Билимчи-фольклорчыныҥ јеҥил эмес јолы - altaicholmon\nЈе озо ло баштап билимчиниҥ јеҥил эмес јолын ӧдӧрдӧҥ, филология билимдердиҥ кандидады деген ат-јолды једимдӱ корыырдаҥ озо диссертацияны бичиир ле корыыр керек. Алтай Республиканыҥ билиминиҥ нерелӱ ишчизи деп ададардаҥ озо бу кижиниҥ угы-тӧзи, ада-ӧбӧкӧлӧри, ада-энези не улус болгонын билип алары керектӱ эмес пе? Кандый улус оны уур-кӱчтердеҥ, тӱбектеҥ корып алган болотон? Оныҥ јолын ачып, ишке ле турумкайга кем ӱреткен? Кандый Јер-Эне бӱгӱнги кӱнге јетире јайаандыкка, бийик кӱӱн-тапка ийде-кӱчин, алкыш-быйанын берет?\nБис филология билимдердиҥ кандидады Клавдия Ергековнаныҥ чыккан-ӧскӧн, јаан јолына чыккан ла ӧткӧн јӱрӱминиҥ јетире чокымдалган јандары јанынаҥ чыгып келген сурактарга каруузын јандырып кӧрӧли.\nОкылу документтерле болзо, ол Оҥдой аймактыҥ «Кызыл Таҥ» деген колхозыныҥ Боочы деп јаан эмес јуртында чыккан. Тургуза ӧйдӧ бу јурт јок. Ичкери ӧзӧтӧн аргазы јок јурт деп, оны 1956 јылда коштой турган «Ленин јол» (Алтыгы Талду) деген јуртла бириктирген. Је энебис бу јерди качан да ундыбай, эбире кырларын, элбек јалаҥдарын, агыны чакпынду Короты сууны эске алып јӱрет. Мында оныҥ бала тужы ӧткӧн. Бис эҥиргеери качан да Боочы јурт турган јерге једип келеристе, энебис кӧстиҥ јажын токтотподы. Ол ыраак бала тужындагы јалтыраган-мызылдаган сууга кӧрӱп, эске алыныштарына кӧмӱле берди…\nМынаҥ озо энебис бойыныҥ угы-тӧзи керегинде кӧп айтпайтан. Је бу эҥирде ол куучынын озо баштап энезинеҥ баштады. Энези, бистиҥ јаанабыс, иркит сӧӧктӱ Ӧчӧш Содоева. Энебистиҥ айтканыла, энезиниҥ энези аралардаҥ Тудар деп эпши болуптыр. Ӧчӧш бойы Кӧксуу-Оозы алтайдаҥ. Улустыҥ айтканыла болзо, Сугаш ла Сузар деп јурттардыҥ јуугында турган ла балдары кӧп јаан биледе ӧскӧн. Он алты јаштуда кысты, байа бир сюжеди коркышту киного бодолду, уурдап качырган. Кийнинеҥ таҥ атту улус аргадаарга сӱрӱшкен де. Кысты алмат сӧӧктӱ Ергек Текушев деген јииттиҥ тӧрӧӧндӧри уурдаган. Оныҥ кӱӱнин кӧрбӧй-укпай, атка учкаштырбай, арта чачып чапкан. Ӧчӧшти онойып Јоло-Кайырлыкка экелген. Бу керек энези јанынаҥ тӧрӧӧндӧрлӧ јӧп јогынаҥ, јаҥжыккан алтай той до, белкенчек те јогынаҥ болгонынаҥ улам ба кандый, је Сугаштагы, Сузардагы тӧрӧӧн-туугандарла колбу узак јылдарга орныкпаган…\nОнойып Ӧчӧш лӧ Ергек эмеен-ӧбӧӧн болуп јуртай берген. Билер улустыҥ куучыныла, олор Кеҥиде јаткан. Је качан 20 јылдардыҥ учкары, 30 јылдардыҥ бажында колхозтор текши тӧзӧлип турарда, олор ол Боочы (Кызыл-Таҥ) деп јуртка кӧчкӧн.\nЭмди Ергек Текушевтиҥ угы-тӧзи керегинде айдып ийели. Бистиҥ алмат сӧӧктӱ таайыс Сергей Токтонович Ямангуловтыҥ эске алынганыла, угы-тӧзис Тӧкӱш деп кижидеҥ барган. Тӧкӱште Јаманул ла Ергек деп эки уул болгон, олор экӱ эки башка ӧбӧкӧлӱ болуптыр: Ергек Текушев, Јаманул дезе Ямангулов деп ӧбӧкӧни алган.\n1926 јылда Ергек ле Ӧчӧш Текушевтерде уул чыккан, оны Чага деп адаган. Окылу документтерле ол Михаил Алматович Текушев болгон. 1935 јылда кыс чыккан, Алтын, паспортло Валентина Алматовна Текушева.\n1937 јыл – кату репрессиялардыҥ јылы. Бу ла ӧйдӧ Ергек Текушевти айдаган. Нениҥ учун отургыскан, кезедӱни кайда ӧткӧн, сӧӧги-мӧҥкӱзи кайда јуулган — бистиҥ тӧрӧӧндӧрис билбес…\nӦчӧш Текушева јаҥыскан, колында эки балала арткан. Балдарын колго-бутка тургузарга кӱчке келишкен. Шак оныҥ учун ол кыпчак сӧӧктӱ Чемдый Чапыевле биригип, јуртай берерде, кем де оны коомой айтпаган. Је бу да билелик ырыс узак ӧйгӧ болбоды. Чемдый 1938 јылда Короты сууныҥ база бир јарадында јаткан јаржактарга тере сопок јакыткан. Сопоктыҥ баазын тӧлӧп, ол јаржактарла байагы сопокты «јунган» деп айдыжат. Эртезинде оныҥ кӧӧлмӧк сууда тумчаланып божогон сӧӧгин тапкан. Бойыла кожо јаҥы сопок то, акча да јок болгон деп куучын јӱрет. Ачу-корон сыра ла јаман улус бойыныҥ кара керегин эдип салган. Алтай Республиканыҥ ЗАГС-ыныҥ бӧлӱгине суракту баштанарыста, олор 2006 јылда Чемдый Чапыевтиҥ божогоны керегинде такып кере бичикти берген. Ол 1938 јылдыҥ сыгын айыныҥ 17-чи кӱнинде 20 јаштуда божоп калган. Онойып оныҥ ак-јарыкка 1918 јылда келгени јарталды.\nБистиҥ энебис 1939 јылдыҥ кочкор айыныҥ 16-чы кӱнинде Короты сууныҥ оҥ јарадында Арчынду-Кобы ӧзӧктӧ чыккан. Кызычакты Клавдия деген орус атла адаган. Ӧчӧш јаанабыс та нениҥ де учун кызычакты чыкканы керегинде кере бичикке айдаткан ӧбӧгӧниниҥ адыла Ергековна деген отчестволо бичиткен. Чын бойынча бойыныҥ адазыла ол Клавдия Чемдыевна Чапыева болор керек. Кызычакка божогон адазынаҥ артканы — оныҥ сӧӧги кыпчак. Адазыныҥ угы-тӧзи керегинде куучын база болор.\nЭнебистиҥ энези узак оорыган, баланыҥ кийнинеҥ чек јаба јада берген. Тӧрӧӧндӧристиҥ куучыныла болзо, оны абралу атла Ойрот-Турага јетирген. Јолой кӧп кан јылыйткан болор, каланыҥ эмчилигинде божогон.\nМен Ӧчӧш Текушеваныҥ салымы ла сӧӧги кайда јуулганы керегинде ЗАГС-тыҥ бӧлӱгине баштангам, је сурак ол ло бойы ачык артат, не де јарт эмес.\nБот, энебис јер ӱстинде ӧскӱс арткан. Эмди ол јылдарды эске алып, энебис оныҥ јӱрӱми ак-јарыкка да келерде, аштап-суузап јӱрген бала да тужында сакыбаган јанынаҥ токтоп калардаҥ маат јок болгон деп санаага келет. Ол ӧйдиҥ кату чындыгы ондый болгон до…\nЈе ары јанынаҥ ырыс болуп, энези јанынаҥ јуугы болгон, байла, иркит сӧӧктӱ Меҥчи Тузачинова бойына алган. Јалакай, јымжак јӱректӱ ӧрӧкӧн, оныҥ бай ады Кӱјей эје болгон. Клавдия Ергековна оны бойыныҥ энези деп адап јӱрген.\nБу эпшиниҥ јаан эмес фотојуругы бар. Ӱзеери энебис Кӱјей эјениҥ бӱдӱмин бичимелинде мынайда бичийт: «Кыскачак сынду, эди-каны, бӱдӱми јука, јӱзи, колы чырышла бӱркелген. Јайгыда сыйса шалмарлу, курчуу-курла курчанган, курдыҥ эки учы јаантайын тӱжип калатан. Јардында сыйса чамча, будында дезе сопок. Бажында бӧрӱги тегин ле бӧстӧҥ кӧктӧлгӧн. Кышкыда кийиминиҥ ӱстинеҥ кой терези тонын кийетен, будында аҥ-куштыҥ бычкактарынаҥ кӧктӧгӧн ӧдӱк. Эки колыныҥ кӱчиле балазын азырап јӱрген теп ле тегин алтай эпши. Энемниҥ санаазында јалакай, килеҥкей, кӱндӱзек, јуук улузына кару ла агару кӱӱниле ӱргӱлјик кереес болуп артар. Оноҥ башка ол кату ӧйдӧ эзен-амыр артар арга јокто. Кӱјей эједе Бачыбай Тузачинов деген согоонныҥ бажындый сок јаҥыс уулы болгон. Бачыбай майман сӧӧктӱ Чӱмдеш Кожутовала јуртаган. Олордо 1925 јылда кызы Айылчы чыккан, окылу документтерле ара сӧӧктӱ Мария Бачибаева. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарыныҥ алдында Боочы јуртта Меҥчи Тузачинованыҥ болчок туразында уулы Бачыбай ӱйи Чӱмдешле, кызы Айылчы ла Ӧчӧш Текушеваныҥ балдары Чага, Алтын ла Клавдия јаткандар.\nКачан јуу-чак башталарда, Бачыбай Тузачинов фронтко атанган ла кайра ойто јер-Алтайына јанбады. Бу ӧйдӧ Михаил Алматович Текушев тодош сӧӧктӱ Таный деп кысла биле тӧзӧп, база фронтко атанат. Таайыс Михаил Алматович јуучыл службазын Ыраак Кӱнчыгышта ӧткӧн лӧ Тӧрӧлин јопон ӧштӱлердеҥ јайымдаары аайынча јуучыл керектерде турушкан. Кандый да ӧйгӧ энебисти аказыныҥ билезинде, Таныйда, јӱрзин деп берген. К. Е. Укачинаныҥ эске алынганыла, Кӱјей эјениҥ айлына кӧрӧ, мында айалга чек башка болгон. Таный бойыныҥ энезиле кожо јаткан ла бу эки эпши ого та нениҥ де учун кыйгас ла кату болгон. Оогош кызычак улай ла айылдыҥ ижин бӱдӱрген, коомой азыраган, бир ле эмеш јастыра учун карамы јогынаҥ кезедетен. Бир катап энебис Кӱјей эјениҥ айылдажы Шыкак Сулачаковты чанак јеккен атту барып јатканын кӧрӱп ийген.\nЭнебистиҥ эске алынганыла, ол сӱрекей тыҥ кыйгырган бойынча ӧдӱк јокко ло јылаҥаш бутту кардыҥ ӱстиле јӱгӱрип, бир канча ӧйдӧҥ ӧлӧҥдӱ чанак јаар секирип ийген. Кӱјей эјениҥ айлыныҥ ла энебистиҥ качкан туразыныҥ ортозы канча кирези болды не? Кызычак кандый јолды ӧткӧнин кем билер? Эмдигизиле алза, узун ла јол эмес, је ол ӧлӱмнеҥ јӱрӱмге чӧйилген…\nЭнебис ойто ло Кӱјей эјениҥ айлында јӱрген. Бу ӧйдӧ Кӱјейдиҥ барказы Айылчы майман сӧӧктӱ Јеерен Чугинле јуртаган. 1944 јылда Семен деп уулду болгондор. Бир канча ӧйдӧҥ Јееренди јаргылаган. Айылчыга база једишкен ле, оны улай ла шылаган, ӱстине бойыныҥ айлынаҥ ыраакта јадарга келишкен болзын. Оныҥ учун Кӱјей эје кичинек јеени Семенго бойыныҥ ӧбӧкӧзин берген. Бичикте Семен Сергеевич Тузачинов деп бичилген. Кӱјей эје айлында јаткан ончо балдарды тойо-кана азырап, иштеерге ӱредерге чырмайган. Јаандары оогошторына болушкан. Онойып, энебис кезек ӧйгӧ Семенныҥ таскадаачызы болгон. Энебис эске алат: «Ол курсак-тамак једишпес ӧйдӧ Кӱјей эје кладовщиктеҥ кӧнӧк арба эмезе сула алатан. Ашты теермендеп, кулурын колхозко табыштырарга. Арбаныҥ арткан-калганынаҥ биске талкан эдетен, суланаҥ ток-тойу кӧчӧ азатан. Јаҥыс уйыныҥ сӱдин биске берер, тапкан картошкозыла бисти ле азыраган эмей. Кулур ачыдып, алтай ӧтпӧкти быжырарга ӱредетен. Этти ол ӧйдӧ кӧрӧргӧ дӧ јок ине…».\nЭнебис 1946 јылда Боочыныҥ баштамы школына барган. Оныла кожо ӱренген ле кӧп јылдар туркунына антыгарлу ӱӱре-јелелер болуп арткан Чемок Тыйданованы, Бичкоп Аргымакованы јаантайын эске алат. Олордыҥ баштапкы ӱредӱчизи Татьяна Михайловна Сабаева болгон. Математикала азый военный болгон эр кижи ӱреткен, ӱренчиктерди бир ле кичинек јастыра учун кезедип, линейкала эмезе указкала соготон.\nТышкары 1950 јыл. Энебис баштамы школды божоткон. Ол 11 јашту болгон. Ак ла ару санааалу Кӱјей эјениҥ бу ӧйдӧ тыҥ оорып турган тужы. Таҥаары јуукта ла јӧдӱли тыҥыйтан.\nБир катап ол энеме мынайда айткан: «Мениҥ јажым јаанай берди, је сен дезе јетире чыдап калдыҥ. Караколдо сениҥ јаан акаҥ Чага черӱдеҥ јанып келген. Сен оныҥ билезине барып јӱргиҥ. Ондо орто ӱредӱлӱ школ бар, ӱредӱҥди улалтарыҥ». Оноҥ ары айткан сӧстӧрин-јакылтазын энем бастыра јӱрӱмине ӧзӧгинде алып јӱрет: «Сен ӧскӱс, оныҥ учун сеге кем де болушпас, кемге де иженбе, је ӱрен. Ӱренип алзаҥ, кижи болорыҥ…». Энемниҥ санаазында артканыла, бу ла јылда ол кара јойу Боочыныҥ ажузын ажып, Караколдо јаан аказы Михаил Алматовичтиҥ айлын бедиреген.\nОныҥ кийнинде јылдарда энебис јалакай Кӱјей эјени быйанду сананып јӱретен. Ойгор ӧзӧктӱ ӧрӧкӧн 1951 јылда ада-ӧбӧкӧлӧрине јана берген. База ла энебистиҥ эске алынганыла, јымжак ла јаан кӱӱндӱ эне-эпши јуу-чактаҥ јанбаган јаҥыс уулы Бачыбайды јӱрӱминиҥ учына јетире сакыган. Билеечи улуска јарын да кӧргӱстиретен, узун тӱндерде јаҥыс уулын санап, уйкузы учатан. Эҥирлер сайын шакпыртту кӱнниҥ кийнинеҥ чӧйилип барган кара јолго узак кӧрӧтӧн. Јол узун, бурылчык ажыра чӧйилип ле јат.\nЛидия Ивановна Сарбачакова-Текушева\nЭнебистиҥ јӱрӱмдик јолында учураган эпшиге ол база јаантайын быйанду јӱрет. Михаил аказы черӱдеҥ јанып келеле, Таныйла јатпай, мундус сӧӧктӱ Лидия Ивановна Сарбачаковала биригип, јурт тӧзӧгӧн. Олордыҥ той-јыргалы 1950 јылда Боочы јуртта болгон. Јиит биле государствоныҥ ӱредӱчиге берген туразында јаткан. Бу тура Караколдыҥ јетијылдык јаҥы туткан школыныҥ јанында турган.\nЛидия Ивановна ӧскӱс кызычакты јылу уткуган. Тойо азырап, башка орын тургузып берген. Јаҥы платье, ич кийим кӧктӧп берген. Эҥ ле учурлузы, ол энебиске качан да кату сӧс айтпаган, кыйгастанбаган. Бу биле јаан ла сӱрекей нак болгон. Олорло кожо Лидия Ивановнаныҥ энези, ӱлӱп сӧӧктӱ Евдокия Васильевна Сарбачакова, јеҥебистиҥ кожо чыккан сыйны Агния Ивановна ла эјези Галина Ивановна јаткан. 1951 јылда Текушевтердиҥ јаан уулы Алик (Альберт) чыккан, 1953 јылда — экинчи уулы Василий.\nБу јаан биледе энебисти Евдокия Васильевна квашня тургузып, орус калаш быжырарга ӱреткен. Кӧктӧнӧргӧ Галина Ивановна ӱреткен. Энебис айылда болушкан, оок јеендерин кӧрӱшкен. Ол уй да сааган, јайгыда ӧлӧҥ дӧ ижинде турушкан. 1955 јылдагы баштапкы фотојурукта бистиҥ кару Лида јеҥебис колында јаҥы чыккан уулы Васяла, олордыҥ оҥ јанында Евдокия Васильевна Аликле кожо отурат. Экинчи рядта энебис ле Галина Ивановна турат. Будыныҥ јанында билениҥ сӱӱген ийди Эмба.\nЭнебис озо баштап 4-чи класска барган. Је «Кызыл Таҥ» колхозтыҥ баштамы школыныҥ берген билгири керектӱ кемине арай ла јетпей турган. Оныҥ учун Лидия Ивановна 3-чи класстыҥ программазын такып ӧдӧри јанынаҥ шӱӱлте эткен. Айдарда, кызычак ойто ӱчинчи класска отурган, ӱредӱчизи Татьяна Сергеевна Сабашкина болгон. Јаан класстарда орус тилди ле литератураны Евдокия Илларионовна Кутейникова ӱреткен. Анчада ла орус тил кӱчке келишкенин энебис база айдып отурат. Бу айалгада Евдокия Илларионовнаныҥ бир класста кожо ӱренип турган кызы Галя кожоҥдорды орус тилле ӱренерине болушкан. Алтай тилди ле литератураны Лидия Ивановна ӱреткен. Шак ла бу ӱредӱчилердиҥ берген билгири энебиске ӱредӱзин оноҥ ары областной национальный школдо ло пединститутта улалтар јарамыкту арга берген.\n1955 јылда энем Караколдыҥ јетијылдык школын божоткон. Кызычактыҥ алдына оноҥ ары кайда ӱренер деген сурак турган.\nКичӱ изӱ айда энем Михаил аказыла кожо кала јаар педучилищеге кирерге келген. Айса болзо, олор орой келген эмезе ӱредӱге киретен экзамендер башталып калган. Оныҥ учун аказы, ӱредӱни национальный школдо улалтар деп амадула, директор В. К. Плакаска баштанган. Василий Константинович документтерди аткарып ийзин деп айткан: «Школдыҥ педсоведи дезе кӱӱнзеген балдардыҥ ончозын кыракы кӧрӧр, каруузын куран айда аткарар».\nЭнебис ӱӱре-јелези Галя Кутейниковала кожо, ол база ОНСШ-та ӱренерге кӱӱнзеген, керектӱ документтерди аткарып ийгендер. Ӧкпӧӧриштӱ сакылта болгон ло.\nӰредӱ башталар ла алдында каруузы келген. Ӱредӱге јӱк ле Клавдия Текушеваны алган. Онойып ол ОНСШ-тыҥ 8-чи «г» клазыныҥ ӱренчиги боло берди.\nАды јарлу ӱредӱчи Василий Константинович Плакасла ундулбас туштажу 1955 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-кы кӱнинде школдогы ӧткӧн баштапкы линейкада болгон. Энебистиҥ куучыныла, бойыныҥ ижине чындык кижи «алтай Макаренко ло Сухомлинский» деп тегиндӱ адатпаган ине. Јӱрӱми, оныҥ учуры школ болгон. Балдар тӧс ӱредӱзиле коштой ӱзеери таҥынаҥ ӱрензин, кружокторго, секцияларга, школдогы самодеятельностько јӱрзин деп бастыра јанынаҥ јӧмӧгӧн-болушкан. Энебистиҥ клазында ол математиканыҥ урогын ӧткӱрген. Орус тилди ле литератураны озо баштап Р. С. Алушкина ла А. В. Быковская, оныҥ кийнинде 10-чы класска јетире бу предметти Г. В. Кондаков ӧткӱрген. Географияла А. В. Щербинина, химияла Г. И. Сукач ла физиканы П. И. Лопарев ӧткӱрген. Алтай тилди ле литератураны Т. М. Мундусова ӱреткен. Немецкий тилди ӱренерге Е. В. Завозина болушкан. 8-чи класста биологияны А. В. Тадыкин ӱреткен ле онойдо ок ол класстыҥ башкараачызы болгон. 9-10 класстарда бу иште оны Г. В. Кондаков солыган. Энебис јаантайын художественный самодеятельностьто турушкан, хордо Р. И. Заводчикованыҥ башкартузыла кожоҥдогон. База «Динамо» стадиондогы чанала јыҥылаарыныҥ секциязына јӱрген, школдыҥ библиотеказына јилбиркеп јӱретен.\nЭнемле кожо оныҥ баштамы школдоҥ ала ӱӱрелери Чемок Тыйданова ла Бичикоп Аргымаева ӱренгендер. Бир класста кожо ӱренген балдардыҥ ортозында келер ӧйдиҥ кожоҥчызы Эльза Тозыякованы, поэт Байрам Суркашевти адаарга јараар. ОНСШ-тыҥ балдары бӱткӱл класстарла јӱзӱн-башка јуртээлем иштерде: Оносто буудайды, Дубровкада куманакты ла кара белени јуунадарында эрчимдӱ туружатан.\nЭнебис јайгы каникулдар ӧйинде эмеш те болзо, акча иштеп алар деп, Караколдогы сарјусырзаводто иштеген. Тегин ле ишмекчи болуп иштеп, сырды белетеериниҥ аайын јакшы билип алган.\nОбластной национальный школдыҥ ӱредӱчилериниҥ ижи агару да, нерелӱ де. Туулу Алтайдыҥ су-алтай ӧзӧктӱ, тилдӱ балдарын ӱредип, јаан јолго чыгарганына кажы ла алтай ада-эне быйанду јӱрет. Кыстар да, уулдар да школды божодып, ороонныҥ бийик ӱредӱлӱ заведениелериниҥ кажызына ла кирер, ӱренер аргазы болгон. Энебиске Ленинградта пединституттыҥ ӧскӧ тилдердиҥ факультедине кирип ӱренерге направление берген. Је јуук улузы ого ӱренерге болужып болбозыс деп айдарда, ол документтерин мындагы пединституттыҥ тӱӱки-филологиялык факультедине табыштырган. Мында ајару эткедий бир айалга бар: ОНСШ-тыҥ ончо ӱренчиктери госјеткилдеште болгон. Ӱредӱ башталар ла алдында олорго школьный форма беретен, ӱч катап азырайтан, бойлорыныҥ интернады болгон. Мында олор јаткан, ӱренген, тӧжӧк-јастыктыҥ кыптарын солып, неделеде бир катап мылчага апаратан. Бот мынайда государство ӧскӱс балдарын кичееген ле ончо керектӱ немеле јеткилдеген. Керек дезе, качан балдар школды божодып та ийерде, В. К. Плакас бир канча абитуриентке, ол тоодо энеме, вступительный экзамендерди табыштырар ӧйдӧ интернатта јадарга јӧп берген.\nЭнебис 1958 јылда институтка кирген ле орус тилдиҥ ле литератураныҥ, алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизине ӱренген. Институтта оны кайкамчылу ӱредӱчилер ӱреткен — ӱредериниҥ методиказын Н. Н. Суразакова, алтай литератураны ла фольклорды С. С. Суразаков ӧткӱрген. Орус тилди В. Д. Сатлаева, совет литератураны М. Д. Бочаров апарган. Экономиканы институттыҥ ректоры Н. М. Киселев, современный литератураны ОНСШ-таҥ келген Г. В. Кондаков ӱреткен.\nИнституттагы ӱредӱде бойыныҥ аҥылулары болгон. Ӱредӱдеҥ башказын алза, кӱчке келишкен. Школдо госјеткилдеш болгон ине. Мында ончо неме бойыҥныҥ мойныҥда. Ас-мас стипендияла курсак-тамак алар, јадар јер учун тӧлӧӧр керек. Энем Катя Айманова, Раиса Бельбекова, Наташа Яныканова, Рая Туденева деген ӱренеечи кыстарла нӧкӧрлӧжип, олорло кожо Пушкинниҥ оромындагы 52 таҥмалу таҥынаҥ турага барып, баазын тӧлӧп јаткан. Эки орынду оогош кып. Бир орында эки кижидеҥ уйуктаган. Энеме дезе ӱредӱлӱ јыл туркунына јаан сундуктыҥ ӱстинде уйуктаарга келишкен. Улай ла аштап-суузап јӱрген ӧй. Кыстар курсагына база кымакайлап, јӱк ле калаш ла маргарин алып туратан. Тилим калашка маргариннеҥ сӱртӱп, кийнинеҥ дезе тегин ле кайнаган изӱ сууны ичип алатандар. «Айса болзо, мындый кара-боро курсактаҥ болор бо, јылдыҥ учкары бис јетире семире бергенис» — деп, энем эске алат.\nСтуденттерди 5-чи курска јетире јайгы каникулдарда Кӧксуу-Оозы аймак јаар ӧлӧҥ ижине апаратан. Катанду, Огневка, Кайтанак деген јурттарда ӧлӧҥ чабатан, јуунадатан, обоолор тургузатан.\n«2-чи курста мен бойыма тӧлӧп јадарга тура бедирегем. Каланыҥ ичиле јӱреле, иркит сӧӧктӱ Кичек эјеге (Александра Андреевна Чапыева) јолыктым. Ол мени олордыҥ билезиниҥ тӧрӧӧни деп билетен, айылына кычырды, оноҥ олордо јатсын деп кычырды» — деп, энем куучындады. Онойып, энебис Октябрьский оромдогы 40 таҥмалу (эмди 57) турада јаткан. Бу турада оныҥ адазы јанынаҥ аказы кыпчак сӧӧктӱ Иженер Меҥдешевич Чапыевтиҥ (окылу документле Евгений Модестович Чапыев) билезиле јуртаган.\nКычыраачыларды Клавдия Ергековна Текушеваныҥ адазыныҥ угы-тӧзиле таныштырып ийели. Энебистиҥ эрте божогон адазы Чемдый Чапыев Балпак Чапыевтиҥ уулы болгон. Ол Чапыев Меҥдештиҥ адазыныҥ кичӱ карындажы болуптыр. Балпакта база Атаан, Чагаш, Јукус, Кеткей деген уулдар болгон. Энемниҥ айтканыла, Балпак бойы Чемдый уулына кару болгон болор, нениҥ учун дезе јӱрӱминиҥ учкары Боочы јуртка кӧчкӧн. Мында ла оныҥ мӧҥкӱзин уулы Чемдыйдыҥ јанына јууп салган.\nЕвгений Модестовичтиҥ сыйны Јаҥаш Меҥдешевна Чапыева Борис Укачинович Укачинниҥ энези болор. 1959 јылда, качан энебис аказы Евгений Модестовичтиҥ айлында јадып турарда, Борис Укачин черӱчил молјузын бӱдӱрип, јанып келген. Эки јиит мында туштажып, кӱӱн-санаазы бирликке болгон. Олор бичишкен, бой-бойына бичигендерин удурумга одырбай турган печкениҥ ичине артыргызып туратан. Борис бир катап «Меге барарыҥ ба?» деп бичиген. Бир канча ӧйдӧҥ энем јӧбин берген. Онойып, 1959 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 7-чи кӱнинде Кайырлыкта поэттиҥ энези Јаҥаш Меҥдешевнаныҥ айылында эки јииттиҥ той-јыргалы ӧткӧн. Јуртка олор экӱ кара јойу тӱнде јеткен. Олорды Јолодоҥ Кайырлыкка јетире апаратан трактор Сала сууны ӧдӱп болбой, туруп калган. Качан јииттер Јаҥаш Меҥдешевнаныҥ айлына кирип келерде, ол кӧндӱре ыйлап ийген: «Слер та келерер, та келбезер, сакыырга арыдым».\nЭртенгизинде, кӱчӱрген ай да болзо, тышкары јылу, айас кӱн турган. Азый эмдигидий чӧйилген узун столдор, такталар болгон эмес. Той-јыргал тал-табыш јогынаҥ, јакшы ӧткӧн. Эки јиитти јуук нӧкӧрлӧри, тӧрӧӧндӧри келип уткуган. Кожоҥ-јаҥар чӧйилген, ончо улустыҥ санаа-кӱӱни јарык, јайым болгон.\nЭнебистиҥ санаазында бу кӱннеҥ ундулбас эки элес арткан. Тойдыҥ сай ла кидим тужында Сергей Токтонович ле Токый эјебис Ямангуловтор јеткен. Бис ӧрӧ айтканысла, ол Текушевтердиҥ эне јанынаҥ таайы болгон. Ол экӱ Јаҥаш Меҥдешевнадаҥ кудалаар тужында тургузылбаган аракыны некеген. Мынызы алтай чӱм-јаҥла айыл туткан уулдыҥ јанынаҥ тӧрӧӧндӧрдиҥ јастыразы деп чотолгон. Айса болзо, ол тужында энебиске билимчи-фольклорист болотон сезим келген болор бо? Алтай той-јыргалдыҥ чӱм-јаҥын бастыра јанынаҥ шиҥдеер-шиҥжӱлеер амаду болгон. Энемниҥ санаазында артканыла, Јаҥаш Меҥдешевна тизе бажына отурып, эмеген-ӧбӧгӧн Ямангуловторды кӱндӱлеп, олорды јымжаткан.\nЭкинчи учурал Борис Укачиновичтиҥ кылык-јаҥыла колбулу. Ол тушта јаҥы ла кижи алган ак чамчалу јиит та нениҥ де учун кенетийин тура јӱгӱреле, эмдик атка эптӱ калып чыгала, салкын-эзиндий шуҥа ла берди. Јӱк ле чамчазы ыраакта билдирер-билдирбес агарып кӧрӱлген. Бир канча ӧйдӧҥ ол тынастаган ырысту бойы, токынаган атту јортып келген. Сергей Токтонович јакып-ӱредип: «Сен кайткан уул болорыҥ? Ат јескинеле, сени чачкан болзо, бертинген болзоҥ, бу байрамныҥ учы кандый болор эди? Башту, санаалу јӱрер керек эмес пе?» — деп айткан болуптыр.\nЈе салым јолы олорго эмди тургуза јымжак ла ачык болды.\nПанфиловецтердиҥ оромында 29-чы тура\nЈиит биле, алдынаҥ башка јадарга, Красноармейский переулоктоҥ тура тапкан. Баазын тӧлӧп јаткан. Эски, оды јакшы кӱйбес печкелӱ турада шыралаш болгон ло. Энебистиҥ айтканыла, кышкыда турада сӱрекей соок болгон. Таҥары јуук кӧнӧктӧ суу тоҥуп калатан. Олор 1959 јылдыҥ учкары ла келер јылдыҥ кӧп јанын мында јаткан. Качан 1960 јылдыҥ сыгын айында баштапкы уулы Расул чыгарда, Борис Укачинович билезине кандый бир јадар јер берзин деп база баскан ла, суранган ла. Каланыҥ да, областьтыҥ да башкартуларына јӱрген. Онойып, јӱк ле 1960 јылдыҥ кӱчӱрген айында олорго Панфиловецтердиҥ оромында турган 29-чы таҥмалу туранаҥ баштапкы квартираны берген. Борис Укачинович озо баштап «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте, оноҥ радиокомитетте корреспондент болуп иштеген. Клавдия Ергековна ГАГПИ-де ӱредӱзин улалткан. Оогош Расулды кемиле јаан эмес акча учун јаан јашту эпшилер кӧргӧн.\nБистиҥ ада-энебис фронтовик, «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ корреспонденти Гавриил Долматович Калкинниҥ билезиле најылашкан. Оныҥ эш-нӧкӧри Зоя Петровна, балдары Наташа ла Гена јаҥыс та јакшынак айылдаштар болгон эмес, је эмди Борис Укачинниҥ баштапкы литературалык чӱмдемелдериниҥ тӧс сӱр-кеберлери боло берген.\nБорис Укачинович 1962 јылдыҥ јайында Москвада А. М. Горькийдиҥ адыла адалган Литературный институтка кирерге шӱӱген. Бу ла ӧйдӧ ӱйи институтта ӱренген, оогош Расулды коногына ясляга табыштырып турган ӧй. Билениҥ бастыра сурактары энебистиҥ мойнына келген. Одын да алатаны, јаратаны, сууны колодецтеҥ экелетени, курсак-тамакты белетеери, айыл ичиниҥ ижи кайда деп… Ӱзеери пединститутта дипломды корып алар керек. Кажы ла јайда тӧрӧӧндӧргӧ ӧлӧҥ ижинде болужатаны база каруулу керек. Ончо јӱкти энебис комыдабастаҥ алып чыккан.\nШак онойып К. Е. Укачина бойыныҥ турумкайыныҥ, чыйрагыныҥ шылтузында 1963 јылда институтты божоткон. Ол ӧйдӧ, бӱгӱнги де кӱнде чилеп ок, јиит специалистке ишке кирерге кӱчке келижетен. Энем узак ӧйгӧ иш бедиреген. Оноҥ јӱк ле арайдаҥ национальный школдыҥ интернадына тӱндеги таскадаачы болуп иштеерге кирген. Балазын бойыла кожо алып, интернатта конорго келижип туратан. Озо баштап ӱренчиктерге айылга берген ишти бӱдӱрерге болужар керек. Олорды эрте таҥда ойгозып, ӱредӱзине ийетени база энемниҥ ижине кирген. Бу да иш, энем ОНСШ-ты божоткондордыҥ санаазында узакка јылу эске алыныштар болуп артты. Башка-башка ӧйдӧ таскаткан балдары энемди баалап, тооп јӱргӱлейт. Олор кийнинде кичӱ тӧрӧлиниҥ ӧзӱмине кӧпти эткен јарлу улус болды. Темдектезе, Ю. В. Антарадонов, Э. В. Бабрашев, Н. С. Шумаров ло оноҥ до ӧскӧлӧри.\nБодолында, Горно-Алтайсктагы Панфиловецтердиҥ оромындагы 29-чы таҥмалу эки кат агаш тураны мемориальный тура эдип салар керек. Нениҥ учун дезе бери Б. У. Укачинге Туулу Алтайдыҥ ады јарлу бичиичилери Лазарь Кокышев, Паслей Самык, Шатра Шатинов ло ӧскӧ дӧ кӧп-кӧп литераторлор келип туратан. 1966 јылдыҥ јайында мында улу орус поэт Николай Рубцов токтогон ло бир канча ӱлгерин чӱмдеген. Ол Борис Укачинле кожо Литинститутта ӱренген. Шак ол јылдарда улус сӱрекей кӱндӱзек болгон. Бӱткӱл јурт эмес тӧрӧӧн-туугандар јуулыжып, айылдап келетен. Бир де кижи тышкары артпайтан. Энемниҥ эске алынганыла, айылчылардыҥ бир канчазы полдыҥ ла бойына јадып уйуктайтан.\nЭнебис 1970 јылдаҥ ала Горно-Алтайскта тӱӱкиниҥ, литератураныҥ ла тилдиҥ билим-шиҥжӱлӱ институдына (эмди алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган) иштеп келген. Билим телекейине кирердеҥ озо ого ас-мас ишјалду лаборанттаҥ ала баш билим ишчиниҥ јолын ӧдӧргӧ келишкен. Энебисти ишке ол тушта институттыҥ директоры болгон Е. Г. Мултуева алган. Бу эпшиге ол бастыра јӱрӱмине быйанду јӱрет. Интернатта тӱндеги таскадаачыныҥ ижиниҥ кийнинеҥ энеме эки јылдыҥ туркунына бир канча ишти солыырга келишкен: Караколдыҥ орто ӱредӱлӱ школында, калада Алтайский бичик басманыҥ бӧлӱгинде корректор. Је ол иштеген јерлеринде энемниҥ алган ченемели институтта сӱрекей тузалу болгон. Темдектезе, улусла, коллегаларыла текши тилди табары, печатный машинкала согоры. Иштеген бу ӧйлӧрдӧ јакшызы да, келишпегени де болгон эмей. Энебистиҥ эске алынганыла, кандидатский диссертацияны бичиирге де, корыырга да кӱчке келишкен. Кезик коллегалар јӧмӧӧрдиҥ-болужардыҥ ордына башка-башка јерлер јаар јабарлашту самаралар бичиген. Ижин корулап албазын деген амадула колбой буудактар болгон ло…\nБис эмди оҥдоп јадыс. Энебис бир ле уунда ӱч уулын таскадып, айылында от-очогыныҥ јылузын туткан, ол ок ӧйдӧ бойы алтай фольклорло бир канча бичик белетеп чыгарган.\nЈе энебистиҥ эҥ јаан ижи, молјузы, јӱрӱмде, салымда салынганы — ол Борис Укачинниҥ јолын коштой, кожо ӧдӱп јаткан чындык нӧкӧри, эҥ башкы угаачызы ла критиги, оныҥ уулдарыныҥ энези болгоны. Поэтти кӧдӱрген, кӧӧрӧткӧн, јӧмӧгӧн эҥ баштапкы музазы деп айдарым. Јайаан јайалталу поэттиҥ ле прозаиктиҥ кылык-јаҥы јеҥил эмес болгон. Јайаандык ижин тӱгезип јада, ачу ашты ажыра да тудуп ийетен. Калганчы јылдарда адабыс јаан јоболго табарткан. Оны кичеер, улай ла кӧрӧр керек. Бу да коркушту ӧйди энем ӧзӧги бек ӧткӧн, билелик одын-очогын чеберлеп алган.\nЭнемле ӧткӧн эрмек-куучынныҥ бирӱзинде ол бойыныҥ ижин сӱрекей тыҥ јаратканы, сӱӱгени, баалаганы керегинде айткан эди. Нениҥ учун дезе ол јӱзӱн-башка экспедицияларда болуп, кӧп фольклорлык материалдар јууган, онызы албатыга сӱреен керектӱ ле тузалу. Бу ижиле ол албатыныҥ бойыныҥ билерин-билгирин јууган: «Мен ырысту, нениҥ учун дезе менде албатым-калыгым бар. Мен олорго иштейдим. Алтай јерис бар, бис мында чыкканыс. Јерис бисти корып, јӧмӧп, болужып јат. Тӧрӧл алтай тилис бар. Оныла албатымла тил тудадым. Албаты-јоныска энчи эдип кӧп тоолу алкыштарын, туујыларын, ада-ӧбӧкӧлӧри јаҥарын, кай чӧрчӧктӧрин артыргызып салган. Оныҥ бӱдӱмин, аайын бис олордыҥ кийген кебинеҥ, тудунган эдим-тудумдарынаҥ кӧрӧдис. Оныҥ кажы да јаны байлу, ээлӱ, ийделӱ, кӧрӱмдӱ — мынызы эҥ јаан байлыгыс. Бис, билимчилер, онызын кыракы јууп, келер ӱйелерге тӧкпӧй-чачпай јетирерге чырмайадыс, ченежедис».\nАлтайыныҥ јалтанбас баатыр кызы ла чындык билимчи-фольклорчызы уур ла ченелтелӱ јолды ӧдӱп чыккан, баштап тарый кӧрзӧ, теп ле тегин болгодый, је ол бу ачылтаныҥ чындык баазын јакшы билер.


Ижемји сыйлаары база јайалта - altaicholmon\nИжемји сыйлаары база јайалта\nЭл театрда Јонјӱрӱмдик ишчиниҥ кӱнине учурлалган «Јӱректер јылузын улуска сыйлайдыс» деген байрамдык кӧдӱриҥи кичӱ изӱ айдыҥ 7-чи кӱнинде ӧтти.\nКӧдӱриҥиниҥ туружаачыларын профессионал байрамыла Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкару-зыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин, Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин, республиканыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министри Адар Сумин, онойдо ок таланыҥ министерстволорыныҥ, учреждениелериниҥ чыгартулу улузы, аймактардыҥ јаандары ла ӧскӧ дӧ улус уткыдылар.\nОлег Хорохордин јуулгандарды профессионал байрамыла бойыныҥ ла башкаруныҥ адынаҥ уткыды. Оныҥ айтканыла, Јонјӱрӱмдик ишчиниҥ кӱни Россия Федерацияныҥ президенти Владимир Путинниҥ 2000 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 10-чы кӱнинде јараткан Јарлыгыла темдектелип, јакшынак јаҥжыгу болуп улалат. Бӱгӱнги кӧдӱриҥи јӱрӱминде уур-кӱч айалгага кирген улуска эҥ ле озо болушка келип, јӱрегиниҥ јылузын, болужын акту кӱӱндеринеҥ јетирип, ижемји ле бӱдӱмји сыйлап тургандардыҥ јолду байрамы. Шак ла јонјӱрӱмдик бӧлӱктиҥ ишчилери улустыҥ кӱнӱҥги јӱрӱминдеги уур-кӱч сурактарды чечерге, олордыҥ аайы-бажына чыгарга болужат.\n«Окылу јаҥныҥ ончо органдары улусты чыҥдый, јеткил-бӱткӱл јадын-јӱрӱмле керектӱ кеминде јеткилдеер амадула јаан ишти ӧткӱрет – деп, Олег Хорохордин уткуулду куучын-эрмегинде айтты. – Шак ла оныҥ учун јылдыҥ ла су-кадыкты корыырына, јонјӱрӱмдик болушка акча-манат артыгынча чыгарылат. Алтай Республикада бу бӧлӱктерге бюджеттиҥ алтан процентинеҥ ажыразы чыгарылат. Бистиҥ талада 219 муҥнаҥ ажыра улус јуртап јат. Ӧткӧн јылда олордыҥ јарымызынаҥ кӧбизи башка-башка јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ-болушла тузаланган.\nРеспубликада амыр-энчӱ јуртап јаткан јаан јашту улус, кӧп балдарлу билелер, ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдар, ӧскӱс балдар, арга-чагы, су-кадыгы кирелӱ улус, ветерандар, ӧскӧ јерлердеҥ качып келген улус (беженцы) олор ончозы јонјӱрӱмдик болушты алып јат. Кемиле, учурыла алза, бу сӱрекей јаан керектиҥ кийнинде јонјӱрӱмдик бӧлӱктиҥ ишчилериниҥ каруулу ла некелтелӱ ижи турат.\nКажы ла кижиге ырысты, ижемјини, јӱрегиниҥ јылузын сыйлаары база јайалта. Айдарда, слердиҥ ижигер агару ла быйанду болгонын бӱгӱнги кӧдӱриҥи јарт керелеп јат».\nОныҥ кийнинде Олег Хорохордин Алтай Республиканыҥ государственный кайралдарын таланыҥ эл-јонын јонјӱрӱмдик коруулар бӧлӱгинде ак-чек, једимдӱ иштеп јаткан озочылдарына табыштырды. «Алтай Республиканыҥ эл-јонды јонјӱрӱмдик корулаарыныҥ нерелӱ ишчизи» деген кӱндӱлӱ атла Кӧксуу-Оозы аймактыҥ эл-јонына јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ-болуш јетирер башкартузыныҥ јааны Дина Алимова; Оҥдой аймактыҥ эл-јонына јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ-болуш јетирер башкартузыныҥ ишчизи Светлана Малкина; АР-дыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеериниҥ министерствозыныҥ баш ишчизи Людмила Разгоняева; јажы јаан ла кенек улустыҥ 2-чи таҥмалу республикан интернат-туразыныҥ јааны Ольга Яимова адаттылар.\nАлтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла Владислав Аткунов (јажы јаан ла кенек улустыҥ 3-чи таҥмалу республикан интернат-туразыныҥ јааныныҥ ээлемдик иш аайынча ордынчызы), Айгуль Бигалиева (Кош-Агаш аймактыҥ эл-јонына јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ-болуш јетирер башкартузыныҥ социальный педагогы), Алина Иркитова (Кан-Оозы аймактыҥ эл-јонын ишле јеткилдеер тӧс јериниҥ баш инспекторы), Светлана Согодина (АР-дыҥ эл-јонго јонјӱрӱмдик болушты чук јетирер тӧс јериниҥ психологы) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп тоолу озочылдары кайралдаттылар.\nТаланыҥ јонјӱрӱмдик бӧлӱгиниҥ ишчилерин байрамыла онойдо ок Владимир Тюлентин уткыды: «Алтай Республикада калганчы јылдарда эл-јонды јонјӱрӱмдик корулаштыҥ бӧлӱгинде јарамыкту, јаҥыртулу кубулталар болды: учреждениелердиҥ материально-технический тӧзӧгӧзи керектӱ кеминде јеткилделген, ишчилериниҥ ишјалы кӧдӱрилген, јонјӱрӱмдик службалардыҥ ла јонјӱрӱмдик политиканыҥ ижиниҥ чыҥдыйы, турултазы бийиктеген. Государственный јаҥныҥ органдары чокым, аҥылу бӧлӱктерге кирип турган улустыҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын кӧдӱрери, олордыҥ алкы бойлорыныҥ, онойдо ок билелердиҥ уур-кӱч сурактарын чечери јеҥил эмес иш деп јакшы билер. Је ондый да болзо, јажы јаан улуска, кенектерге, балдарлу јиит билелерге јонјӱрӱмдик болушты јетирериниҥ системазыныҥ ичкери ӧзӱминиҥ, јонјӱрӱмдик болушты башка-башка бӱдӱми аайынча јетиргениниҥ шылтузында тургузылган амаду бӱдер аргалу. Шак бу айалгага јаан ајаруны ороонныҥ президенти Владимир Путин быјыл тулаан айдыҥ 1-кы кӱнинде Россия Федерацияныҥ Федерал Јуунына јаҥжыккан баштанузында эткен».\nКӧдӱриҥиниҥ туружаачыларына баштанып, В. Тюлентин олорго сӱреен каруулу иш бӱдӱмјилелген деп чокымдады. Государствоныҥ ла јондыктыҥ аҥылу болужына, кичеемелине иженген, керексиген улуска болужары, јонјӱрӱмдик ишчиниҥ ижи аҥылу. Бу иште јалакай, ару ла јымжак кӱӱн-санаа, тереҥ билгир, байлык ченемел сӱреен керектӱ. Ол јонјӱрӱмдик ишчилердиҥ ижин баалап тура, јаан алкыш-быйанын јонјӱрӱмдик службалардыҥ ветерандарына айтты.\nБайрамдык айалгада Владимир Тюлентин Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Кӱндӱлӱ грамоталарын јонјӱрӱмдик бӧлӱкте узак јылдарга ак-чек ле једимдӱ ижи, байлык ченемели учун кӧп тоолу озочылдарына табыштырды. Кайралдаткандардыҥ тоозында, темдектезе, Светлана Антонова, Чой аймактыҥ эл-јонын ишле јеткилдеер тӧс јериниҥ инспекторы; Айсудур Атпасов, аргалары кирелӱ балдардыҥ ла јаш корболордыҥ республикан реабилитационный тӧс јериниҥ тискинчизи; Марина Быева, Кан-Оозы аймактыҥ эл-јонына јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ-болуш јетирер башкартузыныҥ ишчизи; Нина Пучко, аргалары кирелӱ балдардыҥ ла јаш корболордыҥ республикан реабилитационный тӧс јери-ниҥ таскадаачызы; Лариса Сизинцева, Горно-Алтайсктыҥ эл-јонына јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ-болуш јетирер башкартузыныҥ ишчизи, оноҥ до ӧскӧ кӧп тоолу ижи мактулу улус болды.\nАдар Сумин залда отурган јонјӱрӱмдик системаныҥ улузын, ветерандарын байрамла уткыды. Ол бу системада ак-чек иштеп, амыралтага чыккан ветерандарга ла тургуза ӧйдӧ једимдӱ иштеп јаткан ишчилерге јаан быйанын айтты. Министр бу бӧлӱктиҥ ижи, једимдери ле келер ӧйдӧ бӱдӱрерге темдектелген иш јанынаҥ элбеде айдып, ижине каруулу ишчилерге јолду бийик кайралдарын табыштырды.\n«Сибирьдиҥ эҥ артык јонјӱрӱмдик ишчизи» деген кереес темдекле Фаина Клемякина, Оҥдой аймактыҥ эл-јонына јӧмӧлтӧ-болуш јетирер башкартузыныҥ ишчизи; Галина Саватаева, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ эл-јонына јӧмӧлтӧ-болуш јетирер башкартузыныҥ ишчизи; Чейнеш Ютанова, јажы јаан ла кенек улустыҥ 2-чи таҥмалу республикан интернат-туразыныҥ ишчизи кайралдаттылар.\nАлтай Республиканыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеериниҥ министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла, Быйанду самаразыла кӧп тоолу озочылдар кайралдаттылар.\nАлтай Республиканыҥ эл-јонын јонјӱрӱмдик корулаарыныҥ системазында муҥнаҥ ажыра улус иштеп јат. Олор бойыныҥ ижин баалап ла јӧмӧлтӧ-болушты, ајару-килемјини, ижемјини јӱрӱмде уур-кӱч айалгага кирген улуска јетирет. Јӱрегиниҥ јылузын, сӱӱжин олорго акту кӱӱнинеҥ берет. Јонјӱрӱмдик ишчилер деп јондык организациялардыҥ чыгартулу улузын, волонтерлорды да адаарга јараар. Шак ла бу системада энеликтиҥ ле бала тужыныҥ, кӧп балдарлу билелердиҥ, онойдо ок аргазы кирелӱ билелердиҥ сурактары, балдардыҥ амыралтазын, су-кадыгын тыҥыдар иштиҥ, ӧскӱс балдарды ла ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдарды јадар јерле јеткилдеериниҥ сурактары турат. Республикада бу бӧлӱк ӧзӱмдӱ јолло барат. Јылдыҥ ла государстволык јонјӱрӱмдик политиканы јӱрӱмде бӱдӱрерге 1,5 миллиардаҥ ажыра ак-манат чыгарылат. Экономикалык уур-кӱчтер болуп та турза, је Алтай Республиканыҥ башкарузы јондык программаны јеткилдеериниҥ кемин јабызатпай јат.


«Гармония» гимназияныҥ ачылтазы - altaicholmon\n«Гармония» гимназияныҥ ачылтазы\nАР-дыҥ Башчызы Александр Бердников Горно-Алтайсктагы 9-чы таҥмалу гимназияныҥ туразындагы јазашту иштердиҥ кийнинде ӧткӧн кӧдӱриҥилӱ ачылтада турушкан.\n«2,5 айдыҥ ла туркунына бу гимназияныҥ туразын јазап салдыс, бӱгӱн ол эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келижип јат. Бу јап-јакшынак ӱредӱлӱ заведение, мында јакшы јаҥжыгулар туулат» — деп, тергеениҥ Башчызы айткан.\nГимназия алдында ӧйлӧрдӧ болгон «Турист» деген кончылыктыҥ ӱредӱлӱ заведениениҥ ижине, ээжи-некелтелерине келиштирте 2000 јылда јазалган туразында иштеп баштаган. Мында канча јылдардыҥ туркунына ӧткӱрген будушту ла черетештӱ иштер калас керек болгон. Оныҥ да учун гимназияныҥ туразын текшилей јаҥырта јазаары аайынча ӱлекер-сметный документтер белетелген. Александр Бердников бу ӱлекерди јӧмӧӧри јанынаҥ федерал тӧс јерге баштанарда, РФ-тыҥ Президенти бойыныҥ резервный фондынаҥ бу ишке 22,1 миллион салковой акча чыгарган. Анайда ок ресбюджеттеҥ ол јазашту иштерге 5 миллион салковой, муниципал бюджеттеҥ 4,3 миллион салковой акча чыгарылган болгон. Капремонт ӧйинде тураныҥ тыш јаны јазалган, кӧзнӧктӧри, эжиктери, полы, сантехникалык јазалдары, сууӧткӱжи, канализациязы, јарыткыштары солылган ла јаҥы јазалдар, мебель алылган.\nJазашту иштер ӧдӱп турар ӧйдӧ класстардыҥ балдары каланыҥ ӧскӧ ӱредӱлӱ заведениелеринде ӱренген.\n«Ӧмӧлижип, бис балдарга, ада-энелерге, ӱредӱчилерге јакшынак сый эттис. Эмди мында бастыразы бар — класстарда интерактивный досколор, копировальный техника, компьютерлер, јаҥы мебель» — деп, Башчы айтты.\nОныҥ темдектегениле, калганчы јылдарда аймактардагы школдордыҥ материально-техникалык тӧзӧлгӧзин тыҥыдарына јаан ајару эдилген болгон. Эмди каланыҥ школдорына ајару эдер ӧй келген. «20 јылдыҥ туркунына калада бир де школ тудулбаган. Jе бис айалганы текшилей кубултар деп јӧпкӧ келгенис – ресгимназияныҥ эски туразы јазаларда, ого 7-чи таҥмалу школдыҥ баштамы класстары кӧчкӧн. Быјыл Кайас микрорайондо школ учына јетире тудулар, 7-чи таҥмалу школдыҥ 1200 јерлӱ туразын тудары јуук ӧйдӧ башталар ла ӧскӧ дӧ иштер ӧдӧр. Россияныҥ Президенти тургускан иш-амаду — школдорды бир сменала ӱренерине кӧчӱрер, бис бу ишти једимдӱ бӱдӱрерге амадаарыс» -деп, Башчы темдектеди.\nОзочылдарды кайралдаары кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧткӧн. «Гармония» деген 9-чы таҥмалу гимназияныҥ ишчилери Василий Колесников ло Антонина Левашова, «Сибкапстрой» ООО-ныҥ штукатур-маляры Елена Морозовская АР-дыҥ Башчызыныҥ, Башкарузыныҥ Председателиниҥ Быйанду самаразыла кайралдаткан. Ӱредӱдеги једимдери ле школдыҥ јӱрӱминде эрчимдӱ туружып турганы учун ӱренчиктер Юлия Джафарова ла Галина Твердохлебова планшеттерле кайралдатты. Анайда ок тергеениҥ Башчызы гимназияга 50 муҥ салковойдыҥ сертификадын ла АР-дыҥ јаҥы Кызыл бичигин табыштырган.


Јадын-јӱрӱмниҥ ӱрӱмниҥ чыҥдыйын ыҥдыйын бийиктедерге ийиктедерге… - altaicholmon\nЈадын-јӱрӱмниҥ ӱрӱмниҥ чыҥдыйын ыҥдыйын бийиктедерге ийиктедерге…\nРеспубликаныҥ ичинде јолдорды јазаар иштер јылдыҥ ла ӧдӧт. 2020 јылда бу ууламјыда база кӧп иш эдилген.\nТергеебисте јолдорды јазаар иштердиҥ јаан ӱлӱзин ГорноАлтайавтодор эдип турганы јарт. Ол тергеелик учурлу јолдорды јазап, бу јолдор чыҥдыйы аайынча федерал трассалардаҥ уйан болбозын деп кичеенет.\nКажы ла тергеениҥ ӧзӱми јолдорло колбулу эмей. Јакшы јолдор јогынаҥ кезикте туристический ууламјыны да ӧскӱрип болбозыҥ, анайда ок агаштаҥ продукция иштеп алар бӧлӱкти. Эмдиги инфраструктураны тӧзӧӧри ле јадын-јӱрӱмниҥ чыҥдыйын бийиктедери јолдор јогынаҥ база кӱчке келижер. Бистиҥ, јери ле аргалары јаан республикага автомобильный јолдорды ӧскӱрери сӱрекей керектӱ ле учурлу.\nБу ла јуук ӧйгӧ јетире Алтай Республикада тергеелик јолдордыҥ айалгазы коомой болгон деп айдарга јараар. Текши узуны ӱч муҥ километр кире јолдоҥ јӱк ле 79 проценти кату катла бӱркелген.\nМындый сурак јаҥыс ла бистиҥ республикада бар эмес, ол кӧп тоолу тергеелерде база бар эмей. Оныҥ да учун бу сурактыҥ аайына чыгарга текши ороон ичинде «Јеткер јок ло чыҥдый автомобильный јолдор» деп адалган нацӱлекер јӧптӧлгӧн лӧ ол аайынча иштер башталган эди. 2019 јылда Алтай Республикада бу нацӱлекер аайынча 65 километрдеҥ узун тергеелик ле јербойыныҥ јолдоры нормативтерге келиштире јазалган, тузаланарына 32 объект табыштырылган.\nОкылу сайттарда айдылганыла болзо, «Јеткер јок ло чыҥдый автомобильный јолдор» нацӱлекер аайынча республикада 900 километр кире јол јазалар. Олордыҥ кӧп сабазы асфальтобетонло бӱркелген јолдор, ӱчинчи ӱлӱзи кумак-щебенка тузаланып белетелген јолдор. Чындап, бу программа иштеп баштаар алдында бистиҥ тергее јолдорыныҥ јӱк ле 19 проценти нормативтерге келижип турган деген јабыс кӧргӱзӱлӱ болгон. Оныҥ да учун тӧс амаду – 2024 јылга јетире аймактардыҥ тӧс јурттарыла транспортный колбуны јеткилдеери, бу ок ӧйдӧ јолдордыҥ чыҥдыйы федерал трассалардыйынаҥ јабыс болбос учурлу.\nБыјыл республикада јолдорды јазаары аайынча кандый иштер ӧткӱрилгени керегинде кӧп бичилген, айдылган ла кӧргӱзилген. Андый иштер тергеебистиҥ бастыра муниципал тӧзӧлмӧлӧринде ле Горно-Алтайск калада ӧткӱрилген. Быјылга темдектелген иштер толо кеминде бӱткенин айдар керек. Тергеелик 16 участокто 110 километрге јуук јол тузаланарына табыштырылган. Быјыл јолјазаачылар асфальтобетонло бӱркелген 60,5 километрдеҥ узун јолды ла кумак-щебенкала салынган узуны 50 километр кире јолдыҥ чыҥдыйын нормативтерге јетирген. Эки участокто иштер темдектелген ӧйинеҥ озо эдилген. Иштер јылгыр ӧткӧниниҥ ле кӱнай јакшы турганыныҥ шылтузында Горно-Алтайсктыҥ 2-чи номерлӱ кирижинде ле Чамал јурттыҥ ичинде специалисттер бир сезонныҥ туркунына јӧптӧжӱде темдектелген иштерди бӱткӱлинче бӱдӱрип салган. Јӧптӧжӱ аайынча бу иштер 2021 јылда бӱдер керек болгон. Јол јазаар иштер тергеелик 23 участокто ӧткӧн. Кезик объекттерде иш улалат: тӧзӧлгӧзин белетеери ле јолдыҥ каттарын тӱзедери, анайда ок тротуарлар јазаары аайынча иштер эдилген. Тергеелик јолдордыҥ сегис участогында башталган иштерди учына јетирери келер јылга темдектелген.\nОл ло нацӱлекер аайынча Горно-Алтайсктыҥ агломерациязыныҥ оромдорын нормативтерге келиштирери аайынча иштер ӧткӧн – калада ла Маймада јербойыныҥ учурлу јолдордыҥ 11 участогы. Республиканыҥ тӧс калазында Чкаловтыҥ, Кировтыҥ, Вербицкийдиҥ, Колхозныйдыҥ, Чапаевтиҥ ле Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгыныҥ оромдорында, Маймада — Луговой, Строительдердиҥ, Березовый роща оромдордо, Школьный ла Улу Јеҥӱниҥ 50 јылдыгыныҥ переулокторында.\nЈолдор керегинде айдып турарыста, тергеебисте јаҥыс ла бар јолдорды нормативтерге келиштирери аайынча иштер ӧдӱп турган эмес, је анайда ок јаҥы јолдор тудары аайынча иштер база ӧдӧт. Јолјазаачылар бу ууламјыда јаан иштерди Оҥдой, Кӧксуу-Оозы ла Майма аймактарда ӧткӱрет. Келер ӧйдӧ анда јаҥы ла чыҥдый јолдор болор. Мынызы республикабыстыҥ ӧзӱмине јаҥы аргалар ачар.\nАлтай Республикада јолдорды јаҥыртар иштер башка-башка ӱлекерлер ле программалар аайынча ӧдӧт. Темдектезе, Ростуризмниҥ программазы аайынча Улаган аймакта Кату-Јарыктыҥажузында јазал иштерге 600 миллион салковойго јуук акча чыгарылар. Анда иштер эзенде јылда башталар. Келер эки јылга акча-манат темдектелген деп айдар керек. Кату-Јарыктыҥ ажузын јаҥыртарына бастыра 1,2 миллиард салковой керек болуп јат. Керектӱ арткан акчаны табары аайынча иштер ӧдӧт\nБыјылгы јылдыҥ база бир јаан учурлу кереги – ол Улаган аймакта ар-бӱткенниҥ кереези болуп турган Кызыл каалганыҥ тууразыла јол тудары керегинде јетирӱ солун болгон деп айдарга јараар. Јербойыныҥ эл-јоны бу ар-бӱткендик кереести келер ӱйелерге артыргызар кӱӱнин угускан.\nКандый ла јолдор кӱрлер кечире ӧдӱп турган эмей. Оныҥ да учун тергеебисте јолдорло коштой кӱрлер тудар иштер база улалат. Республикабыстыҥ тергеелик јолдорында бастыра андый искусственный 418 тудум бар, олордоҥ 194-и агаштаҥ тудулган.\nБыјыл Оҥдой јуртта Урсул суу, Кайрукун јуртта Чарыш суу ла Сугаш суу кечире ӱч јаан кӱр салынган. Алтай Республиканыҥ «Туракоммунальный ла транспортный комплекстиҥ ӧзӱми» деп адалган государственный программазы аайынча јаҥар айдыҥ учына јетире база да алты кӱрде капитальный јазаш иштер эдилип калар. Бу иштерге федерал бюджеттеҥ 77,5 миллион салковой чыгарылган. Анайып, Шабалин аймакта ӱч кӱр: Апшыйакту, Чергушка ла Шебелик суулар кечире. Турачак аймакта эки кӱр ле Чой аймакта бир кӱр. Јолјазаачылар анайда ок Чамал аймакта Онос сууны кечире салынган кӱрди ле Кан-Оозында Кан суудагы кӱрди јаҥыртар иштерди быјыл баштап ийген\nКелер ӧйдӧ Платовоныҥ кӱрин, анайда ок Кӧксуу-Оозы аймакта Саксабайдыҥ ла Амурдыҥ кӱрлерин тудар керек. Бу объекттерди тударга јаан акча керек.\nАварийный айалгада 300-ке јуук кӱр-кечӱлерди, ол тоодо јаан изӱ айда Кош-Агаш аймакта јаандаган суулардаҥ улам јемирилген кӱрлерди јазаары аайынча сурак шӱӱжилет.\nБыјыл орооныста Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгы темдектелген. Мыныла колбой «Јеҥӱниҥ оромы» деген ӱлекер аайынча аттары јууныҥ тӱгенген кӱниле колбулу оромдорды нормативный айалгага јетирерине аҥылу ајару эдилген. Республикабыста андый тогус ором бар. Анайып, јазал иштер Чой, Кош-Агаш, Кан-Оозы, Улаган, Оҥдой, Турачак, Майма аймактарда ла Горно-Алтайскта Јеҥӱниҥ оромдорында ӧткӧн.\nАлтай Республиканыҥ ичиле јорыктап турган улус јурттардыҥ ичиле ӧткӧн тергеелик јолдордо искусственный јарыткыштар тургузылганына ајару эткен ле болбой. Караҥуй ӧйдӧ андый јарыткыштардыҥ јакшызы ла тузазы јаан болгонын тискинчилер билер. Тергеебисте шак ла андый јарыткыштар тургузары аайынча программа белетелген. Ол јарыткыштар озо ло баштап аймактардыҥ тӧс јурттарында тургузылат. «Јеткер јок ло чыҥдый автомобильный јолдор» нацӱлекер аайынча иштер кайда ӧдӱп турганына база ајару эдилет. Быјыл андый јарыткыштар тургузар иштер Шабалинде ле Оҥдойдо ӧткӧн. Боочы јуртта Јеҥӱниҥ 60 јылдыгыныҥ оромында, Инеген јуртка кирип јатса ла Ыныргы јуртта, Горно-Алтайскка кирип јатса ла Горно-Алтайск–Карлушка јолдо эмди олор база бар. Анайда ок Кайрукунда, Сугашта ла Оҥдойдо кӱрлерде јарыткыштар база јарыдат.\nКуучын јолдор керегинде ӧдӱп турза, мында тоолордыҥ кӧргӱзӱлеринеҥ башка чыҥдыйдыҥ кеми база јаан учурлу болуп јат. Јаҥыртылган, јаҥыдаҥ тудулган јолдордыҥ чыҥдыйы бийик болор деген ижемјини јаҥытехнологиялар берет. Быјыл јаҥытехнологиялар тергеелик 14 объектте тузаланылган. Јолјазаачылар јолдо колеялар тӧзӧлӧрине турумкай асфальтобетон салгандар, јолдордыҥ тӧзӧлгӧзин соок регенерацияныҥэп-аргазыла тыҥыткандар, јойу улус јолды кечер аҥылу јерлерде јолдыҥ темдектерин термопластикле јазагандар.\nАдакыда айдарга турганым – јӱрӱм улалат. Кандый да уур-кӱчтер, оору-јобол табылып турган да болзо, кижилик јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедерге, эптӱ эдерге јӱткӱйт. Айдарда, эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмин јеҥилтип турган чыҥдый јолдор эмди де кӧп тудулар.


Јылдыҥ турулталары - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ 16-чы талдаачы округы (Кан-Оозы – Кӧксуу-Оозы аймактар) аайынча депутат:\n«Быјылгы јыл јеҥил эмес јыл болгон. Тӧс буудактар акча-манат једишпезиле, санкцияларла колбулу болды. Је ондый да болзо, республика да ичинде, мениҥ де округымда эдилген иштер ас эмес. Темдектезе, Кан-Оозы аймактыҥ тӧс эмчилигин јазаарга јаан кемдӱ акча чыгарылган. Јабаганда школ јаҥырта тудулган, балдардыҥ сады бӱткен, Јабаган-Бажында клуб јазалган. Кӧксуу-Оозында аймактыҥ стадионы бӱткӱлинче јаҥыртылат, Кайтанакта школдыҥ туразына капитальный ремонт эдилет, Амур јуртта стадион тудулат. Бу тудумдарга чыгарылган акча ас эмес. Сананзам, эҥ јаан, эҥ кӱч деп айткадый иштер аайланып, бӱдӱп келген. Мобильный телефон колбу јанынаҥ улустыҥ сурактары арткан, је олор аайынча иштеп ле турум.\nРоссияныҥ Президенти В. В. Путинниҥ јаҥар айда ӧткӧн пресс-конференциязын угуп-кӧрӱп, кирип јаткан 2019 јыл, быјылгызына кӧрӧ, јеҥил болор деп сананадыс. Эзенде јылдыҥ бюджеди јӧптӧлип калган. Је федерал тӧс јердеҥ база да акча келер деген ижемјилер бар.\nЈаҥы јылла округымныҥ эл-јонын, текши республикабыста јаткан ончо улусты акту јӱрегимнеҥ уткып, айыл-јурты амыр турзын, ижи-тожы једимдӱ болзын деп кӱӱнзейдим. Какай јыл јаҥы јакшы кайкалдарыла, сӱӱнчилериле байлык болзын».\nАлтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱ институдында алтай тилдиҥ билим группазыныҥ баш билим ишчизи:\n«Тӱгенип јаткан јыл биске сӱрекей турулталу болды. Бистиҥ группа алтай-орус сӧзлик чыгарды. Бу сакылталу, учурлу иш. Оныҥ бӱткенине бис сӱӱнип турубыс. Сӧзликти тургузар јаан иште институттыҥ ишчилери башка тӧзӧлмӧлӧрдиҥ улузыла ӧмӧ-јӧмӧ иштегендер. Сӧзликке 16 муҥнаҥ кӧп сӧстӧр кирген. Ол бистиҥ алтай тилбиликке јаан једим ле кожулта деп сананадыс.\nОнойдо ок 2018 јылдыҥ туркунына алтай тилдиҥ орфографиязыныҥ ээжилери аайынча иштегенис. Келип јаткан јылда бу иш оноҥ ары улалар. Јаҥы јылдыҥ экинчи јарымјылдыгында орфографиялык јаҥы сӧзлик чыгарарга белетенип турубыс. Текшилей айтса, јыл једимдӱ, јакшы ӧтти.\nЭткен иштерис кӧп. Амадуларыс, база эдетен иштерис оноҥ до кӧп.\nТелекейисте амыр-энчӱ болзын, албаты-јонго су-кадык, билимниҥ улузына јаҥы ачылталар, јаҥы једимдер, орооныс ичкери ӧссин, калыктыҥ јӱрӱми јаранзын деп кӱӱнзейдим. Келер јыл ӧткӧнинеҥ он катапка артык болзын!».\nВ. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ 11-чи клазыныҥ ӱренчиги:\n«Тӱгенип јаткан јыл меге сӱрекей јилбилӱ ле тӱжӱмдӱ болгон деп айдар керек. Бу јылда солун туштажулар, ачылталар, јол-јорыктар болды. Јаан изӱ айда ӱредӱчилерис У. Н Текеновага ла В. М. Тысовага баштадып, билгирдиҥ ле кӧгӱс байлыктыҥ кемин кӧдӱрер амадула Якутск калада ӧткӧн калыктар ортодогы ойындарга барып, једимдӱ турушканыс. Мында бис бойыстыҥ ӱлекер иштеристи английский тилле корулап, бу предметле билгирлеристи ченегенис. Онойдо ок јаҥар айда Россияда ла СНГ-да јаткан тӱрк калыктардыҥ литературазы аайынча Казань калада ӧткӧн албатылар ортодо фестивальда база эрчимдӱ турушканыс (ӱредӱчилер Ю. К. Баграшева, Н. Н. Санина баштап апарган).\nКирип јаткан јылда эҥ јаан амаду — бастыра эл-јон су-кадык, эзен-амыр јӱрзин, 11-чи класстыҥ ӱренчиктери ченелте-экзамендерин једимдӱ табыштырып, кӱӱнзеген ӱредӱге кирип, эне-адаларына, ӱредӱчилерине оморкоду болзын!».\nкредитный агентствоныҥ ишчизи:\n«2018 јылда ижис кем јок барган. Кезик ӧйлӧрдӧ биске келип турган улус астай берет, је орто кеминде иш тӱҥей ле јеткилинче болот.\nЭҥ кӧп учуралдарда биске амыралтада отурган јаан јаштулар келет. Онызы, байла, пенсияныҥ кеминеҥ камаанду. Калабыстыҥ улузы јалакай, килеҥкей, культурный улус деп айдар кӱӱним бар. Јаман кылык-јаҥдулары каа-јаа ла учурайт.\nКредитный агентствоныҥ ижи ондый ине: улуска кӱч болзо, олор биске келип јат, онызы биске јакшы.\nОндый да болзо, келер јылда албаты акча-манатту, арга-чакту јӱрзин деп кӱӱнзейдим. Је бистиҥ де ижис тӱжӱмдӱ улалып ла јатсын.\nБилемди алза, 2018 јыл сӱрекей јакшы болгон деп айдып болбозым. Оныҥ учун 2019 јылга ижемјилер јаан… Кожо иштеп тургандарымды, республикада јаткандарды акту кӱӱнимнеҥ келип јаткан Јаҥы јылла уткып турум!».


Улу нере – Ундылбас эзем - altaicholmon\nУлу нере – Ундылбас эзем\nКирген 2020 јыл орооныска да, республикабыска да учурлу керектериле байлык јыл болор.\nЈаҥырган чаган айдыҥ 12-чи кӱнинде республиканыҥ тӧс калазында атту-чуулу алтай јурукчы, јон-политикалык ишчи Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 150 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥилер ӧткӧн.\nГ. И. Гуркин Сибирьдиҥ ӧс калыктары ортодо баштапкы профессионал јурукчы болуп јат. Оныҥ јуруктарыныҥ кӧрӱлери каан јаҥы ӧйинде, 1907-1915 јылдарда, Томск, Барнаул, Иркутск, Красноярск калаларда једимдӱ ӧдӱп, ады-чуузы ороон ичинде јарлу боло берген. Гуркинниҥ јайаан энчизи совет јаҥ турар јуу-чакту, ээчий политикалык кысташту ӧйлӧрдӧ јылыйып, чачылып, јоголтылган да болзо, эмдиги ӧйгӧ јеткени калыгыстыҥ, текши Алтайыстыҥ, орооныстыҥ оморкодузы болуп јат.\nЧорос-Гуркин Алтай Республиканы тӧзӧгӧн јолдыҥ бажында турган кижи деп јолду чотолот. Сибирьдиҥ јарлу “областниктериле” таныжып, олордыҥ амаду-санааларыныҥ абына кирип, Гуркин Алтайыныҥ ӧс калыгы ижи-тожын, јадын-јӱрӱмин бойы башкарып јадар тергее эдип кубулта тӧзӧӧри учун тартыжуныҥ бажында турган. Бу учун “актарга” да, “кызылдарга” да буруладып, 1930-чы јылдардыҥ политикалык репрессиялары ӧйинде “албатыныҥ ӧштӱзи” деп ӧлтӱрткен.\nЈурукчыныҥ актуга бурулаткан ак-чек адын јаргы 1956 јылда орныктырган да болзо, ороондо јаҥырта тӧзӧш башталган 1990-чы јылдарга јетире, ол керегинде бичиири тудуулу болгон. Алтайда јӱк искусствовед В. И. Эдоков јурукчыныҥ јайаан энчизи керегинде бичиирге тидинген.\nБӱгӱн Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ јайаан энчизин, јон-политикалык ижин, јӱрӱмин кӧп билимчилер шиҥдейт, ол Алтайыстыҥ чыннаҥ оморкодузы болуп јат.\nГ. И. Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 150 јылдыгына учурлай, республиканыҥ “Алтын-Туу” деген бичик чыгартузы АР-дыҥ “Государстволык эл политиканы јӱрӱмде бӱдӱрери” деген программазы аайынча “Г. И. Гуркин и Горный Алтай – гений и место” деген бичикти кепке базып чыгарган. Бу бичик калыгыстыҥ алып баатыры Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ учурлу јажын темдектеерине эдилген керектердиҥ бирӱзи.\nБыјыл бистиҥ ороондо темдектелген эҥ учурлу керек, алаҥзу јогынаҥ, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱ алганыныҥ 75 јылдыгы болуп јат. 1941 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 22-чи кӱнинде СССР-га табарып, кыш тӱжерге јетпей ороонды бактырып аларга амадаган фашисттердиҥ јӱткӱмелин совет ороонныҥ албатызы токтодып, ӧштӱлерди оодо соккон. Бу јууны јеҥип чыгарга Ойрот автоном область арга-кӱчи јеткенче бойыныҥ јӧмӧлтӧзин эткен. Кажы ла билениҥ эр чыдалду улузы јууга барган. Мында арткан эпши, карган улус, балдар јууга барган солдаттарды јеткилдеп иштеген. 1941 јылдыҥ учында областьтыҥ эл-јоны коруланарыныҥ кӧмзӧзине 5,2 миллион салковойдоҥ ажыра акча кӧчӱрген. Бого ӱзеери, “Алтайский колхозник” ле “Алтайская молодежь” деген танковый колонналарды, “Алтайский истребитель” деген авиаэскадрильяны тӧзӧӧрине акчазын берген.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууда бистиҥ 21 муҥнаҥ ажыра јерлештерис корогон, бу јӱк јууга барган солдаттар. Текши коромјыбыс эмдиге чотто јок. Кажы ла биле Улу Јеҥӱге једерге ӱлӱзин кошкон. Улу Јеҥӱ совет албатыга јаҥыс та Улу нерениҥ эмес, је Улу чыдамкайдыҥ да Улу коромјыныҥ јылдары болуп јат. Бу учурлу керектер республикабыстыҥ бастыра тергеезинде јыл туркунына темдектелер.\nАР-дыҥ иш ле јонјӱрӱмдик ӧзӱм аайынча министерствозыныҥ јетиргениле, тургуза ӧйдӧ бистиҥ республикада Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ 44 туружаачызы ла кенектери, јууда корогон солдаттардыҥ тул арткан 319 ӱйлери, јууныҥ ӧйинде иштеген 967 кижи јуртап јат. Јууда корогон улусты эзедип, быјыл республиканыҥ текши тергеезинде 27 миллион чаал агашты отургузары темдектелет. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына учурлалган кереестерди јаҥырта јазаарга ла ремонтоорго бюджеттеҥ акча чыгарылып јат. Республикада ады “Јеҥӱ” деген сӧстӱ оромдорды јаҥырта јазаары темдектелген. Олордыҥ тоозына тергеениҥ сегис аймагында 9 ором: (Горно-Алтайскта Јеҥӱниҥ 75 јылдыгыныҥ оромы (Мамонтовтыҥ оромы), Маймада ла Улаганда Јеҥӱниҥ 50 јылдыгыныҥ оромдоры, Оҥдойдо ло Кырлыкта Јеҥӱниҥ оромдоры, Боочы јуртта (Оҥдой аймак) ла Кырлыкта Јеҥӱниҥ 60 јылдыгыныҥ адыла адалган оромдор, Јеҥӱниҥ 40 јылдыгыныҥ Чой аймактыҥ Гусевка јуртында ла Турачак аймакта оромдор кирген. Олордо ӧдӧтӧн иштерге акча “Кӧлӱктер јӱрер јеткер јок ло чыҥдый јолдор” деген эл ӱлекер аайынча ла республиканыҥ бюджединеҥ чыгарылар.\nБыјылгы јыл алтай калыктыҥ ээчий Эл Ойын байрамы ӧдӧр јыл болуп јат. Алтай јондыктыҥ баштаҥкайыла ол 1988 јылда Оҥдой аймактыҥ Јоло јуртында башталып, республиканыҥ ончо алтай аймактарын эбирип келген: 1999 јылда Эл Ойын Шабалин аймактыҥ Шыргайты јуртыныҥ, 1993 јылда Кан-Оозы аймактыҥ Кырлык јуртыныҥ, 1995 јылда Улаган аймактыҥ Улаган јуртыныҥ, 1996 јылда Оҥдой аймактыҥ Боочы јуртыныҥ, 1998 јылда Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Корумду јуртыныҥ, 2000 јылда Кош-Агаш аймактыҥ Кӧкӧрӱ јуртыныҥ, 2002 јылда Чамал аймактыҥ ла 2004 јылда Турачак аймактыҥ Кебезен јуртыныҥ јеринде ӧткӧн.\nКийнинде јылдарда Эл Ойынды бир јерге ӧткӱрер деген санаала ол Оҥдой аймактыҥ Јоло јуртында ӧдӱп баштаган. Је, алтай јондыктыҥ Эл Ойын кӧчӱп јӱрер байрам болор деген кӱӱниле, калганчы Эл Ойындар Горно-Алтайскта, оноҥ Улаган аймактыҥ Межелик ӧзӧгинде ӧткӧн. Быјылгы Эл Ойынды јаан изӱ айдыҥ 2-4 кӱндеринде ӧткӱрери темдектелген, ол кайда болоры јанынаҥ тӱп-шӱӱлте бу айдыҥ учы јаар јарталып чыгар. Эл Ойынды бойыныҥ јеринде ӧткӱрер кӱӱнин Кош-Агаш, Кан-Оозы, Оҥдой ло Майма аймактар угускан.\n2018 јылда алтай калыктыҥ тергеелер ортодогы Эл Ойыны ороонныҥ Эл кӱнтизӱзиниҥ эҥ артык 200 ӱлекерлериниҥ тоозына кирген, јылдыҥ турулталарыла дезе Россияныҥ эҥ артык этнокультурный туристический кереги деп адалган.\nЭл тергеелер ортодогы “Текши јуртыбыс – Алтай” деген координационный кӱреениҥ јууны быјыл Алтай Республикада ӧдӧри тергеебиске база јаан учурлу керек.\nБу кӱрее ороонныҥ билимчилериниҥ баштаҥкайыла 2002 јылда тӧзӧлгӧн лӧ Јаан Алтайдыҥ гран-кыйулай јаткан ороондорыныҥ јасакчыларын, билимчилерин, аргачылыктыҥ ла јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузын бириктирген.\nӦткӧн ӧйгӧ “Текши јуртыбыс – Алтай” деген кӱреениҥ јуундарында Алтай деген јаан таланыҥ бастыра тергеелериниҥ ӧзӱмин јӧмӧӧр, экномикада, аргачылыкта, туризмде, ар-бӱткенди корыырында ӧмӧ-јӧмӧ аайына чыгатан кӧп сурактар шӱӱжилген. Темдектезе, кӱреениҥ экономикалык совединиҥ былтыр ӱлӱрген айда Белокурихада ӧткӧн јуунында Алтай Республиканыҥ делегациязы Јаан Алтайдыҥ эл тергеелериле ӧткӧн туристтердиҥ “Алтай – алтын туулар” деген јол-јорыкты тӧзӧӧриниҥ, Тожоҥтыда таможенно-логистический терминалды тударыныҥ, гран кыйулай јаткан ороондор ортодо саду ла о.ӧ. колбуларды элбедериниҥ сурактарын кӧдӱрген.\nЭл отоктор ортодогы “Текши јуртыбыс – Алтай” деген кӱрееге Россияныҥ Алтай Республика ла Алтайский край тергеелери, Казахстанныҥ Кӱнчыгыш-Казахстан облазы, Китайдыҥ Синьцзян-Уйгур автоном регионы ла Монголияныҥ Байан-Ӧлгий ле Ховд аймактары кирип јат.\nБыјылгы јылда орооныста ӧдӧтӧн учурлу керектердиҥ база бирӱзи – эл-јонныҥ текшироссиялык тооалыжы. Ол ӱлӱрген айда ӧдӧри темдектелет.\nБистиҥ ороондо эл-јонныҥ тоозын алар иш 1926 јылдаҥ бери кажы ла он јылдыҥ бажында ӧдӧт. 2010 јылдыҥ тооалыжыныҥ турулталарыла, Алтай Республикада 206 168 кижи јаантайын јуртаганы чоттолгон. Олордоҥ орус улус 114 802 кижи (55,7%), алтайлар (ол тоодо “алтай” деп бичиткен телеҥит, туба, чалканду карындаштарла кожо) 72 814 кижи (35,3%), казахтар –12 524 кижи (6, 07%). 6 муҥ кире кижи ӧскӧ укту болгондор ло эмезе угын темдектебегендер.\n2010 јылдыҥ тооалыжына белетенер ӧйдӧ алтай јондык текши тоозы 50 муҥ кижидеҥ ас болор ло мыныла колбой республикалу болгон статузын јылыйтар деген чочыдудаҥ улам, Алтайыстыҥ ас тоолу тургун калыктарына – телеҥиттерге, тубаларга, чалкандуларга ла кумандыларга тооалышта угын “алтай” деп темдектеери јанынаҥ баштанган болгон. Бу аайынча тергеебисте билим конференция да ӧткӧн эди.\nОноҥ бери ӧткӧн јылдарга пенсияга эрте чыгарга ла ас тоолу калыктардыҥ јасакта темдектелген бар-јок јеҥилтелериле тузаланарга ас тоолу калыктардыҥ тоозына јаргы ажыра кӧп алтай улус кирген. Је эм тургуза алтай јондыкта бу јанынаҥ кандый да санааркаш билдирбейт. Байла, бу тергеелерди бириктирип јаанадар, тургун калыктар јаткан оок тергеелерди јаандарына кожор кыймыгу ороондо токтогоныла колбулу.\nКирген јыл тергеебисте юбилейлерле байлык јыл болор. Онойдо, јарлу государстволык ла политикалык ишчи, Алтай Республиканыҥ баштапкы башчызы Валерий Иванович Чаптыновтыҥ чыкканынаҥ ала 75 јылдыгы толуп јат. Ады јарлу билимчи, тергеебистиҥ кӧп ӱредӱчилериниҥ ӱредӱчизи, профессор Нина Николаевна Суразакованыҥ ла Алтайыстыҥ атту-чуулу кайчызы Алексей Григорьевич Калкинниҥ чыкканынаҥ ала 95 јылдыгы толор.\nБу ла оноҥ до ӧскӧ учурлу керектерле “Алтайдыҥ Чолмоны” јыл туркунына кычыраачыларын таныштырар.


ИГОРЬ АТКУНОВ: ДЕПУТАТ ИЖИМДИ БӰДӰРЕРГЕ АЛБАДАНАДЫМ… | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nИГОРЬ АТКУНОВ: ДЕПУТАТ ИЖИМДИ БӰДӰРЕРГЕ АЛБАДАНАДЫМ…\nБис аймактыҥ депутаттарыла туштажуларды улалтып, Ийин ле Инеген јурттардаҥ аймактыҥ депутады Игорь Аткуновло бӱгунги эрмек-куучынды ӧткӱредис. Игорь Егорович депутаттыҥ ижин бӱдӱрип ӧткӧн чакта баштаган деп айтса јастыра болбос, 90 јылдарда оны јерлештери эки катап аймактыҥ депутадына талдаган эди. Эмди, калганчы јылдардыҥ туркунына ол ӱчинчи ле тӧртинчи катап талдаштарды ӧдӱп, чыгартылу ижин оноҥ ары ӧткӱрип, аймактыҥ Совединде ченемели јаан депутаттардыҥ тоозына кирет.\n— Игорь Егорович, Ийин ле Инеген јурттардыҥ бастыра уур-кӱчтери слерге таныш, албатыныҥ јадын јӱрӱмин слер бойыгардыҥ кӧзӧрлӧ кӧрӱп турыгар,. Бу кӱнге эҥ јаан ла учурлу деген кӱчтер кандый?\n— Ийин јуртта эҥ кӱч сурактардыҥ бирӱзи – ол суу. Јаан удабаган, јуртта јаҥы водопровод согулган, колонкалар тургузылган. Андый да болзо, анчадала јайгыда, огород неме башталза, улуска суу јетпей сӱреен кӱч болып јат. Оны кӧрӱп, бис республикан Эл Курултайга ла Башкаруга јурт администрацияла, аймактыҥ башкарузы ла кожо эл-јонныҥ адынаҥ баштанган болгоныс. Башкару бистиҥ баштанганыска ајаруны эткен. Эмди, бу јылда база бир глубинный носос согорго белетенип јадыбыс. Акча-манады берилген, сананзам јер ээризе, ол иштер кыймыктанар.\nБаза бир кӱч сурак – школ. Кече ле школдыҥ директорыла куучындашканыс — эски школды ойто иштедип, ондо спортзал ачары јанынаҥ суракты шӱӱшкенис. Эм тура јаҥы школдыҥ ичи јазалып ла јат. Ӱредӱчилер мени бойыныҥ јуундарына, ада-энелерле туштажуларга, јаантайын кычырат. Барып јадым, аргам болзо болужадым. Бир сӧслӧ айтса школло бис бек колбуда.\nИйиндеги эмчиликте стационарды ойто ачсын-иштетсин деп, Башкаруга баштану эткен болгоныс, је кару эм тура албадыс. Бистиҥ эмчилик кем јок, талдама ремонт эдилген. Бир канча јыл кайра иштеп турарымда эмчиликте гараж та јок, кочегарка ла кожо бир турада болгон. Аймактыҥ јааныныҥ, баш врачтыҥ болужыла башка гараж ла котельный тудулган, больницаныҥ бойында јаан ремонт эдилген. Эмичиликтиҥ учуры улус эмдерге ине, а бисте стационар јок, онызы коркушту јаан једикпес деп сананадым. Ижи јок, акчазы кирелӱ улуска ары-бери јоруктарга кӱч. Ого ӱзеери городто ло Оҥдойдо эмденерге јаантайын ла сакыыр керек.\nИнегенде јол, кӱр, связь јанынаҥ кӱч болгон. Бойор билерер кӱр ле јол эдилген, связьты јурт администрация ла аймактыҥ башкарузыла ӧмӧ-јӧмӧ иштеп, оптоволоконный кабель ӧткӱрип, эдип алдыбыс. Ӧткӧн ӧйлӧрди кӧрзӧ ФАП јазалган, клубта бир эмеш ремонт эдилген. Эмди јаан ајаруда школды јазаары – јабынтызы ӧткӱре агып јат, бот оны солыр керек. Суу јанынаҥ — Инегенде колонкалар согулган, ол јанынаҥ кӱчтер эмеш астаган.\n— Инеген ажыра Тӱҥӱрге јетире јол ӧткӱрери јанынаҥ слердиҥ санаа-шӱӱлтегер кандый?\n— Социальный јанынаҥ алаҥзу јок јакшы, нениҥ учун дезе ончо неме эмди јолдоҥ камаанду — јол болзо јаманы јок. Је ойто база бир келтейи бар, мен јерлештерле ол јанынаҥ куучындашкам. Улусты чочыдып турган сурак – јерлер садыш, тураазынаҥ акчалу улус келип, јаан турбазалар тудулып башталары. Оноҥ, јол ачылганыла колбой, јурт кечире кӧп јорукчылар јӱрер, олордыҥ ортозында кандый ла улус бар, криминал да кӧптӧӧрдӧҥ айабас. Орустап айтса «проходной двор» болор.\n— Эки јуртта одын-одыру јанынаҥ кандый?\n— Лесосекалар јаар јол эмеш эдилген, је ол ло бойы, одын алар јер јок. Ыраак одынга једерге.\n— Талдаачылар ла јурт администраця ла кожо колбулар кандый?\n— Бис бир јурттыҥ улузы ине, оныҥ учун јаантайын ла јолугып эрмектежип јадыбыс, телефон до согып јат, чаазынга бичийле де улус баштанат. Школдоҥ до, эмчиликтеҥ де, јурттыҥ спортчылары да баштанат. Кӱчим — аргам јеткенче болужып ла јадым. Јурт администрацияла кожо иштебей кандый да сурак бӱдӱрип болбозыҥ, оныҥ учун ончобыс ла јаба иштеп јадыбыс.\n— Эмдиги ӧйди јеҥил деп айдып болбозыс – ороондо кӱчтер кӧп, оныҥ ӱстине кризис табылган. Слер канай сананып турыгар, бӱгӱнги кӱнде де, ичкери де кӧрзӧ биске бу да кеминде болзо јадарга нени эдер керек?\n— Бу кӱнде ончо ло неме акча-манатла тудуш болуп калган ине. Бис быйыстыҥ кичинек производствоны, экономиканы кӧдӱрбезес, улусты ишле јеткилдебезес, јӱрӱмис бир де јаранбас деп айдарга турум. Бу ла бистиҥ Ийин ле Инеген јурттарды алзабыс, бойыска туризмле уружар керек. Кумак, таш бисте јеткил. Оныҥ учун рынокты лаптап ширтейле, кирпич, бетон материалдар эдерге јараар.\n— Мынаҥ ары иштенетен санаалар кандый?\n— Инегенди кӧргӧжин – улус ондо чыдамкай, бойыныҥ малын кичееп јадып јат. Оныла колбой јииттерге де эдер иш бар. Ийинди алзабыс, СПТУ јабылып каларда ал камык улус иш јок артып калган. Јииттер јуртта тудулбай, кӧчӱп-барып јат. Јаан јаштуларга база кӱч – суу, одын, ӧлӧҥ, ол ло эмчилик јанынаҥ. Оныҥ учун ас эмес улус мынаҥ кӧчӱп барарга албаданат — ол чочыдылу. Мен сананзам мында улуска таҥынаҥ микропризводстволор ачар керек.\nКелишпеген, јетире эдилбеген керектер бар ла. Библиотеканы ӧскӧ турага кӧчӱрери. Эмди јаҥы школго кӧчӧ береристе, эски школдыҥ туразы артып калган. Ол једеген тураны биске јурттыҥ ла аймактыҥ администрациязыла кожо сананып, тузаланар керек. Ондо школдыҥ спортзалын эдери јӧптӧлгӧн, оныла коштой ондо кӱрежип турган уулдардыҥ спортзалын эдер арга бар, тренажерлу кып ачар арга бар, клубты да ары кӧчӱрерге аргалу. Јондык биригӱлерди, «Ийин» фольклор ӧмӧликти бир јерге јуурга эптӱ деп сананадым. Кӧктӧнӧр, ӧдӱк јазар устарга оноҥ кыптар не бербес? Ол тураны биске јӱс процентке тузаланар керек деп, сананып турум.\n— Слер канайып сананып турыгар, эмдиги кӱнде депутаттыҥ ижиниҥ учуры јаан ба?\n— Кӧрзӧгӧр, кажы ла кижиде кандый ла шӱӱлтелер, санаалар, сурактар, комудаш та болып јат ине. Ончозы бойыныҥ сурактарыла јаҥга барып болбос не. Оныҥ учун јурттыҥ да, аймактыҥ да, Курултайдыҥ да депутаттары кожо ӧмӧ — јӧмӧ иштеп, улустыҥ уур-кӱчтерин кӧрӱп, јаҥга јетирер керек, бӱдӱрерге болужар керек. Ол тушта депутаттыҥ адыныҥ учуры јаан болор. Мен бу ла аймакта чыккам, ӧскӧм, кӧӧп улусты билерим, нӧкӧрлӧр дӧ кӧп. Јурттыҥ, аймактыҥ, депутаттардыҥ Совединиҥ башкарузыла колбу тудып, депутат ижимди бӱдӱрерге албаданадым.\n— Быйан слерге, Игорь Егорович, куучын-эрмек учун!\nНачинается прием заявок на грантовую поддержку »


Олимпий чемпиондорло тазыктыру - altaicholmon\nОлимпий чемпиондорло тазыктыру\nКичӱ изӱ айдыҥ 10-чы кӱнинде эртен тураныҥ 9.00 саадында Горно-Алтайск каланыҥ тӧс тепсеҥинде ле Майма јурттыҥ Юбилейный тепсеҥинде чемпиондорло зарядка ӧткӧн. Зарядканы јуучыл самболо телекейдиҥ јеҥӱчили Родион Асканаков ло спортивный самболо телекейдиҥ јеҥӱчили Виталий Уин ӧткӱрген.\nБу јакшынак керек-јаракта анайда ок ӧткӧн неделеде Алтай Республикага келген јарлу спортчылар, спорттыҥ нерелӱ устары – конекло јӱгӱрер спорттыҥ олимпий чемпионы Людмила Титова, баскетболло олимпий чемпион Ирина Минх, јеҥил атлетикала олимпий чемпион Татьяна Лебедева, биатлонло олимпий чемпион Галина Куклева, бобслейле олимпий чемпион Владимир Козлов, бобслейле олимпий ойындардыҥ мӧҥӱн призеры Алексей Селиверстов, спортчылардыҥ российский биригӱзиниҥ «Олимпий легендалар – Россияныҥ балдарына ла јашӧскӱримине» деп килемјилӱ бастырароссиялык программазыныҥ башкараачызы Наталья Боярская турушкан.\nЗарядкада бастыра 200-теҥ кӧп кижи турушкан. Олордыҥ кӧп сабазы школдыҥ балдары.\nЧемпиондор бир канча уур эмес физи-ческий упражнениелер кӧргӱзерде, јуулган улус олорды ӧткӧнижип, упражнениелерди эткен. Зарядканыҥ кийнинеҥ јуулган улус чемпиондорло куучындажып, фотого соктырынган. Туштажулу зарядка ӧйинде спортчылар бойлоры керегинде ле олимпий медальдарга јеҥил эмес јолында кандый уур-кӱчтерге туштап тургандары, јеҥӱлерге ак-чек ле турумкай эп-аргаларла јединери керегинде куучындагандар. Олор онойдо ок јӱрӱминдеги солун учуралдар, једимдериниҥ јажыттары керегинде база айдышкан ла сурактарга каруулар берген. Анайда ок спортивный темага учурлалган викторина ӧткӧн. Чын каруулар јандыргандар кереес сыйларла кайралдаткан.\nБу спортивный керек-јарак коррупцияла тартыжарына, эл-јон ортодо коррупционный керектерди болдыртпас кӱӱн тӧзӧӧрине учурлалганын темдектеер керек. Кичӱ изӱ айдыҥ 10-чы кӱнинде коррупцияны болдыртпазы јанынаҥ чике колбу иштеген.


Тергеениҥ јааныныҥ Чой аймакла ишмекчи јол-јорыгы - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ишмекчи јол-јорыкла культураныҥ Чойдогы объекттерин, аймакта нацӱлекерлердиҥ бӱдӱп турганын, сӱттеҥ курсак-тамак эдер комплексти ле ӧскӧ дӧ объекттерди тудар ишти шиҥжӱлеген.\nОлег Хорохордин 1250 кижи јуртап јаткан Паспаул јуртта нацӱлекерлердиҥ бӱдӱп турганын шиҥжӱлеген. Онойып, Паспаулда 1981 јылда тудулган орто ӱредӱлӱ школдо «Ӱредӱлик» ӱлекер аайынча спортзалды јаҥыртар иштер ӧдӧт. Мында полдор солылат, ичин јарандырары, электропроводкаларды солыыры, стенелерди јылулаары ӧдӧт. Онойдо ок ӱзеери тамбур тургузары, уштынар кыпты ремонтооры ла эжиктерди солыыры пландалат.\n«Иштерди ӱредӱлӱ јыл башталардаҥ озо тӱгезер керек. Сыгын айда 200-теҥ ажыра ӱренчик ончо ээжилерге келиштире јаҥыртылган турадагы спортзалда тазыктырынар аргалу болор. Графиктеҥ соҥдош јок» – деп, Олег Хорохордин темдектеген.\nБу объектте иштерге бастыра кемдӱ бюджеттердеҥ текши тооло 2 млн. салковойдоҥ кӧп акча-манат чыгарылган деп, башчы кошкон.\n«Јадар јер ле калада айалга» деп нацӱлекерле јуртта спорттыҥ площадказы јарандырылат. Мында куран айдыҥ учына јетире айландыра чедендеери ле јарандырары, аҥылу јер салары, тренажерлор ло ӧскӧ дӧ спорт јепселдер садып алала тургузары пландалат.\nПаспаулда онойдо ок јербойыныҥ эл-јоныныҥ кӧп баштануларыла Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгында «Эл-јонныҥ баштаҥкайлары» программа аайынча Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына јаҥы кереес тургузылат. Ол бийиги алты метр эки стеладаҥ турар.\nМемориалда јууныҥ јалаҥдарында јыгылган ла јуудаҥ јанган, је Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына јетире јӱрбеген 630 јуучылдыҥ ла офицердиҥ аттары бичилер. Кереес куран айдыҥ ортозы јаар тургузылып калар учурлу.\nСӱтле иштеер комплекс тудулат\nБашчы онойдо ок Чойдо тудулып турган сӱттеҥ курсак-тамак эдер комплексти кӧргӧн. Ол «Народный» деп јуртээлем кооперативтиҥ государстводоҥ Алтай Республиканыҥ јурт ээлем министерствозы ажыра алган акча-јӧмӧлтӧгӧ тудулат. Объекттиҥ баазы 29 млн. салковой, олордыҥ 80% госјӧмӧлтӧниҥ акчазы.\n«Мында тудум ла монтаж иштер тӱгенип јат. Заводтыҥ продукция эдип чыгарар ийдези – коногына 6 муҥ литр сӱттеҥ курсак-тамак иштеери. Мында кӱскиде сӱттиҥ ле сӱттиҥ кычкыл продукциязын, ол тоодо сырды да эдип чыгарары пландалат. Јаан учурлузы – ол аймактыҥ јуртээлем ишчилери бери сӱдин табыштырар аргалу болуп, республиканыҥ коштой аймактарына ла ӧскӧ дӧ јерлерге сырьезын апарбазында» – деп, Олег Хорохордин айткан.\nОл онойдо ок сӱттиҥ продукциязы тергеениҥ школдорына, балдардыҥ садтарына ла эмчиликтерине јетирилерин темдектеген. Алтай Республиканыҥ јурт ээлеминиҥ министри Андрей Цыгулевтыҥ айтканыла, эмди аймактыҥ тӧрт предприятиези сӱтле иштеп туру. Јуук ӧйдӧ республиканыҥ ӧзӱминиҥ таҥынаҥ программазыла 200 уйлу сӱт саар јаҥы ферма тудулары пландалат.\nАгаштыҥ таштанчылары тузаланылат\nГусевка јуртта Олег Хорохордин суйудылган газла иштееринеҥ агаштыҥ таштанчыларына кӧчӱрилген котельныйды кӧргӧн. Јылу берер бир сезондо ол одыру аларына 5 млн. салковойды кымакайлаар аргалу.\n«Котельный агашла иштееринеҥ аймакта сӱреен кӧп арткан-калганыла иштеерине кӧчкӧн. Мынаҥ озо олорды тузаланар јер табылбай турган. Эмди аргачыларда таштанчыларын тузаланарына берер, аймактыҥ бюджедине сезимдӱ кымакайлаш эдер арга табылган. Онойдо ок котельныйды бистиҥ регистрациялу аргачы тургузып јат, онызы ӱзеери калан келери ине» – деп, Чой аймактыҥ јааны Михаил Маргачев куучындаган.\nОл онойдо ок Каракокшодо С. В. Тартыковтыҥ адыла адалган школдыҥ котельныйында иштерле танышкан. Бу котельный јербойыныҥ инвесторлорыныҥ чодыла таш кӧмӱрдеҥ агаштыҥ таштанчыларына кӧчӱрилген. Тергеениҥ башчызы бу ӱлекерди бийик баалап, оны ӧскӧ объекттерде тузаланарга ижин лапту шиҥжӱлеер шӱӱлте эткен.\nМында ок газла заправка эдер автозаправкалу јаҥы станцияны кӧргӧндӧр. Тургуза ӧйдӧ оны иштедерине јазаары ӧдӧт, ӧйинде барып јаткан ишти быјыл куран айда ла тӱгезери пландалат. Михаил Маргачевтыҥ чокымдаганыла, аймактыҥ ончо муниципал транспортын газ одыруга кӧчӱрери темдектелет.\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин јол-јорык тушта Чой-Сейка-Ыныргы јолдо ишти кӧргӧн. Оны ремонтооры «Кӧлӱктердиҥ јеткери јок ло чыҥдый јолдоры» деп нацӱлекерле ӧткӱрилет.\nЭмди јолдыҥ сегис километр бӧлӱгинде иш башталган. Иштер мында соок регенерацияныҥ технологиязыла ӧдӧт, јер сассымак учун, јолды бектеерге асфальтка тӧзӧгӧ салылат. Оныҥ кийнинде асфальт салылар. Подрядчикле тургузылган контрактла, организация иштер божогон до кийнинде тӧрт јылга бу јолды јазап турар учурлу.\n«Куран айда Чой-Сейка-Ыныргы јолдыҥ 12 км. бӧлӱгин ремонтоорына ӱзеери контракт тургузары пландалат. Эмди торгтор ӧткӱрилет. Нацӱлекер аайынча аймактыҥ тӧс јуртынаҥ ала Сейка јуртка јетире 20 км. ажыра јол бӱткӱлинче ремонтолор учурлу» – деп, Олег Хорохордин чокымдаган.\nРеспубликаныҥ башчызы јол-јорыгында волластонит-тиҥ алдындагы фабриказында ачылган предприятиениҥ щебень эдер ижиле танышкан. Кичӱ изӱ айда мында дробилка тургузылган ла иштедилген болгон. Бӱгӱнги кӱнде ондо бир саатта 2,5 тонна материал эдилет.\n«Фабриканыҥ туразы 10 јылдаҥ ажыра тегин турган. 2020 јылдыҥ кандык айында аукционныҥ турултазыла «Родники» ООО-ло оныҥ бир бӧлӱгин арендага алары јанынаҥ јӧптӧжӱ тургузылган. Учреждение мында щебень эдер ишти баштаган. Эдилген продукция Чой-Сейка-Ыныргы јолды тударында јакшы тузаланылат. Келер ӧйдӧ ол Алтын Кӧл јаар федерал јолды ремонтоорында база тузаланылар учурлу» – деп, Олег Хорохордин айткан.\nПредприятие келер ӧйдӧ фабриканыҥ кыптарын ла бар аргаларын толо тузаланарга туру. Онойдо ок суруда болгодый болзо, база асфальтка кожотон минеральный ымтак эдерин баштаары пландалат.\n«Јаҥы инвестор аймакка – јаҥыс ла јаҥы иш эмес, је иштеер јаҥы јерлер берер, мында јербойыныҥ 20-деҥ кӧп улузы иштейт» – деп, республиканыҥ башкараачызы айткан.\nКМН-ныҥ айылында ла библиотекада\nКаракокшо јуртта Олег Хорохордин ас тоолу тургун калыктардыҥ айылын кӧргӧн. Ол былтыр «Чой аймактыҥ 2019-2024 јылдарга экономиказыныҥ ла аргачылыгыныҥ ӧзӱми» деп муниципал программа аайынча тудулган. Кичӱ изӱ айда мында айландыра јерди јарандырар иштер башталган, олорды јайдыҥ учы јаар тӱгезери пландалат. Келер ӧйдӧ айылды туризмниҥ тӧс јери этирте тузаланары темдектелет. Ондо амырап јӱрген улус ас тоолу тургун калыктардыҥ јаҥжыккан јадын-јӱрӱмиле таныжар, национальный аш-курсакты амзаар аргалу болор.\nОлег Хорохордин ишмекчи јол-јорыгында јурт јеезелер ортодогы Чойдогы библиотечно-јетирӱлик тӧс јерде болгон. Ондо 2019-2020 јылдарда капитальный ремонт ӧткӱрилген. Мында экинчи кат тудулып, ондо библиотека ла кинозалга операторский ижин баштаган. 250 јерлӱ залдыҥ јепселдери «Культура» нацӱлекерле алынган. Шиҥжӱниҥ ӧйинде Олег Хорохордин тӧс јердиҥ директорыныҥ библиотеканыҥ ижи аайынча ордынчызы Лариса Чашникованы юбилейиле уткыган.\nТергеениҥ башкараачызы онойдо ок јашӧскӱримниҥ эрчимдӱзи Анна Шестаковала тушташкан. Ол тузалу аш-курсак јиири ле энелик јанынаҥ бойыныҥ блогын апарат. Башчы школдыҥ ла тӧрӧл јуртыныҥ јӱрӱминде эрчимдӱ туружып турган ӱренчик Вадим Власкинле база тушташкан.


Ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ јӧптӧжӱзи тургузылган - altaicholmon\nӦмӧ-јӧмӧ иштиҥ јӧптӧжӱзи тургузылган\nСайлугемдеги национальный парктыҥ ла Киргизияныҥ Сарычат Ээрташтагы заповеднигиниҥ чыгартулу улузы ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ јӧптӧжӱзине кол салган ла ӧскӧ ороондордо ирбисти чеберлеп алары јанынаҥ бар ченемелле танышкан.\nКиргизия ирбистердиҥ тоозы кӧп јерлердиҥ тоозына кирет. Билимчилердиҥ айтканыла, бу ороонныҥ јериндеги ирбистердиҥ тоозы 300-400. Ол тындулар Изӱ-Кӧлдиҥ јанындагы Сарычат Ээрташтагы заповедниктиҥ јеринде јӱрет.\nДокументке кол салар алдында бистиҥ тергеениҥ нацпаркыныҥ ишчилериниҥ турушканыла экспедиция ӧткӱрилген. Ар-бӱткенде болгон семинар Сайлугемдеги нацпарктыҥ попечительский совединиҥ председатели Али Узденовтыҥ ла Јерлик ар-бӱткенниҥ текшителекейлик фондыныҥ (WWF) Тӧс-Азиат программазыныҥ јӧмӧлтӧзиле ӧткӱрилген.\n«Киргизияныҥ јериндеги ирбистердиҥ тоозы кӧп, оныҥ да учун бистиҥ коллегаларыстыҥ бу тындуны чеберлеп алары јанынаҥ ченемели де јаан — деп, Сайлугемдеги нацпарктыҥ директоры Денис Маликов кууучындайт. — Бу ороондогы ирбис база Кызыл бичикке кийдирилген ле оныҥ тын тоозы јылдаҥ јылга кӧптӧйт. Биске коллегаларыс канайда иштеп турганын билерге јилбилӱ болгон. Ирбистеҥ башка, бу заповедниктиҥ ишчилери оныҥ экосистемазын база чеберлейт: Марко Полоныҥ туулык кучазын, кочкорды корыйт. Ар-бӱткендик экспедиция ӧдӧр тушта текши тоозы 1 муҥ кире бу тындулардыҥ ӱӱрлерин кӧрӧргӧ келишкен. Бистиҥ јерде андый ӱӱрлер туку качан јоголып калган. Шак ла бу тындулар ирбистиҥ курсак-јеми болот».\nСайлугемдеги нацпарктыҥ ишчилери дезе ирбистиҥ тын тоозын аларында 2019 јылдаҥ ала тузаланылып турган NextGis деп адалган мобильный приложениеле иштеери јанынаҥ ченемелиле ӱлешкен. Јерлик ар-бӱткенниҥ текшителекейлик фондыныҥ баштаҥкайыла бу «полевой дневникти» Киргизияда база тузаланар.\nЭкспедицияныҥ туружаачылары фототузак тургузып јадала, ирбиске туштагандар! Бистиҥ тергеениҥ билимчилеринеҥ билим ишчи Алексей Кужлековтоҥ ӧскӧ улуска тирӱ ирбисти бойыныҥ кӧзиле мынаҥ озо кӧрӧргӧ бир де катап келишпеген болгон. Олордыҥ амадузы Киргизияныҥ јеринде бӱткен. Алтайда ирбиске туштайтаны кӱч керек: Россияда ирбистердиҥ тоозы 90-ноҥ кӧп эмес.\nӦмӧ-јӧмӧ иштеериниҥ јӧптӧжӱзи узак ӧйгӧ тургузылган, јӧптӧжӱниҥ туружаачыларыныҥ ээчиде ишмекчи туштажузы Сайлугемдеги нацпарктыҥ јеринде ӧдӧр.\nСайлугемдеги нацпарктыҥ пресс-службазы


Jуунты кожондор – кумулятивный эп-аргала тургузылган коожондор ÿлгер кептÿ тындулар ла ар-бÿткен керегинде кичинек чöрчöктöргö тÿней.\nЭн ле jарлузы «Койонок» деп кожон:\n"Койон, койон, койонок,\nКолы чыйрак койонок.\nКойон, койон, койонок,\nКобы кечире мантаган.\nСелбер тÿктÿ сары ÿкÿ,\nСеспес jерден сезип алган,\nБолчок jÿрек борт! эткен\nJиндÿ карын бырт! эткен".\n(Чараганова J. У.)\nКожоннын сюжеди арайынан ла öзöт: койоноктын ла ÿкÿнин анылу темдектерин тоолоп, кенетийин «борт!» ло «бырт!» деп öткöнижер сöстöрлö тÿгенет.\nБаланын санаа-укаазын теренжидерине «эркеледер сöстöр» лö «соотомолдор» сöзлигин байыдып, сöстин кöчÿре учурын jартаарына ууламjылап турган болзо, кожондордо\nкееркедер эп-аргалар там ла элбеп ле уурладылып барат: метонимиялар олицетворениеле солунат, тегин эпитеттер колболу эпитеттерле кожо айдылат. Темдектезе, «Сабарлардын кожоны» деп чÿмдемелде балдардын сабарлары jаныс ла адын адап эмес, jе кажызы ла кижи кептÿ болуп, анылу иш эдет:\n«Беш карындаш — беш сабар,\nБектен бек орды бар.\nБашпарак — ол баш сабар,\nБажын билип башкарар.\nБажы-Кырлу — ус сабар,\nБала алып отурар" ...\n(Ередеев, 1994, 4))\nБалдардын кожондоры ойын кептÿ болуп, кезикте кожондолот, кезикте öмö-jöмö айдылат-\n. Темдектезе, «Jааш» деп кожонды балдар кожо айдар аргалу:\n"Jааш, jааш jаап jат,\nМенин бажым суулан jат,\nМенин бажым сууланза,\nМенин чачым öзÿп jат".\n(Ередеев, 1994, с.4).\nКызычактар бу öйдö наадайларла ойноп, олорды jайкап, энелеринен уккан «кабай кожон» кожондогылайт. Jе бу кожондордо кöп сабазында баайлар сöстöр лö балага баштанганы артып калган. Кожондо баайлап айдар сöстöрдин такып айдылганы оны чокым ритмикага экелет:\n«Балдардын кожондоры"– кемиле кичинек ÿлгер кептÿ лирический чÿмдемелдер. Олор öктöм, чокым ритмикалу. Кожондор баланын эстетический кÿÿн-табын öскÿреринде jаан камаанын jетирип, айландыра телекейди кееркедим сÿр-кебер ажыра кöрöрине темиктирет, кийнинде бу кöрÿм-шÿÿлте оны ар-бÿткенди, тöрöлин сÿÿрине, романтический кÿÿн-тапка темиктирет. -\n«Том сöс». Алтай jанжыккан оос чÿмдемелде «том сöс» куулгазын кептÿ жанрларла (алкыш, шыпшаар, jада, эм сöстöрлö) укташ. Бу чÿмдемелди тегин кижи эмес, анылу «неме билер» улус кандый-бир чÿм-jан öткÿрип, кÿÿнзегенин бÿдÿрзин деп амадула айдат. Кийнинде öйлöрдö олор куулгазын-тарма учурын jылыйтып öскö жанрларга кирет. Чÿм-jанла кожо айдылганынан кандый бир эдилгелер артып калат. Öскö жанрлардын ичине кирзе де олордын турумкай кееркедим бÿдÿмдери тын кубулбайт.\nБир канча бÿдÿмдер куулгазын учурын jылыйтып, балдардын оос чÿмделгезине кирет. Олор ан-кушка, ар-бÿткеннин айалгазына баштанган кептÿ айдылат.\nБу чÿмдемелдер элдин jанжыккан jадын-jÿрÿмиле, иш-тожыла, чÿм-jандарыла колбулу. Темдек эдип, арба куурып, оны сокыга согып, саазынан айрыырга эскинге сееп турза, энези ойын кептÿ балазына «салкыннын ээзин сары эмеенди» кычырып келзин деп сурайт. Бала байагы салкынга баштанып, бöрÿгиле jанып кыйгырат: -\n"Салкын, кел! Салкын, кел!\nСамтар бöрким берейин\nЭзин кел! Эзин кел!\nЭски бöрким берейин,\nЭлгей эзип алайын,\nКöчö эдер арбамды\nКöптöн эзип алайын,\nТуудый коозо берейин,\nТутканча ла учуп кел!\nСаатабастан куйбуп кел!"\nБу кычыру том сöстö салкынды кижи кептÿ тындандырып, чарактын саазын учурып берзин деп сурайт. «Туудый коозо\nберейин» деп гипербола ла «самтар бöрким», «эски бöрким» деп эпитеттер\nкöргÿзип турган не-неменин кемин тыныдап, эткен иштин jалын кокыр кепке кийдирет.\n«Том сöстö» синонимия эрмек-куучыннын öктöмин тыныдат: «коозо» – «-\nсаганак» ол эмезе «тутканча» – «саатабастан».\nБалдардын оос чÿмделгезине киргенинин база бир темдеги – том сöстöрдин ÿлгери чокым ритмикалу болот. Ритмиканы тöзöп турган эп-аргалар ол jаныс та тÿней ÿйелик эмес, jе онойдо ок такып айдыларынын jÿзÿн-башка бÿдÿмдери: баштамы ла учында рифмалар, рифма-редиф, такып айдылган jолдыктар: "Эзин, кел! Эзин, кел!"\nСокыга соккон чаракты эскинге салып сееген кийнинде, ойто ээзинди jанзын деп сураар:\n"Тос айылды толурада бер,\nТоозынды учура бер!\nКийис айылды килиреде бер,\nКирди-торды ырада бер!\nСалкын, салкын, салкынак,\nЭзин, эзин, эзинек,\nЭркин — jайым jелбинек!"\nJакару кеберлÿ глаголдорды: «толурада бер», «учура бер» ле о.ö.; чокым ритмика, олицетворениелер, чÿмдемелдин айдып, ай-кÿннин айалгазы солунзын деп сураганы – ончозы jебрен «jада сöстин» турумкай темдектерин тузаланганы сезилет.\n«Jада сöстöн» алынган кыска кептÿ де чÿмдемелдер туштайт. Темдектезе, jаашка баштанганы:\nБу жанрдын кезик чÿмдемелдери учурыла «шыпшаар сöскö»jуук. Кöскö чöп киргенде айдар сöстö бала кучыйакка баштанат:\n"Ак кучыйак алып бер!\nКöк кучыйак кöрÿп бер!\nБалдар оны куулгазын чÿмдемел деп сананбайт – олор оны соотоп айдат. Сöслö кожо эдилге: ак кучыйак ла кöк кучыйакты кöзине кирген чöпти алып берзин деп сурап, бала кöзин jыжып, оозыла букырат – олорго ойын кептÿ деп билдирет.\nТом сöстö аллитерация («чöп, чöп», «чок, чок») ла ассонанстын бек колбузы («Кöр, кöс! Öр, сöс!»), сöстöрдин такып айдылганы («Чык, чык» ол эмезе «Чок, чок») чÿмдемелди чокым ритмикага ла анылу экспрессияга кийдирет.\nБаза бир анылу том сöс коноочыны азыраганыла колболу. Очокто кÿйген оттын ортозында одыннын учы ол эмезе кос турза, оны айылчы келип jаткан деп, бастыра ла бар курсакла кÿндÿлеп турум деп, кÿлле азыраар. Онон jол-jорыктан арыган кижи болзо, бажынын алдына база кос салып, jадып амырагар деп сурайт. Бала коноочыны азырап, элдин кÿндÿ-кÿреезинин этикедине, карам jок, ак-чек санаалу болорына темигет. Качан да бу база jаан куулгазын кептÿ чÿм-jан болгон болор. Jе öйдин öткöниле чÿм-jаны ундылып, кандый да темдектери артып калган.\n(Калташева С. С.)\nБу чÿмдемелде антитезанын болужыла тургузылат: jаман тиштин ордына jакшы тиш берзин деп кÿÿнзегени айдылат.\nАлкыш сöстöрдин кебин балдар jаны чыккан бозуны, кураганды эркеледип сыймап турза айдар:\nТом сöстöрдö jебрен жанрлардын турумкай эп-аргалары артып, куулгазын учуры jылыйып калат. Балдар куулгазын бÿдÿмдерле кожо öткÿрилип турган чÿм-jаннын темдектерин соотогон ойын чылап тузаланат. Куулгазын бÿдÿмдер баланын оос поэзиязына кирип кемиле кыскарып, тарма кептÿ формулалары jылыйып калат. Jе кееркедим тили, öктöм солунып jаткан керектер, такып айдыларынын эп-аргалары – олор баланын кееркедим кöрÿмине jуук учун тын кубулбай артат.\nАн-куштын кожондоры. Бу чÿмдемелдер чÿм-jаннын ичинде айдылып турганы олордын jебрен учурын керелейт. Кöп календарный чÿм-jандар турумкай кебиле бÿгÿнги кÿнге jетире öткÿрилип турган болзо, кезиги öскö жанрларга кандый бир бöлÿгиле кирип, кезиги куулгазын учурын jылыйтып балдардын оос чÿмделгезине кирет. Качан да куулгазын кептÿ болгоны оны том сöстöргö (анчада ла ан-куштарга баштанганына) jууктадып ийет.\n«Ан-куштын кожондоры» кеткин куштарды уткыганы ла ÿйдешкениле колболу. Темдектеп, jаскыда jелечини уткыганы:\n«Jакшы, jашкы ба, jелечи?!\nКандый jедип бардын?\nКандый jедип келдин?\nБала-баркан ончо jакшы ба?\nЭмди jасты баштап,\nАйыл-jуртка уйа тартып,\nJана бер, jибе!»\nJаскыда jаны ла учуп келген jелечини уткуп, аштан, куруттын ла калаштын оодыгынан чачып мынайда айдар. Алтай элдин белгезиле jелечи айылдын jанында учуп, уйа саларга шакпырап ла турза, чын ла jастын келгени ол. Бу ла айалга «Аштын ÿрени» деп чöрчöктин сюжединин тöзöлгöзинде салынган. Jелечи ÿрен табып, алтай улусты аш саларына ÿредип, олорды ач-торонон аргадайт: бышкан ашты куурып, онон талкан эдерине темиктирет (Сказки народов Сибири, 1956, 18-21).\nJелечиге баштанган ÿлгерде балдар jасла кожо Алтайга келген кеткин куштын сÿр-кеберин кееркедим кемине кöдÿрет. Оныла кижи кептÿ сÿр-кебер чилеп эзендежет, кандый jÿргенин, бала-барказы керегинде сурагылайт. Олицетворениеге чÿмдемел тургузылат. Композиционно ол эки бöлÿкке бöлÿнет: баштапкызында – jелечинин амыр-энчÿ jÿргенин сурулап, экинчизинде – алкап айдат. Чÿмдемел ÿлгер кептÿ де болзо, jе ол чокым ÿйелик jок. Jелечиге баштанганы тегин куучынга jууктада айдылган: эрмектерде инверсия jок, анафора ла рифма ритмика бÿдÿреринде эмес, тилдин сингармонизмнин ээжизине бактырылып тургузылат. Бу чÿмдемелди балдар бирден ол эмезе бир канча кижи кожо айдадылар. Jаан jашту улустын айдыжыла, бу чÿмдемелдер алдында öйдö кожондолып та туратан учун, оны «ан-куштын кжондоры» деп айдадылар.\nБаза бир анылу чÿмдемел ол – кÿскиде турнаны ÿйдешкенде айдар алкыш кептÿ чÿмдемел:\nЭнке — тöнкö jÿр!\nЭзен — амыр jÿр!\nЭзенде эрте кел!\nЭки jалбак курут кадырайын,\nЭки куук capjy салып\nБойынын бÿдÿмиле, учурыла, айдылганыла «алкыш\ncöc» деп жанрга jуук. Узак талаларга ÿйдежип, балдар оны jебрен öйлöрдö улус бойынын ага-карындажы кире бодогоны чылап ондобой jат. Балдар турнаны ÿйдешкенин ойын кептÿ бодоп, алкыш сöзин айдып, санаа-кÿÿнинде Алтайынын ан-кужы байлу болгонын, олорды чеберлеп ле кичееп jÿрерине темигет. Бу чÿмдемелдердин варианттары кöп тоолу. Бойынын кÿÿнзегенинде балдар турнаны jерине амыр-энчÿ jедип барзын, чакпыга тÿшпезин, туманга аспазын, эртезинде jылда мынан эрте учуп келзин деп айдат; эзенде jылда олорго курут ла сарjу артызып саларга чертенет.\nБу чÿмдемелдерде jолдыктарда чокым ÿйелик jок учун, ритмиказы бузулат, jе jолдыктын бажында «Энке – Эзен – Эзенде» деп анафора, учында – jакару кеберде турган глаголдор оны анылу кÿлтке экелет. Мында jанжыккан колболу эпитеттер: «Энке-тöнкö jÿр», «эзен-амыр jÿр»-\n; «эки jалбак курут»-, «эки куук capjy» балдарга айландыра ар-бÿткенди, jÿрÿмди кееркедим сÿр-кеберлер ажыра кöрöрин онон ары элбедип ле теренжидип jат. -\nКöп варианттарда алдында öйдö jолукса ла ÿйдешсе айдып турган чокым «элем-селем» деп формула бар болгонына аjару салар керек. Алдында öйлöрдö, байла, чÿм-jандардын куучын-эрмеги анылу болгонын керелейт. -\nБар чÿмдемелдердин турумкай кептерине келиштире улус бойындыйын (импровизация) база кожып бÿгÿнги кÿнге jетире айдып jÿргени оны эрчимдÿ тузаланганын керелейт.\nЧололор. Балдар ÿч-тöрт jаштан ала jуулыжып ойноор, бой-бойынан jÿзÿн-jÿÿр jетирÿлер угат. Ол база бир айландыра айалганы ла эл-jоннын jадын-jÿрÿминин ээжилерин ондоорына ла ого кирерине темиктирген институттардын бирÿзи болот. Jаан улусты öткöнижип, чÿм-jандарда, байрамдарда болуп, jÿзÿн-jÿÿр маргаандар кöрÿп, кожондордын ченежин, чечен сöстин чечеркежин, сööктöрдин сöгÿжин угуп, балдар бойынын кокыр кичинек кемдÿ чÿмдемелдерин – «чололор» чÿмдейт.\n«Чололор» ÿлгерлик кемдÿ, уйгаштырылу бир канча jолдыктардан турат-. Кöп сабазында кижинин jаман кылык-jанын, кезикте тыш та бÿдÿмин кокырлап айдат. Ол эмезе адына, öбöкöзине келиштире уйгаштырылу сöс табып кыскарта айдылат, кезикте сööги де керегинде чоло айдат, jе jаан уулстын айтканына кöрö, бу чÿмдемелдер ныкта, эн ле учурлу темдегин айдат: «Майман – мактанчак», «Ирин-чирин jорыкту,/ Ийт азыкту иркит». Кöп коптонып турган баланы койонго тÿнейлеп айдат\n"Копчы, копчы коптонгон,\nБогоно сööги торс! эткен,\nБогы-чычкагы адыла берген,\nБолчок jÿреги борс! эткен".\n(Чочкина 2003, 96).\nКезик чололорды табышкактан да алат. Эш-неме эдип болбос, jалку баланы бака керегинде табышкак ажыра айдат: -\n«Базыдын кöрÿп, jелижин не сурайдын». Чололордо метафора ол эмезе öскö дö кöчÿре айдар эп-аргалар – элбеде тузаланган эп-арга. Ыйлак бала керегинде кöчÿре сöслö кокурлап айдадылар: «Быштак сыккан»; бошпок, эттÿ-канду баланы борсуккак тÿнейлеп чололойт: «jуулу токпок».\nБалдардын ортозында кокыр кезе болбойт, кöп сабазында балдар кижинин адына тÿней уйгаштырылу сöс табып чололойт: -Амаду-амтанду, Айсы-\nлу-бажы суулу, Кендырбаш - тас баш ла о.ö. Кöп учуралдарда кандый бир шылтактан улам ол эмезе та кандый да темдегиле тÿней учун балдар бой-бойын тындуларга тÿнейлейт: Кöрÿк, Шалjа.-\n«Чололордын» композициязы, кеми, тили онын куучын-эрмекте эрчимдÿ тузаланып турганыла, балдардын бойынын табып айтканынан камаанду болот. Онын эстетический jаны кезикте аланзылу болгонын кöп шинжÿÿчилер айдат, jе бу жанр балдардын санаа-укаазын элбедип, jÿрÿмде болор уур-кÿчтерге удурлажарында, турумкай болорына темиктирет.\nБалдардын чöрчöктöри – балдардын фольклорынын бöлÿги де болзо, jе текши оос поэзияда анылу jанжыгып калган бир бÿдÿми. Олор сюжеди де кöрÿм-шÿÿлтези де jанынан терен ле байлык. Öскö жанрларла коштой элдин эстетический, социальный ла ак-чектин ээжилерин кöргÿзер кöгÿс културанын бöлÿги болот\n«Балдардын чöрчöктöри» – кумулятивный чокым\nкомпозициялу, сÿр-кеберлер ас тоолу, соот кептÿ куучын. -\nJаан улустын балдарга куучындаган чöрчöги, баланын куучындаганынан тили канча кире бай болот. Бала сюжетти буспай куучындарын, jаан улус – кееркеде jарандырып айдарын сÿÿйт. -


Су-кадыкты корыыр иштиҥ чыҥдыйы учун - altaicholmon\nСу-кадыкты корыыр иштиҥ чыҥдыйы учун\n2018 јылда Россияда медицинада кыйалтазы јоктоҥ страховать эдериниҥ системазыныҥ 25 јылдыгы темдектелет. Бу ӧйдиҥ туркунына эл-јонныҥ медицинада чыҥдый, ӧйлӱ-ӧйинде ле акча тӧлӧбӧс болуш алар тап-эриктерин бӱдӱрери, эмчиликтерин акча-манатла толо ло улайын јеткилдеери јанынаҥ государственный политика бӱткӱлинче бӱдӱп, кажы ла јыл јаҥы ууламјыларла јаранып туру. Бистиҥ бӱгӱнги эрмек-куучын Алтай Республиканыҥ медицинада кыйалтазы јоктоҥ страховать эдериниҥ тергеелик фондыныҥ директоры Ольга Алексеевна Корчугановала ӧдӧт.\n—Слерди ле тергеелик фондтыҥ ончо ишчилерин газеттиҥ кычыраачыларыныҥ адынаҥ байрамаарла уткып турум, Ольга Алексеевна. Алтай Республикада медицинада кыйалтазы јоктоҥ страховать эдериниҥ системазын тӧзӧӧр иштер ӧткӧн чактыҥ 90-чы, кӱч јылдарында башталып, једимдӱ јол алынган эди…\n—Бистиҥ тергееде медицинада кыйалтазы јоктоҥ страховать эдер системаны тӧзӧӧри, ороонныҥ ӧскӧ субъект-тергеелеринде ок чылап, медицинада кыйалтазы јоктоҥ страховать эдериниҥ тергеелик фондын (ТФОМС) тӧзӧгӧнинеҥ башталган. Jиит республикада (республиканыҥ статузы 1991 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 3-чи кӱнинде јарадылган) Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ 1994 јылдыҥ тулаан айыныҥ 28-чи кӱниндеги јӧбиле Алтай Республиканыҥ ТФОМС-ы Россиядазынаҥ бир јыл орой тӧзӧлгӧн. Эл-јонго ло медицинаныҥ ишчилерине таныш эмес бу системаны тӧзӧӧриниҥ баштапкы алтамдарын эдери кӱчке келишкен. Су-кадыкты корыырын тӧзӧӧри аайынча кафедралу медицинский университеттерлӱ (олор ТФОМС-тор тӧзӧӧринде тӧзӧмӧл-методикалык болуш јетиргендер) тергеелерде тӧзӧлгӧн фондторго, бистиҥ ТФОМС-ко кӧрӧ, јеҥил болгон эмей. 2005 јылга јетире тергеелик фонд тӧс ижиле коштой страховой медицинский организацияныҥ ижин база бӱдӱрген. Ондый да болзо, республиканыҥ медицинада кыйалтазы јоктоҥ страховать эдериниҥ системазы акча тӧлӧбӧс медболушты јеткилдеериниҥ тӧс лӧ быжу јери болуп ӧскӧн.\n—Медицинада кыйалтазы јоктоҥ страховать эдериниҥ (ОМС) тергеелик программаларын бӱдӱреринде бистиҥ тергеениҥ, ӧскӧ тергеелерге кӧрӧ, башказы, аҥылулары ајаруга алынат па?\n—Тергеелик программаны тӧзӧлгӧлӧӧрдӧ бистиҥ тергеениҥ аҥылулары ајаруга алынып турганы эл-јонго јарамыкту деп чотоор керек. Россия Федерацияныҥ ӧскӧ тергеелерине кӧрӧ, бистиҥ республикада јуртап јаткан 217 муҥ кижиниҥ кӧбизи, 70,8 проценти, јурттардыҥ улузы, онойдо ок чачыҥы јадат—1 кв. км. јерде 2,2 кижи. Онойдо ок ар-бӱткенниҥ, ай-кӱнниҥ кӱч айалгаларыла колбой ыраак Кош-Агаш ла Улаган аймактар Jака Тӱндӱктиҥ јерлерине тӱҥейлелген болгон, су-кадыкты корыыр учреждениелердеҥ тапту ыраак јурттар база кӧп.\nКалганчы јылдарда тергеелик программаныҥ баазы бийиктеп турганы темдектелет. 2017 јылда оныҥ јарадылган кеми 3 512,6 млн. салковой, 2016 јылга кӧрӧ, 244,1 млн. салковойго кӧптӧгӧн. Страховать эдилген улустыҥ тоозы 2016 јылдыҥ кандык айыныҥ 1-кы кӱнине јетире чотолгоныла, 225 808 кижи болгон, иштебей тургандардыҥ ӱлӱзи – 63%, ишчилердийи —37%. Алтай Республиканыҥ башкарузы иштебей турган улус учун 2017 јылда 1 370237,4 муҥ салковой страховой взнос тӧлӧгӧн.\n—Кандый страховой организациялар ла эмчиликтер тергеелик программманы бӱдӱреринде туружат, Ольга Алексеевна?\n—Былтыр программаны бӱдӱреринде мындый страховой компаниялар турушкан: «Росгосстрах—Медицина» ООО-ныҥ Алтай Республикада филиалы, «Спасские ворота—М страховая группа» АО-ныҥ Алтай Республикада филиалы, онойдо ок башка-башка тӧзӧмӧл-тап-эрик бӱдӱмдӱ 35 эмчилик. Jылдыҥ ла страховаться эткен эл-јонныҥ тоозы кӧптӧйт.\n—Калганчы ӧйдӧ республикада медицинада болуш јетиреечи учреждениелердиҥ тоозы кӧптӧп турганы иле…\n—Былтыр олордыҥ текши тоозында республиканыҥ бюджеттеги ле автоном учреждениелердиҥ ӱлӱзи — 54%, ведомстволордыҥ учреждениелериниҥ ӱлӱзи — 3%, федерал эмчиликтердиҥ — 6% ле таҥынаҥ ээлерлӱ организациялар — 37%. Озо олор ийде-аргазы ас стоматологиялык кабинеттер болгон болзо, 2017 ле 2018 јылдарда таҥынаҥ ээлерлӱ эмчиликтер офтальмология, неврология, оториноларингология, акушерство ло гинекология, ол тоодо ЭКО, нефрология, ол тоодо гемодиализ, медицинский реабилитация јанынаҥ медболуш јетирет.\nJылдыҥ ла ОМС-тыҥ тергеелик программазы аайынча чыҥдый, ӧйлӱ-ӧйинде ле тӧлӧбӧс медболуш алары јаранат. Ол тоодо былтыр ЭКО-го 215 эпши аткарылган. 2016 јылга кӧрӧ, 7,2 катапка кӧп. Карынду болгон 48 ӱй кижи чотко алынган, 24 бала чыккан. 2016 јылда 10 бала чыккан. 2017 јылда ЭКО-ныҥ 127 болужын алгандар учун 20 477,8 муҥ салковой тӧлӧлгӧн.\n—Калганчы јылдарда бийик технологиялу медболуш јетирери эрчимдӱ ӧзӱм алынганы јарамыкту. Бу иш јанынаҥ нени айдарыгар?\n—Бийик технологиялу медболуш (ВМП) јетирери ОМС-тыҥ тӧс программазына кийдирилгениле колбой, бистиҥ республикада ВМП тӱрген ӧзӱм алынган. 2014 јылда баштапкы ла катап республикан эмчиликте бийик технологиялу эки бӱдӱм медболуш эдилери башталган. Олор јӱрек-тамырлардыҥ хирургиязы ла травматология-ортопедия. 2017 јылда эндокринология, нейрохирургия, неонатология (јаҥы чыккан балдарга болуш), быјыл дезе, онкология, оториноларингология ла балдардыҥ эндокринологиязы аайынча бӱдӱм болуштар эдилет. Алдында јылдарда очередьтерде узакка турган эл-јон эмди тергеедеҥ туура барбай, ВМП-ты алар аргалу болды. Былтыр ВМП алгандар учун ОМС-тыҥ фондынаҥ бастыра тӧлӧлгӧн акча-манаттыҥ текши кеми 118 140,5 муҥ салковой, ол тоодо тергеелик программадаҥ 92 955,6 муҥ салковой тӧлӧлгӧн. Ондый медболуш алгандардыҥ тоозы кӧптӧп туру.\n—Медицинада болуш јетиргени, эмдегени учун тӧлӧӧринде јаҥы ӧйдиҥ кандый эп-аргалары тузаланылат?\n—ОМС-тыҥ федерал фондыныҥ јааны Н. Н. Стадченколо эрмек-куучынныҥ кийнинде, 2017 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 1-к ыкӱнинеҥ ала былтыр стационарларда ла тӱште эмденер айалгаларда эдилген медболушты клинико-статистический группа аайынча тӧлӧӧрине кӧчкӧнис. Эмчиликтерде јаан оорулу улусты эмдиги ӧйдиҥ јаҥы эп-аргаларыла эмдегени учун тӧлӧмирлер баалада тӧлӧлип јат. Онойып, олорго ӧзӱмин тыҥыдар, улуска толо ло чыҥдый болуш јетирер арга берилет.\n—Медицинаныҥ ишчилериниҥ ӱзеери ӱредӱзи улайын ла ӧдӱп турганын бис бойыстыҥ эмчи таныштарыстаҥ да угуп, билип јадыс. Олордыҥ ӱредӱзи база ОМС-тыҥ тергеелик программазыла ӧдӧт пӧ?\n—Страховаться эткендердиҥ ОМС-тыҥ системазында тап-эриктерин јеткилдеери ле корыыры аайынча экспертизалар ӧткӱрер иш база ӧдӧт. Бу экспертизаларда кандый бир коомой эмдеш, јеткилдеш јарталза, эмчиликтерге кезик акча-манат јетире тӧлӧлбӧй, ол тергеелик фондто нормалалган страховой кӧмзӧгӧ кӧчӱрилет. Бу акча-манат медишчилердиҥ ӱзеери ӱредӱзин ӧткӱрерине, медјепселдер аларына ла ремонтоорына барат. Бу иштерди пландаарда тӧс ајару аймактардыҥ јуртјаткандарга баштапкы медболуш јетиреечи эмчиликтериниҥ материально-технический айалгазын јарандырарына эдилет.\n2017 јылда ӱзеери профессионал ӱредӱ тӧзӧӧрине 145,2 муҥ салковой чыгарылган, 19 048,3 муҥ салковойго медјепселдер алынган, 3 297,0 муҥ салковойго 4 медјепсел ремонтолгон. Бистиҥ бийик дотацияда бюджедисти ајаруга алза, страховой кӧмзӧниҥ акча-манады медболушты бийик кеминде ле чыҥдый ӧткӱрер арга берет.\n—Медицинада болуш јетирери тыҥ јаранып та турган болзо, эл-јонныҥ бу болуштыҥ, јеткилдештиҥ чыҥдыйы јанынаҥ комудалдар болуп турганы јажыт эмес. Комудалдарла кандый иштер эдилет?\n—Эл-јонныҥ комудалдары — медицинаныҥ болужыныҥ чыҥдыйыла, ӧйлӱ-ӧйинде эмезиле болорзынбай турганыныҥ темдеги. 2017 јылда тергеелик фондко ло страховой медорганизацияларга (СМО) 804-и — консультациялар, 21-и комудалдар болгон. Эл-јонныҥ комудалдары, баштанулары кӧрӱлип, аайы-тӧӧйи јарталган. Комудалдардыҥ 14-и ле чын тӧзӧгӧлӱ болгон, ол 2016 јылга кӧрӧ, 11 комудалга ас.\nМедицинаныҥ чыҥдыйы ла эмдерле јеткилдеш коомой болгонына комудалдар аайынча экспертизалар ӧткӱрилген.\n—Бистиҥ тергееде эл-јонныҥ су-кадыгыныҥ айалгазын диспансеризация ажыра шиҥжӱлеер иштер ӧдӧри удай берди. Бу иш ле ӧскӧ кандый медшиҥжӱлер барын куучындап берзеер?\n—Эл-јонныҥ јӱрӱмин ле су-кадыгын корыырында эмдеер иштерди тӧзӧп ӧткӱрери јаан учурлу. Jе ооруларды ӧйинде илелеери, олорды болдыртпазы база јаан учурлу болуп јат. Оныҥ учун, ОМС-тыҥ тергеелик программазы аайынча эл-јонныҥ диспансеризациязы ла оорулардыҥ профилактиказы, профшиҥжӱлер ӧткӱрилет. Профилактикалу иштерди план аайынча ӧйлӱ-ӧйинде ӧткӱрерин тергеелик фонд ай сайын шиҥжӱде тудат ла ширтеп јат. 2017 јылда јаан улустыҥ диспансеризациязыныҥ 1-кы бӧлӱгин 33 230 кижи ӧткӧн. Диспансеризацияныҥ планы 97,6% бӱткен, онызы, 2016 јылдазына кӧрӧ, 1,9% кӧп. Экинчи бӧлӱкте баштапкы бӧлӱкти ӧткӧндӧрдиҥ 20% шиҥделген. Диспансеризацияныҥ турулталарыла су-кадыгыныҥ айалгазыла 1-кы группага — 43%, 2-чи группага — 20%, 3-чи А группага — 31% кижи, 3-чи Б группага 6% кижи кирген.\nОнойдо ок былтыр јаан улусты профилактикалык шиҥжӱлеер јылдык план 95,9% бӱткен. Стационар учреждениеде јаткан ӧскӱс балдардыҥ ла јӱрӱмниҥ кӱч айалгазында балдардыҥ 100% диспансеризация ӧткӧн. ²скӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан, ол тоодо опекада ла попечениеде балдардыҥ 99,4% диспансеризация ӧткӧндӧр. Jажы јетпеген балдардыҥ медицинский шиҥжӱлештери 98% бӱткен.\nБу ончо иштердиҥ шылтузында Алтай Республиканыҥ эл-јоныныҥ су-кадыгыныҥ кӧргӱзӱлери јаранган деп айдар керек. Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ, медицинада кыйалтазы јоктоҥ страховать эдериниҥ федерал фондыныҥ, Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыр министерствозыныҥ, Россу-кадыкшиҥжӱниҥ Алтай Республикада тергеелик органыныҥ ла ОМС-тыҥ тергеелик фондыныҥ јаба ижиниҥ турултазында республиканыҥ эл-јоныныҥ 2017 јылда ӧлӱминиҥ текши тоозы, 2016 јылга кӧрӧ, 3% астаган ла 1000 кижиге 9,6 болгон (2016 — 9,9; РФ-та 2016 јылда — 12,9; СФО-до — 2016 јылда — 13); башка-башка оорулардаҥ улам божогон улустыҥ тоозы база астаганы темдектелген.\nБыјылгы јылда тергеелик фондтыҥ алдында турган керектерди план аайынча ӧмӧ-јӧмӧ, турулталу ла чокым бӱдӱрерге чырмайып јадыс.\n—Эрмек-куучын учун јаан быйан, Ольга Алексеевна. Jаан учурлу ижигерде бийик једимдер кӱӱнзейдис!