«Колыҥа амыр бербе» | «Каруулчы шибеени» ӱренери\nКаруулчы шибее (ӱренетен чыгарма) | Сыгын ай 2020\nКЫЧЫРАР абуа австралий жестовый адангме адья азербайджан азербайджан (кириллица) аймара акха албан алтай алтыгынемец алур американ жестовый ами амхар английский ангол жестовый антанкарана араб аргентин жестовый армян армян (кӱнбадыш) ассам аукан африкаанс ачоли баск басса (Камерун) батак (каро) батак (сималунгун) батак (тоба) бауле башкир белиз креол бенгал биак бикол бислама болгар боливий жестовый бразил жестовый британ жестовый булу ваиунаики вален валлий валлийский варай везу венгер венгер жестовый венда венесуэл жестовый вьетнам га гаитян креол ган гарифуна гваделупский креольский гватемал жестовый гвианский креольский гереро гитонга гокана гондурас жестовый грек грек жестовый гренланд грузин гуарани гуджарати дамара дат деху дигор дуала замбий жестовый занде зимбабвий жестовый зулу ибан ибанаг ибинда иврит игбо игеде идома илокан индий жестовый индонезий индонезий жестовый исланд исоко испан испан жестовый итальян итальян жестовый ишан йоруба йулу кабре кабувердьяну казах казах (араб шрифт) кана каннада каонде карен (сго) каталан качиквел качин квангали квебек жестовый кекчи кений жестовый кечуа (Анкаш) кечуа (Аякучо) кечуа (Боливия) кечуа (Имбабура) кечуа (Куско) кечуа (Чимборасо) кикамба киконго кикуйю килари килуба кимбунду кинамванга кинанде киньяруанда кипенде кирибати кирунди киси кисонге китайский (кантонский, упрощенный) китуба киче колумбий жестовый конго конкани (латиница) корей корей жестовый коса костарикан жестовый крио куаньяма кубин жестовый курд курманджи курд курманджи (Кавказ) курд курманджи (кириллица) кхмер кыдат (кантон) кыдат (миньнань, Тайвань) кыдат (јаҥжыккан) кыдат (јеҥилтилген) кыдат жестовый кыргыз кьянгонде лаос латыш лаху лендже лингала литва лози лоло ломби лувале луганда лунда луо маврикий креол майя македон макуа макуа-меетто малави жестовый малагаси малагаси жестовый малай малаялам мальта мам мамбуе-лунгу маньява мапуче маратхи маршалл масатек (Уаутла) маши мбунда мегрел мексикан жестовый мизо михе миштек (Герреро) мозамбик жестовый монгол море моту мьянма навахо науатль (Герреро) науатль (Хуастека) науатль (тӧс) науатль (тӱндӱк Пуэбла) нгангуела нгаубере ндау ндебеле ндебеле (Зимбабве) ндонга немец немец жестовый неосоломоник непал нзема ниас нигерийский жестовый нидерланд никарагуан жестовый ниуэ норвег нсенга ньюнгве ньянджа ньянека окпе олуконзо оромо орус орус жестовый осетин отетела палау панам жестовый пангасинан панджаби папьяменто (Кюрасао) парагвай жестовый перс перуан жестовый пиджин (Западная Африка) поляк поляк жестовый понапе португал португал (Португалия) португал жестовый раротонга ронга румын румын жестовый руньянкоре руторо руунд сальвадор жестовый самоан сангир санго сапотек (истмус) сарамакка свати себуан сейшел креол сена сепеди сепулана серб серб (латиница) сесото (Лесото) сесото (Южно-Африканская Республика) сетсвана сидама сингал словак словак жестовый словен сонгомено сранан-тонго суахили суахили (Конго) сундан табва тагал таджик таити тай тай жестовый тайван жестовый тальян тамил тамильский (разговорный, латиница) тандруй тараскан татар тви теве телугу тетум (Дили) тив тиграй тлапанек ток-писин тонганский тотонак тохолабал трук тсонга тувалу тумбука турк туркмен тӱштӱк африкан жестовый тӱштӱк увеа узбек узбек (латиница) уйгур (араб шрифт) уйгур (кириллица) украин умбунду урду урхобо фанти фиджи филиппин жестовый фин фин жестовый фон француз француз жестовый хаву хауса хилигайнон хинди хири-моту хмонг (белые) хорват хорват жестовый хунсрюк цельталь цоциль цыган (Македония) цыган (Македония) кириллица цыган (тӱштӱк Греция) цыганский (Сербия) чабакано чангана (Мозамбик) чех чех жестовый чибемба чига чили жестовый чилуба чин (хака) читонга читонга (Зимбабве) читонга (Малави) чичева чияо чокве чоль чопи чуабо чуваш швед швед жестовый шитсва шона эве эдо эквадор жестовый эстон эфик яван яп јопон јопон жестовый\n37 ӰРЕНЕТЕН ЈӦРМӦЛ\n«Колыҥа амыр бербе»\n«Ӱренди эртен тура отургызып, эҥирге јетире колыҥа амыр бербе» (ЭККЛ. 11:6).\n68 КОЖОҤ Каандыктыҥ ӱрендерин отургызадыс\n1, 2. Экклезиаст 11:6-дагы сӧстӧрдӧ Каандык керегинде сӱӱнчилӱ јарла кандый колбу бар?\nКЕЗИК ороондордо улус сӱӱнчилӱ јарды јакшы угат. А кезиктеринде Кудай ол кем ле Агару Бичикте не айдылып калганыла тыҥ ла јилбиркебей јат. Је слердиҥ јерде сӱӱнчилӱ јарды улус канайып угат? Улус канайып та угуп турган болзо, Иегова бу иш божоп калды деп айтпаганча, бисти јарлазын деп кӱӱнзеп јат.\n2 Иегованыҥ тургузып салган ӧйинде јарлаар иш токтоп калар, «ол тушта чак тӱгенер» (Матф. 24:14, 36). Бу ӧйди сакып тура, биске «колыҥа амыр бербе» * деп сӧстӧрди канайып бӱдӱрер керек? (Экклезиаст 11:6 кычырыгар *.)\n3. Бу јӧрмӧлдӧ бис нени шӱӱжерис?\n3 Ӧткӧн јӧрмӧлдӧ биске јакшы «улус тудаачылар» болорго не болужар деп шӱӱшкенис (Матф. 4:19). А бу јӧрмӧлдӧ кандый да кӱчтерге кӧрбӧй, јарлаарга шӱӱп алганысты тыҥыдарга биске не болужарын шӱӱжип ийерис. Анайда ок биске нениҥ учун: 1) эҥ учурлу ишти ундыбас керек; 2) чыдамкай болор керек ле 3) бӱдӱмјибисти нениҥ учун тыҥыдар керек деп билип аларыс.\nЭҤ УЧУРЛУ ИШТИ УНДЫБАГАР\n4. Иегованыҥ берген јакылтазын баштапкы јерге тургузар керек деп, биске нениҥ учун ундыбас керек?\n4 Иисус калганчы кӱндерде јӱрӱмниҥ айалгазы кандый болорын озолондыра айдып салган. Болотон айалга оныҥ ӱренчиктерин јарлаар иштеҥ туура апарар деп, ол билген. Оныҥ учун олорго: «Ойгу болыгар» — деп айткан (Матф. 24:42). Нойдыҥ јарын алынарга, улуска чаптыгын јетирген керектер биске де чаптыгын јетирердеҥ айабас (Матф. 24:37—39; 2 Петр 2:5). Оныҥ учун биске Иегованыҥ берген јакылтазын баштапкы јерге тургузар керек деп, ундыбас керек.\n5. Јарлаар иштиҥ таркадыларын Апостолдордыҥ ижи 1:6—8 канайып кӧргӱзет?\n5 Биске анчада ла бӱгӱн Каандык керегинде сӱӱнчилӱ јарды јарлаар керек. Иисустыҥ судурлаганыла, ол божоп калза, христиандар јарлаар ишти улалтып, оноҥ кӧп иш эдер (Иоанн 14:12). Је Иисус божоп каларда, оныҥ кезик ӱренчиктери ойто ло балык тудар ижин эдип баштаган. Кудай Иисусты тиргискен кийнинде, ол кайкал эдип, олорго кӧп балык тудуп аларга болушкан. Анайып ол бойыныҥ ӱренчиктерине «улус тудаачы» болотонын эҥ учурлу иш деп оҥдоорго болушкан (Иоанн 21:15—17). Иисус теҥериге кӧдӱрилер алдында бойыныҥ ӱренчиктерине оныҥ баштап салган јарлаар ижи јӱк ле Израильде эмес, јердиҥ јаказына да јетире болор деп айткан. (Апостолдордыҥ ижи 1:6—8 кычырыгар.) Канча јылдар ӧткӧн кийнинде Иисус «Кайраканныҥ кӱнинде» * не болорын кӧрӱлтеде кӧргӱскен. Бу кӧрӱлтеде Иоанн ангелдиҥ «кандый ла укка, ӱйеге, тилге ле калыкка» «мӧҥкӱлик Јакшылыкту Јарды» јарлап турганын кӧрӱп, алаҥ кайкаган (Ачыл. 1:10; 14:6). Айдарда, эм тура јарлаар иш токтоголокто бисти бастыра јердиҥ ӱстиле Иегова јарлазын деп кӱӱнзеп јат.\n6. Јарлаар иш јаан учурлу деп ундыбаска, биске не болужар?\n6 Јарлаар иш эҥ јаан учурлу деп ундыбаска, биске не болужар? Иегованыҥ биске сӱреен јаан болужын јетирип турганын шӱӱп сананганы болужар. Темдектезе, Кудайдыҥ болужынаҥ улам кӧгӱс курсак бисте јеткилинче. Бу кепке базылган ла электронный бичиктер, аудио ло видеозаписьтер, анайда ок интернет-телевидение. Сананып ийзеер де, бистиҥ окылу сайттаҥ јетирӱни 1 000-наҥ кӧп тилдерге таап аларга јараар (Матф. 24:45—47). Политика, кудай јаҥ ла экономика јанынаҥ бӧлӱнип калган телекейде сегис миллионноҥ кӧп Кудайдыҥ ишчилери, кайда да јадып турган болзо, телекейлик карындаштыкка кирет. Анайып, 2019 јылдыҥ кандык айыныҥ 19 кӱнинде, пятницада бастыра јердиҥ ӱстинде Иегованыҥ Керечилери кӱнниҥ ӱлгерин шӱӱжерин видеозаписьте кӧргӧн. Ол ло кӱнниҥ эҥиринде 20 919 041 кижи Иисус Христостыҥ ӧлӱмин эске алынар Эҥирге келген. Бу кайкалды кӧрӱп, бу албатыныҥ ортозында болоры сӱреен јаан кӱндӱ! Бис бу керегинде сананып турзаас, Каандык керегинде јарды јарлаары эҥ учурлу иш деп ундыбай турарыс.\nИисус чындыкты улуска куучындаарына чаптыгын јетирген ончо немени јектеген (7 абзацты кӧрӱгер.)\n7. Иисустыҥ теми јарлаар иш учурлу деп ундыбаска, биске канайып болужат?\n7 Анайда ок јарлаар иш учурлу деп ундыбаска, биске Иисус Христостыҥ теми болужат. Иисус «чындыкты кереле[ерге]» чаптыгын јетирип турган ончо немени јектеген (Иоанн 18:37). Иисус Сатананыҥ ончо каандыктарды ла оныҥ магын берер деп ченеп айткан сӧзине кирбеген. Анайда ок улус оны каан эдип тургузарга турарда, Иисус анайып ла эткен (Матф. 4:8, 9; Иоанн 6:15). Ол байыырга албаданбаган ла калју улустыҥ истежӱзинеҥ коркыбаган (Лука 9:58; Иоанн 8:59). Апостол Павел христиандарды арып калбазын ла сӱри тӱшпезин деп, Христостыҥ темиле јӱрзин деп кӱӱнзеткен (Евр. 12:3). Бистиҥ бӱдӱмјибис ченелип турза, биске бу сӧстӧрди эске алып турар керек. Ол тушта бис эҥ учурлу ишти ундып салбазыс.\n8. Чыдамкай болоры ол не ле биске нениҥ учун чыдамкай болор керек?\n8 Чыдамкай кижи айалгалар солынып турза, токуналу болуп артат. Темдектезе, кандый бир уур-кӱчтиҥ аайы-бажына чыгарын эмезе бойыстыҥ амадубыстыҥ бӱдерин сакып турзаас, чыдамкай болоры сӱреен керектӱ. Судурчы Аввакум Иудада болгон базыныш токтоп калзын деп, тыҥ кӱӱнзеген (Авв. 1:2). Иисустыҥ ӱренчиктери олорды Римниҥ базыныжынаҥ јайымдайтан Каандык удабас ла келер деп иженген (Лука 19:11). А бис дезе Кудайдыҥ Каандыгы јаманды јоголтып, јаҥы чындык телекейди тургузарын сакып јадыс (2 Петр 3:13). Је биске Иегованыҥ тургузып салган ӧйи келгенче, чыдамкай болор керек. Иегова бисти чыдамкай болорына канайып ӱредип турганын сананып ийектер.\n9. Иегова чыдамкай деп, бисти не бӱдӱмјилейт?\n9 Иегова чыдамкай болорыныҥ толо кемдӱ темин кӧргӱзет. Темдектезе, ол Нойго ковчег тударга ла калју телекейдиҥ учы јууктап келеткенин улуска айдарга ӧйди јеткилинче берген (1 Петр 3:20; 2 Петр 2:5). Содом ло Гоморраныҥ кинчеги ажынып калган улузын јоголтор деп Иегованыҥ чыгарган јӧбине Авраам санааркап сурактар берерде, Кудай оны лаптап уккан (Баш. 18:20—33). Анайда ок канча чактардыҥ туркунына Иегова чындык эмес Израиль албатыга сӱреен чыдамкай болгон! (Неем. 9:30, 31). Бӱгӱн бис Кудайдыҥ чыдамкайын база кӧрӱп јадыс. Иегова бойына јууктадып турган улуска «кинчегин алын[зын]» деп ӧй берип јат (2 Петр 3:9; Иоанн 6:44; 1 Тим. 2:3, 4). Иегованыҥ теми улуска јарлап, олорды ӱредип турзаас, бисти чыдамкай болорго кӱӱнзедет. Анайда ок Иегова бисти чыдамкай болорына оныҥ Сӧзиндеги бичилген бир темниҥ болужыла ӱредет.\nИжистиҥ једимин кӧрӧргӧ турган болзоос, биске кыраачы чылап, чыдамкай болуп, албаданып иштеер керек (10, 11 абзацтарды кӧрӱгер.)\n10. Иаков 5:7, 8-теги јер ишчиниҥ теминеҥ бис неге ӱренип јадыс?\n10 Иаков 5:7, 8 кычырыгар. Кыраачыныҥ теми бисти чыдамкай болорго ӱредет. Кезик ӧзӱмдер тӱрген ӧзӱп чыгат. Је олордоҥ тӱжӱм јууп аларга, кӧп саба ӧзӱмдерге кӧп ӧй керек болуп јат. Израильде кыра ижи алты ай кире улалатан. Кӱскиде эрте јааштардыҥ кийнинде кыраачы јалаҥдарын ӱрендеген. Јаскыда орой јааштардыҥ кийнинде тӱжӱмин јуунадатан (Марк 4:28). Биске кыраачы ла чылап, чыдамкай болор керек. Је бу јеҥил эмес болордоҥ айабас.\n11. Чыдамкай болоры јарлаар иште биске канайып болужат?\n11 Кӧп сабада толо кемдӱ эмес улус ижиниҥ једимин тӱрген ле кӧрӧргӧ кӱӱнзеп јадылар. Је ӧзӱм тӱжӱм берзин деп, оны јаантайын кичеер керек. Озо баштап, јерди казып, кӱйбӱредер керек, оноҥ ӱренди отургызып, оны улам сайын сугарып, одоп турар керек. Ӱренчиктер белетейтен иште база албаданар керек. Агару Бичик ӱренип турган улуска јӱректериндеги чӧп ӧлӧҥгӧ тӱҥей јаман кӧрӧрин ле неме керексибезин јоголтып салзын деп болужарга, биске ас эмес ӧй керек болуп јат. Јарлаар иште кезик улус бисти укпай турза, чыдамкай болгоныс биске кунукпаска болужат. Бисти угуп та турза, биске база чыдамкай болор керек. Бис ӱренип турган улусты кӧгӱс јанынаҥ ӧссин деп албадап болбозыс. Кезикте Иисустыҥ ӱренчиктери де оныҥ неге ӱредип турганын јетире оҥдобогон (Иоанн 14:9). Ундыбай турактар: бис јӱк ле отургызып ла сугарып јадыс, је ӧскӱрип турганы Кудай (1 Кор. 3:6).\n12. Керечил эмес тӧрӧӧндӧриске канайып чыдамкай болор керек?\n12 Керечил эмес тӧрӧӧндӧриске јарлап турзаас, чыдамкай болорго, јеҥил эмес болот. Бу учуралда биске Экклезиаст 3:1, 7-деги принцип болужар: «унчукпай јӱретен ӧй бар, айдатан ӧй бар». Бис тӧрӧӧндӧриске сӧс айтпастаҥ јакшы керектерисле кере берер аргалу. Је бу ӧйдӧ олорго чындык керегинде куучындаарга, биске белен болор керек (1 Петр 3:1, 2). Бис јарлаар ла ӱренчиктер белетеер иште эрчимдӱ туружарга кӱӱнзеп јадыс. Је ончозына, ол тоодо тӧрӧӧндӧриске чыдамкай болор керек ундыбас керек.\n13, 14. Бисти чыдамкай болорына ӱредип турган Иегованыҥ ишчилериниҥ темдерин куучындап беригер.\n13 Анайда ок чыдамкай болорго, Иегованыҥ чындык ишчилериниҥ темдеринеҥ ӱренип аларга јараар. Мындый ишчилердиҥ ортозында судурчы Аввакум ла апостол Павел. Аввакум јаманды токтоп калзын деп тыҥ кӱӱнзеген де болзо, чыдамкай болгон. Ол: «Каруулчы шибееге чыгып, каруулда турарым» — деп айткан (Авв. 2:1). Павел дезе јердеги ижин божодып, теҥеридеги кайралын аларга тыҥ кӱӱнзеген. Је ол чыдамкай болуп, «сӱӱнчилӱ јарды сӱӱнип [«јазап», ЈТ] јарлыкта[ган]» (Ап. ижи 20:24).\n14 Је эмди Галаад Сургалды божоткон эш-нӧкӧрлӧрдиҥ темин кӧрӱп ийектер. Олорды Иегованыҥ Керечилери ас, кӧп саба улузы христиан јаҥды јаҥдабай турган ороонго иштезин деп кӧстӧгӧн. Бу ороондо Агару Бичик ӱренетен улус табылбай туратан. А олордыҥ Галаад Сургалда кожо ӱренген ака-эјелери олорло Агару Бичикти ӱренип турган улустыҥ ончозы сууга чӧҥӱрилет деп, сӱӱнчилӱ учуралдар ийип туратан. Је андый да болзо, бу эш-нӧкӧрлӧр улус сӱӱнчилӱ јарды јакшы укпай да турган болзо, чыдамкай болуп, оноҥ ло ары јарлап туратан. Олорго ижи једимдӱ эмес деп билдирген. Је сегис јылдыҥ бажында олордыҥ ижиниҥ једими кӧрӱне берген. Олорло Агару Бичик ӱренген ӱй кижи сууга чӧҥӱрилген. Судурчы Аввакумныҥ, апостол Павелдиҥ ле бу эш-нӧкӧрлӧрдиҥ темдери незиле тӱҥей? Иегованыҥ бу чындык ишчилери олорго берилген јакылтаны чӧкӧбӧй, оноҥ ло ары бӱдӱрип, колына амыр бербеген. Иегова олорды чыдамкайы учун кайралдаган. Айдарда, «бӱдӱп, узак чыдажып, Кудайдыҥ берер болгонын энчиленип турган улустаҥ» тем алактар (Евр. 6:10—12).\n15. Бӱдӱмјибис бисти јарлаарга, канайып кӱӱнзедет?\n15 Бис не керегинде јарлап турганыска бӱдӱп јадыс. Оныҥ учун сӱӱнчилӱ јарды канча ла кире кӧп улуска куучындаарга кӱӱнзейдис. Бис Кудайдыҥ Сӧзинде бичилген сӧстӧргӧ бӱдӱп јадыс (Сар. 119:42; Иса. 40:8). Библиялык судурлар канайып бӱдӱп турганын ла Агару Бичиктеҥ улам улустыҥ јӱрӱми јакшы јанындӧӧн канайып солынып турганын бойыстыҥ кӧзисле кӧрӧдис. Бу ончо неме Каандык керегинде сӱӱнчилӱ јарды кажы ла кижиге куучындаар керек деп, бисти бӱдӱмјилеп јат.\n16. Сарын 46:1—3-ле болзо, Иеговага ла Иисуска бӱдӱп турганыс јарлаарга бисти канайып кӱӱнзедет?\n16 Анайда ок бис сӱӱнчилӱ јарды ачкан Иеговага ла оныҥ теҥериде Каандыгында каан эдип тургузылган Иисуска бӱдӱп јадыс (Иоанн 14:1). Јӱрӱмисте не де болуп турза, Иегова јаантайын бистиҥ «коруланатан јерис ле ийде-кӱчибис» болор. (Сарын 46:1—3 кычырыгар *.) Анайда ок Иисус Иегованаҥ алган јаҥын ла ийде-кӱчин тузаланып, теҥеридеҥ јарлаар ишле башкарып турган деп, бис алаҥзыбай јадыс (Матф. 28:18—20).\n17. Биске нениҥ учун оноҥ ло ары јарлаар керек деп кӧргӱзип турган учурал куучындап беригер.\n17 Бистиҥ бӱдӱмјибис јарлаар иште албаданып турганыска Иегова алкыжын јетирер деп алаҥзыбаска болужат. Кезикте ол мыны сакыбаган јанынаҥ эдет (Эккл. 11:6). Темдектезе, кажы ла кӱн бистиҥ стендтиҥ ле бичиктерлӱ тележканыҥ јанынаҥ муҥдар тоолу улус ӧдӧт. Јарлаар иштиҥ мындый бӱдӱми једимдӱ болот по? Эйе. 2014 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ «Бистиҥ агару ижибисте» Иегованыҥ Керечилери керегинде реферат бичиирге сананган университеттиҥ бир студент кызы керегинде айдылган. Ого Каандыктыҥ Туразын табарга келишпеген, је ол университеттиҥ јанында бистиҥ бичиктерлӱ столды кӧрӱп ийген. Бистиҥ ака-эјелер ого рефератка керектӱ материалдар берген. Кийнинде ол кыс сууга чӧҥӱрилген ле эмди текши пионер болуп иштейт. Мындый учуралдар бисти оноҥ ло ары јарлаарга кӱӱнзедет, не дезе, Каандык керегинде јарды угатан улус эмди де бар деп кӧргӱзет.\nКОЛООРГО АМЫР БЕРБЕСКЕ, БЕК САНАНЫП АЛЫГАР\n18. Каандык керегинде јарлаар иш Иегованыҥ тургузып салган ӧйинде токтоор деп, бис нениҥ учун алаҥзыбай јадыс?\n18 Каандык керегинде јарлаар иш тургузылган ӧйдӧ токтоор деп алаҥзыбай јадыс. Нойдыҥ кӱндеринде не болгонын сананып ийектер. Иегова ӧйлӧ дӧ башкарып турганын кӧргӱскен. Кудай чайыктаҥ 120 јыл кире озо, оныҥ башталар ӧйин тургузып салган. Канча да јылдар ӧткӧн кийнинде, Кудай Нойго ковчег тутсын деп јакару берген. Ной 40—50 јылдыҥ туркунына колына амыр бербей иштеген. Улус оны укпаган да болзо, ол келип јаткан тӱбек керегинде оноҥ ло ары куучындаган. Ной бу ишти Иегова тындуларды ковчегке кийдирер ӧй једип келди деп айтпаганча эткен. Оноҥ чике тургузылган ӧйдӧ Иегова «Нойдыҥ кийнинеҥ ковчегтиҥ эжигин јаап ийген» (Баш. 6:3; 7:1, 2, 16).\n19. Колыска амыр бербей турзаас, неде алаҥзыбазыс?\n19 Удабас Иегова Каандык керегинде јарлаар иш токтоп калды деп айдар. Мыныҥ кийнинде ол Сатананыҥ системазын јоголтып, чындык јаҥы телекей тургузар. А ол ӧйгӧ јетире бойыныҥ колына амыр бербеген Нойдоҥ, Аввакумнаҥ ла Кудайдыҥ ӧскӧ дӧ ишчилеринеҥ тем алып јӱректер. Је эм тура эҥ учурлу ишти ундыбай турактар, чыдамкай болуп, Иеговага ла оныҥ берген сӧзине бӱдӱмјибисти тыҥыдып турактар.\nКОЛЫСКА АМЫР БЕРБЕЙ ТУРГАНЫС КАНАЙЫП КӦРӰНЕТ:\nэҥ учурлу ишти ундыбай турганыстаҥ?\nчыдамкай болуп турганыстаҥ?\nбӱдӱмјибисти тыҥыдып турганыстаҥ?\n75 КОЖОҤ «Бу мен! Мени ий»\n^ 5 абз. Ӧткӧн јӧрмӧл Агару Бичикти ӱренип, кӧгӱс алтамдар эдип турган улусты Иисустыҥ улус тудаачы болзын деп кычыртузын алынарга кӱӱнзеткен. Бу јӧрмӧлдӧ Иегова Каандык керегинде јарлаар иш токтоп калды деп айтпаганча, јаҥы да, ченемелдӱ де јарчылар бу иште туружарга шӱӱп алганын канайып тыҥыдар аргалу деп шӱӱжерис.\n^ 2 абз. ЈАРТАМАЛ. Бу јӧрмӧлдӧ «колыҥа амыр бербе» деген сӧстӧр Иегова јарлаар ишти токтоп калды деп айтпаганча, биске јарлаар керек деп кӧргӱзет.\n^ 2 абз. Экклезиаст 11:6: «Ӱренди эртен тура отургызып, эҥирге јетире колыҥа амыр бербе, нениҥ учун дезе ӱрен кайдаҥ чыгып келерин — ондо бо, мында ба эмезе онызы ба, мынызы ба,— билбезиҥ».\n^ 5 абз. Кайраканныҥ кӱни Иисус 1914 јылда каан болуп отурарда башталган ла бу кӱн оныҥ Муҥјылдыкка башкарар ӧйиниҥ учына јетире улалар.\n^ 16 абз. Сарын 46:1—3: «1 Кудай — бистиҥ коруланатан јерис ле ийде-кӱчибис. Тӱбектиҥ ӧйинде алып турган болужыс. 2 Оныҥ учун јер солынза да, кырлар талайдыҥ тӱбине тӱшсе де коркыбазыс. 3 Талай чайбалып кӧбӱктелзе де, толкулар кырларды силкизе де коркыбазыс».\nӰлежер Ӱлежер «Колыҥа амыр бербе»\nw20 Сыгын ай 8—13 б.\nСлер «улус тудаачы» болорго белен бе?\nАмыр ӧйлӧ ойгор тузаланыгар\nЭје-сыйындарды оморкодып туругар\n«Сеге берилгенди чеберле»\nТексти Публикацияларды электронный бӱдӱмдӱ эдип чыгаратан эп-аргалар КАРУУЛЧЫ ШИБЕЕ (ӰРЕНЕТЕН ЧЫГАРМА) Сыгын ай 2020\nӰлежер Ӱлежер КАРУУЛЧЫ ШИБЕЕ (ӰРЕНЕТЕН ЧЫГАРМА) Сыгын ай 2020\nСыгын ай 2020\nКАРУУЛЧЫ ШИБЕЕ (ӰРЕНЕТЕН ЧЫГАРМА) Сыгын ай 2020


Ајаруда — медишчилерге тӧлӧйтӧн тӧлӧмирдиҥ сурактары - altaicholmon\nАјаруда — медишчилерге тӧлӧйтӧн тӧлӧмирдиҥ сурактары\nРоссия Федерацияныҥ президентиниҥ Сибирьдеги федерал округтагы чыдулу чыгартулу кижизи Сергей Меняйло Сибирьдиҥ тергеелеринде коронавирусный инфекцияны болдыртпазы ла оныҥ таркаарыла тартыжары аайынча координационный штабтыҥ јуунын ӧткӱрди.\nВидеоконференцияныҥ ээжизи аайынча ӧткӧн јуунда Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин турушты.\nЈуунда COVID-19-ту граждандарга болуш јетиреринде туружып турган медишчилерге јилбиркедиштӱ тӧлӧмирлерди тӧлӧӧри ле онойдо ок эл-јонды санитарно-эпидемиологиялык јарамыкту айалгала јеткилдеер эп-аргалардыҥ ӧйин узадары јанынаҥ сурактар шӱӱжилди.\n«Ооруныҥ анда-мында табылып турганын, ол тоодо кемиле јаан да болгонын ајаруга алып, ончо талаларда айалга коомой јаны јаар кубулгадый болгонын ажындыра ајаруга тудуп, ӱзеери коечный фондты элбеде белетеери јанынаҥ темдектелген чокым иш болор керек» — деп, С. Меняйло айткан.\nПолпредтиҥ темдектегениле, коронавирусла оору улуска болуш јетирип турган су-кадыкты корыырыныҥ ишчилерине ӱзеери јилбиркедиштӱ кожулта акча тургуза ӧйдӧ аҥылу ајаруда турат. Округтыҥ медишчилери тулаан ла кандык айларда 560 миллион салковойдоҥ ажыра акча алган.\n«Јарадылган, јӧптӧлгӧн акча-манат ӧйинде ле толо кеминде тӧлӧлӧр учурлу. Шак бу сурак баштапкы јерде турат. Нениҥ учун дезе тургуза ӧйдӧ шак ла медициналык специалисттер «тӧс јерде» иштеп јат» — деп, ол темдектеп тура, тӧлӧмирлерди тӧлӧӧри аайынча ээжини јартаар ишке аҥылу ајару эдер деген. Келип турган комыдалдарды кӱнӱҥ сайын кӧрӧри јанынаҥ кожулта этти.\nРФ-тыҥ Президентиниҥ јарлыгы аайынча талалардыҥ башчыларына јербойында кирелендириштер эдерин эмезе этпезин тургуза ӧйдӧги санитарно-эпидемиологиялык айалгадаҥ кӧрӱп, чокымдап этсин деп јакылта берилген. Сибирьдиҥ тергеелеринде кандык айда строительный, јолдор бӧлӱктерине, тӧс промышленный предприятиелерге иштеерге јарадылган болгон. Промышленный товарлар садар предприятиелер, парикмахерскийлер, химчисткалар ла ӧскӧ дӧ организациялар ижин табынча ойто баштап, кӧндӱктирер.\nЧыдулу чыгартулу кижи аҥылап, чокымдап темдектеди: бӱгӱнги кӱнде кирезинде тудулу эп-аргаларды јабызадып тура, эпидемиологиялык айалганы уйададарын чек болдыртпазы сӱреен керектӱ. Шак оныҥ учун мынаҥ да ары эл-јон ортодо коронавирусный инфекцияга тестти ӧткӱретен ишти элбедер, социальный дистанцияныҥ ээжизин артыргызар, коруланып-чеберленетен ӧскӧ дӧ аргаларды тузаланар. Оноҥ башка, айалганыҥ аайын ажындыра кыракы кӧрӱп, тудуларды табынча чечер белетеништӱ ишти бойыныҥ ӧйинде ӧткӱрер.\nАлтай Республика јанынаҥ айдар болзо, коронавирусный инфекциялу оору улуска медболуш јетиреринде турушкан ончо медицинский ишчилер кандык ай учун јилбиркедиштӱ тӧлӧмирлерди толо кеминде алган. Шак бу керекке талага федерал бюджеттеҥ 16 млн салковойдоҥ ажыра акча чыгарылган.\nТаланыҥ су-кадыкты корыырыныҥ системазыныҥ ишчилери коронавирусла оорыган улусла иштегени учун тӧлӧмирди РФ-тыҥ башкарузыныҥ эки јӧбиле, АР-дыҥ башкарузыныҥ јӧбиле алып јат.\nРоссия Федерацияныҥ бир јӧбиле тӧлӧмирдиҥ кеми 2019 јылдыҥ 9 айыныҥ туркунына иштеген ижиниҥ ортоайлык кирелтезинеҥ чоттолып јат. Кандык ай учун текши тӧлӧмирдиҥ кеми 2 млн 233 муҥ салковой акчаны 262 медишчи алган, олордыҥ ортозынаҥ 65 врач, орто медперсоналдыҥ 158 ишчизи, кичӱ медперсоналдыҥ 39 ишчизи. Тӧлӧмирлер иштиҥ аҥылу айалгазы ла коронавирусный инфекциялу граждандарга медјеткилдеш јетирген медишчилерге ӱзеери иш-јӱк учун тӧлӧлгӧн.\nРоссия Федерацияныҥ база бир јӧби аайынча медишчилерге эдилген јилбиркедиштӱ тӧлӧмирлер фиксированный. Ӱзеери акчаны «скорыйдыҥ» ишчилери алып јат: врачтар ай сайын — 50 муҥ салковойдоҥ, орто медперсонал ла тискинчилер 25 муҥ салковойдоҥ алат. Стационарлардыҥ врачтарына ай сайын 80 муҥ салковойдоҥ, орто медперсоналга — 50 муҥнаҥ, кичӱ медперсоналга 25 муҥ салковойдоҥ тӧлӧлӧр. Шак мындый јӧмӧлтӧ-болуш коронавирусный инфекция табылган граждандарга медболуш јетиреринде турушкан ла аҥылу каруулу иш бӱдӱрген ӧскӧ дӧ ишчилерге јарадылган.\nКандык ай учун јилбиркедиш учурлу тӧлӧмирди медорганизациялардыҥ 166 ишчизи — 39 врач, орто медперсоналдыҥ 72 ишчизи, кичӱ медперсоналдыҥ 31 ишчизи, 24 тискинчи алган. Текши кеми 13 млн 926 муҥ салковой акча-манат.\nТаланыҥ бюджединеҥ медиктерге кандык ай учун 12 млн 692 муҥ салк акча чыгарылган. Тӧлӧмирлерди коронавирусный инфекцияла југужар чочыдулу группага кирип турган ла федерал јӧптӧргӧ кирбеген ишчилер алар.\nКӱӱк ай учун јилбиркедиштӱ тӧлӧмирлер кичӱ изӱ айдыҥ 15-чи кӱнине јетпей јадып чоттолып калар.\nАлтай Республикада коронавирусный инфекцияла оору улуска болуш јетирип турган ишчилерге јилбиркедиштӱ тӧлӧмирлерди тӧлӧӧри јанынаҥ сурактарла «изӱ линия» иштеп јат.


24.08.2021 - altaicholmon\nАҥылу ајару — таскамал ишке\nТергеениҥ ӱредӱлик ишчилериниҥ јаҥжыкканы аайынча јылдыҥ ла куран айда ӧдӱп турган јууны быјыл база куран айдыҥ 18-чи кӱнинде «Алтай Республиканыҥ ӱредӱ системазында бирлик таскамал телкем» деген суракла ӧтти. Кӧдӱриҥиде ӱредӱликтиҥ ишчилери, онойдо ок эл-тергеелик јаҥныҥ, јербойында бойы башкарынарыныҥ органдарыныҥ ла јондык организациялардыҥ чыгартулу улузы эрчимдӱ турушты. Учуры јаан конференция онлайн-ээжиле ӧткӧн. Кӱнниҥ баштапкы јарымында чокым\nЭҥ эрчимдӱ јашӧскӱрим јуулган\nКуран айдыҥ 19-чы кӱнинде Майма аймакта Сибирьдиҥ јашӧскӱриминиҥ «Манжерок» деп адалган форумы ӧткӧн. Анда Сибирьдеги федерал округтыҥ тергеелериниҥ политика аайынча эрчимдӱ јииттери ле орооныстыҥ тӧс калазынаҥ келген айылчылар турушкан. Бу керек-јаракты 1966 јылда Манјӱректе ӧткӧн совет-монгол најылыктыҥ «Најылык—Найрамдал» фестивалин орныктырарына эдилген баштапкы алтам деп айдарга јараар. Шак ол тушта јарлу кожоҥчы Эдита Пьеха кожоҥдогон «Что\nОЙРОТТОР БОЛГОНЫС НЕ УНДЫЛГАН?\nУй (2021) јыл республика тӧзӧлгӧниниҥ 30 ла республиканыҥ тун калыгы Российский империяга киргениниҥ 265 јылдыктарына учурлалып, биске, алтайларга, база такып озогызын ойгозып, јаҥыс ла тӱӱкилик јолысты ширтеер эмес, бӱгӱнги де кӱнисти шиҥдеер, келер ӧйисти де быжулаар айалгалар тӧзӧйт, аргалар ачат… Бӱгӱн алтайларла јилбиркебеген, тӱӱкизин шиҥдебеген, јадынын ширтебеген кижи телекейдиҥ тил билишпес јоны тузаланган Википедия интернет-энциклопедияга\n«Бичигеним улуска једет пе?»\nӦткӧн чактыҥ 80-чи јылдарында тӧрӧл газетте кожо иштеген мениҥ антыгарлу најым Александр Матинниҥ «Кажы ла кижи, байла, эткен керектери, бӱдӱрген ижи керегинде сананып jӱрет. А мениҥ бичиген сӧстӧрим улустыҥ jӱректерине jедет пе, олордыҥ ижи-тожына кичинек те болзо, jӧмӧлтӧзин jетирет пе? Бу тегин сурак эмес, оныҥ да учун ого карууны ак-чек берер керек» деп айтканы санаамнаҥ


Jарангыштарыс — јааналарыстыҥ энчизи - altaicholmon\nJарангыштарыс — јааналарыстыҥ энчизи\nОогошто кӧп кыстардыҥ баштапкы јарангыштары чейне чечектиҥ ӱренинеҥ учукка тизип, бойы эткен јинјилер болгон. Чейне чечек бойы да кандый јараш! Узун, јаан, кӧскӧ илинер кыскылтым јалбырагаштарлу, ортозында јылдыстый сап-сары кӧстӱ — чын ла арканыҥ чечектериниҥ кааны. Оныҥ да учун алтай улус кыстарын бу чечектиҥ адыла адап турган эмей — эҥ ле эҥ болзын деп.\nЭмдиги ӧйдӧ ӱй улуска јараш болорго не јок деп айдар: јӱзӱн-башка ӧҥдӱ, стильдӱ кийим, кандый ла косметика, cӱркӱш-кремдер, керек дезе, кижиниҥ чырайын чек солып салгадый косметикалык эп-аргалар.\nОлордыҥ ортодо кижиниҥ кажы ла кӱнге, айалгага келиштире талдап алган сӱр-кеберин тӱрген ле јеҥил јаркындадып ийерге эҥ кӧп тузаланган эп-арга — ол оок јарангыштар болбой. Сыргалар, јӱстӱктер, јинјилер, эрекендер, браслеттер, брошкалар ла о. ӧ. — мыны ончозын сӱӱбей турган эпши јердиҥ ӱстинде јок болбой. Магазиндерде витриналарда кандыйы јок деер!? Олорды јӱк ле кӧрӱп алзаҥ да, кӱӱниҥ кӧдӱриле бергендий…\nБӱгӱнги бистиҥ куучыныс ӱркене-јинјинеҥ јӱзӱн-башка јарангыштар эдип турган, республика ичинде ады-јолы јарлу боло берген майман сӧӧктӱ јайалталу келин Чейнеш Саданчикова (јайаандык ады Чейнеш-Ӱркене, URKENE) керегинде. Оныҥ бойыныҥ колыла эткен кулондоры, сыргалары, эрекендери магазиндерде садылып турган алтын-мӧҥӱндеринеҥ чыҥдыйыла артпас, јаражыла олордоҥ до тыҥ деп, кӧп улус менле јӧпсинер болбой.\n— Бисерге јилбиркежиҥ качан, недеҥ башталган, айса болзо, билеҥде база мындый ус улус бар болор бо, куучындап берзеҥ, Чейнеш?\n— Мен јаштаҥ ла ала албатылардыҥ бойыныҥ (этнический/этникалык) кӱӱзиле, кийимиле, чӱмдӱ эдимдериле, јарангыштарыла јилбиркегем. Анчада ла Индияныҥ, Африканыҥ, Азияныҥ ороондорыныҥ улузыныҥ ла уичоли деген индей калыктыҥ культуразыла јилбиркежим тыҥ болгон. Анайып, Индияны, Китайды, Тайландты бойымныҥ кӧзимле де кӧрдим. Индияда јорыктап, кӱнбадышта Далай Ламаныҥ Дхарамсала деген резиденциязында болуп, тӧбӧттӧрлӧ танышкам. Олордыҥ тыш бӱдӱми, кийген кийими, культуразы бистийине тӱҥей, тӧп, токыналу улус деп билдирди. Индиецтерле тӱҥейис ас та болзо, олордыҥ јӱзӱн-јӱӱр јарангыштары, јӱзӱн-башка ӧҥдӱ кептери меге база јилбилӱ болды.\nJердиҥ ӱстинде кандый ла албатылар бар, кажызы ла аҥылу, кажызы ла баалу… Бис те бойыстыҥ культурабысты ундыбай, таштабай, кӧдӱрип апарып јадырыс. Алтай кеп-кийимис калганчы ӧйдӧ орныктырылып јат дезем, тӧгӱн болбос болбой. Коо сынду јиит кыстар алтай бӧрӱгин кийген барып јатса, кӧрӧргӧ кандый јараш, оморкодулу. Jаҥыс ол сӱр-кеберге келиштире су-алтай јарангыштар јетпей турган деп меге билдиретен. Мыны шӱӱп-кӧрӱп, кажы бир эп-аргала бойымга ондый јарангыш эдип кӧрӧр деп сананып јӱретем.\nБаштапкы баламды чыдадып турган амыралтада отурала, тӱӱнип, шиденип, макрамеле, бисерле узангам. Эҥ ле тыҥ кӱӱнимге бисер кирген, јарангыштар эдер амадумга да ол ончо материалдардаҥ јакшы келишкедий болгон, мениҥ санаамла. Араайынаҥ, баштапкы айландырып ӧргӧн эрекендер (жгут), браслеттер колдоҥ чыгып баштаган. Олор ончозы јуук улузымга сыйлалган.\n— Эҥ јаражын, эҥ сӱӱгенин бойыҥа артыргызып салган болбойыҥ?\n— Jок, мен ӧдӱги јок ӧдӱкчи (каткырат). Сӱӱгени бар деп айдалбазым, је меге јуугы бар. Экинчи баламды карындап тура, ого кабай кожоҥдор кожоҥдоп, кыс улустыҥ јӱрӱмин, эне кижиниҥ учурын билип, баланыҥ ла энезиниҥ курчузын, энези балазыныҥ коручызы деп сананып, алтай улуста энениҥ ле баланыҥ коручызы Умай-Эне мени ле балдарымды корып турганын сезип јӱретем. Бу ончо кӧргӧним санаамда эбелип, сескеним кӧзимге кӧрӱнип, чаазында јуралып, «Умай-Эне» деген коручыл-јарангыш эдилген.\nБаштапкы «Умай-Эне» деген кулондор оогош бӱдӱмдӱ болгон. Jе олорды да Интернетте бӱктеримге саларымда, кӧп улус јараткан, бийик баалаган сӧстӧрин бичиген. Эмди «Умай-Энени» бажынаҥ ала сананган некелтелерле јаан, узун, оноҥ до јараш эдип салдым. Башка да укту таныштарымныҥ сураганыла оны бурят, славян, казах кептӱ эдип јазайдым. Иштерим эмди орооныстыҥ Москва, Сахалин, Санкт-Петербург, Томск, Новосибирск калаларында, Францияда, Германияда, Монголияда, Турцияда јорыктайт.\n— Jараш кӧргӧниле, бийик баалаганыла коштой кезик улус сениҥ авторский иштериҥге тӱҥейлежип, олорды чике кӧчӱрип (ӧткӧнижип те деп айтсам, чын болор) бойлорына да, садуга да эдимдер эдет. Бу айалгала колбой нени айдарыҥ?\n— Jе ондый учуралдар болбос аргазы јок болбой. Эҥ ле озо — ол улуска сӱрекей јараганыныҥ темдеги деп сананадым. Мен кажы ла ижимди аҥылу баалайдым. Иштеримде чыҥдыйы бийик чешский, японский бисерди, стеклярусты, хрусталь јинјини тузаланадым. Кажы ла «Умай-Энени» эҥ оок ӱлӱзине јетире јурап аладым: чегедектӱ болор бо, кӧгӱспектӱ бе, эки тулуҥду ба айса бир бе, тулуҥыныҥ учында тана ба айса јыламаш па… Оны чӱмдеп, јурап, јазап турзам, кӱӱним кӧдӱриҥилӱ, санааларым бийик болот. Ээзи болор кижиге јакшыны кӱӱнзеп, бисердиҥ кажы ла ӧҥин, јуруктыҥ учурын ого келиштирип, кийнинде јарангыш- эдим ээзине коручыл болзын деп албаданадым. Оныҥ учун, јажырбай айдайын, чала-была, чалаҥ эдип салган копияларды кӧрзӧм, ижим карам болот.\n— Чын айттыҥ, Чейнеш, улуска иштериҥ сӱрекей јараган. Мен де сенеҥ ӱренер эдим. Бисер ӧрӱшле јилбиркеген улусты ӱредер кӱӱн бар ба сенде?\n— Бисерге ӱредерге кӱч, материал сӱрекей оок. Кезикте эдимниҥ јаан ӱлӱзин эдийеле, јазап кӧрзӧҥ, башка ӧҥдӱзи кирип калган турар. Ол тушта ӱзе чечип, јаҥыдаҥ баштаарга келижет. Чыдамкай ла кижи чыдажар, тыҥ ла кӱӱндӱ кижи ӱренип алар. Тургуза ӧйдӧ амадап ӱредер санаа јок. Jе келер ӧйдӧ не болорын кем билер. Чындап та, тергеебисте ӧткӱрилген кӧрӱлерде туружып турала, тоолу катап мастер-класс бергем.\n— Эл музейде «Утонченный бисер» деп адалган номинацияда турушкан иштериҥди кӧргӧм. База кандый керек-јарактарда, кӧрӱлерде туружып келдиҥ, эске алып ийзеҥ?\n— 2016 јылда «Толкун» јондык биригӱ јиит дизайнерлердиҥ ортозында Интернет ажыра ӧткӱрген «Бойыҥныҥ тазылдарыҥды билип јӱр!» деп адалган кӧрӱ-маргаанда туруштым. Ондо иштерим «Утонченный бисер» деген номинацияга кирип, Эл музейде кӧргӱзилген.\n2017 јылдыҥ јайында Экологияныҥ јылына учурлай Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ сыйына кӧрӱ-маргаанда туружып, «Лучшее сувенирное изделие» деген номинацияда баштапкы јерге чыктым.\nОл ло јылдыҥ кӱӱк айында «Музейдеги тӱнде» бойымныҥ эдимдеримниҥ баштапкы дефиле-кӧрӱзин ӧткӱрдим. Кулондордыҥ ла сыргалардыҥ «Умай-Эне» деп јуунтызы ол тушта «Талай Эне» деп адалган. Нениҥ учун дезе, мениҥ јайаандык јолым эне болгонымла ачылган. Эне болгоным — меге јаҥы јӱрӱм, сӱӱжиле, карузыла, килемјизиле толгон талай.\n— Талай — учы јок. Сенде эмди де кӧп јаҥы јайаандык шӱӱлтелер, амадулар бар болбой, ӱлежериҥ бе бисле?\n— Санаалар бар эмей база: јаҥы материалдарды тузаланар, иштиҥ јаҥы эп-аргаларын, аайын табар, башка эдимдер эдер… Jаҥы иштер, јаркынду керектер эмди де кӧп деп иженедим. Jе ол ончозы бойыныҥ ӧйинде келер.\n— Ӧй деериҥде, декретный амыралтада да болзоҥ, бала-баркага, айыл-турага ӧй керек ле… Ого ӱзеери улустыҥ јакыганыла иштензеҥ, база ӧй керек. Айылда улузыҥ, эш-нӧкӧриҥ сениҥ бу узаныжыҥга канай кӧрӧт, болужат па?\n— Jайаандык адымды сананыжып тапкан кижи — эш-нӧкӧрим. Ол мениҥ баштапкы кӧрӧӧчим, болушчым. Бис экӱ алтай культурабыс учун «оорып» јӱрген улус, оныҥ учун јаҥы нени де баштазам, ӱзе иштерим алтай этникалык ууламјылу болор.\n— Куучыныстыҥ учында сениҥ эдимдериҥди баалаган, сен чилеп узанар санаалу улуска, кычыраачыларыска нени айдар кӱӱниҥ бар?\n— Кажы ла кижи јӱрӱмге аҥылу јайалталу келген, оныҥ ачылар бойыныҥ ӧйи бар деп бӱдедим. Бу узаныжымла кожо мен јаҥы телекейге киргемдий, јӱрӱмге кӧрӱмим элбеген, албатымныҥ, тӧрӧлимниҥ тӱӱкизине јилбӱӱм тыҥыган. «Озологоны — от алар, кыймыктанганы — кыр ажар!».\n— Jилбилӱ каруулар учун быйан, Чейнеш.


26.12.2017 - altaicholmon\nСӱӱнчи сыйлаган чибилер\nJаҥы јылга јетире тоолу кӱндер арткан. Оныҥ да учун улус јаҥыјылдык јаражай болуп турган чибичекти алып, айылдарында тургузып јарандырат.\nБилениҥ сквери ачылган\nJаҥар айдыҥ 24-чи кӱнинде Горно-Алтайскта «Мебельный» дейтен микрорайондо Билениҥ сквери кӧдӱриҥилӱ айалгада ачылды. Ол кӱн мында ла Jаҥы јылга учурлай «Соок Таадактыҥ сыйы» деген соот ойынду фестиваль ӧткӧн.\nЭттиҥ баазы качан бийиктеер?\nАлтай албаты озодоҥ ло бери уй-малын азырап, оныла аргаданып јӱрген. Ороонныҥ тӱӱкизинде де, јурт ээлемниҥ бӱдӱмдеринде де солунтылар кӧп тӧ болгон болзо, је мал-ажын азыраар, кӧптӧдӧр деген сурак эмдиге ле јетире эҥ курч болуп артканча. Алтай кижи качан да ак малы јок јӱрбеген.\nОн јети миллионго јуук…\nJаҥар айдыҥ 19-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеер министерствозыныҥ актовый залында министр Адар Сумин коммерческий эмес организациялардыҥ (НКО) чыгартулу улузыла, журналисттерле тушташкан.\nЭкспортты база ундыбас керек\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлеминиҥ продукциязын јаҥыс ла ичбойында эмес, анайда ок тыш јанында, ол тоодо Россияныҥ тӧс калазында садарын элбедерине АР-дыҥ јурт ээлем аайынча министерствозынныҥ калганчы ӧйдӧ јаан ајару эдет.\nРоссияныҥ субъекттериниҥ калаларындагы ла јурт јеезелериндеги улузыныҥ эл-јоныныҥ эрчимин тыҥыдар амадула «Россияныҥ јеезелери — 2017» деген јетирӱлик навигатор иштейт.\nТиштеҥ јаан не бар…\nТиш уйадаза, кижиниҥ ӧскӧ дӧ аргалары астаар деп, эмчилер пациенттерге јолду айдат. Jе кижи карыыр…\nБаштапкы бала чыкса…\nГосдума баштапкы бала чыкса ай сайын акча тӧлӧӧри керегинде јасакты јаратты. Документте баштапкы бала чыкса эмезе баштапкы баланы балазынза, ол бӱдӱн јарым јашка јеткенче ай сайын акча тӧлӧӧри керегинде айдылат.


Акјолдыҥ элбек јолы - altaicholmon\nАкјолдыҥ элбек јолы\nШабалин аймактыҥ Акjол jурты ла оныҥ jанындагы телкем jерлер азыйгы öйлöрдöҥ бери кеен ар-бÿткенинеҥ башка куулгазынду тÿÿкизиле аҥыланат. Ол керегинде эмди кöп улус билбес те болордоҥ айабас.\nАкjолдыҥ jурт jеезези эки jурттаҥ тöзöлгöн – Акjолдоҥ ло jанындагы Камайдаҥ. Jе озогызын шиҥдеп кöрзöбис, öткöн чактыҥ тал-ортозы кирезине jетире бу jерлерде база ÿч jурт турган. Бирÿзи орустап Агайра, алтайлап, байла, Акайры, экинчизи Шушкулар ла ÿчинчизи Кÿзлезÿ. Олор бастыразы бир коммунага кирген болгон. Оноҥ jуу-чак божогон кийнинде бу ÿч jурт табынча jылыйып калган. Jаҥы чактыҥ бажынаҥ ала Акjолдыҥ эл-jоны jерлештериниҥ эземин jурттыҥ кöмзöзинде jууп алып, чебер корыйтан иш баштап салдылар.\nБу jурттардыҥ балдары озогы öйдö Акjолдыҥ школында ÿренетен. Акайрыда баштап церквениҥ школы болгон, jе канча да öйдöҥ балдар тÿҥей ле Акjолдыҥ школына кöчкöн дежет. Ого ÿзеери Акjолдыҥ школында Кумжулу деп jурттыҥ балдары ÿренгендер. Кумжулу ак-jарыкта база туку качаннаҥ бери jок. Сонуркаган улус бу jылыйып калган jурттар керегинде кöп солун jетирÿлерди Акjолдыҥ школыныҥ музейинеҥ таап алар. Музейде онойдо ок jылыйган jурттардыҥ сок jаҥыс картазыла таныжар арга бар. Кöрÿге тургузылган арткан не-немелер чилеп, ол сÿрлÿ ле jарамыкту этире jазалып, стенеге кондырылган турат.\nКартадаҥ кöргöндö, Кумжулу Акjолдоҥ ыраада болгон, эмдиги Камлак jуртка jуук деп айдарга jараар. Ондый да болзо, Кумжулуныҥ балдары Акjолдо ÿренгилейтен. Олордыҥ тоозында совет öйлöрдö кийнинде Горно-Алтайский автономный областьты узак jылдарга башкарган Михаил Васильевич Карамаев болгонын темдектеер керек. Михаил Васильевичтиҥ jаш тужы Акjол jуртла бек колбулу болгон. Оныҥ да учун 2001 jылдаҥ ала бу школ ол jарлу политиктиҥ ле башкараачыныҥ адыла адалат. Jаан удабай школдо jакшынак музей ачыларда, ол онойдо ок М. В. Карамаевтиҥ адыла адалган.\nJылыйган jурттар керегинде кычырарга ла угарга кайкамчылу да, jилбилÿ де. Музейдиҥ стендтеринде олордыҥ тÿÿкизи кöргÿзилип калган. Jе бастыра документтерди ле jуруктарды кöстиҥ алдына салып болбозыҥ. Школдыҥ директоры Римма Васильевна Капчикаеваныҥ jартаганыла, олордыҥ jурттары, улузы, тÿÿкизи ле культуразы jанынаҥ jуунада салып, бöктöп койгон кöмзöдö сÿреен кöп jилбилÿ бичиктер ле фотоjуруктар jадат. Jе улус кöрзин деп илип те салган бичиктердеҥ бу jурттардыҥ тÿÿкизиле кыска öйдиҥ туркунына таныжып алар арга бар.\nТемдектезе, Акайрыда бойыныҥ теермени, сады, jаан ээлеми болгон. Jурт таҥынаҥ башка колхоз деп чотолгон, мында 300 кире кижи jуртаган. Бодоштыра кöрзö, Акjолдо бÿгÿн 500 кире улус jадып турулар. Акайры 19-чы чактыҥ экинчи jарымында тöзöлгöн болгон, ол Камайдаҥ 5 километр, Акjолдоҥ 10-12 километр тууразында турган. Кöмзöниҥ справказы аайынча jурттыҥ тöзööчилериниҥ öбöкöлӧриле таныжадыс. Олор Тадиндер, Тужуметовтор, Егузековтор, Матушкиндер, Чечиековтор, Челтугашевтер, Сабашкиндер, Кужлековтор, Ырыспаевтер деп улус. Бÿгÿнги кÿнде Акайры деп öзöктö Акjолдыҥ фермери Анатолий Николаевич Егузековтыҥ ээлеми турат. Акайры Кировтыҥ адыла адалган колхоз болгон. Кöмзöниҥ jуруктарында Акайрыныҥ колхозчылары, онойдо ок школдыҥ балдары ла садикке jÿрген болчомдор. Бастыразы омок-седеҥ бÿдÿштÿ, алтай кеп-кийимдÿ содойып калган тургылайт.\nКÿзлезÿ 1826 jылда тöзöлгöн. Бу оогош jурт Камай jурттаҥ тöмöн Jуҥурлу (Емурла) деп сууныҥ jарадында турган, тургуза öйдö мында малчылардыҥ турлузы. Кÿзлезÿде Чедоевтер, Тойбоновтор, Тунтешевтер, Аймановтор деп öбöкöлöрлӱ улус jуртаган.\nАкjолдыҥ школы тöзöлгöнинеҥ бери бир чактаҥ ажа берди. Акjол деп jурт XIX чактыҥ ортозында, 1851 jылда, тöзöлгöн. Ол jӱсjылдыктыҥ учында мында церкве тудулып, 1898 jылда школ ачылган. Эмдиги öйдö мындагы тӧс текшиӱредӱлик школдо 39 бала ÿренет, 11 ÿредÿчи, балдардыҥ садында эки таскадаачы иштейт. Школдыҥ директоры болуп кöп jылдардыҥ туркунына Римма Васильевна Капчикаева иштейт. Оныҥ ижи ле салымы база тöрöл jуртыла колболыжып калган.\nГорно-Алтайсктыҥ университединиҥ физико-математический факультедин божодоло, Римма Васильевна эки jыл Чамал аймактагы Бешпелтир jурттыҥ школында иштеген. Оноҥ jанып келеле, 1987 jылдаҥ ала Акjолдыҥ школыныҥ завучы, 1998 jылдаҥ ала 2006 jылга jетире директоры болгон. Оныҥ кийнинде Акjолдыҥ jурт jеезезиниҥ јааны, Камлак jурттыҥ школыныҥ директоры болуп иштеп, учы-учында катап ла Акjолдыҥ школыныҥ директорына тургузылган. Ол Россия Федерацияныҥ текши ÿредÿзиниҥ кÿндÿлÿ ишчизи. Римма Васильевна школдыҥ директоры болуп иштеген öйлöрдö мында кöп jаҥыртулар эдилген. Ол тоодо школдыҥ jаҥы туразы тудулган, музей ачылган, спортло тазыктырынарга jакшы айалга тöзöлгöн лӧ оноҥ до öскö кубулталар болгон.\nÖткöн jылда Акjолдыҥ школында бир канча jилбилÿ туштажулар ла солун иштер öткÿрилди. Анайып ороондо былтыр Театрдыҥ jылы jарлалганыла колбой школдо театрдыҥ кÿндери öткöн. Акjол бойыныҥ öйинде алтай драматургияныҥ тöзööчизи Павел Васильевич Кучиякла кожо иштеген jайалталу ла кеберкек актриса Клавдия Матвеевна Эндокованыҥ тöрöли. Клавдия Матвеевнанын кызы Жанна Санатовна Эндокова энезиниҥ jолыла барып, база областьтыҥ театрыныҥ артисти болуп иштеген. Байла, оныҥ да учун – jаркынду jерлештериниҥ келер ÿйелерге артыргыскан jаҥжыгуларын улалтарга, Акjолдыҥ школында оогош ло jаан класстардыҥ ÿренчиктериниҥ эки башка кружокторы иштегилейт.\nТеатрдыҥ кÿндерин öткÿрип, школдыҥ директоры бу туштажуларга эл театрдыҥ артисттери Ираида Охринаны, Власта Тысованы ла јарлу театровед Светлана Тарбанакованы кычырган эмтир. Олор ÿренчиктерге jайаандык ижи-тожы керегинде куучындап бердилер. Балдар айылчыларга, ÿредÿчилерине ле jурттыҥ улузына эки спектакль белетеп кöргÿскен.\nБылтыр Акjолдыҥ школында онойдо ок Михаил Васильевич Карамаевтиҥ чыкканынаҥ ала 90 jылдыгына учурлалган туштажу öткÿрилген. Оныҥ алдында ÿредÿчилер ле ÿренеечилер музейди эмеш jаҥыртып, jарандырып салгандар. Тулаан айдыҥ 13-чи кӱнинде Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган институдыныҥ амадап келген билимчилери балдарла туштажу öткÿрип, ижи керегинде куучындап, бичиктер сыйлагандар. Туштажуда Акjолдыҥ школын божоткон филология билимдердиҥ кандидады Алексей Эдуардович Чумакаев турушканы оныҥ jерлештерине сÿÿнчилÿ ле оморкодулу болгон деп, улус эске алынгылайт.\nШколдыҥ балдарына сÿÿнчи экелген ээчий туштажулар jай öйинде öтти. Республиканыҥ башка-башка толыктарынаҥ ÿренеечилер Акjолдöӧн айылдап келип jÿрдилер. Jаш айылчылар Сускуныҥ, Кош-Агаштыҥ, Белтирдиҥ, Јӱстыттыҥ школдорынаҥ, республикан классический лицейдеҥ, республикан гимназиянаҥ, коррекционный школдоҥ амадап jуулышкан. Олорго учурлай байрамдык программа тӧзӧлгӧн лӧ музейле экскурсиялар öткÿрилген. Балдарла туштажуны онойдо ок поэтесса Толунай Топчина öткÿрген.\nАкjолдыҥ школында балдар 9-чы классты божодып, оноҥ ары ÿренерге тарап-таркап баргылайт. Кезик ÿренеечилер Горно-Алтайсктыҥ училищелерине кирип турарда, кезиги ÿредÿзин республикан гимназияда, лицейде эмезе jуугында Чаргыныҥ школында улалтып турулар. Калганчы öйлöрдö jакшы ÿредÿзиле аҥыланган балдардыҥ тоозында «Jылдыҥ ÿренчиги» деп конкурста jеҥип алган Дарина Тадина, экскурсоводтордыҥ республикан конкурсыныҥ призеры Анастасия Наурчакова, республикада, оноҥ Москвада öткöн «Россия-2035» деп конкурстарда jеҥÿ алган Сергей Чумакаев, аймактыҥ «2018 jылдыҥ ÿренчиги» деп конкурсында 2-чи jерге чыккан Вадим Тадин ле оноҥ до öскöлöри.\nАкjолдыҥ школы тудулган кийнинде мында эки уур-кÿч сурактардыҥ аайына чыгып алары артып jат – балдардыҥ садигин чыныктаар ла jаҥы спортзал тудар керек. Школдыҥ директорыныҥ сöстöриле, алдындагызына кöрö, текши айалга коомой эмес. Öрö айдылган сурактар бÿтсе, керектер jарана берер деп ижемjи бар.\nАкjолдыҥ эл-jоны jап-jараш эдип салган музейиле оморкоор аргалу. Алдында jÿрген улустыҥ мында салынган тудунар-кабынар не-немелериниҥ, эдимдериниҥ, стендтерде кöргÿзилген jуруктардыҥ ла jилбилÿ jартамалдардыҥ абыдузына алдыртарга узак эмес. Бери кирген улусты олор кайкадып та, санандырып та турар ийделÿ болгонын кижи удабастаҥ ла сезип баштайт. Мында jуулган эдимдер ле jуруктар кöбизинде кайкамчылу ла солун кöрÿнет.\nМузейдиҥ тöс стендтери Михаил Васильевич Карамаевке учурлалып, «Тöрöл jериниҥ jарамыкту уулы» («Достойный сын родной земли») деп адалат. Мында оныҥ jаш тужынаҥ ала jÿрÿмин ле jаан билезин кöргÿскен фотоjуруктар ла бичик-jетирÿлер. Михаил Васильевич jÿк ле jаан политик эмес, jе онойдо ок jайалталу, jайаан ишке тартылган кижи болгоны база темдектелген. Ол ÿлгерлер бичип, кожоҥдор чÿмдеген, ÿлгерлерди ле кожоҥдорды алтай тилге кöчÿрген. База темдектелгениле, Михаил Васильевич Карамаев атту-чуулу алтай бичиичи ле поэт Лазарь Васильевич Кокышевтиҥ jуук тöрööни болгон.\nБир jерде бистиҥ эмдиги ады jарлу билимчибис ле поэдис Бронтой Янгович Бедюровтыҥ сöстöрине учурайдыс: «Михаил Васильевичтиҥ ÿлгерлерин кычырып, ол поэт jайалталу болгонын билип турум. Поэттиҥ jайалтазы Лазарь Кокышевке Карамаевтердеҥ кöчкöн». База бир «Чактарга арткан энчи» деп стенд М. В. Карамаевтиҥ jаан ла каруулу иште болгон öйлöрди, оныҥ Москва jаар кезик учурлу jол-jорыктарын, областьтыҥ башкартузында башка-башка öйлöрдö иштегенин кöргÿзет.\nМузейдиҥ кöп саба экспонаттары эки jурттыҥ – Акjолдыҥ ла jанындагы Камайдыҥ тÿÿкизи керегинде. Мында этнографияла, jаҥжыгуларла колбулу кöп материалдар кöргÿзилген. Башка jерде jурт jаткандардыҥ тудунган-кабынган не-немелери ле эдимдери сÿрекей солун деп билдирет. Олор öткöн чактаҥ, оноҥ до озогы öйлöрдöҥ артканын бери келген кижи тургуза ла аjарып ийер.\nМында кезик айылдарда тузаланган кол теермен, jанында озогы сокы, жман деп адалган колjунгуш, jуу тужында торолоштоҥ аргаданып, öркöлöр кайнадатан кичинек казан. Мында ок арба кууратан казан, булгууш, талкан белетеерге тузаланган баспак таш, шурум, кандык казарга керектÿ jаан озык. Онойдо ок талкан кууратан элгек, озогы отык, казаннаҥ быжырган ашты чыгарарга тузаланатан чомык деп jазал.\nЧомык керегинде, чындап, Алтайдыҥ кöп jурттарында улус билбес деп шÿÿлте бар. Айдарда, бу Акjолдыҥ улузыныҥ бойлоры чÿмдеп тапкан jазалы болордоҥ айабас. Музейде тургузылган аҥылу обоочачыштыҥ (стогометтиҥ) ÿлекер-македи кöрÿге тургузылган. Оны öткöн чакта Дементий Шутов деп кижи сананып эткен деп айдыжат. Дементий Шутов Аскат jуртта Кадын кечире баштапкы агаш кÿрди туткан ус кижи болгон. Мындый обоочачышты ол амадап, öнöтöйин Шабалин аймактыҥ колхозчыларына эдип берген деп санаа-шÿÿлте база бар. Оныҥ учун мындый эдимдер öскö аймактарда болбогон до болордоҥ айабас.\nОбоочачыш колхозчылардыҥ ижин jеҥилтер амадула эдилгенинде jажыт jок. Бу jазалдыҥ болужыла бугулдарды обоого ат кöдÿретен. Атка уур болбозы база jеткилделген. Ат jазалды армакчыла бир jанындööн тартып турза, обоочачыш кöдÿрилип, öлöҥ саҥ öрö чачылатан. Анайып ишчилердиҥ ижи, кызыл колдыҥ кÿчиле иштеерине кöрö, чик-jок jарана беретен.\nТуулу Алтайдагы кажы ла jурт аҥылу тÿÿкилÿ. Акjолдогы jурт jеезениҥ тÿÿкизи ле jаҥжыгулары бу jердиҥ улузыныҥ ижиниҥ ле кичеемелиниҥ шылтузында тереҥ ла солун болуп артып jат. Мында jаткан улус кÿндÿзек, иштеҥкей ле омок кÿÿн-санаалу болгонын билген кижиниҥ jÿреги jарыыр.


Туулу Алтайдаҥ волонтерлор иштеер - altaicholmon\nРоссия бойыныҥ тӱӱкизинде мынаҥ озо Студенттердиҥ телекейлик кемдӱ универсиадазын качан да ӧткӱрбеген. Быјыл дезе Сибирьдиҥ эҥ јаан калаларыныҥ бирӱзине — Красноярскка андый арга келижип јат. Тоозыла 29-чы Универсиада Красноярскта тулаан айдыҥ 2-12 кӱндеринде ӧдӧр. Ого ӧскӧ ороондордоҥ кӧп делегациялар келери темдектелет. Телекейлик кемдӱ маргаандарды ӧткӱреринде волонтерлор база туружар. Туулу Алтайдаҥ ого беш кижи талдалган.\nКочкор айдыҥ 19-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозында Студенттердиҥ Красноярскта ӧдӧтӧн телекейлик универсиадазында иштейтен волонтерлордыҥ турушканыла пресс-конференция ӧткӧн. Ӱредӱ ле билим аайынча министр Алексей Бондаренко јонјӱрӱмдик учурлу керектерде бойлорыныҥ кӱӱниле туружып турган волонтерлорды уткып, олор кандый кыймыгуда туружып ла кандый учурлу иш бӱдӱрип турганы керегинде куучындаган. Оныҥ айтканыла, универсиадада беш муҥнаҥ ас эмес волонтерлор иштеер. Маргаандарда бойлорыныҥ кӱӱниле иштеерге кӱӱнзеген јииттерге тӧзӧмӧл комитеттиҥ сайтында аҥылу анкета јарлалган. Кандидаттардыҥ регистрациязы бу сайтта 2018 јылдыҥ сыгын айыныҥ он сегизинчи кӱнине јетире ӧткӧн. Алтай Республикадаҥ анкетага карууларды 50 кижи берген. Регистрацияны дезе толо кеминде јӱк ле 15 јиит кижи ӧткӧн. Тӧзӧмӧл комитеттиҥ ишчилери олордыҥ бастыразын онлайн-куучынга кычырып, 15 кандидаттыҥ ортозынаҥ Универсиадага адакыда беш кижини талдап алгандар.\nСтуденттердиҥ телекейлик универсиадазында туружар ырыс Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ студенттери Серафима Бутенкого ло Эльнура Салмановага, ЦСКА-ныҥ Самарадагы филиалыныҥ спортчызы, сууда эжинер бӱдӱмдер аайынча Россияныҥ спортыныҥ узы Дмитрий Лошкаревко (бу јиит уул тургуза ӧйдӧ черӱде службазын Горно-Алтайскта ӧдӧт), ӱредӱлӱ-консультационный тӧс јердиҥ специализи Анастасия Ялбачевага ла ӧскӧ тилдердеҥ кӧчӱреечи Айгерим Осатаевага келишкен. Министр Алексей Бондаренко пресс-конференцияда јиит волонтерлорго сӧс берерде, олордыҥ кажызы ла кыскарта мынайда куучындагандар:\nСерафима Бутенко: «Јарлалган анкетага карууларды берип, угузу бичигимди аткарып, каруузын энчикпей сакыгам. Талдаштарда јеҥгеҥ деген сӱӱнчилӱ табыш Јаҥы јылдыҥ алдында келген. Мен Универсиадада «Енисей» стадиондо мячту хоккейле болотон маргаандарда иштеерим. Ажындыра билеримле, анда уулдар ла кыстар ортодо командалар ойноор. Олорло туштажуларды энчикпей сакып турум».\nДмитрий Лошкарев: «Мен Красноярскта ӧдӧтӧн Кышкы универсиада керегинде баштапкы ла катап 2017 јылда Казахстанда болгон Универсиадада волонтер болуп турала уккам. Ол тушта Алма-Атыда «Универсиада-2019» деп адалган кийис айыл тудулган. Бир кӱн мен ого кирип јӱргем. Анда иштеп турган волонтерлорло танышкам. Анда иштеген ачык-јарык кӱӱндӱ јииттер меге јараган. Удабас Красноярскта ӧдӧтӧн Универсиадага конкурс јарлалар, арга-чыдалыҥды ченеп кӧр дешкен. Јайгыда тӧзӧмӧл комитетке угузу бичик аткаргам. Конкурсты јеҥӱлӱ ӧдӧримде, мени кӧрӧӧчилердиҥ трибуназында иштеер эдип кӧстӧгӧндӧр. Оныҥ кийнинде ӱредӱ ӧткӧм. Профсменада бисти кӧрӧӧчилерле канайда иштеерине, олордыҥ кӱӱн-санаазын канайып кӧдӱрерине ӱредип таскаткандар. Је быјыл кышкыда маргаандардыҥ тӧзӧӧчилери мени ӧскӧ стадионго кӧчӱрер шӱӱлте эткендер. Меге јӧпсинерге келишкен. Красноярскта бойымды туу-чананыҥ бӱдӱмдериниҥ бирӱзинде ченеп кӧрӧргӧ турум. Универсиадада волонтер болуп, «Сопка» деп кластерде фристайлда иштеерим».\nЭльнура Салманова: «Мен тургуза ӧйдӧ эки јерде ӱренип турум. ГАГУ-ныҥ физкультура аайынча факультединиҥ туризм аайынча бӧлӱгинде заочно, М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган политехнический техникумда дезе очный бӧлӱкте ӱренедим. Красноярскта Универсиадада волонтер болуп туружатан ченемелим мениҥ туризм аайынча курсовой реферадыма јаан јӧмӧлтӧлӱ болор деп сананып турум. Студенттердиҥ маргаандарыныҥ тӧзӧмӧл комитедине угузу бичигимди туку јайгыда аткарган болгом. Ырызым тарткан болбой. Универсиадада Серафимала кожо «Енисей» деп стадиондо кожо иштеерис».\nАйгерим Осатаева: «Мен бойыныҥ ӧйинде Томсктогы госуниверситетти ӱренип божотком. Менде кыдат ла английский тилдердеҥ кӧчӱрер јаан ченемел бар. 2014 јылда Сочиде ӧткӧн Олимпий ойындарда волонтер болуп иштеерге сӱрекей тыҥ кӱӱнзегем. Је конкурсты ӧдӱп болбогом. Телекейлик кемдӱ кандый бир маргаандарда, симпозиумдарда ол эмезе туштажуларда волонтер болуп туружар кӱӱним ӧчпӧгӧн. Красноярскта болотон Универсиадага угузу бичигимди озо баштап спорт аайынча волонтерго бичиген болгом. Онлайн ажыра ӧткӧн эрмек-куучында английский тилле текстти јакшы табыштыргам. Красноярскта ӧскӧ ороондордоҥ келген делегацияларды уткыырында туружып, кӧчӱреечи болорым. Анайда ок спортчылар јадатан деремнеде иштеерим».\nАлтай Республикадаҥ Студенттердиҥ телекейлик универсиадазында иштейтен волонтерлор Красноярск јаар кочкор айдыҥ 23-чи кӱнинде атангандар. Олор анда алты кӱнниҥ туркунына ӱредӱ ӧдӧр. Тулаан айдыҥ 2-12 кӱндеринде дезе спорттыҥ јаан байрамын ӧткӱреринде туружар. Олордыҥ ӱредӱзин ле јадар јерин Универсиаданыҥ генеральный спонсор-јӧмӧӧчизи «Норникель» компания јеткилдеер. Волонтерлордыҥ ары-бери јӱрген акчазын Алтай Республиканыҥ башкарузы тӧлӧп јат.


«Ол ӱйе – башка улус болгон...» - altaicholmon\nЈууныҥ балдары… Адалары ороонын корыырга канду јууга јӱре берерде, јаштаҥ ала ӧскӱс ӧскӧн, тороныҥ ла айдары јок кӱч иштиҥ шыразын кӧргӧн кӧӧркийлер… Јуу-чакта тӱреген ле бузулган ороонын кӧдӱрген, ижиле магын чыгарган, бала-барка азырап, јаҥы ӧзӱп келген ӱйелерге јозок болгон ӧрӧкӧндӧр… Бӱгӱнги куучыныс ондый улустыҥ бирӱзи, тергеебисте РСФСР-дыҥ баштапкы ла сок јаҥыс нерелӱ ветеринар врачы, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Талду јуртында јаткан Игорь Алексеевич ХОРЬКОВ керегинде.\nИгорь Алексеевичке быјыл чаган айда 82 јаш толгон. Ол Казахстанныҥ Кустанайский облазыныҥ Карабалыкский районында чыккан. Челябинский областьта Троицктеги ветеринарный институтты ӱренип божодоло, иштеер јолын бойы кӱӱнзегениле 1960 јылда Кош-Агаш аймакта баштаган. Ол ӧйлӧрдӧ бистиҥ область Алтайский крайга кирип турган. Јӱрӱмин Туулу Алтайла колбоп, мында биле тӧзӧп, балдарын чыдадып, јажына артып калган. Бу ӧрӧкӧнниҥ куучынчызы, кокырчызы, болгон керектерди, улустыҥ ады-јолын ундыбай, чокым ла јарт, кече ле болгондый, куучындаганы бисти кайкаткан.\nКижиниҥ јӱрӱмин, кӧргӧн-укканын, сананган санааларын, кандый да солун болзо, тӱгезе бичиир арга јок. Оныҥ учун ӧйи ле бойы керегинде Игорь Хорьковтыҥ куучынын кыскарта ла бичидим.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйлӧри керегинде\n«Сен баштапкы ишјалыҥды качан алгаҥ?» – деп, бир катап энем сураган. Ӱредӱмди божодып, Кош-Агашта иштеп баштаарымда деп айткам. «Јок, баштапкы ишјалды сен 6 јаштуда алгаҥ» – деп, энем айткан. Чын, бис, уулчактар, энелерисле кожо јайыла совхозтыҥ јалаҥдарында иштейтенис.\nСовхозто ондый јаан, кара репродукторлор болгон, јууныҥ башталганын оноҥ укканыс санаама кирет. «Вставай, страна огромная, вставай на смертный бой…» деген кожоҥды баштап ла база ол репродуктордоҥ укканыс. Оны энемниҥ эјези јаантайын кожоҥдоп туратан. Адам јууга барган. Энем совхозто агроном болуп иштеген.\nБистиҥ јаткан јуртыс темир јолдыҥ Тогузак деген станциязынаҥ 12 км ыраакта турган. 1945 јылда јуудаҥ јанган солдаттарды уткыырга, олор абралу келип јатса, нӧкӧрлӧримле удура јӱгӱрип туратаныс. Јуртыс јаан болгон, мында айдуга келген чечендер, ингуштар, татарлар база јаткан. Октябрьдыҥ байрамы, ӧскӧ дӧ јаан байрамдар согуш јогынаҥ ӧтпӧйтӧн. Јуудаҥ јанган солдаттар ла айдуга келгендер ортодо согуштар. Олордо јаантайын турушкан тайакту, сыҥар бутту бир кижи санаамда арткан. Бис, уулчактар, туура чачылган финка бычакты, ӧскӧ дӧ согуш јепселдерди ала согуп, јажырып туратаныс, ойноорго…\nЈеҥӱни темдектеген 1945 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 9-чы кӱнинде кайыҥ агашка илген силмек-качеляларда јаан улус јайканып, байрамдаган. Биске, оогош балдарга, бу кайкамчылу болгон. Агаштыҥ бӱри јайылып калган, јылу болгон. Бистиҥ Талдуда бу киреде агаш бӱр јок…»\n«Абай» деген сӧс тӧрӧл угулганы керегинде\n«Кош-Агаш аймакта мен ветврач болуп бир јыл кире иштегем. Ишјал 75 салковой болгон. Оноҥ областьтыҥ јурт ээлеминиҥ башкартузында ветеринар бӧлӱктиҥ јааны Костяев мындый ишјалду болуп, штан јок артарыҥ деп, совхозто иштеерге кычырган. Мен Кӧксуу-Оозы аймактыҥ «Абайский» совхозына барарга јӧпсингем, нениҥ учун дезе «абай» деген сӧс тӧрӧл угулган. Казахстанда Абай јарлу ат, јарлу бичиичи Абай Кунанбаевти де алза.\n«Абайский» совхозто ветврач болуп 1961 јылдаҥ ала 1966 јылга јетире иштегем. Оноҥ, «политикалык билгири ас» деп, иштеҥ чыгартыргам. Нениҥ учун? Бу Хрущев улуска јербойында бойы башкарынып јадарга эмеш јайым берген ӧйлӧр. Мен дезе јиит, омок, баштак та. Јарабаган немени кӧскӧ-башка айдатам. Јурт Советтиҥ председателине келип, слер кандый округтаҥ депутатка тудулганыгар деп сурап, оныҥ ла кӧзинче телефонынаҥ «Тургуза јуун јууп, бу кижини иштеҥ чыгарар керек» деп айткан учурал болгон. Совхозтыҥ Сугаштагы фермазыныҥ зоотехниги Михаил Семенович Кулеевле учуралдыҥ кийнинде, партияныҥ Кӧксуу-Оозы аймактагы райкомыныҥ 1-кы качызы Александр Никитич Демидов мени алдыртып, ӧйинеҥ ӧдӧ бердиҥ деп, иштеҥ чыгарып ийген.\nИш кайда барар деп, аймактаҥ јӱре бергем. Горно-Алтайскка келзем, кайда да ишке албас: куучындажар, кӱлӱмзиренгилеер, је иш јок болуп калар. Ишке албас јакылта болгон эмей. Мынайып эжиктер керип базып турганчам, областьтыҥ ветлабораториязыныҥ директоры болгон Юрий Михайлович Глазырин туштаган. Ол мени билер болгон, мында нени эдип тургаҥ деп сураган. Иш јок болгонымды угуп, бактериологический бӧлӱкке иштеерге кычырган. Менде дезе јадар јер де јок. Бистиҥ айылда јадарыҥ деген. Бис јуук таныш та улус эмес болгоныс не, мен ветврач, ол ветврач. Туулу Алтайдыҥ улузы кӱндӱзек деп билерис. Је ол ӧйдиҥ улузын мен эмдиге кайкап сананадым. Олордо конуп, кожо ажанып јаткам, кийимимди јунуп беретен. Баштапкы ишјалымды алала, столдыҥ кырына салып койорымда, ачынганы не аайлу… Башка улус болгон…»\nБиле тӧзӧгӧни керегинде\n«Иван Иванович Безрученков, слер оныҥ уулы Викторды билер болбойыгар, мени 1-кы Майдыҥ байрамына кычырган. Талдуда ол ӧйдӧ совхозтыҥ директоры болуп Александр Григорьевич Черданцев иштеген. Мен автобуска отурып, јеттим ле. «Сен качан кижи аларга тургаҥ? Кӧргӧн бойлууҥ бар ба?» – деп сурайдылар. «Бар» – дедим. «Кем?» – «Нина Прокина». Бу јуртта зоотехник болуп мындый кыс иштеген. «Капитолина Ивановна, бу уулды диванга отургузып, чыгарба. Бис Нинкага барып јадыс» – деп, Александр Григорьевич ӱйине јакып, чыккылаган ла. Оноҥ, бис экӱни диванга коштой отургузып: «Сен бу кысты аларга туруҥ ба?» – деп менеҥ, «Сен бу уулга барарыҥ ба?» – деп, Нинадаҥ сурайдылар. Бисте ӱн де јок, јӱк бажысла кекип ле јадыс.\n«Слер мында отурыгар, бис кудалап барып јадыс. Логин Пименович Прокин кату кижи, јууныҥ туружаачызы. Ӱйи де тегин эмес. Кандый болорын билбей турус. Бу јол келишпезе, кысты кабыра тудуп, качырып апар. Эне-адазыла сӧс табары бистиҥ керегис»– деп айдып, јӱргӱлей ле берген.\nТойыс эки кӱннеҥ, кӱӱк айдыҥ 3-чи кӱнинде бу ла јуртта, совхозтыҥ эмдиги столовыйында болгон. Ол ӧйлӧрдӧҥ бери јурттыҥ соок ӧйдӧ ӧткӧн ончо тойлоры мында ӧдӱп јат. Бистиҥ той мында ӧткӧн эҥ баштапкы той болор.\nЈурттыҥ агрономы ол тушта Володя Иванков болгон. «Бу тойло слер меге ончо кыра ижин ӱзӱп саларыгар» – деп, Черданцевтиҥ арбанганына: «Ӱч кӱнге байрамдайла, једижип албай» — деп, Володяныҥ айтканы санаамда арткан. Ол ӧйлӧрдӧ кӱӱк айдыҥ бажында кыра ижи кӧндӱгип калатан.\nНина Логиновнала бис 38 јылга јуртап, эки уул азырап чыдаттыс. Бойдоҥ јиит тушта, мен ветврач, ол зоотехник болуп иштеп турарыста, бой-бойысты кӧстиҥ кырыла кӧрӱп, ајарып турбай. 2004 јылдыҥ сыгын айында ол бу ак-јарыктаҥ јӱре берди…»\nГорно-Алтайский автоном областьтыҥ тӧзӧлгӧниниҥ 50 јылдыгын темдектегени керегинде\n«Бу байрам бийик кӧдӱриҥилӱ темдектелген. Мен аймактыҥ улузыла кожо айттырулу келгем. Областьтыҥ маанызын кем апарары шӱӱжилерде, бу бӱдӱмјини тергеениҥ баштапкы ла сок јаҥыс нерелӱ ветврачы меге эдер деп јӧптӧшкӧндӧр. Оноҥ мааныны Социалистический Иштиҥ Геройы Јелмек Тоедов апарар, мени јӧмӧӧчизи болор дешкен. Јӧмӧӧчилер эки кижи болгоныс, бирӱзиниҥ адын ундып салгам. Ак перчаткаларлу, кееркеде кийинген, чек гренадерлор…\nКПСС-тыҥ обкомында биске областьтыҥ 50 јылдыгы деп бичилген блокноттор сыйлап, кереес медаль табыштырган. «Горно-Алтайский автоном областька 50 јыл» деген медальды мен эмдиге кичееп јӱредим.\nПенсияга чыксаҥ, «РСФСР-дыҥ нерелӱ ветеринар врачы» деген нере учун кожулта акча болор деген. Је мен амыралтага чыгар ӧйдӧ бу кожулта эдери токтоп калган. Кийниндеги јылдарда мындый нерелӱ улуска пенсиязына 300 салковой кожоры керегинде јасак чыккан. Ӧткӧн јылдар учун кожулта акчаны тӧлӧӧриниҥ аайын сурап, Кӧксуу-Оозына барып јӱргем. «Бис государстволо јаргылашпай јадыс»– деп, јаргычыныҥ болушчызы айткан эди.\nЭмдиги пенсиям, быјыл эткен кожултала, 21 761 салковой. Уулымныҥ кызы Катеринада кызычак чыккан, олор Барнаулда јадып јат. Ол баркачагыма пенсиямнаҥ болужадым. Уулым Вова мыны јаратпай јат. Мен ого: «Сениҥ керегиҥ јок, мениҥ акчам» – деп айткам».\nАҥдардыҥ чемет оорузы керегинде\n«Тергеениҥ аҥдар ӧскӱрген ээлемдерин «туберкулезниктер» деп адаган ӧй болгон. Кайтанактагы, Оймондогы, бистеги ле аҥ туткан ӧскӧ дӧ ээлемдердиҥ аҥдары чемет оорула оорыган. Барнаулда аҥныҥ билим институдыныҥ директоры Василий Герасимович Луницынныҥ баштаҥкайыла, аҥдардыҥ бозуларына чемет оорудаҥ корыырга балдарга тургускан БЦЖ прививкалар тургузып баштаганыс. Бу иш Кӧксуу-Оозы аймакта башталып, 9 јылга чыгара ӱзӱктелбей ӧткӧн. Мен пенсияга чыгар ӧйим једип келерде, бу ишти учына јетирерге, база эки јыл иштеер ӧй сурап алгам. Тогус јылга бис бастыра аҥдарга прививка тургузып, бу ишти бӱдӱрип чыкканыс.\nОноҥ, республиканыҥ ветеринар ижин Макасеев башкарып турарда, БЦЖ прививкаларды тургузарын токтодор јакылта эткен. Мен аҥ туткан Кеҥидеги, Шабалиндеги ээлемдердиҥ јаандарынаҥ бу керектиҥ эмдиги аайын сурап уккам. Олордыҥ айтканыла, БЦЖ-ны бойыныҥ акчазыла эмдиге тургузып јадылар. «Тенек јакылталарды бис бӱдӱрбей јадыс» — деп, олор айткан. Макасеевти ӧскӧ каршулу керектери учун јаргылап салган, је оныҥ каршулу јакылтазы эмдиге токтодылбаган.\nАзыйда мал ижинде оорулардаҥ чеберлеер профилактикалык иш тергееде бийик кеминде болгон. Эмди ого ајару ас болгоны ачу. Бис јуртээлемдик тергее болуп јадыс, профилактикалык иш јогынаҥ мал ижи једимдӱ болбос. «Абайский» совхозтыҥ аҥдарыныҥ мӱӱстери гран ары јаар бир де серемји јогынаҥ садылатан. Ӧскӧ тергеелердиҥ аҥныҥ мӱӱстерин саткан куурмакчылары бистиҥ таҥма-темдектеристи тузаланып, продукциязын саткан учуралдар да болгон. Новосибиркте ӧткӧн мындый јаргыга мен керечи болуп барып јӱргем».\nЈууныҥ ла оныҥ кийниндеги ӱйелер керегинде\n«Бистиҥ јуртта јууныҥ туружаачылары кӧп болгон. Бӱгӱнги кӱнде бир де кижи јок.\n.Јууда турушкан ӱйени кӧргӧниме салымыма быйаным айдадым. Јуудаҥ јанып келген улус, мен јаш тушта, 60-чы јылдарда, кӧбизи орто јашту болгон. Је олор биске кандый тоомјылу, јаан кӧрӱнген, олордыҥ алдында тӱп-тӱс турарга чырмайатаҥ…»\nЈуу-чактыҥ ӧйин кӧргӧн улустыҥ алдына бис, эмдиги ӱйе, база кӧгӱзисте тӱс турарга чырмайадыс. Слердиҥ турумкайыгар, јӱрӱмниҥ уур-кӱчтерин јеҥер чыдуугар ла ичкери кӧрӱп иштеген ле јӱрген јӱрӱмеер биске јозок болуп јат.


Июнь 2020 - Страница 11 из 14 - altaicholmon\nСовет ӧйдиҥ балдары болгоныс…\nКижиниҥ эҥ ле баалу ла ырысту ӧйи – ол сыраҥай ла оогош бала тужы. Канча керек ойноорыҥ, јӱгӱрериҥ, тениириҥ – ада-энебис нени де айтпас, арбанбас. Мен беш баланыҥ ортоны болуп чыдагам. Энем Токуна Абакаевна Текешева — кӧбӧк сӧӧктӱ, адам Баштык Арбакович Саданов тодош сӧӧктӱ улус. Адам фронтовик, энем тылдыҥ ишчизи болгондор. Јӱрӱмин ак-чек, тоомјылу јӱрген,\nӰй улуска Энелер, эjелер, сыйындар, Элбек Россия кыстары! Кабай јайкаган, космоско учкан, Кандый да иштиҥ устары. Эр улустар фронтторго барарда, Эҥчейип, салдала јер сӱргенеер. Эригер эки буды јок келерде, Эрмеги јоктоҥ јажына сӱӱгенеер. Узун, узун эшелон бустап, Бадышты кӧстӧп, атана беретен. Кайрандар барган ол ыраак таладаҥ Карыкчыл сӧстӧрлӱ похорон келетен. Је јеҥӱниҥ улу кӱнине јетире\nАҥылу балдардыҥ салымы — аҥылу ајаруда\nКалыктар најылыгыныҥ туразында «Звезда Алтая» республикан газеттиҥ јылга шыдар ӧйдиҥ туркунына једимдӱ иштеткен ле тӱгескен «Перезагрузка» деген баштапкы јондык ӱлекериниҥ турултазы аайынча пресс-конференция ӧтти. Пресс-конференцияда СМИ-лердиҥ журналисттери, таланыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозыныҥ, ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ, профессионал ӱредӱлик организациялардыҥ ла јондык организациялардыҥ чыгартулу улузы турушты. «Звезда Алтая» газеттиҥ баш\nКичӱ изӱ айдыҥ сегизинчи кӱнинде Арасей ичинде Јонјӱрӱмдик ишчиниҥ кӱни темдектелет. Горно-Алтайск каланыҥ јонјӱрӱмдик сурактар јанынаҥ башкартузыныҥ директоры Татьяна Соломатина ла заведующий Татьяна Поцелуева биске бу байрамла колбой бичимел белетеерге, эҥ артык ишчилер деп Лидия Мегединаны, Ульяна Сахарованы, Анжела Куркаеваны ла Юлия Цветкованы айдып бердилер. Бис бу улусла тушташтыс. Олор бойыныҥ каруулу ижи керегинде мынайда\n(эске алынганы) ге уул бала кожулган. Валера уулым ол Јеҥӱлӱ јылда Апшыйакту јуртта чыккан эҥ баштапкы бала. Кандый да тӱреҥи јылдар болзо, ол тушта государство чыккан балага 20 метр бӧс беретен. Калбак бичик алала, Шабалиннеҥ барып 20 метр бӧс садып экелген. Ол бӧстӧҥ бир эмеш уулыма артырала, артканын улусла ӱлешкенис. Кийим једишпес кату јылдарда, эки-јаҥыс\n«Орус телекейдиҥ алтай кижизи»\nАман Гумирович Тулеев – Кемерово областьтыҥ алдындагы башчызы, ол јирме јылдаҥ ажыра бу стратегиялык учурлу тергеени башкарган. «Граждан обществоны ӧскӱрер фондтыҥ» темдектегениле, ол Россияныҥ эҥ артык губернаторлорыныҥ бирӱзи. «За заслуги перед Отечеством» орденниҥ толо кавалери. Отставкага бойыныҥ кӱӱниле барган. Бойыныҥ ӧйинде Россия Федерацияныҥ СНГ-ныҥ ороондорыла колбулар аайынча министри болгон, Кузбасста «Народовластие» блокты тӧзӧгӧн. Кемерово областьтыҥ губернаторыныҥ\nАды-чуузы тӱӱкиниҥ јолдорында\nЧаптынов – Гуркинниҥ эткен керектериниҥ улалтаачызы Политиканыҥ јолын талдап алган кижиге бу jÿрÿмде андый ла јеҥил эмес, кезикте ачу-коронду да. Биске ончобыска jарт: «Иванов-Петров-Сидоров ло о. ӧ.» алтын, керек дезе, эрјине таштый да болзо, тӱҥей ле кажы бир улуска, ийде-кӱчтӱлерге олор до, ӧскӧ дӧ политиктер качан да јакшы болбос. Тӱҥей ле кӧзинде тоормош кӧрбӧстӧр ӧскӧ\nОроонныҥ президенти Владимир Путин РФ-тыҥ Конституциязына кубулталар кийдирери јанынаҥ текшироссиялык ӱнбериштиҥ ӧдӧтӧн кӱнин чокымдап салды. Айдарда, текши ороон јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинде Тӧс јасакка кубулталар кийдиреринде туружар. Ол тоодо бистиҥ тергее. Ӱнбериш кичӱ изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинеҥ ала башталар. Онызы эл-јонго эптӱ ле јарамыкту болзын деп эдилген: кем де ӱнбериш кӱн барып болбос, кемде\nБу кӱндерде Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ аграрный политика аайынча комитединиҥ ээчиде јууны ӧткӧн. Оны комитеттиҥ председатели Рустам Байдалаков баштап ӧткӱрген. Јуунда Эл Курултайдыҥ комитединиҥ ишмекчи кӱреезиниҥ турчылары „Алтай Республикада бир кезек категориялу граждандарга акча тӧлӧбӧзинеҥ јердиҥ участокторын чыгарары керегинде“ республикан јасакка кубулталар эдери, Алтай Республиканыҥ бир канча јасакчы акттары бойыныҥ чыдуларын јылыйтып јатканы керегинде ле\n«Ийделӱ Алтай» программа — јӱрӱмде\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин «Ийделӱ Алтай» деген программа тергееде быјылгы јылдыҥ баштапкы кварталында канайда бӱткенин кӧрӧрине учурлалган јуун ӧткӱрген. Бу јуунда башкаруныҥ министрлери ле комитеттердиҥ башкараачылары программаны бӱдӱреринде олордыҥ ведомстволоры кандый иштер ӧткӱргени керегинде јетирӱ эткендер. Башчы «Ийделӱ Алтай“ деген программа — ол тирӱ механизм. Јӱрӱм јаҥыс јерде турбай јат. Кубулталар эдер ле јаҥыртулар


Тӧс јердиҥ башкараачызы кӧстӧлгӧн - altaicholmon\nТӧс јердиҥ башкараачызы кӧстӧлгӧн\nТергеениҥ башчызы Олег Хорохордин Алтай Республиканыҥ Ӧзӱмниҥ тӧс јериниҥ башкараачызына Михаил Грудининди кӧстӧӧри керегинде јакаанга кол салган.\nОнызы керегинде ол башкаруныҥ ээчи-де јуунында јарлаган ла Михаил Грудинин-ле государственный јаҥныҥ бӱдӱреечи органдарыныҥ башкараачыларын, муниципал тӧзӧл-мӧлӧрдиҥ јаандарын таныштырган.\n«Мынаҥ озо бис Горно-Алтайский агломерацияныҥ ӧзӱми аайынча бир канча туштажулар ла јуундар ӧткӱргенис. Бӱгӱн Тӧс јерде бу ла ӧскӧ дӧ бир канча ууламјылар јанынаҥ иштер улалар» — деп, башчы айткан.\nМихаил Грудининниҥ айтканыла, ол калганчы 20 јылдыҥ туркунына градостроительстводо иштеген.\n«Мениҥ иштеги тӧс компетенциям — јерлердиҥ комплексный ӧзӱми ле «Ийделӱ Алтай» программаны бӱдӱрерге инвестициялар тартып алары, бизнесле, муниципалитеттерле, бӱдӱреечи ле јасакчы јаҥныҥ органдарыла колбуда иштеери. Мен Алтай Республикадӧӧн јаантайын јадарга кӧчӱп јадым ла Олег Леонидовичтиҥ јакылтазыла бастыра муниципал тӧзӧлмӧлӧрлӧ јорыктап барып келерим. Јербойына барып, андагы айалгаларды кӧрӱп, јерлердиҥ аҥылуларын ла курч сурактарын оҥдоп, бойымныҥ аргаларымды республиканыҥ ӧзӱмине јаан туза-јандырулу ууландырарым» — деп, Михаил Грудинин айткан.\nӦзӱмниҥ тӧс јери — коммерциялык эмес автономный организация, ол 2019 јылдыҥ кӱӱк айында Олег Хорохординниҥ баштаҥкайыла тӧзӧлгӧн. Бу тӧс јерде республиканыҥ ӧзӱминиҥ «Ийделӱ Алтай» программазын белетеер тушта тергеениҥ эл-јонынаҥ болгон шӱӱлтелер чукталган.\nТӧс јер бӱдӱреечи јаҥныҥ органдарынаҥ ла кандый да ӧскӧ политический партиялардаҥ ла биригӱлердеҥ башка тӧзӧлгӧн. Оныҥ тӧс амадузы — тергеениҥ јаҥы, ачык политиказын, Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ аргументированный Стратегиязын тӧзӧӧри ле оноҥ ары бӱдӱрери.\nМихаил Грудинин 1967 јылда Иркутскта чыккан. 1992 јылда Иркутский политехнический институтты (кибернетиканыҥ факультеди) отличиеле божоткон, ол ок ӧйдӧ менеджерлердиҥ Советско-испанский школында ӱредӱ ӧткӧн. 2005 јылда государственный службаныҥ РФ-тыҥ Президентиндеги Академиязын «Россияныҥ калаларыныҥ ла тергеелериниҥ јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱминиҥ стратегический башкартузы» деп специализация аайынча отличиеле божоткон. 2014 јылда Москвадагы М. В. Ломоносовтыҥ адыла адалган государственный университетти (Бизнестиҥ бийик школы факультет), 2018 јылда Сколководогы бизнес-школдо ЕМВА программаны божоткон.\n«Тап-эриктик экономиканыҥ ӧзӱминиҥ албатылар ортодо институды» Фондтыҥ консультанты, координаторы, «Баалаштыҥ национальный агентствозыныҥ» президен-ти, «Илбе-Консалтингтиҥ» координаторы, «Тап-эриктик экономиканыҥ ӧзӱминиҥ институды» Фондтыҥ координатор-менеджери болуп иштеген.\n1999-2000 јылдарда — «Чике инвестициялардыҥ институды» Фондтыҥ президенти, 2000 јылдаҥ ала 2019 јылга јетире — градостроительствоныҥ ла инвестиционный ӧзӱмниҥ «Гипрогор» Российский институдыныҥ генеральный директоры. 2019 јылдаҥ ала бӱгӱнге јетире — пространственный моделированиениҥ ле ӧзӱмниҥ «Гипрогор Проект» Градостроительный институттыҥ президенти ле акционери.\nSkolkovo travel club, бизнес јорыктаачылардыҥ албатылар ортодогы «Х-team» клубыныҥ президенти.


Тергееде су-кадыкты корыыр иштиҥ турулталары - altaicholmon\nСу-кадыкты корыырын шиҥжӱлеери аайынча федерал службаныҥ Алтай Республикадагы тергеелик органында (Россу-кадыкшиҥжӱ) 2019 јылдыҥ экинчи јарымында су-кадыкты корыырында госшиҥжӱниҥ турулталарыныҥ шӱӱжӱзи ӧтти. Шӱӱжӱлӱ јуунда тергеениҥ су-кадыкты корыыр организацияларыныҥ, фармацевтикалык системаныҥ ла су-кадыкты корыырыла колбулу ӧскӧ дӧ органдардыҥ ла јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы туруштылар.\nРоссу-кадыкшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча тергеелик органыныҥ башкараачызы Ирина Нонукова 2019 јылдыҥ экинчи јарымында тергеениҥ су-кадыкты корыыр системазындагы тӧс кӧргӱзӱлер керегинде айткан. Бӱгӱнги кӱнде Кыдатта коронавирустыҥ таркаганыла колбой, тергеениҥ аптекаларында маскалардыҥ, вирустарга удурлажар препараттардыҥ бааларына мониторинг ӧткӱрилип турганына база ајару эткен.\nБаалар шиҥжӱде тудулат\nРоссияныҥ монополияла тартыжар службазыныҥ Алтайский республикан башкартузыныҥ (УФАС) башкараачызы Андрей Гостюшев медициналык ла фармацевтикалык организацияларда антимонопольный јасактарды бӱдӱрери керегинде јетирӱ эткен. ФАС-тыҥ тергеелик башкартузы республиканыҥ аптечный сетьтеринде айалганыҥ мониторингин Россу-кадыкшиҥжӱниҥ, Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилериле, јондыкла кожо ӧткӱрет. Олордо коронавирус таркаганыла, тергееде ОРВИ-ниҥ ле грипптиҥ ӧйиле колбой, медициналык маскалардыҥ ла ОРВИ-ниҥ, грипптиҥ эмдериниҥ бааларын бийиктедип турган учуралдар болуп јат. Аптекаларда маскаларды садудаҥ јоголтып, кийнинде олордыҥ баазын бийиктедип саткан учуралдар бар. Онойып, шиҥжӱлӱ иштердиҥ турултазында каланыҥ маскалар јок болгон ӱч аптеказына запрос эдилген. Онойдо ок аптекалардыҥ олорды садып алган бааларын ла садып турган бааларды тӱҥейлеп, база запрос эдилет. Масканыҥ розничный баазын нениҥ учун 400% кӧдӱргенин јартазын деген запрос «Ваш доктор» деген аптекаларга аткарылган. Онойдо ок оптовый рыноктогы бааларга мониторинг эдилет. Оптовый јеткилдеечилер бааларды база бийиктеткен учуралдар бар. Мындый учуралдарды УФАС чыдуларын јасакты бузуп тузаланганы ла конкуренцияда куурмакту керек деп кӧрӱп јат. Кажы ла учуралдыҥ аайына чыгар керек. РФ-тыҥ су-кадыкты корыыр министерствозыныҥ јетирӱзиле, ондый бузуштар эткен фармацевтикалык организациялар лиценциязын да айрыдар аргалу. УФАС-тыҥ јааны медициналык ла фармацевтикалык организацияларга баштанып, кызалаҥду ӧйлӧ тузаланып бааларды бийиктетпезин, айалганы курчытпазын деп айткан.\nМедболуштыҥ чыҥдыйы ла јеткер јок болоры\nМедицинада иштиҥ чыҥдыйына ла јеткери јок болорына ичбойында шиҥжӱ тӧзӧӧрине ле ӧткӱрерине некелтелерди бӱдӱрери керегинде элбек јетирӱни Россу-кадыкшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча тергеелик органыныҥ башкараачызыныҥ ордынчызы Клара Бурулова эткен. РФ-тыҥ су-кадыкты корыыр министерствозыныҥ 2019 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 7-чи кӱнинде кол салылган Јарлыгыла јарадылган «Медицинада иштиҥ чыҥдыйына ла јеткери јок болорына ичбойында шиҥжӱ тӧзӧӧриниҥ ле ӧткӱрериниҥ некелтелери» 2019 јылдыҥ сыгын айыныҥ 16-чы кӱнинде чыду алынган. Ондо ичбойында шиҥжӱниҥ амадулары ла керектери, шиҥжӱни ӧткӱретен субъекттер, медорганизацияларга чокым кандый керектер ӧткӱрери, шиҥжӱ тушта кандый кӧргӱзӱлерге баа берилери, шиҥжӱ ӧткӱрериниҥ тӧзӧгӧзи, ӧйи, канча катап ӧдӧри ле ӧскӧзи де чокымдалган.\nИчбойында шиҥжӱниҥ амадузы — эл-јон медболуштыҥ стандарттары, клинический шӱӱлтелер ле медболуштыҥ ээжилери аайынча чыҥдый ла толо кеминде медболуш аларын, онойдо ок медорганизациялардыҥ чыҥдый ла медициналык иштиҥ јеткер јок болоры јанынаҥ некелтелерди бӱдӱрерин јеткилдеери.\nИчбойында шиҥжӱниҥ керектери мындый ууламјыларды јеткилдейт ле баалайт: медицинский ишти бӱдӱрерде, эл-јонныҥ су-кадыкты корыырындагы тап-эриктерин буспазын; медболуштыҥ стандарттарын ла медболуш јетирериниҥ ээжилерин тузаланарын; медшиҥжӱлерди, освидетельствованиелерди, экспертизаларды, диспансеризацияларды ӧткӱрериниҥ ээжилерин бӱдӱрерин. Онойдо ок пациенттиҥ су-кадыгыныҥ айалгазына келишпес медболуш эдерин; пациентке керектӱ профилактикалык, диагностикалык, эмдеер ле су-кадыгын орныктырар керектерди бӱдӱрбезин (ол тоодо ӧйинде, керектӱ кеминде эмес бӱдӱрерин) болдыртпазы. Медишчилердиҥ медболуш јетирериниҥ чыҥдыйы ла јеткер јок болоры јанынаҥ инструкцияларды бӱдӱрери, эл-јонныҥ су-кадыгына ла јӱрӱмине јеткерлӱ чочыдуларды илелеерге ле болдыртпаска медициналык ишти јарандырары ајаруга алынат.\nМедболуштыҥ чыҥдыйына ла јеткери јок болорына эдилген государственный, ведомственный шиҥжӱ тушта, онойдо ок медицинада кыйалтазы јоктоҥ страховать эдер фондтордыҥ ла страховой медорганизациялардыҥ медболужыныҥ чыҥдыйын шиҥжӱлеерде илелелген бузуштардыҥ уч-турулталарын ла шылтактарын јоголторы јанынаҥ иштер ӧткӱрери айдылган.\nЈетирӱ эдеечи оноҥ ары ичбойында шиҥжӱни тӧзӧӧри ле ӧткӱрери, шиҥжӱде турушкандардыҥ тап-эриктери, иштери ле ӧскӧ дӧ некелтелери керегинде куучындаган. Темдектезе, шиҥжӱлер планла да, планла эмес те ӧйдӧ ӧткӱрилет. Планла эмес шиҥжӱлер мындый учуралда ӧткӱрилет: медорганизацияныҥ медициналык ижиниҥ чыҥдыйыныҥ ла јеткери јок болорыныҥ статистикалык кӧргӱзӱлери јабызап турганда; эл-јонноҥ медболуштыҥ коомой чыҥдыйы ла јеткери јок болоры јанынаҥ комыдалдар болзо, онойдо ок эл-јонныҥ су-кадыгына ла јӱрӱмине јеткерлӱ медболуш эдилгени керегинде комыдал болзо. Онойдо ок пациент божогон, эмчиликте медболуш эдилерде ӧскӧ оору југушкан ла су-кадыгыныҥ айалгазы коомойтыган ончо учуралдарда база планла эмес шиҥжӱ ӧткӱрилет.\nКандый нацӱлекерлер бӱдӱп јат\nАР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министри Сергей Коваленко тергееде су-кадыкты корыырында национальный ӱлекерлер керегинде элбеде ле толо куучындаган. «АР-да балдардыҥ су-кадыгын корыырын ӧскӱрериниҥ программазы» деп тергеелик ӱлекерле 2019 јылда балдардыҥ су-кадыгын корыырында иштеечи 24 врач ӱредӱ ӧткӧн. Медорганизациялардыҥ поликлиникалык бӧлӱктериниҥ 55% медјепселдерле јетире јеткилделген ле ичи јарандырылган. Бу керекке федерал бюджеттеҥ 30,4 млн, республикан бюджеттеҥ 1,6 млн салковой чыгарылган. Онойдо ок 2019-20 јылдарда јетире тудулбаган пристройкаларга, блокторго ло ӧскӧ дӧ строительный иштерге федерал бюджеттеҥ 463,4 млн, республикан бюджеттеҥ 13,9 млн салковой чыгарылат.\n«АР-да јӱрек-тамырдыҥ ооруларыла тартыжары» деп тергеелик ӱлекерле республикан эмчиликтиҥ сосудистый тӧс јерине федерал бюджеттиҥ 23,05 млн салковойына медјепселдер алылган. Быјыл оныҥ кеми 27,1 млн салковой болор. Министрдиҥ чокымдаганыла, инфаркт ла инсульт болгон пациенттерге баштапкы ла катап эмдер аларына федерал бюджеттеҥ 11,5 млн салковой чыгарылары темдектелген.\nОроонныҥ ишјалы бийик ӧскӧ тергеелерине медишчилердиҥ барары астабай јат. Тӧс шылтактар — ол јабыс ишјал ла јадар јердиҥ курч сурагы. «Медорганизацияларды квалификациялу кадрларла јеткилдеери» деп ӱлекерле 2019 јылда «Земский доктор/земский фельдшер» программала јурттарга 26 врач ла 7 фельдшер иштеп барган. Олорго тура аларына республикан бюджеттеҥ 30,35 млн салковой чыгарылган.\nЈе тӧс калада кадрлар јанынаҥ айалга курч артат. Нениҥ учун дезе, Горно-Алтайск эл-јоныныҥ тоозыла бу программага кирбей јат. 2020 јылда бу программага федерал бюджеттеҥ 59,4 млн, республикан бюджеттеҥ 600 муҥ салковой чыгарылар.\n«Онкология ооруларла тартыжары» деп тергеелик ӱлекерле республикан эмчиликтиҥ онкология тӧс јерине 58,6 миллион салковойдыҥ медјепселдери алылган. 2020 јылда бу тӧс јерге медјепселдер аларына федерал бюджеттеҥ 95,07 млн салковой чыгарылары темдектелген.\n«Баштамы медболуштыҥ системазын ӧскӱрери» деп ӱлекерле јурттарда ФАП-тар тударына федерал бюджеттеҥ 5,316 млн, республикан бюджеттеҥ 1,7 млн салковой чыгарылган. Быјыл 16 ФАП тударына келиштире 89,4 млн ло 904 муҥ салковой акча чыгарылар.\n2019 јылда онойдо ок санитарный авиацияга федерал бюджеттеҥ 53095,8 муҥ салковой чыгарылган ла 88 учуш болгон. Республиканыҥ бюджединеҥ 28795,2 муҥ салковой чыгарылган ла 10 учуш эдилген. Бастыразы 147 кижи, ол тоодо 30 бала тӧс эмчиликке јетирилген.\n2020 јылда бу тоолор келиштире 118,8 миллион ло 1,2 миллион салковой болор.\nМинистр онойдо ок республиканыҥ медицина бӧлӱгинде иштеп турган база тӧрт нацӱлекер керегинде куучындаган.\nКоронавирусты таркатпазы аайынча иштер\nАР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозында медболушты ла эмдерле јеткилдеерин тӧзӧӧр бӧлӱктиҥ јааны Татьяна Колмакова Алтай Республиканыҥ јеринде коронавирустыҥ таркаарын болдыртпазы аайынча иштер керегинде јетирӱ эткен. Бу амадула АР-дыҥ башкарузы керектӱ иштердиҥ планын, су-кадыкты корыырыныҥ министерствозы ӧткӱретен керектер керегинде јакаан јараткан.\nМинистерстводо коронавирусный инфекцияныҥ таркаарын болдыртпазы аайынча штаб тӧзӧлгӧн. Тергеениҥ бастыра медорганизациялары эпидемияга удурлажатан кату ээжиге кӧчӱрилген. Олордыҥ материально-технический аргалары ла медишчилери иштеерге беленге тургузылган. Медишчилер коронавирусты таныырыныҥ, диагностиказыныҥ, эмдеериниҥ сурактарыла ӱредӱ ӧткӧн.\nАптекаларда ла медорганизацияларда керектӱ эмдер, маскалар бары-јогы кӱнӱҥ ле шиҥжӱде тудулат, эл-јонныҥ бийиктедилген бааларга комыдалдарыла база шиҥжӱ ӧдӧт.\nЈетирӱде онойдо ок министерствоныҥ коронавирустыҥ таркаарын болдыртпазы, серемјилӱ улусты, ол тоодо КНР-даҥ келгендерди шиҥдеери ле ӧскӧ дӧ профилактикалык иштери керегинде айдылган.


Коррекционный школ-интернатта кӧдӱриҥилӱ ачылта - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников Билгирлердиҥ кӱнине ле Горно-Алтайскта коррекционный школ-интернаттыҥ балдар ӱренер туразыныҥ јазашту иштердиҥ кийнинде ачылтазына учурлалган кӧдӱриҥилӱ керек-јаракта турушкан.\n«Бистиҥ балдарга јарамыкту айалгалар тӧзӧӧри – Россияныҥ Президенти Владимир Путин аҥылу ајару эдип турган тӧс учурлу сурактардыҥ бирӱзи. Алтай Республиканыҥ јаҥдары кӱнӱҥ сайынчы ижинде бу суракка база јаан ајару эдет. Оныҥ да учун коррекционный школдо јазашту иштер ӧткӱрерине республикан бюджеттеҥ акча-манат чыгарар деген јӧп јарадылган болгон» – деп, Александр Бердников кӧдӱриҥи ӧйинде айткан.\n«Бу школ 1974 јылда тудулган ла калганчы ӧйгӧ јетире мында јазашту иштер ӧткӱрилбеген. Калганчы јылдарда школдыҥ туразыныҥ айалгазы коомойтыган болгон. Бу ӱредӱлик учреждениениҥ сурагыла бис эки јыл кайра јууктада иштеп баштаганыс» – деп, башчы темдектеген. Јазашту иштер мында ӱч бӧлӱкле ӧткӧн. 2016 јылда балдар ӱренер туралардыҥ бирӱзи јазалган, былтыр балдар уйуктаар турада ла медпунктта капремонт ӧткӱрилген. Анайда ок пищеблок јаҥыртылып, балдарга спортплощадка тудулган. Школдыҥ јеринде волейбольный, футбольный, баскетбольный площадкалар ла ГТО табыштырарыныҥ зоназы, 100 метрге јӱгӱрериниҥ јолы, ыраагына калыырыныҥ кумакту орозы јазалган.\nБыјыл эки кат ӱредӱлик корпуста кеми јаан јазашту иштер ӧткӱрерине ресбюджеттеҥ 63 миллион салковой кире акча чыгарылган. Бу акча-манаттыҥ чодыла стенелер тыҥыдылган ла јылулалган, тураныҥ јабынтызы солылган, тыш ла ич јанында инженерный сетьтер ӧткӱрилген. Анайда ок каттар ортодо темир сейсмопояс тургузары, радонноҥ корулаш, кыптардыҥ ичин јазаары јанынаҥ иштер ӧткӱрилген. Ӱредӱлик заведениениҥ јеринде балдар ойнойтон јаҥы площадка база јазалган.\n«Бӱгӱн бу јаҥы объект болуп калган деп айдарга јараар, ол эмдиги ӧйдиҥ бастыра ээжи-некелтелерине келижет, ол тоодо ӧрт болдыртпазы јанынаҥ некелтелерге» – деп, Александр Бердников темдектеген.\nТургуза ӧйдӧ коррекционный школдо бастыра республикадаҥ 200-теҥ кӧп бала ӱренет, олордоҥ 90 бала интерната јадат. Тергеениҥ башчызы ӱренчиктерди Билгирлердиҥ кӱниле уткып, ӱредӱде бийик једимдер кӱӱнзеген. Коррекционный школ-интернаттыҥ ишчилерине кайралдар кӧдӱриҥилӱ айалгада табыштырылды.\nБалдарды ла јашӧскӱримди ӱредер, таскадар бӧлӱкте јаан једимдери, кӧп јылдардыҥ туркунына ак-чек ижи учун РФ-тыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла чечектер ӧскӱрери ле декоративный садоводство аайынча ӱредӱчи Елена Дубоделова, таскадаачы Елизавета Матина кайралдаткан.\nПрофессионал ижинде једимдери, јаш ӱйени ӱредерине ле таскадарына јаан камаанын јетиргени, кӧп јылдардыҥ туркунына ак-чек ижи учун Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла баш бухгалтер Марина Антонова, курсак азаачы Людмила Бердюгина, физический культура аайынча ӱредӱчи Михаил Сапрыкин, алтай тилдиҥ ӱредӱчизи Сурлай Тадинова кайралдатты.\nБийик профессионал узы, школ-интернаттыҥ административно-ээлемдик ижин јеткилдеерине таҥынаҥ камаанын јетиргени, кӧп јылдардыҥ туркунына ак-чек ижи учун АР-дыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ Быйанду самаразы кухняныҥ ишчизи Любовь Елечековага, кастелянша Светлана Кессельге, таскадаачы Петр Назаровко, слесарь-сантехник Сергей Соколенкого, медицинский диетический сестра Ирина Шмаковага табыштырылды.\nЈакшы ӱредӱзи ле школдыҥ јӱрӱминде эрчимдӱ туружып турганы учун ӱчинчи класстыҥ ӱренчиктери Антон Захаров ло Семен Шоюнов, 8-чи класстыҥ ӱренчиктери Андрей Томкевичус ла Виктория Шлапакова, 9-чы класстыҥ ӱренчиги Дарья Кордоева планшеттерле кайралдаткан. Тергеениҥ башчызы Александр Бердников анайда ок школго спорттыҥ јазалдарын садып аларына сертификат табыштырды.


Олег Хорохордин ле Рустам Минниханов кол салган - altaicholmon\nДокументке кол Олег Хорохординниҥ Татарстандӧӧн ишмекчи јол-јорыгы ӧйинде, Казанский Кремльде салылган. Иш-керектердиҥ планы тӧзӧлгӧлӧнгӧн јӧптӧжӱ быјыл кичӱ изӱ айда Горно-Алтайскта тургузылган болгон.\nАлтай Республиканыҥ Олег Хорохординге башкарткан делегациязы Казаньда ишмекчи јол-јорыкла јӱрген. Делегацияныҥ турчылары Татарстан Республиканыҥ инвестиционный ӧзӱм аайынча Агентствозында болгон. Олор анда тергеениҥ саду-экономикалык ла инвестиционный аргаларыла танышкан, анайда ок Казаньныҥ јондык телекейин кӧргӧн, ол тоодо Старо-татарский слободаны ла Кабан кӧлди јараттай јерлерди.\nРустам Миннихановтыҥ темдектегениле, тергеелер ортодо колбулар эрчимделген. Је ол ок ӧйдӧ субъекттер ортодо товароӧдӱштирӱниҥ кеми јаан эмес, јартап айтса, Татарстан Алтай Республикадӧӧн баазы 450 миллион салковойго турар продукция аткарат. Оныҥ айтканыла, Алтай Республиканыҥ кайкамчылу ар-бӱткенине ајару јаан. Мынаҥ озо ӧйлӧрдӧ ирбисти чеберлеп алары ла тоозын орныктырары аайынча јӧптӧжӱге кол салылган, бу бӧлӱк јанынаҥ ведомстволор ортодо јолдыҥ картазы тургузылган болгон. Бу иште билимдердиҥ Российский академиязыныҥ — экологияныҥ ла эволюцияныҥ сурактары аайынча А. Н. Северцовтыҥ адыла адалган институттыҥ билимчилери туружып баштаган.\n«Ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ шылтузында ас туштап турган киске бӱдӱмдӱ тындуларды шиҥдеери аайынча Тӧс јерди тӧзӧӧрис. Ирбистиҥ балдары, олор јерлик ар-бӱткенниҥ ортозында ӧссин деп, Алтай Республиканыҥ Сайлугемдеги национальный паркына табыштырылар. Туулу Алтайдыҥ кайкамчылу ар-бӱткени — бастыра ороонныҥ байлыгы. Слердиҥ тергееде туризмниҥ инфраструктуразы једимдӱ ӧзӱм алынат» — деп, Татарстанныҥ Президенти айткан.\nАнайда ок ол туризмниҥ бӧлӱгиниҥ аргалары Алтай Республиканыҥ ичкери ӧзӱмине камаанын јетирерине быжу бӱдедим деген.\n«Бисти тереҥ этнокультурный колбулар бириктирет. Јаан Алтай — кӧп тоолу культуралардыҥ тӧрӧли, ол тоодо тӱрктердиҥ. Бистиҥ билимчилер ортодо ӧмӧ-јӧмӧ ишти мынаҥ да ары тыҥыдарыс — тӱӱкиниҥ ле культураныҥ, тӱрк албатылардыҥ шиҥдеечилериниҥ. Культураныҥ ла тӱӱкиниҥ энчизин чеберлеп алары, јайаандык ӧмӧликтерле, музейлердиҥ экспозицияларыла ӱлежерин јӧмӧӧри ол иштиҥ тӧзӧлгӧзинде болор» — деп, Татарстанныҥ башкараачызы айткан.\nОлег Хорохордин Татарстан Республиканы ТАССР тӧзӧлгӧнинеҥ ала 100 јылдыгыла, Рустам Миннихановты дезе — Татарстанныҥ Президентиниҥ талдаштарында быжу јеҥӱ алганыла уткыган.\n«Татарстанла бистиҥ ӧмӧ-јӧмӧ иш бир аай барып јат. Бис јаҥжыкканы аайынча ӱредӱликтиҥ, билимниҥ, культураныҥ, тӱӱкиниҥ сурактары аайынча ӧмӧлижип иштеп турганыс. Туризмниҥ бӧлӱгинде, ирбис тындуны чеберлеп алары ла орныктырары јанынаҥ ӧмӧ-јӧмӧ иштеери керегинде јӧптӧжӱ тургузылган. Авиаколбу ӧзӱм алынат — Казань-Горно-Алтайск деген јаантайынгы авиарейс орныктырылган, ол эки тергеениҥ албаты-јонына сӱрекей керектӱ болот. Быјыл бис ӧскӧ бӧлӱктерде ӧмӧ-јӧмӧ иштеерин баштаганыс» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nБистиҥ тергееге эҥ ле јилбилӱ ууламјылардыҥ тоозында ол туризмниҥ бӧлӱгинде ӧмӧ-јӧмӧ ишти, турист ууламјыларды јарлаарын, анайда ок аҥылу экономикалык зоналар тӧзӧӧри ле ӧскӱрери јанынаҥ ченемел алыжарын ла ӧмӧ-јӧмӧ иштеерин адаган. «Јӧптӧжӱ бистиҥ тергеелерге тузазын јетирерине быжу бӱдедим» деген. Оныҥ угусканыла, 2021 јылда Алтай Республика 30 јылдыгын байрамдаар. Рустам Миннихановты оныла колбулу керек-јарактарда туружарына кычырган. Татарстанныҥ Президенти ол кычыртуны быйанду алган ла Алтай Республикада татар албатыныҥ Сабантуй деген национальный байрамын тӧзӧӧри ле ӧткӱрери јанынаҥ арганы кӧрӧр болгон.\nТатарстанныҥ Президенти Рустам Минниханов бистиҥ республиканыҥ башкараачызы Олег Хорохординди «Татар Автономный Советский Социалистический Республиканыҥ тӧзӧлгӧниниҥ 100 јылдыгы» деп медальла кайралдаган. Татарстанныҥ государственный кайралы тергеелер ортодо ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ ӧзӱмине, албатылар ортодо најылыкты ла оҥдожуны тыҥыдарына камаанын јетиргени учун табыштырылган.\nИшмекчи јол-јорык ӧйинде бистиҥ тергеениҥ делегациязы «Алабуга» деген аҥылу экономикалык зонаныҥ консультанттарыла тушташкан, мындый ок паркты бисте ачар кӱӱндӱ.\n«Тургуза ӧйдӧ бу бийик кеминде эмес, оныҥ да учун ӧмӧ-јӧмӧ иш ӧткӱрери керектӱ болот. Кӧп улус уккан эҥ јаркынду ӱлекерлердиҥ бирӱзи — киске бӱдӱмдӱ тындуларды шиҥдеери аайынча «Ак Барс» деген тӧс јерди тӧзӧӧри» — деп, Казанский Кремльдиҥ окылу чыгартулу кижизи Лилия Галимова айткан. —Бу узак сакыган ӱлекер болуп јат. Оны учына јетире јазаары канча јылдарга улалган. Тургуза ӧйдӧ ол турган јеринеҥ ичкери јылган деп оҥдомол бар. Бу јанынаҥ Алтай Республикада ныкта иш ӧткӱрилет. Оныҥ да учун ӧмӧ-јӧмӧ ишти тыҥыдары керектӱ болот».\nТатарстан мындый тӧс јерди тӧзӧӧргӧ турганы 2019 јылдыҥ ӱлӱрген айында јарлу боло берген. Республикада ирбисти ӧскӱрери јанынаҥ тӧс јер тӧзӧӧри керегинде куучын 2016 јылдаҥ бери улалып келген. Бу ишти тӧзӧӧрине 300 миллион салковойго јетире акча ууландырары да темдектелген болгон.\nМынаҥ озо јарлалганыла, киске бӱдӱмдӱ ле ас туштап турган тындуларды шиҥдеери аайынча «Ак Барс» деген тӧс јерди «Биологиялык башкаланышты чеберлеп алары ла экологиялык туризмди ӧскӱрери» деген федерал ӱлекерге кийдирери темдектелет.\nТатарстанныҥ башкараачызы бистиҥ тергееде быјыл кичӱ изӱ айда болгон, ол ло тушта ӧмӧ-јӧмӧ иштеериниҥ јӧптӧжӱзине кол салылган.\n«Тергеелер бирлик јилбӱлерди тапкан, бӱгӱн бис башка-башка ууламјылар аайынча ӧмӧ-јӧмӧ иштеп турус. Ол тоодо авиаколбу, туризм, фармацевтический кластер ле оноҥ до ӧскӧ ууламјылар. Јӧптӧжӱ Татарстан Республикага да, Алтай Республикага да јарамыкту ла јаан аргалар ачат. Башка-башка бӧлӱктер аайынча иштеери јанынаҥ аргалар бисте сӱрекей јаан. Бис ӧмӧлижип, импортозамещениениҥ, инвестицияларды тартып аларыныҥ, бистиҥ тергеелердиҥ јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱмине јарамыкту ла узак ӧйдиҥ колбуларын тӧзӧӧриниҥ сурактарын аайлаштырып ийер аргалу» — деп, тергеениҥ башчызы айткан.\nРустам Минниханов јаҥыс катап эмес темдектегениле, «Бистиҥ тергеелер экономика ла гуманитар ууламјы јанынаҥ ӧмӧлижип иштейт. Алтай тӱрк цивилизация тӧзӧлӧрине аҥылу учурын јетиргенин, Јаан Алтай — кӧп тоолу культуралардыҥ, ол тоодо тӱрктердиҥ культуразын тӧзӧӧрине камаанын јетиргенин ундыбас керек».\nБу јӧптӧжӱ беш јылга тургузылган. Ол јаҥыс ла экономиканыҥ, јурт ээлемниҥ тӧс бӧлӱктериниҥ ӧзӱми аайынча ченемел алыжарын темдектейт эмес, је анайда ок су-кадыкты корыырында ла фармацевтикада, культурада, ӱредӱликте, спортто, јашӧскӱримниҥ политиказында, строительстводо, архитектурада, тура-коммунальный ээлемде, саду-экономикалык иште колбуларды тыҥыдарына камаанын јетирер учурлу. Ӧмӧ-јӧмӧ инвестиционный иш ӧткӱрери, башка-башка бӧлӱктерде ӱлекерлерди ле программаларды бӱдӱрери темдектелет.


Энениҥ эркезин сыйлаган... - altaicholmon\nБ. Б. Саданова 1947 јылда Экинур јуртта чыккан, ӧскӧн. Адазы Баштык Саданов Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, эди-канын ӧштӱниҥ темир окторы шыркалаган, энези Токна Саданова тылдыҥ ишчизи болгон. ӧрӧкӧндӧр, курорт-санаторий де барбай, бир јакшы эмденерин де билбей, кӧп балдар азырап, отурыш јогынаҥ, тӱни-тӱжи колхозтыҥ ижинде турушкан.\nJаан кызы Байрыштыҥ школдо анчада ла чокым билим предметтерле сӱреен јакшы ӱренип турганын ада-энези, ӱредӱчилери ајаруга алып, областьтыҥ Горно-Алтайсктагы национальный школына аткарган. Национальный школдо эмди јарлу, јайалталу јерлештерис Бронтой Янгович Бедюровло, Власта Куйрушевна Тысовала, Ногон Нӧкӧрович Шумаровло, ӧскӧлӧриле де кожо ӱренген. Ӱредӱге јайалталу кысты школдыҥ ӱредӱчилери Москвада ӱредӱге барзын деп јӧптӧгӧн. Jе јаштары јаандап јӱрген ада-энезиниҥ аргаларын, айылдагы ылгый јаш сыйындарын сананып, ырада барбаган. Ол јурт ээлемниҥ Барнаулдагы институдына ӱредӱге кирген.\nБу институтта 3-чи курста ӱренип турарда, кӱчӱрген айда јер тоҥуп, сооктор башталарда, энези уур оорудаҥ јада калган. Койдо јаткан адазыныҥ колында ӧскӱс кыстар арткан. Сыйны Ира Кан-Оозыныҥ, Нина Экинурдыҥ орто ӱредӱлӱ школдорында ӱренгендер. Беш ле јашту Катя сыйны адазыла кожо турлуда. Бу ла јылда Иван аказыныҥ бир јашту ла ӱч јашту эки балазы база ӧскӱс арткандар. Бир јашту кызычак карган адазы Баштык Арбаковичте арткан. Уулчакты энезиниҥ энези Садановтордыҥ угында уул балдар токтобойтон деп, бойына алып, Моты-Оозына апарган. Байрышка ӱредӱзин артырып, оогошторын адазына чыдадыжарга келишкен.\nЭнезиниҥ ордына арткан эјези Байрыш сыйныларына ӱредӱ берерге, адазыла кожо иштеген. Адазы экинчи кижи аларда, ол Кан-Оозында садуда иштеген, улайын ла оогошторына болушкан. Сыйны Ираида Горно-Алтайскта зооветтехникумды ӱренип божоткон. Нина сыйны Горно-Алтайскта пединституттыҥ физмат факультедин божодоло, математиканыҥ ӱредӱчизи болуп иштеген. Эҥ кичинек сыйны Катя Новосибирсктеги госуниверситетти божодоло, Бийскте јабык јуучыл заводто иштеп баштаган. Эмди јаан фирмада иштейт. Байрыш эјези сыйындарыла, олордыҥ једимдериле јаантайын оморкоп, сӱӱнип јӱретен эди.\nАказы Иван Баштыкович Саданов Ленинградта черӱде турган. Командирлер оныҥ јуранар јайалтазын баалап, бу калада јуранарыныҥ институдына кирзин дешкен. Ол ӱредӱге кирип алала, ойто барар акча јок болордо, барбаган. Соҥында Москвада Н. К. Крупскаяныҥ адыла адалган јуранарыныҥ институдын заочно божоткон. Аймактыҥ колхозторында јурукчы болуп, озочылдардыҥ портреттерин јураган, кӧрӱлерде де турушкан.\nБайрыш Баштыковна Экинурда колхозто кладовщик болуп узак јылдарга иштеген. Николай Степанович Чендыевле биле тӧзӧп, балдар, мал-аш азыраган, јаҥы јурт туткандар. Олор билезиле Туйук-Кобыда койго чыккан. Совет ӧйдӧ колхозтыҥ ижине некелте сӱреен кату болгон эмей. Соцмӧрӧйдӧ тургузылган јылдык ла бешјылдык пландарды бӱдӱрери кой-малда улустыҥ эҥ јаан молјузы болгон. Иштеҥкей улустыҥ, Байрыш Баштыковнаныҥ ла Николай Степановичтиҥ, ады-јолы јаантайын озочылдардыҥ тоозында адалып туратан. Олор јакшы ижи учун Кӱндӱлӱ грамоталарла, дипломдорло кӧп лӧ кайралдаткан. Бу улус кожо чыккандарыныҥ, олордыҥ бала-баркаларыныҥ той-јыргалдарына, ӧскӧ дӧ керектерине улайын ла јӧмӧжип, болужып јӱретен.\nБайрыш Баштыковнаныҥ эш-нӧкӧри ле јаан уулы ээчий-теечий јада каларда, ол бойыныҥ ачу-коронын кемге де кӧргӱспей, ол ло кокырлу бойы јӱретен. Најылашкан улузыла колбуны ол бойы качан да ӱспейтен. Власта Тысовала кожо улайын колбу тудуп, телефонло до, јолыкканда да, узактаҥ куучындажып, бой-бойына сӱӱнижип јӱрген. Jуртта да кирип-чыгып, куучындажып јӱрген ӱӱрелерине акту кӱӱнинеҥ кӱчи јеткенче болужып туратан.\nЭки балазы албаты ортодо эҥке-тоҥко јуртайт. Кызы Кару билезиле Барнаулда јадат. Байрыш Баштыковна Барнаулдаҥ келерде јолуккам. Ол мынайда сӱӱнип ле оморкоп куучындаган эди: «Кызым Кару магазиндедип, толтыра сыйлар алып берген. Сумкаларымды автобустаҥ автобуска јӱк арайдаҥ салып экелдим». Бийскте ле Горно-Алтайскта сыйындарына каа-јаа барып келгенде, канатталып калгандый јӱретен. Уулы Эзендей Экинур јуртында айыл-јуртту, ӱч балалу јадып јат. Кожо јуртаган ӱйи Оля Шыргайты јурттаҥ, сӱреен иштеҥкей келин. Jиит те болзо, ол уйларыныҥ сӱдинеҥ аарчы, курут, быштак эдет. Калашты канайып ла быжырар.\nJурттыҥ библиотеказында узак јылдарга иштеген Галина Кылбышевна Тышкышева Байрыш Баштыковнаны јурттыҥ эҥ кӧп бичиктер кычырган кычыраачызы болгон деп темдектейт. Кажы ла катап турлузынаҥ тӱшкенде, јаҥы бичиктерди кӧрӧр, анчада ла билим учурлу бичиктерди талдап алатан. Бичиктерди тӱрген кычырар, не керегинде бичилгенин база јакшы куучындап билерин, кӧпти оҥдоп-аайлап јӱргенин јерлештер эске алынат. Школдыҥ да библиотеказына келип, баркаларыныҥ программала айылда кычырар бичиктериле јилбиркеп туратан. Ак чечектӱ алтайында башка јӱрӱм бар болзо, су-кадык, амыр ла ырысту јӱргей…\nветерандардыҥ совединиҥ јааны