«Уулчак тужымда курулгак оору мени «тегелеген» ле эди» - altaicholmon\nВиталий Уинниҥ ады-јолы бистиҥ тергееде элбеде јарлу. Ол дзюдо, самбо кӱрештерле Россияныҥ спортыныҥ узы. Анайда ок самболо Россияныҥ эки катап чемпионы. Кӱрештиҥ бу бӱдӱминде республикада телекейдиҥ чемпионыныҥ адын адаткан эҥ баштапкы кижи. Јаркынду једимдерге јеткени учун ого «Россияныҥ спортыныҥ нерелӱ узы» деген бийик ат адалган. Је бу спортчы оогошто курулгак оорула оорып, ӱчинчи группалу кенек бала болгонын кӧп улус билбес те болордоҥ айабас. Бӱгӱн јарлу кӱрешчиле ӧткӧн эрмек-куучынды јарлап турубыс.\n—Виталий, озо баштап чыккан-ӧскӧн јеригер, ада-энегер керегинде кыскарта куучындап берген болзогор?\n—Мен 1987 јылда кичӱ изӱ айдыҥ јирме бежинчи кӱнинде Горно-Алтайскта чыккам. Ада-энем Юрий Николаевич ле Светлана Васильевна Уиндер деп улус болор. Адам бастыра ла јӱрӱминде Кан-Оозы аймакта милицияныҥ ижинде иштеген. Энем ӱредӱчи кижи. Сӧӧги кӧбӧк. Адамныҥ сӧӧги дезе кара тодош. Ол Кан-Оозында иштеп турарда, бис калада јатканыс. Мен бир јаштуда адамныҥ иштеп турган јери јаар кӧчӱп, Кан-Оозында, Кайрукунда ла Јабаганда јатканыс. Алты јашка јетире Јабаганда ӧскӧм. Эмди бу јерди јӱрегиме јуук тӧрӧл јуртым, эл-јонын дезе јерлештерим деп, јаантайын тооп ло карузып јӱредим. Меге алты јаш болордо, энем ле экӱ кала јаар ойто кайра кӧчкӧнис. Адам Кан-Оозында артала, анда амыралтага чыкканча иштеген. Јети јаштуда Горно-Алтайскта тӧртинчи таҥмалу школго баштапкы класска баргам.\n—Оору-јобол бары јаҥыс школ тужында јарталган ба?\n—Эйе. Ручканы колдорыма келиштире тудуп болбой, тыҥ ла шыралаган эдим. Энем оны чын тударына айылда ӱредип таскаткан. Школдо диктанттар бичигемде, тетрадьтыҥ линиязында базылган эрмектердиҥ јолдыктары тыйрык-мыйрык болуп чыгатан. Андый шыралаштыҥ бажында, ӱредӱдеҥ де эмес, кӧп лӧ сабазында байа кемзиништеҥ ле туйуксыныштаҥ улам, кожо ӱренген балдардаҥ соҥдоп туратам. Курулгак оору «јаанап» каларымда, 10 јаштуда јарталган ине. Айылдагы улус эмчилерге баштанган. Энем мени табып турарда, аркадагы сӧӧктиҥ јетинчи ӱйези јеринеҥ эмеш јылып калганын јаҥыс ол тушта билгенис. Канайдар? Нени эдер? Атпаҥдаштар ла санааркаштар тыҥ ла болгон эмей.\nБалдардыҥ эмчилигиниҥ неврологы дезе мени бастыра јанынаҥ кӧрӱп, ДЦП-лу уулчак эмтир деп айдып, кенек улустыҥ комиссиязына ийген. Анайып, эмчилердиҥ јӧптӧгӧниле, 10 јаштуда сакыбаган јанынаҥ ӱчинчи группалу кенек бала болуп калгам. Энем айакка суп уруп бергенде, оны столго тургузып јадала, тӧгӱп алатам. Ӧдӱктеримниҥ буузын буулап болбойтом. Бу оорулар эмди ундылып калган. Је сабарлардыҥ тыркыражы ӧтпӧгӧн. Ол ло тыркырактаҥ улам маргаандарда удура чураган кӱрешчиниҥ кеп-куртказынаҥ ала койып, эп-сӱме бӱдӱрген ӧйдӧ, колдорымныҥ тырмактары сынып, кӧп катап чучураган эдим. Мындый айалгаларга эптежип, карын, марын табып алгам.\nЭкинчи класста ӱредӱни айылдыҥ јуук јанындагы сегизинчи таҥмалу школдо улалтар деп шӱӱшкенис. Ӱренетен программа элбеп барарда, балдардаҥ ойто ло артып баштагам. Энем бу учуралда эмчилердеҥ справка алып, мени айылда ӱренерине кӧчӱрген. ДЦП-даҥ улам экинчи класстаҥ ала сегизинчи класска јетире айылда ӱренерге келишкен. Ӱредӱчилер урокторды айылда ӧткӱрген. Јаан класстарда программа там ла уурлаган. Баш айланып, кӱӱн булгалып, куску келип турар неме табылган болгон. Санаамды да ычкынган ӧйлӧр болгон эди. Энем мени килеп, школдоҥ јайымдап, ӱренбейтен академ алган.\n—Айдарда, Слер ол ло ДЦП-даҥ улам бир канча јылга чыгара чек ӱренбегенигер бе?\n—Ӱренбегем. Бала тушта кижи су-кадыгыныҥ айалгазын оҥдоп турган эмес. Јаҥыс оромдо јаткан уулчактарла биригип, кере ле тӱжине тышкары сыр-ойында јӱретем. Кӱскиде тогузынчы класска барар керек болгон, је мен деген кижиде эмчилердеҥ «бронь» бар. Бир кӱн уулчактар бӧс согор фабрика болгон јерде самбоныҥ спортзалы ачылган, ого бисле кожо барарыҥ ба дешкен. Барбай база. Кере тӱжине канайып соотоп јӱретен. Бут-кол, сын-арка иштебегей, је башта мее јеринде ине. Удаган јокто бир тӱҥей борчолор јуулыжып алала, самбоныҥ секциязына бичидип барганыс. Бисти «Алып» спортзалдыҥ тазыктыраачылары Сергей Јуракаевич Аткунов ло Роман Романович Чичинов јылу уткыган эди. Энеме айтпай, самбого анайып јӱрӱп баштагам. Кӱрешке тегиндӱ барбаган болбойым. Байла, адамныҥ каны тарткан. Ол бойыныҥ ӧйинде самболо, «классикала» база кӱрешкен кижи ине.\nКату ӧйлӧр болгон. Ол тушта улуска ишјалды јарым јылдаҥ ажыра бербей туратан. Ада-энем калада да јаткан болзо, је айылында уйлар туткан. Бис олордыҥ бозуларын ла кичееп божобойтоныс. Акча једишпей турарда, автобустардыҥ токтодуларына келип, бидондо сӱт садатаныс. Мениҥ садыжатан јерим Кучияктыҥ оромында «Јажыл магазин» дейтен токтодуда болгон. Энем дезе бӧс согор фабрика турган јерде садышкан. Кезикте јерлерисле солыжып туратаныс. Мен Ткацкийге келип, «Алып» спортзалдыҥ кӧзнӧктӧриниҥ алдына турала садышкан кӱнде уулдар залдыҥ кӧзнӧктӧрин ачып, «Виталя, тренировкага тӱрген кел!» деп кыйгыргылайтан. Сӱдимди бачымдап садып, зал јаар јӱгӱретем.\n—Энеҥ сени туйкайын самбого јӱрӱп турган деп угала, токтодорго до сананган деп уккан эдим.\n—Спортзалга келип, тазыктыраачыларла јарташкан эди. Энемниҥ айткан сӧстӧри кулагымда эмдиге јетире јаҥыланат: «Эмчилер ого комиссияда спортко тазыктырынарга чек јарабас деп айткан. Бала белине эби јок јыгылза, айса база ӧскӧ кандый да келишпестер болзо, тӧжӧктӧҥ туруп болбой јадып калар. Оноҥ до коомой болордоҥ айабас». «Коомой» деген сӧстиҥ учурын јаанап келеле оҥдоп турбай. Ол тушта дезе мениҥ ӧзӧк-буурымды сок јаҥыс санаа ээлеген: тазыктыраачылар кандый бир маргаандарга апарза, канайып та болзо, адамныҥ айылда кӧргӱзип берген «удушающий» (Виталийдиҥ уулчак туштагы санаазы) дейтен эп-сӱмезин бӱдӱреле, јеҥӱ алар керек. Бот, ол тушта чемпион кижиле куучындажып кӧрӱгер…\nБаштапкы ла катап Алексей Иженерович Ялбаковтыҥ эземине учурлалган республикан турнирде турушкам. Маргаандарда меге удура чыккан «ӧштӱлеримди» јеҥип, ӱчинчи тудушта Россияныҥ уулдар ортодогы первенствозыныҥ јеҥӱчили Валера Сороноковко учурагам. Ол мени јеҥип албай база. Коркышту ла тыҥ кородогом. Је андый да болзо, бу маргаандарда 48 килограмм бескеде кӱлер медаль ойноп алгам. Менеҥ ырысту кижи ол кӱн, байла, болбогон. Удурлажаачымныҥ оозын туй тудуп, «удушающийди» эдип ийгениме не аайлу сӱӱнгем. Спорттогы јолымда шак бу эп-сӱме меге баштапкы медаль экелген.\nМаргаандар ол кӱн туку орой эҥирде тӱгенген. Нӧкӧримле кожо Ткацкийдеги токтодуга јетире автобусту једеле, анаҥ ары айылыма, Дубовый рощага јетире, јойу баргам. Орой кӱс турган. Кар јаап јат, мен деген кижи, грамотамды ӱлӱштебеске, оны койныма сугуп алала, сӱӱнчилӱ јанып јадырым. ДЦП да, оныҥ коомой болор салтары да санаада јок. Энем орой эҥирге јетире маргаандарда болгонымды угала, јаҥыс ла арбанат. Кайралымды — грамотамды койнымнаҥ чебер чыгарып келеле кӧргӱзеримде, чырайы эрип, кӱӱн-санаазы кубулган. Ол эҥирде чагылган кӧстӧрим энеме, байла, кӧпти јартаган.\n—Бӱдӱн-јарым јыл ӧдӧрдӧ, эмчилер Слердеҥ кенек кижиниҥ группазын алып салган эмес беди?\n—16 јажым толордо, комиссияга ойто барганыс. Эмчилер су-кадыгымды лапту ла шиҥдеген эди. Кӱрешке јӱрӱп турганымды угала, «сенде, уул, ӧрӧ тартынып ӧзӧтӧн аргалар јеткилинче бар турбай» дешкен. Анайып, ӱчинчи группаныҥ кенегинеҥ чыгарып салгандар. Улустыҥ ортозында јӱрӱп, јонјӱрӱмдик адаптацияныҥ аргаларын тузаланары токтоп јатканына баштапкы ӧйлӧрдӧ кородогоныс, је оноҥ темиге бергем. Спортзалга келзем, Сергей Јуракаевич: «Виталий, сен јӱрӱмде кем болорго тургаҥ?» — деп сурайтан. «Адам ла чылап, полицейский болорым» — дейтем. Андый болзо, ӱренер керек деп айдатан. Ойто 9-чы класска отургам.\n—ДЦП-ны јеҥеле, бир ӧйдӧ спорттоҥ чӧкӧгӧн дӧ, мактыҥ толкузына экчеткен де бойыгар бу ла одоштой омок-јимек отурыгар…\n—Слер менеҥ кайкал этпегер (каткырат). Је дзюдоло, самболо јилбиркеп, олорго тазыктырынганым бастыра ла јанынаҥ мӧрлӱ болды деп айдарга јараар. Кӱреш ол јаҥыс ла медальдар ойноп алары эмес ине. Самбо — ол бӱткӱл философия. Мында су-кадык јӱрӱмниҥ ээжилери салынган. Јопон јеринде табылган дзюдоны дезе Конфуцийдиҥ ӱредӱзиле јуук колбулу деп айдар керек. Ол кижини јакшы кылык-јаҥга таскадат.\n9-чы класста ӱренеримде, Горно-Алтайскта эр улус ортодо Россияныҥ Азиат јанындагы тергеелериниҥ чемпионады ӧткӧн. 16 јаштуда бу маргаандарда спорттыҥ узыныҥ нормативин бӱдӱргем. Ол ло јылда республиканыҥ ӱренчиктериниҥ кичӱ олимпий ойындарында турушкам. Ӱренчик тушта спорттыҥ узы болорго сӱрекей оморкодулу болгон. Бу ла ӧйдӧ педколледжтиҥ физкультура аайынча бӧлӱгине ӱредӱге киргем. База бир јылдаҥ дзюдоло Россияныҥ спортыныҥ узы боло бергем. Јииттер ортодо Сибирьде бастыра маргаандарда јеҥгем, је Россияныҥ первенствозында сӱре ле «тайкылгам».\n2009 јылда Владимир калада Россияныҥ эр улус ортодо чемпионадында туружып, телекейдиҥ эки катап чемпионы Илья Хлыбовты јеҥген эдим. Је бу чемпионатта јӱк ле 2-чи јер алгам. Оныҥ турулталарыла Европаныҥ Италияда болгон чемпионадында турушкам. Ончолорына ойноттырып, кӱӱним сооп, кӱрештеҥ кенерте чек чӧкӧгӧм. Јодомдо, белимде сынык-бычыктар болгон. Спортты артыргызып, ончозын чечилбес эдип чиймей буулап саларга санангам. Је кайдаҥ… Россияныҥ ээчиде чемпионады Ярославльда ӧткӧн. Мында финалда Илья Хлыбовты 2:1 балла јеҥип, ороонныҥ чемпионыныҥ адын адаткам. Пъедесталдыҥ эҥ бийик тепкижине экинчи катап Нижнегородский областьтыҥ Выкса калазында кӧдӱрилгем. Телекейдиҥ чемпионыныҥ адына 2011 јылда Вильнюста једингем. Бу маргаандарда финалда Болгарияныҥ кӱрешчизи, телекейдиҥ ӱч катап чемпионы Борис Борисовты 4:0 балла јеҥгем.\nУулчак тужымда курулгак оору-јобол ӱредӱмге ле спорттогы јолыма мынайып «камдалышкан» эди. Оны јеҥип чыгарына физкультура ла спорт сӱрекей јаан камаанын јетирген деп айдар керек. ДЦП оорулу болгон уулчакка учына јетире бӱткени ле иженгени учун ада-энеме јабыс эҥчейедим. Спортзалга јол баштаган уулчактарды дезе јаантайын тӱш јеримде кӧрӧдим. Олор эмес болзо, мен бу јӱрӱмде та кем болор эдим… Айдары јок јаан болушты тазыктыраачыларым Сергей Јуракаевич Аткунов ло Роман Романович Чичинов јетиргендер. Самболо Россияныҥ јуунты командазыныҥ баш тазыктыраачызы Дмитрий Викторович Трошкинге аҥылу башка быйан. Арга берилген болзо, мен кижи кӱӱндӱ бу ӧрӧкӧнниҥ ӧбӧкӧзин јаан таныктардаҥ јурап, бичиир эдим.\n—Виталий, јилбилӱ куучын-эрмек учун јаан быйан.\nРедакциядаҥ: Самбо кӱрешле телекейдиҥ чемпионы, Россияныҥ спортыныҥ нерелӱ узы Виталий Уинге 31 јаш. Ол сӱӱген эш-нӧкӧри тӧӧлӧс сӧӧктӱ Экемелле кожо Уали деп уулчак чыдаткылап јат. Олордыҥ уулчагына 2 јаш 8 ай. Јерлеш спортчы уулчагын антыгарлу најызы, спорттыҥ нерелӱ узы, Россияныҥ ла телекейдиҥ эки катап чемпионы, Телекейлик кубоктыҥ эки катап јеҥӱчили Уали Куржевтиҥ адыла адаган.\nВиталий Уин тургуза ӧйдӧ Горно-Алтайскта спорттыҥ кышкы бӱдӱмдери аайынча республикан спортшколдыҥ директорыныҥ ордынчызы болуп иштейт.


Мигранттардыҥ тоозы 8 муҥнаҥ кӧп - altaicholmon\nОлордыҥ кӧп сабазы азыйдагы Советский Союзка кирген ороондордыҥ, темдектезе, Тӧс Азияныҥ, Молдованыҥ, Украинаныҥ улузы. Jуук Кӱнчыгыштаҥ, Тӱндӱк Африкадаҥ келип турган улус база бар.\nАлтай Республикага јажытту келип турган мигранттар ас. Россияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча погранбашкартузыныҥ јетиргениле, бу јылдыҥ сегис айыныҥ туркунына мигранттардыҥ учедына 8000-наҥ кӧп улус тургузылды.\nТап-эриктер корыычы органдар миграция јанынаҥ јасактарды бузуп турган учуралдарды илезине чыгарарга эки муҥнаҥ кӧп шиҥжӱлер ӧткӱрген. Оныҥ шылтузында административный јанынаҥ кӧп кезедӱлер эдилди. 500 учурал ӧскӧ ороондордыҥ улузын јалдап иштедетен јасактарды бусканыла, 400 кире учурал мигранттар Россияныҥ јеринде јӱретен јасактарды бусканыла колбулу.\n²скӧ ороондордыҥ 20 кире кижизин тӧрӧлине јандырарга келишкен.


Ороон кеминде јарлу компания - altaicholmon\nОроон кеминде јарлу компания\nЈаҥар айдыҥ 22-чи кӱнинде Энергетиктиҥ кӱни — профессионал байрам темдектелет. Бистиҥ айылдарыста электроот ло јылу шак ла бу улустыҥ ижиниҥ шылтузында болуп јат.\nТергеебисте тӧзӧлгӧн «Солнечная энергия+» ООО јаҥыс ла республика ичинде эмес, је анайда ок текши ороон кеминде јарлу компания. Оныҥ јӱрӱмде бӱдӱрген ӱлекерлери улустыҥ јадын-јӱрӱмин јеҥилтерине јаан камаанын јетирет. Бӱгӱнги бистиҥ эрмек-куучын бу компанияныҥ генеральный директоры Андрей ЯЛБАКОВЛО ӧдӧт.\n–Андрей Николаевич, 2020 јыл «Солнечная энергия+» ООО-го кандый јыл болды деп айдарга јараар?\n–Быјылгы пандемияла кожо аргачылардыҥ айалгазы бастыра јанынаҥ кӱч болды. Биске база једишкен ле. Компаниябыс кӧп сабада автономный станциялар аайынча иштеген. Ол ло фермерлердиҥ, адаручылардыҥ, кичинек турбазалардыҥ ижи турбаган ла ол ло кеминде артып калган. Быјыл алтан ӱч оогош станция тургусканыс. Ол 300, 400, 500 Вт-ныҥ станциялары. Јӱк ле светке, телевизор кӧрӧргӧ эттире. 5 кВт-ныҥ тогус станциязын тургусканыс. Андый кичӱ станциялар тургузар иш быјыл улалган. Нениҥ учун дезе, бистиҥ јурт ээлем аайынча министерство јанынаҥ фермерлерге ајару эдилет. Андый станцияларга керектӱ јазалдар алганы учун министерство фермерлерге субсидия-акча берет. Андый государственный болуш учун бу ууламјыда улустыҥ садып алар аргалары ол ло кеминде артып калган деп айдарга јараар.\nКомпаниябыстыҥ ижиниҥ кеми јабыстап тӱшпеген, иштеп турган улузыныҥ тоозы ол ло бойы арткан, ӱзеери бир кижи де кожулган. Автономный ӱлекерлердеҥ база айдатан неме – кӱӱк айдыҥ бажында гидроэлектростанция тутканыс. Ол баштапкы андый ӱлекер болгон. Јакыткан кижи Виктор Леонидович Яныканов. Ол кижиниҥ ээлеминде трансформатор туруп јат. Виктор Леонидович бисле кожо чоттомолдор ӧткӱрген. Чоттоп ийеристе, андый кичӱ гидроэлектростанцияны туткан кийнинде, јайгыда турбазага амырап келген улусты электричестволо јеткилдеерге јараар ла тӧрт-беш јылдыҥ бажында ого салынган акчаны јандырып алар деген шӱӱлтеге келгенис. Виктор Леонидовичтиҥ ээлеминде свет бар да болзо, андый кичӱ электростанция тургусканыс.\n–Оныҥ ийдези канча?\n–10 кВт. Кӧп саба ишти, ол тоодо трубопроводты, бетонный иштерди Виктор Леонидович бойы эткен. Бис дезе јӱк ле турбинаны, машинный залды экелеле, тургузып ийгенис. Оноҥ озо андый турбинаны бис Алтын-Кӧлдӧ «Истюба» базада тургускан болгоныс. Је ол автономный станция болгон. Мынызы база автономный, је кышкыда суу тартылып калза, олор оны ӧчӱреле, јазалдарды јуунадып алат. Тегин сетьтеҥ база электричество алат. Анда болгон трансформаторды буспагандар, анайып тузаланар деген чындык шӱӱлте эткендер. Ол андый солун ӱлекер болгон деп айдар керек.\nОноҥ ӧскӧ «Алтайэнергосбыттыҥ» Новосибирсктеги филиалы конкурс јарлаган болгон, олордыҥ иштеп турган тураныҥ ӱстине кӱнниҥ ийдезиле иштеер станция тургузары аайынча. Бис ол конкурсты ойноп алганыс ла 35 кВт ийделӱ станцияны тургусканыс. Новосибирск тыҥ ла кӱндеп турган кала эмес эди. Је андый да болзо, јакыдып турган кижиниҥ кӱӱни биске јаан учурлу. Оныҥ да учун бу ишти бӱдӱргенис. Эмди окупаемость дегени канча кире болоры бир јылдаҥ кӧрӱне берер. Темдектезе, ГЭС-ке чыгымдалган акчаныҥ кайра јандырузыныҥ ӧйи тӧрт-беш јыл болзо, кӱнниҥ ийдезиле иштеер станциялардыйы эмеш узак болуп јат.\nБаза бир объект — Турачак аймактыҥ Чуйка јуртында кӱнниҥ чогыла, анайда ок дизельный одырула иштеер станция тутканыс. Бу аймакта Чуйка јурттаҥ башка база да тӧрт деремнеде тургускан автономный станциялардыҥ ижин јеткилдеп јадыс. Чуйкада станцияны тударына керектӱ акча бюджеттеҥ чыгарылган, оныҥ ийдези 30 кВт.\nБистиҥ уулдар Киргизиядӧӧн белен кичӱ ГЭС-тер аткарып ийет. Андагы партнерлорыс телефон согуп ийзе, бис олорго керектӱ кичӱ ГЭС-терди јуунадып аткарадыс. Андый кичӱ ГЭС-тер јуур завод тударга сананганыс, је ого арбынду акча керек. Оныҥ учун ол шӱӱлтедеҥ мойноп ийгенис. Кичӱ ГЭС-терге јакылтаны алала, автоматиказын бастыра бойыс белетейдис. Керектӱ подшипниктерди, валды Бийсктиҥ заводторында јазададыс. Оноҥ бастыра колбоп јуунадала, јакылта берген кижиге аткарадыс. Эмди бу ла тоолу кӱн кайра Узбекистаннаҥ 40 кичӱ ГЭС-ке баштану-заявка келген. Олордо электричествого јаан суру бар. Суулары дезе кышкыда тоҥбой турган учун, ол станциялар јайы-кыжы иштеер аргалу. Эмди бу ууламјыда олорло куучын-эрмек ӧткӱредис. Технический привязканы, байа бир бетонный иштерди олор бойлоры эдер. Бис јӱк ле кичӱ ГЭС-терди јуунадып, олорго аткарарыс.\nӦдӱп јаткан јыл туркунына мындый иштер эдилген. Оныҥ учун комудаар арга јок. Иш араайынаҥ барып јат. Бу тоологон иштер автономный станцияларла колбулу. Компаниябыска эҥ јаан кирелте экелип турган ӱлекерлер – ол кӱнниҥ ийдезиле иштеер јаан станциялар тудары болуп јат. Былтыр республиканыҥ ичинде 120 МВт ийделӱ станциялар тудуп салганысты билеригер. Мында база андый станциялар тударында учур јок. Бӱгӱнги бастыра пиковый тӱштеги энергия-ийдени республика бу станциялардаҥ алат. Айас, јакшы кӱндерде ол ийде крайдӧӧн дӧ барат. Андый кӱндерде бис электрический ийдениҥ доноры боло бередис. Эҥирде, тӱнде ол электроийде сетьтердеҥ келет.\nОныҥ да учун бис андый станцияларды ӧскӧ тергеелерде тудар иштерди ӧткӱргенис. Оренбургта, Самарада, Ставропольдо. 2020 јылда бис јӱк ле Калмыкияда андый станция тутканыс. Оныҥ ийдези 25 МВт. Ӧскӧ конкурстарда ойнодып ийгенис. Пандемияла кожо ӧскӧ компаниялар андый станцияларды тударына јарлалган конкурстарда бааларды тыҥ тӱжӱрип, ойноп алган. Је адакыда бирӱзи де объекттерди ӧйинде табыштырып болбогон.\n—Андый конкуренттер кӧп пӧ?\n–Олор јок ло јанынаҥ чыгып келген фирмалар. Оноҥ бойлорыныҥ аргаларын јазап билбей тура, бу иштерди эдерге алтам эткен. Је учы-учында андый турултага келгендер.\nБис дезе, бир ле јаан станция тутканыс. Оныҥ учун иш тӱгенерде, ол ло монтажник, электрик болуп иштеген кӧп саба улусты иштеҥ божодып ийерге келишкен. Кем де Тӱндӱк јаар, кем де ӧскӧ ишке барган. Бистиҥ вахтала кожо, ас ла болзо, 30-40 кижи барып, јайы-кыжы иштеп турган болгон. Быјыл ол улус Калмыкияда объекттиҥ кийнинеҥ иш јок артып калган. Бу биске јаман темдек, је андый да болзо, јаан станциялар тударына керектӱ бир де техниканы сатпаганыс. Эзенде јылда Алтайский крайда, ол ло Калмыкияда станциялар тудулар. Хакасияда кӱнниҥ чогыныҥ ийдезиле иштеер станция тудары темдектелет. Бис ол конкурстарда туружарыс, ойноп алзаас, бистиҥ улус ол объекттерди тударга барар.\n– Слердиҥ башкарган компаниягар кандый бир ӱлекер-проекттерде инвестор база болуп јат…\n–Эйе, бис акча иштейле, бойыс кандый бир ӱлекер-проекттерге акча чыгарадыс. Былтыр 50 миллион салковойго јуук акча иштеп алала, агропарк тудар иштерди баштаганыс. Тергеебисте АПК тӧзӧлгӧн лӧ ого кӧп заготовительдер кирип турганын билер болбойор. Бис бастырабыс биригеле, «Амза» деп агрокомплекс тӧзӧгӧнис. Оныҥ адын узак ӧйгӧ адап болбой, учы-учында «Амза» деп адайтан шӱӱлтеге келгенис. Айдып та ийерге јеҥил, лейблын чыгарып салганыс. Оны тудар иштер кочкор-тулаан айларда башталган. Объекттиҥ экинчи бӧлӱгин јылдыҥ учына јетире тудуп салар керек болгон, је келишпей калды. Бу ла пандемияла кожо керектӱ јазалдар оройтып келген. Улус та ас, ол ло ташла иштеп турган узбектер, кыргызтар, таджиктер Россияга келбеген. Оныҥ учун иштеер улус јокко јуук болгон. Эмди агропарктыҥ ачылтазын 2021 јылдыҥ кӱӱк айына кӧчӱрип салдыс.\nБистиҥ бастыра аҥылу техника садылбаган, олорло иштеп турган улус, ПТО-ныҥ бӧлӱгиниҥ, юридический бӧлӱктиҥ, офистиҥ ишчилериниҥ тоозы астадылбаган, бастыразы иштеп јат. Чындап, былтыр бисте бойыстыҥ электротехнический лабораториябыс ачылган. Анда база улус иштейт. Бу улусты агропарктыҥ ижине кӧчӱреле, иштеҥ чыгарбай, кичееп алганыс.\n–Штатта канча кижи иштейт?\n–Јӱк ле офисте 37 кижи иштейт. «Солнечный энергия+» ООО-ныҥ текши ишчилериниҥ тоозы 178 кижи. Олордоҥ 94 кижи бу ла станциялардыҥ ижин јеткилдейт. Инвесторлор ол станцияларды тудала, јӱре берген. Улус иштеер 94 јер тӧзӧлгӧн. Анайда ок ол станцияларды каруулдап турган улустыҥ тоозы јӱс кижинеҥ кӧп. Бойоор до кӧрӧр, 200 кире кижиге иштеер јерлер тӧзӧлгӧн.\nОл ло кӱнниҥ чогыныҥ ийдезиле иштеер станциялар айландыра чеденделген. Ол чеденниҥ ичине койлор божодып баштаганысты уккан болбойор. Баштап андый јараду бергилебей турган болгон. Не дезе, койлор байагы паннельдердиҥ ӱстине чыгар, кабельдерди чайнаар деген јастыра шӱӱлте эткендер. Койдыҥ ла эчкиниҥ башказын оҥдогылабай турган ине. Кӧксуу-Оозы, Оҥдой, Кош-Агаш аймактарда станцияларга койлорды божотконыс. Олор андагы ӧлӧҥди јип салат, койлорды сугаратан скважиналар да анда бар. Анайып, бис чеденниҥ ичинде ӧлӧҥди чаппай јадыс. Улустыҥ койын да ийттер, бӧрӱлер тутпайт, кой кабыраачы да керек јок. Андый ченелте ӧткӱргенис ле ол јарамыкту болгонын кӧргӱскен.\nКелер јылда иш болор деп иженип јадыс. Агропарк тудулган кийнинде, анда иштейтен 47 јер тӧзӧлӧр. Технологтор, операторлор, каруулчыктар ла оноҥ до ӧскӧзи.\nБыјылгы пандемияла кожо кыйналып туруп иштедис. Бир бӧлӱкте улус оорып калар, оноҥ ойто бирӱзинде… Андый да болзо, иш улалып барган.\nЭзенде Јазулуда, Кӧӧдӧ кичӱ ГЭС-тер тударын темдектейдис. Мынаҥ озо бис јӱк ле Турачак аймакта кичӱ станциялардыҥ ижин јеткилдеп турган болгон болзобыс, быјыл биске Улаган аймактыҥ Јазулу јурты кожулган. Анда «Чолушман энерго» ООО тӧзӧп салганыс ла эмди јербойыныҥ эки кижизи иштейт. Электроот чаган айдаҥ ала тӱни-тӱжи берилет. Чоттомолдор ӧткӱреристе, электроийдениҥ 80 процентин кичӱ ГЭС-теҥ алар арга болор. Оныҥ учун бу ӱлекерди бӱдӱрер деп амадайдыс. Быјыл Јазулуга кабельный интернет ӧткӱрилген. Анда јӱрӱм јаранган деп айдарга јараар.\nБис автономный станция тургускан клиенттеристи бир де таштабай, јаҥы технологиялар чыкканда, андыйларыла јеткилдеерге кичеенедис. Бисте 400-ке јуук андый улус бар. Јылдыҥ сайын биске кайда да 50 андый станциядаҥ кожулып јат. Кӧп саба улус ол станцияларын јаҥыртадат.\n–Турлуда андый автономный станция тургустырарга канча кире акча керек?\n–20 Вт-ныҥ станциязыныҥ баазы 27 муҥ салковой. 45, 600 Вт сурап турган улус бар. 5 кВт-ныйы 400 муҥ салковойго једет. Јурт ээлем аайынча министерство бу ууламјыга субсидия-акча берет. Таҥынаҥ фермер турлузында андый модульдарды тургустырган болзо, чыгымдалган акчаныҥ 90 процентин министерство јандырып берет. Андый субсидия-акча јок болзо, јылында автономный 15-20 станция тургузадыс. Болуш башталза ла улустыҥ тоозы кӧптӧй берет. Бу ууламјы аайынча јурт ээлемниҥ республикан министерствозыла јуук колбуда иштейдис.\nЭдилип турган иштер керегинде айдар болзо, агропарктыҥ јеринде электрозаправка тудадыс. Бу ла јуук кӱндерде оныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧдӧр. Ол электромобильдердиҥ заправказы болор.\n–Бисте андый кӧлӱктер бар ба?\n–Эки-ӱч андый кӧлӱк бар деп билерим. Бу баштапкы мындый электрозаправка болор. Олорды мынаҥ ары Чой, Турачак аймактарда тудары темдектелет. Мындый объект тудар деген шӱӱлтени МРСК Сибири эткен. Олор биске андый баштаҥкайла баштанарда, бис олорды јӧмӧшкӧнис. Удабастаҥ электротакси тӧзӧӧрис, ол ло аэропорттыҥ пассажирлерин тартарга керектӱ болор. Автодомдорго токтойтон јарамыкту јерлер тӧзӧӧрис.\n–Спонсорлык болуш јетирип турганарды база билерис.\n–Эйе, андый болуш база јетиредис. Удабастаҥ ла Јаҥы јыл болор. Мыныла колбой Соок Таадактыҥ сыйларын аларга болужадыс. Кажы ла јылдыҥ учында, ол јыл кандый да кӱч ӧткӧн болзо, ада-энезиниҥ ајарузы јок, ӧскӱс арткан балдарга бис компанияныҥ адынаҥ, мениҥ адымнаҥ эттире тату сыйлар табыштырадыс. Быјыл андый 140 сый алынган. Олорды јондык организацияларга табыштырарыс, олор оноҥ ары балдарга јетирер. Биске андый болуш јетирер деген баштанулар болот. Быјыл Чой аймактаҥ андый баштану болгон.\nЧындап, бу ла бир канча кӱннеҥ, бодоштыра јаҥар айдыҥ 26-чы кӱнинде, Туу-Кайада «Лыжи мечты» деп адалган кӧдӱриҥилӱ керек-јарак ӧдӧр. Анда туучананыҥ комплекси ачылар. Ого былтыр бистеҥ 10 миллион салковой инвестиция-акча чыгарылган. Анда бэби-лифт деген јазал тутканыс. Эмди балдар узуны 140 метр тросло кырды ӧрӧ чыгып, тӧмӧн јыҥылаар аргалу болор. «Лыжи мечты» – ол кенек балдарга эттире белетелген јонјӱрӱмдик ӱлекер болуп јат. Болчомдор анда чанала јыҥылап ӱренип алза, оноҥ Комсомолкада јыҥылаар аргалу болор.\nБаза айдарга турган неме – ол бисте Адылбек Канитович Балабаев деген кижи бар. Ол бастыра јӱрӱмине Кош-Агаш аймакта энергетик болуп иштеген. 2014 јылдаҥ ала бисле кожо иштеп баштаган. Кош-Агаш аймакта кӱнниҥ чогыныҥ ийдезиле иштеер станцияны тузаланары аайынча бӧлӱктиҥ јааны болгон. Кийнинеҥ бери кӧчӱп келеле, республика ичинде кӱнниҥ ийдезиле иштеер станцияларды тузаланары аайынча службаныҥ јааныныҥ ордынчызы болуп иштеген. Эмди ол амыралтада. Бис бойыстыҥ адыстаҥ Адылбек Канитовичке «РФ-тыҥ нерелӱ энергетиги» деп ат-нере берзин деген ходатайство бичигенис. Андый јӧп берилген ле база ла тоолу кӱндердеҥ Адылбек Канитовичке бу јаан кайралды табыштырарыс.\n–Энергетиктиҥ кӱнине учурлай јакшынак кайрал эмтир.\n–Андрей Николаевич, башкарып турган компаниягардыҥ эдип турган ижи кӧп лӧ јарамыкту эмтир. Мынаҥ да ары кӧп тоолу ӱлекер-проекттерди једимдӱ бӱдӱрерге јолыгар ачык болзын деп кӱӱнзейдим.\n–Алкыш-быйан, айтканар келзин.


Кожоҥ олордыҥ канады - altaicholmon\nЈылдыҥ ла санатта ла культурада аҥыланган јайалталу јашӧскӱримге берип турган сый-премияны кичӱ изӱ айдыҥ 22-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Эре-Чуйдыҥ јайалталу эки балазына табыштырды. Олор Кош-Агаш аймактыҥ балдардыҥ санат школыныҥ ӱренчиктери. Россияныҥ балдарыныҥ хорыныҥ солисти, эстрадный вокалдыҥ клазыныҥ ӱренчиктери Самир Мамедов (кӱӱлик башкараачызы Акберен Сатканбаев) ло кӱӱлик класстыҥ баянисти Алим Какышев (ӱредӱчизи Айымгуль Токсанова). 2018 јылда бу сыйды Дильназ Майжегишева алган.\nЭре-Чуйдыҥ кожоҥчы балдары албатылардыҥ санадыныҥ Казаньда ӧткӧн «Тирӱ аржан-суу» деп калыктар ортодогы 12-чи кӧрӱ-фестивалинде јеҥӱчилдер болуп чыктылар. Самир Мамедов ло Дильназ Майжегишева 1-кы степеньниҥ, Райхана Актаубаева — 2-чи, Людмила Кудачина 3-чи степеньниҥ лауреаттары. Бу јиит јайалталар балдардыҥ «Ауен» деп образцовый ансамблиниҥ кожоҥчылары. Бис бу ӧмӧликтиҥ башкараачызы Акберен Сатканбаевле куучын-эрмек ӧткӱрдис.\n–«Тирӱ аржан-суу» деп заочный кӧрӱ-маргаан Татарстан Республиканыҥ культура аайынча министерствозыныҥ Грантыла, оноҥ культураныҥ проекттериниҥ «Mondo Creativo» деп тӧс јериниҥ јӧмӧгӧниле ӧткӧн. Бу фестивальда номинациялар кӧп болгон, бистиҥ балдар эстрадный вокалда турушкан. Мениҥ балдарым сӱреен эрчимдӱ турушты. Олор бистиҥ тергеениҥ албатыларыныҥ кожоҥдорын эмди ӧйгӧ келиштире јарандырып кожоҥдогондор. Бистиҥ «Ауен» – балдардыҥ «Ак кереп» деп фонды јӧмӧп турган хорыныҥ 2019-2020 јылдардагы туружаачылары. 2019 јылда Николай Диденко (операныҥ «Грэмми» акча-сыйла кайралдаткан кожоҥчызы, бу фондты тӧзӧгӧн кижи) бистиҥ балдардыҥ кожоҥын угуп, олорды бу проектке талдап алган. «Ак кереп» деп фондтыҥ хорында Арасей ичинде кӧп балдарлу, арга-чагы кирелӱ билелердиҥ балдары туружат. Крым Республикада ӧткӧн маргаанда 580 бала турушкан эди. Олордоҥ эҥ ӱнгир он тогус бала солистке јарадылган, ол тоодо Самир Мамедов. Олор Москва, Казань, Нижний Новгород, Самара ла Волга сууны јараттай турган јаан калалардыҥ сценаларында кожоҥдогондор. Јайалталу кызычак Дильназ Майжегишева бу хордыҥ солисттериниҥ тоозына база кирген. Бу јылдыҥ куран айында «Ак кереп» оноҥ арыгы јол-јорыгын темдектеп алды — деп, ол куучындаган.\nАкберен Сатканбаевтиҥ айтканыла болзо, ол кожоҥчы улустыҥ билезинде чыккан-ӧскӧн, оныҥ адазы бойыныҥ ӧйинде «Чуя» ансамбльда артист болгон. Акберенниҥ эјези Кульшат Канжиловна балдардыҥ санат школында иштейт. Оноҥ озо Кульшат «Бӱрлер» деп квартеттиҥ солисти болгон. Акберен Сатканбаев 2006 јылда АГИК-тиҥ хоровой бӧлӱгин божодоло, Тӧбӧлӧрдиҥ школында кӱӱниҥ ӱредӱчизи болуп иштеген. Мында ол кызычактардыҥ «Ауен тобы» деп ансамблин тӧзӧгӧн. Јайалталу кызычактар јаҥыс та аймак ичинде эмес, тергеелик кӧрӱ-маргаандарда, фестивальдарда туружып, јеҥӱ алгандар.\n2008 јылдаҥ бери А. Сатканбаев Кош-Агаштыҥ санат школына ла ЦДОД-ко ишке кирген. Ансамбльды «Ауен» деп адап, оноҥ ло ары једимдӱ ижин улалтып барды. Јылдар ӧдӱп, бу ансамбльдыҥ туружаачылары база солынып турдылар. Баштапкы кожоҥчылар эмди ады јарлу улус, культураныҥ специалисттери болуп калдылар: Дархан, Нурхан Самашовтор, Азамат Есимов, Аяжан Баянкенова. Эмди Данияр Жаксыбаев культураныҥ колледжинде ӱренип турган. Дильназ Майжегишева, Самир Мамедов, Людмила Кудачина культураныҥ университеттерине барарга амадайт. Людмила Кудачина «Ты супер!» деп телепроектте турушкан. Ол керегинде газеттерде кӧп бичилген эди. 2015 јылда «Ауен» образцовый ансамбль деп адаткан. Бу кожоҥчы ӧмӧлик јаан маргаандарда туружып, кӧп тоолу сыйларла кайралдаткан. Кош-Агаш аймак ичинде кажы ла байрам «Ауенниҥ» кожоҥчылары јок ӧтпӧй јат.\nСамир алтай тилле эптӱ кожоҥдойт\nАйлында ол экинчи бала. Оныҥ эјези бу јылда Барнаулдагы юридический колледжти једимдӱ божоткон. Самир Кош-Агашта В. И. Чаптыновтыҥ адыла адалган школдыҥ 6-чы клазын божоткон. Ол 3-чи класска јетире Горно-Алтайскта ӱренген. Болчомдордыҥ садында јӱрӱп турала, ол кӱӱлик конкурс-маргаандарда туружып, грамотала кайралдаткан. Оноҥ школго барарда, база кӱӱлик маргаандардыҥ јеҥӱчили болгон. Кош-Агашка 2019 јылда келеле, ДШИ-ниҥ эстрадный вокал клазына кирген. ДШИ-ниҥ директоры Роман Саланханов ол јылда П. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда бойыныҥ ойын-концертин берерде, Самир Мамедов «Адамныҥ ады», «Мен алтай уулчагаш» деп кожоҥдорын кожоҥдогон.\nСамирдиҥ айтканыла, бу концертке Николай Диденко келген. Ого Самирдиҥ кожоҥдоры јараган. Н. Диденко «Ауен» ӧмӧликтиҥ ӧскӧ дӧ балдарын «Ак керепке» кийдирген. Самир Волга суула јӱзип турган «Президент» деп керепке отурып, Алтын тегеликке кирип турган Арасейдиҥ калаларыла јорыктап, бойыныҥ јараш ӱниле кӧп тоолу кӧрӧӧчилерди кайкаткан. 2019 јылдыҥ кӱчӱрген айында ол «Сибирь отторын кӱйдӱрет» деп кӧрӱ-маргаанда Гран-При алган. Бу балдардыҥ јол-јорыгына Арасейдиҥ санадыныҥ нерелӱ ишчизи Владимир Кончев база јаан камаанын јетирген. Бастырароссиялык хордыҥ солисти болуп, јиит кожоҥчы «Джамайка» деп кожоҥын баштап, Крым Республикада кожоҥдоп, ады-јары чыккан. Оноҥ Чычкан јылды уткый, Самир Мамедов Кремльде ӧткӧн јаҥыјылдык чибиниҥ байрамына барып, «Сӱӱнчилӱ салкын» деп кожоҥын кожоҥдогон. Эне-адазы уулыла коркышту оморкоп, сӱӱнип јӱрет. Олордыҥ билезинде ол баштапкы кожоҥчы кижи. Самир школдо јакшы ӱренет, онойдо ок ондо јурук јураар јайалтазы база бар. Кудай јайалталу кижиге јайалтаны кӧп берер дегени чын болор.\n–Тергеениҥ башчызы Олег Хорохордин берген акча-сыйды мен кенек балдарга болуш эдип турган «Ак кереп» фондко кӧчӱрерим – деп, Самир Мамедов айтты. Бу кылык- јаҥ оныҥ килеҥкейин кӧргӱзет.\nДильназ – Чуйдыҥ тоорчыгы\nДильназтыҥ билезинде кожоҥчы улус бар. Јааназы ветерандардыҥ «Энчи» деп ансамблиниҥ кожоҥчызы, таай угынаҥ Еркин Ажимканов, Гульнур Мамырханова јарлу кожоҥчылар. Дильназ Кош-Агаштыҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ 8-чи клазын «Мактулу бӱк» алып божоткон. Дильназ ӱч јаштаҥ бери кожоҥ-кӱӱни сӱӱп ле ого јӱткип барган.\n2012 јылда ол ЦДОД-ко школго баргалак балдардыҥ группазына киреле, Акберен Сатканбаевле тушташкан. Мында ол Кудай берген јайалтазын оноҥ ары ӧҥдирип јарандырган. Эҥ баштапкы јеҥӱни ол 2012 јылда ӧткӧн Эл-Ойында «Таҥ-Чолмон» кӧрӱ-маргаанда алган. Эмди ол эҥ артык солисттердиҥ бирӱзи. Ол кожоҥныҥ кӱӱн-санаазын оҥдоп, оны кӧрӧӧчилерге чокым јетирет. Кӱӱге ол ончо бойын беринип, айылында ла класста албаданып, бош ӧйин база кӱӱге берет. Ол кӱӱле тынат, јӱрет деп айтса, јастыра болбос. Дильназ куучыны јардак, јаан улусты тооп јӱрер јымжак јӱректӱ јалакай бала. Ол эне-адазыныҥ кару балазы. Ол бойыныҥ јуруктарын, роликтерин соцсетьтерге саларын сӱӱбейт.\n2018 јылдыҥ бажында Дильназты Казахстан Республиканыҥ Павлодар калазына «јайалталу балдардыҥ кӱӱлик школ-интернадына» кычыргандар. Мында бир јылдыҥ туркунына Дильназ академический кожоҥго ӱренген. Ондо кӱӱниҥ профессорлоры Шахимардан Кайдарович Абилов, Гелла Борисовна Фрадкина, оноҥ до ӧскӧ улус иштеген. Ол ӧйгӧ Астана калада јайалталу балдар ортодо ӧткӧн форум-фестивальда турушкан. Казахстан Республиканыҥ министриниҥ сертификадыла кайралдаткан. 2019 јылда Павлодар калада албатылар ортодо ӧткӧн кӧрӱ-фестивальда туружып, ӱчинчи јер алган. Ол ло јылда Усть-Каменогорск калада ӧткӧн Албатылар ортодо «Samgau» деп кӧрӱ-фестивальда эстрадный вокал номинацияда Гран-При алган.\nАкадемический јанынаҥ кожоҥдооры Дильназка јарабаган, оныҥ учун ол ойто бойыныҥ тӧрӧл Кош-Агажына јанып келеле, кӱӱлик школына келген. «Ак кереп» деп проектте туружарда, эҥ ле кӧрӱмјилӱ, сагыжына артканы ол Москвада Е. В. Колобовтыҥ адыла адалган «Новая опера» деп театрда ӧткӧн Гала-концерт. Мында ол Александр Панайотовло кожо кожоҥдогон. Дильназта једимдер кӧп, ол тоодо: «Мениҥ билем — мениҥ Тӧрӧлим» деп бастырароссиялык конкурстыҥ дипломанты, 2014 јылда Санкт-Петербург калада ӧткӧн Албатылар ортодо «Будущее планеты» кӧрӱ-фестивальдыҥ I степеньдӱ Дипломыныҥ лауреады болгон. 2017 јылда Барнаул калада ӧткӧн «Сибирь отторын кӱйдӱрет» деп кӧрӱ-фестивальда Гран-При алган ла оноҥ до ӧскӧ једимдер.\nАлим – баянист!\nАлим Какышев беш јылга Кош-Агаштыҥ ДШИ-зинде Айымгуль Нурматовна Токсанованыҥ баян клазын јакшы ӱренип божоткон деп аттестат алган. 2020 јылда Алим тергеелик «Јаскы тамчылар» деп кӧрӱ-маргаанныҥ јеҥӱчили болуп, Горно-Алтайскта культураныҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжине экзамен јогынаҥ кийдирилген. Эмди кӱскиде ол мында ӱренер.\nАлимниҥ једимдери кӧп. Озо ло баштап 2007 јылда 1-кы степеньниҥ лауреады деп, «Јиит јайалталар» ла «Алтайдыҥ ижемјизи» кӧрӱлерде адаткан. 2018 јылда телекейдиҥ албатылары ортодо Москвада ӧткӧн «Арасейдиҥ јайалталары» деп маргаанда 2-чи степеньниҥ лауреады болгон. Бу ла конкурстыҥ текшироссиялык кӧрӱзинде ле «Јыҥыраган телекей» деп кӧрӱде 1-кы степеньдӱ лауреат деп адаткан. 2019 јылда албатылар ортодо «Ойнойлы» деп фестивальда, Новосибирск калада ла Маймада ӧткӧн «Алтайдыҥ јылдыстыгы» деп кӧрӱ-маргаанда 2-чи јерге чыккан. Алим Какышев онойдо ок былтыр «Сибирьдиҥ јайалталары Италияда — 2019» деп кӧрӱде «Телекейлик дипломант» деп адаткан.\nАйымгуль Нурматовнаныҥ айтканыла болзо, Алим коркышту иштеҥкей, чыдамкай ла јаан јайалталу уулчак. Јӱрегин кӱӱге берген бу баянисттиҥ адын бис, байла, база угар ла болорыс.\nБис бу јиит балдарга кожоҥ канады болуп, оноҥ бийик учуштар берзин деп кӱӱнзейдис.\nАкберен Сатканбаев бу учуралла тузаланып, Алтай Республиканыҥ башчызы О. Л. Хорохординге Москва барар јолына болушканы учун быйанын айдат. Онойдо ок Арасейдиҥ санадыныҥ нерелӱ ишчизи, Арасейдиҥ хорлорыныҥ тергеелик хорыныҥ бӧлӱгиниҥ башчызы В. Е. Кончевке, Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ министри О. Ю. Антарадоновага, Горно-Алтайск каланыҥ 1-кы таҥмалу кӱӱлик школыныҥ хормейстери Е. Н. Сныгага алкыш-быйанын айдып туру.


Озогызын ойгортып, эмдигизин эзедип, jиит ӱйеге баштанадым - altaicholmon\nКычыраачыларды Елена Модорованыҥ «Бистиҥ ада-ӧбӧкӧлӧрис, тӧрӧл јерис кайдаҥ ла кайда?» деген солун бичимелиле таныштырадыс.\n–Мен энемнеҥ, Чага Павловнадаҥ, бистиҥ ада-ӧбӧкӧлӧрис кемдер, олор кайдаҥ келген улус деп сураарымда, энем мынайда куучындаган: «Азыйда, Ойрот каан тушта, Алтайда коркышту jаан jуу-согуштар болгон… Монголдор, кыдаттар, кыргызтар, казахтар келип, табару эдип, алтайларды олjолоп айдайтан. Олор олjого апарган улусты коркышту тыҥ базынган, анчада ла jиит ӱй улусты, кыстарды кинчектеген, каргандарды ла кичинек балдарды jалчы эдип иштендирген, шыралаткан. Ондый да болзо, алтай кезерлер олордоҥ до артпай, база jуулажып, табару эдип, келин-кечиндерди экелип, бала-барканы олjологондор. Бир катап, jууга барган алыптар табару эдип, эки игис уулдарды уурдап алып jангылаган. Балдар экелип jаткан алыптар шыркалу улус болгон. Баштапкы jуучыл келип jадала, шыркадаҥ улам ӧлгӧн. Экинчизи, кожо келип jаткан болгон jуучыл нӧкӧриниҥ мӧҥкӱзин jууп койоло, эки баланыҥ бирӱзин алдына ӧҥӧрип, бирӱзин кийнине учкаштырала, Алтайын кӧстӧп jанган. Канча кире тайгалар, бийик ажулар ажып, канча кечӱлер кечип, узак ла келген… Jуучыл база шыркалу кижи болгон, ол до кижи шыркадаҥ улам ӧлгӧн. Оныҥ ла кийнинеҥ эки баланыҥ шыразы башталган.\nКайда барарын оҥдобой, эки кӧӧркий бажы ла jайган jердӧӧн баскылаган. Аштап-суузап, нени де аайлабай, ада-энезин кыйгырып ыйлашкан. Jердиҥ ӧлӧҥин, таныш эмес jиилектер jип, тоҥмок суунаҥ ичип алып, эки кӧӧркий ичкери баскылаган. Узак-узак jолдорло базып, кобыларда турган айылдарга туштап, курсак сурап, мӱргӱгилеп азыранган. Кемниҥ айлы азырап, кемниҥ айлы чыгара сӱрӱп ийетен. Кӧӧркий балдар шыралап, узак jӱрген… Jаҥмыр-jааштаҥ коруланып, агаш-таштыҥ, тазылдардыҥ алдына кирип, экӱ бой-бойыныҥ jылузына jапшынып, уйуктап алатан. Бӧрӱлердеҥ коркып, тӱлкӱлердеҥ чочып, ыйлажып-сыктажып, бой-бойын таштабай, коштой базып jӱргӱлейтен. Кыштыҥ корон соогында албатыныҥ jуугы jаар jууктап, буттарына ӧлӧҥ ороп, баштарын jалаҥнаҥ таап алган такыларла ороп, кӧӧркий балдар шыралап jӱрген. Jӱк арайдаҥ jыл чыгып, jылу jайга jедип, балдардыҥ тыны кирип, сындары сергийтен болгон. Кезик улус балдарга кой кабыртып, коомой азырап, согып, кинчектеген болгон, ол тушта бу эки бала бой-бойлорына имдежип, араайынаҥ кача бергилейтен.\nОнойдо олор кӧп шыра кӧрӱп, jӱрӱмге тазыгып чыдагылаган.\nКӧп jерлер ӧдӱп, учында келип, Кан-Jабаган алтайга jеткен. Бир кобыга келип, айыл турганын кӧрӱп ийеле, олдӧӧн баскылаган. Айылдыҥ эжигин ачып кирип, отура тӱжӱп мӱргӱп, курсак сураган. Ол балдардыҥ эмеш jааны омок болгон, суранчыкты ол эдетен: «Ой, ӧрӧкӧндӧр, ӧзӧгис карарды, аштап-торолоп барадыс, ӧлтӱрбегер бисти, карындажыма курсак берзеер?». Айылда эки эр кижи отурган, тал-орто jаштаҥ ӧдӧ берген улус. Ак чырайлу эр кижи айылдыҥ ээзи болгон, экинчизи кара чырайлу, айылдап келген кижи эмтир. Алдында jаан табакта толтыра jуулу эт салынган, айактарда толтыра мӱн урулган, база да табакта толтыра курсакту араай, табылу куучындажып отургандар. Балдарды кӧрӱп, айылдыҥ ээзи: «Слер кайдаҥ келгенер, балдар? Ады-jолор кем? Сӧӧк-тайагар не?» – деп сураган. Jаанзымак деген, омок уул, чыдалы чыгып калган бала, араай удура сураган:\n–Слердиҥ ады-jолор кем, сӧӧк-тайагар кем, ӧрӧкӧн?\nАйылдыҥ ээзи кижи каруузын мынайда берген: «Мениҥ сӧӧгим брат-ара, бу отурган кижи кара-таҥды сӧӧктӱ. А сениҥ сӧӧгиҥ не, балам?». Ол тушта уулдардыҥ jаанзымагы айткан: «Ой, ара, сӧӧгим билер болзом, мынай jӱрген болор тийдер бе?».\nОл тушта кӧӧркий балдар ӧҥзиреген, кӧзи карарып, jыгыларга брааткан карындажы jада тӱшти, уйуктаарга jыгылган — база ла чеҥи чыгып. Айылдыҥ ээзи чочып, jалчыларын кыйгырган, балдарды ӧҥдӧйтӧ тартып, оозындӧӧн курсак салып азырагылаган. Балдарды эмеш азырап, уйуктадып алып, оноҥ ары сурактар берген.\nБалдар кайдаҥ келгенин билбес, беш jаш кирелӱ балдар болгон, тенип басканы ӱч-тӧрт jылга jеде берген. Санааларына jаҥыс ла энези, jиит, jараш кижи болгон, адазы база jиит, кожо чыккан карындаштары кӧп болгон. Jараш тура. Кӧп мал-аш. Ӧскӧ нени де билбес. Ол тушта айылдыҥ ээзи кижи улу тынып, jаан деген уулдӧӧн кӧрӱп, мынайда айткан: «Бу уулды мен аларым, уулдарымды кӧптӧдӧтӧм, бала эдип алатам, мелjен-ара сӧӧк беретем» деген.\nЭкинчи уулдӧӧн кӧрӱп, айылдап келген эр кижи айткан: «Бу уулды мен алатам, уулдарымды кӧптӧдӧтӧм, бала эдип алатам, мен бу уулга сары-таҥды сӧӧк берип jадым».\nJе онойып, эки кӧӧркий ада-энеге jедижип, оноҥ ары jӱрӱм jӱрӱп, айылду болуп, бала азырап, мал азырап, Алтайга чыдап, оноҥ ары кижи болгондор. «Кижиниҥ ырызын ӧскӧ кижи албас» деп кеп сӧс бар.\nЭмди эки игис уулдардаҥ барган мелjен-ара сӧӧктӱ ле сары-таҥды сӧӧктӱ улус бис.\n«Ой, ара» деп айткан уулдаҥ барган улус бис, Кан-Карасуу деп алтайда: Тоедовтор, Папитовтор, Иртаевтер, Папашевтер, Шалдуровтор; Кӧзӱлде: Ютеевтер, Билтековтор, Карындаковтор, Кыдрашевтер, Агиндер; Кайсында: Куклиндер, Епишевтер, Кабиндер, Бутусовтор, Пилисовтор, Чичкаковтор, о. ӧ.\nСары-таҥды уулдаҥ барган балдарды мен кӧп билбезим, билетеним: Альчиковтор, Пепиевтер, Ябыевтер…\nЭнем ӧрӧкӧн айдатан: «Слер, кыстар, эмди чыдап барадар, кийнинде кижиге барарар, сары-таҥды ла мелjин-ара сӧӧктӱ уулдарга барбагар, олор слердиҥ каны jаҥыс карындаштарар болор. Jурт слерде болбос, бир бирӱзи ӧлӧр».\nЭнемниҥ айтканыла болзо, мен угы-тӧзимди алты ӱйеге jетире билерим. Мениҥ адам Байлыс, оныҥ адазы Папыйт, оныҥ адазы Чорпок, оныҥ адазы Саа, оныҥ адазы Кузук, оныҥ адазы Кирее. Бистиҥ ада-ӧбӧкӧбис ондый тӱӱкилӱ улус болор. Эмди бис ада-ӧбӧкӧбисти билдис.\nJаҥыс ла олор кайдаҥ келген, кандый укту улус болгон деп билбезис. Эки уул базып jӱреле, алтай тилге ӱренип, угы-тӧзин айдар аргазы jок, jаш балдар болгон. Эмди сананып отурзам, кандый кӧӧркий эки балазын jылыйтып, ыйлады не? Jер-алтайдыҥ ӱстине jуу-чактаҥ jаман неме jок… Jе канайдар, куучынды оноҥ ары улалтактар.\nЭнем ӧрӧкӧнниҥ айдыжыла, ада-ӧбӧкӧлӧрис садучы-коjойым улус болгон. Ончолоры бай, jана баспас, иштеҥкей, мал азыраар, саду ӧткӱрер, албатыга jалакай улус болуптыр. Чорпок деген ада-ӧбӧкӧгӧ белен байлык келген, бойы да садучы кижи болзын. Базарга барып садыжып, тӧлӱге берер, тӧлӱге алар, jанында тажуур аракылу, ичип алып садыжар. Оны кӧрӱп, адазы Саа деген ада-ӧбӧкӧбис уулын айлынаҥ сӱрген. «Сен, уул, мени jоксырадатан эмтириҥ, jӱр мениҥ jанымнаҥ!» – деп ачынган. Ол тушта Чорпок уулы айткан: «Алатан алыжым бар, алыжатаҥ ба? Беретен берижим бар, берижетеҥ бе?». Адазы айткан туру: «Алатан алыжыҥ да керек jок, беретен берижиҥ де керек jок, jӱр мениҥ айлымнаҥ, jаҥыс ла баркам Папыйтты артыргызып кой». Папыйт бистиҥ таадабыс. Ол тушта уулы айткан: «Алатан алымымды алышпас болзоҥ, беретен беримимди беришбес болзоҥ, баламды да бербезим». Анайып айдала, балазын атка отургызала, чабып jӱре берген. Оноҥ барала, Кан-Карасуу деп jерге, Сары-Кобы алтайга токтоп, мал азырап, бала азырап jада берген. Алатан алыжын алган, беретен берижин берген, алатаны кӧп болгон: ак-боролу мал келген, кызыл jеерен jӱгӱрӱктер келген, оноҥ ары байып, сайрап jада берген. Сары-Кобы кыштузы болгон, Алтын-Чачак jайлузы болгон.\nЭмди Алтын-Чачак кырдыҥ колтыгында уулдарым Айдар ла Мерген фермер болуп иштейт.\nЧорпоктыҥ алган, jуртаган ээжи кыпчак сӧӧктӱ Кӱтрешке деп келин. Оныҥ кожо чыккандары: эки уул Тышкыл (кызы Капшай), Марча (кызы Марчина Тана) ла сыйны Матрашка (кызы Айбычы Ялбакова, уулдары Сарышка ла Тизир).\nЧорпок деп таадам Папыйт ла Пастух деп уулдарлу болгон, jаан кызы Казакпай jуртка барып jуртаган, кичинек кызы Кыпчак jайзаҥ jуртына jуртаган. Ол баланыҥ ады кем, Кыпчак jайзаҥныҥ ады кем, оны угуп албагам.\nПапыйт ла Пастух уулдары чыдап, айылду, бала-барка, мал азырап jада берген.\nЧорпок таадам кара jаҥыскан jада берерде, аралардыҥ ортозынаҥ jайзаҥ эдип, Папыйт таадабысты jайзаҥга кӧстӧгӧн. Папыйт таадабыс база ла садучы кижи болгон. Монгол, Китай, Тыва ла оноҥ до ӧскӧ jерлерле садышкан.\nЧорпок таадабыс садыжып турала, аракыга кӱйӱп ӧлгӧн деп, энем куучындаган. Эмди ол таадабыстыҥ сӧӧги Сары-Кобы алтайда, бийик кара корум ташла јазылган jадыры. Таадамныҥ јӧӧжӧзинеҥ арткан мӧш агаштаҥ эткен аптра (кайырчак) мениҥ айлымда туру. Эки эжиги јылдыра ачылат. Ичинде база бир кичинек јажытту кып бар, байла, алтын-мӧҥӱн ле акча-манат јаткан. Аптрада бир де каду јок. Эткен јылы ичјанында «1886» деп бичилген.\nПапыйттыҥ ӱйи кыпчак сӧӧктӱ Уйачы, оныҥ кожо чыккандары Токтомыс ла Алчак.\nПапыйт jайзаҥ jирме беш айгыр малду, тоозы jок койлу, уйлу байып-сайрап, Кан jалаҥында jуртаган.\nJаан уулы Байлыс, бистиҥ адабыс, коркышту седеҥ, омок, эптӱ-jараш чырайлу, кызыл-jеерен атту, кызыл торко тонду, торко чачагы jайылган кижи болгон.\nОныҥ ортон уулы Тойот, оныҥ уулы Jелмек Тойодов — Социалистический Иштиҥ Геройы.\nКичинек уулы Чулубай болгон.\nТузан деген кызы Казакпай jуртына jуртаган, бала-барка азырап, база ла ӧҥжик-jараш, ус кижи болгон. Алтын-мӧҥӱн ӱйгендӱ, ай-jылдысла кееркеткен кеjим-токымду, ээр-ӱйгендӱ, атка минзе, элес эдер кижи болгон.\nКичинек кызы – Тусаш Кӧзӱлде Кыйын jуртка jуртаган, канча бала азырап, база да омок кижи болгон, айткан сӧзи jерге тӱшпес.\nАдамныҥ баштапкы эш-нӧкӧри Куртовтордоҥ. Айыл-jурты ооружып, алган эжи оорунаҥ улам jада калган. Эки jашту jаш балалу арткан. Ол баланыҥ ады Кураан Байлысовна, кергилдердиҥ jуртына jуртаган. Мениҥ энемле туштажып танышкан. Энем ак чырайлу, коо-јараш сынду, чачы будуныҥ чоҥчойына тийип jӱрген, сӱреен jараш кижи болгон.\nЭнемниҥ jаткан jери – Алтын-Туу. Энем Алтын-Туу керегинде куучын айтса, бис соныркап угатаныс. Энемниҥ баштапкы jурты кӧбӧктӧрдӧ, Тектиев jуртта болгон. Jаш тужында, jаҥы ла чечектеп чыдап келерде, јалаҥда койлоп jӱрген баланы кӧбӧктӧр тудуп апарган. Кийнинеҥ ары тодоштор – энемниҥ ака-карындаштары сӱрӱжип, jаба jедип албаган. Оныҥ кийнинеҥ кӧбӧктӧр, бӧктӧргӱзине тажуур артынып, бӧрӱктерин кептей кийип, белине тос бууланып, кудага чӧйилип келген.\nӰч кӱнге чӧгӧдӧп, ӱч кӱнге jалынып кудалаган. Энемниҥ адазы Бешпек деп кижи болгон, энези Мӧндӱр-Соккон jурттаҥ Сапыш деп кижиниҥ кызы, jаанамныҥ ады Чалчык.\nКуданы кудалап, jӧбин угуп, кудалар jымжап, оноҥ ары той эдип jыргаган. Кӱӱни jетпеген энем бир айдыҥ бажынаҥ ада-энезине jанып келген…\nКалыҥ уктыҥ – тӱӱкизи калыҥ\nJаан удабай, адам ла энем туштажып, айылду болгон. Энемнеҥ чыккан jаан уулы – Митр деп атту болгон. Ол эмди бистиҥ акабыс Василий Дайсович, эмезе Митр. Акам чыгарда, революция башталган ӧй, коллективизация деп неме башталып калган тужы. Кан-Оозы аймакта сельсовет башталып калган. Адам уулын сельсоветке бичидип барган, ого кирип барарда, уулыҥныҥ ады кем деп сураган. Адам уулыныҥ ады Дмитрий деген, фамилиязы Папитов, бойым Байлыс деген.\nЧыкканын керелеген кере бичигин (свидетельство о рождении) jазаарга, Дмитрий Байлысович Папитов деп бичидип алган. Адам собестеҥ справка керек боло берерде, собестеҥ барып jадала, кӧрӱш-таныштар туштай берерде, олорло куучындашкан. Чайныйга киреле, чайлап ийген. Оныҥ кийнинде собестӧӧн барган. Кирип барала, меге мындый бичик керек деген. Jе уулдыҥ ады кем деп сураарда, адам уулыныҥ адын ундып койгон. Собесте отурган келиндер кӧп аттар тоологон. Адам jок ло jок деген. Учында «Василий бе» деп айдарда, «эйе-эйе» деген, jе Василий деп бичиген. «Бойоордыҥ адар кем, ӧрӧкӧн?» – деерде, адам бойыныҥ адын ундып койгон. Ӧрӧкӧн маҥзаарып «Байс, Тайс, …» – деп jатканча, Папитов Василий Дайсович деп бичип койгон.\nОныҥ ла кийнинеҥ бистиҥ акабыс Василий Дайсович болуп калган. Бистиҥ jаан jашту улус Дмитрий деп айдып болбой, Митр деп айдатан болгон. Акам тӧрт jашка jеткенче, таадабысты кулактагалак болгон. Акам ак-сары чачту, сӱреен шыраҥкай бала болгон. Таадам Папыйт jайзаҥ бойыныҥ уул барказын ӧҥӧрип алып, атту экӱ араайынаҥ jӧптӧжип алып, jорткылап jӱретен. «Ондо мал jӱрӱ, олдӧӧн барак, ол кобыда айыл туру, олдӧӧн барак» – деп, таадазын онойдо чӧрчӧктӧп jӱретен. «Ол кобыда чӧрчӧк айдылып jат, ого барак» (озогы улус чӧрчӧкти беш-алты кӱнге кайлайтан да). Таадабыс бистиҥ эмеш тизезинеҥ оору кижи болгон.\nОныҥ кийнинеҥ кулакташ (репрессия), коллективизация башталган. Озо ло баштап, албаты алдына ӧрӧкӧнди экелип, jайзаҥ кижини базынгылап: «Сен бай, сен кулак, сен Советтиҥ ӧштӱзи!…» – деп кыйгырышкылап, кезедип, курын кодоро, чече тартала, jыртып мергедеген. Таадамныҥ мал-ажын айрыйла, бойын айдуга апарган. Оныҥ канча айгыр малы, канча колхозторго, совхозторго барган, уйлары, койлоры база ла ӱлежӱге кирген. Jаанам Уйачы Мӧндӱр-Соккон jурттаҥ кыпчак сӧӧктӱ кижи болгон, кожо чыккан карындаштары Токтомыс ла Алчак деп уулдар болгон. Jаанам база ла эки буттаҥ ооруп калган jажы jаанай берген кижи. Таадамды айдай берген, бастыра jӧӧжӧзин конфисковать эдип койгон. Јаанам кийис тереде, айлында jаҥыскан арткан. Бала-барказын качтырып, кайдӧӧн дӧ jайлаткан ошкош. Тусан эjем энезин эртен келип апарарым, бу ла тӱнди jадар деген. Ол тушта Кан-Карасуу ӧзӧктӧ «Jаҥы-Jӱрӱм» деп колхоз башталган. Тӱнде jаанам jадарда, эжик ачылып, кижи кирген. Ол кижиниҥ адын айтпайын, тӱҥей ле бала-баркалу кижи, балдарына кӱч болор. Jаанамныҥ алдында ак ширдек тӧжӧк салынган, кой терези jууркан jабынган jаткан. Ол кижи кирип келеле, кыйгырып баштаган: «Сен байдыҥ сӱрекей каты! Нени эдип jадыҥ, тур, кадыт» – деп багырала, jаанамдӧӧн ӱкӱс эткен. Оору кижи канайдар! Кыймыктабаган… Ол тушта ол кижи алдында салган тӧжӧгин чупча тарткан, jуурканды база алды. «Бу кадытты ӧлӱп калган болор дезем, тирӱ туру не? Эртен турага jетире ӧлӱп каларыҥ» дейле, ширдекти ле jуурканды алала, jӱре берген. Таҥ алдында Тусан эjем угуп jатса, кижи оҥтоор, чыгала кӧргӧжин, энези эжикте эҥмектеп келип jаткан. «Бу кандый болдор, эне? Мени не сакыбадар?» – деерде, ол керекти энези куучындап берген…\nЭмди мен карыыр jажы jеде берген кайран таадам кайда jеҥ jастанып jыгылдыҥ деп, сананып jадым. Кандый шыра кӧрдиҥ? Аштап, торолоп ӧлдиҥ бе? Эмезе jебрен ӧбӧкӧҥ чилеп, ӧскӧ алтайга барала, ыйладыҥ ба? Сыктадыҥ ба?…\nОл тушта бистиҥ адабысты, Байлысты, кулактыҥ уулы дейле, иш те бербес, jуртка да jууктатпас болгон. Адам ӧрӧкӧн аштап-суузап, торолоп баскан. Энем-адам ол тушта тӧрт балалу болгон: Куран эjем, акам Василий Дайсович, Чодый акам, Jыламаш эjем. Адамды канайып кулактабаган дезе, энем jокту кижиниҥ балазы болуп, jокту кижи алган деп арткан. Бу ӧйдӧ кара албаты торолоп баштаган. Акам, jаш неме, билезин ӧлтӱрбеске, Чодый акамла кожо кузуктап, jиилектеп турган. Энем балдарын торолотпоско, Jабаган јаар jойу барып, аш терип, оны jӱктенип алып, эки эмчеги таш болуп сӱтке саамчып, jӱк арайдаҥ jедип келип, балдарын азыраган. Адамды эмештеҥ колхозко ишке алып баштаган. Бистиҥ адабыс коркышту ӧлӧҥ чабар, иштеҥкей эҥирлер сайын шоор ойноор, кожоҥчы, кокырчы кижи болгон.\nАдазы jууга jӱре берерде, акам Василий Дайсович кӧӧркий кузуктап барар, коркышту узак jӱрер, энем ол тушта балазына санааркап, ыйлап: «Сен кайда балам, сен кайда-а? Капшай jан!» – деп айдып, кырдӧӧн кӧрӱп, эки кӧзиниҥ јажын арчып, балазын сакып, базып туратан. Уулы jедип келзе: «Сен не удадыҥ, балам» деп сураза, «Балдар азыраар керек» – деп, ол айдатан.\nУлу јууныҥ калапту јылдары\nЭки jаан уулы чыдап, торсуктары кӧдӱрилип ле келерде, jуу-согуш башталган. Адамды jуу-согушка апарган. Мен ол тушта ӱч айлу болгом. Энем кӧӧркий jети балалу, одус беш jашту jаш бойы арткан. Адабыс jууга барарда, эки jаан акалар аданыҥ ордына ада болуп, бисти азыраган. Куран эjем кӧӧркий бисти ӧлтӱрбей, турумкай иштеп, бисти азырашкан. Акам Василий Дайсович jаш та болзо, аҥдап барар, аткан огы jерге тӱшпес, кезер аҥчы кижи болуп чыдап келген. Эки акабыс бисти элик-аҥныҥ эдиле азырап, ӧркӧ-момондоп, кийим-курсак экелетен, бистий немелерди торолотпой азыраган. Эмеш чыдап келеле, санаама кирет: jурттыҥ jанында Адырган деп jалаҥда акалар, эjелер букала, уйла jер кыралап туратан, бис Лида эjемле кожо, обед ле болзо, кӱчӱктер чилеп, jедип барарыс, акалардыҥ курсагын jип алатан ошкожыс. Эмди сананзам, акам коркышту jалакай, кокурчы кижи болгон, оныҥ бастыра jӱрӱмин канайып бичиир…\nАдам Сибирский стрелковый полкто болгон. Ленинградтыҥ алдында jаан jуу-согушта турушкан. Бир катап атакага баргылаган, бу ӧйдӧ немецкий самолеттор келеле, бомба таштаган, бу полкты jерле тӱҥейлештирип койгон. Оноҥ jаҥыс ла он сегис jашту бир уул тирӱ чыккан. Ол уул айдып келген деп, энем айткан.\nБистиҥ Кара-Суу jеристе чӧрчӧк айдатан Менjи Куртов деп кижи болгон. Айлы Алтыгы Кара-Суу деп jурттаҥ ыраак jок турган. Санабас, Адабас, Айабас деп уулдарлу, Ксения деп jаҥыс кысту болгон. Ол ӧрӧкӧн Алтыгы Кара-Суу алтайына jараш айас эҥирлер сайын орык, ару шоркырап аккан сууныҥ jарадына балдарды jууйтан, jаан да улус келип, чӧрчӧк угатан. Jылу эҥирде балдар будактар jууп, такпайлар терип, сууныҥ jарадына от салатан.\nӦрӧкӧнди айландыра отурып, чӧрчӧк угарга белетенип ийетен. Менjи ӧрӧкӧн топшуурын алып, кылына тийген ле кийнинде, jер-алтай кубула бергендий болотон. Оныҥ jараш ӱни ле топшуурдыҥ ӱни биригип, jебрен Алтайга jӱргендий угулатан. Маадай-Кара, Малчы-Мерген, Очы-Бала, Ӧскӱс-Уул деп чӧрчӧктӧр угатаныс, бир чӧрчӧкти тӧрт кӱн кайлайтан болгон. Айландыра ар-бӱткен чӧрчӧккӧ тӱҥей, кучкаштардыҥ ӱни ол ӧрӧкӧнлӧ кожо кожоҥдогондый. Талаҥ-келеҥ кучыгаш кулун чылап киштеп турар, казан кырган чилеп, тыҥкылдап турар, кижи чилеп, сыгырып турар. Ортозында кӱӱк jараштыра jаҥкылдада эдер, талтар деген куш тартылдаар, ортозына ӱкӱ «ӱӱп, ӱӱп, ӱӱп» – деп этсе, куйка бажар jимиреп турар. Ол ӧрӧкӧнниҥ кайлаганын уксар, чек ле ыйыҥ келер. Мениҥ Василий Дайсович акам коркышту чӧрчӧк угар, сӱӱр кижи болгон. Бойы да чӧрчӧк айдар, кожоҥдоор кижи.\nЭjем ӧрӧкӧн кожоҥдойло, эки кӧзин арчып ийетен.\nКара-Суу jуртта балдар айылду болзо, кӧп ойындар, кокур эрмектер угулатан. Айабас таайдыҥ тойы болгоны санаама кирет, экелген jаш кыс Jалаҥай-Бажынаҥ. Капшай деп кыс болгон, эки качары кып-кызыл, эки тулуҥы кап-кара, эки кӧзи jап-jараш. Алтыгы Кара-Суу алтайда, jап-jажыл тӱс jерге, сыранду jаҥы айыл тудулган. Тӱнӱгине ак кайыҥ, эжигине ак кыйра буулалган jараш айыл тура берген. Ак кайыҥда ак кӧжӧгӧ буулаган келин келип jаткан, эки jанында эки келин, jаш келинди колтуктап, кожоҥло келгилеп, айылга кирип, той башталган. Келинниҥ бажын ӧӧрӱп, отко сӱт ӱрӱстеп, ӱс тамызып, алкыш сӧстӧр айдыжатан. Бу ла ӧйдӧ алтай ойын башталатан: таайы айгыр болор, jеҥелер беелер болуп киштежип, айылдыҥ сыраҥын, тегелдейлерин алкыштар айдып сӱркӱштейтен. Озогыда алтай албаты содон, чӧбрӧлӧ jапкан айылдарлу болгон. Эҥирде тойдыҥ ойыны болотон, кӧчӧ азып, бала-барка кӱреелей туруп, jаҥар кожоҥ баштайтан:\nТӱмен быркан шокшосын,\nТӱре салган jӧӧжӧҥӧ\nТӱӱнчекте бала jайкансын.\nКанча быркан шокшосын.\nКабыра салган jӧӧжӧҥӧ\nКабайда бала jайкансын.\nОноҥ до ӧскӧ кӧп табышкактар таҥ атканча угулып, ойногылаган. Jаш балдар, бистер, кол ӱзӱжип jӱгӱретенис.\nАйылдыҥ тӱнӱгинеҥ эт чыгара таштаза, алкышту сӧс айдылза, тышкары турган бала-барка оны тударга, ӱсти-ӱстине бакчарылыжып, баштактарыска чыдашпай, тыҥ тартыжуда турарыс.\nМитр акам партияга кирерге сананган, је сен кулактыҥ балазы деп айдып, партияга албай турарда, ол Сталинге: «Мен мындый кижи, мени нениҥ учун партияга албай турган, jаҥга удура барабагам jаш бойым» деп письмо бичиген. Сталиннеҥ каруу келген: «Сын за отца не отвечает», тургуза ла партияга алзын» деп. Бу ла jуукка jетире ол письмо jӱретен, балдар оны jылыйткан ошкош. Оноҥ ары акам иштеп баштаган эди.\nАралардыҥ билелери jаан, балдары кӧп, балдарына кару улус. Иштеҥкей, анчада ла мал-ашка кӱӱндӱ улус, ол ажыра байып турган. Онойдо ок тилдери эптӱ, jолдоры садуга ачык. Ойын-jыргалдарда туружар, кожоҥчы, ойынзак, тилдери чечен.\nУгы-тӧзи кӧкӧ-мӧҥкӧ, байлӱ агажы — карагай, байлу аҥы — агас, таҥмазы куйрукту jаҥы ай, кыйразы кӧк ӧҥдӱ.\nJайзаҥ угы баланаҥ балага келген. Бажында «ой, ара» деген уулды брат-ара азырап чыдадала, эпчилин, чыйрагын ла албаданчагын кӧрӱп, албаты ортодо тоомjылу болгонына тайанып, jайзаҥга кӧстӧгӧн. Jурттыҥ калганчы jайзаҥы айдуга барарга jетире Папыйт болгон. Jаҥы jаҥ келгенинеҥ бери ӧскӧ jайзаҥ болбоды. Папыйттыҥ темичизи — Таты Борjин. Ол Озочы деп кысту болгон. Озочыныҥ jаҥыс кызы Анна, оныҥ уулы Валерий Аларушкин.\nЭскизин ойгозып, укканымды бичип турганым мындый: јаш ӱйе угы-тӧзин билип турзын, jииттер танышса, сӧӧктӧрин угушсын деп. Тӧрӧӧн балдар бой-бойыла алышпас учурлу — кӧрӧргӧ кӱч. Jаҥыс сӧӧктӱ балдардыҥ каны jаҥыс деп, jаандары айдыжып, токтодып турзын. Той тушта башпадыны таайы кандый сӧстӧрлӧ айдып баштайтан?… Калганчы ӧйдӧ балдар сӧӧктӧрин сурашпай, јурт тудар учуралдар кӧптӧй берген.\nБу бичимелди мен он jыл кайра бичип баштагам. Кайда да jастыралар бар болзо, jаманымды таштагар, кӧп немелер ундылып калган. Кычырган тӧрӧӧндӧр, кычыраачылар билерерди газет ажыра бичигер, мен де jилбиркеп кычырарым.


Бир јуруктыҥ тӱӱкизи - altaicholmon\nКажы ла јурукта бойыныҥ кичинек тӱӱкизи, јӱрӱми, јажыды бар деп бодойдым. Ондо ар-бӱткен де, улус та, тынду да согулган болзо, ол ончозы јӱрӱмниҥ элези. Ол элес-кереес, энчи, ис, эске алыныш болуп артып калат.\nАлдымда билелик кӧмзӧдӧҥ алынган фотојурук: мында улдам А. В. Санаа, Эмурат акам ла бийик сынду, кӱдер-мадар таныш эмес кижи, кийиминеҥ кӧрзӧ, јуучыл ла кижи ошкош.\nФотојуруктыҥ тӱӱкизин сурулап угар болзо, бу 1975 јылдыҥ тулаан айы болуптыр. Тӧртӧн беш јыл мынаҥ кайра улдам «Советский Алтай» совхозто ишмекчи јолын улалткан тужы, беш уулдыҥ адазы, јанында ол тушта оогош уулы Эмурат 7 јашту, бир јылдаҥ улдам база бир уулду болор.\nУлдам албаты-јонныҥ јӱрӱми, кӱӱн-санаазы, укаа-билгири, кӧгӱс байлыгы ӧҥжӱ, талдама, тереҥ, кеен, бийик кеминде болзын деп иштеген. Тӱни-тӱжи кӱч иште, мал-ашта јӱрген малчыларды, јаҥы ӧзӱп келеткен ӱйени, ончо јерлештерин соныркадып, амыразын, танышсын деген сагышла Алтайыстыҥ, орооныстыҥ оморкодулу, јайалталу, солун улузын, бичиичилерин, кожоҥчыларын, актерлорын Балыктујул јерине кычырып туратан.\nБу фотојурукта ӱчинчи кижи база улдамныҥ сурагыла келген айылчы – Советский Союзтыҥ Геройы, генерал-майор Нестор Дмитриевич Козин. Бу кижиниҥ ончо јӱрӱми Тӧрӧлин корыыр ишле колбулу.\nОл полковой школдо оогош командирдиҥ курсантынаҥ баштайла, оноҥ 107 таҥмалу стрелковый дивизияныҥ командирине јеткен. Оныҥ дивизиязы Москвада, Сталинградта ла оноҥ до ӧскӧ јерлерде ӧдӱп турган канду јуу-согуштарда турушкан. Јалтанбазы, јуучыл ат-нерези учун Н. Д. Козин эки Ленинниҥ ордениле, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ 1-кы степеньдӱ ордениле, «За оборону Москвы», «За взятие Берлина», «За освобождение Варшавы» ла оноҥ до ӧскӧ кайралдарла кайралдаткан.\nОныҥ учун бу ийделӱ, база јеҥил эмес јол ӧдӱп турган кижиле Акташ јурттыҥ фронтовиктери, Балыктујул, Паспарты јурттардыҥ улузы танышкан, јуу ӧйинде болгон кӧп учуралдарды јилбиркеп уккан.\nОл тужында бийик айылчы тулаан айда турлуларла јӱрӱп, сакман ижин, малчы улустыҥ јадын-јӱрӱмин кӧргӧн. Айылчыныҥ келгени ончо улуска солун, јарамыкту болгон, је бу туштажу јети јашту Эмурат акамныҥ сагыжына да, кӧксине де јаан ис артырган деп, ол куучындайт: «Мен баштап Нестор Дмитриевичти кӧрӧлӧ коркыгам. Бийик сынду, јаан оборлу, куучыны да ӱнгир. Бу кижи меге орус чӧрчӧктӧрдӧги Илья Муромецтий деп билдирген. Мениле эрмектежип, сурактар берип турарда, мен ойто јалтанбай, ол кижини бойсына бердим. Ол тужыныҥ кийнинде, байла, кӧп уулчактар генералдар болорго санангандар. Бис те, кичинек кара баштар, чогулыжып, будакты мылтык эдип тудунып, кем де командир, кем де солдат деп ойнойтоныс.\nАйылчы меге јӱк ле тыш бӱдӱмиле эмес, анайда ок канча јылдар ӧткӱре ундылбас куучыны кирет. Нестор Дмитриевич јуу ӧйинде ӧштӱлердеҥ јажынып, бир айылга кирип барган эмтир, анда сӧӧк чыгып јаткан. Ол межикте кижини чыгарала, бойы ого јадып, тынын корулап алган эмтир. Бу да учуралды эске алзам, ончо јӱрӱмин кӧрзӧм, бу Геройдыҥ јӱрӱмдик јолы керегинде бӱткӱл кино-эпопея соккодый тыҥытту кижи деп сананадым».\nКанча јыл кайра болгон учуралды эске алдыртып, фотојурук оноҥ до ары билелик, тӱӱкилик кереес болуп, фотоальбомдо јадар, анда тӧрӧли, албатызы учун иштеген, албаданган чын геройлордыҥ сӱри эмдиги ӱйеге кӧрӱп, эткенеер тузалу ба, алтамаар бек пе, јана баспас па деп сурагандый…


Чындыкка ӱредигер — Каруулчы шибеениҥ ОНЛАЙН-БИБЛИОТЕКАЗЫ\nw18 Ӱлӱрген ай 9—15 б.\nКаруулчы шибее 2018\nБИСТЕРЛЕ ТАНЫЖЫП АЛАРГА БОЛУЖАТАН ЈЕПСЕЛДЕР\nКУУЧЫН БАШТААРГА БОЛУЖАТАН ЈЕПСЕЛДЕР\nАГАРУ БИЧИККЕ БӰДӰМЈИНИ ТЫҤЫДЫП ТУРГАН ЈЕПСЕЛДЕР\nАГАРУ БИЧИКТИ ӰРЕНЕРГЕ КӰӰНЗЕДЕТЕН ЈЕПСЕЛДЕР\nЧЫНДЫККА ӰРЕДЕРГЕ БОЛУЖЫП ТУРГАН ЈЕПСЕЛДЕР\nӰредерине керектӱ јепселдер\nБистиҥ агару ижибис 2015\nЈууп алган јепселдериҥле эпчил тузалан\nБистиҥ христиан јӱрӱмис ле ижибис. Иштиҥ тетрады 2018\nӰредӱни пландардыҥ болужыла ӧткӱредис\n«О-о Иегова... Сениҥ сӧзиҥ — чынныҥ бойы» (САР. 119:159, 160).\nКОЖОҤДОР: 29, 53\nЈарлаар ижистиҥ амадузы кандый болор учурлу?\nЈарлаар иштиҥ јепселдери неге керектӱ?\nСлер јарлаар иштиҥ кандый јепселиле јакшы тузаланарга кӱӱнзейдигер?\n1, 2. а) Иисус баштапкы јерге нени тургускан ла нениҥ учун? б) Јарлаар ижис тӱжӱмдӱ болзын деп, биске не болужар?\nИИСУС ХРИСТОС агашла узанган, анайда ок јарчы болгон (Марк 6:3; Иоанн 13:13). Ол бу эки ишти сӱреен јакшы бӱдӱрген. Агашла узанар кижи болуп, агаштаҥ керектӱ эдимдер эдерге, узанатан јепселдерле тузаланарга ӱренип алган. Је сӱӱнчилӱ јардыҥ ӱредӱчизи болуп, Агару Бичиктиҥ тереҥ ӱредӱлерин јакшы тузаланган ла Кудайдыҥ Сӧзиндеги чындыкты тегин улуска оҥдоорго болушкан (Матф. 7:28; Лука 24:32, 45). Ого 30 јаш болордо агашла узанарын артыргызып, эҥ јаан учурлу иш баштаган. Кудай оны Каандык керегинде сӱӱнчилӱ јарды јарлаарга ийген (Матф. 20:28; Лука 3:23; 4:43). Иисус јарлаар ишти баштапкы јерге тургускан ла ӱренчиктерди бу ишке база турушсын деп кӱӱнзеген (Матф. 9:35—38).\n2 Бистиҥ кӧп сабагыс агашла узанбай јат, је бис ончобыс улусты библиялык чындыкка ӱредип јадыс. Бу јаан учурлу иште Кудай бойы туружып јат, оныҥ учун Агару Бичик бистерди «Кудайга [Кудайла, ЈТ]» кожо иштеп турган улус деп адайт (1 Кор. 3:9; 2 Кор. 6:4). Иегованыҥ сӧзи — «чынныҥ бойы» деп бӱдӱп јадыс (Сар. 119:159, 160). Оныҥ учун бистиҥ кажыбыс ла «чындыктыҥ сӧзин» чын јартаар учурлу. (2 Тимофейге 2:15 кычырыгар.) Агару Бичикти чын јартаарга, оныла јакшы тузаланарга ӱренер керек. Нениҥ учун дезе, Агару Бичик — улусты Иегова, Иисус Христос ло Каандык керегинде чындыкка ӱредетен эҥ керектӱ јепсел болуп јат. Иегованыҥ организациязы улусты чындыкка јакшы ӱредерге болужатан јепселдер белетеп салган. Бу јепселдерле база јакшы тузаланарга ӱренип алар керек.\n3. Бу телекейдиҥ учы келгелекте, јарлаар иште кандый амаду тургузар керек? Апостолдордыҥ ижи 13:44—48-ле болзо, бис кандый улусты бедиреер учурлу?\n3 Бу јепселдер јӱк ле јарлаарга эмес, је улусты чындыкка ӱредерге белетелген. Јарчы јар јарлайт, је ӱредӱчи јардыҥ учурын јартайт. Ӱредӱчиниҥ амадузы — кижиниҥ санаазын ла јӱрегин томултып, чындык аайынча јӱрерге кӱӱнзедери. Бу телекейдиҥ учы келгелекте, биске Агару Бичикле ӱредӱлер баштаарын ла улусты чындыкка ӱредерин баштапкы јерге тургузар керек. Оныҥ учун бис «чыннаҥ ӱргӱлјиге јӱрерге кӱӱнзеп турган улусты» (ЈТ) табып, олорго Иегованыҥ ишчилери болорго болужарга албаданадыс. (Апостолдордыҥ ижи 13:44—48 кычырыгар.)\n4. «Чыннаҥ ӱргӱлјиге јӱрерге кӱӱнзеп турган улусты» табарга, нени эдер керек?\n4 Је «чыннаҥ ӱргӱлјиге јӱрерге кӱӱнзеп турган улусты» табарга, нени эдер керек? Баштапкы чакта ла чылап, сок јаҥыс арга — сӱӱнчилӱ јарды куучындаары. Оныҥ учун биске Иисустыҥ: «Кандый бир калага эмезе јуртка кирзегер, ондо јарагадый кижи [ӱргӱлји јӱрӱм аларга тургадый] кем болгонын сурулап угугар» — деген јакылтазын бӱдӱрер керек (Матф. 10:11). Је акту јӱректӱ эмес, бийиркек ле чындыкла јилбиркебей турган улус бистиҥ јарды алынбас болор. Бис ачык јӱректӱ, јобош ло чындыкты билерге турган улусты бедиреп јадыс. Андый улусты бедиреерин Иисустыҥ агашла узанган ижине тӱҥейлеерге јараар. Иисус кандый бир эдимдер эдерге, темдектезе, эжик, стол эмезе комут эдерге јарагадый агаш бедиреп туратан. Оноҥ јепселдердиҥ болужыла кандый бир керектӱ эдимди эдип ийетен. Анайып ла бис озо баштап акту јӱректӱ улусты таап алзаас, јарлаар иштиҥ јепселдерин эпчил тузаланып, олорго Христостыҥ ӱренчиктери болорго болужып јадыс (Матф. 28:19, 20).\n5. Јарлаар ишке белетелген јепселдер керегинде нени билер керек? Тем куучындап беригер. (Јӧрмӧлдиҥ бажындагы јуруктарды кӧрӱгер.)\n5 Кажы ла јепселде бойыныҥ амадузы бар. Темдектезе, Иисустыҥ узанган јепселдерин кӧрӧктӧр*. Иисус андый јепселдердиҥ болужыла белетеп алган агажын кемјиген, темдектеген, кескен, ӧрӱмдеген (сверлить), бириктирген, анайда ок уровень ле отвестиҥ болужыла тӱзеткен. Анайып ла ок јарлаар ижисте тузаланып турган јепселдеристе бойыныҥ амадузы бар. Олорло канайып тузаланатанын кӧрӱп ийектер.\n6, 7. а) Слер визитный карточкаларды канайып тузаланып турганаар? б) Јуунныҥ туштажуларына кычыратан кычыртуларда кандый эки амаду бар?\n6 Визитный карточкалар. Бу карточкалар јаан эмес, је сӱреен тузалу. Олордыҥ болужыла улус бисле, анайда ок jw.org деген сайтла таныжар аргалу. Бу сайттаҥ бистиҥ ижис керегинде кӧптӧдӧ билип аларга, керек дезе Агару Бичикле ӱредӱ де сураарга јараар. Анайып Агару Бичикти ӱренерге турган улустаҥ бу сайт ажыра 400 000 кӧп заявка келген. Эмди де кажы ла кӱн канча јӱс заявкалар келет. Келишкен ӧйдӧ кемге-кемге јарлап ийерге, тоолу визитка кожо алып јӱрерге јараар.\n7 Кычыртулар. Улусты јуунныҥ туштажуларына кычыратан кычыртуларда эки амаду бар. Ондо: «Агару Бичикти Иегованыҥ Керечилериле кожо ӱренерге слерди кычырып турубыс» — деп айдылып, ӱренерге эки арга берилген: туштажуларга јӱрер эмезе таҥынаҥ ӱренер. Айдарда, бу јепсел улуска бисле таныжып аларга болужат. Анайда ок бу јепселдиҥ болужыла чындыкты билерге кӱӱнзегендерле Агару Бичикле ӱредӱ баштайдыс (Матф. 5:3, ЈК 2003). Агару Бичикти ӱренерге кӱӱнзебей де турган улусты јуунныҥ туштажуларына кычырадыс. Кижи кычыртуны алып, туштажуга келзе, библиялык билгирлерди кӧрӱп, ӱренерге кӱӱнзей берер болор.\n8. Кижини нениҥ учун бистиҥ туштажуларыстыҥ бирӱзине де болзо кычырар керек? Тем куучындап беригер.\n8 Улусты бистиҥ туштажуларыстыҥ бирӱзине де болзо кычырар керек. Анайып олор бистиҥ туштажулардагы кӧгӱс курсактыҥ артыгынча болгонын ла Улу Вавилонныҥ кӧгӱс јанынаҥ јемирилип јатканын кӧрӧр (Иса. 65:13). США-да јадып турган Рей ле Линда шак мындый башканы кӧргӧн. Канча да јылдар кайра олор серкпеге јӱрер керек деп шӱӱп алган. Олор Кудайзак улус болгон, оныҥ учун кӧгӱс јанынаҥ аштап-суузап калганын сезип, каланыҥ серкпелери кӧп тӧ болгон болзо, ончозына барып келер керек деп сананган. Рей ле Линданыҥ санаазыла болзо, серкпе мындый болор учурлу: баштапкызында, серкпенеҥ олор јаҥы неме билип алар учурлу. Экинчизинде, серкпениҥ улузынаҥ Кудайга иштеп турганы кӧрӱнип турар учурлу. Је олор канча да јылга каладагы ончо серкпелерди эбирип келеле, чӧкӧй бергендер. Серкпедеги службалардаҥ олор јаҥы нени де укпаган ла улустыҥ тыш бӱдӱминеҥ Кудайга иштеп турганын кӧрбӧгӧн. Баратан серкпелериниҥ калганчызына барып келеле, Линда ижине барган, а Рей айылындӧӧн јанган. Ол јанып барадала, јолой Каандыктыҥ Туразын кӧрӱп ийеле: «Ондо не болуп турганын не кӧрӱп ийбес?» — деп сананган. Рейге ондо сӱреен тыҥ јараган. Ондогы улус јалакай ла кӱндӱзек болгон. Олордыҥ кийингени де эптӱ ле јараш болгон. Рей баштапкы јерге отурып, ӱредӱни сӱреен кайкап уккан. Элчи Павелдиҥ сӧстӧриле болзо, христиан туштажуга баштапкы ла катап келген кижи кӧргӧн-укканын алаҥ кайкап: «Чындаптаҥ Кудай ортогордо» — деп айдар болор (1 Кор. 14:23—25). Рейде шак мындый сезимдер болгон. Ол Каандыктыҥ Туразына кажы ла воскресен кӱнде келип баштаган, оноҥ иштеер кӱндерде ӧдӱп турган туштажуларга база келер болгон. Соондо оныҥ ӱйи Линда база кожо јӱрӱп баштаган. Олор 70 јаштаҥ ажа берген де болзо, Агару Бичикти ӱренип, сууга чӧҥӱрилген.\n9, 10. а) Јарлаар иште буклеттерди нениҥ учун тузаланарга јеҥил? б) «Кудайдыҥ Каандыгы ол не?» деген буклетти канайып тузаланарын јартап беригер.\n9 Буклеттер. Бисте сегис буклет бар, олордыҥ болужыла куучын баштаарга јеҥил. Олор 2013 јылдаҥ ала чыгып баштаган, оноҥ бери беш миллиард кире экземпляр кепке базылган! Бу буклеттердиҥ бирӱзин ле тузаланарга ӱренип алза, арткан јети буклеттле тузаланарга ӱренип аларга кӱч эмес, не дезе, олор бир принципле тургузылган. Олордыҥ болужыла куучынды канайып баштаар?\n10 Темдектезе, «Кудайдыҥ Каандыгы ол не?» деген бӱклетти канайып тузаланарга јараарын кӧрӱп ийектер. Кижиге буклеттиҥ баштапкы бӱгиндеги суракты кӧргӱзип ийеле: «Кудайдыҥ Каандыгы ол не деп, слер качан бир де сананганаар ба?» — деп сураарга јараар. Оноҥ буклеттеги ӱч карууны кӧргӱзип, кижиниҥ санаа-шӱӱлтезин угугар. Кижи чын да, јастыра да каруу берзе, буклетти ачып, «Агару Бичик нени айдат» деген јерди кӧргӱзип, ондогы библиялык ӱлгерлерди кычырып ийигер — Даниил 2:44 лӧ Исаия 9:6. Арга бар болзо, куучынды оноҥ ары улалтыгар. Куучынныҥ учында буклеттиҥ калганчы бӱгинде «Сананып кӧрӧр» деген јерде, «Кудайдыҥ Каандыгы башкарза јӱрӱм кандый болор?» деген суракты беригер. Анайып слерде такып куучындажатан тема болор. Кижиге такып келзеер, «Добрая весть от Бога» деген брошюраныҥ 7-чи урогын ӧдӱп ийерге јараар. Бу брошюра — Агару Бичикле ӱредӱ баштаарга болужып турган јепселдердиҥ бирӱзи.\n11. Бистиҥ журналдардыҥ темалары талдалып турза, неге ајару эдилет? Бу журналдар керегинде нени билер керек?\n11 Журналдар. Јердиҥ ӱстинде эҥ ле кӧп «Каруулчы шибее» ле «Пробудитесь!» деген журналдар чыгат. Мындый кӧп тилдерге ӧскӧ кандый да журналдар кӧчӱрилбей јат. Бу журналдарды башка-башка ороондордыҥ улузы кычырат, оныҥ учун бу журналдардыҥ темалары ӱзе улуска јилбилӱ болзын деп талдалат. Олордыҥ болужыла јӱрӱмди јеҥилтетен тузалу јӧптӧрди канайып табарын јартап јадыс. Је озо баштап бу журналдар кемге белетелгенин оҥдоп алар керек.\n12. а) «Пробудитесь!» деген журнал кемдерге белетелген ле оныҥ амадузы кандый? б) Слер бу журналды бу јуукта кемге-кемге канайып бергенеерди куучындап беригер.\n12 «Пробудитесь!» деген журнал Агару Бичикти бир эмеш билер эмезе чек билбес улуска чыгарылат. Андый улус христиан ӱредӱлер керегинде нени де билбес эмезе кудай-јаҥдардаҥ чӧкӧп калган, ол эмезе, Агару Бичик олорго болужар аргалу деп сананбай да турган болор. Оныҥ учун «Пробудитесь!» деген журналдыҥ тӧс амадузы — улусты Кудай бар деп бӱдӱмјилеери (Рим. 1:20; Евр. 11:6). Анайда ок бу журнал, Агару Бичик — «Кудайдыҥ сӧзи» деп бӱдӱп турганысты тыҥыдат (1 Фес. 2:13). 2018 јылдыҥ «Пробудитесь!» деген журналында мындый темалар шӱӱжилет: «Ключ к счастью», «12 секретов счастливых семей» ле «Помощь тем, кто скорбит».\n13. а) «Каруулчы шибее» деген журналдыҥ таркадатан чыгармазы кемдерге белетелген? б) Слер бу журналды бу јуукта кемге-кемге канайып бергенеерди куучындап беригер.\n13 «Каруулчы шибее» деген журналдыҥ таркадатан чыгармазы, Кудайды ла оныҥ Сӧзин бир эмеш те болзо тооп турган улуска библиялык ӱредӱлерди јартап јат. Андый улуста билгирлер бар да болзо, је чындыкты олор јетире оҥдобой турган болот (Рим. 10:2; 1 Тим. 2:3, 4). 2018 јылдыҥ «Каруулчы шибеениҥ» таркадатан чыгармазында мындый темалар шӱӱжилет: «Библия — до сих пор актуальна?», «Что принесет будущее?» ле «Любит ли нас Бог?».\n14. а) Јарлаар иштиҥ јепселдерине кирип турган тӧрт кӧрӱлмениҥ амадузы кандый? б) Бистиҥ кӧрӱлмелердиҥ бирӱзин кемге-кемге канайып кӧргӱзип бергенеерди куучындап беригер.\n14 Кӧрӱлмелер. Иисустыҥ ӧйинде агашла узанып турган улус ӱзе немени колло эткен. Бӱгӱнги кӱнде олордо электрический кире, дрель, шлифовальный машина, каду кадаар пистолет ле оноҥ до ӧскӧ јепселдер бар. А бистерде кепке базылган бичиктердеҥ башка сӱреен јакшы кӧрӱлмелер бар. Олордыҥ тӧртӱзи јарлаар иштиҥ јепселдерине кирет: «Агару Бичикти нениҥ учун ӱренер керек?», «Агару Бичикти ӱренери канайып ӧдӧт?», «Каандыктыҥ Туразында не болуп турган?» ла «Иегованыҥ Керечилери — олор кандый улус?». Бу кӧрӱлмелердиҥ кажызыныҥ ла узуны эки минуттаҥ ас болот, оныҥ учун олорды баштапкы катап куучындашкан тушта кӧргӱзерге эптӱ. Је эмеш узун кӧрӱлмелерди такып келген тушта эмезе меҥдебей турган кижиге кӧргӱзерге јараар. Бу сӱреен јакшы јепселдер кижини Агару Бичикти ӱренерге эмезе бистиҥ туштажуга келерге кӱӱнзедер болор.\n15. Кижи кӧрӱлмени бойыныҥ тӧрӧл тилине кӧрзӧ, нени эдерге кӱӱнзедилет?\n15 Бистиҥ бир эје Микронезиянаҥ кӧчӱп келген кижиге туштаган. Бу эје ӱй кижиниҥ тӧрӧл тили — яп деген тил деп билип ийеле, «Агару Бичикти нениҥ учун ӱренер керек?» деген кӧрӱлмени оныҥ тилине кӧргӱзип берген. Ол ӱй кижи бойыныҥ тилин угуп ийеле: «Чын угуп турум эмеш пе?! Бу мениҥ тилим туру не! Кӧрӱлмедеги куучындап турган кижи мениҥ ортолыгымнаҥ ошкош, не дезе менле чилеп куучындап турган. Бу чынла мениҥ тилим!» — деп сӱӱнип айтты. Оноҥ бу ӱй кижи jw.org деген сайтта яп тилге чыгарылган бичиктерди ле кӧрӱлмелерди ӱзезин кӧрӱп алар болды. (Апостолдордыҥ ижи 2:8, 11 тӱҥдештирип кӧрӱгер.) Бу ла кӧрӱлмеле база бир учурал болгон. США-да јадып турган бистиҥ эје, Иегованыҥ Керечилериниҥ ижи токтодылып калган јерде јадып турган јеенине бу кӧрӱлмени бойыныҥ тилине кӧрзин деп ссылка аткарып ийген. Јеени кӧрӱлмени кӧрӱп, мындый сӧстӧр бичиген: «Мени бу телекей кӱчтӱ ле калју башкараачыныҥ колында деп айдылганы соныркатты. Оныҥ учун Агару Бичикти ӱренерин сурадым».\n16. Бу брошюралардыҥ амадузы кандый, јартап беригер: а) «Кудайдыҥ сӧзин угуп, ӱргӱлјиге јӱр», б) «Добрая весть от Бога», в) «Бӱгӱн Иегова Кудайдыҥ табын кемдер бӱдӱрет?».\n16 Брошюралар. Агару Бичик ӱренип турган кижиниҥ тилине библиялык бичиктер јок болзо, эмезе ол јазап кычырып билбес болзо, нени эдер? Бу учуралда јарагадый мындый јепселди — «Кудайдыҥ сӧзин угуп, ӱргӱлјиге јӱр»* деген брошюраны тузаланарга јараар. А «Добрая весть от Бога» деген сӱреен јакшы брошюраныҥ болужыла Агару Бичикле ӱредӱ баштаарга јараар. Бу брошюраныҥ кадарыныҥ кийни јанындагы 14 теманы кӧргӱзип, кажызы эҥ ле тыҥ јилбиркедип турганын сурап угугар. Оноҥ талдалган темала ӱредӱ баштап ийигер. Мындый арганы кижиге такып келген тушта не тузаланып кӧрбӧс? Бистиҥ јепселдеристиҥ тоозына кирип турган ӱчинчи брошюра — «Бӱгӱн Иегова Кудайдыҥ табын кемдер бӱдӱрет?». Оныҥ амадузы — Агару Бичикти ӱренип турган кижини Кудайдыҥ организациязыла таныштырары. 2017 јылдыҥ тулаан айдыҥ «Бистиҥ христиан јӱрӱмис ле ижибис» деген иштиҥ тетрадында бу брошюрала Агару Бичикти ӱренген тушта канайып тузаланарыныҥ јӧптӧри бар.\n17. а) Агару Бичикле ӱредӱ ӧткӱрилип турган бичиктердиҥ амадузы кандый? б) Кижи сууга чӧҥӱрилген де кийнинеҥ нени эдер учурлу ла нениҥ учун?\n17 Бичиктер. Ӱредӱни брошюрала баштаган болзоор, оны божотпой јадып, «Агару Бичик неге ӱредет?» деген бичикке кӧчӧ берерге јараар. Бу бичик библиялык тӧс ӱредӱлерди тереҥжидерге болужар. Бичикти божоткон кийнинеҥ кижи кӧгӱс јанынаҥ ӧзӱп турза, ӱредӱни «Бойыгарды Кудайдыҥ сӱӱжинде чеберлегер»* деген бичикле улалтарга јараар. Оныҥ болужыла ӱренип турган кижи библиялык принциптерди тузаланарга ӱренип алар. Кижи чӧҥӱрилип те калган болзо, бу эки бичикти тӱгезе ӱренип салар учурлу деп ундыбагар. Мынайып ӱренгени ого чындыктыҥ јолында бек турарга болужар. (Колоссыдагыларга 2:6, 7 кычырыгар.)\n18. а) 1 Тимофейге 4:16 бисти неге кӱӱнзедет? б) Јарлаар иштиҥ јепселдерин тузаланып тура, кандый амадуны ундыбас керек?\n18 Бис Иегованыҥ Керечилери, оныҥ учун улусты «Сӱӱнчилӱ Јардыҥ чындык сӧзине» ӱредер учурлу. Не дезе, анайып улуста ӱргӱлјиге јӱретен ижемји болор (Кол. 1:5; 1 Тимофейге 4:16 кычырыгар). Бу ишти бӱдӱрерге, јарлаар иштиҥ јепселдери болужар. («Јарлаар иштиҥ јепселдери» деген рамканы кӧрӱгер.) Оныҥ учун бу јепселдерди јакшы тузаланарга албаданактар. Кажы ла јарчы кандый јепселле, качан тузаланатанын бойы кӧрӧр. Је сӱӱнчилӱ јарды угарга јилбиркебей турган улуска бистиҥ бичиктеристи бодоп ло ӱлебей јадыс. Нениҥ учун дезе бис «чыннаҥ ӱргӱлјиге јӱрерге кӱӱнзеп турган улуска», ӧскӧртӧ айтса, ачык јӱректӱ, јобош ло чындыкка аштап-суузап калган улуска Христостыҥ ӱренчиктери болорго болужарга кӱӱнзейдис (Ап. ижи 13:48; Матф. 28:19, 20).\n«Плотницкое ремесло» деген јӧрмӧлди ле «Набор инструментов плотника» деген рамканы кӧрӱгер («Каруулчы шибее» куран ай 1, 2010 јыл).\nКычырып билбес кижиле ас тексттӱ ле кӧп јуруктарлу «Кудайдыҥ сӧзин ук» деген брошюрала ӱредӱ ӧткӱрерге јараар.\n«Оставайтесь в любви Бога» деген бичик алтай тилге чыкса, ӱредӱни оныла улалтар керек.\nЈАРЛААР ИШТИҤ ЈЕПСЕЛДЕРИ\nВИЗИТНЫЙ КАРТОЧКАЛАР ЛА КЫЧЫРТУЛАР\nБРОШЮРАЛАР ЛА БИЧИКТЕР


Будына бек туруп алган ӧмӧлик - altaicholmon\nБудына бек туруп алган ӧмӧлик\nТергеебисте «Солнечная Энергия+» деп каруузы кирелӱ ӧмӧлик иштеп баштаганынаҥ ала кӧп тоолу ӱлекер-проекттер јӱрӱмде бӱткен. Бу ӧмӧлик эмди будына бек туруп калган јаан компания болуп јат. Ол јаҥыс ла Алтай Республика ичинде эмес, је анайда ок ӧскӧ дӧ тергеелерде объекттер тудат.\nТергеебисте тудулган јаан объекттердеҥ Кош-Агаш, Кан-Оозы аймактарда кӱнниҥ чогыныҥ ийдезиле иштеер электростанцияларды айдарга јараар. Тургуза ӧйдӧ Майма аймакта эки ле Оҥдойдо бир јаан электростанциялар тудулат.\n«Солнечная Энергия+» ООО-ныҥ специалисттери ижин јаҥы баштап турарда, турлуларда, турбазаларда, ыраак јурттарда кӱнниҥ чогынаҥ, сууныҥ ла салкынныҥ ийдезинеҥ электроот берип турган јазалдар (панельдер) тургускан эди.\n«Солнечная Энергия+» ООО-ныҥ технический директоры Эжер Яжанкинниҥ айтканыла болзо, бу ӧмӧлик тӧзӧлгӧнинеҥ ала ийде-кӱчи ас, аргазы электролампочканы, спутниковый антеннаны иштедерине, мобильный телефонныҥ зарядказын толтырарына једер 400-теҥ кӧп станция туткан. Jаан станциялардыҥ тоозы онды ажа берди. Алтай Республиканыҥ тыштында тудулган объекттер база бар. Ол тоодо Башкир Республикада ла Оренбургский областьта.\nБутка туруп калган бу јаан компанияда јербойыныҥ улузы иштейт. Jе технический специальностьторлу специалисттер, ол тоодо инженерлер, энергетиктер једишпей турган деп айдарга јараар. ²мӧлик јаан ла иштеп турган улустыҥ тоозы кезикте 500-ке једе берет. Байа тергеебисте тудулган станциялардыҥ ижин база јербойыныҥ улузы јеткилдейт. Олорды јӧптӧжӱлер аайынча белетеп јат.\n«Солнечная Энергия+» ООО-ныҥ бӱдӱреечи директоры Аржан Трифанов ӧмӧликтиҥ текши сурактары аайынча иштейт. Улусты ишке алатаны, кемди кандый ууламјы аайынча иштедетени, олорго инструктаж ӧткӱретени, ӧмӧликтиҥ тӧзӧмӧл сурактары, кандый фирмаларла јӧптӧжӱ тургузатаны, ол јӧптӧжӱни канайда тургузатаны, кандый материалдар алатаны, бухгалтерский отчетторды канайда тургузатаны ла оноҥ до ӧскӧ иштер Аржанныҥ молјузына кирет. Компанияныҥ генеральный директоры јок болзо, оныҥ ордына документ-чаазындарга кол салат.\nАржан Трифанов мынаҥ озо он јыл Сбербанкта иштеген. Оныҥ айтканыла, банковский бӧлӱк бир неме, бизнес дезе чек башка. Тузаланып турган эп-сӱмелери, аргалары аҥыланат. Оныҥ да учун баштапкы ӧйдӧ иштеерге эмеш кӱч болгон. Эмди дезе оҥдоп, ӱрениже берген.\nНовосибирсктиҥ НГТУ-ны ӱренип божоткон эки уул бери келип, бу ӧмӧликте канча јылдардыҥ туркунына једимдӱ иштеп јат. Олордыҥ бирӱзи «Солнечная Энергия+» ООО-ныҥ коммерческий директоры Александр Балуев. Ол баштап тарый инженер болуп иштеген. 2012 јылдаҥ ала бу ӧмӧликте иштеп турган улустыҥ тоозы кӧптӧй берерде, коммерческий директордыҥ ижин бӱдӱрип баштаган. Александрдыҥ айтканыла, баштап ла Jайлудагы объект табыштырылган. Анда ийде-кӱчи 100 кВт гибридный электростанция тудулган. Ол ло объекттеҥ ала ӧмӧликтиҥ ижи кӧндӱгип барган. Тургуза ӧйдӧ республика ичинде кӱнниҥ чогынаҥ иштеер, текши ийде-кӱчи 25 мВт, станциялар тудулат. Маймада тудулып јаткан электростанциялардыҥ кажызыныҥ ла ийде-кӱчи 10 мВт болор. Оҥдойдогы объект 5 мВт. Олор табыштырылган кийнинде, станциялардыҥ ижин јеткилдееринде кайда да јирмеге јуук кижи иштеер. Анайып, база ла јербойыныҥ улузына иштеер јерлер тӧзӧлӧр, јербойыныҥ бюджедине каландар келер.\nАлександр Балуев Новосибирскте НГТУ-да энергетиканыҥ факультединде электроэнергияны иштеп аларын орныктырары аайынча ӱредӱ алган. Оныҥ айтканыла, «Солнечная Энергия+» ООО-ныҥ директоры, оныҥ ордынчылары бастыра ла ижи аайынча ууламјылу ӱредӱлер алган улус. Мында иштеп турган электромонтажниктер узын бийиктедер ӱредӱ ле иштеерине јараду алгылайт. Кандый ла јаан компанияда чылап, «Солнечная Энергия+» ООО-до бойыныҥ бухгалтерлери, юристтери бар. Мында иштеп тургандардыҥ кӧп лӧ сабазы бийик ӱредӱлӱ улус.\nОҥдойдо тудулып јаткан электростанцияда Олег Ялатов иштейт. Ол бойы инженер-геодезист. Бу компанияда 2016 јылдаҥ ала, Кош-Агашта экинчи электростанцияны тударында иштеп баштаган. Кийнинеҥ Кан-Оозында, Башкирияда, Оренбургский областьта объекттерди тударында турушкан. Бойы Барнаулда јол тудары аайынча ӱредӱ алган. Мынаҥ озо «Алтай Резортто» эки јыл, кийнинеҥ БТИ-де база эки јыл иштеген.\nБутка бек туруп калган бу јаан компанияда иштеп турган специалисттердиҥ бастыразына јуугы јиит улус. Олордыҥ кемизи де ижи аайынча технический чотомолдор эдет, кӱнниҥ чогынаҥ иштеер электростанцияны кандый јерде тургузарын шиҥдеп кӧрӧт. Кемизи де клиенттерле колбулу сурактар аайынча иштейт. СЭС-терди јазаары, салкынныҥ ла кӱнниҥ чогынаҥ иштеер станцияларды тургузары аайынча иштеп тургандар бар. Компанияныҥ офизине кирип барзаҥ, тегин отурган кижи кӧрбӧзиҥ. Бастыразы ла эрчимдӱ иште.\nБӱгӱн республика ичинде ӧдӱп турган кӧп тоолу окылу керек-јарактар «Солнечная Энергия+» ООО-ныҥ спонсорлык јӧмӧлтӧ-болужыла болот. Компания таҥынаҥ да улуска болуш јетирип турганын темдектебеске болбос.\nJиит те болзо, ӧмӧлик келер ӧйгӧ јаан амадулар тургузат. ²йлӧ теҥ алтап, кӱннеҥ кӱнге билгирлерин бийиктедип јаткан бу ӧмӧлик тургускан амадуларына кыйалтазы јоктоҥ јединер деп бӱдедим.


16.10.2017 - altaicholmon\nАрменияныҥ кӱндери Горно-Алтайскта\nАлбатылардыҥ најылыгыныҥ Горно-Алтайсктагы туразы «Россияныҥ армяндарыныҥ биригӱзи» деп текшироссиялык јондык организацияныҥ республикан бӧлӱгиле кожо Горно-Алтайскта Арменияныҥ кӱндерин ӧткӱрет.\nJеткерлӱ кеминеҥ 37 процентке јабыс\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле, республикада ОРВИ-ле, гриппле оорыгандардыҥ тоозы ӧткӧн неделеде эпидемия болор кеминеҥ 37 процентке ас болды.\n200 ле 2000 салковойдыҥ акчалары…\nӰлӱрген айдыҥ 12-чи кӱнинеҥ ала 200 ле 2000 салковойдыҥ банкнотторын садыжуда тузаланары башталды, быјыл јаҥар айга јетире олор бастыра Россияга таркай берер деп, РФ-тыҥ Тӧс банкыныҥ јааны Эльвира Набиулина айткан.\nОзогы заставада музей болор\nУлаган аймакта Jазулуныҥ јанында погранзастава ӧткӧн чактыҥ 30-чы јылдарында тӧзӧлгӧн. Ол тушта Тыва Советский Союзка кирбеген эмей.


Ирбистиҥ баскан јолдорыла - altaicholmon\nИрбистиҥ баскан јолдорыла\nРоссия Федерацияда ирбистиҥ тоозын чотко алар элбек кемдӱ иштер быјыл кочкор айда башталган. Jерлик ар-бӱткенниҥ кӧмзӧзиниҥ (WWF) Алтай-Саяндагы бӧлӱгиниҥ баштаҥкайыла ӧткӧн бу иштер Алтай Республиканыҥ тергеезинде учына једип келген болзо, Тува ла Бурятия республикаларда улалганча.\nКочкор айдыҥ 20-24 кӱндеринде Сайлугемдеги эл парктыҥ корулу јерлериле пресс-тур ӧткӧн. Ондо «Аргументы и факты», «Комсомольская правда» газеттердиҥ, ТАСС-тыҥ ла ӧскӧ дӧ јетирӱлик сайттардыҥ Jаан Алтайла иштеген журналисттери, АР-дыҥ СМИ-лериниҥ корреспонденттери турушкан.\nJорыкчылар Монголияныҥ гран-кыйузыныҥ јуугында, Чага-Бургузы ла Саржиматы ӧзӧктӧрдиҥ бажындагы кырларда, Тува Республиканыҥ кыйузына јууктай Кам-Тыттугем ӧзӧктӧ ирбистиҥ јӱрген јолдорында тургускан фототозуулдарды кӧргӧн. Бастыра кӧргӧн алты фототозуулдыҥ бежӱзинде ирбис бар болгоны јаан једим деп, WWF-тиҥ ле Сайлугемдеги эл парктыҥ пресс-турда турушкан ишчилери темдектейт. Фототозуулдарга анайда ок суузар, тӱлкӱ ле койон деген аҥдар, улар ла бийик кырлардыҥ ӧскӧ дӧ куштары тӱшкен болтыр. Журналисттерге бу јол-јорыкта, ыраактаҥ да јоло кушты, кочкорлорды ла јуҥмаларды кӧрӧр ырыс келишкен.\nСайлугемдеги парктыҥ ишчилери јорыкчыларга алтай јылтоолошло Чага байрамды уткыыр чӱм-јаҥды Чага-Бургузыдагы турлузында кӧргӱскен. Ондо бу ӧзӧктӧ јаткан малчылар, Белтир ле Кош-Агаш јурттардыҥ кожоҥчы-ойынчы улузы база турушкан. Тебек тебер, армакчы тартар, камчы согор, кӱрежер ле о. ӧ. маргаандарда јербойыныҥ улузыла коштой айылчылар эрчимдӱ турушкан. Журналисттерге ыраак кырларда јаткан малчы улустыҥ турлуларда јадын-јӱрӱмиле таныжары база солун болгон.\nСайлугемдеги эл парк Кош-Агаш аймактыҥ јеринде ас туштаган ла јоголордыҥ чочыдузында болгон тындуларды ла ӧзӱмдерди корыыр амадула 2010 јылда тӧзӧлгӧн. Аҥылу коруда болгон јериниҥ текши кеми 118 муҥ гектар.


Ӱргӱлјикке ундылбас байрам - altaicholmon\nӰргӱлјикке ундылбас байрам\nКӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде «Ӱргӱлјик полктыҥ» колонналарына Алтай Республикада 24 муҥнаҥ кӧп улус турган. Горно-Алтайсктыҥ тӧс оромыла Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јуучылдарыныҥ сӱр-кеберлерин тудунган 5 муҥнаҥ кӧп улус баскан.\nТуулу Алтайда «Ӱргӱлјик полк» сегизинчи катап ӧткӱрилди. 2020 ле 2021 јылдарда коронавирустыҥ пандемиязынаҥ улам бу акция онлайн аайыла ӧткӧн. Быјыл эпидайалга оҥдолгон учун кӧп эл-јон јуулыжар ла туружар керек-јарактар јарадылган.\nБойыныҥ тӧрӧӧндӧриниҥ сӱр-кеберлерин тудунып, Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин энези Надежда Алексеевнала, уулы Данилле калада јаткандарла кожо басты.\nТергеениҥ башкараачызы оныҥ эки карган адазы база јуулашканы керегинде куучындаган. Григорий Николаевич Хорохордин јуу-согуштарда туружып, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ II степеньдӱ ордениле кайралдаткан. Алексей Михайлович Чучкаев 33-чи строительный ла оныҥ кийнинде 161-чи артиллерийский полктордо јуулашкан.\n«Быјыл Туулу Алтайда, бастыра Россияда ла чылап ок, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандардыҥ, Јеҥӱниҥ кӱнине јетпей, је андый да болзо, ого бӱдӱп, фашисттерле јуулажып, шыркалардаҥ ла оорудаҥ улам божоп калгандардыҥ сӱр-кеберлерин тудунган «Ӱргӱлјик полктыҥ» базыды база ла катап ӧтти» — деп, башчы темдектеди.\n«Ӱргӱлјик полк» Алтай Республиканыҥ бастыра аймактарында ӧткӧн. Горно-Алтайскта ӧткӧн базытта «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ ишчилери бу газетте иштеген фронтовик-журналисттердиҥ сӱр-кеберлерин тудунып баскан.\nБу акция Россияда 2011 јылда башталганын эзедип ийели. Оныҥ баштапкы базыды Томск калада ӧткӧн. Ол тушта алты муҥнаҥ кӧп эл-јон каланыҥ оромдорыла Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларыныҥ ӱч муҥ кире сӱр-кеберлерин кӧдӱрип апарган. 2019 јылда акция очный аайыла ӧдӱп турарда, республика ичиле ондо 14 муҥ кижи турушкан.


«Ай, Кореец», «ой, Кореец», «ух, Кореец»...» - altaicholmon\n«Јылдыстыктыҥ» јиит спортчыларга учурлалган бӱгиниҥ бӱгӱнги айылчызы — Ай-Мерген МАРКИТАНОВ. Ол тургуза ӧйдӧ ада-энезиле, сыйнызыла кожо Сочиде јадат. Ай-Мерген школдо 9-чы класста ӱренет. Ӱредӱдеҥ бош ӧйдӧ спорттыҥ «шорт-трек» деп бӱдӱмиле тазыктырынат. Нӧкӧрлӧри оны алтай укту уул деп билер де болзо, је та нениҥ де учун Корей деп адап јат. Аймерген оны баштап тарый эби јок угуп турала, эмди темигип калган. «Эй, Кореец!», «ай, Кореец!», «ой, Кореец!», «ух, Кореец!». А не? Тен атту-чуулу Виктор Анныҥ бойы. Россияныҥ спортчыларына шорт-тректиҥ јажыттарын ачкан, бу бӱдӱмди бисте ӧскӱрер јаан аргалар ачкан корей укту бу спортчыныҥ ады-јолы Сочиде сӱрекей бийик тоомјыда. Ол Ай-Мергенге база кудайга бодолду кижи.\n— Ай-Мерген, озо ло баштап бойыҥ, угы-тӧзиҥ, ада-энеҥ, билеҥ керегинде сурап угарга турум.\n— Сӧӧгим кыпчак. Сочиде јадып турганымды ӧрӧлӧй айттыгар. Анда 53-чи таҥмалу школдо ӱренип јадым. Адам Айас Вячеславович деп кижи болор. Ол пограничник. Энемниҥ ады-јолы Ай-Кине Михайловна. Энем эмди тургуза айыл ээлеп јат. Сыйным Амыр-Ай јетинчи класста ӱренет.\nОрус балдарга Ай-Мерген деп айдарга, байла, кӱчке келижип турган болбой. Олор мени озо баштап кӧндӱре ле Мерген дежер болгон. Бу атка ӱренижип турганчам, та кайдаҥ да Корей деп ат чыгып келген (каткырат). Ол бӱткен бӱдӱмиме, чырайыма келижип турган болбой.\n— Шорт-трек деген бӱдӱм Алтайда тыҥ ла јарлу эмес. Ого јилбӱӱ сеге кайдаҥ келген?\n— Шахмат ойноорго мен база сӱӱп јадым. Је шорт-трекле колбой ого ӧй чек артпайт. Бу бӱдӱмге јолды энем ачкан. Ол каланыҥ бастыра спорт школдорында болгон. Олордыҥ ижиниҥ айалгаларын кӧргӧн, кӧп тазыктыраачыларла куучындашкан. Айылга келер ле, айдар ла. Мен деген кижиге онызы, мынызы јарабас. Учы-учында шорт-трекке токтогоныс.\nЭмди бу бӱдӱмле тӧртинчи јыл улай тазыктырынып јадым. Акту бойыма сӱрекей јарап јат. Баштап тарый дезе кандый да оҥдомол болбогон. Эмди темигип калдым. Сочиниҥ олимпий тӧс јериниҥ спортшколына јӱредим. Маргаандарда Краснодарский крайдыҥ уулдар ортодо јуунты командазы учун туружадым. Шорт-трекке Антон Юрьевич Шипунов деп кижи тазыктырат.\n— «Солун тарый согоно до тату» болуп јат деген укаа сӧс тӧ бар эди. Је, карын, шорт-трек сеге јарап, јолыҥды алынып, кӧндӱгип барып јаткан эмтириҥ.\n— 2014 јылда Сочиде кышкы Олимпий ойындар болуп турарда, телекӧрӱлтедеҥ бу бӱдӱмди кӧргӧним санаама јакшы кирет. Шак ол тушта ӧзӧгимде та не де конуп, артып калган болбой. Оныла јууктада кийнинде спортшколдо танышкам. Ол тушта шорт-трек меге чын ла јаан ачылта болгон. Оноҥ озо је ле деген конькилерди кайда да, качан да кӧрбӧгӧм. Меге ончозы ла јилбилӱ болгон. Јаан уулчактарды шылап, оҥдобогонымды ол ло тарый јартап, анайып кӧндӱккем.\n— Шорт-тректеҥ озо спортло таныш болгоҥ бо, конькиле јыҥылагаҥ ба?\n— Карган адам Вячеслав Эфеновичле экӱ Горно-Алтайскта чанала улай ла јыҥылагам. Конькиге де бир эмеш тургам. Ол тушта эмчилер белетеер колледжтиҥ јалаҥында калада эҥ јаан каток урулатан. Бис карган адамла, эјемле ӱчӱ кере тӱжине анда. Тош кемирчектерлӱ, је бисте не болзын, ӧрӧ-тӧмӧн сурт ла сурт. Карган адамныҥ оогош кызы, Алтынай эјем, менеҥ артык јыҥылаган, оны јажырбай айдып турум.\nВеликтӱ де јорыктаганыс. Бир катап Чамал аймакта Манас деп кӧлгӧ јетире јӱргенис. Ол тушта јирме беш километр јол ӧткӧнис. Кӧлгӧ Эјеган јанынаҥ чыкканыс. Јолы сӱрекей кайыр ла кадалгак болгон. Карган адам спортко сӱрекей јайалталу кижи. Нӧкӧрлӧриле кожо велосипедтӱ туку Монголдыҥ чӧлинеҥ бери јӱрген. Сочидеҥ каникулга келзем, ол белетенижимниҥ кемин тӱжӱрбеске, тазыктыраачым да болуп јат. Адамды дезе алдында боксло јилбиркеп, ого таскадынган деп билерим.\n— Ӧскӧ укту кижи болгон болзом, «шорт-тректи неле јип јат?» деп сураар эдим. Је бис кӧгӱс-санаабысла чек башка улус инебис. Оныҥ учун эмеш јукарта бу не атазы спорт болотон деп сурап, ол јанынаҥ сенеҥ, Ай-Мерген, јартамал аларга турум.\n— Шорт-трек деген сӧс ӧскӧ тилдеҥ кыска јол деп кӧчӱрилип јат. Бу бӱдӱм Олимпий ойындарга кирет. Оныла Россияныҥ, телекейдиҥ ле Европаныҥ чемпионаттары ӧткӱрилет. Јилбиркеп турган улус маргаандардаҥ белетелген репортажтарды телекӧрӱлтедеҥ кӧрӱп ле турган болбой. Спортчылар бой-бойын озолоп, табарыжып, ийде салыжып, јыгылып, кезикте сынык-бычык та алат. Тайкылгандары ла табарышкандары шорт-тректиҥ аҥылу «чедендерине» согулат. Олорды кӧп лӧ саба учуралдарда јымжак паролонло манап јадылар. Је тӱҥей ле ачу, тӱҥей ле ӧҥзӱре болуп јат. Јыгылышта нениҥ јакшызы болотон эди база.\nШорт-тректе кеп-кийимниҥ учуры баштапкы јерде туруп јат деп канайып айдар. Је ол ого ло јуукташ. Спортчы бажына элдеҥ ле озо шлем кийип јат. Комбинезонноҥ база кӧп неме камаанду. Ол тегин ле баалу бӧстӧҥ кӧктӧлӧт. Баалулары кевлар деп адалат. Оныҥ чыҥдыйы сӱрекей бийик. Бек кевларды ылтам јыртып болбозыҥ. Ол спортчыны сынык-бычыктаҥ јакшы корулап јат. Маргаандарда тузаланып турган конькилердиҥ ле ботинкалардыҥ чыҥдыйы база башка-башка. Коркок то, тӱс те миистӱлерлӱ, узундадар ла кыскартар јазалдарлу конькилер бар. Шорт-тректиҥ конькилериниҥ миистери сӱрекей чичке ле курч.\n— Чӱмдӱ бӱдӱм эмтир, а маргаандарда јӱгӱрип турган тошту тегеликтиҥ узуны канча кире болуп јат?\n— Тошту тегеликтиҥ узуны 110 метр. Спортчылар дезе маргаандарда 222, 333, 500, 777, 1000, 1500 метрге јӱгӱрет. 222 метрде ӱч кижи јарыжып јат. Тӧрт, алты, сегис кижидеҥ туружып турган тошту дистанциялар база бар. Командалар ортодо эстафета болзо, анда тӧрт кижи маргыжат. Эстафетаныҥ туружаачызына тегеликти айландыра эки катап јӱгӱрип, арткандарын акалап, эстафетаны ончолорынаҥ озо табыштырар керек. Оноҥ башка командазы соҥдоп калар. Эстафетаны алган спортчы тыш јанындагы тегеликтеҥ ич јанына кийдире јыҥылайт. Берип јатканы дезе бу ла ӧйдӧ оны ичкери ийде салат.\nАнайып, бастыра јарыш маҥ бажында ӧдӱп јат. Курч тартыжуда спортчылар табарыжып, јыгылат. Јаан эмес сыйрыктар менде де болгон. Је олордоҥ алдырышпадым. Спорттыҥ бу бӱдӱмине јилбӱӱм карын да тыҥыды. Эстафетада кем кандый этап-бӧлӱкте јӱгӱрерин бойлорыс ла талдап јадыс. Бир тегеликтеҥ экинчизине кӧчӧр ӧйдӧ эстафетаны алган спортчыны тыҥыда ийдерге кӱчтӱ кижи керек. Бисте бу «ишти» кӧп лӧ сабазында Семен Нерлов ло Тимофей Алексеев бӱдӱрип јадылар.\n— Ай-Мерген, тазыктыраачыҥ кату кижи бе?\n— Јо-ок! Ол кылык-јаҥыла јымжак кижи. Маргаандарда ойноттырып ийзем, токунадып јат. Сӱӱген сӧстӧри де бар: «Алдырбас, Кореец. Јакшы белетенип алзабыс, тӱҥей ле јеҥерис». Антон Юрьевичте тургуза ӧйдӧ 20-30 бала тазыктырынып јат. Мен дезе спортшколго неделеде алты катап јӱредим.\n— Кайда, кандый маргаандарда турушкаҥ?\n— Санкт-Петербургта, Рыбинскте, Ярославльда, Тверьде маргышкам. Коломнада болуп турган маргаандарда кӧп катап болгом. Бастырароссиялык турнирлерде бойымныҥ јажым аайынча эҥ артык он спортчыныҥ тоозына киредим. Меге анчада ла 500 метр спринтте јарыжарга јарап јат. Тӱрген јыҥылаш — ол мениҥ бӱдӱмим. Спринтте чыдамкай кӱӱн-тап керек. Башла база јакшы «иштеер» керек. Јазап сананзаҥ, финишке баштапкы келериҥ.\nСпортчы тошты буттарыла ойо тебип, кейди колдорыла кезе чабып, тегелик тошты айландыра салкын кептӱ шуҥдурып јат. Шорт-тректе бек колдордыҥ ла бек буттардыҥ учуры сӱрекей јаан деп айдарга турум. Бескеле база чын башкарынар керек. Анчада ла бурулчыктарда. Бурулчыктарда тошко колло база чын тайанып билер керек. Јастырыш болзо, спортчыны байагы паролон «чеден» сакып јат.\nСтавропольский крайдыҥ јуунты командазыныҥ тоозында Эстонияда, Казахстанда ла Белоруссияда болотон телекейлик маргаандарга белетенгем, је олорды коронавирустыҥ пандемиязынаҥ улам токтодып салгандар.\nСӱӱген спринт керегинде база бир эмеш айдып ийерге турум. Мен оны 48 секундка јӱгӱрип јадым. КМС-тыҥ нормативин бӱдӱрерге эки ле секунд јетпей јат. Спорттыҥ узыныҥ адына једерге дезе — тӧрт секунд. Јуук ӧйдӧ бу амадуларга једер керек.\n— Школдо кандый предметтер јарап јат?\n— Химия ла литература.\n— Спортто кемдер?\n— Куучын-эрмек башталып турарда, Виктор Ан деп айткам. Меге оныҥ турумкай кӱӱн-табы ла иштеҥкейи јарап јат. Ол Олимпий ойындардыҥ алты катап чемпионы. Аннаҥ ӧскӧ биске јозок болуп турган атту-чуулу Семен Елистратовты, Владимир Григорьевти ле Руслан Захаровты адаарга турум.\nКуучын-эрмекти Арутай Адаров ӧткӱрген


Туулык јерлер керегинде јасак керек - altaicholmon\nООН-ныҥ турчы-ороондоры ла туулык тергеелердиҥ салымы керегинде сананган улус јаҥар айдыҥ 11-чи кӱнинде Кырлардыҥ кӱнин темдектеген. Бу јанынаҥ санаа-кӧрӱмиле Алтай Республиканыҥ парламентиниҥ спикери Владимир Тюлентин ӱлежет.\n«Кырлардаҥ артык јаҥыс ла кырлар…» деп, бойыныҥ ӧйинде јарлу бард-кожоҥчы Владимир Высоцкий кожоҥдоп туратан ла бис, туулык республиканыҥ улузы, бу кожоҥды јӧмӧйтӧнис.\nБиске, Алтайдыҥ кырларында чыккан-ӧскӧн, мында јаткан, кырларды тӧрӧли деп чотогон улуска, бу сӧстӧр сӱрекей тереҥ учурлу. Туу-сындарысты, јердиҥ алдынаҥ адылып чыккан аржандарысты, кырлардаҥ агып тӱшкен ару сууларысты байлап јӱрери бистыҥ эди-каныбыска энебистиҥ сӱдиле шиҥилген.\nЧыдап келеле, бистиҥ тууларыс ӧзӱм ле тынар-тынду кандый јаан байлыктыҥ јери болгонын, шак кырлар, ичер ару сууныҥ сӱрекей јаан кӧмзӧзи болгон Алтын Кӧлди де алза, бисти јадын-јӱрӱмиске керектӱ суула јеткилдегенин оҥдоп баштайдыс.\nТергеебисте туризм бийик тебӱле ӧзӱп баштаганыла колбой, эбире јаткан алтайысты корыыры аайынча турумкай иштебезебис,тергеебистиҥ јӱзӱн ӧзӱм-чечеги, аҥы-кужы – ар-бӱткендик ончо байлык кунурап јоголордыҥ чочыдузына кирерин билип јадыс. Шак оныҥ учун тергеениҥ депутаттары башкарула кожо туулык јеристе ӧзӱм аайлу-башту болорын сананат.\nБу сурак эл-јоныстыҥ јаантайын ајарузында болгонын темдектеер керек. Онойдо, бистиҥ јиит республиканыҥ депутаттары јӧптӧгӧн эҥ баштапкы јасактардыҥ бирӱзи «Алтын Кӧлди корыыры керегинде» јасак болгон.\n2005 јылда республиканыҥ ады јарлу юризи, Эл Курултайдыҥ экинчи тудуузыныҥ председатели, АР-дыҥ парламентиниҥ баштапкы, экинчи, ӱчинчи тудууларыныҥ депутады Даниил Табаев «Туулык јерлер керегинде» федерал јасактыҥ ӱлекерин белетеген, оны республиканыҥ депутаттары ла ороонныҥ кырлу јерде јаткан 18 субъеги јӧмӧгӧн. Је ороондо экономикалык айалга сӱреен кызалаҥду болгон учун бу јасак јӧптӧлбӧгӧн.\nБӱгӱн экологияныҥ сурактары баштапкы јерге чыга берерде, республиканыҥ депутаттарыныҥ тӱп-шӱӱлтелери јӧмӧлтӧ алар деген ижемји бар. Уур-кӱчтерди ӧдӱп те болзо, учы-учында мындый јасак ороон кеминде јӧптӧлӧр. Ол кырлу јерлерде јаткан ончо улуска керектӱ ине.\nМыныла колбой геолого-минералогический билимдердиҥ кандидадына, Россияныҥ Билимдер академиязыныҥ География институдыныҥ баш билим ишчизине ле оныла кожо тӱҥей кӱӱн-санаалу болгон улуска туулык јерлердиҥ статузын јасак кеминде ээжилеер шӱӱлтени кӧп јылдардыҥ турумкай кӧдӱрип турганы учун быйаныс айдар кӱӱним бар.\nБу сурак СНГ-ныҥ ороондорыныҥ Парламенттер ортодогы ассамблеязында кӧдӱрилген ле РФ-тыҥ Федерал Јууныныҥ Федерация Совединиҥ председатели Валентина Матвиенко «СНГ-ныҥ ороондорыныҥ туулык јерлерин ӧскӱрери ле корыыры керегинде» модельный јасак керектӱ болгон шӱӱлтени јӧмӧгӧн.\nАдалган јасакты белетеер улустыҥ тоозына РФ-тыҥ Јасакберим иш ле тӱҥдештирӱ правоведение аайынча институдыныҥ ла РАН-ныҥ География институдыныҥ ишчилери, ол тоодо Ю.П. Баденков кычырылган. Билимчиниҥ айтканыла, бу јасакты СНГ-ныҥ турчы-государстволорыныҥ Парламенттер ородогы ассамблеязында бодоштыра 2019-2020 јылдарда јӧптӧӧри темдектелет.\nСӧс келижерде, быјыл кандык айда Эл Курултайда Юрий Баденковтыҥ «Кырлардагы јӱрӱм» деген билим ижиле таныштыру ӧткӧн. Јаан бу бичикте Алтай, оныҥ тӱӱкизи, ар-бӱткендик ле этнокультурный јӱзӱни керегинде ас эмес айдылган.\nЭл тергеези сӱрекей элбек, Камчатканыҥ, Сайан-Алтайдыҥ, Уралдыҥ ла Кавказтыҥ, анайда ок Памир-Тянь-Шаньныҥ туу-сындары кирген бистиҥ ороонго бирлик јасак белетеерге сӱрекей кӱч деп, јарлу билимчи ол таныштыру-туштажуда айткан. Оныҥ айтканыла мен бӱткӱлинче јӧпсинип јадым. Мындый јасактар тергее де кеминде јок. Ӱзеери, билимчилер «туулык јер» дегени не болгонын эмдиге јетире чокымдабаган.\nЈе ороондо кырларлу јерлерге ајару бар – бу эҥ учурлузы. Онойдо, 2016 јылда Дагестан Республикада Кавказтыҥ Туулык 1-кы саммидиниҥ туружаачылары Россияныҥ президенти Владимир Путинге РФ-тыҥ туулык јерлериниҥ ӧзӱмине, ар-бӱткендик ле культуралык энчизин корыырга государстволык јӧмӧлтӧ эдер ле анайда ок «Россия Федерацияныҥ туулык јерлери ле Туулык хартия керегинде» федерал јасакты, ээчий «Россия Федерацияныҥ туулык јерлериниҥ јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱми керегинде» государстволык программаны белетеп јӧптӧӧри керегинде суракла баштанган.\nЈе, бистиҥ ороондо бирлик јасакты јӧптӧӧргӧ, тергеелердиҥ бойынаҥ, бу ишти ичкери јылдырар эрчиминеҥ сӱрекей кӧп неме камаанду.\nКырладыҥ эл отоктор ортодогы кӱни керегинде айдып, быјыл бис Алтайдыҥ ар-бӱткендик ле культуралык кереестери: Алтын Кӧл, Кадын-Бажы – Ӱч Сӱмер, Ӱкектиҥ тепсеҥи, Алтайский ле Катунский ар-бӱткендик биосферный заповедниктер ЮНЕСКО-ныҥ тооломына «Алтайдыҥ алтын туулары» деп адалып киргенин 21-чи катап темдектеери . Бу республикабыстыҥ ады-чуузы телекей кемине чыккан база јаан учурлу керек.