Ӱредӱлӱ јылга белетенери канайда ӧдӧт? - altaicholmon\nЈаҥы ӱредӱлӱ јыл башталарына јетире узак ла ӧй артпады. Алтай Республикада школдор јаҥы ӱредӱлӱ јылга канайда белетенип турганы керегинде тергеениҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозына баштандыс. Министерствоныҥ республикада ӱредӱлӱ организациялардыҥ 2020-2021 ӱредӱлӱ јылга белетенижи керегинде јетирӱзи мындый болды:\n— Ӱредӱлӱ организацияларды јаҥы ӱредӱлӱ јылга белетеер амадула 2020 јылдыҥ тулаан айында Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозы башкараачыларга Российский Федерацияныҥ ӱредӱ аайынча министерствозыныҥ 2020 јылдыҥ тулаан айыныҥ 11-чи кӱнинде јӧптӧгӧн, ӱредӱлӱ иш ӧткӱрип турган организациялардыҥ јаҥы ӱредӱлӱ јылга белетенижин баалаары аайынча ВБ-593/03 номерлӱ методикалык тӱп-шӱӱлтелер аткарылган.\nБу тӱп-шӱӱлтелерле колбой Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ 2020 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 20-чи кӱнинде «Алтай Республиканыҥ ӱредӱлӱ организацияларын 2020-2021 ӱредӱлӱ јылга белетеери керегинде» 428 номерлӱ јакарузы јӧптӧлгӧн. Бу документ-чаазын аайынча тергеениҥ ӱредӱлӱ организацияларын јаҥы ӱредӱлӱ јылга белетеерине ууламјылалган керек-јарактарды текши башкарарын ла шиҥдеерин јӱрӱмде бӱдӱрери аайынча каруулу улус, ӧйи ле ээжизи чокумдалган.\nБу јакару бастыра муниципал тӧзӧлмӧлӧргӧ аткарылган, јаҥы ӱредӱлӱ јылга белетенери аайынча иштерди тӧзӧзин деп. Белетеништӱ иштер канайда ӧдӱп турганын шиҥдеер амадула бу керек-јарактардыҥ план-графиктери белетелип јӧптӧлгӧн. Анайып, темдектелген иштер учун каруулу улус ла ол иштерди кандый ӧйгӧ јетире бӱдӱретени чокумдалган. Ӱредӱ ле билим аайынча министерствоныҥ јакарузы аайынча бу иштерди качан ӧткӱрериле колбой тӱп-шӱӱлтелер база берилген. Анда айдылганыла, јаҥы ӱредӱлӱ јылга белетеништӱ иштерди кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала баштап, куран айдыҥ 10-чы кӱнине јетире тӱгезип салар керек. 2020 јылдыҥ куран айыныҥ 20-чи кӱнине јетире Российский Федерацияныҥ ӱредӱ аайынча министерствозына ӱредӱлӱ организациялардыҥ јаҥы ӱредӱлӱ јылга белетенгени керегинде толо докладты аткарып ийер керек.\nБу иштер канайда ӧдӱп турганын шиҥдеер амадула Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозы тергеениҥ муниципал органдарыныҥ ӱредӱ аайынча башкартуларыныҥ јаандарыла видеоконференция ажыра ӱч јуун ӧткӱрген.\nМуниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандары кажы ла неделе сайын белетеништӱ иштер канайда ӧдӱп турганы керегинде докладтар эдет, план-графиктер ле јолдыҥ картазы аайынча иштер керегинде.\nКоронавирус југуш оору таркаар чочыду јоголбогонынаҥ улам Российский Федерацияда санитарно-эпидемиологический кӱч айалга тӧзӧлгӧниле колбой муниципал тӧзӧлмӧлӧргӧ ӱредӱлӱ организациялардыҥ, балдардыҥ ла јашӧскӱримниҥ социальный инфраструктураларыныҥ ӧскӧ дӧ объекттериниҥ ижин тӧзӧӧрине, ӧткӱрерине ле белетеерине эдилген јаҥы санитарно-эпидемиологический некелтелер аайынча јетирӱлер ле шӱӱлтелер аткарылган. Бу некелтелер Российский Федерацияныҥ баш государственный санитарный врачыныҥ 2020 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 30-чы кӱнинде јӧптӧгӧн 16 номерлӱ јакаанында айдылган болуп јат.\n2020 јылдыҥ куран айыныҥ 7-чи кӱнине јетире келген јетирӱлер аайынча ӱредӱлӱ организациялардыҥ јаҥы ӱредӱлӱ јылга белетенижиниҥ кеми 70,23 процент болгон. Тергее ичинде бар 262 ӱредӱлӱ организацияныҥ 184-зи белен.\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозына кирип турган ӱредӱлӱ организациялар јаҥы ӱредӱлӱ јылга белен бе деп кӧрӧр иш куран айдыҥ 4-чи кӱнинеҥ ала башталган.\nБу ишти ӧткӱрип турган ведомстволор ортодогы камыска АР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ, Росгвардияныҥ, МЧС-тыҥ специалисттери кирет.\nОзо ло баштап камыс ӧрт лӧ чочыдулу айалгалар чыгарын болдыртпазыныҥ некелтелерин, террористический чочыдулардаҥ коруланарыныҥ айалгалары тӧзӧлгӧн бӧ деп шиҥдейт. Анайда ок санитарно-гигиенический некелтелерди ле медицинский јеткилдешти бӱдӱрерине канайда белетенгенин кӧрӧдилер. Камыстыҥ турчылары бастыра керектӱ документацияларды, ол тоодо ӱредӱлӱ программаларды, ӱредӱлӱ предметтер аайынча иштейтен программаларды шиҥдейт.\nРеспубликан классический лицейде ле В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияда ӱредӱниҥ «Ӧзӱмниҥ точказы» деп тӧс јерлерине керектӱ кыптар белетелген. Коррекционный школ-интернатта бастыра ӱредӱлӱ кыптар ла мастерскойлор эмдиги ӧйдиҥ јазалдарыла јеткилделген. Бу јазалдар «Ӱредӱ» нацӱлекер аайынча алынган.\nБу школдор јаҥы ӱредӱлӱ јылга белен деп айдар керек.


Кудалаш « Свадебный портал Республики Алтай\nJаан сöстö jажыт jок, улу сöстö уйат jок\n«Куда тöрöгöннöҥ до jуук»\nАлтай кеп сöс\nОҥдой, Кан-Оозы ла öскö аймактар\nКуданы кемге тÿжÿрер\nКуданы кемге тÿжÿрбес\nКуданыҥ курч сурактары\nКудалап келгени – ол суранып келгени — кыстыҥ кудын сурап келгени.\n«Куда» деген сöс «кут» деген сöстöҥ бÿткен, кыстыҥ кудын ада-энезинеҥ, олордыҥ jуртынаҥ (jаандарынаҥ), одынаҥ сурап алганын керелейт. Оноҥ той, башпаады тужында, jаҥы jурттыҥ одына ÿс ÿрÿп, алкыш-сöстöр айдып, кыстыҥ кудын jаҥы jуртыҥ одына тÿжÿрип, кийдирип, jаҥы jуртла колбоп jат.\n«Кут» – ол «душа». Алтай улуста «душа» деген оҥдомолго канча оҥдомол келижет: кут, сÿр, сÿне, сÿлте. Анайда, сÿр – ол «жизненная энергия» («сÿрим тÿжет»), сÿне – душа («сÿнези айрылып jÿре берген»). Кут учурыла «аура» деген оҥдомолго эҥ ле jуук.\nОҥдой, Шабалин, Кан-Оозы ла öскö аймактар\nКысты качырып апарза, карыштыра ада-энезине куда тÿжер учурлу. Кудалап келгендер тажуурлу келер. Бир тажуур аҥылу болор: ак сÿт урган, арчынду, илÿ бöс экелетен. Энезине сÿттÿ тажуур туттурар. Мыны эмчек тажуур деп айдар. Уулдыҥ энези эмчектиҥ сÿдин јандырып турум деп, алкаар: «Кыстыҥ энези кызын öскö јуртка береле, олорго јаман сананбазын, ачынбазын, эки эмчегиниҥ сÿдин эмискен, ак сÿдин эмискен».\nКан-Оозы, Оҥдой, Шабалин ла öскö аймактарда куданы кыстыҥ ада-энези айдып берген айылдар сайын тÿжÿрет. Куданы тöрööн улуска тÿжÿрет.\nКысты кудалап барып јатса, јолдо ару, бийик јерге ÿÿле тургузып јат, эмезе токтогодый ÿÿле јолдо бар болзо, токтоп јат. Кудага барып јаткан улус ончозы таш чогып, ак бöслö јалама буулап, сÿт-чеген чачып, барган јол-јорыгы јакшы болзын деп алтай јеринеҥ алкыш сурайт. Оноҥ ары барган јолдо куда болотон айылга јетире база токтоду болбос учурлу.\nКудалап jаҥыс кижи барбай jат, куру колду кирбей jат. Сÿт, чай, алама-шикир, алтай аш-курсакту улус кирип,\nкелген керегин айдып jат. Темдектезе, «слердиҥ майман сööктÿ Эрелдей jеенигердиҥ кызы Алтынай бистиҥ кыпчак сööктÿ Амадуга качты. Ол бистиҥ акабыстыҥ уулы, оныҥ учун бис слерге бÿгÿн кудалап келдис! Тöрööндöр болорыс!»\nКудалап келген улус чöгöдöп то турат. Онызын кезик улус бойын jабыс тÿжÿргенине тÿҥейлеп, «бис кемниҥ де алдына тизеленбезис» деп айдат. Jе ол jастыра санаа. Алтай улус чöгöдöгöниле кемди де уйан, jабыс тÿжÿрбейт, онызыла тоогонын кöргÿзет.\nЭре-Чуйдыҥ кудалаштыҥ чÿм-jаҥдары\nЭре-Чуйдыҥ кудалаштыҥ чÿм-jаҥдары башкаланып jат. Эҥ аҥылузы — Кош-Агаш ла Улаган аймакта кысты качырган деп тил (угузу jетириш) jеткен кийнинде, кыстыҥ тöрööндöри јаҥыс айылга чогулыжып, келген улусла куданыҥ öйин јöптöжип јат. Кудага экијандай белетенгилеп јат. Уулдыҥ ада-энези, тöрööндöри кудага база белетенип јат, ончо јуук тöрööндöрин јаҥыс айылга чогып, куданыҥ öйин чокымдап јат. Кысты кудалап баратан улустыҥ тоозы 25-30-таҥ ашпас керек. Озогыда јаан јашту 5-6 ла кижи кудалап койор болгон. Эмдиги öйдиҥ кубулганыла, албаты-јон кöптöгöниле, јайзаҥдардыҥ јöбиле кудага баратан улустыҥ тоозы 25-35-теҥ öтпöзин деп јакаргылаган. Је кезик улус оны да кöп деп бодоп турат. Аргалу болзо, 20 ле кижи болзо, болор эди.\nКуда тÿжетен айылга јетсе, озо ло баштап эки кижи сÿт-чегендÿ, аш-курсакту айылдап кирип јат. Илÿ бöс — јаҥы айылды тударга, биле тöзööргö турган балдардыҥ ырызы — бала азырайтан белгези. Оны тöр бажында Јайыкка илип койор. Кудалап келген улус кыстыҥ ада-энезиниҥ алдына чöгöдöп, кожоҥдоп баштанат.\nОныҥ кийнинде јаан тажуурлу, кадакту тажуурлу кирер. Бу тажуурды уулдыҥ таайларынаҥ эмезе јаан акаларынаҥ бир кижи тудуп кийдирер. Эбирерде отурган улус чöгöдöп, кÿнниҥ аайыла айланып, кандый керекке, кандый јол-јорыкка келгенин јартап, јаҥар кожоҥ айдып, тажуурды тудатан кижиге јууктап јат. Тажуур ÿчинчи катап эбирзе, кыстыҥ тöрööндöринеҥ бир-бир јаан кижи тудуп јат. Эре-Чуйда кöп сабазында кин-энези, адазы, ака-таайы тудат, отко мÿргÿÿр. Ол тажуур эдип экелген сабаны ойто тöрööндöрине јандырар учурлу. Куданыҥ сабазы деп отурган тöрööндöрине туттурар.\nКуданыҥ бойыныҥ jаҥар кожоҥдоры бар. Олорды «Куданыҥ кожоҥдоры» деген бÿкте кычырып алыгар.\nКуданы тöрööн улуска тÿжÿрет. Jе ÿзезине эмес, а jÿк:\nТаадазылары ла нааназыларына (таайдак, уулдак, карган-эне, карган-ада…)\n1997 jылда болгон Алтай албатыныҥ курултайында кудалайтан айылдардыҥ тоозы 20 айылдаҥ ашпазын деп jöп тургузылган, jе ол jöп бÿдÿрилбейт. Каракол ичинде 35 айылдаҥ ажырбас деп jöп тургуслаган. Ол тооны ажырган улусты электеп, уйаттап да тургулаган учун, бу jурттарда бу jöп кöп саба улусла бÿдÿрилет.\nКандый да jакшы нöкöр-наjыга\nЭр-кемине jетпеген балдарга\nJурт тöзöбöгöн, jаҥыскан улуска\nКачыларына ла о.ö.\nКуда ла шаалтаныҥ чÿм-jаҥдарынаҥ аракыны jок эдери\nАлтай албатыныҥ чÿм-jаҥдарына аракы ээжи (правило), jасак (закон) кире кийдирилип калганы калыкка сÿрекей jаман, коронду саалттарын jетирет: ол чÿм-jаҥда болгоны — аракы ичеериниҥ эҥ тыҥ программированиези болот. Оныҥ да учун «аракы — байлу аш» дегенин угарга келижет, качан аракы — ол корон, jÿк ле корон.\nÖскö бир де калыкта аракыла кудалар деп jаҥ jок. Национальный республикалар ортодо Алтай Республиканыҥ улузы аракыны эҥ кöп ичип турган — статистиканыҥ тоолоры. Бис не, эҥ аракызак па? Эҥ аракыга ач, jÿткиир бе?\nОго ÿзеери той эдип jаткан улуска акчазын кöп саба аракыга ÿреерге келижет. Темдектезе, кудалайтан айылдардыҥ орто тоозы 41 айыл болзо, бир билеге jÿк ле кудалашка ла шаалтага 30 муҥ салкой керек.\nОныҥ учун куда ла шаалтанаҥ аракыны jоголтор керек. Элбееде — бу бÿкте.\nКудалайтан айылдардыҥ тоозын 35-теҥ ажырбазы\nАлдындагызында куданы jÿк эҥ jуук, jаан, томjылу тöрööндöргö тÿжÿретен, олордыҥ тоозы 6-7 неҥ ашпайтан. Jе jылдар сайын бу тоо кöптöгöн, бир 10 jыл кайра 20-30 айыл болгон болзо, эмди текшиде 40 айыл, кезикте 80-90 до болот! Улус кемин ажа берип турганынаҥ, калганчы öйдö куданыҥ jаҥын солыр керегинде куучындар улам ла угулат.\nТöрöгöн-тугандар республика ичинде jер сайын болзо, олорды канча бир айылга jуур керек — темдектезе, эн ле jаан тöрöгöндöрдиҥ айлында, оноҥ кудалаш. Кезикте бастыра республиканыҥ ичиле jорыктарга кÿч ле. Кезикте кудалар балдардыҥ jÿрÿмин сананбай jат. Алтын-мöҥÿн келин бололо (80-90 айыл кудалашка) кыйа да кöрöр улус табылар. Бой-бойын килер керек. (Комментарийлердеҥ)\nКöп улус jаҥды кезедер, солыр керек деп санаа айдат.\nКезик улустын öйинеҥ öдижин эбеш токтодор керек. Мен улус билерим — 80 айыл айткан кудалашка. Jе мындый кылыкты не деп айдарыҥ. А кайда барарын? Оныҥ учун мындый учы-бажы jок немени токтодор керек jаҥ ажыра. (Комментарийлердеҥ)\nНениҥ учун ондый болот? Шылтактар кöп, jе ÿзези ле ол ондый кöп айыл адаган улус тенек болгонын кöргÿзет.\nШак, кезик улус «бис уйан эмезис, кöп тöрööндöрлÿ» деп кöргÿзерге jат. Кезиги — jöжöö белетерге бойына jеҥил болзын деп сананат. Кезикте эмеен-öбööнниҥ блааш-тартыжузын да кöргÿзет: «Кажы, сен канча айыл бичидиҥ? 35? А мен jÿк 15. А мен не, сенеҥ уйан ба, мен база кöп тöрööндÿ! Нениҥ учун сениҥ jаныҥнаҥ кöп улус кудалайтан?! Сен мени оной jабызадарга туруҥ ба?! Айдарда, мен база 35 кижи бичийтем!» — деейле, санаалу эмес улус бала-барканыҥ келер öйин, jадар jÿрÿмин санангылабай, кудаларга ал-ла камык айыл адап берет.\nКуданы тöрööндöрди бир айылга jууп кудалары\nЭмди öй солынган. Бир уктыҥ улузы jуук кобыларда эмес, бÿдÿн республикала таркап калган. Оныҥ да учун ÿзе алтай улус, Оҥдойдоҥ болзын, Кан-Оозынаҥ болзын, куданы Эре-Чуйдыҥ jаҥыла тöрöгöндöрди бир айылга jууп, бир уунда кудалар керек деп санаа айдылат.\nJаҥыс jерге jуулыжып, куда ичкенин мен jарадып турум. Ондо ло тöрöгöндöр шÿÿжип jöбин чыгарып ийет. Тöрöгöн болуп jатканда, бой-бойын jабарлашпас, ченешпес керек деп сананадым. Калганчы öйдö чындапта 40-50 айылдар кудаладар, ол улус ÿзе эки катап кийдирер, ÿзези шаалта шаар. Кемниҥ балазы, ада-энезин де jазап билбес, а куданы ичип, шаалтаны шаап ла jат. Алтай тÿлкÿ бычкак бöрÿк, аттыҥ ээрин, ат, алтын jарангыштар шаары кöндиге берди. Онызын токтодор керек, уйату, эби jок неме деп бодойдым. Онызы кудаларын ченеп турганына келижет. Кудалап келген кезик келиндерди кöрзöҥ, jодолоры кызыл jылаҥаш, шорты да кийеле кудалаган учуралдар болгон. Ол бойыныҥ албатызын, jаҥын тообой турганын, бойыныҥ уйат jогын, тенегин кöргÿзип турганы деп сананадым. (Комментарийлердеҥ)


«Эдетен иштер, jаҥы амаду-санаалар кӧп…» | Алтайдыҥ Чолмоны\nГлавная / Алтайдыҥ Чолмоны / «Эдетен иштер, jаҥы амаду-санаалар кӧп…»\n10:01, 29 ноября 2014 Лайк 0 3229\nКылду ойноткыларла ойноорыныҥ эл отоктор ортодо ӧткӧн тоомjылу кӧрӱзинде бистиҥ jерлежис Равиль Лиров «Очы-Бала» деген кай чӧрчӧклӧ туружып, Гран-при сый алган. Пазырыктыҥ корумынаҥ чыккан jебрен кӱӱлик ойноткыны орныктырар ченелтелер ӧдӧт. «Абайымныҥ кижи алганы» деген мюзикл 30 jылдыҥ бажында Алтай Республиканыҥ эл театрында катап кӧргӱзилерге jат. Бу ла оноҥ до ӧскӧ солундар керегинде Алтай Республиканыҥ Государстволык оркестриниҥ башкараачызы, РФ-тиҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Владимир Кончев Барнаулда ла Москвада калыктар ортодо ӧткӧн кӱӱлик кӧрӱлердеҥ jанып келеле куучындаган.\nӰлӱрген айдыҥ 27-29 кӱндеринде Барнаулда «Мӧҥӱн кылдар» деп адалган кӱӱлик кӧрӱ ӧткӧн. Оныҥ тӧзӧӧчилери Россияныҥ культура министерствозы, Кӱӱниҥ Гнесиндердиҥ адыла адалган академиязы, Германияныҥ культуралык колбулар аайынча биригӱзи, Алтайский крайдыҥ культура башкартузы ла Алтай Республиканыҥ культура министерствозы болгон. Эл отоктор ортодо ӧткӧн бу кӧрӱде Россияныҥ башка-башка тергеелериниҥ ле Казахстанныҥ кӱӱчилери кылду ойноткыларла ойноорында маргышкан.\n— Бу кӧрӱ албатыныҥ ойноткыларыныҥ ӧзӱмин jӧмӧӧр амадулу—деп, Владимир Кончев айдат. — Оныҥ жюризин Россияныҥ албаты артизи, ады jарлу музыкант Валерий Зажигин башкарганы, турчыларыныҥ тоозында ороондо ады jарлу кӱӱчилер ле артисттер Владимир Аверин, Екатерина Мочалова, Россияныҥ классика кӱӱни ойноорында эҥ артык гитаризи Равшан Мамедкулиев болгоны кӧрӱниҥ бийик кемин недеҥ де артык керелейт. Мен база бу кӧрӱниҥ жюризиниҥ турчызы болгом.\nМаргаанда Россияныҥ ла Казахстанныҥ кӱӱлик бийик ле орто ӱредӱлӱ сургалдарыныҥ jииттери турушкан ла домбрала, балалайкала, гитарала, албатыныҥ ойноткыларла ойноорында узын кӧргӱскендер. Барнаулда Культураныҥ ла санаттыҥ академиязында ӱренген бистиҥ jерлежис Самыр Рыков бу кӧрӱде казах домбристтерле маргышкан эмтир. Ол алтай кӱӱни таркадырында jедимдери учун «Мӧҥӱн кылдар» деген кӧрӱниҥ аҥылу сыйыла кайралдаткан.\n— Алтай ойноткылардыҥ ойноор аргаларын jарандырары керектӱ болгонын мен бу кӧрӱде катап ла кӧрдим—деп, Владимир Егорович айдат.—Алябьевтиҥ «Тоорчык» деген чӱмдемелин, ӧскӧзин де казах домбрала сӱреен бийик кеминде ойногонына канай кайкабазыҥ. Бистиҥ топшуурла мынайда ойноор арга бар ба деп санангам. Jок эмей, топшуурдыҥ эмдиги аргаларыла ойынныҥ мындый чыҥдыйына ла кемине jедер арга jок. Самыр Рыков топшуурла ойноорын бийик кемине кӧдӱрген. Jе ойноткыныҥ бойыныҥ техникалык аргаларын jарандырар керек. Кӧрӱниҥ jаргычылары алтай ойноткылардыҥ ойыны кӧптӧй угулар кӱӱнземелин айткан. «Мӧҥӱн кылдар» деген кӧрӱни ӧткӱрери jаҥжыгып барар ла бистиҥ республиканыҥ улузыныҥ ондо туружары эрчимделер деп иженедис.\nАЛТАЙ Республиканыҥ улузы турушкан экинчи jаан кӧрӱ кӱчӱрген айдыҥ 4-8 кӱндеринде Москвада Кӱӱниҥ Гнесиндердиҥ адыла адалган академиязында ӧткӧн. Кӧп кылдарлу ойноткыларла ойноорыныҥ калыктар ортодо ӧткӱрген Вера Городовскаяныҥ адыла адалган кӧрӱ—профессионал кӱӱчилердиҥ кӧрӱзи, ол быjыл 5-чи катап ӧткӧн лӧ ондо Россияныҥ тергеелеринеҥ ле одоштой jаткан ороондордоҥ jӱстеҥ ажыра туружаачылар болгон.\nБу кӧрӱниҥ жюризи 16 кижидеҥ турган, ол тоодо ады jарлу композиторлор, солисттер, бийик ӱредӱлӱ заведениелердиҥ профессорлоры. Владимир Кончев база жюриниҥ турчызы болгон. Москваныҥ, Питердиҥ, Россияныҥ ӧскӧ дӧ тергеелериниҥ улузыла коштой Украинадаҥ ла Белоруссиядаҥ келген кӧп улус, СНГ-ныҥ ороондорынаҥ, Китайдаҥ ла о. ӧ. ороондордоҥ келген туружаачылар кӧрӱ-маргаандарда турушкан.\nВладимир Кончевтиҥ айтканыла, Кӱӱниҥ Гнесиндердиҥ адыла адалган академиязы бӱгӱн ороонныҥ ады jарлу ла jаан тоомjылу сургалы болуп jат. Россияда ла телекейде атту-чуулу композиторлор, дирижерлор ло артисттер оны ӱренип божоткон. Академия кӱӱ бӧлӱкте иштеер улусты белетеген ижиле jарлу, ол кӱӱлик баштамы (школ), орто (колледж) ло бийик (академия) ӱредӱ берерин бириктире апарат. Мында албатыныҥ ойноткыларыла ойноор улусты белетегенин темдектеер керек. Москваныҥ консерваториязында мындый бӧлӱк jок.\nӦткӧн кӧрӱ керегинде айдар болзо, оныҥ туружаачылары тӧрт jаан бӱдӱмде маргышкан: инструментальный кӱӱ, инструментальный ансамбльдар, кожоҥдогон инструментальный ӧмӧликтер ле кожоҥчы-декламаторлор.\n— Кӧрӱниҥ ӱч эҥ jаан Гран-при сыйларыныҥ бирӱзин бистиҥ jерлежис, Гнесиндердиҥ адыла адалган академияныҥ студенти Равиль Лиров алган—деп, Владимир Егорович куучындаган. — Ол калыгыныҥ эпос чӱмдемелин эл ойноткылу кожоҥдоп эмезе куучындап айткан маргаанда туружып, «Очы-Бала» деген кай чӧрчӧктиҥ ӱзӱктерин топшуурдыҥ, кайдыҥ башка-башка бӱдӱмдериниҥ jӧмӧлтӧзиле jетирген. Жюриниҥ башкараачызы, Россияныҥ нерелӱ артизи, Гнесиндердиҥ академиязыныҥ профессоры Вера Медведева Равиль кӧрӱниҥ бу бӱдӱминде турушкандарды чик jок акалап чыкканын темдектеген. Тургуза ӧйдӧ Равиль Лиров албатыныҥ ойноткыларыла ойноор кӧп тоолу ӧскӧ дӧ кӧрӱлердиҥ jеҥӱчили болгонын айдар керек.\nБУ КӦРӰНИҤ кийнинде ӧткӧн кӱрее- куучында албатыныҥ ойноткыларыныҥ ӧзӱми керегинде куучын база ӧткӧн эмтир. Алтай калыктыҥ кӱӱлик ойноткылары, Уулчактардыҥ алтай студиязында ӱредӱниҥ ченемели куучынныҥ туружаачыларын сӱреен jилбиркеткен. Пазырыктыҥ корумынаҥ чыккан jебрен арфаны орныктырып jазаар сурак база шӱӱжилген. Владимир Егоровичтиҥ айтканыла, скифтердиҥ jебрен кӱӱлик ойноткызын эдер ченелтелер ас эмес. Александр Гнездилов деген ус оны келиштире орныктырып, Телекейдиҥ калыктарыныҥ кӱӱлик ойноткыларыныҥ Глинканыҥ адыла адалган Москвадагы музейине табыштырган. Гнесинканыҥ кӱӱчилери оныла ойноорго ченешкен эмтир, jе алтайлар jогынаҥ бу ишти бис кӧдӱрип болбос ошкожыс деп, Академияныҥ ӱредӱчизи Любовь Жук айткан.\n—Гнесиндердиҥ адыла адалган академияда кӱӱлик ойноткыларды эдер ле jаҥырта jазаар jакшынак мастерской бар. Ондо алтай ойноткыларды: jадаганды, икилини, шоорды, комусты ойноор аргаларын бийиктедип, jаҥырта jазаары керегинде куучын ӧткӧн. Бистиҥ республиканыҥ jииттерин Гнесинкага кирерин кӧптӧдӧр керек ле олор бу иште база туружар аргалу—деп, Владимир Кончев куучындаган.\nАлтай кӱӱлик ойноткыларды jаҥырта jазаары, ойноор аргаларын бийиктедери Владимир Кончевтиҥ ӧзӧгин азыйдаҥ бери оорыткан сурак. Оныҥ баштаҥкайыла 1984 jылда эҥ артык алтай кӱӱлик ойноткыларды бедиреп табары jанынаҥ кӧрӱ ӧткӱрилген. Бӱткӱл областьтаҥ ондо 20 ле кижи турушкан ла кӧрӱге бойы эткен эки комус, топшуурлар ла комургайдаҥ кескен комус чыгарылган. Ол ӧйлӧргӧ кӧрӧ, ӧзӱмис иле.\nЭмдиги ойногон ойноткыларды оноҥ ары jазаары, jаҥызын табып, тузаланары, алтай кӱӱни jаан кӧрӱлерге чыгарары Владимир Егоровичтиҥ ӱзӱлбес-тӱгенбес ижи болгодый.\nJуук ӧйлӧрдӧ эдерге темдектеп алган иштердиҥ тоозында туй ла 30 jыл мынаҥ кайра Эл театрдыҥ сценазында ойнолгон «Абайымныҥ кижи алганы» деген мюзиклды орныктырарын ол база айткан. Оны jаҥыдаҥ тургузарында республикан театрдыҥ, филармонияныҥ, государстволык оркестрдиҥ, культураныҥ колледжиниҥ, бистиҥ кожоҥчылардыҥ аргаларын бириктире тузаланары темдектелет. Бу ойынды кӧрӧӧчилерге келер 2015 jылдыҥ тулаан айында кӧргӱзерге турган эмтир. Анайда ок Ада-Тӧрӧл учун Улу jуу ӧйиниҥ самараларына тӧзӧлгӧлӧнип, jаҥы ойын белетелери керегинде Владимир Кончев куучындаган. Улу Jеҥӱниҥ 70 jылдыгына учурлалган бу ойында jаҥыс та Алтай Республиканыҥ композиторлоры эмес, jе Кӱӱниҥ Гнесиндердиҥ адыла адалган академиязыныҥ кӱӱчилери ле студенттери туружары керегинде озолодо куучындар ӧткӧн. Алтай Республиканыҥ государстволык оркестриле кожо бирлик ӱлекер-иш эдерге Томск кычырган…\n«Бу кыска ӧйгӧ мен профессионал кӱӱниҥ коолына катап кирдим ле, сананзам, jаҥы ийде-кӱч кожулгандый. Эдерге темдектеп алган иштер, jаҥы амаду-санаалар кӧп. Jаҥы кӱӱлер чӱмдеер, иштеер керек…»—деп, Владимир Кончев айткан.


Росстаттыҥ јууны: эл-јонныҥ тооалыжы јеткер јогынаҥ ӧтсин деп - altaicholmon\nРосстаттыҥ јууны: эл-јонныҥ тооалыжы јеткер јогынаҥ ӧтсин деп\nЈаҥар айдыҥ 4-чи кӱнинде «Алтай-Резорт» амыраар комплекстиҥ конференц-залында 2021 јылдыҥ кандык айында Россияда јуртап турган албатылардыҥ тооалыжын јеткер јогынаҥ ӧткӱрерине учурлалган јуун ӧтти.\nЈуунныҥ ижинде Росстаттыҥ федерал службазыныҥ башкараачызы Павел Малков, оныҥ ордынчызы Павел Смелов, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Виталий Махалов, Алтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министри Вячеслав Тупикин, Алтай Республиканыҥ МВДзыныҥ јааныныҥ эл-јон ортодо јеткер болдыртпазы аайынча ордынчызыныҥ ижин удурумга бӱдӱреечи Алексей Аманчин, Россияныҥ МЧС-ыныҥ Алтай Республика аайынча тӧс башкартузыныҥ јааны Андрей Бурлаков, «Сбер» ПАО-ныҥ государстволык сектор аайынча департаментиниҥ јааны Иван Макаровский, «Сбер» ПАО-ныҥ управляющий директоры, кибербезопасность аайынча департаменттиҥ јааны Андрей Чахеев, «Ростелеком» ПАО-ныҥ бизнести ӧскӱрер ӱлекерлердиҥ ижи аайынча бӧлӱктиҥ директор-башкараачызы Олег Поляков туруштылар. Јуунныҥ ижин «КРОС» АО-ныҥ јааны Сергей Зверев башкарган.\nАлтайРеспубликаныҥбашкарузыныҥпредседателиниҥ баштапкы ордынчызы Виталий Махалов федерал тӧс јердеҥ келген айылчыларды Алтай Республикага ишмекчи јол-јорыгыла келгениле уткыды. Ар-бӱткени ару болуп арткан, экологиялык айалгалары ӱрелбеген тергее ороонныҥ бастыразы ок тергеелери чилеп, ичкери јӱткӱп, текши государстволык амадуны бӱдӱрип, јаан амадулу иштеп јат деп, ол темдектеген. «Келер јылда ӧдӧтӧн тооалыш чындап та јаан учурлу. Мында он јылдыҥ туркунына јаҥыс ла албатылардыҥ тоозы кӧптӧгӧниастаганы эмес, је онойдо ок экономикалык ла социальный айалгалары, албатылардыҥ миграциязыныҥ кеми канайда солынганы керегинде тӱп-шӱӱлтелер эдилер. Алтай Республика бу јаан ишке бӱгӱнги кӱннеҥ ала белетенип јат. Тергеениҥ 2021 јылдагы бюджежинде тооалышты ӧткӱрер јаан иш база темдектелген ле оныҥ правовой базазы шиҥделип-кӧрӱлип јат. Текши ороонныҥ јӱрӱминде сӱреен јаан учурлу болгон тооалыш јеткер јогынаҥ ӧтсин деп, ишти бастыра муниципал башкартулар, јурт јеезелердиҥ јаандары некелтелӱ бӱдӱрер» – деп, В. Махалов айткан.\nТергеениҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министри Вячеслав Тупикинниҥ темдектегениле, албатылардыҥ тооалыжы сӱреен јаан учурлу.\nБистиҥ ороондо кӧп албатылар јуртап јат. Он јылдыҥ туркунына тергеелердиҥ ле улустыҥ јӱрӱминде сӱреен кӧп солынталар болот. Ороонныҥ, тергеелердиҥ јӱрӱминиҥ кемин билерге, государстволык кеминде экономикалык учурлу тӱп-шӱӱлтелер ле прогноз-амадулар тургузарга тооалыштыҥ учуры баштапкы јерде. Бистиҥ ороон он, јирме јылдаҥ кандый јӱрӱм јӱрер, албатылар кандый ӧзӱмге иженер аргалу? Бу сурактарга карууны улустыҥ ӧткӧн он јылдыҥтуркунына јӱрген јӱрӱминиҥ кеминиҥ уч-турултазы керегинде каруулар берер. Бӱгӱнги кӱнде Алтай Республика бойыныҥ алдында тургускан амадуларын једимдӱ бӱдӱрет. Государстволык программалар аайынча тергееде јаҥы ФАП-тар, школдор, балдардыҥ садтары, балдардыҥ амырайтан площадкалары, амырайтан јерлер, јолдор, производство-ээлемдер тудулып, улустыҥ јӱрӱми оҥдолып барып јат. Экономисттердиҥ ижинде статистиканыҥ тоолоры сӱреен керектӱ. Алтай Республика гран-кыйузыла Монголия, Китай, Казахстан ороондорло коштой турган тергее. Бу айалга экономикалык колбуларда база учурын ойнойт. Јуртээлемдик производство-иштиҥ, туризмниҥ ӧзӱми… Тергеениҥ текши ӧзӱмдӱ једимге једер амадузында статистиктердиҥ бастырајандай эткен тооалыжы јаан камаанын јетирер.\nРосстаттыҥ федерал службазыныҥ башкараачызы Павел Малков 2021 јылдыҥ кандык айыныҥ баштапкы кӱнинеҥ ала онынчы кӱнине јетире Россияда ӧткӱрилетен тооалыш јеткер јогынаҥ ӧтсин деп, кандый белетеништӱ иштер ӧткӱрилип турганы керегинде куучындаган.\n–Тӱӱкиде он экинчи катап болотон тооалыш быјылгы јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ баштапкы кӱнинеҥ ала 31-чи кӱнине јетире ӧткӱрилер керек болгон. Је тура берген санитарно-эпидемиялык айалгала колбой ол келер јылдыҥ кандык айына кӧчӱрилген. Ороондо јуртап турган улустыҥ тооалыжы – ол бастыра албатылар, ас тоолу албатылар керегинде текши јетирӱлер алатан сок јаҥыс эп-арга деп чотолот. Ороонныҥ улузы керегинде мындый јетирӱлерди база кайдаҥ да, кандый да эп-аргала алар арга јок. Јаҥыс ла тооалыш тужында билелик статус, национальность-угы, тӧрӧл тил, гражданство, ӱредӱзиниҥ кеми, миграциялык солынталар, јадыныныҥ кеми, улустыҥ јажы, эр ле эпши улустыҥ тоозы, балдардыҥ јажы аайынча тоозы ла оноҥ до ӧскӧ сурактарга чокум каруулар алар арга бар. Анчада ла ас тоолу албатыларкерегиндејетирӱлераларыучурлу. Мында Россияныҥ этнокультуразыныҥ байлыгы керегинде бӱткӱл тӱп-шӱӱлте эдер арга болор. Бӱгӱнги кӱнде ороонныҥ 26 субъектиниҥ једерге кӱч јерлеринде јарым миллион кире улус јадып јат. Чукотканыҥ, Таймырдыҥ, Еврей автоном областьтыҥ, Свердловский областьтыҥ ла оноҥ до ӧскӧ тергеелердиҥ једерге кӱч јерлеринде тооалыш ӱлӱрген айдыҥ баштапкы кӱнинеҥ ала башталып калган.\n2021 јылдыҥ тооалыжы ӧткӧн ӧйлӧрдӧгизинеҥ башка болотонын темдектееркерек. Мындајаҥытехнологиялар тузаланылар ла олор аайынча текши иш ӧдӧр. Улус бу тооалышта карууларды Госуслугалар, МФЦ-ларда гостевой компьютерлер, оноҥ тооалышта туружып турган тоо алаачы улус ажыра берер аргалу. Переписчик улус карууларды бу проектке ӧнӧтийин тӧзӧлгӧн планшеттерде темдектегилеер. Росстаттыҥ шиҥжӱлӱ тӱп-шӱӱлтелериле болзо, мындый эп-аргалар аайынча јуулган јетирӱлердиҥ чыҥдыйы бийик болор. Бланк-чаазындарды тузаланатан айалгалар јокко јуук, је бир-эки кезем учуралдарда олор тузаланылар аргалу.\nАйдарда, 2021 јылдыҥ кандык айыныҥ 1-25 кӱнине јетире ЕСИА-да учетный записьтемдектӱ кажы ла кижи «Госуслуги» деп порталга кирип, «Тооалышта туружар» деп бӧлӱкти ачып, сурактарга карууны берер аргалу болор. Јаҥыс ла бойы учун эмес, је анайда ок билезиниҥ бастыра улузы учун каруулар берер аргалу. Онойдо ок компьютер јок улус МФЦ-ларда турган гостевой дейтен компьютерлер ажыра каруулар берер аргалу. Бу ла ӧйдӧ кандык айдыҥ баштапкы кӱнинеҥ ала одус биринчи кӱнине јетире планшеттӱ переписчик улус айылдарла јӱрӱп, тооалышта турушпаган улуска туштап, карууларды алгылаар. Онойдо ок кандый бир шылтактардаҥ улам айылдарына тооалыш ӧткӱрип турган улусты кийдирбеске кӱӱнзеген улусла иштейтен ӧнӧтийин пункттар база тӧзӧлӧр лӧ мындый улустаҥ каруулар алынар.\nТооалышта туружатаны кажы ла кижиниҥ бойыныҥ кӱӱнинеҥ камаанду. Албан-кӱчле турушсын деп некеер јаҥкемде де јок. Мында керек кижиниҥ бойыныҥ кӱӱн-табынаҥ ла каруулузынаҥ камаанду. Россияда, ӧскӧ ороондорго кӧрӧ, улустаҥ туружарын некеер кандый да јаҥ јок. Оноҥ каруулар улустыҥ сӧзинеҥ бичилип, кандый да документтер некелбей јат. Каруузын берип турган кижи кандый бир суракка каруузын јандырбас та аргалу.\nТекши ороондо мындый јаан акцияиш ӧткӱрилип јадарда, бу ӧйдӧ јеткер болдыртпазы јанынаҥ сурак јаан учурлу сурактардыҥ эҥ баштапкы јеринде. Улуска туштап, јетирӱлерди јууп турган улустыҥ су-кадыгы ла јӱрӱми корууда болотоны Россттатыҥ баштапкы молјузы болуп јат. Статистиканыҥ ишчилери сурактарга каруулар јууйтан улузын каршулу айалгаларда канайда бойын тудатанына, нени эдетенине эртедеҥ ӱредер. Јаҥы тузаланылатан планшеттерде 112, 02 деп службаларла тургуза ла колбуга чыгатан аргалар озолондыра белетелген. Онойдо ок кажы ла переписчик кижи ӧнӧтийин тӧзӧлгӧн экипировка-кийимдӱ болор. Бу кийим ДТП-ларга учурабаска, караҥуй ӧйлӧрдӧ иштеерге болужын јетирер. Текши тооло 360 муҥ переписчик ишчи каршулу учуралдардаҥ «Сбербанк Страхование» СК ажыра коруланар аргалу болор. Јеткерлӱ учуралдарга кирген переписчик улуска Сбербанк страховка дейтен 50 муҥ салковой тӧлӧӧри темдектелген.\nПандемияла колбулу кӱч айалгада тооалышта иштеп турган бастыра улус бойын коруланар эп-аргаларла артыгынча тузаланар (маскаларла, перчаткаларла, дезинфектанттарла). Оору улуска карууларды канайда, кайда беретени керегинде јартамал берилер. Бӱгӱнги кӱнде Росстат тооалыш тужында иштейтен ишчилерине вакцинация ӧткӱрери јанынаҥ куучын-эрмектер ӧткӱрет.\nСурактарга каруу берип турган кажы ла кижи оныҥ каруулары јӱк ле сӧстӧр ажыра бичилип турганын билер учурлу. Ол документтер кӧргӱзер учуры јок. Персональный дейтен јетирӱлер кайдӧӧн дӧ кӧчӱрилбей јат. Кижи ады-јолын адабай турганынаҥ улам оныҥ каруулары текши тоолорго тоо болуп артып каларын темдектеер керек. Росстат кижиниҥ ишјалыныҥ кемин сурабай јат, оныҥ ордына акча алып турган эп-аргаларын чокумдайт. Темдектезе, аргачылыктыҥ ижинеҥ, ишјал, пенсия, пособилер, о. ӧ. Респонденттердеҥ алынган јетирӱлер Росстатта артып калат. Калан алар службага, Пенсионный фондко, МВД-га ла ӧскӧ дӧ ведомстволорго ло бирликтерге берилбей јат. Тооалыштыҥ ӧйинде јетирӱлерде јастыралар, бу јетирӱлерге туурартынаҥ кирижиш болбозын деп, ӧнӧтийин јаҥы планшеттер тӧзӧлгӧн лӧ чыгарылган деп темдектеген эдим. Бу планшеттерде коруланышту «Аврора» деп система тургузылган ла бу система планшеттиҥ ижине кирижер ле оны бузар бастыра айалгаларга белетелип калган. «Аврораныҥ» тӧзӧӧчилериниҥ чокумдаганыла болзо, јетирӱлер јууп турган кажы ла перпесчик ишчиниҥ јетирӱлери планшеттеҥ кӧндӱрезинеҥ тергеениҥ статистиктериниҥ тӧс јерине барып јат. Бу тӧс јердиҥ коруулу сервери ажыра олор Росстаттыҥ серверине једет. Мында ороон кеминдеги јаан кемдӱ јетирӱлерле иштеерине ӧнӧтийин тӧзӧлгӧн, јабык BIплатформа тузаланыларын темдектеер керек. Ороонныҥ бастыра кемдӱ јаҥдары 2021 јылдыҥ тооалыжы јеткер, каршулу учуралдар јок ӧтсин деп, бастырајандай иштеер учурлу — деп, Павел Малков айткан.\nСтатистиканыҥ федерал службазыныҥ Алтайский край лаАлтай Республика аайынча башкартузыныҥ јааны Ольга Ситникова край ла республика тооалыштардыҥ ижинде јаантайын эрчимдӱ туружып турганын ла бу јаан учурлу иш ӧткӱрилип турган ӧйдӧ јаҥбузуштар, каршулу керектер ас болуп турганын темдектеген. Мында тергеелерде јуртап турган албатылардыҥ граждан кӱӱнтабы, каруулузы бийик болгоны учурын ойноп јат деп, ол айткан. Быјылгы јылда Росстаттыҥ јарлап койгон «Јаҥжыгуларды чеберлейдис» деп фотокӧрӱзинде Алтай Республиканыҥ фотосогоочызы Сынару Ороеваныҥ фотојуругы ороон кеминде ӱнбериш ӧдӱп, јеҥӱ алганы база учурлу болгонын крайстаттыҥ јааны аҥылаган.\nТооалыштыҥ ӧйинде улустыҥ ла переписчик ишчилердиҥ јӱрӱмине, су-кадыгына каршулу айалгаларды болдыртпазы јанынаҥ иш эҥ бийик некелтелер аайынча ӧткӱрилери керегинде Алтай Республиканыҥ МВД-зыныҥ јааныныҥ эл-јон ортодо јеткер болдыртпазы аайынча ордынчызыныҥ ижин удурумга бӱдӱреечизи Алексей Аманчин куучындаган. Алексей Еликпаевичтиҥ айтканыла, ороондо ло тергееде тооалыш ӧдӱп турган ӧйдӧ МВД-ныҥ бастыра бӧлӱктериниҥ ишчилери некелтелӱ режимде иштегилеер. Анчада ла јаан иш участковыйларга келижер. Бойыныҥ иштеп турган район-јерлериниҥ улузы керегинде толо јетирӱлер элдеҥ ле озо олордо бар. Тооалыш тужында кандый бир каршулу айалга тура бербезин деп, бастырајандай белетеништӱ иш эртедеҥ тӧзӧлип калар учурлу.\nРоссияныҥ МЧС-ыныҥ Алтай Республика аайынча тӧс башкартузыныҥ јааны Андрей Бурлаков ороондо бу јаан акция-иш амыр ла једимдӱ ӧтсин деген амадулу ишке тергееде МЧС-тыҥ бӧлӱгиниҥ ишчилери белен деп чокумдаган. Тооалыш тужында текши коромјылу каршулар болдыртпазы – олордыҥ чике амадузы ла ижи.\nЈуунныҥ ӧйинде Росстатыҥ јарлаган «Јаҥжыгуларды чеберлейдис» деп фотоконкурсында јеҥӱ алган јерлежиске сыйын буфедерал службаныҥбашкараачызы Павел Викторович Малков сыйлаган ла јеҥӱле уткуган. Адакыда журналисттер јуунда турушкандарга сурактарын бердилер.


Башкаруныҥ чазы: ӧрт болдыртпазыныҥ сурактары - altaicholmon\nАнда «Алтай Республикада јурт јеезелердиҥ јерлеринде ӧрт болдыртпазы аайынча иш-керектерди јеткилдеери» деген сурак кӧрӱлген. Jуунныҥ ижинде республиканыҥ депутаттары, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, АР-дыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ Бирлик аппарадыныҥ башкараачызы Анатолий Донской, экономиканыҥ ӧзӱми ле туризм аайынча министрдиҥ ордынчызы Константин Боровых, республикан министерстволордыҥ ла ведомстволордыҥ ӧскӧ дӧ чыгартулу улузы турушкан. Тӧс докладты Россияныҥ МЧС-ыныҥ Алтай Республика аайынча Тӧс башкартузыныҥ јааны Андрей Бурлаков эткен. Оныҥ айтканыла, Алтай Республикада јурт јеезелердиҥ јеринде ӧрт-тӱбек болбозын јеткилдеерине керектӱ тап-эриктик тӧзӧлгӧ тергееде бӱткӱлинче бар.\nJербойында бойы башкарынарыныҥ органдарыныҥ ӧрт болдыртпазыныҥ баштамы иштерин ӧткӱрери аайынча чыдулары керегинде айтса, ол чыдуларга келижет: ӧрт болдыртпазын бойыныҥ кӱӱниле каруулдаар организациялар тӧзӧӧрине айалгалар тӧзӧӧри, анайда ок граждандар ӧрт болдыртпазыныҥ баштамы иш-керектерин јеткилдееринде туружары, јылдыҥ кандый ла ӧйинде ӧрт ӧчӱрерине керектӱ сууны јурт јеезениҥ јериндеги тышкартындагы суујеткилдештеҥ алар айалгалар тӧзӧӧри ле оноҥ до ӧскӧ иш-керектер.\nӦртлӧ колбулу јеткер болдыртпазыныҥ некелтелери керегинде техрегламентке кийдирилет: муниципал тӧзӧлмӧниҥ јеринде ӧртлӧ колбулу јеткер болбозын јеткилдеерин тӧзӧмӧл-плановый, акча-манат, материально-технический јанынаҥ јеткилдеери. Муниципал тӧзӧлмӧниҥ јеринде мындый јеткер-тӱбек болбозын јеткилдеери аайынча иш-керектерди пландап турза, МО-ныҥ јериндеги туралардыҥ ӧрт болдыртпазы јанынаҥ айалгаларын шиҥжӱде тудары регламентке кийдирилер учурлу. Андрей Бурлаковтыҥ айтканыла, ӧрт болдыртпазыныҥ баштамы иштери озо ло баштап јеткер-тӱбек болорын канча ла кире астадарыла, эл-јон јеткерлерге табартпазын јеткилдеериле, материальный ар-јӧӧжӧни чеберлеп аларыла колбулу.\nДокладчик бойыныҥ докладында аҥылу ајаруны ӧрт-јеткер болдыртпазы јанынаҥ јурт јеезелерде илезине чыгарылган тутак-једикпестерге эткен. Олордыҥ тоозында ӧрт ӧчӱрерине керектӱ сууны кайдаҥ алары јарт эмес, ӧрт болзо, улуска јеткер-тӱбек керегинде јетирӱ-табыш эдер сигнализация јок болгоны. Анайда ок јурт јеезелердиҥ јерлеринде ӧрт ӧчӱреринде кандый ийде-кӱчтерди, аргаларды тартып алары ла тузаланары, аварийно-аргадаачы иштерди ӧткӱрери јанынаҥ план тургузылбайт. Муниципал ар-јӧӧжӧ болуп турган объекттерде ӧрт-јеткер болдыртпазы јанынаҥ иш-керектерди бӱдӱрбей турган учуралдар база ас эмес туштайт деген.\nРеспубликан МЧС-тыҥ јааны тургуза ӧйдӧ тергеениҥ јеринде ӧрт јанынаҥ айалга кандый болгоны керегинде јартамал эдип, бир канча јетирӱлерле јуунныҥ туружаачыларын таныштырган. Оныҥ айтканыла, кичӱ изӱ айдыҥ 19-чы кӱнинде болгоныла, ӧткӧн ӧйдиҥ туркунына Алтай Республиканыҥ јеринде 120 ӧрт болгон, олордо ӱч кижи божогон, 4 кижи сынык-бычык алган.\n—Jыл башталганынаҥ ала Горно-Алтайскта, Майма, Турачак ла Улаган аймактарда ӧрт болоры кӧптӧгӧн — деп, ол айткан.—Бу јеткердеҥ улам Чой ло Турачак аймактарда божогон улустыҥ тоозы кӧптӧгӧни темдектелген. Онызыныҥ тӧс шылтагы электрический јазалдарды тузаланарыла (44 учурал, болгон бастыра ӧрттӧрдиҥ 36,7 проценти), печкелерле (31 учурал, 25,8 %), ӧнӧтийин ӧрт салганыла (19 учурал, 15,8 %), отло ајарыҥкай эмес болгоныла (18 учурал, 14,6 %) колбулу. Ӧрт-јеткер кандый јерлерде болуп турганы керегинде айтса, олордыҥ кӧбизи улус јадып турган тураларда болот — 97 ӧрт болгон. Онызы бастыра болгон ӧрттӧрдиҥ тоозынаҥ 80,8 процент, ӧрттӧрдӧ ӱч кижи божогон. Экономиканыҥ объекттеринде болгон ӧрттӧрдиҥ тоозы 13 (10,8 %).\nА. Бурлаковтыҥ айтканыла, јербойындагы јурттарды корулаарында туружып тургандардыҥ тоозында: ӧрт болдыртпазыныҥ госслужбазыныҥ федерал службазыныҥ 6 ӧрт-аргадаачы бӧлӱктери, республиканыҥ ӧрт болдыртпазы аайынча службазыныҥ 7 ӧрт-аргадаачы бӧлӱктери ле 20 таҥынаҥ постторы, ӧрт-јеткер болбозын каруулдаары јанынаҥ бойыныҥ кӱӱниле тӧзӧгӧн 164 бӧлӱк, ведомственный эмес ӧрт каруулдыҥ 2 бӧлӱги, муниципал ӧрт каруулдыҥ бир бӧлӱги. Чокымдап айтса, ГПС-тыҥ текши штатный составыныҥ тоозында 478 кижи, 100 единица техника.\nРеспубликан МЧС-тыҥ јетирӱзин шӱӱжеринде Алтай Республиканыҥ депутаттары Светлана Попова, Аржан Иташев, Михаил Терехов, Герман Чепкин турушкан. Куучын айткан улус бастыра ороондо чылап ок, ӧрт болдыртпазыла колбулу сурак бистиҥ де тергееде курч турганын темдектеген.


Албатыларды кайкаткан бијелер — Кан-Чарастаҥ - altaicholmon\nӦмӧликти тӧзӧгӧн лӧ бӱгӱнги кӱнге јетире билгир башкарып келген кижи — Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, Алтай Республиканыҥ Башчызыныҥ «Культура ла кеендик бӧлӱгинде једимдери учун» деп сыйыныҥ лауреады, «Алтай Республиканыҥ 2016 јылда эҥ артык хореографы» деп кӱндӱлӱ атла адаткан Анжелика Борисовна Молчоева болуп јат.\nJӱрӱми бијеле колбулу\nАнжелика Молчоева Кан-Оозыныҥ орто ӱредӱлӱ школын једимдӱ ӱренип божодоло, культураныҥ Алтайский государственный институдына ӱредӱге кирген. Ол анда «Самодеятельный јайаанныҥ тӧзӧӧчизи, бијениҥ художественный ӧмӧлигиниҥ башкараачызы» деп ӱредӱ алып, Кан-Оозында балдардыҥ кеендигиниҥ школында болчомдорды бијеге ӱредип баштайт. 1993 јыл болгон. Шак ла бу јылда Анжелика Борисовна «Эрјине» деп хореографический ансамбль тӧзӧгӧн. Jайалталу, ижине каруулу ла эткен керегин сӱӱген педагог 1997 јылдаҥ ала балдардыҥ кеендигиниҥ Кан-Оозындагы школында директор болуп иштеп баштайт.\nJирме беш јылдыҥ туркунына Анжелика Молчоева кӧп тоолу балдарды бијеге ӱреткен. Олорды јаҥыс ла јеҥил кыймыгуга, ээлгир болорына, белин тӱс тударына ӱреткен эмес. Ол анайда ок балдарды ишти сӱӱрине, ӧмӧликте бой-бойын оҥдожып, јӧмӧжип јӱрерине ӱреткен. Ол тушта берилген бу таскаду-ченемел кийнинде јылдарда јаандап калган јииттердиҥ јӱрӱминде болужын јетирген ле эмей. Анжелика Борисовнаныҥ ӱреткен балдарыныҥ бир канчазы бијениҥ јолын талдап алган ла эмди педагогыла кожо бир бӧлӱкте иштейт. Олордыҥ кезиги Кан-Оозынга јанган ла «Эрјине плюс» деп ӧмӧлик тӧзӧп, сӱӱген керегин улалтып апарат. Кезик выпускниктер тергеебистиҥ ӧскӧ аймактарында, јарлу «Алтам» ӧмӧликте иштейт.\nА. Молчоева алтай албатыныҥ чӱм-јаҥдарын ла јаҥжыгуларын ойгортып, келер ӱйелерге јетирерге јӱткиген. Оныҥ да учун 1993 јылда «Эрјине» ӧмӧлик тӧзӧлгӧн, јирме беш јылдыҥ туркунына ол јайрадылбаган, кӧп талаларла јорыктаган ла кӧп тоолу кайралдарла кайралдаткан.\nБалдардыҥ кеендигиниҥ Кан-Оозындагы школы керегинде эмеш элбеде бичибес арга јок. 1962 јылда ачылган бу школ аймакта сок јаҥыс болуп јат. Иштеп баштаганынаҥ ала бир канча јаркынду ла јайаан ӱйелер таскаткан школго бӱгӱн 160 бала јӱрет. Олор фортепианоло, баянла, гитарала, албатыныҥ ойноткыларыла ойноорына, бијелеерине ле кожоҥдоорына ӱренет. Мында Эмиль ле Радмила Теркишевтерге башкарткан «Алтын Куу» деп фольклорный ансамбль ла албаты јайааныныҥ Анжелика Молчоева башкарып келген нерелӱ ӧмӧлиги — «Эрјине» деп хореографический ансамбль иштейт. Бу эки ӧмӧлик «образцовый» деп ат-нерени бийик кеминде апарып јат.\nБалдардыҥ кажызына ла аҥылу ајару эдетени, олорго тереҥ билгирлер берер јылу айалга тӧзӧйтӧни — кеендиктиҥ школыныҥ ижиниҥ тӧс ууламјызы. Балдарды кеендикке ле јайаанга ӱредип, керектӱ билгирлер берерге јарамыкту айалгалар тӧзӧлгӧн болор учурлу. Балдардыҥ кеендигиниҥ Кан-Оозында школыныҥ туразы эки кат. Аймактыҥ администрациязы болчомдорго ӱренерге јакшынак айалгалар тӧзӧӧр амадула бу турада јазал иштер ӧткӱрген. Анжелика Молчоеваныҥ айтканыла, аймактыҥ јааны Григорий Пильтин балдардыҥ сурактарына јаан ајару эдет. Ол јаҥга келген соҥында, кеендиктиҥ канча јылдарга јазал иштер сакыган школыныҥ туразында пластиковый кӧзнӧктӧр кондырылган, санузел ӧткӱрилген, алдында катта бијелеериниҥ кыбы јазалган. Кыскарта айтса, бастыра балдарды кӱӱге, бијениҥ јажыттарына ӱредер айалгалар тӧзӧлгӧн. Кайдӧӧн дӧ јол-јорыктар болзо, аймактыҥ администрациязы акча-манатла јаантайын болужат. 2014 јылда Уфада ӧткӧн фестивальдаҥ Гран-при ойнойло, јанып келген балдарды аймактыҥ јааны уткыган эмтир. Кажы ла балага је ле деген јымжак ойынчыктар сыйлалган, олордыҥ ада-энелерине ле педагогторына быйанду сӧстӧр айдылган.\n«Эрјине» деп хореографический ансамбль тӧзӧлгӧнинеҥ ала бӱгӱнге јетире ӧйдиҥ туркунына кӧп тоолу конкурстарда, фестивальдарда ла байрамдарда турушкан. Орооныстыҥ кӧп тоолу тергеелеринде болуп, јеҥӱлӱ јерлер алган. «Эрјинеде» јӱрген балдар ӧскӧ дӧ ороондордо болуп, андагы эл-јонды алтай албатыныҥ культуразыла таныштырган. Jирме беш јылдыҥ туркунына алган јеҥӱлерди тоолозо, газедистиҥ бӱги де јетпес болор. Оныҥ учун олордыҥ бир канчазын ла тоолоп ийели:\nбалдардыҥ художественный јайааныныҥ Красноярск калада ӧткӧн «Вслед за Солнцем» деп бастырароссиялык фестивалиниҥ лауреадыныҥ 1-кы степеньдӱ дипломы;\nСтамбулда ӧткӧн албатылар ортодогы фестивальдыҥ лауреадыныҥ 2-чи степеньдӱ дипломы;\nалбаты (образцовый) ӧмӧликтер ортодо ӧткӧн республикан хореографический конкурста гран-при;\nЕкатеринбургта ӧткӧн албатылар ортодогы фестивальдыҥ лауреадыныҥ 1-кы степеньдӱ дипломы;\nбалдардыҥ јайааныныҥ Хельсинкиде ӧткӧн албатылар ортодогы конкурс-фестивалиниҥ лауреадыныҥ дипломы.\nОноҥ башка Туапсе, Казань, Чебоксары, Пермь, Барнаул, Бийск ле ӧскӧ дӧ калаларда ӧткӧн фестивальдардаҥ дипломдор бар.\nJе эҥ ле јаан једим, байла, балдарды албатызыныҥ культуразына ӱредип, олорды билезин, тӧрӧл јерин, эл-јонын, тӱӱкизин, чӱм-јаҥдарын сӱӱрине, коштой јаткан калыктарла эптӱ-јӧптӱ болорына таскадып турганы болор. Не дезе, баланы калыгыныҥ культуразыла тереҥжиде таныштырганы — јаҥыс ла оныҥ толо ӧзӱмине керектӱ јаан учурлу айалга эмес, је анайда ок јӱрӱмдик ийде-кӱчтиҥ ле су-кадык кӧгӱс-кӧрӱмниҥ тӧзӧлгӧзи болуп јат. Мыны «Эрјине» ӧмӧликтиҥ башкараачызы, кеендиктиҥ школыныҥ педагогторы јакшы оҥдойт ло бу јӱкти једимдӱ апарат. Олор Jабаган ла Экинур јурттарга барып, андагы балдарды база ӱредип турган эмтир. Хореографтар тургузып турган бијелерге керектӱ кӱӱлерди чӱмдеп турган Эмиль Теркишев база мында иштейт. Кӱӱ чӱмдеечилердиҥ бирӱзи Влад Санашев байа кӱӱлердиҥ аранжировказын јазап берет. Балдарга сӱрлӱ, јараш, јаркынду кеп-кийимдер кӧктӧп турган кижи Айсулу Кыйынова болор. Ол бойы бастыра эскизтерди јурап, кӧктӧйт. Оныҥ да учун Анжелика Молчоева бу улуска, балдардыҥ эне-адаларына јаантайын быйанду јӱрет.\nАлбаты јайааныныҥ «Эрјине» деп хореографический ансамбли тӧзӧлгӧниниҥ ала 25 јылдыгына учурлай тулаан айда П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл драма театрдыҥ тӧс сценазында ойын-концертин ӧткӱрерге темдектейт. Эмиль ле Радмила Теркишевтерге башкарткан «Алтын Куу» деп фольклорный ансамбль анда база туружар. Бу ансамбль бойыныҥ 10 јылдыгын темдектейт. Айдарда, јастыҥ јылу кӱндеринде республикабыстыҥ тӧс калазында кӧдӱриҥилӱ керек-јарак ӧдӧтӧн эмтир. «Эрјине» ӧмӧлик анайда ок тергеебистиҥ аймактары сайын ойын-концерттӱ јорыктаар кӱӱндӱ.\nБойыстыҥ адыстаҥ олорго база да једимдер кӱӱнзейдис.


Биле, энелик, от-очок\nКан-Оозы аймактыҥ Культура байзыҥында «Алтайдыҥ эпшилери» деген јондык организация «Эпши кижиниҥ јондыкта учуры» деген суракла ӱредӱ-семинарды Г. Канитованыҥ башкартузыла ӧткӱрди.\nӰредӱ-семинарда кӧп тоолу айылчылар эрчимдӱ турушты. Олордыҥ тоозында — аймактыҥ јондык биригӱлериниҥ јааны, јууныҥ ла иштиҥ ветерандарыныҥ совединиҥ јааны Г. Увачева, «Jууныҥ балдары» биригӱниҥ председатели А. Павлова, кенектердиҥ биригӱзиниҥ ле «Хозяюшка» клубтыҥ башкараачызы Н. Федотова, бичиичи Т. Акулова, таҥынаҥ аргачы С. Кульдина ла оноҥ до ӧскӧлӧри.\nБалдардыҥ јайаандыгыныҥ тӧс јери сӱреен солун кӧрӱзиле таныштырды. Онойдо ок методист В. Дедина Мӧндӱр-Сокконныҥ, Моты-Оозыныҥ ла ӧскӧ дӧ јурттардыҥ устарыныҥ Куштыҥ јылына учурлалган кайкамчылу иштериле таныштыру этти.\nАданыҥ биледе учуры керегинде сурак аайынча Э. Делдошпоева јурттыҥ јозокту адаларын, тайдактарын слайдтарда кӧргӱсти. Ада-Тӧрӧл учун јууда турушкан адаларга, таада-улдаларга «Кӱреелей» јайаан ӧмӧлик «Адалар» деген кожоҥды сыйлады.\nСу-кадыкка јарамыкту айалганы тӧзӧӧри, јартамалду ишти ӧткӱрери аайынча курч суракла јетирӱни З. Тордошева таныштырды. «Кӱреелей», «Ӱӱрелер» деген јайаан ӧмӧликтер, сӱрлӱ кептерин кийген, јараш кожоҥдорын коолодо чӧйдилер.\nӰредӱ-семинар ӧйинде Т. Токтомысова, В. Кордоева энелердиҥ ле кыстарыныҥ колбузы, энениҥ ырызы ла айылдыҥ коручылы керегинде јилбилӱ јетирӱлер эттилер. Виктория Витальевна Кан-Оозыныҥ школында ӱредӱчи болуп иштейт, педӧмӧликте, ада-энелер ортодо тоомјылу ӱредӱчи. Оныҥ уулы ла баштапкы класстыҥ болчомдоры эне керегинде ӱлгерлерди эске кычырган. Ада-энелер келип, ӱредӱчини база јӧмӧди. Виктория Витальевна кӧп балдарлу эне. Ол уулыла кожо чӧрчӧк ажыра энениҥ ырызыныҥ, айыл-јурттыҥ коручылыныҥ учурын кӧргӱсти.\nАлександр Айдынович Матыков аймактыҥ јӱрӱминде јондык организациялардыҥ учуры јанынаҥ айтты. Ӱредӱниҥ учкары турулталу, тузалу эрмек-куучын ӧтти. Кӱрее куучында айылчылар бойлорыныҥ шӱӱлтелерин база айдышты. Jилбилӱ, керектӱ кӧдӱриҥиниҥ учурын баалап, туружаачылар Галина Канитовага јаан алкыш-быйанын айттылар.\nТуружаачылар Кӧзӱл јурттыҥ баштапкы јондык организациязыныҥ јааны А. Папитованы «Энениҥ кӱлӱмјизи» деген фотокӧрӱниҥ јеҥӱчили болуп чыкканыла акту кӱӱндеринеҥ уткыдылар.\nМындый туштажулар сӱреен керектӱ. Эпшилер, энелер чӱрче ле јуулып, ачык-јарык айалгада куучындажып, једимдериле оморкоп, курч сурактар аайынча јолду шӱӱлтелерин угушса, јарамыкту ине.\nJабаган јурттыҥ ветерандар соведениҥ председатели\nФотојурукта: ӱредӱниҥ туружаачылары\nКару акабысты јоктоп…\nБеш ичинде Шыргайты јуртта очылардыҥ јааны, јажын-чакка чындык коммунист болгон акабыс, Михаил Булбакович Кокпоев јаан оорудаҥ улам бистиҥ ортобыстаҥ ырап, ада-ӧбӧкӧзиниҥ ӱргӱлји јерине јӱре берди.\nJымжак кылыкту, бир кату эрмек айтпаган, јаантайын каткырган ла јӱрер, кокырчы, кожоҥчы-јаҥарчы акабыс ортобыстаҥ јӱре берерде — сӱрекей јоктомчылу…\nМихаил Булбакович трактористтердиҥ Ийин јурттагы курсын божоткон. Оноҥ 4 јыл Балтийский талайда флотто турган. Jанып келеле, Горно-Алтайскта зооветтехникумды божоткон. Ӱредӱзин бийиктедип, Барнаулда јурт ээлемниҥ институдында ӱренген. Кожоҥго, ойноткыларга јайалталу уул ондо ӱренип турала, крайдыҥ јаан хорында турушкан. Талдап, ӱренип алган сӱӱген ижин бастыра јӱрӱминде бир де артырбай, эш-нӧкӧри Мая Куйруковнала кожо узак јылдарга зоотехник, ветеринар болуп иштеген. Барагаш ла Шыргайты јурттардыҥ јурт ээлеминде јаан тузалу, јозокту иш бӱдӱрип, олордыҥ ӧзӱмине јаан камаанын јетирген.\nМихаил акабыс Мая Куйруковна јеҥебисле кожо 55 јыл јуртап, беш бала азырап, чыдадып салган. Балдары: Артур, Рада, Олег, Люда, Аля. Узак јуртаган бу эки карган тӧрт ӱйе кӧргӧн улус. 26 баланыҥ кару јааназы, таадазы. Балдары да, баркалары да бу улусты тӧзӧп, база кожоҥдоор до, кӱӱге, бијеге јайалталу болуп ӧскӧндӧр.\nАкабыс, айса да болзо, кандый јымжак кылыкту кижи болгон! Качан да, кемге де кату сӧс айтпаган, балдарына сабар тийдирбеген. Бистиҥ кару Мая јеҥебисти алаканда алып јӱрген деерге јараар. Чегенин кожо кайнадар, сарју-курудын эдер, калажын быжырар эр болгон. Ары-бери јорыктап јӱрзе, сценага чыкса, кару эжин јаантайын колынаҥ јединип јӱретен. Ондый алтай эрлер јокко јуук деп бодойдым.\nАкабыска кӧрӧ, Мая јеҥеш от-калап кижи, айтса — айдар, арбанып та ийер. «Маҥда атты токтодор, кӱйӱп турган турага кирер…» деген сӧстӧр ого јакшы келижет. Кандый ла јӱзӱн кӧлӱктерле, тракторло до, автомобильле де маҥтаткан, эмдиктер де минген ӧйи болгон. Балалайканы колго алып ойногон ло кийнинде, кожоҥдоры ары јанынаҥ кӧксинеҥ чыгып урулза, јеҥебиске једер кижи јок эмей!\nБилезиниҥ бажы болуп, куруйлап-башкарып јӱрген јеҥебисти бис карыкпай, кунукпай, эмди де узак јаш јажазын, оорыбай-чылабай јӱрзин деп кӱӱнзейдис. Акабыстыҥ айдып салган адакы сӧзи бар, јеҥе, оны ундыбагар: «Бир де отурба, энези, ичкери бас. Кунукпа, кожоҥдо! Эл Ойында улусла кожо бол…».\nАнчада ла алтай албатыныҥ Эл Ойын байрамы јууктап келерде, акамды јоктоп, башка кандый ла санаалар эбелет, кӧскӧ јӱзӱн јуруктар кӧрӱнет, кӧгӱске кӧп элестер томулат… Бистиҥ «Чаҥкыр» ӧмӧликте јаҥарды јарандырып турган сок јаҥыс эр кижи Михаил Булбакович болгон. Акабысты ортобыска тургузала, јайканып туруп јаҥарлашсаас — кандый јакшы, кандый јараш болгон эди… Эл Ойында акабысты, јаан јайалталу алтай эрди, кӧп лӧ улус билген, јоксынар болор. Конок кондырбас, салым сакытпас — канайдар да арга јок. Jе бис оны качан да ундыбазыс.\nУча берген турнадый\nБыјыл куран айда Валерий Киндиков ада-ӧбӧкӧзиниҥ алтайына сала бергенинеҥ туй ла бир јыл болор. Мен эмдиге јетире оҥдоп болбой јадым — кемди мен јылыйткам? Кару нӧкӧримди бе, айса болзо, карындажымды ба?\nМеге бу ӧткӧн јӱрӱмимде солун, ак-санаалу ла нерелӱ кӧп улуска јолугарга келишкен. Ондый јайалталу улустыҥ бирӱзи — Валера. Бис экӱ черӱчил молјубысты бӱдӱрип турала, Ыраак Кӱнчыгышта 1976 јылдыҥ кӱски айында јолыгышканыс.\nМен службаныҥ сегис айын ӧдӱп, кичӱ сержант болуп турарымда, Валера јаҥы келип, мениҥ взводыма учураган.\nВалера јеҥил эмес службаны бажынаҥ ла ала талдама апарган. Ол мылтык адышла, стройдо базарыла, уставтарды билериле, спортло эҥ артыктардыҥ тоозында болгон. Валера чыдамкайын, эпчилин ле чыйрагын службазында бастыра јанынаҥ тузаланган.\nБир темдек. 1976 јылдыҥ кӱзинде Читадаҥ ала Ыраак Кӱнчыгышка јетире коркышту јаан ӧрттӧр болгон. Ӱч ай кире ӧрттӧр ӧчӱргенис. Сӱрекей кӱч болгон: сас, торф, јойгон јыш агаштар, тайгалар бастыра кӱйӱп јат. Бойыҥ, курсак ӱзе ыш, тынарга кӱч.\nБир кӱн тӱнде бистиҥ частьтаҥ 10 километр киреде артиллерийский складтар кӱйеле, јарылып баштаган. Jер силкинеле, будыҥныҥ алдынаҥ јоголо берген неме ошкош, оору кижиниҥ онтузы ошкош табыш, тӱнде тӱш чылап јарык. От-алыжуныҥ сыныктары ары-бери учуп јат. Бис взводло коштой кӱйӱп баштаган деремнеге јеттис, ӧрт ӧчӱрерге. Jе салкын, јалбыш јаан, ӧчӱрип болбогоныс, деремне кӱйӱп калган. Jуу-чак ӧткӧн немедий, туралар турган јерде јаҥыс ла куру печкелер кӧрӱнет. Мындый айалгада Валера бир де комудабай, уур-кӱчтерди алып чыккан. Бистеҥ болгой офицерлер чыдашпай барган. Оныҥ соҥында бис экӱ службаны једимдӱ ӧдӱп, Алтайыска јанганыс. Ортобыста колбу бир де јылыйбаган.\nАдакыда бастырагарга салым узун, јӱрӱм јымжак болзын деп кӱӱнзейдим!\nОҥдой аймактыҥ Jоло јуртында Jеҥӱниҥ байрамына белетениш, тӧзӧмӧл иш бийик кеминде ӧтти. Jурт језеениҥ јааны В. Е. Абакаева, Культураныҥ туразыныҥ јааны Б. П. Темденева ӧмӧликтериле байрамды ӧткӱрди. Тӱште митинг болды, кажы ла унук таадазыныҥ сӱр-кеберин тудунган турды. Коромјылу, карыкчалду сӧстӧрди кӧстиҥ јажы јок угар арга јок болды. Адам 1942 јылдыҥ тӱӱкиде јарлу изӱ тартыжуларында турушкан. ¯чинчи калапта Сталинградтыҥ јалаҥында јеҥ јастанган.\nОныҥ кийнинде концерт кӧрдибис. Сценага баштары кажайган кожоҥчылар чыкты. Олор, 50-70 јаштулар, ончозы бистиҥ ӱренчиктерис болгон. Культураныҥ нерелӱ ишчизи И. И. Санакаевага башкарткан бу ӧмӧлик јуу ӧйиниҥ кожоҥдорын сыйладылар. Олор аймакта ӧткӧн «Голос» деп конкурстыҥ јеҥӱчилдери. Экинчи јер алган Аҥчы Бабаков база кожоҥдоды.\nБаштапкы класстыҥ талайчы кийимдӱ ӱренчиктери черт берип, база кожоҥдодылар. Уулчактардыҥ ӱндери эдискидий, амыргыдый.\nJурт Советте јууныҥ балдарына, иштиҥ ветерандарына учурлалган чайлаш болды. Отура тӱжӱп, адын адабас, алдын кечпес адаларды јоктодыс. Олор ак јарыктаҥ јӱрӱп калганы ачу… Бир ле кижи, Чыгыш Алчубаевич Туткушев, арткан, чайлашка келип болбоды. Jурттыҥ админстрациязыныҥ, культураныҥ, школдыҥ байрамды, кӱндӱ-кӱреени ӧткӱрген ишчилерине, балдарына јаан быйанысты айттыс.


Ӱредӱчиниҥ тоомјызын бийик кӧдӱрер - altaicholmon\nКочкор айдыҥ 28-чи кӱнинеҥ ала тулаан айдыҥ тӧртинчи кӱнине јетире Алтай Республиканыҥ ӱредӱ устарыныҥ кӱндери ӧтти. Оныҥ ачылтазы санитарно-эпидемиологиялык ээжилер аайынча онлайн формат ажыра болгон.\n«Алтай Республиканыҥ ӱредӱ устарыныҥ неделези» деген кӧрӱ-маргыжулар 30 јыл ажыра мынаҥ кайра башталып, озо баштап јӱк ле ӱч номинацияла ӧткӧн. Кажы ла јыл бу конкурстыҥ учуры, тоомјызы бийиктеп, оныҥ номинациялары элбеген. Бу ӧйдиҥ туркунына конкурстарда турушкан педагогтордыҥ тоозы канча муҥнаҥ ашкан. 2022 јылда рес-публикан ӱредӱ бӧлӱгиниҥ устарыныҥ кӧрӱ-маргааны алты номинацияла ӧткӧн: «Јылдыҥ таскадаачызы», «Јылдыҥ ӱредӱчизи», «Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи», «Ӱредӱликтиҥ лидери», «Служу Отечеству!», «Јӱрегимди балдарга бередим». Мында муниципал кеминде ӧткӧн бӧлӱк маргыжулардыҥ јеҥӱчилдери — эҥ артык 52 ӱредӱчи турушкан.\nКалганчы јылдарда Россияныҥ ӱредӱлигинде јаан кубулталар, јаҥыртулар ӧткӧн. Олор бӱгӱнги ӱредӱчилерди јаҥы эп-аргалар, јаҥы технологиялар тузаланарына, јаҥы билгирлерге јӱткӱӱрине молјойт.\nАР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Ольга Саврасованыҥ айтканыла, ӱредӱ устарыныҥ кӱндеринде ӧткӧн башка-башка конкурстар ӱредӱчилердиҥ санаазында тереҥ ис артыргызып, јаҥы ийде-кӱч берип, профессиональный ӧзӱмге јаҥы аргалар ачат.\nРеспубликаныҥ озочыл иштӱ, јаҥыртуларга тайанып, ченелтелӱ, шиҥжӱлӱ ижиле ады-јолы јарлу ӱредӱчилери неделе туркунына башка-башка ууламјыларла ӧткӧн кӧрӱ-маргаандарда заочный, онлайн ла очный эп-аргаларла турушты. Заочный ла онлайн бӧлӱктердиҥ уч-турулталарыла финалга 24 ӱредӱчи чыккан. Оноҥ олор бойыныҥ јайалталарын очно кӧргӱсти. Мында министрле куучын-эрмек ӧткӱргени, пресс-конференция ла «Педагогический риторика» деп ууламјыларла конкурсный бӧлӱк-этаптар болды.\nЈаҥжыкканы аайынча јылдыҥ ла республикан кеминде ӧткӱрилип турган кӧрӱ-маргаандардыҥ амадузы – озочыл, јаҥыртулу, јаҥы тӧзӧлгӧлӱ ишти ӱредӱчилердиҥ, ӱредӱлӱ учреждениелердиҥ ортодо элбеде таркадары. Онойдо ок јаҥыртуларга сескир, јайаандык јайалталу, кӧгӱс-кӧрӱми тереҥ, таҥынаҥ билим ууламјылу, бедиренип, ченеп иштеп турган ичкери ӧзӱмдӱ ӱредӱчилерди јӧмӧӧри, олорго болужары.\nБеш кӱнге ӧткӧн маргыжулардыҥ учында алты јеҥӱчилдиҥ аттары јарталды. Тулаан айдыҥ тӧртинчи кӱнинде Эл театрдыҥ кичӱ залында Алтай Республиканыҥ ӱредӱ устарыныҥ неделезиниҥ кӧдӱриҥилӱ јабылтазы ӧтти.\nБаштап ла сӧсти 2021 јылда ӧткӧн кӧрӱниҥ јеҥӱчили Татьяна Кривоспицкая айдып, «бу кӧрӱге токтобой, оноҥ ары ӧзӱм алып, ӱредӱчиниҥ учурын бийик апарыгар» – деп кӱӱнзеген.\nӰредӱликтиҥ ишчилериниҥ текшироссиялык профсоюзыныҥ Алтайский республикан организациязыныҥ председатели Юрий Тишков республикан ӱредӱ бӧлӱгиниҥ устарыныҥ кӧрӱ-маргааныныҥ туружаачыларын бойыныҥ ла профсоюзтыҥ адынаҥ јеҥӱле уткуды: «Алтай Республиканыҥ ӱредӱ системазыныҥ јонјӱрӱмдик ӧзӱмине ле бу бӧлӱктиҥ ишчилериниҥ айалгазын јарандырарына, чыҥдыйын бийиктедерине профсоюзтардыҥ ла школдордыҥ администрацияларыныҥ кожо ӧткӱрген ижи, јетирген јӧмӧлтӧ-болужы учурлу ла баалу. Ӱредӱчиниҥ јеҥил эмес, је каруулу ижи ичкери ӧзӱмге ууламјылу болуп, јаш ӱйени билгирге јолду, јилбӱлӱ, јӱрӱмге јӱткӱмелдӱ, ак-чек ле санаалу болорына ӱредип јатканы јаан иш.\nБыјыл профсоюзтар јеҥӱчилдерге су-кадыгын орныктырарга санаторийлерге 10 кӱнге амырап барзын деп, акча тӧлӧбӧзинеҥ баштапкы ла катап путевкалар берер. Кӧрӱде јеҥӱ албаган туружаачыларга ээжилери эмеш башка путевкалар берилер». Адакыда\nЮ. Тишков кӧрӱниҥ тӧзӧмӧл кӱреезине ле ончо турушкан ӧмӧликтерге јаан быйанын айтты.\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министриниҥ баштапкы ордынчызы Екатерина Чандыева ӱредӱ устарыныҥ кӱндеринде турушкан ончо улуска ла жюриге база јаан быйанын айткан. Анчада ла жюриниҥ турчыларына онлайн аайыла иштеерге кӱч болгонын темдектеди. Онойдо лауреаттардыҥ ортозында јеҥӱлӱ јерге бир ле эмеш баллдар јетпеген де болзо, бу кӧрӱ кажы ла туружаачыга јаҥы тебӱ-старт, ийде-кӱч, шӱӱлтелер, аргалар берген. Келер ӧйдӧ бис ӧскӧ площадка-јерлерде туштажарыс деген ижемји бар деп, ол темдектеген.\nКӧрӱ-маргыжуда јакшынак кӧргӱзӱлер кӧргӱскен туружаачылар ас эмес болды. Олорды адап ийели: «Јылдыҥ таскадаачызы» деп ууламјыда — каладагы балдардыҥ «Колокольчик» деп садыныҥ таскадаачызы Алевтина Кудачина ла Кан-Оозы аймакта Јабагандагы балдардыҥ «Чӧрчӧк» деп садыныҥ таскадаачызы Оксана Иртакова, «Јылдыҥ ӱредӱчизи» деп ууламјыда — Турачак аймакта Иогачтыҥ школыныҥ английский тилдиҥ ӱредӱчизи Любовь Шефер ле Кан-Оозы аймакта Кырлыктыҥ школында физкультураныҥ ӱредӱчизи Шуну Байрышев, «Јӱрегимди балдарга бередим» деп ууламјыда — ӱзеери ӱредӱликтиҥ республикан тӧс јериниҥ ӱредӱчизи Андрей Хрулев ло Оҥдой аймакта Караколдогы школдыҥ баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи Елена Табаева.\nОнойдо ок башкаруныҥ председателиниҥ ордынчызы Динара Култуева, ӱредӱ ле билим аайынча министр Ольга Саврасова, Эл Курултайдыҥ эл политика, ӱредӱ, культура, јондык биригӱлер ле СМИ-лер аайынча комитединиҥ председатели Наталья Екеева ӱредӱ устарыныҥ неделезиниҥ кӧдӱриҥилӱ јабылтазында јеҥӱчилдерди уткуган.\nӰредӱчиниҥ учурын, тоомјызын кӧдӱрип, бу улустыҥ ижин баалап, иштеерге јарамыкту айалга тӧзӧп, јӱрӱмдик уур-кӱчтердеҥ чеберлеп, корулап, «республиканыҥ байлыгы ӱредӱчилер» деген каруулу, эл-тергеелик учурлу иш јӱрӱмде оноҥ элбек јол алынарына иженер керек.\nӦкпӧӧриштӱ, сандырашту, ижемјиге толгон кӧрӱ-маргаанныҥ уч-турултазы болуп јат. Чындап та, керек јеҥӱ алганында эмес, кажы ла туружаачы бойыныҥ билгирин, ченемелин ӱредӱде эрчимдӱ тузаланганы јаан учурлу. Келер ӧйдиҥ улузыныҥ салымы, кӧрӱми, билгири ӱредӱчилердеҥ чике камаанду ине.\nБыјылгы кӧрӱ-маргыжуларда Кан-Оозы аймактаҥ келген ӱредӱчилер аҥыланды.\n«2022 јылдыҥ ӱредӱчизи» деп адалган республикан кӧрӱ-маргыжуныҥ јеҥӱчили каладагы 3-чи таҥмалу гимназияныҥ информатика предметтиҥ ӱредӱчизи Елена Криворучко чыкты. Экинчи јерди Кӧксуу-Оозы аймакта Теректӱниҥ школыныҥ английский тилдиҥ ӱредӱчизи Карина Мултуева, ӱчинчи јерди Оҥдойдыҥ школыныҥ баштамы класстыҥ ӱредӱчизи Евгения Чочкина алды.\nТурачак аймакта балдардыҥ «Березка» деп садыныҥ таскадаачызы Наталья Чибиекова «Јылдыҥ таскадаачызы» деп ууламјыда јеҥӱчил болды, экинчи јерде — Чой аймакта балдардыҥ «Чӧрчӧк» деп садыныҥ таскадаачызы Элла Тупикина, 3-чи јерде — Майма аймактаҥ балдардыҥ «Светлячок» деп садыныҥ ӱредӱчи-логопеди Татьяна Матева.\n«Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи-2022» деп ууламјыда јеҥӱчил болуп каладагы 7-чи таҥмалу школдыҥ ӱредӱчизи Олеся Матина чыккан, 2-чи јерде — Кош-Агаштыҥ В.И. Чаптыновтыҥ адыла адалган школыныҥ ӱредӱчизи Арунай Окашева, 3-чи јерде — В.К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ ӱредӱчизи Алена Ойнчинова.\n«Ӱредӱликтиҥ лидери-2022» деп ууламјыда баштапкы јерди Кан-Оозы аймакта Коргондогы школдыҥ директорыныҥ таскамал иш аайынча ордынчызы Надежда Ламакина аларда, 2-чи јерде Улаган аймакта Акташтагы школдыҥ директорыныҥ таскамал иш аайынча ордынчызы Наталья Красных болды, ӱчинчи јер Кош-Агаш аймакта Телеҥит-Сортогойдыҥ школыныҥ директорыныҥ ӱредӱ ле таскамал иш аайынча ордынчызы Марина Комбуновага келишкен.\n«Служу Отечеству!» деп ууламјыда јеҥӱчил болуп Кан-Оозы аймакта Кырлыктагы школдыҥ кадет клазыныҥ офицер-таскадаачызы Вячеслав Токов чыкты. 2-чи јерде — каладагы 4-чи таҥмалу кадет школдыҥ таскадаачызы Олег Багай, 3-чи јерде — Майманыҥ В.Ф. Хохолковтыҥ адыла адалган 3-чи таҥмалу школыныҥ баш таскадаачызы Евгений Парфенов.\n«Јӱрегимди балдарга бередим» деп ууламјыда баштапкы јерди каладагы\nМ.В. Карамаевтиҥ адыла адалган 1-кы таҥмалу лицейдиҥ ӱзеери ӱредӱниҥ ӱредӱчизи Евгений Рябич алды. 2-чи јерге Майма аймактыҥ јайаандыктыҥ\nВ.Г. Софроновтыҥ адыла адалган тӧс јериниҥ ӱредӱчизи Юлия Горячева, 3-чи јерге республикан ДЮСШ-ныҥ тазыктыраачы-преподаватели Андрей Чистяков чыктылар.\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ устарыныҥ неделезиниҥ јабылтазы ойын-концертле тӱгенди.


Арбынду азырал белетелген - altaicholmon\nОлорго 159 муҥ тонна азырал единица белетелер, бир условный тын малга дезе, 3,2 муҥ центнердеҥ азырал келижер учурлу.\n²ткӧн айдыҥ учы кирезинде республикада 170 муҥ гектар јердиҥ тӱжӱми јуунадылган, ол планда темдектелгениниҥ 95 проценти. 230 муҥ тонна ӧлӧҥ, 60 муҥ тонна сенаж, 75 муҥ тонна силос ло ӧскӧ дӧ азырал белетелген.\nБыјыл јай башталарда бирде изӱ, бирде соок кӱндер турганынаҥ улам тӱжӱм кайда да 30 процентке астаган. Оныҥ учун Оҥдой, Кан-Оозы аймактардыҥ фермерлерине чӧлдиҥ јуугындагы райондорыла ӧлӧҥ белетейтен јалаҥдарды арендага алары керегинде јӧптӧжӱлер тургузарга келишкен.


Садып аларга келижет... - altaicholmon\nСадып аларга келижет…\nАймактардаҥ келип турган јетирӱлерле болзо, јербойында малга азырал белетеери јанынаҥ айалга эмеш аайлу-башту боло берген: ээлемдер ле таҥынаҥ улус белетеер аргалузын белетеп, јетпей турган азыралды ӱзеери садып алгылайт – ӧскӧ арга јок.\nТергеениҥ мал-ажы, кыралары кӧп лӧ элбек деген аймактарыныҥ бирӱзи Кӧксуу-Оозы аймак быјыл малга азырал белетеери јанынаҥ ойто ло уур-кӱчтерге алдырткан. Былтыр да бу аймактыҥ кезик ээлемдериниҥ кыралары кӱйгекке алдыртарда, ээлемдерге тууразынаҥ кӧп азырал садып аларга келишкен.\nАмурдагы СПК-га быјыл 2017 јылда ла чылап, малга кӧп азыралдар садып аларга келижер. Мыныҥ шылтагы коомой ай-кӱннеҥ улам кыралардыҥ тӱжӱми уйан бӱткениле колбулу. Тургуза ӧйдӧ јурттыҥ улузы таҥынаҥ малына азыралды Кан-Оозы аймактыҥ кезик ээлемдеринеҥ, ол тоодо Экинурдыҥ ээлемдеринеҥ садып алгылайт, бескези 3 центнер рулон ӧлӧҥниҥ баазы орто тооло 1700 салковой болот дежет. Анайда ок Алтай крайдыҥ коммерсанттары рулондогон ӧлӧҥ экелип, база ол ло кирезине садып турган болуптыр.\nЫраак Улаган аймакта айалганы ајаруга алза, јербойыныҥ специалисттериниҥ айтканыла, олор азырал белетеер алдында ӧлӧҥ-чӧптиҥ тӱжӱми чек коомой болор деп санангандар. Је, карын, јайгыда бир эмеш јаҥмыр болгоны кыраларды «аргадаган» деп айдарга јараар: кыралардыҥ тӱжӱми арбынду эмес те болзо, је болгон. Улаган аймактыҥ администрациязыныҥ јурт ээлем ле ар-бӱткенниҥ байлыктары аайынча бӧлӱгиниҥ баш специализи Л. М. Тадышеваныҥ јартаганыла, јербойында мал-ашка азырал белетеери јанынаҥ иш аймактыҥ башкартузыныҥ јанынаҥ јаантайынгы шиҥжӱде болгон. Тургуза ӧйдӧ мындагы ээлемдер азыралын белетеп алган, јетпегенин база садып алгылайт.\nЈербойыныҥ улузы бистиҥ республиканыҥ јеринде белетеген ӧлӧҥди кӱӱнзеп алып турганын кӧп улустаҥ угарга келишкен. Нениҥ учун дезе Алтай крайдаҥ экелген ӧлӧҥниҥ кезигин мал јибейт – куру комургайды мал не јизин… Сыгын айдыҥ учы кирезинде Алтай крайдыҥ бир ээлеминде ӧлӧҥ рулондоп јатканын јерлештерис кӧрӱптир. Андагы улус ол рулондорды бистиҥ республиканыҥ ээлемдерине садып ийерис дешкен эмтир. Сыгын айдыҥ учында та кандый ӧлӧҥ рулондоп јаткан улус, кырада арткан бор-карды ла рулондогон болбой, андый «азыралды» мал канайып јигей не…\nУлаган аймактыҥ ыраак јурттарыныҥ ээлемдерине – Чолушман ичиниҥ ле Јазулуныҥ ээлемдерине једетен јол кату учун, андагы ээлемдер кӧбизинде концентрированный азыралды садып алгылайт.\nМал-ажына ӱзеери азырал керексиген ээлемдер ле улус аймактардыҥ администрацияларына баштанып, јетирӱлер алар арга јербойында бар. Текшилей алза, бистиҥ тергеениҥ јаан ээлемдери азырал јанынаҥ колбуларды Алтай крайдыҥ кезик ээлемдериле туку качаннаҥ бери бойлоры тӧзӧп алган. Олор экијандай саду-толыштыру ӧткӱргилейт.\nКелер кыш кандый болорын билер кижи јок. Оныҥ да учун азыралыныҥ кеми кирелӱ ээлемдер малыныҥ тоолузын эмди ле садып, алган акчала азыралды садып алып турганы јарамыкту. Ас-мас азыралын кыш ӧйине чӧйип јадала, јаскыда кыштаҥ уйанзымак чыккан малынаҥ јаан чыгым болгон ээлемдердиҥ ченемели кӧпкӧ ӱредет. Азырал садып аларга тоолузын бӱгӱн чоттоҥ чыгарзаҥ, бӱткӱл ӱӱриҥ кыш-јастаҥ јакшы чыгар арга-айалга болорын улус јакшы оҥдойт. «Карамчы кижи эки катап тӧлӧйт» деген сӧстӧр дӧ бар – арга бар болзо, јетпес ӧлӧҥди эмди ле садып алгадый.


Коррупцияга удура кожо - altaicholmon\nГорно-Алтайскта «Коррупцияга удура кожо» деген конкурс ӧткӧн. Бу кӱндерде оныҥ јеҥӱчилдерине кайралдар табыштырылган.\nБу конкурсты ӱредӱниҥ ле билимниҥ министерствозы Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердниковтыҥ берген јакылтазыла 2017 јылдаҥ бери ӧткӱрет. Ол Коррупцияла тартыжарыныҥ телекейлик кӱнине учурлай ӧдӧт. Конкурстыҥ јеҥӱчилдерин Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ Бирлик аппарадыныҥ јааныныҥ ордынчызы Дмитрий Климов уткып, олорго јаан учурлу керекте туружып турганы учун быйанын айткан. «Слер коррупцияла тартыжар кыймыгуны јӧмӧп, текши керекке билдирлӱ јӧмӧлтӧ эдип јадыгар. Слердиҥ ичкери кӧрӱмдӱ турумкай кӱӱн-табыгардаҥ бис кандый общество тӧзӧп аларыс база камаанду» — деп, ол темдектеген.\nКонкурстыҥ туружаачылары коррупцияга удура тартыжу јонјӱрӱмдик рекламада (кӧрӱроликтер ле кӧрӱклиптер), јарлар кепке базылган јуруктарлу листовкаларда, ӱлгерлерде, эсселерде, басняларда ла сочинениелерде деген номинацияларда маргышкандар.\nАнайып, мӧрӧйдиҥ турулталарыла «Сӧслӧ айдар јайаандык» деген номинацияда баштапкы јерди Горно-Алтайсктагы 8-чи таҥмалу школдыҥ ӱренчиги Егор Перфильев, экинчи јерди Турачак аймакта Иогачтагы школдыҥ ӱренчиги Анастасия Фурсова, ӱчинчи јерди Горно-Алтайсктагы 3-чи таҥмалу школдыҥ ӱренчиги Мария Швецова алгандар. «Листовка» деген номинацияда Кош-Агаш аймакта Кӧкӧрӱдеги школдыҥ ӱренчиги Айдынай Уванчикова, Турачак аймакта Дмитриевкадагы школдыҥ ӱренчиги Дмитрий Бовкун ла Кош-Агаш аймакта Белтирдеги школдыҥ ӱренчиги Темучин Якояков јеҥгендер. «Видеоролик» деген номинацияда Горно-Алтайсктагы кадеттердиҥ 4-чи таҥмалу школыныҥ ӱренчиги Анастасия Юркевичке, республикан классический лицейдиҥ ӱренчиктери Екатерина Чиндашевага ла Дарья Глотовага једижер балдар табылбаган.\nКонкурстыҥ бастыра туружаачыларына дипломдор табыштырылган. Јеҥӱчилдер дезе баалу сыйларла кайралдаткандар.\nИш ӧмӧ-jӧмӧ ӧдӧт\nЈаҥар айдыҥ он тӧртинчи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башкарузында коррупцияга удура тартыжар суракка учурлалган јуун-семинар ӧткӧн. Оныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ Бирлик аппарадыныҥ башкараачызы Анатолий Донской, тергеениҥ прокуроры Николай Мылицын ла Россия Федерацияныҥ юстиция аайынча министерствозыныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ јааны Наталья Веретенникова турушкандар.\nЈуун-семинарда анайда ок республиканыҥ јаҥ корулаар органдарыныҥ чыгартулу улузы, государственный органдардыҥ башкараачыларыныҥ ла муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарыныҥ коррупцияла тартыжар сурактарла иштеп турган ордынчылары, тергеениҥ элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларыла колбулар тудуп турган специалисттер турушкандар. Олор бу јуунды Коррупцияла тартыжарыныҥ телекейлик кӱнине учурлай ӧткӱргендер.\nАлтай Республиканыҥ башчызы коррупцияла тартыжар ишти бойыныҥ јарлыгыла тергеениҥ башчызында ла башкаруда коррупцияла, ӧскӧ дӧ јаҥбузуштарла тартыжары аайынча бӧлӱкке молјогон. Республиканыҥ государственный учреждениелеринде ле јербойында бойы башкарынып иштеп турган органдарында дезе коррупцияла тартыжары учун каруулу специалисттер кӧстӧлип тудулган. Башкару бу ууламјыда бастыра ведомстволорло колбу тудуп, тӧзӧмӧлдӱ иштеп јат деп айдар керек. Коррупцияла тартыжар керекте тап-эриктерди бӱдӱрерин јеткилдеери государственный учреждениелердиҥ ле јаҥ корулаар органдардыҥ кичеемелдӱ ижинеҥ кӧнӱ камаанду. Тергеениҥ башкарузы анайда ок республиканыҥ прокуратуразыла јуук колбуда иштейт. Јуук колбулар анайда ок Алтай Республиканыҥ юстиция башкартузы, ичбойындагы керектер аайынча министерствозы, јаҥныҥ ӧскӧ дӧ ведомстволоры ортодо тургузылган.\nРоссия Федерацияныҥ юстиция аайынча министерствозыныҥ тергеелик башкартузыныҥ јааны Наталья Веретенникованыҥ айтканыла, олордыҥ ведомствозыныҥ специалисттери 2018 јылда экспертизаны республиканыҥ 1067 тап-эриктик акттарына ла андый акттардыҥ 193 ӱлекерине эткендер. Бу иштиҥ тӧс учуры иште тузаланып турган окылу акт-документтерди јӧптӧлгӧн нормативтиҥ ээжилерине келиштире кӧрӧри болуп јат. Тап-эриктик акттар јасактарга келишпей турза, јамылу улус эл-јонныҥ ла государствоныҥ јилбӱлерине келишпес куурмакту керектер де эдердеҥ айабас деп айдар керек.\nЈуун-семинарда оныҥ туружаачылары иштеги ченемелиле ӱлешкендер. Олор мындый туштажулардыҥ керектӱ болгонын темдектегендер. Јуунныҥ туружаачылары анайда ок коррупцияла тартыжар иште ведомстволор ортодогы колбуларды тыҥыдары јаан учурлу деген шӱӱлте эткендер.


Турумкайларыска туралы - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызы О.лег Хорохординниҥ јакааныла тергеебистиҥ балдар ла јажы јаан, кенек улус јадып турган государстволык тӧзӧлмӧлӧри коронавирус оору таркап турган ӧйдӧ иштиҥ вахтовый аайына кӧчӱрилген. Бӱгӱнги кӱнде республикада онойып јаан јаштулардыҥ ла кенектердиҥ ӱч туразы – психоневрологический интернат, ӧскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдардыҥ Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган интернады иштейт.\nЈаан јаштулардыҥ ла кенектердиҥ Оҥдой аймактыҥ Каракол јуртында туразыныҥ директоры Александра Маковна Якованыҥ айтканыла, бӱгӱнги кӱнде ондо 63 кижи јадат. Олордыҥ 33-и ӱй улус, арткандары — эр улус. Эҥ јаан јашту ӧрӧкӧн 90 јашту, эҥ јииди — 64 јашту. Иш, соцкорулаш аайынча министерствоныҥ јӧбиле бу улусла чочыдулу айалгада иштеерге тураныҥ ишчилериниҥ ӧмӧлиги вахтала иштеп баштап салган. Ӧмӧликте улустыҥ тоозы 54 кижи, олор ончого јуук вахтовый сменаларга бойыныҥ кӱӱниле киргендер. Сменада он тӧрт кижи иштейт. Коно-тӱне иштеп баштаардаҥ озо, ишчилер Оҥдойдыҥ эмчилигине барып, коронавирус ооруга анализ-тесттер табыштырат. Бӱгӱнги кӱндеги турулталарла, ончо ишчилердиҥ ле карганактардыҥ су-кадыгы јакшы, кирезинде.\nЈастыҥ ӧйинде тураныҥ тыштында чечектер, картошко отургызар, агаштар кезип, јарандырар иштер ӧткӱрилип јат. Карантинде отурган карганактардыҥ кезиги бу иштерде јакшызынып туружадылар. Олорго телекейде, ороондо ло тергееде бу југуш ооруныҥ чочыдузы, оныҥ аҥылу айалгалары керегинде толо јетирӱлер, јартамалдар эдилген. Јаан улус ончозын аайлап, ол керегинде куучындажып, бойыныҥ алдында кемјок јӱргилейт. Сменаныҥ ишчилери он тӧрт кӱнниҥ туркунына олордыҥ јанында. Карантин ӧйинде ишмекчи молјуларын тӱни-тӱжи бӱдӱрип тургандар ууламјылар, бӧлӱктер сайын ижин бӧлибей, ончо немени теҥ-тай, нак бӱдӱредилер деп, Александра Маковна куучындады. Бир вахтаныҥ иштеер ӧйи тӱгенип јатса, экинчи сменаныҥ ишчилери коронавируска анализ-шиҥжӱлер табыштырып, ишке кирерге белетенип баштайт. Јурт јердиҥ ишчилерине мындый режим-аайыла иштеерге анчада ла кӱч, нениҥ учун дезе айыл-јуртка ла бала-баркага ӱзеери ончозында мал-аш, огород-сад ээлем бар. Је андый да болзо, улус бу айалганы оҥдоп, кемизи де мойнобой, комыдал јогынаҥ, бойыныҥ акту кӱӱниле иш-молјуларын ак-чек бӱдӱрип јадылар.\nМыныла колбой бу турумкай улустыҥ ишјалына ӱзеери акча-манат кожоры керегинде Россияныҥ ла тергеениҥ башкарулары кеминде јӧптӧгӧни сӱрекей керектӱ јӧмӧлтӧ болуп јат. Бу ишчилерге текши ишјалына он муҥ салковойдоҥ ала 25 муҥ салковойго јетире ӱзеери акча тӧлӧлӧр.\nКарганактардыҥ ла кенектердиҥ Караколдогы туразыныҥ директоры А. Якова нак ӧмӧлигине ак-чек ижи, турумкайы, кижи кӱӱни бийик, бу айалгага кӧрӱми учун быйанын, олорло оморкоп турганын айтты. Бу улустыҥ ижи сӱрекей учурлу, оноҥ карганактардыҥ ла кенектердиҥ су-кадыгы, кӱӱн-санаазы, текши ороонныҥ эл-јоныныҥ су-кадыгы камаанду.\nӦскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдардыҥ Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган интернадында иштиҥ аҥылу аайы ла балдардыҥ ла ишчилердиҥ кӱӱн-санаазы керегинде ондо вахтала иштеер ӱчинчи сменаныҥ администраторы Наталья Алексеевна Текешева ла таскадаачы Гуля Героевна Миерманова куучындадылар.\n—Бӱгӱнги кӱнде бистиҥ интернатта 191 бала јадып јат. Олорды ончо јанынаҥ јеткилдеп, 40 кижи иштейт. Бу улустыҥ тоозында 19 таскадаачы, эки эмчилик ишчи, казанчылар, ишмекчилер. Бу бир сменаныҥ ишчилери. Олор айылдарына јанбазынаҥ он тӧрт кӱнниҥ туркунына иштеерге чыгат. Коронавирус оору таркап, тергееде бистий тӧзӧлмӧлӧр карантинде отурып, вахтовый аайыла иштеер деген јакаан чыгарда, интернаттыҥ директоры Марина Владимировна Меркетова ончо ӧмӧликти јууп, куучын ӧткӱрген. Иштиҥ мындый аайына улус јӱк ле бойыныҥ акту кӱӱниле кирген деп айдар керек. Бистиҥ балдарды таштаар арга јок, оныҥ учун таскадаачылар ончозы кӱч айалганы оҥдоп, јаҥы аайыла иштеерине јӧпсинген. Кажыбыс ла билезиле шӱӱшкен эмей, кем де мойнобогон, бӱдӱн ӧмӧлигисле сменаларга бӧлинип, иштеп јадыбыс. Текши ӧмӧликте улустыҥ тоозы 200-теҥ кӧп.\nМындый айалгаларда иштеери бир јанынаҥ солун да. Ол аайынча тӧзӧмӧл иштерди школ-интернаттыҥ администрациязы јакшы эткен деп айдар керек. Јайгыда балдарга бӧктӱде отурарга сӱрекей кӱч. Олорго эжинер, экскурсияларга барар, јӱгӱрип ойноор керек. Оныҥ учун олор кунукпазын, бош отурып, ал-санаага тӱшпезин деп, таскадаачыларла кожо кажы ла кӱнге јилбилӱ программалар, ойындар сананып тургусканыс. Бу ӱчинчи сменада бисле кожо балдардыҥ психологы иштейт. Ол кажы ла группала, классла аҥылу иш-уроктор ӧткӱрет, керек дезе кажы бир балала таҥынаҥ. Онойдо ок бисте ишке таскамал ӧткӱрилет. Школ-интернаттыҥ јери јаан. Балдар оны арутаарында туружат. Бош отурбайдыс: иштенедис, ойнойдыс, амырайдыс. Ого ӱзеери эмди де дистанционный аайыла ӱренедис.\n—Бу школ-интернатта мен тӧртинчи јыл иштейдим, коррекционный группаныҥ балдарыла. Јаҥы айалгаларда эм тургуза экинчи вахтага иштеп келдим. Бисле ӱзеери јӧптӧжӱ тургузылган. Ол аайынча ишчилердиҥ ишјалына кожулта эдилер. Мынаҥ озо јылдарда интернаттыҥ балдарыла јаантайын јол-јорыктарга, экскурсияларга барып туратаныс. Эмди дезе чеденнеҥ де чыкпайдыс. Је балдардыҥ кемизи де тыҥ комыдабайт. Бу сменанаҥ ала балдарла зарядка эдерин кӧптӧттис. Балдар тышкары кажы ла кӱн башка-башка керек-јарактарда туружат. Тургуза ӧйдӧ бис олорло кожо Балдарды корыырыныҥ кӱнине эрчимдӱ белетенедис, кӧп-кӧп јараш ла јаркынду јуруктар јурайдыс, балдардыҥ јуруктарынаҥ олор јайды санап калганы кӧрӱнет. Мындый ченелтелӱ ӧйдӧ балдардыҥ кылыгы база кӧрӱнет, олор јартамалды, солундарды кӧрӱп, сурактар берет, колдорын ару тударына ајарулу јӱрет. Туйукта карантинниҥ айалгаларын турумкай ӧдӱп јадыбыс.\nШколдыҥ туразында аҥылу изолятор-кып белетелген. Эмчилик ишчилер кажы ла кӱн он бир саат киреде ончо интернаттыҥ туразыла базып, санитар ээжилер бӱткенин ширтейдилер. Мынаҥ ары не болоры чокым-јарт эмес те болзо, школ-интернаттыҥ балдарын, олорло кожо ишчилерди Манјӱрек апарып, бӱдӱн јай туркунына амырадары темдектелет.\nЈербойындагы оперативный штабтыҥ јетиргениле, тергееде коронавирус оорула оорый бергендердиҥ тоозы кӱнӱҥ ле кӧптӧп јат. Оору илелелген учуралдардыҥ эҥ бийик кемин јӱк ле Москва ла Московский область ӧткӧн. Айдарда, биске эмди де серемјик ле белен болор керек. Јай келгениле колбой кӧп улус бош салынып ийген деп билдирет. Ээжи-некелтелерди буспай, бӱдӱргенистеҥ сакылталу јайдыҥ ӧдӧр аайы камаанду деп ундыбас керек.


Куштарды корулаар амадула - altaicholmon\nКуштарды корулаар амадула\nОл неделениҥ учы јаар, јаскы сыраҥай ла изӱ кӱндердиҥ бирӱзинде Горно-Алтайск каладагы Јеҥӱниҥ паркында Куштардыҥ кӱнине учурлалган јаан байрам ӧтти. Тергеебисте оны 2016 јылдаҥ бери эрчимдӱ темдектеер иштерди М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган политехнический колледжтиҥ ишчилери ле ӱренеечилери ӧткӱрет.\nПаркта ӧткӧн байрамныҥ тӧзӧлгӧзи «Алтайдыҥ куштары» деп ойын-квест болды. Ого каланыҥ школдорынаҥ ла политехнический колледжтеҥ сегис команда туружар кӱӱнин угускан. Онойдо ок ондо кушкаштардыҥ турачактарыныҥ, асфальтта јуруктардыҥ конкурстары ӧткӱрилген. Экологиялык учурлу бу јакшынак кыймыгуга быјыл балдардыҥ садыныҥ болчомдоры бойлорын ченеерге база келген.\nКӧдӱриҥилӱ ачылтада јуулгандарга уткуулду сӧс-тӧрин ГАГПК-ныҥ директоры Елена Басаргина, Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ јашӧскӱрим политика, билим ле профессионал ӱредӱлик аайынча бӧлӱгиниҥ баш специалисти Торкош Метреева, ар-бӱткендик байлыктардыҥ, экологияныҥ ла туризмниҥ министерствозыныҥ экологиялык јеткер болдыртпазыныҥ бӧлӱгиниҥ баш специалисти Надежда Мырчакова, Аҥылу ајарудагы ар-бӱткендик јерлердиҥ дирекциязыныҥ эколого-јартамалду ижин башкараачы Олеся Третьякова айттылар.\n«Экологиялык квест-ойын ажыра туружаачылар јербойыныҥ куштары, ар-бӱткени, олордыҥ айалгазы керегинде солун јетирӱлер билип алат» — деп, ГАГПК-ныҥ ӱредӱчизи, байрамныҥ тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзи Георгий Макаров айтты. Ойында кижиниҥ санаа-бажын да, эди-каныныҥ балтырларын да иштедер бӧлӱктер бар. Быјылгы ойындарда каладаҥ сегис баладаҥ турган он эки команда јуулган. Олор ортодо тӧртӱзи – политехнический колледжтиҥ студенттери, арткандары — ӱренчиктер.\nБалдар ойынныҥ солун бӧлӱктерин ӧдӱп јӱгӱре берерде, арткан улуста каланыҥ тӧс библиотеказы тӧзӧгӧн јакшынак кӧрӱле, ГАГПК-да ӱредӱлик ууламјылар аайынча јетирӱлик ле куштардыҥ турачактарыныҥ «Канатту ӧргӧӧ» деп солун кӧрӱлерле таныжар арга болды.\nЧындап, 1996 јылдаҥ ала кажы ла јыл кандый бир кушка учурлалат. Онойып, 2022 јылдыҥ кужы деп боробыйак талдалган. Библиотеканыҥ кӧрӱзинде анчада ла бу кушка јаан ајару эдилиптир. Эл-јон оны элдеҥ озо улустыҥ јанында анда-мында јӱрӱп, олордыҥ аш-курсагынаҥ уурданып, јемзенип јӱрер деп бодойт. Је чынынча болзо, ол кижиниҥ маала ажын курт-коҥыстаҥ аргадап турган јаан најызы. Оныҥ учун боробыйаккка Бостон калада быйанду кереес те тургузылган. Боробыйактар не-немеге коркышту тӱрген ӱренип турган кушкаштар, је кижиниҥ айылында олор јӱрбей јат, јаҥыс ла јайымда. Јылында олор эки катап јымырткалайт, је кезикте олор беш те катап јымырткалаар аргалу.\nСолун кӧрӱдеҥ онойдо ок телекейде 100 муҥ кире бӱдӱм куштар барын, Туулу Алтайда јӱрген 300-теҥ кӧп бӱдӱм куштардыҥ јетени Кызыл бичикте болгонын, куштар ортодо эҥ ле узак (50-80 јыл) бажы сары какаду јӱрер аргалу, эҥ узун тилдӱзи томыртка деп ле оноҥ до кӧп солун јетирӱлер билип алдыбыс.\nКуштардыҥ турачактарын — скворечниктерди баштап ла јебрен Русьта эдип баштагандар. Ол ажыра улус куштарга, ар-бӱткенге быйанын јетирген, ого јууктаган ла арутанган да болгон. «Канатту ӧргӧӧ» кӧрӱде Горно-Алтайскта билелердиҥ, ада-энелердиҥ узы, нак ла чук болгоны иле билдирди. Нениҥ учун дезе анчада ла балдардыҥ садында јӱрӱп турган балдар эткен турачактар ада-энениҥ болужы јогынаҥ болбой јат ине. Мында эки-ӱч катту, чӱмдӱ эдип јарандырылган, дизайнерский, экологиялык дейтен кӧп тоолу солун иштер болды.\nБайрам кеминде јуруктардыҥ бастырароссиялык «Эколяталар. Ар-бӱткенниҥ најылары ла коручылдары» конкурсыныҥ эрчимдӱ туружаачылары Дарья Хомутовага, Кристина Крупновага, Татьяна Тырлуновага кайралдар табыштырылды.\nКуштардыҥ кӱнине учурлалган бу байрамда јеҥӱлӱ јерлер мындый болды.\nОогош болчомдордыҥ асфальтта јуруктарыныҥ конкурсында 1-кы јерге 17-чи таҥмалу «Радуга» детсад, 2-чи јерге балдардыҥ 16-чы таҥмалу садыныҥ 3-чи јаан группазы, 3-чи јерге бу ок садиктиҥ 4-чи јаан группазы чыктылар. Аҥылу сыйлар Милана Терешинага («Радуга» б/с), Арина Ухановага ла Абдулла Чигировко («Теремок» б/с) берилди.\n«Канатту ӧргӧӧ» конкурста Сергей ле Софья Кошечкиндерге (9-чы таҥмалу «Гармония» гимназия), Мария Царёвага (3-чи таҥмалу гимназия), Полина Бессоновага (3-чи таҥмалу гимназия) јакшынак турачактары учун аҥылу сыйлар табыштырылды. Конкурстыҥ тӧс ууламјылары аайынча јеҥӱлерди Полина Бавтута («сувенир турачак», 3-чи таҥмалу гимназия), Сергей Костенко («эко-скворечник», 9-чы таҥмалу «Гармония» гимназия), Елена Левина («дизайнерский турачак», ГАГПК) алдылар.\nБайрамныҥ тӧзӧлгӧзи болгон конкурста быјыл оогош балдар бойын база ченеп кӧргӧн. Јакылталар олорго арай ла кӱч болгон, је андый да болзо, ӧктӧм туружаачылар ойынныҥ ончо бӧлӱктерин једимдӱ ӧткӧн. Ойынныҥ тӧзӧӧчилери 1-кы таҥмалу лицейдиҥ бу бӧкӧлӧрин мактап, олорго база аҥылу сый бердилер. Студенттер ортодо квестте 3-чи ле 2-чи јерлер 1121 ле 1251 группаларга келишкен. Эҥ тоомјылу 1-кы јерге 1190 группа чыккан.\nТӧс маргыжу школдордыҥ ӱренчиктери ортодо болгон ло ондо јерлер мынайып ӱлелген: 2-чи јерде 3-чи таҥмалу гимназияныҥ филиалыныҥ балдары, 3-чи јерде эҥирги школдыҥ командазы, 1-кы јерде 9-чы таҥмалу «Гармония» гимназияныҥ кызычактары ла уулчактары. Јеҥӱге јӱткигени ле байрамныҥ алдында паркты арутаарга болушканы учун аҥылу сый 6-чы таҥмалу лицейдиҥ ӱренчиктерине табыштырылды.\nЈакшынак байрамды бијениҥ «Ритм» ӧмӧлигиниҥ кызычактары, культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Гуркинниҥ адыла адалган колледжиниҥ ӱренеечилери јаркындадып, кӧрӧӧчилерге јараш ойындар сыйлады.\nЭкологиялык бу керек-јарактыҥ учында ӧткӱреечилер ар-бӱткенге мындый каруулу кӧрӱмдӱ јииттерис барда, оныҥ салымы ӱзӱлбес деп айтканыла алаҥзыбай јӧпсиндис.\nЕвгений БУТУШЕВТИҤ фотојуруктары.


«Бис—Сӧстиҥ, Поэзияныҥ албатызы...» - altaicholmon\n«Бис—Сӧстиҥ, Поэзияныҥ албатызы…»\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл драма театрда ӱлӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде Алтай тилдиҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун ӧтти.\nТеатрдыҥ фойезинде М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотека, балдардыҥ республикан библиотеказы, чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын Туу» деп байзыҥ-јурт, ӱредӱчилердиҥ билгирин бийиктедер ле такып ӱредӱ берер республикан институт бичиктердиҥ кӧрӱзин белетеп тургусты.\nJуунныҥ туружаачыларын Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы Михаил Маргачев, Эл Курултайыныҥ Председатели Владимир Тюлентин, АР-дыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ правлениезиниҥ председатели, РФ-тыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ правлениезиниҥ сопредседатели, эл бичиичи Б. Бедюров ло ӧскӧ дӧ улус уткыды.\nМихаил Маргачев учурлу байрамла јуулган улусты АР-дыҥ Башчызы Александр Бердниковтыҥ адынаҥ уткыды. Алтай тилдиҥ кӱнине учурлалган байрам Лазарь Кокышевтиҥ чыккан кӱнинде экинчи катап темдектелет деп айтты. Бичиичи Л. Кокышевтиҥ јайаандык јолы тӧрӧл тилиле, тӧрӧл Алтайына чындык сӱӱжиле бирлик тизӱде ӧзӱмдӱ јолыла кӧнӱ улалат. Алтай литератураныҥ ичкери јолы бичиичиниҥ ады-јолыла бек болгонын ол база айтты.\n«Бистиҥ талада 217 муҥ кижи јуртап јат, ол тоодо 60 муҥга шыдары алтайлар—деп, М. Маргачев айтты.—Олордоҥ 55 муҥ 700 кижи алтай тилин билер. Алтай ла орус тилдер таланыҥ государстволык эки тили болуп јат. Алтай тил онойдо ок Туулу Алтайдыҥ калыктарыныҥ энчи-байлыгыныҥ туура салбас бӧлӱги».\nОныҥ айтканыла, быјыл республикада алтай тилге учурлалган 70-неҥ ажыра кӧдӱриҥилер тӧзӧмӧлдӱ ӧдӧт, ондо 300-теҥ ажыра улус эрчимдӱ туружат. Республиканыҥ культура ла санат учреждениелеринде, ӱредӱлигинде эске кычырарыныҥ кӧрӱ-маргаандары, чӱмдемел эҥирлер, бичиктердиҥ кӧрӱлери ле јайаандык ӧскӧ дӧ кӧп керек-јарактар ӧдӧт.\n…Кӱнтизӱде алтай ла орус тилдердиҥ байрамдары бар болгоны калыктар ортодо амыр-энчӱ, эптӱ-јӧптӱ јадын-јӱрӱмди, најылыкты, бой-бойын тоогонын керелеп јат. Орус тилдиҥ кӱни јайгыда улу орус поэт, бичиичи Александр Пушкинниҥ чыккан кӱнинде темдектелет. Алтай тилдиҥ кӱни дезе албатыныҥ сӱӱген бичиичизи, поэди Лазарь Кокышевтиҥ чыккан кӱнинде. Тил—калыктыҥ ӧзӧги деп тегиндӱ айдылбаган ине. Тил јок болзо, калык та јок болор. Тилди чеберлеп, оны ичкери ӧскӱрип, бис калыктыҥ кӧгӱс кӧрӱмин, культуразын, јаҥжыккан јаҥжыгуларды чеберлейдис. Тил байлыгы учун бис каруулу, келер ӱйелер бойлорыныҥ бала-барказына эрјине энчи эдип артыргызары бистеҥ кӧнӱ камаанду.\nТилди корып, ӧскӱрери бистиҥ таланыҥ эл-јоныныҥ байлыгы болуп, государстволык политиканыҥ тӧс ижиниҥ бирӱзи деп чотолот. Бис јеҥил эмес ӧйдӧ јӱредис. Ӧскӧ культураны биске албан-кӱчле кийдирерге, онойдо ок тӱӱкини ундыдарга ченежип турганын кӧрӧргӧ келижет. Россияныҥ Президенти В. Путин јылдыҥ сайын Федерал Jуунга ийип турган Баштанузында Россияныҥ ийде-кӱчи оныҥ калыктарыныҥ башка-башка культуразын, кӧгӱс байлыгын, тилдерин, чӱм-јаҥжыгуларын јайым айалгада ӧскӱреринде деп чокымдаганын М. Маргачев аҥылап айтты.\nМ. Маргачев бойыныҥ уткуулду эрмек-куучынында бӱгӱнги кӱнде республикада алтай тилдиҥ ӧзӱми јанынаҥ ӧткӱрилип јаткан ишти элбеде, чокым темдектер аайынча кӧргӱсти. Темдектезе, республиканыҥ Башчызында алтай тил аайынча совет тӧзӧлгӧн лӧ иштеп јат. Онойдо ок алтай тилди текши ӱредӱликтиҥ башка-башка кеминде ӱренип јат. Ол ӱредӱчилердиҥ бӱдӱрип јаткан ижин, таланыҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ ассоциациязыныҥ, оныҥ баштаҥкайлу јайаан иштӱ турчылары Н. Санинаны (јааны), Ю. Баграшеваны, М. Самаеваны, Ю. Мундукинаны, У. Текенованы ла ӧскӧлӧрин де темдектеди. Тилди корып алары јанынаҥ иш биледеҥ башталар учурлу деп, ол айтты.\nКӧдӱриҥиде М. Маргачев Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамоталарын ла сый акчаны алтай тилди, литератураны ӧскӱреринде јеткен једимдери ле кӧп јылдардыҥ туркунына ак-чек иштегени учун Урлу-Аспактыҥ ӱредӱчизи Наталья Тебековага, М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган библиотеканыҥ ишчизи Галина Шодоевага табыштырды.\nПарламенттиҥ спикери Владимир Тюлентин јуулган улусты алтай ла орус тилдерле уткыды. «Текши калыктыҥ сӱӱген поэди Лазарь Васильевич Кокышевтиҥ чыккан кӱнинде бис јаҥжыкканы аайынча тӧрӧл алтай тилистиҥ кӱнин темдектейдис.\nБӱгӱн бисте Алтай тилдиҥ кӱнин ӧткӱрип јатканы учурлу керек. Тӧрӧл тилисле куучындаары бисте анчада ла јаш ӱйеге чала кӱчке келижип турган ӧйдӧ бу сӱреен керектӱ. Чактар тӱбинеҥ келген билгир, культура, калыктыҥ чӱм-јаҥы, јаҥжыгулары бӱгӱнги кӱнде јылыйбас учурлу. Ол байлык калыкты бириктирет. Энениҥ сӱдиле келген тӧрӧл тилистиҥ учурын баалап, оморкоп јӱрери каруулу керек»—деп, парламентарий чокымдады.\nРеспубликаныҥ чыдузы-статузы биске кӧпти берет, је ол ок ӧйдӧ кӧп немеге бис каруулу, некелтелӱ болор учурлу. Государстволык тилдерди чеберлеери ле ӧскӱрери аайынча тӧс политиканы јӱрӱмде бӱдӱрери бийик кеминде ӧдӧр учурлу. Тӧрӧл тилле куучындажарын эҥ ле озо бойыстаҥ, биледеҥ баштаар учурлу. Оныҥ кийнинде ӱредӱ учреждениелерде ле иштеер јерлерде база бойыныҥ тилиле куучындажары јанынаҥ ол бойыныҥ шӱӱлтезин айтты.\nУткуулду сӧзинде В. Тюлентин быйанду сӧстӧрин тӧрӧл тилдиҥ ӧзӱмине јетирип јаткан эрчимдӱ иштӱ бичиичилерге, поэттерге, артисттерге, культураныҥ ишчилерине, ГТРК-ныҥ журналисттерине, тӧзӧлгӧнинеҥ ала 95 јылдыгын темдектеп јаткан «Алтайдыҥ Чолмоны» республикан газеттиҥ ӧмӧлигине айтты.\nБайрамдык кӧдӱриҥиде В. Тюлентин Кӱндӱлӱ грамотаны алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӧзӱми учун једимдӱ ле кӧп јылдарга ак-чек иштегени учун ИПКРО-ныҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ методиказын ӱредер кафедразыныҥ јааны Жанна Амыровага, балдардыҥ республикан библиотеказыныҥ библиотекари Юлия Кимге, Кӧксуу-Оозы аймактаҥ јайаандыктыҥ ла чӧлӧӧ ӧйдиҥ туразыныҥ методизи Татьяна Папитовага, Шабалинде Л. В. Кокышевтиҥ адыла адалган школдыҥ ӱредӱчизи Татьяна Шилиновага табыштырды.\nАды јарлу бичиичи Бронтой Бедюров туружаачыларды Алтай тилдиҥ кӱниле, алтай классик Л. В. Кокышевтиҥ чыккан кӱниле уткып тура, ӱч ай кайра, јаан изӱ айдыҥ 20-чи кӱнинде Бишкекте ӧткӧн форумда кӧрӱлген сурактар аайынча солун куучын айтты. Ондо телекейдиҥ, Россиянаҥ Москваныҥ, Питердиҥ, Томсктыҥ, Алтайдыҥ, Хакасияныҥ, Башкортостанныҥ, Татарстанныҥ, Саха-Якутияныҥ тюркологторы, этнографтары, филологторы турушкан. Бу форумда эҥ ле учурлузы—алтай цивилизацияныҥ ла алтай тилдиҥ билезине кирип турган јуук калыктардыҥ сурагы элбеде ле тереҥжиде кӧрӱлгени деп айтты.\nБичиичи Астанада ӧткӧн тюркологиялык форумда база турушкан. Ондо куучын-эрмек бистиҥ—кӧчкӱндердиҥ тӱрк-монгол цивилизациязы керегинде ӧткӧн болуптыр. Сӧстиҥ, поэзияныҥ цивилизациязы јанынаҥ айдар болзо, кай чӧрчӧктӧрди ле ӧскӧ дӧ бӱдӱм-жанрларды бириктире алза, телекейде бир де ороон бистиҥ цивилизацияла тӱҥдежип болбос. Байа Индияныҥ «Махабкаратазы» да, эллино-греческий «Илиада» да деп, бичиичи чокымдады.\n«Мындый кӧрӱм-шӱӱлте бу ӧйгӧ јетире кӧрӱлбеген-шиҥделбеген. Алтай цивилизацияга, темдектезе, монгол, тунгус-маньчжур, корей, јопон цивилизациялар кирет. Телекейде алты миллион кижи алтай тилле куучындажат. Бӱгӱнги бистиҥ куучындажып јаткан тилис скиф-сак јебрен сибир тӱбинеҥ, гунндардыҥ ӧйинеҥ, алтай кӧк тӱрктер ӧйинеҥ келген»—деп, Б. Я. Бедюров јартады.\nБис јӱк ле бӱгӱн Л. Кокышевтиҥ «Мен кем?», «Алтай тилим» деген ӱлгерлеринеҥ ол сурактардыҥ учурын аайлап, оҥдоп баштадыс. Л. Кокышевтиҥ бу ӱлгерлерди бичигенинеҥ ала јаан ӧй, јарым чак ӧткӧн. Бис ажудаҥ ажуга, бир системадаҥ база бирӱзине кӧчкӧнис. Бистиҥ башкарту, башчы, парламент бойыныҥ ӧйинде алтай тилдиҥ байрамын јӱрӱмге сӱреен эптӱ кийдирген. Jуук ӧйдӧ ол сӱреен јаан учур алынар. Биске коштой ло орус ла ӧскӧ дӧ калыктардыҥ тилин, культуразын билер керек. Алдыста оноҥ ары барар амаду турат. Бежен јыл кайра бистиҥ бичиичилердиҥ амадаган амадузы јӱрӱмде бӱдӱп јатканын бӱгӱнги кӧдӱриҥи тапту кӧргӱзет. Бронтой Янгович алтай бичиичилердиҥ, классиктердиҥ ӧткӧн јолы, јайаан иштеги једимдери јанынаҥ элбеде айтты.\nБис—сӧстиҥ калыгы болгон адыста, таланыҥ башкартузы, эл-јоны оркестрге бодолду јӱрер, ӧзӧр учурлу. Орус ла ӧскӧ дӧ тилдерди билип, ол ок ӧйдӧ тӧрӧл алтай тилди беш сабарындый билип, орус телекейге, орус цивилизацияга јилбиркеп, кӱӱнзеп кирген ле јӱс катапка ийделӱ-чакту боло берген. Алтай деген сӧскӧ телекейде јилбӱ јаан. Айдарда, алтай тилди јаҥы, бийик кемине чыгарып, јаҥжыккан аш-курсактыҥ (кухня, кулинария) бӱдӱмин, чыҥдыйын тыҥыдары государстволык политика деп чокымдады. Малчы-койчыдаҥ ала башкараачыга јетире чокым ууламјыла иштеер ӧй келген…\nКалыктыҥ тӧрӧл тилине учурлалган байрамныҥ туружаачыларына сӱреен јакшы ойын-концерт болды. Культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжиниҥ ӱренеечилериниҥ «Шуну» ӧмӧлиги, бијениҥ «Наследие» деген ӧмӧлиги, педколледжтиҥ «Кӱн чечек» деп фольклорлык ӧмӧлиги, 7-чи таҥмалу школдыҥ, Каспаныҥ школыныҥ ӱренчиктери, АР-дыҥ Госфилармониязыныҥ кожоҥчызы Арина Веревкина ла ӧскӧ дӧ јайалталар ундылбас элестерди сыйлады.


Качпаза торт... - altaicholmon\nОныҥ учун Тӧрӧлин корыйтан службанаҥ кыйышпай, оны ӧткӱрип салза, торт. Анчада ла гослужащийдиҥ ј«ылу отургыжына» отурар кӱӱндӱ улуска, оноҥ ӧскӧ уголовный јанынаҥ каруузына турарыҥ.\nМынаҥ озо јасактарда черӱде служба ӧдӧринеҥ качкан улус госслужбада јажына иштебес деген некелте-ээжи болгон. Jе Конституционный јаргы јажына иштебес деген ээжини ӧйинеҥ ӧткӱре кату деп, темдектейле, оны эмеш јымжаткан эмтир. Ондый да болзо, службаны ӧдӧр кӱӱниҥ јок болзо, госслужбада иштебезиҥ деген некелте артып калган.


Аргадаачылардыҥ посты иштеп баштаган - altaicholmon\nАргадаачылардыҥ Кош-Агаш аймакта Ак-Турудагы посты ижин баштап ийген.\nБу посттыҥ тӧс учуры—тайга-ташка чыгып турган туристтерле јеткер болбозын јеткилдеери, кандый бир кызалаҥ айалга болзо, олорго тӱрген болуш јетирери.\nБедиреер-аргадаар отрядтыҥ беш аргадаачызы мындагы лагерьге једип барган деп, республикан МЧС јетирет. Jербойыныҥ ар-бӱткениниҥ ле ай-кӱнниҥ айалгаларына келиштиртип, пост бойыныҥ ижин јаҥжыкканы аайынча бу ӧйдӧ баштап јат.\nТургуза ӧйдӧ Алтайдагы бедиреер-аргадаар отрядтыҥ шиҥжӱзинде туристтердиҥ 32 группазы, текши тооло 330 кижи, бар.


Эре-Чуйдыҥ јылдызы - altaicholmon\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл драма театрда тулаан айдыҥ 14-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ нерелӱ артизи Роман Саланхановтыҥ «Алтайыма, элиме» деп адалган таҥынаҥ ойын-концерти ӧтти.\nРоман Владимировичтиҥ эне-тӧрӧл алтайы Эре-Чуй, Кӧкӧрӱ јурт. Адазы Владимир Јыргалович «40 лет Октября» деп колхозто одус јылдаҥ ажыра ӧйдиҥ туркунына тискинчи болуп иштеген. Энези Анипа Куйруковна педучилищени божодоло, баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи болуп иштеген, оныҥ кийнинде јуртсоветтиҥ специалисти болуп иштеерге кӧчӱрилген. Бу ижинде Романныҥ энези одус беш јыл ак-чек иштеген. Байлык ченемелдӱ ле билгири бийик, једимдӱ ижи учун «За безупречную службу перед Республикой Алтай» деген темдекле кайралдаткан.\nАда-энезиниҥ эрке-торко баатыр уулы Роман оогоштоҥ ала кожоҥдоорго, албаты ойноткыларыла ойноорын јакшызынатан. Романныҥ айтканыла, кӱӱге сӱӱшти, јилбӱни, јайаан јолды уулчакка энези ачкан. Уулыныҥ јайалтазын энези јӱрегиле сескен, билген. Шак оныҥ учун ол энезин баштапкы ӱредӱчизи деп баалап, тооп, оморкоп, быйанду јӱрет.\nРоман Ю. А. Бектургановтыҥ баянла ойногонын јӱрӱминде баштапкы катап кӧрӧлӧ, государственный филармонияныҥ ойын-концертинде болуп, В. Е. Кончевтиҥ башка-башка кӱӱлик ойноткыларла ойноп јатканын кӧргӧн кийнинде, бу ла улуска тӱҥей болор деген кӱӱн-санаа келген. Чаҥкыр амаду јииттиҥ кӧксине конгон. Ол ойын-концертте ле Абакандагы кӱӱлик училище керегинде соныркап уккан.\nОнойып, тогус класстыҥ кийнинеҥ Рома Абакандагы кӱӱлик училищеге ӱренерге кирет. Эре-Чуйдыҥ јайаан јайалталу уулыныҥ чаҥкыр амадузы јӱрӱмде бӱткен. Ол училищени једимдӱ тӱгезет. Оныҥ кийнинде культураныҥ ла санаттыҥ Алтайский академиязын божодып, јирме јылдаҥ ажыра таланыҥ культура бӧлӱгинде тыҥытту иштеп јат.\nЈайаандык јолыныҥ чике бажында јап-јакшынак улуска учурап, ол бойыныҥ јерин, ижин кеендик телекейинде тапкан. Јакшы улустыҥ јакшызы, быйаны јаан деген сӧстиҥ учурын ол билер. Јылдарла ченемел де, једимдер де, јеҥӱлер де келген. Ол бойыныҥ тӧрӧл аймагында кӱӱлик санаттыҥ ичкери ӧзӱми учун сӱреен јакшы иштеп јатканыла јерлештери оморкойт. Бӱгӱнги кӱнде Роман Саланханов Алтай Республиканыҥ јарлу, танылу, талдама кӱӱ чӱмдеечизи, кӱӱчизи, кожоҥчызы деп јолду чотолот. Шак онызын «Алтайыма, элиме» деп ойын-концерти база катап кереледи. Јаан ойын-концертте аншлаг болды. Кӧп тоолу кӧрӧӧчилер Романныҥ концертин кӧрбӧгӧнин карамдап јат. Айса болзо, кӱскиде, сары бӱрде, ол бу ойын-концертин эл театрда база катап кӧргӱзер. Мынызы кӧп тоолу кычыраачылардыҥ, кӧрӧӧчилердиҥ јайаан јайалталу јерлежине амадап берген сурагы болзын…\nЈер-телекейде ады јарлу «Тала» деген албаты ӧмӧлигин билбес кижи бачым ӱстине табылбас болор. Шак бу ӧмӧликти тӧзӧгӧн кижи ле оныҥ художественный башкараачызы Роман Саланханов. Роман ла Вера Саланхановтордыҥ нак билези республикада амыр-энчӱ јуртап јаткан калыктардыҥ јайаандыгын, јаҥжыгуларын, культуразын чеберлееринде, ӧскӱреринде сӱреен јаан учурлу, тузалу јӧмӧлтӧ-болужын јетирет. Роман Владимировичтиҥ ле Вера Чокпоровнаныҥ ады-јолдоры таланыҥ культура ла санат бӧлӱгинде јарлу, танылу. Олор экӱ, темдектезе, 2000 јылда «Таҥдак» деген инструментально-хореографиялык ӧмӧликти тӧзӧгӧн. 2008 јылда «Таҥдакка» албаты (образцовый) ӧмӧлиги деп бийик ат-нере адалган. «Таҥдактыҥ» јер-телекейде болбогон јери јок деп айдарга јараар. Јайаан ӧмӧлик республиканыҥ, албатыныҥ оморкодузы болуп јат.\n2017 јылда Вера Саланханова Алтай Республиканыҥ эҥ артык хореографы деп адалган эди. Бот, Эре-Чуйда мындый јакшы, јайаандык биле бар.\n2008 јылдаҥ ала Р. Саланханов балдардыҥ санат школыныҥ јааны болуп тӧзӧмӧлдӱ иштеп јат. Ол бу да ижин бийик кеминде бӱдӱрет. Темдектезе, 2016 јылда Санкт-Петербургта ӧткӧн «Россияныҥ балдарыныҥ ӱзеери ӱредӱзиниҥ эҥ артык 100 организациязы» деген бастырароссиялык кӧрӱ-маргаанында «Балдардыҥ эҥ артык санат сургалы» деген ууламјыда Р. В. Саланхановтыҥ башкарып јаткан сургалы дипломло кайралдаткан. Бу ла кӧрӱ-маргаанда «Јылдыҥ директоры» деген бийик атла Р. Саланханов адаткан.\nЭре-Чуйдыҥ алып-баатырыныҥ јайаандык ижинде, јӱрӱмдик јолында база бир чаҥкыр амадузы эл оркестрди тӧзӧӧри болгон. Је бӱгӱнги кӱнде оныҥ канча јылдардыҥ туркунына јӱрегинде алып јӱрген амадузы бӱткен. Кош-Агаш аймактыҥ јааны Серикжан Кыдырбаевте бойыныҥ эл оркестри бар болуптыр. Эл оркестрде орус, алтай, казах калыктардыҥ кӱӱлик ойноткылары. Республикада бӱгӱнги кӱнде јаҥыс ла бу аймакта амыр-энчӱ, эптӱ-јӧптӱ јуртап јаткан калыктардыҥ эл оркестри бек тӧзӧгӧлӱ. Чокым ууламјыла иштеп јаткан эл оркестр Роман Владимировичтиҥ турумкай ижиниҥ шылтузында јаан јолына чыккан деп айдарга јараар.\nБойыныҥ ӧйинде ол Абаканда ӱредӱзин тӱгезип, Улаган аймакта ӱредӱчиниҥ ижин баштаган. «Алтайыма, элиме» деп адалган ойын-концертинде оныҥ эҥ баштапкы ӱренчиктери ӱредӱчизине, таскадаачызына алкыш-быйанын айдып, эрчимдӱ туруштылар. Ӱредӱчи бойын ӱренчиктеринеҥ кӧрӧт деген бирӱзи, сценада Роман Саланхановло коштой Василий Кошев, Аржан Туденев коолодо кожоҥдоп, кайлап, кӱӱлик ойноткыларла эптӱ, јараш ойнодылар. База бир ӱренчиги Мерген Тельденов болуптыр.\nӰредӱчи, башкараачы, кӱӱ чӱмдеечи, ӱлгерчи, кожоҥчы, кӱӱлик ойноткылардыҥ ончозына јуугыла ойноор ус, бир сӧслӧ, кеендиктиҥ је ле деген тыҥытту јылдызы, калыгыныҥ сӱӱген баатыры, тӧрӧл јериниҥ чындык уулы, јаанды јаан деп тооп, јашты јаш деп баалап јӱрген алтай эр.\n«Алтайыма, элиме» деген ойын-концерт ондый тӱрген ӧткӧн. Је мынайда алза, эки сааттаҥ артык ӧйдиҥ туркунына је ле деген залда јуулган кӧрӧӧчилердиҥ ајарузын, јилбӱзин бийик кеминде тудары база јаан керек ине. Ойын-концерт ӱч јаан бӧлӱктеҥ турды. Баштапкы бӧлӱкте Р. Саланхановтыҥ алкы бойыныҥ чӱмдеген кӱӱлери, јурамалдары, телеҥит элдиҥ, Эре-Чуйдыҥ кӱӱлери сӱреен тыҥытту болды. Ойын-концерттиҥ экинчи бӧлӱгинде бијениҥ «Таҥдак» ӧмӧлиги бойыныҥ бије-ойындарын сыйлады. Мында јайаан јайалталардыҥ бије-кожоҥы ла ӱчинчи бӧлӱгинде Роман Саланханов бойыныҥ чӱмдеген кожоҥдорын кожоҥдоды. Кӱӱлик училищеде кожо ӱренген чындык нӧкӧри, Хакас јеринеҥ амадап келген Николай Разумов база ӧзӧккӧ, јӱрекке конор кожоҥдорын сыйлады.\nОйын-концертте башка-башка ӱйелердиҥ јайаан јайалталары эрчимдӱ турушты. Олорды бириктирип јаткан Роман Владимирович келер ӧйдиҥ чолмондорын, јылдыстарын чебер ӧскӱрип, таскадып јатканы оморкодулу.\n«Алтайыма, элиме» деген ойын-концертте «Эре-Чуй», «Новая Азия», «Таҥдак», «АУЕН», Аржан Найденов, Самир Мамедов, Василий Кошев, Аржан Туденев, концертмейстер Антон Мерзляков, Азамат Есимов (Эре-Чуйдыҥ Муслим Магомаеви), Чейнеш Керексибесова, Айас Турлунов, Эмиль Толкочеков ло ӧскӧ дӧ јайаан јайалталар туружып, байлык ченемелдӱ, јайалтазы јаан Р. Саланхановты акту кӱӱндеринеҥ јӧмӧдилер.\nБӱгӱнги кӱнде Алтай Республиканыҥ нерелӱ артизи Роман Саланхановко Россияныҥ нерелӱ артизи деген бийик ат-нере адазын деген шӱӱлтени кӧп кӧрӧӧчилер, кычыраачылар этти. Бу шӱӱлтени Эре-Чуйдыҥ эл-јоны бирлик кӱӱнле јӧмӧӧр деп иженер керек. Алтай Республиканыҥ јурукчы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган государственный сыйына да бу алтай эрди не чыгарбас? Шак мындый баатырлар таланыҥ келер ӧйи учун ак-чек иштеп јатканы нерелӱ керек ине. Јаш, јиит јайалталарды ӧскӱрип јаткан јаан ла јалакай јӱректӱ јерлежисти албатызы сӱреен јакшы кӧдӱрди, быйанду кӧп сӧстӧр айдылды. Роман Саланхановты јайаандык ойын-концертиле РФ-тыҥ санадыныҥ нерелӱ артизи Владимир Кончев, Эл Курултайдыҥ комитединиҥ председатели Вячеслав Уханов, Кош-Агаш аймактыҥ јааны Серикжан Кыдырбаев, онойдо ок јууктары, эл-тӧрӧӧни уткыды.\n«Алтайыма, элиме» деген ойын-концертке «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ фотокорреспонденти, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ лауреады Евгений Бутушевтиҥ белетеген сӱреен солун, чӧрчӧк ошкош куулгазын видеосюжетти кӧрӧӧчилер сӱреен бийик бааладылар. Кӧрӧӧчилердиҥ айтканыла, Эре-Чуйдыҥ ар-бӱткенин кӧрӱп, Кош-Агаш аймакка барып келгенине бодолду болгон. Эки алтай баатыр, јайаан јайалта, бойыныҥ ижиниҥ устары ӧмӧ-јӧмӧ иштеп, кӧрӧӧчилерге бачым ундылбас байрам сыйлады. Сценадагы Роман Саланхановты бир кӧрзӧҥ, аргымак атка отурып, Эре-Чуйдыҥ кӧс јетпес јалаҥдарыла салкынла јарыжып, шуҥуп бараткандый, база ойто кӧк айаста Алтайдыҥ ӱстиле јайым учкан мӱркӱтке бодолду…


Сентябрь 2019 - altaicholmon\nКойдыҥ бажы, баштаачызы…\nЈ. Б. Каинчин алтай албатыныҥ сӱӱген, оныҥ јадын-јӱрӱмин бастыра јанынаҥ кӧргӱскен јарлу бичиичизи болуп јат. Оны јурт јерде јаткан албатыныҥ бичиичизи деп тегиндӱ адабаган. Ол бойыныҥ јайаандык чӱмдемелдеринде јурт јердиҥ улузыныҥ јадын-јӱрӱмин, ижи-тожын, керек-јарактарын чындык кӧргӱскен. Оныҥ јайаандык ижи ӧйлӧ кожо качаҥ да оҥбос, албатыныҥ тӱӱкизинде ӱргӱлјикке артар. Бу куучын 2012 јылда бичилген, кайда да\nБолчомдорго – алтай кӱӱлик бичик\nБалдарга учурлалган «Кожоҥчы Койонок» деген баштапкы алтай кӱӱлик бичикле таныштыру сыгын айдыҥ 18-чи кӱнинде балдардыҥ Горно-Алтайсктагы республикан библиотеказында ӧткӧн. Јакшы-јакшы ба, Тастаракай! Кайдаҥ келдиҥ? Јакшы, Кӱмӱжеҥ. Алтай кай-чӧрчӧктӧрдӧҥ айылдап келдим… Бичикле таныштыру балдардыҥ сӱӱген геройлоры Тастаракай, Хоттабыч ӧрӧкӧн турушкан ойынла башталган. Горно-Алтайсктыҥ балдардыҥ 14-чи таҥмалу садыныҥ болчомдоры алтай табышкактардыҥ карууларын табып, бијезин кӧргӱзип, јаҥы бичикле