Футболло телекейлик чемпионат-2018 - altaicholmon\nФутболло телекейлик чемпионат-2018\nФИФА-ныҥ футболло 21-чи телекейлик чемпионады бистиҥ ороондо быјыл кичӱ изӱ айдыҥ 14-чи кӱнинеҥ ала јаан изӱ айдыҥ 15 кӱнине јетире ӧдӧр. Россия футболло телекейлик чемпионатты бойыныҥ тӱӱкизинде баштапкы ла катап ӧткӱрип јат. Чемпионат анайда ок Кӱнчыгыш Европада, јер-телекейдиҥ эки бӧлӱгиниҥ — Европаныҥ ла Азияныҥ јеринде баштапкы катап ӧткӱрилип јатканын темдектеер керек. Телекейлик бу маргаан бистиҥ ороонныҥ 11 калазында 12 стадиондо ӧдӧр. Бу чемпионат ӧйинде видеоповтордыҥ системазы баштапкы катап тузаланылар.\nФИФА 2009 јылдыҥ тулаан айыныҥ 18-чи кӱнинде угусканыла, 2018/2020 јылдарда чемпионаттар ӧткӱрерине 9 узугу бичик келген болгон. Угузу бичиктер аткарган ороондордыҥ тоозында Австралия, Англия, Индонезия, Мексика, Россия, США, Япония, Португалия ла Испания (ӧмӧ-јӧмӧ угузу бичик), Бельгия ла Нидерланды (ӧмӧ-јӧмӧ угузу бичик). ФИФА-ныҥ континенттердиҥ ротациязы керегинде ээжизиле башкарынып, турнирди ӧткӱрери учун тартыжуныҥ тооломынаҥ Азияныҥ (ол тоодо Австралия) ла Американыҥ ороондорын уштып ийгендер. Кызу тартыжуныҥ кийнинеҥ, 2010 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 2-чи кӱнинде чемпионатты ӧткӱрери Россияга берилгенин Цюрихте јарлаган. Ӱнбериштиҥ уч-турулталарыла Россия экинчи турда ӱндердиҥ јарымызынаҥ кӧбин алып, бу тартыжуда јеҥӱчил болуп чыккан.\nЧемпионатта мынаҥ озогы чемпионаттардыҥ јеҥӱчили болгон 8 команданыҥ јетӱзи туружар — јӱк ле Италияныҥ командазы турушпас. Мынаҥ озогы эки чемпионатта телекейдиҥ чемпионы болгон 8 команданыҥ бастыразы турушкан. Jаан маргаанда Исландияныҥ ла Панаманыҥ јуунты командалары баштапкы катап туружып јат.\nМаргаандар ӧдӧтӧн калалар: Москва, Калининград, Санкт-Петербург, Нижний Новгород, Волгоград, Казань, Самара, Саранск, Ростов-на-Дону, Сочи, Екатеринбург. Чемпионаттыҥ ачылта матчы ла финалы Москвада «Лужники» стадиондо ӧдӧр. Jарымфинал матчтардыҥ бирӱзи Санкт-Петербургта, экинчизи — Москвада ӧткӱрилер.\nЧемпионаттыҥ окылу таҥма-эмблемазыла баштапкы таныштыру 2014 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 28-чи кӱнинде РФ-тыҥ Баштапкы каналыныҥ «Вечерний Ургант» деген программазында ӧткӧн. Турнирдиҥ таҥмазыныҥ таныштырузында ФИФА-ныҥ президенти Йозеф Блаттер, Россияныҥ спорт аайынча министри Виталий Мутко ло 2006 јылдагы чемпионаттыҥ эҥ артык футболчызы итальянец Фабио Каннаваро турушкан болгон.\nТурнирдиҥ таҥмазында ФИФА-ныҥ Телекейлик кубогыныҥ сӱри билдирет. Ак-айасты јеҥгени, иконопись ле футболго сӱӱш — логотиптиҥ тӧзӧлгӧзи болот.\nЧМ-2018-тиҥ окылу талисманы Забивака деген бӧрӱчек, гимни американ кожоҥчы Джейсон Деруло кожоҥдойтон Colors деген композиция.\nТелекейлик чемпионаттыҥ финал турниринде 32 команда туружар. Бистиҥ ороонныҥ јуунты командазы А группада ойноор. Бу группага Россия, Саудовский Аравия, Египет ле Уругвай кирет. Бистиҥ команда ла Саудовский Аравияныҥ командазы ортодо баштапкы ойын турнирдиҥ ачылта кӱнинде, кичӱ изӱ айдыҥ 14-чи кӱнинде, Москвада 18 саатта (Москваныҥ ӧйиле) ӧдӧр. Россияныҥ командазыныҥ оноҥ арыгы ойындары: кичӱ изӱ айдыҥ 19-чы кӱнинде Египеттиҥ командазыла, кичӱ изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинде Уругвайдыҥ командазыла туштажар. Оноҥ арыгы ойындарда кемдер туружары баштапкы ойындардыҥ уч-турулталары аайынча ӧдӧр.


Салым берген курсагыс - altaicholmon\nАлтай аш-курсакла колбулу бир канча кожулта сӧс\nБис ышту курут јип, талкан булгап, чеген ичип ӧскӧн ӱйе – јуудаҥ, чактаҥ тирӱ арткандардыҥ балдары. Оҥду курсак-тамак, кийим-тудум једишпегениниҥ ӱлӱзи биске де једишкен. Кааза-чобра јапкан содон чадырда чайлаарга, тӱн кирзе – ышка кӧстӧрди јидиртип конорго келишкен. Кере тӱжине аштаганча ойноп јӱреле јанганда, керемде курут, кайнаткан сӱттиҥ каймагы (ӧрӧмӧ), талкан бар болзо – эҥ ле јаан сӱӱнчи, тойу-ток јӱрӱм!\nЈаантайын аргадап турган курсак талкан болгон. Капшай ӱстине чегенге де булгап ажанып аларыҥ.\nТалкан-кӧчӧ – учуры эҥ јаан курсак эмей.\n«Карагай агаш энези,\nКайыҥ агаш – балазы,\nАк јалаҥныҥ арбазы,\nАктап эткен кӧчӧзи –\nАлбатыныҥ кӱндӱӱзи» – деп айдыжатан.\nТалкан-кӧчӧ эдетен арба бары јаан арга, тойу јӱрериниҥ учуры.\nСары бӱрлӱ сары агаш\nСалкын келзе – јуулагыс.\nСаганакту сары арба\nСалым берген курсагыс.\nМӧҥкӱ бӱрлӱ мӧш агаш\nМӧндӱр келзе – јуулагыс.\nБӧлӱнип бӱткен сары арба\nМӧҥкӱ јашка курсагыс.\nБу јаҥар кожоҥды энем айдып јӱретен.\nБу ӧйдӧ ӧскӧн балдар эмди јажы јаан улус – таадактар, јаанактар. Озогы алтай аш-курсакты эдип билерис, је јадын-јӱрӱм кубулганыла колбой, балдарыс мындый аш-курсакты белетеерин билбес. Байла, јадын-јӱрӱм јаранаганыныҥ темдеги болбой.\nБир канча кожулта аш-курсактыҥ бойына\nАйылга айылчы келип, јанып јатса, баштык бол, айак-казан бол, куру јандырбас, тӱптеер керек. Энем айдатан: чек неме табылбаза, койдыҥ корголын да болзо, салатан јаҥду. Оноҥ ӧскӧ куру јандырылган айак-казан каргаар: «Мындый ла куру болзын» – деп.\nБаза укканым: той-јыргал тушта, белкенчек келзе, оныҥ сыранагын ада-энези айрып, бойы челдеер, чачпас, айылдыҥ тӧр эпши јанына кыстап койор.\nТой, койу кӧчӧ, ӧскӧ дӧ байрамдарда тепшини учурлап салары\nТӧс тепши байрам учурлалгандардыҥ алдына салылып јат. Ондо арка, кабырга, ол тоодо сӱме кабырга, тӧш (тепшиниҥ ӱстине чалкойто) салылат.\nБайрам ӧдӱп турган ӧйдӧ айыл ээлери, јуук улузы јуулган улустыҥ јаан јаштуларына, оогош балдарга, солун айылчыларга баркы беретен јаҥ бар. Баркы эдип, бӱдӱн, челдебеген болчок эт берилет. Баркыны алган кижи айылындӧӧн апарып јат.\nБаркы ла бойы башбилинип алганы – чек башка!\nБистиҥ јаандарыс байын чек туткан, балдарын ол аайынча таскаткан. Чӱм-јаҥысты, бай тудатанын улалтып, јаш ӱйеге бис јетиретен турус.


Мал-ашты кыштадары аҥылу ајаруда - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ аграрный политика аайынча комитединиҥ јааны Рустам Байдалаков мал-ашты кыштадары канайда ӧдӱп турганын шиҥдеп кӧрӧргӧ, Кош-Агаш ла Улаган аймактарда болгон. Бу ишмекчи јол-јорыгы керегинде ол парламенттиҥ чаган айдыҥ 27-чи кӱнинде ӧткӧн ишмекчи планерказында айткан.\nРустам Байдалаков аймактардыҥ администрация-ларыныҥ јурт ээлемниҥ ӧзӱминиҥ сурактары аайынча каруулу улузыла, јурт јеезелердиҥ јаандарыла кожо Јазулу, Телеҥит-Сортогой, Кӧкӧрӱ, Курай јурттарга ла анайда ок турлуларга барып јӱрген.\n«Тургуза ӧйдӧ малчыларды санааркадып турган сурактар: јаан кар јааганыла колбой олор мал-ажын чеденде азырайт, мынаҥ улам азырал једишпей калардаҥ айабас. Мындый айалга анчада ла јаан кар тӱшкен Курай ла Јазулу јурттарда тӧзӧлгӧн. Анда малчылар кыш башталганынаҥ ла ала мал-ажын чеденде азырайт» – деп, парламентарий айткан.\nКомитеттиҥ јааныныҥ темдектегениле, мал-ашты кыштадары аайынча суракты аймактардыҥ администрациялары аҥылу ајаруда тудат. Олордо мал-ашты кыштадарын тӧзӧӧри аайынча штабтар иштейт. Кош-Агаш аймакта Курайдагы јурт јеезениҥ јааны Анатолий Абуловтыҥ баштанузы аайынча аймактыҥ администрациязы турлуларга јетире јолды арчыырга техника чыгарат. Ол техниканыҥ болужыла кайда да 90 километр кире јол арчылган. Је јолдорды јаантайын шуурып салат. Арткан турлуларга азырал јетирерге болуп, улус бойлорыныҥ арга-кӱчиле јолдорды арчыйт. Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ јӧмӧлтӧзиле јаҥы јылга јетире турлуларга јеҥилтилген баала азырал јетирилген болгон. Тургуза ӧйдӧ бастыра јурт јеезелердиҥ фермерлеринеҥ баштанулар алынат. Ол баштанулар аайынча јеҥилтилген баала азыралдыҥ экинчи партиязы јетирилер. Рустам Николаевичтиҥ айтканыла болзо, мындый иштерди бӱдӱргениниҥ шылтузында азыралды ӧйинде јетирер арга болгон. Курайдагы јурт јеезенеҥ башка јурт јеезелерде одорлор ачык, турлуларга јетире јолдор арчылган. Аймактыҥ администрациязы турлуларга азырал јетирери аайынча чыгымдарга 9 миллион салковой субсидия берер суракта болуш сурайт. Парламентарийдиҥ шӱӱлтезиле, Кош-Агаш аймакта керектӱ азыралды јеткилинче белетеп аларга, јербойындагы сугарар системаны орныктырар керек. Совет ӧйинде бу система эрчимдӱ иштеген ле јарамыктузын керелеген.\nУлаган аймактыҥ администрациязыныҥ јурт ээлем аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Рустам Петпенековло кожо аймактыҥ тӧс јуртынаҥ 120 километр ыраакта турган Јазулу јуртта болгоны керегинде куучындап тура, анда калыҥы бир метрдеҥ ажыра кар тӱшкенин парламентарий айткан. Аймактыҥ администрациязы андагы малчыларга концентрированный азырал јетирип болужат. Азыралды Акташ јуртка јетире апарары аайынча чыгымдар республикан бюджеттеҥ тӧлӧлӧт.\n—Јолдор коомой болгон учун, КамАЗ-тар кошты оноҥ ары апарып болбойт. Улаганга, оноҥ ары Јазулуга јетире кош јербойыныҥ транспортыла јетирилет – деп, Рустам Николаевич айткан. Мынайып, 20 муҥ тонна концентрированный азырал јетирилген. Јурт јердиҥ улузына бир таары (40 кг.) оптовый баала 260 салковойдоҥ садылган.\nКомитеттиҥ јааныныҥ айтканыла болзо, ӧрӧги аймактардыҥ эл-јоны мындый болуш учун быйанын айдат. Је алдыста мал-ашты кыштадатан база да тӧрт ай бар ла олорго јӧмӧлтӧ ӧйинде јетирилбезе, мал-аштаҥ чыгым да болордоҥ айабас.\nПарламентарийдиҥ темдектегениле, Эл Курултайдыҥ аграрный политика аайынча комитеди мал кыштадары аайынча суракты шӱӱп кӧрӧлӧ, рекомендациялар белетеген. Ол рекомендацияларда республикан башкаруга Кош-Агаш ла Улаган аймактарга кош јетирери аайынча транспортный чыгымдарды орныктырар арга тапсын, аймактардыҥ администрацияларына дезе турлуларга јетире јолдорды арчыырын улалтсын деп айдылат.\nБу ла ишмекчи јол-јорыкта Рустам Байдалаков Улаган аймактыҥ јеринде бӧрӱлердиҥ тоозын кирелендирери аайынча јуунда турушкан. Оны «Улаган аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ јааныныҥ баштапкы ордынчызы Александр Сыркашев ӧткӱрген. Јуунда јамылу улустаҥ башка Саратан, Кара-Кујур ла Чибилӱ јурттардаҥ аҥчы-бӧрӱчилер турушкан.\n–Улаган аймактыҥ администрациязыныҥ јурт ээлем аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Рустам Петпенековтыҥ айтканыла, аймак ичинде бӧрӱлердеҥ улам чыгымдалган мал-аштыҥ окылу тоозы 11 тын. Анайда ок јылкыга ла бозуларга бӧрӱ табарат деген баштанулар фермерлердеҥ база келет. Темдектезе, јыл башталганынаҥ ала бӧрӱлер Кара-Кујур јурттыҥ ээлемдеринде 35 јылкыны туткан. Јуунныҥ туружаачылары бойлорына аҥчы-бӧрӱчилерге јилбиркедиш-акча чыгарар, олор ортодо аймак кеминде конкурс ӧткӱрер ле плановый аҥдаш ӧткӱрер деген амаду тургускан – деп, комитеттиҥ јааны Рустам Байдалаков айткан.\nАР-дыҥ аҥ-кушты корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча комитединиҥ јетиргениле болзо, Улаган аймакта аҥдаарына 120 лицензия берилген. «Улаган аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ јеринде 42 аҥчы-бӧрӱчидеҥ турган сегис бригада тӧзӧлгӧн. Аймак ичинде бастыра 85 бӧрӱ ӧлтӱрилген. Олордоҥ 21 бӧрӱни аҥчы-бӧрӱчилер ӧлтӱрген. Спортивно-любительский аҥдаш ӧйинде 64 бӧрӱ ӧлтӱрилген, ол тоодо 12 кӱчӱк уйалардаҥ алылган. Государственный инспектор Борис Крельтин анчада ла Чибилӱдеҥ Василий Олчоновтыҥ бригадазын аҥылап темдектеген.\nӦрӧги аймактарла ӧткӧн ишмекчи јол-јорыкта кӧдӱрилген сурактарды комитет ајаруда тудат деп, Рустам Байдалаков айткан.


Наталья Екеева: «Депутаттыҥ ижинде оок-тобырлар јок» - altaicholmon\n«Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ бӱгӱнги айалчызы — ыраак-јуук талаларда ады-јолы элбеде јарлу, танылу Наталья ЕКЕЕВА. Ӱредӱчи, билимчи, јондык ишчи, политик. Јаркынду, ачык-јарык, керсӱ эпши — Алтай Республиканыҥ Јондык палатазыныҥ баштапкы председатели, Россияныҥ Јондык палатазында республиканыҥ адынаҥ чыгартулу баштапкы эпши, Алтай Республикада ОНФ-тыҥ талалык бӧлӱгиниҥ учредители ле баштапкы сопредседатели, Туулу Алтайдыҥ тӱӱкизинде Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы болгон баштапкы эпши. Бӱгӱнги кӱнде — ол Алтай Республиканыҥ депутады, парламенттиҥ эл политика, ӱредӱ, культура, јондык биригӱлер ле СМИ-лер аайынча комитдиниҥ председатели.\n—Наталья Михайловна, Слер Алтай Республиканыҥ Эл Курултайына бирмандатный округ аайынча талдалып тудулганар, айла, чындык јеҥӱни 447 ӱнле артыктап ӧткӧнӧр. Слердиҥ шӱӱлтегерле, Алтай Республиканыҥ депутады кандый болор керек, учуры кандый?\n—Мен озо ло баштап талдаштарда мениҥ кандидатурамды јӧмӧгӧн, Шабалин аймактыҥ меге бӱткен эл-јонына алкыш-быйанымды айдадым. Депутат јаҥда албатыныҥ талдап алган чыгартулу кижизи болуп јат. Ол јасакберимле јасакберимниҥ эки тӧс учурлу ижин бӱдӱрет (бойыныҥ компетенцияларыныҥ кеминде нормативно-правовой акттарды белетееринде ле јарадарында туружары) ла чыгартулу (бойыныҥ ӱнбереечилериниҥ-избирательдериниҥ јилбӱлерин корыыры). Шак оныҥ учун меге депутат болоры јаҥыс та бӱдӱмји эмес, је онойдо ок сӱреен јаан каруулу болоры деп айдарым.\n— Комитеттиҥ апарып јаткан ижи учурыла, кемиле јаан: эл политика, ӱредӱ, культура, јондык биригӱлер, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар. Слерге кажызы баштапкы јерде эмезе учурлу?\n—Меге комитеттиҥ ижиниҥ ончо ууламјылары јаан учурлу, нениҥ учун дезе мында куучын ончо бӧлӱктерде бирлик государственный политиканы јӱрӱмде бӱдӱрери болуп јат. Айдарда, мында бу сурактыҥ аайы-бажына бис 100 процентке чыгарыс, база ӧскӧзиниҥ аайын кирезинде ле бӱдӱрерис дегени јастыра, неге де јарабас керек. Депутаттыҥ ижинде оок-тобырлар јок.\n—Јаскы сессия тӱгенди. Парламенттиҥ каникулдарыныҥ тапту јакшы тужы. Тӱп-шӱӱлтелерди эдетен ӧй, онойдо ок келер ӧйгӧ бӱдӱретен ишти чокымдап, темдектеп алары, бир сӧслӧ, токтой тӱжӱп, эбире ајыктанып ийерге јараар. Бодолында мында ондый ла тереҥ учур јок ошкош, је онызы јогынаҥ ичкери кыймыгу, ӧзӱм база болбос ине. Слер комитеттиҥ бу ӧйдиҥ туркунына эткен ижи јанынаҥ айдып ийзер?\n—Слердиҥ темдектегенерле, комитеттиҥ апарып јаткан сурактары кӧп лӧ элбек. Кажы ла ууламјы комитеттиҥ ижинде кӧргӱзилет, оныҥ учун бир ле туштажу ӧйинде эдилген иш јанынаҥ элбеде, толо айдар арга јок. Темдектеерге турганым, комитеттиҥ јасакберим (законотворческий) ижин Алтай Республиканыҥ јасакбериминиҥ эл политика, ӱредӱ, культура, јондык организацияларла, СМИ-лерле ӧмӧ-јӧмӧ иш аайынча јаҥыртарына, јаҥы кемине чыгарына ууламјылалган. Комитет кӧрӱлип јаткан ӧйдиҥ туркунына (2019 ј. кӱчӱрген айы—2020 ј. кичӱ изӱ айы) 5 јасактыҥ ӱлекерин кӧргӧн: олордыҥ экӱзи — базовый, чокымдап айтса, јаҥы јасакберим акттар, тапэриктик колбулары мынаҥ озо јасакла чыдулалбаган. Республиканыҥ ӱч јасагына кубулталар ла кожулталар кийдирилген.\nОнойып, «Об Уполномоченном по правам ребенка в Республике Алтай» деген јаҥы јасак јарадылган. Шак бу институт бистиҥ талада 2011 јылдаҥ ала иштеп јат. Је јасакла оныҥ тап-эриктӱ ээжизи, тӧс иш-задачалары, чыдулары, тап-эриктери ле оныҥ ижиле колбулу сурак-тары чыдулалбаган, јарадылбаган. Бу јасакты јараткан кийнинде балдардыҥ, олордыҥ ада-энелериниҥ, опекундарыныҥ тап-эриктерин оноҥ једимдӱ корыыр јарамыкту арга берер, анчада ла бу пандемияла колбулу кӱч ӧйдӧ. Россияныҥ президенти В. Путин балдарлу билелерге социальный јӧмӧлтӧ-болуш јетирери аайынча бир канча јаан учурлу јӧптӧр јараткан. Чокымдап айтса, баланыҥ тап-эриктери аайынча институт јарадылган јӧптӧрдиҥ јӱрӱмде бӱдерин шиҥжӱде туда-тан орган болуп јат.\n—Наталья Михайловна, Алтай Республика — тӱӱкилик-культуралык энчи-байлыгыла тыҥытту тала. Ол энчи-байлыкты јаҥыс та чеберлеп алары эмес, је онойдо ок эмдиги айалгада ӧзӱмдик јолло апарары сӱреен керектӱ. Је онызы эҥ ле озо јасакберимле чы-дулалып јат. Бу ууламјыда кандый иш ӧтти?\n—Бойыныҥ ӧйинде «Об этническом наследии Республики Алтай» деген јасак јарадылган. Бу јасакка кий-дирилген тӱзедӱ кӧгӱс байлыктыҥ јаан учурлу јанын чеберлеп јаткан кайчыларды јӧмӧӧриниҥ, јилбиркедериниҥ ээжизин тургузып јат. Онойдо ок «О регулировании некоторых вопросов в области сохра-нения, использования, популяризации и государственной охраны объектов культурного наследия (памятников истории и культуры) народов Российской Федерации в Республике Алтай и признании утратившими силу некоторых законодательных актов Республики Алтай» деген јасакка тӱзедӱ кийдирилген. Ол тӱзедӱ культуралык энчи-байлыктыҥ объекттерин корыырыныҥ гран-кыйуларын чокымдаар ээжилерди тургузатан норма-ээжини чокымдаары аайынча тӱзедӱ болуп јат. Онойдо ок шак ондый јерлердиҥ гран-кыйуларындагы јерлерди тузаланарыныҥ аҥылу ээжизин ле бу ок јерлердиҥ гран-кыйуларында градостроительный регламентке некелтелер.\nЭмезе, темдектезе, калганчы ӧйдӧ баштапкы катап «Капитальный ремонт, реконструкция и оснащение детских музыкальных школ и школ искусств» деген сурак чыгарылды. Бисте школдорды, детсадтарды, ФАП-тарды тударыныҥ, јаҥыртарыныҥ ла чыныктаарыныҥ «дорожный карталары» (графиктери) бар. Мындый ок «дорожный карталар» культураныҥ учреждениелери аайынча база бар, је ондо эмеш тӱзедетен сурактар бар. Тӱзедетен ууламјыларды ајаруга алып, озо бӱдӱретен ишти темдектеп алары јанынаҥ шӱӱлте эдилген.\n—Бойыныҥ ӧйинде К. Маркс национальный сурактаҥ уур-кӱч сурак јок деп айдып салган ине. Слердиҥ комитеттиҥ ижине бу сурак база кирет.\n—Чындап та, национальный сурак — сӱреен чичке сурак, мында сӱрекей ајарыҥкай болор керек. Керектӱ тӱзедӱ «О регулировании некоторых вопросов в сфере защиты прав коренных малочисленных народов Российской Федерации, проживающих в Республике Алтай» деген јасакка кийдирилген. Мында «традиционное хозяйствование» (мал-ашты бойын, билезин јеткилдеерге тудуп јат) деген оҥдомолдыҥ ордына «традиционная хозяйственная деятельность» деп оҥдомол кийдирилген. Мында ишти ӧскӱрери, товарды белетеери ле садары, болушты јетирери ле о. ӧ. керегинде айдылат. Онойдо ок кичӱ изӱ айдыҥ 26-чы кӱнинде ӧткӧн сессияда депутаттар РФ-тыҥ иш ле јонјӱрӱмдик коруланыш аайынча министри А. О. Котяковко эткен баштануны јаратканын темдектеер кӱӱним бар. Баштану пенсияны Јака Тӱндӱкке ле ого тӱҥейлелген јерлерде јадып турган граждандарга районный коэффициентти тузаланып чоттоорыныҥ ла тӧлӧӧриниҥ сурактары аайынча. Депутаттар пенсияга районный коэффициентти чоттооры текшилей ончо улуска эмес болгонын јаратпай јадылар.\nЧындап, мен 2019 јылда Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ керектери аайынча экспертно-консультативный советтиҥ ижинде турушкам. Ол РФ-тыҥ президентиниҥ Сибирь федерал округ аайынча чыдулу кижизи С. И. Меняйлоныҥ башкарганыла ӧткӧн. Мен бу советтиҥ турчызы болуп, тӧрӧл тилдерди ӱредери ле чеберлеери, кадрларды белетеери аайынча сурактарла доклад эткем. Округ бистиҥ талада бу ууламјыда јарамыкту јасакберим тӧзӧгӧ лӧ иштиҥ јакшынак ченемели бар болгонын темдектеди. Бистиҥ шӱӱлтелерис Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ федерал реестрин белетееринде ајаруга алылган. Онойдо ок «Об отдельных вопросах развития российского казачества на территории Республики Алтай» деген базовый јасак јарадылган. Ол јасак РФ-тыҥ казактарыныҥ биригӱлериниҥ государственный реестрине кийдирилгендердиҥ бой-бойлоры ортодо колбуларды келиштире-эптештире тудат. АР-дыҥ «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» деген јасагыныҥ јӱрӱмде бӱдӱп турганы комитеттиҥ јаантайынгы ајарузында.\nКалганчы ӧйдӧ Орус тилдиҥ (кичӱ изӱ айдыҥ 6-чы кӱни) ле Алтай тилдиҥ (ӱлӱрген айдыҥ 20-чи кӱни) кӱндери элбеде, тӧзӧмӧлдӱ темдектелет. Мениҥ шӱӱлтемле, «Развитие алтайского языка» деген программаны тургузарында јаҥы кӧрӱмле башкарынар, јаҥы эп-сӱмелер тузаланар керек. Мында сурак јаҥыс ла акча-манат јанынаҥ эмес, је онойдо ок тилдиҥ эл-тергеелик политиказыныҥ концепциязын белетеери јанынаҥ сурак база турат. Мынызы дезе бӱгӱнги ӧйдиҥ некелтелерине келиштире алтай тилдиҥ бӱгӱнги айалгазына билимдик баа берери, улайынга мониторинг, тилди ӱредериниҥ методиказы, ӱредер, методикалык ла чӱмдемел литература ла о. ӧ. Комитет бу ууламјыдагы ижин баштап тура, «О разработке и внедрении современных методик и информационных технологий преподавания алтайского языка в общеобразовательных организациях Республики Алтай» деген суракты кӧргӧн.\nКомитет бойыныҥ чыдулары аайынча каруулу ла системный ишти билгир, кӧнӱ ӧткӱрип јатканын темдектеер керек. Мен бир канча ла ууламјыла ӧткӧн иш аайынча кыскарта айттым. Кӧрӱлген сурактар сӱреен кӧп. Чокымдап айтса, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ јетинчи созывы бойыныҥ ижин баштаганынаҥ ала комитеттиҥ јуундарында 49 сурак кӧрӱлген. Чындап та, мында јӱрӱм бойыныҥ тӱзедӱлерин кийдирет. Коронавирусный инфекциядаҥ улам аҥылу ајару дистанционный ӱредӱни белетеп ӧткӱрерине эдилген. Ӱредӱниҥ мындый јаҥы бӱдӱмиле колбой јондыкта, чокымдап айтса, ада-энелерде, кӧп сурактар болгон. Ӱредериниҥ айалгазы ла чыҥдыйы јанынаҥ сурактар. Бис иште учураган уур-кӱчтерле, олордыҥ аайы-бажына чыгарыла колбой АР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри О. С. Саврасованыҥ јетирӱзин укканыс.\n—Бистиҥ укканысла, комитет ле Слер бойор текшиӱредӱлик организацияларда ӱренчиктерди азыраарын белетееринде акча-манаттыҥ кемин кӧдӱрери јанынаҥ баштаҥкай эткенер.\n—Чындап та, текши депутаттардыҥ корпузыныҥ јӧмӧгӧниле сӱреен кӧп иш ӧткӱрилген. Сурак ишмекчи группалардыҥ ла комитеттердиҥ јуундарында, Эл Курултайдыҥ Президиумында кӧрӱлген. Бис балдарды азыраарыныҥ баалары кӧдӱрилгениле, оныҥ ээжилери кубулганыла колбой бу статьяга республикан бюджетте индексация канча јылдардыҥ туркунына ӧткӱрилбегенин илезине чыгарганыс. Алтай Республиканыҥ башкарузыла ӧткӧн ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ шылтузында школдо балдарды азыраарына 2020 јылдыҥ бюджедине керектӱ акча-манатты 24,15 млн салковойдоҥ 37,9 млн салковойго јетире кӧдӱрдис.\nБу ла јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала 1-4 класстардыҥ балдары изӱ курсак-тамакла јеткилделер, бого федерал бюджеттеҥ 68 млн салковойдоҥ ажыра акча чыгарылып јат. Биске баштамы школдо «јайымдалган» акча чеберлелип, орто ло јаан звеного аткарылары сӱрекей јаан учурлу болуп јат. Комитеттиҥ темдектегениле, обедтиҥ баазы муниципал тӧзӧлмӧлӧр ортодо башка болбос учурлу (башказы 30 салк. ала 55 салк. једип турар учурлу). Бистиҥ АР-дыҥ ӱредӱ, билим министерствозына ла Роспотребшиҥжӱге типовой меню белетеери јанынаҥ эткен шӱӱлтелерис муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ јол алынарына иженедим, бӱдедим. Мындый меню су-кадык курсак-тамактыҥ ээжилерине келижер учурлу.\n—Слер ле комитет чыгартулу ишти канайда бӱдӱредер?\n—Бистиҥ ӱнбереечилердиҥ тап-эриктерин ле јилбӱлерин корыыры јаҥыс та јасакберим иштиҥ эп-аргазыла ӧдӱп турган эмес. Је онойдо ок бузулган тап-эриктерди ле јайымды ол ло тарыйын орныктырар эп-аргаларла (консультация-юридический болуш, депутаттыҥ сураганы, СМИ-лерге баштанары,ишмекчи туштажулар, граждандардыҥ баштануларыла иштеери ле о. ӧ.) ӧткӱрилет.\nДепутаттыҥ таҥынаҥ бойыныҥ ижиниҥ ууламјызы — оныҥ округтагы ижи болуп јат. Бу ишке ӱнбереечилерле тушажулар, граждандарла таҥынаҥ туштажулар, ӱнбереечилердиҥ алдына отчеттор эдери. Шак мындый иштиҥ шылтузында эл-јонло, јондык организацияларла, ӱредӱликтиҥ, су-кадыкты корыырыныҥ, социальный службалардыҥ учреждениелериле кайра колбуга јол берет. Онойдо ок эл-јондык учурлу кӧдӱриҥилерди белетегени база турулталу болуп јат. Бойыныҥ ӱнбереечилериле ишти једимдӱ тӧзӧӧр амадула бойыныҥ ижин штаб база ӧткӱрет. Мында граждандарла туштажулар ӧдӧт, граждандардыҥ бичиген ле айткан баштанулары база ајаруга алылат.\n—Слерде кычыраачыларга айдар сӧзӧр-эрмегер база да бар ла болбой…\n—Ончо бу сурактар бастыра депутаттардыҥ корпузыныҥ эрчимдӱ јӧмӧлтӧзиле чечилет. Анчада ла комитеттиҥ турчыларыныҥ ижин аҥылёап темдектеер кӱӱним бар. Он бир депутаттаҥ јӱк ле экӱзинде мыныҥ алдындагы созывтагы парламенттиҥ ижиниҥ ченемели бар. Арткандары јаҥы улус. Је меге озо ло баштап олордыҥ јӱрӱмдик ле ижиндеги ченемели сӱреен учурлу. Комитеттиҥ сегис турчызы ӱредӱ системазында иштеген ле иштеп јат, олордыҥ тӧртӱзи — ӱредӱлик учреждениелердиҥ башкараачылары. Айдарда, бу мындый состав тургузылган сурактардыҥ аайы-бажына билгир, чындык чыгарына, «когыс јерлерди» илезине чыгарарына, бойыныҥ ӧйинде ајару эдерине сӱреен керектӱ. Је ончо ло сурактардыҥ бажына тӱрген-тӱкей чыгып болбозы карамду. Айдарда, алдыста јаан ла каруулу кӧп иш турат.\n—Наталья Михайловна, тузалу куучын-эрмек учун јаан быйан. Слерди кӧп тоолу кычыраачылардыҥ адынаҥ чыккан кӱнигерле уткуп, бек су-кадык, депутаттыҥ ижинде јаан једимдер кӱӱнзейдим.\nН. ВАСИЛЬЕВА куучындашкан


18.09.2017 - altaicholmon\nМедиктердиҥ туразы тудулар\nГорно-Алтайсктыҥ администрациязында Ольга Сафронованыҥ башкарганыла јуун ӧтти. Ондо Культураныҥ туразыныҥ јанында медиктердиҥ туразын тударыла колбулу сурактар шӱӱжилген.\nЭликке аҥдайтан ӧй астадылган\nАлтай Республиканыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели А.Бердников быјыл сыгын айдыҥ 14-чи кӱнинде јарлыкка кол салды.\nС. Очурдяпов —инспекцияныҥ јааны\nАлтай Республиканыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели А.Бердников јарлык чыгарып, Сергей Очурдяповты АР-дыҥ культуразыныҥ энчизиниҥ объекттерин государство корыыры аайынча инспекцияныҥ башкараачызыныҥ јамызына јӧптӧгӧн.\nӰч аймак озочылдардыҥ тоозында\nАлтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министерствозы социально-экономикалык ӧзӱмниҥ турулталарын кӧргӧн айас муниципалитеттерле јуун ӧткӱрди.


Јуучыл-талайчы улдабыс – биске јозок - altaicholmon\nЈуучыл-талайчы улдабыс – биске јозок\nТӧрӧлин коручылдыҥ кӱнинде бистиҥ кару ла тоомјылу улдабыс — оргончы сӧӧктӱ Михаил Николаевич Тондоев чыккан кӱнин темдектеп јат.\nКарган адабыс, улдабыс 1949 јылда Улаган јуртта чыккан. Адазы Николай Александрович Ада-Тӧрӧл учун Улу јуудаҥ јер-алтайына эзен-амыр јанып, јол јазаачы болуп ак-чек иштеген. Энези Мария Кирилловна Госбанкта бухгалтер болгон. Бистиҥ улдабыс нак биледе балдардыҥ јааны ла эки сыйынду ла тӧрт карындашту чыдаган-ӧскӧн.\nБала, јаш тужы тӧрӧл јурты Улаганда ла ӧткӧн. Школды бу ла јуртында божоткон. Ӱредӱзиле коштой, чӧлӧӧ ӧйдӧ боксло, гимнастикала, јеҥил атлетикала, футболло јилбиркеп тазыктырынган. Улдамныҥ эске алынганыла, оогош тужында ӧскӧ уулдарла согужарга-јудуруктажарга та келижип туратан. Нениҥ учун дезе уулчакты «байдыҥ балазы», «албатыныҥ ӧштӱзиниҥ барказы» деп јабарлап туратандар. Улдамныҥ улдазы Александр Иванович Тондоев алкы бойы аргалу-чакту, чыйрак ла јурты бек болгон учун 1930-чы јылдарда айдаткан.\nТӧрӧл школын једимдӱ тӱгезип, улдабыс Михаил Николаевич бойыныҥ ӧйинде Барнаулдагы Алтайский институтка ӱренерге кирген. Ондо эки јыл ӱренип, Улаган аймактыҥ Чодро јуртында метеонаблюдатель болуп иштеген.\nОл черӱчил молјузын Владивостоктогы 22-151 таҥмалу јуучыл бӧлӱкте 1968 јылда кӱӱк-куран айларында бӱдӱрип баштаган. Улдам оноҥ ары Северодвинскте (Архангельский область), Эстонский ССР-да, Мурманский областьтыҥ Гаджиево јуртында, Комсомольск-на-Амуре, Большой Камень ле Павловск калаларда черӱде болгон. Оныҥ кийнинде Камчаткада Јуучыл-талайчы флотто иштеп арткан. Анайып, бистиҥ оморкодубыс, јана баспас ла турумкай улдабыс СССР-дыҥ јуучыл черӱзинде сууныҥ алдында јӱзер атомный кемелердиҥ стратегический ракеталарын башкарар системалардыҥ приборлорыныҥ командазыныҥ старшиназы деп специальность аайынча 18 јылга шыдар Камчатканыҥ јуучыл флотилиязыныҥ Кызыл Мааныла кайралдаткан 15-чи эскадразыныҥ 8-чи дивизиязында турган. Улдам бир катап сууныҥ алдында јӱзер кемеде болгон аварияныҥ салтарын јоголтор иште турушканы керегинде биске куучындаган эди. Ол черӱчил молјузын 1986 јылда тӱгезип, кичӱ Тӧрӧлине јанып келген.\nУлдабыс јаанабыс Анна Николаевна Мамаковала 1975 јылда амыралтага келеле танышкан. Олор 43 јыл эптӱ-јӧптӱ јуртап, эки уул ла бир кыс азырап чыдаткан. Тургуза ӧйдӧ олордо 7 кару ла сӱӱген баркалары бар. Улдабыс биске сӱреен кару, чӧлӧӧ ӧйдӧ јӱзӱн-башка таскаду-упражнениелер кӧргӱзер, бичиктер, чӧрчӧктӧр кычырар, кожоҥдоор. Анайда ок ол бисти спортко, бичик-биликке, кычырышка таскадып, текши билгирге јилбӱни кӧндӱктирген. Кандый ла сурагыска улдабыс толо ло јарт каруулар берет.\nБистиҥ улдабыс Михаил Николаевич сууныҥ алдында јӱрер јуучыл службаныҥ, иштиҥ, јуучыл керектердиҥ, аҥылу чочыдулу айалгалардыҥ бӧлӱгиниҥ ветераны (ол атомный станцияларда авариялардыҥ ликвидаторына тӱҥейлелген), Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи.\nУлдабыска Тӧрӧлин коручылдыҥ ла чыккан кӱнинде су-кадык, учуктый узун јӱрӱм, јаан ла нак билезине амыр-энчӱ, ырыс кӱӱнзейдис. Кару бистиҥ улдабыс, Слер биске јозок, бис Слердеҥ кӧпкӧ ӱренедис. Тӧрӧлине, албатызына чындык болуп, учураган уур-кӱчтерди турумкай, једимдӱ ӧдӧрине Слердеҥ јакшынак тем аладыс.


Эрмитажта, эл музейде – Пазырыктыҥ кебизи - altaicholmon\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде кӱчӱрген айдыҥ 22-чи кӱнинде «Алтай Республикада јуртап јаткан калыктардыҥ кеелеер ле узанар албаты устарыныҥ ичкери ӧзӱми» деген билим-практикалык конференциязы ла пазырык культураныҥ орныктырылган кийис кебизиниҥ таныштырузы ӧтти.\nАлбаты устарыныҥ јайаандык ижиниҥ ичкери ӧзӱмине, бӱгӱнги айалгазына ла аргаларына учурлалган конференция «Кӧчкӱндердиҥ энчи-байлыгы» деген ӱлекер аайынча ӧткӧн. Шак бу ӱлекер 2017 јылда Президенттиҥ фондыныҥ гранттарыныҥ экинчи бӧлӱгинде јеҥӱчил болуп чыккан. Конференция Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ, эл музейдиҥ, Горно-Алтайсктыҥ ботанический садыныҥ, «Солнечная энергия» ООО-ныҥ јӧмӧлтӧ-болужыла ӧтти.\nКонференцияныҥ ижинде билимчилер, тӱӱкичилер, этнографтар, албаты устары, ӱренеечилер туруштылар.\nЈуулган улуска албаты эдимдериниҥ «Алтай кийис» деген ассоциациязыныҥ, онойдо ок Президенттиҥ грантыныҥ «Кӧчкӱндердиҥ энчи-байлыгы» деп ӱлекериниҥ башкараачызы Айсура Таханова ассоциацияныҥ ижи јанынаҥ јетирӱ этти.\n—«Алтай кийис» деген организация 2013 јылда тӧзӧлгӧн. Ӧткӧн беш јылдыҥ туркунына организация јонјӱрӱмдик ле культуралык учурлу ӱлекер аайынча кийис базарына јурт јерлерде социальный категорияга кирип тургандарды, ол тоодо балдарды, таскадып ӱреткен. Ол ӱредӱни бӱгӱнги кӱнге јетире јети јӱске шыдар улус алган.\nЈебрен-кумран ӧйлӧрдӧ кийисти базарыныҥ, оноҥ эдимдерди белетеериниҥ эп-аргаларыла, јажыттарыла јилбиркеп, организация «Кӧчкӱндердиҥ энчи-байлыгы» деген солун ӱлекерди бичиген. Учурыла јаан ӱлекер бир ле уунда ла чук: культура, туризм, јонјӱрӱмдик бӧлӱк, јурт ээлем, экономика деген башка-башка ууламјылар аайынча иштеген.\n«Алтай кийис» организацияныҥ ӱлекериниҥ база бир амадузы пазырык культураныҥ кийис кебизин орныктырары болгон. Кийисти базарында, тӱкти будыырында азыйгы ундыларга, јылыйарга јуукташкан эп-сӱмени, ээжилерди чаракчадаҥ јууп тузаланары болуптыр. Олор бу каруулу ишке јербойыныҥ улузын, јашӧскӱримди јилбиркедип тартарга амадаган. Олор Пазырыктаҥ чыккан кийисти орныктырып, эл музейге јӱсјылдыгыла колбой оныҥ фондына учурлалып табыштырары јанынаҥ јолду шӱӱлтеге келгендер.\nШак оныҥ учун бу ӱлекер аайынча 2018 јылдыҥ кандык айында Алтайдаҥ бир бӧлӱк устар Санкт-Петербургка, Государственный Эрмитажка јол туткан. Амадузы Пазырыктыҥ корумдарынаҥ чыккан кийис эдимдерле тереҥжиде таныжары, шиҥдеери болгон. Эрмитажта устарды кеми 30 кв. м. эҥ јебрен ле эҥ јаан кебис сӱрекей јилбиркеткен ле кайкаткан болуптыр.\nЭрмитажтыҥ дирекциязыныҥ, онойдо ок Пазырыктыҥ фондторыныҥ коручылы Елена Степанованыҥ шылтузында устарга тӱӱкилик учурлу, кайкал болгон табынтыларла јууктада таныжар арга болгон.\nЈаҥыс ла бистиҥ устарга экспонаттарлу викториналарды ачкан. Кийистиҥ чыҥдыйын билерге колло тудуп, кийисти кеелеп, чололоп, кулјалап белетеген аайын, ӧҥдӧрин јууктаҥ кӧрӧргӧ јаан ырыс болгон. Ӱлекерле иштеп турган бир бӧлӱк улус музейдиҥ фондторыла кыракы иштеген. Олор мынаҥ бойыла кожо будыган тӱкти апарган. Ондогы кийистиҥ ӧҥдӧриле тӱҥдештирген. Кийистеҥ белетеген ончо эдимдер малдыҥ кургаткан эки кат эдип толгогон чичкечек учуктарыла кӧктӧлгӧн.\nУстарга Пазырыктыҥ корумдарынаҥ чыккан койдыҥ уужаган (илелеп) терезиниҥ јаан эмес ӧӧнин кӧргӱскен. Койдыҥ угын, јылдыҥ кандый ӧйинде кыркыганын чокымдап билерге. Ӱлекердиҥ турчылары бирлик кӱӱн-тапла мындый укту койлор тургуза ӧйдӧ база бар деп јӧпсинген. Койдыҥ тӱгиниҥ аайыла кӧрзӧ, мындый койлор таланыҥ бийиктей турган аймактарында бар болуптыр.\nИжине тузалу, керектӱ алган билгириле устар (ӱлекердиҥ турчылары) јайгыда Горно-Алтайсктыҥ ботанический садына, оныҥ јааны А. А. Ачимованыҥ јӧмӧгӧниле Камлакта ӧткӧн практикалык ӱредӱ-семинарларда ӱлештилер. Ӱредӱ ӧйинде јаан ајару тӱкти ӧзӱмдердеҥ алган будуктарла будыырына эдилген. Онойдо ок пазырыктыҥ эп-аргаларын бӱгӱнги кебис эдимдерде тузаланары јанынаҥ солун јетирӱлер болгон.\nӰредӱ-семинарда алтанга шыдар улус турушкан. Шак мында пазырык культураныҥ кийис кебизин орныктырарга оныҥ тӧзӧгӧзине јарамыкту баштапкы кийис базылган.\nОныҥ кийнинде Јоло-Кайырлыктыҥ устарыныҥ баштаҥкайыла база ӱредӱ ӧткӧн. Мында устар кебиске керектӱ кийисти баскан. Бойлоры таҥынаҥ тӱкти ӧзӱмдерле, тазылдарла, тыттыҥ чӧбрӧзиле будып, тӱӱкилик кебистеги ӧҥдӧрди ченеп тапкандар.\nЈолоныҥ устары Светлана Тонкурованыҥ ла Светлана Чугинаныҥ шылтузында орныктырып јаткан кебиске јарамыкту тӱк будылган.\nУстардыҥ белен кийисле ижи алтай кеп-кийим кӧктӧӧчи ус З. К. Таханованыҥ билгир башкартузыла ӧткӧн. Кебисти устар колло кӧктӧгӧн. Оныҥ кеми (бийиги 420 см, јалбагы 580 см, текши кеми 30 к. м. кирелӱ) Эрмитажтагы кебистиҥ кемиле кӧктӧлгӧн. Шак бу тӱӱкилик учурлу кебисти 3 айдыҥ туркунына 5 кижи кӧктӧгӧн – деп, А. Таханова бойыныҥ јетирӱзинде айтты.\nОныҥ кийнинде конференцияныҥ туружаачылары алтай албатыныҥ јаҥжыккан јаҥжыгулары, эдинген-тудунган эдимдериниҥ байлу, учурлу темдектери керегинде В. Ойношевтиҥ јетирӱзин уктылар. Ол алтай кижиниҥ камчызыныҥ биледеги учуры јанынаҥ айдарда, А. Ачимова республиканыҥ устарыныҥ јербойында ӧзӱп турган ӧзӱмдериле тӱкти будыырындагы аргалары ла мынаҥ ары ӧзӱми, оны элбеде тузаланары јанынаҥ айтты. Албаты устарыныҥ эдимдерине эл-јонныҥ, онойдо ок туристтердиҥ јилбӱлерин керектӱ кемине чыгарары јанынаҥ јетирӱ этти. Устардыҥ эдимдери чыҥдый, ӧҥжик, јаанга-јашка тузалу болоры јанынаҥ В. Кыдыева јетирӱ этти. Јӱрӱм кӱннеҥ кӱнге кубулат, ичкери барат. Айдарда, албатыныҥ да јаҥжыгулары ичкери ӧзӱмдӱ. Вера Якшиновна кийис кебистиҥ, сырмактыҥ бӱгӱнги кӱндеги учуры јанынаҥ солун шӱӱлтелер айтты. Алтай кулјаны, чолоны шиҥдеери, оныҥ тӱӱкидеги јери, башка-башка калыктарда кулјаныҥ учуры јанынаҥ солун јетирӱзиле М. Чочкина таныштырды. Туружаачылар онойдо ок С. Катынованыҥ, В. Стародубцеваныҥ ла оноҥ до ӧскӧ улустыҥ јетирӱлерин соныркап уктылар. Конференцияда кӧдӱрилген сурактар аайынча оныҥ туружаачылары бирлик кӱӱн-тапла резолюцияны јараттылар.\nКумраннаҥ јолду алтай кебис\nПазырыктаҥ чыккан ла такып ойто орныктырылган кийистеҥ кеелеп-кееркедип эткен кебиске учурлалган сӱрекей јаан ла јараш байрам эл музейдиҥ атриумында бу ок кӱнде бийик кеминде ӧтти.\nЈуулган јаан-јаш айылчылар «Алтай кийис» деген организацияныҥ «Кӧчкӱндердиҥ энчи-байлыгы» деп ӱлекериле ӧмӧ-јӧмӧ иштеген улузыла танышты. Олор — ӱлекердиҥ башкараачызы Айсура Таханова, ӱлекердиҥ координаторы Марина Конунова, Горно-Алтайсктыҥ ботанический садыныҥ јааны Алтынай Ачимова, этнограф, эл музейдиҥ баш билим ишчизи Вера Кыдыева, Пазырыктыҥ кийис кебизин белетеген ус Зинаида Таханова, кийисле иштеечи ус Ася Тижимеева. Олордыҥ кажызы ла солун ӱлекерле иштегени керегинде видеороликле ӱйдешкен јетирӱлер эттилер.\nТемдектезе, Вера Кыдыеваныҥ айтканыла, алтай кебис јолын 1947 јылда алынган. Ады јарлу билимчи С. М. Руденко Ленинградтаҥ экспедицияла келген. Экспедиция ӱч јылдыҥ туркунына (1947, 1948, 1949) каандардыҥ корумдарында казынтылу иш ӧткӱрген. Онойып, 1949 јылда Пазырыктыҥ бежинчи корумынаҥ эр ле эпши улустыҥ мӧҥкӱлери чыккан. Корум бойы јебренде тонолгон болуптыр. Корумнаҥ тогус аттыҥ сӧӧги чыккан. Олордыҥ ӱстинде јазып-чечип салган абра-колесницада јаткан ла оныҥ ӱстин јаан кебисле бӱркеп салган деп, Вера Якшыновна айтты. Билимчи-этнограф кебисти орныктырары аайынча иш 1950 јылдарда бийик кеминде ӧткӧнин аҥылап темдектеди.\nБу ӱлекер Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ, онойдо ок ӧскӧ дӧ кӧп тоолу улустыҥ јӧмӧгӧниле ичкери јолын алынганын ӱлекердиҥ турчылары баалап, байрамдык таныштыру ӧйинде кӧп быйанду сӧстӧрин келген айылчыларга акту кӱӱндеринеҥ айдып, кереес сыйларын табыштырып, курын курчадылар. Темдектезе, «Алтай кийис» деген организацияныҥ Быйанду самаралары Госдуманыҥ депутады Родион Букачаковко, АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ ӱредӱ, культура, спорт, јашӧскӱримниҥ политиказы, јондык биригӱлер ле СМИ-лер аайынча комитединиҥ јааны Вячеслав Ухановко, культураныҥ министри Ольга Антарадоновага, ӱлекердиҥ кураторы Александр Манзыровко, «Солнечная энергия» ООО-ныҥ јааны Андрей Ялбаковко ло оноҥ до ӧскӧлӧрине табыштырылды.\nТаныштыру ӧйинде Јоло-Кайырлыктаҥ, Кеҥидеҥ келген ус колду кийис базаачыларга Быйанду самаралар база табыштырылган. Алтын колду устардыҥ тоозында, темдектезе, Надежда Анатова, Юлия Аныева, Суркурай Белекова, Таҥдалай, Алена, Ольга, Серафима Дибаковалар, Светлана Каймина, Раиса Кармышева, Эмма Чараганова, Нина Туймешева, Экемель Амырова ла оноҥ до ӧскӧлӧри. Бу байрамдык эҥирде байлык ченемелдӱ кӧкчи, алтай кеп-кийимдердиҥ кӧп тоолу кӧрӱлериниҥ јеҥӱчили Зинаида Тахановага алкыш-быйанду сӧстӧр дӧ, кереес сыйлар да табыштырылды.\nЈоло-Кайырлыктаҥ келген устар, айылчылар агаш айылдыҥ эжик алдына кӱреелей туруп, алтай јаҥарын чӧйди. Калыктыҥ јаҥдаган јаҥжыгулары, эдинген-тудунган эдимдери, культуразы бу байрамда бир тизӱле ӧтти. Алтай албаты иштеп те, быйандап та, оморкоп то билери бийик кеминде кӧргӱзилди.\nАлтай кебистиҥ таныштырузында ӱлекердиҥ турчыларын Вячеслав Уханов, Ольга Антарадонова, Борис Алушкин, Светлана Полетаева, Александр Манзыров, Юлия Сакашева ла оноҥ до ӧскӧ улус уткыдылар.\nСветлана Полетаева бойыныҥ уткуулду сӧзинде айтты: «Он јыл мынаҥ кайра талада кийис керегинде табыш та болбогон, је Татьяна Бабрашева акту кӱӱнинеҥ, бойыныҥ ичкери кӧрӱмиле, турумкайыла бу ишти баштаган. Республикала јорыктап, кӧп улусты кийисти базарына, тӱкле иштеерине ӱреткен».\nПазырыктаҥ чыккан кебистиҥ албатызына бурылганын керелеген кӧдӱриҥиниҥ режиссеры Россия Федерацияныҥ нерелӱ артизи Айана Шинжина. Байрамда бијениҥ ле кожоҥныҥ «Алтам» театры, Алаш Топчин, Татьяна Лашутина эрчимдӱ туруштылар.\nКӧдӱриҥилӱ айалгада Айсура Таханова эл музейдиҥ директоры Римма Еркиновага алтай кебисти табыштырды. Кӱӱнзеген улус эл музейге келип, кайкалга бодолду алтай кебисле таныжар аргалу.


Ајаруда – ылтам бӱдӱретен иштер - altaicholmon\nАјаруда – ылтам бӱдӱретен иштер\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарыла, башкаруныҥ турчыларыла видеоколбула конференция ӧткӱрген.\nЈуунда Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱ алганыныҥ 75 јылдыгына белетеништиҥ сурактары шӱӱжилген. Аҥылу ајаруны Олег Хорохордин јууныҥ ветерандарына ла тылда иштегендерге «Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱниҥ 75 јылдыгы» деген медальдарды табыштырарына эткен. Республикага бир муҥнаҥ ажыра мындый медальдар келген. Олорды табыштырар ишти эрчимделтер керек деп, тергеениҥ башкараачызы айткан.\nКарды арчыыры ла суулар кӧпшип јаанаар ӧйгӧ белетенери јуунда шӱӱжилген сурактардыҥ бирӱзи болгон. Онойдо, кӧп квартираларлу туралардыҥ ла јонјӱрӱмдик учурлу тудумдардыҥ јабынтыларында кӧп кар јуулганына ајару эдилген.\nЈаан кар тӱжӱп турган муниципал тӧзӧлмӧлӧргӧ – Горно-Алтайскка, Майма, Чой ло Турачак аймактарга карды чыгара тартарга ӱзеери акча-манат чыгарылганын Олег Хорохордин јетирген.\n«Јабынтылардагы карды тӱжӱрер ле эл-јон јаткан јерлердеҥ карды чыгара тартар ишти эки неделениҥ туркунына бӱдӱрип салар керек» – деп, республиканыҥ башчызы айткан. Ол анайда ок суулар јаанар ла ӧрттӧр чыгар чочыдулу ӧйгӧ белетенип, јеткер болдыртпас ууламјылу эдилген иштер керегинде кӱнӱҥ сайын јетирӱ эдерин каланыҥ ла аймактардыҥ јаандарына јакыган.\nЈуунда кӧрӱлген база бир сурак сӱрее-чӧпти јуунадарына учурлалган. Эл-јонноҥ јонјӱрӱмдик сетьтер ажыра комыдалдар келери улалганын Олег Хорохордин темдектеп, сӱрее-чӧпти ле таштанчыларды ӧйлӱ-ӧйинде чыгара тартарын тӧзӧзин деп јакыган. Горно-Алтайск каланыҥ башкартузыныҥ јааны Ольга Сафронованыҥ јетиргениле, калада сӱрее-чӧп салатан 526 јерде 1326 јаҥы контейнерлер тургузылган, олордоҥ 1074 контейнер – таҥынаҥ улустыҥ туралары турган јерлерде. Сӱреени чыгара тартар график ӱзӱлбези аайынча тергеелик операторлорло иш ӧдӱп турганын ол айткан.\nЭл ӱлекерлерди јӱрӱмде бӱдӱргениниҥ сурактары јуунда база шӱӱжилген. Алтай Республиканыҥ јеринде тургуза ӧйдӧ 11 эл ӱлекер аайынча 47 тергеелик ӱлекерди бӱдӱрер иш ӧдӧт. Профильный ведомстволордыҥ башкараачылары ӧткӧн иш керегинде јетирӱлер эткендер.\nОнойдо, АР-дыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министри Адар Суминниҥ јетиргениле, «Демография» деп эл ӱлекердиҥ «Јаан јашту ӱйе» деген программазы аайынча тергеениҥ ыраак јурт јерлеринде јаткан 65 јаштаҥ јаан улуска медициналык болуш алары јеҥил болорын јеткилдеерге беш мобильный бригадалар тӧзӧлгӧн.\nЈӧптӧлгӧн график ла диспансеризация ӧдӧр улустыҥ озолодо тургускан тооломы аайынча јаан јаштуларды аймактардыҥ тӧс эмчиликтерине су-кадыгын шиҥдеерге, диспансеризацияны ӧдӧргӧ лӧ ӱзеери шиҥжӱлер ӧткӱрерге јетиредилер. Су-кадыгыныҥ айалгазынаҥ улам арга-чыдалы ас улусты јетирерге келиштире јазалган ла јепселген кӧлӱктер бар. Быјыл тергееде мындый база беш бригада тӧзӧӧр сурак шӱӱжилет.\n«Экология» деп эл ӱлекердиҥ «Ару суу» деген программазы аайынча Горно-Алтайсктыҥ эл-јонын чыҥдый ичер суула јеткилдеерге Катунский водозабордыҥ ӱлекер документтерин белетеер иш быјыл башталарын АР-дыҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министри Олег Пьянков айткан. Ол анайда ок «Јеткер јок ло чыҥдый кӧлӱк јолдор» деген эл ӱлекер аайынча темдектелген иштер тутак јок ӧткӧнин, тергеелик 22 јолды јазаары аайынча јӧптӧжӱлер тургузар иш учына једип келгенин куучындаган.\nБыјыл «Цифровая экономика» деген эл ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрип, 600 кире кижи узын бийиктедер ӱредӱ ӧдӧр. Јуук ӧйлӧрдӧ јал тӧлӧбӧс баштапкы вебинарлар ӧдӧрин АР-дыҥ цифровой ӧзӱм аайынча министриниҥ молјуларын бӱдӱрген Николай Степанов айткан.\n«Эл ӱлекерлерди јӱрӱмде бӱдӱрер иштер јолдыҥ карталарында темдектелген ӧй аайынча чике ӧдӧр учурлу» – деп, Олег Хорохордин јуунда темдектеген.


Кудай јаҥла не болор? | Сӱӱнчилӱ јар\n1. Бастыра кудай јаҥдар јакшы ба?\nКажы ла кудай јаҥда Кудайга акту јӱрегинеҥ бӱдӱп турган улус бар. Кудайдыҥ андый улуска болужарга турганын билерге кандый јакшы. Је канча чактардыҥ туркунына кудай јаҥдардыҥ улузы коркышту јаман керектер эткен (2 Коринфтегилерге 4:3, 4; 11:13—15). Бӱгӱнги кӱнде кудай јаҥнаҥ улам терроризм, геноцид, јуу-согуш ла балдар албадаш болот. Кудайга акту јӱрегинеҥ бӱдӱп турган улус мындый айалганы кӧрӱп, санааркап јат. (Матфей 24:3—5, 11, 12 кычырыгар.)\nЧын кудай јаҥ Кудайды мактайт, је тӧгӱн кудай јаҥ дезе, Кудайды јамандап јат. Тӧгӱн кудай јаҥ Агару Бичикте бичилбеген немеге ӱредет. Темдектезе, Кудай керегинде ле ӧлӱм керегинде тӧгӱн таркадат. Је Иегова улусты чынды билзин деп кӱӱнзеп јат. (Экклезиаст 9:5, 10; 1 Тимофейге 2:3—5 кычырыгар.)\n2. Кудай јаҥла не болор?\nСатананыҥ телекейин сӱӱп турган улус, Кудайды сӱӱйдибис деп экијӱстенип јат (Иаков 4:4). Је Кудайды кем де тӧгӱндеп болбос. Агару Бичикте бастыра тӧгӱн кудай јаҥдар «Улу Вавилон» деп адалат. Вавилон — Чайыктыҥ кийнинде тӧгӱн кудай јаҥ башталган јебрен кала. Удабас Кудай тӧгӱн кудай јаҥдарды јаргылап, кенетийин јоголтып салар. Нениҥ учун дезе олор улусты тӧгӱндеп, базынып јат. (Ачылта 17:1, 2, 5, 16, 17; 18:8 кычырыгар.)\nЈе база бир јакшы јетирӱ бар. Иегова тӧгӱн кудай јаҥдарда јӱрген ачык јӱректӱ улусты ундыбаган. Ол андый улусты чындыкка ӱредип, тӧгӱн кудай јаҥнаҥ чыгарып јат. (Михей 4:2, 5 кычырыгар.)\n3. Кудайга акту јӱрегинеҥ бӱдӱп турган улуска нени эдер керек?\nЧын кудай јаҥ улуска эптӱ-јӧптӱ јӱрерге болужат\nИегова чындыкты билерге ле јакшыны эдерге турган улусты баалап јат. Ол, андый улусты тӧгӱн кудай јаҥнаҥ чыксын деп кӱӱнзедет. Кудайды сӱӱп турган улус оны сӱӱндирерге ле јӱрӱмин солыырга белен. (Ачылта 18:4 кычырыгар.)\nБаштапкы чакта, Кудайды акту јӱрегинеҥ сӱӱген улус Иисустыҥ элчилеринеҥ сӱӱнчилӱ јарды угуп, сӱӱнип алынган. Олор Кудайдыҥ табы аайынча јӱрӱп баштаарда, јӱрӱмниҥ учурын оҥдоп, келер јӱрӱмге ижемји алган. Бу христиандар биске јакшы тем. Олор сӱӱнчилӱ јарды алынып, јӱрӱмин Иеговага учурлаган. (1 Фессалоникадагыларга 1:8, 9; 2:13 кычырыгар.)\nИегова тӧгӱн кудай јаҥнаҥ айрыларга турган улусты бойыныҥ билезине кычырып јат. Слер Кудайдыҥ акту јӱрегинеҥ айткан кычырузын алынзагар, оныҥ јуук најызы болуп калараар, анайда ок оныҥ ишчилеринеҥ кӧп јакшы најылар таап аларыгар. Келер ӧйдӧ дезе, слерге ӱргӱлји јӱрӱм берилер. (Марк 10:29, 30; 2 Коринфтегилерге 6:17, 18 кычырыгар.)\n4. Кудай улусты канайып јайымдаар?\nУдабас ла Кудай тӧгӱн кудай јаҥды јоголтып салар. Анайып улус базыныштаҥ јайымдалар. Тӧгӱн кудай јаҥ улусты база качан да тӧгӱндеп, бӧлӱп болбос. Ол тушта бастыра улус сок јаҥыс чын Кудайга бир биледий бажырар. (Ачылта 18:20, 21, ЈТ; 21:3, 4 кычырыгар.)\nӰлежер Ӱлежер Кудай јаҥла не болор?\nfg 13 ур. 26—27 б.


Кату-Jарыкта кереес-темдек тургузылган - altaicholmon\nКату-Jарыкта кереес-темдек тургузылган\nУлаган аймакта Кату-Jарыктыҥ боочызында оны туткан улуска учурлалган кереес-темдек тургузылды. Ондо боочыныҥ кайа-таштарын јара тӱртӱрип, Чолушман ичине јол ачкан Аркадий, Анатолий, Виктор Ухановтордыҥ ады-јолы бичилген.\nКереес-темдектиҥ эскизин белетеери, оны эттирери ле тургузары аайынча кӧп ишти Алтай Республиканыҥ культураныҥ ла тӱӱкиниҥ кереестери аайынча агентствозы ӧткӱрген.\nКереести ачарында бу учреждениениҥ ишчилери, боочы ажыра јол тудаачылар, олордыҥ јуук улузы, тӧрӧӧн-туугандары, нӧкӧрлӧри ле ӧскӧ дӧ улус туруштылар.\nМынаҥ озо кереес Чике-Таманда оны ажыра јол тудаачыларга учурлай тургузылган эди.


Тӧс јасак — ӱч јылдыҥ бюджеди — јарадылды - altaicholmon\nТӧс јасак — ӱч јылдыҥ бюджеди — јарадылды\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентинниҥ башкарганыла республикан парламенттиҥ ээчий 39-чы сессиязы ӧтти. Сессияныҥ ижинде АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Роберт Пальталлер, башкаруныҥ турчылары, федерал ла республикан органдардыҥ, тап-эриктер корыыр службалардыҥ ла јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы, аймактардыҥ јаандары ла депутаттар Советтериниҥ председательдери, ӧскӧ дӧ улус туруштылар.\nАР-дыҥ «Алтай Республиканыҥ 2019 јылдыҥ ла 2020 ле 2021 јылдардыҥ планду ӧйиниҥ республикан бюджеди керегинде» јасактыҥ ӱлекериле АР-дыҥ акча-манат аайынча министри Ольга Завьялова таныштырды. 2019 јылдыҥ республикан бюджединиҥ кирелтелери – 20 580 млн салковой, чыгымдарыныҥ кеми 20 747,9 млн салковой. Бюджеттиҥ дефициди 167,8 млн салковой. Келер јылдыҥ кирелтезиниҥ кӧптӧгӧниниҥ шылтактарыныҥ тоозында: РФ-тыҥ субъекттерине бир канча иштерди бӱдӱрерине субвенциялар, субсидиялар ла бюджеттер ортодогы трансферттер чыгарганы. Ол тоодо јуртээлемдик јерлерди сугарарына, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларын јадар јерле јеткилдеерине ле ӧскӧлӧрине де. Ол ок ӧйдӧ бир кезик субсидиялардыҥ ла субвенциялардыҥ кеми астадылган.\nБюджеттиҥ чыгымду бӧлӱги РФ-тыҥ Президентиниҥ быјыл кӱӱк айдагы «Россия Федерацияныҥ 2024 јылга јетире ӧзӱминиҥ национальный амадулары ла стратегиялык керектери керегинде» деп Јарлыгында тургускан тӧс керектери ајаруга алылып тургузылган ла јонјӱрӱмдик ууламјылу болуп јат.\nДепутаттардыҥ бу сурак аайынча јараткан јӧбинде АР-дыҥ башкарузына, башчызына, Эл Курултайыныҥ комитеттерине бир канча шӱӱлтелер эдилген. Ол тоодо Јолдыҥ фондыныҥ кемин бийиктедери, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ бюджеттерин тӱҥдештирери, электроэнергияныҥ тарифтерин јабызадары, шелкопрядла тартыжары, «Алтай тилди корыыры ла ӧскӱрери» подпрограмманы акчала јеткилдеери, спортты ӧскӱрери, јашӧскӱримниҥ јуучыл-тӧрӧлчи таскамалын тыҥыдары, калада 7-чи ле 8-чи таҥмаларлу школдордыҥ тураларын тудары јанынаҥ ла ӧскӧ дӧ шӱӱлтелер эдилген.\nБу јӧпкӧ кийдирзин деп, он депутаттыҥ сессияда ла эткен шӱӱлтелери ајару јок артты. Нениҥ учун дезе, шӱӱлтелер комитеттерде шӱӱжӱлерде айдылар ла јарадылар учурлу. КПРФ-тыҥ парламенттеги фракциязыныҥ депутаттары тӧс јасакта кӧп јонјӱрӱмдик сурактарга ајару эдилбеген деп, тӧс јасакты јарадары учун ӱндерин бербедилер. Депутаттардыҥ кӧбизи (30 ӱн) келер ӱч јылдыҥ республикан бюджеди керегинде тӧс јасакты јараттылар.\nАр-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министр Евгений Ларин АР-дыҥ «Бир кезик категорияныҥ эл-јонына Алтай Республикада јерлерди мензинерине тегинге берери керегинде» јасагына кубулталар кийдирери керегинде јасактыҥ ӱлекери јанынаҥ јетирӱ этти.\nУлуска тегинге јерлер берер учуралдар элбедилип јат – тузаланылбай турган ла ташталган јерлер кӧп учун, садтар отургызарга, ӱч ле оноҥ кӧп балдарлу билелерге тегинге јерлер алар аргаларды кӧптӧдӧри ле о. ӧ. Бу јасак экинчи кычырышта јарадылды.\nДепутаттар АР-дыҥ «Алтай Республиканыҥ медицинада кыйалтазы јоктоҥ страховать эдериниҥ территориальный фондыныҥ 2019 јылга ла 2020 ле 2021 јылдарга бюджеди керегинде» јасагын экинчи ле калганчы кычырышта јараттылар. ТФОМС-тыҥ 2019 јылга бюджеди дефицит јок болуп јат. Фондтыҥ кирелтелери, былтыргы јылга кӧрӧ, 10,9% кӧптӧгӧн лӧ субвенцияныҥ кеми 10,6% ӧскӧн. ТФОМС-тыҥ бюджединиҥ кирелтелери ле чыгымдары келер ӱч јылга кӧптӧӧри пландалат.\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ јасакберим ле национальный политика аайынча комитединиҥ председатели Виктор Ромашкинниҥ таныштырганыла, АР-дыҥ «Алтай Республиканыҥ депутадыныҥ статузы керегинде» јасагына ла «Алтай Республиканыҥ депутадыныҥ сурак-баштанузы керегинде» јасагыныҥ 17-чи тизиминиҥ 1-кы бӧлӱгине кубулталар кийдирилген.\nАР-дыҥ «Алтай Республиканыҥ депутадыныҥ сурак-баштанузы керегинде» јасактыҥ 1-кы ла 3-чи тизимдерине кубулталар эдери керегинде јасактыҥ ӱлекери баштапкы кычырышта јарадылды. Виктор Ромашкинниҥ јартаганыла, кубулталар федерал јасактарга келиштире эдилип јат.\nАР-дыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министри Адар Сумин АР-дыҥ «Алтай Республикада билени, энеликти, адалыкты ла балдарды корыыры керегинде» јасагына кубулталар кийдирер јасактыҥ ӱлекериле таныштырган. Бу суракла иштеп турган органдардыҥ иштеринеҥ ӱзеери ӱредӱликтиҥ системазыныҥ ла школдоҥ озо ӱредӱлӱ учреждениелердиҥ ӧзӱмин јеткилдеер ууламјы айрылып јат. Јасак баштапкы, экинчи ле калганчы кычырышта јарадылды.\nОнойдо ок баштапкы, экинчи ле калганчы кычырышта АР-дыҥ «Алтай Республиканыҥ јеринде опека ла попечительство аайынча ишти тӧзӧӧри ле бӱдӱрери керегинде» јасакка кубулталар кийдирер јасак јарадылды.\nАР-дыҥ јӧптӧштирер јаргычыларыныҥ ижин јеткилдеер комитеттиҥ председатели Сергей Майжегишев депутаттарды АР-дыҥ «Алтай Республикада јӧптӧштирер јаргычылар керегинде» јасагына кубулталар кийдирери керегинде јасактыҥ ӱлекери јанынаҥ јетирӱ этти. Бу јасакла АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ јӧптӧштирер јаргычыныҥ јамызына јаргычы јарадарга керектӱ документтердиҥ тооломы чокымдалат ла ӧскӧ дӧ ээжилер кубулат.\nАР-дыҥ Талдаачы кӱреезиниҥ председатели Дмитрий Степанов АР-дыҥ «Алтай Республиканыҥ депутаттарыныҥ талдаштары керегинде» ле «Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ талдаштары керегинде» јасактарында кубулталар эдери керегинде јасактардыҥ ӱлекерлериле таныштырды. Бу кубулталар 67-чи таҥмалу федерал јасакка келиштире, онойдо ок РФ-тыҥ Тӧс Талдаачы кӱреезиниҥ аппарадыныҥ башкартузыныҥ эткен ајарулары ла шӱӱлтелери аайынча эдилет.\nАР-дыҥ Ӱстиги јаргызыныҥ ижин бӱдӱреечи Алексей Кокоринниҥ таныштырганыла, депутаттар отставкада јаргычыны јӧптӧштирер јаргычыныҥ ижин бӱдӱрзин деп јараттылар. Онойып, Горно-Алтайскта 2-чи таҥмалу јаргы участоктыҥ јӧптӧштирер јаргычызына бир јылга Зоя Николаевна Раднаева тудулды.\nСессияныҥ кийнинде јаҥжыкканыла пресс-конференция ӧтти. Сессияныҥ турулталары јанынаҥ куучын-эрмекти журналисттерле АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ калан ла экономикалык политика аайынча комитединиҥ председатели Сергей Ефимов, КПРФ-тыҥ фракциязыныҥ депутады Михаил Федькин ле депутат Аскар Тулебаев ӧткӱрдилер.\nСергей Ефимовтыҥ айтканыла, сессияда 17 сурак кӧрӱлген, 12 јасак шӱӱжилген ле 10-ы јарадылган, экӱзи баштапкы кычырышта јарадылды. Ол тоодо ӱч јылдыҥ республикан бюджеди керегинде тӧс јасак јарадылган. Бюджеттиҥ јасагыныҥ ӱлекерин тургузып иштееринде, шӱӱжеринде АР-дыҥ башкарузы, Эл Курултайы, ишмекчи группалар, текши јондык ла јондык биригӱлер турушкан. Публичный дейтен шӱӱжӱде јакшы шӱӱлтелер айдылган, бастыра эдилген 101 шӱӱлтениҥ ончозына башкару јартамал-каруулар берген. Јасактыҥ бӱгӱнги ӱлекеринде, баштапкы кычырышта кӧрӱлгенине кӧрӧ, 3 млрд салковойго турар кӧп кубулта эдилген. Бюджеттиҥ 7% кӧбизи јонјӱрӱмдик бӧлӱкке учурлалган. Организациялардыҥ алдына бюджеттеги молјулар ончо бӱткен. Республикан бюджет керегинде «Бюджет для граждан» деген бичик-брошюра кепке базылган, ол депутаттарга ӱнбереечилерле иште сӱреен керектӱ болуп јат. Јолдыҥ фонды 3 млрд салковойго кӧптӧгӧни бир јылдыҥ ижиниҥ турултазы эмес. Ич ле тыш туризмди ӧскӱрерине јаан акча-манат чыгарылган. Тергеениҥ бойыныҥ кирелтези 4 млрд салковойго кӧптӧгӧн, 2018 јылга кӧрӧ, кеми 17% бийиктеген. Депутаттар тергеениҥ башкарузыла кожо текши спортты, физкультураны ӧскӱрерине ле спорт клубтарды кӧптӧдӧрине акча-манатты арбындай чыгарарга чырмайган.\nСессияда он депутаттыҥ колы салылган ла јӧпкӧ кирбеген шӱӱлтелери керегинде ол мынайда айтты: «Бастыра шӱӱлтелер озо комитеттерде шӱӱжилет, олордо јӧптӧлзӧ, шӱӱлтелердиҥ пакедине кийдирилет. Бастыра ла шӱӱлтелерди кийдирер арга јок – акча-манат једишпей јат. Балдардыҥ ӱредӱлӱ заведениелерде курсак-тамагы керегинде шӱӱлте болгон. Бис оны јӧпкӧ кийдиргенис ле муниципал тӧзӧлмӧлӧрлӧ кожо иштеерис».\nМихаил Федькин бюджеттиҥ кеми чын ла бийик, је лапту шиҥжӱлеп кӧргӧндӧ, кӧп сурактар ајаруга алынбаган деди. «Темдектезе, бистиҥ республика ишјалдыҥ орто кемиле СФО-ныҥ тергеелери ортодо калганчы јерлерде туруп јат. Тергеениҥ бойыныҥ кирелтези бюджеттиҥ 19,9%. Је тергееде иштеер јерлер тӧзӧӧриле иш ӧткӱрилбейт. АР-дыҥ башкарузыныҥ тургускан јеҥилтелердиҥ, ол тоодо балдардыҥ акча-пособиезиниҥ кеми калганчы јылдарда бир де бийиктебеген. Јурт ээлемдердиҥ иштеп алган продукциязын бир чук садары јанынаҥ иш ӧткӱрилбейт. НДС бийиктегениле колбой, келер јылда баалар бийиктеер. Ол ок ӧйдӧ ишјалдыҥ кеми јабыс. Јолдор јазалбайт: Улаган јаар, Беш ичиле јолдор керегинде куучын канча јылга улалат. Оныҥ учун КПРФ-тыҥ фракциязы бюджетти јарадары учун ӱнин бербеген» — деп, ол айткан.\nАскар Тулебаев бюджетте спортко ло клубтарга акча-манат чыгарылганы сӱӱндирет деди. «Је спортко оныҥ бастыра ла бӱдӱмдериле тазыктырынарына јарамыкту спорттыҥ ӧргӧӧзин тудар сурак турат. Кӧп секциялар подвалдарда, јарымдай подвалдарда иштейт. Олордо айалгалар ӧрт болдыртпас ла санитар некелтелерге келишпей јат. Спорттыҥ инфраструктуразын јарандырарына ајаруны тыҥыдар керек. Каланыҥ 7-чи таҥмалу национальный школы ойто ло бюджетке кирбей калганы коомой. Калага кирер јолдорды јазаарына федерал акча-манатты тартарыла иштеер керек. Онойдо ок электроот, сууӧткӱштер ӧткӱрер, каланыҥ эскирип турган кӱрлерин јазаар сурактар курч турат. Балдарды школдордо изӱ курсакла азыраарыныҥ баалары аймактар сайын башка-башка болгоны јарабас керек. Онойдо ок курсактыҥ чыҥдыйына база јаан ајару эдери кайда. Бу суракла муниципал тӧзӧлмӧлӧрлӧ, ӱредӱликтиҥ министерствозыла кыракы иштеер јӧп јарадылганы јакшы» — деп, депутат куучындады.


Кеендиктиҥ јолы јаҥыс эмес - altaicholmon\nАйас Григорьевна Чендыева (Нонова) 1971 jылдыҥ кӱӱк айында Оҥдой аймактыҥ Jоло jуртында чыккан. Эне-адазында, Юлия Койчыновна Аныевада ла Григорий Майманович Ноновто, олор карындажы Мергенле кожо эки бала болгон. Баштамы класстардыҥ эки jылын Jолодо ӱренеле, билези Акташ кӧчӧрдӧ, су-алтай балдарга орус класстарда ӱренерге келишкен. Jе кӱнӱҥ ле орус укту балдарла туштажып, куучындажып туруп, тилге темигип, ӱредӱ jакшы кӧндӱге берген.\nАйас ӱчинчи класста ӱренип турарда, Кыргыс jериндеги Фрунзе (Бишкек) каланыҥ Балетный хореографический училищезинеҥ ӱредӱчилер келип, биjеге jайалталу балдар талдаган. Ол талдашты майман сӧӧктӱ кызычак Айас база ӧткӧн. Алтай jеринеҥ олор бастыра jаба он бир кижи барган. Анайып, он ло jаштаҥ ала он сегис jажы jеткенче, поездле jаҥыскан ары-бери jорыктап, алтай кыс ӱредӱзин божодып алган. Jыл туркунына анда jӱрӱп, Алтайына jӱк ле jайгыда бир катап келип баратан. Ол тушта jолдордыҥ айалгазы да коомой, автобустар jедер jерге сӱреен узак баратан. Акташтаҥ калага jетсе, конор до jер jок болуп турган ӧйлӧр болгон. Поездке отурып, база эки кӱннеҥ Фрунзеге jедетен. Ол узун jолды он jашту бала та канай ӧдӱп туратан? Байла, ол ло энезиниҥ кӧптӧдӧ шикпеерип берген азыгыла ашкарынып, jолдо кӧрӱнбес коручылду jӱрген болор…\nӰредӱ кызычакка баштапкыдаҥ ла ала jарай берген. Келер ӧйдиҥ балериналарын jайалталу, билгири ле ченемели jаан ӱредӱчилер ӱреткен. Jаныксап ыйлап та турза, кеендикке тартылган кӱӱн ончо кӱчтерди jеҥип туратан. Балерина jуҥдый jеҥил болор керек деп, ӱредӱчилер кызычактарды тыҥ ла jакыган учун, тегин де чем ле jеҥил айак балдар кӧп ажанбас. Оныҥ ӱстине баштапкы этажтаҥ ӱчинчизине чыгара катап-катап jӱгӱрип, бескеле тартыжатан. Тураныҥ баштапкы эки кады ӱренетен кыптар ла балетный залдар болгон болзо, ӱчинчи кадындагы интернатта кызычактар jаткан. Оогоштоҥ ло ала кожо ӧскӧн балдар эмдигенче ӱӱрелер болуп jӱрет деп, Айас Григорьевна айдат. Балетный школдо кожо ӱренип, оны божоткон кыстарды јӱрӱм телекейдиҥ башка-башка толуктарына апарып та салза, олор колбуны ӱспей, тутканча ла.\nЭки jыл кайра училищени божотконынаҥ бери 30 jыл ӧткӧнин темдектеген туштажуга ӱӱрелер ӧкпӧӧрип jедип келген. Кайдаҥ ла келгени бар: Германиянаҥ, Англиянаҥ, Москванаҥ, Казахстаннаҥ ла ӧскӧ дӧ jерлердеҥ. Айла, бу кыстардыҥ ортозында бир уул да ӱренген, ол Эжер Омин. Оноҥ ӱредӱ божогон. Кем кайдаар иштеп барары jанынаҥ куучын-эрмек тушта Айас Калмык jерине барарга кӱӱнзеген. Анда ол тушта «Тюльпан» деп адалган jарлу ӧмӧлик бар болгон. Петропавловск-Камчатский каланыҥ ӧмӧлигине оценкаларын база ийген. Jайалталу jиит биjечи кажызы озо каруузын берер, ары ла барарым деп бойында сананып алган. Озо Калмыкия телефондоп, jадар, иштеер jер jанынаҥ jӧптӧжип салган. Тӱжинде де кӧрбӧгӧн jерге атанардаҥ озо ӧскӧн-чыккан jерине барып келерге амадап, Айас Алтайы jаар ууланган. Jе энези кызын катап ла ыраак jерге божодорго кӱӱнзебеген.\nБир кӱн Айас Григорьевна јол келижерде, ӱредӱзин бир jыл озо божодып, «Алтай» ансамбльда иштеп баштап салган Айана Шинжинага jолугып ийерге, театрга келген. Jӱрӱмниҥ бурулчыктары мындый ла туштажулардаҥ башталып турганы ол не. Айас ол кӱн Владимир Егорович Кончевле танышкан. Владимир Егорович jиит биjечи-балерина келгенин угала, ишке кычырган.\nБир-эки айга иштеерге jӧпсинеле, Айас мында ла иштеп артып калды. Иш jилбилӱ боло берген. Москванаҥ постановочный группа келип, «Кӧгӱтей-Мерген» кай чӧрчӧкти тургускан. Ого тӧс роль келишкен. Оноҥ jол-jорыктар башталган. Бу ла тушта Айас Григорьевна бойыныҥ да тӧрӧлинде иштеерге jараар эмтир деп санааларга алдаткан. Ого ӱзеери, иштеер улус jедишпей турганын кӧрӱп, мында ла артар деген шӱӱлтеге келген. Гастрольдор ороондорло улалган. «Jӱрӱмимде эҥ узак ӧйгӧ чӧйилген гастрольдор ол тушта болгон» — деп, Айас Григорьевна кӱлӱмзиренип, эске алат. Олор Jаҥы Зеландия, Индия, Сингапур, США-ныҥ Джорджия штады, Чехия, Австрия, Тӱштӱк Корея, Монголия, Израиль, Узбекистан, Кыргызстан, Казахстан ла ӧскӧ дӧ jерлерле jорыктаган.\nЭш-нӧкӧриле, иркит сӧӧктӱ Юрий Чендыевле, шак бу jол-jорыктар тушта танышкан. Кеендиктиҥ улузы jаҥыс та иште эмес, jӱрӱмдик jолын база бириктирип, удабай биле тӧзӧгӧн. Юрий Степанович бойы jаан биледе ӧскӧн. Ол билезиндеги он баланыҥ сегизинчизи болгон. «Кижиге эш-нӧкӧри кудайдаҥ берилет деп, мен бӱдедим. Быjыл бис айыл-jурт тӧзӧгӧнистеҥ бери 32 jыл болор. Сӱӱп ле тооп jӱрген эжимниҥ jылу кӱӱни, сӱӱжи, болужы, чыдамкайы учун быйанымды айдадым. Экӱ кожо jӱрӱмниҥ jолын ӧдӱп jатканыс, бала-барка азыраганыс кудайдаҥ берилген ырыс эмей. Оныҥ учун jиит билелерге билелик сурактарда jарт эмес айалга тура бергенде, Г. Чепменниҥ «Пять языков любви» деп бичигин кычырзын деп айдар кӱӱним бар. Бой-бойоорло кандый «тилле» куучындажып турганарды ол тушта оҥдоп, билегерге амыр ла токунал келер деп ижемjилейдим» – деп, Айас Григорьевна билериле ӱлешти.\nЭмди Чендыевтердиҥ билезинде ӱч уул. Jаан уулы таҥынаҥ айыл-jуртту, кысту болды. Кыс бала кӧрбӧгӧн jуртка баштап ла келин келерде, оноҥ балдары кызычакту болордо, не аайлу солун ла сӱӱнчилӱ болгон эди деп, бӱгӱн Айас Григорьевна оморкодулу куучындайт. Эки jаан уулы, Шуну ла Чингис, калада jадып, мында ла иштейдилер. Оогош уулы Эркей школдыҥ ӧйинде каладагы экинчи таҥмалу кӱӱлик школды ӱренип божоткон. Анда ӧткӱрилген кӧрӱлерде туружып, ӧскӧ калаларла jорыктап, кайда ла барза, баштапкы jерлердиҥ бирӱзин алып jанатан. Каладагы jайалталу балдарды ла jииттерди jӧмӧгӧн фондтыҥ лауреады болгон. Тургуза ӧйдӧ Эркей Монголияда IT-программистке ӱренет.\nАйас Григорьевна бойы одус jылдаҥ ажыра иштейле, амыралтага чыгып калды. Jе оогоштоҥ ала бойына некелтелӱ, ӧйди тегин калас ӧткӱрип билбес кижи угы-тӧзинеҥ келген устардыҥ jолын база таап алды. «Кижиниҥ jӱрӱминде jаҥыс ла килеҥ, jакшы кайдаҥ болзын. Кандый ла ӧйлӧр болгон, jе кудайдыҥ болужыла ол ӧйлӧр ӧдӧ берет. Тургуза ӧйдӧ бойымныҥ билеримле ӱлежерге, кӱӱнзеген келиндерди тӱктеҥ кийим-тудум jазаарына ӱредедим. Бу jилбӱӱни кӧндӱктиргенимнеҥ бери сегис jыл кирези боло берди. Бойым узымды бийиктедер амадула кыргыс калыктыҥ устарына ӱренип барып jӱргем. Тӱкти бойым базып, оноҥ ары кийим эдедим. Ончо ло, бӧрӱктеҥ баштайла ӧдӱкке jетире эдилген, эдилбеген jаҥыс штан артты дебезе. Калганчыда ӧдӱк кӧктӧӧр ӱредӱни ӧткӧм. Мынаҥ ары келиндерди ӱредерге кӧктӧнӧр лӧ ӧскӧ дӧ машинкалар алып, ишти улалтар санаа бар» – деп, ол куучындады. Ус келинниҥ айтканыла, магазиндеп барза, улай ла пакеттер албаска, кажы ла ӱй кижи бойына бӧстӧҥ сумка-шоперлер кӧктӧйлӧ, оны кулjалап jарандырып алганы jарамыкту.\nУгы-тӧзинеҥ келген jайалта jаҥыс балага эмес, экулезине ӱлелген. Карындажы, Мерген Григорьевич Нонов, агаштаҥ кандый ла jӱзӱн эдимдер эдет. Айас Григорьевнаныҥ энези, Юлия Койчыновна, бойыныҥ 73 jажында эмдигенче кӧктӧнип jат. Былтыр 72 jажын темдектеген байрамда, Айас Григорьевнаныҥ баштаҥкайыла, ӧрӧкӧнниҥ кӧктӧгӧн лӧ тӱӱген кеп-кийимин балдарга кийдирип, сӱрекей солун кӧргӱзӱ ӧткӱрилген. Улуска солун болды. Айас Григорьевна энезин тооп, сӱрекей баалап jӱргени энези керегинде куучындаганынаҥ билдирди. Совет ӧйлӧрдиҥ чыдым кижизи jаҥыскан да артып калала, эки балазын азырап-тондоп, ӱредип алган. Юлия Койчыновна бойы «сени государство ло ӱредип салды, балам» деер. Jе энезиниҥ камааны jогынаҥ кайдаҥ… Jаанак ла улу jаанак болуп, Юлия Койчыновна барказыныҥ да балазын кӧрӱжип ийет. Ӧйлӧ теҥ алтап, ол смартфон ажыра курстарда туружат, кроссвордтор табат, бойы английский тилле jилбиркеп, бу тилдеҥ кӧчӱрилбеген кинолор кӧрӧт.\nАйас Григорьевна бойы таайыныҥ узанып туратанын сонуркап кӧрӧтӧн, ок-jаала адып турганыла jилбиркейтен. Кийнинде, эмчиликтиҥ эжигин ачып, jӱрӱмниҥ база бир буудагын ӧдӧр ӧйдӧ, Айас Григорьевнаныҥ бойына ок-jааны колго алар учурал келишкен. Ок-jааны кажы ла катап тартар тушта ол шыкап алган темдегин jолында турган оорузы деп бодоштырып, jазап шыкайла, бир де jаспастаҥ тийдире адатан. Шак ол кӱч ӧйлӧрдӧ кӱӱнин кӧдӱрип, jӧмӧп, спорттыҥ мындый jилбилӱ бӱдӱмиле тазыктырган тазыктыраачызы Александр Альчинович Сельбиковко Айас Григорьевна эмдигенче быйанду jӱргенин айдат.\nКандый ла айалгада jеҥӱчил болор кӱӱнди бир де салышпайтаны, оноҥ ары улуска болужып jӱретени бу кижиниҥ ӧзӧгинде салылып калгандый. Бу ла бойыстыҥ алтай улус ачу ашка кирип, бойыныҥ jӱрӱмин ӱреп jӱргенин кӧрӱп, jӱреги сыстап ачурканганы jайалталу келинге бир ӧйдӧ кожоҥ болуп келип баштаган. Ары jанынаҥ сӧстӧр келер, кӱӱзи угулар. Оноҥ улам ол jанындагы эш-нӧкӧринеҥ гитараныҥ аккордторын ӱренип баштаган.\nФрунзеде ӱренгениниҥ кийнинде Айас Григорьевна Барнаул каладагы Культураныҥ академиязында байрамдардыҥ ла кӧдӱриҥилердиҥ режиссеры деп бийик ӱредӱ алган. Калада ӧткӱрилген «Jылгайак ла Наурыз» байрамды тургускан. Кайчылардыҥ Улаганда ӧткӧн курултайында режиссердыҥ болушчызы болгон. «Эл-Ойын», «Мастеровой Алтай», «Jӱрӱк-Байрам», «Алтын-Казык», «Кийистиҥ фестивали» деген тергеелик ле ӧскӧ дӧ байрамдар Айас Григорьевнаныҥ тургусканы аайынча ӧдӧт.\nЭки jыл кайра эл театрда Айас Григорьевна ла Юрий Степанович Чендыевтердиҥ jайаандык эҥири ӧткӧн. Анда олордыҥ кожоҥдорыныҥ кӧбизи залда толо улустыҥ jӱрегине тийип угулган эди. «Ончозы биледеҥ башталат» деп айдылып калган сӧстӧрлӧ jӧпсинип, Алтай jерис ару болорын кичееринде баланыҥ кӧрӱми элбек болзын, кӧкси ару, алтай кижи ӧссин деп таскадарын биледе баштаар керек деп, эне кижи айдат. Оныҥ да учун Айас Григорьевна бу ууламjыла ӧткӱрилген кӧп ишти баштайт ла ондо туружат.


Jакшы айылчы келзе, ээзи тойор - altaicholmon\nJакшы айылчы келзе, ээзи тойор\nЭл Ойыныс керегинде табыш телекейле там ыраада барып јат. Байрамыска ӧскӧ ороондордоҥ келип турган айылчыларыстыҥ тоозы јылдыҥ ла кӧптӧйт. Jердиҥ ӱстинде кыдаттар эҥ кӧп тоолу албаты да болзо, је ороондор ортодо куучындажар текши тил — английский. Онойып, Эл Ойынга келген кореецтердиҥ, французтардыҥ, американецтердиҥ, туроктордыҥ ло о. ӧ. кезиктериле английский тилле билерис аайынча куучындажарга келишти.\nКореец карындаштарла ангийскийди билерис бир кеминде болды. Чынынча айтса, бистиҥ билгирлерис олордыйынаҥ эмеш артык деп билдирди. Мыныла колбой олордыҥ коркыбазын кайкадыс. Тӱштӱк Кореядаҥ бери тилмеш јок келгенис деп, Лин Чун айтты. Байла, туристтердиҥ Интернетте карталарын тузаланып турган болбой деп санандым. Оныҥ ӱӱрези Ци Хе Хан деген кеберкек кыс Оҥдойдыҥ јиит јурукчызы Айару Иванованыҥ чадырдаҥ куулгазынду ыш чыгып јаткан јуругын садып алтыр. Байрам коркышту јарап турганын олор такып-такып айтты (кореец нӧкӧрлӧргӧ лӧ биске ангийский тилге тургуза ла тыҥыда ӱренер керек деп шӱӱдим).\nФранцуз укту студент Джоаким кӧптӧдӧ куучындады. Нениҥ учун дезе, ол орус тилди јакшы билер эмтир. Москвада ла Омскто јайгы ӱредӱге јӱрӱп, орооныстыҥ тилине ӱренип, эмди Россияла јаҥыскан јорыктап турганы бу. Мынаҥ озо ол Монголияда, Китайда бир ай јӱргенин куучындады. Бу узун сынду, јымжак чырайлу француз јиит оперный кожоҥчыга ӱренип турган эмтир. Ого анчада ла албатылык кӱӱлер јарайт. Алтай кайды јилбиркеп уккам деди. Онойдо ок ол эки кӱн улай Кӧк Бӧрӱ ойынды божотпой кӧргӧн. Бистиҥ ойынды Джоаким бойыныҥ тӧрӧлинде атту регби ойноп турганыла тӱҥейледи.\nФранцуз таныжыс мынаҥ ары Казахстан, Киргизия барарга јазанат. Бис ого база да кӧп јилбилӱ кӱӱ уксын деп кӱӱнзедис. Джоаким кӱндӱзек албатылу, јараш ар-бӱткендӱ Алтайыска база катап келерим деп айтты.\nАлтай культурабысла таныжарга тыҥ кӱӱнзеп, Элиаф Америкадаҥ бери 2017 јылдыҥ сыгын айында келген. Ол ГАГУ-да английский тилге ӱредет. Эл Ойында јараганын орустап куучындап, јаҥыс кандыйы јараганын чокымдабады. Ончозы башка ла солун деди: кӧрӱ-выставкалар, спорт маргаандар, ойын-кӧргӱзулер… Анчада ла кӧп алтай нӧкӧрлӧрлӱ болгонын темдектеди. Кожоҥчылардыҥ эҥирдеги концертинде нӧкӧрлӧриниҥ сӱӱнгенине јӧмӧжип јӱргенин, албаты сӱӱген алтай кожоҥдордоҥ кӧдӱриҥилӱ кӱӱн-санаа алганын куучындады. Илья (Элиафтыҥ мындагы ады), кижи бодозо, бу кыска ӧйгӧ Алтайдыҥ бастыра аймактарын эбирип келтир. Улаган олордыҥ калганчызы болгон. Эмди ол бӱткӱл республиканы кӧрӱп салгам деп айтты.\nАйылдаш Монголиядаҥ Улаганга эки јиит кӱӱчи Бассыҥ ла Тулга келип, концертте турушты. Тил билбестиҥ бажынаҥ, бис јӱк кожо фотојурукка тӱжӱп, Интернетте бӱктеристиҥ сурузыла ӱлежип алдыс. Олорды баштап экелген јерлежи Самбалхундэв Хаш Эрдене профессор, социологияныҥ докторы, Монголияда губернатордыҥ Орхон аймак аайынча советниги. Ол бу кӱндерде Jаан Алтайдыҥ энчизин корулаарыныҥ сурактары аайынча Барнаулда ӧткӧн ороондор ортодогы јаан јуунда турушкан. Республикабыска келип, А. Анохинниҥ адыла адалган эл музейдиҥ 100 јылдыгына учурлалган керекте турушкан. Эл Ойында профессор Самбалхундэв Хаш Эрдене баштапкы катап. Ол бастыра јӱрӱмине албатызыныҥ ӱредӱзиниҥ, билиминиҥ ӧзӱмине иштеп, культуразы, ар-бӱткени учун «оорып» јӱрген кижи эмтир. Байрамысты бийик баалап, монголдор ло алтайлар бир тазылду болгонын ат јарыш, кӱреш ле башка да тӱҥейлер керелеп турганын темдектеди. Jылдыҥ ла јаан изӱ айдыҥ 11-13 кӱндеринде олордо Наадам мынайда ла элбеде ӧдӧт. Профессор Монголияда байрамга алтай карындаштар база кычырылган деди. Эки албаты мынаҥ да ары нак иштеп, айылдажып, кажызы ла бойыныҥ аҥылузын јылыйтпай, тӱҥейин билип јӱрерине иженип турганын угусты.\nСары чачту, ак чырайлу бир келин сценада кӧргӱзӱнеҥ айрылбай, јууктада туруп, фотого согуп турарда, оны журналист деп бододым. Таныжып куучындашсам, ол Новокузнецкте тегин ле офисте иштеп турган эмтир. Еленаныҥ айтканыла, ол нӧкӧриле кожо кӧп сананбай, 800 км јолды кӱчсинбей, Улаганга једип келгенине айдары јок сӱӱнет. Мындагы байрамнаҥ, улустаҥ, алтайлардыҥ ла башка уктулардыҥ ойын-кӧргӱзӱлеринеҥ, теҥеринеҥ келген ошкош кӱӱдеҥ, агару ар-бӱткеннеҥ олор јӱректерине келер јылга јетире толо јаркынду томулта, ийде-кӱч алып алганын темдектеди. Бу улус, ӧй келишсе ле јорыктайт. Бистиҥ Алтайыста олор канча катап болгон эмей. Бу экӱге јӱк ле ар-бӱткен эмес, је анайда ок мында јаткан улустыҥ тили, кеп-кийими, культуразы, кожоҥдоры, чактарла јаба барып јаткан тӱӱкибис јилбилӱ эмтир.\n(Солун айылчылардыҥ ады-јолдорын чын ла бичиирге чырмайдым, кайда-кайда јастырган болзом, олор тарынбазын деп сурайдым).\n«Эл Ойындарга амадап келедим…»\nАды-јолым Зафер Йӱджел болор. Мен Турцияныҥ Стамбул калазынаҥ келгем. Бойым алтай культурала, алтай тилле јилбиркейдим. Меге слердиҥ тилер де, культурагар да сӱреен јарайт. Оныҥ да учун бу Эл Ойынга амадап келгем. Алтай албатыныҥ јакшынак мындый байрамына ӱчинчи катап келип јадым. Мынаҥ озо 2012 ле 2014 јылдарда ӧткӧн Эл Ойындарга база келип јӱргем.\nАлтай тил тӱрк тилге эмеш тӱҥей. Анчада ла Турцияныҥ Анадолу тергеезинде јадып турган улустыҥ куучындашканын слердиҥ тилге кайда да 30-40 процентке тӱҥей деп айдарга јараар. Алтай албатыныҥ ар-бӱткенле колбулу чӱм-јаҥдары, јаҥжыгулары меге сӱрекей јарайт. Бойым врач болорым. Амыралтамды јай ӧйине келиштирип, Алтайга келип барарын јакшызынадым. Эл Ойын меге сӱрекей јарап јат. Мынаҥ озо бу байрам бир јерде ӧдӱп турган болзо, эмди кӧчӱп баштады. Оныҥ учун быјыл ол Улаганда болуп јатканын угуп, коркышту ла амадап келгем. Сӱреен јарады, јаҥыс ла тоозынду болды.\nСедрик ле Пая, Франция\n—Бис Францияныҥ Реймс калазынаҥ келгенис. Jолой Санкт-Петербургта, Москвада, Екатеринбургта, Казаньда, Иркутскта, Байкалда болуп, Новосибирск ажыра Алтайга јеттис. Ар-бӱткени сӱрекей јараш јер эмтир. Тил билбестеҥ улам јербойыныҥ улузыла эрмектежип болбойдыс. Jе бисте Лена нӧкӧрис бар, ол бисти бу байрамга экелген. Алтайлар ачык-јарык, јымжак кылык-јаҥду улус эмтир. Канча катап болуш керексиген ӧйлӧр болгон. Кем де «јок» деп айтпады.\nБайрамныҥ ойындарынаҥ эҥ јилбилӱзи аттардыҥ јарыжы деп кӧрдис. Ӧскӧлӧрин ӱзӱги јоктоҥ кӧрӧргӧ келишпеди, ипподром ыраакта учун, анда ла једип алган айас, отурып калдыс. Аттар французтарда база бийик баалалып јат. Кандый ла укту малды јарандырып, талдап, бистиҥ ада-ӧбӧкӧлӧрис јарышка саларын сӱӱр улус болгон. Ол ло маҥыла јарлу болоньез, арден, першерон, французкий рысак деп аттар телекейге Франциянаҥ таркап барган. Бӱгӱнги кӱнде Францияда 300-ке јуук ипподром. Анда талдама аттар јарышка чыкканда, кӧп улус ставкаларла акчага ойногылайт. Бис мында бир билени кӧрдис: адазы ла уулдары башка-башка аттарга ставка тургузып, јарыштыҥ учына јетире «оорыгандарын». Уулчактар 10-12 јашту болгодый, је аргымак аттыҥ талдамазын сӱрекей јакшы оҥдоп турды.\nБаза бир бисти јилбиркеткени — агаш айыл. Туйук турада эмес, агаш айылда уйуктаарга, бис токтогон айылдыҥ ээзин сураганыс. Тӱниле тыҥдаланып, тайга јердиҥ серӱӱн кейин тынары сӱрекей јарады. Лена биске курут амзаткан, јакшызы сӱрекей, база ла јип ле отургадый. Чындап, байрамныҥ баштапкы кӱнинде јалаҥда јергелей тургузылган агаш айылдарла соныркаганыс. Эптӱ ле јуунак айылдар, кажызына ла кирзеҥ, удура кӱндӱлеер эмтир. Чеген де ичтис, ачу ажын да канайып азып турганын кӧрдис. Кажы ла албаты бойыныҥ культуразыла аҥыланат. Алтай албаты ӧскӧ албатылардаҥ бир де артпай турганы мактулу.\nЭмди бис 2-3 кӱнге мында тыштанып, ойто кайра јанатан јол-јорыгысты Алтын Кӧл ажыра улалтарыс. Эзенде амыраарга, катап ла Алтайга келерис деп сананып турубыс.\nМ. ЯБЫКОВА бичип алган


Китай јаар темир јолды Алтай ажыра - altaicholmon\nРЖД ОАО Китай јаар јолды гран-кыйуныҥ кӱнбадыш тужынаҥ – Казахстан ла Монголия ортодо јаан эмес бӧлӱктеҥ ачарын шӱӱп кӧрӧт. Туу-кырларлу јер ажыра јолды баштап тоннельдер казып салар санаа болгон, эмди РЖД ОАО эстакада эп-арганы шӱӱжет. Китай јаар кыска јол тӧзӧӧр ченелтелер, оны тудар техникалык ла экологиялык уур-кӱчтериле кожо, экономикалык тузазы ас болуп, бу ӧйгӧ јетире јол алынбаган.\nРЖД ОАО («Россияныҥ темир јолдоры» деген акционер биригӱ — ред.) гранды кечер јолды Китайла гран-кыйуныҥ кӱнбадыш бӧлӱгинде — Казахстан ла Монголия ортодо, Алтай Республика КНР-дыҥ Синьцзян-Уйгур автоном округыла гранду болгон 55 км јерде тудар арганы шӱӱп кӧрӧт деп, монополияныҥ гендиректорыныҥ ордынчызы Алексей Шило куучындаган. Оныҥ айтканыла, ӧскӧ дӧ аргалар кӧрӱлет, ол тоодо Казахстан ла Монголия ажыра ӧткӱш јолдорды, анайда ок Забайкальский крайдыҥ шӱӱлтезиле Приагунск тужындагы гран кечкен јерди јазаарын. Је «РЖД ОАО-го гран кечер ончо ӧткӱштерди Ыраак Кӱнчыгышта чокпозы артык болор эди, нениҥ учун дезе БАМ ла Транссиб темир јолдорло тегин де узун јол ӧдӧргӧ келижет ле ондо бойыныҥ «чичке» јерлери ас эмес».\nТоннельди тудары сӱрекей баалу болор, је темир јолды эстакадалап тутса, бу ишке чыккан акча кийнинде, јол иштеп баштаза, јандырылар аргалу деп, топ-менеджер темдектеген. Алексей Шилоныҥ айтканыла, Пекинле сурак эм тургуза шӱӱжилбеген, топология јанынаҥ кӧрзӧ, Китайга бойыныҥ јанынаҥ јолды тударга чик јок јеҥил болор.\nКитай јаар кыска јолдыҥ сурагы 2000 јылдарда бу маршрутла ӧдӧр «Алтай» газӧткӱшти тудар ӱлекерле колбой турган. Је техникалык уур-кӱчтердеҥ, баа јанынаҥ Китайла јӧпсинишпестердеҥ ле Ӱкек деген ар-бӱткендик парктыҥ јери ажыра ӧдӧр экологиялык сурактардаҥ улам ӱлекер соондо ӧйгӧ јылдырылган ла Монголия ажыра ӧткӧн транзитный газӧткӱштиҥ турултазы оноҥ бийик болор деп эмди чотолот. Туулу Алтай кечире ӧткӧн темир јол «Евразия» ВСМ-ниҥ («Высокоскоростной грузопассажирский железнодорожный транспортный коридор «Евразия» — Пекин ле Москваны колбоор узуны 7000 км темир јолды тудар ӱлекер — ред.) бӧлӱги болуп тудулар арга керегинде ол ӧйлӧрдӧ РЖД ОАО-ныҥ баштапкы вице-президентиниҥ јамызында отурган Александр Мишарин 2017 јылда куучындап туратан. Ол тушта кытат јанынаҥ 23 километр ла бистиҥ јаныстаҥ 20 километр тоннельдер тудары темдектелген болгон.\nМыныла коштой, гран-кыйуныҥ ӧткӱштеринде эпидемиологиялык јеткер болбозын јеткилдеери аайынча Китай тургускан ӱзеери ээжилерле колбой уур-кӱчтер артканча. Быјылгы јылдыҥ баштапкы кварталында темир јолды тузаланганы (объем перевозок) 0,2% астаган деп, Алексей Шило темдектеген. Чаган-кочкор айларда, кытаттыҥ Јаҥы јылыныҥ алдында, бу кӧргӱзӱ 7,8% ле 11,8% бийиктеген болзо, тулаан айда олор 15,8% јабызаган, кандык айдыҥ баштапкы алты кӱнине — 18,9%. «Бисте бӱгӱн 70 поездтиҥ јорыгы, ӧскӧ јерлерге аткарарга, токтодылган, ол тоодо 30 контейнерный поезд — деп, ол айткан. – 22 поездтиҥ ордына бис коногына орто тооло 13 поездти јорыкка аткарадыс».\nОндый да болзо, коштой јаткан эл тергееге чыгыштар кӧптӧӧр керек деп, господин Шило айдат. «Ары-бери коштор тартары кӧптӧӧрин, эпидемиялык айалга јымжаарын бис оҥдоп јадыс. Гран ажыра ӱзеери ӧткӱшти, эрте бе, орой бо, тудар керек болор» — деп, ол ајарат.\nИПЕМ-ниҥ (Институт проблем естественных монополий) гендиректорыныҥ ордынчызы Владимир Савчуктыҥ шӱӱлтезиле, адалган ӱлекер келер ӧйгӧ темдектелген учун, РЖД ОАО-ныҥ строительный арга-чыдалы калганчы ӧйлӧрдӧ астаганы санааркатпас керек. Оныҥ айтканыла, тӧс сурак — јаҥы јолды толо кеминде тузаланары. Тарткан тӧс кош контейнерлер болор деп чотойдылар. Је контейнерный транзитке тайанза, мыныла колбой јаҥы сурактар турат деп, ол айдат: Китайдаҥ тарткан контейнерлердиҥ кеми кӧптӧгӧнинеҥ Европага тарткан коштыҥ кеми кӧптӧӧр деп быжу айдар арга јок, не дезе, ондогы темир јолдордыҥ инфраструктуразы кемјилӱ.\nНаталья Скорлыгина («Коммерсантъ» газет, 08. 04. 2021)


Кажыбыска ла агару кӱн - altaicholmon\nУлу Јеҥӱниҥ 75-чи јылдыгыла колбой, кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде республиканыҥ эл-јонын АР-дыҥ башчызы Олег Хорохордин ле Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин уткыган.\nБу ок кӱнде тергеениҥ башчызы Олег Хорохордин Горно-Алтайскта Мактыҥ мемориалында Ӱргӱлјиктиҥ одына чечектер салган. Ол бир минутка унчыкпай туруп, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јеҥ јастанган јуучылдардыҥ эземин кереестеген. Тергеениҥ башчызы анда ла кӱндӱлӱ караульный службаныҥ штабында – 1-кы таҥмалу постто болгон. Бу штаб ижин быјыл орныктырган деп айдар керек.\nАнайда ок Олег Хорохордин јууныҥ туружаачыларын Јеҥӱниҥ юбилейиле телефон ло видеоколбу ажыра уткыган. Бӱгӱн Алтай Республикада јууныҥ 39 ветераны эзен арткан.\nУлу Јеҥӱниҥ кӱнинеҥ бир кӱн озо Горно-Алтайскта Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачылары јадып турган туралардыҥ кӧзнӧктӧриниҥ алдында ийделӱ структуралардыҥ ла горадминистрацияныҥ чыгартулу улузы јаан эмес ойын-концерттер кӧргӱзип, јуу ӧйиниҥ албаты сӱӱген кожоҥдорын кожоҥдогон. Мыныла коштой туралардыҥ кӧзнӧктӧринде «Јеҥӱниҥ кӧзнӧктӧри» деген акция башталган. Улус јадып турган тураларыныҥ кӧзнӧктӧрин 9 Майга учурлай јарандырып, кереестиҥ галереяларын јазаган. Быјыл фронтовик таадаларыныҥ јуруктарын тудунганча, Ӱргӱлјиктиҥ полкында базарга келишпеген бала-баркалары «Кереестиҥ сады» деген акцияда турушкан. Олор бойыныҥ участокторында, анайда ок эл-јон јӱрер јерлерде јеҥӱчилдерди кереестеп, агаштар отургыскан ла социальный сетьтерге агашты кемге учурлай отургысканы керегинде куучындар ла фотојуруктар јарлагандар. «Кереестиҥ сады» акцияда турушкан улустыҥ тоозында Федерация Совединиҥ сенаторы Татьяна Гигель, Майма аймактыҥ башчызы Роман Птицын, АР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министерствозыныҥ ишчилери, «Јеҥӱниҥ волонтерлорыныҥ» Алтай Республикада тергеелик бӧлӱгиниҥ турчылары ла оноҥ дӧ ӧскӧлӧри турушкан. Бу акция аайынча Россияда 27 миллион агаш отургызары темдектелет. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде шак ла 27 миллион кижи корогон эди. Алтай Республикада бастыра аймактарда 28660 агаш отургызары темдектелет.\nБыјыл коронавирустаҥ улам Улу Јеҥӱниҥ кӱни јаҥжыкканы аайынча текши, телкем эттире темдектелбеген – кӧдӱриҥилӱ парад, Ӱргӱлјиктиҥ полкы ла ӧскӧ дӧ керек-јарактар јарт эмес ӧйгӧ кӧчӱрилген. Андый да болзо, ветерандар ајару јок артпаган.\nКӱӱк айдыҥ 8-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ государственный оркестри онлайн-трансляция режимле Јеҥӱниҥ Кӱнине учурлай тергеениҥ бастыра эл-јонына байрамдык ойын-концерт ӧткӱрген. Давид Тухмановтыҥ ла Владимир Харитоновтыҥ «Јеҥӱниҥ Кӱни» деген јарлу кожоҥын тергеебистиҥ аристтери чике эфирде алтай тилле кожоҥдогон.\nТергеениҥ башкараачызы О. Хорохордин коронавирус југуш оору таркаар чочыдудаҥ улам эл-јонныҥ су-кадыгын чеберлеп аларга быјыл байрамдык керек-јарактар токтодылганын, соҥында ӧйгӧ кӧчӱрилгенин темдектеген.\n«Улу Јеҥӱниҥ кӱни кажыбыска ла агару керек болуп јат. Ол тегин ле кӱн эмес, ол кереестиҥ, оморкодуныҥ ла јалтанбазыныҥ темдеги. Ол бойыныҥ албатызына, Тӧрӧлине сӱӱштиҥ темдеги, јӱректеристе ӱргӱлјикке артатан амыр-энчӱниҥ сӱр-темдеги. Јеҥӱ учун алкыш-быйан» – деп, тергеениҥ башчызы айткан.\nОл Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына, тылдыҥ ишчилерине ле јууныҥ балдарына, Алтай Республиканыҥ бастыра эл-јонына бек су-кадык, айас теҥери ле амыр-энчӱ јадын-јӱрӱм кӱӱнзеген.\nБу ок кӱнде јерлежис Владислав Белобородов Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлай јаҥыскан 75 километр ыраакка јӱгӱрген. Ол эртен тураныҥ 4 саадында Чамал аймактыҥ Катунь јуртынаҥ јӱгӱрип чыгала, 15:00 саатта Горно-Алтайскта Јеҥӱниҥ паркында Мактыҥ мемориалына једип келген.\n«4 саатта јӱгӱрип чыккам. Айландыра тымык, ару кей, бастыра улус уйкуда. 1941 јылда фашисттер шак ла эртен тураныҥ 4 саадында Советский Союзка табару эткени санаамга келген. Јеткер-тӱбек болор деп кем де билбеген, улус ижине, ӱредӱзине барган, кем де сӱӱшке алдырган, келер ӧйдӧ нени эдерге турганын темдектеген, оноҥ амыр уйуктаган. Је эртен тура кезик улус ойгонбогон» – деп, Владимир Белобородов социальный сетьтердеги бӱктеринде бичиген.\nБу ультрамарафонды спортчы таада-ларыныҥ фронтовик адаларына учурлаган. Јӱгӱрерде, олордыҥ фотојуруктарын кожо алган.\nВладислав Белобородов јеҥил атлетикала беш јаштаҥ ала тазыктырынып баштаган. Оны адазы, тергеебисте јарлу спортчы Владимир Белобородов тазыктырган. Ол јеҥил атлетикала кӧп тоолу маргаандардыҥ јеҥӱчили, анайда ок «Манул Ультра Трейл» маргаанныҥ 51 километрге јӱгӱрер бӧлӱгинде јеҥӱ алган спортчы болуп јат. Тургуза ӧйдӧ Горно-Алтайскта кулагы укпас балдардыҥ школ-интернадында физкультураныҥ ӱредӱчизи болуп иштейт.\nБу байрамдык кӱнде калада Культураныҥ туразы кӱӱнзеген улусты јаҥыртылган «Јеҥӱниҥ паркы» деп мемориальный комплекске виртуальный таныштыру-прогулкага кычырган. Культураныҥ ишчилери бойыныҥ байрамдык программазын «Јеҥӱниҥ ӱндери» деп онлайн-концертле, уткуулдарлу челленджле улалткан.\nТал-тӱште каланыҥ микрорайондорын-дӧӧн театрализованный кӧргӱзӱлерлӱ «фронтовой бригадалар» барып јӱрген. Каладагы кезик туралардыҥ улузы «#Поемдвором» деген бастырароссиялык акцияда туружып, «Катюша», «Смуглянка» ла «День Победы» деген кожоҥдорды кожоҥдогон.\nЭҥирде «Јеҥӱниҥ фонариктери» деген акция ӧткӧн. Кӱӱнзеген улус балкондорында «Јеҥӱниҥ јаркынын» – фонариктерди, телефондордогы подсветкаларды, лампаларды кӱйдӱрген.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ бистиҥ калада јадып турган ветерандарын Јеҥӱниҥ Кӱниле Горно-Алтайсктыҥ мэри Юрий Нечаев, Россияныҥ ФСБ-зыныҥ пограничный башкартузыныҥ ишчилери, Россияныҥ МЧС-ныҥ тергеедеги башкартузыныҥ, Россияныҥ Росгвардиязыныҥ Алтай Республикада башкартузыныҥ улузы, тергеениҥ јуучыл комиссары, полковник Олег Денисенко уткыгандар.\n«Јеҥӱниҥ паркы» Мемориальный комплекстеги Ӱргӱлјик отко чечектерди анайда ок Алтай Республиканыҥ ичбойындагы керектер аайынча министри Павел Гаврилин ле ведомстволордыҥ јаандары база салган. Олор Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан, кийнинде јылдарда ведомстводо иштеген ле эмди амыралтада отурган ветерандарды уткуп, сыйлар табыштырган.\nОНФ-ныҥ активисттери #МыВместе акция ӧйинде Горно-Алтайсктыҥ ла Майманыҥ фронтовиктерин ретро-кӧлӱктерлӱ барып уткуган. Калада ла Майма јуртта јадып турган бир кезик ветерандардыҥ тураларыныҥ јанында чурананыҥ ӱни ле јуу ӧйиниҥ кожоҥдоры јаҥыланган.\nБайрам кӱнде Оҥдой аймактыҥ администрациязыныҥ, ишмекчи ӧмӧлик-тердиҥ ле эл-јонныҥ чыгартулу улузы коронавирусла тартыжары аайынча оперативный штаб тургускан графикле башкарынып, Оҥдой јурттагы Мактыҥ мемориалына чечектер ле веноктор салган. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына учурлай аймактыҥ бастыра јурттарында тургузылган кереестерине чечектер ле веноктор база салылган. Оҥдойдо ло Куладыда јууныҥ ветерандарын — Анна Марковна Кузнецованы ла Багыр Бочиевич Чекурашевти уткыгандар.\nОл канду јуу-согушка Тӧрӧлин корыырга Оҥдой аймактаҥ 4368 кижи атанган болгон, олордоҥ 1938 кижи јууныҥ јалаҥдарында јеҥ јастанып јыгылган, 765 кижи сурузы јок јылыйган, тӧрӧл јерине 1665 кижи јанып келген.\nБистиҥ тергеениҥ ӧскӧ дӧ аймактарында Улу Јеҥӱниҥ байрамына учурлалган керек-јарактар ӧткӱрилген. Је олор коронавирустаҥ улам кӧп албаты-јон турушпастаҥ ла элбеде эмес болгонын, санитарно-эпидемиологиялык некелтелер аайынча ӧткӧнин темдектеер керек.\nСенатор Владимир Полетаевтиҥ баштаҥкайыла Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлай бистиҥ тергееде тӧзӧлип ӧткӱрилген «Бис ундыбайдыс! Бис оморкойдыс!» деген конкурстыҥ јеҥӱчилдериниҥ ады-јолын парламентарий кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде чике эфирле јарлаган. Бу конкурс ӱч номинация аайынча ӧткӧн болгон — вокал, влог, декламация. Анайда ок кӧрӧӧчилер бойына эҥ артык јараган туружаачыны адаган.\nАлбатылар ортодогы «Эземниҥ сады — јӱрӱмниҥ сады» деген акцияда Кош-Агаш аймак база эрчимдӱ турушкан, байрамныҥ алдында јербойында ондор тоолу чаалдар отургызылган. Бу акцияда аймактыҥ башкартузыныҥ, «Јеҥӱниҥ волонтерлоры» деген кыймыгуныҥ, Кош-Агаштагы лесничествоныҥ ла пограничниктердиҥ чыгартулу улузы турушты.\nТурачак аймактыҥ 3 јурт јеезезиниҥ јеринде 80-неҥ кӧп чаалдар отургыскан. Бу ишти агаш ээлемниҥ ишчилери ӧткӱрген.\nАкцияла колбулу керекти ӧткӱрер тушта улус санитарно-эпидемиологиялык ээжи-некелтелерле башкарынган.\nКӱӱк айдыҥ 8-чи кӱнинде Горно-Алтайскта Эмчиликтиҥ калачагында Туулу Алтайдыҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан медишчилерине учурлай чаалдар отургызылып, Эземниҥ аллеязыныҥ тӧзӧлгӧзи салылган. Республикан эмчиликтиҥ хирургический корпузыныҥ јанына мӧштиҥ 22 чаалын медколледжтиҥ ӱренеечилери ле преподавательдери отургыскан. 22 чаал јууда турушкан ла јеҥ јастанып јыгылган 22 медишчини керелейт. Соҥында бу јерде кереес темдек тургузылар, сквер јарандырылар. Бу акция су-кадыкты корыыры аайынча республикан министерствоныҥ ла АР-дыҥ врачтарыныҥ ассоциациязыныҥ баштаҥкайыла ӧткӱрилген.\nМынайып, Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлалган керек-јарактар ӧткӧн.


Ичкери, јаҥы јеҥӱлерге! - altaicholmon\nЈаан изӱ айдыҥ 5-чи кӱнинде Горно-Алтайск каланыҥ «Спартак» стадионында Алтай Республиканыҥ спортчыларыныҥ XVIII Јайгы олимпиадазы ачылды.\nОлимпиаданыҥ ачылтазынаҥ бир канча ӧй озо Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ижин удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин кӱрешчилердиҥ «Спартак» стадиондогы залында бастыра аймактардыҥ чыгартулу улузыла, тазыктыраачыларыла, спортчыларла тушташты.\nБу туштажуда ол јуулган улустыҥ кӧп тоолу сурактарына каруулар берип, физкультураны ла спортты республика ичинде оноҥ ары ичкери ӧскӱрерине јӧмӧлтӧ-болушты чыдал јеткенче јетирерим, кожо јаба иштейли деп кычыру этти. «Бойымныҥ да бастыра јӱрӱмим спортло колбулу, оныҥ учун спорттыҥ курч сурактарын билип ле оҥдоп јадым» – деп, ол айткан.\nАгару амадуус кӱкӱртке туштабас,\nКожоҥ чӧйилип, калык jыргазын!\nАру санаабыс айаста карарбас,\nАйылчы алкыжы jайылзын!\nJаркынды jылдыстаҥ, ай-кӱннеҥ аларыс,\nJоныстыҥ, jеристиҥ алкыжын угарыс.\nОйын-сооjынын калыгыс тыҥдагай,\nОмок jыргалын эл-jон уткыгай!\nОзо баштап јуулгандарды јиит кӱрешчилердиҥ, волейболчылардыҥ, футболчылардыҥ, гимнасттардыҥ, ӧскӧ дӧ бӱдӱмдердиҥ спортчыларыныҥ кӧргӱзӱлӱ ойындары кайкаткан. Кӧрӧӧчилер олорды изӱ колчабыжуларла уткыгандар. Оныҥ кийнинеҥ спортчылардыҥ парады башталды. Эҥ озо јаргычылардыҥ колонназын бу олимпиаданыҥ баш јаргычызы Артем Майчиков баштап апарган.\nКаланыҥ ла ончо аймактардыҥ командалары тӧс каалгадаҥ стадионныҥ ортозы јаар ээчий-деечий уулангылайт. Кажы ла командада мактулу, ады-чуузы текши јарлу спортчылар кӧп. Олордыҥ ады-јолдорын парадты башкараачылар орустап-алтайлап адагылайт. Јуулган кӧрӧӧчилер кажы ла команданы изӱ колчабыжуларла уткыгандар. Айла, бу учуралда улус отурар трибуналар толтыра болды.\nОнчозын Оҥдой аймактыҥ јуунты командазы баштаган. Онызы да јолду, јаан республикан учурлу керектер де, маргаандар да шак бу аймакта табылган. Ол тоодо Эл-Ойын, Кӧк-Бӧрӱниҥ маргаандары, мында телекейлик классту спортчылар да, спорттыҥ устары да толтыра. Эҥ артыктар: спорттыҥ нерелӱ узы Ойгор Тайпинов, самболо телекейлик классту устар — Амат Шилыков, Эмиль Меркитов, Олег Качашев, Владислав Тайпинов, Ай-Мерген Аткунов, Амыр Чадин, грек-рим кӱреште — Арунат Кучинов, чой кӧдӱреринде — Вячеслав Ельдепов. Јуунты команданы аймактыҥ администрациязыныҥ јааныныҥ ордынчызы Михаил Тебеков баштады.\nЭкинчи келгени Кан ичиниҥ јуунты командазы. Шак ла мында туку 1980 јылда, Москвадагы Телекейлик олимпиадага учурлай, ол тушта Горно-Алтайский областьтагы эҥ артык спортчылардыҥ баштапкы Олимпиадазы јолын алынган. Оноҥ бери бӱгӱнге јетире Алтай Республиканыҥ тоозыла 18-чи Олимпиадазы каланыҥ тӧс стадионында ачылды.\nКӧдӱриҥилӱ парадта кажы ла аймак керегинде мактулу кӧп сӧстӧр айдылды. Майма аймакта — ветерандар, полиатлонло телекейдиҥ чемпионы Виктор Архипов, спорттыҥ узы Валентина Жук, спорттыҥ кӧп тоолу устары. Олорды ээчий Шабалин, Кӧксуу-Оозы, Кош-Агаш, Улаган, Чамал, Турачак, Чой аймактардыҥ командалары ӧткӱлейт. Кажы ла аймакты бойыныҥ јараштыра кӧктӧлгӧн кеп-кийими аҥылайт.\nГорно-Алтайсктыҥ командазы спортчыларыныҥ тоозыла эҥ кӧп болгоныла аҥыланды ошкош. Олор калганчы олимпиадаларда ӱзӱк јогынаҥ канча катап текши јеҥӱлер алган эмей. Мында да тыҥ кайкагадый неме јок. Республиканыҥ тӧс јери, тӧс калазы болгон адында, андый јеҥӱлер болор учурлу эмес пе? Је спортто кӧп јылдарга улай иштеп келгендердиҥ айдыжыла, алдында калада спорт база тыҥ «аксаган». Олор керек дезе экинчи де, ӱчинчи де болгон ӧйлӧрди эске алынарга јараар. Эмди де Эл-Ойындарды алза, каланыҥ командазы анда јеҥӱлерди ас алат. Је ол ӧскӧ куучын.\nКалганчы јылдарда јаан республикан учурлу байрамдарды Горно-Алтайскта ӧткӱрери база јаҥжыгу болуп бараадыры ошкош. Незин јажырар, бу да 18-чи Олимпиаданыҥ ӧткӱретен јери озо баштап Кӧксуу-Оозында темдектелген болгон. Оноҥ бу керек Турачакка бӱдӱмјилелген. Је анда башкараачылар солынып, аайлашпастар боло берерде, каланыҥ јаандарына баштангандар. Олор мойношпогон. Анайып каланыҥ улузы спорттыҥ бу јаан байрамын улай ла кӧрӧр аргалу боло берди.\nОлимпиаданыҥ программазын алар болзо, ого мындый бӱдӱмдер кийдирилген: футбол, волейбол, гандбол, столдогы теннис, јеҥил атлетика, кӱрештиҥ башка-башка бӱдӱмдери, полиатлон. Бастыра 11 бӱдӱм. База 7 бӱдӱмде республиканыҥ чемпионаттары ӧткӱрилген. Олордыҥ турулталары Олимпиаданыҥ зачедына кирген. Олор – шахмат, бокс, ок-јаадаҥ адары, атла јарыжары, городоктор, чой кӧдӱрери ле спорт ориентирование.\nПарадтыҥ кийнинеҥ Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ижин удурумга бӱдӱреечи О. Л. Хорохордин Алтай Рес-публиканыҥ спортчыларыныҥ XVIII Јайгы олимпиадазыныҥ ачылып јатканы керегинде јарлаган. Оныҥ кийнинеҥ Россия Федерацияныҥ ла Алтай Республиканыҥ гимндерин ончо улус бут бажына туруп уктылар. Республиканыҥ јааныныҥ ижин удурумга бӱдӱреечи јуулгандарды јылу сӧстӧрлӧ уткыган. Оныҥ айтканыла, республиканыҥ спортчыларыныҥ Сибирьде, ороон ичинде ле телекейде бийик једимдерге једип турганы јакшынак јаҥжыгу болуп келеедири. Бу керектерди оноҥ ары улалтарга, бистиҥ башкару оноҥ до ары албаданып иштеер деп, Олег Хорохордин чертенген айас айткан. Оноҥ ол Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ, Алтай Республика-ныҥ башкарузыныҥ кайралдарыла эҥ артык спортчыларды, спорттыҥ ишчилерин кайралдады.\nБу ок ачылтада «Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи» деп кӱндӱлӱ ат спорттыҥ ветераны, кӧп јылдардыҥ туркунына республикан спорткомитетти башкарган Альберт Николаевич Толкочековко адалды.\nУткуулду сӧзин Горно-Алтайск каланыҥ мэри Юрий Нечаев айткан.\nАлтай Республикада Олимпий советтиҥ јааны А. Телесов спорттыҥ бу байрамыла јуулгандарды уткып, ончо спортчыларга бийик једимдер ле јеҥӱлер кӱӱнзеди. Ол Россияныҥ Олимпий комитединиҥ, республиканыҥ Олимпий совединиҥ адынаҥ «Россияныҥ олимпий кыймыгузын ичкери ӧскӱреринде јеткен једимдери учун» деп кайралды Кош-Агаштаҥ Кирилл Власович Бойдоевке ле Улаганнаҥ Владислав Иванович Тадыкинге табыштырды.\nОноҥ Олимпий отты камызары республиканыҥ эҥ артык спортчыларына бӱдӱмјилелди. От камызарында турушкандар – Денис Голубовский, Владимир Белобородов, Марина Друшлякова, Батыр Бултаев, Эжер Енчинов.\nМында ок ончо спортчылардыҥ адынаҥ черттӱ сӧзин јуучыл самболо телекейлик кубоктыҥ јеҥӱчили Игорь Казанин, јаргычылардыҥ адынаҥ — республиканыҥ нерелӱ јаргычызы Айабас Яйтаков айттылар.\nОлимпиаданыҥ ачылтазыныҥ учында јербойыныҥ кожоҥчыларыныҥ кожоҥдоры стадион ичинде узак чӧйилген, анайда ок акробат спортчылардыҥ кӧргӱзӱлӱ программазын кӧрӧӧчилер јилбиркеп кӧрдилер.


Кудай јерди кандый амадулу јайаган? | Сӱӱнчилӱ јар\n1. Кудай јерди нениҥ учун јайаган?\nИегова јерди улуска јайаган. Јер — бистиҥ айылыбыс болот. Баштапкы улус, Адам ла Ева, теҥериде јадар эдип јайалбаган. Теҥеридеги јӱрӱмге Кудай ангелдерди јайаган (Иов 38:4, 7). Улусты дезе, Кудай сӱрекей јараш Эдем садта, райда, јатыргызып койгон (Башталганы 2:15—17). Иегова баштапкы улусты ла олордыҥ бала-барказын ӧлӱм кӧрбӧй, јерде ӱргӱлјиге јӱрзин деп кӱӱнзеген. (Сарын 37:29; 115:16 кычырыгар.)\nОзо баштап рай јӱк ле Эдем садта болгон. Соондо баштапкы улус балдарлу болуп, бастыра јерди толтырып салар эди. Анайып бастыра јер сӱрекей јараш сад болуп калар эди (Башталганы 1:28) Айдарда, јер качан да јоголбос. Ол јажын-чакка бистиҥ айылыбыс болор. (Сарын 104:5 кычырыгар.)\n«Кудай јерди нениҥ учун јайаган?» деген видеоны кӧрӱгер.\n2. Бӱгӱнги јер нениҥ учун рай эмес?\nАдам ла Ева Кудайга удура тӱймеен кӧдӱрерде, Иегова олорды Эдем садтаҥ чыгара сӱрӱп ийген. Анайып, рай јылыйып калган. Оноҥ ло бери јерле калју улус башкарат. Райды, кижиликтиҥ тӱӱкизин кӧрзӧ, кем де орныктырып болбогон. (Башталганы 3:23, 24 кычырыгар.)\nЈе Иегова јерди рай эдетен амадузын ундып салган ба? Јок! Кудайдыҥ ийде-кӱчи сӱрекей јаан. Оныҥ учун бойыныҥ амадузын бӱдӱрерге, ого кем де чаптыгын јетирип болбос (Исаия 45:18). Иегова кижилик аайынча амадузын бӱдӱрип салар, ол тушта јердеги рай орныктырылып калар деп, алаҥзыбай јадыс. (Сарын 37:11, 34 кычырыгар.)\n3. Јер канайып ойто Рай болуп калар?\nЈер, Иисустыҥ башкарган ӧйинде, ойто Рай болуп калар. Иисус озо баштап, Кудайдыҥ ангелдерин Армагеддон јуу-согушка апарып, Кудайга удурлажып тургандардыҥ ончозын јоголтып салар. Оноҥ ол Сатананы 1 000 јылга кынјылап койор. Је Кудайдыҥ ишчилери бу јоголтышты ӧдӱп чыгар, нениҥ учун дезе олор Иисустаҥ башкарту алып, оныҥ корузында артар. Анайып, олор јердеги Райда ӱргӱлјиге јӱрер. (Ачылта 20:1—3; 21:3, 4 кычырыгар.)\n4. Кыйын-шыра качан токтоор?\nКудай јерди јаманнаҥ качан арутаар? Мыны билип аларга, Иисустыҥ бу ӧй керегинде айткан «темдегин» кӧрӱп ийер керек. Бӱгӱнги телекейдиҥ айалгазын кӧрзӧ, кижилик јаан тӱбектиҥ алдында јадат. Мынаҥ, «чак тӱгенердиҥ» ӧйинде јадып турганыс кӧрӱнет. (Матфей 24:3, 7—14, 21, 22 кычырыгар.)\nИисус Каан болуп Муҥјылдыкка башкарза, јердеги ончо кыйын-шыраны јоголтып салар (Исаия 9:6, 7; 11:9). Анайда ок ол, Кудайды сӱӱп турган улусты кинчектеҥ айрып койор. Анайып, Кудай Иисус ажыра улуска оорубай, карыбай ла божобой јӱретен арга берер. (Исаия 25:8; 33:24 кычырыгар.)\n5. Райда кемдер јадар?\nКаандыктыҥ Туразында слер Кудайды сӱӱп турган ла оныҥ јасактарынаҥ ӱренерге турган улуска туштаарыгар\nРайда Кудайга сӧсуккур улус јадар (1 Иоанн 2:17). Иисус бойыныҥ ӱренчиктерине јобош ло ӱренерге белен улусты бедиреп, олорго Кудайдыҥ најылары болорго болушсын деп јакарган. Бӱгӱнги кӱнде Иегова миллиондор тоолу улусты јердеги Райда јадарга белетеп јат (Софония 2:3). Иегованыҥ Керечилериниҥ јуулыжып турган Каандыктыҥ Тураларында ада-энелер ле эш-нӧкӧрлӧр бойыныҥ молјуларын оноҥ јакшы бӱдӱрерге ӱренет. Ада-энелер балдарыла кожо Кудайга бажырып, Агару Бичиктеги билгирлер олордыҥ јӱрӱмин эмди ле канайып јакшы јанына солыыр аргалу деп билип алат. (Михей 4:1—4 кычырыгар.)\nӰлежер Ӱлежер Кудай јерди кандый амадулу јайаган?\nfg 5 ур. 10—11 б.