Хоккейле тазыктырыныгар! - altaicholmon\n«Спорт — јӱрӱмниҥ ээжизи» деген тергеелик ӱлекер кеминде Алтай Республикада 2019-2020 јылдарда хоккейле тазыктырып турган тӧзӧлмӧлӧргӧ керектӱ јепсел-јазалдар алылган болгон.\n2020 јылда «Хоккейдиҥ јазалдарын садып алары» деген керек-јаракка 25252525 салковой акча чыгарары пландалган. Бу иш-керек кеминде Чой, Йогач, Кызыл-Ӧзӧк, Шабалин, Кош-Агаш, Оҥдой, Ӱзнези, Акташ, Кӧксуу-Оозы, Экинур јурттарга хоккейдиҥ бортторыныҥ он комплекти алылары пландалган. Тургуза ӧйдӧ хоккейдиҥ бортторы јурттар сайын јӱре берген.\n2020 јылда бу хоккейдиҥ јазалдары берилген муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ, Алтай Республиканыҥ физический культура ла спорт аайынча комитедиле јӧптӧжӱ аайынча, хоккейле тазыктыраачыныҥ ставказы ачылар. Онойдо ок 2020 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 15-чи кӱнинде хоккейле тазыктыруларга керектӱ тренажерлор алылган.\nКичӱ изӱ айдыҥ 18-чи кӱнинде Шабалин, Чамал, Чой аймактарга ГТО-ныҥ площадкалары јетирилген. Тургуза ӧйдӧ ол площадкаларга керектӱ база да јазалдар келер.\n«Спартак» деген республикан стадионныҥ футбол ойнойтон јалаҥы јаҥыртылар. Бу иштер јаан изӱ айдыҥ 30-чы кӱнине јетире бӱдери пландалган.\nОнойдо ок физкультураныҥ ла су-кадыкты орныктырар ачык бӱдӱмдӱ комплекс алылары пландалат.\nБашкуш сууныҥ тожынаҥ башталган\nУлаган аймакта ончого јуук јурттардыҥ эл-јоны хоккейле јилбиркеп јат. Быјылга јетире хоккейдиҥ профессионал коробказы јӱк тӧс јуртта бар болгон. Арткан јурттарда дезе эл-јон бойыныҥ кӱчиле агаштаҥ јазаган коробкаларда ойнойт. Темдектезе, Чолушманныҥ јурт јеезезинде физический культурала ӱредӱчи Евгений Михайлович Аскышев Алтын-Кӧлдиҥ тожында јалаҥ белетеп, ӱренчиктерин ондо тазыктырат. Улаганныҥ јаан улузыныҥ командазы башкы јылда республикан маргаандарда тоомјылу экинчи јерге чыккан.\nАнчада ла хоккейге јӱрӱп турган ла кышты энчикпей сакып тургандардыҥ ортозында, Улаган аймактыҥ администрациязыныҥ культура, спорт ло јашӧскӱрим политика аайынча бӧлӱгиниҥ јааныныҥ тӧзӧмӧл сурактар аайынча ордынчызы Рустам Куюковтыҥ айтканыла, Саратан јуртта јаткандар. Хоккейди аймакта ончозынаҥ тыҥ ла једимдӱ бу јурттыҥ эрлери ойноп јат деп айтса, јастыра болбос. Хоккейдиҥ олордыҥ бойыныҥ кӱчиле туткан коробказы аймак ичинде эҥ ле јаан болгон, ондо эки јылга улай республикан турнирлер де ӧткӱрилген. Оныҥ да учун аймакка келишкен хоккейдиҥ профессионал коробказы маргаандарда аймактыҥ адын кӧдӱрип турган бу јуртка берилген эмтир (озо планда Акташ јурт болгон).\nСаратанда хоккейдиҥ, текши спорттыҥ сурактары керегинде билип аларга јурт јеезениҥ эрчимдӱ методизи, хоккейчи Александр Владимирович Акчинге баштандыбыс. Ол мынайда куучындаган: «Јуртта хоккейле кӧнӱ тазыктырулар беш јыл кире кайра башталган. Мында јурт јеезениҥ јааныныҥ ижинеҥ, кӧрӱминеҥ кӧп неме камаанду эмей. Саратанныҥ администрациязыныҥ јааны Айдар Кириллович Акчин спортчы ӧзӧк-буурлу, эрчимдӱ кижи. Оныҥ шылтуузында Башкуш сууныҥ тожында баштапкы коробка тургузылган ла эл-јон хоккейди јамандыра-јумандыра ойноп баштаган. Оныҥ кийнинде мотопомпала стадиондӧӧн шланг чӧйип, суудаҥ тош тоҥурып, ойногоныс. Ондый иштер кӱчке келижип турар болгон. Айдарда, бис келер јылда стадионныҥ јанына скважина чаптырып, стадионныҥ бойына коробка кадаганыс, беш полевой хоккейчи ле каалгачы ринг-бенди ойноор эттире. Ринг-бендини оогош коробкада ойнойт. Јаан хоккейге бисте јер јок учун, оогожында ойноп баштаганыс.\nЈылдаҥ јылга бистиҥ улус спорттыҥ бу бӱдӱмиле сӱрекей јилбиркеп келген. Бӱгӱнги кӱнде јӱк бистиҥ јурттаҥ јаан улустыҥ беш командазы, балдардаҥ ӱч команда чыгып јат. Канча јылга ойноп, тазыктырынып келеле, Горно-Алтайскта полицияныҥ участковыйы Евгений Корчагинниҥ эземине учурлалган республикан турнирде туружар деп шӱӱдис. Ондо бистиҥ эки команда турушкан. Јаан маргаанга баштапкы катап барып, ринг-бендиле экинчи јерге чыкканыс, јаан јалаҥда хоккейле сегис команданыҥ ортозынаҥ экинчи јерге чыкканыс».\nСаратанныҥ командаларыныҥ једими бу спорттыҥ јуртта ӧзӱмине база да јакшынак тебӱ берген деп айдарга јараар. Эмди олордо 45 јашты ашкан ветерандардыҥ да командазы бар. Саратанда республика кеминде эки маргаан ӧткӱрилет. Олордыҥ бирӱзи Јурт јеезениҥ администрациязыныҥ сыйларына деп адалат. Маргаан ӧйинде ончо аймактардаҥ спортчылар, ШВСМ келип, јӧмӧжип јат, Оҥдой, Кан-Оозы аймактардаҥ база. Ветерандар ортодо республикан турнирге айылдаш Кош-Агаш аймактаҥ кӧп командалар келип турган.\nУлаган аймактаҥ командалар оноҥ до кӧп болгон болзо, артык болор эди деп, Александр Владимирович јерлештерин кычырган айас айдат. Тургуза ӧйдӧ Саратаннаҥ башка Улаган эки команда тургузат, Балыктујул, Чибилӱ јаҥы ойноп баштап јат (эки команда).\nБаштап тарый мында хоккейчилер бар ла деген конекторды кийип ойноор болгон. Је чынынча айтса, хоккей — ол баалу спорт. Оныҥ профессионал јепселдерине (конектор, щиттер) орто кеминде 50 муҥ салковой кире акча чыгар. Саратанныҥ уулдарыныҥ ончозында конектор профессионал болуп барадат, ончозы садып алат. «Керек дезе кӧлӱгин де садып ийеле, акчазына хоккейдиҥ јепселдерин алып тургандары бар — деп, А. Акчин сӱӱнчилӱ айдат. — Онойдо ок кузуктап алган акчазына эҥ ле озо хоккейдиҥ щитокторын алып тургандарыс бар. Анчада ла каалгачыныҥ јепселдери баалу».\nСаратанныҥ хоккейчилери кышты сакып алала, хоккейди кажы ла кӱнге јуук ойноп јадылар. Јуртта эҥ тыҥ бомбардирлер деп одус јашту Артур Акчин ле тӧртӧн беш јашту Байрам Баграшев чотолот. Тошту коробканыҥ јанында хоккейчилер вагончик тургузып алган. Командалар ондо јепселдерин кийип, бой-бойын сакыжып јатканча, јылуда чай ичип, тыштанып отурат. Тошты ол ло хоккейчи уулдар ӧмӧ-јӧмӧ јазайдылар. Маргаандарга бойыныҥ кӧлӱктериле, арга-чагыла барып турат. Јурт јеезениҥ јааны Айдар Кириллович те хоккейчи, ончо спортчыларды јӧмӧп јат. Профессионал коробка солыган агаш коробка одоштой Јазулу јуртка табыштырылар эмезе школдыҥ јанына тургузылар.\nКожоҥдо айдылганыла, «хоккейди чындык эр улус ойнойт», ол спорттыҥ эт-каанга сӱрекей кату бӱдӱми. Оныҥ учун кызычактарга мында андый маргаандар ӧткӱрилбей јат, је олор конекло јыҥылап, араайдаҥ јилбиркеп баштайт. Саратанныҥ уулчактарында дезе аймак ичинде удурлажаачылар јок деп айдарга јараар: олор ончозын јеҥип алат. Школго ставка берилген кийнинде, хоккейле тазыктыруны физрук Александр Кеденов башкарар болор.\nЈурттыҥ ӱй улузы волейбол ойноорын јакшызынат. Спорттыҥ бӱдӱмдеринеҥ мында онойдо ок бокс ӧзӱм алынат. Је кӱреш ле самбоны айтпаза да јарт, телекейдиҥ чемпионы Родион Асканаков Саратан јурттаҥ болгоны ончозын чике кӧргӱзет.\nБашкуш сууныҥ бажында бир муҥга јуук эл-јон јаткан су-алтай јуртта балдардыҥ садигиниҥ сурагы курч турат. Оныҥ эски туразы эки јыл кире кайра чочыдулу болуп калганынаҥ улам јабылып калган. Балдарды куру турган келиштире тураларда садик эдип јӱргӱзерге келижет.\nАлександр Владимирович јерлештериниҥ адынаҥ јуртта спортко јаан ајару, јӧмӧлтӧ эдилип турганында камааны јеткен јамылуларга, јаандарга, ол тоодо јурт јеезениҥ јаанына, аймактыҥ јаанына, АР-дыҥ физический культура ла спорт аайынча комитедине быйанын јетирет.\nБӱгӱнги кӱнде Саратан хоккейдиҥ јаҥы келген коробказын тургузып алган, ӱзеери бектеер иштер ӧткӱрет. Јурттыҥ хоккейчилеринде једимдер эмди мынаҥ да кӧп болорында, олор газедистиҥ бӱктериниҥ база да кӧп катап айылчылары болорында алаҥзу јок.


Алтай кижиге алтай тили не керек? - altaicholmon\nБӱгӱн республикабыстыҥ јаҥыс та колый-телий јонду эмес, је су-алтай јурттарында јаткан, алтай билелерде чыдаган да болзо, је тӧрӧл тилин билбес балдар кӧптӧйт, јииттерис алтайлап кычырып ла бичип билерин керексибей барган. Эмдиги ӧйдӧ алтай кижиге алтай тилин билери не керектӱ, тӧрӧл тилибистиҥ келер салымы кандый болгодый – Алтай Республиканыҥ албаты бичиичизи, Евразияныҥ алтай билеге кирген калыктарыныҥ эл отоктор ортодогы Ассоциациязыныҥ башчызы, Арасейдиҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ сопредседатели Бронтой БЕДЮРОВЛО ӧткӱрген эрмек-куучын бу керегинде болды.\n–«Алтай тилди ӱренери балдарыска не керек? Школдыҥ кийнинде ӱредӱге кирерге, јакшы иштӱ болорго тӧрӧл тилиҥди билериҥнеҥ туза бар эмес. Орус, английский тилдерди јазап ӱрензе, туза оноҥ» – деп, эмдиги эне-адалар айдыжат. Слер бу керегинде нени айдарыгар, Бронтой Янгович?\n–Эмди Алтайдыҥ учуры сӱрекей бийиктеп јат. Алтай тилдиҥ учуры. Алтайга, анчада ла кӱнбадышта ла кӱнчыгышта, јилбӱ сӱрекей јаан. Бис јака јерде јадып, Улалудаҥ чыкпай јӱрӱп, мыны јетире оҥдобой јадыбыс.\nЧын, мында јӱрзеҥ, сеге алтай тилиҥ керек јоктый, орустап та куучындажып јӱргедийиҥ. Је республикадаҥ чыксаҥ ла, тилиҥди билбес, кемдӱ, једикпестӱ кижи болгоныҥ јарт боло берер. Черӱге барзаҥ, сен ӧскӱс болорыҥ. Ӱредӱге кирзеҥ, кемле де нӧкӧрлӧжип болбозыҥ.\nЈе, «мен Алтайдаҥ» дезеҥ, ончо тӱрк-монгол укту калыктар сеге тӧрӧӧнзиир. Тӧрӧл тилиҥди билер болзоҥ, сени кол бажында алып јӱрер, нениҥ учун дезе сениҥ јайааныҥ олордоҥ јаан, сен – алтай. Онызын олор јакшы билер. Эмди јӱрӱм кубулып калган, советтиҥ ӧйи эмес. Бойыныҥ јаҥынаҥ, бойыныҥ тилинеҥ тудунар, кемле карындаш болгонын билер керек. Ол тушта кижи, јон болорыҥ.\nМыны бис баштап ла туку качан, Москвада Литературный институтка ӱренип барала оҥдогоныс. Бу институт бӱткӱл ороонныҥ поэттериниҥ карындаштыгы болгон. Ондо Шатра Шатинов ногайларла, кумыктарла нӧкӧрлӧжип, бистиҥ тилди олордыҥ тилиле тӱҥейлеп, олор бистеҥ, бис олордоҥ алынып; Паслей Самык ӧгӱс калыктарла, байа азербайджандарла, туркмендерле нӧкӧрлӧжип, олордыҥ јаман-јакшызын кӧрӱп, бой-бойыстаҥ курчанып јӱргенис. Борис Укачин тувиндерле, буряттарла, орустарла најылажып јӱрген. Бистиҥ алтай тилисти ӧскӱреринде мынайып сӱрекей билдирлӱ једимдерге јеткенис.\nОл ӧйдӧги «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ тилин эмдигизиле канайып тӱҥейлештиретен? Ӧлӧ-чоокыр тил болгон не, байа «смесь французского с нижегородским» дегениндий. Магомет деген балкар уул Литинститутка почтала келген газеттерге барып, бистиҥ «Чолмонысты» экелеле, айдып турар: «Слушай, Кӱлер, слушай, Јыман, в вашей газете опять ошибка вышла…» (каткырат). Текстте орус сӧстӧрди ол «ошибка» деп бодоп турган не. Бис ол ӧйдӧ тилисле јуук карындаштарга газедисти кӧргӱзеринеҥ чала уйалып туратаныс.\nОноҥ бери ӧткӧн 50 јылдыҥ туркунына бистиҥ алтай тилибис, литературный чӱмдӱ тилибис сӱрекей јаранып, чечектеп, јайылып ӧскӧн. Алтай литератураныҥ јаҥы ӧзӱми 1957 јылдыҥ учынаҥ ала башталган. Оныҥ бажында бистиҥ поэттер ле бичиичилер турган ла эмди де туруп јат. Нениҥ учун дезе оок калыктарда бичиичилер јаҥыс та «письменниктер» эмес, је тилдиҥ коручылдары ла ол ло ӧйдӧ тилдиҥ јайаачылары болуп јат. Ӱйедеҥ ӱйеге олор тилди јарандырып апарып јат. Баштапкы толку болуп Аржан Адаров, Лазарь Кокышев, Эркемен Палкин, Сергей Каташ, Сазон Суразаков келген. Олорды ээчиде экинчи толкула – Борис Укачин, Шатра Шатинов, Александр Ередеев, Паслей Самык. Ӱчинчи толкула – Јыбаш Каинчин, Кӱӱгей Тӧлӧсов, мен. Оноҥ 4-чи ӱйе – Борис Самыков, Јергелей Маскина, Јыман Белеков, Кӱлер Тепуков, 5-чи – Гӱзел Елемова, Сурайа Сартакова, Владимир Бабрашев, 6-чы – Байрам Кудирмеков, Аҥчы Самунов, кӧчӱреечи бӧлӱк… Москвада аҥылу ӱредӱ алган поэттер, бичиичилер келгениле бисте профессионал литература тӧзӧлгӧн. Бӱгӱн бисте чындык художественный кеминде ӧскӧн, ӧскӧ калыктардыҥ литературазындый ӧҥжӱк литературабыс бар. Тил ӧскӧниле кожо бис бойыс та ӧскӧнис.\n–Чын. Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӧткӧн јарым чак ӧйгӧ ӧзӱми албатыныҥ ӧзӧгинеҥ эмдӱ-тусту аржан тебилип чыккандый болгон. Је тил јанынаҥ эмдиги айалганы кӧрӱп, кӧгӱс шибеебис јукарган ба айса бу јӱрген ӧйистиҥ, кайылып-кайлыктанарыстыҥ темдеги бе деп сананадыҥ.\nБыјыл Слер тӱрк тилдердиҥ эмдиги айалгазы кӧрӱлген Парижте, ЮНЕСКО-до ӧткӧн тӱрк калыктар ортодогы конференцияныҥ ижинде, оноҥ Бишкекте ӧткӧн Алтаистика аайынча телекейлик форумда турушканаарды ла ондо алтай тилдиҥ ӧзӱминиҥ јолы, эмдиги айалгазы ла турган сурактары керегинде јаан томулгылу докладтар эткенеерди укканыс. Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ башкараачыларыныҥ бирӱзи болуп, ӧскӧ дӧ јамылар аайынча орооныстыҥ кӧп тергеелеринде болуп јадыгар. Бистий ас тоолу калыктардыҥ тӧрӧл тил јанынаҥ айалгазы кандый не?\n–Тилдиҥ айалгазы бӱгӱн ороон ичиндеги бастыра калыктарда тӱҥей. Тоозыла бистеҥ миллионго кӧп татарлардыҥ тил аайынча сурагы, чынынча айтса, бистийинеҥ коомой. Нениҥ учун дезе татарлардыҥ јӱк ле 25% Татарстанда јуртап јат, арткан 75% Калининградтаҥ ала Камчаткага јетире јадып, тӧрӧл тилин эс-бос ло билер. Башкирлер, чуваштар, буряттар, калмыктар, ӧскӧ дӧ тургун калыктар тӧрӧл тилин канайда корып алары јанынаҥ сананат ла санааркайт. Бу орооныста сӱрекей кӱч, куйка баш јымыраар јаан сурак…\nСананзам, балдарыстыҥ тӧрӧл тилин билерине коомой салтарын јетирген тӧс шылтак – алтай тилди ле литератураны школдордо ӱредерин кичеебей барганы. Алтай Республика тӧзӧлип, алтай ла орус тилдер государстволык тилдер деп јарлалып турарда ла оныҥ да кийниндеги ӧйлӧрдӧ тилдердиҥ теҥ-тай ӧзӱмин јеткилдеер айалгаларды, байла, толо кичеебегенис. Бис эмес, бистиҥ окылу отурган јамылуларыс.\nМынаҥ озо муҥ јылга ӧскӱске јурттап, кандый да республика јогынаҥ, бистиҥ тилис артабаган. Ойрот-монголдордыҥ ортозында јӱргенис учун алтай тилис алтай болуп артып калган. Олор бисти ӱстинеҥ корулаган, бис дезе олордыҥ тилин ӱренеле, бойыстыҥ тилисти курчу-куйак эдип курчанып алып јӱргенис. Оныҥ учун алтай улус тӧрӧл тилине сӱрекей ӧҥзӱре. Мен «Алтайдыҥ Чолмонында» иштеп турарымда, јаҥы сӧстӧр кийдирер болзоҥ, газетте иштеген јаан ӧрӧкӧндӧр: «Сен казах сӧстӧрди не кийдирип тургаҥ» – деп ајару эдер. Бисле тазылы јаҥыс балкар, кумык, ногай, татар тӱрк тилдерди билеримди, тӧрӧл тилиме каршу этпеске, је тӱҥейлештирип, тилди байгызып, оны орус тилдий ээлгир, чӧйӧ, јымжак болзын деп јарандырарга турганымды олор ол ӧйдӧ јетире оҥдобой турган не, «бронтоизм» таап туруҥ дежетен.\nТилине ӧҥзӱре болгонын черепахага тӱҥейлеерге јараар. Бир јанынаҥ, ол јакшы – бойыныҥ тилин корулап, кожымак сӧстӧрди божотпой турганы. Је ол ок ӧйдӧ тилди ӧскӱрер, ӧҥжӱдер керек. Бис эмди республикалу, государственный литературный тилдӱ калык болуп јадыбыс. Бис бийик кемине једип калганыс. Эмди биске бойыбысты тӱрк калыктардыҥ тӧзи болгонысты кӧргӱзер керек. Оныҥ учун бистиҥ грамматикада, синтаксисте бачымдай јаҥыртулар ла тӱзедӱлер эдип алар јӱрӱмдик некелте туруп јат. Тургуза ӧйдӧ казахтардаҥ ала азербайджандарга јетире тӱрк тӧзине бурылыш башталып калды. Олор «арабтыҥ, перстиҥ, сарттыҥ сӧстӧри биске керек јок» деп, оны чыгара чачкылайт, тилдерин арутайт. Мында дезе тирӱ, слердиҥ акалар, ӧбӧкӧлӧр болгон бистиҥ алтайлардыҥ тили бар, бистеҥ бу сӧстӧрди алынып, ойто орныккар деп, мен олорго турумкай јартайдым. Алтайлар деп олор јаҥыс бисти эмес, хакастарды, туваларды, якуттарды – мусульман эмес тӱрк калыктарды адап јат. Бот, оныҥ јайаанын, бийик учурын билип алала, биске, алтайларга, тӧрӧл тилибистеҥ мойноор эмес, карын, бу тилибисти там тереҥжиде ӱренер керек. Анчада ла јаш улуска.\n–Эмдиги алтай билелердиҥ тӧрӧл тилинеҥ астыккан балдарын мен «Карусельдиҥ» балдары деп адайдым. Балдарыла алтайлап куучындажарга јалкуурган, олордыҥ таскадузын, келер јӱрӱмин кичеебеген эне-адалардыҥ балдарын…\n–Биледе, школдо, јурт јерде тӧрӧл тилисти керексибей барганыс чын. Сӱрекей коомой! Ороонныҥ албаты-јоны кӧдӱрези орус тилдӱ болоры аайынча компартияныҥ эдип болбогон керегин бӱгӱн «чаҥкыр экран» «једимдӱ» бӱдӱрип јат. Интернеттиҥ, јонјӱрӱмдик сайттардыҥ тил алышкан, санаа-кӱӱниле ӱлешкен јетирӱлерин де кӧрзӧ.\nБис 1970-чи јылдарда, Адаров, Палкин, Укачин, Шатинов баштай, ончобыс бир одус јылдыҥ бажында бистиҥ тилис болор бо, јок по деп, кезикте чӧкӧп тӧ, сӧгӱжип, сӧс блаажып та туратаныс. Ол јылдар ӧтти, ол ӧйлӧргӧ кӧрӧ, бис там курчып, там тыҥып калдыс. Оныҥ учун алтай тил керек јок деп бодоп куучындабас, ооско батпас сӧс айтпас керек, алтай тил керек јок болгон бӱткӱл аймактарыс јок болуп калды. Майма аймак азый алтай аймак болгон, эмди ондо сок јаҥыс, ӧчӧмик Сайдыс јурт артып калды. Чамал аймак крестке тӱжеле, кайыларга јеткен эди, је эмди, карын, санаа алынып, кичинектеҥ ӧзӱп баштаганы јолду. Мен бого сӱӱнип јадым.\n–Бистиҥ тӱндӱктей јаткан карындаштарыс: абалар-шорлор, тубалар, кумандылар тилин јылыйтып койгон деп айдарга јараар. Мындый салым бисти, алтайларды, база сакып турган болор бо?\n–Бойыстыҥ тилисле куучындабай барзаас, ондый ла болор. Турачак, Чой аймактар азыйда база алтай аймактар болгон ине. Чой аймактаҥ 30-чы јылдардаҥ бери камык качылар чыккан, олор Оҥдой, Улаган, Кӧк-Суу, Кош-Агаш ла ӧскӧ дӧ аймактарда јаткан балдарды алтай тилине ӱреткен. Ӧскӧ, башка тилдӱ болгон болзо, ол качылар бисти канай алтай тилге ӱредетен эди?\nБу аймактардыҥ тургун јоны кунурага-ныныҥ бир шылтагы – јууныҥ кийнинде агашпромхозтор келип, олорды туй базып, кайлыктадып койгоны. Кубандыларды алалы, олорды европей учур укту-тӧстӱ деп айдып турганы кӧк-тӧгӱн. 300 јыл мынаҥ озо калју казактар келеле, байаттарды, кубандыларды базынып, кунурадып, сурастап салган. Эмдиги Суртаевтер, Табакаевтер, Чевалковтор, Кочеевтер Улалуда јурттаган чокым алтай улус болгон ине, алтай тилди ӧскӱреринде, ӱредеринде эҥ башкыда олор турган, алтай литератураны олор тӧзӧп баштаган.\nБисти, алтайларды, 20-зинчи чакта алтай тилибис, ару алтай јаҥыбыс аргадап алган. Ак Јаҥыбыс аргадаган. 21-чи чакка бис он аймактыҥ алтузы артабай, алтай тилдӱ-јаҥду артып калган јеттибис. Бӱгӱн бистиҥ алдыбыста 21-чи чакты канай ӧдӱп чыгатан ӧлӱмдик эмес, ӧзӱмдик сурак турат. Ӧзӧр!\n–Эзенде ороонныҥ эл-јоныныҥ тоозын алар тооалыш ӧдӧр. Тургуза ӧйдӧ, пенсияга эрте чыгарга, телеҥит, туба деп бичидип турган алтай улус кӧптӧгӧн. Мыныла колбой республиканыҥ ӧс калыгыныҥ тоозы там астаар деген чочыду бар…\n–Республика мында алтай калык бар учун тӧзӧлгӧн. Орус эмезе ас тоолу калыктар јаткан тергееде республиканы тӧзӧӧргӧ кем де бербес эди. Мыны кезик улус оҥдобой јат. Тувиндер чын эткен: аҥ туткан кара сойоҥдорын калыгынаҥ бӧлип айрыбай, ижи аайынча аҥылап, тувинцы-тоджинцы деп бичиткен. Бис дезе тергеебисте тӱндӱктей јаткан угы-тӧзибис, тилибис, культурабыс тӱҥей карындаштарысты бойлорыс ла суранып туруп «ас тоолу калыктар» деп бичидип алып, олорды бӧлип, јастыра јол баштаганыс. КМН-дар Бийскте, Кузбасста болор аргалу, је республикада – јок.\nБӱгӱн Алтай Республикада государстволык тил – ол алтай тил. Кандый да диалекттер болор аргазы јок. Горно-Алтайский автоном область тӧзӧлип турарда, чын, 100 јыл мынаҥ озо диалекттер болгон. Тилдиҥ сурактары аайынча алтайларды ӱч кижидеҥ кӧп јуурга јарабас деп, Н. А. Баскаков оныҥ учун ол тушта айткан эмей – бирӱзи мен чалканду, бирӱзи – туба, бирӱзи мен байат дешкилеп, тартышкылай берерин.\nДиалекттер – тилдиҥ ӧлӱми деп, чын айдылып јат. Олор јӱк тӧс тилге, јаан агынга кожоголор болуп кирип артар салымду. Јебрен Римде латин тил шак мынайда тӧзӧлгӧн. Јебрен Грецияда башка-башка тилдӱ улус биригип, јаҥы текши јарт тил тӧзӧгӧн. Элбек орус калыктыҥ башка-башка говорлоры текши орус тилге кожого болуп киргилеп, оны улу ла кӱчтӱ тил эткен.\nОзодо туба, кубанды, чалканду таҥынаҥ, аалга јаткан јон болзо, эмди олордыҥ эрмек-сӧзи орныгар аргазын јылыйткан, олор јӱк текши алтай тилге кожого болуп киргилеп, орды артар аргалу. Диалекттежип, кобы-јиктерге барарга, јышка кирерге эмди орой. КМН дегени – ол јоголотон јон деп бӧлип койгонын оҥдоор керек. Тооалышта канайып та бичитсе, таҥынаҥ башка эл-калык болуп ӧзӱп чыгар аргазы јок јон. Бӱгӱн шорлор, байаттар кӧстиҥ кӧскӧ божоп јат, ӧчӱре бастыртып, сӱри базылып калган улус. Мен олорго арга-кӱчим јеткенче болужып јадым, је канайдар. Монголиядагы байаттар дезе ӧзӧ-ӧзӧ, 50 муҥнаҥ ажып калды.\nБиске де, кунураган албаты болбоско, коркышту иштенер керек. Тил болзо, калык болор. Тили јок калык – ол калык эмес, балы бадып јаткан улус.\nСананып јӱрер болзом, меге кандый да ырыс-кежик тӱшкен: Литературный институтка ӱренип барала, 1-кы курста библиотекага барып, колыма нениҥ де учун «Дипломатия тӱӱкизиниҥ» 1-кы томы кирген. Оны алала кычырар болзо, орус дипломатия, орус черӱ, орустыҥ государствозы монгол-татарлардаҥ келген. Мен оны кайкап туратам, 20 јашту кижи болгом, билер эмезим. Эмди Евразия деп турганыс, тудуш болгонысты. Оны ээчиде атту-чуулу американ лингвист Сепирдиҥ бичиги колыма кирген. Ол Сепирди бистиҥ тилчилер эмдиге кычырбаган, билбес. Ондо дезе тилдердиҥ ӧзӱми, тилдердиҥ ӧлӱми керегинде, тилдердиҥ табылатан ла кайылатан аайын айдып койгон.\nАлты-јети јыл мынаҥ озо бис Шабалин аймактыҥ кычыртузыла ондогы оок ло јаан јурттар сайын јӱргенис. Шабалин тили база оруссып бараткан, ӧлӧ-чоокыр аймак болгон ине. Бистиҥ сананганысла, ондо тӧрт лӧ алтай јурт арткан – бу јанында Каспа ла Апшыйакту, ол јанында – Беш-Ӧзӧк лӧ Шыргайты. Кӧрӧр болзо, јок, Чаргылар, Акјул-Камайлар – бастыра алтай јурттар. Оноҥ мениҥ санаама кирип келген: 1920-30-чы јылдарда тӧс јерлердеҥ келген этнографтар, билимчилер, ол ло Потаповтор, Баскаковтор, Даниловтор, Каруновскаялар арбынду јетирӱлерин эмдиги Чамал ла Шабалин аймактардаҥ јууган. Лексиканы – Улус-Чаргыла, Мукур-Чаргыла јорыктап. Чуйдыҥ эмдиги јолы јок болгон ине. Алтайлардыҥ билимде чӱм-јаҥдары ӧрӧги аймактардыҥ улузыныҥ айтканыла бичилген дегени – јастыра кӧрӱм.\nБаза бир кайкап ајарганыс – су-алтайлар бойыныҥ тилин, бойыныҥ јаҥын јаан керексибей турарда, бис ӧткӱре маҥтада берип турган Кумалыр, Топучий, Камлак деген кайлыксып калган јурттарда оруссып калган алтай ла су-орус балдар алтай тилле, алтай культурала сӱрекей јилбиркеп, алтай тилди ӱренерге амадап турганы.\nБу јылдарда мен Москвада јӱрӱп, кӧрӱп јадым – алтайлар кайда да јок. Нениҥ учун дезе алтай кӧӧркийлер бойыныҥ ла аргазыла, ӧскӱссиреп, јаҥыскандыра јӱрӱп јат. Татарлардӧӧн дӧ, казахтардӧӧн дӧ, кыргызтардӧӧн дӧ јууктабай, калак, бисти татар, казах, кыргыз деп айдып ийбезин деп коркып. А не коркыыр? Татарга јолыксаҥ, мен Алтайдыҥ татары, кыргызка – мен Алтайдыҥ кыргызы, калмыкка јолыксаҥ –мен Алтайдыҥ ойроды, азербайджанга – Алтайдыҥ тӱрки деп не айтпас? Мынайып айдып, сен алтай болгоныҥды бир де јылыйтпай јадыҥ. Карын, Алтай Кижи болгоныҥ учун, јайааныҥ олордоҥ јаан болуп јат. Тилиҥди билер болзоҥ, олор сени кол бажында алып јӱрер. Гран ары јанына барзаҥ, сен оноҥ солун кижи, угро-финндер де, ӧскӧ дӧ укту улус сени тоор.\nОныҥ учун кем тилин билер, ол јакшы јӱрер, кӱндӱӱ-кӱрееде, нӧкӧрлик-најылык колбуда, тӧргӧн-тугандаш одуда.


Балдарды эне тилине бурыыр амадула… - altaicholmon\nБалдарды эне тилине бурыыр амадула…\nЈарлу алтай поэт, драматург, кӧчӱреечи, Алтай Республиканыҥ эл бичиичизи, Россияныҥ Бичиичилер отогыныҥ турчызы Шатра Шатиновтыҥ «Телекейлик классика алтай тилле» деп адалган бичигин республикан чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын-Туу» байзыҥ-јурт кепке базып чыгарды.\nШатра Шатинов телекейдиҥ классиктериниҥ, драматургтарыныҥ чӱмдемелдерин-пьесаларын алтай тилге мӧрлӱ кӧчӱрген ле олор эл театрдыҥ сценазында једимдӱ тургузылган ла тургузылат.\nОйын-кӧргӱзӱниҥ једими режиссердоҥ ло кӧчӱреечидеҥ кӧнӱ камаанду. Нениҥ учун дезе алтайлап тургускан ойын-кӧргӱзӱ, бого ӱзеери ол ус кӧчӱреечиниҥ ижи болзо, алтай улуска јуук болорында алаҥзу јок. Шатра Шатинов чӱмдӱ сӧстиҥ узы, сӧстиҥ ийдезин, ӧзӧгин сезер аҥылу кӧрӱмдӱ, сезимдӱ болгонын оныҥ чӱмдемелдери, кӧчӱрмелери недеҥ де артык керелейт.\nБичикке Шатра Шатиновтыҥ кӧчӱрген Уильям Шекспирдиҥ «Гамлет», «Ромео ло Джульетта», Эдуардо де Филиппоныҥ «Цилиндр» деген трагедиялары кирди.\nШатра Пепишевич јирмезинчи чактыҥ тогузонынчы јылдарында Москва јаар М. С. Щепкинниҥ адыла адалган театральный училищеде ӱренип турган алтай труппаныҥ балдарына ӱредӱчи болуп иштеерге барып јӱрген болгон. Эл театрга керектӱ јаҥы балдарды алтай тилине ӱредери јанынаҥ бичиичини сураарда, ол јӧпсинген ле бу ишти ак-чек бӱдӱрген. Бичикте филоло-гия билимдердиҥ докторы, литературовед Нина Киндикованыҥ «Шатра Шатиновтыҥ салымы ла кӧчӱрмелери» деп адалган бичимели јарлалды.\nОл ӧйдӧ бичиичи бу ӧрӧ адалган бичимелдиҥ авторына алтай тилди ӱредер бичиктерди аткарып ийзин деген суракла баштанган болуптыр. Ол самарада: «Мастерствоныҥ урогында ӱнле јарт кычырарын ӧткӱрип, тыҥдап, тӱзедип турум. Балдар јакшы, билерге, ӱренерге јат. Тӧс јакылта — эне-тилге бурыырга, албатыныҥ куучын-тилине кӧндӱктирери» деп айдылганы бичиичиниҥ јайаандык ижиниҥ, энчи-байлыгыныҥ тӧс амадузы, кычырузы деп айдар керек.\nОныҥ кӧчӱрме ижиниҥ јаркындузын, тыҥыттузын кажы ла ижи сӱрекей бийик кеминде кӧргӱзет. Темдектезе, Ш. Шатинов Н. Гогольдыҥ «Ревизор» деген комедиязын алтай тилге 1994 јылда кӧчӱрген. 2014 јылда, јирме тӧрт јылдыҥ бажында, оны Эл театрда режиссер Эмма Иришева једимдӱ тургускан эди.\nШатра Шатинов бойыныҥ чӱмдемелдеринде, кӧчӱрмелеринде јиит ӱйеге тӧрӧл тилиниҥ байлыгын, кӱӱзин, ӧзӧгин, ийдезин ырыс-кежик эдип артыргысканы оморкодулу. Бичикке кире сӧсти Эл театрдыҥ директоры Светлана Пешперова, баш режиссеры Эмма Иришева бичиген.\nБу бичик ӱредӱчилерге, ӱренеечилерге, режиссерлорго, актерлорго, сӧслӧ иштеп тургандарга, кычыраачыларга сӱрекей тузалу, керектӱ бичик деп айдарга јараар.


18.03.2021 - altaicholmon\nУлу кайчыны эзедип\nТулаан айдыҥ 17-чи кӱнинде Горно-Алтайск калада алтай албатыныҥ улу кайчызы Николай Улагашевич Улагашевтиҥ чыкканынаҥ ала 160 јылдыгыла колбой оныҥ кереезине чечектер салынды, учурлу сӧстӧр айдылды.\nТергеениҥ ӱредӱлик системазыныҥ сурактары\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын бӱдӱреечи Динара Култуева аймактардыҥ башкартуларыныҥ јаандарыла ӱредӱликтиҥ тергеелик системазыныҥ курч сурактарына учурлалган јуун ӧткӱрди.\nЭэжи-некелтелерди бӱдӱрери кату ајаруда болор учурлу\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин тулаан айдыҥ 15-чи кӱнинде коронавирус југуш ооруныҥ таркаарын болдыртпазы аайынча оперативный штабтыҥ јуунын ӧткӱрген.\nЈакшыга јӱткӱген Эре-Чуй…\nЈадын-јӱрӱмниҥ бастырајандай бӧлӱктерин кӧрзӧбис, кажы ла аймакта эҥ ле курч деген сурактар элдеҥ ле озо јонјӱрӱмдик ууламјыларла колбулу. Анчада ла ӧткӧн јылдыҥ айалгазы чочыдулу, кӱч болгон.\nКышту јакшы ӧдӧт\nТургуза ӧйдӧ Шабалин аймактыҥ јурт ээлеминде, бастыра республикада чылап ок, малдыҥ јеҥил эмес кыштузы ӧдӱп јат. Ол керегинде аймактыҥ администрациязыныҥ јурт ээлем аайынча башкартузыныҥ јааны Маргарита СЕМТЕШЕВА мынайда куучындайт:


Јаҥарыс јайылып, Алтай ӱстиле учсын - altaicholmon\nТатьяна Бошкуновнаныҥ башкарып јаткан тӧс јери онлайн ажыра «Јаҥар кожоҥ јаҥылгазы» деп адалган фестиваль-маргаанды белетеп ӧткӱрет. Ол кычыраачыларга бойыныҥ башкарып јаткан тӧс јери, јайаан ӧмӧлиги ле фестиваль-маргаан керегинде мынайда куучындады:\n—Мениҥ чыккан-ӧскӧн јерим Кош-Агаш аймактыҥ Мукур-Таркаты јурты болор. Сары моолдордыҥ ук-тукумынаҥ болорым. Калада 2001 јылдаҥ бери јададым. 2019 јылдыҥ чаган айында «Ажу» деген этнокультуралык ӧмӧликти тӧзӧп, иштеп баштадыс. Ол ло тӧс јерде «Ай јаркын» деп адалган этнографиялык ӧмӧликти тӧзӧп, јайаан ижин кӧндӱктирдис.\nБис республика, онойдо ок кала кеминде ӧдӱп турган ончо байрамдарда, кӧдӱриҥилерде, кӧрӱ-маргаандарда эрчимдӱ туружадыс. Кайда да байгалу баштапкы јерлерге чыгадыс, кайда да Быйанду самараларла кайралдададыс.\nАлтай албатыныҥ, ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ јебрен-кумран чактардаҥ бери келген чӱм-јаҥын, кӧгӱс байлыгын бийик кӧдӱрип апарарга, онойдо ок кайда да келишпей турганын јартап, чечип, тӱзедерге чырмайадыс.\nӦдӱп јаткан Чычкан јылда АР-дыҥ национальный политика ла эл-јондыкла колбулар аайынча комитеди ле Најылыктыҥ республикан туразы грантка маргаан јарлаган. Бис ол грант аайынча «Јаҥар кожоҥ јаҥылгазы» деп ӱлекерди «Ажу» деген тӧс јердиҥ адынаҥ бичигенис ле ол грантты ойноп алганыс.\n«Јаҥар кожоҥ јаҥылгазы» деген фестиваль-маргаанды талалык кеминде ӧткӱрер амадула бис бӱгӱнги кӱнде кӧнӱ иштейдис. Фестиваль-маргаан керегинде ээжи де, онойдо ок оныҥ ӧдӱп јаткан аайы да Интернеттиҥ сайттарында («Одноклассниктерде», «ВКонтакте», «Инстаграмда») јарлалган. Туружып јаткан јерлештеристиҥ ады-јолдоры база бар. Таланыҥ аймактарынаҥ туружарга кӱӱнзеген улус угузу бичиктерин, роликтерин аткарган. Јаҥыс ла Чой ло Чамал аймактардаҥ улус пандемияла колбой турушпай калганы карамду.\nБӱгӱнге јетире онлайн фестиваль-маргаанда туружарга текши 23 угузу бичик болгон. Беш угузу бичик таҥынаҥ улустаҥ келген. Арткандары – ончо јайаан ӧмӧликтер.\nРеспубликаныҥ кажы ла јуртында, аймагында алтай јаҥар кожоҥныҥ ӧмӧликтери кӧп болгонына сӱӱнедим, оморкойдым. Олордыҥ башкараачыларыла таныштым, куучындаштым.\n«Кӧрӧӧчилердиҥ јараткан туружаачызы» деген ууламјы аайынча онлайн ажыра ӱнбериш сыгын айдыҥ 5-чи кӱнине јетире ӧдӧт. Оныҥ турултазын сакыйдыс. Јеҥӱчилдиҥ ады-јолы јарталза ла бис фестиваль-маргаанныҥ уч-турултазын јарлаарыс.\n«Јаҥар кожоҥ јаҥылгазы» деген фестиваль-маргаанныҥ жюризинде тӧрт кижи, олор культура бӧлӱгинеҥ Сергей Мундусов, јаҥарчы ӧмӧликтердиҥ эҥ ле узак иштеп койгон «Кӱн Керел» деген јайаан ӧмӧликтиҥ башкараачызы Ираида Охрина, АР-дыҥ национальный политика ла эл-јондыкла колбулар аайынча комитединиҥ председатели Людмила Варванец, билимчи, филология билимдердиҥ докторы Тамара Садалова.\nБистиҥ учредительдерис национальный политика ла эл-јондыкла колбулар аайынча комитет ле Најылыктыҥ туразы.\nКелер ӧйгӧ амадуларыс јанынаҥ айдар болзо, бу фестиваль-маргаанды ӧткӱрген кийнинде, таланыҥ ичиндеги фольклорлык ӧмӧликтердиҥ башкараачыларыла јууктада таныжып, олорло биригип, бирлик ишти тӧзӧзӧ, сӱреен јакшы болор эди.\nБу бистиҥ јаҥар кожоҥыстыҥ ичкери јолын оноҥ ары элбеде ачып, кӧндӱктирип апарзас, турултазы, тузазы јаан болор эди. Бу баштап јаткан ижиске Алтай Республиканыҥ башкарузынаҥ, Эл Курултайынаҥ, депутаттарыстаҥ јӧмӧлтӧ-болуш болорына иженедис. База бир јаан ижемјибисти Госдуманыҥ депутады И. И. Белековко саладыс.\nБистиҥ јаҥар кожоҥыс калык чӱмделгезиниҥ база бир јаан ла калыҥ бӱдӱми деп айдар керек. Калыктыҥ ичкери ӧзӱминде, кӧгӱс байлыгында јаҥар кожоҥ тӧс јерлердиҥ бирӱзинде јолду турат.\nБойым оогоштоҥ ала јаҥарлагам. Јаҥарды баалап, байлап, чӱмдеп ле оморкоп јӱрген кижи болорым.\nЈаҥар кожоҥныҥ учурын кӧдӱрип апарарга јаш ӱйени јилбиркедип тартар керек деп сананадым. Школдордо јаҥарчы балдарды кӧптӧдӧр амадула кружоктор, мастер-класстар ӧткӱрзе, база турулталу болор эди.\nКӧгӱс санаада амадалулар кӧп лӧ. Темдектезе, «Јаҥар кожоҥ јаҥылгазы» деген фестиваль-маргаанды республика кеминде јылдыҥ ла ӧткӱрери јанынаҥ шӱӱлте бар. Фестивальга ондый чыду-статус берилген болзо, оноҥ ары кӧндӱгип барза, јаҥар кожоҥныҥ талалар ортодогы байрам-маргаанын да ӧткӱрер арга болор ине. Алкы бойымныҥ кӧргӧнимле, албаты кожоҥдорыныҥ бастырароссиялык да кеминде маргаандарда туружар эдис. Албатыныҥ јаҥар кожоҥдорыныҥ, алкыштарыныҥ учурын керектӱ кемине кӧдӱрип, башка-башка калыктарды не таныштырбазыс? Бу тузалу, керектӱ керекке јаҥыс ла болуш-јӧмӧлтӧ лӧ акча-манат керек. Буудак, уур-кӱчтер бу ла суракта болуп јат.\n«Ай јаркын» деген фольклорлык ӧмӧлик јанынаҥ айдар болзо, мында байа аҥылу ӱредӱлӱ профессионалдар бар деп айтпазым. Је бери алтай культурага, кӧгӱс байлыкка, јаҥар кожоҥго, алкышка кӱӱндӱ, јилбилӱ улус келип јат. Онойдо ок айылда отурган эмезе амыралтада улус, база балдар келип, кожоҥдогылап јат. Кемниҥ кожоҥдоор кӱӱни бар, олор биске кӱӱнзеп келет.\nЈайаан ӧмӧлик ӱч бӧлӱктеҥ турат: јаан улустыҥ (36 јаштаҥ ӧрӧ, эҥ ле јаан дегендери бис — бежен јаштыҥ ичинде улус), орто бӧлӱкте – јииттер, ӱренеечилер ле ӱренчиктер (јаан класстардыҥ), айылда отурган кӧчӧлӱ келиндер, эҥ кичинек бӧлӱкте баштамы школдордыҥ болчомдоры јӱрет. Балдар јилбиркеп келет, је кӧӧркийлер јаҥыс тӧрӧл тилин јакшы билгилебес, онызы ачу ла карамду.\nЈе бис олорды ӱредерге чырмайып, туружып ла јадыс. Ол ло ӧйдӧ кийген јараш кеп-кийимдериниҥ учурын, аайын јартап бередис.\nБот, бӱгӱн, эмди ле фестиваль-маргаан онлайн ажыра ӧдӱп јат. Аҥылап, оморкоп Кан-Оозы аймактыҥ Кайсын, Экинур, Келей, Моты-Оозы, Јабаган, Кан-Оозы бойы 6 ӧмӧлик аткарган деп темдектеер кӱӱним бар. Улаганнаҥ таҥынаҥ Алена Санаа турушканын база темдектеп саларга турум. Бойы керегинде бичиген јетирӱзин кычырып, акту кӱӱнимнеҥ сӱӱндим. Бис кӧп улусты билбейтен эмтирис. Кӧп-кӧп јакшы улусла, ӧмӧликтерле танышканым јаан ырыс, сӱӱнчи болды. Је јаҥыс ла айса јаантайын ӧткӱрилбей турганынаҥ болор бо, јаҥардыҥ байрамыныҥ, маргаанныҥ учурын улус јакшы, јазап оҥдобогон болуптыр. Ээжиде айдылганыла болзо, эҥ бажын алкыш јаҥарла баштаар керек болгон. Мында эмеш ээжиге келишпей калган. Је ондый да болзо, мен келген ончо угузу бичиктерди алгам, туружаачылардыҥ тооломына кийдирдим.\nАлдырбас, бу баштапкы ла алтамыс ине. Алтай-Кудайыс јол берзе, мынаҥ ары байрамыс улалып, ордына тура берер деп иженедим. Јаҥар кожоҥыс оҥбос, јоголбос, ичкери кӧндӱгип, канадын јайып, Алтай ӱстиле учар деп бӱдедим.\nБу мениҥ баштапкы катап ӧткӱрип јаткан ӱлекерим болор. Једикпестер, јастыралар болгон болзо, јастырамды таштагар деп, ончо туружаачыларга баштанадым. Тӱзединерим, јастыразы јогынаҥ ичкери јол болбос ине. Байа «Јыгылбаган кижи, ӧҥдӧйӧргӧ албаданбас. Јастырбаган кижи, тӱзединерге албаданбас» деген кеп сӧс аайынча иштеп ле јадыс.\nБойым тургуза ӧйдӧ кӧгӱстеҥ чыккан јаҥарымды ак чаазынга саладым (бир кезиги бӱгӱн јарлалат). Эл-јон, кычыраачылар кычырзын. Та кемге де, айса болзо, керек болор. Той-јыргалга, байрамдарга јарагадый алкыш јаҥарлар.\n«Јаҥар кожоҥ јаҥылгазы» деген фестиваль-маргаанныҥ туружаачыларына элдеҥ озо бек су-кадык кӱӱнзейдим, омок-седеҥ јӱрӱгер, јана баспай, ичкери ле барыгар. Ичкери кожо јаҥыс јолло теҥ базып, кол-колдоҥ тудужып, јеҥ-јеҥнеҥ тудужып, текши јаҥыс иш бӱдӱрип јаткан эмтирис. Айдарда, бир кижидий биригип, бир биледий јӱрзеес, ӧзӧр ӧйис те, ӧҥжиир ӧҥис те болор деп иженедим. Мынаҥ ары ончо кожо иштейли деп, айдар-баштанар кӱӱним бар.\nАртабазын качан да,\nАстабазын качан да.\nӦлӧҥ јытту Алтайыс\nӦскӧрбӧзин качан да,\nТӱгенбезин качан да.\nАйылдап келген улусты\nАйакта сӱттеҥ амзадып,\nАлкыш сӧстӧр айдатан.\nЈолдоҥ келген улусты\nТалканду чайла кӱндӱлейтен,\nКӱӱнзеп келген улусла\nАжу-боочы аш келген\nУзун јолдор ӧт келген\nУс улуска кӱндӱӱбис,\nАк ла айас алдында\nАлтай јерис бар эмей.\nЈуулыжар тепсеҥи бар эмей.\nЈаш та болзо калабыс\nЈаранып ӧзӧр ӧйи бар.\nЈажыл бӱрлӱ Алтайда\nЈуулыжып ойноор јерис бар.\nСары бӱри тӧгӱлген\nТайга јердиҥ јаражын,\n«Сары бӱр» деп мӱргӱӱлдӱ\nТагыл салган эл-јоным.\nКӱски бӱри тӧгӱлген\nКӧк тайганыҥ јаражын,\nАк јалама буулаган\nАк кайыҥ бӱри саргарза,\nАлтайдыҥ сынына чыгалы,\nАлкыш сурап мӱргӱӱйли.\nАржан сууларыс бышканда,\nАк јалама буулайлы,\nАк сананып јӱрели.\nАйыл тӧзи тӧзӧлди,\nАйлана согуп ойнойлык.\nАк тӧжӧги јайылды,\nАлкыш айдып јыргайлык.\nЭки туруннаҥ от кӱйди,\nЭки бала бирикти,\nЭбире туруп јыргактар.\nАк санаалу албатыс\nЈаҥы ӧскӧн јаш агаш\nКорболоп ӧссин чактарга,\nЧыдап келген јаш ӱйе\nЈакшызын билзин качан да.\nАрчын јытту Алтайдаҥ\nАлкыш сурап јӱрели,\nАк Кудайга мӱргӱйле,\nАмыр сурап јӱрели.\nКутук суулу Алтайдаҥ\nБыйан сурап јӱрели,\nЭнчӱ сурап јӱрели.\nАй алдында ак кайыҥ\nАлтын бӱри јайказын,\nАлкыжын биске ол берзин.\nКӱн алдында барбак мӧш\nКӱмӱш бӱрин јайказын,\nКӧк айастаҥ суранзас,\nКурчуузын биске ол берзин.\nКайыҥ бӱри калбырап,\nЈаҥы айыл кееркелзин.\nТаҥ атканча јыргазын.


07.08.2018 - altaicholmon\nСолдат Елинниҥ ат-нерези\nГригорий Яковлевич Елин 1919 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 12-чи кӱнинде Шабалин аймакта Чаргы јуртта чыккан. Фронтко 1942 јылда Кош-Агаш аймактаҥ атанган. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јалаҥдарында јалтанбазынаҥ јуулажып, медальдарла, ордендерле кайралдаткан. Jе оныҥ кызыныҥ эске алынганыла, ол бойыныҥ баштапкы јуучыл кайралыла — «За отвагу» медальла тыҥ оморкоп јӱретен. Григорий Яковлевич бу кайрал солдаттыҥ ат-нерезин керелеген\nJуу ӧйиниҥ балдары…\nКӧксуу-Оозы аймактыҥ Сузар јуртында Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде ле оныҥ кийнинде ӧйдӧ јаткан, иштеген улус јуулыжып, туштажу ӧткӱрген.\nКызалаҥду айалгалардаҥ коруланары\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников сакыбаган јанынаҥ тура берген кызалаҥду айалгаларды болдыртпазы, јоголторы ла ӧрттӧҥ коруланарын јеткилдеери аайынча комиссияныҥ јуунын ӧткӱрген.\nӰредӱге белетенериниҥ ле одыруныҥ сурактары кӧрӱлген\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников тергеениҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ јаандарыныҥ турушканыла видеоконференция ӧткӱрген. Министрлердиҥ кабинеди ле аймактардыҥ башкараачылары республиканыҥ жилищно-коммунальный ээлемдери тураларды јылула јеткилдейтен ӧйгӧ лӧ ӱредӱниҥ учреждениелерин јаҥы ӱредӱлӱ јылга канайда белетеп турганын кӧргӧндӧр.\nБаштаҥкайлу иш јӧмӧлтӧ алар\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ коллегиязыныҥ элбедилген јууны бу јуукта Шабалин аймакта ӧткӧн. Jуунныҥ туружаачылары тергеениҥ агропромышленный комплексиниҥ ӧзӱминиҥ сурактарын, кыйалтазы јогынаҥ эдетен «Меркурий» деген электрон ветеринарный сертификацияны иште тузаланарыныҥ аайын шӱӱжип кӧргӧн.\nОфицерлердиҥ кату салымы\nМеге журналистиканыє јайалталу, кемге де тӱҥей эмес ветераны Альберт Иртанович Мундусов керегинде бичиир шӱӱлте эдилерде, ол ло тарыйын јӧпсинген эдим. Качан ветераныстыҥ кичӱ уулы Андрей Альбертович адазыныҥ архивин экелерде, кӧк-јарамас, бис узак јылдарга кожо иштеген нӧкӧристиҥ јїрген јӱрӱминиҥ кичинек ле ӱлӱзин билетен эмтирис ине.\nТуулу Алтайдыҥ бичиичилериниҥ, поэттериниҥ кӧбизи бойыныҥ јайаандык ижинде тӧрӧл албатызыныҥ тӱӱкизине, ол тоодо Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ темазына јаан ајару эткен. Олордыҥ бу тема аайынча чӱмдемел иштери эмди бистиҥ албатыныҥ классиказы болуп калган деп айтса, бир де јастыра болбос. Ол тема јанынаҥ чӱмдегендердиҥ кезиги јууныҥ балдары болгон: јуу-чактыҥ кызалаҥду ӧйин, ченелтелерин олор кӧргӧн, бойлоры ченеп\nСадтарды орныктырарында турушкан\nЭковолонтерлордыҥ «Экодемия» деген текшироссиялык лагериниҥ «Белинская» деп сменазы ижин тӱгести. Сменаныҥ туружаачылары неделе туркунына Алтын Кӧлдиҥ јаказында Беле кордондо болуп, улус јадып турган јерди јарандырарында, кӧлдиҥ јараттарын арутаарында турушкан. Волонтерлордыҥ тӧс амадузы аламалардыҥ Белинский террасада 50 јыл кайра отургызылган јарлу садтарына болуш јетирери болгон.\nВДВ-ныҥ кӱни — Горно-Алтайскта\nКейде-десантный черӱлердиҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥи Горно-Алтайскта јаҥжыкканы аайынча Jеҥӱниҥ паркында куран айдыҥ 2-чи кӱнинде ӧтти.


Баштапкы алтай эмчиге учурлай - altaicholmon\nБаштапкы алтай эмчиге учурлай\nГорно-Алтайск калада Социалистический оромдо 18-чи таҥмалу турада кӧстиҥ врачы, баштапкы алтай врач, совет ӧйинде бийик медициналык ӱредӱ алган Василий Тискинековко учурлалган мемориальный досконыҥ ачылтазы ӧткӧн.\nВрач Тискинеков тӱӱкиде јайалталу врач, тӧзӧӧчи, подвижник болуп арткан. Оныҥ јӱрӱми сталинский репрессиялардыҥ јылдарында ӱзӱлген. Досконыҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында республиканыҥ ла каланыҥ јаҥдарыныҥ, медициналык бӧлӱктиҥ чыгартулу улузы, су-кадыкты корыырыныҥ ветерандары, студенттер ле ӧскӧ дӧ улус турушкан. Бу кӧдӱриҥиде В. Тискинековтыҥ Москвадаҥ амадап келген барказы Александр аҥылу айылчы болгон.\nАлтай Республиканыҥ врачтарыныҥ ассоциациязыныҥ башкартузыныҥ председатели, Россия Федерацияныҥ нерелӱ врачы, бу керек-јарактыҥ тӧзӧӧчизи Федор Федотов јондык биригӱ медицинаныҥ ишчилериниҥ ады-јолдорын ӱргӱлјиге артырарына ууландырган мындый акцияларды ӱчинчи јыл улай ӧткӱрип турганын темдектеген. Оныҥ айтканыла, эмчи Тискинеков аресттеҥ озо бир јылдыҥ туркунына јаткан бу турада кереес досконыҥ ачылтазы јаан учурлу тӱӱкилик керек болуп јат. Јайалталу эмчини јок јердеҥ бурулап, ол кызалаҥ ӧйдӧ адып салгандар.\n«Бу кижи јаркынду, је ол ок ӧйдӧ кыска јӱрӱм јӱрген. Ол бойын эмчиниҥ ижине учурлаган. Шак ла бу кижи Туулу Алтайда ӧткӧн чакта элбеде таркаган трахома оорула тартыжар иштиҥ башталганында турган, Оныҥ ижи 1937 јыл, «јаан террор» келгениле колбой ӱзӱлген» – деп, Федор Федотов куучындаган.\nОныҥ айтканыла, ол ӧйдӧ бир јылдаҥ эмеш кӧп ӧйдиҥ туркунына Ойротияда 3 муҥ кире кижи репрессияга алдырткан, ол улустаҥ 715 кижи интеллигенция бӧлӱктеҥ болгон. «Террордыҥ канду машиназы» медицинаныҥ ишчилерин база тууралап барбаган, кажы ла экинчи врач репрессияга табарткан болгон.\nМемориал досконыҥ бӧзин ачар тап-эрик Федор Федотовко ло Александр Тискинековко берилди. Александр бу кӧдириҥилӱ керекке учурлай ӱлгерлик јолдыктар кычырган деп, су-кадыкты корыырыныҥ министерствозыныҥ пресс-службазы јетирет.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ јонјӱрӱмдик корулаш, эл-јонныҥ су-кадыгын корыыры аайынча комитединиҥ председатели Наталья Никитенко јуулган улусты бу кӧдӱриҥилӱ керекле уткып, ол эмчилердиҥ јиит ӱйезине јаан учурлу болгонын темдектеген. «Медицинаныҥ јиит специалисттери профессионал јаҥжыгулардыҥ башталганында кемдер турганын билип, олордыҥ эткенин улалтып апарар учурлу. Су-кадыкты корыырында тургуза ӧйдӧ јакшынак кӧп тоолу керек-јарактар эдилет, медучреждениелердиҥ материально-техникалык тӧзӧлгӧзи тыҥыдылат, эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келижип турган јазалдарла јепселет. Је качан ӱйелер ортодо колбу болбозо, јарамыкту уч-турулталар да болбос» -– деп, Наталья Никитенко айтты.\nЭмчи Тискинековко учурлалган бу керек-јаракта республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министри Павел Решетов база турушкан. «Василий Ивановичтиҥ бастыра јӱрӱмдик јолы бистиҥ јерлештеристиҥ су-кадыгын корыырына учурлалган болгон. Медицинаныҥ бӱгӱнги ле келер ӧйдиҥ јаш ӱйези кажы ла кӱнги, јеҥил эмес иште бистиҥ ада-ӧбӧкӧлӧрис, ол тоодо Василий Иванович Тискинеков бӱдӱрген иш-керектерди мынаҥ ары једимдӱ улалтып апарзын» – деп, министр айткан. Ол Федор Федотовко ло врачтардыҥ ассоциациязына јакшынак баштаҥкай учун быйан айдып, мындый керек-јарактар мынаҥ да ары улалып барарына иженип турганын угусты.\nОныҥ айтканын Горно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ јааныныҥ јонјӱрӱмдик сурактар аайынча ордынчызы Станислав Тюхтенев јӧмӧгӧн. Оныҥ темдектегениле, бойыныҥ тӱӱкизин билери ле эзем улустыҥ јӱректеринде јаантайынга артар учурлу. Оныҥ да учун бӱгӱнгидий бу керек ошкош керектердиҥ учуры јаан деген.\nЈондык ишчи, Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи Светлана Полетаева репрессиялар бистиҥ тӱӱкиде кара бӱк деп айдып, андый керек база болбозын деп, оны ундыбай јӱрер керек деген.\nМындый ок сӧстӧрлӧ јуулган улуска Россия Федерацияныҥ ла Алтай Республиканыҥ нерелӱ врачы, Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи Игорь Яимов база баштанды. «Бис јаҥыс ла Василий Ивановичке эмес, је анайда ок ол ӧйлӧрдиҥ бастыра врачтарына, орто медициналык ишчилерине мемориал доско ачып јадыс» – деп, ол айткан.\nБу керек-јарактыҥ јаан учурлузы, бойыныҥ тӱӱкизин ундыбай јӱрери керегинде Россия Федерацияныҥ нерелӱ врачтары Ямонай Карнаковна Байрымова ла Раиса Ильинична Берегошева база айтты.\nӰлӱрген айдыҥ 30-чы кӱнинде Россияда Политический репрессиялардаҥ улам корогондордыҥ кӱни темдектелер. Василий Иванович Тискинеков репрессияга алдырткан миллиондор тоолу улустыҥ бирӱзи болуп јат. Алтай укту В.И. Тискинеков (1900-1938 ј.ј.) Томсктыҥ университединиҥ медициналык факультедин 1928 јылда божоткон. Анайда ок ол офтальмологияныҥ Ленинградтагы клинический ординатуразын божоткон врач болуп јат. Ойротияда кӧстиҥ отрядыныҥ башкараачызы, Ойрот-Тура калада амбулаторияныҥ врач-окулизи болгон. 1934 јылдаҥ ала 1937 јылга јетире Ойрот-Туринский противотрахоматозный диспансердиҥ баш врачы болуп иштеген. 1937 јылдыҥ куран айыныҥ 29-чы кӱнинде оны арестовать эткен, 1938 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 1-кӱнинде оны адып салган, актуга бурулаткан деп, божогон кийнинеҥ актаган.


01.02.2018 - altaicholmon\nКар ас деп, јайымжыба…\nРосгидрометтиҥ јетиргениле, Алтай Республиканыҥ јеринде быјыл јаан кар јаабаган. Jе ондый да болзо, кӱндер јылыза, кырлардаҥ кӧчкӧ тӱшкедий чочыду бар.\nАПК ӧзӱм алынат\nРеспубликаныҥ тӧс калазы Горно-Алтайскта «Jеткер јок кала» деген аппаратно-программный комплекс (АПК) эрчимдӱ ӧзӱм алынат.\nJаҥы банкноттор Алтай Республикага келди\nРоссияныҥ Банкыныҥ Алтай Республикадагы бӧлӱги чаган айдыҥ тал-ортозынаҥ бери 2000 салковой номиналду јаҥы банкнотторды кредитный организациялар ажыра акча-манаттыҥ эбирӱзине чыгарды.\nТуристтердиҥ тоозы 2 миллионноҥ ашкан\n2017 јылдыҥ турулталары аайынча Алтай Республикага 2,05 млн турист келип јӱрген. Бу кӧргӱзӱ 2016 јылдагызынаҥ 3 процентке кӧп.


05.06.2018 - altaicholmon\n«Кайкал болуп — јажына…»\nРоссияныҥ ӱреничиктериниҥ кыймыгузыныҥ турчылары быјыл Кош-Агаш аймактыҥ јериле ӧткӧн «Ирбистиҥ јолдорыла» деген јол-јорыкта туружып, ирбисти тирӱге кӧргӧн. Алтайдыҥ кайкалы болгон бу аҥды онјылдыктарга шиҥдеген билимчилер ле шиҥжӱчилер эмдиге јетире оны јӱк фототозуулдардыҥ јуруктарынаҥ кӧрӱп турганын айдар керек. «Бис Чихачевтыҥ туу-сындарында, Чага-Байан деген јерде отогон кочкорлорды кӧрӱп турганыс. 30 метр киреге улус јууктаганча, олор ӱркибей турганы\nDoppelmayr/Garaventa деген австрийско-швейцарский структура канатный подъемник тудар иштер ӧткӱрер. Манјӱректеги курорт бери келип турган туристтердиҥ тоозы быјылгы келер сезондо 20 процентке кӧптӧӧрине иженет. «Доппельмайр Раша» ООО деген австрийско-швейцарский компания тудатан јаҥы канатный јол бу курорттыҥ ижине јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр. Контракттыҥ баазы — 989 миллион салковой, тудум иштерди келер туучаналык сезон башталар алдында тӱгезери планга кийдирилип\nАјаруда — эл-јонныҥ су-кадыгы\nАлтай Республиканыҥ врачебно-физкультурный диспансери (ВФД) Алтай крайдыҥ су-кадыкты корыыр бӧлӱгиниҥ јакарузыла 1967 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 12-чи кӱнинде тӧзӧлгӧн. Ӧткӧн јылда диспансер бойыныҥ 50 јылдык юбилейин темдектеген.\nБӱгӱн ӱренчик, эртен – билимчи…\nРеспубликаныҥ јайаан јайалталу балдарыныҥ «Еврика» деген јайгы школыныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ГАГУ-да кичӱ изӱ айдыҥ 4-чи кӱнинде ӧтти.\nАйас теҥери балдарыска\nБыјыл јас орой до болгон болзо, јай чике ле бойыныҥ ӧйинде кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинде келген деп билдирди. Теҥери айас турганы балдардыҥ байрамына бийик кӱӱн берип, Майма сууныҥ јарадындагы амырар паркта јӱстер тоолу јерлештеристи јууды.\nКереес чаалдар отургызылган\nКӱӱк айдыҥ 30-чы кӱнинде Jаргы департаменттиҥ Алтай Республикадагы башкартузы тӧзӧлгӧниниҥ 20-зинчи јылдыгына учурлай «Граждан јууныҥ геройлорына» деген скверде чибилердиҥ аллеязы отургызылган ла оныҥ јанына алтай ла орус тилдерле бичилген бичиктӱ кереес таш тургузылган.\nТем алгадый јерлештерис\nКӱӱк айдыҥ 26-27 кӱндеринде Францияныҥ тӧс калазы Парижтиҥ «Стад Шарлети» деген ареназында спортивный ла јуучыл самболо «Гран При Парижа-2018» деп адалган јаан маргаан ӧткӧн. Анда јуучыл самболо Россияныҥ јуунты командазына кирип турган јерлештерис Родион Асканаков ло Эжер Енчинов бойлорыныҥ бескелеринде јеҥӱчилдер болуп чыккан ла турнирдиҥ аҥылу курларын тагынган.\nУу, бу мениҥ јакшымды…\nЈыбаш Каинчин Куучын Эчиш эмеген болчок туразында јаҥыскан. Бала-барка чыдаган, айыл-јурту болгон, канча јер сайын таркаган. Оноҥ бу башкыјыл оныҥ јаан уулы Текемей: «Эне, слер бу бистердеҥ эмеш амырап алыгар» — дейле, ого бу болчок тураны садып берген. Чындап та, канча балдардыҥ канча сурактарына канчазына кирижер, канчазын аайлажар. Кӧргӧнчӧ, кӧрбӧзӧ торт, билгенче, билбезе торт деп\nJаҥжыгуларыла байлык Эре-Чуйым\nОзодо, ӧткӧн чактарда алтай албаты-јонго ак сӱттиҥ учуры јаан болгон. Азый Эре-Чуй јеринде аш, арба-буудай, картошко јок болгон ине. Бу јердиҥ улузы сӱттеҥ белетеген аш-курсагыла аргаданган. Мен бойым да кату репрессияныҥ ла Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ балазы кижи бойыныҥ ӧйинде база ок сӱттеҥ эткен аш-курсакла аргадангам.


Кӱчтӱ Президент - кӱчтӱ республика - altaicholmon\nКӱчтӱ Президент — кӱчтӱ республика\nРоссияга јарамыкту программазы јарайт\nРоссияныҥ Президентиниҥ талдаштары алдында бистиҥ ороонныҥ албатызы тулаан айдыҥ 18-чи кӱнинде кем учун ӱнин берерин кажызы ла бойыныҥ алдында шӱӱп јат. Бу шӱӱлтенеҥ Алтай Республиканыҥ јаҥыс ла бӱгӱнги јӱрӱми эмес, је анайда ок келер де ӧйи камаанду. Оныҥ салымы алтай калыктыҥ аксагалдарын ла јайзаҥдарын база санандырат.\nБис республика ичиндеги јондык ла экономикалык айалганыҥ ӧзӱмиле јилбиркеп, бистиҥ балдарыстыҥ ла баркаларыстыҥ келер ӧйи јаркынду болорын ижемјилеген једимдерине сӱӱнедис. Бӱгӱн ончо сурактардыҥ аайына чыгып салдыс деп айдарга эрте. Jе эҥ ле учурлузы — ол бистиҥ јӱрӱмис бир кеминде амыр барып јатканы.\nТӱӱкидеҥ кӧргӧндӧ, бӱткӱл телекей уур-кӱч айалгада тушта политикалык јаҥныҥ солунганы јаан јылыйтуларга экелет. Бис онызын СССР јайрадылар тушта ӧдӱп салганыс. Оныҥ да учун эмди Россияныҥ политиказындагы турумкай айалгадаҥ Алтай Республиканыҥ да келер ӧйи камаандузы јарт.\nТургуза ӧйдӧ Россияныҥ Президенти болуп турган Владимир Путин ончобыска ижемји берип, бистиҥ ороонныҥ ла республиканыҥ јерлерин корып алары јанынаҥ ла албатыбыс амыр јатканын керелеген учурлу иштер бӱдӱрет.\nБӱгӱн бой-бойыс ортодо блааш-тартыштарды јоголтып, биригеле, јууктап келген талдаштарда кыйалтазы јогынаҥ туружары јаан учурлу керек болуп јат.\nБис јерлештеристи талдаштар тушта Владимир Путинди јӧмӧӧрине кычыру эдедис, нениҥ учун дезе, ороонныҥ ичбойындагы ӧзӱмине келиштире ле тыш политиканыҥ айалгазы Россияга јарамыкту болгодый эдип, тургузылган программалу ӧскӧ кандидат кӧрбӧйдис.\nАлтай калыктыҥ аксагалдары башка-башка укту албатылар јуртап јаткан Туулу Алтайдыҥ эл-јоны тургуза ӧйдӧ Россияны башкарып турган президентти јӧмӧп, турумкай, амыр айалга, келер ӧй, ийде-кӱчтӱ Россия ла Алтай Республика учун ӱнин берер деп иженет.\nАлтай республиканыҥ алтай калыгыныҥ аксагалдарыныҥ биригӱзи\nКМН-ныҥ сурактарына јаан ајару эдет\n«Алтай Республиканыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ «Кӱзӱҥи мӧш» ассоциациязы» деген тергеелик јондык биригӱниҥ турчыларыныҥ кӧп сабазы ороонныҥ Президентиниҥ талдаштарында Владимир Владимирович Путинниҥ кандидатуразын јӧмӧӧр кӱӱндӱ.\nВладимир Путин Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ ӧзӱминиҥ сурактарына јаантайын лапту ајару салган. Калганчы јылдарда ас тоолу тургун калыктардыҥ јаҥжыккан јадын-јӱрӱмин, олордыҥ культуразыныҥ байлыктарын чеберлеп тура, јондык ла экономикалык айалгазын јарандырары јанынаҥ кӧп иш эдилген.\n«Алтай Республиканыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ «Кӱзӱҥи мӧш» ассоциациязы» РОО-ныҥ президенти Л. Н. Пешперова\nБӱдӱмјилӱ кандидат учун\nАлтай Республиканыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ ассоциациязы республиканыҥ эл-јонына баштанып, Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ талдаштарында ончо албаты-јон кыйалтазы јогынаҥ турушсын деп кычыру эдип, сок јаҥыс бӱдӱмјилӱ кандидатты, Владимир Владимирович Путинди, јӧмӧгӧр деп сурайт.\nШак бу президент тургуза ӧйдӧ ороонды башкарып турганыныҥ шылтузында Алтын Кӧлди јараттай јуртаган ас тоолу тургун албатыныҥ јерин, Алтын Кӧлди чеберлеп алары јанынаҥ иштер элбеде ӧткӱрилет. Биске бу јаан учурлу ла баалу керек болуп јат.\nМынаҥ да ары Владимир Путин тургун калыктардыҥ тилин, культуразын ла чӱм-јаҥдарын чеберлеп аларын аҥылу ајаруда тудар деп, бис бӱдедис.\nАлтай Республиканыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ биригӱзи тургуза ӧйдӧ президенттиҥ ижин бӱдӱрип турган В. В. Путинди талдаштарда јӧмӧӧрин угузат.\nАлтай Республиканыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ ассоциациязыныҥ председателиниҥ молјуларын бӱдӱреечи\nИ. С. Тенгереков\nНениҥ учун бис В. Путинди јӧмӧйдис?\nӦдӧтӧн талдаштарда бис Владимир Владимирович Путинди јӧмӧӧрис. Нениҥ учун дезе бис лидеристи тоойдыс ла тургуза ӧйдӧ оныҥ јеринде иштегедий кижи јок деп оҥдоп јадыс. Биске кей чилеп, орооныска турумкай айалга ла ӧй керек. Бу ӧйдиҥ туркунына Россия ийде-кӱч алынарын оноҥ до ары улалтар эди!\nБис Путинди Тӧрӧлиске улу ла тоомјылу ороонныҥ статузын јандырганы учун јӧмӧӧрис.\nБис Путинди экономикабыс ӧзӱм алынып баштаганы, социальный бӧлӱк билдирлӱ јаранганы учун јӧмӧрис. Бистиҥ черӱни јаҥыс ла кайкаары ла оныла оморкооры артат. Уулдарыс черӱге Тӧрӧлиниҥ алдында бийик молјузын бӱдӱрер кӱӱн-тапла барат.\nБис Путинди россиянинниҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедерине, Россияныҥ тӧс байлыгы — эл-јоныныҥ тоозын кӧптӧдӧрине, албатызын чеберлеерине ууламјылалган, Кижиге деп белетелген кӧп тоолу јӧптӧр јӱрӱм алынганы учун јӧмӧӧрис.\nБис Путинди «патриотизм» деген сӧсти учурла толтырганы, орооныска болгон бӱдӱмјини россияндардыҥ јӱректерине јандырганы, Тӧрӧлистиҥ тӱӱкизине, оныҥ јаҥжыгуларына ла Россияныҥ јеринде јаткан бастыра албатылар амыр-энчӱ айалгада јуртаар аҥылу ченемелге тоомјыны јаандатканы учун јӧмӧӧрис. Бис Путинди јӧмӧӧрис, нениҥ учун дезе «Ӱргӱлјик полк» фашизмди јеҥген геройлорды эске алындыртып, телекейдиҥ ороондорыла барып јат. Патриотизм бистиҥ чындыгыс, тӧзӧлгӧбис, мааныбыс болуп калды.\nБис Путинди јӧмӧӧрис, нениҥ учун дезе ӱй улустыҥ, энелердиҥ јӱрӱмин јеҥилтерине ууламјылалган иштер эдилип турганын кӧрӧдис. Энеликти, Билени, Балалыкты корыырын тыҥыдарына, бизнесте, политикада, јондык бӧлӱкте ӱй улусты јӧмӧӧрине керектӱ чокым программалар иштейт.\nБис Путинди јӧмӧӧрис, нениҥ учун дезе гражданский јондык ла јондык шиҥжӱ дегени куру сӧстӧр эмес. Анайда ок јаҥ эл-јонды угуп баштаганы учун! Бистиҥ Президент «эл-јон ӧӧн-бӧкӧн јайаачыларды, бойын бийик тудунып тургандарды, эгоизмди кезем јаратпайт ла кижиниҥ кылык-јаҥында каруулу, тереҥ кӧгӱстӱ болорын, бой-бойын угуп билерин ле ӧскӧлӧриниҥ шӱӱлтезин тоорын баалайт» деп јарт угускан.\nБис Путинди јӧмӧӧрис! Ол Россияныҥ јилбӱлериниҥ ле телекейде амыр-энчӱниҥ коручылы деп бис, ӱй улус, бӱдедис. Мынызы сӱрекей учурлу, не дезе, бис тегин эмес ӧйдӧ јӱредис. Россияныҥ Геройы Магомед Нурбагандовтыҥ «Иштегер, карындаштар!» деп айткан калганчы сӧстӧри бӱгӱн бастыра россияндарга «Бастырабыс мынайда јӱрер учурлу!» деген кычырудый угулат.\nРоссияныҥ эпшилериниҥ бирлиги, оныла санаа-кӱӱни јаҥыс улус, гражданский јондыктыҥ тӧс бӧлӱги болуп, бистиҥ президентке бӱткӱлинче бӱдет. Владимир Владимирович Путиндий ойгор башкараачыны, тыҥ политикти, керектӱ јӧпти ӧйинде чыгарар стратегти Россияныҥ ӱй улузы јӧмӧӧр.\nА качан ӱй улус иштеп баштаган соҥында, иш кидим барар. Тӧрӧлиске сӱӱштиҥ сезимдери, кӧп албатыларлу бирлик орооныс учун оморкодулар келер ӧйгӧ иштеер арга берет.\n«Женщины Алтая — Алтайдыҥ эпшилери» деп\nтергеелик јондык организация\nАлтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ эл-јоны! Кару јерлештер!\nРоссия Федерацияныҥ Президентин тулаан айдыҥ 18-чи кӱнинде тудары јанынаҥ талдаштар орооныстыҥ, ол тоодо бистиҥ республикабыстыҥ јӱрӱминде сӱрекей јаан учурлу болгонын кажыбыс ла јарт оҥдоп турганыста алаҥзу јок. Бистиҥ республиканыҥ ӧткӧн јолын кӧрзӧбис, оныҥ ӧзӱми толо кеминде 2000 јылдардаҥ ала башталган деп айдарга јараар. Ол ӧйдӧҥ ала элдеҥ озо орооныстыҥ Президентиниҥ кӱӱн-табыла, баштаҥкайыла бистиҥ республикага ичкери ӧзӧр аргалар тӧзӧлип баштаган.\nОноҥ бери ӧткӧн јылдарда Россияныҥ бюджединеҥ јылдыҥ ла кӧп тоолу ууламјыларла иштерди бӱдӱрип, уур-кӱчтерди јеҥерге, экономиканы кӧдӱрерге акча-манат керектӱ кеминде берилген. Кажы ла јыл бу јӧмӧлтӧ-болуштыҥ кеми эмештеҥ де болзо кӧптӧп, эмдиги ӧйдӧ алдындагызынаҥ јаан болгоны јажыт эмес. Оныла коштой республика башка-башка федеральный программаларда туружып, база кӧп сурактар аайынча јӧмӧлтӧ алат.\nТуулу Алтайыста мыныҥ шылтузында сӱреен кӧп школдор, эмчиликтер, культураныҥ, спорттыҥ, ӧскӧ ууламјылардыҥ учреждениелери ле јолдор јаҥырта јазалган эмезе бажынаҥ ала бӱткӱлинче тудулган. Бу иштерди ле кубулталарды бастыразы јакшы билер. Россияныҥ Президенти, оныҥ тӧзӧгӧн башкарту-јаҥы албаты-јон алдындагы јонјӱрӱмдик ле ӧскӧ дӧ молјуларын ак-чек бӱдӱрип турганы – калганчы 18 јылдыҥ аҥылузы.\nМындый каруулу талдаштарда калык бойыныҥ кӧрӱм-шӱӱлтезин, талдап јаткан јолын кӧргӱзет. Акту кӱӱн-санаалу болгон кийнисте мындый јӱрӱмдик керектердеҥ туура артканы, байла, јастыра болор. Бистиҥ ӱндеристеҥ кичӱ де Тӧрӧлистиҥ, текши орооныстыҥ да келер ӧйи, салымы тӱҥей ле база камаанду. Талдаштардыҥ каруулу ӧйинде бис куру сӧстӧрлӱ, албаты-јонго туза јетирбеген ле, ӧскӧзи јанынаҥ, сӧзине јаантайын туруп, ижиле, керектериле јӱрӱмди чик јок јарандырган улусты, политиктерди аайлаштырып билзебис јакшы эмей. Бистиҥ ичкери ӧзӧргӧ, айалганы эл-јондык ла экономикалык кӧп ууламјыларла јарандырарга амадап турган калыгыска бу сӱрекей керектӱ.\nАлдыбыста јаан иштер. Бистиҥ эҥ јаан байлыгыс – калык бойы, кажы ла кижи. Ороонныҥ јаҥыныҥ алдында тургускан амадулары – бастыра ишмекчилердиҥ, башка-башка ууламјыларла иштеп тургандардыҥ, калада да, јурт та јерде јаткан улустыҥ ишјалдарын кӧдӱрери, экономиканы, кичӱ аргачылыкты, јурт ээлемди оноҥ ары, алдындагызынаҥ јаан јӧмӧлтӧлӧ јеткилдеери, јашӧскӱримиске јӱрӱмде аргаларын ла билгирлерин тузаланарга, јарамыкту јӱрерге керектӱ айалгалар тӧзӧӧри, ӱренип турган балдарыстыҥ ӱренер ле амыраар кемин оноҥ ары кӧдӱрери, орооныстыҥ ийде-кӱчин тыҥыдары, оноҥ до ӧскӧ кӧп ууламјылар болуп јат.\nОныҥ да учун јууктап келген талдаштардаҥ туура артпай, олорго барып, орооныстыҥ, Алтайыстыҥ ӧзӱми учун ӱндеристи бергенис айдары јок јаан учурлу. Биске кӱчтӱ Президент керек, ол тушта орооныс та кӱчтӱ болор. Бирлик кӱӱн-тапту ла чокым кӧрӱм-шӱӱлтелӱ болуп, ӧзӱмниҥ, јарамыкту јӱрӱмниҥ јолын талдап алалы!\nРФ-тыҥ Государственный Думазыныҥ депутады


Алтай — тӱрк јашӧскӱримди бириктирет - altaicholmon\nАлтай — тӱрк јашӧскӱримди бириктирет\nГорно-Алтайсктагы эл университетте кӱӱк айдыҥ 11-14 кӱндеринде ӱренеечилердиҥ «Филология. Россияныҥ албатыларыныҥ тилдери ле литературалары» (тӱрк группа) деген бастырароссиялык олимпиадазы ӧтти.\nОлимпиаданы эл университеттиҥ алтай филология ла востоковедение аайынча кафедразы, алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ тӧс јери белетеп ӧткӱрген. Оныҥ амадузы — РФ-тыҥ субъекттериниҥ тӱрк тилдӱ калыктарыныҥ тилиниҥ, калык чӱмделгезиниҥ, литературазыныҥ учурын кӧдӱрип, элбеде таркадары ла јилбиркедери. Тӧрӧл тилин ӱренерине јилбӱӱни тыҥыдары, чӱмдемел сӧсти чебер ле чек баалаары, ӱренеечилердиҥ билгирин, јайалтазын тереҥжидери, чечери тӧс ууламјылардыҥ тоозында. Јииттер ичкери јӱрӱминде тилиниҥ байлыгыла оморкоп, тӧрӧл тилиле јайым куучындап, бичип, чӱмдеп јӱрери бу ок амадуга јолду кирет. Шак бу јаан иш «РФ-тыҥ албатыларыныҥ тилдери ( тӱрк группа)», «Тӱрк тилдерлӱ албатылардыҥ литературазы», «Тӱрк тилдерлӱ албатылардыҥ фольклоры», «Литератураныҥ теориязы» деген курстарла ӧткӱрилет.\nОн алтынчы катап ӧткӱрилген олимпиадада јаҥжыкканы аайынча 6 команда турушты: М. К. Аммосовтыҥ адыла адалган тӱндӱк-кӱнчыгыш федерал университет (Якутия), Горно-Алтайсктыҥ эл университеди, Башкир госуниверситеттиҥ Стерлитамактагы филиалы, М. Акмулланыҥ адыла адалган башкир государственный педагогический университет, Башкир государственный университет (Уфа), Туваныҥ госуниверситеди. Командалардыҥ башкараачылары ӧскӧ ороондордыҥ турушканыла ӧткӧн «Культурное наследие народов Алтая и сопредельных территорий» деген бастырароссиялык билим-практикалык конференцияныҥ ижинде туруштылар. Конференцияда фольклорлык ла литературалык энчи-байлыктыҥ, тӧрӧл тилди ӱредериниҥ ле ӱренериниҥ курч сурактары, тӱрк тилдӱ калыктардыҥ культуралык кереестериниҥ цифровизациязыла колбулу сурактар кӧрӱлген.\nӰренеечилердиҥ бастырароссиялык олимпиадазы таҥынаҥ ла командала зачетторло ӧткӱрилген. Олимпиаданыҥ јакылталары Россияныҥ тӱрк албатыларыныҥ тилиниҥ, фольклорыныҥ, литературазыныҥ, онойдо ок тил билимниҥ, фольклористиканыҥ, литературоведениениҥ сурактарына учурлалган.\nОлимпиаданыҥ кӧдӱриҥилӱ јабылтазында јеҥӱчилдерди эл университеттиҥ ректорыныҥ молјуларын бӱдӱреечи, к.т.н., доцент О. В. Недельский уткуп, олорго дипломдорды ла кереес сыйларды табыштырды.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Артур Кохоев олимпиаданы белетеп ӧткӱргендерге ле оныҥ туружаачыларына баштанып, олимпиаданыҥ јаан учурын темдектеди. Оныҥ айтканыла, шак бу кӧдӱриҥи тӱрк калыктардыҥ тилдерин чеберлеп, корып ла ичкери ӧскӱрерине, онойдо ок телекейде тӱрк калыктардыҥ тилиниҥ, литературазыныҥ, культуразыныҥ учурын кӧдӱрерине јаан камаанын јетирет. Ол онойдо ок быјыл Алтай Республика тӧзӧлгӧнинеҥ ала 30 јылдыгын темдектеп јаткан деп айдып тура, эл университетти ачканы шак бу тӱӱкилик учурлу керекле колбулу болгонын чокымдады. «Алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ факультеди эл университеттиҥ танылу, аҥылу оморкодузы болуп јат. Айдарда, оны бастыра јанынаҥ кыйалтазы јогынаҥ ӧскӱрер керек» — деп, А. Кохоев айтты.\nГосдуманыҥ депутады Иван Белеков олимпиаданыҥ туружаачыларын база уткуды. Оныҥ айтканыла, ГАГУ-ныҥ алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ факультеди орооныстыҥ башка-башка талаларыныҥ јайаан јайалталарын бириктирет. Мында карындаш калыктардыҥ — Башкирияныҥ, Туваныҥ, Якутияныҥ эҥ артык университеттериниҥ чыгартулу јииттерин кӧрӧргӧ сӱӱнчилӱ. Иван Итуловичтиҥ чокымдаганыла, тӱрк калыктар тазыл-тамыры текши тӱӱкилик учурлу. Шак мындый кӧдӱриҥилерди ӧткӱргени субъект кеминде јаан учурлу керек. Онызы государствоныҥ ӧткӱрип јаткан ижиниҥ база бир тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи деп јолду чотолот.\nАлтай Республиканыҥ Јондык палатазыныҥ аппарадыныҥ башкараачызы Артур Сабин кӧдӱриҥиниҥ јеҥӱчилдерин ле туружаачыларын уткуп, једимдер кӱӱнзеди.\nКомандалар ортодо байгалу јерлерде:\nМ. Акмулланыҥ адыла адалган башкир государственный педагогический университет\nМ. К. Аммосовтыҥ адыла адалган тӱндӱк-кӱнчыгыш федерал университет, Башкир госуниверситет\nГорно-Алтайсктыҥ эл университединиҥ командазы, Туваныҥ госуниверситеди, башкир госуниверситеттиҥ Стерлитамактагы филиалы.\nТаҥынаҥ ӧткӧн маргыжуныҥ турулталарыла јеҥӱчилдер:\nИльнара Саетгареева, Башкир госуниверситеттиҥ ӱренеечизи\nГаврил Старостин, М. К. Аммосовтыҥ адыла адалган тӱндӱк-кӱнчыгыш федерал университеттиҥ ӱренеечизи\nКарина Мандаева, Горно-Алтайсктагы эл университеттиҥ ӱренеечизи.\nЭл университет бастырароссиялык олимпиаданыҥ туружаачыларына башка-башка ууламјылар аайынча ла ӱренеечилерди белетегени учун командалардыҥ башкараачыларына грамоталар табыштырды.\nОлимпиада ӧйинде башка-башка ууламјыларла билим иштердиҥ кӧрӱ-маргааны база ӧтти. Ондо ӱренеечилерге де, магистрларга да туружарга јарамыкту арга болгон. Бу кӧрӱ-маргаанды алтай филологияныҥ ла востоковедениениҥ кафедразы алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ тӧс јериле ӧмӧ-јӧмӧ бежинчи јыл ӧткӱрет. Амадузы — ӱренеечилердиҥ ле магистранттардыҥ билим-шиҥжӱлӱ ишке аргаларын илелеери, бу ишле јилбиркедери ле таскадары. Мында командалардыҥ башкараачылары эксперттер болуп иштедилер. Кӧрӱ-маргаанныҥ беш ууламјызында баштапкы јерлерге чыккандар дипломдорло кайралдаткан.\nКӱӱк айдыҥ 13-чи кӱнинде тӱрк калыктардыҥ талалар ортодогы байрамы ӧтти. Бу байрамды алтай филологияныҥ ла востоковедениениҥ кафедразы, алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ тӧс јери, онойдо ок Калыктар најылыгыныҥ туразы ӧмӧ-јӧмӧ лӧ эл политика ла јондык колбулар аайынча комитеттиҥ јӧмӧгӧниле ӧткӱрди. Јап-јакшынак кӧдӱриҥиде Башкирия, Тува, Алтай, Якутия республикалардыҥ, эл университетте кыргыз ӱренеечилердиҥ биригӱзиниҥ 50-неҥ ажыра чыгартулу улузы эрчимдӱ ле тыҥытту туруштылар.\nКӧдӱриҥиниҥ тӧзӧӧчилериниҥ айтканыла, байрамныҥ амадузы — тӱрк калыктыҥ культуразыныҥ, јаҥжыгуларыныҥ, чӱм-јаҥыныҥ бирлигин кӧргӱзери, ӧскӱрери ле чеберлеери. Онойдо ок ӧмӧ-јӧмӧ јайаандык ишти, колбуларды элбедери, калыктар ортодогы туризмниҥ јаҥы бӱдӱмин, ууламјызын тӧзӧӧри, санаттыҥ јӱзӱн ӧҥдӱ байлыгыла, бӱдӱмдериле таныштырары. Бого ӱзеери база бир туура салбас ижи — јашӧскӱримниҥ политиказы, билим, культура ла ӱредӱ бӧлӱктеринде бой-бойы ортодо бек колбуны тыҥыдары.\nКӧдӱриҥиниҥ окылу ачылтазында туружаачылар-ды ла айылчыларды ГАГУ-ныҥ ректорыныҥ молјузын бӱдӱреечиниҥ советниги В. Г. Бабин, тергеениҥ эл политика ла јондык колбулар аайынча комитединиҥ председатели Л. С. Варванец, тергеениҥ Журналисттер биригӱзиниҥ јааны Б. К. Алушкин уткудылар.\nВалерий Бабинниҥ айтканыла, шак мындый кӧдӱриҥилер тӱрк јашӧскӱримге јууктада таныжарга јарамыкту арга ла айалга. Олордо кандый бир суракла текши кӧрӱм де, санаа да болор аргалу. Университет ӱредӱлӱ программала коштой олордыҥ ич-кӧрӱми элбеер, ӱредӱде бойын кӧргӱзер эп-арга, база тӱрк культурала јууктада таныжар арга берет. Шак мындый јайаандык иштиҥ шылтузында элдиҥ кӧгӱстӱ, кӧрӱмдӱ јииттери јаан јолына чыгат.\n«Јаркынду, јараш бу байрам ӱренеечилерге ле ӱредӱлӱ организациялардыҥ педагогторына јарамыкту, тузалу јер болгонын база катап кӧрӧдис. Ӱренеечилер тӱрк калыктардыҥ энчи байлыгын корулап, ол тоодо тилдерди ӧзӱмдӱ јолло улалтар амадулу болгонын кӧрӧдис» — деп, Людмила Варванец айтты.\nБ. К. Алушкин уткуулду сӧзинде бу фестивальды калыктар ортодогы кемине чыгарып, таҥынаҥ чыду берер шӱӱлте этти.\nОйын-концертте Якутияныҥ, Алтайдыҥ, Башкирияныҥ, Туваныҥ, бистиҥ университетте калыктар ортодогы ӱренеечилердиҥ биригӱлериниҥ чыгартулу јииттери бойлорыныҥ јайаан јайалталарын бийик кеминде кӧргӱстилер. Тӱрк јииттер бойыныҥ тилиле, чӱм-јаҥыла, калык чӱмделгезиле бијези, кӱӱзи, кожоҥ-јаҥары ажыра таныштырды. Тӱрк элдердиҥ ичкери јолы, ӧзӱми шак бу јииттердиҥ бек колында…\nАлтай филологияныҥ ла востоковедениениҥ кафедразы


06.08.2019 - altaicholmon\nДедеевтер — угы-тӧзи Кумжулунаҥ\nБу јуукта Шабалин аймакта Камлак јурттыҥ јанындагы «Айас» турбазада солун туштажу ӧткӧн. Мында Дедеев деген ӧбӧкӧдӧҥ тарап-таркап барган улус јуулышкан. Тӧрӧӧн-туугандар бу туштажуны ӧткӱрери јанынаҥ бир јыл кайра, бистиҥ тооп јӱрген Сергей Тобоевич Пелешевти (Дедеевти) калганчы јолына ӱйдежип турала јӧптӧшкӧн. Ол Дедеев деген ӧбӧкӧдӧҥ тарап-таркап барган улусты Кумжулуда јуурга амадап јӱрген болгон. Тӧрӧӧн улус јуулыжып,\nЈӱрӱмниҥ кату ченелтелерин јеҥӱлӱ ӧткӧн\nЈайаан берген салымын ак-чек, каруулу јӱрген, јӱрӱмди улалтып, бала-барка азыраган ада-энелерге кандый да ӱйелер быйанду јӱрет. Јирмезинчи чактыҥ бажында чыккан, канчын јиит ӧйинде Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ шыразын, ачу-коронын ӧткӧн ада-энелерис ак-јарыктаҥ араайынаҥ атанып, астап калды. Ондый јозокту ла турулталу јӱрӱм јӱрген улустыҥ тоозында Шабалин аймактыҥ Каспа јуртында јуртаган Павел Сӱрекеевич ле Нина Григорьевна Мамаковторды\n«Алтай-Ойрот»: тӱӱкибисти орныктырып ундыбаска…\nБис Моҥгол јеринде јӱрӱп, тӱӱкибисти орныктырып, тазыл-тамырысты билип јӱрер амадула быјыл «Алтай-Ойрот» деп атту эл-јондык биригӱ тӧзӧдис. Бис ол Ойрот-каандыктыҥ ла оныҥ кийиндеги ӧйлӧриниҥ тӱӱкизиле јилбиркеп турган бир кезик улус. Минюстта регистрацияны ӧдӱп, печать-эш этирип, кандый бир баштапкы алтам эдер деп, «Тӱӱкилик клуб» тӧзӧп, лекция-куучындар, тӱӱкиле, Алтайдыҥ байлыктарыла колбулу экспедициялар ӧткӱрерис деп, бойыска амаду тургузып\nЭҥ курч сурактар – јолдордыҥ, јурт ээлемниҥ…\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ ижин удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин Кан-Оозы аймакта јети јурттыҥ ла Оҥдой аймактыҥ эл-јоныла тушташты. Кан-Оозы аймакта баштапкы туштажу Јабаганда болды. Мындагы улустыҥ эҥ курч сурагы иш јок улустыҥ тоозы кӧп болгоны. Олег Хорохординниҥ темдектегениле, республиканыҥ ӧзӱминиҥ эл-јоныла кожо тургузып турган программазы шак ла бу айалганы кубултарына ууландырылган. Улус бир јерге јуулыжып, эҥ\nАлтай-Камчатка: најылык колбулар бек\nГосдуманыҥ депутады Јыман Белеков Петропавловск-Камчатскта Россияныҥ Јуучыл-Талай флодыныҥ кӱнине учурлалган тизӱ кӧдӱиҥилерде турушты. Јыман Белеков Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ спикери болуп тура, Тымык теҥистиҥ флодыныҥ сууныҥ алдыла јӱрер ийде-кӱчтериниҥ башкартузыла «Владимир Мономах» крейсерди шефствого алары јанынаҥ јӧпкӧ кол салган. Флот шак ол јӧптиҥ шылтузында канча јылдар туркунына бистиҥ Алтайысла бек колбу тудуп, анчада ла јашӧскӱримле\nӰрен аш белетеери ле селекцияда иш шӱӱжилет\nРФ-тыҥ Федерация Совединде Алтай Республиканыҥ государстволык јасакчы јаҥыныҥ чыгартулу кижизи Татьяна Гигель ӧткӧн неделеде ороон ичиниҥ ӱрен ажын ла селекциязын тӱргендеде ӧскӱрерин јеткилдеери аайынча бир чук иштерине учурлалган парламент кычырыштарда турушты. Кычырыштарды РФ-тыҥ Федерация Совединиҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Николай Федоров ӧткӱрген. Сенатордыҥ шӱӱлтезиле, бу кычырыштарда јаан учурлу сурактар шӱӱжилген. Оныҥ ижинде Федерация Совединиҥ аграрный аш-курсак\nУлустыҥ су-кадыгын акча тӧлӧтпӧзинеҥ шиҥдеер јондык ӱлекерде туружып турган эмчилер јаан изӱ айдыҥ 21-чи кӱнинде Кош-Агаш аймакка јеттилер. Эмчилерди аймактыҥ јааны Серикжан Кыдырбаев ле онойдо ок аймактыҥ депутаттар Совединиҥ јааны Санаш Дидунов алтай, орус ла казах албатылардыҥ чӱм-јаҥжыгуларыла уткыдылар. Аймактыҥ башкартузы автопоездтиҥ ижине јарамыкту айалгалар тӧзӧп, эмчилерди јадар јерле, азырашла јеткилдеп, олордыҥ јурттар сайын иштеер\n«Ӧй кубулып, бойыныҥ сурактарын тургузат…»\nАлтай Республиканыҥ ич политиказыныҥ, јонјӱрӱмдик бӧлӱгиниҥ, ӱредӱликтиҥ, су-кадыкты корыырыныҥ ла культураныҥ сурактары – ол республикада кажы ла кижиниҥ де, текши тергеениҥ де јадын-јӱрӱмине камаанду эҥ јаан учурлу сурактар. Алтай Республиканыҥ министрлер кабинединде бу сурактар учун каруулу ишти Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Михайловна Екеева бӱдӱрет. Ол бистиҥ тергееде де, ороондо до государственный ла\nТергеениҥ тӧс калазы јаранар…\nКуран айдыҥ 2-чи кӱнинде республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин Горно-Алтайск каланыҥ бир кезик микрорайондорыныҥ эл-јоныла тушташкан. Бу туштажулардыҥ амадузы микрорайондордыҥ ӧзӱмине озо ло баштап нени эдерин чокумдап алары болгон. Темдектезе, Чкаловский кобыда 2011 јылдаҥ бери кӧп туралар тудулат. Тургуза ӧйдӧ анда кайда да эки муҥга јуук кижи јадат. Микрорайондо кезиктей газ ӧткӱрилген ле бир\nӦс калыктарды бириктиреечи байрам\nКош-Агаш аймактыҥ «Межелик» деген тӱӱкилик-культуралык тӧс јеринде куран айдыҥ 2-4 кӱндеринде Ӧс калыктардыҥ телекейлик кӱнине учурлалган «Байлу мениҥ Алтайым» деген байрам аймактар ортодо бийик кеминде ӧтти. Јаҥжыккан бу јакшынак байрамда ыраак-јуук талалардаҥ келген сӱреен кӧп албаты-јон эрчимдӱ ле јилбиркеп туруштылар. Солун кӧдӱриҥини «Кош-Агаш» муниципал тӧзӧмӧл белетеп, республиканыҥ Албатылар најылыгыныҥ туразыныҥ јӧмӧлтӧ-болужыла тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱргенин темдектеер керек.


Эне эмди бала-барказына сӱӱнип јӱрет - altaicholmon\nШабалин аймактыҥ Камай јуртында Раиса Бабановна АЙМАНОВА деген јаан јашту ӧрӧкӧн јуртайт. Бала-барказы бу кижини Эне дежер. Мындый бай атту Раиса Бабановна он бир баланыҥ энези, 24 барканыҥ јааназы. Баркаларыныҥ балдары онноҥ ашкан.\nРаиса Бабановна Камайдаҥ ыраак јокто Агайры деген јерде чыккан. Азыйда анда јурт болгон эди. Энези Јыланду јурттаҥ Мария Прокопьевна Кайгородова, адазы кызычак оогошто ло јада калган. Ӱч јаштуда ол ӧӧй адалу боло берген. Удабай Валя сыйны чыккан. Раиса Бабановнаныҥ бала тужы сыраҥай ла Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарына келишкен. Јуу башталарда, ӧӧй адазы Кызыл черӱле фашисттерди оодо согорго атанган. Рая сыйны Валяла кожо шыралап туруп чыдаган. Энези балдарын чыдадып аларга, база тыҥ ла кичеенген, албаданган. Ол тушта улус бир уйдаҥ туткан, Мария Прокопьевна да уйын ычкынбай тудуп, балдарын азыраган.\n—Кандый кӱч ӧйлӧр болгон — одынга да јединбес. Сыйнымла экӱ тоормоштор сӱӱртеп экелетенис. Курсак-тамак та јок. Энебис Чопошко, Оноско барып, айак-казанын арбага, буудайга толыйтан. Бис Валяла кожо оны кайкап кӧрӧтӧнис – деп, Раиса Бабановна куучындаган.\nЭнезиниҥ айтканыла болзо, Раиса Бабановнада Валя сыйнынаҥ башка база да јети сыйын болгон. Је ол уур-кӱч ӧйлӧрдӧ олор оогош ло тушта божогон. Олордыҥ кезиги Энениҥ санаазына кирет. Раиса Бабановна јаштаҥ ала кату-кабыр иштер эткен. Ӧдӱк јогынаҥ баскан буттарыныҥ тамандарын учы-учында комургай да сайып болбойтон. Школго Чаргыда барган, оноҥ Шабалинде јети классты ӱренип божодоло, јанган.\nКӧп иштер бӱдӱрерге келишкен. Андый иштердиҥ бирӱзи торбоктор кабырып, олорды кичеери болгон. Бу иште иштеп тура, 1956 јылда кижиге барган. Ол тушта Кӱзелӱ-Оозы деп кичинек јурт болгон. Анда Аймановтордоҥ Сорколо айыл-јурт тӧзӧгӧн. Эш-нӧкӧринде эјези ле сыйны бар болгон. Раиса Бабановна анда јадып, койдо иштеген. Эш-нӧкӧри баштап кузницада, оноҥ мал-ажында иштеген. Бир јыл иштеп, ойто Агайрыга кӧчкӧн.\nСорко ло Раиса Аймановтордыҥ алты балазы Агайрыда чыккан. Бу биледе бастыра он бир бала болгон. Ол ӧйдӧ декретный амыралта да, ясля да јок. Иштеер керек, оогош балдарды айылда јаҥыскандыра артыргызып иштейтендер. Балдар Агайрыда, иштеп турган јер туку Оностыҥ јанында. Раиса Бабановна тал-тӱште Агайрыга келип, оогош балазын эмизеле, ойто ишке барар. Ары келзе, улус ажанала, эмеш тыштанып, ойто иштегилеп јадар. Анайып, ол курсак та амзабай, ойто иштейтен. Бала алар кижи јок, арткан улустыҥ балдарында јааналары бар болгон. Учы-учында јуртта јаан јашту Ялтырова Чанык деп кижини Раиса Бабановнаныҥ балдарын кӧрӱшсин, ясля болзын дегендер. Андый ӧйлӧр болгон.\n—Ол ло Агайрынаҥ Ӱҥӱрлӱниҥ бажына балдарды абрага отургысканча келериҥ. Балдарды ясляга экелип, оноҥ ары ишке барарыҥ. Балдарды алала, кайра ай-караҥуйда јанарыҥ. Анайда балдарды чыдаткан. Оноҥ балдар ӱренип баштаган. Ортолоры бир јаш балдарга школго кажы ла кӱн келер керек. Оныҥ учун Камайга келип, тура тутканыс. Балдарыс мында — Камайдыҥ школында, оноҥ Акјолдо, кийнинеҥ Шабалинде ӱренген. Кӱскиде балдарга кийим бедиреп, туку Ӱзнезӱге, Оноско, Мыйтуга, Айулуга јетире јаҥыскан коркып туруп баратам. Је анайда чыдап ӱренгилеген. Бир бала су-кадыгынаҥ коомой болгон. Эҥирде келзеҥ, байа бала јок. Арткандарынаҥ ол кайда деп суразаҥ, «јаҥы ла мында болгон» дежер. Оноҥ кӧрӧр болзо, байа бала туку кайдӧӧн јӱре берген эмезе куштыҥ потпужына кирген турар. Эмди ле сананып турзаҥ, балдарды канай шыралап туруп чыдаткан деер – деп, ӧрӧкӧн куучындаган.\nБалдар школды ӱренип божодоло, оноҥ ары ӱренип барган. Бастыразы ла ӱредӱ алган, иштӱ-тошту, бала-баркалу. Јаан уулы Василий баштап физкультурныйды ӱренип божоткон, соҥында Омскто јаан ӱредӱ алып, амыралтага јетире шылучы болуп иштеген. Ида кызы ветеринардыҥ ӱредӱзин алып, совхозтыҥ мал-ажын эмдеген. Эмди база амыралтада. Јурттыҥ улузы курагандарын, торбокторын акталадарга эмдиге јетире ого баштанат. Јаҥы тура тудуп јаткандар ортодо Люба кызы јаан суруда. Не дезе, ол тураны шыбаары, будыыры аайынча аҥылу ӱредӱлӱ. Юля кызы јурттыҥ магазининде садучы болот. Гоша уулы Шабалин аймактыҥ эмчилигинде тӱрген болуш јетирер службада эмчи. Галя кызы энезин кичеейт. Оля кызы балдардыҥ садында, Роберт уулы аҥдар ӧскӱрер ээлемде иштейт. Света кызы балдарла отурат. Раиса Бабановнаныҥ база эки балазы јӱрӱмнеҥ эрте јӱре берген. Эш-нӧкӧриниҥ ак-јарыктаҥ барганынаҥ бери база канча кире ӧй ӧдӧ берген.\nРаиса Бабановна, јажы јаандап та калган болзо, эмдиге јетире бир амыр отурбас кижи. Кӧрзӧҥ лӧ, та нени де эдип турар, ол «Герой-Эне» деп кӱндӱлӱ атла адаткан. РФ-тыҥ ижиниҥ ветераны, кӧп тоолу кайралдарла, ол тоодо медальдарла, кӱндӱлӱ грамоталарла, быйанду самараларла кайралдаткан.\nЈаш тужында уур-кӱч јӱрӱм јӱрӱп, кату-кабыр иштер бӱдӱрип, балдарын чыдадып алган, бастыразына ӱредӱ берген Эне эмди балдарына, баркаларына сӱӱнип јӱрет.\n—Мен балдарымды ӱредип алганыма, бастыразы иштӱ-тошту болгонына сӱӱнип отурым – деп, ол јолду айткан.\n«Эмдиги ӧйдӧ кандый јакшы. Јаҥыс ла санааркап турганым — балдарды ӱредип аларга акча тӧлӧӧр керек болгоны. Алдында кандый да кӱч ӧй болордо, је кандый ла ӱредӱни акча тӧлӧбӧзинеҥ алар арга болгон эди» — деп, ол айткан.\nСорко ло Раиса Аймановтордоҥ таркап барган јурт калыҥ јурт болуп калган деп айдар керек. Энениҥ айлында јаантайын улус кӧп болот. Балдары, баркалары, ӧскӧ дӧ тӧрӧӧн-туугандары келген турар. Кажы ла келген кижини Эне айылдаҥ качан да куру чыгарбас. Курут, чеген, боорсок, теертпек болзын, тудундырып ла берер. Ӧрӧкӧнгӧ су-кадык, эмди де кӧп јаш јажазын деп кӱӱнзеери артат.


(src)="1"> 3 « Мениҥ Каандыгым бу телекейдеҥ эмес »\n(src)="2"> 8 Иегова ла Иисус чылап , бирлик бололы !\n(src)="3"> Иисустыҥ ӧйинде албаты социальный , этнический , политикалык бӧлӱништердеҥ улам бирлик болбогон .\n(src)="4"> Бу эки јӧрмӧлдӧ Христос бойыныҥ ӱренчиктерин бирлик болзын деп ле ӧӧн - бӧкӧннӧҥ айрыларга , улусты јаман кӧрбӧзин деп , канайып ӱреткенин шӱӱжип кӧрӧрис .\n(src)="5"> Анайда ок бис , бӧлӱнип калган телекейде јадып турган улус , олордоҥ кандый тем аларын билип аларыс .\n(src)="6"> 15 Уйадыгарды ӱредерге , Кудайдыҥ јасактарын ла принциптерин шӱӱп сананыгар\n(src)="7"> Уйадыс биске јолды чын кӧргӱссин деп , оны ӱредер керек .\n(src)="8"> Оны ӱредерге , Иегова биске сӱӱжинеҥ улам јасактар ла принциптер берген .\n(src)="9"> Олор биске ӱзе немеге Иегованыҥ кӧзиле кӧрӧргӧ болужат .\n(src)="11"> 21 Слердиҥ « јаркыныгар » Иегованы мактазын !\n(src)="12"> Иисус бойыныҥ ӱренчиктерин : « Јаркыныгар улус алдында анайып јарып турзын » — деп кычырган .\n(src)="13"> Бу јӧрмӧл биске бу кычыру аайынча јӱрерге ле Кудайды оноҥ тыҥ мактаарга болужар .\n(src)="14"> 27 Амыр .\n(src)="15"> Амырды канайып табар ?\n(src)="16"> 30 Ол Кудайдыҥ јарадузын алар эди\n(src)="1"> « Чындыкты керелейин деп . . . телекейге келгеним бу » ( ИОАНН 18 : 37 ) .\n(src)="2"> КОЖОҤДОР : 15 , 74\n(src)="3"> Иисустыҥ политикага киришпегени недеҥ кӧрӱнет ?\n(src)="4"> Иисус калан тӧлӧӧри керегинде нени айткан ла бу сӧстӧр нениҥ учун ойгор болот ?\n(src)="5"> Христиандар базынышка кандый кӧрӱмдӱ ?\n(src)="6"> 1 , 2 . а ) Бу телекей канайып там ла бӧлӱнип барат ?\n(src)="7"> б ) Бис бу јӧрмӧлдӧ нени шӱӱп кӧрӧрис ?\n(src)="8"> « МЕН јаштаҥ ала чындык јогын кӧрӱп ӧскӧм .\n(src)="9"> Меге ороонымныҥ политиказы јарабай турган болгон , оныҥ учун јаҥды солыырга турган улустыҥ кӧрӱмин јарадып баштагам .\n(src)="10"> Анайда ок кӧп јылдардыҥ туркунына мен террорист уулла кожо јаткам » — деп , Тӱштӱк Европада јадып турган эје айдат .\n(src)="11"> Тӱштӱк Африкада јадып турган ака чындыкка келердеҥ озо базынышты база јараткан болгон .\n(src)="12"> Ол айдат : « Мен бойымныҥ угы - тӧзимниҥ улузын , ӧскӧ уктарга кӧрӧ , артык деп сананып , политикалык партияга кирип алгам .\n(src)="13"> Ондо бисти ӧштӱлерди , керек дезе ӧскӧ партияларды јарадып турган бойыстыҥ да угыстыҥ улузын јыдала ӧлтӱрерге ӱреткен » .\n(src)="14"> А Орто Европада јадып турган эје айдат : « Мен ӧскӧ укту ла ӧскӧ кудай јаҥду улусты чек сӱӱбейтем » .\n(src)="15"> Бӱгӱнги кӱнде мындый кӧрӱм - санаалу улус там ла кӧптӧп јат .\n(src)="16"> Улустыҥ јайым аларга болуп , бой - бойын базынчыктап турганы ла политикалык сурактарда бӧлӱнип турганы там тыҥыйт .\n(src)="18"> Агару Бичикте калганчы кӱндерде улус « јаражар кӱӱни јок » болор деп судурлалган ( 2 Тим .\n(src)="19"> 3 : 1 , 3 ) .\n(src)="20"> Христиандарга там ла башкаланып бараткан телекейде бирлик артарга нени эдер керек ?\n(src)="21"> Карууны аларга , политиказы тыҥ бӧлӱнип калган ороондо јаткан Иисустыҥ темин шӱӱп кӧрӧӧктӧр .\n(src)="22"> Бис мындый ӱч сурак кӧрӧрис : Иисус нениҥ учун политикалык бӧлӱништерге јӧмӧшпӧгӧн ?\n(src)="23"> Кудайдыҥ ишчилери политикага киришпес учурлу деп , Иисус бойыныҥ темиле канайып кӧргӱскен ?\n(src)="24"> Анайда ок бис качан да , кемди де базынбас учурлу деп , Иисус канайып јартаган ?\n(src)="25"> 3 , 4 . а ) Иисустыҥ ӧйинде јаткан иудейлер неге иженген ?\n(src)="26"> б ) Андый кӧрӱмнеҥ улам Иисустыҥ да ӱренчиктери неге иженген ?\n(src)="27"> Баштапкы чакта , Иисус јарлап турарда , кӧп иудейлер Римниҥ башкарузынаҥ јайым болорго тыҥ кӱӱнзеген .\n(src)="28"> Олор мындый кӧрӱм - санааны јуулажар кӱӱндӱ националисттердеҥ — зелоттордоҥ алынган .\n(src)="29"> Олордыҥ кӧбизи Галилейдиҥ Иуда деп кижизиниҥ , калыкты туура апарган тӧгӱн мессияныҥ , кӧрӱмиле јӱрген .\n(src)="30"> Иудей јериниҥ тӱӱкичизиниҥ Иосиф Флавийдиҥ сӧстӧриле болзо , Иуда « иудейлерди Римге калан тӧлӧп турганы учун уйаттаган » .\n(src)="31"> Соондо римляндар оны ӧлтӱрип койгон ( Ап . ижи 5 : 37 ) .\n(src)="32"> Кезик зелоттор бойлорыныҥ амадуларына јединерге болуп , улусты базынып та туратан .\n(src)="33"> Је зелотторго кӧрӧ , иудейлердиҥ кӧбизи Мессияныҥ келерин сакыган .\n(src)="34"> Нениҥ учун дезе Иисус каан болуп келзе , олорды римниҥ јаҥынаҥ јайымдап , Израильдиҥ улу магын орныктырар деп иженген ( Лука 2 : 38 ; 3 : 15 ) .\n(src)="35"> Олор , Мессия Израильдиҥ каандыгын орныктырып салза , башка - башка јерлерге чачылып калган миллиондор тоолу иудейлер тӧрӧл јерине кайра јанып келер деп , алаҥзу јогынаҥ бӱткен .\n(trg)="35"> Chi joʼkan , chixjunilebʼ laj Judiiy li wankebʼ yalaq bʼar teʼruuq chi sutqʼiik saʼ li xtenamit .\n(src)="36"> Анайып Крестеечи Иоанн да Иисустаҥ сураган : « Келер дегени Сен бе , айса ӧскӧни сакыйтан ба ? »\n(src)="37"> ( Матф .\n(src)="38"> 11 : 2 , 3 ) .\n(src)="40"> Эммаус деп јурт јаар барадала , тирилген Иисуска туштаган эки ӱренчик Мессия олорды јайымдаар деп база иженген .\n(src)="41"> ( Лука 24 : 21 кычырыгар . )\n(src)="42"> Бу туштажуныҥ кийнинеҥ јаан удабай ла элчилер Иисустаҥ : « Кайракан , Израильге каандыкты шак бу ӧйдӧ орныктырып јадыҥ эмеш пе ? » — деп сураган ( Ап . ижи 1 : 6 ) .\n(src)="43"> а ) Галилей јериниҥ улузы Иисусты нениҥ учун каан эдип тургузарга кӱӱнзеген ?\n(src)="44"> б ) Иисус олордыҥ јастыра кӧрӱмин канайып тӱзеткен ?\n(src)="46"> Олор Иисустаҥ артык башкараачы табылбас деп сананган болор .\n(src)="47"> Нениҥ учун дезе ол куучынды сӱрекей јакшы айдар кижи болгон , оору улусты јаскан ла аштаган улусты да азыраган .\n(src)="49"> Агару Бичикте : « Оны тудала , каан эдип аларга тургандарын Иисус билип ийеле , јаҥыс Бойы кыр јаар ойто јӱре берди » — деп айдылат ( Иоанн 6 : 10 — 15 ) .\n(src)="50"> Эртезинде олор эмеш токунай берерде , Иисус Галилей талайдыҥ јарадына јуулган албатыга акча - јӧӧжӧ јанынаҥ эмес , кӧгӱс јанынаҥ болужарга келгенин јартап берген .\n(src)="51"> Ол айткан : « Ӱрелер курсак учун эмес , ӱргӱлји јӱрӱм јӱргӱзер курсак учун иштегер » ( Иоанн 6 : 25 — 27 ) .\n(src)="52"> Иисус јерде каан болбоско турганын канайып кӧргӱскен ?\n(src)="53"> ( Јӧрмӧлдиҥ бажындагы јурукты кӧрӱгер . )\n(src)="54"> Ӱренчиктердиҥ кезиги Иисусты Иерусалимде каан болуп отурар деп сакыган .\n(src)="55"> Мыны Иисус божоор алдында билип ийеле , олордыҥ сакыганы јастыра деп јартап берерге , мина акча керегинде укаа сӧс куучындаган .\n(src)="56"> Бу укаа сӧстӧ « укту - тӧстӱ бир кижи » , ӧскӧртӧ айтса Иисус , ыраак ороонго узакка атанар учурлу болгон ( Лука 19 : 11 — 13 , 15 ) .\n(src)="57"> Анайда ок Понтий Пилат Иисустаҥ : « Сен иудейлердиҥ Кааны ба ? » — деп сураарда , Иисус политикага киришпей турганын јартын айткан ( Иоанн 18 : 33 ) .\n(src)="58"> Пилат Иисусты иудейлерле кожо Римниҥ јаҥына удура тӱймеен кӧдӱрер деп , коркыган болор .\n(src)="59"> Је Иисус ого : « Мениҥ Каандыгым бу телекейдеҥ эмес » — деп , каруу берген ( Иоанн 18 : 36 ) .\n(src)="60"> Иисустыҥ Каандыгы теҥериде тургузылар учурлу болгон , оныҥ учун ол политикага киришпеген .\n(trg)="64"> Li Jesus maajunwa kixchʼik ribʼ saʼ li xʼawabʼejilal li winq , xbʼaan naq li Xʼawabʼejilal wank saʼ choxa .\n(src)="61"> Ол Пилатка : « Чындыкты керелейин » — деп келгем деген .\n(src)="62"> ( Иоанн 18 : 37 кычырыгар . )\n(src)="63"> Слер элдеҥ озо бу телекейдиҥ керектерин бедирейдигер бе эмезе Кудайдыҥ Каандыгын бедирейдигер бе ?\n(src)="64"> ( 7 - чи абзацты кӧрӱгер . )\n(src)="65"> Јайым учун тартыжып тургандарга јӧмӧжӧтӧн санаа јӱректе де болбозын деп албаданарга , кезик улуска нениҥ учун кӱч болот ?\n(src)="66"> Кудайдаҥ берилген јакылтаны Иисус чылап оҥдоп турзаас , јайым учун тартыжып тургандарга јӧмӧжӧтӧн санаа јӱрегисте де болбозын деп албаданарыс .\n(src)="67"> Је анайып эдерге јеҥил эмес болордоҥ айабас .\n(src)="68"> Бир јорыкчы кӧрӧӧчи мындый сӧстӧр айткан : « Бистиҥ јердиҥ улузыныҥ јаҥга удурлажып турганы там ла тыҥып јат .\n(src)="69"> Олор бойыныҥ нациязыла оморкоп , башкараачы олордыҥ ла нациязыныҥ кижизинеҥ болзо , јакшы јӱрӱм болор деп сананат .\n(src)="70"> Је бистиҥ ака - эјелер бирлик артат , олор бастыра ийде - кӱчин Каандык керегинде сӱӱнчилӱ јарды јарлаарга берет .\n(src)="71"> Чындык јогыныҥ ла уур - кӱчтердиҥ аайына јӱк ле Кудай чыгар деп , олор алаҥзу јогынаҥ бӱдет » .\n(src)="72"> Баштапкы чакта јаткан иудейлерде кандый уур јӱк болгон ?\n(src)="74"> Кезикте чындык јогынаҥ улам политикалык курч сурактар кӧдӱрилет .\n(src)="75"> Иисустыҥ ӧйинде шак мындый айалга болгон .\n(src)="76"> Темдектезе , калан тӧлӧӧри јанынаҥ курч сурак турган .\n(src)="77"> Римниҥ империязыныҥ јеринде јаткан улуска кандый ла неме учун : јӧӧжӧ , тура , јер ле оноҥ до ӧскӧ неме учун калан тӧлӧӧргӧ келишкен .\n(src)="78"> Тегин де уур мындый јӱкти , тӧгӱнчи албанчылар , оноҥ кӱч эдип туратан .\n(src)="79"> Олордыҥ кезиги калан јууйтан јаҥды аукциондо садып алала , улустаҥ калан јууп байыган .\n(src)="80"> Анайып Иерихондо албанчылардыҥ јааны болуп турган Закхей , улустыҥ акчазын албан кӱчле айрып , байып калган ( Лука 19 : 2 , 8 ) .\n(src)="81"> Оныҥ учун Римниҥ јаҥы , каланды кажы ла кижи тӧлӧп турган ба деп бӱдӱмјиленерге , тооалыш ( перепись ) эдерде , ӧрӧги айдылган Галилей јериниҥ кижизи , Иуда , тӱймеен кӧдӱрген .\n(trg)="85"> Ut maare moko kaʼaj tawiʼ laj Zaqueo kixbʼaanu li naʼlebʼ aʼin .\n(src)="82"> 9 , 10 . а ) Иисустыҥ ӧштӱлери оны политикалык суракта канайып ченеген ?\n(src)="83"> б ) Иисус биске кандый тем артырган ?\n(src)="84"> ( Јӧрмӧлдиҥ бажындагы јурукты кӧрӱгер . )\n(trg)="88"> ( Taawil li xkabʼ jalam u saʼ xtiklajik ) .\n(src)="85"> Бир катап Иисустыҥ ӧштӱлери оны калан тӧлӧӧри јанынаҥ суракта ченеерге умзанган .\n(trg)="89"> Ebʼ li xikʼ nekeʼilok re li Jesus keʼxbʼaanu naq ttzʼaqonq saʼ jun li naʼlebʼ chirix li tojlebʼ .\n(src)="86"> Ол ӧйдӧ римниҥ улузыныҥ кажызы ла бойы учун бир динарий тӧлӧӧр учурлу болгон .\n(src)="87"> ( Матфей 22 : 16 — 18 кычырыгар . )\n(trg)="90"> Re naq ttʼaneʼq saʼ ruqʼebʼ , keʼxpatzʼ re chirix li tumin plaat re Roma , li tojlebʼ li tento teʼxkʼe chixjunilebʼ li poyanam re li nimla tenamit Roma ( taayaabʼasi Mateo 22 : 16 - 18 ) .\n(src)="88"> Иудейлер бу каланды тӧлӧӧргӧ чек сӱӱбеген , не дезе , бу калан олордыҥ Римге багынып турганын кӧргӱскен .\n(trg)="91"> Aʼin jun rehebʼ li tojlebʼ li jwal naxchiqʼebʼ xjosqʼil ebʼ laj Judiiy xbʼaan naq naxjultika chiruhebʼ naq wankebʼ rubʼel xwankil ebʼ laj Roma .


Электроэнергияныҥ тарифтери кандый? - altaicholmon\nЭлектроэнергияныҥ тарифтери кандый?\nАлтай Республиканыҥ тарифтер аайынча комитединде јондык угуштар ӧткӧн. Ондо бистиҥ республиканы электроэнергияла јеткилдеечи субъекттердиҥ чыгартылу улузы туруштылар.\nБу компаниялардыҥ (Алтайэнергосбыт, «МРСК Сибири — Горно — Алтайские электрические сетиниҥ» бӧлӱги ле «Горэлектросети» МУП-тыҥ) ишчилери бойыныҥ быјылгы ла 2018 јылдагы ижи-тожы ла амадулары керегинде куучындагандар.\nЭлектроэнергия береечи организациялардыҥ ишчилериле эл-јон кӧстӧҥ-кӧскӧ ачыгынча куучындажатан туштажуны Алтай Республиканыҥ тарифтер аайынча комитеди баштапкы катап ӧткӱрген. Мынаҥ озо ӧткӧн туштажуда эл-јонды суула, јылула јеткилдеериниҥ сурактары шӱӱжилген эди.\n²рӧ адалган комитеттиҥ председатели В.Кичинековтыҥ айтканыла, кӧстӧҥ-кӧскӧ мындый куучындар электроэнергияныҥ бааларын бир эмеш те болзо, јабызадар арга берет.


Черӱбистиҥ јеҥӱлериниҥ магы јаантайын јаркындалзын - altaicholmon\nКочкор айдыҥ 22-чи кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Тӧрӧлин коручылдыҥ кӱнине учурлай кӧдӱриҥилӱ керек-јарак ӧткӧн. Анда јаҥныҥ органдарыныҥ чыгартулу улузы, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ла локальный јуу-согуштардыҥ ветерандары, ийделӱ структуралардыҥ ла јаҥныҥ федерал органдарыныҥ тергеелик бӧлӱктериниҥ башкараачылары, кадеттер, јондыктыҥ чыгартулу улузы турушкан.\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников уткуулду сӧзинде мынайда айткан: «Россияныҥ президенти Владимир Путин Россияга национальный јеткер болдыртпаска чындаптаҥ да кӱчтӱ болор керек деген. Оныҥ ороонды башкарып келгенинеҥ ала Россия јайрадылар чочыдудаҥ ырааган, Јуучыл ийделерде јаҥыртулар болгон, олордыҥ коруланар аргалары чик јок бийиктеген.\nБӱгӱн ороон бойыныҥ черӱзин ойтодоҥ тооп баштаган. Черӱге бӱдӱмјиниҥ кеми 70 процентке једет. Бу сӱрекей бийик кӧргӱзӱ».\nАлександр Бердников бу байрам тазылдарыла канча чактарга барганын темдектеген. Нениҥ учун дезе Тӧрӧлин коручылдарды јебреннеҥ бери тоогондор.\n—Јӱк ле российский кижи Тӧрӧли, албатызы, јуук улузы учун бойыныҥ тынын берерге јаантайын белен, онызын тӱӱкиде болгон кӧп тоолу керектер керелейт. Ол тоодо Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде бӱткӱл албатыныҥ јеҥӱге экелген ат-нерези – деп, тергеениҥ башкараачызы айткан.\nА. Бердниковтыҥ темдектегениле, бӱгӱн Алтай Республикада Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ 53 туружаачызы, тылдыҥ 1108 ишчизи, ветерандардыҥ тул арткан 343 эш-нӧкӧри јуртайт. «Бу ат-нерелӱ, јалтанбас ӱйе. Бис фронтовиктериске јабыс бажырадыс ла Россия бар тушта, олордыҥ ат-нерези качан да ундылбас деп бӱдӱмјилейдис. Бис анайда ок Россияныҥ черӱзиниҥ јакшынак јаҥжыгуларын улалтып барган – локальный јуу-согуштардыҥ, Афганистанда, Таджикистанда, Тӱндӱк Кавказта јуу-чакту удурлажулардыҥ туружаачыларын база уткыйдыс. Олор јуучыл молјузын талдама бӱдӱрген. Кӧп сабазы јуучыл кайралдарлу.\nБӱгӱн олор ченемелиле чыдап јаткан ӱйеле ӱлежет, јашӧскӱримди тӧрӧлчи кӱӱндӱ болорына таскадат. Республикада кадеттердиҥ кыймыгузы эрчимдӱ ӧзӱм алынат. Бистиҥ балдар, јашӧскӱрим ойто ГТО-ныҥ нормаларын табыштырат, Юнармияга кирет, бедиреер кыймыгуда эрчимдӱ туружат. 10-чы класстардыҥ ӱренеечилерине јуучыл-полевой сборлор ӧткӱрилет. Мынызы јииттеристиҥ чындаптаҥ да тӧрӧлчи кӱӱндӱ болуп чыдап јатканын, келер ӧйдӧ Тӧрӧлиниҥ чындык коручылдары болорын керелейт» — деп, ол айткан.\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Терехов 23 февраль јалтанбас, ийделӱ улустыҥ, Россияныҥ чындык патриотторыныҥ байрамы болгонын темдектеген.\n—Бу кӱн орооныстыҥ јилбӱлерин корып, оныҥ салымы учун оорып, телекейлик аренада Россияныҥ ийде-кӱчин тыҥыдып, тоомјызын бийиктедип турган улусты бириктирет – деп, вице-спикер айткан.\nОл аҥылу быйанду сӧстӧрди Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ, анайда ок локальный јуу-согуштардыҥ туружаачыларына айткан. Парламентарий Тӧрӧлин коручылдарга бек су-кадык, ырыс ла амыр-энчӱ кӱӱнзеген. «Слердиҥ јӱрӱмерди российский черӱниҥ јеҥӱлериниҥ магы, орус мылтык-јепселдиҥ ийде-кӱчи, Тӧрӧлӧргӧ болгон сӱӱш ле чындык јаркындалтсын»— деп, М. Терехов айткан.\nУткуулду сӧстӧрин Алтай Республиканыҥ јуучыл комиссары Олег Денисенко база айткан. Ол кӧдӱриҥилӱ айалгада Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердниковко «Россияныҥ јуучыл ийделерине 100 јыл» деген юбилейлик медальды табыштырган.\nКӧдӱриҥилӱ јуунда кезик ветерандарга кезигине јаҥжыкканы аайынча кайралдар табыштырылды. Анайып, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ Кызыл Чолмон ордениле кайралдаткан туружаачызы Александр Васильевтиҥ адына бу кайралдыҥ кере-бичиги оныҥ кызы Эльвира Прищепага табыштырылган.\nРФ-тыҥ Президентиниҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла ветерандардыҥ «Боевое братство» деп бастырароссиялык јондык организациязыныҥ Алтайдагы республикан бӧлӱгиниҥ совединиҥ председатели Александр Вилисов кайралдаткан.\n«Кӧксуу-Оозы агаш» организацияныҥ директоры Владимир Лисовой «Россия Федерацияныҥ нерелӱ лесоводы» деп кӱндӱлӱ атла адаткан.\n«Алтай Республиканыҥ тап-эрик корыыр органдарыныҥ нерелӱ ишчизи» деген кӱндӱлӱ атла полицияныҥ полковниги Александр Бабин адаткан.\nАлтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла АР-дыҥ јуучыл комиссарыныҥ ветерандарла иш аайынча болушчызы Сергей Гончаров, шылу ӧткӱрер 1-кы таҥмалу изолятордыҥ каруулчыктарыныҥ бӧлӱгиниҥ кичӱ инспекторы Сергей Попов, «Спортивный клуб «Олимп» деп тергеелик јондык организацияныҥ столдо ойноор теннис аайынча тазыктыраачызы Юрий Леонтьев кайралдаткан.\n«Юнармия» деп бастырароссиялык јуучыл-патриотический јондык кыймыгуныҥ «Юнармейская доблесть» деген темдеги Маймадагы 1-кы таҥмалу школдоҥ 11-чи класстыҥ ӱренчиги Кирилл Германга табыштырылды.\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазы Алтай Республиканыҥ јуучыл комиссариадында автоматизированный системалар ла колбулар аайынча бӧлӱктиҥ јааны Михаил Зыряновко, Горно-Алтайскта М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган политехнический колледжтиҥ преподаватели Виталий Миклюшовко, бу ок колледжтеҥ Сергей Овчинниковко, «Агрохимический службаныҥ «Горно-Алтайская» станциязы» федерал государственный бюджет учреждениениҥ директорыныҥ ордынчызы Владимир Майхиевке, бу ок станцияныҥ лабораториязыныҥ заведующийи Александр Роговко табыштырылган.\nЗалда јуулгандарга республиканыҥ артисттери ле јаҥ корыыр органдардыҥ ишчилери јакшынак ойын-концерт кӧргӱскен.


Эрјине малыс бар тушта... - altaicholmon\nЭл Ойында ӧдӱп турган маргаандардаҥ кӧрӧргӧ јараш бӱдӱмдердиҥ бирӱзи эмдик ӱредиш деп айдарга јараар. Калыгыстыҥ родеозында тууразынаҥ улус јок, јаҥыс ла ченемелдӱ эрлер туружат.\nБийик эттире јазалган чеденниҥ ичинде јайымда ӧскӧн лӧ качан да ӱйген кийбеген эки јашту аттар. Эмдик ӱредетени алтай калыкка јаҥыс ла спорттыҥ бӱдӱми эмес, је анайда ок ол чактар тӱбинеҥ келген јаҥжыгу болуп јат. Эрјине мал баатырлардыҥ чындык нӧкӧри болгоны керегинде кай чӧрчӧктӧрдӧ дӧ, соојыҥдарда да айдылган эмей.\nЭмдик ӱредиште бойыныҥ ээжилери бар. Олордыҥ тоозында атты согорго, јаман сӧс айдарга јарабас болгонын темдектеерге јараар. Ол учун ӱзеери ӧй-штраф кожулат.\nБыјылгы маргаанда алты команда турушкан. Олор: Кӧксуу-Оозы, Кан-Оозы, Оҥдой, Кош-Агаш, Шабалин ле Улаган аймактардыҥ командалары. Эҥ артык ӧйди Улаганныҥ командазы кӧргӱскен — 2 минут 15 секунд ӧй. Мынаҥ озо ӧткӧн Эл Ойында бу ок команда база јеҥӱчил болуп чыккан эди. Экинчи јерге Шабалин аймак чыгарда, ӱчинчи јерди Кӧксуу-Оозы аймактыҥ командазы алган.\nБу ӧткӧн маргаанныҥ учында јаргычылар эмдик ӱредиштиҥ ээжилерине кубулталар кийдирер керек деген шӱӱлте айткан — чармадаган атты армакчы бууй тартып ийбезин деп ноктолойло, чакыга буулаар керек. Jаргычылар келер Эл Ойындарда бастыра аймактардыҥ командалары турушкан болзо деген кӱӱнземелдерин база айткан. Чындап та, мынаҥ озо Эл Ойында база алты команда турушкан эди.\nБыјылгы Эл Ойында ӧткӱрилген телеҥит кӱреш ӧскӧ аймактардаҥ келген кӧрӧӧчилерге солун ачылта болгон деп айдарга јараар. Чоокыр аттарга јайдакка минген уулдардыҥ ат ӱстинеҥ кӱрешкени Улаган аймактыҥ байа бир визитный карточказы болгонын темдектеер керек. Бу маргаанда текши тооло 50 кижи турушкан.\nЭэжилер аайынча болзо, ат ӱстинде кӱрежип тургандардыҥ кемизи јерге јыгылар, ол ойнодып ийет. Бойыныҥ адынаҥ башказына калып, анда отурган «ӧштӱзин» јерге јыга тартып та турган уулдар болгон. Бу кызу тартыжуларда јеҥӱни Рустам Чулунов ал соккон. Экинчи јерде Боуржан Сакитов ло ӱчинчи јерде Эркемен Олчонов.\nЭл Ойынга келген кӧрӧӧчилер коркышту сакып, кӧрӱп турган маргаандардаҥ ат јарышты, анчада ла 12 километрге ӧдӱп турганын айдар керек. Быјыл бу маргаанныҥ јеҥӱчилине сыйга МТЗ трактор табыштырылар деген табыш кӧрӧӧчилерди оноҥ тыҥ кӱйбӱреткенин темдектебес арга јок. Быјыл мындый јакшынак сый тургусканында АР-дыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ камааны бар. Оны база темдектеп салар керек.\n12 километрге јарышта он јети ат турушкан. Маргаанныҥ турулталарыла, јеҥӱни беш јашту Каракӧс деп ат алган. Оныҥ ээзи Кан-Оозы аймактаҥ Мерген Jолдошпоев. Шак ол МТЗ тракторды алган. «Кан-Оозы аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ јааны Г. Н. Пильтин јаан сыйды ойноп алган јерлежи тракторды айлына јеттирип алзын деп, соляркала јеткилдеер болгон.\nОноҥ башка дистанцияларда ӧткӧн јарыштар база јилбилӱ болгон. Ат јарыштарда бастыра алты аймактаҥ текши тооло сегизенге јуук ат турушкан эмтир. Jаҥжыкканы аайынча Кӧксуу-Оозы, Кан-Оозы, Шабалин, Оҥдой, Кош-Агаш ла Улаган аймактардыҥ аттары јарышкан.\nАт јарышла маргаандардыҥ турулталары мындый болгон:\n1000 метрге јарышта 1-кы јерди Аргымак Чанчин (кайлык укту атла, Шабалин) алган. 2-чи јерде Мержан Акчалов (кайлык укту атла, Кӧксуу-Оозы), 3-чи јерде Алексей Дулатовто (кайлык укту атла, Кан-Оозы) болгон.\n1200 метрге јарышта 1-кы јерди Адучы Чеконовто (укту атла, Оҥдой) ойноп алды, 2-чи јерде — Алексей Дулатов (укту атла, Кан-Оозы), 3-чи јерде — Сергей Осипов (укту атла, Кӧксуу-Оозы).\n1600 метрге јарышта 1-кы јерге Мержан Акчалов (укту атла, Кӧксуу-Оозы) чыгарда, 2-чи јерде — Алексей Менкоев (укту атла, Улаган), 3-чи јерде — Роман Чегиров (укту атла, Кош-Агаш).\n1800 метрге јарышта јеҥӱни Эркеш Темдеков (јажы јаан атла, Улаган) ал соккон. 2-чи јерди Эркей Кыбыев (јажы јаан атла, Оҥдой) аларда, 3-чи јер — Яков Арбаевте (јажы јаан атла, Кан-Оозы).\n2400 метрге јарышта 1-кы јерди Аргымак Чанчин (јажы јаан атла, Шабалин), 2-чи јерди Адучы Чеконов (јажы јаан атла, Оҥдой) ло 3-чи јерди Роман Чегиров (јажы јаан атла, Кош-Агаш) алган.\n4800 метрге јарышта јеҥӱни Jыргал Чурекенов (јажы јаан атла, Шабалин) алган, 2-чи јерде — Амаду Арбаков (јажы јаан атла, Шабалин), 3-чи јерде — Оскар Сортоев (јажы јаан атла, Улаган).\n1600 метрге јарышта (јорголош) 1-кы јер Иван Бачуринде (Кӧксуу-Оозы), 2-чи јер Александр Кажиковто (Кӧксуу-Оозы) ла 3-чи јер Василий Мокинде (Кан-Оозы).\n1600 метрге јарышта (јелиш, эки јашту аттар) 1-кы јерди Радж Мюсов (Кан-Оозы) алган, 2-чи јер Виктор Лебедевте (Кӧксуу-Оозы), 3-чи јерге Дмитрий Кабин (Кӧксуу-Оозы) чыккан.\n1600 метрге јарышта (јелиш, ӱч јашту аттар) 1-кы јерде Александр Захаров (Кӧксуу-Оозы), 2-чи јерде Роман Куликов (Кӧксуу-Оозы) ло 3-чи јерде Вадим Амыров (Кан-Оозы) болды.\n1600 метрге јарышта (јелиш, јажы јаан орловский јелишкилдер) 1-кы јерди Алексей Хабаров (Кӧксуу-Оозы), 2-чи јерди Ойрот Трыхманов (Кан-Оозы) ло 3-чи јерди Вадим Амыров (Кан-Оозы) алган.\n1600 метрге јарышта (јелиш, јажы јаан орус јелишкилдер) јеҥӱни Радж Мюсов (Кан-Оозы) алган, 2-чи јерде — Алексей Наракшин (Кӧксуу-Оозы) 3-чи јерде — Вадим Амыров (Кан-Оозы).\nЧоокыр аттарлу јарышта 1-кы јерде Чингиз Курманов, 2-чи јерде Айдыҥ Куюков ло 3-чи јерде Рустам Чулунов болгон.\nJербойыныҥ аттарыла ӧткӧн јарышта јеҥӱни Эзендей Бадыкин, 2-чи јерди Айдыҥ Куюков ло 3-чи јерди Айдыҥ Манзыров алган.\n12 километрге јарышта 1-кы јер Сергей Кармановто, 2-чи јер Алексей Барбачаковто ло 3-чи јер Аргымак Мегедековто.\nТекши командалар ортодо јеҥӱчил болуп Кӧксуу-Оозы аймак чыгарда, экинчи јерде Кан-Оозы аймак болгон ло ӱчинчи јер Улаган аймакка келишкен.\nБастыра јеҥӱчилдер ле призерлор медальдарла, дипломдорла, анайда ок сый-акчала кайралдаткан.


14.01.2021 - altaicholmon\nНа Алтае готовятся к массовой вакцинации\nКӱпчегенниҥ јараш наадайлары\nКажы ла јыл јаҥар айдыҥ башталганында Россияда су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ улустыҥ онкӱндӱги ӧткӱрилет. Бу кӱндерде јаҥжыкканы аайынча кенек улус ортодо башка-башка керектер ӧдӱп јат. Мында спорттыҥ маргаандарын, јайаандык туштажуларды ла ӧскӧ дӧ јилбилӱ керектерди адаарга јараар.\nЈакшыга, Јарашка бӱдӱп јӱрели\nӦдӧ берген јылда журналист, јаан аймактыҥ (бойыныҥ ӧйинде «АЧ-ныҥ» каруулу качызы болгон М. К. Качкышев Кан-Оозы аймакты «јаан аймак» деп кокырлайтан) эри Т. У. Тохнинниҥ «Јакшыга, Јарашка бӱдӱп јӱрейин» деп бажалыкту бичиги кепке базылган.\nЈарамыкту программаныҥ шылтузында…\nЈурт јерлердӧӧн специалисттерди јилбиркедер амадула «Земский доктор/фельдшер» деп адалган федерал программа иштейт. Бу программа «Су-кадыкты корыыры» нацӱлекер аайынча иштеп турганын темдектеер керек.\nАйдар Чурупов: Алтайынаҥ јайалган јайалта\nАйдар Чуруповтыҥ ады-јолын адап, эске алзаҥ, ол эмезе јолына туштазаҥ, элдеҥ ле озо бийик тайганыҥ ажузында, таскылда турган јебрен мӧш санааҥга кирер. Билбезим, нениҥ учун ондый.\nКам јаҥыныҥ ӱредӱзине тайанадым…\nЈурукчы Павел ОЙНОШЕВ јаҥы јуукта јураган јуруктарына кичинек јартамал эдип, мынайда куучындады:\nПрокуратураныҥ ишчилерине уткуулдар\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин чаган айдыҥ 12-чи кӱнинде тергеениҥ прокуратуразыныҥ ишчилерин профессионал байрамыла уткыган.