Аjаруда ветерандардыҥ сурактары - altaicholmon\nТуштажуда ВМФ-тыҥ, јууныҥ, иштиҥ, черӱниҥ ле тап-эриктерди корыырыныҥ ветерандарыныҥ Горно-Алтайсктагы јондык организацияларыныҥ, Россияныҥ пенсионерлериниҥ Алтай Республика аайынча биригӱзиниҥ, Росгвардияныҥ ветерандарыныҥ Алтай Республика аайынча бӧлӱгиниҥ ле ӧскӧ дӧ биригӱлердиҥ чыгартулу улузы турушкан.\nТуштажу ӧйинде келер ӧйдӧ ӧмӧ-јӧмӧ иштеериниҥ ууламјылары темдектелген. Республиканыҥ башкараачызыныҥ темдектегениле, јербойында јаан ајару ветерандардыҥ организацияларыныҥ ижин јӧмӧӧрине, јаш ӱйени тӧрӧлчи кӱӱн-санаага таскадарына, јаан ӱйениҥ курч сурактарыныҥ аайына чыгарына эдилет. Ол туштажуныҥ туружаачыларына тергеениҥ јондык јӱрӱминде, јаш ӱйени таскадарында эрчимдӱ туружып турганы учун быйан айткан.\n«Слердиҥ ижигер јаҥыс ла Сибирьдеги федерал округ кеминде эмес, је анайда ок бӱткӱл Россия Федерация кеминде бийик баалалат. Слер Алтай Республикада албатылар ортодо бирлик ле тергееде турумкай айалга болорыныҥ бек тӧзӧлгӧзин тӧзӧгӧнигер. Јаш ӱйеге слер чындык, јалтанбас болорыныҥ јозогы болуп јадыгар. Слердиҥ канча јылдардыҥ туркунына јуулган ченемелигер бистиҥ јашӧскӱримге кыйалта јогынаҥ керектӱ болор» — деп, тергеениҥ башчызы темдектеген.\nТергеедеги ветерандардыҥ јондык организацияларыныҥ ижи, олордыҥ керек-јарактарыныҥ келер ӧйдӧги ууламјылары ла курч сурактары керегинде јууныҥ, иштиҥ, черӱчил ийде-кӱчтердиҥ ле тап-эриктерди корыырыныҥ ветерандарыныҥ республикан јондык организациязыныҥ председатели Борис Алушкин куучындаган.\nОныҥ айтканыла, тургуза ӧйдӧ тергееде јаан јашту улустыҥ айлыгы ӧдӧт. Бу ӧйдиҥ туркунына јаан јашту улус кандый айалгада јадып турганы јанынаҥ мониторинг ӧткӱрилген. Анайда ок ол ветерандардыҥ организациялары ла тергеениҥ башкартузы ортодо координационный туштажуларды јаантайын ӧткӱрери керектӱзине ајару эткен.\nАлександр Бердниковтыҥ темдектегениле, ӧмӧ-јӧмӧ иш-колбу јакшы уч-турулталу болзын деп, АР-дыҥ башчызында ветерандардыҥ керектери аайынча совет тӧзӧлӧр. Кандый бир сурактар јанынаҥ экијандай шӱӱжӱ бу советте ӧткӱрилер аргалу. Анайда ок Ветерандардыҥ туразыныҥ кыптарын ветерандардыҥ јондык организацияларына иштеер јер эдип берери јанынаҥ јӧп јарадылган.\nРоссия Федерацияныҥ Черӱчил Ийде-кӱчтериниҥ ветерандарыныҥ текшироссиялык јондык организациязыныҥ Алтай Республикадагы тергеелик бӧлӱгиниҥ председатели Сергей Гончаров ветерандардыҥ јондык организацияларына арга-кӱчтерди јажы черӱге барарына јетпеген јашӧскӱрим ортодо черӱчил-тӧрӧлчи таскамал ишти тыҥыдарга бириктирери јанынаҥ баштану эткен. Темдектезе, јииттерди черӱге кӧдӱриҥилӱ айалгада аткарарында, јылдыҥ сайын ӧткӱрилип турган «Андый профессия бар – Тӧрӧлин корыыры» деген акцияда. Јашӧскӱримди черӱдеҥ озо белетеер тӧс јердиҥ ле «Юнармияныҥ» тергеелик бӧлӱгиниҥ керек-јарактарында эрчимдӱ туружарына кычырган.\nВетерандардыҥ российский биригӱзиниҥ Алтай Республикадагы тергеелик бӧлӱгиниҥ председатели Сергей Денчик бойыныҥ куучынында Советский Союзтыҥ Геройлоры Темирей Казаковтыҥ ла Федор Стренинниҥ каладагы мӧҥкӱлерин аайлу-башту эдип јазап саларына, керектӱ болзо, олордыҥ мӧҥкӱлерин ӧскӧ јерге кӧчӱрери јанынаҥ суракка ајару эткен. Тергеениҥ башчызы бу сурактыҥ юридический јанын быжулай шиҥдеп кӧрзин ле јууныҥ туружаачыларыныҥ мӧҥкӱлерин ӧскӧ јерге кӧчӱрери-кӧчӱрбези јанынаҥ суракты олордыҥ тӧрӧӧн-туугандарыла шӱӱжип кӧрзин деген јакылта берген.\nАнайда ок туштажу ӧйинде тергеениҥ бир канча школдорын Советский Союзтыҥ Геройлорыныҥ ады-јолдорыла адаары керегинде сурак база шӱӱжилип кӧрӱлген. Чой аймакта Кара-Кӧпши јурттыҥ школына Семен Тартыковтыҥ ады адалып калган. Тургуза ӧйдӧ Паспаулдыҥ школын летчик, бу јуртта чыккан Евгений Трофимовтыҥ адыла адаары керегинде куучын ӧдӧт. Бу сурак јанынаҥ тӧзӧмӧлдӱ иш ӧткӱрери јанынаҥ јакылталар муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ чыгартулу улузына берилген.\nЈондык биригӱлердиҥ турчылары Советский Союзтыҥ Геройы А. Н. Ленкинниҥ адыла адалган 8-чи таҥмалу школдо јазашту иштер ӧткӱрери керектӱзине ајару эткен. Тергеениҥ башчызыныҥ айтканыла, школдо капремонт ӧткӱрери ле бу ишти бӱдӱрерине керектӱ акча-манат темдектелип калган.\nСовет черӱлерди Афганистаннаҥ чыгарганыныҥ 30 јылдыгына учурлай Алтай Республикада кандый иштер ӧткӱрилери темдектелгени керегинде «Афганистанныҥ ветерандарыныҥ Российский биригӱзи» деген јондык организацияныҥ Алтай республикан организациязыныҥ председатели Сергей Адлыков ло ветерандардыҥ «Боевое братство» деп текшироссиялык јондык организациязыныҥ Алтай республикан бӧлӱгиниҥ председатели Александр Вилисов куучындаган.\nТургуза ӧйдӧ бистиҥ тергееде Афганистандагы јуу-чактыҥ 226 туружаачызы јадып јат. Сергей Адлыков бу јуу-чактыҥ ветерандарыныҥ, анчада ла ыраак аймактарда јадып тургандарыныҥ диспансеризациязы керегинде суракты кӧдӱрген. Тергеениҥ башчызы АР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозына бу суракты аҥылу шиҥжӱге алзын деп јакылта берген.\nАлександр Вилисовтыҥ айтканыла, јуук ӧйдӧ Јеҥӱниҥ паркында Афганистанда, Тӱндӱк Кавказта ла ӧскӧ дӧ «кызу точкаларда» јеҥ јастангандарга учурлалган кереести тургузары аайынча иш башталар.\nТуштажуныҥ учында кайралдаш ӧткӱрилген. «Ветерандардыҥ российский биригӱзи» деп тергеелик јондык организацияныҥ кӱндӱлӱ председатели» деген орденле Сергей Денчик кайралдаткан. «100 лет Вооруженным Силам России» деген кереес медальла РФ-тыҥ Черӱчил Ийде-кӱчтериниҥ ветерандары Каир Тандыбаев, Игорь Бабкин, Александр Афанасьев, Геннадий Вольхин, Николай Дьяченко, Светлана Белканова кайралдатты.


Категория: Новости\t Опубликовано 29 Май 2020\t Просмотров: 254\nОт-калап канду Ада Тӧрӧл Јуу ӧйдиҥ эки балазыныҥ салымы\nШкаков Момош (Петр) адам Сугаш јуртта, Кӧксу аймакта, Ойрот автоном областьта, 1938 јылда, кандык айдын 13 кӱнинде кыпчак сӧӧкту Шкаков Шуру карган адабыс ла Јаҥар энези кӧбӧк сӧӧктӱ, (Кудачин Эркей таайдын сыйнызы) билезинде чыкан.\nАдазы Шуру 1918 јылда Сузар јуртаҥ Кӧксу аймактан Халкин-Голдогы јопондорло кожо болгон тартужыда 1939 ј. кавалерийский полкта јуулашкан. Ада Тӧрӧл Јуу башталганын ала 1942- 1943 јылдарда Сталинградский фронтто 60 стрелковый полкта снайпер болуп јуулашкан, 20 немецкий снайпер коротконы учун кайрал берген «Орден Краснӧй звезды», медаль «За победу над германией», 1943 јылда уур шырканаҥ улам јандырган.\nЭнези Јаҥар 1944 јылда божоордо Момош ло Валя эјем (адамныҥ кожо чыкан сыйнызы 1940 јылдыҥ, Бабаева Валентина Шуруевна), экӱ Эркей таайына јӧйу Јабаган јурттаҥ Экинурден Алтын Туу ажыра келгилеген.\nЭркей таайы ла Кара јееҥебис (кыпчак сӧӧктӱ учун бистер «Кара эје» деп айдатаныс), Валяны Кырлыктен Јылым эјезинден ийген (Попоев Казакпай ака ла Јылым эје Кучыяктын балдары – Эркей таайдын эјези).\nШкаков Момош ло Попоев Казакпай (1932 ч.ј.) эки јеенин Эркей таай Улу Тӧрӧл јууныҥ туружаачызы, бӧйыныҥ уулдарыла Бӧдӱр (Петр Эркеевич 1938 ч.ј.) ле Молодя (Владимир Эркеевич 1936 ч.ј.) кожо азырап чыдаткан, оночозы јуу ӧйдиҥ балдары.\nМолодя деп энези Кара эје адап туратан, «Абыдак» – деп энем Володя таайды кайнын байлап адаган, оло айынча биске эмдигинчеле бу ады кару ла эзем.\nКара эјенин алдында айтканыла: Момошты 6 јаштуда Некоров деп, кижи бала эдип азырап апарган, Бӧдӱр таайым ыйлап туруп ол кижиниҥ айлына барала, адамды ӧйто кайра экелген дежер. Оной ло келишкен, Эркей таайы ла Кара эје, тӧрт уулды азыраган, чыдаткан, школго ӱреткен. Момош лӧ Бӧдӱр бир класста ӱренген. Адам школдо математикала сӱрекей јакшы ӱренген дежер, тилдиҥ урокторыла чала кирелӱ болгон деер. Кожо ӱренген нӧкӧрлӧри Тюлентин Чука, Денежкин Анатолий Иванович, Сыкымаев Николай, Кудачин Армис оноҥ до ӧскӧлӧри. Эркей таай ла Кара эјениҥ айыл ичиндеги ижин Момош ла Казакпай ака кӧп лӧ иштенген деп улус эске алынатан. Бу уулдар јаргак тере тоноҥ кийеле каткан туулакка уйдыҥ терезинеҥ, ӧтӧкти толтыра чоголо сӱӱртеп апарып тӧкулейтен.\nКара эјези арбаны куурып ла берзе уулдар бӧкӧзине салдыртып талкан, кӧчӧни тал табышту, улайла соготон болгон.\nАдам Кудайдаҥ ла бӱткениле бӧкӧ кижи болгонын база кӧп кураа да, оноҥ до јаан јашту Экинурдыҥ улузы эске алынып, кӧп лӧ кучындажатан. Мыны карган энем Караҥ кӧп сабазын эске айдып туратан, не дезе олор одоштой јаткылаган.\nКазакпай ака ла Володя таай, Момош ло Бӧдӱрди јӱктенип, кожо лӧ ойноп чыдагандар. Ол јууныҥ баладарында бир сооко тоҥышта, аштап сузаганда да, кийим – тудумга да једикпес ӧйлӧр болгон. Ондый да кӱчтер болгон болзо Эркей таайы ла Кара эје јеенин Момошты ӱредӱге де ийген. Азыйда адамды бойыныҥ адазы Шуру не азырабаган, не чыдатпаганын бис бирде оҥдобозыс. Олордыҥ эске алынганыла Эркей таай адамныҥ адазын Шуру Шуруевичти чек ле кӧрбӧс болгон деер. Адам Момош Экинурдагы школды божодып Горно-Алтайсктагы зооветеринарный техникумда ӱренген.\nЛюба јеҥе Володя таайдын эш-нӧкӧри, ол тушта јаҥы качырып келген тужы (Любӧвь Даниловна Иркитова, јуу ӧйиниҥ балазы, 1936 ј. Ороктой јуртаҥ) куучындаганыла, адам зооветтехникумда ӱренип турарада, 7 ноябрьдын байрамына јаҥарга Люба јеҥени, сураган эмтир: Слер меге телеграмма салыйер деп «Умер отец. Приезжай», јеҥем кыйалта јоктоҥ салыйтир телеграмманы. Онон бир ле кӱн тышкары тал-табыш чыгарда, чыгып барза Эркей таай боро аттаҥ тӱшкен бир бут јок кижини арбанып туру: «Не келгеҥ кӱрӱм, јан ары!»Јеҥем сураптыр бу не кижини таада арбантран деп? Володя таай айткан деди: ол Момоштыҥ адазы. Јеҥем кайкаган да, уйалган да, је ол тушта байла Эркей таай тыҥ ла тарынып турган, ӧй болор, не дезе јеенин чыдадып ла аларда адазы улай келип турарганына. Кийнинде уканыска толо каткырып алатаныс бу учуралга.\nМындый учуралдар Момоштын кокырчы болгонын айдат, ого ӱзеери Экинур јуртыҥ механизаторлоры, колхозчылары јакшы билетен болгон эмтир, сӱрекей јараш чурана ӧйнӧгонын.\nЛюба јеҥенин эске алынганынан: «Пӧдӱр ле Момош клуб барар деер, јеҥем бу экӱнин чамча штанын јунар, утюгтаар. Эҥирде кыра ижинеҥ келгилезе рабочий ле кийимду капшай ла клубка барарга турза, кийимдереди, арутазар јунзар дезе олор айдар деди: Бистен јараш уулдар јок, кыстардыҥ санаазы бисти кӧрзӧ лӧ чыгар деер».\nАндый мындый да болгон до болзо, Момошты ла Валя сыйнызын адазы Шуру азырабаган да чыдатпаган да болзо, адам, Шуру карган адабыска улай ла барып келетен Јабаган јуртка. Је бистин эске алынганыс ла ол карган адабыстын келгенин чек ле билбейдис.\nКалганчы курста 7 ноябрьдын байрамына бензовоз машинанын ӱстине адам отурала келип јадала, аварияга туштап, онон ары ӱренер аргазы јoк, колхозто иштеп арткан.\nОнын кийнинеде 1960-1961 јылдарда Оҥдой аймактын Ийин (Иня) јурттагы СПТУ – га ӱренип, «тракторист-машинист широкого профиля с квалификацией слесаря первого разряда» деп, специальность алып, Экинурдыҥ колхозына иштеген. Момош адам Кудайдан инженер јайалталу кижи болгон. Колхозто кожо иштеген улустар база айдыжатан.\nЭзен уулылыҥ эске алынганыла: «Адам темир-теске ус кижи болгон. Инженер јайалтазы бир мындый учуралды улус куучындашканынаҥ уккам, айдарда алдында колхозто К-700 тракторлор болгон, оныҥ бирӱзи адам јазап мантадып иш эткен. Биктир агам Маймадагы CПТУ-49 практикага келеле, байагы тракторды Бажынтыныҥ кыразында саска бадалткан, ченемел јок болгонынан улам. Ол трактор ӧткӧн јайдаҥ ала келер кӱске јетире турган, кабиназынын ажыра састын балкажына бадалган.\nКолхозтыҥ јаандары арбаныжып чыгарзын деерде, эки-ӱч катап чыгарарага албадангандар районныҥ сельхозтехниканыҥ инженерлери, колхозытын механизаторлоры, ол тоодо адамда болгон, је келишпеген. Адам кыжыла «Наука и техника» деп журналдыҥ редакициязынден письмо ло бичир деп айдатан. Оноҥ ло бир кӱн схема јурайла энемге ле куучындайт, бу кӱс тужуп калган ӧй, мен билдим канай ол К-700 канай чыгарар деп.\nКӧрӧр болзо, адам чертеж јурайла, канча трактор керек болорын, кандый тросло, канай олорды колборын, узе чотоп алган эмтир, је озодоҥ барала састыҥ балкажын трактордыҥ кабиназыныҥ кӧзнӧгине јетире балкашты кирер эдип ле алдында јолынаҥ кӧп лӧ каскан эмтир.\nОноҥ ӱч тракторды МТЗ – 80 (Беларусь), эки «Казахстан» эчий-дечий тросторло колбоп, байагы саска чоҥырган К-700 тракторды чыгара таркан деер. Сельхозтехниканын инженерлери ле ӧскӧдӧ болгон улус кӧрӱп кайкылаган, кандый эптӱ инженерный система тяги Момош сананып тапкан деп…»\nКожо болгон механизаторлордоҥ та кемизи де куучындаган: айдарда мындый учурал болтыр. Комбанейлер, ол тоодо адам Рубцовскто јаны комбайндар экелип јаткан, јолой Маймадагы заправкада токтогылап солярка уурган, байа адам бактыҥ бӧгин ондо ундыган, келеделе јӧлдыҥ јанына тыштанып чай-сап ичерге отурганча инженр Сабин Семен арбанган: Бу не ӧгӧӧн бактыҥ бӧгин кайда чачыйен деп?\nАдам кӧп неме айтпайла, та кандыйда агаштан байагы бактын бӧгин бычакла кезип, узе резьбазын эжин јазап, бирде заводскойынаҥ башказы јок агаш бӧкти јазайла, бакты бӧктӧйлӧ, Оноҥ ары маҥтаткылап Экинурга јеткенис деп айдышкан».\nТекши билер сурулардаҥ: Таайы ла эјези кару јеенине 1961 ИЖ-49 деп маркалу мотоцикл садып бертир, ӧл ӧйдӧ ол тен тыҥ ла техника. Адам кеберкек јараш уул, кыстардыҥ бажын айландырып, Экинур јуртты эбиреде тыҥ ла маҥтадып, јаш кижи кӧкӱген ле болтыр. Анча мынча тоолу јылдар ӧткӧн кийнинде, адамын балдарын бис билетенис, кийнинде јаанагылап келеле каны јаҥыс деп тӧрӧӧнзӧжип те турганыс. Эркей таай оны кӧрӱп болбой кижи алдырткан. Кезик эске куучындардаҥ Момош ло Шураны Кара эјем сӧстӧп бириктирген деп айдыжатан.\nОл ӧрӧ айдылган ИЖ-49 деп маркалу мотоциклди адам энем узак тудунгылаган. Булакыга 5 км узак ла ӧйгӧ ол мотоцикле маҥтатканыс. Оныла Кан-Оозынга, Јалаҥый Бажынден јаскыда ашты картошкого толуп барып келер болды не адам ла энем. Адам ден бӱдӱн Экинурга «Дружба» деп маркалу бензопиланы не аайлу јазаар болгон эди. Эмдигинчеле бистиҥ јердиҥ улузына бензопиланы «дружба» деп айдар. Бой бойынаҥ сурасша айдар: Эй уул, дружбаны берзен, одынымды кезерге… деер.\nШкакова Александра Манатовна\nЭнем (Шура), коболы сӧӧктӱ Утешев Манат ле тодош сӧӧктӱ Караҥ Егоровнанын (Ильина) (карган энемниҥ) јаҥыс кызы, кураан айдын 26 кӱнинде 1936 јылда Ойрот автоном областьтыҥ, Шабалин аймактыҥ Шаргайты јуртында чыккан. Бистин энебистиҥ адазын Утешев1941 јылда Улу Тӧрӧл јууга апарда, ого јӱк ле 6 јаш болгон.\nАдазына Манатка похоронка јуунан 1942 јылда келерде карган энем Караҥ кызыла кожо Шыргайтынаҥ Экинур јуртынден јаҥарга сананган, је келишпеген, ненин учун дезе, кайын энези келдине Караҥга айткан: «Утеш одызынаҥ ла Манатыҥ јаҥыс кызын бойым чыдадып саларым, энезине бербезим деген, сен јаш кижи, кижиге барып балдарды таап, азырап аларыҥ». Ол ло айас јаанагы Шыргайтыга энемди артыргызып алган.\nКарган энем јаҥыскан Экинур јуртынден јӱрӱп ийген. Оныҥ кайын энезиниҥ 5 уулын ончозын јууга апарарда, јӱкле айыл-јуртузы Манат таадабыс, бӱдӱн Утеш одузында - бир ле бала - кыс Шура болгон. Айдарда Шураныҥ јаш тужыныҥ бир кезек ӧйи Шыргайты јуртта ӧткӧн. Јаан тӧрӧгондордиҥ эске алынганыла Шура ондо јӱрерде, «Манатыҥ јаҥыс кызы, Утеш одузынан артканы» - дешкилеп улус азырап туратан.\nЭнемнин эске алынганы ла адазы Ада-Тӧрӧл учун јууга атанарда кызын тыҥ кучактанып, саҥ ӧрӧ бийик таштап, эркеледип турганы саназына артып калган. Таадабыс Утешев Манатла кожо јууга тӧрт бойдоҥ карындажы атангылаган. Бастыра улус ыйлажып, кабыра кучакташкылап, кӧстӧриниҥ јаштарын арчыгылап, полуторка кӧлӱктиҥ кийнинеҥ јаҥыс ла боро тоозын кунукчылду чӧйилип, олордын сомын бӧктӧгӧн. Тӧрӧл Алтайы бойыныҥ уулдарын ӱйдешкен, кайра келбезин сескендий. Бу барган беш карындаштыҥ бирӱзи де ӧрт-калапту, ӧлӱмду јуунаҥ јанбаган.\nОл ло тушта энезинге Караҥга адазы Манат толтыра кызылгатту кайыҥыҥ тозынаҥ эткен айакты берген деер. Адазынын сыныҥ узуны, ак-куу чырайы санаамга арткан деер. Кийнинде Биктир уулын адамды Манаты тӧзӧгӧн балам деп айдар болды не. Оноҥ Шурага 12 јаш тӧлӧрӧдӧ, јаанагы божой берерде, Шыргайтынаҥ Экинур јуртен энезине Караҥга, таайларына јанкелен. Экинур алтайына келеле карган энемниҥ тӧрӧӧндориле Шураныҥ јаш ла јиит ӧйлӧри ӧткӧн. Иженер эјемниҥ балдары (Анчибаевтер Люба, Галя, Тома, Шура, Молойт, Какаш) ла Кучыйт эјениҥ кызы Текен (Шура) кожо чыдагылаган, Ильин Айдаҥ таайыс ла Унчукпас јеҥе, Ильин Саадак таайыс ла Нюра јеҥе, Ефимов Капшай таайыс ла Јелечи јеҥе, ончозы ла тӧрӧӧнзижип јӱрген.\nЭкинур јерине келгежин Шура Анчибаевтердиҥ ӧскӱс јеениле ле Чинин Полевод ло кожо Анчибаев Андрей јестезиниҥ ле Иженер эјемниҥ билезинде, улай ла јӱргенис дейтен. Јас ла келзе эку кӧндӱре ле ӧркӧ тудар болгоныс деп айдар, Полевод јыртык кӧнӧкӧ суу экеле ӧркӧниҥ уйазына урар, энем дезе колын ӧркӧниҥ ичегезине сугала, кетейле оныҥ мойнын толгор. Байа туткан ӧркӧнин эди јаан курсак та болгон. Бу эку кӧптӧҥ ӧркӧлӧйлӧ, терезин куура тартып, кургадып заготконторага табыштырар эмтир. Оныҥ ордына сыйса (ситец) бӧс алар, бир отрез 2,5 метр платье кӧктӧргӧ једе берген дейтен. Кийим тудум кӧктӧргӧ Иженер эјем ӱреткен деп айдатан.\nАнчибаевтер Андрей јестези ле Иженер эјем Кырлык јуртта иштегилерде, эки јеенин Полевод лӧ Шураны, балдарыла кожо апарып школдо ӱреткен. Карган энем Шыргайтынаҥ Экинурден келелеле, Иженер эјемниҥ балдарын кӧрӱжип база чыдадышкан, оноҥ башка кожо чыкан карындажыныҥ Кылу ла келди Эртей, кыстары Ильина Вера, Чечек ле Римманы азырап чыдаткан энемге бу ӱч кыс кожо чыкан сыйындарындый карузып јӱретен.\nЭнемди сӱрекей чыйрак, ару чек, иштеҥкей болгонын ончо лӧ тӧрӧондор дӧ Экинурдыҥ улузы айдатан, онойдо ок улуска јалакай, јараш ла учурлу јаҥарлар билер болгон.\nШурага 19 јаша толордо баштапкы јуртка барган Еркемеев Пӧтӱк деп кижиге (Петр, кожо чыкандары бистиҥ ле билерисле Еркемеевтер: Чылгый эјебис, Зоя (Боромой) эјебис, Кудачина Вера (Антон Вера) эјебис, олордыҥ јеени Ленка (Байрам). Баштапкы јуртынан энемде эки кыс болгон Надя ла Рая (Ако). Эјелерим кичинек ле тужында адазы јок ӧскӱс арткан.\nКийнине, 1962 јылда адам Момош ло энем Шура јурт биле тӧзӧп, 8 бала таап, 4 уул, 4 кыс азырап чыдаткан. Ого ӱзеери адам ла энем эки кызы ла кожо, бастыра 10 баланы чыдадып, ӱредулер берип, тоомјылу улус болорына јаан салтарын јетирген.\nЭнемниҥ улус ортозында тоомјызы бийик болгон. Бойы да иштеҥкей, балдарын да ишке тыҥ таскаткан. Энем јаш тужын мынай эске алынатан: Јууныҥ ӧйи кӧп саба эр улус Тӧрӧлин корылап атанган, Шыргайтыда балдар ла каргандар арткандар.\nКышкыда корон соокто агаш аразына буудакты јууйла, јуктенип белине салып карга кӧмӱлип, кӱчи јетпей, ыйлап айдынатан: не мен јаҥыскан, бир кожо чыкканым јок, болужар кижи јок, бир сыйын, ака, ийним болгон болзо, кожо јӧмӧжер эди, је ол бойынча будакты чиректеп айылга экелген.\nЭнем кӧӧркий байа будакла кожо соокто Беш сууныҥ тожыныҥ алдына да тӱшкен, озо будагын чыгарып бойы кармактанып, чыгып тӱнейле будакты јаанагына экелип беретен. Оныҥ учун јаҥыскан чиректенген бойымды Кудай ӧрӧкӧн ый-сыгыдымды кӧрӱп болбой, меге он баланы берген болор, деп айдатан.\nБис сураарыс: Эне слерге келишкен болзо кандый ӱредӱге ӱренен эдер? Ол айдар: мен педучилищеге ӱренеле, баштамы класстыҥ балдарыныҥ ӱредӱчи болор эдим. Је јууныҥ ӧйи, оныҥ да кийнинде салым башка келишти. Бастыра јӱрӱмине бир амыралта јоктоҥ, колхозтыҥ кандый ла ижин бӱдӱрген, кӧӧркий кару энем бастыра балдарын ӱредип чыккан, кажызынла кийиндирген, той јыргалын ӧткӱрип, айылду-јуртту эткен. Бого ӱзеери, айдатан, той эдерге јеҥил деп, курсак тамак ла аракы чеген толтыра болзо той јыргал ӧдӱп калар деер. Белкенчекти эдерге кӱч, алтай кеп кийимин, орын тӧжӧгин, баш кайырчагын, айак-казанын, агаш-јӧӧжӧзин толтыра белетеп туратан.\nТекши улус билеристеҥ: Энемге, он бала тапканы учун «Герой – эне» деп ат нере берген, ол документе айдылганы: «Тов. Шкакова Александра Манатӧвна, Президиум Верховного Совета СССР УКАЗӦМ ӧт 11 июля 1979 года, присвоил ВАМ – Матери, родившей и воспитавшей десять детей, почетное звание «МАТЬ-ГЕРӦИНЯ, Мӧсква, Кремль, 11 июля 1979г.».\nНадежда јаан кызы историянын ӱредучизи, заслуженный учитель Республики Алтай деп нерелу болгон 4 уул азыраган, кӱйӱзи тӧлӧс сӧӧктӱ Колбин Виктор, Моты-Оозы јуртаҥ. Уулдарыныҥ бирӱзи Эмиль Колбин јайалталу, ады чуузы јарлу Республикан национальный драматический театрдыҥ артистеринеҥ, Москвадагы Щепкинин адыла адалган театральный училище божоткон. Раиса (Ако) кызы культуранын ишчизи, кийнинде Томский сельсхозинституттыҥ ветеринарный отделениезинде ӱренеле, ветврач болуп иштеген, 2 балалу, кӱйӱзи кергил сӧӧктӱ Адабасов Сергей Кара-Суу јуртаҥ. Бу кызыныҥ колы мал-ашка томду болгонын Экинур јуртыҥ улузы билетен. Ол бойы билезиле Экинурда улай ла јадып, энезине болушту јӱрген.\nБиктир уулы комбайнер-тракторист болуп колхозто иштеген, темир теске ус болгон, адазыныҥ механизатор јолын апарагн, 2 бала азыраган. Энемнин келди Яковлева Люба база Экинурдаҥ, јаш тужында ак јарыктан јӱре берерде, эки балазын Сурая ла Аржанды бойынын ла балазындый чыдадып колго бутка тургускан, ӱредӱлерге ӱреткен. Ӧрӧкӧн Томск городко балдарына: Роза кызына, баркаларына автобус јӱрбей турган ӧйдӧ, бир таарга эт, экинчи таарга картошко сугалып, јастыра – мыстра орустап Горно-Алтайск ла Барнаул ажыра барып келетен.\nОля кызы Алтай Республика ичинде баштапкы кандидат архитектура билимдердиҥ, «Истоки зодчества Горного Алтая» деп дисстертацияныҥ материалдарыла бичик чыгарган, баштапкы катап алтай улуста јебрен ӧйдӧн бери зодчество бар деп научный телекейге айткан, эмди бойы таҥынаҥ «Горно-АлтайРегионпроект» деп проектный фирмалу иштейт, 3 балалу, кӱйӱзи тодош сӧӧктӱ Ильин Айвар Јоло јуртаҥ. Эки балазы Эмилия ла Айдар база архитекторлор, кожо иштегилейт, кичинек кызы Женя врачка ӱренет.\nТоля (Тогонок) уулы школдо физика математика јакшы ӱренген, база ла темир теске јайалталу болгон, кӧп машиналар јазаган. Толяны энем сӱреен эркеледер болгон, јаанап та каларда «Тоголек балам» деп јажыркадар. Оныҥ кызы Шкакова Арина Экинурдын кӧбӧк Кудачин Бабый ла Шура эјебистин барказы. Экинурда уулы Шкаков Саша (энези Алрушкина Чейнеш, бистин келиҥ) чыдап јат, бу аты ого энемниҥ адына адаш болзын деп адагандар.\nЛюда (Адиман) кызы, инженер связист, бу ла ижинде 25 јылдан ажыра иштеп јат, ату чуулу спортчы волейбол, полиатлон бӱдӱмдерле, кӱйӱзи тӧлӧс сӧӧктӱ Коргин Эркеш Оро јуртаҥ, барказы Эркин кадровый офицер, Забайкальский крайда, Кяхта городто пограничный службада.\nРоза (Розко) кызы врач терапевт, невролог, экӱ кысту, кӱйӱзи Бачишев Виталий Улаган аймактын Кара-Кудюр јуртаҥ.\nБарказы Альбина Тордокова (адазы Олег јуучыл-интернационалист Афганистанда службада) база архитектор, таай эјези Оляла кожо иштейт. Кичинек кызын Шкакова Олесяны энем 1 јашка јетире чыдаткан. Роза кызын, сен балам доктырга ла ӱрен деп, кичинектеҥ ле ала энем айдатан, бис адаҥ ла эку карый берзес сен бисти эмдеериҥ деер. Чындап та, энемниҥ санаазыла ла болды. Роза јакшынак врач деп, Алтай Республика ичинде ады јарлу, эм тургуза ӧйдӧ Сахалин областьта иштейт, правительствоный наградала кайралдатты.\nЭзен уулы мал-ашту, стоянкалу, таксист бӧлуп иштейт, 3 балалу, Ирбис уулы Омский танковый училищеде кадровый офицерге 4 курста ӱренет. Эзенниҥ эш-нӧкӧри Айана келин тӧлӧс сӧӧктӱ Оҥдой аймактыҥ Алтыгы Талду јуртаҥ, Экинурда почтаныҥн јааны болуп иштейт, оныҥ эптӱ бичимели кайын энези керегинде Алтайдын Чолмоныҥ газетиҥ № 101, 07.06.2011 ј. кепке базылган. Эзен уулы темир-тестке, агаш-ташка, тудунар-кабынар јайалтулу ус колду, тереҥ кӧгӱс санаалу Кан-Ӧӧзы аймакка база јарлу.\nЭмма кызы каладагы Гнездиловтыҥ адыла адалган Политехнический колледжтиҥн учебный частиҥ заведующий ле математиканыҥ преподаватели болуп иштейт, 3 балалу. Кӱйӱзи байлагас сӧӧктӱ Бӧкӧв Эзендей Оро јуртаҥ. Энем айдатан кыстарымныҥ эҥ јаражы, деп. Тыш бӱдӱмиле адамныҥ энезин Јаҥарды тӧзӧгӧн деер, айла, Пӧдӱр таайдыҥ кызыла тӱнейлеш деп адам база айдатан. Эркин уулы ада-энезиниҥ эҥ огош балазы јуртында јадат, сӱрекей јайалталу алтайлап ӱлгерлер чӱумдейт, 3 балалу, уулы Аргымай јайалталу спӧртчы самболо. Келди кӧбӧлы сӧӧктӱ Алена Шабалиҥ аймактыҥ Шыргайты јуртаҥ.\nАлдында, адам Момош атту-чуулу комбайнерлордыҥ тоозынада кирген. Тӱнниҥ сменазында ашты согор болгон, оны ла кожо ӧскӧ дӧ колхозчылардын ады – чуузы чыккан: Кобошев Иван, Кукаков Кармаш, Тюлентин Чука ононҥ до ӧскӧлӧри. Момош лӧ Шуранын балдарын јӱрӱмге таскадып аларга, тӱни – тӱжи колхозто ишенегендер. Јаскы иште энем повар болуп иштейтен, оноҥ кӧй кыркыр тужында бистерди эчидип ӧрӧ токтен ишке баштап апаратан: уулдар кой тудар, эмезе кыркыр, кыстары тӱк тажыр.\nБайла ада-энезиниҥ салтары балдарына ӱредуге јайалталузу ла јакшы иштеп јӱргендерине сӱреен јеткен, кийнинде баркалары да тӧзӧӧндӱ ле эрчимдӱ билелик јанжыгузын аппарат.\nЭмма кызыныҥ эске алынганыла: энемле Кожо Ӧбӧгӧн ӧзӧктиҥ кырдыҥ эдегиндеги агаш јыкан јердеҥ будактар јууп барганыс. Кырдын эдегиндеги тӧнӧштӧрдин ӧртӧзынан будактарды бир јерге чоконыс. Энем айткан: школды божодып оноҥ ары ӱренип барбазаҥ, бастыра јӱрӱмиҥге мынай ла «батрак» болуп, бор ботко иштер эдип, соок кышта болзо, изӱ јай да болзо иштенериҥ деп. Јаан ӱредӱлӱ болзоҥ, јылу јерде, јараш кийиналан, каблукту «ток, ток» табышту эдип базып јӱрериҥ. Кезикте иште коридорло базып барадала јараш кийимду, каблуктыҥ токылдап турганын угуп, энемниҥ сӧстӧри килт санаама кирет.\nУулдарын, дезе, энемниҥ амадузыла: бийик ӱредӱлер божодып, ак чамча кийеле, кара галстукту, тере портфельду начальниктер болор деп иженген, је канай салым келишкен, ондый болот. Энем улай айдатан 10 бала 10 башка кылыкту, эки колдыҥ он сабарларындый: он башка сомду, узунду-кыскалу, јоонду-чичкелӱ, оҥду-соҥду ондый ок балдарым ончозы башка кӧрӱмду, јӱрӱмдӱ болор деер.\nКезикте айдар болгон: мениҥ алты кызым турган агашты ӧдӧ конор, тыҥ кыстар деер, а уулдарым эдер-тудар, кабыр-кату ишти бӱдӱрер ле эптӱ ус кӧлду эрлерим, кажызында ла Кудайдан салымы да јолы да бар. Кедери кыштуден абралу атту барып јатсас, энем јаҥар кожоныҥ коолодо кожоҥдоп туратан, мен кожо бодоп то болзо коштоныжарым, бисти улус уктран эмес, санаа јеткенче экӱ кожондорыс». Кайран энем јаштаҥ ла ала уур куч јӱрӱмге ӱренип, бойыныҥ билерин, ӧткӧнин балдарын јӱрӱмге ӱреткен. Сӱрекей чыдамду, бир јалку јок јӱрӱмди ичкери кӧрӧр кижи болгон. Эмди бойыс чыдап, бала баркалу бӧлуп кайра кӧрӧр болзо, бистиҥ эне-адабыс кандый куч јӱрӱп, бойлорынын кӱчиле, аргазыла бистерди азыраган, сӱрекей оморкойдыс».\nОля кызыныҥ эске алынган куучындарынаҥ: «Экинчи бригаданыҥ (тӧмӧртиниҥ улузынын ортозында) кой кайчылар маргаанда энем улай баштапкы јер алып туратан, кӱнинде 120-130 кӧйдӧҥ кыркыр болгон. Адам кӧй кайчылар ӧйдӧ стригальный машинкалардыҥ наладчиги бӧлуп иштейтен. Бир такып ол 1979 јыл болгон, база кой кыркыр ӧйдӧ энем бисти баштайла Тогоноктоҥ лӧ ӧрӧ јаан баладарыла, тук престезе сугатан таарлар (кип дежерис). Кол оӧ, бутла тебер швейный машинкаларла кӧктӧп туратаныс.\nЈайгыда 1980-1981 јылдарда Улагашева улицада колхозтын тураларын балдарыла Кожо дранкалар, шыбар, затирказын эдер, оноҥ черетеер. Кичинек тужыстаҥ, база санаама кирет энемдий келиндер колхозтын ӧлӧн ижинде коло ӧлӧҥ чабып барып туратаны, олорды «домхозтор» деп айдатан, энирде грузовой машинаныҥ устунен орогон јаш ӧлӧҥди чачып ийзе, бис балдары Оныҥ ӧртӧзынаҥ чечектер бедирерис, јыдын јыткарарыс, бу ӧлӧҥди чеденеҥ чыгарбас јаш бӧзуларга экелетендер. Эмдиги Кудачина ороомдо ясли болгон, ондо бистер 1960-1970 јылдардын балдары, энелерис кӧп сабазы јууныҥ балдары болгон, јаш эмчектен баштайла 10 јаштуга јетире јургенис. Бир – эки эне ол эмчек чууда балдарды ӱзезин эмизер, эбеш ле јаандары кичинектерин јӱктенип, ойнодып туратаныс. Ӧл 1969-1970 јылдарда ясляда иштеген улустар санаама киргени: энем, эјебистер Тектиева Эртечи, Кудачина Марук, эмезе Баданова Манкый».\nРоза кызыныҥ эске алынганынаҥ: «1987-1992 јылдарда «члениҥ» койын кабырып турарыста, кыштузы Булакыда болгон. Амыраар кӱнде, бистер барып болужып туратаныс. Јаштаҥ ла ала атка миндирип, уй саарга, кӧй кабырарга ӱредер болгон. Бойлорыныҥ ла јурт јердеги ле иштеп јӱргенине таскаткылаган, бу ла ӧйдӧ база айдар болгон: ӱредӱ албазар мынайып ла бис чилеп ле койдын-уйдыҥ кийнинеҥ базарар деп.\n«Члениҥ» койын кабырарада улустын койлорын энем јузинеҥ таныыр болгон деп улус айдыжар. «Подсос» деп атту уур уйлар да кабырлаган. Балдары узери ле школ ло институтарда ӱренерде, кышкыда, энем туниле пуховый шальдар туур, эртенгизинде јакарган кижи иш јал баазын беретен, оны ӱредӱде баладарга аткарар. Оноҥ до башка база иш јалга улуска тере тон кӧктӧп туратан, одуштар да эдип узанып турар 10 јашту Эзен уулыла Кожо. Ӧнӧйдӧ ӧк балдарыла Кожо талкан, кӧчӧ дӧ сӧгуп садып туратан. Колхозтын уйсаачызы да бӧлуп иштеген. Тан ла 5 саата кышкыда колхозтын грузовой машиназыла Быргастыден, јайгыда Бажынты Бажы деп ӧзӧктӧн тартар.\nКандый да иш болзо энем эрчимду, акту санаазынан чындык бӧлзын будӱрер мӧлју алатан. Экинур јуртын јерлештеристин ӧртӧзында иштенкейиле кайкаткан да, мактуга да чыккан, кару энем».\nАдиман кызыныҥ эске алынганыла: «Куску иште иштеп турган комбайнерлорго айлында курсак азар болгон, бир кӱн пирожоктор быжырала апарар, ол узе чотту биске бирден ле берер, бир кӱн отурала пельмендер эдер јаҥыскан, та канча кижи азырап туратан билер аргабыс јок болгон, энем тӱнде келер улусты азырайла, бистер сакып болбой уйуктакаларыс. Оныҥ кийнинде колхозтыҥ столовыйында иштеген, курсак аскан. Кезикте обедтиҥ кийнинде бис эчидижеле барала ажаналарыс ол санамга артып калган.\nБис Эркеш Коргин кӱйӱзи ле мен Адиман Барнаулда ӱренип ле иштеп турарыста, адам ла энем бистиҥ уулысты Эркинканы ӱч јашка јетире чыдаткан. Ол тушата энем барказын тере тоныҥга кӧйнына кыстап алала, мал-аш кӧрӧр, башкарар, айдарда адам кӧйлӧрды чыгара айдаза, энем тоолоп турган эмтир, байагы Эркинкага энем айткан: Балам бис койды тоологончос, сен унчукпа јибе дезе, Эркинка «је» деп айдар, Оноҥ койды тоозын 100 ажыра тоолоп ажала берзе, байа барказы Эркинка «бир, эки, бир, эки» деп коштонзо, энем ле адам былгалала берер». Энем айдар: је Момош бойсын јӱрерт, кӧйды ары божот, мынайып бу ӱч кижи 4 кӱнге чыгара, кой тоологоныс деп, эрке каткырыжып куучындайтан». Эмди бу барказы Коргин Эркин Алексеевич, Россиянын ла Монголияны границазында офицер-пограничниктин службазында, айыл-јуртту».\nАко кызыныҥ эске алынганынаҥ:\n«Кийнинде энем јаанай берерде, алтай бӧрӱктер кӧктӧӧр болды. Кудайдаҥ энем онойдо ок томду да кижи болгон, канча канча тоолу келиндерге бала табарга томы јеткен. Камык алтай јаҥар кожонды бойы ла чӱмдеп отурар, Оныҥ кӧп тоолу јаҥарларын, алкыш сӧстӧрин Алтай республиканын радиокомитетин кӧмзӧзине Торбокова З.М. бичип јууган эмтир.\nКалганчы јылдарында јуртын, аймактын ла Республика ичиндеги Ак јан деп ӧбщественный ӧмӧликте туружып, Сары бур, Јажыл бур, Эл-Ойында, оноҥдо ӧскӧ алтай чӱмдӱ байрамдарда туружуп, алкап Алтайын, Ӱч – Курбустан, Јаайаным деп башатанып мӱргӱп, ончозына эрчимдӱ турушкан, Алтай улустыҥ јебрен чактаҥ бери јаадарын орныктырарына јаан салтазын јетирген. Шураныҥ, энемниҥн ӱреелери јиит тужындагы Баданова (Аларушкина) Маҥкый, Тюлентина (Кабыкова) Кураш (Республикан Национальный драмтеатрдын художественный руководителиниҥ Иришева Эмманыҥн энези) ак-јарыктан эрте јӱре берген кӧӧркийлер.\nБери ӧйлӧрдӧ карыганча ӱӱрелери, база кожо јараш јаҥарлап, канча канча јиитердҥ алтай тойлорын ла белкенчек-куда байрамдарында чӱм јаҥдарын башакарып јӱргендери: эјебистер Кудачина Марук, Кабыкова Лена, Наева Ачап, Майманова Шура, Аларушкина Шура, Кудачина Шура, Толоева Јијий, Торбогошева Кӱпӱй, Сельбикова Байрыш. Коштой јаткан айылдаштары: эјебистер Кынова Јиит, Лутцева Варвара Ивановна, Кокпоева Александра Шыдыевна, Таштамышева Анастасия Парфентьевна (Оля кызыныҥ баштапкы ӱредӱчизи), оныҥ эш-нӧкӧри Баркин Александр, Кудачин Армис ле Марук эјебис, Карындашевтер Арбын ла Клара, Мендешевтер Кӱндӱй акабыс ла Эжер эјебис оноҥ дӧ ӧскӧлӧри ле де, јаантайын кире -чыгап, јакшы-јаманды да кӧдӱрижип, нак ла јӱргилеген.\nГерой-энелерле де энем Шкакова Шура нак болгон, алтай калыкка јайалталу, иштенкей, тоомјылу улус чыдаткан эјебистер, бойлоры јууныҥ балдары: Аларушкина Кыма, Гармина Нина, Мендешева Эжер, Шокшланова Шура, Транова Таан, Толоева Јијий, Маркитанова Јыламаш, Котонова Айбыш, Чендыева Чадаш.\nЈуунын ӧйдиҥ балдары јаш туштары келишкен, јиит ӧйлӧри јуу-чактын кийниндеги једикпеске, аш-курсагынан аштаганы, кийим-тудумныҥ оҥдузын кийер аргазы јок ӧткӧн. Је ӧндый да болзо олордын јӱрӱми балдарыныҥ, баркаларыҥ су-кадыгыла, јӱрӱмиле бек колбулу, айдарда шидеенду билелик јанжыгуларды адам ла энем биске энчиге артыргыскан.\nЈууныҥ балдары - бистиҥ Шкаковтордыҥ адазы ла энези Момош ло Шура, јӱрӱми ырысту келишкен. Бӱдӱн Союз орооныҥ (СССР) тӱбеги де, кийнинде Алтай республиканыҥ текши Россияныҥ орыныканын да бистин биле де ажыра база катап иле кӧрӱнет. Чындап та, кижиниҥ салымы: бала-барка азыраганынаҥ, иштегенинеҥ, јакып айткан сӧзинеҥ, ойноп-кокурлап ла нӧкӧрлӧжип јӱргенинеҥ, јаҥар-кожон коолотконынаҥ, кӧгӱс- санааларды сананганынаҥ бӱдет ле ӧдӧт.\nӦрӧ турган Ӱч-Курбустан, Алтай Кудайыс јайааныс, биске аргадаачы да, коруучылда, туулган Алтайыс Экинур јалаҥыс, элбек ле турзын, эл-јоны энке-тӧҥкӧ јатсын, эрчимдӱ толо салымду болзын, Кудайыстаҥ курчулу јӱрзин!


Jарымка ӱч јерде ӧтти - altaicholmon\nМындый садуны кӧп улус јуртаган микрорайондордо јууктадары јакшы амаду. Jе «Гардинкада» ла «Кӱнбадыш» базарда ӧткӧн садуда улус чек ас болгон деп айдар керек. Эл-јонныҥ кӧп лӧ сабазы темиккени аайынча В.Ленинниҥ тепсеҥине келгендер.\nJарымкалардыҥ тӧс амадузы Алтай Республиканыҥ товарлар эдеечилерин јӧмӧӧр, јурт ээлемниҥ продукциязын садарына јарамыкту айалга тӧзӧӧр лӧ аш-курсактыҥ баалары аайлу-башту болорын јеткилдеери болгон. Продукцияны јабыс баала садар деген амаду калганчы ӧйдӧ ундыларга јетти.\nJе ондый да болзо, јаҥыјылдык јарымкада арбынду ла чыҥдый продукция садылды.\nАР-диҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле, улус эт ле эттеҥ эдилген аш-курсакты, балыкты, сыр, сарју-сырды, анайда ок тередеҥ ле тӱктеҥ эткен јӱзӱн-башка эдимдерди јилбиркеп алгандар.\nАлтай албатыныҥ башка-башка бӱдӱмдӱ курсак-тамагы: талкан-сарју, јӧргӧм-карта, аарчы садуда база болды.\nJарымкада аш-курсактыҥ тоозына кирбей турган продукцияны чӧлдиҥ биске одоштой јаткан райондорыныҥ ла калаларыныҥ аргачылары ла предпритиелери элбеде саткан.\nJарымкага келген балдарды Соок-Таадак ла Карычак Jаҥы јылла уткыыды.


Ӧзӱмис бойыстаҥ камаанду - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ ӧзӱми јурт ээлемниҥ айалгазынаҥ чике камаанду. Јаҥы јылга тургузылган амадулар ла темдектелген иш-тош керегинде јурт ээлем аайынча министр Владислав ТАХАНОВ куучындады.\n–Ӧткӧн јыл јурт ээлемге кандый болды?\n–Калганчы эки јыл кӱч болгон. Ар-бӱткенниҥ айалгаларынаҥ улам азырал ас белетелген. Былтыр јаҥмырлар, јааш-јут болордо, оныҥ алдында јылда кӱйгек болгон. Азырал ас болордо, улус малды кӧп табыштырган, малдыҥ тоозы, алдында јылга кӧрӧ, астап калган.\n–Тургуза ӧйдӧ ӱлекер иштердиҥ айалгазы керегинде куучындап берзеер?\n–2012 јылдаҥ бери јурт ээлемди ӧскӱретен јаан ӱлекер иш улалып јат. Оныла коштой аш-курсакла бойыс јеткилденерис јанынаҥ иштер ӧткӱрилет. Озо ло баштап биске бойысты этле, сӱтле, маала ажыла јеткилдеп алар керек. Оныҥ учун Арасейдиҥ јурт ээлем аайынча министерствозында бу иш 2024 јылга јетире јӧптӧгӧн тургузуда бичилип калган. Ол ӱлекердиҥ учында бистиҥ једетен једимдерис тоолорло тургузылган. Тергеебисте јылдаҥ јылга укту малдыҥ тоозын араайынаҥ кӧптӧдӧр, этти аларын, сӱтти саайтанын ончо ло бийиктедер керек. Темдектеп алза, бисте малдыҥ текши тоозы 460 муҥ болзо, олордыҥ уктузы 39 муҥ – 7% болуп јат. Тургузылган планла болзо, 2024 јылга јетире бу тоо ас ла дезе 12% болор керек. Оныҥ учун малдыҥ угын јарандыратан ишти эрчимдедип апарар керек.\nОнойдо ок сӱт јанынаҥ алзабыс, сӱттеҥир уйлардыҥ тоозы астап јат. Бӱгӱнги кӱнде бистиҥ республикада бир уйдаҥ јыл туркунына орто кеминде саап турган сӱттиҥ кеми 3,2 муҥ литр болзо, Арасейде бу тоо 5 муҥ литр болот.\nАзырал јанынаҥ бис база соҥдоп турганыс. Малдыҥ тоозын кӧптӧдип те турзабыс, азыралды эрчимдӱ, арбынду белетеп болбойдыс. Зоотехниктердиҥ некелтезиле болзо, бир тын малга кыштаарына орто кеминде 16-18 центнер азырал белетеп алар керек. Быјыл бис бойыстыҥ кӱчисле 4,2 центнер белетеп алганыс. Јетпес азыралды коштой јаткан Алтайский крайдаҥ садып аладыс. Садып алатаны бистиҥ экономикага база келишпейт, мынаҥ улам ичкери барарга тутак болуп јат. Оныҥ учун азырал белетейтен иш АР-дыҥ башкарузында јаан ајаруда турат. Мынаҥ ары азыралла јеткилдешти ӱч катапка бийиктедер керек, ол јогынаҥ кандый да кыймык болбос ине. Азыралды белетееринде озо ло баштап алдында ӧйлӧрдӧ кыра салынган јерлерди орныктырар иш турат. Бӱгӱн кӧп кыра јерлер чачылып калган ла совет тужындагы јерлердеҥ 34 муҥ гектар јер кыраланбай јат, кӧп сабазы баргаага бастырып салган. Кем де оны одор эдип тузаланат, кем де оныҥ јӱк ле ӧлӧҥин чабып алат. Чачылган кыраларды орныктырып, кыралаар керек. Бу иш бисте баштапкы јерде турат.\nОноҥ ары ӱрендерле иштейтени база ајаруга алынар. Кӧп учуралдарда фермерлер ле аргачылар баазы јабыс ӱрен садып аларга белен. Је јабыс баалу ӱрен кӧп сабазында азырал аш болуп јат. Ондый ӱреннеҥ кӱскиде алган аш та ас болот. Мындый учуралда бис бойысты бойыс тӧгӱндеп јадыс. Бу јуукта јаан куучын билим јанынаҥ база ӧткӧн. Ӱрендердиҥ селекциязын орныктырып, билимле бек колбуда иштейтени ајаруга алынар. Ӱренниҥ ӧзӱп чыгатан ийде-кӱчин кӧрӱп, пробалар алып, олорды шиҥдеп кӧрӧр арга болзын деп, бу ишти орныктырып јадыс.\nУдобрениелерле иштеери база бир јаан ууламјы. Арасей ичинде бир гектар јерге 25 кг удобрение салынып турган болзо, бисте ол ло кире јерге бир килограмм удобрение салынат. Бу сӱрекей ас. Јердиҥ фосфоры, азоды ла о. ӧ. кошмокторы астап, јер там ла артап јат. Бир јанынаҥ фермерлерде ле аргачыларда ол удобрениелерди јайып салатан машина-техниказы јок болгоны база салтарын јетирет. Је иштеп турган ээлемдер бойлорына керектӱ техниканы лизинг ажыра ба, кредитке бе алып алза, јурт ээлемниҥ министерствозы оныҥ 40 процентин кайра јандырып берет.\n–Бистиҥ тергеебисте кооперативтердиҥ ӧзӱми, ичкери јолы керегинде нени айдарга јараар?\n–Јерле иштейтени јаан ајаруга алынар учурлу. Алдындагы кыра јерлерди орныктырып, кыралаар керек. Колхозтор ло совхозтор јайрадылган кийнинде албаты-јон бойыныҥ пай јерлерин алып, туш-башка барган. Сананган улус јердеҥ тудунып, иштеп, ээлемдер тӧзӧгӧн. Је кӧп јерлер јадып калган, ол јерлер иштебей јат. Мынаҥ улам бу јерлерди ајаруга алып, кооперативтер тӧзӧп, бу јерлерди кӧдӱрер керек деп, бис аймактардыҥ башкартуларына, таҥынаҥ улуска баштанып јадыс. Бистиҥ јерлерис ас, оныҥ учун бис јеристи чеберлеп эдинер учурлу.\nТуристтер кӧптӧгӧни, улус базалар тудуп, иштеп турганы – онызы база јакшы. Је бир јанынаҥ кӧрзӧ, ол туристический базаларга бир калбактаҥ, бир оогоштоҥ до болзо, јерлер тӱҥей ле барып јат. Јалтамчылузы – ол бистиҥ јакшы тӱс деген кыраларыс, покосторыс, суулардыҥ јанында јараш јерлерис барып турган.\nКооперативтер тӧзӧгӧн улус учредительдер болуп јат. Олор биригип, ончо ишти ӧмӧ-јӧмӧ эдер учурлу. Бириккен улустыҥ чыгымдары астайт. Темдектезе, кӧп сабазында сӱтти барып табыштырарында кажы ла кижи таҥынаҥ бойыныҥ кӧлӱгиле апарбай, биригип, бир спецтехникала тартса, кирелтелӱ болор.\nОнойдо ок ол ло байагы ӧтӧк-удобрение чачатан техниканы кажыбыс ла садып алар аргабыс ас. Бир-эки кӱнге иштенерге болуп ондый јаан, баалу техника не керек? А биригип алза, ого чыгым ас барар. База бир шиҥдеп кӧргӧн неме – ол гранттар алып турган фермерлеристиҥ јерлерин алзабыс, кажызында ла 10-15 гектар јер болуп јат. Бис олорго «Беларусь» трактор берип јадыс. Је бир-эки јылдаҥ оныҥ кандый бир темири ӱрелетен беди, кӧлӧсӧзин солыйтан беди – ончозы фермердиҥ карманынаҥ чыгымдалып јат. Ӧмӧ-јӧмӧ иштезес, ол «Беларусь» трактор 60-100 гектар јердиҥ ижин јаҥыскан ла иштеп салатан кӱчтӱ. Бу айалгаларды ончо ло јазап сананып, экономика јанынаҥ чыгым чыгатанын астадарын шӱӱр керек. Темдектезе, Шабалин аймакта картошко отургызар кооператив тӧзӧлгӧн, ол эрчимдӱ иштеп јат. Улус мынайда биригип иштезе, олорго болужып ийер аргабыс бар. Ол ло картошконыҥ тӧзин кӱбӱредип јазаар комбайн садалды ба, оныҥ баазынаҥ 60 проценти кайра јандырылар. Ондый программалар бар. Је таҥынаҥ фермерлердиҥ кажызына ла болужайыс дезебис, бюджетте андый арга јок. Ӧскӧ талаларда кооперативтер кӧп тӧзӧлип, ӧзӱм јолын јакшы алынган. Ол кооперативтерде бойыныҥ иштеп алган акчазы да, аргалары да бар. Чынын айтса, олор бисти он јылга озолой берген деп айдарга јараар.\n–Бистиҥ тергеебисте канча кооператив бар?\n–40 кооператив бар, олордыҥ эрчимдӱ иштеп турганы 28 кире. Бисте бу јаҥы-јаҥы ла ӧзӱм алынып, баштапкы ла алтамдар эдип турган ууламјы. Бу јолло биске барар керек, кажыбыс ла бойыныҥ алдында башкаланбай, ӧмӧ-јӧмӧ иштенер керек. Алдынаҥ бери ӧбӧкӧлӧрис те айдып јат – ӧмӧ-јӧмӧ иштензес, бир неме болор деп.\n–Јурт јерлерди ӧскӱрип јазайтан ӱлекер мынаҥ ары улалар ба, айалгазы кандый?\n–Эйе, ол јаан ӱлекер «Устойчивое развитие сельских территорий» деп адалып јат. Анда бир канча ууламјылар бар. Ол тоодо суу, газ ӧкӱретен, јолдор јазайтан, ФАП-тар тудатан, школдор, стадиондор, балдардыҥ площадкаларын јазайтан иштерди бу ӱлекерге кийдирип, бӱдӱрер арга бар. Темдектезе, газ ӧткӱрери эмди Майма аймакта ӧдӧт, тургуза ӧйдӧ Манјӱрекке барган. Тоолу јылдаҥ Чамал ла Шабалин аймактарга једер.\nБу ӱлекердиҥ тузазы јаан, је мында иштерди бӱдӱрери-неҥ озо муниципалитеттер ле јурт јерлердиҥ башкартулары проектно-сметный документацияларды, экспертизаны бойыныҥ аргазыла эдер керек. Айдарда, тӧзӧлмӧлӧрдӧ лӧ јурт ээлемдерде акча-манат јетпей турганынаҥ улам ӱлекерле иштеери тутакту болуп јат. Бу ӱлекерге кирерге озо ло баштап акча-манат бедиреер керек.\n–2019 јылда јаҥы ууламјылу кандый иштер ӧткӱрилер?\n–Бу јылда президенттиҥ јакарузыла јаан ууламјылу иш баштап јадыс. Ол јурттарда јол јазаары. Бу иш экспорт јанынаҥ ууламјылу. Нениҥ учун дезе бу ууламјы јаан ајаруда. Ӧткӧн јылда бистиҥ тергее јӱк 9 млн долларга экспорт эткен. Сыгынныҥ мӱӱзи Корей ле Кыдат ороондорго барып јат. Папоротник-орлякты Турачак аймактагы кооператив белетеп, Јопон јерине аткарат. Былтыр олор 50 тоннага контракт тургускан. Келер ӧйдӧ јопондор бу ӧзӱмниҥ бир тонназын садып аларга белен. Гран ары јанынаҥ бистиҥ јердиҥ ӧлӧҥ чайларын алып јат. Былтыр чаал агаштарды ӧскӱрип, Монгол јерине саткан. Эчкилер Узбекистан јаар, јылкы мал Казахстан јаар садылат. Бу ончозы экспорт болуп јат. Је мынаҥ ары бис бойыстыҥ продукциябысты эдип, экспортко аткарар керек. Ол эттеҥ каазы-картаны, колбасаны ла оноҥ до ӧскӧ курсак-тамакты белетеп, курсак-тамагысты эдип, садуга јетирип, садарын бис бойыс кӧрӧр учурлу. Мынайда иштезес, бир јанынаҥ ол иштеер јерлер, экинчи јанынаҥ каландарыс та мында артар. Бойыс кыймыктанбай отурзабыс, биске кем де болушпас.\n–Эрмек-куучын учун јаан быйан. Тургузылган амадуларга ичкери јол једимдӱ болзын.\nС. АБЫСОВА куучындашкан\nТергееде быјыл 460 муҥ тын мал кыштап јат. Малдыҥ кыштузы кеминде ӧдӧт деп, јурт ээлем аайынча министерство јетирет. Чаган айдыҥ 10-чы кӱнине јетире ӧйдиҥ туркунына азыралдыҥ 48412,2 тонназы тузаланылган. Онызы ончо бар азыралдыҥ 26 проценти.\nКышка белетелген 259352 тоннадаҥ кату азырал – 200,8 тонна (77 %) арткан, ол тоодо ӧлӧҥ 58,2 муҥ тонна, силос – 19,3 муҥ тонна, концентрированный азырал ла аш – 4,7 муҥ тонна.\nРеспубликада малдыҥ азыралы кажы ла тын малга орто тооло 3 центнердеҥ келижет. Эҥ кӧп азыралла Майма, Чой ло Турачак аймактар јеткилделген болгон. Мында мал кыжыла азыранты болгонынаҥ улам бир тын малга 2-9 центнердеҥ келижет.\nБийиктей аймактарда (Кош-Агаш, Улаган) бир тын малга келижип турган азыралдыҥ кеми 1,2-1,3 центнер. Кабыруда јӱрген малга бу кире азырал јеткил деп чотолот. Је оныла коштой, бу аймактардыҥ сегис ээлеминде ӱзеери азырал белетелген — 14 муҥ тонна ӧлӧҥ лӧ 1,7 муҥ тонна аш.\nОзолондыра шӱӱп кӧргӧниле, малдыҥ азыралы кочкор айдыҥ ортозы киреде суруда болор аргалу. Эм тура азыралдыҥ баазы бир кеминде турат.\nБыјыл мал-ашты кыштадып јаткан кышкы турлулардыҥ текши тоозы 3567. Уй-малга белетелген 1617 кыштуныҥ тоозында уйлар тудар 787 јер, бозу тудар 316 јер, јаш бозулардыҥ 50 профилакторийи, уй тӧрӧдӧр 68 јер, јаш мал тудар 147 јер. Онойдо ок јылкы мал турар 377 јер, кой турар 895 јер озолондыра белетелген болгон.\nТекши кӧргӧжин, ӧткӧн 2018 јыл Алтай Республиканыҥ аграрийлерине јеҥил эмес болгон. Былтыр јаскыда ар-бӱткенниҥ айалгаларынаҥ улам кӧп ээлемдер кыра ижин ӧйинде ӧткӱрип болбогон. Анчада ла Оҥдой, Кан-Оозы, Кӧксуу-Оозы, Улаган, Кош-Агаш аймактарда айалга кӱч болгон. Россияныҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ Россельхозцентри экспертиза ӧткӱрип, чыккан чыгымды баалап кӧргӧн. Анайып, 34 ээлемниҥ чыгымы 14126,05 муҥ салковой болгон деп, јурт ээлем аайынча министерство јетирет.\nӦткӧн јылдыҥ јаҥар айында АР-дыҥ башкарузы РФ-тыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыла јӧптӧжӱ тургузып, республиканыҥ јурттагы ээлемдериниҥ чыгымын тал-ортолой бӧктӧп, јӧмӧлтӧ-болуш эткен. Текши кеми 7021065 салковой акча чыгым чыккан ээлемдердиҥ тоозына киргендерге (№ 570-р, 16.10.2018 ј.) тергеениҥ јурт ээлем аайынча министерствозы ажыра кӧчӱрилген.\nОнойдо ок кызалаҥ тушта мал-аш чыгымдалганынаҥ улам акча-манат јанынаҥ јаан јылыйту болбозын јеткилдеерге, ээлемдер мындый учуралдарга страхование эдип, корыланзын деп, АР-дыҥ јурт ээлем аайынча министерствозы јетирет.


Спортло улайынча кожо - altaicholmon\nАлександр Темдеков деген јиитти тергее ичинде кӧп улус Албатылык ойындардыҥ фестивалиниҥ кийнинде билер болуп калган. Ол бу фестивальдыҥ «Ирбизектиҥ ойындары» ууламјызыныҥ эки катап јеҥӱчили. Бӱгӱн бис кычыраачыларысты саал сӧӧктӱ јиитле јууктада таныштырадыс.\nАлександр Улаган аймактыҥ Чибилӱ јуртында чыккан. Ол алты јаштуда адазы јада калган. Энези Лариса Исааковна Санина бухгалтер болуп иштейт. Александр биледе тӧрт баланыҥ јааны.\n«Слер биледе эҥ јааны, јаштаҥ ала каруулу, тӧп болгон болбойоор?» деген суракка айылчыбыс кӱлӱмзиренди. Александр оогошто Улаганда баштамы класстарда ӱренип турала, энезин бир эмеш санааркаткан ла эмтир. Тӧртинчи класста ол «школдоп барадым!» дейле, бойы урокторго барбай, тышкары базып, адыжып ойноп јӱрер болгон. Оныҥ бу кылыгы бир ай кире ӧткӧн кийнинде јарталган. Александр ол тушта энезинеҥ јӱрӱминде бир катап сабалган јиген. Кату куучынныҥ кийнинде энези педагог эјезиле шӱӱжип, Сашаны оныҥ айлына јаттыргызып ӱреткен.\nЛариса Исааковна балдарына јалакай ла кару эне. «Јаш тужым ырысту болгон, энемниҥ эркезинде ӧскӧм. Ол балдарында ончо неме јеткил болзын деп албаданган ла эмди де мени бастыра керектеримде јӧмӧжип турат. Энемге јажын-чакка быйанду јӱрерим — деп, Александр айдат. —Школдо ӱредӱм јакшы болгон, керек дезе, четвертьтерде тӧрттӧр дӧ ас чыгатан. Эҥ ле сӱӱген урогым — физкультура, спорттыҥ јилбиркеген бӱдӱмдери — грек-рим кӱреш ле атла јарыш. Бу эки бӱдӱмле маргаандарда да турушкам. 9-чы класстыҥ кийнинеҥ каладагы педколледжтиҥ физкультура аайынча бӧлӱгине кирип, самболо Артур Алексеевич Конуновто тазыктырынып баштагам.\n2010 јылда ӱредӱ божогон. Оныҥ кийнинеҥ черӱчил молјумды Ыраак Кӱнчыгышта бӱдӱргем. Черӱдеҥ јанып келеле, тӧрӧӧн-тууганла куучындажып, оноҥ ары ӱредӱге барар деп шӱӱлтеге келгем. 2012 јылда Москвада Ӧрт болдыртпазы аайынча службаныҥ академиязына ӱредӱге кирип, оны 2017 јылда божотком. Оноҥ ло бери Горно-Алтайск каланыҥ 1-кы таҥмалу ӧрт-аргадаачы бӧлӱгинде иштейдим.\nЈаштаҥ ала спортко тартылып, оны сӱӱгеним бастыра јӱрӱмиме: школдо, ӱредӱде, черӱде, ижимде — јарамыкту ла керектӱ болды. Черӱчил бӧлӱгимниҥ јуунты командазында болгом. Академияга да ӱренип барарымда ла мени оныҥ спортло јуунты командазына алган. Ондо јаантайын тазыктырынып, маргаандарда туружып, јуунты-сборлорго јӱрӱп турар болгоныс. Ол ӧйлӧрдӧ бистиҥ команда спорттыҥ ӧрт ӧчӱрери ле аргадаары аайынча бӱдӱмиле Россияныҥ эки катап чемпионы деп адаткан. Бойым јуучыл спорттыҥ кайдо бӱдӱмиле МЧС-тыҥ ачык Кубогыныҥ мӧҥӱн призеры болгом».\nӦрт ӧчӱреечилердиҥ ле аргадаачылардыҥ су-кадыгы бек, эди-каны, ийде-кӱчи тыҥ болор керек. Олор иште кажы ла кӱн тазыктырынат. Министерство кеминде бойыныҥ спорт бӱдӱмдери аайынча маргаандар јаантайын ӧткӱрилет, олордыҥ уч-турулталарыла ишчилерге звание-јамылар да берилет. Александр маргаандарда бойыныҥ бӧлӱгиниҥ адын бийик кеминде кӧргӱзет. Темдектезе, Россияныҥ МЧС-ыныҥ Алтай Республика аайынча баш башкартузыныҥ ла ого башкарткан бӧлӱктердиҥ ишчилери ортозында физбелетениш аайынча ченелтелер бу јуукта ӧткӧн. Караулдыҥ јааны А. Темдеков ондо бастыра ууламјы-бӱдӱмдерде эҥ артыктардыҥ тоозында болгон деп, МЧС-тыҥ Интернеттеги бӱгинеҥ билдис.\nАлександр ижи аайынча коллегаларыла кожо школдордыҥ, садиктердиҥ балдарына, студенттерге ӱредӱ, ӧрт-аргадаачы иштиҥ јилбилӱ ле тузалу мастер-класстарын ӧткӱрип турганын куучындады. Бӱгӱнги кӱнде јашӧскӱрим ӧрт-аргадаачы ӱредӱни, маргаандарда туружарын школдоҥ ло ала баштаар аргалу. Керек дезе, кӱӱнзеген ӱренчиктер ӧрт ӧчӱреечи бӧлӱктерге айылдап та барып келет.\nЧочыдулу айалгаларда иштеп турган улуска онойдо ок кылык-јаҥы тӧп, кӱӱн-табы бек, турумкай, каруулу болор керек. Александр: «Ижис аайынча јаантайын су-кадыкка каршузын јетиргедий айалгаларда иштеерге келижет. Ӧрттӧр анчада ла сооктор келгениле кӧптӧйт. Ончо немени ӧмӧ-јӧмӧ, командабысла эдедис. Психологический јанынаҥ турумкай, јалтанбас болор керек».\nБу јииттиҥ тӧп эрмек-куучыны ажыра токыналу кылыгын, ойгорын сезип, ол чындап та талдама кижи деп биледиҥ. Албатылык ойындардыҥ фестивали керегинде Александр мынайда куучындады: «2017 јылда баштапкы ойындарда туружарга мени нӧкӧрим Александр Легостаев айдып алган. Ол тушта јилбиркеген де болзом, је чике белетениш, тазыктырыныш јогынаҥ барып, список-тооломдо учында болуп, бичидип алган болгом. Баштапкы ойындарда туружаачылардыҥ јарымы кирези спорттыҥ устары, кӱрешчилер болгон. Је бу ойындарда бир ле бӱдӱмде эмес, ончо бӱдӱмдерде бойын бийик кеминде кӧргӱзер керек.\nЭкинчи маргаандарга каруулу белетенгем. Саал сӧӧктӱ акам Айдар Саналовло кожо ойындардаҥ эки ай озо белетенип баштаганыс. Чындап, Айдар баштапкы ойындарда база туружар кӱӱндӱ болгон, је ол тушта ого ижи аайынча келишпеген. Улаган аймак болуш эдип, ок-јаа берген, таныштар — камчы.\nМаргаандардыҥ талдашту бӧлӱгине амадап баргам. Финалда маргыжатан удурлажаачыларымныҥ ийдезин, једикпес јанын кӧрӱп аларга. Быјыл уулдардыҥ белетенижи бийик кеминде болгон, туружаачылар ончозы тыҥ. Талдашту ойындарды Кӧксуу-Оозы аймактаҥ Илья Тырышкин јеҥип алала, бир эмеш јайымжый берген болор. А маргаандарда кижиниҥ кӱӱн-табынаҥ, јеҥерге амадаган санаазынаҥ база кӧп неме камаанду. Бескези јеҥил уулдар 85 кг ташты канча кире ыраак апарганын да кӧрзӧ, алтай уулдардыҥ кӱӱн-табы анчада ла тыҥ болгоны јарт…\nБыјыл маргыжулардыҥ эки бӱдӱминде јеҥген де болзом, олор меге эҥ јеҥил келижип турган деп айтпазым. Кӱреш мениҥ канымда, јаштаҥ ала, је удурлажаачылар да кӱрештиҥ устары.\n«Ирбизектиҥ ойындарында» сыйга берилген акча-манатты мен учун «оорыган», санааркаган сыйындарымга, тӧрӧӧндӧримге ӱлештирип бердим.\nАлбатылык ойындардыҥ келер фестивалинде база туружар, јеҥип алар амаду бар. Бу учурлу маргаандарды тӧзӧгӧн улуска ончозына быйаным айдадым. Келер ойындар оноҥ до бийик кеминде, кӧрӧӧчилери кӧп болзын деп кӱӱнзейдим.\nЧыдап јаткан ӱйеге ада-энезиниҥ сӧзин угып јӱрзин, је јӱрӱмде нени иштеерин бойыныҥ кӱӱниле талдазын деп айдар кӱӱним бар. Тӧрӧл тилибисти ундыбайлы. Ончозы бойыстаҥ камаанду. Бойыстаҥ баштабазас, 30 јылдаҥ тилис ундылып калары чочыдулу. Культурабысты, албатылык јаҥжыгуларысты, спортты кӧдӱрип, бӧлӱнбей, ӧрӧ ӧзӧр керек.\nСооктор јууктап келди. Эл-јонды айылдарда одыруны баштаардаҥ озо печкени, трубаны шиҥдеп кӧрзин, јолдордо ајарулу јӱрзин деп кычырадым».\nАлександр 29 јашту. Бойдоҥ.\nЈаан тӧрӧлчи кӱӱндӱ. Гран ары јанындӧӧн амырап барганча, Улаганныҥ тайгаларыла јортып, чыккан-ӧскӧн јуртында амыраарын јакшызынат.\nБош ӧйдӧ чын болгон учуралдарга тайанып согулган фильмдерди кӧрӧт.\nКожоҥчылардаҥ Грот 25/17 ӧмӧликти, Миша Мавашини угат.\nСӱӱген бичиги јок. («Бичик качан да кычырбагам, јаш тужымда адыжып јӱреримде, Азбуканы да јетире кычырар бош јок болгон» — каткырат).\nСӱӱген курсагы — кӧчӧ лӧ энези эткен мантылар.\nУлустыҥ тыҥзынчак кылыгын јаратпайт. Чӱм-чаҥ јок, кижи кӱӱндӱ болор керек деп чотойт.\nЈылдыҥ сӱӱген ӧйи — кыш. («Кышкыда ончозы тымы-ы-к, ару болот. Је той-јыргалды, улус тоҥбозын деп, јайгыда эдер керек»).\nЈӱрӱмде энези чылап, «ончо болгон неме — јакшыга» деп ойгор сӧстӧрди ундыбай јӱрет.


Тергеениҥ электросетьтериниҥ ӧзӱми шӱӱжилген - altaicholmon\nТергеениҥ электросетьтериниҥ ӧзӱми шӱӱжилген\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин «Россети Сибирь» компанияныҥ генеральный директоры Павел Акилинле ишмекчи туштажу ӧткӱрген.\nТуштажуда олор Туулу Алтайдыҥ электросетевой комплексиниҥ ӧзӱмин, инвестициялык ӱлекерлерди, электросетевой ээлемниҥ ремонтыныҥ кемин шӱӱшкендер. Туштажуныҥ јаан деген сурактарыныҥ бирӱзи – ол Алтай Республикадагы электроийдениҥ ороондо эҥ бийик тарифтериниҥ аайына чыгары болгон.\n«Россети Сибири» – ол Алтай Республиканыҥ јерин электроийделе јеткилдеп турган тӧс компаниялардыҥ бирӱзи. Компания тергеениҥ сетьтериниҥ ӧзӱмине, энергетиканыҥ объекттериниҥ цифровизациязына, јаҥыртуларына, эл-јонды озочыл технологияла јеткилдеерине јаан инвестициялык акча-манат берип јат. Јӱк ле быјыл «Паспаул», «Чопош», «Новотроицк» деп 10 кВ ӱч линия јаҥыртылган, ого текши тооло 41,28 млн салковой акча барган.\n«Чамал ла Чой амйактардыҥ сегис јуртыныҥ эл-јоны алдындазынаҥ быжу электројеткилдештӱ болор. Оныла коштой 2019 јылдыҥ баштапкы јарымында компания эл-јонды сетьтерге колбоорго электропередачаныҥ 75 км линиязын туткан, онызы бийик тоо. Бӱгӱн бис кӧрӱп јадыс – бистиҥ тергееде электрический сетьтер эрчимдӱ ӧзӱм алынат» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nПавел Акилинниҥ јартаганыла, Алтай Республиканыҥ јеринде электросетьтерди ӧткӱрериниҥ аҥылузы – туйук линиялардыҥ кӧп болгонында, олордыҥ кӧбизиниҥ напряжениези – 110 Кв. Оныла коштой, системалар ортодо колбулар учына јетире аайлалбаган, айдарда, линиялардыҥ кезиги ӱрелгенде, кӧп јерлер от јок артат.\n«Ондый да болзо, бис бойыстыҥ јаныстаҥ электроотло јеткилдештиҥ чыҥдыйын бийиктедерге ончо аргаларысла иштейдис. Тургуза ӧйдӧ сетьтерди кышкы ӧйгӧ белетейдис, бастыра иштер планла ӧткӱрилет. Цифровизацияла ишти улалтадыс, быјыл чотко аларыныҥ интеллектуальный јепселдерин аларга 100 млн салковой чыгымдадыс. Онызы јылыйтулардыҥ кемин астадар ла турултаны бйиктедер арга берет» деп, «Россети Сибирь» компанияныҥ генеральный директоры темдектеген.\nТуштажуда электроийдениҥ юридический де, физический де лицолорго бийик тарифтери керегинде сурак база ајаруда болгон.\n«Бис экономический де, юридический де јанынаҥ тарифтерди јабызадарыныҥ јолдорын шӱӱштис. Айса болзо, јуук ӧйдӧ бу айалгадаҥ чыгар арга табылар болор. Бу суракла иштеерис» — деп, Олег Хорохордин туштажуныҥ турултазын айдып тура темдектеген.\nКомпанияныҥ 2019 јылда Алтай Республиканыҥ электросетевой ээлемин ӧскӱрерине чыгымдаган акча-манадыныҥ текши кеми 600 млн салковойды ашкан. Инвестиционный программала физический ле юридический лицолорды технологиялык колбооры ӧдӧт. 2019 јылдыҥ јӱк баштапкы јарымында электропередачаныҥ јаҥы линияларын тударын керексип, угузу берген 426 лицо колболгон.\n«Электросетьтердиҥ цифровой районы (РЭС)» деп пилотный ӱлекерди бӱдӱрери улалат, быјыл ӱзеери јепселдер – реклоузерлер алылган. Олор ӱрелген јерди бастыра электрообъектти ӧчӱрбезинеҥ јазаар арга берер. Майма аймакта ӱлекерди бӱдӱрери былтыр башталган, цифровой јепселдиҥ иштеген ӧйинде электропередачаныҥ линияларында ӧчӱриштер 2,5 катапка астаган – ӧткӧн јылдыҥ бу ок ӧйинде ай-кӱнниҥ коомой айалгазынаҥ ондый 58 учурал болгон болзо, быјыл ол тоо 22-ге тӱшкен.


Флюорокӧрӱниҥ планы - altaicholmon\nФлюорокӧрӱниҥ болужыла улустыҥ су-кадыгын шиҥдеп кӧрӧрине Оҥдой аймактыҥ эмчилиги јаан ајару эдет. Бӱгӱн флюорокӧрӱниҥ јылдык планы 93 процентке планы бӱткен.\n2017 јылдыҥ чаган-кӱчӱрген айларында мындый шиҥжӱни 9597 кижи ӧтти.\nФтизиатрлар, терапевтер ле фельдшерлер флюорокӧрӱниҥ учурын эл-јонго јартаары јанынаҥ кӧп иштер ӧткӱргендер, оныҥ шылтузында аймактыҥ улузыныҥ кӧп сабазы эмчиликке бойлорыныҥ кӱӱниле келген.\nКарган-тижеҥ ле јакшы базып болбос улусты участковый службалар эмчиликтерге санитарный кӧлӱктерле јетиргендер, улуска эптӱ болзын деп, флюорокӧрӱлер суббот кӱндерде база ӧткӱрилген.


«Комудап туруп не иштеер…» - altaicholmon\n1990-чы јылдарда колхозтор, совхозтор јайрадылып турарда, улуска, пайларына, мал-аш, техника, јерлер берилген эди. Кӧп улус пайла келишкен мал-аштыҥ тоозын кӧптӧдип, канча јылдарга эрчимдӱ иштеп, ээлемдер тӧзӧгӧн. Бӱгӱн олордыҥ ээлемдери будына бек туруп калган. Шабалин аймакта андый ээлемдердиҥ бирӱзи «ИП Буучай» деген крестьян-фермер ээлем болуп јат. Оны тӧзӧгӧн кижи — Валерий Тохнинович Тасов. Канча јыл кайра бу ишке канайда келгенин ол мынайда эске алган:\n— Мен бойым Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Сугаш јуртынаҥ болорым. Шабалин аймакка 1980 јылда иштеп келгем. Баштап тарый тискинчи болуп иштегем. «КамАз» кӧлӱкле кош тартатам, кийнинеҥ автобустыҥ тискинчизи болгом. 1988 јылда совхозтыҥ мал-ажында иштеп баштагам. 1993 јылда совхозтоҥ чыгып, крестьян-фермер ээлем тӧзӧгӧм. Пайга алты ла кой келишкен эди. Байла, оныҥ да учун соок тумчукту мал ӧскӱрип баштагам. Оноҥ ло бери уйлар ӧскӱрип келгем.\nВалерий Тохнинович тургуза ӧйдӧ ӱч јӱске јуук соок тумчукту мал, кӧбизине јуугы уйлар тудат. Эки турлузы бар. Чындап, турлулары Чуйдыҥ јолынаҥ ыраак эмес. Бирӱзи Марчалы ӧзӧктӧ болзо, экинчизи Кызыл кайа ӧзӧктӧ. Узак јылдарга иштеп келген бу кижи соок тумчукту малдыҥ угын јарандырар ишти ӧткӱрип келгенинеҥ бери база ас эмес ӧй ӧткӧн. Эмди Марчалы ӧзӧктӧ бир укту уйлар, Кызыл Кайада дезе башка уктулары турат. Валерий Тохнинович былтыр герофорд укту эки бука садып алган. Быјыл ангус укту букалар садып экелген. Оноҥ ӧскӧ бойлорыныҥ букалары база бар. Деремнеде герофорд укту бука јӱргенин кӧргӧн лӧ оныҥ ээзин табала, баалуга садып алган болтыр.\nКӧп јылдардыҥ туркунына бу ууламјыда јаан ченемел алган Валерий Тохниновичтиҥ айтканыла, казахский белоголовый укту уйлардыҥ эмчектери оогош, сӱди де ас болот. Оноҥ улам бозулары јаантайын ла эмет. Тасовтыҥ ээлеминде ӧскӱрип турган укту уйлар дезе сӱттӱ. Бозулары бескени тӱрген алынат. Галловей ле казахский белоголовый уктардаҥ чыгарылган, бир ле букадаҥ таркаган эмтир. Ээлемниҥ башкараачызыныҥ темдектегениле, бу уйлардыҥ баштары оогош, јеҥил тӧрӧп јат. Оноҥ тӱрген јаанап, бескени јакшы алат. Је кӧргӧн улус олорды казахский белоголовый ла дежет. Јети айлу торбоктордыҥ тирӱ бескези 250 килограммга једе берет, кезиктери оноҥ до уур болот. Оныҥ учун јаскыда чыккан бозуларды кӱскиде садып ийер јакшынак арга бар. Валерий Тохниновичтиҥ мынайда ӧскӱрип турган торбокторын тӧртинчи јылга улай туку Воронежтеҥ келип алгылайт. Тургузылган јӧптӧжӱ аайынча торбоктор јакшы баага барат. Кунајындарды ары-бери јорыктаган уулдар алып турган эмтир.\nТургуза ӧйдӧ Тасовтордыҥ ээлеминде сыраҥай ла уйлар тӧрӧдип турган ӧй. Оныҥ да учун болушчылар керек. Валерий Тохнинович бу турлузында бир болушчызыла иштеп турган болзо, экинчи турлузында эки болушчызы иштейт. Олор бой-бойын селижип иштеп турган эмтир. Тӱндер сайын Валерий Тохнинович турлулардыҥ бирӱзинде бойы уйларды кӧрӧт, экинчи турлуга уулы барат.\nБылтыр азырал јеткилинче белетелген. Бис барган кӱн Валерий Тохнинович «бу јаҥы ла силосту ороны ачканыс» деди. Ээлемде мындый иштерде керектӱ техника, уйларга одор јерлер, азырал белетеп турган кыралар бастыра јеткил болтыр. Јӧмӧлтӧ-болуш керегинде айдып тура, Тасов алты јыл кайра грант акча алгандарын темдектеген. Бастыра иштерди бойлоры ла эдедилер: кыралайдылар, силос саладылар, ӧлӧҥ белетейдилер.\n«Уйларды саайдар ба?» деген сурагыма, «јок» деген каруу алдым. Валерий Тохнинович производство тӧзӧӧр деген санаа бар болгонын, мал-аш сойор ло сойылган малдыҥ эдин сӧӧгинеҥ айрыыр цех ачарга амадаганын айтты. Андый цехти тудатан јерди алып, планировказын да эткен болтыр. Аймактыҥ башчызы бу баштаҥкайды база јӧмӧйт. Айса болзо, бу амаду качан бирде бӱдер.\n«ИП Буучай» крестьян-фермер ээлем — билелик ээлем. Валерий Тохниновичтиҥ балдары јаандап калган. Эки кызы ла уулы бойлоры балдарлу. Керек дезе, Валерий Ивановичтиҥ бир барказы балалу. Кыстары таҥынаҥ магазиндерлӱ, уулы дезе адазыла кожо иштейт.\nЭмди сыраҥай ла уй тӧрӧдиштиҥ ӧйи, оноҥ кыра ижи башталар, оны ээчий ӧлӧҥ ижи ле ойто мал-ашты кыштадар ӧй келер. Мынайып ла кӱндер, олорды ээчий айлар ла јылдар ӧдӧт.\n«Слер кайдаҥ ла бери јорыктап барып келип турган болбойор?» — деп, улус сурагылайт. Мен «Сугаш барып келедим» — деп, каруу јандырадым. «Ыраада кайда барып келедер? – дезе, «Барнаул» деп айдадым. Оноҥ ары барган эмес. Быјыл кӱӱк айдаҥ ала ӱй кижиле кожо јорыктаар болорыс – деп, Валерий Тохнинович адакыда айткан.\nБыјыл бу кижи «РФ-тыҥ иштиҥ ветераны» деп кӱндӱлӱ атла адаткан. Тоолу кӱн кайра 65 јажы толгон. Оныҥ турлузына барган кӱн Валерий Тохнинович трактордыҥ јанында иштенип турган. Келген амадубысты угуп, бош эмес те болзо, бир канча ӧйин биске учурлаган. Ого берген сурактардыҥ тоозында «Кандый бир комудалдар бар ба?» деген сурак болгон эди. Ол ого мындый каруу јандырган: «Комудап туруп не иштеер».\nАйдарда, Валерий Тохниновичке ижи база да турулталу, тӱжӱмдӱ, алкы бойы су-кадык болзын деп кӱӱнзейдис.


Кан ла јӱрӱмди тоогоны - Иегованыҥ Керечилери: Каруулчык Шибее ӧмӧлигиниҥ официальный Web-сайты\nКан ла јӱрӱмди тоогоны\nБиске јӱрӱмди канайып баалап кӧрӧр керек? (1) бала эндегенин? (1)\nХристиандар ајарыҥкай болорго канайда амадагылайт? (2)\nТындуларды ӧлтӱрерге јараар ба? (3)\nЈӱрӱмди тообой турганы кандый кылык-јаҥнаҥ кӧрӱнет? (4)\nКудайдыҥ јасагында кан керегинде не айдылып јат? (5)\nКудайдыҥ јасагында канды кижинеҥ кижиге урары база кирет пе? (6)\n1 Иегова — јӱрӱмниҥ Јайаачызы. Ончо тирӱ не-немелер бойыныҥ јӱрӱмиле Кудайга учурлу (Псалом 35:10). Јӱрӱм Кудайдыҥ кӧзине агару. Иеговага јаҥы табылган, чыккалак баланыҥ јӱрӱми де сӱреен баалу. Оныҥ учун ӧзӱп јаткан чыкпаган баланы биле тура ӧлтӱргени — Кудайдыҥ кӧзине кинчек (Исход 21:22, 23; Псалом 126:3).\nКудайга јараарга турган болзобыс бистер кан аларынаҥ, темиккен ару эмес кылык-јаҥнаҥ ла тереҥ сананбай эдип турган керектердеҥ кыйар учурлу.\n2 Чындык христиандар ајарыҥкай болорго амадагылап јат. Олор кӧӧликле де јоруктаза, турада да јуртаза јеткерлер болбозын деп кичеенгилейт (Второзаконие 22:8). Кудайдыҥ ишчилери курч сезимдерге, соотоп јыргарына ла сӱӱнерине болуп, бойыныҥ јӱрӱмин јеткерге тӱжерине экелбейдилер. Оныҥ учун улуска каршу јетирип турган маргаандардыҥ кандый бир базынчык бӱдӱмине олор турушпайдылар. Базынчыкка ийде салып турган сооттордоҥ олор кыйып јадылар (Псалом 10:5; Иоаннаҥ 13:35).\n3 Тындулардыҥ јӱрӱми Јайаачыныҥ кӧзине база агару болот. Христиандарга азыранарга ла кийим эдинерге, онойдо ок оорулардаҥ ла јеткерлердеҥ кооруланарына тындуларды ӧлтӱрерге јараар (Бытие 3:21; 9:3; Исход 21:28). Је тындуларды кыйнап, тегин ле соот эдип ӧлтӱрип турганы — јастыра (Притчалар 12:10).\n4 Христиандарга таҥкылаарга, арек ӱренин чайнаарга ла наркотик алып маказын кандырарга јарабас. Бастыра мыны эдери — коомой, нениҥ учун дезе 1) мындый керектер эт-канды бактырат, 2) су-кадыкка каршузын јетирет ле 3) ару эмес (Римляндарга 6:19; 12:1; 2 Коринфяндарга 7:1). Бу кылыктарга темиккенинеҥ улам, оноҥ ойто айрыларга сӱрекей кӱч келижип јат. Је Иеговага јарадарга мыны эдер керек.\n5 Кан Кудайдыҥ кӧзине база агару. Кудай кижиниҥ сӱнези, ол эмезе јӱрӱми канда деп айдат. Курсак эдип канды јизе јастыра. Анайда ок, каны јетире чыгара акпаган тындуныҥ эдин јизе јастыра болор. Ол эмезе тынду тузакка буунган, эмезе чакпыга ӧлгӧн болзо оны јиирге јарабас. Тындуны јыдала ӧткӱре кадаган, эмезе мылтыктаҥ ӧлтӱрген болзо, оныҥ канын тӱрген агызып ийер керек, јӱк ле ол тушта оны јиирге јараар (Бытие 9:3, 4; Левит 17:13, 14; Деяниелер 15:28, 29).\n6 Канды тамырга урарга јарабас па? Ундыбагар: бисти каннаҥ токтодынзын деп Иегова некейт. Анайдарда, кандый да учуралда ӧскӧ улустыҥ канын, эмезе бойынаҥ алала кайда да кичееген канды бис урдурбас учурлу (Деяниелер 21:25). Оныҥ учун чындык христиандар кан урдурарынаҥ мойноп јат. Олор ӧскӧ, байа кан јок эмдердиҥ бӱдӱмдерин урдырарга јӧпсингилейт. Христиандар јӱрӱм јӱрерге јат, је олор Кудайдыҥ јасагын бузып, јӱрӱмин аргадап аларга албаданбас (Матфейдеҥ 16:25).


Тӧрӧл јуртыла тудуш салым - altaicholmon\nТӧрӧл јуртыла тудуш салым\nКош-Агаш аймактыҥ Белтир јурты, эмдигизиле болзо, Эне-Белтир эмезе Эски Белтир деп адалат. Бу јуртка јетире јол-јорык келижерде, ондо колы ус Леонид САБЛАКОВ деп кижиге јолугып, јаткан јурты, солун узаныжы керегинде куучындаштыбыс.\nБу кижи колхозто кузнец, тискинчи болуп ла оноҥ до ӧскӧ кӧп иштерде иштеген. Калганчы иштеген јери — ол школдо электрик.\n2003 јылда болгон јаан јерсилкиниш Белтир јурттыҥ да, ондо јаткан улустыҥ да салымын эки јара бӧлӱген. Јурт јаҥы јерге кӧчӱрилген, Јаҥы Белтир тӧзӧлгӧн. Леонидке ижинеҥ тудунып, школло кожо јаҥы јуртка кӧчӧр керек болгон. Је ол мал-ажын анда, туй ла чӧл јерде, тудар арга јок, чыккан-ӧскӧн јерин таштаар кӱӱни јок болгонынаҥ улам, эски јуртында артып калар деп шӱӱген. Ол тушта ишмекчи бичигинде «Ишбереечи башка јердӧӧн кӧчкӧниле колбой иштеҥ чыгарылган» деп темдектелген, оноҥ ло бери ол окылу иш јок, мал-ажын, ээлемин башкарып јӱрет.\nЭне-Белтирде мынайып арткан улустыҥ текши тоозы беш јӱс кире, олордоҥ ӱнбериш-талдаштарда турушкадый јаан улустыҥ тоозы ӱч јӱс кире. Јурттыҥ 170-ге јуук балазы ӱренерге Јаҥы-Белтирге барат. Оогош болчомдорго мында садик јок. Баштап бир келин балдар јӱрер таҥынаҥ садик ачкан болгон. Је бир канча шылтактардаҥ улам оны бӧктӧп салгандар. Эл-јондо иш јок, олор мал-ажыла, бойыныҥ кол-кӱчиле аргаданып јӱрет. Јӱк медпунктта ла клубта иштеген тоолу улус ишјалду.\nЈуртта школ ло балдардыҥ сады јок учун, оныҥ келер ӧйдӧ салымы чочыдулу. Ол мында јаткан улусты санааркадып турган курч сурак. Мында арткандар ада-ӧбӧкӧлӧри јаткан тӧрӧл јуртын таштап барар кӱӱни јок. Олордыҥ шӱӱлтезиле, јуртта школ ачса, Белтир ӧҥжӱп, орныгып, јарана берер. Балдар билелеринеҥ айрылып, башка јерде тӧрӧӧндӧринде, интернатта јадып эмес, јуртында ла ӱренер, улуста иш болор. Мынаҥ јӱре берген билелер јанып келерге тартынар, бери јаҥы да улус кӧчӱп келеринеҥ маат јок.\nЭмди дезе улус кӧп лӧ сабада јаҥыс ла мал-ажын азырап, оныҥ аргазыла јӱрет. Л. Саблаков то кӱскиде эдин калага апарып, республикан јарымкаларда јаантайын туружат. Је быјылгы југуш оорула колбой айалгада республикан јарымка да болбос деген јетирӱлер бар. Ого ӱзеери Кош-Агаштыҥ јеринеҥ эт чыгарбас деп јакарып салган. Онызы јурт јердиҥ улузына кайкамчылу — алдынаҥ бери сарлыктыҥ да эдин саткан, эмди дезе јарабас, оору бар дежер…\nСаблаковтордыҥ билези ийнек-уйлар, јылкы мал ла оок мал: кой, эчкилер тудат. Кургак јерди сугарып, ӧлӧҥди бойлоры отургызып, бойлоры ок белетеп алат. Олор мынайып ӧлӧҥ ӧскӱрер јердиҥ кемин кажы ла јыл јаанадарга чырмайгылайт.\nКош-Агаш аймакта јаткандардыҥ кӧбизи туризм бӧлӱкте кӧнӱ иштеп јат. Эски Белтирде дезе, Л. Саблаковтыҥ айтканыла, туристке јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр арга эм тургуза кемде де јок. Леонидте айылчыларга солун эдимдерин кӧргӱзип, иштеер санаа туку качан табылган ла ол канча јылдардыҥ туркунына, араайынаҥ да болзо, бу ууламјыда иш-кыймыгузын баштап салды. Јаткан јеринде ол јаан кийис айыл эдип алган. Саблаковтор оны келген айылчыларды уткуур, ондо колдоҥ эткен албатылык эдимдерди, алдынаҥ бери тудунган-кабынганын тургузып, ол ажыра туристтерди јербойыныҥ албатызыныҥ культуразыла таныштырар амадула туткан. Кийис айыл јайы-кыжыла јадар тура чылап, чыт эдип тудулган.\nОогошто Леонид айылдыҥ ээзиниҥ арга-чагы кийис айылдыҥ канаттарынаҥ кӧрӱнер деп уккан: канат канча кире кӧп болор, кижиниҥ ончо кире арга-чагы тыҥ. Бу кийис айылды оноҥ до јаан эдер арга болгон, је ол чӱмдӱ ле чыгымдары кӧп иш. Толуктар јок, конус бӱдӱмдӱ тудумды эдерге кӱч. Је эдип алган кийнинде ондо сӱрекей эптӱ: јаҥжыккан тураларда јадар да кӱӱниҥ келбей барар. Оныҥ ичин кирип кӧргӧн јииттер оной ло айдыжат: «Кийис айылды мынайып јылу, јакшынак ла чыҥдый эдип тудуп алза, ондо јаантайын да јатпай». Л. Саблаков јерлештерин де кийис айылдар тудуп, туристтерле иштеерге кычырат. Је бу ишти баштаарга акча-манат, иштеҥкей колдор керек. Оныҥ шӱӱлтезиле, мал-ажын ӧскӱрип, садып, мынайда иштеерге, ас ла салза, 20-30 ийнектӱ, 100-200 койлу, јылкылу болор керек. Мындагы јерлерде кӧп мал-аш тудар арга јок. Коомой кижи бого јадып болбос деп, ол темдектейт. Белтирде јаткандар ончозы иштеҥкей, турумкай улус.\nБелтир јурттаҥ тыҥ ыраак јок Софийский мӧҥкӱ-тош бар. Ӱзеери бу јурт кечире камык маршрут-јолдор ӧдӱп јат: Чаган-Узундагы «Марс» деген кырлардӧӧн, Курайдӧӧн, Кара-Кем ажыра Кан-Оозы, Кӧксуу-Оозы, Јазатыр, Ӱкек јаар барар. Белтир, чындап та, канча јолдордыҥ белтири, мында токтоп, амырап-тыштанып турар јерлер тӧзӧӧргӧ сӱрекей эптӱ ле макалу јер деп, Леонид чотойт:\n—Ичкери ӧзӧр аргалар јаан, школ ло ачылатан болзо. Ол тушта јурт ойто будына туруп келер.\nАр-бӱткени де јараш, аҥ-кужыла да бай јер. Јаҥыс ла, чума оорула колбой, тарбагандарды кырып јадылар. Бу ла јуукта јурттаҥ ыраак јокто ӱч аркар кӧргӧнис. Ӧскӧ дӧ улус тайгаларыска аркарлар келип баштап койгон деп айдыжат. Теке, јуҥма да јурттыҥ кӱрине јетире тӱжӱп турган. Олор барда, ирбис те јанында бар.\nИрбистер бисте эмди де бар, олорды ойыктарда, тайгаларда јадып тургандар јаантайын кӧрӧт. Бойым бинокль ажыра бир катап кӧргӧм. Терези кардый неме, бир ле кӧрӱп ийеле, чӱрче ле таппай калгам — ол карлу таштарла бириге берген. Чаган-Бургузунныҥ ирбистери сары-чоокыр тӱктӱ деер, бистиҥ јерлерде јӱргендери — ап-ак, чоокырлу.\nБайа тарбагандарды кырып турганын јаратпай јадым. Нениҥ учун дезе, олор ӧскӧ тындулардыҥ курсагы болуп јат, «пищевой цепочка» деген неме бузулып јат.\nЈаштаҥ ала јаан улустыҥ колында ӧскӧн бу кижи бойы да ончо јӱрӱмине байланып јӱрет. Кажы ла немеде, иш-керекте ада-ӧбӧкӧлӧр айдып салган бойыныҥ јаҥы бар деп, балдарын ӱредет. Онойып, оныҥ таайлары, јестелери байлу ирбисти, аркарды ала-кӧнчӧ ӧлтӱрбеген. Азыраган малын сойып, јиирдеҥ озо, айдынып, суранган. Леонид те бу јаҥжыгуларды улалтып јат.\nЈаанап келеле, ол оноҥ озо кем де этпегенин эдер, узанар кӱӱни келерде, таксидермияла јилбиркеп баштаган. Таксидермия — ол тере-тӱктеҥ ле башка да не-немедеҥ тындуларды тӱҥейлеп эдери. Оныҥ баштапкы эткени алмыс болгон. Алмыс керегинде ол оогошто јаандардыҥ куучынынаҥ уккан. Узун сынду, кара тӱктӱ тынду неме, сыны ӱч метр кире дешкилеер, кижи чилеп, эки будына туруп базар. Эҥирде, эчки чилеп маарап келеле, улустыҥ малына табарар. Онызы та чын, та тӧгӱн… Је Леонид сарлыктардыҥ терелерин јууп, уужаган кийнинде, уккан куучындарын эске алып, алмыстыҥ сом-оборын эткен. Ол тушта Кош-Агаш аймакка туризм јеткелек, ончо айылчылар Чамалда токтоп турган ӧйлӧр. Леонид алмызын алганча ары барып, туристтерге кӧргӱзип, бир ай кире эмеш акча иштеген. Је алтай кижини элдеҥ озо мал-ажы азыраар дегениле, ол ээлемин башкарарга, удабай јанып келген. Кийнинде Леонидке акчала кӱч ӧйлӧрдӧ ол алмысты садып ийерге келишкен.\nОл једимдӱ баштапкы ченелтениҥ кийнинде Л. Саблаков кӧп аҥ-куштыҥ сом-оборлорын чӱмдеп эткен. Ого республиканыҥ Эл музейинде тындулардыҥ туку ла качаннаҥ бери турган эскирип калган сом-оборлорын јаҥыртсын деп кычырту да болгон. Јӧпсинзе, база ла тӧрӧл јуртын, мал-ажын таштап ийерге келижер эди. Оныҥ учун бу иш Леонидке келишпеген. Андый да болзо, оныҥ эдимдери тергеениҥ адынаҥ башка-башка кӧрӱлерде, конкурстарда турушкан ла. Је оноҥ узанган кижи јӱк ле ченемел алган, эдимдерин эдингени учун кайрал да, акча-манат сый да болбогон, эдимдери јолдо сынарда да, бойыныҥ кӱчиле јазаарга келишкен. Айдарда, ол андый немеге база колыла јаҥып ийген…\nЛеонидке узанар бу јайалта јаан энезинеҥ тӱшкен болор. Барказы оогошто ары барза, ӧрӧкӧн јаантайын тереле иштенип јадар. Ол оноҥ терени канайып уужаарына, јеҥјокты, меелейди канайып кӧктӧӧрине, ӱлекерлерин канайып алатанына ӱренген. Бу ончо угуп, кӧрӱп алганын ол эске алып, аҥ-куштыҥ сомдорын белетееринде тузаланат. Оны эдеринде аҥылу ӱредӱге јӱрбеген. Ӱредӱлӱ таксидермист улусла куучындашса, олор алтай ус кижи мындый јаан эдимдерди јаҥыскан канайып эдип турганын кайкап, Леонидти кожо иштеерге кычыргандары да бар…\nЭм тургуза Л. Саблаковтыҥ јуунты-коллекциязында Кош-Агаштыҥ јӱзӱн ле јӱкпӱр аҥ-кужы кӧптӧп калган. Ол тоодо је ле деген тӧӧ, сарлык ла узуны 2,5 метр алмыс. Јерлештери кайда бир ӧлӱп калган куштыҥ эмезе аҥныҥ сегин тапса, јербойыныҥ таксодермистине телефон согуп, оны аткарып ийет.\nБу эдимдерди тургузып, музей, кӧрӱ ачары аайынча јӧмӧлтӧ-јӧп сурап, Леонид јамылулардыҥ кӧп кыптарыла баскан, ӱзеери јаҥ солынат, база ла јаҥыдаҥ базар керек… Тегин сакып отурбай, јурт јерде кижи ончо ло ишти бойы эдип билер керек деп темдектегениле, ол учы-учында ончо бу ишти бойы эдип баштап салган. Оноҥ ӧскӧ кемди айбылаар, јалын канай тӧлӧӧр… Бӱгӱн ол кийис айылыныҥ јанында тууралары он эки метр кемдӱ тудум белетеп, эткен эдимдери балдарга, эл-јонго јилбилӱ ле тузалу болуп, келер ӱйелерге артсын деп, «Кош-Агаш аймактыҥ аҥ-кужы» деген музей ачар амадузына јууктап ла бараат.\nУс кижи кийис айылды канайып тутканыла, кӧрӱм-шӱӱлтелериле, эдимдериле ачык ӱлежер кӱӱндӱ. Јерлештери, јаҥдар јӧмӧшсӧ, бу ӱлекер там ӧҥжӱп, элбеп барар аргалузы јарт.\nЭрчимдӱ эрдиҥ ижиниҥ једимдери Эне-Белтир јуртыныҥ салымына јакшызын јетирзин деп кӱӱнзейдис.


Ӱргӱлјик Сталинград бистиҥ эземисте - altaicholmon\nӰргӱлјик Сталинград бистиҥ эземисте\nСталинградтагы јуу-согушта совет черӱлер немец-фашист черӱлерди оодо сокконыныҥ 75 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥилӱ керек-јарак Горно-Алтайскта кочкор айдыҥ 3-чи кӱнинде ӧткӧн. Россияда Сталинградтагы јуу-согуштыҥ 75 јылдыгын темдектеери керегинде Jарлыкка колды Россия Федерацияныҥ Президенти былтыр кочкор айда салган болгон.\nОл кӧдӱриҥилӱ керек-јарак каланыҥ Jеҥӱниҥ паркы деген мемориал комплексинде эртен тураныҥ 11 саадында башталган. Совет јуучылдардыҥ ат-нерелӱ керегин эзедерге, ветерандар, окылу јаҥныҥ, јондык биригӱлердиҥ, тап-эриктер корыыр структуралардыҥ чыгартулу улузы, черӱчил-тӧрӧлчи клубтардыҥ турчылары, кадет класстардыҥ ӱренчиктери, студенттер ле ӧскӧ дӧ кӧп тоолу улус јуулган болгон.\nПаркта Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга учурлалган совет кожоҥдор јаҥыланат. Оноҥ кӧдӱриҥилӱ митинг башталды. «Jууныҥ балдары» деген текшироссиялык јондык организацияныҥ Горно-Алтайсктагы республикан бӧлӱгиниҥ председатели Юрий Секачев јуулган улусты Сталинградтыҥ курчузын ӱзе сокконыныҥ, калју ӧштӱге јаан согулта эдилгениниҥ 75 јылдыгыла уткып, тӱӱкиде канду јылдарды эзетти. «Мен Волгоградта баштапкы катап 1960-чы јылдарда болгом, анда јуу-согуштыҥ кийнинде ӧдӱп турган јаан кемдӱ орныктыру иштер ӧдӱп турганын кӧргӧм. Экинчи катап бу калада 1980-чи јылдарда болорымда, каланы кижи таныыр эмес болуп калган — кала бӱткӱлинче орныктырылып, јаранып калган болгон. Волгоградтыҥ албаты-јоны ол јуу ӧйиниҥ эземин качан да ундыбай јӱрет, бис те, бастыра ороондо чылап ок, качан да ундыбас учурлу» — деп, ол айткан.\nСталинградтагы јуу-согуш Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ эҥ учурлу јуу-согужы болгон — ӧштӱ бу согултаныҥ кийнинеҥ тескеерлеп, бойыныҥ ийде-кӱчин јылыйтып баштаган. Тӱӱкичилердиҥ јетирӱзиле, Сталинградта курчаткан немец-фашисттердиҥ јӱк ле он процент кирези курчудаҥ уштылып чыккан. Текши алза, 1942 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 17-чи кӱнинеҥ ала 1943 јылдыҥ кочкор айыныҥ 2-чи кӱнине јетире улалган бу јуу-согушта эки јанынаҥ 2,1 миллионноҥ кӧп улус турушкан. Бу јуу-согуш текши кеми 100 муҥ квадратный километр кире јерде ӧткӧн — фронттыҥ узуны 400-теҥ ала 850 километрге јетире чӧйилген болгон. Донныҥ ла Волганыҥ јараттарында 200 кӱнге улалган мындый јуу-согуш кижиликтиҥ тӱӱкизинде мынаҥ озо качан да болбогон. Курчуга алдырткан калада арткан улустыҥ 200 муҥнаҥ кӧбизи ол јуу-согушта корогон.\nТергеелер ортодогы «Десантниктердиҥ биригӱзи» деген јондык организацияныҥ председатели Аскар Тулебаев Ойрот автономный областьтыҥ јуучылдары Сталинградтагы јуу-согушта турушканы керегинде куучындаган:« Фашисттер эмди-эмди ле каланы колго алып ийерис деп бодогон. Jе онызы калас болгон — олор совет черӱ јанынаҥ андый ат-нерелӱ удурлажу болорын сакыбаган да. Бистиҥ кӧп тоолу јерлештерис Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јуу-согуштарында турушкан: ол тоодо Сталинградтагы јуу-согушта, партизандардыҥ отрядтарыныҥ туружаачылары болгон, тылдыҥ иштеринде турушкан. «Алтайдыҥ колхозчызы» деген танковый колоннаны тӧзӧӧрине Алтайдыҥ албаты-јоны 4 миллион салковойдоҥ кӧп акча јууп табыштырган» — деп, ол бойыныҥ куучынында аҥылап темдектеген.\nJууныҥ јылдарында Ойрот автоном областьтаҥ Кызыл черӱге 42268 кижи атанган, олордыҥ јарымызы кирези тӧрӧл јерине кайра јанбаган. 25 јерлежис ат-нерелӱ јуучыл керектери учун Совет Союзтыҥ Геройы деп ат-нере атла адаткан, бир кижи Мактыҥ ордендериниҥ толо кавалери болгон. 34 алтай јуучылдыҥ ады-јолдоры Мамаев кургандагы Jуучыл мактыҥ залында мааныларда бичилген.\nБӱгӱнги јаш ӱйе јуучыл јерлештериниҥ ады-јолдорын ундыбаган — Леонид Тимофеевич Климанды, Макар Мултукаевич Сатлаевти, Василий Данилович Никулинди, Захар Садаевич Курускановты, Маркел Маркелович Локотаевти, Николай Александрович Кайгородовты, Совет Союзтыҥ Геройы Илья Захарович Шуклинди ле ӧскӧ дӧ кӧп тоолу јерлештерди.\nИ. З. Шуклинниҥ адыла адалган 6-чы таҥмалу лицейдиҥ ӱренчиги Ваня Самохин старший лейтенант Шуклинниҥ фронттоҥ аткарган самаразын кычырды. Бу ок лицейдиҥ 8-чи клазыныҥ ӱренчиги Ксения Боделукова ла алты јашту Ратибор Ялатов јууныҥ јылдарына учурлалган ӱлгерлер кычырган.\nГорно-Алтайсктагы черӱчил-тӧрӧлчи клубтыҥ Новгородский ле Волгоградский областьтарда ӧткӱрген бедирештӱ иштериниҥ туружаачызы Юлия Шепилова јаш ӱйениҥ адынаҥ сӧс айтты.\nМитингте ороонныҥ Президенти, Россия Федерацияныҥ Главнокомандующийи Владимир Путинниҥ јаш ӱйеге баштанып айткан сӧстӧри кычырылды:« Тӧрӧлине сӱӱш — Россияныҥ кажы ла чындык гражданиниҥ кӧгӱс-санаазыныҥ тӧзӧлгӧзи. Ол бистиҥ ороонды бириктирет, оны улу, бек, чындык эдет».\nАнайда ок митингте Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга учурлалган кожоҥдор јаҥыланды — ӱргӱлјик Сталинградка ла Улу Jеҥӱге учурлалган кожоҥдор. Сталинградтагы јуу-согушта корогондорды улус бир минут унчыкпай эзетти. Оноҥ Ӱргӱлјик оттыҥ јанына венок-чечектер салылды ла автоматтардаҥ ӱч катап адып, јуучыл салют эдилди.\n«Россия — за МИР»\n«Россия — за МИР» деп адалган акция каланыҥ тӧс тепсеҥинде бу ла кӱн 12 саатта башталды. Оныҥ тӧс амадузы россияндарды бириктирери, тӱӱкилик эземди чеберелеп алары, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ геройлорыныҥ ат-нерелӱ керектерин эзедери, кӧп укту албатыларлу Россия Федерацияныҥ ла Алтай Республиканыҥ јеринде јаткан бастыра албатылар ортодо најылыкты ла бирликти тыҥыдары.\nБу акцияны ӧткӱрери јанынаҥ баштаҥкайды јууныҥ, иштиҥ, черӱчил ийде-кӱчтердиҥ, тап-эриктер корыыр органдардыҥ ветерандарыныҥ (пенсионерлериниҥ) республикан тергеелик јондык организациязы «Россияныҥ албатыларыныҥ ассамблеязы» деген Текшироссиялык јондык организацияныҥ «Алтай Республиканыҥ албатыларыныҥ ассамблеязы» деп тергеелик бӧлӱгиле кожо эткен.\n«Боевое братство» деген Текшироссиялык организацияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ совединиҥ председатели Александр Вилисов тӧс тепсеҥде јуулган калык-јонго Сталинградта канду јуу-согуш токтогоныныҥ 75 јылдыгы бистиҥ ороондо текшилей темдектелип јатканы керегинде айдып, ол јылдарды ундыбайлы деп кычыру эткен.\nАР-дыҥ Jондык палатазыныҥ председатели, тергеениҥ албатыларыныҥ Ассамблеязыныҥ председателиниҥ ордынчызы Татьяна Кончева амыр-энчӱни ле бирликти чеберлеерге, улус бой-бойын, бойыныҥ орооныныҥ культуразын ла тӱӱкизин тооп јӱрерине кычырган.\nСирияда болгон јуучыл операцияда турушкан Ирбис Балушкин јер-телекейде амыр-энчӱни корыыры јанынаҥ ӧткӱрилип турган керектерде бистиҥ ороонныҥ учуры сӱрекей јаан болгоны керегинде айткан. Черӱчил молјузын тургуза ӧйдӧ черӱде бӱдӱрип турган јерлежистиҥ энези Вероника Попова јашӧскӱримди черӱчил молјузын бӱдӱреринеҥ јалтанбазын, мениҥ уулым черӱде болгоныла оморкоп турум деп айткан. Тӧрӧлин корыыры агару керек болгонын ол аҥылап темдектеген.\nБу акцияда «Алтай Республикада јашӧскӱрим ОНФ» деген команда база турушкан. «Бис кӧп тоолу керек-јарактарда туружадыс. Бӱгӱн бис Сталинградта јуу-согушта турушкан бастыра совет ветерандарды эзедерге бери келгенис. Анайда ок бистиҥ олимпиецтерди келер Олимпий ойындарда јӧмӧӧри јанынаҥ бирлик болгонысты кӧргӱзедис» — деп, Сергей Сидров айткан.\nСценадаҥ Россия Федерацияныҥ нерелӱ артизи Николай Майманов, Алтай Республиканыҥ нерелӱ артизи Марина Вялкова, республикан драмтеатрдыҥ актеры Айдар Унатов, республикан госфилармонияныҥ солисти Добрыня Сатин, культураныҥ ла искусствоныҥ Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжиниҥ вокальный ансамбли јуулган улуска кожоҥдорын сыйлады.


Уур-кӱчтерди јеҥип… - altaicholmon\nБӱгӱнги бичимелис Шабалин аймактыҥ Јекјийек јуртында «Удача» деп крестьян-фермер ээлем керегинде болор. Оны тӧзӧлгӧнинеҥ ала Марина ЕГАРМИНА башкарат.\n«Удача» КФХ 2010 јылдыҥ кочкор айыныҥ 19-чы кӱнинде тӧзӧлгӧн. Оноҥ озо мында «Новый путь» ЗАО деген јаан ээлем иштеген. Је ол јаан кредиттер алып, олорды тӧлӧп болбой барарда, банк, јаргыныҥ јӧби аайынча, залогко салынган ар-јӧжӧӧни садып баштаган. Ол тушта залогто јылкы мал, аҥ ла техника болгон. Кӧп саба фермерлер јылкы малды садып алган. Аҥдарды аларга кӱӱнзеген улус табылбаган. Арыктаган аҥдарды тойдырта азыраарга керектӱ азыралды аларга арбынду акча керек болгон. Мыныҥ ӱстине бу аҥды јаантайын кӧрӧр керек. Ого керектӱ кеминде азырал бербезеҥ, соҥында кирелте алып болбозыҥ. Анайда ок олорло иштеерге ченемел керек.\nМарина Михайловнаныҥ айтканыла болзо, эш-нӧкӧри Александр Иванович алдынаҥ бери маральникте иштеген. Марина Михайловна бойы канча јылдарга бухгалтер болгон. Шак ла 2010 јылдыҥ кочкор айында ол тушта Горно-Алтайскта «Сбербанктыҥ» јааны болуп иштеген Укмет Альпимов ло аймакты ол јылдарда башкарган Анатолий Соколов келип, айалганы кӧрӱп, «маральникти иштедер керек, слер иштеп баштагар» деген эмтир. Егарминдердиҥ билези айалганы бастыра јанынаҥ шӱӱп, јӧпсинген. Банктаҥ јаан кредит алып, ого байа залогто болгон аҥдар, трактор ло пресс-подборщик кайра алылган. Егарминдерге тӧрӧӧндӧри база болушкан. Мынайып кӱнӱҥ сайынгы уур-кӱч иш башталган. «Новый путь» ЗАО-до ишјал тӧлӧлбӧй турган учун кӧп саба ишчилер јӱре берген болгон. Арткан улуска Егарминдердиҥ билези бойыныҥ акчазынаҥ ишјал тӧлӧгӧн.\n—Аҥныҥ мӱӱстерин кезеринде, олорды кайнадарында, ӧскӧ дӧ иштерде бойым турушкам. Оноҥ јанала, ӱч уйымды саайтам — деп, Марина Михайловна ол ӧйлӧрди эске алат.\nЕгарминдердиҥ билези бастыра немени јаҥыдаҥ баштаган деп айдарга јараар. Эҥ учурлузы – бой-бойлорына бӱткени.\n—Баштапкы ӧйдӧ сӱрекей кӱч болгон. Араайынаҥ иштеп баштаганыс, ишке тереҥжиде кирип. Бастыра улус ээлемис ӧзӱм алынарына бӱдӱп иштеген. Азыралды тӧлӱге алатаныс. Оны тӧлӱге берип тургандар биске база бӱткен. Јерлер бисте јок, бастыразы ла пайларга ӱлештирилген, оныҥ учун олорды арендага аладыс. Баштап тарый улус јерлерин арендага береринеҥ јалтанатан да. Бойыста — бир трактор, пресс-подборщик. Арткан техника залогто болгон — деп, ол куучындаган.\nМарина ла Александр бу јӱкти бойлорына алынарда, эки уулы эмеш јаандап калган болгон ло ада-энезине болушкан. Оогош уулы айылда артатан. Јаҥы ээлемниҥ башкараачызына 49 јаргыда туружарга келишкен. Олор иштеп баштаарда, буудактар да тургузып турган улус табыла берген…\n—Кӧп улус «бастыра неме колхозтыҥ, айдарда, мениҥ» деп ӱренижип калган. Оноҥ бис ээлемди тӧзӧп иштеп баштаарыста, буудактар тургузып баштаган да улус болгон. Бир катап јайыла белетеп алган ӧлӧҥисти кӱйдӱргендер — кайда да бир муҥ центнер болгон. Бензин уруп, сеновалды тӧрт јанынаҥ кӱйдӱрип ийгендер. Ол кӱн санаама јакшы кирет. 2011 јылдыҥ он биринчи айыныҥ он биринчи кӱни болгон эди. Эртезинде эш-нӧкӧримниҥ чыккан кӱни болор керек. Бис кӱйӱп јаткан ӧлӧҥниҥ јанына јӱгӱрип келеристе, бийиги ӱч кат турага јеткедий јалбыш турган. Ӧгӧӧниме кӧрзӧм, чырайы коомойтып баштаган. Ол ӧйдӧ ого нени де айтпазам, кижиге коомой боло берер, јӱреги чыдашпайтанын сескем чилеп: «Саша, кемде де чыккан кӱнинде мындый фейерверк болбогон, јаҥыс сенде» — деп айдала, экӱ каткырып баштаганыс. Анайып, тынышты тумалап јаткан ачуны чыгарып ийгенис ле эртезинде бу айалгадаҥ канайда чыгар деп сананып баштаганыс. Шокчылдар јаҥыс ла ӧлӧҥисти ӧртӧгӧн эмес, анайда ок аҥныҥ чеденин бузуп, аҥдарды чыгарган, олорды аткан учуралдар да болгон. Бир катап ӱч аҥды адала, экӱзин апарган, бирӱзин сойоло, таштап ийгендер. Мыныҥ бастыразын ӧчӧп эткен эмей — деп, ол эске алынган.\n—Ол јаман керектерди кылынган шокчылдар туттурткан ба?\n—Јок. Је бис ол керектерди кем эткенин билерис. Кудай ла кӧрзин олорды. Је кандый да болзо, ол кӱч айалгалардаҥ тырмактанып туруп чыкканыс ла араайынаҥ ӧзӱмниҥ јолына тура бергенис. Эмди бис јылкы мал, кой, аҥ, уй-мал ӧскӱредис. Аҥдардыҥ тоозы 1300-ке јеткен. Анайда ок оогош болчомдор, туристтер келип кӧрзин деп, сарлык, эштек, индюк, тӱндӱк аҥдар бар. Чочко, эчки ле оноҥ до ӧскӧзин чеденде тудадыс — деп, Марина Михайловна куучын улалткан. (Егарминдердиҥ билези зоопаркка тӱҥейлеш тудум јазаган, ол чедендерде ӧрӧ тоололгон тындулар бар. Келген улуска олорды экскурсовод кӧргӱзип, кажызы ла керегинде солун јетирӱлер айдат — авт.)\n«Удача» КФХ тӧзӧлгӧнинеҥ ала он јылга јуук ӧй ӧдӧ берген. Бу ӧйдиҥ туркунына Егарминдерге кандый уур-кӱчтерди ӧдӧргӧ келишпеген деер. Је олор эмди кайда да анда, ӧткӧн ӧйлӧрдӧ артып калган. Эмди «Удача» ӧзӱмниҥ јолына бек туруп алган ээлем деп айдарга јараар. Бастыра техника јаҥыртылган. Азыралдыҥ 70 процентин иштеп алган акчазына садып алгылайт. Тӧртинчи јыл улай билим-шиҥжӱлик институтла, оныҥ чыгартулу кижизи Серафима Яковлевна Сыевала ӧмӧ-јӧмӧ иштейдилер. Марина Михайловнаныҥ темдектегениле, эмди билгирлер арай ла јетпей јат, ол ло агрономияныҥ сурактарыла колбулу ла оноҥ до ӧскӧ сурактар јанынаҥ. Оныҥ учун кӱнӱҥ ле сайын јаҥы билгирлер аларга келижет. Карын, ол ло кураандарды, торбокторды алдынаҥ ла бери бойы акталап јат. Азыйда ла ӧйдӧ ӱренип алган эмтир. Эмди кӱнине 60 курааннаҥ акталап ийет. Мал-ашты бойы ла эмдейт.\nМарина ла Александр уулдарыныҥ бирӱзине туризм аайынча ууламјыла иштезин деп айткан эмтир. Алдында јылдарда садучы болгон Поповтыҥ Шабалинде турган туразын алып, ээлеми турган јерге тартып экелеле тургузып, анда музей ачарга коркышту кӱӱнзегенин Марина Михайловна база айткан. Не дезе, Поповтыҥ маральниги шак ла «Удача» КФХ турган јердеҥ башталган болгон. Алдында јылдарда аҥдардыҥ мӱӱзин кезерге, оро казатандар. Ол орого аҥды кийдирип кезетен. Андый оролордыҥ кезиги база арткан эмтир.\n—Алтайдагы аҥдар ӧскӱрер ээлемдер керегинде бичикте бистиҥ ээлем база бар болгоны сӱӱндирет – деп, М. Егармина оморкоп айдат.\nБӱгӱн «Удачада» пантовый ванналарга да кирер арга бар. Алдында јылдарда мында досколордоҥ кадалган кабинкалар турган болзо, эмди анда кӱӱнзеген улуска пантовый ванналар алар јакшынак айалгалар тӧзӧлгӧн.\n—Биске кӧп улус келет. Бойыс ол ванналарга кирер деп сананадыс, је ӧй чек келишпей калат. Ванналарга кирерге бастыра ороон ичинеҥ улус келет. Владивостоктогы корейский диаспораныҥ чыгартулу улузы јылдыҥ ла болуп јат – деп, Марина Михайловна айткан.\nТургуза ӧйдӧ ээлемде 12 кижи иштейт — Егарминдердиҥ уулдары, Јекјийектеҥ эки кижи, арткандары Шабалиннеҥ эмтир. Орто ишјалдыҥ кеми 14 муҥ салковой. Ишчилер анайда ок сый акча алат, јеҥилтелерле тузаланат. Ишчилерди акча тӧлӧбӧзинеҥ азырайдылар, одын белетеер тушта ээлемниҥ бензиниле, киреелериле тузаланадылар. Сураганда, кой берет.\n—Кезик улус 15 кубометр одын белетеп, чыгара тартала, база иштебезис дежер. Тракторист табылбайт. Не дезе, трактористтер Тӱндӱкте иштейле, мындагы ишјалды ассынат –деп, Марина Михайловна айткан.\nОныҥ мынайда айтканын соныркап уктым: «Бис деремнеде алтай улустыҥ ла ӧзӧгинде чыдаганыс. Оныҥ учун ээлемисте чеген де, быштак та эдип кӧргӧнис. Кой сойып, јӧргӧм дӧ эдедис. Ажуларга чыкканда, оныҥ ээлерине бажырадыс. Эл Ойын ӧткӧндӧ, кайды јакшызынып угадым». Бастыра јӱрӱминде кара башту калыгыстыҥ ӧзӧгинде јадып, бистиҥ кылык-јаҥыс, јаҥжыгуларыс эди-канына шиҥип калган болор бо?\n«Аймак, республика кеминде јӧмӧлтӧ-болуш јетирилип турган ба?» деген сурагыма «эйе» деген каруу алдым. Республика кеминде болуш керегинде айтса, аҥ ӧскӱрип турганы учун субсидия берилет. Эмди јылкыга ла уй-малга, анайда ок ӧзӱмдер ӧскӱрерине база берилип баштаган. Аймак та кеминде керектӱ ајару эдилип турган эмтир. Егарминдер ӱрендерди Новосибирсктеҥ алат. Былтыр олор силосты баштапкы катап салган болтыр.\n—Мынаҥ да ары ээлемисти ӧскӱрер, туркомплекс тӧзӧӧр деген амадулар тургузып алганыс. Ого керектӱ бастыра айалгалар бар. Јыл туркунына су-кадыкты орныктырар јер тӧзӧӧргӧ албаданарыс. Ӱзеери база да, кичинек те болзо јӧмӧлтӧ эдилген болзо, тӱрген ӧзӱм алынар эдис. Кажы ла салынган салковойго та нени де эдип турганысты бойоор до кӧрӧдигер – деп, ээлемниҥ башкараачызы куучынын тӱгескен.\nБиске дезе коркышту уур-кӱчтерди јеҥип чыккан ла ээлемин ӧзӱмниҥ јолына бек тургузып алган бу улуска јаҥыс ла ачык јолдор кӱӱнзеери артат.


Солдат Елинниҥ ат-нерези - altaicholmon\nГригорий Яковлевич Елин 1919 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 12-чи кӱнинде Шабалин аймакта Чаргы јуртта чыккан. Фронтко 1942 јылда Кош-Агаш аймактаҥ атанган. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јалаҥдарында јалтанбазынаҥ јуулажып, медальдарла, ордендерле кайралдаткан. Jе оныҥ кызыныҥ эске алынганыла, ол бойыныҥ баштапкы јуучыл кайралыла — «За отвагу» медальла тыҥ оморкоп јӱретен. Григорий Яковлевич бу кайрал солдаттыҥ ат-нерезин керелеген эҥ артык кайрал болуп јат деп айдып туратан.\nОл бу медальла 1943 јылда јаан изӱ айдыҥ 19-чы кӱнинде Красная поляна јурттыҥ јанында болгон јуу-согушта ат-нерезин кӧргӱскени учун кайралдаткан. Бу јурт танктардыҥ јаан јуу-согужы болгон Прохоровкадаҥ ыраак эмес турган болгон, ол јуу-согуш јаҥы ла учына јеткен ӧй. Старший сержант Елин ол тушта 5-чи гвардейский танковый черӱниҥ составында 678-чи гаубичный артиллерийский полкто башкартуныҥ взводыныҥ командири болгон. Бу танковый черӱ Курский јуу-согушта бойыныҥ ат-нерезин кӧргӱскен.\nJаан изӱ айдыҥ 17-чи кӱни кирезинде јарт боло берген: ӧштӱ бойыныҥ черӱлерин тескерледерин баштап ийген. 5-чи танковый черӱниҥ алдына кайралап турган ӧштӱни ӱзӱги јогынаҥ истеп барзын, куйактанарына артырган отрядтарын јоголтсын, Белгородтоҥ Томаровка јаар шоссе јолды колго алзын, оноҥ дезе Белгород јаар ичкерлезин деген јакару тургузылган. Jакару кӱч те болгон болзо, је оны бӱдӱрип салгандар.\nJаан изӱ айдыҥ 18-чи кӱнинде бистиҥ черӱлер Комсомолец јуртты ла Ивановский выселок деген јурттыҥ јанында аралды колго алган. Jе оноҥ ары ичкерлеер арга јок болгон — ӧштӱ Грезное, Тетервино, Ясная поляна деген јурттардаҥ тыҥ аткылап турган болгон. Мындый адыштаҥ улам бистиҥ черӱ билдирер-билдирбес ичкерлеп турган — 3-4 лӧ километрге ичкерлеген.\n29-чы корпустыҥ айалгалары база јеҥил эмес болгон: кӱн туркунына Т-34 таҥмалу 39 танктаҥ јетӱзин, Т-70 таҥмалу 60 танктаҥ 11-зин јылыйткан. 2-чи корпус јууныҥ јалаҥында Т-34 таҥмалу 29 танкын ла Т-70 таҥмалу эки танкын артырып салган…\n«Ӧштӱ коркышту тыҥ удурлашкан, артиллериядаҥ ла минометтордоҥ аткылаган, кезектей јерлерде танктарлу пехотала јаан табарулар эткен. Корпустар јаан јылыйтулар эткен» — деп, јуу-согуштыҥ журналында бичилген.\n23 саат 45 минутта черӱниҥ командующийи Павел Алексеевич Ротмистров табару эдерин јаан изӱ айдыҥ 20-чи кӱнине јетире ӧйдиҥ туркунына токтодор, матчастьти јазаар, орныктырар деген јакару берген.\nJаан изӱ айдыҥ 19-чы кӱнинде бистиҥ черӱлер эртезинде табару эдерине белетенген. Бу кӱнде Красная поляна јурттыҥ јанында јуу-согушта Григорий Елин аҥыланган. «²штӱниҥ сыраҥай ла јуугында ла бастыра јанынаҥ аткылап јаткан ширтеечи пункттаҥ бистиҥ артиллерияныҥ адыжын башкарган, оныҥ шылтузында ӧштӱниҥ минометный батареязы ла ширтеечи пункты јоголтылган. Бу јуу-согуш ӧйинде ол уур шыркалаткан ла госпитальга аткарылган» — деп, кайралдыҥ листинде бичилген. Бир канча кӱннеҥ, јаан изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинде оны «За отвагу» медальла кайралдаары керегинде јакаруга кол салылган.\nЭэчиде бийик кайралды ол 1945 јылдыҥ кӱӱк айында, Jеҥӱниҥ кийнинде алган. Ол ӧйдӧ ол лейтенант званиелӱ гвардеец, 105-чи гвардейский стрелковый дивизияныҥ 301-чи гаубичный артиллерийский полкыныҥ 4-чи батареязыныҥ башкартузыныҥ взводыныҥ командири болгон. Лейтенант Елинди 1945 јылдыҥ јазында Венгрияда ла Австрияда эткен бир канча ат-нерелӱ керектери учун Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ 2-чи степеньдӱ ордениле кайралдагандар. Jартап айтса, тулаан айдыҥ 16-чы кӱнинде ол ӱч кайучылла кожо олјого ӧштӱниҥ 11 солдадын ла бир офицерин алган. Тулаан айдыҥ 17-чи кӱнинде Шеред јурттыҥ јанында јуу-согушта батареяныҥ адыжын башкарган, оныҥ шылтузында ӧштӱниҥ эки уй мылтыгы јоголтылган. Кандык айдыҥ 18-чи кӱнинде батареяныҥ адыжын база ла башкарып тура, ӧштӱниҥ огнеметторлу танктарыныҥ ла пехотазыныҥ табарузын ӱзе согор айалга тӧзӧгӧн.\nJууныҥ кийнинеҥ бистиҥ јерлежис 1946 јылга јетире Прагада арткан, оноҥ јанып келеле, јурт ээлемниҥ Пермский институдын ла аспирантуразын ӱренип божоткон. Диссертациязын корулаган, јурт ээлемниҥ билимдериниҥ кандидады болгон, канча ӱйе специалист-зоотехниктер белетеген. Колхозты башкарган, райисполкомныҥ председатели, КПСС-тиҥ райкомыныҥ качызы болгон. Анайда ок Пермьниҥ, Тюменьниҥ, Кемеровоныҥ, Магаданныҥ јуртээлемдик билим институттарында иштеген. 1993 јылда ӱлӱрген айдыҥ 13-чи кӱнинде јада калган, оныҥ мӧҥкӱзин Челябинский областьтыҥ Трехгорный калазында кӧдӱрген.\n(«Туулу Алтайдыҥ солундары» сайттаҥ)


Гран-кыйуныҥ сурактары кӧрӱлген - altaicholmon\nГран-кыйуныҥ сурактары кӧрӱлген\nГран-кыйуныҥ сурактары аайынча комиссияныҥ јууны Кӧксуу-Оозы јуртта комиссияныҥ председатели, тергеениҥ баштапкы вице-премьери Роберт Пальталлердиҥ башкартузыла ӧтти.\nJуунда докладтарды Россияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ јааны Александр Веселов, тергеениҥ ичбойындагы керектер аайынча министри Павел Гаврилин эткен. Анайда ок јуунныҥ ижинде национальный гвардияныҥ черӱлериниҥ федерал службазыныҥ, Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузыныҥ, Россияныҥ МЧС-ныҥ Алтай Республика аайынча тӧс башкартузыныҥ чыгартулу улузы турушкан деп, тергеениҥ Погранбашкартузыныҥ пресс-службазы јетирет.\nJуунныҥ туружаачылары гран-кыйуга јакалай муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јербойында бойы башкарынары аайынча органдарыныҥ госграницада ла ого јакалай јерлерде тургузылган административно-правовой режимди буспазын озолондыра јеткилдеери јанынаҥ ижин шӱӱжип кӧргӧн. Jуунныҥ уч-турулталарыла погранзонаныҥ јеринде ӧткӱрилип турган башка-башка бӱдӱм иштерди муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ администрациялары тӧзӧӧри ле шиҥжӱде тудары аайынча иш-амадулар чокымдалган.\nАнайда ок јуунда государственный гран-кыйуныҥ Алтай Республиканыҥ јеринде российско-казахстан бӧлӱгин албатылар ортодо тап-эриктик кеминде јазаары јанынаҥ иштер ӧткӱрери шӱӱжилген. Jаан изӱ айда Россияныҥ ла Казахстанныҥ гран-кыйуга јуук јерлеринде демаркационный карталар тургузары аайынча топогеодезический иштер ӧткӱрери башталар. Алтай Республиканыҥ јеринде госграницаныҥ демаркациязы аайынча иштерди (гран-кыйу јербойында канайда ӧткӧнин пограничный темдектерле темдектеери) тӧзӧӧрин 2019 јылда ӧткӱрери темдектелет.\nӦткӱрилип турган бу иштерле колбой, гран-кыйуга јакалай муниципал тӧзӧлмӧлӧргӧ физический ле юридический лицолорго госграницаны јакалай 5 километр зонадаҥ јерди ээленерине ле удурумга тузаланарына берерин токтотсын деп шӱӱлте эдилген.\nАнайда ок чума оору болдыртпазына ууландырылган противоэпидемический иштер ӧткӱрери керегинде куучын јуунда база ӧткӧн. Госграницаны јакалай карантинный полоса јӧптӧлзӧ, андый полоса керегинде јакаан Россия Федерацияныҥ јурт ээлем аайынча министерствозынаҥ керде-марда болзо, кандый иштер ӧткӱрилери база шӱӱжилип кӧрӱлген.\nJуун ӧйинде погранзонаныҥ јеринде јолдорды јакалай сервистиҥ объекттериле колбулу сурак база кӧрӱлген. Алтай Республиканыҥ гран-кыйуга јакалай јерлеринде государственный јаҥныҥ органдарына, аймактардыҥ јаандарына конычылыктарда ла ӧскӧ дӧ объекттерде антитеррористический корулаш ууламјылу иштердиҥ некелтелерин бӱдӱрери јанынаҥ јакылталар берилген.


Jайгы амыралтаныҥ турулталары кӧрӱлди - altaicholmon\nJайгы амыралтаныҥ турулталары кӧрӱлди\nАлтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы М. Маргачев эпидемияла удурлажары ла санитария аайынча республикан комиссияныҥ јуунын ӧткӱрген.\nJуунныҥ туружаачылары балдардыҥ јайгы амыралтазыныҥ турулталарын ла Кош-Агаш аймакта чума ооруны болдыртпазыла колбулу сурактарды шӱӱп кӧрдилер.\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ башкараачызыныҥ ордынчызы Л. Борисованыҥ јартаганыла, јай ӧйинде балдардыҥ 234 лагери иштеген. Ол тоодо: 16 стационарный, тӱште иштейтен 187 учреждение, палаткаларлу 35 лагерь ле профильный 9 смена.\nЛагерьлерде балдардыҥ су-кадыгын корыыры, олордо јарамыкту санитарно-эпидемиялык айалгалар тӧзӧӧри аайынча кӧп иштер ӧткӱрилген. Амыраган балдардыҥ текши тоозы—23681.