Ыраактаҥ ийген эзен - altaicholmon\nЫраактаҥ ийген эзен\nЭмиктиҥ бир учында – Таймыр таланыҥ Дудинка калазында јадып, анда иштеп јӱрген алтай улустыҥ јерлежӱзиниҥ бажында турган Карчага ЕЛЕКОВ. Колбу табып, Алтайынаҥ ыраактагы улусла куучындажар, олор неле «тынып» турганын угар амаду болгон.\nКарчага Иванович Елеков бойы Шабалин аймактыҥ Шыргайты јуртынаҥ. Ол эш-нӧкӧри Радмила Александровнала кожо эки балазын алганча, тӱндӱк Таймыр таланыҥ Дудинка калазы јаар 2014 јылда иштеерге барган. Олорды анда Карчага Ивановичтиҥ энези ле сыйны уткыган. Баштапкы ӧйлӧрдӧ иш бедиреш те болгон. Је јаан удабай, јиит кижиге гимназияда ӱредӱчиниҥ ижи келиже берген. Бойы Москвадагы Щепкинниҥ адыла адалган бийик ӱредӱ алар театрал училищеде ӱренген. Алтайына јанала, каладагы драмтеатрда, оноҥ Шабалин аймакта клубта иштеген. Айыл-јурт тӧзӧгӧн кийнинде, катап ла калага кӧчкӧн. Бу ла тушта јаш балдарлу билеге ас-мас ишјал неге де јетпези иле билдирген. Анайып ла ыраак талага јол ачылган эмтир.\n—Быјыл кӱчӱрген айдыҥ баштапкы кӱндериниҥ бирӱзинде Дудинка калада јадып, анда иштеп турган алтай улустыҥ туштажузы Слердиҥ баштаҥкайла ӧткӧн деп уктыс.\n—Эйе, Алтайдаҥ барган 50-ге јуук кижи јерлежӱ ӧйинде бой-бойыла таныжып, кӧп сурактар шӱӱшкен. Јаҥы ла иштеерге једип барган улус кезикте «кийик» кылык-јаҥы тудуп, туштажуларга келерге меҥдебей де турат – деп, Карчага Иванович куучындады. –Је бис араайынаҥ олорды тӱҥей ле табадыс. Алтайдаҥ келип јатса, кижи јӱк ле кийимин тудунып келери јарт. А мында не-неме баалу, баштап тарый казан-айакты, тӧжӧк-јастыкты да удурумга алар јер јок. Айдарда, баштапкылардыҥ јолын ӧткӧн бойыс мыныҥ ончозын јакшы билерис. Оныҥ учун јадын-јӱрӱмде туштап турган тутактарды ӧдӧргӧ, тудунар-кабынар не-немелер де керек болгондо, јаҥы келгендерге болужарга албаданадыс. Бу шылтактардаҥ улам бойыстыҥ ортобыстаҥ каруулу качыныҥ ижине Алтынай Карманованы кӧстӧп, улустыҥ тоозын алар ишчиге туттыс. Ол анайда ок СМИ-лерле колбу тудуп, Интернетке бистиҥ солундарыс керегинде бичимелдер салат.\n—Карчага Иванович, балдарла бойы алтай болгонын ундыбазына ууламјылалган иш ӧткӱрилет деп уккам. Ол керегинде куучындап ийзеер?\n—Јербойындагы јаандардаҥ кып сураганыс — бойыс туштажып, кӧрӱлерге белетенип турарга. Јӧпти алганыс, сакып ла турус. Ол кып колго кирзе, оны алтай айылга келиштире музей эдип јазаарыс. Бойыстыҥ алтай болгонысты ӧскӧ калыктардыҥ ортозында јылыйтпаска албаданып, балдарысты да алтай кӧгӱстӱ болзын деп таскадар кӱӱнис бар. Быјыл балдарыска солун болзын деп, Јаҥы јылды алтай Соок Таадакту уткыырга белетенедис. Балдарыс тӧрӧл јеринеҥ ыраакта јӱреле, алтай тилин ундып салбазын деп чочып, ӧнӧтийин алтай Соок Таадакты «алдыртар» деп шӱӱшкенис. Ого ӱзеери, бу ла тилле колбулу суракты тереҥжидип, јерлештерле кажы ла амыраар кӱнде јуулыжып турары, балдарга тӧрӧл тилдиҥ ле алтай чӱм-јаҥдардыҥ урокторын ӧткӱрер амаду тургустыс. Бу ишти мениҥ эш-нӧкӧрим Радмила Александровна ла Ольга Владимировна Иркитова башкарар. Ӱредӱге керектӱ материалдарла, программаларла олорго педколледжте ӱреткен ӱредӱчизи Марина Юрьевна Анышева болушты. Алтай тилди школдордо ӱредип турган таныш ӱредӱчи нӧкӧрлӧри база јӧп-сӱмелериле ӱлежип јат.\n—Келер ӧйдиҥ амадуларыла ӱлежип ийзегер?\n—Јуук ӧйлӧрдиҥ база бир амадузы дезе, јаҥар айдыҥ 15-чи кӱнинде «Албатылардыҥ најылыгы» деп адалган фестивальда туружып, база ла алтай укту-тӧстӱ болгонысты јербойында јаткандарга кӧргӱзерис. Мен кайда ла јӱргемде, алтай кеп-кийимимди кожо алып јӱрер кижи, оныҥ учун ол јанынаҥ сурак турбай јат. Мындый кӧрӱлерде албатыныҥ тамзыктанган аш-курсагы база јаан ајаруда болот. Бистиҥ алтай келиндер ле энем курсакты тӱрген-тӱкей јазап, баштапкы јерлерди ала согорго тыҥ улус. Керек дезе алтай укту койдыҥ эди деп аҥылап, тӧш, уча, јарын деп, башка-башка кайнадала, алтай аш-курсактыҥ тоозына бу тепшини кийдирип јадыс. Бу сӱрекей солун кӧрӱнет. А койдыҥ эдин бис тӧрӧл јеристеҥ чын ла тартып экелип аладыс. Јарым кышка једип ле јат (каткырат). Оноҥ башка курут, аарчы, талкан, сарју, сӱттеҥ аскан алтай аракыны база Алтайыстаҥ апарып јадыс. Анайып, ортобыстаҥ беш кире кижиге мында алтай албатыныҥ культуразын кӧргӱзип, кӧрӱлерде туружар молју берилди.\n—Мындый кӧрӱлерде туружары качан башталды?\n—Алтайлардыҥ адын коруп, кӧрӱде туружар кычыруны бис баштапкы катап 2015 јылда алганыс. Мен тургуза ла топшуур согуп ӱренеле, эмештеҥ кайлап баштагам. Кӧрӱде Эмил Теркишевтиҥ «Алтайым» деп кожоҥын кожоҥдогом.\nОл кӱн анда јуулган алтай улустыҥ кӧп сабазы энеме кураа улус болгон. Эҥирде бистиҥ айылга барала, куучын-кумый бажында јылдыҥ сайын кӱчӱрген айдыҥ 3-чи кӱнинде алтайлардыҥ јерлежӱзин ӧткӱрер јӧпкӧ келгенис. Менде баштапкыдаҥ ла алала андый амаду болгон — Дудинкага иштеп барган улусты бириктирер деп. Калганчы эки јылдыҥ туркунына бистиҥ тообыс кӧптӧй берди, јаан улустыҥ тоозы јирме беш кижиге јетти. Балдарысла кожо беженнеҥ ажып јат.\n—Јадар јерлер, балдардыҥ сады јанынаҥ айалга кандый?\n—Ишке кирзеҥ ле, турала јеткилдеп турганы јакшы деп айдар керек. Анчада ла билелӱ болзоҥ, бу сурактыҥ учур-бескези иле ине.\nӰчинчи балабыс мында чыккан ла кӧп балдарлу билелердиҥ тоозына кирдис. Балдардыҥ сады база тӱрген келиже берет. Бу сурактар мында тӱрген кӧрӱлип турганын јакшы деп темдектеер эдим.\n—Куучын-эрмек учун јаан быйан.


Красноярск эрчимдӱ белетенет - altaicholmon\nКрасноярск эрчимдӱ белетенет\nСтуденттердиҥ ХХIХ телекейлик кышкы универсиадазы Сибирьдиҥ эҥ јаан калаларыныҥ бирӱзинде, Красноярскта, 2019 јылдыҥ тулаан айыныҥ 2-12 кӱндеринде ӧдӧр. Тургуза ӧйдӧ бу јаан маргаандардыҥ ээлери ого эрчимдӱ белетенгилейт.\nЈайгы ла кышкы универсиадалар университеттердиҥ телекейлик федерациязыныҥ башкарганыла эки јылдыҥ бажында бир катап ӧдӧт. Јайгы маргаандар Советский Союзта ла Россияда эки катап ӧткӧн: 1973 јылда — Москвада, 2013 јылда — Казаньда. Татарстанда болгон универсиадада Алтай Республиканыҥ спортчызы Аймерген Аткунов самбо кӱреште туружып, Россияныҥ јуунты командазына алтын медаль экелген учурал Туулу Алтайдыҥ спорттогы тӱӱкизинде база болгон эди. Јерлеш спортчыныҥ бу бийик једимине јаҥыс ла оморкоор керек. Келер јылда Красноярскта ӧдӧтӧн кышкы универсиаданыҥ тӧс јӧмӧӧчизи «Норникель» компания бу маргаандарды бийик кеминде ӧткӱрерге турганы керегинде угускан.\nУниверсиадада 76 комплект медаль ойнолор. Маргаандар дезе спорттыҥ он бир бӱдӱмиле ӧдӧр: биатлонло, туу чанала, керлингле, чанала, сноубордло, чанала спортивный ориентирование аайынча, фигурный јыҥылашла, конькиле, фристайлла, хоккейле, шорт-трекле, мячту хоккейле. Стадиондордо беш муҥ волонтер иштеери темдектелет. Јербойында јаткан улустыҥ ортозынаҥ волонтерлорго болужатан 3900 кижи база талдалган. Олорго болужарга, анайда ок Россияныҥ тергеелеринеҥ ле гран ары јанынаҥ ӱзеери 1100 волонтер келери темдектелген. Универсиадада бойлорыныҥ кӱӱниле иштеерге тургандар айылчыларды аэропорттордо ло вокзалдарда уткыыр, культурала колбулу программаларда туружар, јетирӱлер белетеп таркадар тӧс јерлерде, эмчилердиҥ пункттарында, спортчыларды кӧлӱктерле јеткилдеер службаларда, кӧчӱреечилердиҥ ле тилмешчилердиҥ бӧлӱктеринде иштеер, Россияныҥ тергеелериниҥ ле ӧскӧ ороондордыҥ окылу делегацияларын уткыырында ла ӱйдежеринде элбеде туружар.\nСтуденттердиҥ јайгы ла кышкы телекейлик универсиадалары бежен јылга чыгара ӧдӱп јат. Олор Олимпий ойындардыҥ кийнинде учурыла эҥ јаан деген маргаандардыҥ тоозына кирет. Универсиадада маргаандар, Олимпиадаларда ла чылап ок, спорттыҥ бир канча бӱдӱмдериле ӧткӱрилет. Је анда јаҥыс ла студенттер туружар аргалу. Бу маргаандарды студенттердиҥ спортыныҥ телекейлик федерациязы тӧзӧп ӧткӱрет. «Универсиада» деген ат «Университет» ле «Олимпиада» деген сӧстӧрдӧҥ туруп јат. Маргаандарда јӱк ле 17-25 јашту студент улус туружар аргалу. Универсиада ӧдӧтӧн јылда ӱренген јеринеҥ колына диплом ол эмезе академический билим ижин керелеген кере бичик алган јиит спортчыга бойыныҥ тергеезиниҥ командазы учун туружар арга база берилип јат. Студенттердиҥ телекейлик федерациязы универсиаданыҥ маргаандарыныҥ ээлерине программага ӱзеери кӧргӱзӱлӱ бӱдӱмдер кийдирерге јӧпти база берет.\nКрасноярскта ӧдӧтӧн кышкы универсиаданыҥ эстафетазыныҥ оды студенттердиҥ спортыныҥ телекейлик байрамы темдектелген ӧйдӧ, 2018 јылдыҥ сыгын айыныҥ 20-чи кӱнинде, камызылып, јолын Сибирьдиҥ калазы јаар уулаган. Эстафетаныҥ туружаачылары универсиаданыҥ одын јӱс алтан тӧрт кӱнниҥ туркунына Россияныҥ одус калазы ӧткӱре апарар. Студенттердиҥ эҥ јаан маргаандарыныҥ оды ороонныҥ јарлу деген университеттери иштеген калалар ажыра ӧдӧр. Эстафетаныҥ одын Москваныҥ, Архангельсктиҥ, Санкт-Петербургтыҥ, Калининградтыҥ, Симферопольдыҥ, Дондогы Ростовтыҥ, Ставропольдыҥ, Грозныйдыҥ, Казаньныҥ, Екатеринбургтыҥ, Владивостоктыҥ, Иркутсктыҥ, Барнаулдыҥ, Новосибирсктиҥ, Томсктыҥ, Абаканныҥ, Кызылдыҥ эл-јоны уткыыр. Отты Красноярский крайдыҥ Норильск, Кодинск, Енисейск, Канск, Зеленогорск, Минусинск, Назарово, Ачинск, Железногорск, Дивногорск, Красноярск калаларында јаткан эл-јон кӧдӱриҥилӱ айалгада уткыырга база эрчимдӱ белетенет. Эстафетаныҥ оды удабас калалар болотон Тура ла Шушенское поселоктор ажыра база ӧдӧр.\nМаргаанныҥ тӧзӧмӧл комитеди универсиаданыҥ одын уткыыр чӱм-јаҥ кыйалтазы јогынаҥ ӱч бӧлӱктеҥ турар учурлу деп некеп јат. Баштапкызында, отты уткыырын байрам кептӱ эдип тӧзӧп ӧткӱрер керек. Экинчизинде, эстафетаныҥ бойы каланыҥ оромдоры ла тепсеҥдери ажыра ӧдӧр учурлу. Ӱчинчизинде, келген от каланыҥ эҥ танылу јерлериниҥ бирӱзинде база катап камызылып, анда јазымы јогынаҥ байрам кептӱ ойын-концерт тӧзӧлип ӧткӱрилер учурлу. Эстафетаныҥ оды Красноярскка 2019 јылдыҥ тулаан айыныҥ баштапкы кӱнинде келер. Эртенгизинде, тулаан айдыҥ экинчи кӱнинде дезе, 20 саат 19 минутта каланыҥ озогызынаҥ он, эскидегизинеҥ эки катапка артык болуп јаҥыртылган спорттыҥ сӱрлӱ ле чӱмдӱ тӧс ӧргӧӧзинде студенттердиҥ ХХIХ телекейлик универсиадазыныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧдӧр.\nУниверсиаданыҥ тӧс сӱр-темдегине конкурс ажыра Сибирьдиҥ лайка укту ийди талдалган. Лайка чындыкты, ачык-јарык кӱӱн-санааны, сӱӱнчини ле учы-тӱби јок эрчимди керелеген тынду болуп јат. Кижиниҥ эҥ јуук најызы болгон айылдагы тындуныҥ бӱдӱм-кеберин табарында Красноярсктыҥ јурукчылары, скульпторлоры, архитекторлоры ла дизайнерлери эрчимдӱ турушкандар. Студенттердиҥ маргаандарыныҥ сӱр-темдегин талдаары аайынча конкурс 2013 јылдыҥ чаган айынаҥ ала кӱӱк айга јетире улалган. Ол аайынча ӱнбериш Интернет ажыра элбеде ӧткӧн. Конкурста јаҥыс та јайаан иштӱ улус турушкан эмес, је анайда ок јашӧскӱримнеҥ, студенттердеҥ ле ӱренчиктердеҥ сӱрекей кӧп јурук-эскизтер келген.\nОл ло 2013 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 15-чи кӱнинде конкурстыҥ турулталары кӧрӱлип, мӧрӧйдӧ јеҥӱ алган тындуныҥ ады адалган. Текши ӱнберишле мында Сибирьдиҥ лайказы баштапкы јерге чыккан. Спорт сӱӱчилер эмди бу јараш бӱдӱмдӱ ийдичекти јуруктарда конекло, чанала јыҥылап турганын, тошто хоккей ойноп, фристайлда ла шорт-тректе туружып јатканын кӧрӧр аргалу. Универсиаданыҥ тӧзӧмӧл комитеди маргаандардыҥ тӧс сӱр-темдегин анайда ок бастыра стадиондордо, кеп-кийимдерде, белетеген аш-курсактыҥ таҥмаларында тузаланар. Кижиниҥ эҥ јуук најызы болгон айылдыҥ бу тындузы јашӧскӱримниҥ спортыныҥ байрамыныҥ туружаачыларына ла оныҥ кӧп тоолу айылчыларына ырыс ла сӱӱнчи экелеринде алаҥзу јок.\nТудум иштер «кайнайт»\nКрасноярск студенттердиҥ телекейлик кемдӱ маргаандарын тӱӱкиде баштапкы ла катап ӧткӱрип јат деп айдар керек. Ого белетенетен иштерге јаан акча чыгарылып јат. Онызы јогынаҥ болбос эмей. Универсиаданыҥ дирекциязыныҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле, крайда спорттыҥ, эмчиликтиҥ ле транспорттыҥ инфраструктуразыныҥ бастыразына шыдар обьекттери јаҥырта тудулып чыныкталат. Олордыҥ тоозына спортчы студенттердиҥ јадатан Олимпий деремнези база кирип јат.\nТургуза ӧйдӧ крайда эски стадиондорды јаҥыртары, јаҥыларын јаҥыдаҥ тудары аайынча элбек кемдӱ иштер ӧдӧт. Строительдер бойлорына 2019 јылдыҥ тулаан айына јетире одус тӧрт обьектти тудуп ла јаҥыртып салар молју алгандар. Бастыра иштер эртедеҥ тургузылган график аайынча ӧдӧт. Универсиаданыҥ дирекциязыныҥ башкараачыларыныҥ айтканыла, Красноярскка спортто ады-чуузы элбеде јарлалган ӧскӧ тергеелердиҥ алдында бир де уйатту болбос. Олордыҥ темдектегениле, бастыра обьекттер маргаандарга ӧйлӱ-ӧйинде белетелер. Олордыҥ кӧп сабазы ишке табыштырылып калган. Бир кезектеринде ченелтелӱ маргаандар ӧткӧн. Студенттердиҥ спортыныҥ кышкы бӱдӱмдери аайынча телекейлик федерациялардыҥ чыгартулу улузы универсиадага белетелген стадиондорго бийик баа бергендер. Байа ченелтелӱ деп адалаачы маргаандарда спортчылар бойлоры база кӱӱнзеп турушкандар.\nИнтернеттиҥ бичимелдери аайынча белетелген


Озодогы тӧрӧӧндӧргӧ јолугып - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ маймандар отогыныҥ чыгартулу улузы — Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ башкартузыныҥ качызы, Алтайдыҥ эл бичиичизи Бронтой Бедюров, тӱӱкичи Олег Майчиков, Оҥдой аймакта Балдардыҥ јайаандыгыныҥ тӧс јериниҥ ӱредӱчизи, јурукчы Борис Киндиков наймандардыҥ кичӱ изӱ айдыҥ 14-15 кӱндеринде Кыргызстан Республиканыҥ Кадамжай калазында ӧткӧн јуунында турушкан.\nБу солун јол-јорык керегинде Олег Владимирович Майчиков куучындайт.\n–Кадамжай – Кыргызстанныҥ сыраҥай тӱштӱгинде, Узбекистанла гран-кыйудагы Баткен областьтыҥ тӧс калазы. Бу јерде 80 муҥ кире наймандар јуртап турган эмтир. Киргизияда наймандардыҥ тоозы 250-300 муҥ кире кижи деп айдышкан.\nКонференция Чингис каанныҥ империязында атту-чуулу найман черӱ башчы, ойгорчы, кӱӱчи Кет Буканыҥ кӱӱ-кожоҥыныҥ 790 јылдыгына учурлалган. Ондо Казахстанныҥ, Узбекистанныҥ, Таджикистанныҥ, Китайдыҥ наймандарыныҥ элчилери турушкан. Россиядаҥ бис ӱчӱ болгоныс.\nЈуунда билимчилер наймандардыҥ тӱӱкизи ле культуразы керегинде јетирӱлер эткен. Бронтой Янгович Таян-каанныҥ уулы Кучлук (Кушлук, Кучулук) каан керегинде кыргыс тилле јетирӱ эткен.\n–Конференция кайда ӧткӧн?\n–Кадамжай каланыҥ Культура байзыҥында. Мында 500 кижи отурар зал јык толо болгон. Јуунныҥ кийнинде чыгып келзеес, тепсеҥ база толтыра улус. Бронтой Янговичле эзендежерге, фотого тӱжерге турган улус очередьте. Оны улус сӱрекей тооп, «тӧр ака» деп адап турганын кӧрдис.\nКурултайдыҥ экинчи бӧлӱги Кӧк-Мойнак деген јайлуда ӧткӧн. 20-деҥ ажыра кийис айылдар тургузылган элбек јерде ойын-кӧргӱзӱлер, спорттыҥ маргаандары ӧтти. Ӧскӧ эл тергеелердеҥ келген айылчыларды солун ла кереес јерлериле таныштырган јорык база болгон.\n–«Кет Буканыҥ кожоҥы» деп айдарыҥда, бу не кижи ле 700 јылдаҥ ажыра ӧйгӧ ундылбас кандый кожоҥго учурлалган јуулыш?\n–Кет Бука (бичиктерде анайда ок Кит Бука, Китбуга, Кетбуга-нойон деп адалат) – Чингис каанныҥ черӱ башчыларыныҥ бирӱзи болгон найман кижи. Чингис каанныҥ баркызы Кулагула Орто Кӱнчыгыштыҥ ороондорын – Иранды, Иракты, Сирияны, Персияны јуулаарында турушкан. 1260 јылда Палестинаныҥ јеринде, Иерусалимнеҥ тӱштӱктей јаткан Айн-Джанута деген јерде, Египеттиҥ Бейбарска ла Кутузка баштаткан мамлюктарыла јуу-согушта олјого кирип ӧлтӱрткен.\nТӱӱкиде Кет Буканыҥ улу ойгорчы, шӱӱлтеечи, кӱӱ-комусчы болгон ады арткан. Ол Кулагуныҥ балдарын бичикке ӱреткен јетирӱлер бар.\nАлбатыда чактарга айдылып келген кеп-куучынла, Чингис каанныҥ уулы Джучи куландарга аҥдап турарда, ӱӱрдиҥ башчызы болгон Аксак Кулан оныҥ адына табарган ла каанныҥ уулы аттаҥ јыгылып ӧлгӧн. Джучиниҥ божогоны керегинде јетирӱни адазына айдарга кем де тидинбей турган, не дезе, јаман јетирӱ экелген кижини ӧлтӱрер јаҥду болгон. Улу ойгорчы ла јалтанбас баатыр Кет Бука кайыҥнаҥ топшуур јазап алала, Чингис каанга бойы барган. Каанныҥ: «Не керектӱ келгеҥ, ойгорым?» деген сурагына нени де айтпай, ол топшуурыныҥ ойыныла куландарга аҥдашты, олордыҥ качып маҥтаганын, аттардыҥ сӱрӱшкен тибиртин, Джучиниҥ аттаҥ јыгылганын сӧс јогынаҥ јетирген. Уулыныҥ божогонын Чингис каан оҥдоп ийген, је коркышту јетирӱни экелген кижи бир де сӧс айтпаган учун, оныҥ топшуурын кезедип, «оозына» кайылткан корголјын урзын деп јакыган. Топшуурда (домбрада) ойдык мынайда табылган деп айдыжат. Тӱрк калыктарда «Аксак Кулан», «Ай-ханым» деген ле ӧскӧ дӧ јарлу кӱӱлер бу керегинде чӱмделген.\n–Ондогы маймандар слерге тӧрӧӧнзиди бе, канча чактарга тили, јаҥы ӧскӧ болуп калган улус болбой?\n–Эйе, мусульман јаҥду. Кыргызтардыҥ тили биске јуук. Озогы алтай сӧстӧр танылып турар. Темдектезе, ӧлӧҥди олор «от» деп айдып турган эмтир. «Одор» деген сӧс «оттоҥ» бӱткен. Отты база от деп айдып јат. «Бис 800 јыл мынаҥ кайра Кушлук каанла кожо Алтайдаҥ келгенис» деп айтканын канча катап укканыс. Оныҥ учун биске ајару да, тоомјы да аҥылу болгон. Алтай деп јаҥыс Туулу Алтайды эмес, эмдиги ӧйдӧ канча ороондордыҥ эл-тергеезине кирген элбек јерлер адалганын оҥдоор керек.\nXII-XIII чактарда наймандардыҥ эл-тергеези — государствозы Орхон суудаҥ ала Кара Эрчиштиҥ бажына јетире болгон не. Олор Тӧс Азияныҥ эҥ јуучыл, кӱчтӱ, бойы бичик-таҥмалу кӧчкӱн калыктарыныҥ бирӱзи болгон.\nЧингис каан монголдорды бириктиреле, каандыгын элбедип турарда, олорго бакпай, јаҥыс наймандар удура јуулашкан. 1204 јылда монголдор наймандардыҥ Тайан кааныныҥ (бойыныҥ ады Бай-Бука эмезе Тайбука), 1206 јылда (кезик јетирӱлерле 1202 јылда) дезе Буюрук каанныҥ черӱзин оодо соккон. Тайан каан ла Буюрук каан наймандардыҥ Инанч кааныныҥ уулдары болгон. Тайан каан бу јуу-согуштарда божогон. Оныҥ уулы Кучулук каан Хангайдаҥ Алтай јаар ырбаган ла монголдорго оодо соктырткан меркиттердиҥ, кереиттердиҥ арткан-калганыла биригип, Чингис каанныҥ истежип келген черӱзиле Бухтармада јуу-согушта јеҥдирткен. Наймандардыҥ арткан-калганына Семиречье јаар качарга келишкен. Тянь-Шань ла Памир туулардыҥ ӧзӧгинде, Алатау кырлардыҥ эдегинде эмди јаткан наймандар Кучулуктыҥ аргадап алган јонынаҥ ӧзӱп чыккан.\nСӧс келижерде, Кучулук Тӧс Алтайдаҥ, Туулу Алтайдаҥ келген деген эрмек бар. Кӱӱнзеген кижи маймандар, олордыҥ каандары, тӱӱкизи керегинде Интернеттеҥ кандый ла јетирӱлерди таап алар аргалу.\n–Эмдиги ӧйдӧ маймандар (найман деп айтпай, алтайлап ла айдайын) кайда бар, Олег?\n–Эмдиги тӱрк калыктардыҥ ончозына јуугында – каракалпактарда, ногайларда, татарларда ла оноҥ до ӧскӧлӧринде майман кан бар. Казахтардыҥ 10% ажыразы – 1,5 миллион кижи – маймандар деген јетирӱлерди кычыргам. Олор буряттарда, якуттарда, Китайда ла Монголияда, Узбекистанда, Таджикистанда, Афганистанда ла о. ӧ. эл тергеелерде јаткан калыктардыҥ ортозында бар…\n–Алтай Республикада маймандар канча кире не?\n–Бу јанынаҥ чокым чоттомолдор јок. 1897 јылдыҥ тооалыжыла, Алтайдыҥ јети тӧчининде јаткан 36 сӧӧктӧҥ маймандар, тодоштордыҥ ла иркиттердиҥ кийнинде, тоозыла ӱчинчи јерде турган –1912 кижи болгон. Тургуза ӧйдӧ республикада маймандар Оҥдой, Шабалин, Кӧксуу-Оозы аймактарда чук јадат. Текши тоозын бодоштыра чоттозо, 10 муҥ кире кижи болгодый.\n–Кеп-куучындарла, алтайыстыҥ кӧп саба маймандары 17-18 чактарда Эрчиштеҥ келген.\n–Туваныҥ тӱӱкизи керегинде бичиктерде 1600-чи јылдардыҥ бажында «Самарган Ыргай со своим улусом перекочевали на берега Катуни» деген јетирӱ бар. Буюрук каан монголдорго оодо соктырала, эмдиги Тува јаар качканы тӱӱкиде айдылат. Оҥдой аймактыҥ Кулады јуртыныҥ јеринде Самарган деген кыр бар. Азыйда Чамал аймакта маймандар кӧп болгон. Майман сӧӧктӱ совет алтай бичиичи Павел Васильевич Кучияктыҥ угы-тӧзин кӧргӧжин, ондо Самаргай Ыргай деген кижи чыгып јат. Ондо Талайшикши ле Талаймерген деген уулдар болгон. Талайшикшизи темир согор ус болгон, Талаймергени – кӧмӱр кӱйдӱрер. Бу монголдорло јуулажып ла качып, Алтайына 400 јылдыҥ бажында келген маймандар болор бо?\nЈаҥыс та маймандар эмес, кыпчактар, тодоштор, тӧӧлӧстӧр, меркиттер, туматтар, Алтайдыҥ ӧскӧ дӧ кӧп лӧ ас тоолу сӧӧктӧри тӱӱкизин шиҥдеп, казынып келзе, туулар ортодо кичӱ Алтайдыҥ оок калыгы эмес, јаркынду тӱӱкилӱ, тереҥ тазыл-тамырлу јаан Алтайда, Тӧс Азияда јаткан калыктардыҥ ук-тукумы болгоныс чыгып келер.\nБу јол-јорыкка барып келерге, озо чакта тӧрӧӧндӧргӧ јолугарга болушкан ага-карындаштарыска: Семен Тузачиновко, Чагаш Бардинге, Родион Букачаковко, Андрей Мунатовко, Сергей Тобоевке, Эрчим Сарбашевке, Анатолий Атаровко, о. ӧ. јаан быйанысты айдадыс.\nСветлана КЫДЫЕВА куучындашкан


Июль 2020 - Страница 6 из 13 - altaicholmon\nЈӱрӱмниҥ jурамалдары ба айса чактыҥ белгези бе?\n«Тилин jеериген ӱйе келди, чактыҥ белгези бе бу?» – деп, ӱӱрем телефон согордо, бу суракка каруу берип болбой, кыйналдым. Канча jыл jети номерлӱ автобуска отурып, балдардыҥ куучынын угуп, токтодуга jедип келедим. Бу Байат кобыда баштапкыда кӧп сабада jурттардаҥ кӧчӱп келген алтай улустыҥ балдары болгон. Шулурган тӱрген куучынду кара кӧстӱ алтай балдарды карузып, олордыҥ бор-ботко солундарына\nЧума ойгу, каруулу ишчилер база уйуктабайт…\nCOVID-19 деп оору-јоболло бистиҥ тергееде эмдиге тартышканча, је чума деп оору барын база ундыбас керек. 2020 јылда ар-бӱткенде «чокту» бубонный чума оору јанынаҥ эпизоодический айалга азыйдазындый ла чочыдулу бойы артат. Тургуза ӧйдӧ Арасей ичиндеги Туулу Алтайдыҥ бийик кырларда јӱрген тарбагандарында чума ооруныҥ вирустары эмдиге «тирӱ», ол эмдиге јетире су-кадыкка эҥ ле каршулу деп билимчилер чотойт.\nКайчыныҥ куулгазын телекейи\nӦдӱп јаткан Чычкан јылда ады јарлу кайчы Шалбаа Марковтыҥ чыкканынаҥ ала 130 јылдыгы темдектелет. Ары јанынаҥ јайаандык јайалталу кайчы Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Абай јуртында 1890 јылдыҥ тулаан айыныҥ 25-чи кӱнинде чыккан. Адазы Маркоп богускандар ук-уйазынаҥ, Абай јуртта јаткан. «Орто кеминде јатканыс, бис беш јӱс эчкилӱ, он беш уйлу, беш атту болгоныс. Јаан биледе бис јети бала,\nКӱнӱҥ сайын рейдтер ӧдӧт\nРоспотребшиҥжӱниҥ республикан башкартузы тергеениҥ предприятиелери коронавирус југуш оорула тартыжарыныҥ ээжилерин бузуп турган ба деп кӱнӱҥ сайын шиҥжӱ иштер ӧткӱрет. Аҥылу ајару садуныҥ, эл-јонды ашкарарыныҥ предприятиелерине эдилет. Кӧп квартиралу тураларда дезинфекция ӧткӱрилип турган ба, туристический объекттерде санитарный некелтелер бузулбайт па деген сурактарга Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилери база јаан ајару эдет. Јаан изӱ айдыҥ 18-19 кӱндеринде Горно-Алтайскта, Майма ла\nМинтимер Шаймиевтиҥ евразиялык ийде-кÿчи\nАлтай Республиканыҥ ла Татарстанныҥ башкарулары ортодо саду-экономикалык, билим-технический ле jонjÿрÿмдик-культуралык öмö-jöмö иштеери керегинде кол салылган jöптöжÿ, чындап та, тӱӱкилик учурлу. Орооныстыҥ Тöс jасагына кубулталар аайынча текшироссиялык ÿнбериштиҥ уч-турултазыла, Татарстан бойыныҥ Россия-Евразияныҥ бийик кеминдеги тöзӧлгöзи – флагманы болгоныныҥ темдегин кöргÿскен. Алтай Республикага татар карындаштардаҥ биригип билеринеҥ кöпкö ÿренгедий! Госдуманыҥ депутады Иван Белековтыҥ jарлалып jаткан санаа-шÿÿлтелери тургуза\n«Спорт — јӱрӱмниҥ ээжизи» деген тергеелик ӱлекер кеминде Алтай Республикада 2019-2020 јылдарда хоккейле тазыктырып турган тӧзӧлмӧлӧргӧ керектӱ јепсел-јазалдар алылган болгон. 2020 јылда «Хоккейдиҥ јазалдарын садып алары» деген керек-јаракка 25252525 салковой акча чыгарары пландалган. Бу иш-керек кеминде Чой, Йогач, Кызыл-Ӧзӧк, Шабалин, Кош-Агаш, Оҥдой, Ӱзнези, Акташ, Кӧксуу-Оозы, Экинур јурттарга хоккейдиҥ бортторыныҥ он комплекти алылары пландалган. Тургуза ӧйдӧ\nАлтай Республикада 2020 јылда бӱдӱп турган национальный ӱлекерлердиҥ тоозында «Демография», «Ӱредӱлик» ле бир канча республикан кеминде ӱлекерлер эрчимдӱ бӱдӱп туру. «Демография» национальный ӱлекерге 621, 5 млн салковой чыгарылган. «Эпшилерди иштедерине јӧмӧлтӧ – ӱч јашка јетире балдарды дошкольный ӱредӱле јеткилдеери» деп тергеелик ӱлекерге 2020 јылда текши тооло 207,6 млн салковой чыгарылат. Ӱч јашка јетире балдарыла отурган\nБашчыныҥ Кӧксуу-Оозы аймакла јол-јорыгы\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ӧткӧн неделеде Кӧксуу-Оозы аймакла ишмекчи јол-јорыкта болгон. Тергеениҥ јааны Кӧксуу-Оозы јурттагы школды ла балдардыҥ садигин тудар иштердиҥ ӧдӱжин кӧргӧн. Аймактыҥ тӧс јуртында тудулып јаткан школ «Ӱредӱлик» деп национальный ӱлекер аайынча тудулат ла ондо 275 бала ӱренер аргалу болор. Тургуза ӧйдӧ школды тудар иштер темдектелген ӧйинеҥ соҥдоп туру. Онызы школдыҥ ӱлекерин\nТӧс ајару – јеткерлерди болдыртпазына\nЧочыдулу кату айалгаларды болдыртпас ла оныҥ салтарын јоголтор бирлик государстволык системаныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ 2020 јылдыҥ баштапкы јарымјылдыгында ижиниҥ турулталарына ла экинчи јарымјылдыкта бӱдӱретен иштерге учурлалган јуун Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохординниҥ турушканыла јаан изӱ айдыҥ 16-чы кӱнинде ӧткӧн. Јуун Кӧксуу-Оозы аймакта ӧткӧн, оныҥ ижинде АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ор-дынчызы Виталий Махалов, аймак ла кала кеминде\nЈаҥы учуштар башталды\nГорно-Алтайск ла Санкт-Петербург ортодогы авиаколбу јаан изӱ айдыҥ 19-чы кӱнинеҥ ала ачылганы керегинде Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ пресс-службазы јетирет. Горно-Алтайсктыҥ аэропортыныҥ јетирӱзиле, учуштар неделеде эки катап болор – среда ла воскресень кӱндерде. Учуштыҥ ӧйи 4 саат 55 минут. Рейстерди Nordwind компания тӧзӧп ӧткӱрет. Пассажирлерди Boeing-737 самолет тартар. Бу маршрут Нева сууда турган каланыҥ аэропортынаҥ учатан кейдеги


Категория: Новости\t Опубликовано 01 Июнь 2020\t Просмотров: 191\nЭнемниҥ адазы, Кыпчаков Кÿндÿбей Амырович 1941 jылда сыгын айдыҥ 5-чи кÿнинде, ак-jарыкка jаҥы туулган уулын, Акчашты, эки кöзиле кöрÿп, эки колыла сыймай тудала, jуу-чакка сала берген. Ойто кайра 1944 jылда, бир jылга шыку jаан шыркадаҥ ылам госпитальга эмденип, Алтайына, балдарына jанып келген.\nЭмдиле кöзÿмге, колы öжÿнинеҥ ырап, jукачаак болуп кунурап кадып калган jерде, эки öткÿш ÿйт болгон. Ӱстиндези jаан, алды jанындазы эбеш кичинек. От-jалбышту jууныҥ jалаҥында билинип келерде, бистин черÿ тескерилеп, ырап барып jаткан. Jууктап келеткен оштÿниҥ шаҥ-маҥ куучыны, айткан состöри jап jарт угулуп турган. Бастыра кÿчин салып: « Мааа» - деп, кыйгырган кышкызын санитар бала угала, кайра келип кадык колынаҥ тудала окоптыҥ тÿбинеҥ чыгара сÿÿртеп, абрага салып, аргадап апарган. Кайындап, байлап, качанда адабаган кайын эjезиниҥ адын адап кыйгырганы (кайындарыныҥ адын кызалаҥга тÿбекке кирзе адаар деген бай) карган таайысты олÿмнеҥ, олjоноҥ ушта согуп, аргадап алган. Солдаттын тынын коруурга, jуктап келеткен öштÿге удура jÿгÿрген санитарка кööркий баланыҥ бойыныҥ салымы кандый болды не? Jуудаҥ-чактаҥ тÿрÿ артып, айыл-jуртына кайра jанды не? Кööркий бала-барка азырап, ондый ырыс кöрди не?\nКарган таайым айыл-jуртына jедип келерде, jаан уулы Иван Кÿндÿбеевич jууга атана берген. Олор jолугышпай, jолдоры экиле кÿнге карыжа берген. Карган таайыбыс чыга конуп, актаҥ тамганды айлана согуп ÿрÿстеп: «Алтайымныҥ тöрт талазы амыр турзун, албатыма шыра-кинчек тÿшпезин» - деп, кÿнÿҥ кÿнге аластанып, алканып jÿретен. Келер öйди белегелеп, jарлыктап, топшуурын алып, от-очогыныҥ jанында кайлап отуратан. Jууда-чакта торолоп, кайыш курларысты, сопокторыстыҥ конычтарын чайнап jип турганыс деп айдатан. Кайрылыктыҥ фронтовиктериле кожо орустап-орустап куучындажып сыр каткыда отургылайтан.\nЭнем куучындаар: «Адам (Корумдунаҥ, Коксуудаҥ) фронтко сала берген. Кийнинеҥ ары тöлöс сööктÿ Маргачы деп кижи, jууга атанып jатканын энези угала, кÿлге маҥ бажына теертпек быжырып, кеден бöскö ороп берерде, байа абралу атту барып jаткан улустыҥ кийнинеҥ, Кайыҥду Коjогор деген jерге jетире, колымда тудунчагымды ычкынбайын деп, кÿjÿренип jÿгÿргем. Олор jÿгÿрип келееткен баланы корÿп токтой тÿшкÿлеген. Маргачы деген кижи абранан тужуп: «Не болды, балам?» - деген. Энемге Кыпчакова Пионер Кÿндÿбеевнагат 10 jаш болгон. Энем колында тудунчагын байа кижиге берип: «Jууда-чакта адам учурашса берип ийгер, таайым, учурабаза бойор jип койгор» - деген. Ол кижи эки кöзи jашталып,бажымды сыймап: « Jе, балам, адаҥа апарып берерим, амыр-энчу ле jургÿлегер»- деп айдала сала берген, Алтайына кайра jанбаган.\nКарындажымды, Акчашты, jÿктенип алып чыдаткам. Jаш бала аштаганына ыйлап-ыйлап, белимди ачу-ачу тиштеп турар» - деп куучындап, тороны, шыраны албаты канайып алып чыкканын, бажын jайкап кайкап отуратан эди.\nЛюдмила Петровна Бордомолова-Кыпчакова