Тилин, угы-тӧзин билбес манкурттар болбойлы - altaicholmon\nТилин, угы-тӧзин билбес манкурттар болбойлы\nБистиҥ адабыс Борис Укачинович Укачин ӧткӧн чактыҥ 1970-1980 јылдарында алтай тилди, культураны, санатты корып, чеберлеп алары керегинде ас эмес бичиген. Тӧрӧл культуразы учун поэттиҥ јӱрек-ӧзӧги оорып-сыстаган, чочыган. Шак оныҥ учун ол кӧгӱске, јӱрекке табарар ӧдӱҥи, курч публицистикалык бичимелдерин бичиген. Ол ӧйдӧ оныҥ от-калап бичимелдери «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ кемиле јаан бӱктеринде јарлалатан. Кем де јӧмӧгӧн, керек дезе самаралар бичип, јарадып турганын чыгара айдатан. Кезиги дезе јардын «најызына» бодолду таптап: «Бу сен токынабас кайткаҥ, бисте ончозы јакшы ине…» — деп айдыжатан. .Је кезик улус поэтти националист деп бурулап, ӧрӧлӧй турган органдарга јабарлашту јетирӱлер бичиген. Поэттиҥ бойыныҥ ӧйинде кӧдӱрген кӧп тоолу сурактары кийнинде, качан Горно-Алтайский автоном область Алтай Республика боло берерде, чечилген эди. Је алтай тилди корыыры ла ӧскӱрери аайынча сурактар ол ло бойы курч артып, оноҥ тереҥжип барды.\nЈирме-одус јыл мынаҥ кайра баланы алтай јуртка аткарарга јарамыкту айалга болгон. Бала бойына кураа балдарла ойноп, куучындажып, ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ тилине таскаарга јеҥил болгон. Је бӱгӱнги кӱнде бис саҥ башка айалгага келдис — алтай тилис кӧстиҥ кӧскӧ јылыйарга јууктажа берди. Мындый айалганы Б. Укачинниҥ тӧрӧл јерлеринде, ыраак Кайырлык ла Кулады јурттарда, кӧрӧргӧ келижер деп тӱженбегенис те.\n2009 јылда мен «Звезда Алтая» газетке «Уроки алтайского» деп адалган бичимел бичиген эдим. Ондо мен алтай тилдиҥ ӧзӱми, оны корыыры аайынча бой-бойыла бек колбуда сурактарды илезине чыгарарга ченешкем. Республиканыҥ ол туштагы башчызына да, ӱредӱ ле билим аайынча министерствого до самаралар бичилген, ондо биске тилди корып алары јанынаҥ чокым шӱӱлтелер де айдылган. Је ого куру каруулар келген. Ондый ла куру каруулар Туулу Алтайдыҥ тереҥ кӧгӱстӱ граждандарына — поэт Б. Т. Самыковко, журналист А. Махинге келет.\nКанайдар, нени эдер керек? Качан чиновниктер алтай тилдиҥ курч сурактарын угар да, оныҥ аайына чыгар да кӱӱни јок то… Нени эдер керек — качан бистиҥ јерлештерис алтай тилис кӧскӧ лӧ јылыйып јатканын ајарузына албай јадарда? Онойдо ок кезик ада-энелер балдарын алтай тилдиҥ урогына јӱргӱспей јат. Олор бу предметти ӱренерин кереги јок, калас ӧй ӧткӱриш деп кӧрӧт. Нениҥ учун дезе — алтай тил ЕГЭ-де јок. Бого удура нени айдар? Качан баланыҥ, болчомныҥ эҥ ле каруулу, курч суракту ӧйи каладагы детсадла кӧнӱ колбулу болгон болзо. Бу ла ӧйдӧ ол тӧрӧл тилин јылыйтат. Бу бичимелде кӧдӱрилген сурактарга да болзо каруузын берерге ченежип кӧрӧли.\nКӧп тоолу ада-энелер бӱгӱнги кӱнде калада ла аймактардыҥ тӧс јурттарында балдарды алтай тилге ӱредер арга јок деп айдыжат: бала улай ла балдардыҥ телеканалдарын кӧрӧт, компьютерный ойындар ойнойт — бу ончозы орус тилле. Је мынызын тӧс шылтактар деп айдар арга јок. Кем балазын тӧрӧл тилине ӱредерге кӱӱнзезе, тӧрӧлинеҥ ыраак та јӱрзе, ӱредип алар. Јӱрӱмде болгон учуралдардыҥ бирӱзи — АР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозында иштеген, школго јӱргелек балдарды алтай тилге ӱредер программалардыҥ авторы Елена Тобоева. Ол узак ӧйгӧ билезиле Санкт-Петербургта јаткан. Айландыра орус тилдӱ улус та болгон болзо, балдарыла айылында алтайлап куучындашкан. Эмди оныҥ эки уулы бойыныҥ тӧрӧл тилин јакшы билер јииттер. Мындый ок айалганы бистиҥ талада јуртап јаткан армян, азербайджан диаспоралардаҥ кӧрӧдис. Олор бу суракка сӱреен јаан ајару эдет: бала-барказы биледе, оромдо бойыныҥ тилиле куучындажып јӱргени тегиндӱ эмес ине.\nБис алтай албатыныҥ тӧрӧл тили учун сананып, турумкай иштеп јӱрген алтай ӧзӧктӱ, су-алтай кӧрӱмдӱ кажы ла кижизи бойыныҥ билезинде тӧрӧл тилин корып аларга чырмайзын деген тӱп-шӱӱлтеге келдис. Оныҥ учун бойымныҥ балдарымды таскадып јатканымла, онойдо ок ӧскӧ дӧ ада-энелердеҥ укканым аайынча, чокым темдектер ажыра баланы айылда тӧрӧл тилине таскадары јанынаҥ айдарга турум.\nЈе озо ло баштап, биле тӧзӧп, балдар азыраарга турган алтай тилдӱ јиитке тӧрӧл тилин билер, куучындажар кысты табар керек. Ада-ӧбӧкӧзин билбес эне балдарын канайып ӱредетен, таскадатан? Оныҥ учун слерге, алтай кыстарга, баштанадым: алтай тилерге ӱренгер, слер келер ӧйдӧ болотон энелер, айдарда, калыктыҥ культуразына, кӧгӱс байлыгына баланы таскадары слердеҥ кӧнӱ камаанду. Слерде аҥылу, агару молју бар: слер — билелик очок, балдардыҥ таскамалы, ачык ичкери јолы учун каруулу улус болуп јадыгар. Ак-јарыкка келген болчомныҥ эт-јӱрегине, кӧксине тӧрӧл тили энениҥ сӱдиле, эркеледип, јажыдып окшогоныла јетсин, ӧтсин. Кабай кожоҥды тӧрӧл тилерле кожоҥдогор — кожоҥдо бойыныҥ ийдези, кӱӱзи, учуры. Алтай кожоҥ, јаҥар сӱреен јараш ине. Тилине јаҥы ӱренип јаткан балдарга алтай тилдиҥ урокторында јарлу алтай кожоҥдорды не кожоҥдобос… Ӱренчиктер бир де кӱчсинбей, темдектезе,\nУйукта, балам, уйукта — амыра,\nБолушчы болорыҥ — капшай чыда… деген јолдыктарды эске чӱрче ле ӱренип алар ине.\nБӱгӱнги ӧйдӧ кала јер: онойдо ок телекӧрӱлте, радио, интернет, башка-башка программалар балдарды бойына тартат. Олор алтай эмес, ӧскӧ тилле ӧдӧт. Айдарда, јарамыкту, эптӱ айалга — айылда, биледе. База — кӧлӱкте, ыраак јолго атанып јада, алтай кожоҥдорды флешка-кассета ажыра укса јакшы. Балдар јилбиркеп угар, табынча, темдектезе, Алексей Тазрановтыҥ, Јергелей Маташеваныҥ, Олег Ядрушкинниҥ, Марина Саксаеваныҥ ла ӧскӧлӧриниҥ де кожоҥдорын бойы араайынаҥ кожоҥдоп баштаар, аайлабаган сӧстӧрин ада-энези јартап берер.\nБала оогош ло тужында, јаан учурлу ижерди туура салыгар, гаджеттерердеҥ айрылгар. Балагарла кожо алтай сӧстӧрди ӱренгер — мынаҥ каруулу ла керектӱ иш јок! Ајаруны бу ишке салыгар. Озо баштап јеҥил ӱлгердеҥ баштагар. Бу бӧлӱкте сӱреен тузалу ла јаан ишти Кӱлер Тепуков ак-чек бӱдӱрген ле бӱдӱрет. Ол балдардыҥ «Солоҥы» деген јараш журналыныҥ баш редакторы ла бир канча бичиктер белетеп чыгарган поэт. Керектӱ бичиктерди библиотекадаҥ эмезе К. Тепуковтыҥ балдарга ачкан «Азатпай» деген сайтынаҥ табарга јараар.\nАнда јуртайт айу.\nБайлу ады мајалай,\nСадиктеҥ ала школго барарга јеткенче балдарарга алтай ӱлгерлерди, кожоҥдорды эске ӱренерге болушкар. Сӧстӧрдиҥ уурын кожо ӱренерге, јартаарга албадангар. Табынча јакылталарды јаҥы ӱлгерлерди, кожоҥдорды ӱредери эмеш уур бӱдӱмдери ажыра ӧткӱргер. Баланы беш јашка јетире тоолу сӧстӧҥ эрмектер тургузып билерине ӱредип алар. Беш јашка јетире ол оны јеҥил бӱдӱрер, оноҥ ары там ла уурлап барар.\nСлердиҥ балагар школго барар учурлу болгон болзын: калада јаҥыс ла 7-чи таҥмалу школ алтай тилге баштамы класстардаҥ ала ӱредип јат. Балагар тилин јакшы билер ле каланыҥ ӧскӧ дӧ школында ӱренерге јараар деген шӱӱлте јастыра. Каланыҥ ӧскӧ школдорында алтай литературала тереҥ билгир берилбей јат. Бала алтай бичиичилердиҥ чӱмдемелин билбей јадып, оноҥ ары тӧрӧл литературазын ӱренери алаҥзулу керек.\nБала кычырып, бичип кӧндӱккен кийнинде, эҥирлерде билеле табышкактарды табарына кӧчсӧ, база керектӱ иш. Бу ла ишти јол-јорыкта ӧткӱргени база тузалу. Библиотекадаҥ К. Е. Укачинаныҥ «Алтай табышкактар» деген бичигин аларга јараар. Мында алкы бойымныҥ ченемелим бар. Ойын ажыра, кем табышкакты тӱрген табары јанынаҥ маргышканы база јакшы: баланыҥ бажы-меези тӱрген иштеер, ол ло ӧйдӧ алтай сӧстӧрдиҥ учурын оҥдоорго ӱренет.\nТетрадь-сӧзликти белетеп аларга јараар. Бала, ӧскӧ тилдердиҥ урокторында ла чылап, алтай сӧстӧрди ле орус тилге кӧчӱрилгенин билип турзын. 2-чи класска јетире ӱренип ле бичип алатан сӧстӧрди ле оныҥ учурын канча ла кирези кӧп ӱренип аларга чырмайгар. Нениҥ учун 2-чи ле класска јетире ӱренер керек? Нениҥ учун дезе школдо оноҥ ары класстарда ӧскӧ тилдерге ӱренер керек. Балага бир ле уунда ӱч тилге ӱренери кӱчке келижер. Бу учуралда биске В. К. Плакастыҥ адыла адалган ресгимназияныҥ политиказы јарт эмес. Нениҥ де учун мында балдар ӧскӧ эки ороонныҥ тилдерине ӱренет? Балдар тӧрт тилди (кӱӱнзегениле) ӱренип тура, кандый билгир аларында јарты јок. Эди-каны ӧрӱгелек-тыҥыгалак балдарга кӱч эмес пе? Балдарды ончо предметтерди чыҥдый ӱренип алар аргазы бар ба?\nБу айалгада јарамыкту, јакшы темдек — бисте алтай-орус сӧзликтер бар. Бойы ӱренетен, база куучындаарга тузалу бичиктер чыгат. Педколледжтиҥ ӱредӱчизи В. С. Дедеева бойыныҥ арга-кӱчиле алтай-орус, орус-алтай кыскачак сӧзликтер, таҥынаҥ ӱренер бичик чыгарган. Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институды бойыныҥ сайтында алтай-орус ла орус-алтай сӧзликтерди, билим изданиелерди эптӱ салганы јарамыкту. 2018 јылда «Алтын Туу» бичик басма «В помощь изучающим алтайский язык» деп бичикти (тургузаачызы Л. Н. Баина) чыгарган. Ол бажалыктарла эптӱ эдип белетелген.\nАјаруга алгадый бир айалга керегинде. Балдар сӧстӧрди, эрмектерди јастыра тургусса эмезе сӧстӧрди чокым айтпаза, шоодып каткырбагар. Мен бала тужымда, каланыҥ уулчагы, јурт јерге келеримде, алтай тилимле арай ла деп куучындазам, темдектезе, магазинде, улус каткырыжатан. Бойым ошкош балдар каткырза — кем јок, је качан јаан улус сени ӧткӧнип, каткырза, сӱреен ачу. Тӧрӧл тилиҥле куучынданар кӱӱниҥ јанар!\nТӧрӧл тилине јаҥы ла ӱренип јаткан балага каткырбагар. Ол — тилиниҥ јаан учурын оҥдогон! Карын да, јӧмӧгӧр, кӧдӱргер — јажын да, јаанын да. Темдектезе, ады-јолы јарлу билимчилер В. В. Радлов, угы-тӧзиле немец, база А. А. Анохин јаандап калган туштарында алтай тилди ӱренип алган. Бу олорго билим ижине керектӱ болгон до. Тӧрӧл тилине ӱренерге качан да орой эмес!\nБалдардыҥ садиги бир јанынаҥ ада-энеге болушту, экинчи јанынаҥ алза, шак мында болчомдор тӧрӧл тилин јылыйтып јат. Горно-Алтайскта «Солоҥы» садик балдарды алтай тилине ӱредерге ачылган ине. Чынынча алза, мында тилге ӱредип турган бир ле группа арткан. Арткандары алыш-колыш. Мен бойым баламды бу садикке јӱргӱзерге санангам, је меге бери пропискала алып турган деп каруузын берген.\nСадиктиҥ балдарын тӧрӧл тилине ӱредери јанынаҥ сурактыҥ аайына бир канча эп-аргала чыгарга јараар. Баштапкы ла эҥ быжузы — кемге де иженбезинеҥ, балала айылда алтайлап куучындажары. Экинчи эп-арга — эҥ ле баалузы. Качан аргалу-чакту кижи балдардыҥ таҥынаҥ садигин ачса, ондо болчомдорды алтай тилине ӱредер эди. Шак бу садик ӱредӱликтиҥ кӧп текпиштӱ системазында эҥ ле баштапкы тӧс јер болор эди. Оныҥ кийнинеҥ алтай школ ачылар болор бо?.\nӰчинчи бӱдӱм-вариант — таҥынаҥ аргалары јаан, качан ончо государственный структуралар, ол тоодо республиканыҥ башчызы, ӱредӱликтиҥ министри алтай тилди чеберлеп аларга ла ӧскӱрерге болушкан болзо. Бӱгӱнги садиктерде болчомдорды тӧрӧл тилине ӱредер группаларды ачкан болзо. Анчада ла бу курч сурак калада ла аймактардыҥ тӧс јурттарында эл-јоны алыш-колыш болзо. Мындый бӧлӱктерди тӧзӧп, ачып тура, бис балдарын тӧрӧл тилине ӱредерге кӱӱнзеген эне-адаларга болужар эдис. Бистиҥ шӱӱлтебисле, ол тушта бу керек чечилер, ичкери јылар эди. Бу ишти ајарузында кыракы тудар баштаҥкай ӱредӱликтиҥ министерствозынаҥ чыгар учурлу. Качан министр ле оныҥ баштапкы ордынчызы јакшы кӧргӱзӱлер учун каруулу болгон болзо, алтай тилдӱ балдардыҥ садиктеринде бойыныҥ тилин јылыйтып турганыныҥ кӧргӱзӱлери ондый коркымчылу болбос эди.\nТӧрӧл тилине ӱренериниҥ тоомјызын, учурын кӧдӱрер керек. Алтай тил экинчи сорт-учурлу, факультативный болбос учурлу. Ол бистиҥ бойыстыҥ тилис. Јаҥы компьютерный технологиялар јӱрӱмге кийдирилгениле коштой алтай тилле јӱзӱн-башка ойындардыҥ коштончыларын элбеде тузаланар керек. Мында компьютерный технологияда јакшы, чыҥдыйы бийик билгирлӱ јаш улусты јилбиркедер, тартар керек.\nМультфильмдерди алтай тилле чыгарарын мынаҥ да ары улалтар керек. Јаш јайалталардыҥ алтай тилле чӱмдеген ле кожоҥдогон кожоҥдоры балдарга јозок бол-зын. Јайаан јайалталардыҥ бастырароссиялык, калыктар, талалар ортодогы кӧрӱлеринде туружып, кӧрӧӧчилерди кайкадып, «олјолоп» тургандарын улай ла кӧрзин, уксын. Сценадаҥ алтай тилле ӱлгерлерди кычырзын — база јозок алгадый јакшынак керек.\nБорис Укачинниҥ публицистиказыныҥ ортозында «Манкурт болбоско» деп адалган јилбилӱ бичимели бар («Чтобы не стать манкуртами», 1981 ј.). Бу бичимел алтай тилди корыырына учурлалган суракты чике кӧдӱрген эмес, је текшилей алгажын, улустыҥ бойыныҥ культуразына, тӱӱкизине, тилине кӧрӱмин, кӱӱн-санаазын кӧргӱскен. Литературага «манкурт» деген сӧсти кыргыз бичиичи Чингиз Айтматов бойыныҥ «И дольше века длится день» деген романында кийдирген. Википедиядаҥ бу сӧстиҥ учурын кычырып ийели: «Олјого кирген кижи: ӧзӧги как-куру кул болуп, ээзине бӱткӱлинче багып, азыйгы јӱрӱмин ундып, санаазына бир де неме кирбей јат. Бу сӧстиҥ база бир учурыла — бойыныҥ тӱӱкилик, эл-калык тазыл-тамырыла колбузын јылыйткан, бойыныҥ эл-тӧрӧӧнин ундып салган эмезе онызын ундыбай да турза, је бойыныҥ калыгын кӧрӧр кӱӱни јок улус…».\nБӱгӱнги кӱнде шак ол ӧй келген болор бо? Бистиҥ албаты табынча ӧткӧн ӧйлӧ, тӱӱкизиле, культуразыла бойыныҥ колбузын јылыйтып јаткан ба, кандый? Алтай албаты јер ӱстинде артар ба, онойдо ок бойыныҥ байлыгын, эрјинезин — алтай тилди корып алар ба?\nКара башту, кара кӧстӧри јаҥырган айдый чичкечек, сӱрлӱ алтай ӱйе бой-бойлоры ортодо ада-ӧбӧкӧзиниҥ тилиле куучындашпай, кыстары ӧскӧ укту јииттерге качып јатканын кӧрӧргӧ ачу. Оноҥ ачузы — качан кезик сайыттар, биле-тура, бойыныҥ калыгын акча-политикага «садат». Јаҥ — олордыҥ колында, айдарда, тӧрӧл тилине тизеленбей, бек турарына болужатан чыдулар, тап-эриктер олордо ине.\nАлбаты ченелтелерди кӧп ӧткӧн, је тилин чеберлеп алган. Эмди тургуза бисте тӧрӧл «Алтайдыҥ Чолмоны» газедис бар. Ол алтай тилле чыгып, бисти бирлик калык деп сезимди, оҥдомолды биске берет. Радиодо, телекӧрӱлтеде эмди тургуза алтай тилле берилтелер белетелет. Бисте бар байлыкты корып алар керек. Бу јуукта Г. И. Чорос-Гуркинниҥ ады-јолын эбире курчай турганыс. Горно-Алтайсктагы аэропортты оныҥ адыла адазын деп тыҥ амадаганыс. Алтай Республиканыҥ эл-јоны бир кижидий туруп чыгала, кӱрешчи Ырысту Матвеевке уур-кӱч оору-јоболды јеҥип чыгарга болушка келгенин кӧрӱп, албаты, алтай улус ак санаалу, килеҥкей болгонын темдектеер керек.\nАлтай тилис јоголзо, албаты бойыс јоголорыс-јылыйарыс деген санаа-кӱӱнди бистиҥ кажыбыс ла тереҥжиде кӧрӱп, туруп чыксас, кӧпти эдер аргабыс бар. Бистиҥ чичке кӧстӱ, качар сӧӧктӱ, укту-тӧстӱ алтай албаты кӧкси как-куру болуп какталган, ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ тилин јерип, јылыйтып јаткан манкурттар эмес деп иженер кӱӱним бар.


Јакшылык акчалу болор учурлу - altaicholmon\nӦткӧн чаган айда Президенттиҥ гранттарыныҥ фондыныҥ 2021 јылдагы баштапкы конкурсыныҥ турулталары кӧрӱлген. Бу конкурста Алтай Республикадаҥ он сегис ӱлекер јеҥӱ алган. Бӱгӱн бис слерди «Алтай Республиканыҥ «Логос» деген јонјӱрӱмдик-правовой ло ӱредӱлик тӧс јери» ассоциацияныҥ «Кичеемел» («Забота») деп ӱлекери кандый иштер бӱдӱрери керегинде айдып берейис.\nКӧп улус эмди билер: Президенттиҥ гранттарыныҥ фондыныҥ јеҥӱчилдериниҥ ады-јолдоры чаган айдыҥ 14-чи кӱнинде координационный комитеттиҥ јуунында адалган. Бу јуунды Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ Администрациязыныҥ башкараачызыныҥ баштапкы ордынчызы Сергей Кириенко ӧткӱрген. Конкурста эл-јонныҥ су-кадыгын корулаары, су-кадык јӱрӱмди јарлап таркадары, јонјӱрӱмдик јеткилдештиҥ, граждандарды корулаарыныҥ сурактары ла тӱӱкилик эземди чеберлеери тӧс ууламјылардыҥ тоозында болгон. Тӧзӧӧчилердиҥ јетиргениле, болушты текши ороон ичинде коммерциялык эмес эки муҥ организация алар. Ӱлекерлерди бӱдӱрерине дезе 4,2 миллиард салковой акча чыгарылып јат. Координационный советтиҥ јуунында президенттиҥ гранттарын быјыл ком-мерциялык эмес 795 организация баштапкы ла катап алып јат деп темдектелген. Алтай Республиканыҥ јондык биригӱлери конкурста туружарга 65 угузу-заявка ийген. Олордоҥ 18 ӱлекер јеҥӱ алган. Конкурста јеҥӱ алган ӱлекерлерге текши тооло 11 миллион салковой акча чыгарылар.\nСоциальный корулаш аайынча иштеп турган учреждениелер ороонныҥ башкартузыныҥ тургускан јакылталарын бӱдӱрерге, инновационный ӧзӱмин бийиктедерге, эмдиги ӧйдиҥ некелтезиле эл-јонго социальный болушты эрчимдӱ јетирерге ӱлекер-проекттердиҥ јеҥӱчилдериле кожо эл-јонго тузалу јаан иш бӱдӱрет.\n«Алтай Республиканыҥ «Логос» деген јонјӱрӱмдик-правовой ло ӱредӱлик тӧс јери» ассоциация — коммерциялык эмес биригӱ, директоры Гульшахида Есболовна Сарина. Олордыҥ «Кичеемел» деп ӱлекери Кош-Агаш аймактыҥ эл-јонына пандемияныҥ ӧйинде болуш јетирип, уур-кӱч айалгаларга кирген улуска аймактыҥ јонјӱрӱмдик башкартузыла кожо болуш јетирер кӱӱндӱ. Бу ӱлекер аайынча иш-керектерди АР-дыҥ «Кош-Агаш аймактыҥ улусты социальный јанынаҥ јӧмӧӧр» казенный учреждениезиниҥ (КУ) ишчилери бӱдӱрер, јааны Бийханум Берсимбаева. «Кичеемел» деп ӱлекер ижин 2021 јылдыҥ кочкор айынаҥ ала баштаган. Бу ӱлекер аайынча айлында отурган 65 јашты ашкан ӧрӧкӧндӧргӧ лӧ 18 јаштаҥ ӧрӧ кенек улуска аш-курсак ла јуугуш оорунаҥ чеберленер јазалдар салынган тӱӱнчек-баштыктар ӱлелер.\nБийханум Берсимбаева бу ӱлекер керегинде мынайда куучындады: «Кичеемел» деген ӱлекер «Логос» деп коммерциялык эмес ӧмӧликле кожо АР-дыҥ «Кош-Агаш аймакта УСПН» деген КУ-зы бӱдӱрип турган ӱлекерлердиҥ база бирӱзи.\n24254 кижи Кош-Агаш аймакта јадат\nЭҥ баштапкы ӱлекери — «Кӧчкӱн» («Кочевник»). Мал-ашта јӱрген улустыҥ јайгы турлуларына барып, олордыҥ балдарына ӱлекердиҥ болужыла сооттыҥ ла билгирдиҥ ойындарын ӧткӱрип, ӱредӱге темиктиргендер. Оныҥ кийнинде «Ак кийис» деп ӱлекерде туружып, ундулып барган, албатыныҥ чактаҥ чакка эдинген кийисти орныктырып, келиндерди јууп, кийис базып, иш јок ӱй улус акча иштеп аларына, тӱктеҥ ойынчыктар, сувенирлер, јарангыштар јазаарына ӱреткенис.\n2019-2020 јылдарда база бир јаан ӱлекер — ол «Кош-Агаш аймактыҥ кенек балдар азырап турган билелериле иштеери, тьютор-болушчы». 2020 јылдыҥ сыгын айынаҥ бери «Бистиҥ ајарубыс» деп ӱлекер болгон. Јаан јашту 200-теҥ ажыра кижиге аш-курсак ла оорунаҥ чеберленер јепселдер ӱлегенис. Онойдо ок бис ооруга алдырткан социшчи больничныйга јӱре берзе, олордыҥ ордына волонтерлорды иштеткенис, олор бу улуска болуш јетирер ишти улалткан. Онойдо ок бис ишке психологты алганыс, ого телефон садып бергенис, тӱни-тӱжи колбуда болуп, айылда карантинде отурган улуска психологический болушты јетирер эдип. Јурттар сайын јӱрерге бензинге, онойдо ок јалдап алган улустыҥ ишјалын тӧлӧӧрине акча-манатты база тузаланганыс. Бу бистиҥ бӱдӱрген ижис јарамыкту, улуска тузалу болгон учун «Логос» база бир грандта турушкан.\n«Кичеемел» деген ӱлекерле бис бу ишти оноҥ ары улалтарыс. Экинчи ӱлекердиҥ акча-манадыныҥ кеми баштапкызынаҥ эки катапка кӧп.\nПандемия оору-јобол ӧйинде анчада ла јаан јашту улус коркып, чочып, бойыныҥ су-кадыгына каршу јетирет. Коронавирус ӧйинде улустыҥ су-кадыгы чындап та чочыдулу айалгада. Мындый ӧйдӧ јаан улус бойлорыныҥ курч сурактарыла, оҥдобосторыла ӱлежер-сураар, тайанар улузы јанында јок болуп турганы карыкчалду болот. Бу айалгада эҥ ле керектӱзи ол бӱдӱмјиниҥ 8-983-327-85-77 номерлӱ телефонына сокконы болуп јат. Тургуза да болзо, ас та ӧйгӧ болзо, улус болушты алат. Олордыҥ бажына келген јӱзӱн-базын карыкчалду санаалар, јӱректи чочыдып турган куучындар таркап-јоголып калат. Карганактар токыналу санаалу, јайым сагышту отура берет. Олордыҥ чочыдулу санааларын кем де шоотпозы, оны кем де билбези, телефонло акча тӧлӧбӧзинеҥ куучындажары — ол службаныҥ база бир окылу ижи.\nЈонјӱрӱмдик болуш јетирериниҥ документтерин јуурга волонтёрлор болужат\nТелефон ажыра психологический болуш јетирериниҥ јаан учуры мындый:\n— кижини текши су-кадыгына каршу јетирер чочыдулу айалгадаҥ чыгарары;\n—санааны кӱйбӱреткен, токынатпай турган сурактарына каруу берери;\n—кӱӱн-санаазын бийиктедери: албатыныҥ јаҥжыгулары, билелик байрамдар, јӱрӱмниҥ јакшызы керегинде куучын ӧткӱрери;\n—јакшыга кижиниҥ кӱӱнин буруп, сӱӱндирери.\nОнойдо ок социальный болуш јетирериниҥ документтерин јуурга волонтёрлор болужат. 65 јашты ашкан улус кӧп улусту јерге барарынаҥ база чочыйт. «Иштиҥ ветераны», «кенек» деп статусту улуска одын-сууныҥ акчазын аларга болужар. Нениҥ учун дезе кӧп саба улус Госуслуга, электрон почта деп аргаларла тузаланып билбес. Социшчилерге југуш оорунаҥ чеберленетен эдимдер база берилет. Онойдо ок бис јаан јаштуларга ла кенек улуска болушту кей арутаар 11 рециркулятор-аппарат база алганыс, олорды улуска тузаланарга бергенис. Оныла јарым јылга јаан јашту 25 кижиниҥ билези тузаланган.\nОнойып, айылдарында отурган улусты, олордыҥ билелерин, карантин божозо, ончо јанынаҥ кичееп, каршу, чочыду јогынаҥ кайра, озогы токыналу јӱрӱмине капшай келерине јаан иш ӧткӱрери улалар».\nАР-дыҥ «Кош-Агаш аймакта БУСПН» деген КУ-зы јӱрӱмниҥ кӱч айалгаларына кирген балдарды јӧмӧӧр фондтоҥ база акча ойноп алды.\n2020 јылдыҥ сыгын айынаҥ ала јаҥар айына јетире Россияда социальный инновационный ӱлекерлер ортодо кӧрӱ-маргаан ӧткӧн. Оныҥ ууламјылары — кӱч айалгада јадып турган балдарлу билелерди кӱч ӧйдӧ јӧмӧгӧн лӧ олорго тузазы јеткен иштердиҥ ӧзӱмин улалтары. Бу кӧрӱ-маргаан јадын-јӱрӱминиҥ кеми коомой билелерди чокум сурузыла болуш јетирер деп, Россияныҥ президентиниҥ 2018 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 7-чи кӱнинде чыккан 204 таҥмалу јакааны аайынча ӧдӧт. Бу мӧрӧй социальный иш бӱдӱрип турган госу-дарстволык учреждениелер ортодо ӧткӧн. Маргаанда эки ууламјы болгон:\n«Билениҥ диспетчерлери» деп социальный службалардыҥ ижин бӱдӱрери.\n«Оогош реабилитацияныҥ тӧс јери» деп социальный службалардыҥ ижин бӱдӱрери.\nРоссияныҥ 60 тергеезинеҥ 157 ӱлекер-баштану эдилген. Кӧрӱниҥ баштапкы тепкижинде 156 ӱлекер турушкан. Экинчи тепкиште 75 ӱлекер арткан. Уч-турултазында 43 ӱлекер арткан. Ээжилери аайынча олор 70-неҥ ӧрӧ, 100-ке јетире балл алар учурлу болгон. Јеҥӱни 13 ӱлекер «Билениҥ диспетчерлери» деп алгандар, 30 ӱлекер «Оогош реабилитацияныҥ тӧс јери» деп ууламјыла. Ончозы 18 айдыҥ туркунына ижин бӱдӱрер молју алган. Бистиҥ Алтай Республиканыҥ туружаачыларынаҥ јаҥыс ла «Кош-Агаш аймакта УСПН» деген КУ «Элбек кӱрее» деп ӱлекериле «Билениҥ диспетчерлери» деп ууламјыга кирдилер.\n2021 јылдыҥ кандык айынаҥ ала олор «Элбек кӱрее» деп ӱлекер аайынча Кош-Агаш аймактыҥ ичбойында ишти баштаар. Бу ӱлекердиҥ ижи керегинде Бийханум Берсимбаева мынайда куучындаган: «Баланы јӱрӱмге темиктиреринде, кижи эдип ӧскӱреринде јаан камаанын эбире турган айалга јетирет. Озо ло баштап баланыҥ кылык-јаҥы, ич-кӧрӱминиҥ ӧзӱми оныҥ ӧзӱп чыккан билезинеҥ камаанду. Биле — ол јӱрӱмниҥ тӧзӧлгӧзи, сӱӱнчизи ле кижиликтиҥ ырызы. Эмдиги ӧйдӧ Россияныҥ ӧзӧрине, ӧҥжиирине јаан салтарын социальный јеткерде туруп турган билелер јетирет.\nАйалгазы коомой билелери кӧп тергеелердиҥ тоозына Алтай Республика база кирет. Нениҥ учун дезе бистиҥ тергее 70% јуук кирелтезин федеральный бюджеттеҥ дотациялар ажыра алат. Кӧп саба улус јурт јерлерде јадат. Олор бойлорыныҥ маала ажыла, малыла азыранат. Улуста акча алар ӧскӧ јер, ишјал јок. Текши Россия ичинде, онойдо ок бистиҥ тергееде јурт ээлемде тӧзӧлип турган КФХ-ларда, СПК-ларда текши албатыга иш берер аргалар јокко јуук. Кӧп саба улус бойлорыныҥ ла малыла јадып турган учун, олорго јылдыҥ ла азырал белетеер, бойлорыныҥ малыныҥ эдин, тӱгин, сӱдин ле ноокызын садар јер бедиреер иш турат. Олорды ас баага садарга келижет. Оныҥ учун азыраган малыныҥ чыгымы там ла кӧптӧйт.\nИш јок арткан улус ӧскӧ ишке ӱренип, бойыныҥ ижин солыыр аргалары база јок. Оныҥ учун кӧп саба улус арка-ташка барып, кузук, тазыл јууп садат, кезиктери улуска ас акчага јалданып, одын јарып, тура черетеп, будуп ла оноҥ до ӧскӧ иштер бӱдӱрет. Акчазы јок јокту-јойу улуста јадын-јӱрӱминиҥ аайын солыыр аргалары база јок. Кезик улуста одоштой јаткан јурттарга да једер аргалары јок, оныҥ учун эмчиликке оорулардаҥ эмденерге баштанбай да јат.\nКезик улус бойлорыныҥ тӱбегинеҥ чыгар эп-арга таппай, ачу аш ичип баштайт. Аракы ичкен улустыҥ билезинде озо ло баштап балдар шыралайт. Билелерле иштеп турган органныҥ улузы бу билелерди кату ка-руузына тургузарга кезедип, кирелендирип јат. Социальный службалар билелерди ӧрӧ кӧдӱрерге, болужын јетирерге јаан иш ӧткӱрет. Је ол иш кезикте билелерге база јаман салтарын јетирет. Орустап айтса — «государственный патерналистский подход». Болуш алып турган ада-энелер муниципальный ла государстволык службалар олордыҥ билелерине болужар учурлу деп сананып јат. Бу службалар олорды јаантайын алып-кӧрӱп јӱрер учурлу деп чотогылайт. «Олор не болушпас?» – деп, балдарын бош салып, балдарын таскадарын, олорды азырап кичеерин ундып салат.\n2020 јылдыҥ бажынаҥ ала 3-теҥ ала 7 јашка јетире, 3 јашка јетире балдар азырап турган кӧп билелер ай сайын пособие-акча алып баштаган. Социальный контракттар тургузып, база јӧмӧлтӧ акча алгылаган. Је бу акчалар кӧп саба ада-энелерге болуш болбогон, карын да аракы, «ачу-корон» алар акча табылып, балдардыҥ јадын-јӱрӱми там ла уйадап, јокту-јойу билелердиҥ тоозы там кӧптӧгӧн деп айтса, бир де јастыра болбос.\nБисте тӧзӧлип турган КФХ-ларда, СПК-ларда текши албатыга иш берер аргалар јокко јуук\nБу ончо ӧрӧ айдылган сӧстӧр кӧп сабазында Алтай Республиканыҥ эҥ телкем (турган јериниҥ кеми 19 845 кв. км) Кош-Агаш аймагы керегинде. Ол тӧс каладаҥ 460 км ыраагында турат, ого 11 јурт јеезе кирет, тӧс јери Кош-Агаш јурт. Албатызыныҥ тоозыла ол тергее ичинде экинчи јерде — 24254 кижи. Аймакта 6144 биле бар, олордо 8609 бала, кӧп балдарлу билелердиҥ тоозы 1899, олордогы балдардыҥ тоозы 6333. Кенек балдардыҥ тоозы 140. 2020 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ баштапкы кӱнине јетире 64 бала азырап турган 17 билеге «Јӱрӱмниҥ кӱч айалгаларына кирген, соцальный болуш-реабилитация керек», 39 балалу 10 билеге «Јадын-јӱрӱми кирелӱ» деп статус берилген. 2019 јылда 9 бала 5 биленеҥ айрыткан болзо, пандемиялу 2020 јылда билезинде чочыдулу айалгаларла колбой 11 биленеҥ 32 баланы айрып алгандар. Ол тоодо ӱч биле ада-энелик тап-эригинеҥ айрыттырган. Ол ӧйдиҥ туркунына јӱк ле бир билениҥ ада-энези оҥдолгон, сагыш алынган деп, ойто балдарын билеге алган. Балдардыҥ билелерде айалгазыныҥ каршулузы ла чочыдулузы, 2019 јылга кӧрӧ, 72% кӧптӧгӧн.\nБилелерде чочыдулу айалгаларды астадарга, уур-кӱч айалгага кирген балдарды «Элбек кӱрее» деп ӱлекер ажыра јӧмӧп турган фондтыҥ јаратканыла, АР-дыҥ «Кош-Агаш аймакта БУСПН» деген КУ-зы тергее ичинде јаҥы «Билелик диспетчерский служба» деп социальный иш ӧткӱрерине кычырат. «Билелик диспетчер-ский службага» јаҥыс ла аймсобестиҥ специалисттери эмес, је онойдо ок социальный партнёр болуп тургандар база кирер (юристтер, врачтар, наркологтор, јурт јеезелердиҥ специалисттери, јонјӱрӱмдик ле мӱргӱӱл биригӱлердиҥ улузы, волонтерлор ло о. ӧ.) Курч сурактарына карууларды улус «Бир кӧзнӧктӧҥ» алар аргалу болор. Кандый бир суракла баштанган кижи текши ончо карууларын бир јердеҥ чыҥдыйлап угуп алар.\n«Билелик диспетчерский служба» — ол билелердиҥ курч сурактарын бириктирген ле балдарлу билелерге болужын јетирер, ыраак јурттарда јадып турган улуска социальный болуш једимдӱ болорын некежер иш ӧткӱрер тӧс јер. Онойдо ок бу диспетчерский службаныҥ улузы јурттарга бойлоры барып, улуска кандый ла кӱч айалгадаҥ канайып чыгарын чокумдап, болуш аларына документтерин јербойында ла белетежип берер аргалу. Темдектезе, «Билелик диспетчерский служба» ыраак Белажу јуртка барган болзо, бу јурттыҥ улузы бир ле кӱнге бойлорыныҥ ончо курч сурактарын чечип алар аргалу. Нениҥ учун дезе бери Пенсионный фондтыҥ, УСПН-ныҥ, ФСС-тыҥ, ЦЗН-ныҥ ла эмчиликтиҥ ишчилери келер. Олор јербойыныҥ улузына балдардыҥ пособиезин, јаан јаштулардыҥ пенсиязын, эмезе мӧҥкӱ кӧдӱрериниҥ акчазын алар документтерди јазаар. Мындый службаныҥ тӧзӧлгӧни ада-энелерге психологический јайым берет, нениҥ учун дезе олор бойлоры документ тудунганча јӱгӱрзе, оныҥ билези кандый бир ӱлекерге эмезе социальный болушка келишпей де каларынаҥ маат јок. Ондый учуралдардаҥ улам кезик улус јамылу улусла куучындажарынаҥ да калажырап, бӱдӱнбей, чӧкӧп калат.\nДиспетчерский службада мониторинг ӧткӱрип, билениҥ јадын-јӱрӱмин капшай кӧрӱп ийер аргалар база болор. Биледе чочыдулу айалга болзо, олор јетирӱлерди ары-бери капшай јетирип, ведомстволор ортодо колбуны тыҥыдат.\nБилелер ортодо мониторингти кажы ла ӱч айдыҥ бажында јурт јеезелер ӧткӱрер учурлу. Кирелтезиниҥ кеми кирелӱ билелердиҥ тоозын јурт старосталар ла јурт јеезениҥ специалисттери кожо тургузар. Кажы ла катап бу тоо солунып турар. Курч сурактар тура берзе, билелик диспетчерский службаныҥ ишчизи ончо јетирӱлерди болуш јетирип турган органдарга апарып, болуш аларына камаанын јетирер. Бу службаныҥ специалисттери мобильный телефон колбуда тӱни-тӱжи болор. Кажы ла кижиниҥ баштанган сурагына удатпай ла каруу берилер учурлу. Кандый сурактарла билеге болуш јетирилгени керегинде кажы ла каруулу организация бирлик диспетчерский службага уч-турултазын јетирер. Улустыҥ сурактары ајару јок артпазына иженедис\nБу ӱлекердиҥ ончо керек-јарактары санитарный ла эпидемиялык некелтелерди буспазынаҥ ӧткӱрилер».


28.11.2017 - altaicholmon\nПенсиядагы ӧрӧкӧндӧрдиҥ бирӱзи бу јуукта полицияга комыдалду келген. «Банктыҥ ишчизи» деп аданган бир кижи оны мекелейле, 20 000 салковойын уурдап алган эмтир.\nАлтай Республиканыҥ госавтоинспекциязы «Балдардыҥ отургыжы» деген рейд ӧткӱри улалганча.\nОндый јӧп бӱдер бе?\nРоссия Федерацияныҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозында амыраар кӱндерде ороондо аракыны сатпазы керегинде сурак шӱӱжилет деп, «Известия» газет бичийт.


Улу јаан алкышты кӧрӧргӧ јараар - altaicholmon\n«Алтам» эл театр бойыныҥ ойын-концертин Алтай Республиканыҥ тӧзӧлгӧниниҥ 30 јылдыгына, алтай калыктыҥ Россия тергееге бойыныҥ кӱӱниле киргениниҥ 265 јылдыгына ла Бијениҥ калыктар ортодогы кӱнине учурлап кӧргӱсти.\nЭл театрдыҥ фойезинде А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музей ле М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотека солун ла јилбилӱ кӧрӱни белетеп тургусканы кӧрӧӧчилердиҥ ајарузы јогынаҥ артпады. Мында «Алтам» театрдыҥ јирме јылдаҥ ажыра ӧйдиҥ туркунына јеткен једимдери, јеҥӱлери, башка-башка ороондорло ӧткӧн гастроль-јорыктарыныҥ элестери, турулталары театрдыҥ ӧткӧн лӧ келер ӧйин толо, чындык кӧргӱзет. Бу театр ла оныҥ тӧзӧӧчизи Айана Шинжина керегинде кандый бир јайаан иш бичиирге амадаган ӱренеечилерге мында тузалу материал артыгынча.\nБайрамдык ойын-концертте Москвадаҥ тергеениҥ, онойдо ок мында амыр-энчӱ јуртап јаткан калыктардыҥ оморкодузы, ижемјизи кеендик санадыныҥ, бијениҥ «јылдыстары», балеттиҥ артисттери, јайалталу јерлештерис Айхан, Ак-Ай Шинжиндер амадап келип турушканы кӧрӧӧчилерге јакшынак сый болды. Балеттиҥ артисттери Айхан, Ак-Ай ойын-концертте туружып јатканын угала, јурт јерлердеҥ кӧп улус амадап келген болуптыр. Чындап та, «Алтамныҥ» кажы ла ойын-концерти эл-јонго, угы-тӧзинеҥ камааны јогынаҥ, текши республикага јаан байрамга бодолду ине. Бијениҥ ле кожоҥныҥ эл театрыныҥ јылдаҥ јылга кӧнӱ улалып јаткан једимдери ле јеҥӱлери, ичкери јаан ла элбек јолы оныҥ тӧзӧӧчизи Айана Шинжинаныҥ амыры јогынаҥ турумкай, бедиренип, ченеп иштеп јаткан ижинеҥ камаанду эмей. Бӱгӱнги кӱнде Айана Ивановнаныҥ 1997 јылда алкы бойыныҥ кӱӱниле тӧзӧгӧн лӧ бӱгӱнги кӱнде ады јарлу «Алтамды» республиканыҥ алтын кӧмзӧзи, оморкодузы деп айдар керек. «Алтамды» Алтайдыҥ, албатыныҥ ӧзӧги деп айдарга јараар. Нениҥ учун дезе бу театр калыктыҥ бойыныҥ јаҥжыккан јаҥжыгуларына, кӧгӱс байлыгына, кӱӱзине тайанат, ӧмӧликтиҥ ийдези шак онызында. Бойыныҥ эрјинедий энчи байлыгы ажыра «Алтам» телекейдиҥ јӱзӱн-башка ук-тӧстӱ албатыларыныҥ бијелериле, бальный хореографиязыла, классический бијезиле, хореографияныҥ бӱгӱнги ууламјыларыла таныштырат. Культура, санат, бије – олор калыктыҥ байлыгын, аҥылузын, јаҥжыгуларын кӧргӱзет. Олор солоҥыныҥ ӧҥдӧриндий, је тӧзӧгӧзи јаҥыс. Бијениҥ јӱректеҥ чыккан куучын-эрмеги, тили кажы ла кижиге јарт.\n«Алтамныҥ» бу эки кӱнниҥ туркунына ӧткӧн ойын-концертин Јайаанга, Ай-Кӱнге, Јер-Энеге, кижиликке, ар-бӱткенге, чӱм-јаҥга учурлалган учурлу, ээлӱ алкыштар деп айдарга јараар. Јер-ӱстинде јуртап јаткан калыктардыҥ кажызы ла бойыныҥ тилиле алканат, айдынат. Алканатаны, алкышты айдатаны база јаан учурлу керек. Је мында дезе сценаныҥ кӧжӧгӧзи ачылган кийнинеҥ кӧрӧӧчилер бијени, балетти кӧрди. Бу кайкалдыҥ тӧзӧгӧзинде – бије, оныҥ куулгазын тили, ийдези. Кижиниҥ јӱреги бирде сӱӱнет, кӧдӱрилет, бирде кӧкӱп кӧӧрӧйт, је бирде дезе ол ыйлайт, сыстайт, кӧгӱс бӧктӧлӧт. Комыдал, туйук санаалар олјолойт. Је кӱкӱрт-јалкынныҥ ортозынаҥ уур булуттар тууралап, кӱн чыгат, јарыдат. Јӱрӱм ойто ло јараш, јаркынду. Онызын бис, кӧрӧӧчилер, концерттеҥ кӧрдис. Ичкери јӱрӱмге, амадуга ижемјини биске «Алтам» сыйлады.\n«Алтамныҥ» программазы сӱрекей јаркынду болды. Олор ойын-концертин «Хан-Алтай» деген хореографиялык сюитадаҥ алынган «Ӱч Сӱмер» деген ӱзӱкле ачтылар (А. Шинжина тургускан). Оноҥ ары кӧрӧӧчилер «Там, где мечтает Солнце» деген шоу-кӧргӱзӱдеҥ алынган индийский сюитаны тынбай да кӧрдилер. Бу шоу-кӧргӱзӱни Айхан ла Ак-Ай Шинжиндер тургускан ла оныҥ «Индийский сюита» ла «Райские птицы», «Маголы» деген ӱзӱктерин олор бойлоры кӧргӱсти. Кӱӱ, балет, кеп-кийим бир ууламјыла јик јок, сӱрекей јараш болды.\nОйын-концертте монголдордыҥ, тувиндердиҥ, казахтардыҥ бијелери база бийик кеминде кӧргӱзилди. Балеттиҥ артисттери Айхан ла Ак-Ай «Дон Кихот» балеттеҥ, «Кан-Кереде» деген алтай балет-кай чӧрчӧктӧҥ адажиолорды бијеледи. От-Энени алкаганын Айана Шинжина испан биједе бийик кеминде кӧргӱсти. Бу бијени Алтай Республиканыҥ нерелӱ артисти Байрам Курдяпов тургускан. Тувиндердиҥ «Турналар» деген бијезин (коштойынча) Айхан, Ак-Ай, Айана Шинжиндер, Байрам Курдяпов бијеледи. Айдар сӧс тӧ јок, кижиге бойына кӧрӧр керек! Кайкамчылу, јаҥы ла тыҥ иш деп айдарга јараар.\n«Алтамныҥ» ойын-концертинде Россия Федерацияныҥ нерелӱ артисти Айана Шинжинаныҥ тургускан телеҥиттердиҥ «Куулгазынду кӱреелей» деген јаҥы ижин кӧрӧӧчилер изӱ колчабыжула уткудылар. Эки кӱнниҥ туркунына кӧрӧӧчилер «Алтамныҥ» кажы ла номерин изӱ колчабыжула, чек ӧктӧм, кӧӧрӧм кӱӱндӱлери сыгырып-кыйгырып та уткуп турдылар. Мында албатыныҥ, культураныҥ, кеендиктиҥ профессионал, байлык ченемелдӱ устарыныҥ бирлиги иле кӧрӱлди.\nАртисттердиҥ, солисттердиҥ кеп-кийимдериниҥ јаркындузын, ӧҥжигин, јаражын кӧрӧӧчилер бийик баалады. Бир сӧслӧ, Айана Шинжинаныҥ тӧзӧгӧн бијениҥ ле кожоҥныҥ «Алтам» эл театры кӧрӧӧчилерге солун ла јаҥы программазын кӧргӱсти. Јайаан ӧмӧлик бирлик ийделе, тынышла, кӱӱнле бијелеп, бијениҥ тилиле јӱрӱмди мактап, алкап, амыр-энчӱ, эптӱ-јӧптӱ јадын-јӱрӱмге кычырды.\nБайрамдык эҥирде «Алтамныҥ» артисттериниҥ кеендикте, јайаандыкта јеткен једимдери јолду баалалды.\nАлтай Республиканыҥ культура аайынча министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла Байанару Чендекова кайралдаткан.\nАлтай Республиканыҥ бијениҥ ле кожоҥныҥ «Алтам» эл театрыныҥ Кӱндӱлӱ грамоталары Алия Тарбанаевага, Аруна Кочкоровага, Елена Бабаевага, Евгений Маминге, Мергуль Джаткамбаевага табыштырылды.\nГосдуманыҥ депутады Иван Белеков «Алтам» эл театрды ла Айана Шинжинаны профессионал байрамыла, сыйлаган јараш ойын-концертиле уткуды. Ойын-концерт бийик кеминде болгонын И. Белеков аҥылап темдектеди.\nКандый да ыраак ороондордо гастрольдо јӱрзе, Айхан ла Ак-Ай ӧйин, ижин келиштирип, Алтайына келип, «Алтамла» кожо једимдериле јерлештерин таныштырат. «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ кычыраачыларыныҥ јаан амадузы –Айхан Шинжинге, Ак-Ай Шинжинага культурада, санатта јеткен једимдери учун Алтай Республиканыҥ нерелӱ артисттери деген бийик ат-јолды быјыл, учурлу јылда, адаган болзо… Јайаан јайалта ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ ук-тӧзиле улалып келер, баладаҥ балага барар деген учурлу сӧстӧр шак ла Шинжиндердиҥ калыҥ ла нак билезине јолду келижет. Алтай Республика, албаты мындый улузыла, бијелериле ӧзӱмдӱ.\nАлтай Республиканыҥ бијениҥ ле кожоҥныҥ «Алтам» театры бойыныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 25 јылдыгына белетеништӱ ишти баштап ийди.


14.08.2017 - altaicholmon\nАлкы кӱӱнис—ак чаазында…\nКалганчы ӧйлӧрдӧ школдыҥ ӱренчиктери сочинение, изложение бичип болбой јадылар, санаа—кӱӱнин чаазынга бичип, айдып болбойт деген сӧстӧрди кӧп угарга келижет.\nАбитуриенттердиҥ ӧйи келди\nШколдогы јылдар кийнинде артты. Эмди абитуриенттердиҥ шакпыраар ӧйи башталып јат. Школды божоткон уулдар—кыстар удабас ла кала јаар келип, талдап алган ӱредӱлерине документтерин табыштырар, керек болзо, экзамендерде туружар.\nТаайымла ачынышканым керегинде\nКарузып јӱрген, јуук тӧрӧӧн кижиле јуукта баштапкы ла катап ачынышканымнаҥ, кезем сӧстӧр айтканымнаҥ баштайын. Бистиҥ јуртта јажыбыстаҥ јаан улусла сӧс блаашпайтаны, айтканыла јӧпсинбезе де, удурлашпайтаны—јаҥжыгуда. Оныҥ учун ӧзӧгимде эмдиге ачу…\nРоссия Федерацияныҥ социальный страхование аайынча фондыныҥ Алтай Республикадагы бӧлӱгиниҥ специалисттери бир канча семинарлар ӧткӱрдилер.\nГранды бузаачылар туттырган\nБистиҥ ле Казахстанныҥ пограничниктери гран-кыйуны корыырында ӧмӧ-јӧмӧ иштейт.\nТехосмотрды фотого ло киного согор?\nАвтомобильдердиҥ технический айалгазын шиҥдеп кӧрӧтӧн ишти келер ӧйдӧ фотого ло видеого согор аргалу.\nЭкономиканыҥ сурактары шӱӱжилген\nАлтай Республиканыҥ Башчызы А. Бердников ло АР-дыҥ саду-промышленный палатазыныҥ председатели Э. Челоковтыҥ туштажузында саду-промышленный палата ла АР-дыҥ Башкарузы ӧмӧ-јӧмӧ иштеериниҥ, орто ло кичӱ аргачылыкты јӧмӧӧриниҥ сурактары шӱӱжилди.


Ӱлӱрген ай — Каруулчы шибеениҥ ОНЛАЙН-БИБЛИОТЕКАЗЫ\nПятница, ӱлӱрген ай 1\nСуббот, ӱлӱрген ай 2\nВоскресен, ӱлӱрген ай 3\nПонедельник, ӱлӱрген ай 4\nВторник, ӱлӱрген ай 5\nСреда, ӱлӱрген ай 6\nЧетверг, ӱлӱрген ай 7\nПятница, ӱлӱрген ай 8\nСуббот, ӱлӱрген ай 9\nВоскресен, ӱлӱрген ай 10\nПонедельник, ӱлӱрген ай 11\nВторник, ӱлӱрген ай 12\nСреда, ӱлӱрген ай 13\nЧетверг, ӱлӱрген ай 14\nПонедельник, ӱлӱрген ай 18\nВторник, ӱлӱрген ай 19\nСреда, ӱлӱрген ай 20\nЧетверг, ӱлӱрген ай 21\nПятница, ӱлӱрген ай 22\nСуббот, ӱлӱрген ай 23\nВоскресен, ӱлӱрген ай 24\nПонедельник, ӱлӱрген ай 25\nВторник, ӱлӱрген ай 26\nСреда, ӱлӱрген ай 27\nЧетверг, ӱлӱрген ай 28\nПятница, ӱлӱрген ай 29\nСуббот, ӱлӱрген ай 30\nВоскресен, ӱлӱрген ай 31\nИегованыҥ кӧзи бастыра јӱрегиле Кудайга беринген кижиге ийдезин берерге, бастыра јерди ајыктап кӧрӧт (2 Лет. 16:9).\nИегова бойыныҥ албатызын корулап турганыныҥ сӱрекей кӧп керелери бар. Сананып кӧрӱгер: бис бастыра јердиҥ ӱстине јарлап, улусты чындыкка ӱредедис (Матф. 28:19, 20). Анайып Дьяволдыҥ куурмакту керектерин илезине чыгарадыс. Ол ийде-кӱчтӱ де болзо, је бисти токтодып болбос. Оныҥ учун биске калју тындардаҥ коркыбас керек. Бис Иеговага чындык артсаас, кӧрмӧстӧр биске јаан каршу јетирип болбос. Бистиҥ кажыбыска ла калју тындарга удура туруп, Иеговага иженер керек. Анайып бис кӧп алкыштар аларыс ла Сатананыҥ тӧгӱнине кирбезис. Анайда ок кӧрмӧстӧрдӧҥ коркып, Иегованаҥ јана баспазыс. Је эҥ керектӱзи — Иеговала колбуларыс тыҥыыр. Иаков 4:7, 8-те айдылган: «Кӧрмӧскӧ удура турыгар, ол слердеҥ кача берер. Кудайга јууктагар, Ол слерге јууктаар». w19.04 24 б., 15; 25 б., 18\n[Балдар] — Кудайдыҥ сыйы (Сар. 127:3).\nСлердиҥ балдараар — Кудайдыҥ берген баалу сыйы, ол эмезе «Иегованыҥ энчизи». Оныҥ учун олорды корулаары — слердиҥ молјуугар. Балдарыгарды сексуальный базыныштаҥ корулаарга, слер нени эдер аргалу? Баштапкызында, сексуальный базыныш керегинде кӧптӧдӧ билип алыгар. Андый кылыкты кандый улус эдет ле олор балдарды канайып тӧгӱндеп турганын билип алар керек. Јеткер болгодый айалгаларды озодоҥ кӧрӱп турарга албаданыгар (Укаа 22:3; 24:3). Ундыбагар: кӧп сабада бала бойыныҥ јакшы билер кижизине базындырып јат. Экинчизинде, балдарыгарла ачыгынча куучындажып туругар (Јаҥ. т. 6:6, 7; Иак. 1:19). Кӧп балдар сексуальный базыныш керегинде айдарга коркып јат. Кезиги олордыҥ сӧстӧрине кем де бӱтпес деп коркыйт. Кезиги базынган кижиниҥ коркыдып салганынаҥ улам унчукпай јат. Оныҥ учун слер нени-нени сезип ийген болзогор, баланы арбанбай, ого јымжак сурактар берип, оны лаптап угугар. Ӱчинчизинде, балдарыгарды ӱредип туругар. Кем-кем олорды сыймап тударга турза, нени эдерин јартап беригер. w19.05 11, 13 б., 19—22\nИегова улуркак кижинеҥ јескинип јат (Укаа 16:5).\nНениҥ учун Иегова улуркак кижинеҥ јескинип јат? Нениҥ учун дезе андый кижи бойын сӱӱп, Сатана чылап бийиркенип баштайт. Сананып ийзеер де: Сатана теҥеридеги де, јердеги де ончо бар немени јайаарга Кудайга болушкан Иисусты, ого бажырып ийзин деп кӱӱнзеген (Матф. 4:8, 9; Кол. 1:15, 16). Сатана чылап бийиркенип турган улус Кудайдыҥ кӧзинде тенек деп кӧрӱнет! (1 Кор. 3:19). Агару Бичик бойыска чын кӧрӱмдӱ болорго болужат. Кижи бойын бир эмеш сӱӱринде јаман неме јок деп, Иисус мынайып айткан: «Бойыҥды сӱӱгендий, јуугыҥды сӱӱп јӱр» (Матф. 19:19). Бу сӧстӧр биске бир эмеш те болзо бойысты сананып турар керек деп кӧргӱзет. Је бу ок ӧйдӧ бойысты улустаҥ бийик тургуспас керек. Агару Бичик мынайып айдат: «Сӧс блаажарга кӱӱнзеп эмезе бийиркеп, нени де этпегер, карын, бойыгар керегинде јобош сананып, ӧскӧ улусты бойыгардаҥ бийик деп бодогор» (Флп. 2:3; Рим. 12:3). w19.05 24 б., 13, 14\nБу телекейге эптешпегер, је санаагарды јаҥыртып, бойыгарды солыгар (Рим. 12:2).\nКудайдыҥ Сӧзиндеги чындыкты билип алала, Иеговага иштеп баштаарга, кандый солынталар эткенигерди эске алып ийзегер. Бистиҥ кӧбизиске темигип калган јӱрӱмисти солыырга келишкен (1 Кор. 6:9—11). Иегова биске кинчектиҥ јолын артыргызарга болушканына јаан быйанду болодыс. Је биске бир де јайымжыбас керек. Бистер христиан болуп калала, уур кинчектер этпей де турган болзоос, јаман кылыкка кӱӱнзеткедий не ле немедеҥ оноҥ ло ары тууралаар керек. А тууралаарга эки алтам эдер керек. Баштапкызында, бу телекейге эптешпес керек, ӧскӧртӧ айтса, бу телекейдиҥ кӧрӱмине кирбей јадыс. Экинчизинде, санаабысты јаҥыртып, бойысты солыыр керек, ӧскӧртӧ айтса, кӧрӱмисти солып јадыс. Павел солыныгар деп сӧслӧ јӱк ле тыш јанысты солыырын эмес, је ич јанысты бӱткӱлинче солыырын айткан. Биске санаагысты солыыр керек — бу дезе кӧрӱмисти, кылык-јаҥысты, анайда ок неге кӧп тартылып турганысты солыырын кӧргӱзет. w19.06 9 б., 4—6\nСен, о Иегова, меге болуштыҥ, мени токунаттыҥ (Сар. 86:17).\nБис кунугып турзаас, јуунныҥ туштажулары ийде-кӱч берер аргалу. Бу туштажулар ажыра, Иегова биске болужын ла токуналын берет. Каандыктыҥ Туразында ол бистиҥ бӱдеристи бойыныҥ агару тыны, Агару Бичиги, анайда ок ишчилери ажыра тыҥыдып јат. Туштажуларда бис бой-бойысты оморкодып јадыс (Рим. 1:11, 12). София деген эје мынайып куучындайт: «Ончо кӱчтерди ӧдӧргӧ, меге Иегова ла бистиҥ карындаштык албаты болушкан. Сӱреен јаан болушты христиан туштажулар берген. Јарлап турзам, анайда ок јуунныҥ кандый бир иштерине канча ла кире кӧп туружып турзам, ончо ло кире кӱчтерди ӧдӧргӧ јеҥил болот деп, оҥдоп алгам». Слердиҥ јӱрегерге кӱч болуп турган болзо, ундыбагар: Иегова бисти кӱчтердеҥ јаҥыс ла келер ӧйдӧ айрыыр эмес, ол бӱгӱнги де кӱнде кӱчтерди ӧдӧргӧ болужат. Ол биске јаман сезимдерле тартыжатан ийде-кӱч ле кӱӱн берет (Флп. 2:13). w19.06 18—19 б., 17, 18\nБарып, карындаштарыма айдыгар, Галилей дӧӧн барзын. Мени анда кӧргӱлеер (Матф. 28:10).\nИисус тирилгениниҥ ле кийнинеҥ ӱренчиктериле Галилейде туштажып, олорго јаан учурлу јакару берерге сананган. Туштажуда ол ӱренчиктерине баштапкы чакта бӱдӱретен јаан учурлу иш берген. Бӱгӱнги кӱнде бистер де ол ло ишти бӱдӱредис. Иисус мындый сӧстӧр айткан: «Барыгар, ончо калыктарды ӱредигер... слерге јакарганымды ончозын бӱдӱрерге ӱредигер» (Матф. 28:19, 20). Иисус бу јакаруны ончо ӱренчиктерине берген. Бу јакару оныҥ јӱк ле 11 чындык апостолына берилбеген деп, бис кайдаҥ билерис? Эмеш сананып ийектер. Галилейдеги туштажуга јӱк ле апостолдор јуулышкан ба? Ангел ӱй улуска: «Оны анда [Галилейде] кӧрӧригер» — деп, ӱренчиктерге јетирип барзын деп айткан (Матф. 28:7). Бу сӧстӧр ончо ӱренчиктерге келишкен болор. Айдарда, бу кудайзак ӱй улус ол туштажуда база болгон болор. w20.01 2 б., 1—4\nЈе слер телекейдеҥ эместе, Мен слерди телекейдеҥ ылгап алгамда, слерди телекей јаман кӧрӱп јат (Иоанн 15:19).\nИисус айткан: «Слер телекейдеҥ эместе... слерди телекей јаман кӧрӱп јат». Оныҥ учун бистер истежӱлер болуп турганына кайкабай јадыс. Истежӱлер Иегованы биске алкыжын бербей турган деп кӧргӱспей јат. Бу карын, бистиҥ чындык јӱргенистиҥ керези болот! Улус Кӱчтӱдеҥ Кӱчтӱ Иегова Кудайга бажырарын качан да јоголтып болбос. Бисти кӧп улус јоголторго сананган, је олор нени де эдип болбоды. Телекейлик экинчи јуу-согуштыҥ ӧйин эске алып ийектер. Ол ӧйдӧ кӧп ороондордыҥ башчылары Кудайдыҥ албатызына јаан истежӱлер эткендер. Иегованыҥ Керечилери јаҥыс ла нацистский Германияда эмес, је Австралияда, Канадада, анайда ок ӧскӧ дӧ ороондордо токтодуда болгон. Је мындый тоолорго ајару эдип ийзеер де. 1939 јылда јуу-согуш башталып турарда, бастыра јердиҥ ӱстинде 72 475 јарчы болгон. Је јуу-согуштыҥ учында дезе, 1945 јылда, олордыҥ тоозы 156 299 кижиге јеткен. Анайып Керечилердиҥ тоозы эки катапка кӧп болуп калган! Андый неме јӱк ле Иегованыҥ болужыла болор аргалу. w19.07 9 б., 4, 5\nОртогордо сӱӱш болзо, слерди Мениҥ ӱренчиктерим деп, ончозы танып ийер (Иоанн 13:35).\nЭм тура слер Агару Бичикле ӱредӱ ӧткӱрбей де турган болзогор, ӱренчиктер белетеер ишке тӱҥей ле јӧмӧжӧр аргалу. Темдектезе, Каандыктыҥ Туразына баштапкы катап келген улусты јылу уткып, олорго болужарга јараар. Анайып олор слердиҥ сӱӱжигерди кӧрӱп, слерди чындык христиандар деп, бӱдӱмјиленип алар. Јуунныҥ туштажуларында кыска да болзо каруулар бергенигерле, слер јаҥы келген улусты бойыныҥ бӱдӱмјизин тоомјылу ла јарт эдип јартаарга ӱредип салар аргалу. Анайда ок јаҥы јарчыла кожо јарлап барзагар, ого библиялык ӱлгерлерди канайып тузаланарын кӧргӱзип берер эдигер. Анайып слер оны Христостоҥ тем алып турарга ӱредип саларыгар (Лука 10:25—28). Кезик христиандарда кӧгӱс керектердеҥ башка, ӧскӧ дӧ керектери коркышту кӧп болот. Андый да болзо, олор Агару Бичикле ӱредӱлер ӧткӱрерге ӧй табып, јаан сӱӱнчи алат. w19.07 17 б., 11, 13\nКийнимдезин ундып, ичкеризине ууланып, амадуга... јӱткийдим (Флп. 3:13, 14).\nАпостол Павел јединген једимдеринеҥ эмезе эткен јастыраларынаҥ улам, амадузынаҥ туура јӱре бербеген. Ол мынайып јартаган: «ичкеризине уулан[арга]» (ӧскӧртӧ айтса финишке једерге), «кийниндезин ундып» салар керек. Павелди амадузынаҥ не туура тартар аргалу болгон? Баштапкызында, иудаизмде јединген једимдери. Је Павел оны сӱре-чӧп деп кӧргӧн (Флп. 3:3—8). Экинчизинде, христиандарды истешкени учун бойын бурулаганы. Је Павел андый сезимдерине алдыртпаган. Ӱчинчизинде, Павел Иеговага сӱрекей кӧп иштенгени учун эмди амырап аларга јараар деп сананар аргалу болгон. Је ол анайып сананбаган. Павел коркышту кӧп кӱчтерге табарткан темдектезе: тӱрмелеткен, чыбыктаткан, ташла шыбалаткан, керептӱ јӱзӱп барадала чӧҥгӧн, кезикте курсакка ла кийимге јединбей јӱрген. Је андый да болзо, ол јарлаар иште сӱрекей кӧп једимдерге јединген (2 Кор. 11:23—27). Је Павел кӧп једимдерине ле кӧп кыйын-шыра ӧткӧнине кӧрбӧй, Иеговага иштееринде оноҥ ло ары јӱгӱрер керек деп билген. Биске андый ла кӧрӱмдӱ болор керек. w19.08 3 б., 5\nСлерди бӧрӱлер ортодо јӱрер койлорды чылап ийип јадым (Матф. 10:16).\nКӧп ака-эјелер айылдар сайын ачыгынча јарлаарга јарабас ороондордо јадып турган да болзо, јарлаар ижин токтотпой јадылар. Карын сӱӱнчилӱ јарла ӱлежерге, ӧскӧ аргалар бедиреп јат (Матф. 10:17—20). Мындый ороондордыҥ бирӱзинде јадып турган аймак кӧрӧӧчи јарчыларга бойыныҥ тӧрӧӧндӧрине, айылдаштарына, кожо ӱренип эмезе кожо иштеп турган улузына ла таныштарына јарлап кӧрзин деп айткан. Мынайып бу аймактыҥ јуундары эки јылга канча катапка кӧптӧп калган. Бистиҥ јадып турган ороондо ижис база токтодуда болордоҥ айабас. Је бис мындый тапкыр ака-эјелердиҥ теминеҥ јаан ӱредӱ алар аргалу: Иегова биске кандый ла кӱчтерди ӧдӧргӧ болужар деп, бир де алаҥзыбай, јарлаар иште эрчимдӱ туружар керек (Флп. 2:13). Анчада ла бӱгӱнги кӱнде эҥ артыгын талдап турактар, бузук јок јӱректер, улуска бӱдӱрилетен таш болбой, быйанду керектер эдектер. Ол тушта сӱӱжис там ла там ӧзӱп турза, бистиҥ буурзак Иегова Адабыс макталар. w19.08 13 б., 17, 18\nМен аттарга отурган јалчыларды ла јалчылар чылап, јойу базып јӱрген јайзаҥдарды да кӧргӧм (Эккл. 10:7).\nУлустыҥ кӧрӱм-санаазын ајаруга албай, јаантайын јӱк бойыныҥ санаазын чын деп албаданып турган кижиге улус та јукпай јат. Је Агару Бичиктиҥ «килежип јӱригер, карындаштарды сӱӱгер, јымжак јӱректӱ, најылык, улуркабас санаалу болыгар» деген сӧстӧрди бӱдӱрип турган ака-эјелерге улус тартылып јат (1 Петр 3:8). Оныҥ учун биске де јобош улусла куучындажарга јарап турган болордо, улуска да, бис јобош болзоос, бисле куучындажарга јарап турар. Јобош улуска кӱчтерди ӧдӧргӧ јеҥил болот. Бис јӱрӱмде кезикте справедливость јок деп кӧрӱп турган болорыс. Сагышту ла јайалталу кижини кезикте ајаруга албай јадылар, је тыҥ ла јайалта јок кижини дезе, макка кӧдӱредилер. Је андый да болзо, ойгор Соломон каан, јӱрӱмниҥ јаман јандарын тоологончо, јӱрӱмге чын кӧрӱмдӱ болзо торт болор деп оҥдогон (Эккл. 6:9). Мындый кӧрӱмдӱ болорго, шак ла јобош болгоныс болужат. w19.09 4—5 б., 9, 10\nАдалар, балдарыгарды... Кайракан канайып ӱреткен ле јакыган эди, олорды анайып чыдадыгар (Еф. 6:4).\nКудайдаҥ јаҥ алган улус, темдектезе адалар, ӧскӧ улустыҥ јӱрӱми учун каруулу. Иегова адаларга билениҥ бажы болотон молју берген. Оныҥ учун адалар бойлорыныҥ балдарын ӱредип таскадар учурлу (1 Кор. 11:3). Је ада кижиге, билениҥ бажы да болзо, Иегованыҥ алдында каруулу болгонын ундыбас керек. Нениҥ учун дезе Кудайдыҥ «ады-јолынаҥ... не ле ук-тӧс бойыныҥ ады-јолын алган» (Еф. 3:14, 15). Слер, адалар, Иеговага багынып турганаарды канайып кӧргӱзер аргалу? Јаҥаарды Кудайды сӱӱндирерге тузаланып туругар. Иегованыҥ берген јаҥын чын тузаланарга албаданыгар. Анайда ок јастыралараарды алынып, слерди Агару Бичикке тайанып тӱзеткен улусты угуп туругар. Ол тушта билегер слердиҥ мынайып јобош болгоноорды кӧрӱп, слерди тооп турар. Иеговага билегерле кожо мӱргӱген тужыгарда, сезимдеригерди куучындап туругар, анайып јууктарыгар слерге Иегованыҥ болужы ла башкартузы керек болуп турганын кӧрӧр. Је эҥ учурлузы, олор слердиҥ Иеговага иштебей јӱрӱп болбозыгарды јарт кӧрӱп турар учурлу (Јаҥ. т. 6:6—9). Слердиҥ јакшы темигер — билегерге берип турган эҥ баалу сыйлараардыҥ бирӱзи болот. w19.09 15 б., 8; 17 б., 14; 18 б., 16\n[Марк] слерге келзе, уткыгар (Кол. 4:10).\nМарк улуска акту јӱрегинеҥ болужып јӱретен. Темдектезе, ол Павел ле Петр апостолдорло иштеп, олорго курсак-тамак алып, конор јер бедиреп, оноҥ до ӧскӧ сурактардыҥ аайына чыккан болор (Ап. ижи 13:2—5; 1 Петр 5:13). Павел Маркты «Кудайдыҥ Каандыгына болуп иштеп» јӱрген бойыныҥ болушчыларыныҥ тоозына кошкон (Кол. 4:11). Марк Павелдиҥ јуук најыларыныҥ бирӱзи болгон. Б. э. 65 јылы кирезинде Павел, Римде калганчы каруулда тужында, Тимофейге экинчи самара бичиген. Ол бу самарада Тимофейди Римге келзе, Маркты кожо алганча келзин деп сураган (2 Тим. 4:11). Павел Марктыҥ болужын сӱреен баалаган, оныҥ учун јӱрӱминиҥ калганчы кӱндеринде оны јанында болзын деп кӱӱнзеген. Марк Павелге бичинерге керектӱ немелер ле курсак-тамак экелип туратан болор. Павел јӱрӱминиҥ калганчы кӱндеринде Марктыҥ болужынаҥ улам, Кудайга чындык арткан болор. w20.01 11 б., 12, 13\nМеге келигер (Матф. 11:28).\nБис Иеговага акту кӱӱнистеҥ иштеерин баштапкы јерге тургузарыс деп шӱӱп алганыс. Је Иисус истежӱлер болор деп озодоҥ айдып салган да болзо, Иегова биске кандый ла ченелтелерди ӧдӧтӧн ийде-кӱчти берер деп, бис иженер аргалу. Канча ла кире турумкай болуп артсаас, ончо ло кире бӱдӱмјибис тыҥып јат (Иак. 1:2—4). Анайда ок Иегова биске ӱзе керектӱ немени берер, Иисус бистиҥ кӱдӱчи болор ло ака-эјелер бисти кӱчтердиҥ ӧйинде артыргыспас деп иженер аргалу (Матф. 6:31—33; Иоанн 10:14; 1 Фес. 5:11). Кан келип, шыралап јӱрген ӱй кижини Иисус јазып ийерде, ого ол ло кӱнде јеҥил боло берген (Лука 8:43—48). Је узак ӧйгӧ токыналу јӱрерге, ого Христостыҥ ӱренчиги болор керек болгон. Сананып ийзеер де: бу ӱй кижи Христостыҥ комудын кийип алган болзо, эмди ол теҥериде јӱрет! Ол чыннаҥ ла Христостыҥ чындык ӱренчиги болуп калган болзо, оныҥ алган кайралы эткен тайылгаларынаҥ канча катапка артык. Бистиҥ ижемјибис кандый да болзо, јерде јадатан эмезе теҥериге баратан да болзо, Иисустыҥ «Меге келигер» деген кычырту эткенине јаан быйанду болодыс. w19.09 25 б., 21, 22\nКудай чындык, Ол эдип јӱргенигерди ле сӱӱжигерди ундыбас (Евр. 6:10).\nЛевит деп бичиктеҥ Израильдиҥ улузы амырдыҥ тайылгаларын «быйанду болгонынаҥ улам» экелген деп айдылат (Лев. 7:11—13, 16—18). Улустаҥ мындый тайылгалар экелери некелбеген. Канайып амырдыҥ тайылгаларын улус акту кӱӱнинеҥ экелген, анайып ла Иеговага иштезин деп, бисти кем де албадабай јат. Бис ого эҥ артыгын бередис, нениҥ учун дезе оны бастыра јӱрегисле сӱӱп јадыс. Иегова миллиондор тоолу ишчилериниҥ оны ла оныҥ нормаларын тыҥ сӱӱп турганын кӧрӱп, јаан сӱӱнчи алып јат! Иегова бистиҥ јӱк ле эдип турган керектеристи эмес, је олорды недеҥ улам эдип турганысты кӧрӱп јат. Темдектезе, јажаар јаанап калганынаҥ улам Кудайга кӧп иштеп болбой турган болзогор, Иегова слерди јакшы оҥдоп јат деп ундыбагар. Слер Иеговага иштееринде кӧпти этпей турганаар деп сананып турган болорыгар. Је Кудайды сӱӱп турганаардаҥ улам бойыгардыҥ айалгагарда кӱчеер јеткенче иштеерге кӱӱнзеп турганаарды Иегова кӧрӱп јат. Кудай слердиҥ ого акту јӱрегердеҥ иштеп турганаарга сӱӱнип јат. w19.11 22 б., 9; 23 б., 11, 12\nАалга јерге барып, эмеш тыштанып алыгар (Марк 6:31).\nИшке чын кӧрӱмдӱ болор керек. Соломон каан агару тынныҥ болужыла мынайып бичиген: «Кажы ла немеде бойыныҥ ӧйи бар, кажы ла керекти эдетен ӧй бар». Анайда ок отургызатан, тудатан, ыйлайтан, каткыратан ла бијелейтен ӧй бар деп айткан (Эккл. 3:1—8). Эйе, биске иштеер де керек, амыраар да керек. Иисус ишке ле амырашка чын кӧрӱмдӱ болгон. Бир катап апостолдордо јарлап јӱреле «ажанарга да бош јок болгон». Ол тушта Иисус олорго бӱгӱнги ӱлгердиҥ сӧстӧрин айткан (Марк 6:30—34). Иисуста ла оныҥ ӱренчиктеринде кезикте јеткилинче амырап алатан арга болбогон до болзо, је амыраш тӱҥей ле керектӱ деп, Иисус оҥдоп туратан. Биске кезикте амыраар керек эмезе јаантайын эдип турган ижистеҥ башка нени-нени эдер керек. Мынайып эдери неделе сайын ӧткӱрилетен суббот кӱн керегинде јасактаҥ кӧрӱнет. Бу јасакты Кудай бойыныҥ јебрен албатызына берген. Бӱгӱнги кӱнде бис Моисейдиҥ јасагын бӱдӱрбей турган да болзоос, је суббот кӱн керегинде јасактаҥ кӧп немеге ӱренер аргалу. w19.12 3 б., 6, 7\nБир де санааркабагар (Матф. 6:31, ЈТ).\nИегова бойыныҥ чындык ишчилерине болужар деп сӧзин берген. Оныҥ учун айткан сӧзин бӱдӱрерин бойыныҥ молјузы деп кӧрӧт (Сар. 31:1—3). Анайда ок Иегова бойыныҥ улузына болушпаза, бисти Оноҥ чӧкӧй берер деп оҥдоп јат. Ол биске ич-кӧгӱс те јанынаҥ, акча-јӧӧжӧ дӧ јанынаҥ болужарга, Ого не де чаптык эдип болбос деп сӧзин берет! (Матф. 6:30—33; 24:45). Иегова айткан сӧзин нениҥ учун јаантайын бӱдӱрип турганын ундыбай турзаас, ол бисти акча-манатка јединбей турган ӧйдӧ артыргыспас деп санааркабазыс. Баштапкы чактыҥ христиандарын сананып ийектер. Иерусалимдеги јуун тыҥ истежӱлерге табартарда, «апостолдордоҥ ӧскӧзи ончозы... јерлер сайын тозо бергендер» (Ап. ижи 8:1). Андагы христиандарга коркышту кӱч болгонын сананып ийзеер де. Олор тураларын, ижин эмезе бойыныҥ бизнезин јылыйткан болор. Је Иегова олорды артыргыспаган, олор бойлоры дезе, сӱӱнчизин јылыйтпаган (Ап. ижи 8:4; Евр. 13:5, 6; Иак. 1:2, 3). Иегова озогы чындык христиандарга болушкан болордо, кыйалта јогынаҥ биске де болужар (Сар. 37:18, 19). w20.01 17—18 б., 14, 15\nИегова... јобош кижини кӧрӱп јат (Сар. 138:6).\nДавид адазыныҥ койлорын айудаҥ ла карагуладаҥ корулап турарда, бу казыр тындуларды ол јӱк ле Иегованыҥ болужыла јеҥген деп оҥдогон. Јаан оборлу Голиафты јеҥип аларда, ол Кудайдыҥ болужын јарт кӧргӧн (1 Сам. 17:37). Кӱйӱнчек Саул кааннаҥ аргаданарда, оны Иегова корулап алган деп алаҥзыбаган (18 Сар., бажындагы сӧстӧр). Улуркак кижи ӱзе макты бойына алар эди. Је Давид андый кижи болбогон. Ол јобош болгонынаҥ улам ончо немени Иегованыҥ болужыла ӧдӱп чыккан деп оҥдогон. Мынаҥ бис неге ӱренедис? Биске Иегованаҥ јӱк ле болуш сураар керек эмес, је оныҥ канайып ла качан болушканын кӧрӱп турарга албаданар керек. Бис јобош болуп, ончоны эдип болбозысты оҥдоп турзаас, Иегова биске артыкташкан ийде-кӱч берип турганын јарт кӧрӱп турарыс. Иегованыҥ болужын јаантайын кӧрӱп турзаас, Кудайла најылыгыс тыҥып јат. w19.12 20 б., 18, 19\nКанайып адазы карузыган уулын тӱзедет, анайып ла Иегова кемди сӱӱйт, оны тӱзедет (Укаа 3:12).\nИегова бисти кӧп шылтактардаҥ улам баалап јат. Ол бистиҥ сӱӱнчилӱ јарды канайып алынганысты кӧрӧлӧ, бисти бойына јууктадып алган (Иоанн 6:44). Бис ого јууктап баштаарыста, ол до биске јууктаган (Иак. 4:8). Анайда ок Иегова бисти ӱредерге, ас эмес ӧйин ле ийде-кӱчин берет. Мынаҥ бисти баалап турганы кӧрӱнет. Ол бисти эм тура кандый болгонысты ла келер ӧйдӧ кандый болорысты кӧрӱп јат. Бого коштой, Иегова бисти сӱӱп турганы учун тӱзедет. Бу ончо немедеҥ, бис Иегованыҥ кӧзинде баалу эрјинелер болгонысты кӧрӱп јадыс! Кезик улус Давид каанды неге де турбас кижи деп јамандагандар. Је Иегова оны сӱӱп, ого болужып турганын ол билер болгон. Оныҥ учун Давид кӱч айалгаларда чын кӧрӱмдӱ арткан (2 Сам. 16:5—7). Качан бис кунугып эмезе кӱчтерге табартсаас, Иегова биске де болужарга белен. Мынаҥ улам бис ӱзе немеге чын кӧрӱмдӱ болуп, кандый ла кӱчтерди ӧдӧр аргалу болодыс (Сар. 18:27—29). Айдарда, биске Иегова болужып турган болордо, Оныҥ ижин сӱӱнчилӱ бӱдӱрерге, биске кандый бир неме буудак болор бо? (Рим. 8:31). w20.01 15 б., 7, 8\n[Олорды] слерге јакарганымды ончозын бӱдӱрерге ӱредигер (Матф. 28:20).\nКажы ла ӱредӱни мӱргӱӱлле баштагар. Ӱредӱлерди мӱргӱӱлле баштап, мӱргӱӱлле божодорго канча ла кире эрте албаданыгар. Ӱредӱ кӧндӱге берзе, мӱргӱӱрге јараар. Анайып ӱренип турган кижи Кудайдыҥ Сӧзин јӱк ле агару тынныҥ болужыла оҥдоор аргалу деп, аайлап турар. Кезик јарчылар, нениҥ учун мӱргӱӱр керек деп јартаарга, Иаков 1:5-те: «Кемигерге ойгорлык јетпей турган болзо... Кудайдаҥ сурагажын,— ого берилер» — деп айдылган сӧстӧрди тузаланат. Бу ӱлгерди кычырып ийеле, олор ӱренип турган кижинеҥ: «Кудайдаҥ ойгорды канайып сураар керек?» — деп сурап ийет. Ӱренип турган кижи дезе, кӧп сабада, мӱргӱӱр керек деп, каруу берет. Ӱренип турган кижини Иеговага мӱргӱӱрге ӱредигер. Ӱренип турган кижи Иегова оныҥ акту јӱрегинеҥ мӱргӱгенин угарга турганында бӱдӱмјиленип алзын. Ол јаҥыскан мӱргӱп јаткан тушта, Иеговага јӱрегинде барын — кемге де куучындап болбос кандый бир немени, ачыгынча куучындаар аргалу деп јартап беригер. Нениҥ учун дезе Иегова бистиҥ јажытту санааларысты тегин де билип јат (Сар. 139:2—4). w20.01 2 б., 3; 5 б., 11, 12\nОнчозы кижиниҥ кӱӱнинеҥ эмес, оныҥ кичеенип турганынаҥ эмес... Кудайдаҥ камаанду (Рим. 9:16).\nМайлаткандарды качан талдап алатанын Иегова бойы кӧрӧт (Рим. 8:28—30). Кудай майлаткандарды Иисустыҥ тирилгениниҥ кийнинеҥ талдап баштаган. Баштапкы чакта ончо чындык христиандар майлаткандар болгон болор. Соондо бойлорын Христостыҥ ӱренчиктери деп аданып тургандардыҥ кӧбизи, чынынча болзо, оныҥ ӱренчиктери болбогон. Је бу да ӧйдӧ Иегова чындык христиандар болгон улусты агару тынла майлаган. Олор, Иисустыҥ айтканыла болзо, чӧп ӧлӧҥлӧ кожо ӧскӧн «буудай» болот (Матф. 13:24—30). «Калганчы кӱндерде» Иегова 144 000-ныҥ тоозына киретен улусты оноҥ ло ары јууп јат. Оныҥ учун бу ӧйдиҥ учында Кудай теҥериге кычырарга кемди-кемди талдап алза, бис оныҥ ойгорына алаҥзыбазыс (Рим. 9:11). Биске Иисустыҥ темдериниҥ бирӱзинде айдылган улуска тӱҥей болбос керек. Бу улус виноградтыҥ ээзи бир саат иштегендерге јалды теҥ тӧлӧп бергени учун комудагандар (Матф. 20:8—15). w20.01 30 б., 14\nМениҥ ишчилерим сӱӱнип кыйгырар (Иса. 65:14).\nИегова билезиниҥ ончо улузын ырысту болзын деп кӱӱнзейт. Бисте кӱчтер де болуп турган болзо, ырысту болотон кӧп шылтактар бар. Темдектезе, теҥеридеги Адабыс бисти тыҥ сӱӱп турган деп алаҥзыбай јадыс. Анайда ок бисте оныҥ Сӧзинеҥ, Агару Бичиктеҥ, чике билгирлер бар (Иер. 15:16). Бого коштой бис Иегованы, оныҥ нормаларын ла бой-бойын сӱӱп турган улустаҥ турган кайкамчылу билеге кожулганыска сӱӱнип јадыбыс (Сар. 106:4, 5). Бис ырысту болор аргалу, нениҥ учун дезе, келер ӧйдӧ јӱрӱм сӱрекей јакшы болор. Иегова удабас калју улустыҥ ончозын јоголтып салза, оныҥ Каандыгы башкарган ӧйдӧ јер рай болуп калар. Анайда ок божогон улус тирилип, бойыныҥ јууктарыла туштажар деп иженип јадыбыс (Иоанн 5:28, 29). Бу ӧй јаан сӱӱнчи экелер! Је эҥ учурлузы — јердеги де, теҥеридеги де ончо јайаандар бистиҥ сӱӱштӱ Адабыска бажырып, мак ла кӱндӱ јетирер деп бӱдӱп јадыс. w20.02 13 б., 15, 16\nМен сеге удура, јӱк сеге удура кинчек эттим (Сар. 51:4).\nСлер де уур кинчек эткен болзоор, оны бир де јажырбай, Иеговага куучындап беригер. Мынаҥ улам слердиҥ уйадыгар бир эмеш токунай берер. Је Иегова слердиҥ кинчегерди таштазын деп турган болзогор, база бир алтам эдер керек — тӱзедӱни чын алынар керек. Иегова судурчы Нафанды Давид каанныҥ Вирсавияла кожо эткен кинчегин кӧргӱзерге ийерде, Давид уур кинчегин бир де актанбай алынган. Ол јӱк ле Вирсавияныҥ ӧбӧӧнине удура кинчек эткен эмес, је озо ло баштап Иеговага удура кинчек эткенин тургуза ла алынып ийген. Давид тӱзедӱни алынарда, Иегова оныҥ јаманын таштап салган (2 Сам. 12:10—14). Айдарда, бис уур кинчек эткен болзоос, биске Иегованыҥ тургускан кӱдӱчилерине баштанар керек (Иак. 5:14, 15). Бис актанбас учурлу. Аксагалдардыҥ тӱзедӱзин канча ла кире тӱрген алынзаас, јӱрегиске амыр ла сӱӱнчи ончо ло кире тӱрген келер. w20.02 24 б., 17, 18\nБастыра албатылардаҥ болгон ло башка-башка тилдерге куучындап турган он кижи иудейдиҥ эдегинеҥ тудунып, ого мынайып айдар: «Бис слерле кожо барарыс, нениҥ учун дезе Кудай слерле кожо деп укканыс» (Зах. 8:23).\n«Он кижи» — ӱргӱлјиге јерде јӱретен ижемјилӱ улус. Олор майлаткандарды, «иудей» дегендерди, Иегова талдап алган деп оҥдоп, майлаткандарла кожо иштеерин кӱндӱ деп кӧрӱп јадылар. Бӱгӱнги кӱнде, теҥериге баргалак майлаткандардыҥ ончозыныҥ ады-јолын билер арга јок то болзо, је јерде јӱретен ижемјилӱ улус олорло кожо «барар» аргалу. Канайып? Каруузы бӱгӱнги ӱлгерде айдылган. Бу ӱлгерде јӱк ле бир иудей керегинде айдылат, је «слерле кожо» деп айдылганы, бир майлатканды эмес, је майлаткандардыҥ ончозын кӧргӱзет. Агару тынла майлалбаган улус майлаткандарла кожо ӧмӧ-јӧмӧ иштенип турган да болзо, олорды башчылар деп айтпай јат. Нениҥ учун дезе бистиҥ башчыбыс — Иисус Христос (Матф. 23:10). w20.01 26 б., 1, 2\nИисустыҥ айтканыла, оныҥ чындык ӱренчиктери улусты Иисус ла чылап сӱӱр. Мындый сӱӱш олордыҥ аҥылу кылык-јаҥы болот. Олор баштапкы да чакта бой-бойлорын сӱӱген, бӱгӱнги де кӱнде анайып ла сӱӱп јат. Оныҥ да учун кандый ла кӱчтерди ӧдӱп, бой-бойысты сӱӱр керек! Бойыгардаҥ сурагар: «Кӱч те болуп турза, је бой-бойына чындык сӱӱжин кӧргӱскен ака-эјелердеҥ мен кандый тем алар аргалу?» Биске толо кемдӱ эмес болгоныстаҥ улам, бой-бойысты акту јӱректеҥ сӱӱрге кӱч болуп јат. Је андый да болзо, биске Христостоҥ тем аларга албаданар керек. Иисус, биске ачынып калган кижиле јаражып алар керек деп ӱреткен (Матф. 5:23, 24). Бис Кудайды сӱӱндирерге турган болзоос, улусла јакшы колбуларлу болор учурлу деп, Иисус аҥылап айткан. Ака-эјелерле јаражарга бастыра ийде-кӱчистеҥ албаданып турзаас, Иегованы сӱӱндирип јадыс. Је бис ачынып, јаражарга нени де этпей турзаас, Иегова бистиҥ бажырышты јаратпас (1 Иоанн 4:20). w20.03 24 б., 1—4\nБис чындыктыҥ тынын ла азыштыҥ тынын таныйдыс (1 Иоанн 4:6).\nСатана — «тӧгӱнниҥ адазы». Ол озодоҥ бери кижиликти тӧгӱндеп јат (Иоанн 8:44). Темдектезе, оныҥ тӧгӱниле болзо, кижи божогон кийнинде оноҥ ары јӱрет. Бӱгӱнги телекейдиҥ јӱзӱн-башка чӱм-јаҥдары ла байланыштары бу тӧгӱнге тайанат. Мындый тӧгӱнге нениҥ учун коркышту кӧп улус бӱдӱп јат? Нениҥ учун дезе улус ӧлӱмнеҥ коркып јат. Сатана дезе мыны билип, улустыҥ сезимдериле ойнойт. Бис ӱргӱлјиге јӱрер эдип јайалганыстаҥ улам божоорго кӱӱнзебей јадыс (Эккл. 3:11). Ӧлӱм — бистиҥ ӧштӱ (1 Кор. 15:26). Је Сатана ӧлӱм керегинде чынды јажырып болбогон. Агару Бичик божогон улусла не болуп турганы керегинде ле божогондордо кандый ижемји бары керегинде нени айдып турганын бӱгӱнги кӱнде сӱрекей кӧп улус билип алган, анайда ок олор бу керегинде улуска куучындап јат (Эккл. 9:5, 10; Ап. ижи 24:15). Бу билгирлердеҥ бис токунал алып, божогон улустаҥ коркыбай, олор учун санааркабай јадыс. w19.04 14 б., 1; 15 б., 5, 6\nБой-бойыгардыҥ јӱктеригерди апарыжыгар. Анайып, Христостыҥ Јасагын бӱдӱрип койорыгар (Гал. 6:2).\nИегова Кудай бойыныҥ ишчилерин сӱӱп јат. Оныҥ сӱӱжи качан да ӧтпӧс. Анайда ок Кудай справедливостьты сӱӱп јат (Сар. 33:5). Оныҥ учун баштапкызында, Иеговага албатызыныҥ справедливость јогынаҥ улам шыралап турганын кӧрӧргӧ кӱч болот. Экинчизинде, справедливый эмес улусты Кудай кату каруузына тургузар деп алаҥзыбаска јараар. Израиль албатыга Моисей ажыра Кудайдыҥ берген јасагы сӱӱшке тӧзӧлӧнгӧн. Бу јасак израиль албатыны ончо улуска, анчада ла бойы учун туруп болбос улуска, справедливый эдип баштанарга кӱӱнзеткен (Јаҥ. т. 10:18). Моисейдиҥ Јасагы — Иегованыҥ јаан сӱӱжиниҥ кереези. Је сӱӱшке тӧзӧлӧнгӧн лӧ справедливостько кӱӱнзеткен Моисейдиҥ јасагы б. э. 33 јылында, христиан јуун тӧзӧлӧрдӧ, јоголтылган. Мынаҥ улам христиандар кору јок артып калган ба? Јок! Олорго јаҥы јасак — Христостыҥ јасагы берилген. Иисус ӱренчиктерине колло бичилген јасак бербеген де болзо, је јерде јӱрген ӧйинде олорго башка-башка јакарулар, јакылталар ла принциптер берген. Айдарда, Иисустыҥ ончо ӱредӱлери — Христостыҥ Јасагы болот. w19.05 2—3 б., 1—3\nКандый ла коот [токунал] береечи Кудай. Ол бисти ончо уур-кӱчтеристе кооттоп јат (2 Кор. 1:3, 4).\nКижи улусты токунадар эдип јайалган. Токунал биске ончобыска керек болот. Темдектезе, бала јыгылып, тизезин сыйрып алза, ыйлап, ада-энезине јӱгӱрет. Ада-эне балазыныҥ шырказын капшай ла јазып болбос то болзо, баланы токунадар аргалу. Олор оноҥ не болгонын сурап, кӧзиниҥ јаажын арчып, балазын кучактап, јалакай сӧстӧр айдып, шырказын таҥып берет. Анайып, бала ыйлабай барала, ойто ло ойноп јӱгӱре берет. Бир эмеш ӧйдӧҥ шырканаҥ ис те артпай, јоголып калат. Је јӱрӱмде оноҥ јаан шыркалар болот: кезик балдар сексуальный базынышка табартат. Бу мындый учурал бир катап та болгон болзо, эмезе кӧп јылдардыҥ туркунына канча катап болгон до болзо, балдардыҥ сезимдерине коркышту јаан шырка артыргызат. Кезик учуралдарда базыныш керегинде угула берзе, базынган кижини тӱрмеге отургызып салат. Кезик учуралдарда андый кижи кату каруузына тургузылбай артып калат. Је базынган кижи тургуза ла каруузына тургузылып калган да болзо, базыныштыҥ каршузы, бала јаанап та калза, ӧтпӧй турардаҥ айабас. w19.05 14 б., 1, 2


Jерлеш журналисттердиҥ једимдери - altaicholmon\nОлор коллегаларына ороонныҥ бастыра тергеелеринеҥ келген 500-теҥ ажыра журналист турушкан бу керек-јарак керегинде куучындаган. ОНФ-тыҥ медиафорумында блогерлер, медиаменеджерлер, федерал СМИ-лердиҥ башкараачылары ла баш редакторлоры, анайда ок элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар аайынча иштеп турган министерстволордыҥ ла ведомстволордыҥ башкараачылары турушкан эмтир.\nАлтай Республикадаҥ ондо «Эл Алтай» ГТРК-даҥ Иван Яськов, «Планета плюс» журналдаҥ Виктория Дульмаченко ло «Туулу Алтай» радиодоҥ Ольга Тадышева турушкан. Иван Яськов «Майма: убитые дороги» деп адалган сюжедиле, Виктория Дульмаченко «На земле снежного барса» деген статьязыла ОНФ-тыҥ «Правда и справедливость» деген фондыныҥ журналистский иштериниҥ IV бастырароссиялык конкурсыныҥ лауреаттары болуп чыккан. Ольга Тадышева дезе «Нениҥ учун мен талдаштарга барып јадым» деп адалган ижиле Россияныҥ Журналисттер бирлиги ӧткӱрген конкурстыҥ финализи боло берген.\nМынаҥ озо јылдарда «Эл Алтай» ГТРК-даҥ Лора Тайлунова ла «Туулу Алтай» радиодоҥ Алтынгуль Мегедекова мындый ок једимдерге јеткен эди.\nМедиафорумда турушкан јерлештерис бу јаан керек-јарактыҥ пленарный јуунында РФ-тыҥ Президенти, ОНФ-тыҥ лидери Владимир Путин турушканын аҥылап темдектегендер. Ороонныҥ президенти Федерал Jуунга эткен баштанузыныҥ кийнинеҥ Калининградка келген эмтир.\nИван Яськовтыҥ айтканыла, тергеелердеҥ келген журналисттерге ОНФ-тыҥ площадказында президентке сурактар берер јакшынак арга болгон. Владимир Путин Албаты фронтына јаан учурлу керек ӧткӱрип турганы учун быйанын айткан. Президенттиҥ темдектегениле, бу медиафорум журналисттерге јаҥыс ла бой-бойыла куучындажар, ченемелдерле ӱлежер арга берип турган эмес, је анайда ок ОНФ-ка ижемјилерин, ӧйкӧп турган сурактарын јетирер арга берет. Оныҥ шӱӱлтезиле, журналисттер байа бир передовойдо иштеп турган ла ороонныҥ бастыра толыктарында не болуп турганын јакшы билер улус.\nФорумныҥ экинчи кӱнинде площадкалар иштеген. Бастыразыныҥ модераторы болуп РФ-тыҥ Журналисттер бирлигиниҥ председатели Владимир Соловьев иштеген. Площадкаларда кӧп керектӱ ле јилбилӱ јетирӱлер алар арга болгон.\n«Меге медиафорум ӧйинде балдарга учурлалган радиоберилтелерди ле бичик-журналдарды јӧмӧӧри аайынча сурак шӱӱжилгени јараган. Форумныҥ программазы тузалу ла сӱрекей јилбилӱ болгон. Ого Калининградла экскурсия база кирген. Кажы ла кӱн јаркынду керектериле толо болгон» — деп, Ольга Тадышева айткан.\nВиктория Дульмаченко јарлу спортивный комментатор Дмитрий Губерниевле, синхронный эжиниш аайынча олимпийский ойындардыҥ беш катап јеҥӱчили Наталья Ищенколо ӧткӧн јайаан туштажу керегинде куучындаган. Бу эки јарлу кижи журналисттерле профессионал узыныҥ јажыттарыла ӱлешкен болтыр. Губерниев сценический ле ораторский куучын аайынча мастер-класс ӧткӱрип, кажы ла ведущийдиҥ билгирлери јаан, кандый ла бӧлӱктеҥ кӧп немени билер учурлу болгонын темдектеген.\nВикторияныҥ айтканыла, орооныстыҥ ӧскӧ тергеелеринеҥ келген ченемелдӱ коллегаларыла танышканы ла куучындашканы јилбилӱ болгон.\nОНФ-тыҥ Алтай Республикада тергеелик штабыныҥ сопредседатели Наталья Тадышева журналисттерге ӧмӧ-јӧмӧ иш учун быйанын айткан. Ол: «Слердиҥ, журналисттердиҥ, шылтузында эл-јонды санааркадып турган сурактарга ајаруны эттирткенис. Jаҥыс ла јаҥдардыҥ ајарузын эттирткен эмес, је анайда ок кезик сурактар аайынча чокым иштер ӧткӱрилген ле олор чечилген. Ӧмӧ-јӧмӧ ишти мынаҥ да ары улалтарыс деп бӱдедим» — деген.


Базыл, кийис—кичинеги де, jааны да... ~ Звезда Алтая\nБазыл, кийис—кичинеги де, jааны да...\nОҥдой, Улаган, Кош-Агаш, Кӧксуу-Оозы ла Кан-Оозы аймактардыҥ jурттарында jаткан ла jӱрӱмниҥ уур-кӱч айалгаларына кирген балдарды кийисле иштеерине ӱредер ӱредӱлерди «Алтай кийис» деген коммерциялык эмес биригӱниҥ турчылары Айсура Таханова ла Айсула Такина ӧткӱрген.\nБу иш Алтай Республиканыҥ иш ле jонjӱрӱмдик министерствозыныҥ «Jалакай кийис» деп адалган ӱлекери аайынча ӧткӧн. Jӧмӧӧчилердиҥ тоозында Jерлик ар-бӱткенниҥ телекейлик кӧмзӧзиниҥ Алтай-Сайандагы бӧлӱги болгон.\nКийис базарыла башка-башка jурттардаҥ 145 бала танышкан. Ойын кептӱ ӱредӱлер ӧйинде Айсура ла Айсула балдарга Алтайда jаткан калыктардыҥ jебрен ӧйлӧрдӧҥ бери ӱзӱктелбей чӧйилип келген ижи, jадын-jӱрӱмиле, jаҥжыгуларыла ол кандый колбулу болгоны керегинде куучындаган. Ар-бӱткенди, jоголордыҥ чочыдузында болгон ӧзӱмдерди ле тындуларды корыыры керегинде jилбилӱ куучындар база ӧткӧн. Бу куучын-эрмектиҥ jаҥылгазы балдардыҥ баскан ла чӱмдеген кебистеринде чыккан.\nӰредӱ ӧткӧн кажы ла балага кийисти базарына керектӱ эдимдер ле jӱзӱн ӧҥдӱ учуктар сыйлалган. Олордыҥ болужыла кӱӱнзеген кижи jараш ойынчыкты бойы эдип алар аргалу эмезе кебиске кандый бир jурукты чӱмдеп салар.\nБу ӱредӱлерде турушкан балдардыҥ эҥ артык иштери кийнинде кӧрӱлерге де чыгары темдектелет. Jе алган билгирлер—недеҥ де баалу сый, jӱрӱмде олор качан да артык болбос.\nФотоjуруктарда: кийис базарына ӱренедис


Билгири кӧп, ченемели јаан - altaicholmon\nБу государстволык байрам муниципалитеттердиҥ ишчилерине, албатыныҥ кӧстӧп, талдап алган јамылу улузына учурлалып, олордыҥ ак-чек ижинеҥ, јӱткӱӱлинеҥ јонјӱрӱмдик ӧзӱм, јасактардыҥ бӱдери чике камаанду болгонын темдектейт. Оныла колбой, кычыраачыларысты Улаган аймакта «Саратандагы јурт јеезе» муниципал тӧзӧмӧлгӧ кирип турган Саратан ла Jазулу јурттардыҥ башкараачызы — билгири кӧп, ченемели јаан Айдар АКЧИННИҤ ишмекчи јолыла, ижи-тожыла таныштырып турубыс.\nАйдар Кирилловичтиҥ ишмекчи јолында муниципал тӧзӧмӧлди башкарары баштапкы ченемел эмес. Чокымдап айтса, 2008 јылда јерлештери ого јаан ижемјилер салып, јурттардыҥ јаанына кӧстӧп, талдаштар ӧйинде ӱндерин ол учун берген. Оныҥ кийнинеҥ, јербойыныҥ улузыныҥ кӱӱн-санаазын јандырбай, ак-чек иштеп, салылган ижемјилерди бӱдӱргени учун, 2013 јылда бу каруулу јамыга экинчи катап кӧстӧлгӧн. 10 јылдыҥ туркунына ол Саратан ла Jазулу јурттардыҥ ӧзӱмине, јонјӱрӱмдик кеми бийик болорына ас эмес кӱчин салганы јарт. Бу бийик сӧстӧрди куру куучын эмес, эдилген керектери керелейт.\nСаратан јурт бӱгӱнги кӱнде јаан цивилизациядаҥ тыҥ да артпай јат деп айтса, јастыра болбос. Ары кӧрӧлӧ, бери кӧргӧнчӧ – 10 јыл ӧдӱп калган, а јӱрӱм айдары јок тыҥ башкаланган. Мында эмди сууӧткӱш, интернет, сотовый колбу тутак јогынаҥ иштеп јат. Школдо текши орныктыру иш ӧткӱрилген. Jурттыҥ культуралык јӱрӱми А. А. Кензинниҥ адыла адалган јаан ла јараш культурно-спортивный комплексте ӧдӧт.\nJазулу јуртта ӧзӱмге удура алтаган эҥ ле јаан једим – ол сотовый колбу болгоны јарт. Jебрентик тайгалардыҥ, кайа-таштыҥ кийнине јажынган кичинек јуртка озо ло баштап јурттыҥ ичиле опто-волоконный кабель тартылып, спутник ажыра колбу тудулып, стационарный телефондор тургузылган. Jербойыныҥ улузына бу айдары јок јаан сӱӱнчи болгон эди. Андый ыраак јуртла колбу тудары мынаҥ озо ӧйдӧ сӱрекей кӱч болгоны јарт.\nОноҥ школдо ло клубта текши орныктыру иштер ӧткӱрилген. Бӱгӱнги кӱнде Jазулу јурт тергеебис ичинде кезектей сотовый колбуныҥ аргаларыла тузаланары јанынаҥ баштапкы јурт деп темдектеер керек.\nАйдар Кирилловичтиҥ јартаганыла болзо, Jазулуда сотовый колбу кезектей де болзо тудуп, интернет ле WhatsAppла тузаланар эттире, сотовый колбуныҥ операторы «МТС», интернет-провайдер «Онрелла», «Эл-Телком» деп радиолинейный линияларла колбу чӧйӧр организацияла јӧптӧжӱ тургузылган. Бу ӱч организацияныҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижиниҥ шылтузында ыраак Jазулуда интернет бар. Онойдо ок сӱрекей јаан ла каруулу ишти «Ростелеком» деген россиялык телекоммуникационный компания ӧткӱрген. Бу организацияныҥ ишчилери Саратанга да, Jазулуга да сотовый колбу ӧткӱрерине тӧзӧмӧл саларына – опто-волоконный кабель тартарына јаан јӧмӧлтӧзин јетирген. Онойып, Саратанда сотовый колбуныҥ ла интернет-сетьтиҥ аргалары текши тузаланылып ат.\n«Кажы ла учуралда аймактыҥ да, тергеебистиҥ де јаандарынаҥ болуш сураган баштану каруу јок артпай, јӧмӧлгӧниниҥ турултазы бӱгӱн јарт кӧрӱнип јат. Бистиҥ аймактыҥ јааны Н. А. Санинге ле тергеебистиҥ јааны А. В. Бердниковко албаты-јонныҥ ла бойымныҥ адымнаҥ јаан быйанду јӱредим. Чуйдыҥ јолыныҥ ичинде турган кезик јурттарда ондый сотовый сеть-колбу јок болгонын сананза, ыраак јуртта кезектей де болзо, интернет-сеть бар болгоны – ол јаан једим эмей база. Jе эмди де иштер кӧп — эдилгенине токтобой, сотовый колбу элбеде тударын јеткилдеер эп-аргалар бедиреер керек – деп айдала, Айдар Кириллович кӱнниҥ курч сурактарын чокымдады. —Таҥынаҥ Jазулу јуртты алза, мында ичер суула колбулу айалга кӱч. Jер 70 метрге јетире ӧрӱмдей казылган, керектӱ уур техника бери једип болбой турганынаҥ улам, иш туруп калган. План аайынча бу иш 2018 јылда бӱдери темдектелген».\nТекши сурактардыҥ тоозында — дизельный электростанцияныҥ јазалы 90 процентке эскирип, јаҥырту некегени. Jе андый да болзо, электроот эртен тура 6 сааттаҥ ала тӱнниҥ 1 саадына јетире тутак јогынаҥ кӱйет. Онойдо ок тӱрген болуштыҥ кӧлӱги база эскирип калганын темдектебеске болбос.\nТурлуларга јетире кӱрлердиҥ ле јолдордыҥ айалгазы јаман болгонын јербойыныҥ улузы угузып, болуш сурап јат. Jурттыҥ ортозыла эки оромныҥ јолдоры былтыр тӱзедилген, Байбыш суу кечире кӱр јазалган.\nОнойдо ок сӧӧксалгышты ла сӱрее-чӧп тӧгӧтӧн полигонды чедендеери база курч сурактардыҥ тоозында. Jурттыҥ улузы јуунаткан сӱрее-чӧп тӧгӧрине погрузчик сурап јат. Ондый техника бир де кижиде јок, оныҥ учун анчада ла ӧтӧк тӧгӧри кӱчке келижет.\nЫраак јуртта јадары јеҥил керек эмес: аймактыҥ тӧс јерине једери, мал-ашка комбиазырал, ГСМ тартары, ӧрт ӧчӱрериниҥ посты јок болгоны – ончозы јадын-јӱрӱмди уурладып турганы јарт.\n—Саратан јурт керегинде айдар болзо, балдардыҥ сады, ФАП, культурно-спортивный комплекс, стадион орныктыру иштер некеп јат. Бу тооломго турлуларга јетире кӱрлерди ле јолдорды (јурттыҥ ичиндегизи база) кожор керек– деп, ол кыскарта куучындады.\nАйдар Кириллович тӧрӧл Саратан јуртында 1975 јылда чаган айдыҥ 17-чи кӱнинде чыккан. Текши орто ӱредӱни Саратанныҥ школында алган, черӱчил молјузын ак-чек бӱдӱрген кийнинеҥ, Чечен Республикада ӧткӧн јууда турушкан – јакшыны да, јаманды да кӧргӧни јарт.\nБӱгӱнги кӱнде Айдар Кириллович эш-нӧкӧри Айана Юрьевнага чындык ла ижемјилӱ најы, балдарына – 11 јашту Арматка ла 8 јашту Аринага кару ада.\nСаратандагы јурт јеезениҥ јааны керегинде кажы ла экинчи кижиниҥ илелеп темдектегени – ол ачык-јарык, ачынышпас, кандый ла курч толыктарды ойып, тууралап, уур ла курч сурактардыҥ аайына эрчимдӱ чыгар башкараачы ишчилердиҥ бирӱзи болгоны. Байла, чындап та ондый болгоны учун былтыр аймак кеминде ӧткӧн конкурста Айдар Кириллович «Албатылык башчы» деп нере алган. Ол јаҥыс ла јонјӱрӱмдиктиҥ тӧс сурактарын шӱӱжӱге чыгарып, эбин табып турган эмес, онойдо ок спортты ла культураны ајару јок база артыргыспай турганы иле. Темдектезе, Саратан јуртта мячла ойноор хоккейдиҥ ӧзӱмин јӧмӧп, јакшынак коробка тудулган. Мында јаан да, јаш та темиктиринип, мячла ойноор хоккейле сӱреен јакшы тазыктырынат. Оныҥ керечизи – быјыл кышкыда Саратанныҥ командазы республикан маргаанда јеҥӱ алганы. Спортчылардыҥ темдектегениле, бу хоккейный коробка аймак ичинде эҥ артыктарыныҥ тоозында.


Ӱредӱчи дегени — тоомјылу - altaicholmon\nСветлана Васильевна Бадыкина 35 јылдыҥ туркунына Улаганныҥ школында баштамы класстардыҥ балдарын ӱредип келди. Ол ижин ле балдарды сӱӱген ӱредӱчи, балдарла иштеген ченемели сӱреен јаан. Ол Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Сугаш јуртында Кудачиндердиҥ билезинде чыккан. Адазы Василий Александрович зоотехник кижи, энези Дарья Трифоновна ветеринар болуп иштеген. Энези Улаган аймактаБалыктујул јурттаҥ Тадышевтердиҥ угынаҥ. Светлана Васильевна бойыныҥ ӱлгеринде мынайда бичийт:\nУлу јылдыҥ кочкор айында\nКӧгӧргӧн таҥдак јарып турарда —\nКӧксуу аймактыҥ Сугаш јуртында\nБала туулган ак-јарыкка…\nАйланып чыккан кӱнге тӱҥейлеп,\nАдымды адаган адам Света деп,\nАлтай ады Чечек болзын деп,\nАдымды адаган энем, эркелеп…\n1979 јылда школды божоткон кийнинде Светлана Васильевна Горно-Алтайсктагы педагогический училищеге кирип, ӱредӱзин 1983 јылда тӱгезип, Улаган аймакка иштеп келген.\nКуркуным тыҥып, чыдап келеле,\nКуулгазын јӱрӱмге удура алтадым.\nӰредӱчиниҥ ижин талдап алала,\nУлаган аймакка иштеп мен келдим.\nИште кӧндӱгип, јаҥы јерде ӱренижип јӱреле, Василий Леонидович деген эрге туштап, биле тӧзӧгӧн. Байла, бу јиит оныҥ салымы болгон. Олор эмди эки уул чыдадып койдылар. Јаан уулы Эркемен Васильевич полицияда иштейт. Эзендей Васильевич адазыныҥ јолыла барган. Ол баштамы школдо физрук болуп иштейт. Светлана Васильевна бӱгӱн беш баркалу, олорды кӧрӱжип, чыдадыжып јӱрет.\nМында ла мени салым сакыган,\nМында ла мен эжиме јолуккам,\nМында ла мениҥ уйам тартылган,\nО-о, Улаган! О-о, Улу Улаган!\nӰй кижиниҥ ӱлӱӱзи эрјине,\nӰспей ӱйени улалтатан јаҥду.\nЭки балалу мен де эне,\nКӧбӧктӧр отогы меге быйанду.\nУгусты улалтар уулдар чыдаттым,\nУлустыҥ балдарын канчуузын таркаттым,\nКерек дезе баркам да бӱгӱн\nБаза ла мениҥ ӱренчигим…\nСветлана Васильевнаныҥ ӱредип турган јайаандык тема-сурагы «Алтай албатыныҥ чӱм-јаҥдарын ӱренчиктердиҥ кӧгӱс-кӧрӱмине јууктадары» деп адалат. Ӱч јыл кайра оныҥ ӱренчиктериниҥ кӧп јарымызы јакшы ӱредӱлӱ болгон. Олордыҥ ортозында 11 бала «отличник» болгон, 10 бала — «хорошист». «Бу класстыҥ ӱренчиктериниҥ једимдери кӧп, кылык-јаҥы тӧп, санаалу, јымжак болгон деп айдар эдим. Эне-адалары школго јаантайын келер улус болгон. Олорго быйанымды јетиредим» — деп, Светлана Васильевна куучындайт. Ӱредӱчиниҥ ӱренчиктеринеҥ Горно-Алтайскта Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияга кирип алган ла једимдӱ ӱренип тургандары кӧп. Мен сананзам, бу јаан иш, јаан једим. Анчада ла бойыныҥ алтай тилин тӧкпӧй-чачпай, балдарга једимдӱ ӱредип турганы — ол сӱреен јакшы.\nКезик эне-адалар болчомдорыла орустап куучындажат, ол неге де јарабас кылык деп канайда темдектебес. Кажы ла бала озо ло баштап бойыныҥ тӧрӧл тилин јакшы билер учурлу. Оныҥ кийнинде ӧскӧ албатылардыҥ он до тилин ӱренип алар арга бар.\nСветлана Васильевнаныҥ ӱренчиктери школдыҥ јӱрӱминде болуп турган солун керектерде акту кӱӱнинеҥ туружып турганын темдектеер керек. Јӱзӱн-башка кӧрӱлер, ярмаркалар, туштажулар, куучындар — олор јеҥӱчилдердиҥ тоозында. Ӱредӱчиниҥ ӱренчиктери 2010, 2014, 2018 јылдарда «Јылдыҥ ӱренчиги» деген кӧрӱде јеҥӱчил болуп чыккылады. 2018 јылда јакшы ӱредӱлӱ ӱренчиктери республикан кӧрӱниҥ јеҥӱчилдери болуп чыкпаган да болзо, је аҥылу сыйларла кайралдаткан. 2010 јылда 4-чи классты 20 бала божоткон. 2016-2017 јылдардыҥ ӱредӱлӱ јылында оныҥ ӱреткен балдардыҥ ортозынаҥ 11 бала ӱредӱзин «4» лӧ «5» темдектерлӱ тӱгескен. Јакшы ӱредӱзи учун медаль алган балдар база бар. Олор: Айсулу Тазрашева, Александра Конушева, Торко Каятова, Карина Чукина, Диана Челканашева.\nОйгор санаалу ӱренчиктеримле мен бай,\nОлордыҥ ортозында бар полицай.\nУзы бийик ӱредӱчилер де бар эмтир,\nКолы быйанду эмчилер де бӱттир.\nСлер ончогор — мениҥ једимим,\nӦйлӧрди ӧткӧн кайралым.\nКайра јолымда карарган ис,\nКаруузыган јӱректе арткан сыс.\nТоолоп ийзем — ӧткӧн јылдар 35,\nЈаҥыс сӧслӧ — бу ончозы ырыс.\nБалдарын ӱреткен эне-адалар\nЈаантайын јӱрет меге быйанду.\nАлкап айткан јымжак сӧстӧри\nКандый да кайралдаҥ бийик ле баалу.\nСветлана Васильевна јаҥыс ла ижине каруулу кижи эмес, ол анайда ок бастыра кӧрӱ-конкурстарда, аймак ичинде болуп турган јӱзӱн-башка керектерде акту кӱӱнинеҥ туружат. Билезиле волейбол ойнойт, кӧп керектерде спонсор-болушчы да болот. Эш-нӧкӧри Василий Леонидович аргачы болуп иштейт. Ого до болужын јетиретени база јаан иш. Је Светлана Васильевна кунукпас кижи. Школдо иштеп турала, Новосибирск калада НСИ-де ӱренип, «менеджмент» деп бийик ӱредӱ алды. Ол јайалталу кижи. 2016 јылда Кырлыкта «Алтай тилдиҥ ӱредӱчизи» деп кӧрӱ ӧткӧн болгон. Бу кӧрӱде ӱредӱчи экинчи јер алган. 2017 јылда «Ӱредӱчиниҥ јазы» деп республикан кӧрӱде јеҥӱчил болуп чыккан. Улаган аймактыҥ школдоры ортодо «Класстыҥ башкараачызы» деп кӧрӱниҥ ӱчинчи јеҥӱчили болуп чыккан.\nМынайып, јылдар ӧдӱп ле бараат. Ӱредип алган балдарыныҥ тоозы јылдаҥ јылга там ла кӧптӧйт. Јакшы ижи учун Светлана Васильевна кӧп кайралдарла кайралдаткан. Олордыҥ ортозында школдыҥ, аймактыҥ ӱредӱ аайынча бӧлӱгиниҥ, депутаттардыҥ аймактагы Совединиҥ, Эл Курултайдыҥ, иш, јонјӱрӱмдик корулаш ла эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствоныҥ, ӱредӱлик аайынча министерствоныҥ Кӱндӱлӱ грамоталары ла Быйанду самаралары бар. 2016 јылда Светлана Васильевна «Алтай Республиканыҥ нерелӱ ӱредӱчизи» деп кӱндӱлӱ атла адатты. Ол онойдо ок Улаган аймактыҥ баштапкы степеньдӱ медалиле база кайралдаткан.\nТӧрӧлим бийик баалады.\nТӧжиме алтын медальды\nӦйлӧ кожо јӱрӱм солунат,\nОныла коштой — некелте.\nЈана баспай иштейдим мен,\nЈӱрӱмим мениҥ — ченелте…\nУлаганныҥ баштамы школыныҥ директоры болуп Айана Рафаиловна Кеденова база канча јылдарга иштеп келди. Ол ӱренчиктери јакшы билгирлер алзын, ӱредӱчилер бойыныҥ узын, ченемелин кӧптӧдип турзын деген амадула башкарынып иштейт.\nКайкамјык бистиҥ школыбыс\nКабайдый меге билдирет.\nКожо иштеген кӧӧркийлер\nМынайда Светлана Васильевна тегиндӱ айтпаган. Ол кожо иштеп турган ӱредӱчилерин јаантайын тооп, керектӱ болужын јетирип турар кижи.\nСӱӱнедим, оморкойдым бу јӱрӱмге,\nАкту јӱректеҥ кӱӱнзейдим\nСу-кадык ла ырыс слерге!\nКӱрмеп чийген ӱлгерим\nКӱӱнерге слердиҥ јарызын,\nСананып тапкан сӧстӧрим\nСынарды слердиҥ сергитсин…\nМынайып, ижин ле балдарды, бу јӱрӱмди сӱӱген ӱредӱчи бойыныҥ ӱлгерлеринде кажы ла кӱнге, керекке баштаныжын айдып койгон. Мен Светлана Васильевнага, оныҥ кожо иштеп турган ӱӱрелерине јаҥыс ла јакшыны кӱӱнзеер эдим. Јаш ӱйени ӧскӱрип јаткан улустыҥ ижинеҥ кӧбизи камаанду. Ижигер једимдӱ, јӱрӱмдик јолыгар ачык болзын.


Школдордыҥ шоферлорыла тушташкан - altaicholmon\nТурачак аймактыҥ јеринде школдордыҥ балдарын аҥылу 12 кӧлӱк тартат. ОГИБДД-ныҥ госинспекторы, полицияныҥ ст. лейтенанты А. Тӧлӧсов ол кӧлӱктердиҥ тискинчилериле туштажып, јартамалду иш ӧткӱрди.\nОл тискинчилерге эдилген некелтелерге, медициналык шиҥжӱ ӧдӧриниҥ сурактарына јаан ајару этти. Темдектезе, балдарды тартып турган шоферлор неделеде 40 частаҥ кӧп иштебес учурлу. Оны тахограф деген аҥылу прибор шиҥжӱзинде тудат. Мындый јазалы јок машинаныҥ тискинчизи јасак аайынча 1000—3000 салковойго, јамылулар 5000-10000 салковойго штрафтадар.


Алтай уткуулдар « Свадебный портал Республики Алтай\nБу бÿкте чыккан кÿнге, белек jашка (50 jаш юбилейге) да öскö дö учурлу öйлöргö келижер уткуул сöстöрди jуудыс. Слер анайда ок олорды тузаланып, эки-ÿч уткуулдаҥ jаҥыс эдип, бойыгар келиштирер аргалу. База jараш, jакшы уткуулдар билер болзоор, комментарийлерге чийип, ÿлежигер!\nНени кÿÿнзеерге jарар\nнöкöрлöрдиҥ ле jуук улустыҥ сÿÿжин\nКару ___________! Толуп jаткан алтын jажыгарла уткып, бек су-кадык, ырыс, омок кÿÿн-санаа, албаты ортодо тоомjыгар улалып, Кудайдаҥ алкыш-быйанду болыгар деп кÿÿнзейдис!\nКару бистиҥ адабыс __________! Толуп jаткан 60 jажыгарла изÿ уткып, мынаҥ да ары jаан билебиске баш болуп, артабай, jаандарысты килеп, jаштарысты кичееп jÿригер! Айыл-jуртыгар амыр турзын, мал-ажыгар öзÿп ле jатсын, албатыдаҥ быйанду, Алтайыстаҥ курчулу болыгар деп кÿÿнзейдис!\nКару ла сÿÿген ___________! Белек jажыгарла изÿ уткып, бек су-кадык, бийик кÿÿн-санаа, jÿрÿмниҥ кандый ла айалгазында ийде-кÿчигер кожулып турзын, бу ла jалакай, кÿÿнзек, ачык-jарык артсын, Алтайынаҥ алкышту болуп, сананган амадулараарга jединеер деп кÿÿнзейдис!\nКÿндÿлÿ __________! Кирген учурлу jажыгарла акту кÿÿнистеҥ уткыйдыс! Алкы бойыгарга бек су-кадык, бала-баркагарга ырыс-кежик, ичкери jол кÿÿнзейдис!\nJаштаҥ ала кожо чыдаган ÿÿрем __________! Jÿрÿмниҥ база бир учурлу ажузына jеткениҥле уткып, су-кадык, ырыс-кежик кÿÿнзейдим!\nЭл-jонго алкыш-быйанду, эбире jÿрген эл-тöрööнгö, кöп тоолу jеендерге jалакай, jымжак кÿÿндÿ сыйныбысты/энебисти/______, сааган сÿттий, jааган кардый ак санаалу бойыҥ Актаҥ-Кöктöҥ курчулу-куйакту jÿр!\nБаштаган бастыра иш-керектеригер албаты ортодо тоомjыда ла jеҥÿлу болзын!\nАру санаагар, jалакай jÿрегер учун Слерге алкыщ-быйан болзын!\nБиске баш болуп, узак-узак jажагар, арка-сынаар jеҥил jÿрÿгер! Слердий jалакай, тоомjылу, ару кÿÿндÿ эjелÿ (энелÿ, jеҥелÿ) болгонысла jаантайын оморкоп jÿредис!\nОнчобыска баш, тем болуп jÿрÿгер!\nБалдараардыҥ быйаны эмди jÿрÿмде курчу болзын!\nБала-баркагарга баш болуп,\nБаза да узак jаш jажагар,\nОдырган очогорды корулап,\nОору-jобол jок jÿрÿгер!\nКара чачыгар кажайбазын,\nКара кöстöр jашталбазын,\nЧындык jÿрегер чылабазын\nУзун-узун jолдор öдÿп\nУзак-узак jаш jажагар!\nАшкан ажулардыҥ алкыжы jетсин,\nКечкен кечÿлердиҥ ийдези кожулзын!\nАлтайыстыҥ ару сындары\nСанаа-кÿÿнигер ачык болзын,\nJÿрегер сÿÿнчиге алдыртып ойнозын,\nJайылган чаҥкыр теҥери алдында\nJаантайын Слерде ырыс болзын,\nАмадаган амадулар бÿдÿп турзын!\nАйланып чыккан Ай ла Кÿн\nАлып jÿрзин jажына,\nАрчын öскöн тайгалар\nАластап турзын jаына.\nАйыл-jуртыгар амыр турзын,\nАзыраган балдарар ырысту болзын.\nОзолоп чыккан Кÿн-Эне,\nОройтып чыккан Ай-Ада\nАрчын jытту Алтайыс\nКурчулап слерди корызын!\nЭнебис биске – эрjине,\nАйтканы биске – алкыш,\nАмадап сыйлаган чечегис,\nКÿÿнзеп айткан уткуулыс –\nБистиҥ слерге быйаныс!\nКанча да jастар айланза,\nАндый ла jиит, jараш jÿр!\nКанча да jылдар кожулза,\nОмок-седеҥ, су-кадык jÿр!\nАйыл-jуртыҥ амыр турзын,\nАлтайыс сеге курчузын берзин!\nАлтайыстыҥ алкыжы jетсин,\nБалдарыҥ сени сÿÿндирип jÿрзин!\nЧыккан кÿниҥниҥ jыргалында\nJаркынду чалызын теҥериде jылдыс.\nJараш jÿрÿмниҥ jолында\nJаба алтазын jаан ырыс.\nСÿÿнчи сенеҥ айрылбазын,\nСу-кадык айланып jÿрзин.\nJаш кожулганы неме беди,\nJÿрегиҥ jаантайын jиит болзын!\nJайаачы берген бу кÿнде сеге\nJайылып чыккан чечектиҥ jаражын,\nТаҥдакталып чыккан кÿнниҥ кÿлÿмjизин,\nШоркырап аккан суучактыҥ каткызын,\nТеҥериде суркурашкан jылдыстардыҥ jаркынын\nАкту-кÿÿнимнеҥ сыйлайдым, ÿÿрем!\nJÿрÿмниҥ ырызын, jÿректиҥ сÿÿжин\nБис слерге сыйлайдыс!\nУчукка тизип бередис.\nЧачарга слердиҥ иледис!\nЧыккан кÿнигерле, кару _________!\nЫрыс ла сÿÿнчи слерге кÿÿнзейдис!\nАрка-сынаар jеҥил jÿрзин,\nСана-кÿÿнеер омок болзын!\nАлкыш-быйанын Слерге jетирзин,\nJаантайын слерге болушсын,\nАда-öбöкöлöрдиҥ jебрен jери\nАлкы бойыгарга алкыш берзин!\nЫжыктап слерди корулазын,\nАмыр турган Алтайыс\nАлкыжын слерге берзин!\nАзыраган балдараар ырысту болзын,\nАлкы бойыгар су-кадык jÿрÿгер,\nАргалу-чакту jакшы jадыгар!\nОорыбай-чылабай, омок-седеҥ jÿрÿгер,\nАмадаган амадугар бÿтсин,\nИштеген ижеер jедимдÿ болзын,\nЫрысту jымжак салымду,\nУчурлу jараш jÿрÿмдÿ,\nАлбатызынаҥ алкышту jÿр!\nТузаланганыбыс: Алтайдыҥ Чолмоны


«Оору кӧптӧбӧзин деп ончобыс каруулу» - altaicholmon\nӰлӱрген ай ла кӱчӱрген айдыҥ тал-ортозы бистиҥ республикага коронавирус оору јанынаҥ сӱреен кӱчке келишти деп айдарга јараар. Кӧп улус оорыган, оорып јат. Бу оорунаҥ улам јада калган улустыҥ тоозы кӱннеҥ кӱнге кӧптӧйт. Текши тоолорло болзо, бистиҥ тергеениҥ коронавирус оору аайынча кӧргӱзӱлери бӱдӱн ороондо эҥ баштапкы јерге једиже берген. Бу айалгада окылу јаҥдар канайда иштейт, нени эдет?\nКӱчӱрген айдыҥ 11-чи кӱнинде Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ јааны Леонид Щучинов тергеениҥ СМИ-лерине республикадагы эпидемиялык айалга керегинде куучындаган ла сурактарга каруулар берген.\nСурак: Леонид Васильевич, бӱгӱнги кӱнде республикада эпидемиялык айалга кандый?\nКаруу: Алтай Республикада 2020 јылдыҥ ӱлӱрген айы ла кӱчӱрген айдыҥ баштапкы јарымызы сӱреен кӱчке келишти деп айдар керек. Коронавирус деген инфекцияла оорыган улустыҥ тоозы там ла кӧптӧгӧн. Јӱк ле ӱлӱрген ай туркунына республикада 4147 кижи оорыган. Качан јастаҥ ала ӱлӱрген айга јетире тоолор 3682 болордо, бир ай туркунына оору 111 процентке кӧптӧгӧн! Ӧткӧн неделениҥ туркунына 968 јаҥы учурал темдектелген. Ковидтеҥ улам внебольничный пневмонияла оорып турган улустыҥ тоозы кӧптӧп јат. Ӧткӧн неделе туркунына мындый 186 учурал темдектелген. Бу тоо, оноҥ озо болгон неделеге кӧрӧ, 17,7% кӧп (158 учурал). 68,8% учуралдарда оору орто кеминде ӧткӧн, 11,2% учуралда — кӱч кеминде, 12 учуралда улус божогон. Бастыразына јуук учуралдарда оору айыл-јурттардаҥ башталганы јарталган. Оору улустыҥ 67% айылында оору улусла кожо болгонынаҥ улам југушкан (260 очаг-айыл).\nОорыган улустыҥ тоозынаҥ 37,32% эр улуска келижип јат, ол эмезе — 3325 учурал, 62,6% эпши улуска келижет, ол эмезе 5583 учурал. Алты јашка јетпеген балдардыҥ ортозынаҥ оорыган учуралдар 5,25% (468), јетинеҥ он тӧрт јашка јетире балдар — 8% (717), он беш јаштаҥ ала он јети јашка јетире балдар — 3% (272). Бӱгӱнги кӱндеги тоолорло болзо, оорыган улустыҥ эҥ ле кӧби 30-49 јашту (38,3%), 50-64 јаштулар — 23,5%, 65 ле оноҥ јаан јаштарга 10,7% (988 учурал) келижип јат.\n827 учуралда (9,28%) «активно-клиническая симптоматика» дегени јок болгон. 5636 учуралда (63,2%) ОРВИ-ниҥ симптомдоры болгоны темдектелген. 297 учуралда (3,3%) пневмонияныҥ темдектери јарталган. 6014 кижи (67,51%) ковид ооруныҥ јеҥил бӱдӱмиле оорыган. 1983 кижиде (22,2%) ооруныҥ орто кеми темдектелген, 84 кижи (0,9%) ооруныҥ кӱч бӱдӱмиле оорыган.\nБу кире ӧйгӧ тергеебисте ковид оорунаҥ 70 кижи јада калган. Ол 100 муҥ кижиге 31,0% келижет. «Летальность» деген тоо — 0,76%. Божогон улустыҥ 53% 65 јаштаҥ ашкан улус, 36,7% — 50-64 јашту. Олордыҥ ортозынаҥ 35-зи эр улус, 33-зи эпши улус.\nСурак: Алтай Республиканыҥ Роспотребшиҥжӱзи коронавирус оору кӧптӧбӧзин деп, кандый иштер ӧткӱрет ле бӱгӱнги кӱнге јетире кандый кезем алтам-дар эдилген?\nКаруу: Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилери коронавирусла оорыган улустыҥ иштеп турган јерине предписание-документ јазайт. Бӱгӱнги кӱнге јетире эдилген мындый документтердиҥ тоозы 4,5 муҥга јеткен. Эпидемиологтор оору улусла колбуда болгондорды јартап, олордыҥ ортозынаҥ ишке, ӱредӱге јууктатпастарын аҥылап јадылар. Мындый улустыҥ ады-јолдоры јаткан-иштеген јерлериндеги эмчиликтерге аткарылган кийнинде, олорды шиҥдеери ле эмдеери башталат. Оорунаҥ улам иштеҥ тууралаттырткан улуска больничный листтер берилет. Кӱчӱрген айдыҥ 9-чы кӱнине јетире эмчилер 950 кижиниҥ су-кадыгын ајаруда туткан. Бастыра ӧйдиҥ туркунына 15546 кижи мындый ајарулу шиҥжӱни ӧткӧн. Кочкор айдыҥ 2-чи кӱнинеҥ ала кӱчӱрген айдыҥ 9-чы кӱнине јетире Роспотребшиҥжӱ мындый 16755 постановление-јӧп јӧптӧгӧн.\nТергееде ковид оорула колбой эпидемиялык айалга керегинде бастыра јетирӱлерди Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилери оперштабка кажы ла кӱн јетирет. Эпидемиялык айалганы оҥдолторго ууландырылган бистиҥ бастыра јӧптӧристи оперштаб јӧмӧп лӧ бӱдӱрип јат. Онойып, тулаан айдыҥ 18-чи кӱнинеҥ ала бӱгӱнги кӱнге јетире 65 јаштаҥ јаан јашту иштеп турган улустыҥ самоизоляцияда иштеген ӧйи больничный листтерле јеткилделген. Россия Федерацияныҥ Государственный баш санитарный врачыныҥ кӱчӱрген айдыҥ 3-чи кӱнинде јӧптӧгӧн 31 номерлӱ јакааны аайынча, иштеп турган 65 јашту ла оноҥ јаан улус бӱгӱнги кӱнде самоизоляция деп режимде иштейдилер. Полиция ла јер-бойыныҥ јаҥдары бу айалганы ајаруда тудуп јат.\nСыгын айдыҥ 28-чи кӱнинеҥ ала Горно-Алтайск калада тӱнде иштеер клубтардыҥ, дискотекалардыҥ, улус ажанып турган јерлердиҥ ижи тӱнниҥ он чазынаҥ ала эртен тураныҥ сегис чазына јетире токтодылган. Ӱлӱрген айдыҥ туркунына мындый иш бӱдӱрип турган аргачылардыҥ ижин полицияныҥ ишчилери, јербойы-ныҥ јаҥыныҥ ишчилери ајаруда туткан ла олордыҥ ортозында бу јакаанды бускан аргачылар илезине чыгарылган.\nӰлӱрген айдыҥ 8-чи кӱнинеҥ ала Алтай Республиканыҥ башкарузы иштеп турган улустыҥ 30 процентин дистанцион эп-аргага кӧчӱрер деп јакару јӧптӧгӧн. Јербойыныҥ окылу јаҥыныҥ бӧлӱктери улустыҥ суракта-рын дистанцион эп-арга аайынча кӧрӧр ишке кӧчкӧн.\nӰлӱрген айдыҥ 26-чы кӱнинде школдордогы каникулдар башталган ла 1-9 класстардыҥ балдары кӱчӱрген айдыҥ 8-чи кӱнине јетире амыраган. 10-11 клас-стардыҥ балдары ӱлӱрген айдыҥ 29-чы кӱнинеҥ ала кӱчӱрген айдыҥ 8-чи кӱнине јетире амырагылаган.\nКӱчӱрген айдыҥ 10-чы кӱнинде тергеениҥ 69 школында ӱредӱ очный режим аайынча башталган. 109 школдо 5-9 класстардыҥ ӱренчиктери дистанцион ре-жимде ӱренип баштаган. Муниципал ла государстволык јеткилдеш улуска эртедеҥ бичиткени аайынча јетирилип јат.\nӰлӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинеҥ ала маска јок улусты магазиндерге, аптекаларга, кӧп улус јӱрер бастыра јерлерге, текши транспортко (автобустар, такси) кийдир-бези ле олорло иштебези башталган. Мындый некелте керегинде јакаруны Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин база јӧптӧгӧн. Оныҥ учун ӱлӱрген айдаҥ ала бӱгӱнги кӱнге јетире «масочный режим» деген некелте аайынча бастыра улустаҥ маскалар некелип јат. Оныҥ учун бӱгӱн 90% улус маскалу јӱрет.\nӰлӱрген айдыҥ 23-чи кӱнинеҥ ала ишчилерди ижи аайынча ороон ичиле, гран ары јаар командировка-јорыктарга ийери токтодылган. Балдарды эне-адазы јокко улус јӱрер текши јерлерге кийдирери база ајару-га алынган. Ондый да болзо, ӧткӱрилген рейд-иштерде балдар текши улус јӱрер јерлерге эне-адазы јок барып турганы, јажы эр кемине јетпеген балдар орой ӧйдӧ мындый јерлерде јӱргени илезине чыгарылган ла эне-адазыла кезедӱлӱ иштер ӧткӱрилген.\nРоспотребнадзордыҥ ишчилери эпидемияга удура иштер ӧткӱрип, ӱлӱрген-кӱчӱрген айларда тергеениҥ 667 объект-предприятиезинде шиҥжӱлӱ иш ӧткӱрген. Бу иштиҥ уч-турултазы болуп 153 протокол тургузылган ла 18 керек јаргыга аткарылган. Олордыҥ бир канчазы, ол тоодо «Аникс» ООО 100000 салковойго штрафтаткан. Ӱлӱрген айда оорыган улус керегинде предписание-документтер јанынаҥ јетирӱлер орой келгени учун административный јаҥбузуш аайынча протоколдор (республикан эмчилик, Маймадагы аймак эмчилик, Оҥдойдогы аймак эмчилик, Кӧксуу-Оозындагы аймак эмчилик, Чамалдагы аймак эмчилик аайынча) тургузылган. Роспотребнадзордыҥ тургускан предписание-документтери кажы ла кӱн шиҥделет. Ӱлӱрген ай туркунына 178 предписание-документ тургузылган ла сегис башкараачы каруузына тургузылган.\nРоспотребнадзор Алтай Республиканыҥ Эл Курултайына «Об административных нарушениях Республики Алтай» деп адалган 69-ЗЗ номерлӱ Јакаанына тӱзедӱлер кийдирери јанынаҥ бойыныҥ шӱӱлтелерин айткан. Кӱчӱрген айдыҥ 18-чи кӱнинде парламенттиҥ ээчиде сессиязында бу тӱзедӱлер ле кожулталар шӱӱжилер.\nТергееде эпидемиялык айалганы кӧргӧндӧ, ооруныҥ элбеде јайылып турганыныҥ шылтактары деп эпидемиялык айалгага удура нени эдер керек деп јарлап койгон некелтелерди јӱрӱмде улус бӱдӱрбегенин, кӧп улусту мероприятие-керектерди токтодор дегенин укпаганын, бу кӱч айалгада улусла канайда иштеер керек деп некелтелерди окылу јаҥдар бӱдӱрбегенин адаар керек.\nСурак: Нениҥ учун тесттер јанынаҥ кӱч боло берген ле оору улусла колбуда болгондордоҥ нениҥ учун тесттер алылбай барган?\nКаруу: Кӱчӱрген айдыҥ 11-чи кӱнине јетире республикада текши тооло коронавирус ооруны јартаарга 126635 тест алынган ла шиҥделген. Тесттер аайынча тоолорло тергее ороон ичинде 15-чи јерде туруп јат. Иштеп турган ӱч лаборатория ковид оору аайынча бир кӱнге бир муҥ материал шиҥдеп јат. Ол ло ок ӧйдӧ иштеп турган эмчилердиҥ ле лабораториялардыҥ тоозы кӧптӧбӧгӧнин темдектеер керек. Республикада тесттердиҥ тоозы кажы ла кӱн кӧптӧп турганы, шиҥдеер аргалар ол ло бойы артканы – анализтердиҥ белен болотон ӧйин узадып турган шылтак ол. Лабораториялар бойлорыныҥ аргаларын 200 процентке кӧп иштедип јат.\nБӱгӱнги кӱнде тергееде ӱч лаборатория иштейт: «Центр гигиены и эпидемиологии в Республике Алтай» деп ФБУЗ-та, «Алтайская противочумная станция» деп АПЧС-та, «Центр по профилактике и борьбе со СПИД» деп БУЗ-та. Бу лабораториялар ончозы Горно-Алтайскта иштейт. Коронавирус оорула оорып турган улустыҥ тоозы там ла кӧптӧп турарда, тергееде анализ-тесттер шиҥдеер, ПЦР-шиҥжӱлер ӧткӱрер аргаларды тыҥыдар керек деп курч сурак туруп јат. Роспотребнадзор бу суракты су-кадыкты корыыры аайынча министерствоныҥ, оперативный штабтыҥ алдында канча катап кезем тургускан. Кайда да ӱч неделедеҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерстводо база бир лаборатория иштеп баштаар. Бир Амплификатор алынган, база экӱзи тендерлерди ӧдӧрин сакып јат. Бӱгӱнги кӱнде Роспотребнадзор бастыра лабораториялык шиҥжӱлердиҥ 85% бӱдӱрет.\nОору улустыҥ тоозы там ла кӧптӧп, айалга курчып турарда, эмчилер эҥ ле озо коронавирус деп чокымдап койгон улустыҥ тесттерин шиҥдеп турганын, оноҥ — COVID-19 деп диагнозту улусла колбуда болгон ло ооруныҥ симпомдоры бар болгон улустыҥ анализтери кӧрӱлип турганын, оноҥ — «внебольничная пневмония» деп диагнозту улустыйы кӧрӱлип турганын темдектейдис.\nСурак: Слер иштеп турган предприятиелерде, ӧмӧликтерде эпидемияга удура кандый иш ӧткӱрип турганын шиҥдеп кӧргӧнӧр деп айттыгар. Оныҥ уч-турулталары кандый?\nКаруу: Роспотребнадзордыҥ ишчилери эпидемиялык айалганы шиҥдеп, иштеп турган предприятиелерде, ӧмӧликтерде ооруны болдыртпазына ууландырылган некелтелерди канайда бӱдӱрип турганын ајаруда тудуп јат. Ӱлӱрген-кӱчӱрген айларда Алтай Республикада 667 объекттиҥ ижи шиҥделген ле олордыҥ уч-турулталары аайынча 153 протокол тургузылган. Кӱчӱрген айдыҥ тал-ортозына јетире ӧткӱрилген рейдтерди кӧрзӧбис, «Туулу Алтай» ГТРК, Эл Курултай, «Россияныҥ почтазы» деген окылу ӧмӧликтерде некелтелерди бусканы јарталган ла олордыҥ јаандарына бу јастыраларды тургуза ла тӱзетсин деп јака-рулар берилген.\nКоронавирус оорула оорыган улустыҥ тоозы кӧптӧп турарда, Роспотребнадзорго телефон согуп турган улустыҥ тоозы база кӧптӧп јат. Оору улус больничный листтерин алары јанынаҥ уур-кӱчтер бар болгоны ке-регинде сурагылайт. Эмчилерди айылына кычырары, тӱрген медболушты алары, тесттерди канайда, кайдӧӧн табыштырары керегинде сурагылап јат. Мындый сурактар ла айалга јаҥыс ла бистиҥ республикада эмес, бастыра ороондо болгонын темдектеер эдим. Оору улустыҥ тоозы кӧп болуп, эмдейтен аргалар бу тооны «ажып» болбой турганынаҥ улам, бӱгӱн мындый кӱч айалгага келгенис.\nАлтай Республиканыҥ Роспотребнадзоры эпидемиялык айалганы болдыртпазы ла оҥдолторы аайынча иштеп турганын база катап темдектейдим. Оору улуска больничный листтерди берери-бербези, аптекаларда эмдердиҥ бары-јогы, оору улусты кандый эмдерле эмдеери — бу сурактарга карууны Роспотребнадзор берер ле оору улусты эмдеер ишке кирижер учуры јок. Тӱрген болуштыҥ ижи, эмчилердиҥ баштаныжы, эмдер аайынча сурактар, эмдеништиҥ кеми — бу сурактар аайынча Росздравнадзор ло су-кадыкты корыыры аайынча министерство иштеп јат деп чокым темдектейдим! Слерге тӱрген болушты, керектӱ медболу-шты јетирбеген болзо, Росздравнадзорго (тел: 8800-550-9903), су-кадыкты корыыры аайынча министер-ствого (8913-691-0220) телефондогор. Бу телефондорго телефон соксогор, сурактарга каруулар берилер учурлу.\nРоспотребнадзордыҥ ишчилери слерди ончогорды тургузылып калган некелтелерди бӱдӱрип, бойыгардыҥ ла коштой јӱрген улустыҥ су-кадыгы керегинде сананзын деп кычырып туру! Бу кӱч ӧйдӧ кӧп улусту, садулу јерлерге кӧп барбаска албаданыгар. Ооруныҥ симптомдоры табылып ла келзе, айылда отурып, эмчилерди кычырыгар. Бу ок ӧйдӧ иштеп турган јерге телефон согуп, башкараачыгарга эртедеҥ айдып койор керек. Онойдо ок бастыра биле айылда отурар учурлу. Эмчи келип, оноҥ ары нени эдетенин јартап берер учурлу. Эмчилер айылдарга барып, мазоктор албай јат! Оору улусла колбуда болгондордоҥ анализтер тургуза ла эмес, 8-10 кӱн ӧткӧн кийнинде алынып јат.\nБастыра бар сурактарды кемнеҥ, кайдаҥ сурайтанын байа айдып койдыс! Тергеениҥ бастыра улузын сурап јадым: ајарыныгар ла чеберленигер, бойоордыҥ ла эбире улустыҥ су-кадыгына ајарыҥкай болугар! Су-кадык ончогорго.