Балдардыҥ амыражы ла јурт ээлемниҥ сурактары - altaicholmon\nКӱӱк айдыҥ 27-чи кӱнинде АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председателиниҥ ордынчызы Герман Чепкинниҥ башкартузыла Башкаруныҥ чазы ӧтти. Бу јуунныҥ туружаачылары «Балдардыҥ 2021 јылдыҥ јайы туркунына амыраарын ла су-кадыгын орныктырарын тӧзӧӧри», «Јурт јерлердиҥ тергеелик ӧзӱми» деген государстволык программалар керегинде сурактарды шӱӱшкиледи.\nЈуунда Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордын-\nчызы, Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ Аппарадыныҥ башкараачызы Михаил Маргачев, АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ ижин удурумга бӱдӱреечи Динара Култуева, иштиҥ, јонјӱрӱмдик ӧзӱмниҥ министриниҥ ижин бӱдӱреечи Алексей Санаров, ӱредӱликтиҥ ле билимниҥ министриниҥ ижин бӱдӱреечи Екатерина Чандыева, Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ санитар шиҥжӱ аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Людмила Борисова туруштылар.\nБаштапкы сурак аайынча Алексей Санаров куучын айтты. Ол бӱгӱнги кӱнде балдар амырайтан ла су-кадыгын тыҥыдатан реестрге кирерге 143 бирлик угузу берилген деген. Олордыҥ ортозында су-кадыкты орныктыратан стационар бирликтер, тӱште амырайтан лагерьлер, иштиҥ ле амыраштыҥ лагерьлери, палаткада јадар бӱдӱмдӱ лагерьлер. 2021 јылдыҥ јайгы амыраар ӧйинде 21738 бала амыраары, су-кадыгын орныктырары, удурумга ишле јеткилделери темдектелген. 169 бала «Орленок», «Смена», «Океан» лагерьлерге аткарылар. 1286 бала удурумга ишле јеткилделер. 14-17 јашту балдар удурумга ишле јеткилделерине тергеениҥ бюджединеҥ 4262 муҥ салковой акча чыгарылган, су-кадыкты орныктырар программаларга — 84830,3 муҥ салковой акча. Алексей Санаровтыҥ јетиргениле, ороонныҥ Президентиниҥ Федеральный Јуунга эткен Баштанузыла колбой, балдардыҥ амыраар путевкаларына чыгымдалган акчаныҥ 50 процентин кайра јандырар ишти Ростуризм бӱдӱрер.\nБалдардыҥ јайгы амыралтазы керегинде суракты шӱӱжеринде республиканыҥ депутаттары Наталья Екеева, Алексей Груздев, Герман Чепкин, Алена Казанцева турушкан. Онойдо ок ӱредӱ ле билим аайынча министерствоныҥ баштаныжын Екатерина Чандыева, Роспотребшиҥжӱниҥ јартамалдарын Людмила Борисова эттилер.\nЭкинчи суракла Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министриниҥ ордынчызы Эльвира Гуляева куучын айтты. Оныҥ куучындаганыла болзо, 2020 јылда тергееде јуртээлемдик ууламјыла государстволык тӧрт программа аайынча иш ӧткӧн. Ол тоодо јурт јерлерде кӧп улус јӱрер объекттерди чыныктап јазаары, суу ӧткӱрерин баштап койгон сууӧткӱш иштерди тӱгезери, эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмин оҥдолтор ишти эрчимделтери, јурттарга једер јолдордыҥ айалгазын оҥдолторы јанынаҥ. Текши тооло бу ууламјыларга 208,6 миллион салковой акча чыгымдалган. Эльвира Гуляева кажы ла объектте ӧткӱрилген иш аайынча куучынында чокум јартамал берип јартады. Оныҥ айтканыла болзо, кажы ла ишти ӧткӱрерге угузулу документ-чаазындар јазаарыныҥ некелтелери там ла тыҥып барып јат. Мында кажы ла объектти бӱдӱрер программага кирер тужында керектӱ баллдарга једерге там ла кӱч болуп баратканын темдектеер керек. Мындый сурактарла керектӱ баллдар јууп алар керек: ӱлекерде айдылган ишти бӱдӱрерге бюджетте эмес акча-манатты јеткилдеери, улуска иштеер јерлер тӧзӧӧри, бу јурт јерде јадып турган улустыҥ тоозы, бу јурт јерде јадып турган улустыҥ ортозында иштеп турган ла граждан кӱӱн-табы бийик улустыҥ тоозы. Бу критерий-талдаш аайынча программаларга кирерге там ла кӱч болуп баратканы кӧрӱнип јат.\nАлтай Республиканыҥ депутады Рустам Байдалаков Алтай Республиканыҥ башкарузы «Јурт јерлердиҥ тергеелик ӧзӱми» деген программаныҥ некелтелерин эмеш јеҥилтсин деген суракты јурт ээлем аайынча федерал министерствого јаҥыс эмес катап тургускан болгон. Россияныҥ јурт ээлем аайынча министриниҥ ордынчызы\nД. Хаутов Алтай Республикага келип турарда, тергеениҥ јурт ээлемде иштеп турган аргачылары бу јамылула туштап, бу суракты кӧдӱрген болгон. Онойдо ок баштанулар Федерация Совединиҥ турчылары кӱӱк айдыҥ 20-чи кӱнинде бистиҥ тергееде јуун ӧткӱргилеерде база эдилген болгон.\nЈурт јерлердеги јадын-јӱрӱмди оҥдолторына ууландырылган государ-\nстволык программаларга кирери — каруулу иш. Депутаттыҥ айтканыла, бу сурактарды ӧмӧ-јӧмӧ шӱӱзе, кожо бӱдӱрзе, олорды бӱдӱрерге бир јол табылар. Јурт ээлем аайынча суракты шӱӱжеринде Александр Груздев, Динара Култуева турушкан.


Jондык иш jозокту - altaicholmon\nJондык иш jозокту\nЭл-јонныҥ кӱнӱнги сурактарыла иштеери, олорды чечери ле бӱдӱрери јеҥил иш эмес. Республиканыҥ кажы ла кижизиниҥ јӱрӱмин ајаруда тудары – государстволык молју. Оныҥ да учун тергее ичинде бӱдӱреечи де, јасакчы да, оноҥ до ӧскӧ окылу органдар кӱнӱҥ сайын албатыныҥ јадын-јӱрӱми јеткил, ырысту болзын деп иштенедилер. Је кезик учуралдарда ыраак јурт јерлердиҥ, ол эмезе калада јаткан улустыҥ курч сурактары ајару јок артып калат. Бу тушта олорго јаан болуш болуп Алтай Республиканыҥ Јондык палатазы иштейт. Бӱгӱнги бистиҥ айылчы – бу палатаныҥ ӱредӱ, культура, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар ла ар-бӱткенди корыыры аайынча камызыныҥ башкараачызы Артур САБИН.\n—Эзендер, Артур Семенович. Слер тергее ичинде танылу кижи, мынаҥ озо јашӧскӱрим политикада эрчимдӱ ижигерле јарлу, бӱгӱнги кӱнде палатаныҥ эҥ јаан ла учурлу деген камызын башкарып јадыгар. Эмдиги ижигерле бӱдӱрип турган сурактар керегинде куучындап берген болзогор?\n—Эзендер. Кӱнӱҥ сайын эл-јонныҥ сурактарыла иштеп турган учун, байла, танылу болбой (каткырат). Чындап та, Јондык палатада јаан деген камыстыҥ јааныныҥ ижин бӱдӱредим. Ӱзеери эҥ ле ӧҥзӱре деген сурактар ӱредӱликте, культурада, ар-бӱткенди корыырында болуп турганын слер бойыгар да кӧрӱп ле угуп јадыгар. Бу ла јуукта алтай тилдиҥ орфографиязыла колбулу сурактар аайынча јуундаштыс. Бир канча ӱредӱчилер јаҥыртуларла јӧп эмес, оныҥ учун Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыла, ӱредӱликтиҥ министерствозыла, ӱредӱчилердиҥ билгирлерин бийиктедер институтла кожо бу суракты база катап шӱӱжерис. Чӱм-јаҥдарды, јаҥжыгуларды ундылтпай, келер ӱйеге артырып саларында база иш кӧндӱге берди деп айдар аргам бар. Элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларда айалга база курч. Тӧрӧл алтай тилле бичинетен јиит журналисттер једишпей јат – сурак ачык артканча. Ар-бӱткенди сӱрее-чӧптӧҥ арутаары ла кичееп алары бӱгӱн текши Россияда эҥ курч сурак – ол јанынаҥ тергее кеминде база иштеп турубыс.\n—Слер кӧп лӧ сабада јондык биригӱлерле иштеп јадыгар. Олордыҥ ижи керегинде нени айдарыгар?\n—Президенттиҥ гранттары берилип башталганы – јондык биригӱлерге јаан болуш. Улус бу ууламјыга кӧндӱге берди. Керек дезе бӱткӱл јурт эрчимдӱ иштейт. Ол ло Кӱпчегенди алалы. Алтай ээрлерди чӱмдеп јарандырары, кийис базары, Пазырык ӧйиниҥ марыла олорды кеелери јанынаҥ бу јурт озочыл. Јондык биригӱлерле коштой јондык кыймыгулар база араайынаҥ ӧҥжип браатканы сӱӱндирет. Калганчы ӧйдӧ «Эрӱӱл Алтай», «Ару Алтай» деп ӱлекерлердиҥ кыймыгулары бисти сӱӱндирет. Јашӧскӱримди ачу аштаҥ корулаары, байлу боочыларды јошкын туристтердиҥ быјарсыда бичип салган бичимелдеринеҥ арутаары сӱреен тузалу, керектӱ деп бодойдым. Президенттиҥ гранттары аайынча федерал кеминде иш улалганча, оныҥ учун бистиҥ тергееде канча ла кире кӧп јондык биригӱлер болзо, онызы анча ла кире јакшы: Алтайга да, эл-јонго до.\n—Кӧп јылдарга јашӧскӱримниҥ политиказы аайынча иштеген кижи ол керегинде нени айдарыгар?\n—Ӧй, јашӧскӱрим аайынча ижим тӱгенген де болзо, је ичим болбос — јӧмӧжип ле ийедим. Ого ӱзеери ӧскӧ калада ӱренген студенттердиҥ јерлежӱзи јаҥжыкканы аайынча баштанып ла ийер. Ичим болбос — јӱгӱре ле берген турарым. Бу ла јуукта Барнаул калада бистиҥ јерлеш јииттер баштанган, маргаандар ӧткӱрген, анда база камдалыжып ийдим. Арга бар болзо, јӧмӧжӧрим ле.\n—Слер улай ла јорыктайтан кижи, бу ла кӧрзӧҥ, Москвада јуундашкан, эки кӱн ӧткӧлӧк – Улан-Удэде отурган, ойто кӧрзӧҥ, Новосибирск калада… Мыныҥ ончозына ӧйди кайдаҥ табадыгар?\n—Ижим андый да, канайдатан. Јол-јорык јеткилинче. Бойыма да јилбилӱ. Бу учуралда мен мындый каруу берер эдим: баштапкызында, Арасей ичиле јорыктазам, кажы ла туштажу-јуунда бойымныҥ кичинек тӧрӧл тергеемниҥ јилбӱлерин корыырга чырмайадым. Онызы, байла, Эл думаныҥ јашӧскӱрим парламентинде иштеген ӧйдиҥ јаҥжыгузы. Кажы ла субъекттиҥ јииттери тергеезиниҥ ады учун тыҥ тартыжатан. Мен де олордоҥ артпаска чырмайатам. Экинчизинде, кажы ла јол-јорык — ол, элдеҥ ле озо, ченемел, јаҥы некелтелер, таныжулар, јаҥы колбулар. Бар-јок билгирди алып, ойто Алтайыма келип, јерлештеримле, ижимниҥ улузыла ӱлежедим. Ӧй керегинде айтса, ол сӱреен тӱрген ӧдӱп јат. Оныла теҥ алтаары — кажыбыстыҥ ла молјубыс. Јаҥыс јерге качан да турбас керек. Ичкери јӱткиир ле чек чӧкӧбӧс керек.\n—Политика керегинде сурабаганчам болбос. Эмдиги политикалык айалга кандый деп кӧрӱп туругар?\n—Кажы ла јаҥырту – ол кыймыгу, солынталар ла кубулталар. Ого бис белен болор керек. Удабас ла талдаштар ӧдӧр. Бу база бир јакшынак айалга. Кажы ла кижи тергеезиниҥ келер ӧйи ле ӧзӱми учун бойыныҥ санаа-кӱӱнин чыгара айдар ӧй. Оноҥ бир де коркыбас керек, арга, кӱӱн-сагыш бар болзо, бу политикалык кубулталарда туружар керек. Анчада ла јиит улус. Эмди партиялар да кӧп. Партия – ол јаҥыс ла бир амадулу ла ууламјылу талдаштарга брааткан ӧмӧлик эмес, ол анайда ок кижиниҥ политикалык кӱӱнин јӱрӱмде бӱдӱретен јакшынак «площадка» болгонын ундыбайлы. Сен санаа-сагышту болзоҥ, бойыҥда бек кӱӱн-санаала калык-јонго тузалу болотон аргаҥ бар болзо, айдарда, сен политикалык «јӱрӱмде» чын барып јадыҥ деп бодойдым.\n—Јолыгар ачык болзын, эрмек-куучын учун быйан.\n—Алкыжым јетсин. «Алтайдыҥ Чолмоны» газедис ӧҥжӱп, калыктыҥ ийдези болуп ӧссин. Санаа јаҥыс – салым јаҥыс…\nК. ЯШЕВ куучындашкан.


«Россияныҥ чаназы» - altaicholmon\nКочкор айдыҥ 12-чи кӱнинде Горно-Алтайскта Јыланду ӧзӧктӧ «Россияныҥ чаназы» деп јаҥжыккан маргаандар ӧткӧн.\nТергеениҥ башчызы Олег Хорохордин маргаандарда туружарга келген спортчыларды, спорттыҥ ветерандарын, ишмекчи ӧмӧликтердиҥ ишчилерин, студенттерди уткуп тура, бу маргаандар Алтай Республикада 15-чи катап ӧдӱп јатканын темдектеген.\n— Бу јаҥжыккан кышкы старттар. Анда бастыра ороон ичинде бир миллионноҥ ажыра спорт сӱӱчилер туружат. Коронавирустыҥ јаҥы толкузынаҥ улам маргаандарга кӧп улусты јуурга келишпеген. Школдордыҥ балдары јок, олор дистанционный ӱредӱде. Је санитарно-эпидемиологический айалга оҥдолзо ло, школдыҥ ӱренеечилерине чанала јӱгӱрериниҥ экинчи бӧлӱгин ӧткӱрерис – деп, Олег Хорохордин айткан.\nТергеениҥ башкараачызы јаан учурлу старттар Пекинде XXIV кышкы Олимпийский ойындарда ӧдӱп јатканын ла эҥ артык једимдерди шак ла орооныстыҥ чаначылары кӧргӱзип турганын темдектеген.\nОлег Хорохордин јуулган улуска бек су-кадык, бийик кӱӱн-санаа, маргаандарда једимдер кӱӱнзеген.\nМаргаандардыҥ туружаачыларына уткуулду сӧзин анайда ок Эл Курултайдыҥ туризмниҥ ӧзӱми, аргачылык, спорт ло јашӧскӱримдик политика аайынча комитединиҥ јааны Сергей Тимошенский айткан. Ол бу спортивный керек-јарактыҥ учурын темдектеп, мындый маргаандар кижиде турумкай ла јана баспас кӱӱн-тап, кылык-јаҥ тӧзӧп турганын айткан ла су-кадык јӱрӱм јӱрерин сӱӱп тургандарга чанала јӱгӱреринде бийик једимдер кӱӱнзеген.\nМаргаандар спорт сӱӱчилер ортодо чанала узуны бир километр јерге јӱгӱрериле башталган. Бу јӱгӱриште республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин база турушкан.\nСпорт сӱӱчилер узуны бир километр јерди јӱгӱрген кийнинеҥ, база да ӧскӧ группалар аайынча маргаандар ӧткӧн. 55 ле оноҥ јаан јашту ветерандар ортодо эр улустаҥ баштапкы Павел Жабров, экинчи Александр Увачев ло ӱчинчи Виктор Коновец келген. Ӱй улус ортодо баштапкы ӱч јерди Александра Кошкина, Наталья Копылова ла Галина Матвиенко ӱлешкен.\n2003 јылда чыккан уулдар ла оноҥ јаан јашту эр улус ортодо узуны ӱч километрге чанала јӱгӱриште эҥ артык ӧйди Росгвардиядаҥ Александр Гуляев кӧргӱскен ле јеҥӱни ал соккон. Экинчи јерде таҥынаҥ аргачы Алексей Лихобабин болордо, ӱчинчи јерди ГАГУ-даҥ Александр Ульчиеков алган.\nБу ок дистанцияда маргышкан ӱй улус ортодо баштапкы јерди Арина Кусургашева аларда, экинчи ле ӱчинчи јерлерди Дарья Ушакова ла Полина Гололобова ӱлешкендер. Ӱчӱлези ГАГУ-да ӱренедилер.\nМаргаандардыҥ јеҥӱчилдери медальдарла, дипломдорло, РФ-тыҥ спорт аайынча министерствозыныҥ кереес сыйларыла, АР-дыҥ физический культура ла спорт аайынча комитединиҥ дипломдорыла кайралдаткан.\nЧанала јӱгӱрери аайынча маргаандар эпидемияны болдыртпас некелтелер аайынча ӧткӱрилгенин темдектеер керек. База бир темдектегедийи – ол бу маргаандарда «Алтайдыҥ Чолмоны» республикан газеттиҥ ишчилериниҥ эрчимдӱ турушканы болуп јат.\n«Россияныҥ чаназы» деп бастырароссиялык ачык маргаандар орооныста кыш ӧйинде ӧдӧт лӧ туружаачыларыныҥ тоозы эҥ кӧп болуп турган маргаандар. Анда орооныстыҥ кӧп саба тергеелери туружат. Быјылгы «Россияныҥ чаназында» орооныстыҥ 73 тергеези турушкан. Бу маргаандар 1982 јылдаҥ ала кажы ла јыл ӧдӧт.


Иштеҥкей ишти таап алар - altaicholmon\nАста ЗАМЯТИНА – Чамал аймакта аҥ ӧскӱрип турган «Байгабак» деген ээлемниҥ башкараачызыныҥ ордынчызы. Јурт јашӧскӱримниҥ Россиядагы бирлигиниҥ Алтай Республикада бӧлӱгин тӧзӧгӧндӧрдиҥ бирӱзи ле бу кыймыгуныҥ эрчимдӱ туружаачызы. Бийик юрист ӱредӱлӱ јиит кижини јурт ээлемниҥ ижи не јилбиркеткен? Бистиҥ куучыныс бу сурактаҥ башталган.\n–Бистиҥ ээлемис 2000 јылда тӧзӧлгӧн – деп, Аста Васильевна куучындайт. –Мен мында ла чыдагам. Школдо до ӱренип турарымда, студент те болорымда, бош ӧйимди, эне-адама болужып, «Байгабакта» ӧткӱретем. Барнаулда юрфакты божодып, Горно-Алтайскта таҥынаҥ фирмаларда ла башкаруда сегис јылдаҥ ажыра юрист болуп иштегем. Је эне-адага база болужар керек. Адам Василий Владимирович Доронин мындагы ээлемниҥ башкараачызы, бастыра кату-кабыр ишти эш-нӧкӧрим Александрла кожо олор бӱдӱрет. Мен дезе ончо чаазын ишти эдедим, база улусла иштеп јадым. Меге мында јарап јат. Оноҥ, кандый да болзо, бойыҥныҥ керегиҥ, кемге де эмес, бойыҥа иштеп јадыҥ. Бу база учурлу…— деп, ол куучындаган.\nБис маральникке аҥдарды азырап турган ӧйдӧ једип барганыс. Чыҥдый эдип туткан туралар, кӧлӱктер тургузатан аҥылу јерлӱ јакшынак јол, аттар, уйлар, айылдыҥ јанында јайым маҥтап јӱрген кара ла чоокыр кроликтер, такаалар – «Байгабак» чыт ла эткен ээлем болтыр. «Кроликтерди база тудуп турганыгар ба?» – деп сурадым. «Тӱлкӱлерди азыраарга – деп, Аста Васильевна каткырат. –Јок, тӱлкӱлер тутпай јадыс. Кышкыда јерлик тӱлкӱлер келип, олорды кетеп-тудуп, јип салат. Јаска јетире ӱч-тӧрт лӧ тын артар. Бис бого кроликтерди 7 јыл кире мынаҥ кайра экелгенис. Јайым салып ийгенис, бойлоры ла јӱрет».\nАҥ деген тындуны мен јуугынаҥ баштапкы катап мында кӧрдим. Салган азыралды јип турганын кӧрзӧҥ, азыранты ла мал, уй ошкош. Балдары не кӧрӱнбей турган деп сурадым. Угар болзо, бу аҥ јайдыҥ бажында кырларда тӧрӧп, бозуларын кӧргӱспей, корулап јӱретен эмтир. «Кӱчӱрген айдыҥ учында — јаҥар айда, јада кар јада берзе, азырал јетпей барза, ол ло тушта мыйгактар бозуларын ээчидип, ӧзӧккӧ тӱжӱп јат. Тӱште олорды кӧрбӧзиҥ. Бу ла ӧйдӧ бис олорды чедендеп, уколдоп, тоозын аладыс. Ого јетире канча бозу кожулганын билбезис те. Јерлик аҥ ине. Уксагар, сыгындар эмдиге эткенче. Јаражын!..» – Аста Васильевна аҥдар керегинде ӱзӱги јогынаҥ куучындагадый ошкош. Меге де сӱреен јилбилӱ. Олордыҥ кажызына ла, чыгардаҥ ала, байа балага канайда медициналык карта эдип турган, ондый ла бичик эдип турган болтыр: качан чыккан, бескези кандый болгон, кандый прививкалар тургускан, канайда чыдаган… Сыгындардыҥ мӱӱзиниҥ бескезин јылдыҥ сайын бескелеп, чыҥдыйын, кандый бир аҥылузын – ончозын темдектеп јат. Ӧскӧ маральниктердеҥ аҥды садалып эмезе толыжып, кан солып турганы кайда. Азыралы – база бир башка куучын. Мендий билбес кижи аҥныҥ мӱӱзи чыгып келзе, оны кезип ле алатан иш деп сананып турган не.\n–«Сен ондо нени эдип тургаҥ, јаантайын бош јок?» — деп, најыларым айдат. Је јурт ээлемниҥ ижи ондый не, таштап, јӱре берер арга јок. Турбаза болзо, бӧктӧйлӧ, эки-ӱч кӱнге амырап јӱре де бергедийиҥ, не де болбос. Мында дезе аҥдарды кӱнӱҥ ле азыраар, кӧрӧр керек. Чеденин јерлик аҥдар эмезе шокчылдар бузуп койбозын деп, атту эбирер. Эскирген чедендерди солыыр, чеден-кажаандарды јазаар. Керексиген кижи ишти таап ла алар – деп, Аста Васильевна куучындайт.\nЭэлемде билениҥ улузынаҥ ӧскӧ база 5-6 кижи јаантайын иштеп турган эмтир. Маральниктиҥ јериниҥ кеми бир муҥ гектардаҥ ажыра. Ӧлӧҥди бойлоры белетеп јат, јӱк ашты садып аладылар. Аҥнаҥ иштеп алган акча олорды ла тударга барып јат деп, ол айдат. Коштой туризмле иштебеген болзо, кӱч болор эди деп. Јайгыда аҥдар кӧрӧргӧ келип турган туристтер кӧп болот, олорды аттарга отургызып, кырлар јаар аҥдар јӱрген јерге апарадылар. Москва, Петербург ла ӧскӧ дӧ јаан калалардаҥ, гран ары јанынаҥ келген јорыкчылар Алтай Республиканыҥ улузыныҥ ачык-јарык ла кӱндӱзек кӱӱнин темдектейтен эмтир.\nЈурттыҥ јашӧскӱриминиҥ союзы не биригӱ болгоны, ондогы ижи керегинде куучындап берзин деп, Аста Васильевнаны сурадым.\n«Јурттыҥ јашӧскӱриминиҥ союзы ороондо иштегени 10 јыл болуп калган – деп, ол айдат. – Бу јондык биригӱниҥ бистиҥ тергееде бӧлӱги быјыл сыгын айда, республиканыҥ башчызына Олег Хорохордин тудулганыла, Чамал аймактыҥ јааны Александр Алисовтыҥ јӧмӧлтӧзиле тӧзӧлгӧн. Тергеелик бӧлӱкти Мария Витальевна Ардиматова башкарат, мен оныҥ ордынчызы болуп јадым. Эм тургуза биригӱниҥ јербойындагы организациялары Чамал, Майма ла Турачак аймактарда тӧзӧлгӧн. Јуукта Шабалин аймакта јуун ӧткӱргенис.\nБис јурт јерде јаткан ла иштеген улуска государствоныҥ эткен јӧмӧлтӧ иштери: гранттар, субсидиялар ла оноҥ до ӧскӧ болушту керектер керегинде јетирӱни јетирери аайынча иштейдис. Мындый јетирӱни јуртта иштегендер ончозы јакшы билер деп айдар арга јок. Интернетте де јетирӱлер толо эмес эмезе ас болуп јат. Анайда ок јурт јердиҥ ӧзӱми аайынча национальный ӱлекер јӱрӱмде канайда бӱткенин биригӱ шиҥжӱде тудуп, ол аайынча јетирӱни федерал тӧс јерге ийет. Келер јылда «Јурт јерлердиҥ ӧзӱми» деген федерал программа иштеп баштаар. Ондо јурттыҥ баштаҥкайлу улузы элбеде туружары сӱрекей јаан учурлу. Нениҥ учун дезе јуртта јӱрӱмди јарандырарга, эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедерге кайда нени эдери керектӱ болгонын јербойыныҥ улузынаҥ артык кем де билбес. Кайда да элдеҥ озо суу ӧткӱрер керек, кандый да јуртта спортзал эмезе балдардыҥ ойноор јерлери јок, јурттыҥ ичин јарыдар сурактар турат. Јурттыҥ чырай-кеберин, ондо јадар айалгаларды эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келиштире тӧзӧӧр амаду тургузылат. Бу керектер јиит улус јурттаҥ барбай, мында иштеп артарына јӧмӧӧр учурлу».\nАста Васильевнаныҥ темдектегениле, јурт ээлемде бӱгӱн курч турган сурактардыҥ бирӱзи ӱредӱлӱ кадрлар јетпей турганы. Онойдо, аҥдар ӧскӱрген бӧлӱкте аҥ ӧскӱреечилер, зоотехниктер, ветеринарлар, управляющийлер једишпей јат. «Горно-Алтайсктыҥ университединде бу аайынча ууламјылу ӱредӱ бар, је ондо ӱренген студенттерди бис практика да ӧдӧргӧ, јайгыда иштеерге де кычырып болбой јадыс. Јакшы ишјал да олорды јилбиркетпей јат. Бисте Интернет јок ло сопокторлу ӧтӧк чейип базарын укса, мойноп ийедилер» – деп, ол айдат.\nЭэлемде иштеген улус, ол бойы арга јеткенче ӱренип јадылар: бу ууламјыда иштеген улусла ченемелиле ӱлежип, сыгын аҥ туткан билим учреждениелерге барып, кычырып… «Аҥныҥ мӱӱстерин консервировать эдерин де алза, бу канча кире чӱмдӱ иш, оныҥ ончо айалгаларын, аҥылуларын, бу иште јаҥыртуларды билер керек» – деп, ол айдат.\n«Слер, эш-нӧкӧригерле јиит улус, јорыктап, амырап барып турган болбойыгар?» — деп сурадым.\n«Јол келишсе, барып турбай. Јуукта Казахстан јаар айылдап јӱргенис. Кычырып та турган улус бар, је туура салбас ишти канайдар… Парктыҥ јерин чедендеерин де алза, бийик кайыр јерлерге тӧҥӧштӧрди, сетканы аттарла јетирер керек. Техника-эш чыгып болбос јерлер бар. Тӧҥӧштӧр тургузарга ороны колло казар керек – бу кӱч, јаан иш ине. Эзенде аш чеберлеер јакшы јер тударга турубыс, эм тургуза азырал ашты темир јолдо тузаланган контейнерлерде саладыс. Мӱӱс кескен јерди јаҥыртар керек. Агаш дезе баалу, анчада ла тыт агаш. Бойыска јакшы иномарка кӧлӱк те садып аларга акчаны карамдайдыс, иштеп алган акча ӱзе иш-керектерге барат. Быјыл трактор садып алганыс, оныҥ чыгымдарыныҥ кезигин государство јандырып берген. Јурт ээлемди јӧмӧӧр программа, анчада ла јурт иштерде керектӱ техниканы аларга болуш јакшы иштеп баштаган. Техника јогынаҥ не де болбос эмей…» – Аста Васильевнала бистиҥ куучыныс ойто ло иш-керектерге кӧчӧт.\nОл бойы ондый кижи ошкош – кандый ла ижин учына јетире билерге кичеенер ле быжу эдер. Адазы ла эш-нӧкӧри, бистиҥ эрмек-куучыныска киришпей, аттарлу чеденде кирип алган, та нени де эдип тургандар. Василий Владимирович Доронин Майманыҥ кижизи болтыр. Совет ӧйдӧ автоколоннада кӧлӱкчи болуп иштеген, оноҥ ороондо јаҥыртулу ӧйлӧр башталарда, аргачылык ижин баштаган. Тӧрт балазынаҥ тургуза ӧйдӧ адазыла кожо јаҥыс Аста Васильевна кӧнӱ иштейт. Арткандары кем Барнаулда, кем Горно-Алтайскта бойлоры иштӱ-тошту улус.\nАзыйда бистиҥ јаандарыс: «Ӱренбезеҥ, кой кабырарыҥ» – деп арбанатан. Ӧйлӧ кожо јӱрӱм кубулган. Эмди мал-аш тударга, јурт ээлемде иштеерге ӱредӱлӱ, баштаҥкайлу, эрчимдӱ улус керек болуп јат. Ижин кирелтелӱ эдип тӧзӧӧр, чоттонып, садыжып билер, јасак берген аргаларды толо тузаланар. Јӱк мындый улус ӧрӧ ӧзӱп чыгар. Бистиҥ республика јурт ээлемниҥ чыҥдыйы бийик продукциязын эдип чыгарар, оноҥ кирелте акча алар амаду тургузып турарда, бу ишти бӱдӱретен тӧс улус – бистиҥ јурттардыҥ улузы эмей. Тӱндӱктиҥ, Ыраак Кӱнчыгыштыҥ талалары јаар «тӱрген» акча иштеп аларга барган јерлештеристи сананза, олордыҥ эрчими, арга-чыдалы, баштаҥкайы тӧрӧл республикабыска канча кире керектӱ. Јалку кижи кайдаар да акча иштеп барбас эмей.\n«Байгабак», алтайлап чын айткажын, «Байкабак» болбой, ээлемнеҥ јанып јадала, мындый да санааларга алдырттым. Ээлемниҥ јанында јалаҥ јерлерде тӧккӧн ӧтӧктиҥ чогунтылары карарып јатты. «Малыныҥ ӧтӧгин де бодоп тӧкпӧй, оныла јериниҥ кыртыжын јарандырган кандый иштеҥкей улус» деп сананып калдым.


«Солоҥылу кеп кийгенис...» - altaicholmon\n«Солоҥылу кеп кийгенис…»\n«Быјыл болотон Эл-Ойын байрамыска алтай кеп-кийимисти кийип баралы!» деген кычыру јуукта Интернеттиҥ эрмектежер башка-башка чаттарында ла группаларында чыгып, эрчимдӱ шӱӱжилгенче.\nБу кычыруны јӧмӧп, бис алтайлардыҥ јаҥжыккан кеп-кийими керегинде куучынысты улалтадыс. «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» бӱгӱнги айылчызы — тӱӱки билимдердиҥ кандидады, этнограф, А.В. Анохинниҥ адыла адалган Эл музейдиҥ билим ишчизи Вера КЫДЫЕВА.\n– Бӱгӱн алтай кийим кӧктӧгӧн устар кӧп, тойлордо, байрамдарда калыгыныҥ кебин кийген улус база билдирлӱ кӧптӧгӧн. Эмдиги ӧйгӧ, эмдиги модага келиштире кӧктӧгӧн алтай кийим јол алынат. Алтай кеп-кийим јанынаҥ блааш-тартышту куучындар да болот.\nАлтай калыктыҥ озодо эдинген, јаҥжыккан «чын» кийими арткан, корулалган јер, элдеҥ озо, музей болбой.\n– Музейлерде кийимдер бар эмей. Алтай Республиканыҥ Эл музейинде кӧрӱге чыгарылган кеп-кийим – калыктыҥ кебиниҥ кичинек ле ӱзӱги. Ол 1920-зинчи јылдардаҥ бери јуулып башталган. Россияныҥ этнографиялык музейинеҥ (Санкт-Петербург) Д. А. Клеменцтиҥ коллекциязын экелип, бистиҥ музей кӧрӱге чыгарарда, бисте кандый ла бӱдӱмдӱ кийимдер болгонын кӧргӧнис. Кезик кийимди эмдиги улус таныбай, «бистиҥ эмес, бис мындый кийим кийбегенис» деп јериген де эди. Ол коллекцияны Д. Клеменц Туулу Алтайдаҥ 1904 јылда апарган ла ого алтай улус XIX чактыҥ учында — XX чактыҥ башталарында кийген кийимдер кирген. Ол до келишкенче јуулган ла ончо бӱдӱм кеп-кийим ого кирбеген.\n– Бӱгӱн албатыныҥ јаантайын кийип јӱрген, тузаланган — јаҥжыккан (традиционный) деген кийими керегинде куучын болордо, алтай калыктыҥ мындый кийиминиҥ танылу темдектери бар ба?\n– Кандый ла кийимниҥ тӧс некелтези — ол эдинерге эптӱ, тузалу болор керек, бу баштапкы јерде туруп јат: кийим кышкыда сооктоҥ, јайгыда изӱдеҥ корулаар учурлу. Јарандырганы, кееркеткени — оныҥ кийнинеҥ турат.\nБистиҥ музейде алтай, куманды, шор, байат улустыҥ јаҥжыккан кийими кӧрӱде бар. Оны ајарза, јер ижиле иштеген, байа «оседлый» деп айткан улустыҥ ла мал-аш туткан, кӧчӱп јӱрген улустыҥ јаҥжыккан кийими аҥыланып јат. Темдектезе, телеуттардыҥ «кӱнек» деген платьезин, кумандылардыҥ ла шорлордыҥ кӱделидеҥ соккон чамчаларын, чӱмдӱ «тӧштӧктӧрин» ле курларын алалы — олор кӱдели ӧскӱрген, оны согуп, оноҥ кийим белетеп билген улустыҥ кеби. Сӧс келижерде, бу улустыҥ кееркедим кӧги (вышивказы) орус калыктыҥ кӧгинеҥ башка, бу јердийи болгонын специалисттер айдат.\nМузейде эр кижиниҥ алтай тере тоны бар, оныҥ эдегин јайып ийзе — ӱч метр! Бу тонныҥ бир эдегин тӧжӧнип, бир эдегиле јабынып, јеҥин јастанып алып уйуктайтан эмтир. Анайда ок эдегине агаштыҥ такпайын ла ӧскӧ дӧ не-немени салып, айылга экелерге јараар. Эр улустыҥ алтамы јаан не, эдеги эки башка айрылып, базарга эптӱ. Эпши улустыҥ тоныныҥ ла чегедегиниҥ эдектери база элбек ле јайыҥыр болгон. Эмдиги ӧйдӧ монголдордыҥ эр де, эпши де улузы кийген дэл деген кийими ондый — атка отурарга эптӱ. Эдек сол јанынаҥ оҥ јаны јаар топчыланып јат, бутты ӱзеҥиге тургузып, атка минерге келиштире. Платьедий, јикпедий туйук кийимдӱ кижиге атка отурарга эдегин шымаар керек…\n«Танылу темдектер» деп айдарада, Алтай Республиканыҥ маанызында јалбак ла чичке эки кыйу бар. Алтай тонныҥ кыйузындагыдый бу чийӱлер мааныбыста кайдаҥ келгенин Владимир Эмильевич Кыдыев куучындаганын уккам. Бисте республика тӧзӧлип, јаҥы эл тергеениҥ маанызын ла гербин белетеери јанынаҥ кӧрӱ-маргаан јарлалган. Ол ӧйлӧрдӧ улустыҥ кӱӱни јаан болгон, конкурска сӱрекей кӧп јуруктар келип турган. Валерий Иванович Чаптынов Алтайыстыҥ јаан јурукчыларыныҥ бирӱзи Владимир Петрович Чукуевти алдыртып, эмдиге јетире мааны јурап болбос кайтканыгар деп айткан эмтир. «Мен жюриде, конкурста туружар аргам јок» — деп, Чукуев айдарда, Валерий Иванович: «Сени жюридеҥ чыгарып салган деп чото» — деген.\nВ. П. Чукуев ондо ло отурала, карандашла мааныныҥ ӱлекерин јурап ийген. Не белен јуралган дезе, мыныҥ алдында бисте алтай-башкорт (башкир) литературалардыҥ кӱндери ӧткӧн. Ол улус байрамныҥ темдек-эмблемазын белетеп алган келген, бисте дезе — не де јок. Айдарда, В. П. Чукуев алтай тонныҥ кыйузын тегерийте јурайла, оныҥ ичине театрдыҥ темдеги масканы, ручканы ла пероны јураган болтыр. Бистиҥ республиканыҥ эмблемазы мындый болгон.\nВалерий Иванович мааныныҥ Чукуев јурап ийген ӱлекерин кӧрӱп: «Кӧр, алтай кеп-кийимди сен теҥериге чыгарып салдыҥ» — айткан эмтир.\n– Алтай Республиканыҥ маанызын јӧптӧгӧн сессияда республиканыҥ депутады болгон Бронтой Бедюров канча чактарга тоныныҥ эдегине јажытту эдинип јӱрген маанызын алтай калык акка-чекке чыгарып, кӧдӱрер ӧйи келген деп айткан куучындар ол ӧйдӧ јӱретен.\n– Алтайлардыҥ кийимин кееркеткен јалбак ла чичке кыйулар тегин ле эмес болгодый, ол эпши де улустыҥ кийиминде учурайт. Маймандардыҥ јайзаҥы, Ага јайзаҥ болгон Александр Киндишевич Бардинниҥ јеҥјогы да, чекпени де кыйулу болгон. Бу кеп-кийимди кем кӧктӧгӧн, билбей турум. Кытаттыҥ Ич Монголия деген јеринде јаткан улустыҥ кийиминде мындый кыйулар бар.\nКалыктыҥ јаҥжыккан кеп-кийимин ойын-кӧргӱзӱлерде, сценада кийетен кийимле булгабас керек. Мызылдаган, јалтыраган, јаркынду орнаменттерле кееркеткен кийим сценада јараш кӧрӱнет, је калыктыҥ кийимди кееркеткен јаҥжыгулу темдектери башка болгон. Алтай улустыҥ јаҥжыккан кийими эптӱ болгоныла, кееркедиминиҥ узыла, чыҥдыйыла баалалган.\nАлтайлардыҥ кеп-кийимин кееркеткен тӧс темдектерди кӧргӧжин, ӧҥдӱ учуктарла салган кӧк (вышивка), тана-топчылар, јыламаштар, чачактар, мӧҥӱннеҥ эткен кееркедимдер, олордыҥ кажызы ла јаҥыс та кееркедим эмес, је коштой база кору ла ӧскӧ кандый да учурлу болгон.\nТемдектезе, музейлерде бар чегедектерди кӧргӧжин, олор караҥуйсымак бӧстӧрдӧҥ кӧктӧлгӧн. Олорго ӧҥдӱ учуктарды солоҥылап салганы сӱрекей јараш кӧрӱнет. Чегедектиҥ бойын белетеери, ого учуктарды салары бойы ээжи-јаҥду болгон. Онойдо, чегедектиҥ озо баштап кӧксин эдип турган эмтир. Тӧрт-алты кат бӧсти кулурла јапшырып, белетеп јат. Чегедектиҥ кийни, бели јаны, јиктӱ (шов) болор. Ол јик јок болзо, кийим шӧлпӱк болуп кӧрӱнет. Ол јикти јазап шидезе, курлаа тужын канча ла кире јууктатса, чегедектиҥ канаттары ончо ло кире бийик чыга берип турган. Сӧс келижерде, эр де, ӱй де улустыҥ јеҥјокторы база белинде јиктӱ кӧктӧлӧтӧн. Оноҥ чегедектиҥ учуктарын салып јат. Ол учуктарды салары база чӱмдӱ ле кӱч иш, оны бӧскӧ кӧктӧп саларда, ары јанындагы бӧс кӧрӱнбес, јапшырып салгандый болуп јат. Эҥ учында эдегин кӧксине јаба шидеп јат, эдеги јайыҥыр болор учурлу, оныҥ учун кӧксине бириктирерде, балбазындап (складка) эмезе јуура тартып јат. Мынайда кӧктӧлгӧн чегедек атка отурарга јайым, эдеги чаптык болбос.\nРоссияныҥ этнеографиялык музейинеҥ экелген кийимдердиҥ ортозында бир чегедек болгон – караҥуй кӧксимек ӧҥдӱ, учуктарын солоҥылап эмес, сары ла кыскылтым-сары ӧҥдӧрлӱ учуктарла чычарканалап (сегистеп) кееркеткен. Оны экелген јурукчы кижи бу чегедекти «космический кийим» деп айткан эди. Ӧҥдӧрди билер бу кижи чегедекти эткен кижиниҥ бийик узын кайкаган. Кӧк деп айдарыста, тӧрттолуктаган сӱрекей јараш вышивка кийимдерде учурайт, анчада ла тӱндӱктей јаткан алтайлардыҥ чамчаларында. Бу кайыҥныҥ тозынаҥ кичинек торттолыктарды кезип, алтын учукла кыптап салган ла оны бӧскӧ јапшыра кӧктӧгӧни. Тургуза ӧйдӧ бисте бу кӧктӧрди орныктырып иштеген устар јок. Кӱч иш эмей, магазиннеҥ беленинче тесьманы эмезе сутажты садып алала, тырт этирип ийедис.\nКийимди јарандырарында топчыларды элбеде тузаланган, олор кандый ла бӱдӱмдӱ болгон: јаан куйкалар, таналар, ӱркене, садакту топчылар ла о.ӧ. Олорды јакаларды, чегедекти, чачты кееркедеринде тузаланатан. Топч – монгол сӧс. Бала чыккан айылга келзе, сыйлаар немези јок кижи кийиминде топчыны кезип беретен деп, јаан улус айдат. Анайда ок ол јерге атанган улустыҥ топчызын кезип салатан, эмдиги ӧйдӧ чечип салат. «Тонныҥ топчызы, јонныҥ элчизи» деген сӧс албатыда бар. Мынаҥ кӧргӧндӧ, топчы деген неме база тегиндӱ ле эмес болгон. «Јаказы јок тон болбос, јааны јок јурт болбос» деген сӧсти эске алза, алтай кепте јака база јаан учурлу болгон. Тӱрк калыктар јаказы јок кеп кийбейтен.\nУчурлу кееркедимдердиҥ тоозында анайда ок јыламаштарды ла чачакты айдар керек. Тӧрттолуктап тискен јыламаштарды, олорды кажагай деп айдып јат, ӱй улус тулуҥына тагатан. Кыс балдардыҥ шаҥкыларын јыламаштардаҥ эткени солун, ондый шаҥкылар бистиҥ музейдиҥ кӧрӱзинде бар. Олордыҥ учы чачактарла кееркедилген.\nЧачактарды – узунын да, кысказын да – база элбеде тузаланган. Олорды бӧрӱктиҥ тӧбӧзине, чегедектиҥ колтугына, белдӱшке, калтага тагатан. Чачактыҥ тӧзин, буулаган јерин коркышту јазап эдер керек болгон, оноҥ чачактыҥ јаражы, јайыҥыры камаанду болуп јат.\n– Шаҥкы керегинде куучындап берзегер? Бодогондо, ол ло Эл-Ойында кыстар шаҥкылу не јӱрбес…\n– Јаан јаштулардаҥ укканымла, ӱч јашка јетире кызычактар да, уулчактар да тӱҥей чачту јӱретен. Бала ӱч јашка јетсе, уулчактардыҥ чачын кезип, тӧбӧзинде кејеге артырып јат. Кызычактарга чӱрмеш артырып, ӧзӱп келген чачын сырмалдап (косичкалар эдип) ӧрӱп јат. Баланыҥ јажы јаанап, чачы ӧскӧниле, бу сырмалдаган чачты јуунада тартып, кејегеге кожуп турган. Кыс јаанап, кижиге барар ӧйи јетсе, чачын бир эдип ӧрӱп, ого шаҥкы тагат. Шаҥкылу кысты, эш эдип алгадый бала деп, уулдар ајарып јат. Кижиге барган ӧйдӧ кыстыҥ чачын јарып, эки тулуҥ ӧрӱп, ого тана-топчы тагат. «Тана-топчы тагынган таай эјемниҥ јаражын» деген кожоҥ до бар јок по.\nШаҥкыны чачка тагып јат, чолтык чачту кыс шаҥкы эдинип албас болбой. Шаҥкы эдинерге турган бойлуга чачын ӧскӱрер керек.\n– Ол шаҥкыныҥ узуны канча кире болор, канайда эдип јат?\n– Јараш јинјилердеҥ, јыламаштардаҥ, мӧҥӱндеп… Шаҥкыны платьеге де, тонго до кийип јат. Тонныҥ эдегиниҥ учына јетире шаҥкыны бис Л. П. Потаповтыҥ бичигинеҥ кӧрӱп эттирткенис. Уур учун, оны курына кыстап алып эдинетен эмтир. Шаҥкыныҥ курыныҥ учы чачакту болор. Гуркинниҥ јуруктарында шаҥкы бар.\nЭмдиги ӧйдӧ шаҥкыларды пластмасс јинјилердеҥ эдип турганын мен јаратпай кӧрӧдим. Улус балазына алуныҥ терезинеҥ эткен баалу-чуулу тондор, алтын-мӧҥӱн алып турарда, шаҥкыны да баалу јараш јинјилердеҥ, мӧҥӱннеҥ не эттирбес? Эмди ондый јинјилердиҥ кандыйы ла ювелир магазиндерде толтыра. Мындый эдим биледе энчи болуп артар, узакка тузаланылар ине. Ол ло якуттарда кыстар, эпшилер мӧҥӱнди чачына, кӧксине, белине тагынып алган оморкоп јӱрет.\n– Алтай кеп-кийим керегинде куучыныста кӧгӱспек (јеҥјок) ле каптал, чекпен керегинде тургуза ӧйдӧ блааш-тартышту шӱӱжилген сурак јанынаҥ Слердиҥ санаагарды канайып сурабас.\n– Кийим деген неме ӧйлӧ кожо кубулып, ӧйдиҥ некелтезине келижип турар учурлу. Бис озогызынаҥ ла сап тудунып отурар аргабыс јок. Бӱгӱн ол ло эдектӱ тонды кийип, машинага кирерге эби јок не. Оныҥ учун эр де, эпши де улус курткаларды, кыска эдектӱ кийимди кийерин артыксынат.\nЈеҥјок, кӧгӱспек деген неме ончо албатыларда бар. Онойдо, чегедек јаҥыс тӱрктерде эмес, је монголдордо, калмыктарда, урянхайларда, буряттарда бар. Шиҥжӱчилердиҥ айтканыла, Уралдыҥ албатыларындагы јеҥјоктор, кӧгӱспектер — чегедектиҥ кыскартылган бӱдӱми. Мениҥ карган энелерим, бирӱзи 1904 јылдыҥ, бирӱзи 1912 јылдыҥ – экӱлези јеҥјок кийген. Совет ӧйдӧ чегедекти кийбезин деерде, оны суурала, јеҥјокты кийген болор. Тегин ле јеҥјок, јаҥыс сырыган деп айдардаҥ башка. Бу сӱреен эптӱ кийим: кижиниҥ кӧкси јылу јӱрӱп јат, курланып алза, каҥза-калтаны койнына сугуп алар.\nБодогожын, эр улусты ӱй улус кийиндирип јат не. Нени, канайда шидеп берген, оны ла кийип јат, кӧӧркийлер. Бисте каптал да, чекпен де, ӧскӧ дӧ јӱзӱн кеп-кийим болгон. Олорды орныктырар керек.\nТургуза ӧйдӧ алтай кеп-кийимнеҥ јӱрӱмге кирген јаантайын кийген деп, озо ло баштап бычкак бӧрӱкти айдар керек. Оны бис јайы-кыжыла кийип јӱредис. Бу ок ӧйдӧ озодо бисте кандый ла бӱдӱмдӱ бӧрӱктер болгон эмтир, олорды азыйгы фотојурктардаҥ, билимчилердиҥ ле јорыкчылардыҥ бичигенинеҥ кӧрӧдис ле биледис.\n1920 јылда мында И. Титков деген шиҥжӱчи болгон. Т. Н. Мендошева, Эльза Тозыякла кожо ошкош, 1970-чи јылдарда оны айылдап јӱрген эмтир. Ол кижи альбомдорын кӧргӱскен. Бир альбомдо алтайлардыҥ бӧрӱктерин јурап койгон, јӱк ле балдардыҥ бӧрӱктери 18-19 бӱдӱм болгон деп, Тамара Николаевна куучындаган.\n20-чи чактыҥ башталарында согулган јайзаҥдардыҥ фотолорында солун бӧрӱктер туштайт. Темдектезе, 1897 јылда Кадын ичинде, Сок-Јарыкта баштапкы школ тудуларда согулган фотодо Чокурак јайзаҥ ба, ӧскӧ кижи бе, солун кийис бӧрӱктӱ отурат. Эмезе Мышлак јайзаҥныҥ ол ло ӧйлӧр киреде согулган фотојуругы бар, ол кижиниҥ бӧрӱгиниҥ бӱдӱми башка ла база солун. РЭМ-ниҥ экелген коллекциязында орустардыҥ кокошник деген бӧрӱгине тӱҥей, бӧстӧҥ эткен, тыштын кара килиҥде јарандырып койгон бӧрӱк болгон. «Курумчы кийис бӧрӱк кийген» улус алтай кай чӧрчӧктӧрдӧ айдылат. Бистиҥ музейдиҥ кӧмзӧлӧринде шляпа ошкош кийис бӧрӱктер бар.\nМен бойым бӧстӧҥ сырып эткен, Кадын ичинде элбеде кийген бӧрӱктерди сӱрекей сонуркап кӧрӧдим. Олорды јаан да улус, балдар да кийген эмтир. Бистиҥ музейде мындый эки бӧрӱк бар. Сананзам, ус улуска кӧргӱзип, олорды орныктырып алза, алтайлардыҥ кийип јӱргедий танылу јакшы бӧрӱги болор аргалу.\nМузей Алтай Республиканыҥ 30 јылдыгына кӧрӱ белетеп јат ла ого ӱй ле эр кижиниҥ бӧстӧҥ шидеген чекпендерин орныктырып, чыгарарга турус.\nАлтай улус кийиминде ӧҥдӧрди, айландыра ар-бӱткенинеҥ алып, сӱрекей билгир тузаланганын айдар кӱӱним бар. Олордыҥ кийген кеби эптӱ ле јараш болгон, байрамга кийетен кийимдерин баалу бӧстӧрдӧҥ — торкодоҥ, маҥдыктаҥ, килиҥнеҥ эткен. Торко деп айдарыста, озодо кӱделини сӱрекей чичке, учуктый иирип, оноҥ торкодый јука ла јараш бӧстӧр согуп билген ле бу бӧсти база торко деп адап туратан.\n– Солун куучын учун быйан, Вера Якшиновна. Алтай кеп-кийим керегинде куучынды кычыраачыларыс улалтар деп бодойдым.


05.02.2018 - altaicholmon\nКереес доско тургузылган\nКочкор айдыҥ 3-чи кӱнинде Горно-Алтайскта 13-чи школдо Олимпий ойындардыҥ чемпионы Евдокия Мекшилого учурлалган кереес доско ачылды. Ол бойыныҥ ӧйинде бу школдо ӱренген ле чаналу јӱгӱрерин мында баштаган.\nКечӱлердиҥ тоозы алтыга јетти\nАлтай Республиканыҥ суулары кечире тош кечӱлер ачары улалганча. Ол неделениҥ бажы кирезинде Бий ле Кадын суулардыҥ тожы кечире окылу тӧрт кечӱ иштеген болгон.\nГазет ойто иштеп баштады\nЧой аймактыҥ «Чойские вести» деген газединиҥ редакциязы ӱч јылдыҥ бажында ойто иштеп баштады. Оныҥ баштапкы номери быјыл чаган айдыҥ 31-чи кӱнинде чыккан.\nГорно-Алтайск ла Кош-Агаш: некелтелер тыҥыдылган\nРоссияныҥ МЧС-ныҥ Алтай Республика аайынча башкартузы Горно-Алтайскта ла Кош-Агаш аймакта ӧрт болбозыныҥ ээжилерин кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱрерине некелтелерди тыҥытты.\nӦмӧ-јӧмӧ иштеер деп јӧптӧштилер\nАлтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателириҥ ордынчызы, АР-дыҥ јурт ээлем аайынча министри Александр Манзыров ло Россияныҥ ФСИН-иниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ башкараачызы Алексей Чириков ӧмӧ-јӧмӧ иштеери керегинде јӧптӧжӱге кол салдылар.


01.09.2020 - altaicholmon\nСанитарным служащим Республики Алтай передали продуктовые наборы рамках акции «Спасибо врачам»\nЕдинороссы вручили 20 наборов сотрудникам, работающим на передовой по профилактике коронавирусной инфекции Секретарь регионального отделения «Единой России», сенатор Татьяна Гигель встретилась с коллективом Управления Роспотребнадзора по Республике Алтай. Она передала санитарным служащим продуктовые наборы, подготовленные активистами «Единой России» и «Молодой Гвардии» в рамках всероссийской акции «Спасибо врачам». Обращаясь к присутствующим, Татьяна Гигель отметила, что за летний период,\nНКО: кече ле бӱгӱн\nКалганчы он јылдыҥ туркунына коммерциялык эмес јондык биригӱлердиҥ тоозы Арасей ичинде ӧйинеҥ ӧткӱре кӧптӧгӧн.\nӦйинеҥ озо ӱнбериш\nӰнбериштиҥ бирлик кӱнинде, 2020 јылдыҥ сыгын айыныҥ 13-чи кӱнинде, Алтай Республиканыҥ јеринде муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ чыгартулу органдарыныҥ депутаттарын талдаары аайынча талдаштар ӧткӱрер 24 кампания ӧдӧр. Бастыра 109 мандат учун регистрация ӧткӧн 272 кандидат тартыжар. Талдаштар ӧткӱреринде талдаачы 57 участок иштеер, ӱнбериште 40 муҥга јуук ӱнбереечи туружар аргалу. Мынызы тергееде текши ӱнбереечилердиҥ 25 проценти болуп јат. Коронавирус\nJӱрегиме кару улусты эзедип…\nJажым jаанап, ӧткӧн ӧйлӧрди сананып, мени ачык jӱректӱ, бастыра немени ӧзӧгиме jуук эдип аларына ӱреткен эне-адага быйанду jӱредим. Кӱч-кату ӧйлӧрдӧ бисти азыраган энем Нина (Унут) Тутанаковна Чалчикова Шыргайты jурттаҥ, 1923 јылдыҥ, адазы иркит сӧӧктӱ Тутанак (Шыргайтыда баштапкы тура туткан кижи) ла энези Сӱӱри (бойыныҥ ӧбӧкӧзи Ирбичина), тоҥжаан сӧӧктӱ. Бастыра Шыргайтыныҥ бала-барказы бу айылга jуулып, талкан,\nМынызы аймакты Михаил Маргачев башкарып баштаганыныҥ шылтузында болуп турган дезем, байла, бир де јастыра болбос. Бу муниципал тӧзӧлмӧдӧ алтын казып алар, адару тудар, сӱттеҥир уйлар ӧскӱрер, эм ӧлӧҥдӧр јуур ууламјылар аайынча иштер ӧдӧт. Је тӧс бӱдӱм ол агаш јарары ла оныҥ переработказы болуп јат. Онызы тегиндӱ эмес, не дезе, Чой аймак ийне бӱрлӱ агажыла бай.\n«Кажы ла öйдö бойыныҥ уур-кÿчтери, бойыныҥ jедимдери…»\nЭл-jонныҥ су-кадыгын корулаары бÿгÿнги кÿнде аҥылу jерде турат. Кандый бир оору-jоболго алдыртса, кижи бу ла ак кебин кийген эмчилериске баштанып, болуш сурайт. Канча улустыҥ jÿрÿмин аргадаган, эмдеп-томдогон эмчилериске быйанду jÿредис. Анчада ла билгири тереҥ, ижи чыҥдый эмчилеристи аҥылап ийер кÿÿниҥ келер. Олордыҥ тоозында — Кан-Оозы аймактыҥ тöс эмчилигиниҥ баш эмчизи Тимур САЗАНКИН. Ол керегинде эл-jонныҥ\nЭре-Чуйдыҥ школдоры ӱредӱлӱ јылга белен\nБилимниҥ кӱни, школдогы баштапкы кӱзӱҥиниҥ байрамы једип келди. Је бу коронавирус оору-јоболдыҥ айалгазыла колбой, Кош-Агаш аймактыҥ школдорыныҥ ӱренери-ӱренбези узак ӧйгӧ јарталбай турала, эне-адалар ортодо: класска барып ӱренер бе эмезе айлында экран ажыра ба деп шиҥжӱ эдерде, кӧп саба улус балдарын школго барып ӱренерин талдап алгандар. Айдарда, ӱредӱлӱ јыл школдордо башталар. Кӱзӱҥи јаҥыс ла баштапкы, тогузынчы\nАР-дыҥ башчызы Олег Хорохордин «Аэропорт Горно-Алтайск» АО-ныҥ директорлорыныҥ совединиҥ председатели, «Система» АФК-ныҥ партнерыныҥ управляющийи Али Узденовло ишмекчи туштажу ӧткӱрген. Туштажу ӧйинде авиапредприятиениҥ ле тергееде авиацияныҥ ӧзӱми јанынаҥ сурактар шӱӱжилген. Туштажуда аэропорттыҥ директоры Сергей Круглов база турушкан. Оныҥ айтканыла, былтыр пассажиропотоктыҥ кеми баштапкы ла катап 100 муҥ кижинеҥ ашкан болгон ло аэропорт јыл туркунына пассажиропотогыныҥ кеми\nКоронавирустыҥ салтары. Санангадый јетирӱ\nКуран айдыҥ 31-чы кӱниниҥ тооломыла алза, Алтай Республикада 2162 кижи коронавирус инфекциялу југуш ооруга алдырткан: ол 100 муҥ кижиге 948 учурал келижет. Темдек эдип јаныстагы тергеелерди кӧрзӧ, Кемеровский областьта — 200, Алтайский крайда — 490, Новосибирский областьта 400 кижи 100 муҥ кижиге келижет. Эпидемиологтордыҥ јетиргениле болзо, бистиҥ республи-када айалга чочыдулу. Улус ӧйлӧ кожо неме керексибей\nМайма 210 јылдыгын темдектеген\nМайма јурт тӧзӧлгӧнинеҥ ала 210 јылдыгын куран айдыҥ 28-и кӱнинде темдектеген. Тергеениҥ башчызыныҥ адынаҥ уткуулду сӧсти АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Динара Култуева айткан: «Јурттыҥ чыккан кӱни — јаш та ӱйеге, Майманыҥ тӱӱкизин канча онјылдыктардыҥ туркунына тӧзӧгӧн јаан да јашту улуска јаан учурлу. Бу бистиҥ республиканыҥ эҥ ле јаан јурты болуп јат. Мында јайалталу, эрчимдӱ, иштеҥкей


Керектӱ ле ӧйинде јетирилген болуш - altaicholmon\n2020 јылдыҥ баштапкы јарымјылдыгында Алтай Республиканыҥ јуртээлем продукция иштеп алаачыларына, ол тоодо муниципал тӧзӧлмӧлӧргӧ «Јурт јерлердиҥ комплексный ӧзӱми» программа аайынча бастыра 350 миллион салковой кеминде государственный јӧмӧлтӧ јетирилген. Бу акчадаҥ 250 миллион салковойы федерал бюджеттеҥ.\nМал-аш, ӧзӱмдер ле балык ӧскӱрерине јӧмӧлтӧ эттире тӧлӧлгӧн субсидия-акчаныҥ кеми 250,18 млн салковой.\n«Јаҥы иштеп јаткан фермерлерди јӧмӧӧри» деген ууламјы аайынча грантовый јӧмӧлтӧниҥ текши кеми 28 млн, «Билелик фермаларды ӧскӱрери» – 35 млн салковой болгон.\nБыјыл, программа јӱрӱмде иштеп баштаганынаҥ ала баштапкы ла катап, билелик фермаларды ӧскӱрерине гранттардыҥ софинансированиези 80/20 болгон. Чокумдап айткажын, 80 проценти федерал ла республикан бюджеттердеҥ болзо, 20 проценти грантты алып јаткандардыҥ бойыныҥ болор учурлу. Мынаҥ озо бу тоолор 60/40 болгон эди. Фермерлердиҥ бойыныҥ ӱлӱзин астадар арга Алтай Республиканыҥ «Ийделӱ Алтай» программазы иштеп баштаганыныҥ шылтузында боло берген.\nАлтай Республиканыҥ «Јурт јерлердиҥ комплексный ӧзӱми» деп адалган государственный программа аайынча керек-јарактарга текши кеми 37 миллион салковой чыгарылган, ол тоодо граждандардыҥ јадар айалгазын оҥдолторына берилген субсидияларга 18 млн салковой, анайда ок јурт јерде суула јеткилдеерин ӧскӱрерине 19 млн салковой.\n2020 јылда тергеениҥ јурт ээлемине јетирилетен госјӧмӧлтӧниҥ кеми 750,23 млн салковой деп темдектелген. Мынызы, ӧткӧн јылдыйына кӧрӧ, 120 млн салковойго кӧп болуп јат.\nБыјыл «Билелик фермаларды ӧскӱрери» ууламјы аайынча государственный јӧмӧлтӧ алгандардыҥ бирӱзи Чой аймактыҥ Ускуч јуртынаҥ Сивцевтердиҥ билезиниҥ крестьян-фермер ээлеми. Олор фермазында саар уйлар тудат. Чой аймакта калганчы эки-ӱч јыл саар уйлар тудар керекти ойто орныктырары јанынаҥ јаан иштер ӧткӱрилип турганын газедис бичиген эди. Эмди анда улус тузаланатан јерлердиҥ категорияларын тургузары, јурт ээлемниҥ пайларыныҥ документ-бичиктерин јазаары, участоктордыҥ јерин кемјип чокумдаары јанынаҥ иштер ӧдӧт. Анайда ок бизнести ӧскӱрер пландар белетелет, республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозынаҥ госјӧмӧлтӧ аларга документтер јуунадылат.\nАймакта мал-аш ӧскӱрер комплекстер тудулып турганы, сӱттеҥир укту уйлар ла ого керектӱ эдим-јазалдар алары аайынча иштер ӧдӱп турганын база темдектеер керек.\nСивцевтердиҥ билелик КФХ-зына бурылар болзоос, ол 2015 јылда тӧзӧлгӧн. Тургуза ӧйдӧ анда 96 сӱттеҥир уй тудадылар. Бу крестьян-фермер ээлем 2016 јылда база грантовый јӧмӧлтӧ алган. Ол тушта берилген акчаныҥ кеми 1,6 млн салковой болгон. Бу акчага Сивцевтер трактор ло ГАЗ кӧлӱк алган. Быјыл берилип јаткан акчаныҥ кеми 4 млн салковой. Бу акчаныҥ 20 проценти таҥынаҥ бойлорыныҥ. Бу госјӧмӧлтӧгӧ трактор ло косилка алынган. Эмди тракторго јегер тырмууш, мал-ашка азырал таштаар ла ӧлӧҥ пресстеер јазалдар алынар. Анайып, КФХ керектӱ техникала бӱткӱлинче јеткилделген болор. Чындап, Сивцевтерде бойыныҥ кӱчиле садып алган сӱт тартар кӧлӱк база бар. Бу ээлемди тӧзӧгӧн Светлана Сивцеваныҥ айтканыла болзо, олор ферманы бойлорыныҥ ла арга-кӱчиле туткан. Баштап тарый пилорама ачкандар. Оноҥ керектӱ агашты јарып, мал-аш турар двор туткандар. Баштап тарый сегис ле саар уй болгон. Бӱгӱнги кӱнде ээлемде соок тумчукту малдыҥ текши тын тоозы 150 кире. Бу КФХ-да Сивцевтердиҥ билезинеҥ алты, тууразынаҥ ӱч кижи иштейт. Светлана Николаевнаныҥ темдектегениле, ишке улус алайын дезе, иштеер кӱӱндӱ улус табылбайт.\nБу ээлемде кӱн туркунына 2 тонна кире сӱт саап аладылар. Алынган сӱтти Алтайский крайдыҥ Троицкий районыныҥ Кызыл-Ӧзӧктӧ ачып алган сӱт алар пунктына табыштырадылар. Сӱтти алып турган баа јарайт па деген сурагыма, «Учурлу болгоны – ӧйинде тӧлӧп турганы» деген каруу алдым.\nСветлана Сивцева бу ок ууламјыда ишти баштап тарый он беш јыл кайра баштаган эмтир. Је ол тушта сӱтти табыштырып, акчазын кайра алып болбой турганы учун база тыҥ ла шыралаган. Мынаҥ улам бу ишти таштаарга келишкен. Бир канча јыл ӧткӧн соҥында, бу ууламјыга ойто бурылган. Эмди ээлем уулы Аркадийдиҥ адына бичилген. Иш мындый ла кеминде барза, сӱттеҥ продукция эдер цех ачар деген амаду бар. Је онызы бу продукцияны садып алар улус болор бо, оноҥ камаанду.\nСивцевтердиҥ билезинде бойыныҥ пилорамазы бар деп айткан эдим. Олор иштеерге кӱӱнзеген кандый бир билеге Ускуч јуртта јадар тура да тудуп берерге белен эмтир.\n– Калганчы јылдарда аймактыҥ администрациязы јурт ээлемде иштеп турган јерлештерине јакшы болужат. Јурт јеезе кеминде јаҥдар бистиҥ шӱӱлтебисти кезикте чек укпай јат. Андый учуралдарда слер биске јӱк ле чаптык этпегер деп айдарга келижет – деп, Светлана Николаевна айткан.\nЈуртта мобильный колбу, Интернет јок болгоны јаан качалаҥын јетирип турган эмтир. Айса болзо, јаҥдар бу суракты чечерге болужар деген ижемјизин ол адакыда база айткан.\nЧой аймакта саар уйлар тудар керекти ойто орныктырары јанынаҥ јаан иштер ӧдӱп турганын байа айткан эдим. Темдектезе, сӱтти пастезировать эдерге ле оноҥ каймак, сарју ла творог белетеерге Чойдо «Народный» деген СПЗПК тӧзӧлгӧн. Оныҥ материально-технический тӧзӧлгӧзин саларга 2019 јылда грант алылган. Бу гранттыҥ акчазыныҥ кеми — 23,054 миллион салковой.\nАлылган акчала аймактыҥ тӧс јуртында сӱттеҥ аш-курсак белетеер цех тудулат. Цехтиҥ стенелери кӧдӱрилген, јабынтызы јайылган ла кыптарыныҥ бӧлинтилерин тудары аайынча иштер ӧткӱрилген. Бу цех озолодо темдектелгениле, ишке 2020 јылдыҥ ӱчинчи кварталында табыштырылар учурлу. Аймактыҥ башкараачылары сӱттеҥ иштеп алып турган аш-курсак јурт јаткандарга јаантайын керектӱ болгонын ајаруга алып, бу ишти мынаҥ ары там эрчимделтер кӱӱндӱ. Сӱт, каймак, творог, сарју ла сыр аймакка келип турган туристтерге база керектӱ эмей. Айдарда, Сивцевтердиҥ билелик ээлеми аймактыҥ, тергеениҥ јурт ээлеминиҥ ӧзӱмине бойыныҥ ӱлӱзин јетирип јат. Бис дезе олорго, ачык јолдор кӱӱнзейли!


«ОПОРА РОССИИ»: јилбилӱ ле тузалу - altaicholmon\nКан-Оозы аймактаҥ озо олор Турачак ла Чамал аймактарда болгон. «ОПОРА РОССИЯ» организацияныҥ бу командазы аймактыҥ тӧс јуртына барып, андагы кичӱ ле орто аргачылыктыҥ чыгартулу улузына государственный јӧмӧлтӧлӧр, грантовый ӱлекерлер, кредиттер, јасакберимдеги кубулталар керегинде куучындаган ла ӧмӧ-јӧмӧ ишке кычырган. Ол кӱн јут-јулакай да болордо, туштажуга кӧп аргачылар келген.\nБу керек-јарактыҥ туружаачыларын Кан-Оозы аймактыҥ башчызыныҥ ордынчызы Амаду Ачапов уткуган. Ол Кан-Оозы аймак јаҥжыкканы аайынча јуртээлемдик аймак болгонын айдып, мында кичӱ ле орто аргачылык кӧп лӧ сабазында крестьян-фермер ээлемдердеҥ турганын темдектеген. Амаду Ачапов аймактыҥ ижи-тожыныҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи туризм болгонын айткан ла бу ууламјы эм тургуза тыҥ ӧзӱм алынбаганын темдектеген. Быјыл аймакта ӧдӧтӧн эл-јоныстыҥ сӱӱген Эл Ойын байрамы, айса болзо, туризмниҥ ӧзӱмине тебӱ берер.\n«ОПОРА РОССИЯНЫҤ» тергеелик бӧлӱгиниҥ председатели Александр Потапов ло организацияныҥ бӱдӱреечи директоры, ӱлекердиҥ башкараачызы Яна Бурлина јаҥыскандыра иштеп турган аргачылардыҥ ӧйи ӧткӧн, эмди биригер керек деп темдектеген. Јӱк ле бой-бойыла эмес, је анайда ок јаҥныҥ органдарыла, јонјӱрӱмдик учреждениелерле, кредитный, гарантийный ла экспертный организацияларла, элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларла ӧмӧ-јӧмӧ иш база јаан камаанын јетирер.\nКерек-јарактыҥ окылу бӧлӱгиниҥ кийнинеҥ эксперттердиҥ кажызы ла таҥынаҥ консультациялар ӧткӱрген. Анайып, кӧп саба аргачылар јилбиркеген сурактарына толо каруулар алган.\n—Ӱзеери јаан једимдерге једерге чук ӧмӧликте иштеер керек болгонын мен «ОПОРА РОССИЯГА» кирген соҥында оҥдогом. Ӱредӱлӱ ӱлекерде турушканым јаҥыс ла кӱӱн-санаамды кӧдӱрген эмес, је анайда ок јаҥы билгирлер алар арга берген. Семинарлардыҥ кийнинеҥ биске юридический, каландарла колбулу, бухгалтерский ле оноҥ до ӧскӧ сурактар аайынча консультациялар берзин деген баштанулар чек ле урулып баштаган. Бистиҥ мындый бирлик ижис аргачыларыска тузалу болорына бир де алаҥзыбайдым. Кан-Оозы керегинде айдар болзо, мында ӧткӧн туштажуныҥ туружаачылары эксперттердиҥ айтканын тыҥ јилбиркеп, ајарулу уккан. Кӧп тоолу сурактар берген, ижине качалаҥын јетирип турган буудактар керегинде айткан. Ол ло госјӧмӧлтӧ лӧ ӧскӧ дӧ болуштар керегинде јетирӱлерди чаазында эмес, јартап айдып бергенис олорго јараган. Оноҥ база бир айалга — пандемияныҥ кийнинеҥ мындый туштажулар ӧдӱп турганы јакшы эмей. Бу туштажулардыҥ тоозын кӧптӧдӧр керек – деп, бойыныҥ санаа-шӱӱлтезиле Гульшахида Сарина ӱлешкен.\nМындый керек-јарактар керек болгонын Эркелей Папитова айткан. Ол бойы бичиктер ле канцелярский товарлар садат.\n—Аргачылар јӧмӧлтӧ аларга баштангадый кӧп тоолу фондтор ло организациялар бар болгоны керегинде семинарда уктым. Андый јетирӱ Интернетте салынза, ого ајару этпейдиҥ, не дезе, бисте бош ӧй ас болот. Оныҥ да учун сайттардаҥ, оноҥ болгой соцсетьтердеҥ керектӱ јетирӱни табарга бош болбой јат. Мында дезе туштажу ӧткӱрип, специалисттер сеге јарт эмес сурактарды бастыра јартап, толо каруулар јандырып берип турганы сӱрекей јакшы.\nМындый форумдар керек эмей! Мындый организация да керек болуп јат. Олор аргачыларга керектӱ ле тузалу јетирӱлерди, билгирлерди јетирип јат ла сурактарыныҥ аайына чыгарга болужат. Мен мынаҥ озо бизнесле колбулу консультацияларды јаҥыс ла акча тӧлӧп алар арга бар деп сананатам. Эмди кӧрзӧм, аҥылу программалар аайынча акча тӧлӧбӧзинеҥ де болуш јетирилет. «ОПОРА РОССИИ» кичӱ ле орто бизнести бириктирип турганы сӱреен јакшы. Мен ого эм тургуза кирбедим, је ӧй келишсе, кыйалтазы јоктоҥ база такып сананарым ла, айса болзо, угузу бичиирим — деп, ол айткан.\nПрезиденттиҥ гранттарыныҥ фонды јараткан ӱредӱлик ӱлекерге быјыл Турачак, Чамал, Кан-Оозы ла Улаган аймактар кирген. «ОПОРА РОССИЯНЫҤ» тергеелик бӧлӱги бу ууламјыда ишти 2022 де јылда ӧткӱрер амадулу.\nКичӱ ле орто аргачылыктыҥ «ОПОРА РОССИИ» деп текшироссиялык јондык организациязы – 2002 јылдаҥ ала тӧрӧл аргачылардыҥ тузазына иштеп турган сӱрекей јаан бизнес-сообщество. Оныҥ ижи российский аргачылардыҥ кӱнӱҥ сайынгы ижинде туштап турган башка-башка курч сурактардыҥ аайына чыгарына ууламјылалган. Ол тап-эрик корулаш, акча-манат јилбиркедери, аргачылык биригӱ-сообществоныҥ ичинде иш јанынаҥ колбулар тӧзӧӧри, ороондо ло тергееде кичӱ ле орто аргачылыктыҥ јилбӱлерин корыыры.\nТергеелик ӱредӱлик ӱлекерди «ОПОРЫ РОССИЯНЫҤ» Алтай Республикадагы бӧлӱги Президенттиҥ гранттарыныҥ фондыныҥ јӧмӧлтӧзиле ӧткӱрет. Бу ӱлекер аайынча Турачак, Чамал, Кан-Оозы ла Улаган аймактарда аргачылык бӧлӱгиниҥ ӧзӱмине керектӱ айалгалар тӧзӧӧри темдектелет.\nӰлекердиҥ партнерлорыныҥ тоозында — АР-дыҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министерствозы, АР-дыҥ ар-бӱткендик байлыктар, экология ла туризм аайынча министерствозы, Россияныҥ Сбербанкыныҥ Горно-Алтайсктагы бӧлӱги, Алтай Республиканыҥ аргачылыкты јӧмӧӧр фонды, «ЛЕКС» ле «ГЛАВБУХ» компания-лар, бизнес-омбудсмен Максим Карамаев.


Олег Хорохордин тоомјылу билелерди уткыды - altaicholmon\nМайма аймакта «Манжерок» деп курортный комплексте јаан изӱ айдыҥ 8-чи кӱнинде Билениҥ, сӱӱштиҥ ле чындыктыҥ кӱнине учурлалган байрамдык кӧдӱриҥи бийик кеминде ӧтти.\nБайрамдык кӧдӱриҥиниҥ туружаачылары Горно-Алтайсктаҥ, тергеениҥ аймактарынаҥ келген билелер. Олордыҥ кажызын ла кӧп јылдарга амыр-энчӱ јуртап, бала-барказын чыдадып, ӱредип, јаан јолына чыгарып салган јаан ла нак биле деп айдар керек. Алтай Республикада азыйдаҥ бери јаҥжыккан јаҥжыгуларына, ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ энчилеп артыргыскан кӧгӱс байлыгына тайанып, оноҥ тудунып, ӱйедеҥ ӱйеге бу ӱредӱни, јаҥжыгуны чебер улалтып јаткан билелер сӱреен кӧп болгонын ӧткӧн кӧдӱриҥи лапту кереледи. Биледе ада-энези ле азыраган балдары ортодо јакшынак колбулар, бой-бойына тоомјы, бӱдӱмји, јӧмӧлтӧ-болуш, ајару ла килемји тӧс јерде болгонын бу билелер кӧргӱсти. Ада-энези азыраган балдарына јозок болгонын бис база ла бу билелердеҥ кӧрӧдис. Шак мындый билелер республиканыҥ оморкодузы, алтын кӧмзӧзи болуп јат. Јаан биледе ӧскӧн балдар јӱрӱминде база иштеҥкей, тӧп, керсӱ, учураган уур-кӱчтерге бачым ӱстине сыныкпас, турумкай ла бекем ӧзӧктӱ болорында алаҥзу јок. Биледеги таскамал, ӱредӱ балдарыныҥ јӱрӱминде ырыс-кежиги болорын бу јуулган билелер кереледи.\nСӱреен јакшы байрамдык кӧдӱриҥи ӧйинде јирме беш јылдаҥ ала бежен јылдаҥ ажыра ӧйдиҥ туркунына бой-бойын тооп, тоомјылап, баалап, эптӱ-јӧптӱ јуртап јаткан 54 билеге бийик учурлу ла јолду кайралдар табыштырылды.\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин келген билелерди Билениҥ, сӱӱштиҥ ле чындыктыҥ кӱниле уткыды.\n«Биле, балдар, айыл-јуртта, биледе амыр-энчӱ, эптӱ-јӧптӱ айалга — шак бу эрјинеге бодолду байлыктар болуп јат. Билелердиҥ ончозын бу байлыктар бириктирет, мынызы јогынаҥ кижиниҥ ырысту болор аргазы јок. Онызын бӱгӱнги кӱнде мында јуулган билелер сӧс јогынаҥ ла недеҥ де артык керелейт. Слер ончогор ӧйлӧ јаан ченелтени јеҥӱлӱ ӧткӧнӧр, балдарарды таскадып, ичкери јолына чыгарганар. Бойыгар ак-чек ле једимдӱ иштеп, оныҥ шылтузында јадын-јӱрӱмер бек тӧзӧгӧлӱ болуп, ончозына бойордыҥ арга-кӱчигерле јеткенигер» — деп, ол бойыныҥ эрмек-куучынында чокымдады.\nАлтай Республикада билелик јаҥжыгулар, јаандарын баалаары, тооры, балдарына сӱӱжи бек тазыл-тамырлу. Республикада 52 муҥ биле јуртап јат, олордыҥ ортозынаҥ сегис муҥнаҥ ажыра билелер кӧп балдарлу. Алтай Республика јаҥы чыккан балдардыҥ тоозыла ороондо эҥ бийик тоо-кӧргӱзӱлерлӱ талалардыҥ бирӱзи — бежинчи јерде туруп јат. Республикада тогус јӱстеҥ ажыра энелер «Быйанду Эне» деген кӱндӱлӱ атла адаткан.\n«Билени, энеликти, бала ӧйин јӧмӧӧри, болужары государствоныҥ тӧс кереги, ижи болуп јат. Бу бӧлӱкте јарамыкту, тузалу кӧп иштер эдилет — јӱзӱн-башка јондык чыдулар, акча-пособиелер, энениҥ капиталы бар. Онойдо ок јаҥы школдор, балдардыҥ садиктери, яслялары јаҥыдаҥ тудулат. Бис учурыла, кемиле јаан бу ишти мынаҥ да ары кӧнӱ, тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱрерис. Тургуза ӧйдӧ республиканыҥ улузыныҥ айткан шӱӱлтелери аайынча ичкери ӧзӱмниҥ ууламјызын белетеери јанынаҥ иш ӧдӧт. Онойдо ок оныҥ тӧс бӧлӱктери чокымдалат. Эҥ ле баштап, сӧс јогынаҥ бӱдӱретени — эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын, кемин кӧдӱрери ле онойдо ок билени тӧзӧӧрине ле оны корып чеберлеерине јарамыкту айалганы тӧзӧӧри» — деп, Олег Хорохордин айтты.\nОнойдо ок республикага керектӱ, јӱрӱмде эҥ ле озо бӱдӱретен ӱлекерлердиҥ бирӱзине — эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келижип турган Перинатальный тӧс јерди тӧзӧӧрине ајару этти. «Бистиҥ эпшилер сӱреен кайкамчылу, керсӱ, јалакай, айдарда, бис олорго кыйалтазы јогынаҥ бастыра јанынаҥ јеткилделген, эптӱ айалганы белетеер учурлу» — деп, ол чокымдады.\n«Јӱрӱмде эҥ ле учурлузын, баалузын, кандый да акча-манатла садып албайтанын — бой-бойлоры ортодо јылу, бӱдӱмјилӱ, ижемјилӱ, бек, чындык колбуларды, мыныҥ тӧзӧгӧзин слер билегерде баштапкы ла кӱннеҥ ала чебер саладыгар. Мен Туулу Алтайдыҥ ончо билелеринде чындык, сӱӱш, бой-бойын баалап тооры јаантайын кожо артсын, слер кажы ла кӱн бойордыҥ јуук ла кару улузыгарга сӱӱнчини, бийик ле јарык кӱӱн-тапты сыйлагар деп актӱ кӱӱнимнеҥ кӱӱнзеп турум» — деп, ол кӧдӱриҥиниҥ туружаачыларына баштанып айтты.\nОлег Хорохордин 25 јылдаҥ ала 50 јылдаҥ ажыра ӧйдиҥ туркунына амыр-энчӱ, эптӱ-јӧптӱ јуртап јаткан билелерге «Сӱӱш ле чындык учун» деген медальды табыштырды. Учурлу темдекле ады-јолдоры танылу, јакшынак билелик јаҥжыгуларлу, тӧс јерде сӱӱшке ле чындыкка тайанган, иштеҥкей, балдарын јондыктыҥ ак-чек улузы эдип таскаткан билелер јолду кайралдатты.\nБайрамдык кӧдӱриҥиде Кан-Оозы аймактаҥ бежен јылдаҥ ажыра ӧйдиҥ туркунына эптӱ-јӧптӱ јуртап, беш уул чыдаткан Иван ла Зоя Бакрасовтордыҥ, Горно-Алтайсктаҥ алтан јылдыҥ туркунына амыр-энчӱ јуртап јаткан Анатолий ле Лидия Бармотиндердиҥ, Михаил ле Валентина Боконоковтордыҥ, Улаган аймактаҥ Алексей ле Тамара Качаковтордыҥ, Чамал аймактаҥ Геннадий ле Надежда Кречетовтордыҥ, Кан-Оозы аймактаҥ Дмитрий ле Мария Мурсуковтордыҥ, Шабалин аймактаҥ Иван ла Любовь Тонгужановтордыҥ билелери бийик кайралла кайралдаттылар. Олор республиканыҥ оморкодузы.\nТӧртӧн јылдаҥ ала бежен јылга јетире нак јуртап, јерлештери, текши албаты-јон ортодо јарлу, јозокту билелердиҥ тоозында адалып кайралдаткан билелер база кӧп болды. Олордыҥ тоозында, темдектезе, Оҥдой аймактаҥ Михаил ле Вера Анчиндер, Василий ле Надежда Ямангуловтор, Кош-Агаш аймактаҥ Тугельбай ла Галина Шарапиевтер, Кан-Оозы аймактаҥ Михаил ле Алефтина Манжиндер, Чой аймактаҥ Александр ла Ольга Жиленколор, Улаган аймактаҥ Илья ла Тамара Куюковтор ло оноҥ до ӧскӧлӧри.\nОдус јылдаҥ ала тӧртӧн јылга јетире ӧйдиҥ туркунына эптӱ-јӧптӱ јуртап, биледе, јеринде озочыл ижиле, јозокту билелик јадын-јӱрӱмиле, балдары эр кемине јетире чыдап, элдиҥ-јонныҥ ортодо ада-энезиниҥ ады-јолын макка кӧдӱрип јӱрген билелерге база кереес кайралдар табыштырылды. Олор — Майма аймактаҥ Борис ле Людмила Тойдоновтор, Кӧксуу-Оозы аймактаҥ Евгений ле Тамара Бухтуевтер, Турачак аймактаҥ Павел ле Надежда Едуековтор ло оноҥ до ӧскӧлӧри.\nБайрамдык кӧдӱриҥиде онойдо ок јирме беш јылдаҥ ала одус јылга јетире ӧйгӧ нак јуртап јаткан билелер — Кӧксуу-Оозынаҥ Анатолий ле Татьяна Пономарьлар, Кош-Агаштаҥ Евгений Ерленбаев ле Марина Казакпаева ла оноҥ до ӧскӧлӧри «Сӱӱш ле чындык учун» деп медальла база кайралдаткан.\nБилениҥ, сӱӱштиҥ ле чындыктыҥ кӱни республика кеминде баштапкы катап мынайда темдектелгенин темдектеер керек. Ончо аймактардаҥ амадап келген билелерге онызы сӱреен јакшы байрамдык сый болды. Алама-шикир тургузылган столдордо отурган билелерге јарлу артисттерис јакшынак ойын-концертин кӧргӱсти. Јылу, јайым айалгада ончо улус ачык-јарык куучындажып, бары-јогын угужып отурдылар.\nОныҥ кийнинде таланыҥ јарлу, тоомјылу билелери ырыс-кежиктиҥ кееркедилген каалгазынаҥ чыгып, амыр-энчӱ јадын-јӱрӱмниҥ, чындык сӱӱштиҥ кереес-темдегин, ак кӱӱле, шарларды, теҥеридӧӧн божоттылар. Кӧдӱриҥиниҥ туружаачыларына узакка ундылбас байрам бийик кеминде ле тӧзӧмӧлдӱ ӧтти.


Телекейге билимчилер де, ачылталар да керек - altaicholmon\nСанаа-укааныҥ, кӧгӱс кӧрӱмниҥ ойындары ӧйинде јирмедеҥ ажыра кӧрӱ-маргаандарга кийдирилген кӧдӱриҥилерде 700-теҥ ажыра балдар эрчимдӱ турушкан. Олордыҥ ортозынаҥ 169 бала телекейдиҥ 17 ороонынаҥ, 97 бала РФ-тыҥ 17 субъегинеҥ келген. Алтай Республикадаҥ 13 кижидеҥ турган (11 туружаачы ла 2 башкараачы) команданыҥ јол-јорыгы једимдӱ болды. Якутскка эҥ ле озо калыктар ортодогы 11-чи шиҥжӱлӱ школдыҥ (МИШ) ижине туружарга бистиҥ балдар (5 туружаачы ла башкараачызы английский тилдиҥ ӱредӱчизи В. М. Тысова) самолетло учуп келген. Бу кӧдӱриҥи экинчи јыл Хангалас улузыныҥ Чапаев јуртында билимдердиҥ кичӱ Академиязында ӧдӧт.\nАлтайдаҥ экинчи бӧлӱк 6 бала Якутскка јаан изӱ айдыҥ 8-чи кӱнинде једип келген. Олор билим ле технология бӧлӱгинде билим-шиҥжӱлӱ иштиҥ калыктар ортодогы кӧрӱзинде эрчимдӱ турушты. Олордыҥ ады-јолын адап ийели: Айлан Кунанаков, Арчынай Чучина, Амат Текенов, Арчынай Малчинова — В. К. Плакастыҥ адыла адалган ресгимназиядаҥ, Айлан Демчинов—каланыҥ 12-чи таҥмалу школынаҥ, Арина Фефелова балдардыҥ ла јииттердиҥ туризминиҥ станциязынаҥ. Балдарды јаан ла учурлу јол-јорыкка филология билимдердиҥ кандидады, «Исследователь» деген калыктар ортодогы ӱредӱлик кыймыгуныҥ талалык бӧлӱгиниҥ башкараачызы, ресгимназияда алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи У. Н. Текенова баштап јӱрген.\nСанаа-укааныҥ, кӧгӱс кӧрӱмниҥ калыктар ортодогы ойындарыныҥ туружаачыларына бойлорыныҥ изӱ уткуулдарын Россияныҥ билим академиязыныҥ президенти Александр Сергеев, РФ-тыҥ ӱредӱлик аайынча министри Ольга Васильева, Нобелевский сыйдыҥ лауреады, «Международные игры интеллектуалов» деген программа аайынча комитеттиҥ кӱндӱлӱ председатели Жорес Алферов, ЮНЕСКО-ныҥ керектери аайынча РФ-тыҥ Комиссияныҥ каруулу качызы Григорий Орджоникидзе ийген.\nОльга Васильева бойыныҥ уткуулында: «Санаа-укааныҥ, кӧгӱс кӧрӱмниҥ ойындарында турушканы јайалталу балдарга ла јашӧскӱримге бойыныҥ аргаларыла јӱрӱмде толо тузаланарына керектӱ таскамал берет. Олорго телекей керегинде билгирин элбедерге, јалтанбас билим-технологиялык ачылталарын, шӱӱлтелерин јӱрӱмде бӱдӱрерге чындык најыларды табар арга берет» — деп темдектеди.\nКӧдӱриҥиниҥ окылу ачылтазында Якутияныҥ этноӧмӧликтери, бијениҥ ӧмӧликтери бойыныҥ јер-алтайыныҥ байлыгын бийик кеминде кӧргӱстилер. Калыктар ортодогы јарлу ойындардыҥ кӱндӱлӱ айылчызы республиканыҥ башкартузыныҥ ла таланыҥ эл-јоныныҥ јарлу политиги, кӧгӱс кӧрӱм аайынча ӱредӱчизи Саха (Якутия) Республиканыҥ баштапкы президенти, Якутияныҥ государственный советниги Михаил Николаев кӧп тоолу кӧдӱриҥилерде эрчимдӱ турушты.\n—Баштапкызында, кажы ла бала јайалталу. Айдарда, бистиҥ амадубыс олорды јылыйтпай, јайалтазын, аргаларын оогоштоҥ ала, бала ак-јарыкка келгенинеҥ ала, чебер чечер керек. Эҥ ле озо ада-энелерге балдарын сӱӱр керек. Jаҥыс ла кӱнӱҥ сайын окшоор, јажыдар эмес, је анайда ок балдарды ӱредер керек. Ӱредер, база катап ӱредер керек¾ Кӱӱге, јураарына, кӧп тилдерди билерине, шахматла ойноорына, бойын чек алып јӱрерине ӱредер. Чокымдап айтса, ууламјылаар. Нениҥ учун кӱӱ бийик бааланат? Нениҥ учун дезе баштыҥ меези такып айтканын угатан кайкамчылу аргалу. Такып ойто кӧргӧни, укканы — ӱредӱниҥ энези деп тегиндӱ айдылбаган ине. Баланыҥ ончо немени тӱрген оҥдоор аргалары — ӱредӱниҥ тӧзӧгӧзи болуп јат. Мында бистиҥ мактанар аргабыс јок. Бисте баланы школго баргалакта кычырарына ӱретпес керек—нениҥ учун дезе школдо ого јилбилӱ болбос деген јастыра шӱӱлте бар. Якут укту бала арай ӧзӧт деген шӱӱлте бар. Бӱгӱнги билим бу шӱӱлтениҥ јастыразын база јартап салды. Кижиниҥ меези оныҥ угы-тӧзинеҥ, јаткан јеринеҥ, кара эмезе сары (раса) ӧҥдӱ болгонынаҥ камааны јок. Шак оныҥ учун ӱредӱликке кӧрӱмди такып кӧрӧр, ӱредӱликтиҥ јерин чокымдаар керек. Бис билгирге јаантайын јӱткигенис. Jе кӱлтелеп, артыктап јууганыс бӱгӱнги некелтелерге келишпей јат. Шак ада-энелер ле школ бу иште јаҥыдаҥ јаҥы кӧрӱмле кӧрӧр учурлу — деп, Михаил Николаев бойыныҥ уткуулду сӧзинде айткан.\nКӧрӱниҥ туружаачылары — Саха Якутияныҥ башка-башка школдорыныҥ, Россияныҥ талаларыныҥ, Мексиканыҥ, Казахстанныҥ ла оноҥ до ӧскӧ јерлердиҥ ӱренчиктери. Кӧрӱ јайым айалгада ӧткӧн. Туружаачылар ӱлекерлериниҥ интерактивный стендовый таныштыруларын база ачык бӱдӱмле ӧткӱрген. Шак мындый айалгада туружаачыларга бойлорыныҥ ижин башка-башка аудиторияга — эксперттерге, кӧрӧӧчилерге, керек дезе оогош класстардыҥ ӱренчиктерине кӧргӱзерине, јартаарына эптӱ болгон. Балдар ла олордыҥ башкараачылары кӧдӱриҥиге сӱреен каруулу белетенген. Эксперттер Алтай Республиканыҥ ӱренчиктериниҥ тыҥытту белетенгендерин темдектегени оморкодулу. Балдар ӱлекерлерин английский ле орус тилдерле корыган.\nСанаа-укааныҥ, кӧгӱс кӧрӱмниҥ ойындарыныҥ кӧдӱриҥилӱ јабылтазы јаан изӱ айдыҥ 14-чи кӱнинде ӧткӧн. Jаан учурлу билим керектиҥ турултазын кӧрӧринде ады-јолдоры элбеде јарлу кӧп улус турушкан. Якутияныҥ башкарузыныҥ председателиниҥ молјузын бӱдӱреечи Владимир Солодов ӧткӧн ойындар талага сӱреен тузалу кӧдӱриҥи болгонын темдектеди. «Озо ло баштап бис кӧп тоолу јилбилӱ улусты јууганыс. Биске 18 ороонныҥ чыгартулу улузы келген ле бис эксперттердиҥ јанынаҥ јетирген интеллектуал једимди кӧрӧдис. Бис мынаҥ ары Якутияда јайалталу балдарла ишти ичкери апарарыныҥ јаан учурлузына бӱдедим» — деп, ол айтты.\nТекши зачетло 1-кы ойындардыҥ јеҥӱчили болуп Сингапурдыҥ эл университединдеги математиканыҥ ла билимниҥ школыныҥ командазы чыкты. Олорго ойындардыҥ јаан кубогы табыштырылган.\nОйындардыҥ Гран-при сыйы калыктар ортодогы школдордыҥ билим-конференциязыныҥ — кӧрӱ-маргааныныҥ турултазыла Казахстаннаҥ Нурдаулет Таумергеновко табыштырылды. Ол физика ла математика аайынча интеллектуал школдыҥ командазыныҥ ӱренчиги. Нурдаулет конференцияныҥ туружаачыларын Clove Speaker перчатканыҥ болужыла имдежип куучындажары керегинде ӱлекериле таныштырган. Оныҥ табынтызы тил јок улуска тегин улусла куучындажарга болужар. Jеҥӱчилге США-ныҥ 5 муҥ долларыныҥ сертификадын калыктар ортодогы интеллектуал ойындардыҥ программазы аайынча комитединиҥ јааны, Сингапурдыҥ эл университединиҥ профессоры Леон Чуан Квек ле «Майтон» компанияныҥ президенти Александр Баишев табыштырды.\nОйындардыҥ туружаачыларын калыктар ортодогы космический станциядаҥ космонавттар Олег Артемьев ле Сергей Прокопьев уткыдылар.\nЯкутияныҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Владимир Егоровтыҥ шӱӱлтезиле болзо, ойындарды тӧрт јылдыҥ ичинде бир катап ӧткӱргени јарамыкту болор. Jе окылу јӧп тургуза ӧйдӧ јарадылгалак. Ол тужында Якутияда спорттыҥ ла санаа-укааныҥ, кӧгӱс кӧрӱмниҥ ойындары бой-бойын солыжып ӧдӧр эди. Шӱӱлте јарадылза, 2022 јылда ойындар ойто ло республикада ӧткӱрилер, эки јылдыҥ бажында дезе, 2024 јылда — спорттыҥ «Азияныҥ балдары» деген ойындары ӧткӱрилер эди.\nОйындарда башка-башка калыктардыҥ культуразыныҥ сӱреен јараш эҥири ӧткӧн. Туулу Алтайдыҥ балдары культуразын бийик кеминде кӧргӱстилер. Онойдо ок балдар Якутияныҥ ады-чуузы јер-телекейди ӧткӧн јерлериле таныштылар.\nБилимге — баштапкы алтамдар\nРоссия Федерацияныҥ Президентиниҥ грантыла јӧмӧлгӧн «¯ренчиктердиҥ шиҥжӱ ле ӱлекер иштерин талалар ортодо кӧнӱ бӱдӱрери» деген ӱлекерди јӱрӱмде иштедер амадула Саха (Якутия) Республикада калыктар ортодо шиҥжӱлӱ 11-чи школ иштеген.\nБу школдыҥ ижинде туружарга башка-башка јерлердеҥ 6 кижидеҥ (5 ӱренчик ле 1 башкараачы) кычырылган. Быјыл бу јаан ӱредӱлик керек санаа-укааныҥ, кӧгӱс байлыктыҥ ойындары ӧйинде ӧткӧн. Ол ойындарга ӱредӱлик учурлу кӧп керектер ле кӧдӱриҥилер кирет.\nШиҥжӱлӱ школдыҥ амадузы — билим ле технологиялык јайаандык иште, шиҥжӱлӱ иште ӱренчиктердиҥ ле јашӧскӱримниҥ калыктар ортодо ӧмӧ-јӧмӧ, эрчимдӱ иштеерин ичкери јылдырары, ӧскӱрери.\nШколдыҥ ижинде 18 ороонноҥ 144 туружаачы болды. Темдектезе, Словенияныҥ, Иранныҥ, Гонконгтыҥ, Филиппиныныҥ, Сингапурдыҥ, Мексиканыҥ ла ӧскӧ дӧ ороондордыҥ балдары эрчимдӱ иштеди. Онойдо ок Россияныҥ талаларыныҥ, Москваныҥ чыгартулу улузы јакшы турушты.\nСолун кӧдӱриҥи ЮНЕСКО-ныҥ јӧмӧгӧниле ӧткӧн — телекейдиҥ турумкай ӧзӱмине ууламјылалган билим ӱредӱлигиниҥ јолына баштаачылар. Шиҥжӱлӱ школды ӧткӱрерин РФ-тыҥ ӱредӱлик аайынча министерствозы, Билимдердиҥ академиязы, јашӧскӱримниҥ чӧлӧӧ ӧйдӧги билим-техникалык јилбӱлериниҥ калыктар ортодогы МИЛСЭТ Интернэшнл деген кыймыгузы, «Jаҥы ӱлекерлерди ичкерледери аайынча стратегический баштаҥкайлардыҥ агентствозы» деп АНО бирлик кӱӱн-тапла јӧмӧгӧн.\nТуружаачылар шиҥжӱлӱ иш аайынча ӱлекерлерле иштеерге бир канча бӧлӱктерге бӧлӱнген. Шиҥжӱлӱ иштердиҥ сурактары Россияныҥ Якутия деген кайкамчылу талазыныҥ аҥылузына учурлалган.\nАлтайдаҥ барган балдар база сӱреен јилбилӱ шиҥжӱлӱ ӱлекерлерде тыҥытту туруштылар. Олордыҥ ады-јолдорыла таныштырып ийели: Эмилия Епкина, Лена Темдекова, Веста Сарсекпаева, Байана Тихонова — ончозы В. К. Плакастыҥ адыла адалган ресгимназиядаҥ, Экемель Топитонова Боочыдагы орто текшиӱредӱлӱ школдоҥ. Балдар ӱлекерлерин бийик кеминде корыган. Jиит шиҥжӱчилер бойыныҥ командазыныҥ адынаҥ чыгып, бӱгӱнги обществодогы бар башка-башка курч сурактарла колбулу бойлорыныҥ шӱӱлтелериле таныштырды. Айса болзо, эбире эл-јонго, ар-бӱткенге ол шӱӱлтелер тузазын јетирер.\nБу школдыҥ ижи балдарга английский тилле таныжарга, куучындажарга, јаҥы билгирлерди, јетирӱлерди аларга сӱреен эптӱ болды. Ӧскӧ тилле јайым куучындажарга, шӱӱлтезин айдарга јаан таскамал деп айдарга јараар.\nБалдарды баштап јӱрген В. М. Тысова (ресгимназияда английский тилдиҥ ӱредӱчизи) «Билим ӱредӱ» деп јаан симпозиумда турушты. Мында ӱредӱликте балдардыҥ ла јашӧскӱримниҥ јайалтазын бастыра јанынаҥ ӧскӱрери аайынча сурактар кӧрӱлген. Бу сурактар аайынча ады јарлу билимчилер, баш специалисттер јетирӱлер эткен. Олор Якутиядаҥ, Москвадаҥ, Ираннаҥ, Германиядаҥ ла ӧскӧ дӧ јерлердеҥ.\nВласта Михайловна симпозиумныҥ стендовый сессиязында база турушкан. Ол јайалталу балдарла ӧткӱрилип турган иштиҥ байлык ченемелиле таныштырды. Онойдо ок ЮНЕСКО-ныҥ гимназиядагы клубындагы билим иш керегинде айтты.\nОнойып, калыктар ортодогы јаан учурлу бу кӧдӱриҥи ӧзӱп јаткан јаш ӱйениҥ билим шиҥжӱлерге јилбӱзин, јолын ачат.


Балдарыска сӱӱнчи сыйлайлы! - altaicholmon\nБыјыл эпидемиологиялык чочыдулу айалгала колбой, јаҥжыгып калган бир канча јаан байрамдар онлайн аайыла ӧтти. Јажыл јайдыҥ баштапкы кӱниндеги эҥ сӱӱнчилӱ, каткыла, ырысла, сӱӱшле толгон байрам — Балдарды корыырыныҥ албатылар ортодогы кӱни јууктап келди.\nБир јерде кӧп улус јуулыжарга јарабас деген айалгада балдарга байрамдык сезимди тӱҥей ле сыйлап, сӱӱндирер керек.\nОндый амадула текши ороон ичинде база ла Интернет колбуныҥ аргаларыла јӱзӱн-јӱкӱр акциялар, байрамдык кӧргӱзӱлер, ойындар ӧткӱрилери пландалат.\nГорно-Алтайскта кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинде каланыҥ Культура байзыҥы балдарды ла ада-энелерди эки спектакльдыҥ онлайн кӧрӱзине кычырат (ВКонтакте — https://vk.com/gdk_04 Одноклассники — https://ok.ru/group/61714687328293\n12 саатта «Сказка о попе и о работнике его Балде» деген спектакль башталар, тургузаачызы Вероника Попова. Бу јаркынду спектакль кӧрӧӧчилерди улу орус поэт А. С. Пушкинниҥ јайаандыгыла таныштырар.\nОндо эл-јон наадайларлу, ходуляларлу, орус кожоҥы ла кӱӱзи јыҥыраган, бијези айланган албатылык ойынды кӧрӧр аргалу. Онойдо ок ончозына таныш бу чӧрчӧк аайынча тургузылган спектакльда сӱӱнчилӱ алтай карганак болор. Ол ойын-кокырыла чӧрчӧккӧ алтайсу тыныш берип, оны оноҥ до јилбилӱ эдер. Бу спектакль јаан да, јаш та кӧрӧӧчилерге јакшынак сый болор деп, авторлор алаҥзыбайт. Спектакльдыҥ ӧдӧр ӧйи 45 минут.\n13 саатта «Зачарованный лес» деген кӱӱлик балет-чӧрчӧк башталар, оныҥ режиссеры Наталья Гладкова. Чӧрчӧктиҥ сюжеди С. Маршактыҥ «Он эки ай» деген чӧрчӧк-пьесазына тайанган. Јокту кызычакты ӧӧй энези айылынаҥ чыгара сӱрген. Кызычак куулгазын агаш-аразында болуп калат. Јалакай јӱректӱ кызычак ончозына јакшызын јетирип, бар-јок кӱчтерди ӧдӱп чыгат. Куулгазын сӱмелӱ эпши кызычакты Фея эдип кубултып ийет. Оныҥ кийнинде бу кызычак ончо јакшы улусты корулап јӱрер. Бу балет-чӧрчӧк бијениҥ тилиле кӧрӧӧчилерге јӱрӱмде не эҥ учурлу болгонын кӧргӱзет.\nСпектакльдардыҥ кийнинде кӧрӧӧчилерге «Чӧрчӧк — балдардыҥ нӧкӧри» деген онлайн-викторина ӧдӧр. Сурактарга чын каруулар берген баштапкы туружаачыга сый табыштырылар. Сурактарга карууларды ВК јондык сетьте ГДК-ныҥ группазына аткарар керек (https://vk.com/gdk_04).\nСпектакльдар кӧргӱзилген кийнинеҥ база бир канча ӧйдиҥ туркунына кӧрӧр арга болор.\nРеспубликаныҥ эл театры бу кӱндерде балдарга база спектакльдар сыйлайт. Оныҥ сайтында (http://www.dramteatr04.ru/) «Торко Чачак», «Танайак», «Лисонька-Лиса-Добрая-Душа» деген спектакльдар кӱӱк айдыҥ 22-чи кӱнинеҥ ала кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱнине јетире кӧргӱзилер.\nКаланыҥ башкартузы балдарга учурлап, фото ло видео иштердиҥ кӧрӱ-маргаанын јарлаган. Оныҥ туружаачыларыныҥ эҥ артыктары ВКонтакте јондык сетьте «Горно-Алтайск кала» деген биригӱде кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинде јарлалар. Балдар јети ууламјыда маргыжат: кожоҥ, бије, јурук, репортаж, фото, јаражай ла эҥ оогош болчомдорго јайалта. Балдар бу биригӱге бойыныҥ видеолорын ла фотојуруктарын аткарып туружат. Кажы ла јеҥӱчилге турушкан ууламјызында профессионалдар кыскачак ӱредӱ ле онойдо ок ӧскӧ дӧ солун сыйлар эдер. Кӧрӱ-маргаанды каланыҥ администрациязы, оныҥ ӱредӱлик аайынча башкартузы ла јиит гвардеецтер тӧзӧп ӧткӱрет.\nМайма аймакта балдарга «Амадап јӱргенинде ырыс» деген челлендж башталган. Балдар 30 секунд видеолорында бойыныҥ амадулары керегинде куучындайт. Эҥ артыктарын база сыйлар сакыйт.\nЈаан калаларда бу аҥылу аайла ӧдӱп јаткан байрамга учурлай јаан магазиндер, саду фирмалар товарларыныҥ бааларын јабызадып, оогош клиенттерине јарамыкту акциялар ӧткӱрет. Онойдо ок коронавирус ӧйинде бассейндер, спортзалдар, балдарла иштейтен јӱзӱн-башка тӧс јерлер балдарга келер ӧйгӧ јеҥилтилген баала абонементтер алар арга тӧзӧйт. Бу солун иш-керектиҥ турултазында, иштебей, туруп калган ӧрӧ адалган учреждениелер бир эмеш те болзо акча-манат јууп, акча јанынаҥ «јыртыктарын» да болзо бӧктӧп алар, ада-энелерге де јеҥилтилген баала садыжып алары јарамыкту.\nЈаҥжыкканы аайынча бу байрам ӧйинде волонтерлор ло ӧскӧ дӧ килеҥкей улус балдардыҥ тураларына, эмчиликтерине барып, јакшы керектер эдедилер.\nИштебей отурган улуска быјылгы байрамдык кӱн балдарыла кожо болор јакшынак арга берет. Јаан улусла кожо тату курсактар белетеп, кожо ойногоны балдарга јаан сӱӱнчи болор. Ырысту болорго, болчомдорго кӧп неме керек јок ине — ада-энезиниҥ ајарузы, сӱӱжи, јылузы керек. Айылда ла отурып, бу кӱнге учурлай, тууразында да улуска јакшы керектер эдер аргалар јеткилинче. Балдарга болуш јетирип турган фондтор ороон до, телекей де ичинде кӧп, тергееде де бар. Эмезе јӱрӱмниҥ кӱч айалгаларына кирген балдарла, аргазы кирелӱ билелерле кийим-тудумла да, ойынчыктарла да ӱлешсе, јакшы болуш болор.\nБу байрам шак андый балдарды корыыр амадула тӧзӧлгӧн. Экинчи телекейлик jууныҥ кийнинде кӧп балдар ада-энези, јадар јери јок артып, ажанарга болуп уурданып, јошкындап, оорып, суузап јӱрген. Јаан улус бу айалганы ајарып, Парижте ого учурлай ӱй улустыҥ конгрезин ӧткӱрген. Шак бу конгрессте амыр-энчӱ учун jана баспай тартыжарыныҥ ла балдарды корулаарыныҥ сурактары кӧрӱлген ле ол jанынаҥ черт берилген. Бу ла jылда Ӱй улустыҥ телекейлик совединиҥ Москвада ӧткӧн сессиязыныҥ ижинде байрам окылу jарадылган. 1950 jылда кичӱ изӱ айдыҥ баштапкы кӱнинде Балдарды корыырыныҥ албатылар ортодогы кӱни баштапкы ла катап темдектелген.\nНениҥ учун байрамды темдектеерине кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱни талдалган дезе, ол керегинде мындый јетирӱлер бар. Экинчи телекейлик јуудаҥ озо, 1925 јылда Кыдаттыҥ баш элчизи США-да јӱрген. Бу јорыгында ол Америкага келген ӧскӱс кыдат балдарды табып, бир јерге јууп, олорго албатызыныҥ чӱм-јаҥдарыла јайга учурлалган байрам ӧткӱрген. Балдарды ол тойо азыраган, сӱӱндирген, ойноткон. Бу јакшынак керекти јаандар јакшы кӧргӧн лӧ оноҥ ло балдарга байрам тӧзӧӧр деген санаа табылган деп айдыжат.\nБалдарды корыырыныҥ албатылар ортодогы кӱнинде бойыныҥ маанызы бар. Оныҥ jажыл ӧҥи jаш ӱйениҥ ӧзӱминиҥ, ар-бӱткенле тудуш болгоныныҥ, бийик тӱжӱмниҥ темдегин керелейт. Оныҥ ӧҥи jакшыга jӱткӱген кӱӱн-санаала база jуук колбулу. Jер-энени айландыра улустыҥ сӱрлери jуралган. Олордыҥ ӧҥдӧри — кызыл, сары, кӧк, ак ла кара. Олор jаан да улус, jаш та балдар бой-бойын тооп jӱретениниҥ ле jер-телекейдиҥ эл-jоны бой-бойына тӱҥей эмес болгоныныҥ сӱр-темдеги. Чике ле ортозында jуралган Jердиҥ темдеги кижиликтиҥ текши айылы болгон шибее-jурты бек ле бузулбас болгонын керелейт.\nБалдар — кижиликтиҥ эҥ учурлу байлыгы. Кижиликтеҥ ончо Јер-телекей камаанду. Балдарысты бис, јаан улус, канайда таскадарыс, неге ӱредерис, кандый јозок кӧргӱзерис — оноҥ телекейдиҥ келер ӧйи, су-кадыгы, чырай-кылыгы камаанду. Оны јаҥыс ла бу байрамдык кӱнде эмес, јаантайын билип, ундыбай јӱрер керек.


Јӱрӱминиҥ тискини бойыныҥ колында - altaicholmon\nЈӱрӱминиҥ тискини бойыныҥ колында\nЭмдиги ӧйдӧ акча-манат иштеп аларга сӱрекей кӧп улус бӱдӱн јер-телекей ичиле јоруктап јӱрет. Олордыҥ тоозында алтай да улус ас эмес. Олор керегинде бичимелдерис газетте улайын чыгып јат. Бӱгӱнги куучыныста бис база ла, байла, алтай улус эҥ ле кӧп барып турган, Сахалин ортолыкка једерис.\nБу солун фотојуруктаҥ слер алтай эр Дмитрий Геннадьевич Шортовты кӧрӧдигер. Дмитрий тӧрӧл Алтайынаҥ ыраакта јадып иштеп келгенинеҥ бери туй ла јирме јылдаҥ ажа берди. Оныҥ салым-јолы, јадын-јӱрӱми керегинде телефон ажыра ӧткӧн эрмек-куучыныстаҥ кычырыгар.\n— Мындый јаан кӧлӱк кӧрбӧгӧн кижи элдеҥ ле озо ол керегинде сураар кӱӱним келет. Је ле деген бу кӧлӱкле маҥтадарга кӱч пе, ол нени эдет, бескези, кеми кандый?\n— Ишмекчи нӧкӧримниҥ ады — БелАЗ, бескези 240 тонна, тууразы 6,4 м, узуны 11,5 м кире, бийиги 6 м кире. Ол 130 тонна кош кӧдӱрип тартат.\nУур да болзо, сӱрекей иштеҥкей кӧӧркий. Бис карьерде кайа-таштыҥ јерин тартып иштейдис. БелАЗла маҥтадарга оныҥ јаан кемин сезип, ӱренижип ле алар керек.\n— Кӧлӱктердиҥ баатыры эмтир. Тӧрӧл тергеедеҥ 20 јыл кайра чыгып, иштеп јӱрген јолыгар сӱрекей јилбилӱ болгон болбой. Ол керегинде элбеде куучындап берзер?\n— «Алтайдыҥ Чолмоны» тӧрӧл газедис ажыра ончо алтай эл-јонло эзендежип ийейин. Jакшылар ба, кӱндӱлӱ jерлештер!\nМен 1982 jылда Кан-Оозы аймактыҥ Мӧндӱр-Соккон јуртында чыккам. Ондо ло тогус классты божодоло, Горно-Алтайскта ПУ-28-те агаштаҥ мебель эдер уска ӱренгем. 1997-2000 jылдарда профессияны алып, военкомло куучындажала, черӱге баргам. Красноярский крайдыҥ Ужур-4 деген калазында ракетный черӱлерде эки jылга черӱчил молјуларымды бӱдӱрдим. Тӧрӧлимге jанып келеле, 2004 jылда јуучыл контрактла Чечен јериндӧӧн атангам. 2005 jылда Алтайга келип, бир эмеш ле јадып, токынап болбой, Сахалиндӧӧн jӱре бергем. Ол 2006 јыл болгон.\nБери келерге бастыра документтерди јууп алгам: дипломноҥ ала јуучыл билетке jетире. Сахалиндӧӧн келеле, озо баштап балыкла иштегем. Ондо ишјалысты тӧлӧбӧгӧн. Оноҥ дипломды тудунып алып, тудум иштер бӱдӱрип турган фирмадӧӧн ишке киргем. Бир айды иштеп ийеле, алган баштапкы ишјалым 25 муҥ салковой болгон. Ол јылдарда ол јаан акча, тӱҥдештирзе: Алтайда ӱредӱчилер ол тушта 6 ла муҥ салковой алып туратан.\nТудум иштерде эрчимдӱ кыймыктанып иштеер керек. Оныҥ шылтузында алтай уулдыҥ бӧӧрӧгинде таштар кыймыктап, тыҥ шыралаткан. Сананып турала, Газпромдӧӧн каруулчык болуп кирип кӧрӧр деп шӱӱдим. Каруулчык болуп иштеп, улусты кӧрӱп, куучындажып, кандый предприятиеде иштезе јакшы, айалгаларын, ишјалын-эжин уккам. Онойып, каруулдаҥ чыгып, јопон предприятиеге ишке киргем.\nЈопон предприятиеде оҥдожып-куучындажатан тил английский болгон. Айдарда, английскийле бичиктер садып алып, школ ӧйиндегизин эске алып, билгирлерди тыҥыдып, бир ай кире ӧйдӧҥ кожо иштегендерле английскийлеп јартажып баштагам. Тайландецтерле, јопондорло, индонезиецтерле, американецтерле. Ол предприятиеде ижим учун быйанду самара берилген, оныҥ ӱстине 5 муҥ салковой акча (база ол тушта кем јок сый).\nГазпромдо иштеп jӱреле, эш-нӧкӧримге jолуккам. Керектӱ акчаны иштеп алганым тискинчиниҥ тап-эригин аларга ӱренер арга берген. Ӱредӱни божоткон, тап-эрик колго кирген кийнинде, ПАТП-дӧӧн ишке киргем. Ондо КамАЗту маҥтадып иштеп турала, Е категорияга ӱренип алгам.\nОл јыл кышкыда коркышту jаан кар тӱшкен учун Алтайыма јанарга келишпеди. Мында бир ле кар јаап, шуургандаза, кӧп јолдор туй бӧктӧлип калатан јерлер…\nJаскыда ПАТП-даҥ чыгып, Южно-Сахалинсктеги предприятиеге ишке киргем. «Восток Холдинг» деген ол предприятие бӱдӱн Сахалин областьла иштейт. Фукусимада кызалаҥ болгон ӧйдӧ директорыс бисти Южно-Курильск аткарган. Ары барып, ол ортолыкка јетире јол јазап иштегенис, ондо айалгаларды бойыстыҥ кӧзисле кӧргӧнис.\nИштеп jӱреле, вахта деген немедеҥ чӧкӧгӧм: эш- нӧкӧрим айылда, мен ыраакта… Оныҥ учун база бир таныжым-најымга телефон согуп, куучындажып, Углегорскто ДРСУ-дӧӧн ишке киргем. Ээчиде амыралтам ӧйинде БелАЗ-ла маҥтадып ӱренип алгам.— Айдарда, БелАЗ-ка јетире јолыгар мындый болгон. Эш-нӧкӧрӧр кажы јердиҥ, бала-баркагар керегинде база айдып ийзер?\n— Эжим Татьяна — Бурятияда чыккан, је оогошто ло ада-энезиле бейин келип, мында ла ӧскӧн кижи. Эки уул чыдададыс. Кыпчак сӧӧктӱ уулдардыҥ аттары — Александр ла Алексей, 11 ле 6 јаштарлу. Сахалин балдарымныҥ тӧрӧли болуп калды. Олор качан да Алтайында болбогон. Олордыҥ јаанаарын сакып јатканча, пандемия келген, Сахалин узакка бӧктӧлгӧн. Је эмди, байла, айалгалар кирелензе, узун јолго шыйдынарыс, билемди тӧрӧлимле таныштырарым.\nБош ӧйдӧ jайгыда уулдарымды ээчидип алала, стадиондо футбол ойнойдыс. Ӧскӧ дӧ бар балдарды айдып алып, футбол ойноорго јилбиркедип, кӧндӱктиредим. Алдындагы ӧйлӧрдӧ јеҥил атлетикала, футболло тазыктырынган эдим. Мында ойногонымды кӧрӱп, јуунты команданыҥ уулдары сураар: «Дядя Дим, тебе сколько лет?». 40 јашту дезем, бӱтпей тургылаар. Олордыҥ санаазыла, бис — јажы јаан улус, айылда ла отурар керек. Балдарым ӱренип турган школдыҥ футболло јуунты командазы једимдӱ ойнозын, узы бийиктезин деп, кезикте олорго удура кыргыз уулдарды тургузып ойноттырадыс. Јеҥӱлер бисти узак сакытпас деп билдирет.— Ондо текши јадын-јӱрӱм, Алтайга кӧрӧ, кандый, мынаҥ ары јанар кӱӱн бар ба?\n— Алтайдаҥ ырааганым јирме јылдаҥ ажа берди. Эжимниҥ ада-энези, јуук улузы мында. Ишјал, Алтайга кӧрӧ, канча кире артык. Јиткеде кредиттӱ кижиге ол јаан учурлу эмей. Квартира алып, токунап калганыс. Оныҥ учун бир ле аай пенсияга јетире мында ла јӱрӱп иштеерим. Оноҥ ары кандый болоры кӧрӱне берер…\nАлтайдагы тӧрӧӧн-туугандарга, нӧкӧрлӧргӧ, кӧрӱш-таныштарга коркышту jаан эзенимди jетиредим!\nДмитрийле мынайып телефон ажыра таныжып, бичижип, куучындажып, ол ачык-јарык, јакшы кижи деп оҥдоп алдым. Орус албатыныҥ «Јакшы кижиге кайда да јӱрерге эптӱ» деген кеп сӧзи де санаама кирди. Оныҥ учун Дмитрий «јакшы иш ле болзо, билеҥ јаныҥда болзо, кайда ла јадарга јараар» деп айдат. Чып ла чын: улусла кижи кӱӱндӱ, ачык-јарык, керсӱ, буурзак болзоҥ, олор до сеге удура келер, јапсыыр, болужар. Керек дезе сеге кӧрӱжип, јаман кылыктулар да тӱзелер.\nДмитрий Южно-Сахалинсктеҥ беш саат маҥтадар ыраакта турган Углегорск деп калада јадат. Јерлештериле туштажып, кӧп тоолу кӧрӱш-таныштарыла јаантайын колбуда јӱрет. Аргазы јеткенче ончозына ла болужар кӱӱндӱ. Бу ла јуукта Мӧндӱр-Сокконныҥ улузыла јылу туштажу ӧткӧнин куучындады.\nАндый да болзо, ас тоолу алтайларыска ыраада барып иштеерге келижип турганы кунукчылду болот. Оныҥ учун Алтайынаҥ ыраакта чыдап јаткан Александрды ла Алексейди, энези Татьянаны билезиниҥ јааныла кыйалтазы јогынаҥ Алтайла таныжып качан бирде келзин деп кычырадым. Дмитрийге солун эрмек-куучын учун быйан айдып, јӱрӱмниҥ тискинин мынайып ла бек тутсын деп кӱӱнзейдим!


Сӧӧк болзо - ӱйезин, сӧс болзо, учурын билзин - altaicholmon\nАлбатыныҥ аш-курсагы кумран-јебрен ӧйлӧрдӧҥ ала байлу, ару ла ток болгон деп айдарга јараар. Албаты азыраган малыныҥ да, аҥ-куштыҥ да сӧӧк-тайагына, эди-јуузына чебер болгон. Ак сӱттеҥ белетеген курсак-тамагын да алза, таҥынаҥ бӱткӱл ӱредӱ ине. Алтай кижи ар-бӱткенниҥ балазы болордо, јӱрген јӱрӱми, иштеген ижи, ичкен-јиген курсак-тамагы ар-бӱткенле колбулу деп айдарга јараар. Бичимелимде албаты аш-курсакла колбой айтканын, байланганын бичип ийерге турум.\nАк сӱт – кижиниҥ јогын да, барын да ӧрӧ кӧдӱрер ток аш-курсак. Сӱтти јерге тӧкпӧс. Ай эскиде, кӱн ашканда, эҥирде айылдаҥ чыгарбас, кижиге бербес. Сӱтти улуска берзе, эки калбак урумды ойто бойына уруп алар. Ак сӱттиҥ байын буспай тутса, уй бачым соолбос, сӱди јанбас, эмчеги балутыбас, кезилбес. Айылдыҥ улузы мӱргӱӱлге чыкса, оныҥ кийнинде ӱч-тӧрт кӱнге бай тудар: айылдаҥ сӱт чыгарбас, ийтке-кискеге бербес. Јаскыда оок малды акталаза, база байланар, сӱтти айылдаҥ чыгарбас.\nАйылда одына јӱзӱн-базын сӱрее-чӧп салза, одын ак сӱтле кӧдӱрерге јарабас. Оныҥ учун алтай кижи одын сӱреен ару тудар учурлу деп, азыйда јаан јашту улус балдарын оогоштоҥ ала ӱреткен.\nКургаткан аарчыны сары сарјула кожо булгап, малдыҥ куугына урар. Мынайда белетеген сарјуны кадыктаган сарју деп айдар. Талканды кургак аарчыла кожо булгаар, ачыган сӱтти кайнадып, эјегей, быштак сыгар. Ашты (арбаны, буудайды) куурып, чарагын малдыҥ каазазыла эмезе кузуктыҥ эмилиле кожо сокыга согуп, чокчок эдер. Белетеген аш-курсакты кышка аҥылу ӱкпектерге салар.\nӰӱчениҥ база бир бӱдӱми мындый болор. Койды сойоло, ичи-кардын арчыыр. Канын чичке карынына, јумурга урар, јӧргӧмди эдер. Јууны суккан телӱӱнди, буурды, бӧӧрӧкти, малдыҥ куйкалаган бажын-шыйрактарын койдыҥ кӧксине сугуп, агаш тишле койдыҥ тӧрт санын карчый туттурып салар. Ӱӱчени јаскаары бузар.\nСогум соксо, бу ла кӱн малдыҥ бажынаҥ јаактарын айрып, бирӱзин кайнадар. Баштыҥ тумчугыныҥ кемирчегин јибес, нениҥ учун дезе балдары чимириктӱ, тумчугы оорыыр дежер.\nКойды сойзо, баштапкы уулына койды ӧзӧтпӧс, бажын сойып, арчытпас эмтир. Јарынды бӱдӱнге кайнадар. Јарынныҥ эдин јаҥыскан јибес, ӱлежип јиир керек. Јарынныҥ сӧӧгиниҥ кырын оодып, јымжак кемирчегиниҥ бажын сый тиштейле, ийтке берер. Јарынла билеечи улус кижиниҥ салымын кӧрӱп јат. Оныҥ учун бӱдӱнге таштабас.\nӦжӱнниҥ сӧӧгин эки учынаҥ јарбас. Оныҥ эдин кижиге берзе, алган кижи ойто јандырар учурлу. Кары сӧӧкти карындажы јок кижи таштабас. Кызалаҥ јылда јаҥыскан арткан јуучылды ӧштӱлер олјолоорго сананган. Јуучыл карыны оттыҥ јанына кадап салган. Олјочылар карыныҥ сомын тӱнде кӧрӱп, коркып јууктабаган. Оныҥ учун јодо-кары учурлу.\nКаруулу мен деп, кары эдин таштаба,\nЈокту мен деп, јодо эдин челдебе.\nКары сӧӧк карындашка бодолду. Оныҥ учун карыны јаҥыс кижи челдебес. Оны ага-карындашту, эје-сыйынду кижи челдеер. Јодо-карыныҥ эдин кижиге бербес, кижинеҥ албас — бойлоры ортодо ачыныжар, ӧӧркӧжӧр.\nБогоно кабырганы оогош уул балага јидирбес — сыны кыска болор.\nЈӱректи туура кеспес, узада кезип, канынаҥ арчып кайнадар, бажын јибес.\nМал-аштыҥ сӧӧк-тайагын узада јарып, балага јилигин берер, сӧӧкти тал-ортозынаҥ јарбас.\nОок малдыҥ бӧӧрӧгин бӧлӧзиле кожо ӱлежер. Малдыҥ кејирин јибес, оны јиген кижи соҥында тамактадар деп айдыжатан. Мӧӧнгӧ кан урар эмезе кургадала, сарју урар. Таҥдайды уул балага берер, колы ус болор дежер. Јумурдыҥ бажын кезип јибес, очоктыҥ бажы тужына јапшырар. Јумурдыҥ бажы отко тӱшпезе, уул јалтанбас болуп ӧзӧр.\nТилдиҥ бажын оок балдарга јидирбес, «тили курчып, керижер, тижи курчып, тиштежер» деп, јаан јашту улус айдатан.\nЈеени јарынды челдеп јатса, таайы кирип келзе, јарынды таайына берер. Таайы јеенине карыны бербес те, кӧзине јибес те.\nЭтти тиштезе, тижин куру артырбас, тиштиҥ бажына кичинек эт артыргызар.\nМал сойзо, ӧдине тӱкӱрип, кижи-эш, ийт-куш баспас јер јаар таштаар.\nБала кеберкек болзын деп, томык сӧӧкти јазап челдеер.\nТоро мен деп, томыкты куугарта челдебес, тойу мен деп, торсыкты бӱдӱнге чачпас.\nКыптуны чачпас — балдары јаан јолдор ӧдӧр, укаалу-санаалу болор. Мӧӧнниҥ туйук учын чачып ийер — мӧӧн чилеп туйук, тенек болбозын деп.\nШагай-кажыктарды челдӱге чачпас, таштабас. Оноҥ ӧскӧ аш-курсактаҥ аштап-суузаарыҥ деп сӧс бар.\nУйку бести јибес, бу бес малдыҥ ичи-кардынныҥ ортозында јӱрет. Оны кезип, кижи, ийт-куш баспас јерге таштаар.\nОтко ӧлгӧн, ӱрелген мал-аштыҥ эдин, маала ажынаҥ белетеген курсак-тамакты салбас. Онойдо ок кижи божогон айылдаҥ экелген курсакты отко салбас.\nКезик јаан билер-угар улус от-очогына чочконыҥ эдин, јерлик аҥ-куштыҥ, балулалган, шыркалаган тындулардыҥ эдин кайнатпай јат.\nКойдыҥ-малдыҥ сӧӧк-тайактарыныҥ ады: баш сӧӧк, баш јаак, сӱскенек, мойын арка, уча сӧӧк. Колдыҥ-буттыҥ сӧӧк-тайактары: јарын (кемирчеги), ӧжӱн, кары, кош кары, туйгак, кекпейектер, јалмаш, тӧҥмӧк, томык, јодо, кош јодо, торсык сӧӧк, кажык, туйгак, кекпейектер. Богоно кабырга, орто ло јоон кабыргалар, сӱме кабырга, тӧш, тӧштиҥ калбак кемирчеги.\nАлтай кижиниҥ аш-курсагы оныҥ ич-ӧзӧгинде јӱретен јӱрӱми. Бу јӱрӱмди чеберлеп, билгенин быжулап, чӱмдеп јӱрер керек. Эмдиги јиит ӱйе аш-курсагын билип, чӱм-јаҥын тооп, јӱрӱминде тӧкпӧй-чачпай тузаланзын деп кӱӱнзейдим.\nАш-курсакла колбулу белге-темдектер:\n*Казанныҥ тӱбин ичсе, јииттиҥ той-јыргалында јут-јулакай болор.\n*Ыксыза – эт јиир.\n*Тӱш јериҥде кижиге сӱт берзеҥ, мал-аш чыгымтыыр.\n*Кӱн ээчизеҥ, кулагыҥ јылыыр.\n*Мал азыразаҥ, ток јӱрериҥ.\n*Сӧӧкти ӱйелеп омыр,\nСӧсти учурлап айт.\n*Сӱттӱ бее кулунга тузалу,\nСӱмелӱ јиит јонго тузалу.\n*Аш аҥканынаҥ танылу,\nАлбаты јуртынаҥ танылу.\n*Мал азыраганныҥ оозы ӱстӱ.


Ӧрттӧрди болдыртпазын ајаруда тудар - altaicholmon\nӦрттӧрди болдыртпазын ајаруда тудар\nКӱӱк айдыҥ 7-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин республикада кызалаҥду айалгаларла тартыжары ла ӧрт болбозын јеткилдеери аайынча иштеп турган камыстыҥ ээчиде јуунын ӧткӱрген.\nОлег Хорохордин јуунныҥ ижин баштап, бойыныҥ куучынында мынайда темдектеген: «Калганчы он јылдыҥ туркунына Россия Федерацияныҥ тергеелеринде јаан ӧрттӧр болоры кӧптӧп турганы темдектелет. Эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмине качалаҥын јетирген јаан ӧрттӧр 2010 јылда Тӧс федерал округта, 2015 јылда Хакасияда ла быјыл кандык айда Забайкальский крайда болгон. Кӱӱк айдыҥ баштапкы кӱндеринде андый ӧрттӧр Курганский областьта улус јаткан 20 тураны јоголтып салган. Таҥ эртедеҥ ширтеп кӧргӧниле, Оренбургский областьта отко он тура алдырткан. Бу болгон бастыра ӧрттӧр јурт ээлемге айдары јок јаан коромјы јетирген, оноҥ улам улус божогон, ороонныҥ инфраструктуразы ла эл-јонныҥ јӧӧжӧзи ӱрелген.»\nБашчыныҥ айтканыла, отло колбулу јеткерлӱ учуралдар улус кӧп лӧ сабазында ӧртти болдыртпазын јеткилдеер некелтелерди толо бӱдӱрбей турган шылтактардаҥ улам болуп јат. Јурт ээлемниҥ јерлеринде кургак ӧлӧҥ ӧртӧлӧт. Улус анайда ок дачаларын, садтарын ла огородторын арутап, сӱрее-чӧпти ӧртӧгилейт. Оноҥ улам ӧрт башталат. Чындап та, Алтай Республиканыҥ јеринде мындый айалгаларды болдырпазын јеткилдеерге бу суракты кызалаҥду айалгаларла тартыжары аайынча комиссияныҥ јуунына чыгарып, шӱӱлтелерле угужып, тузалу ла керектӱ јӧптӧр чыгарып алар некелтелер турат.\nТергееде ӧрт болбозын јеткилдеери аайынча кандый иштер ӧткӱрилип турганы керегинде јетирӱни Россияныҥ МЧС-ныҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ јааны Андрей Бурлаков эткен. Јыл башталганынаҥ ала бистиҥ тергеениҥ јурт ээлеминде тӧрт ӧрт болгоны темдектелген. Бир ӧрт Кош-Агаш, ӱч ӧрт Улаган аймакта чыккан. Кӧксуу-Оозы, Майма ла Кан-Оозы аймактардыҥ фермерлериниҥ ле аргачыларыныҥ ээленген јерлеринде кургак ӧлӧҥ кӱйген. МЧС-тыҥ Алтай Республикадагы башкартузы бӱгӱнги кӱнде чочыдулу айалгалар болор аргалу 736 объектти бойыныҥ ајарузында тудат. Бу јерлерде ӧрттӧрдиҥ айалгаларын шиҥдеп турган федерал органдар улай ла мониторинг ӧткӱрет. Тооломго СПК-лар, СПоК-тор, ООО-лор, КФХ-лар, ЛПХ-лар, пасекалар ла оноҥ до ӧскӧлӧри кирип јат. Бу объекттер кичӱ аргачылыктыҥ предприятиелериниҥ тоозына кирет. 2016-2018 јылдарда олор «шиҥжӱниҥ каникулдарында» болгондор ло оноҥ улам олордо кандый да шиҥжӱлӱ иштер ӧткӱрилбеген. 2019 јылда Россия Федерацияныҥ Генеральный прокуратуразы кичӱ аргачылыктыҥ объекттерин шиҥдеп кӧрӧри аайынча јӧп чыгарган. Бистиҥ тергееде шиҥжӱлӱ иштер Чамал аймакта «Эјеган» деп ООО-до, Шабалин аймакта Барагаштагы СПК-да ла «Марала-Толусома» деген ООО-до ӧткӱрилер. Чамал аймакта дезе шиҥжӱлӱ иштер ӧдӱп калган. Ӧрт чыгарыла колбулу сурактарда олорго ајару болбогон.\nРоссияныҥ МЧС-ныҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ јааны А. Бурлаковтыҥ јуунда айтканыла, тергееде бӱгӱнги кӱнге јетире ӧрткӧ алдырткадый 73 јуртта 203 километр јер шиҥделип кӧрӱлген. Ӧрт болбозын јеткилдеерге јурт јеезелердиҥ гран-кыйуларыныҥ јерлерин тракторло сӱретен иштер бастыра муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ тӧзӧмӧлдӱ ӧткӧн. Је бу иштер Чой аймакта јӱк ле 40%, Улаган аймакта 85% ле Турачак аймакта 91% бӱткен. Шабалин аймакта дезе ӧрткӧ алдырткадый јурттар јок. Республикада ӧрт болбозын текши јеткилдеерге јурт ээлем аайынча министерствого кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнине јетире тергееде иштеп турган товарэдеечилердиҥ реестрин тургузып, оны МЧС-тыҥ башкартузына ийер керек. Јурт ээлем аайынча министерство анайда ок кӱӱк айдыҥ 15-чи кӱнине јетире товар эдеечилер ортодо ӧртлӧ тартыжары аайынча јартамалду иштерди ӧткӱрип, ол керегинде јетирӱни МЧС-ка кӱӱк айдыҥ 17-чи кӱнине јетире эдер учурлу. Јуунда МЧС-тыҥ башкатузыныҥ јааны олор бу сурактарды бойлорыныҥ ајарузында кыйалтазы јогынаҥ тудар деп айткан.\nКызалаҥду айалгаларла тартыжары ла ӧрт болбозын јеткилдеери аайынча иштеп турган аҥылу камыстыҥ јуунында тергеениҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ јаандарына кӧрӱколбу ажыра база чокым јакылталар берилген. Муниципал тӧзӧлмӧлӧр быјылгы јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 8-чи кӱнинеҥ ала бистиҥ тергееде ӧртлӧ тартыжарыныҥ аҥылу режими тӱгенгенче јетире јурт јеезелердиҥ јаандарыла кожо олордыҥ јаткан јеринде айалгаларды шиҥжӱлеп, ӧрт болдыртпазын бастыра јанынаҥ јеткилдеер учурлу. Некелтелерди бускан ла бӱдӱрбеген учуралдар керегинде МЧС-тыҥ тергеелик башкартузына јетирер керек. Бу аайынча бӱткен иштердиҥ турурултазы МЧС-тыҥ башкартузында 2019 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ баштапкы кӱнинде кӧрӱлер. Муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ КЧС-тары ла ОПБ-лары кӱӱк айдыҥ 15-чи кӱнине јетире Алтай Республиканыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министерствозыныҥ тергеелик бӧлӱктериле ӧртлӧ тартыжарыныҥ јӧптӧжӱлерин тургузып, оны тузаланарын баштаар учурлу.\nТергеениҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министри Евгений Ларинниҥ айтканыла, Алтай Республикада кандык айдыҥ 15-чи кӱнинеҥ ала ӧртлӧ тартыжарыныҥ аҥылу режими иштеп јат. Республиканыҥ агаш аайынча фондында кандык айдаҥ ала сегис ӧрт болгон. Текши кеми 9,64 гектар јерде беш ӧрт ӧчӱрилген. Кӱӱк айдыҥ алтынчы кӱнине јетире Майма аймакта 12,0 гектар јерде ӱч ӧрт чыккан. Бу ӧрттӧрдиҥ ончозы бир кӱнниҥ туркунына ӧчӱрилген. Олор ӧртлӧ тартыжарыныҥ ээжилери бузулганыла колбулу. Майма аймактыҥ јеринде ӧрт чыкканы керегинде керек МЧС-тыҥ башкартузына ла јаҥ корулаар органдарга табыштырылган. Тургуза ӧйдӧ бурулу улусты бедиреп табары аайынча иштер ӧдӱп јат.\nЕ. Ларин тергеениҥ агаш аайынча фондында ӧртлӧ тартыжатан аҥылу 12 автоном учреждение тӧзӧлгӧн деген. Олордо химический станциялар иштеп јат. Агаш аайынча фондто анайда ок ӧртлӧ тартыжарына керектӱ јазал-инвентарьлардыҥ 20 пункты тӧзӧлгӧн деп темдектеген. Аҥылу автоном учреждениелер 222 специалистле јеткилделген. Министерство олорго ӧрт ӧчӱрерге 53 техника чыгарган. Олордыҥ тоозында суу тартатан башка-башка бӱдӱмдӱ автоцистерналар, аҥылу тракторлор ло бульдозерлер бар. «Авиалесоохрана» автоном учреждениениҥ ишчилери Ми-8Т вертолетто аҥылу технический белетениш ӧткӧндӧр. Десантно-пожарный службаныҥ ӱредӱзин 55 кижи, ширтеечи-летчиктердиҥ курстарын 5 кижи ӧткӧн. Јаскыда ла јайгыда ӧрттӧрди ӧчӱреринде бистиҥ тергееде Ми-8 таҥмалу эки, R-44 таҥмалу бир вертолет тузаланылар. Ми-8 МТВ 1 таҥмалу вертолет дезе тургуза ӧйдӧ Энгельс калада ремонтто. Ол бу ла кӱӱк айда чыныкталып јазалар.\nАр-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министерство аҥылу коруда турган Катунский, Алтайский заповедниктердиҥ, Сайлукемдеги нацпарктыҥ башкартуларыла олордыҥ јерлеринде ӧрт ӧчӱрери јанынаҥ јӧптӧжӱлер тургускан. Быјылгы јылда ӧртлӧ тартыжарына текши тооло 1308 кижи ле 459 техника белетелген. Министерстводо тӱндӱ-тӱштӱ тергеелик диспетчерский служба ла бӱдӱмјиниҥ 8-800-100-94-00 номерлӱ телефоны иштеп јат. Горно-Алтайсктагы, Оҥдойдогы авиабӧлӱктерде ле «Карасук» деген пунктта ӧрт ӧчӱреринде тузаланатан артыкташкан авиабензин белетелген.\nЈурт ээлемниҥ министри Владислав Тахановтыҥ айтканыла, олордыҥ ведомствозында 2019 јылда ӧртлӧ тартыжарыныҥ аҥылу планы тургузылып јӧптӧлгӧн. Бу план аайынча бастыра муниципал тӧзӧлмӧлӧр јакылталар алган. Јурт ээлемниҥ ишчилери јаскы иштерди ӧткӱрип турала, кургак ӧлӧҥди ӧртӧбӧс, аҥылу техниканы, артыкташкан солярканы, сӱркӱшти ле бензинди ӧйинде белетеп алар учурлу. Ӧртлӧ тартыжарыныҥ сурактары министерствоныҥ коллегиязында ла јаскы иштерди ӧткӱрерине учурлалган јуундарда кӧрӱлип шӱӱжилген. Тургуза ӧйдӧ Алтай Республиканыҥ јурт ээлеминде 1231 ээлем иштеп јат. Ол тоодо јурт ээлемниҥ 95 предприятиези, 1091 фермер (крестьян) ээлем ле 45 кооператив. Министр јурт ээлемниҥ ишчилери республикада ӧртлӧ колбулу чочыдулу айалгаларды болдыртпазын јеткилдеерге бастыра ийде-кӱчин салып иштеп јадылар деп угускан.\nКызалаҥду айалгаларла тартыжары ла ӧрт болбозын јеткилдеери аайынча иштеп турган камыстыҥ башкаруда болгон јуунында Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ, министерстволордыҥ, комитеттердиҥ, јаҥ корулаачы органдардыҥ чыгартулу улузы ла бир кезек аймактардыҥ јаандары турушкан. МЧС-тыҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ јааны А. Бурлаков бу јуунда анайда ок јаскы сууулардыҥ айалгазы керегинде јетирӱ эткен. Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган О. Хорохордин јуун ӧйинде муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарыла видеокӧрӱ ажыра колбу туткан.