Аракы jок куда ла шаалта: кÿрее-куучын « Свадебный портал Республики Алтай\nАракы jок куда ла шаалта: кÿрее-куучын\nЭмдиги öй алтай калыктаҥ кезем солунталар некейт. Албатыныҥ эҥ öҥзÿре сурактарыныҥ тоозын аракы ичиш баштайт. Öлöрис пе, öзöрис пе – бистеҥ ончобыстаҥ камаанду. Эрÿÿл jÿрери – кажы ла кижиниҥ бойыныҥ эмес, jе jондык сурак.\nJажыл торко jай башталза ла айдыҥ jаҥызынаҥ ала эскизине jетире алтай jурттарда ээчий-деечий той-jыргал jаҥырап ӧдӧт. Ӧбӧкӧлӧрис озодоҥ бери jаҥдап келген алтай тойло колбулу jаҥжыгуларыс сӱрекей чӱмдӱ ле jаан учурлу. Бу jаҥжыгуларды jылыйтпай мынаҥ ары чебер улалтып, бу ок ӧйдӧ куданы, белкенчекти, тойды аракы jокко ӧткӱрер арга бар ба деп курч сурак jуукта «Свадьба04.ру»-ныҥ ла «Эрÿÿл Алтай» деп кыймыгуныҥ баштаҥкайыла ӧткӧн кӱрее-куучында шӱӱжилди.\nКуучынныҥ бажында jииттер аракыныҥ кижиниҥ су-кадыгына ла текши jÿрÿмге jетирген салтары керегинде кире сöс айттылар. Бÿгÿнги кÿнде аракы jеткердиҥ, оору-jоболдыҥ, ачыныш-согуштыҥ, билелерде айрылаштыҥ тöс шылтагы болуп jат. Оноҥ камаанду болуп каларга узак эмес, ончо неме бир-эки чööчöйдöҥ лö башталат. Кажы ла неделеде бир катап аракыны ол тоодо сыраны бир катап ичкен кижи оноҥ камаанду болуп, араайынаҥ су-кадыгына сÿрекей jаан каршуузын jетирип турганын билбей де калар аргалу. Мынаҥ улам араjан-короjонды алтай улус той ло колбулу jаҥжыгуларда чек тузаланбас эдип jöптöжöр керек деп «Эрÿÿл Алтай» кыймыгуныҥ ла «Свадьба04.ру»-ныҥ jииттери кÿрее-куучынныҥ туружаачыларына баштанды.\nКÿрее-куучында турушкан республика ичинде тоомjылу jаан улустыҥ кöп сабазы jииттердиҥ бу баштаҥкайын сÿрекей учурлу ла керектÿ иш деп темдектеп, кажызы ла бойыныҥ jанынаҥ jöмöжип, болужын jетирер кÿÿнин айтты.\nÖскö бир де калыкта аракыла кудалар деп jаҥ jок болгоны jуунда база темдектелди. Окылу тоолорды кöрзö, текши Арасейдиҥ ичинде бистиҥ тергеениҥ улузы öскö республикалар ортодо аракыны эҥ кöп ичип турган эмтир. Бу сÿрекей кунукчылду айалганы бис jÿк ле кудалаш ла шаалтага барган аракыла база кöптöдип jадыс. Ого ÿзеери той эдип jаткан улуска акчазын кöп саба аракыга ÿреерге келижет. Темдектезе, кудалайтан айылдардыҥ орто тоозы 41 айыл болзо, бир билеге jÿк ле кудалашка ла шаалтага 30 муҥ салкой керек. Эмдиги öйдö анчада ла jурт jерде, иш-тош jок билеге бу да кире акчаны табарга кÿчке келижет. Кудалайтан айылдардыҥ тоозын астадары ла куданы кыстын jÿк ле эҥ jуук акаларына ла таайларына тÿжÿрип, кудалап келген улусты бир ле катап кийдирери ле коштой, аракыныҥ ордына сÿтле, чегенле эмезе кымысла кудалаза, улустын су-кадыгына да тузалу болор эди деп шÿÿлтелер кÿрее-куучында база айдылды.\nЧеген ле кымысты, курутты ла быштакты ла чылап магазиннеҥ белен садып алар арга jок болгонынаҥ улам, олор jаан суруда болзо, оны белетеп, акча иштейтен улус табылар. Анчада ла jурт jерде jадып, уй саап, алтай аш-курсак белетер кÿÿндÿ улуска сурекей jарамыкту айалга тöзöлöр эди. Шаалтага келген бир кайырчак ак ла бир кайырчак кызылдыҥ ордына балазын чыдадып öскö jуртка берип jаткан ада-энеге кеп-кийим, эмезе ондый ла баалу сый, öскö дö керектÿ неме сыйлаза база jакшы учурлу болор эди деп шÿÿлтелер jуунда база айдылды.\nБÿгÿнги кÿнде куданы, беленчекти, тойды ончозын аракы jокко öткурген алтай улус бар эмтир. Аракы jок болзо улус кунукчылду отырар, ойнобос, кÿÿни кöдурилбес деген шÿÿлтелерге удура олор аракы jок тойды jилбилÿ эдип öткÿрзе, улус карын сÿÿнчилÿ, бийик кÿÿн-санаалу болот деп айдышты. Jе тойды ла белкенчекти бÿгÿнги кÿнде аракы jок öткÿрерге улус текши белен эмес болзо, jÿк куданы ла шаалтаны аракы jок jаҥдарга албаданар арга бар. Бу суракта кöп саба улус куданы аракы jокко jетирер кÿÿндÿ де болзо, кижини улус кайкап, jаман сананар болбой деп коркып, ары ла апарып берейин деп, экинчи катап кийдирзин деп сураза дейле база эки болуштопты кажы ла айылга белетеп алат. Jе текши алтай эл-jон бу суракты шÿÿжип, оныҥ бир аайына чыкканча, эм тургуза кажы ла биле куданы ла шаалтаны аракы jокко jетирер арга бар ба деп озодоҥ куучындажып, jöптöжип алар аргалу деп шÿÿлте кÿрее-куучынныҥ турултазы болуп айдылды.\nТекст: Алтынай Ялбакова


Бистиҥ ӧйдиҥ геройлоры - altaicholmon\nБӱгӱнги кӱнде врачтар, медишчилер — бистиҥ геройлорыс, эмди олор јаан тоомјы-ајаруда. COVID-19 деп оору-јоболло јаан тартыжуда јеҥӱни эмчилер алары кажы ла эмчиликте иштеген кижиниҥ ижинеҥ, каруулу болгонынаҥ камаанду. Европа ла США бош салынарда, кандый уур-кӱчтер олорды баскан, ол бистиҥ эмчилерге јаан ӱредӱ болгон. Оныҥ учун бистиҥ тергеениҥ эмчилери бу оору-јоболло канайып тартыжып турганы, Горно-Алтайсктыҥ госпитальдарыныҥ ишчилери керегинде бир канча сӧс айдып ийели.\nКандык айдыҥ 20-чи кӱнинеҥ бери СПИД-ле тартыжатан тӧс јер провизорный госпитальдыҥ режимиле иштейт. Бу эмчиликтиҥ јааны В. Ю. Мунатова. Коронавирусный инфекцияга алдырган ба деп шиҥдеерге, улусты бери экелет. Ковидный госпитальда кӧп јылдарга эмчиликте иштеп салган, билгири бийик улус туружат. Олор: Ольга Петровна Михайлова — РФ-тыҥ нерелӱ врачы, су-кадыкты корыырыныҥ отличниги, 47 јыл стажту; Вера Николаевна Подпорина – балдардыҥ инфекционисти, 35 јыл стажту.\nОлорло коштой јиит, келер ӧйдӧ једимдӱ эмчи — Александра Вадимовна Ежова. Лабораторияда коркышту кӧп келип турган анализтерле уружып, иштеп тургандардыҥ тоозында Анастасия Юрьевна Кужлекова, Елена Витальевна Мишенова, Елена Александровна Кольцова. Коронавирусный инфекцияла тартыжарына орто ло оогош медишчилер јаан болужын јетирет. Олордыҥ нак ӧмӧлигиниҥ ончо ийде-кӱчи бу оорула тартыжып, улустыҥ јӱрӱмин корып аларына барат.\nКоронавирусла оорыган деп диагноз јарталза, оору улусты экинчи госпитальга аткарат. Ол госпиталь республикан эмчиликте балдардыҥ јаҥы тудулган хирургический корпусында ачылган. Јааны болуп эмчилик ачылганынаҥ ла бери «ЦПБС-тиҥ эмдеер бӧлӱги» республикан БУЗ-тыҥ баш врачыныҥ ордынчызы Наталья Николаевна Латышкова иштейт. Ол јети јыл инфекционист стажту врач. Оныла кожо јирме јылдыҥ туркунына врач-инфекционист болгон Аймани Саламовна Бугулбаева мында база улус эмдейт. Эпидемиологический шиҥжӱниҥ коруулында јаш врачтар база бар, олор — Вячеслав Григорьевич Зимин ле Дарья Александровна Артёмова.\nБу оорула тартыжарга ӱредӱ ӧдӱп, сертификат алып, бу госпитальга иштеерге республикан эмчиликтиҥ башка да специалисттери келгендер. Ол тоодо, кардиологтор, пульмонологтор, отоларингологтор, реаниматологтор, хирургтар, неврологтор ло педиатрлар.\nБу госпитальда болуп турган иш-керектерди бир канча ай озо кӧргӧн болзогор, мында кандый бир фантастический кино согуп турган деп кӧрӧр эдигер. Бӱгӱн ол — кӱнниҥ аайы-чындыгы. Врачтар јазалду кийимдериле стенениҥ бир јанында. Эмчилик кызыл, јажыл зоналарга бӧлинген. Кызыл зонада — коронавирусла оорыган пациенттер ле амырын билбес, токыналы јок иштӱ медиктер-врачтар. Олор бу кажы ла кижиниҥ јӱрӱмин аргадаарга чырмайат. Кажызыныҥ ла јӱзинде маскадаҥ арткан тереҥ истер. Олор ол масканы тӱни-тӱжиле бир де чечпей јат. Сменага кирзе, олор ичерин де, јиирин де ундып салат. Бир јанынаҥ, олордо ондый бош ӧй дӧ јок, экинчизинде, југуш ооруга алдырарынаҥ база јалтанат. «Скорыйлар» республикан эмчиликке кӱнӱҥ ле аймактардаҥ оору улусты јетиргет.\n–Мында кажы ла кӱн медишчилерди, јуу-согушка чылап, јепселдеп аткарадылар, оноҥ олорды «јуунаҥ» келгениле уткып, олорды амырадып, тыштандырат. Бу улус јууныҥ ӧйиндий ле ӧйлӧ иштейт. Бу јаҥы оору, ол биске таныш эмес ӧштӱ, оны бис бир ак-чегине чыгарып, јаба базарына иштеп ле јадыс — деп, мындагы эмчилер айдат.\nПрофессионалдар бойлорыныҥ чертин бӱдӱрип иштегилейт, олор бойыныҥ су-кадыгын кысканбай чырмайат. Олор оорып каларынаҥ да айабай иштейт. Бу мындагы эмчилерле јаҥыс ла оморкоор керек деп, СПИД-ле тартыжар тӧс јердиҥ јонјӱрӱмдик сурактарла иштеп турган специалисти, медишчи Татьяна Леонидовна Базарова айдат. Специалисттер бойлорыныҥ билелерин артызып, общежитиеде јадып, канча частардыҥ тургунына коруулду костюмдарын чечпей иштейт.\nМедишчилердиҥ байрамдык кӱни јууктап келерде, бис ончо медишчилерге, анчада ла госпитальда иштеп турган врачтарга ла медишчилерге слердиҥ тӧгӱлген теригер, кӧзигердиҥ јажы, јазылган улус учун сӱӱнгенеер, тӱни-тӱжи амыры јок ижигер учун јаан быйанысты айдадыс.\nБу пандемия токтоор ло врачтар бойлорыныҥ тӧрӧӧн-туугандарын чочыду јогынаҥ кучактай алар ӧй келер. Эмди олор айылдарынаҥ ыраакта. Бу јобол токтозо, олор кезик ӧйгӧ тыштанып алала, ойто ло улустыҥ јӱрӱмин аргадаарга барар. Су-кадык, слерге, кӱндӱлӱ эмчилер!


22.01.2018 - altaicholmon\nТӧрӧлчи кӱӱнге таскадарга\nЧаган айдыҥ 16-чы кӱнинде республикан черӱчил комиссариатта Алтай Республиканыҥ ветерандарыныҥ јондык организацияларыныҥ чыгартулу улузыла тегерик стол ӧткӧн.\nУлу торко јол бириктирет\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде чаган айдыҥ 17-чи кӱнинде Елабуганыҥ (Татарстан) эл-тергеелик тӱӱки-архитектуралык ла чӱмдемел музей-заповеднигиниҥ экелген «Улу торко јол» деген кӧрӱзи окылу айалгада ачылды.\n2017 јылдыҥ бажында бистиҥ республиканыҥ культура аайынча министерствозына Якутия јеринеҥ 11 башка тӱрк укту албатылар јадып турган тергее-региондор ортодо ӧдӧтӧн «Биир-кун» деп фестивальга кычырту келген. Бистиҥ республиканыҥ адын корып барган Мерген ТЕЛЬДЕНОВЛО туштажып, эрмек-куучынын уктыс.\nАлгаирде врачтыҥ јаҥы участогы\nАлтай Республиканыҥ Башчызы Александр Бердников Майма аймактыҥ Алгаир микрорайонында врачтыҥ участогыныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында турушкан.\nУлаган: эмчилик былтыр канайда иштеген\nУлаган аймактыҥ баш эмчизи Константин Чукановтыҥ айтканыла, 2017 јылдыҥ 11 айыныҥ туркунына аймакта 241 бала чыккан, бу кӧргӱзӱ 2016 јылдагызынаҥ бир эмеш ас.\nАҥылу служба тӧзӧлгӧн\nМайма аймакта Суску јуртта ӧрт ӧчӱретен 31 номерлӱ частьта газтаҥ ла ыштаҥ корулайтан служба тӧзӧлди. Керектӱ аппараттарды ла оборудованиени садып алатан акчаны Алтай Республиканыҥ Башкарузы берген.\nЭҥ ас ишјал 13 муҥ салковойдоҥ ас болбос\nАлтай Республикада эҥ ас ишјал 13, 2 муҥ салковойдоҥ ас болбос учурлу. Ол керегинде Алтай Республиканыҥ иш, социальный ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозы јетирет.


Блоггерлер бе эмезе профессионал критика ба? - altaicholmon\nБлоггерлер бе эмезе профессионал критика ба?\n(Санкт-Петербургта ӧткӧн текшироссиялык форумнаҥ)\nКультура — албатыныҥ чырайы. Оныҥ байлыгы элдеҥ ле озо кижинеҥ, бӱткӱл калыктаҥ камаанду. Тӱӱкизи тереҥ, культуразы бай албатыныҥ ӧзӱми бырчыт, келер ӧйи турумкай болоры јарт. Оны канайда апарары, јиит ӱйеге кандый эп-аргала, ууламјыла бектеери, улалтары база ла калыктаҥ камаанду. Бӱгӱнги кӱнде текши Россия ичинде культураныҥ ӧзӱми бийик кеминде деп айдарга јараар. Бастырајандай ӧткӱрилип турган ойын-маргаандар, концерт-эҥирлер, јаҥжыгуларла колбулу туштажулар орооныстыҥ кажы ла толыгында ӧткӱрилет. Ӱзеери Арасей ичинде јаткан кажы ла албаты бойыныҥ культуразыныҥ, јаҥжыгуларыныҥ орныктырарын орныктырып, ӧскӱрерин ӧскӱрет.\nТемдек эдип бистиҥ тергеени алалы. 90-чы јылдардыҥ бажында Чага байрамысты орныктырып алдыс ла бӱгӱнги кӱнде ол тергеелик байрамдардыҥ тоозына кирет. «Эл Алтай» телекӧрӱлтеде де, эки республикан газедисте де культурала колбулу јетирӱлер јеткилинче бичилет. Ӧрӧги адалган элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар да культураныҥ энчизин корып, оны албаты-јонго кӧндӱрезинеҥ јетирип тургандардыҥ тоозында. Культура аайынча министерствоныҥ ижин адабас арга база јок: оныҥ эл-калыкка эдип турган ижи сӱреен јаан ла учурлу. Кыскарта айтса, орооныстыҥ кӧгӱс байлыгы эмди тура бек.\nБир јанынаҥ сананза, культураныҥ ӧзӱми, келер ӧйи јаркынду, ол јанынаҥ эдилип турган иш кӧп лӧ јеткилинче. Jе балык бажынаҥ јыдып баштаар дегени, байла, чын. Текши ороон ичинде јадып турган ӧс калыктар ортодо культураныҥ ӧзӱми бийик кеминде болордо, бу ок ӧйдӧ Арасейдиҥ тӧс калазында, интеллигенцияныҥ ӧзӧги ле тӧзӧгӧзи болгон Санкт-Петербургта ла Ленинградский областьта айалга чала кӱч ле чочыдылу. Онызы јуукта Санкт-Петербург калада культурага учурлай ӧткӧн текшироссиялык форумда иле билдирди.\nБу туштажуда меге Алтай Республиканыҥ Jондык палатазыныҥ адынаҥ туружарга келишти. Эки кӱнниҥ туркунына ӧткӧн форумда тӧс сурак культура ла элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар ортодогы колбуларга, аайлашпастарга ла оны чечерине учурлалган. 400 кижи турушкан бу јуун-туштажу, чындап та, кызу айалгада ӧткӧнин темдектеп салайын. Культураныҥ ӧзӱми мында тутакталып турганын, ӧзӱмине каршузын ла буудагын јетирип турган шылтактарды Санкт-Петербургтыҥ губернаторы Г. Полтавченко јуунныҥ бажында ла ачыгынча темдектеп салган:« Бис интеллигенцияныҥ ӧзӧги болгон адыста, бойыстыҥ культурабыстыҥ байлыгын јылыйтып браатканысты слер бойыгар кӧрӧдигер. Jӱзӱн-јӱӱр эҥирлердеҥ, туштажулардаҥ, интервьюлардаҥ туза ас. Мен сананзам, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар бистиҥ эдип турган ишке јилбӱзин јылыйтат, оныҥ учун форумда ол керегинде куучындашсабыс, јакшы болор эди».\nСанкт-Петербургтыҥ Jондык палатазыныҥ јааны Н. Кукурузова губернатордыҥ айтканын јӧмӧп, ӧмӧ-јӧмӧ иштеер аргаларды тыҥыдарын база катап кӧрӧли деп кычыру этти.\nФорум бир канча секциялардаҥ да турган болзо, је кӧп саба туружаачылар «культура ла СМИ» дегенине келген. Мен тергеелердиҥ адынаҥ сӧс айдатан учун, бу секцияда база туруштым. Мында озо ло баштап интеллигенцияныҥ тӧзӧгӧзи болгон кала бойыныҥ бу учурын јылыйтып браатканы темдектелди. «Литература бойыныҥ ӧйинде бистиҥ культураны сӱреен кӧдӱрген. Достоевскийдеҥ баштайла, Тютчевке јетире, јартап айтса, 100-ке шыку телекейлик учурлу классиктер культураны литература ажыра чындык кӧргӱскен, оныҥ да учун бис «баштапкы таҥмалу кала» деген атты кӧдӱрип јӱргенис. Jе бӱгӱнги кӱнде айалга кандый? Онызын слер бойыгар кӧрӱп јадыгар, јартабаза да кӧскӧ кӧрӱнет» — деп, кинорежиссер, продюсер, калыктыҥ сӱӱген актеры А. Тютрюмов база катап туружаачыларга баштанды.\nJербойыныҥ интеллигенциязы нениҥ учун кородоп турганы форумныҥ ортозында јарт боло берген. Кӧрӧр болзо, бӱгӱнги кӱнде мындагы культура эки јара бӧлӱнип калган эмтир: баштапкызы акча-манады кӧп бизнес-культура. Оныҥ тӧс ууламјызы – эмдиги ӧйдиҥ учуры, ӱредӱлик ууламјы јок кожоҥдоры (попса), суб-культура, анчада ла јашӧскӱрим ортодо сӱреен кӧп јайылган, јылаҥаш кыстар ла уулдар турушкан клиптер, граффити (стенеде бичилген учуры јарт эмес јуруктар), блоггерлер, ӧскӧ тилдеҥ келген сӧстӧр лӧ оноҥ до ӧскӧлӧри. Экинчи ууламјы – классикалык кӱӱлер, культураныҥ профессионал критиказы, драма, јаҥыс сӧслӧ, культураныҥ јаҥжыккан ууламјылары. Олордыҥ ортозында — элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар. Бу учуралда кӧп лӧ саба сурактар СМИ-ге учурлалган.\nЭки јанынаҥ арадаган сурактарга элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар бир ле каруу јандырган: бисте кандый керегер бар? Чындап та… Эмдиги ӧйдӧ, качан ончо не-неме, кыймыгулар алаканча кептӱ тилбек чаазыннаҥ, акчанаҥ камаанду болуп каларда, кажы ла ӧмӧлик акча иштеер арганы баштапкы јерге тургузат. Акча – ол ишјал, јаҥы ӱлекерлер, ары-бери јол-јорыктар, иштиҥ кыймыгузы ла иш бойы. Акчалу предприятиениҥ эмезе јондык организацияныҥ ижи де эрчимдӱ. Олордыҥ тоозында элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар. Журналисттиҥ этиказын буспазынаҥ, кажы ла јетирӱ-солунды чындык берери – корреспонденттердиҥ тӧс ижи. Олордыҥ јартамалы база чындык болгон.\n«Коммерсантъ» газеттиҥ Санкт-Петербургтагы бӧлӱгиниҥ редакторы А. Ершовтыҥ айтканыла, журналисттер берилген материалды, анчада ла культурала колбулузын, јазымы јоктоҥ кычыраачыларга јетирет. «Jе кажы ла журналист озо ло баштап кычыраачыныҥ, ол эмезе кычырып турган аудиториязыныҥ кӱӱнине, јилбӱзине тайанып иштегенин ундыбайлы. Эмдиги кычыраачылар культурала тыҥ јилбиркебейт, оныҥ ордына телекей ичинде политикалык айалгала, ӧскӧ ороондордыҥ јӱрӱмиле јилбиркеп, јонјӱрӱмдик ууламјылу јетирӱлер кычырарга сӱӱйт, ол учун акча тӧлӧгилейт. Текши культуралык солундарды алза, биске келип турган материалдарды кыйалтазы јогынаҥ саладыс, кайда да кыскартадыс. Jе кезикте кандый бир байрам керегинде материал учун јаан акча тӧлӧӧр кӱӱндӱ улус келет. Олорго бистиҥ эжик јаантайын ачык» — деп ол јартады. Бир јанынаҥ чын. Jе чочыдулу айалга – карманы калыҥ улустыҥ јилбӱзи шак ӧрӧги айдылган баштапкы бӧлӱкке токтойт. Олор јаҥжыккан классикалык ууламјыны ажыра алтап, байагы јылаҥаш кыстарлу клиптер согорына ла оны телекӧрӱлте, газет ажыра таркадарына јаан акча саларга белен.\nБаза бир јаан сурак культураныҥ критиказына учурлалган. Бӱгӱн профессионал критиктерге суру ас. Чынынча айтса, ӧйлӧ кожо олор бойыныҥ чыдузын јылыйтып салган. Буру олордо эмес, культураныҥ кубулталарында деп, форумныҥ туружаачылары темдектеди. «Блоггерлердиҥ шӱӱлтези, ширтӱзи – јаан јилбӱде, олор тӧрдӧ. Ундыбайлы, блоггер – ол бойыныҥ кӱӱнин чыгара айткан кижи. Ол профессионал эмес, тегин ле кычыраачы, тышкары базып јӱрген тегин кайракан. Оныҥ учун олордыҥ сӧзинде чындык јок. Ол ло Армен Джигарханянды алактар. Оныҥ эткен ижи, калыкка јетирген тузазы, Арасейдеги бийик тоомјызы, актер јайалтазы блоггерлердеҥ улам кайылып калды. Бӱгӱн бис албаты сӱӱген артисттиҥ кемле кожо конгонын, јатканын, билелик айалгазын, айрылышканын, јаргылашканын эрчимдӱ шӱӱжедис. Уйатту эмес пе?» — деп, балеттиҥ А. Вагановтыҥ адыла адалган орус Академиязыныҥ ректоры, Президенттиҥ культура ла кеендик аайынча Совединиҥ турчызы Н. Цискаридзе отургандарга баштанды. Театрал критиктер оны база јӧмӧштилер. Олордыҥ айалгазы база кӱч эмтир.\nПрофессионал критика бу ла кеминде барза, база беш јылдаҥ ол јылыйып калар деген чочыду бар болгонын форум кӧргӱсти. Тергеелердеги айалга јанынаҥ јетирӱни мен эттим. «Кудайга баш, бисте айалга сӱреен јакшы» деп, куучынымды баштадым. Кӧкип кӧпчитпедим де, карамданып астатпадым да, культурада айалга кандыйын тӧкпӧй-чачпай јартап бердим:« Бисте эки республикан газет, алтай-орус телекӧрӱлтебис, радио, балдарга учурлалган «Солоны» журналыс эрчимдӱ иштегилейт. Эки је ле деген талалык байрамдарыс бар. «Эл Алтай» ГТРК-да чӱм-јаҥдарга, культурага учурлалган берилтелер, рубрикалар база јеткилинче. Jаҥжыгуларысты јаҥдайдыс, келер ӱйеге артыратан, энчилейтен байлыктарыс каптыргада база толо. Элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларла ӧмӧ-јӧмӧ иштейдис». Адакы учында бистиҥ Jондык палатаныҥ јааны Т. Кончеваныҥ «…калыктыҥ кӧгӱс-байлык курчузы эмди тура бек, ӧйдиҥ кубулталарына ла куулгазындарына, ӧштӱлердиҥ табарузына учына јетире турарына бис белен» деп айткан сӧстӧриле божоттым. Jуулган улус, анчада ла Москваныҥ ла Санкт-Петербургтыҥ чыгартулу улузы, јилбиркеп уктылар. Анчада ла кай, кайдыҥ учуры, оныҥ улалып келгени керегинде сурактар кӧп болгон ло олорго чындык карулар јандырарга келишти.\nАдакы сӧсти Россия Федерацияныҥ Jондык палатазыныҥ качызы В. Фадеев алды. Валерий Александрович јондык ижиле колбой, «Первый каналда» «Воскресное времяны» ӧткӱрип турганыла јарлу. Элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ чыгартулу кижизи ончо јетирӱлерди угуп, элдеҥ ле озо культураныҥ улузына баштанган. «СМИ ӱзе јетирӱлерди улуска јетирип јат. Мен сананзам, биске учуры јок ууламјыларла кӱӱн кайрал јогынаҥ тартыжар керек. Ол не дегени? Токтодып, олорго тӱҥей ле кӱчис јетпес, је олорго удура чыҥдыйы бийик туштажулар, эҥирлер ӧткӱрер арга бисте бар. Тем алгадый клиптер согор, јашӧскӱримге јаҥжыккан классикалык жанрларды сӱӱри аайынча јаҥы эп-аргалар бедиреер керек. Ончо не-неме биледеҥ башталып турганын оҥдойлы. Айыл-јуртта таскаду, јартамал иш јаштаҥ ала ӧткӱрилбезе, чӱми јараш ойын-концерттеҥ де, јаҥжыгулардаҥ да туза болбозы јарт. Оныҥ учун бастыра иш-керекти бойыстаҥ баштайлы деп кычырып турум. Бу јанынаҥ РФ-тыҥ ла талалардыҥ јондык палаталары ижин эрчимделтер» — деп, В. Фадеев куучыныныҥ учында айткан.\nСекцияда ижимди тӱгезип, «Газеттер, журналдар, олордыҥ келер ӧйи» деген секцияда туружар ӧй база болды. Jе ол керегинде келер номерлерде.\nАР-дыҥ Jондык палатазыныҥ культура, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар, экология ла јондык биригӱлер аайынча камызыныҥ башкараачызы


Эл-јонго чыҥдый болуш јетирилет - altaicholmon\nКыйалтазы јок медициналык страхованиениҥ Алтай Республикадагы тергеелик кӧмзӧзи (ТФОМС) быјыл тӧзӧлгӧнинеҥ ала јирме беш јылдыгын темдектеген. Юбилейге учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун бу кӱндерде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ӧткӧн. Јуунныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ удурумга башкараачызы Олег Хорохордин ле Эл Курултайдыҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Терехов туружып, ОМС-тыҥ ишчилерин олордыҥ профессионал байрамыла уткыгандар.\nЈирме беш јылга ӧткӧн јол\nКыйалтазы јок медициналык страхованиениҥ тергеелик кӧмзӧлӧриниҥ тӧс иштери — эл-јонго јетирип турган јал тӧлӧбӧс медболуштыҥ чыҥдыйын бийиктедери аайынча ла оны тузаланарыныҥ аргаларын элбедери керегинде оныҥ директоры Ольга Корчуганова бу јуукта бистиҥ газетке берген интервьюзында элбеде куучындаган эди. Ол јанынаҥ фондтыҥ башкараачызы театрда болгон кӧдӱриҥилӱ јуунда база айткан. Оныҥ учун бӱгӱн куучын-эрмекке ойто катап бурулып, оныҥ јӱк ле тӧс деген ууламјыларына токтойлы.\nО. Корчуганова башкарып турган ӧмӧлигиниҥ ветерандарын, бӱгӱнги кӱнде иштеп турган ишчилерин ле су-кадыкты корыыр бӧлӱктиҥ бастыра эмчилерин байрамла уткып, «Ӧткӧн чактыҥ 90-чы јылдарыныҥ башталганында бистиҥ ороондо кыйалтазы јок медициналык страхование тӧзӧлип турган ӧйлӧрдӧ Россияныҥ кажы ла тергеези кӧмзӧзин бойыныҥ акчазыла тӧзӧгӧн, тергеелердиҥ акча јанынаҥ айалгазы дезе тӱҥей эмес болгон ло бу ОМС-тыҥ тергеелик программаларын бӱдӱрерине јаан салтарын јетирген. 2013 јылдаҥ бери дезе бу программалар кыйалтазы јок медициналык страхованиениҥ федерал кӧмзӧзинеҥ кижи бажына чоттолгон бирлик ээжилерле тергеелик кӧмзӧгӧ тӱшкен акчадаҥ јеткилделип јат» деп айткан. Ольга Алексеевна анайда ок ОМС-тыҥ тергеелик программазы тургуза ӧйдӧ дефицит јок, толо кеминде јеткилделип јат, ого берилип турган акчаныҥ кеми кӧптӧгӧн деп аҥылаган. Анайып, 2014 јылда республиканыҥ ТФОМС-ына берилген субвенция акчаныҥ кеми 2 миллиард 517,8 миллион салковой болгон болзо, 2019 јылда дезе 4 миллиард 556,1 миллион салковойго јетире кӧдӱрилген.\nТекши јеткилдештиҥ кеми 1,8 катапка кӧптӧгӧн деп айдар керек. Быјылгы јылда улуска акча тӧлӧбӧс медициналык болуш јетирериниҥ государстволык гарантияларыныҥ тергеелик программазыныҥ текши акчазыныҥ јетен сегис проценти кыйалтазы јок медициналык страхованиениҥ акчазы болуп јат. Кыйалтазы јок медициналык страхованиениҥ тергеелик программазы аайынча эдилген медболуштыҥ јаҥы бӱдӱмдери јылдаҥ јылга элбеп јат. Баштапкы јылдарда тергеелик программа јал тӧлӧбӧс медболуштыҥ сӱрекей ас кемин јеткилдеген болзо, тургуза ӧйдӧ бого профилактикалык медшиҥжӱлер ле јаан улустыҥ ла балдардыҥ диспансеризациязы, гемодиализ, ЭКО (экстракорпоральное оплодотворение), баалу-чуулу медициналык шиҥжӱлер ӧткӱрери, тӱрген медболуш, бийик технологиялык медболуш (ВМП), медициналык орныктыру эмдеш, гериатрия (јаан јашту улустыҥ су-кадыгын кичеери) ла башка-башка ууламјыларлу ӧскӧ дӧ болуштар кожулган деп айдар керек.\nКыйалтазы јок медстрахованиениҥ Алтай Республикадагы тергеелик кӧмзӧзиниҥ директоры бийик технологиялу медболуш олорго мынаҥ озо јӱк ле федерал бюджеттеҥ јетирилген болгон деген. 2014 јылдаҥ бери дезе ол ОМС-тыҥ тӧзӧлгӧ программазына кийдирилген. 2014 јылда Алтай Республиканыҥ эмчилиги эки ууламјыда – јӱрек-тамырдыҥ хирургиязында ла травматология-ортопедияда бийик технологиялык медболушты тузаланып баштаган. ВМП-ныҥ ОМС-тыҥ тергеелик программазыла јеткилделген бӱдӱмдери јылдаҥ јылга элбеп јат. Мынаҥ озо оору улус су-кадыкты корыыр федерал учреждениелерде очередин сакып, јылдарга туратан болгон, сакып болбой, корогондоры да ас эмес. 2014 јылда ОМС-тыҥ чодыла бийик технологиялу медболуш јетирген 106 учурал болгон ло бого 15 миллион салковой акча чыгарылган болзо, 2018 јылда ВМП јетирген 765 учурал болгон, бого чыгарылган акчаныҥ кеми 124 миллион 261,0 муҥ салковойго јеткен. Олордоҥ 314 учуралда ВМП тергеелер ортодогы чоттошторло ӧткӧн. Чокымдап айтса, ВМП јетирери беш јылга беш катапка кӧптӧгӧн лӧ оны акчала јеткилдеери сегис катапка бийиктеген деп айткан. Медболуштыҥ ЭКО деген бӱдӱми мынаҥ озо улустыҥ таҥынаҥ акчазыла эдилетен болгон. Је ӱч јыл мынаҥ кайра ЭКО кыйалтазы јок медициналык страхованиениҥ тӧзӧлгӧ программазына кийдирилген. 2018 јылда ОМС-таҥ ЭКО-ны эдерге чыгарган акчаныҥ кеми, 2016 јылга кӧрӧ, сегис катапка кӧптӧгӧн деп айткан.\nБӱгӱнги кӱнде кыйалтазы јок медициналык страхованиениҥ тергеелик кӧмзӧзиниҥ ӧмӧлигинде 39 кижи иштеп јат. Олорго мында ишти чыҥдый бӱдӱрер јакшынак айалгалар тӧзӧлгӧн. 2016 јылдаҥ ала 2019 јылдыҥ 1-кы кварталына јетире текши баазы 77 млн 750,5\nуҥ салковойдыҥ баазына турар 86 медициналык јазал (операционный, лабораторный, эндоскопический медјазалдар, реанимационный, ультразвуковой, рентгенологический ле оноҥ до ӧскӧ аппаратура) алылган. Јети медјазал (ИВЛ (ӧкпӧниҥ ижине болушту аппарат), рентген аппараттар) 4 миллион 597,0 муҥ салковойго јазалган. 41 медишчи ӱзеери профессионал ӱредӱ алган, ого 435,0 муҥ салковой акча чыгымдалган.\nКыйалтазы јок медициналык страхованиениҥ Алтай Республикадагы тергеелик кӧмзӧзи, ОМС-тыҥ федерал кӧмзӧзиниҥ башкартузыла, јӱрӱмдик ле тӧс учурлу јаан ӱлекерлерде туружат. Быјылгы јылдаҥ ала «Су-кадыкты корыыры» ла «Демография» деген ӱлекерлер аайынча јаан иштер ӧдӧт. Бӱгӱнги кӱнде «Онкологиялык ооруларла тартыжары» деген тергеелик ӱлекерге јаан ајару эдилет, мындый ооруларды эрте таныырына ла эмдеерине ОМС-тыҥ программазы аайынча чыгарган акча билдирлӱ кӧптӧгӧн. Јӱрек-тамырлардыҥ ооруларына мында база јаан ајару эдилет.\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин Кыйалтазы јок медстрахованиениҥ тергеелик кӧмзӧзиниҥ ишчилерин юбилейлик байрамыла уткып тура, бу кӧмзӧ бистиҥ республикада эл-јонго акча тӧлӧбӧзинеҥ чыҥдый медицинский болуш јетирер амадула тӧзӧлгӧн деп айткан. Ол: «Слер јирме беш јылдыҥ туркунына бу ишти ак-чек бӱдӱрип јадыгар. Улуска медболуш јетирерин јаантайын бойыгардыҥ ајаругарда тудуп, ОМС-тыҥ ижи бийик турулталарлу болзын деп јеткилдейдигер. Тергеелик кӧмзӧниҥ бюджеди јылдаҥ јылга бийиктеп јат. Быјыл оныҥ кеми 4,7 миллиард салковойго јеткен. Айдарда, республикада јаткан эл-јон бойлорыныҥ полистерин тузаланып, чыҥдый медицинский болуш алар. Олор анайда ок бийик технологиялу баалу-чуулу операцияларды база эттиртер аргалу. ОМС-тыҥ тергеелик кӧмзӧзинде билгири бийик профессионалдар иштеп јат. Мындый ӧмӧлик уур ла кӱч иштерди јаантайын јеҥип чыгар ийде-кӱчтӱ. Слер мынаҥ да ары эл-јонныҥ су-кадыгын тыҥыдарга кичеенип иштееригер деп бӱдӱп јадырым» – деген.\nКӧдӱриҥилӱ јуунда Кыйалтазы јок медициналык страхованиениҥ тергеелик кӧмзӧзиниҥ ишчилерин байрамла анайда ок парламенттиҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Терехов, иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министр Адар Сумин, тергеениҥ предприятиелериниҥ ле организацияларыныҥ чыгартулу улузы уткыгандар. Узак јылдарга ак-чек ле једимдӱ иштеген ишчилерге кайралдар ла сыйлар табыштырылган. Кыйалтазы јок медстрахованиениҥ федерал кӧмзӧзиниҥ Кӱндӱлӱ грамоталарын ОМС-тыҥ бӧлӱгиниҥ јаандары Надежда Ким ле Наталья Тадыкина алгандар.\nКыйалтазы јок медициналык страхованиениҥ федерал кӧмзӧзиниҥ башкартузыныҥ Быйаны ОМС-тыҥ тергеелик кӧмзӧзиниҥ директоры Ольга Корчугановага, директордыҥ ордынчызы Оксана Носковага, кӧмзӧниҥ шоферы Андрей Брыляковко јарлалган. Алтай Республиканыҥ ла оныҥ албатызыныҥ адына ат-нерелӱ иш бӱдӱрген, республиканыҥ производстводогы ийде-кӱчин тыҥыдарында ла јондык иштерде эрчимдӱ туружып, бийик кӱӱн-табын кӧргӱскени учун республикан эмчиликтиҥ онкология аайынча тӧс јериниҥ врач-онкологы, Россияныҥ нерелӱ врачы, Алтай Республиканыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ ассоциациязыныҥ турчызы Роза Пустогачева дезе тергеениҥ эҥ бийик кайралыла — «Таҥ Чолмон» орденле кайралдаткан.\nКӧдӱриҥилӱ јуунда Россия Федерацияныҥ нерелӱ артизи Болот Байрышевтиҥ, Алтай Республиканыҥ нерелӱ артисттери Марина Вялкованыҥ ла Эмиль Толкочековтыҥ сӱрлӱ кожоҥдоры јаҥыланган. Кожоҥныҥ ла бијениҥ «Алтам» театрыныҥ, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжтиҥ «Шуну» ансамблиниҥ јаркынду бијелери кӧргӱзилген.


Талдаштарга јууктай: ижемjилер ле сакылталар - altaicholmon\nТалдаштарга јууктай: ижемjилер ле сакылталар\nКÿÿк айдыҥ 26-чы кÿнинде Алтай Республикада «Единая Россия» партияныҥ праймеризи (кÿски талдаштардыҥ алдында партия ичиндеги озолондыра ÿнбериш) öдÿп, бойыныҥ турулталарыла кöп улусты кайкадып салды ошкош. Праймеризте туружарга партияныҥ эмдиги 28 республикан депутадынаҥ 17 кижи кÿÿнзеген. Озолондыра ÿнбериште республикадагы ÿнбереечилердиҥ 14 проценти турушкан – бу кöргÿзÿ öскö тергеелердиҥ ортозында jаан болгонын кöп политологтор темдектегилейт. Ӱнбериш эрчимдÿ де болгон болзо, партийный депутаттардыҥ ортозынаҥ jеҥÿни jÿк ле беш депутат алган.\nМындый турулталарла колбой «Единая Россияныҥ» Эл Курултайдагы кезик депутаттары праймериз öдöри керегинде эдилген jетирÿлер jеткилинче эмес болгон дежет. Политологтордыҥ шÿÿлтезиле, ÿнбериштиҥ кöргÿзÿлери ажыра албаты-jон jаҥда кадровый jаҥыртулар болзын деген кÿÿн-санаазын кöргÿскен.\nÖткöн праймеризте текши тооло 121 кандидат турушты. Ӱндерин берген улустыҥ тоозы 22,3 муҥ кижи болгон деп, партияныҥ республикадагы бöлÿги темдектейт. Jеҥдирткен кандидаттардыҥ тоозында Эл Курултайдыҥ ÿч комитединиҥ председательдери: ÿредÿ, культура, спорт, jашöскÿрим, jондык биригÿлер ле элбек jетирÿлер эдер эп-аргалар аайынча комитеттиҥ jааны Вячеслав Уханов; jербойында бойы башкарынарыныҥ ла ээжилер корыырыныҥ – Виктор Хабаров; акча-манат, калан ла экономикалык политиканыҥ – Сергей Ефимов. Онойдо ок парламенттиҥ вице-спикери Михаил Терехов.\nПраймеризте jеҥип албагандардыҥ тоозында, темдектезе, «Ноосфера» банктыҥ башкараачызы Константин Криворученко, эл-jонды страховать эдери аайынча Алтай Республикадагы Фондтыҥ jааны Светлана Кудрявцева, «Жемчужина Алтая» деп учреждениениҥ башкараачызы Герман Чепкин база бар.\nГорно-Алтайскта jеҥÿни аргачы Сергей Тимошенский, Совет Федерацияныҥ турчызыныҥ болушчызы Артур Кохоев, С. Т. Пекпеевтиҥ коммерциялык эмес фондыныҥ директоры Радмила Пекпеева, Горно-Алтайсктыҥ администрациязыныҥ юрисконсульты Ирина Лазарева, каланыҥ Совединиҥ депутаты Игорь Яимов, Госдуманыҥ депутадыныҥ болушчызы Петр Попошев, Алтай Республиканыҥ Государстволык оркестриниҥ художественный башкараачызы Владимир Кончев, «Молодая гвардияныҥ» тергеелик штабыныҥ jааны Роман Гордеев алдылар.\nJенÿчилдердиҥ тоозында онойдо ок Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин, башкаруныҥ баштапкы вице-премьери Наталья Екеева, башкаруныҥ вице-премьери Григорий Пильтин, сенатор Татьяна Гигель, Турачак аймактыҥ Совединиҥ депутады Владислав Рябченко, jондык ишчи Айдар Мызин, «Звезда Алтая» газеттиҥ баш редакторы, республиканыҥ депутады Алена Казанцева.\nТургуза öйдö «Единая Россияныҥ» озолондыра ÿнбериште турушкан Эл Курултайдагы депутаттарыныҥ соҥдоп, jеҥип болбогоныныҥ шылтактары башка-башка болгон деп шÿÿлтелер айдылат. Праймериз керегинде эл-jонго jетире jарлалбаганы бир ле шÿÿлте. Кезик улус депутаттар республика ичинде jарлу болгоны учун jаан агитация öткÿрбегени керегинде куучындар бар. Öскöзин алза, улус арып калган деп айдыжат. Мындый шÿÿлтелер анчада ла кандый бир тал-табышту керектерде «кöрÿнип», туружып ийген депутаттар керегинде jÿрет. Темдектезе, агаш фондло, республиканыҥ jööжöзиле колбулу керектерде.\nПартия ичиндеги озолондыра ÿнбериште jеҥгени – jакшынак jедим. Jе эҥ учурлу тартыжу мыныҥ кийнинде болоры керегинде бастыразы билер. Праймериз озочылдарды, кöп улус ортодо тоомjылу jÿргендерди илелеп jат. Оныла коштой jеҥÿчилдерге келер талдаштарга партияныҥ кандидаттары болуп туружатан тап-эрик берет. Ондый да болзо, окылу талдаштарда кандый болорын ажындыра айдарга кÿч. «Единая Россияныҥ» кандидаттары öскö партиялардыҥ кандидаттарыла, онойдо ок бойлорын кöстöгöндöрлö тартыжар. Ого ÿзеери, праймеризте jеҥип албаган улус талдаштарда база туружардаҥ айабас.\nПартияныҥ турчылары праймеризте jеҥдиртеле, партияныҥ jöби jогынаҥ талдаштарга тÿҥей ле барып, jаҥныҥ партиязыныҥ кандидадына удурлашкан учуралдар jокко jуук. Jасак аайынча, партия божотпозо, улус кандидатка бойлорын бойы кöстööр аргалу. Jе ондый учуралдарда олорды партиянаҥ, ээжилерди бускан деп, чыгарып саларыныҥ чочыдузы бар. Jе мындый чочыдунаҥ айабас та улус табылар болор деп белге-куучындар jÿрет.\nПраймеризте jеҥÿ окылу jеҥÿ эмес те болзо, оныҥ учуры jаан болгонында алаҥзу jок. Мындый ÿнбериште баштапкы болгон улус кийнинде талдаштарда кöп саба учуралдарда jеҥÿ алып турганы база jажыт эмес. Бу партия эҥ аргалу-чакту болгондо, озолондыра ÿнбериштиҥ jеҥÿчилдери талдаштарга jаан jöмöлтöлӱ баргылайт. Мынаҥ озо кöп учуралдарда ондый болотон. Эмдиги айалга эмеш башка, jе jеҥген улуска бу jедим тÿҥей ле jаан сÿÿнчи экелгени билдирлÿ.\nЭмдиги айалганыҥ бир аҥылузы «Единая Россияныҥ» озолондыра ÿнбериште соҥдоп калган депутаттарыныҥ кезиги jаҥыс ады jарлу эмес, jе алдында jылдарда партияныҥ öзÿмине jöмöшкöнинде, ол тоодо акча-манатла. Бу аргалу-чакту улус jаҥыс мандатту округтарла бойлорыныҥ политикадагы «бескезиниҥ» эмезе, бого ÿзеери, партияныҥ спонсорлоры болуп турган тоомjызыныҥ шылтузында барып, праймеризте jеҥген улустыҥ кезиги партийный списокко кийдирилердеҥ айабас.\nКезик политологтор мындый алтамдар эдилзе, олор республиканыҥ башчызыныҥ ижин удурумга бÿдÿреечи Олег Хорохординге буудак боло берер деп айдыжат. Олег Хорохордин бу jуукта республиканыҥ башчызыныҥ талдаштарында туружар кÿÿндÿ болгонын угусты. «Единая Россия» партия оны кандидат эдип кöстöп салды. Jаҥжыкканы аайынча jаан jöмöлтö ого бу партияныҥ кандидаттарынаҥ болор учурлу. Jе чынынча кандый болорын эм тура билер улус jок болбой.\nЭл Курултайдыҥ «Единая Россияга» кирип турган ла öткöн ÿнбериште турушкан кандидаттарыныҥ калганчы санаа-шÿÿлтелерин кöрзö, jеҥдирткен улус чала ачынып калганы сезилет. Анайып, депутат Евгений Асканаков праймеризтиҥ турулталарын оны öткÿрер туштагы jедикпестерле колбоды: «Демократия ойноорго турган болзо, кемдерди партияныҥ адынаҥ кöрöргö тургандарын чокым тöзööр (координировать эдер) керек болгон. Jе эҥ jилбилÿзи, тергеелик политсоветтиҥ турчылары ла комитеттердиҥ председательдери öтпöгöни. Мынызы цирк».\nПолитолог Андрей Клюзовтыҥ айтканыла, политический jанынаҥ праймериз jедикпестер ле комыдалдар jогынаҥ öткöн. Jе эмдиги иштеп турган депутаттар аайынча ÿнбериш керегинде айтса, «олордо эмезе jеҥерге jаан jÿткÿмел jок болгон, эмезе олор керектÿ тоолу jöмööчилерин экелбеген».\nБаза бир политолог – Константин Лукин праймеризтиҥ турулталарына эл-jон ортодо jартамалду иш jетире öткÿрилбегени салтарын jетирген деп бодойт: «Баштапкы листовкалар, газеттер ле туштажулар калганчы неделеде башталган. Эмдиги депутаттар бойлоры ÿнбереечилер ортодо jарлу болгонына иженип, бош салынып ийген». Оныҥ айтканыла, улус jаҥда jаҥыртулар сакып ла jаҥга бÿдÿмjи jабызап турганы база салтарлу болды: «Бердниковтоҥ арып калганы, «Единая Россияныҥ» мойнына пенсионный реформаныҥ кожы салынганы болгон. Губернатордыҥ ижин удурумга бÿдÿреечи Олег Хорохордин келгениле колбой улуста jаҥыртулар ла jакшыга кубулталар болор деп ижемjи табылган».\nКонстантин Лукин политический консалтингтиҥ Алтайдагы тöс jериниҥ jааны болуп иштейт. «ФедералПресс» деп информагентстволо ÿлешкен шÿÿлтелеринде политолог бистиҥ республикада болгон праймериз керегинде бир канча тÿп-санааларын элбеде айтты. Ол праймериз бистиҥ тергееде jакшы, ачык ла бийик кöргÿзÿлÿ болгонына аjару эдип, чугаанду тал-табыш jок болгонын темдектеди.\nЛукинниҥ шÿÿлтезиле, праймеризте «jаан бескелÿ» политиктер: сенаторлор Владимир Полетаев ле Татьяна Гигель, АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ эки ордынчызы Наталья Екеева ла Григорий Пильтин турушканы бу кампанияныҥ учурын бийиктеткен. В. Полетаев учы jаар кандидатуразын уштып ийген. Т. Гигель, Н. Екеева ла Г. Пильтин ÿнбериш алдында jартамалду ижин быжу ла билгир тöзöгöни jарт болды. Григорий Пильтинниҥ округында ÿнберишке бастыра аймактар ортозында эҥ кöп улус – 30% келгенин темдектеер керек.\nЧындап, мында ок эҥ тыҥ тартыжулардыҥ бирÿзи болгон деп, аймактыҥ улузы да, туш кöрööчилер де айдыжат. Григорий Пильтинге удура оныҥ Кан-Оозы аймакты башкарып турган тужындагы баштапкы ордынчызы Рустам Кокушев чыгып тартыжала, учы-учында jеҥдиртип ийди.\nПолитолог К. Лукинниҥ jартамалдарына бурылзабыс, Эл Курултайга белетеништÿ öткöн озолондыра ÿнбериш керегинде куучынды ол табынча республиканыҥ башчызыныҥ келер талдаштарына кöчÿрип, jилбилÿ шÿÿлтеге келгенин темдектеер керек. Эл-jон ортозында кубулталар сакылтазы кöп деп, ол айдат. Бу сакылта Алтай Республиканыҥ Башчызын тударына jаан камаанын jетирер аргалу. Политологтыҥ сöстöриле, «Jаҥыртуларга ууламjы кöргÿзип, ÿнбереечилерле эптÿ-jӧптÿ колбулар тöзöп алган кандидат бу талдаштарда jеҥип алар».\nПраймеризтиҥ кийнинде jаҥы кандидаттар керегинде бойыныҥ шÿÿлтезин jарлу jондык ишчи Владимир Петров айтты: «Jаҥы кандидаттар эрчимдÿ кöрÿм-шÿÿлтезин кöргÿзип, улусла кöп jолыгып куучындашкан. Оныҥ учун мындый кандидаттар jеҥзин деп, кöп ÿнбереечилер келген. Бу улус jаҥы кöрÿмдÿ, республикада текши айалганы, экономикадагы айалганы тÿзедип салар аргалу. Эл Курултайга öдÿп, бойыныҥ имиджине эмес, jе республиканыҥ öзÿмине иштезе, олордыҥ ижинеҥ jакшы турулталар сакыыр арга бар».\nРеспубликадагы таҥынаҥ телеграмм-каналдарлу улус бу турулталардыҥ шÿÿжÿзинеҥ база туура артпай калдылар. Бир кезек кожоҥдожып турган шÿÿлтелер аайынча, кöп тегин улус кубулталар сакып турарда, бу кубулталарды jеткилдеп болбос кандидаттарды, олор кандый да jаҥга jуук болзо, кöп ÿнбереечилер jöмöбöс. Мындый айалгада талдаштар тушта jаҥы некелтелерге келишпей турган кандидаттарга олордыҥ акчазы да, jамызы да, ченемели де болушпазы билдирет.\nÖткöн праймериз ÿнбереечилер албатыга jуук ла jедимдÿ иштеер аргалу кандидаттарды jакшы кöрÿп турганын кереледи. Jондык та иштер бÿдÿрип турган улус, алдындагызына кöрö, ÿнбереечилердеҥ jöмöлтö алгылайт. Jаҥга jетсе, кандый да болзо, олор чырмайар, jалкуурып, неме керексинбей отурбас деп, кöбизи иженгилейт.\nБир телеграмм-канал мындый санаа-шÿÿлтезин угусты: «Эмдиги айалганаҥ эки немени билип аларга jараар. Баштапкызында, «Единая Россияныҥ» республикан бÿдÿреечи комитеди праймеризти бийик кеминде öткÿрген. Экинчизинде, бÿгÿн jеҥÿни кöп быжу, ак-чек кандидаттар алган. Олор «jаҥныҥ партиязына» эмдиги кÿч айалгазынаҥ чыгып, сыгын айда jарамыкту турултага jединерге болужар. Оныҥ учун öткöн созывтыҥ кандый бир тöс депутаттары jеҥбегени эмди бир де учурлу эмес. Учурлузы – jаҥы команда келер талдаштарда бойын канайда кöргÿзери».\nÖткöн ÿнбериш керегинде санаа-шÿÿлтелерин айдып, сананганыла форумдарда ÿлежип тургандар кöп. Анчада ла jаан политикага jаҥы кирип турган улуска jöп-сÿмелер айдып турулар. Темдектезе, мындый сÿме: «Алдыгарда талдаштар. Анчада ла jииттер, баштапкы ла jедимге jеделе, чÿмеркеп баштабагар. Сагыжар jаан да болзо, «jылдысталбагар», албатыга jаҥыс ÿндери учун чöгöдööр керек эмес, jаҥыс талдаштар алдында оны эске алынар эмес. Слерге кöп улус болушкан, тöрööндöр дö, нöкöрлöр дö, таныш эмес те улус. Адыгарды ару тудугар. Бастыра jакшы кубулталар бойоордоҥ камаанду. Албаты эм тургуза иженет ле бÿдет».


«Јӱс болуп кубулзам да, элдеҥ озо мен алтай» - altaicholmon\nТергеебистиҥ эл театрыныҥ артисти Арунай Тазранова керегинде оныҥ ишмекчи јолы јаҥы ла башталып турарда газедисте бичиген эдис. Бӱгӱн ол ченемели бийик, ойногон рольдорыныҥ артынчагы уурлап калган, эл-јон ортодо танылу эпши. Санат ла культурага учурлу бу јылда јашӧскӱримге јиит артисттеристиҥ ӧткӧн јолы, шӱӱлтелери ле кӱӱнземелдери тузалу, јилбилӱ болор деп бодойдыс.\nШыргайты јуртта чыккан иркит сӧӧктӱ кыс актрисаныҥ јолына канайда келгенин эзедип ийели:\n— Јашта артист, актриса болор санаа менде бир де болбогон. Је оогош тужымда бир катап бистиҥ деремнедӧӧн «Медея» деген спектакль келген. Оныҥ учурын оогош бойым аайлабаган эмейим. Је ак јараш кеп-кийимдерлӱ актерлорды ӧкпӧӧрип кӧргӧним сӱрекей јарык, јаркынду эске алыныш болуп санаама артып калган.\n11-чи классты божодып јадарымда, келер ӧйдӧ ижим Алтай Республикабыстыҥ бастыра аймактарын эбирип келер, Россия ичиле јоруктаар аргалу болор керек деп оҥдомол болгон. Бодоштыра ГАГУ-ныҥ географический эмезе исторический факультеттерине кирер, айса болзо, археолог болор деп санаалар болгон. Бу ла ӧйлӧрдӧ «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте туку Москва калада театрал ӱредӱге тергеебистеҥ балдар алылары керегинде јар кӧзиме илинген. Ол ло кӱн бу јарды энем де кӧрӱп, меге айдарга айылга тӱргендеген эди. Онойдо ок клубтыҥ јааны Рита Константиновна школго келип, «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте мындый солун јар керегинде база угузып, биске јартамалдар берген. Ол ло кӱндерде «актриса болзом, база јоруктаарым, алтай калыгымныҥ, тӧрӧл јуртымныҥ адын кӧдӱрерим» деп санаа мени кӱйбӱредип баштаган деп айдарга јараар.\nГорно-Алтайскка келип, ГАГУ-дӧӧн лӧ М. С. Щепкинниҥ адыла адалган театрал институттӧӧн ченелтелер ӧткӧм. Олорды једимдӱ ӧткӧн кийнинде, байагы «актриса болорым», «Москвада ӱренерим» деген санаа јеҥип ийген.\nОроонныҥ тӧс калазына једип барала, нени ӱредер, канайда ӱренер, чындап айтса, билбес болгом. Кӱчсинген предмедим ИЗО болгон. Школдо мынайып адалган урокто балдарды јуранарга ӱредет. Театрал институтта дезе јарлу јурукчылардыҥ иштерин кӧрӱп, олор бу јурукты јурап јадала нени сананганын, кӱӱн-санаазы кандый болгонын, кандый јылда јураганын — јуруктыҥ ӧзӧк-буурын ла тӱӱкизин билер керек эмтир. Ӱзеери бистиҥ, алтай балдардыҥ, кемзинчегис кайда эди. Онойып, баштапкы сессияда ИЗО-ло ӱредӱчиге барып, «мен слердиҥ предмедерди канай ӱренер, канай табыштырар, билбей, оҥдобой турум» деп ачыгынча айткам. Ӱредӱчим меге удура болуп, предметти канайда ӱренерин, ченелтеде јакылтаны канайда бӱдӱрерин ончо јартаган. Ӱзеери берилген бир неделеге јазап белетенип, сессияны табыштырып чыккам.\nӰредӱчилерис бисти кичӱ театрда спектакльдар кӧрзин деп аткаратан. Уроктордо кӧргӧнис аайынча шиҥжӱ ӧткӱрер керек. Оны да баштап тарый оҥдоорго кӱч болгон. Је ченемелдӱ ӱредӱчилеристиҥ шылтузында кӧпти билип, кычырып, библиотекадаҥ чыкпай јадып, театрдыҥ јажыттарын ачканыбыс. Талдап алган јолымды чыннаҥ ла сӱӱй бергем.\n2009 јылда ӱредӱни божодып, кичӱ тӧрӧлистиҥ эл театрына иштеп келгенис. Шак ол тушта режиссердыҥ ӱредӱзин тӱгезип, театрдӧӧн Эмма Александровна Иришева келген. Мында баштапкы ойногоным Дюймовочканыҥ роли болгон. Оныҥ кийнинде «В ночь лунного затмения» деген спектакльда Зубаржатты, «Ханумада» Сонаны, режиссер Николай Федорович Паштаков тургускан «Аланда» Шиҥени ойногом.\nСценада кӧргӱскен кажы ла геройым меге баалу. Ойноорго анчада ла кӧп ийде некегени ол «Айана ла Амаду» деген спектакльда Айананыҥ роли. Ол спектакльдыҥ бажынаҥ ала учына јетире сценада болор керек болгон. Јакшы ойноорго, кӧрӧӧчиге бу эпшиниҥ сӱр-кеберин, кӧрӱмин, кылык-јаҥын чын јетирерге ол керегинде кӧпти кычырып, кӧксиме шиҥдирип, бойым ажыра ӧткӱрер керек болгон.\nКажы ла актердо ойноорында, байла, бойыныҥ аҥылу јажыттары, сӱмелери бар. Мениҥ шӱӱлтемле, канай да кубулар керек болзо, кижи чын јӱрӱмде кандый, онойып ла ойноор керек. Темдектезе, «Слуга двух господ» деген итальян спектакльда Кларичени ойнойдым. Италияда албатыныҥ јӱрӱмин билбезим, мен — алтай актриса, оныҥ учун ойыным, кыймыгым тӱҥей ле алтай болор, алтай кижиниҥ оҥдогоныла кӧргӱзилер.\nАндый да болзо, ченемелдӱ јаандарыстыҥ айтканын ајаруга алып, јӧптӧгӧнин бӱдӱрип турадым. Баштап ла театрга иштеп келеле, Аржан Григорьевич Товаровты, Александр Амырчинович Маймановты кандый јакшы ойноп турган деп, оморкоп кӧрӧтӧм. Кожо ойноорго чала јалтанып туратам. Је олорло кожо сценада ойнозоҥ, сен карын да амырап тургаҥдый. Олордыҥ јайалталу ойыныныҥ экпини сени ала согуп, кожо јеҥил апарып тургандый болот.\nЈаан ӱйебистиҥ алтай тили бистийинеҥ чик јок байлык эмей. Кандый бир сӧсти јастыра айдып ийзес, олор бисти тӱзедип, чынын чокумдап берет. Орус тилле спектакльдарда Нина Алексеевна Юданова, Виталий Валентинович Перчик ајарулар эткени баалу, бис олордоҥ база кӧпкӧ ӱренедис. Темдектезе, Зубаржатты алдында јылдарда Ираида Егоровна Охрина ойногон. Ол мениҥ ойногонымды кӧрӱп, база јакшы јӧп-сӱмелер айдып берген. Театрда актерлор, јаанду-јашту, кӧрӧӧчилеристиҥ јилбӱзине ӧмӧ-јӧмӧ, нак иштейдис.\nӰредӱчилерис бисти «ойногон сӱр-кебериҥе бӱткӱлинче кир, је ол бу ла ижиҥде артып калар учурлу» деп ӱреткен. Сценадаҥ тӱшкен ле, сӱр-кебердеҥ чыгар керек. Оноҥ ӧскӧ ол кижиниҥ тегин јӱрӱмине база камаанын јетирер аргалу. Баштап ла сценага чыгып турган туштарда ойногон сӱр-кеберимнеҥ тӱрген чыга беретем. Јаанап келеле, байла, бастыра ийдемди берип, тыҥ алынып турганым учун, рольдоҥ чыгарга эмеш узак ӧй керек болот. Ол тушта јаҥыскан болзом артык. Театрдаҥ чыгып, ару кейде базып јӱрзем, санааларым ордына тура берет. Айылымга јанып барзам, мен ол ло бойым, тегин ле эне, эш-нӧкӧр болодым.\nБиле керегинде айдар болзо, эш-нӧкӧрим Игорьло (театрдыҥ артисти Игорь Тазранов — авт.) экӱ бир јерде, јайаандыкта иштеп турганыс јакшы деп бодойдым. Нениҥ учун дезе бис бой-бойыстыҥ ижисти јакшы билип, оҥдоп јадыбыс. Репетициялар туку орой тӱнге јетире болор аргалу, јаантайынгы гастрольдор, јол-јорук — онызы биске ӱзеери јартамал јоктоҥ до јарт.\nЭш-нӧкӧримге Щепкага кирер экзамендерде баштапкы катап јолуккам. Ӱчинчи курстаҥ ала јууктада танышканыс. Бир уул азырайдыс, он јашту. Ӧдӱрме, куучынчы балабыс кӱӱлик, бијелеер јайалтазы бар, је бис оны спортко ууландырып, эжинерине ле самбого јӱргӱзедис.\nАктердыҥ ченемелин бийиктедери, ижиниҥ учурына кӧрӱми ле јашӧскӱримге кӱӱнземели:\n— Кажы ла јайалтаны оноҥ ары ӧскӱрер, билгирлерди бийиктедер, усты курчыдар керек. Онойып, актерлорго до јаантайын тренинг-ӱредӱлер, тазыктырулар учурлу болуп јат. Јайаан ижис аайынча ӧскӧ тергеелерде фестивальдарга барып, ондогы коллегаларысла ченемелле ӱлежип, ӧскӧ калыктыҥ театрыныҥ аҥылузын, јажыттарын кӧрӱп, јараганын алынып турадыс.\nАктерлордыҥ кӧчӱп јӱрер башка-башка школдорына да барып келедис. Меге анчада ла Крымдагы «Таврида» деген андый арт-школ јараган. Ондо, бистиҥ Эл Ойында чылап, ак јалаҥда кӧп палаткалар тургузып, кажызында ла культурада ла санатта иштеп тургандарга јилбилӱ мастер-класстар ӧткӱрилет. Мен анда «Кастинг-талдаштарды канайда ӧдӧр?» деген ӱредӱге јӱрген эдим. Республиканыҥ актерлорында, бисте, јаан киного соктырынар талдаштарда бойын канайда кӧргӱзер, тудунар деген ченемел јокко јуук. Бу фестивальда дезе сеге специалист кижи ончо јастыраларыҥды кӧргӱзип, канайда этсе јакшы болорын чокум, јарт айдып берет.\nКинодо ойноор бир кичинек ченемел бар. Москвада театрал институттыҥ студенттерин ӱредӱчилерис киноныҥ да кастингтерине аткаратан. Спектакльга бис сӧстӧр ӱренип, сӱр-кеберди чын јетирерге узак белетенип јадыбыс. Кинодо дезе андый эмес, ондо кӧп лӧ сабада сӧстӧрин тӱрген-тӱкей ӱренип ийеле, ол ло тарый камерага ойноп ийедиҥ. Онойдо ок театрда бӱдӱн сценала базып, јайым ойнойдыс. Кинодо — камера алып турган јердеҥ чыкпас керек. Алтайдӧӧн јанып келеле, Михаил Кулунаковтыҥ «Чеден» («Изгородь») деген фильминде ойногом, Гарик Сукачевтыҥ «То, что во мне» деген кинозында туружып ийгем. Бу ченемел меге база јараган. Оныла колбой толо метражту тӱӱкилик кинодо ойноор амаду бар. Андрей Борисовтыҥ ол ло «Маадай-Кара» деген спектаклинде чилеп, баатырлар, каандар ӧйинде болгон керектерди кино ажыра кӧргӱзеринде кӱӱнзеп туружар эдим.\nТалдап алган јолымда бӱдӱрип турган ижимниҥ учуры ол алтай тилис, калыгыстыҥ культуразы, чӱм-јаҥдары тирӱ болорында, јӱрӱмде чечектеп, эл-јонды јилбиркедип, ӧзӧк-буурын ойгозып, сергидип, сӱӱндиреринде. Тӧрӧл тилисти алза, алтай спектакльдарда ойноп тура, бойым да билбеген сӧстӧр билип аладым. Олорды сценарийдеҥ таштабай, мен чилеп база билбес кӧрӧӧчилерге учурын јарт эдип кӧргӱзерге, карын да сӧсти орныктырарга албаданадым. Экинчизинде, театр алтай калыгыстыҥ чӱм-јаҥдарын кӧргӱзет, балдарга бистиҥ ойын ажыра чӱм-јаҥдарысты билип, оҥдоп эмезе танып та ийзе — јилбилӱ, тузалу. Театр онойдо ок ӧскӧ тергеелерде, калыктар ортодо алтай улус бар, тилис, чӱм-јаҥыс мындый деп кӧргӱзип јат.\nИштеҥ бош ӧйдӧ Арунай јурт јеринде турлуга чыгып, телефон, Интернет јок јерде, мал-ашта иштенип, атту јортып, ар-бӱткенде амыраарын сӱӱйт. Кажы ла јай кайындарындӧӧн Јазулуга барып, ӧлӧҥ ижинде болужары база јакшынак соот, амыралта болот.\nКуучыныстыҥ учында јаражай актриса газет ажыра слерди, јииттер, алтай кеп-кийимигерди кийип, оныла оморкоп, чӱм-јаҥдарарды ундыбай јӱрзин деп кычырат.


«Jӱрӱмниҥ агажы» јӱректи ӧкпӧӧрткӧн - altaicholmon\n«Jӱрӱмниҥ агажы» јӱректи ӧкпӧӧрткӧн\nСыгын айдыҥ 2-чи кӱнинде Иссык-Кульдыҥ јарадында турган Чолпан-Ата каланыҥ ипподромында Кӧчкӱн албатылардыҥ III телекейлик ойындарыныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧткӧн.\nМындый ойындарды ӧткӱрери јанынаҥ баштаҥкай 2012 јылда эдилген ле оны тӱрк тилдӱ ороондордыҥ ӧмӧ-јӧмӧ иш аайынча совединиҥ јууны јӧмӧгӧн. Ойындардыҥ тӧс амадузы – кӧчкӱн цивилизациялардыҥ ла албатылардыҥ байлыктарын ла культуразын орныктырары. Кӧчкӱн албатылардыҥ III телекейлик ойындарыныҥ талисманы ирбис (кыргызтап – илбирс) болгон. Бу тындуныҥ сӱр-кебери кыргызтарга јебрен ӧйлӧрдӧҥ бери јалтанбас јуучылдыҥ, јараштыҥ, ийде-кӱчтиҥ, јайымныҥ темдек-кереези, ол бойы агару тынду болуп јат. Ирбис керегинде кӧп соојыҥдар, чӧрчӧктӧр бар. Ол тындуныҥ сӱр-кебери керек дезе Кыргызстанныҥ тӧс калазыныҥ маанызында ла гербинде јуралган. Бу Ойындардыҥ талисманыныҥ художественный сӱр-кебериниҥ авторы јурукчы-постановщик, режиссер-аниматор Толгобек Койчуманов. Ирбис ороонныҥ Кызыл бичигине кийдирилген тынду болуп јат.\nБу Ойындарды ӧткӱрерине быјыл Кыргыз Республиканыҥ бюджединеҥ 303,1 млн сом акча чыгарылган (2016 јылда мындый Ойындарды ӧткӱрерине – 258,6 млн сом). Оныҥ спорт јанынаҥ призовой деген фондыныҥ текши кеми 28 млн сом, культурный бӧлӱгиниҥ – 7 млн сом кире болгон.\nСӱрекей бийик кеминде ӧткӧн бу театрализованный ачылтада 1,5 муҥ кижи, ол тоодо театрдыҥ, балеттиҥ, цирктиҥ артисттери, каскадерлор ло кӱӱчилер турушкан. “Jӱрӱмниҥ агажы” деп адалган кӧргӱзӱде кыргызтардыҥ “Манас” эпозы ла телекейге јарлу бичиичи Чингиз Айтматовтыҥ јайаан ижи ажыра кӧчкӱн албатылардыҥ философиязы кӧргӱзилген. Бир саатка улалган театрализованный кӧргӱзӱде эмдиги ӧйдиҥ јӱзӱн-јӱӱр пиротехнический, 3 D да оноҥ до ӧскӧ технологиялары тузаланылган. Мынызы кӧрӧӧчилерге там ӧкпӧрӧӧр, кӱӱн-санааларын кӧдӱрер, кӧстӧриниҥ јажын тӧктӱрер айалгалар тӧзӧгӧн.\nАчылтага ӧскӧ ороондордыҥ башкараачылары база келген. Олордыҥ тоозында Казахстанныҥ президенти Нурсултан Назарбаев, Турцияныҥ президенти Реджеп Эрдоган, Венгрияныҥ премьер-министри Виктор Орбанд, Россиядаҥ Татарстан Республиканыҥ президенти Рустам Минниханов. «Кӧчкӱн албатылардыҥ III телекейлик ойындарына беженнеҥ кӧп ороонноҥ кӱндӱлӱ айылчылар, окылу делегациялар, спортчылар, шиҥжӱчилер ле культураныҥ ишчилери келген. Маргаандарды јӱстеҥ ажыра јарлу телекомпаниялар ла элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар кӧргӱзер. Бис слерди кӱндӱзек Кыргыз јеринде уткыйдыс» – деп, Кыргызстан Республиканыҥ президенти Сооронбай Жээнбеков айткан.\nКӧдӱриҥилӱ ачылтаныҥ учкары Ойындардыҥ туружаачыларыныҥ парады ӧткӧн. Анда 82 ороонноҥ келген 2,5 муҥнаҥ кӧп кижи турушкан. Бистиҥ ороонныҥ делегациязыныҥ составында болгон Алтай Республиканыҥ делегациязы алтай сӱрлӱ кийимиле аныланган деп темдектеер керек. Тергеебистиҥ делегациязын јерлештерис тӧс телекӧрӱлтенеҥ кӧргӧн лӧ болбой.\n2014 јылда ӧткӧн баштапкы Ойындарда 19 ороонноҥ 771 туружаачы болгон, экинчизинде (2016 ј.) 62 ороонноҥ 1,2 муҥ кижи турушкан эди. Быјыл олордыҥ тоозы оноҥ до кӧп. Бу ойындарда спорттыҥ 37 бӱдӱми аайынча маргаандар ӧткӧн, 2014 јылда – 10, 2016 јылда 23 бӱдӱм болгон.\nБаштапкы Ойындарда командалар ортодо Кыргызстанныҥ командазы јеҥген, экинчи јерде – Казахстан, ӱчинчи јерде Туркмения болгон. Ойындардыҥ призовой фондыныҥ кеми — 16 млн сом. Экинчи Ойындарда ойто ло Кыргызстанныҥ командазы јеҥӱчил болуп чыккан, экинчи јерде – Туркменистан, ӱчинчи јерде Казахстан болгон. Ойындардыҥ призовой фондыныҥ кеми – 28 млн сом.\nБыјылгы Ойындарда албатылар ортодогы чыгармалардыҥ журналисттерин ӧскӧ ороондордыҥ тилдерин билер 50 волонтер уткыган ла ижин јеткилдеген. Волонтерлор билер тилдердиҥ тоозында английский, немец, турк, араб, корей, орус ла ӧскӧ дӧ тилдер.\nОйындарга кычырылган айылчыларга ла туружаачыларга аҥылу сый эдип, ирбистиҥ сӱр-кебери сыйлалган.\nКӧчкӱн албатылардыҥ телекейлик ойындары бутка бек туруп, јылдаҥ јылга ӧзӱм алынып турганы иле сезилет. Келер Ойындар 2020 јылда Турцияда ӧдӧри керегинде ачылтада айдылган.\nКӧчкӱн албатылардыҥ III телекейлик ойындары керегинде элбеде бистиҥ газеттиҥ келер номерлеринеҥ кычырыгар.


«Салымым болгон школ» - altaicholmon\nОбластной национальный орто ӱредӱлӱ школдыҥ (эмди В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназия) тӧзӧлгӧнинеҥ ала 70 јылдыгына учурлалган «Салымым болгон школ» деп кӧрӱ-выставка эл музейде ачылган.\nСолун кӧрӱниҥ ачылтазына Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин, оныҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева, РФ-тыҥ Федерал Јууныныҥ Федерация Совединиҥ турчызы Владимир Полетаев, Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Алексей Бондаренко, Россия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Борис Алушкин, эл музейдиҥ директоры Римма Еркинова ла оноҥ до ӧскӧ кӧп тоолу айылчылар ла кӧрӧӧчилер келген.\nОлег Хорохордин национальный гимназияны аҥылу ӱредӱлӱ заведение, мында республиканыҥ ончо аймактарынаҥ келген јайалталу балдар ӱренип јат деп айткан. Онойдо ок ол бу школ 70 јылдыҥ туркунына национальный кадрларды белетеп турганын темдектеген. Башкаруныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи школдыҥ тӱӱкизине баштанган. Оныҥ айтканыла, мында 4500-теҥ ажыра балдар орто ӱредӱ алган, ол тоодо 59 «алтын» ла 46 «мӧҥӱн» медальдарла ӱредӱзин божоткон. Бу школды божоткон улустыҥ тоозында албаты ортозында ады јарлу улустар бар – поэттер, бичиичилер, билимдердиҥ докторлоры ла кандидаттары, артисттер, јурукчылар, эмчилер, инженерлер, политиктер, государственный сыйлардыҥ лауреаттары, башка-башка ордендердиҥ кавалерлери – олордыҥ кӧбизи кӧрӱде бар деп, Олег Хорохордин куучындаган.\nГимназия ӧзӱм јолын эмди де једимдӱ улалтып јат. Бӱгӱн гимназияда 72 кижи иштеп јат, олордыҥ тоозында 52 ӱредӱчи предметтерле иштейт, ӱчӱзи РФ-тыҥ нерелӱ ӱредӱчилери, он эки кижи текши ӱредӱликтиҥ кӱндӱлӱ ишчилери, он эки кижи АР-дыҥ нерелӱ ӱредӱчилери. Ӱредӱчилердиҥ ортозында билимдердиҥ кандидаттары, бийик ле баштапкы квалификациялу педагогтор, профессиональный конкурстардыҥ јеҥӱчилдери, ат-нерелӱ сыйлар алган улус.\nКӧрӱге јуулган улуска Россия Федерацияныҥ текши ӱредӱлигиниҥ кӱндӱлӱ ишчизи, педагогикалык иштиҥ ветераны Людмила Якшимаева уткуулду сӧзиле баштанган. Анайда ок кӧрӱниҥ ачылтазыныҥ туружаачыларын Борис Алушкин ле Римма Еркинова база јылу уткыдылар. Солун кӧрӱниҥ ачылтазында гимназияныҥ јаан јашту ветерандары турушканы сӱрекей оморкодулу болды.\nКӧрӱге башка-башка јылдарда иштеген ӱредӱчилердиҥ ле ӱренген ӱренчиктердиҥ фотојуруктары јазалып белетелген. Гимназияны божоткон улустыҥ једимдери аҥылу бӧлӱкте кӧргӱзилген. Ондо школды божоткон билимчилердиҥ, Россияныҥ нерелӱ ишчилериниҥ, государственный сыйлардыҥ лауреаттарыныҥ иштери салынган.\nШколдыҥ тӱӱкизинде јаан учурлу болгон окылу документтер кӧрӱге база кийдирилген. Ол документтер Горно-Алтайский национальный рабфактаҥ областной национальный школ тӧзӧлгӧнин керелеп јат. Анайып, баштап школдо 510 бала ӱренген 17 класс болгон. Соҥында ӱренчиктердиҥ тоозы база 250 балага кӧптӧгӧн. 8-10 класстардыҥ балдары ӱредӱзи учун акча тӧлӧбӧй ӱренер аргалу боло берген. Ол ӧйдӧ школдыҥ директоры балдардыҥ јаҥыс та ӱредӱзи учун эмес, је онойдо ок интернатта јаткан айалгалары учун каруулу болгон. Нениҥ учун дезе, школдыҥ ӱренчиктери башка-башка аймактардаҥ келген балдар, олордыҥ эне-адалары ыраак турлуларда иштейтен болгон.\n1949 јылда куран айдыҥ 5-чи кӱнинде тӧзӧлгӧн школдыҥ баштапкы директорына Д. Ильичев кӧстӧлгӧн. 1950 јылдаҥ ала школды Василий Константинович Плакас (1905-1965) башкарган. Оныҥ иштеген јылдарыла школдыҥ эҥ јакшы јаҥжыгу-јаҥдары колбулу. 1951-1961 јылдарда школдыҥ завучыныҥ ижин Софья Николаевна Шабуракова бӱдӱрген. Ол јылдарда национальный школдо Мария Алексеевна Барантаева, Полина Павловна Кучияк, Любовь Степановна Пустогачева, Мария Михайловна Кыдрашева, Вера Давыдовна Сатлаева, Юрий Васильевич Никольский, Гавриил Илларионович Сукач, Григорий Григорьевич Авакумов, Римма Ивановна Заводчикова ла оноҥ до ӧскӧлӧри иштеген. Национальный школды башка-башка јылдарда Любовь Степановна Пустогачева, Александр Хрисанович Вязников, Виктор Кӱндӱчинович Кыпчаков, Роза Санабаевна Алушкина, Валерий Михайлович Тодогошев, Николай Васильевич Кокышев, Любовь Даниловна Кудачина, Николай Сергеевич Константинов, Аскер Александрович Марков башкарган.\n1992 јылда областной национальный школ В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназия деп адалган. Бӱгӱнги кӱнде гимназия ӱренчиктерин текши ле орто ӱредӱлӱ программалар, социально-гуманитарный, социально-экономический, физико-математический, естественно-научный ууламјылу тереҥжидилген ӱредӱлӱ программалар аайынча белетейт. Мынайда иштегени ӱренчиктерге профессия талдаарына, алдынаҥ јайаандык ла шиҥжӱ иштер ӧткӱрерине, јонјӱрӱмдик ле экономикалык айалгаларга белен болорына јарамыкту.\n2013 јылдаҥ ала республикан гимназияны национальный школдыҥ ӱренчиги болгон ло кийнинде тӧрӧл школына ӱредӱчи болуп келген Людмила Комоноковна Манатова башкарат. Бӱгӱн гимназияда 550-неҥ ажыра балдар ӱренип јат. Олор республика, ороон ло телекей кеминде ӧткӱрилип турган јӱзӱн-јӱӱр олимпиадаларда, кӧрӱлерде, фестивальдарда, билим-практикалык конференцияларда улай туружып, тӧрӧл школына бийик једимдер экелет.\n70 јылдык юбилейине учурлай республикан гимназияныҥ кӧргӱзер кӧп тоолу бийик једимдери бар. Јуугындагы јылдарды да алза, бу школ оморкойтон јеҥӱлериле бай. «Россияныҥ эҥ артык 100 школы» деп конкурстыҥ јеҥӱчили болуп эки катап адалган (2013-2014 јј., 2014-2015 јј.). Онойдо ок «Бистиҥ јаҥы школыс. Инновационный бедрениш — 2014» деп республикан фестивальдыҥ «Јайалталу балдарла иштеер эп-аргалар» деп номинациязыныҥ јеҥӱчили, веб-сайттардыҥ талалык конкурсыныҥ, «Ӱредӱлик-таскамал ишти башкарары» деп республикан конкурстыҥ, «Школа – лаборатория инноваций» деп Текшироссиялык конкурстыҥ, УЧСиб-тиҥ Новосибирск калада ӧткӧн албатылар ортодо ӱредӱлик кӧрӱзиниҥ, албатылар ортодо социально-педагогикалык ярмарканыҥ талалык бӧлӱгиниҥ јеҥӱчили болуп чыккан. Гимназия 2014 јылда «Ими гордится Россия» деп энциклопедияга кирген. Мындый једимдерди оноҥ до ары тоолоп айдарга јараар.\n2015 јылда гимназияда этнопедагогиканыҥ ла этнокультураныҥ «Байлык Энчи» деп тӧс јери ачылып, ижин баштаган. Тӧс јер бир канча ууламјыларла иштеп јат: «Алып» спортклуб, «Шоҥкор» деп јуучыл-патриотикалык клуб, «Чедирген» краеведческий лагерь, јайаандык студиялар ла мастерскойлор, билим ууламјы.\nВ. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназия (ОНСШ) 70 јылдык юбилейине учурлаган кӧрӱ-выставканы «Салымым болгон школ» деп тегиндӱ адабаган. Бу школ кичӱ тӧрӧлистиҥ тӧс калазында туруп, ончо аймактардыҥ ла јурттардыҥ балдарын бир јаан билеге бириктирген. Мында алтай балдардаҥ ӧскӧ орус, казах ла оноҥ до ӧскӧ укту балдар ӱренип, салымын бу школдыҥ салымыла колбогон. Кӧп јылдардыҥ туркунына республиканыҥ бастыра јурт јерлеринеҥ келип ӱренген балдарды јарык кӱӱн-санаалу, тоомјылу ӱредӱчилер ле таскадаачылар башкарып, јӱрӱмдик јолго белетеген. Бӱгӱн бу юбилейлик кӧрӱде олордыҥ таныш чырайларын фотојуруктардаҥ кӧрӱп, школ ӧйин эзедип алар арга берилгени сӱрекей учурлу.


«Jуртымныҥ јоны јӧмӧп јат...» - altaicholmon\nКош-Агаш аймактыҥ Кӧкӧрӱ јурты — республиканыҥ кӧп албаты-јонду, јаан јурттарыныҥ бирӱзи. Ол иштеҥкей ле јарлу улузыла, јакшынак јаҥжыгуларыла тергеебисте јарлу.\n2005 јылдаҥ бери, 13 јылга чыгара, Кӧкӧрӱдеги јурт јеезени Борис Бидинов башкарат. Ол ӱредӱзи аайынча ӱредӱчи кижи, Горно-Алтайсктагы педучилищени ле ГАГУ-ныҥ география факультедин ӱренип божоткон. Самбо кӱреш аайынча спорттыҥ узы. Ӱйи Кӧкӧрӱниҥ школында ӱредӱчи болуп иштейт, 4 балалу, јаан кызы Дальневосточный университеттиҥ студенти, кичинек уулчагы — балдардыҥ садына јӱрет. Бӱдӱрген ижине каруулу, ичкери кӧрӱмдӱ, јеҥил айак бу башкараачы јон ортодо тоомјылу ла јарлу кижи.\n—Бистиҥ јуртта 1380 кижи јуртап јат — деп, Борис Бидинов куучындайт. — Черӱге эмезе ӱренип барган јииттерди чоттобозо, 900 кире кижи. Jуртта орто ӱредӱлӱ школ, эмчилик амбулатория, балдардыҥ сады, культураныҥ байзыҥы, республикан эл музейдиҥ филиал-музейи иштеп јат. Jе албаты-јоныстыҥ иштеген тӧс ижи — мал-аш ӧскӱрери. Бала-барказын ӱреткен, билезин азырап јаткан арга — туткан малы.\n—Улус кӧп мал тудуп јат па?\n—Тӧрӧӧр 40 ийнектӱ, 30-40 тын оок малду билелер ас эмес. Крестьян-фермер ээлемдерде 100-ке јуук тӧрӧйтӧн јоон малду, 400-500 тын оок малду улус бар. Тӧмӧндӧй јаткан аймактарга кӧрӧ, бистиҥ улустыҥ туткан мал-ажы эмеш ас. Кажы ла биле тӧрӧӧр 20-30 ийнектӱ болзо, ол тушта бистиҥ улусты будына турган деп айдарга јараар — бого једер керек.\nУлус алдынаҥ бойы крестьян-фермер ээлем тӧзӧп эмезе јуртээлемдик кооперативтерге кирип, албаданып иштеп јат. Бис бойыстыҥ јаныстаҥ олорго јерди ээленип алганы керегинде кере бичиктер аларга, ӧскӧ дӧ сурактарына аргабыс јеткенче болужадыс. 2008-2010 јылдарда улустыҥ мал-аш туткан турлуларыныҥ, кажаан-чедендериниҥ тоозы 28 болгон болзо, эмди тӧртӧннӧҥ ажа берген.\n—Jурт јеезениҥ тургуза ӧйдӧ бӱдӱрген тӧс иштери керегинде куучындап берзегер?\n—Бистиҥ чыдуларысты јербойында бойы башкарынары керегинде федерал ла республикан јасактар ээжилейт. Jе јуртта улус ончо сурактарыла јурттыҥ башкартузына келери јаҥжыгып калган, оныҥ учун бу бистиҥ ижис, бу бистийи эмес деп, бӧлиир арга јок.\n2005 јылда јурт јеезелердиҥ кезик чыдуларын аймак ла республика кемине табыштырып берерде, бир канча уур-кӱчтер болгон. Биске ол ло суу эмезе сӱрее бажынаҥ сурагысты аймакка бичиир, олор ӧйинде бӱдӱрип болбос… Jе эмди аайланып келген.\n—Jурт јеезениҥ бюджеди канча кире?\n—2015 јылда 500 муҥ салковой болгон болзо, чыдулар солынганыла, 215 муҥ салковойго јетире астаган. 2017 јылда текши бюджедис 280 муҥ салковой болгон, оны толо бӱдӱрип, эл-јонго отчетты эдип салдыс. Таҥынаҥ кирелтелерис акча-јалду јеткилдештердеҥ, бир канча каландардаҥ јуулат. Былтыр јурттыҥ ДК-зы 46 муҥ салковойго турар јеткилдештер эткен.\n—Кӧкӧрӱниҥ улузы јуртында республика кеминде јаан байрамдарды ла маргаандарды једимдӱ ӧткӱрип турганын билерис.\n—Чага байрамды республика кеминде окылу ӧткӱрип баштаганыныҥ 25 јылдыгын быјыл Кӧкӧрӱде темдектедис, бу байрамды ачык ӧткӱрери бистиҥ јурттаҥ башталган деп айдар керек.\nМячту хоккейле республикан маргаандарды јуртыста јылдыҥ ла ӧткӱредис. Бу маргаандарга быјыл Кан-Оозы аймактыҥ ады јарлу «Чарас» командазы, Оҥдой, Кӧксуу-Оозы ла Улаган аймактардыҥ командалары келген.\nМячту хоккейди јуртта бала-барка да, јииттер де, јаан да јашту улус ойноп јат. Jурттыҥ стадионы кыш та, јай да ӧйинде ээн-куру турбайт.\nБисте спортло тазыктырынган улус кӧп. Онойдо беш јыл мынаҥ кайра скандинав базыш (скандинавская ходьба) деген бӱдӱм башталган. Оны бистиҥ јаан јашту эјелер баштаган ла быјыл јаан ӧрӧкӧндӧр мындый базышка чыккан.\nСпорттыҥ ӧскӧ дӧ бӱдӱмдериле тазыктырынган, спортты сӱӱген улус кӧп.\n—Jурт јеезеге ижинде кем болужат?\n—Jурттыҥ депутаттары, оромдордыҥ комитеттери ле олордыҥ јаандары, ветерандардыҥ соведи, кыскарта айтса, јурттыҥ активи. Олор эрчимдӱ ле баштаҥкайлу улус ла олор јогынаҥ јурттыҥ кандый да учурлу керектери, ол тоодо јаан учурлу јуундар ӧтпӧй јат. Jурт јеезениҥ ижинде бу бистиҥ баштапкы болушчыларыс, јӧмӧнгӧн, тайанган, јӧптӧжип иштеген улузыс. Школло, јурттыҥ культишчилериле јуук колбуда иштейдис.\nКандый ла јуртта чылап ок, бисте де арга-чыдалы ас, коомой јаткан билелер бар. Быјыл Jаҥы јылдыҥ байрамына јурттыҥ активи 500-1000 салковойдоҥ акча табыштырып, 28 билеге сыйлар эткенис.\nОнойдо, быјыл јыл башталарда, аймактыҥ депутады, депутаттардыҥ аймактагы Совединиҥ јааны Сергей Майхиев ле мен ӧткӧн јылдагы ижис керегинде отчет эткенис. Ого 150-неҥ ажыра улус келген. Jылында јурттыҥ сход-јуундарын тӧрт катап ӧткӱредис ле олорго до кӧп улус јуулат.\nАлдындагы јылдарга кӧрӧ, бисте јиит улустыҥ аракыдажы астаганын, мал-аш тударга олор албаданганын темдектеер кӱӱним бар. Jе јӧмӧлтӧ грант-акчаны тӱни-тӱжи малыныҥ кийнинеҥ базып, кичеенип иштегендер эмес, кезикте бир кажаан-малы јок улус алып турганы ачынчылу. Улустыҥ ижин кӧрбӧй, кабинеттеҥ чыкпай ла бу акча ӱлелер болгон. Jурт ээлемниҥ министри болуп А. П. Манзыров турганыла бу керектер токтоор, болуш чыннаҥ иштеген улуска берилер деп иженедис. Темдектезе, бистиҥ јерде Мирон Дилеков деген малчы бойыныҥ ла кӱчиле јылкы малын 200-ке јетире кӧптӧдип, кымыс эдип иштейт. Jурттыҥ јондык керектерине ол јаантайын спонсор болуп болужат. Jе грант-јӧмӧлтӧни бу кижи бир де катап алып болбогон. Бистиҥ мал тудуп иштеген јиит улуска јӧмӧлтӧ-болуш эдери јанынаҥ баштану-бичиктерис куру чаазын ла болуп артып калат.\nКалганчы он јылга Кӧкӧрӱ ак-јарыкка туулган балдарыныҥ тоозыла аймакта баштапкы ӱч јердеҥ тӧмӧн тӱшпей јат. Божогон улустыҥ тоозы астайт. Мен сананзам, бу јакшы кӧргӱзӱ.\n—Jас, оройтып та болзо, једип келди. Слердиҥ тургуза ӧйдӧ бӱдӱретен иштереер кандый?\n—Кажы ла јыл јаскыда ла кӱскиде бис јуртыстыҥ јерин сӱрее-чӧптӧҥ арутаар айлык ӧткӱредис. Эмди улустыҥ мал-ажы тӧрӧгӧн каруулу ӧй. Эдетен иштер кӧп. Албаты мени тооп, айткан сӧзимди угуп јат. Оныҥ учун иштеерге каруулу да, јилбилӱ де.


2011 јылда Туулу Алтайдыҥ эл университеди III-чи ӱйениҥ федерал тергеелик ӱредӱ стандартка кӧчкӧн. Бу тӱӱкилик керек Россия Федерацияныҥ бийик ӱредӱлӱ заведениелерине јаан солунталар экелген. Бу солунталар вузтарга кирер аргаларды, ууламјыларды (специальностьтордыҥ направлениези), табыштырар ченелте-экзамендерди, ӱредӱниҥ чыҥдыйын ӧскӧрткӧн.\nМен слерди бу солынтыларга ајару салып, келер ӧйдо алар профессиягардыҥ аҥылузына ајарзын деп кычырадым.\nБистиҥ университет керегинде айдарга турганым:\nТуулу Алтайдыҥ эл университеди Алтай Республика ла Алтай крайдыҥ ичинде јаан бийик ӱредӱ алар заведениелердиҥ бирӱзи. Бистиҥ кажы ла студенттеҥ сурап уксагар, ГАГУ бир јаан нак биледий деп айдар.\nТуулу Алтайдыҥ эл университединде квалификациязы бийик башка-башка билимдердиҥ кандидаттары ла докторлоры иштейт. Бу улустыҥ кӧп сабазы университетте узак ӧйдиҥ туркунына иштеп салган улус, олор билим, культура, спортто до теҥ-тай туружат.\nФизика, математика ӱренип турган студенттер эмди гуманитар дисциплиналарла таныжар аргазы бар, а филолог ло ӧскӧ гуманитар ӱредӱ алып тургандар математика, информатика, химия тереҥжиде билип алар. Ончо факультеттерде компьютерле иштеп билерине јаан ајару салылат. Интернетле тузаланып, студенттер Россия, Европа, Американ библиотекаларыла тузаланар аргазы бар. Бого коштой балдардыҥ билими тереҥжип, ӧскӧ дӧ ороондордо иш табарга јеҥил болот.\n2009 јылдаҥ ала 5 јылга белетеер специалисттердеҥ башка, эмди тургуза бакалавр ла магистрлер белетелет. 2013 јылда бисте јаҥы ӱредӱ ууламјылар ачылган, темдектезе, «Математика и компьютерные науки» (ФМФ), «Землеустройство и кадастры» (ГФ), «Музеология и охрана объектов культурного и природного наследия» (ИФ), «Социология» (ФСУ), «Лесное дело» (СХФ), «Родной язык и Иностранный язык (английский/китайский)», « Русский язык и Иностранный язык (английский)» ла о.ӧ. Билим јолына чыгарга тургандар ӱредӱзин магистратурада, аспирантурада, докторантурада улалтар аргалу.\nЈылдыҥ ла бис ӱренер аудиторияларды јарандырып, јаҥы оборудованиеле јеткилдейдис. Калганчы јылдарда библиотека методический, учебно-методический, художественный бичиктерле байыйт.\nУниверситетте студенттер јадар 3 тура бар, бисте ӱредӱлӱ јылдыҥ бажында 80 % керексиген студенттерди ондо јаттыргызар арга болот, ӱредӱлӱ јылдыҥ учы јаар ончозы јадар јерле јеткилделет. Бу айалга јурт јерлердеҥ келген балдарга сӱрекей јарамыкту. Ӱредӱ ӧдӧр лӧ јадар туралар каланыҥ тӧс јеринде турат, онын учун балдарга ончо јанынаҥ эптӱ.\nУниверситетте ӱренерге де, амыраарга да јарамыкту айалгалар тӧзӧлгӧн: Алтын-Кӧлдиҥ јарадында, бистиҥ бойыстыҥ базабыста, ӱредӱчилер ле студенттер јакшынак амырап алар арга болот. Чаначылардыҥ базазында спорт сӱӱйтендер кӱӱнзеп тыштанат, онойдо ок мында факультеттер ортодо маргаандар ла байрамдар ӧдӧт.\nБистиҥ университетте бис јаҥыс ла бийик ӱредӱ берер эмес, онойдо ок тӧрӧлин сӱӱрге, јакшы кижи болорго таскададыс. Университетти божоткондор иштӱ болорына бис јаан ајару салып, кажы ла студентке болужын јетиредис.\nБистиҥ университеттиҥ эжиги слерге јаантайын ачык.\nБиске келип, слер керектӱ ле јилбилӱ ӱредӱ алып, јаан јолго чыгарыгар!\nтӱӱкилик билимдердиҥ кандидады, доцент


Адазыныҥ керегин улалтып… - altaicholmon\nШабалин аймактыҥ Кумалыр јуртынаҥ ыраак јокто јолдыҥ јанында уй саар ферма турат. Чуйдыҥ јолыла ары-бери ӧткӧн улус бу билелик кичӱ ферманы Идубалиндердиҥ фермазы деп билер. Бу јуукта Шабалин аймакла ишмекчи јол-јорыкла болуп, тургуза ӧйдӧ јаҥыс ла Шабалин аймакта эмес, је анайда ок текши республика ичинде магы чыккан фермага барып јӱрдис.\nОны тӧзӧгӧн кижи Василий Николаевич Идубалин. Ол былтыр оору-јоболдоҥ улам кенейте ле ак-јарыктаҥ јӱре берген. Эмди оныҥ баштап алган ижин эш-нӧкӧри, эки уулы, кызы ла кӱйӱзи улалтып апарат.\n2006 јылда бу ээлемди тӧзӧп тура, Василий Николаевич «јажыл» туризм, караван-парк аайынча база иштеерге сананган. Је качан ӧскӱрип турган уйларын саары башталарда, иш текшилей кӧндӱгерде, ӧскӧ ууламјыларга ӧй чек артпайтаны јарталган. Мынайып, Идубалиндердиҥ билези сӱттеҥир уйлар ӧскӱрип, иштеп алган сӱтти Чаргыдагы сарјусырзаводко табыштырып баштаган. Баштапкы саар уйлар 2007 јылда алылган эмтир.\nФерма сӱттеҥир уйлар ӧскӱрери аайынча программага 2012 јылда кирип, акча-манатла јӧмӧлтӧ-болуш алган. Ол акчага уйлар саайтан је ле деген двор тудулган. Анайда ок кредиттерге, субсидияларга керектӱ јазалдар, техника садып алылган.\nТургуза ӧйдӧ бу ээлем бастыра 260 тын уй-мал ӧскӱрет, олордоҥ 112-зи сӱттеҥир уйлар. Бӱгӱнги кӱнде саап турган уйлардыҥ тоозы 88. Ээлемде уй-малдаҥ ӧскӧ ӱч јӱске јуук тын јылкы мал бар. Олорды Казахстаннаҥ келген садучылар садып алгылайт.\nКачан да бу ээлем ижин 20 уйдаҥ баштаган эди. Озо баштап Ильинкада укту мал ӧскӱрер ээлемнеҥ бозулар алылган. Јылдаҥ јылга олордыҥ тоозы кӧптӧгӧн. Идубалиндердиҥ билези јажы јаандай берген уйларды этке табыштырат. Фермада бир ле уунда 68 уй саар арга бар. Кӱн туркунына мында 1200 литр сӱт саалат, тургуза ӧйдӧ бу тооны 1500 литрге јетирер деген амаду турат. Кӱнинде 18 литр сӱт саалып турган уй бар. Эм тургуза ол фермада эҥ кӧп сӱт берип турган уй болуп јат. Саалган сӱт Чаргыдагы сарју-сыр эдер заводко табыштырылат. Идубалиндер фермазын тӧзӧгӧнинеҥ ала бу заводло јуук колбуда иштейт. Олорго сӱттиҥ баазы да, заводло иштеп турган айалгалар да јарайт. Фермада бойыныҥ кичӱ лабораториязы бар. Уйларды сааган кийнинеҥ, саалган сӱт анда шиҥделет. Шиҥдейтен јазалды бойлоры садып алган. Эмди олордо саап алган сӱттиҥ чыҥдыйы бийиктеп эмезе јабызап турган ба деп билип алар арга бар.\nАдазыныҥ баштап алган керегин улалтып јаткан уулдардыҥ јааны ветеринар ӱредӱлӱ, оогожы экономистке ӱренет. Кызы Лилия Васильевна фермадагы ишле колбой оныҥ документ-чаазындарыла иштейт. Мал-ашка керектӱ азыралды бойлорыныҥ кӱчиле белетейдилер. Былтыр ӧлӧҥ коомой бӱткенинеҥ улам, азыралдыҥ јарымызын тууразынаҥ садып аларга келишкен эмтир. Олор кыш ӧйинде бойлорыныҥ «КамАЗ-ыла» Алтайский крайдыҥ Сетовка јуртынаҥ 20 тонна азырал сула экелгендер. Ол мал-ашка бир айга једер азырал болгон.\nЛилия Васильевнаныҥ айтканыла, адазы эзен болордо, администрациядаҥ да, јурт ээлемниҥ министерствозынаҥ да јӧмӧлтӧ-болуш јакшы јетирилген. Гранттар да, субсидиялар да болгон. Ӧткӧн јылда Василий Николаевич ак-јарыктаҥ кенейте јӱре берерде, јӧмӧлтӧ-болуш јок арткандар. Тургуза ӧйдӧ јӱк ле сӱтке субсидиялар алылат. Мыныҥ шылтагы неде дезе, ферманыҥ документ-чаазындары адазыныҥ адына јазалган болгон. Ол кижи јӱрӱмнеҥ јӱре берген кийнинеҥ, јаҥы ээлем тӧзӧӧргӧ келишкен. Некелтелер аайынча ээлемде кӧргӱзӱлер јок болзо, јӧмӧлтӧ эдилбейт. Кӧргӱзӱлер ээлем тӧзӧлгӧнинеҥ ала эки јыл ӧткӧн соҥында берилип јат. Эки јылдыҥ кӧргӱзӱлери алылат: экинчи јылдагызы баштапкы јылдыйынаҥ кӧп болор учурлу. Јурт ээлемниҥ республикан министерствозы Идубалиндердиҥ фермазыла колбулу айалганы јакшы билер, је некелтелер андый болгон учун, эм тургуза акча-манатла јӧмӧлтӧ-болуш јетирер арга јок. Је кандый бир јуундар ӧткӧндӧ, министерство до, аймактыҥ администрациязы да олорды јаантайын кычырат. Эки јыл ӧткӧн соҥында бу ээлемге болуш јетирилеринде алаҥзу јок.\nМында тӧрт уй саачы иштейт. Уй саар бастыра иш автоматиканыҥ болужыла эдилет. Фермада иш эртен тураныҥ алты саадында башталат. Бир канча кӱн кайра бу ээлем роторный чалгы садып алган. Эмди база бир трактор садып алар керек. Тургуза ӧйдӧ јӱк бойыныҥ ийде-кӱчине иженери артат. Андый да болзо, Василий Николаевич Идубалинниҥ балдары адазыныҥ баштап алган ижин оноҥ ары улалтар амадулу. Олорго јаҥыс ла су-кадык ла ачык јолдор кӱӱнзеери артат.


28.06.2017 - altaicholmon\nБисте ӧрттӧр јанынаҥ јаан чочыду јок\nАР-дыҥ Башчызы Александр Бердников кызалаҥ айалгалар болдыртпазы ла олордыҥ салтарын јоголторы, ӧрт-јеткер болбозын јеткилдеери јанынаҥ РФ-тыҥ Президентиниҥ СФО-догы чыдулу чыгартулу кижизиндеги ведомстволор ортодо камыстыҥ јуунында турушкан деп, республикан Башкаруныҥ сайты јетирет.\nМедјеткилдештиҥ чыҥдыйын кӧдӱрерге\nЭл Курултайдыҥ јонјӱрӱмдик јеткилдеш ле эл-јонныҥ су-кадыгын корыыры аайынча комитединиҥ јууны кичӱ изӱ айдыҥ 28-чи кӱнинде Чамал аймакта ӧдӧр.\n«Бис канаттарыс јайадыс!»\nКеендиктиҥ ле спорттыҥ «Бис канаттарыс јайадыс!» деген республикан парафестивали быјыл јаан изӱ айдыҥ 4-5 кӱндеринде Шабалин аймакта, Балдардыҥ ла билениҥ амыралтазыныҥ «Орленок» деген тӧс јеринде ӧдӧр.\nАлтын казып табарын јаратпай\nАлтын Кӧлдиҥ јанында алтын казар иштедерди токтодор суракла Турачак аймактыҥ эл-јоны Россияныҥ Президенти Владимир Путинге баштанган.


Алтайыныҥ чындык уулы болгон - altaicholmon\nАлтайыныҥ чындык уулы болгон\nБӱгӱн, кӱчӱрген айдыҥ 12-чи кӱнинде, бистиҥ кару најыбыстыҥ, Алтай јеристиҥ чындык уулыныҥ, Алтай Республиканыҥ государстволык ишчизи болгон Юрий Васильевич Антарадоновтыҥ 72 јажы толор эди.\nЮрий Васильевичтиҥ ады-чуузы алтай албатыныҥ, Алтай Республиканыҥ тӱӱкизинде јаркынду эзем болуп јажына артып калар. Башкараачы, кожо иштеп јӱрген јуук најы, кожо ӱренген нӧкӧр – канайда да алза, ол керегинде эске алыныштар кару ла јуук.\nЮрий Васильевич школдоҥ, студент ӧйинеҥ ала баштаачы, улусты бириктирип, башкарып, ичкери кӧрӱмдӱ керектер баштап ийер кылык-јаҥду болгон. Москвада ӱренип турала, ороонныҥ тӧс калазында ӱренип, иштеп турган алтайлардыҥ јерлежӱзин билгир башкарган. Областьтыҥ комсомолдорын обкомныҥ качызы болуп турган ӧйинде једимдӱ башкарып келген. Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы болуп турала, тергеениҥ башкарту ижинде учурлу ууламјыларды апарган тӧс улустыҥ тоозына кирген. Юрий Васильевичти јаҥыс ла алтай албатыныҥ эмес, је тергееде јуртаган ӧскӧ дӧ албатылардыҥ лидер-баштаачызы болгон деп айдарга јараар. Ол улусты угы аайынча башкалабай, бастыразын бириктирген. Кезик шӱӱлтелерле болзо, оныҥ баштаачы-башкараачы болгоны иштеп јӱрген јамызыла колбулу. Је текши сананза да, алза да, Юрий Васильевич кылык-јаҥыла, эткен керектериле, ич-кӧгӱс санаазыла баштаачы болуп бӱткени, болгоны јарт кӧрӱнип јат. Качан ол бистиҥ ортобыстаҥ сӱреен эрте јӱре берерде, алтай улус ортодо баштаачы-башкараачы иште соҥдош иле кӧрӱнген. Албатыныҥ, тергеениҥ јӱрӱминде бу солунталар база јарт кӧрӱне берген. Чике бойыстыҥ алтай сурактарыста кӧп соҥдоштор Юрий Васильевич башкаруныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызыныҥ јамызынаҥ јӱре берерде ле иле билдирген. Ол анчада ла 2014 јылда Алтай Республиканыҥ јааныныҥ талдаштарында јарт кӧрӱнген.\nБӱгӱнги кӱнде бистиҥ республикада Юрий Васильевич Антарадоновтый кемдӱ башкараачы јок болгоны санааркадат ла санандырат. Алтай албатыныҥ курч сурактары шӱӱжилер тужында оныҥ чокым шӱӱлтези, амадузы ла ичкери кӧрӱми јетпей јат.\nКижиниҥ, башкараачыныҥ, баштаачыныҥ личность-кебериниҥ чындык баалажы кыйалтазы јогынаҥ ӧйлӧр ӧткӧн соҥында ӧдӧт. Юрий Васильевичтиҥ кӱӱн-санаазын ла тӱп-шӱӱлтелерин бастыра улус јӧмӧгӧн деп база айдып болбозыс. Је текши ууламјыларда, курч сурактарда јӧмӧгӧндӧрдиҥ тоозы кӧп болгон. Айса болзо, кызу ла кӱч сурактарда ол бойы, ченемели ле билгири јаан башкараачы болуп тура, улустыҥ кӱӱн-табын угарга, олордыҥ тӱп-шӱӱлтелерин ајаруга аларга амадаганы мында учурын ойногон болор. Оныҥ да учун кӧп керектерде, иштерде чын јолдорды табатан аргалар талдалган. Бӱгӱнги кӱнниҥ политиктерине канча ла кире кӧп улустыҥ кӱӱн-санаазын, јербойыныҥ башкараачыларыныҥ кӱӱн-табын ајаруга алар, олорды угар дегенине база ӱренер керек. Юрий Васильевич канча јылдардыҥ туркунына республиканыҥ јааныныҥ ордынчызы болуп иштейле, башкаруныҥ кажы ла турчызыныҥ, кажы ла аймактыҥ јааныныҥ, кажы ла јурт јеезениҥ башкараачызыныҥ башка-башка сурактар аайынча шӱӱлтезин чокым билер болгон. Мында ӱредӱлик, су-кадыкты корыыры, јонјӱрӱмдик ле оноҥ до ӧскӧ ууламјылар бойыныҥ учурын ойнобогон.\nБӱгӱн ӧскӧ ӧйлӧр келди. Иштеер айалгалар ла иштеп турган улус база солунган. Иштеп койгон ченемели ас эмес, Кыдрашевтиҥ, Карамаевтиҥ, Чаптыновтыҥ, Ялбаковтыҥ, Антарадоновтыҥ кемине јетире ӧзӱп чыккадый јиит политиктер ле башкараачылар база кӧрӱнип келди. Олор бӱдӱреечи ле јасакберим јаҥдарда республикан ла аймак кеминде иштегилеп јат. Мында кем кандый политикалык партияга кирип турганы јаан учурын ойнобойт. Учурлузы – бу улустыҥ билгири бийик болгоны, иштенип билетени, бойыныҥ алдына јаан амадулар тургузып, бу амадуларды јӱрӱмде бӱдӱрер аргалу болотоны. Оноҥ – албатызы, тергеези алдында бойыныҥ ижи учун каруулу болотоны. Бу айдылганы ончозы Юрий Васильевич Антарадоновтыҥ кылык-јаҥына, кеберине сӱрекей келижип јат. Оныҥ кижилик ле башкараачы кылык-јаҥы чике мындый болгон. Кажы ла кижиде бойыныҥ јастыралары да, јастырыштары да бар. Онызы јогынаҥ кижи канайда јӱретен эди. Је оок-тобырда јастырып, јаан учурлу сурактарда чын тӱп-шӱӱлтелер ле талдаштар эдип билгени Юрий Васильевичтиҥ сӱр-кеберине, иштеген ижине, ӧткӧн јолына, баалу-чуулу ченемелине чындык баалаш берет. Сӱрекей иштеҥкей, најылык кылык-јаҥду, кара сагыш јок, бойына некелтези јаан кижи, башкараачы, најы болгон деп чындык эземи алтай албатыныҥ санаазында, Туулу Алтайыстыҥ тӱӱкизинде артып калар.\nЮрий Васильевич Антарадоновты бис качан да ундыбай јӱредис, јӱрерис.\nНајы-нӧкӧрлӧриниҥ адынаҥ Г. Сумин


27.10.2017 - altaicholmon\nАкция «Литературный рейс», посвященный 95-летию газеты\nАллея к 95-летию газеты\n«Чорос-Гуркин, Ван Гог јергелей турат…»\nӰлӱрген айдыҥ 23-чи кӱнинде Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ лауреаттарыныҥ јайаандык туштажу-эҥири кӧдӱриҥилӱ, байрамдык айалгада ӧтти.\n«Ырыс экелип, келзеҥ балам…»\nБала—јӱрӱмниҥ учуры, кижиниҥ ырызы—балада… Бу сӧстӧрди канча ла кире укканыс, угадыс та. Кижиниҥ кем болгонынаҥ, кандый укту болгонынаҥ, канайда јатканынаҥ камааны јогынаҥ баланыҥ учуры эҥ ле баштапкы јерде туруп јат. Балага учурлалган чӱм-јаҥдар сӱреен кӧп. «Баланыҥ једими—эне-адазыныҥ једими», «Бала—эне-адазыныҥ оморкодузы»—деп айдыжадылар. Jурт јаҥы ла тӧзӧлӧрдӧ, јурт туткан балдарын алкаарга келген тӧрӧӧн-тууган улус элдеҥ ле озо\nБюджетке эдилетен кубулталар кӧрӱлген\nАлтай Республиканыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели Александр Бердников тергеениҥ Башкарузыныҥ ээчиде јуунын ӧткӱрген. Jуунда кӧрӱлген тӧс сурактардыҥ бирӱзи тергеениҥ 2017 јылга бюджедине кубулталар кийдирери керегинде болгон. Бюджетке кийдирер деп темдектелген кубулталар керегинде јетирӱни АР-дыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы, акча-манат аайынча министр Ольга Завьялова эткен. Оныҥ јартаганыла, кирелтелердиҥ текши кемин 290,052 миллион салковойго кубултып јатканы федерал бюджеттеҥ 2017\nАлтай Республиканыҥ иште кенеген улузына бу јуукта Lada Granta деген јап-јаҥы автомобильдердиҥ тӱлкӱӱрлери табыштырылган.\nТемир акчаларды табыштырыгар\nРоссияныҥ банкы јербойында иштеп турган банктарла кожо ӱлӱрген айдыҥ 26-чы кӱнинеҥ ала улустаҥ темир акчаларды алатан кӱндер ӧткӱрет. Оныҥ амадузы—темир акчаларды акчаныҥ эбирижине тартып алары.\n«Россияныҥ Тӱндӱги» деген форумда турушкан\nӰлӱрген айдыҥ 24-28 кӱндеринде Красноярскта Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ас тоолу албатыларыныҥ јашӧскӱриминиҥ «Россияныҥ Тӱндӱги» деген форумы ӧтти.


Эл Ойын келер јылга кӧчӱрилген - altaicholmon\nАР-дыҥ башчызы Олег Хорохордин тергеениҥ јеринде коронавирус оору таркабазын јеткилдеери аайынча оперативный штабтыҥ јуунын ӧткӱрген.\nБашчыныҥ јуунда айтканыла, коронавирусла оорып турган улус бистиҥ тергееде кажы ла кӱн илезине чыгарылып турган, лабораторный шиҥжӱлер улайынча ӧткӱрилет, карантиндеги кӧп тоолу улус медишчилердиҥ ширтӱзинде.\nТергеениҥ баш санитарный врачы Леонид Щучинов бистиҥ тергеениҥ јериндӧӧн кирип јаткан улустыҥ су-кадыгыныҥ айалгазы шиҥделет, олор самоизоляцияда болор учурлу деген документ табыштырылат, тискинчилерле јартамалду иш ӧткӱрилет деп айткан. Кӧп улус болуп турган ла кӧп квартираларлу туралардыҥ јанында јерлерде дезинфекция ӧткӱрилет. Бистиҥ тергеениҥ јериндӧӧн кирип јаткан улус ортодо тестирование ӧткӱрип турганы, улус самоизоляцияныҥ ээжилерин канайда бӱдӱрип јатканын шиҥжӱде тутканы коронавирус деген оору таркабазын јеткилдеерине јарамыкту камаанын јетирет деп, баш санитарный врач темдектеген. Ӧрӧ адалган иштер мынаҥ да ары улалар.\nАР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министри Сергей Коваленко медишчилер пандемияла тартыжары јанынаҥ кандый иштер ӧткӱрип турганы керегинде јетирӱ эткен.\nТергеениҥ башкараачызы Олег Хорохордин коронавирустаҥ улам ороондо кӧп албаты-јон јуулатан кандый ла керек-јарактар ӧткӱрери удурумга чек токтодылганы керегинде айдып, алтай албатыныҥ тергеелер ортодогы Эл Ойын байрамы ла ӧскӧ дӧ јаан керек-јарактар келер ӧйгӧ кӧчӱрилип јатканы керегинде јарлаган.\n«Быјылгы Эл Ойында кайда да 15 муҥ кире кижи туружары темдектелип турган болгон. Бис улустыҥ су-кадыгына ла јӱрӱмине јеткер болбозын јеткилдеер учурлу. Оныҥ да учун Эл Ойынды келер јылда, Алтай Республиканыҥ 30 јылдыгы темдектелер јылда кыйалта јогынаҥ ӧткӱрерис» — деп, республиканыҥ башкараачызы айткан.\nОлег Хорохординниҥ јуунда темдектегениле, јербойында кирелендириштерди астадары јӱк ле Роспотребшиҥжӱниҥ шӱӱлте-јӧби аайынча ӧдӧр.


Ада-энеме сӧс - altaicholmon\nТӱн ӧҥӧлӧп, араайынаҥ кирген сайын, караҥуй јерди там ла бийлеп, јердиҥ ӱстинде не-немелер бу караҥуйда кайылып, телекей ӱстине јӱк ле сомдорын артырып, бастыра бойлоры ич-кӧксине шиҥе бергендий тургылайт. Тӱн кирген соҥында Алтайдыҥ ӱсти кенетейин кайкамчылу куулгазынга алдыртып, сӱмелӱ имдешкен јылдыстарлу учы-тӱби јок теҥериниҥ каандыгын јайа салып, јердиҥ ӱстинде кандый да саҥ башка јажытту телекей тура бергендий.\nТелекейди бийлеген кайкамчылу куулгазынныҥ јажыттарына кайкап, јӱрӱмниҥ кажы ла кӱнине сӱӱнип, чыккан кӱнниҥ чокторыныҥ јылузына јажып, јаҥы ла јайылган чечектиҥ кыймыгын сезип, Алтайыстыҥ эзинин бастыра кӧгӱсле тынып, јӱзӱн-јӱӱр аҥ-куштыҥ ӱндерин танып, алтай тилимниҥ байлыгыла, ээлгириле оморкоп јӱргеним учун эне-адамга јаантайын быйанду јӱредим.\nАдам — Николай Белекович Торбогошев, кыпчак сӧӧктӱ, Экинур ла јуртта чыккан-ӧскӧн. Энем — Екатерина Николаевна, Кара-Суу јурттыҥ, иркит сӧӧктӱ. Энези Модоровтордыҥ угынаҥ. Адам Јурт ээлемниҥ механизациязыныҥ Бийсктеги техникумын ӱренип божоткон. Ӱредӱни божодып, Кӧзӱл јуртта механик болуп иштеген, оноҥ ары бу ла ишти тӧрӧл Экинур јуртында бӱдӱрген, кийнинде парторганизацияныҥ качызы болгон. Бир кичинек ӧйгӧ Моты-Оозы јуртта парторг то болуп иштеген. Је су-кадыгыныҥ айалгаларынаҥ улам ондо ижин токтодып, пенсияга чыгарга јеткенче тӧрӧл јуртыныҥ школында кӧлӱкле маҥтадып ӱредер ӱредӱчи болуп иштеген. Энем дезе кӧп лӧ саба эпши улус чылап ок, јаантайын балдарыныҥ јанында, бисти кичееп, јуртын тудуп јӱрген. Ол ок ӧйдӧ канча јылдарга уй саачы болуп узак иштеген.\nЭне-адам… Олорды кӧрзӧ, кылык-јаҥы чек ле эки башка улус. Энем тӧп, кӧп сӧс айдарын сӱӱбес, адам дезе кокырчы, кандый бир немени чикезинче айтпай, бултаарта куучындап отурар, энемниҥ арбанганыла, «улустыҥ ачынарын да, ачынбазын да оҥдобос» кижи.\nАдам биледе аҥылу кижи. Мындый адалу болуп ӧскӧним, байла, ӧрӧ турган Јайаанныҥ алкыжы деп сананадым. Ол бисти јанында јӱрген улуска чындык, јалакай болорына, айландыра ар-бӱткенниҥ јаражын кӧрӱп-оҥдоп јӱрерине јаантайын ӱредетен. Кышкыда бисти ончобысты ээчидип, кырдаҥ чанакту јыҥыладып апарып туратан. Бой-бойыстыҥ кийнистеҥ тудуныжып, Экинурдыҥ салкынына соктыртып, кырды тӧмӧн куштардый шуҥуп учуп туратанысты бис јуулышкан тужыста эске аладыс.\nЈайгыда ӧлӧҥ ижинде адам кажы ла чечекти танып, аттарын биске айдып турар. Кандый бир чечектеҥ эмезе ӧлӧҥнӧҥ јула тартып ийеле, кандый да јараш јытту, амтамду чай тӱрген азып ийетен. Адамныҥ ол туштагы куучындаган куучындары кӧксиме шиҥип калгандый, јаантайын эске алып, эмди бойымныҥ да балдарыма куучындап јӱредим: «Озодо, каргандардыҥ куучыныла болзо, эки уулчак јуртаган. Бирӱзи ак санаалу, барып јада, чечектердиҥ бажын сыймай тудуп браадар. Бирӱзи кара сагышту, чечектердиҥ, ӧлӧҥдӧрдиҥ баштарын колдорыла сый согуп јӱрер. Кызалаҥду ӧй келерде, ак санаалу уулчакка Алтайы тӧжин ачып, бар-јогын јайа салган, кара сагышту уулчактаҥ тӧжин јаба тудуп ийген. Ак санаалу уулчакты Алтайы ол јылдарда бир де аштатпаган, кара сагыштузы торолоп ӧлгӧн».\nЭне-адамда бис јети бала болгоныс. Бир энениҥ канадыныҥ алдында да ӧзӱп, бир адага да эркелеткен болзобыс, је јети бала јети башка: тыш бӱдӱмис те, кылыгыс та, салымыс та башка. Алдында, бис јаш тужыста, ажанар ӧйинде энем ончобысты кӧзиле јоктоп, «кемигер јок?» деп, тӱрген ле тоолой согуп ийетен. Кемибиске-кемибиске баштанар тушта балдардыҥ ады ончо тоолой адала беретен: «Байрым, Марина, Ирина…», оноҥ «о, кӧдӧк лӧ» деп айда салып, каткырар. Ойын бажында согужып-керижип алганыста, энебиске арбадып, толук сайын кӧстиҥ јажын сыгып отуратаныс. Эмди сананзам, энемнеҥ арбанышты ончозынаҥ кӧп мен ле јиген болорым, нениҥ учун дезе кылыгымла мен балдардаҥ эҥ јыжынчак, оборымла да эјелеримнеҥ јаан, кӱчимле де олорды ала согуп ийетем.\nЭнем бир канча ӧйгӧ уй саачы болуп иштеген. Таҥла ишке барып јатса, мен албаданып, энемди ээчип баратам. Таҥ эрте уйкунаҥ ойгонып турган ар-бӱткенниҥ ӱнин уккан болзогор! Энема-ай, јаражын, солунын. «Бат-падым, бат-падым» – бу кандый куштыҥ ӱни билериҥ бе?» – деп, энем сураганда, тымыкта угулган куштыҥ ӱнине тыҥдаланып, солун куштыҥ ӱнин таныырга чырмайатам. Онойып мен јаштаҥ ала куштардыҥ ӱндерин танып ӱренгем. Теҥериниҥ текези деп куш керегинде кеп-куучынды энемнеҥ сонуркап угатан эдис: «Теҥериниҥ текези јаантайын комудап јӱрер куш. «Талтардыҥ балдары таарга толтыра, бӧднӧниҥ балдары бӧрӱкке толтыра, менде јылдыҥ ла бир, јылдыҥ ла бир. Мындый јӱрӱм меге не керек? Ӧлӧдим-ӧлӧдим!» – деп, јерге тӧмӧн шуҥыыр, јерге јетпей јадып, «јок, меге јӱрӱм керек, меге кӱч керек, балам керек» – деп, ойто теҥери ӧрӧ учуп чыгар». Бу кушты кийнинде Оро јуртта иштеп турала, јуугынаҥ кӧргӧн эдим.\nЭнем айылда јок болгондо, бистеҥ болгой, адам да кунуга беретен, айылдыҥ ичинде оҥду отурып болбой, баскындап ла турар. Айылдыҥ ичи кандый да ээн, соок боло берген чилеп, энемниҥ јылузына јанында мыркылдап јадатан ак кискебис те энемди јоктоп тургандый, ачу маарап, кижиниҥ кийнинеҥ ээчип, базып јӱретен.\nЭне, бис Слерге канча кире уйку јок тӱндер, јӱрегерге сыс, калас ижеништер экелгенисти айтпаза торт. «Кичинек балдар – кичинек уур-кӱчтер, јаан балдар – јаан уур-кӱчтер» деп, тегиндӱ айдылбаган. Балдар канча ла кире јааназа, ончо ло кире санааркаштар кӧптӧп јат. Уйуктап јаткан оогош бистиҥ јуурканысты јабып, оорып калганыста орыныстыҥ јанынаҥ ырабайтан энебис јаанап та калган тужыста кажыбыс ла учун санааркап, уйку јок тӱндер ӧткӱрип турганын јӱк ле ӧйлӧр кӧрӱп, јӱрӱм кемјип, араайынаҥ јаныстаҥ ӧдӱп ле брааткылаар.\nӦйлӧр… Јылдар… Бу сӧстӧр бис сеспес аразынаҥ эне-адамныҥ чачтарын агартып, јӱстерин чырыштарла кыралап салтыр. Эмди кӧрӧр болзо, экӱ биригип, јурт тӧзӧгӧнинеҥ бери бежен јыл ӧдӱп калтыр. Бойыма да јаш кожулып, билдирбезинеҥ јажым јаанап та турган болзо, је ада-энем эзен јӱргенине сӱӱнип, Јайаанга јаантайын быйанду јӱредим.


11.09.2017 - altaicholmon\nПенсиялар бийиктеер дежет\nРоссияныҥ Пенсиялар аайынча фондыныҥ башкараачызы Антон Дроздов ороонныҥ пенсионерлериниҥ пенсиязыныҥ кемин јадын-јӱрӱм јӱрерине керектӱ акчаныҥ эҥ јабыс кемине јетирерине федерал бюджеттеҥ канча кире акча чыгарыларын чокымдап јартады.\nJылдыҥ эҥ артык экономисттери\n«2017 јылдыҥ эҥ артык экономисти» деген конкурс Туулу Алтайдыҥ экономический службазыныҥ 95-чи јылдыгына учурлалган.\nСервистиҥ чыҥдыйы бийиктеер\nАлтай Республикада ла Алтай крайда јолдордыҥ кырында турган магазиндердиҥ, киосктордыҥ, заправкалардыҥ ла ӧскӧзиниҥ де айалгазын шиҥдеп-кӧрӧри аайынча элбек иштер ӧткӱрилген.\nСыгын айдыҥ 11-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ ээчиде эмес јууны ӧтти. Оны Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ баштапкы ордынчызы Н. Екеева башкарып ӧткӱрген.


Кӧбизине бажыҥ да айлана бергедий… | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nКӧбизине бажыҥ да айлана бергедий…\nКӧчкӱн албатылардыҥ национальный кеп-кийими олордыҥ материальный культуразыныҥ бӧлӱги болуп јат. Оныҥ да учун Кыргыз јеринде ӧткӧн Кӧчкӱн албатылардыҥ III телекейлик ойындарыныҥ культуралык программазында «Этномода» деп адалган керек-јарак база ӧткӱрилген. Анда башка-башка ороондордоҥ келген дизайнерлер јаҥжыккан национальный костюмдарыныҥ коллекцияларын кӧргӱскен. Анайда ок кеп-кийимниҥ кӧрӱ-јарымказы база ӧткӧн.\nИссык-Кульдыҥ јарадында турган «Nomad» деп адалган амфитеатрда канча эҥирлер туркунына «Вселенная кочевников» деген этнокультурный фестиваль ӧткӧн. Мындый албатылар ортодогы фестиваль бу Ойындарда баштапкы катап болды. Анда Великобританиядаҥ, Азербайджаннаҥ, Венгриядаҥ, Германиядаҥ, Индиядаҥ, Казахстаннаҥ, Кувейттеҥ, Монголиядаҥ, Бириктирилген Араб Эмираттардаҥ, Сальвадордоҥ, Эквадордоҥ, Доминикан Республикадаҥ, Тогодоҥ, Колумбиядаҥ, Американыҥ Бириктирилген Штаттарынаҥ, Туркменистаннаҥ, Турциядаҥ, Узбекистаннаҥ, Япониядаҥ, Россиядаҥ (Алтай Республика, Алтайский край, Башкортостан, Калмыкия, Удмуртия, Саха-Якутия, Тува, Шория), Камеруннаҥ, Индонезиядаҥ, Ботсванадаҥ, Сьерр Леонноҥ, Таджикистаннаҥ, Либериядаҥ, Тӱштӱк Кореядаҥ келген культуралык делегациялар турушкан. Бу ла амфитеатрда кажы ла эҥир культуралык программалар ӧткӧн. Олор башка-башка адалган болгон. Темдектезе, бирӱзине «Чӧлдиҥ салкыныныҥ кожоҥы» деп ат берилген эди.\nБу фестивальда ӧскӧ ороондордыҥ культураларыныҥ 350-неҥ кӧп ишчизи туружып, «Этнохит», «Этнобије», «Этнобазар», «Этнотура», кайлаар кеендик ууламјылар аайынча программаларын кӧргӱскен.\nЭтнокультуралык фестивальдыҥ ачылтазы ӧткӧн кӱнде сценага јерлежис Валентина Саксаеваныҥ «Зов предков» деп адалган коллекциязы кӧргӱзилген. Пазырыктыҥ культуразына тайанып, кийистеҥ белетелген кеп-кийимдерди кӧрӧӧчилер изӱ колчабыжула уткыганын темдектеер керек. Бу национальный кеп-кийимдерди кийген модель кыстар ары-бери базып турарда, база бир јайалталу јерлежис Ирина Кензина кайлаган. Тургуза ӧйдӧ ол Кыргыз јеринде јадып, иштеп турган эмтир. Ойындарга јерлештери келип јатканын уккан бойы сӱӱнип, јӧмӧгӧн. Ол бойы Алтай Республикадаҥ деп таҥынаҥ база культурный программаларда турушкан. Бу ла кӱнде Эквадордыҥ, Тӱштӱк Кореяныҥ, Монголияныҥ, Бириктирилген Араб Эмираттардыҥ, Германияныҥ, Якутияныҥ артисттериниҥ сӱрекей солун ойын-концерти болгон. Карындаштык тува калыктыҥ модельерлериниҥ сӱрлӱ кеп-кийими база кӧргӱзилген. Кажы ла кӱн ӧткӧн культуралык программаларда Алтай Республикадаҥ «Алтайдыҥ кайчылары» деген ӧмӧлик, Москвада иштеп турган јерлежис Чейнеш Байтушкина база турушканын темдектеер керек.\nБу Ойындар кӧчкӱн албатылардыҥ чактар тӱбинеҥ чеберлеп алган јаҥжыгуларын, культуразын кӧргӱзер амадула ӧткӧн. Оныҥ да учун албаты эдимдерине база ајару эдилген. Башка-башка талалардаҥ келген албаты устары эткен эдимдерин кӧрӱ-јарымкага чыгарган. Бистиҥ јарлу јерлежис Аржан Кухаев анда база турушкан.\nБу кӧрӱ-јарымка Кырчын деген ӧзӧктӧ ӧткӧн. Анда тургузылган кийис айылдардыҥ, јуулган албатыныҥ тоозы сӱрекей кӧп болгонын мынаҥ озо бичиген эдим. Ого барып, акыр, јерлештериске туштаар эмезим бе деп база баскам ла. Учы-учында арыган-чылаган барып јатсам, таныш чырай кӧрӱнген. Јаба једеле, лаптап кӧрӧр болзо, Чейнеш Байтушкина эмтир. Ол бери бойы таҥынаҥ келген болтыр. Јайаан кижи мындый фестивальдарда туружып, ченемел, јаҥы кӧрӱм, сезимдер алып турган болор. Чейнеш ыраак јокто Аржан эдимдерин салып алган туру деген. Анайып, Аржанга ла оныҥ эш-нӧкӧрине јолыгып турбай. Јарлу устыҥ айтканыла болзо, оныҥ эдимдериле јилбиркеп турган улустыҥ тоозы кӧп. Је кыргызтар кандый бир эдимди садып аларга меҥдебейт. Куучындажып турганча, јерлежистиҥ јазаган ээрин ајыктап тургандардыҥ тоозы кӧптӧй берген. Јанар алдында Аржанга јолыгып, «Саду кандый болды?» деп сураарымда, «Кӧп саба туура јердеҥ келген улус алган» деген каруу јандырган.\nБу этнобазар-јарымкада он бир ороонноҥ 500-ке јуук садучы турушкан. Анда јаҥыс не јок деериҥ! Кийистеҥ белетелген эдимдер, јӱзӱн-башка сувенирлер, кеп-кийимдер, бӧрӱктер, аттыҥ јепселдери ле оноҥ до ӧскӧзи. Олор сӱрекей кӧп болгонынаҥ бажыҥ да айлана бергедий.\nКырчын ӧзӧктӧ ӧткӧн керек-јарактардыҥ јабылтазында театрализованный кӧргӱзӱ болгон. Анда африкан ороондордоҥ келген айылчылардыҥ бијезинеҥ ала Японияныҥ барабан согоочыларыныҥ ойынына јетире бастыра ла кӧргӱзилген.\nӦткӧн керек-јарактарда јеҥӱлӱ јерлер алгандарга сый-акча база табыштырылган. Башка-башка конкурстарда јеҥӱ алган баштапкы ӱч јер учун 100 муҥ, 70 муҥ ла 50 муҥ сомноҥ берилген.\nКӧчкӱн албатылардыҥ III телекейлик ойындарыныҥ кӧдӱриҥилӱ јабылтазы Чолпан-Ата каланыҥ ипподромында база бийик кеминде ӧткӧн.\nМынайып, кыргызтар баштап алган керегин једимдӱ апарган деп айдарга јараар. Кайда да кандый да једикпестер чыга берип турбай. Темдектезе, журналисттерди ол ло Кырчын ӧзӧккӧ экелип, эҥирдиҥ 17:00 саадында автобустар бу ла јердеҥ атанар дежер. Темдектелген ӧйдӧ ол јерге једип келер болзо, автобустардыҥ бирӱзи де јок болуп калар. Оноҥ кайда да јарым-бир саат кире ӧйдӧҥ келгилеп баштаар. Мынызы Европаныҥ пунктуальный журналисттерине чек јарабас. Је ол кире једикпестерди ајаруга албаза, Ойындар бийик кеминде ӧткӧн деп айдарга јараар.\nЈанар алдында Бишкекте јадып турган алтайлар республикабыстыҥ делегациязын ашканага кычырган. Анда јӱрген јерлежис Наталья Токованыҥ нӧкӧрлӧриниҥ «Алтай» деген ашканазына барып, кыргыз албатыныҥ аш-курсагын амзаганыс. Наталья Токованыҥ эрчимин, алтай албаты-јоны учун оорып јӱргенин темдектебес арга јок. Бу кижи республикабыстыҥ делегациязыныҥ тоозында ачылтаныҥ парадында да турушкан. Ойындар ӧйинде јерлештериниҥ чыга берип турган сурактарын аайлаарына болушкан.\nЈанар алдында байа автобусла келген он алты кижидеҥ алты ла кижи артканы јарталган. Арткан улус бойлоры јанып ийген эмтир. Казахстанныҥ гран-кыйузын кечип барзас, бисти экелген тискинчи сакып турды. Бу учуралда ол «Соболь» кӧлӱктӱ келген. «Ситроенге» кӧрӧ, ол кыска да, јымжак та эмтир. Келип јатканча, байагы «Ситроен» ӱрелген, Ӱч Арал деген јерде «Соболь» кӧлӱгис ӱрелип баштаган. Анайып, ӱрелип туруп келгенис.\nКыргыз јерине јетире ары-бери јол-јорыгыс јарым айга улала берген. Јолой кӧлӱктер ӱрелгени, јаҥы јерлер, Улу кӧчкӱндердиҥ Ойындарын кӧргӧниске кӧрӧ, не де эмес. Кажы ла јол-јорыктаҥ кандый да кӱӱн-санаалу јанадыҥ. Јол-јорыкка атанарыста, бисле кожо Кӱпчегеннеҥ јарлу ус Серемей Кунанаков ло јурттыҥ јааны болуп иштеген Владимир Мандаев бу ок јурттыҥ эки уулыла кожо таҥынаҥ кӧлӱктӱ барган. Олор бу Ойындарды кӧрӧр амадула, јерлештерин јӧмӧӧргӧ болуп, бойлорыныҥ ла арга-кӱчиле барганын темдектеер керек. Анчада ла Серемей Кунанаковты аҥылаар кӱӱним бар. Бу кижи ээрлер јазап, јииттерди ӱредет. Бойыныҥ ӧйинде Америкага да барып, андагы ковбойлор ээрлерди канайда јазап турганыла танышкан. Бу учуралда бойыныҥ «Лексузына» јерлештерин отургызып, мындый јол-јорыкка барып келген. Алтай эр андый болор керек деп айдып салары артат.\nБаза бир темдектеерге сананган неме – ол Алтай Республиканыҥ делегациязыныҥ бу јол-јорыкка башка-башка эп-аргаларла барганы. Кемизи де самолетло, кемизи де автобусла барган. Мындый Ойындарга бир ле транспортту, бирлик кӱӱн-санаалу, јеҥӱлерге јӱткимелдӱ барган соҥында, турулталар да јакшы болор эди деп сананадым. Республиканыҥ делегациязын башкарып апарган АР-дыҥ физический культура ла спорт аайынча комитединиҥ председатели Заури Казакпаев јерлештерин база кичееген ле. Јол-јорыкка чыгарылган акча кеп-кийимдер кӧктӧдӧрине ле оогош автобус јалдаарына ла ӧй болуп калды ошкош. Мындый јаан керек-јарактарга делегация аткарарыла колбулу сурактарга аҥылу ајаруны республиканыҥ јаандары этпей турза, не де болбос. Качан бирде ӧзӧрис пе деген санааларга алдыртарыҥ…\n« Јодроныҥ школына – 60 јаш\nЛетная погода »