайда ок комсомолдыҥ билеттерин солыыр ишти ӧткӱрерге база келишкен. Мениҥ акту бойымныҥ санаамда 1975-1976 јылдар јакшы артып калган. Шак бу ӧйдӧ ороондо комсомолдыҥ билеттери солынган. Јурт јерде ыраак турлуларда иштеген јииттерди фотојурукка согоры сӱрекей кӱчке келишкен эди. Биске ол тушта јаан болушты Василий Сабашкин јетирген. Билеттерди солыыр ишти комсомолдыҥ комитеди 14 айдыҥ туркунына тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱрген деп айдар керек. Ол тушта 65 јиитке јаҥы билеттер ӧйлӱ-ӧйинде табыштырылган. Бу ишти 1976 јылда јурттыҥ комсомол организациязы аймак ичинде эҥ баштапкылардыҥ тоозында тӱгескен эди. ВЛКСМ-ныҥ Кош-Агаштагы аймкомыныҥ јетирӱзинде мынайда айдылат: «Билеттерди солыыр ӧйдӧ «Кызыл Чолмон» колхозтыҥ баштамы организациязында комсомолдордыҥ ижи билдирлӱ эрчимделген. Јииттердиҥ бастыразы аҥылу јакылталар алган ла олор оны ак-чек бӱдӱргендер. Мында јуундар ВЛКСМ-ныҥ Уставыныҥ некелтелери аайынча ӧдӧт. Шофер Николай Турлунов 1975 јылдыҥ планын 140% бӱдӱрерин јеткилдеген».\nЈурттыҥ комсомолдоры ла јииттери колхозтыҥ бастыра ла иштеринде эрчимдӱ турушкан деп, мынаҥ ӧрӧлӧй айткан эдим. Кайда кой кайчылаш, кайда эчки тараш, кайда сакман, кайда јер сугарыш, кайда малдыҥ кыштузы, кайда ӧлӧҥ белетеш – комсомолдор анда. Спорттыҥ маргаандары ла художественный самодеятельностьтыҥ кӧрӱлери комсомолдор јогынаҥ база ӧтпӧйтӧн. Бастыра тоололгон иштердеҥ азырал белетеер, кой ло эчки тӧрӧдӧр кампанияларды аҥылап айдар кӱӱним бар. Јаскыда сакман ӧйинде јуртта јаҥыс пенсионерлер, ӱредӱчилер ле оогош балдар артатан. Ол тушта јаш малды кичееп ле корулап алганынаҥ јаҥыс та малчы кижиниҥ ижи эмес, је бастыра колхозтыҥ планы камаанду болгон эмей. «Кызыл Чолмон» колхозто сакман ижинде ол ӧйлӧрдӧ јылдыҥ сайын 50 уул ла кыс туружатан. Кой ло эчки тӧрӧдӧр ӧйдӧ турлуларда иш эки-јарым айдыҥ туркунына улалатан. Сакмандап турган улустыҥ ижи тӱндӱ-тӱштӱ ӧдӧтӧн. Комсомолдор јаскы иштерде јаантайын јозокту иштегендер.\n«Кызыл Чолмон» колхозтыҥ комсомолдорыныҥ 1976 јылда ӱлӱрген айдыҥ 26-чы кӱнинде ӧткӧн текши јууныныҥ јӧбинде мынайда бичилген эди: «Комсомолдордыҥ ла јииттердиҥ кӧп сабазы јаш кураандарды ла уулактарды торныктырып кичееринде берилген планды јӱс процентке бӱдӱргендер. «1976 јылдыҥ эҥ артык јиит сакманчызы» деген ат Чомчек Каженовага ла Раиса Чугуловага адалган. Мӧрӧйдӧ 2-чи, 3-чи ле 4-чи јерлерди Светлана Челчушева, Агафья Таханова ла Раиса Бухарова алгандар. Ол ӧйлӧрдӧ ченемелдӱ малчылардыҥ таскадаачы учуры сӱрекей јаан болгон. Комсомолдыҥ комитеди јииттерди озочыл иштӱ койчыларга ийетен. Јуртта укту-тӧстӱ малчылардыҥ билелери ас эмес болгон. Темдектезе, иштиҥ озочылы Семил Акчалова ижин уулы Василийге, Мерлю Телесова кызы Валентинага, Эрке Таханова уулы Аҥчыга, Эргалый Каженов уулы Сламбекке, Кычык Чиндакаева кызы Марияга табыштыргандар. Мындый темдектерди кӧп тоолоорго јараар. Колхозтыҥ ижи тыҥып, јаранганыла колбой, кадрлар аайынча сурактар база једимдӱ бӱткен. Јиит билелерге кӧп јаҥы туралар тудулган. Јуртта јиит специалисттердиҥ тоозы база билдирлӱ кӧптӧгӧн. Ӧткӧн чактыҥ 70-80 јылдарында колхозтыҥ бийик ле орто звенолорыныҥ башкараачылары болуп јалаҥ ла јиит улус иштеген. Темдек эдип Р. Я. Тулинаныҥ, А. С. Бушкуновтыҥ, С. Д. Джумановтыҥ, А. Б. Каженовтыҥ ла М. Б. Кабышевтиҥ ады-јолдорын адаарга турум.\nКолхозтыҥ правлениези ле парторганизациязы комсомолдыҥ комитединиҥ шӱӱлтелерин јаантайын угатан. Јииттердиҥ организациязыныҥ башкараачылары ла турчылары техниканы ӱлештирер, јиит билелерди јадар јерле јеткилдеер, уулдарды ла кыстарды башкараачы иштерге кӧстӧӧр сурактарды колхозтыҥ правлениезиле, профкомыла, парторганизациязыла кожо ӧмӧ-јӧмӧ шӱӱжетен. Бистиҥ ӧйдӧ комсомолдорды ла јашӧскӱримди депутаттардыҥ јурттагы, аймактагы ла областьтагы Советтерине ле ӧрӧлӧй турган органдарга кӧстӧп тудары база јаан јол алынган эди. Мениҥ ӱйемниҥ ортозынаҥ У. А. Альпимов 1978 јылда ВЛКСМ-ныҥ 18-чи съездине, Р. Я. Тулина 1988 јылда СССР-дыҥ колхозчыларыныҥ 4-чи съездине делегаттар эдип тудулган. Г. К. Катучинова (Бадирова), Кеделик Попошева ла А. М. Тансунова (Бадирова) Алтайский крайдыҥ ла Туулу Алтай автоном областьтыҥ депутаттар Советтериниҥ депутаттары болгондор. Ол ӧйдӧ С. Т. Челчушеваны ла мени комсомолдыҥ обкомыныҥ турчыларына туткандар, кӧп јииттерди јурттыҥ ла аймактыҥ депутаттарына кӧстӧгӧндӧр.\nИштиҥ озочылдарыныҥ ла јондык керектердиҥ эрчимдӱ туружаачыларыныҥ тӧштӧрине Тӧрӧлдиҥ бийик кайралдары тагылган. Михаил (Бырчык) Яданов Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ 2-чи степеньдӱ ордениле, Аудачи Телесова «Иштиҥ Кызыл Маанызыныҥ». Кеделик Попошева, Јаш Тулин, Иманбай Чугулова, Калка Чиндакаев, Эзен Янганова «Знак Почета», Укмет Альпимов, Николай Малчинов «Албатылардыҥ најылыгыныҥ», Сергей Комяков «Иштиҥ Магыныҥ» 3-чи степеньдӱ, Эркин Табылгинов «Јалтанбастыҥ» ордендериле кайралдаткандар. Любовь Барбачаковага «Россияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи», Ойрот Отуковко «Алтай Республиканыҥ эл кайчызы» деген бийик аттар адалган.\n70-80-чи јылдардыҥ комсомолдорынаҥ Аҥчы Тахановтыҥ мергендӱ ижин темдектеерге турум. Бу кижи јажына ла мал ижинде иштеп, 1999 јылда ак-јарыктаҥ јӱре берген. Је орден тагынган јерлежиниҥ ады-јолын јурттыҥ улузы эмдиге јетире ундыбаган. Ол иштеги јолын 1968 јылда школды божодоло баштаган. Оны ВЛКСМ-ныҥ Кош-Агаштагы райкомы энезениҥ турлузына болушчы эдип ийген. Колхозтыҥ правлениези јиит уулга ченемел келген кийнинде оны 1973 јылда баш койчыныҥ ла баш эчки ӧскӱреечиниҥ ижине кӧчӱрген. Ол тӱк ле ноокы иштеп аларыныҥ планын јаантайын ажыра бӱдӱрген. Комсомолдыҥ Кош-Агаштагы аймкомыныҥ ол ӧйдӧги јетирӱлериниҥ бирӱзинде мындый јолдыктар бар: «1975 јылдыҥ кӧргӱзӱлери аайынча баш койчы Аҥчы Таханов иште бийик једимдерге јеткен. Ол јоон койлордыҥ ла эчкилердиҥ тын тоозын 99,4% корулап, 87 курааннаҥ ла уулактаҥ алган, бир эчки бажынаҥ 0,696 грамм ноокы тараарын, бир койдоҥ 2,586 грамм тӱк кайчылап аларын јеткилдеген. Ар-бӱткени кату аймакта ол ӧйдӧ мындый бийик кӧргӱзӱлерге једерге сӱрекей кӱч болгон. 1970-чи јылдардыҥ экинчи јарымызында А. Тахановко «Кызыл Чолмон» колхозтыҥ эҥ артык јиит койчызы» деген нерелӱ ат јаҥыс катап адалган эмес. Эзен-амыр јӱрерде, озочыл иштӱ малчыны башкару «Иштиҥ магыныҥ» 2-чи степеньдӱ ордениле кайралдаган. А. Таханов анайда ок ВЛКСМ-ныҥ Тӧс Комитединиҥ, Алтайский крайдыҥ ла Туулу Алтай автоном областьтыҥ комсомол комитеттериниҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла кайралдаткан».\nКомсомолдыҥ 100 јылдык байрамыла колбой, Светлана Челчушеваныҥ, Анна Керексибесованыҥ, Клара Блатованыҥ (Очурдяпова), Екатерина Тадырованыҥ, Светлана Бидинованыҥ, Калел Джумановтыҥ, Кочер Челчушевтиҥ, Мария Адыбасованыҥ, Валерий Кыстаевтиҥ, Борис Морлужоковтыҥ, Виктор Чиндакаевтиҥ, Раиса Тайлашеваныҥ, Раиса Тулинаныҥ, Сергей Суразовтыҥ, Социалистический Иштиҥ Геройы Кыдат Тебекованыҥ, «Иштиҥ магы» орденниҥ толо кавалери Солтон Амыровтыҥ, атту-чуулу эчки ӧскӱреечилер Чыбыш Шартлановтыҥ, Мамый Курдяповтыҥ, Социалистический Иштиҥ Геройы Алаш Кожабаевтиҥ, Галина Бадирова-Катучинованыҥ, Бинолдо Каруловтыҥ, Яков Богдановтыҥ, Марина Масканованыҥ, Джолдыбек Самархановтыҥ, Татьяна Юнхунованыҥ, Любовь Оргунованыҥ, Сойон Курдяпованыҥ, Светлана Ултарикованыҥ, Байан Белиекованыҥ ла оноҥ до ӧскӧлӧриниҥ ады-јолдорын адаар кӱӱним бар. Је бу алаканча чаазында бастыра улустыҥ ады-јолдорын адаарга келишпей јат. Ол учун јерлештеримди меге тарынбазын деп эртедеҥ сурап турум.\nЈаан јаштулардыҥ бӱдӱрген керектерин бӱгӱнги ӱйе ак-чек апарып јат деп айдар керек. Комсомолго дезе ат-нерелӱ ле тузалу керектери учун бистиҥ ӱйе јажын-чакка быйанду јӱрӱп јат. Оныҥ чаккан оды узак ӧйгӧ јалбышталып кӱйер.\nАлтай Республиканыҥ депутады, комсомолдыҥ ветераны


Энениҥ капиталы — 2020 јылда - altaicholmon\nОроонныҥ Президенти В. В. Путин 2020 јылдыҥ чаган айыныҥ 15-чи кӱнинде Федерал Јуунга баштанузында энениҥ капиталыныҥ программазын элбедери керегинде јарлаган болгон. «Россия Федерацияныҥ энениҥ (билениҥ) капиталын тузаланарыла колбулу сурактар аайынча бир кезик јасакчы акттарына кубулталар кийдирери керегинде» деп адалган федерал јасакты РФ-тыҥ Государственный Думазы быјыл кочкор айдыҥ 20-чи кӱнинде, РФ-тыҥ Федерация Соведи кочкор айдыҥ 26-чы кӱнинде јараткан. Россия Федерацияныҥ Президенти В. В. Путин бу федерал јасакка колын быјыл тулаан айдыҥ 1-кы кӱнинде салган.\nЈаҥыртулар ла кубулталар\nРоссия Федерацияныҥ Президенти Владимир Путин кол салган бу јасак энениҥ капиталыныҥ программазыныҥ иштеер ӧйин 2026 јылдыҥ чаган айыныҥ 31-чи кӱнине јетире узадып, оныҥ кемин баштапкы балага 466 617 салковой эдип, экинчи бала ла оны ээчиде балдар тапканда эмезе балазынганда оны 616 617 салковойго јетире кӧптӧдип турган.\nАлдында јылдарда энениҥ капиталын јылдыҥ ла индексировать эдери јасакла јарадылган болгон. Је экономикада кӱч айалгаларла колбой, ол 2015 јылдаҥ ала индексировать эдилбеген. Эмди јаҥы јылдаҥ ала баштапкы балазын тапкан эмезе азыраарга балазынган болзо, энениҥ капиталыныҥ кеми кӧптӧдилген ле ол 466 617 салковой болды. Онойдо ок 2019 јылдыҥ чаган айыныҥ 31-чи кӱнине јетире (калганчы кӱнле кожо) ондый тап-эриктӱ боло бергендерге энениҥ капиталы база ок 466 617 салковой болуп јат.\nБаштапкы балага 466 617 салковойды ада кижи база алар аргалу: ада баланы азыраарга алган сок јаҥыс кижи болуп турган ла јаргыныҥ азыраарга алганы керегинде јӧби 2020 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала чыду алынган болзо. Экинчи ле оны ээчий бойыныҥ эмезе азыраарга алган балдарын јаҥыскан чыдадып турган адалар 616 617 салковойды база алар тап-эриктӱ.\nРФ-тыҥ иш ле јонјӱрӱмдик корулаш аайынча министерствозыныҥ јетиргениле, энениҥ капиталына сертификат берери Россияда автоматически эдилетен баштапкы ла јонјӱрӱмдик госјеткилдеш болор.\nКандык айдыҥ 15-чи кӱнинеҥ ала сертификат проактивный ээжиле берилер. Билелердиҥ кӧбизи оны аларга угузу бербес аргалу.\nПенсионный фонд ончо керектӱ јетирӱлерди бойы ведомстволор ортодогы колбулары ажыра алар аргалу. Бала чыккан кийнинде Гражданский айалганыҥ акттарыныҥ бичимелдериниҥ (ЗАГС) бирлик тооломынаҥ (ондо бала ла оныҥ ада-энези керегинде ончо јетирӱлер бар) Пенсионный фондко јетирӱлер келип јат. Эне кижи госјеткилдештиҥ порталында регистрация этпеген болзо, ол портал ажыра эмезе Пенсионный фондтыҥ бӧлӱктеринде, МФЦ-да таҥынаҥ бойы угузу берер аргалу. Пенсионный фонд сертификатты берерине буудакту кандый бир шылтактар барын шиҥжӱлеп јат. Јок болзо, сертификат јазалат.\nЭмди энениҥ капиталына угузулар кӧрӧр ӧй 30-таҥ он кӱнге јетире астадылган. Энениҥ капиталына государственный сертификатты јазаарыныҥ, айдарда, акча аларыныҥ ӧйи 15 кӱннеҥ беш кӱнге јетире астадылган.\nБилениҥ капиталын кайда тузаланарга јараар\nЭнениҥ 466 617 салковой капиталын тегин ле чыгымдаарга јарабас. Јасактыҥ тӧс учуры — ол балдарга туза экелеринде болуп јат. Оныҥ учун государствоныҥ бу акча-манадын кандый керектерде чыгымдаарыныҥ тооломы бар.\nЭҥ элбеде тузаланылып турган баштапкызы — јадар айалгаларын јарандырары. Энениҥ капиталын тура садып аларына, ипотечный кредитти јабарына, јадар тура тударына ла јаҥыртарына ла ӧскӧзине де чыгымдаарга јараар. Энениҥ капиталыныҥ акча-манадын эмди садтардыҥ участогында тура тударына эмезе јаҥыртарына чыгымдаарга јараар.\nБилениҥ капиталын чыгымдагадый экинчи керек — ол балдардыҥ ӱредӱзи. Программаны кӧп катап кубултканыныҥ кийнинде 2020 јылда куучын јаҥыс ла бийик ӱредӱ керегинде эмес, је анайда ок школдоҥ озо ӱредӱ керегинде база ӧдӧт. Энениҥ капиталыныҥ акчазын баланы айылда кичееп турган няняныҥ (ол окылу иштеп турган болзо) эмезе балдардыҥ ӱредӱлӱ тӧс јерлериниҥ јеткилдеш-ижи учун тӧлӧӧргӧ јараар.\nАкча-манатты чыгымдаар ӱчинчи керек — энениҥ накопительный дейтен пенсиязы. Энениҥ капиталы накопительный пенсия јаҥы ла ӧзӱм алынып турган ӧйдӧ јарадылган. Бӱгӱнги кӱнде бу программа јокко јуук. Је јасакта ол арткан ла энениҥ капиталын онойдо тузаланары јарадылат.\nТӧртинчи, аҥылу, је кезик билелерге сӱреен керектӱ ууламјы бар. Кенек баланыҥ су-кадыгын орныктырарына чыгымдаарга јараар. Энениҥ капиталына башкаруныҥ тургускан тооломындагы су-кадыкты орныктырарыныҥ јепселдерин алар арга берилет.\nАкча-манатты кыйалтазы јоктоҥ јӱк бир ле керекке чыгымдаар эмес — јасак оны бир канча керектерде тузаланарын јарадат.\nАкчазыла алып, тузаланарга јараар ба\nЈарабас, башкаруныҥ јонјӱрӱмдик бӧлӱги билениҥ капиталын јиирге јарабас деп канча јылдарга айдып туру. Је эмди оны кезик учуралдарда колго алары окылу јарадылат.\nЭки балалу билелердиҥ кирелтези чокымдалган кеминеҥ јабыс болзо, олор билениҥ капиталынаҥ ай сайын тӧлӧмир алар аргалу. 2020 јылда кажы ла кижизине эки прожиточный минимумнаҥ (олордыҥ јуртаган тергеезиндеги) ас кирелте келижип турган билелерге энениҥ капиталынаҥ ай сайынгы тӧлӧмир јазадып аларга јараар. Ол тӧлӧмир баланыҥ прожиточный минимумына келижет — ороондо орто тооло ол 11 муҥ салковой.\nМындый тӧлӧмирди энениҥ капиталы јазалган балага ӱч јаш толгончо аларга јараар. Је тӧлӧмирди экинчи балазы 2018 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала чыккан билелер алар.\nТулаан айдыҥ 26-чы кӱнинде президенттиҥ коронавирусла колбой эткен баштанузында айдылганыла, энениҥ капиталын алар тап-эриктӱ ончо билелерге кандык айдаҥ ала кажы ла балага 3 јашка јеткенче ай сайын 5 муҥ салковойдоҥ тӧлӧлӧр.\n2020 јылда база болгодый кубулталар\nЭмди тура программага чокым кубулталар эдилбеген. Јӱк ле 2020 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала энениҥ капиталынаҥ ай сайын акча алар кӱӱндӱ билелердиҥ тап-эригин чокымдаары айдылат. 2018-2019 јылдарда билениҥ кажы ла кижизине ол бӱдӱн-јарым прожиточный минимум болор деп ээжи болгон, 2020 јылда ол ээжи эки прожиточный минимум боло берген. Онызы энениҥ капиталын ай сайын колго алатан билелердиҥ тоозын кӧптӧдӧр.\nГосударствоныҥ башчызы энениҥ (билениҥ) капиталыныҥ программазын элбедери керегинде јаҥыс катап эмес айткан. Темдектезе, кӧп билелер энениҥ капиталын автомобиль аларына чыгымдаарын јаратсын деп сурайт. Государство российский автопромды јӧмӧӧри аайынча программаларды улайын јарадат. Энениҥ капиталын тӧрӧл јаҥы авто садып аларына чыгымдаарын јараткан болзо, автосалондордо саду эрчимделер эди. Је эмди тура…\nПрограммага јаҥы кубулталар, байла, 2020 јылдыҥ туркунына эдилер болор. Эмди тура энениҥ капиталын индексировать эдерин орныктырар дегени јакшы солун. Башкару оны јылдыҥ ла индексировать эдерге туру.\nТергеебисте база программа иштейт\nТӧртинчи ле оны ээчиде балдарга берилип турган энениҥ капиталыныҥ кеми 50 муҥ салковой. Энениҥ республикан капиталын алар тап-эрик 2021 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 31-чи кӱнине јетире берилет.\nГорно-Алтайскта игис ӱч ле оноҥ кӧп балдар чыкканда, бир катап 115 муҥ салковой тӧлӧлӧт.\n2020 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала јаҥар айыныҥ 31-чи кӱнине (калганчы кӱнле кожо) јетире ӱчинчи эмезе оны ээчиде балдар чыкканда (азыраарга алылганда) ай сайын 10 259 салковой тӧлӧлӧт.\nАй сайынгы тӧлӧмирди аларга билениҥ бир кижизине келижип турган кирелтениҥ кеми эки прожиточный минимумнаҥ кӧп болбос учурлу. Ол 2019 јылдыҥ 4-чи кварталында чоттолгоныла 20 760 салковой. Ай сайынгы тӧлӧмир ӱчинчи ле оны ээчидеги чыккан бир ле балага ол ӱч јашка јеткенче берилер.\nЭнениҥ (билениҥ) капиталын тӧртинчи ле оны ээчиде балазын чыгарган (азыраарга алган) (ол тоодо бир эмезе ээчидеги бир канча бала божогон ло олордыҥ чыкканы регистрациялу болзо), алдында капиталдыҥ сертификады берилбеген тушта, эне кижи алат.\nЭр кижи тӧртинчи эмезе оны ээчиде балдардыҥ сок јаҥыс усыновители болзо, ол керегинде јаргыныҥ јӧби 2011 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱниниҥ кийнинде чыду алынган (ол тоодо бир эмезе ээчидеги бир канча бала божогон ло олордыҥ чыкканы регистрациялу тушта), алдында капиталдыҥ сертификады берилбеген болзо, билениҥ капиталын алат.\nӰй кижи энениҥ республикан капиталын алар тап-эригин јылыйткан болзо, капиталды адазы (усыновитель) алып јат.\nЭнези эмезе адазы энениҥ (билениҥ) капиталын алар тап-эриктерин јылыйткан болзо, капиталды 23 јашка јетпеген бала алат эмезе балдар теҥ-тай ӱлежип јат.\nЭнениҥ капиталын мындый керектерге чыгымдаарга јараар: јадар айалгаларын јарандырарына; баланыҥ (балдардыҥ) ӱредӱзине. Тӧртинчи баланыҥ ла оны ээчиде балдардыҥ чыкканынаҥ ала (азыраарга алганынаҥ ала) ӱч јыл ӧткӧн соҥында энениҥ капиталы берилет.\n(Электрон СМИ-лердиҥ јетирӱлериле белетелген)


Капчал ӧзӧктиҥ кару кызы - altaicholmon\nӰлӱрген ай тышкары\nJерлеш бистиҥ бичиичи\nАлтын jажын алтаган.\nАйас, тымык кӱндерди бӱркек теҥери, jаашту-суулу кӱн-ай солыйт. Эбиреде ар-бӱткен эрте кӱстиҥ олjозына алдырган. Агаштар сары да, jажыл да. Кижиниҥ кӱӱн-санаазы кӧдӱриҥилӱ де, кунукчылду да. Мындый кӱски тымыкка кӧп jайалталу улус бактырып, jарлу иштерин бӱдӱрген: «Болдинодо кӱзин», «Белкинниҥ повестьтерин» А. Пушкин, «Алтын jалбырактар айланганын», «Кӱзин» С. Есенин, «Кӱски эҥирин» Ф. Тютчев, «Кӱс келген, чечектер кургаганын» А. Плещеев, кӱске учурлаган jуруктарын И. Шишкин, И. Левитан, Б. Кустодиев, «Jылдыҥ ӧйлӧри» деп jуунты кӱӱлерин А. Вивальди, П. Чайковский ле о.ӧ.\nТӱжӱмдӱ кӱски ӧйдӧ чӧрчӧктий jараш Чолушман ӧзӧктӧ оргончы-саал биледе Алтайыстыҥ jайалталу бичиичи эпшилериниҥ бирӱзи – Карлагаш Ельдепова чыккан.\n«Мен чыккам капчал ӧзӧктӧ,\nКапчал ӧзӧктӧ Чолушман ичинде.\nКандый jараш ӧзӧктӧ ӧскӧм,\nКайыҥаш болуп jастарда jайылгам…» — деп, кийнинде бичиичи «Чолушман» деп ӱлгеринде айдар.\n1979 jылда jерлежис орто ӱредӱлӱ школды божодып, Горно-Алтайсктыҥ педагогикалык иститудында историко-филологиялык факультетке кирген. Кийнинде М. Калининниҥ адыла адалган библиотекада иштеген, Кӧӧ jурттыҥ школында баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи болгон. 90-чы jылдарда Карлагаш Гавриловна Улаганга кӧчӱп, Балдардыҥ jайаандыгыныҥ тӧс jеринде краевед бӧлӱгинде методист, оноҥ Улаган аймактыҥ культура бӧлӱгинде методист, режиссер болуп иштеген, амыралтага чыгардаҥ озо «Ак-Чолушпа» деп ар-бӱткенди корыыр паркта jети jылдыҥ туркунына иштеген.\nJерлежистиҥ jайаандыкка jилбӱзи школ ӧйинде башталган. «Балыкчыда ӱренип турала, сегизинчи класста «Энеме» деп ӱлгер чӱмдегем. Jаан улуска оны кычырып, кӧргӱзип туратам. Кыстарла баштактанып, «Интернаттыҥ jанында интересный куучындар…» деп кокырлап, кӧп сабазында балдарды ла каткыртарга чӱмдейтем. Кидим бичиништӱ ӧйим – ол студенттеш тужында. Институтта «Литературоведение», «Стихосложение» деп уроктор болгон, олорды мен jакшызынып угуп, чыҥдый бичинерине албадангам».\n1994 jылда Карлагаш Гавриловнаныҥ «Капчалдыҥ кӱӱлти», 2001 jылда «Эне Чӧлчим – ээлӱ ыйыгым», 2012 jылда «Кӱӱнимниҥ кӱни» деп jуунтылары чыккан. Бичиичи Эзендей Тоюшев баштапкы jуунтыга кире сӧс бичип, автордыҥ телекейге романтикалык кӧрӱмин темдектеп, ӱлгерлерин «jарык одычактар» деп адаган. 1994 jылда «Jоголбос истер» деп повези учун Л. В. Кокышевтиҥ адыла адалган республикан литературалык сыйдыҥ лауреады деп кӱндӱлӱ атла адаткан. 2011 jылда ол ло ижи учун А. В. Бердниковтыҥ адыла адалган премияла кайралдаткан. Jерлежистиҥ бичимелдери, публицистикалык иштери аймактыҥ, тергеебистиҥ газеттеринде jарлалат, Улаган аймактыҥ поэттериниҥ, бичиичилериниҥ «Эрjинелӱ сӧс» деп иштериниҥ jуунтызына, «Кебеделдӱ келин кеп» деп алтай эпшилердиҥ прозалык jуунтызына, «Алтай ӱлгерлик: 19-21 чактар» деп антологияга кирген. 2018 jылда «Россияныҥ эмдиги ӧйиниҥ литературазы» деп антологияныҥ проза бӧлӱгине Карлагаш Гавриловнаныҥ «Керек jоктыҥ балазы» деп куучыны кожулганы сӱрекей оморкодулу. Бу jуунтыга орооныстыҥ 115 бичиичилериниҥ 1991 jылдаҥ бери беженнеҥ ажыра тилдерле бичилген иштери кирген. 2001 jылда jерлежис Россияныҥ Бичиичилер бирлигине кожулган.\nЧолушман ӧзӧк jайалталу кӧп улусты jайаган: Калан ла Колонjы деп jаҥарчылар, Караҥ Кошев, Марина Кебезекова, Сурайа Сартакова, Марина Токоекова, Алтын-Ай Олчонова, Чайча Тымыев, Екатерина Тантыева ла о. ӧ. Олордыҥ тоозында Карлагаш Ельдепова, бу кижи мениҥ тайдам Леонид Максимович Каланов ажыра jуук тӧрӧӧним болуп jат. Школдо ӱренип тура, андый бичиичи эjем бар деп билип, ӱлгерлерин газеттеҥ кычырып туратам. Автордыҥ «Эне Чӧлчим – ээлӱ ыйыгым» деп jуунтызы чыгарда, Солунай эjем Улаганнаҥ экелген. Эне-адам, бис, jаҥы бичик чыкса беди, jаҥы кино экранга чыкса беди, клубта концерт ӧтсӧ беди, соныркап кӧрӱп-кычыратаныс. Jуунтыны баштап адам кычырып, бойыныҥ санаа-сагыжыла ӱлежер, Карлагаш Гавриловнаныҥ энезине учурлалган узун ӱлгерин темдектеп, jӱрӱмнеҥ сала берген Устинья Антоновна керегинде jаандарыс куучындажатан.\nӰлгерчиниҥ иштеринде ончо темалар айдылган, меге кӧрӱмjилӱ болуп турганы — ол jайалталу jииттерди кӧдӱрип, олорды баалап бичигени, темдектезе, кӧкчи-дизайнер Аржана Кензинага, кожоҥчы, кайчы улуска учурлаган ӱлгерлери.\nАвтордыҥ бичинижиниҥ ууламjызын мен реализмге jуукташтырадым: jӱрӱмдик айалгалар, учуралдар ончо кандый барынча, болгонынча кӧргӱзилет. Кӧп ӱлгерлери С. Есенинниҥ марына тӱҥей, ӧктӧми де бар, ностальгия-кунугы да бар. Кезик иштери jайаандыгы элбек база бир алтай эпши Jергелей Унукованыҥ иштериле ӱндениш, авар поэтесса Фазу Алиеваныҥ чӱмдемелдерине тӱҥей, анчада ла сӱӱштиҥ лириказы. Лирика керегинде айтса, кожоҥ оныҥ жанрларыныҥ бирӱзи, автордыҥ кӧп ӱлгерлерине кӱӱ салылып, кожоҥдор бичилген. Алтайыстыҥ алтын ӱндери Раиса Модорова, Марина Саксаева, Алан Темеев, Руслан Шагаев, Айана Чеблакова, Ирбис Акчин jӱректеҥ чыккан ийдезиле, кудайдаҥ берилген jайалтазыла эл-jонго кожоҥдоп, кӱӱнин кӧдӱргилейт. Јерлеш кайчы уулдар албатылар ортодо Кайчылардыҥ курултайына турушса jӧмӧп, Карлагаш Гавриловна текст чӱмдеп болужат. Бу ӧмӧ-jӧмӧ иш Алексей Калкинге, Мерген Тельденовко, Анатолий Курмановко Гран-при ле баштапкы jерлер экелген. Jерлежис «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязы ӧткӱрген «Jон ортодо тоомjылу адалар» деп солун маргаанга jерлеш, тоомjылу кижи А. Н. Качаков керегинде бичип, туружып, баштапкы jерге чыккан.\nБичиичи амыралтага чыккан да болзо, бир тотос отурбас, jерлештерине айыл-jурт тударына болушту ууламjыла иш бӱдӱрет, jорыктаарын сӱӱйт. Jиит тужында ӱӱрези Марина Пантелеевна Качашевала кожо Кыдат, Монгол, Кыргызстан оорондорго jорыктаган, эмди де Узбекистан, Индия jаар jорыктаар кӱӱндӱ.\n«Орто кӱсти мен тыҥ сӱӱйдим. Бойымныҥ чыккан ӧйим меге ийде кожот. Ӧткӧн jылдарымды сананып, эмдигизиле тӱҥдезем, озогы ӧктӧмим токынаган, не-немеге ӱстӱкпей, табылу кӧрӧдим, мак, кайрал тыҥ jилбиркетпейт. Мениҥ ырызым – бала-баркам, jуук улузым, су-кадык, эзен-амыр jӱргени» — деп, Карлагаш Гавриловна куучындайт.\nОн jыл кайра Карлагаш Гавриловнаныҥ белек jажын jерлежи Эркемен Чейнинле кожо Культура байзыҥында ӧткӱргенис, быjылгы алтын юбилейлик jашта база jолугарыс. Jерлежис чӱмдеменерин анаҥ ары улалтып, юбилейлик jажына учурлай база бир jуунты белетеп алган. Ол туштажуга jетире эзеним ийип, jуунты капшай кепке базылып чыксын, кычыраачыларды сӱӱндирзин, иш-тош эрчимдӱ барзын, алкы бойыгар, бала-баркагар омок-седеҥ jӱрӱгер деп кӱӱнземелим ийедим!\nРоссияныҥ Бичиичилер бирлигиниҥ турчызы\nБилелик кӧмзӧдӧҥ алынган фотојурук