Јаргыныҥ јуундарын аудиопротоколдооры - altaicholmon\nЈаргыныҥ јуундарын аудиопротоколдооры\n2019 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала Россия Федерацияда уголовный ла граждан керектерди кӧргӧн јаргыныҥ јуундарында кыйалтазы јогынаҥ аудиопротокол бичилет.\nЈаргыныҥ јууныныҥ протоколы јаргыныҥ ижинде тӧс учурлу документтердиҥ бирӱзи болуп јат, ол јаргы канайда ӧткӧнин, нени де божотпой, бӱткӱлинче кӧргӱзип турган сок јаҥыс документ.\n«Россия Федерацияныҥ кезик јасакберим акттарына кубулталар эдери керегинде» 2018 јылдыҥ куран айыныҥ 29-чы кӱнинде јӧптӧлгӧн 265-чи ле «Уголовно-процессуальный кодекске кубулталар эдери керегинде» 228-чи федерал јасактар аайынча граждан ла уголовный керектерди кӧргӧн јаргылардыҥ јуундарында аудиопротокол эдери 2019 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала кыйалтазы јок ээжи болуп јат.\nБу керегинде Алтай Республиканыҥ Горно-Алтайск каладагы јаргызыныҥ јаргычызы Ольга ШНЕЙДЕР элбеде куучындайт.\n–Ольга Александровна, јаҥы јасактар ийде алынганыла јаргыныҥ ижин протоколдоорында кандый кубулталар болгон?\n–Јаргыныҥ јууныныҥ протоколы чынды керелеген ийделӱ ле јаргы керекте турушкан ончо улуска, анайда ок јаргыныҥ бийиктей турган јаҥдарына, јаргыныҥ јӧбин ойтодоҥ кӧрӧр учуралдарда, јаргы јасактыҥ некелтелерин буспай ӧткӧнин шиҥдеп кӧрӧр арга берип јат.\nМынаҥ озо граждан ла уголовный керектерди јаргыда кӧрӧрин ээжилеген јасактар јаргы канайда ӧткӧнин аудио до эп-аргала бичиирин јараткан. Је аудиопротоколды кыйалтазы јогынаҥ эдер некелте турбаган, бу иш јаргы керектӱ техникала канайда јеткилделгенинеҥ кӧнӱ камаанду болгон.\nТекши юрисдикцияныҥ јаргыларыныҥ системазында аудиопротокол эдери баштап ла 2015 јылдыҥ сыгын айыныҥ 15-чи кӱнинеҥ ала ийде алынган «Кодекс административного судопроизводства РФ» деген јасакта темдектелген. Кодекстиҥ 204-чи тизиминде айдылганыла, јаргы ӧйинде оосло айткан јетирӱни толо кеминде темдектеп бичиирге, анайда ок јаргы ӧйинде эмес ӧткӧн кезик јуундарды бичиирге аудиопротокол эдилет.\n«Россия Федерацияныҥ кезик јасакберим акттарына кубулталар эдери керегинде» 2018 јылдыҥ куран айыныҥ 29-чы кӱнинде јӧптӧлгӧн 265-чи ле «Уголовно-процессуальный кодекске кубулталар эдери керегинде» 228-чи федерал јасактар аайынча, РФ-тыҥ Уголовно-процессуальный кодексине ле РФ-тыҥ Гражданский процессуальный кодексине кубулталар эдилген, олор аайынча граждан ла уголовный керектерди кӧргӧн јаргыныҥ јуундарында 2019 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала аудиопротокол эдери кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱретен некелте болуп јат.\nАдалган ӧйдӧҥ ала аймактардыҥ јаргыларында уголовный, граждан ла администрациялык кажы ла јаргы јуунныҥ протоколы аудио эп-аргала бичилет, мыныла коштой протоколды чаазында бичиири база ӧдӱп јат.\nАудиопротокол јаргыныҥ баштамы ла аппеляционный јуундарында (ол тоодо јаргыныҥ озолодо ӧткӧн јуундарында), анайда ок јаргы ӧйинде эмес ӧткӧн јуундарды бичииринде эдилет (јабык јуундар бу тооломго кирбей јат). Аудиопротокол јаргы ӧткӧн ӧйдӧ ӱзӱк јогынаҥ бичилет. Аудиобичиштиҥ јетирӱзи јаргыныҥ протоколына тизилет.\n–Јаргы керекте турушкандарда јаргыда бичилген аудиопротоколло таныжар ла ого бойыныҥ ајаруларын эдер тап-эрик бар ба?\n–Јаргы керекте турушкандар РФ-тыҥ Гражданский процессуальный кодексинде, РФ-тыҥ Уголовно-процессуальный кодексинде, РФ-тыҥ Административный јаргыларыныҥ кодексинде темдектелген ӧйдӧ јаргыныҥ јууныныҥ протоколыла, анайда ок аудиопротоколло таныжар, олорго ајаруларын јаргыга бичип табыштырар тап-эриктӱ.\nЈаргыныҥ јууныныҥ аудиопротоколыла таныжары аҥылу јепселген кыпта эмезе аҥылу јазалган јерде јаргыныҥ аппарадыныҥ ишчизи кожо болгоныла ӧдӱп јат.\nГраждан јаргы керек кӧрӱлген болзо, ондо турушкандар ла олордыҥ чыгартулу улузы, келиштире суру бичик бичип, аудиопротоколдыҥ копиязын бойыныҥ акчазыла эдип, колына алар аргалу.\n–Аудиопротоколды эдерин эмди слер баштап салганар, јаргыда мындый бичиш эдер аргалар кандый?\n–Мениҥ билеримле, јаргыныҥ јуундарыныҥ аудиопротоколын эдерге керектӱ јазалдар тургуза ӧйдӧ Алтай Республиканыҥ бастыра аймак (кала) јаргыларында тургузылган. Горно-Алтайск каланыҥ јаргызыныҥ јаргы ӧдӧр кыптарында «IS Mechanics SRS Femida» деген стационарный системалар тургузылган, олор јуунда айдылганын толо бичиирин ле јетирӱлерди корыырын јеткилдеп јат.\n–Аудиопротоколды кыйалтазы јогынаҥ эткени, Слердиҥ шӱӱлтегерле, неге болушту болор?\n–Јаргы ижинде бу јаан учурлу јаҥырта болгонында алаҥзу јок. Ол јаргы системаныҥ ӧзӱмин керелеп, јаргыныҥ ижиниҥ чыҥдыйын бийиктедерине, граждандарга ла организацияларга јаргы ачык-јарык ла јарт болорына, јаргы недеҥ де камааны јок ло чындык јӧптӧр чыгарарына јӧмӧлтӧлӱ.\nЈаргы департаменттиҥ Алтай Республикада башкартузыныҥ пресс-службазы


«Торсыктарыҥ тен тыҥып калган турбай, уул...» - altaicholmon\n«Торсыктарыҥ тен тыҥып калган турбай, уул…»\n«Јылдыстыктыҥ» бӱгӱнги айылчызы 29 јашту тӧӧлӧс сӧӧктӱ кӱрешчи Рустам КОНЗОШЕВ. Ол јуучыл самболо Россияныҥ спортыныҥ телекейлик кемдӱ узы. Тургуза ӧйдӧ Горно-Алтайскта кӱрештиҥ кебизиниҥ устарын белетеер тӧс јерде спортчы-инструктор болуп иштеп јат. Рустам — Европаныҥ чемпионы, Россияныҥ кубогыныҥ алтын јеҥӱчили, Россияныҥ чемпионадыныҥ кӧп катап мӧҥӱн ле кӱлер призеры.\n1990 јылдыҥ кӱски куран айыныҥ 22-чи кӱнинде Улаган аймакта Балыктујул јуртта јаткан Александр Васильевич ле Ольга Исаковна Конзошевтердиҥ билезинде уул бала чыккан. Ада-энези кабайда јаткан оогош болчомды Рустам деп адагандар. Уулчак јаштаҥ ла ала чыйрак ла бӧкӧ бала болуп ӧскӧн. 1996 јылда јербойыныҥ школына баштапкы класска барган. Мында ого эҥ ле тыҥ физкультураныҥ урокторы јараган. Ол тушта Балыктујулдыҥ школында физрук болуп Амурат Арсентьевич Санаа иштеген. Физкультураныҥ ӱредӱчизи иштеҥ бош ӧйдӧ јурттыҥ јииттерин ле ӱренчиктерди самбо кӱрешке тазыктырган. Анайып, Рустам бежинчи класстаҥ ала спорттыҥ бу бӱдӱмиле јилбиркеп баштаган. Бойыла кураа уулчактарла кожо секцияга бичидип, јаан удабай Амурат Арсентьевичтиҥ эҥ артык ӱренчиктериниҥ бирӱзи боло берген.\nБир јылдаҥ тазыктыраачызы оны аймактыҥ маргаандарында ченеп кӧргӧн. Ол тушта, 2002 јылда, бу турнир Рустамныҥ тӧрӧл јуртында, Балыктујулда, ӧткӧн. Баштапкы маргаандарда јиит бӧкӧдӧ маҥзаарыш та, ӧкпӧӧриш те болгон. Је ол ченелтени јакшы ӧткӧн деп айдар керек. Алтынчы класстыҥ ӱренчиги аймактыҥ маргаандарында 26 килограммга јетире бескелӱ туружаачылар ортодо ӱчинчи јер алып, кӱлер медальла кайралдаткан. Оныҥ бу једимине јаҥыс та тазыктыраачызы эмес, је ада-энези база тыҥ сӱӱнгендер. Јуучыл самболо ороонныҥ јуунты командазыныҥ турчызына ла Россияныҥ спортыныҥ телекейлик кемдӱ узына јетире ӧскӧн јайалталу кӱрешчиге баштапкы кӱлер медали бӱгӱнге јетире эҥ баалу кайралдардыҥ бирӱзи болуп артып јат. Јаан класстарда маргаандардыҥ ла јол-јорыктардыҥ тоозы билдирлӱ кӧптӧгӧн. Беске де уурлаган. Рустам бу ӧйдӧ 35, 42 ле 48 килограмм бескелерде кӱрешкен. Јаан удабай ол Алтай Республиканыҥ чемпионадында база ла ӱчинчи јер алып јат.\n2005 јылда јиит кӱрешчиниҥ јӱрӱминде јаан кубулталар болгон. Ол Балыктујулда школдо тогузынчы классты тӱгезип, Горно-Алтайскта 28-чи таҥмалу профтехучилищеге строительдердиҥ ӱредӱзине кирип, «Спарта» деп клубта Улаган аймактыҥ база бир јайалталу тазыктыраачыларыныҥ бирӱзи Владимир Борисович Челчушевте тазыктырынып баштаган. Профтехучилищеде ӱредӱ ӱч јылдаҥ тӱгенген. Рустам колына мастер-строитель деген специальностьтыҥ кере бичигин алып јат. Је бу ууламјыда ого иштеерге келишпеген. 18 јажы толгон јиит кижини кӱскиде черӱге алгандар. Ол Улан-Удэ калада танковый частьта турган. Кыска ӧйгӧ механик-водительге ӱренип, танктардыҥ бастыра јӱзӱн бӱдӱмдериле маҥтаткан. Черӱде турган ӧйин кӱрешчи јылу эске алынат: «Танк — ийде-кӱчтӱ «темир ат». Оныҥ јуучыл аргалары сӱрекей бийик. Јолы коомой јерлерди токтоду јогынаҥ маҥ бажында ӧдӧр аргалу. Эмдиги ӧйдиҥ танктары керек дезе сууныҥ алдыла да јӱзип јат. Адыжы керегинде айтпаза да јарт. Снаряд-окторы чике ле барып, таҥманыҥ сыраҥай ла ортозына тийер. Бир сӧслӧ айтса, пехотага болужып, ӧштӱниҥ кудын чыгаратан быжу «темир ат». Саат-маат болбой, черӱниҥ бир јылы элес эдип ӧткӧн. Јиит уул кӱскиде ойто тӧрӧл јерине, Балыктујул јуртка, јанган. Узун мойынду кышты ада-энезиниҥ айылында ӧткӱрип, 2010 јылда радионыҥ технигиниҥ билгирлерин аларга, Горно-Алтайсктагы политехнический колледжке ӱредӱге кирген. «Черӱде кӱрежетен ӧй болбогон, калага келеле, ойто ло «Спартага» јӱрӱп баштагам. Тазыктыраачым, Владимир Борисович Челчушев, мени кӧрӧлӧ, «торсыктарыҥ тен јетирезине тыҥып калган турбай, уул» деп кокырлаган эди» — деп, Рустам эске алынат.\nРустамда, арткан да спортчыларда чылап ок, ӱредӱдеҥ ле тазыктырыныштаҥ ӧскӧ чӧлӧӧ ӧй болбогон. Ол черӱниҥ кийнинде јуучыл самбого кӧчӱп, бу бӱдӱмле ууламјылу тазыктырынып баштаган. Спортто јана баспас кылык-јаҥ ла турумкай кӱӱн-тап дезе кийнинде јакшы тӱжӱм экелген деп айдар керек. Јиит кӱрешчи 2011 јылда Сибирьдеги федерал округтыҥ чемпионадында туружып, 57 килограммда кӱндӱлӱ ӱчинчи јерге чыккан. Бу маргаандардыҥ турулталарыла ого Россияныҥ спортыныҥ узы деген ат адалган. 2013 јылда дезе баштапкы ла катап Белгородский обастьта јуучыл самболо эр улус ортодо ӧткӧн Россияныҥ чемпионадында турушкан. Мында Рустам јеҥӱ аларга, тыҥ тартышкан ла тыҥ чырмайган, је маргаандардыҥ кайралдарын сооро туткан. Кӱрешчи бу баштапкы чемпионатты эске алынып, ол тушта арай ла ченемел јетпей калган деп айдат. Ол тушта Белгородский областьта Рустамныҥ кӱрешкен бескезинде чемпион болуп, Алтай Республиканыҥ јуунты командазыныҥ база бир турчызы Алексей Ебечеков чыккан.\nЈиит кӱрешчи Россияныҥ 2014 јылдагы чемпионадына јакшы белетенген. Шак ла бу јылдыҥ кӱзинде ол Мӧҥӱне Яковлевич Яйтаковко кӧчӱп, оныҥ группазында тазыктырынып баштаган. Ороонныҥ кочкор айда Улан-Удэ калада болгон чемпионадында Рустам 52 килограмм бескеде турушкан. Бу маргаандардыҥ алтын ла мӧҥӱн јеҥӱчилдери Европаныҥ ла телекейдиҥ чемпионаттарына баратан улус болгон. Россияныҥ нерелӱ тазыктыраачызы Мӧҥӱне Яйтаковтыҥ ӱренчиги бойыныҥ подгруппазында Карелияныҥ эҥ тыҥ бӧкӧлӧриниҥ бирӱзи Артуш Асрянды он секундтыҥ туркунына ару јеҥип, јарымфиналда Родион Асканаковко учураган. Финалга чыгары учун курч ла кызу бу тартыжуда Рустам Конзошев јеҥген. Финалда дезе чемпионныҥ адын ададары учун «согушта» ойто ло Алтай Республиканыҥ кӱрешчилери тушташкан. Бу тартыжуда баштапкы јерди ченемели јаан Амыр Бакрасов алган. 52 килограмм бескеде кайралдаш ӧдӧрдӧ, пьедесталдыҥ тепкиштерине бастыра алтай кӱрешчилер чыккан. Оморкоду бот кайда болгон деп туругар! Ол јыл ороонныҥ чемпионыныҥ адыла Амыр Бакрасов адаткан. Рустам Конзошев ле Родион Асканаков экинчи ле ӱчинчи јерлер алгандар.\nРустам Улан-Удэдеҥ јанып, Европаныҥ чемпионадына эрчимдӱ белетенип баштаган. Маргаандардыҥ алдында эки неделениҥ туркунына ороонныҥ јуунты командазыныҥ тоозында Амыр Бакрасовло, Родион Асканаковло кожо ӱчӱ Московский областьтыҥ Серпухов калазында сборлор ӧткӧн. Кӱрешчилер јуучыл самбодо бастыра тогус бескеде тудужып јадылар. «Бу сбордо кайда да тӧртӧн кижи болгон. Ол јыл ороонныҥ јуунты командазыныҥ баш тазыктыраачызы Александр Канаков бескелерде 1-кы, 2-чи ле 3-чи номерлӱ кӱрешчилер деп адаткан бӧкӧлӧрдиҥ бастыразына шыдарын јууган. Амыр Бакрасов бу сбордо телекейдиҥ чемпионадына белетенген, мен дезе — Европага. Кебисте спаррингим Родион Асканаков болгон. Ол тушта јуучыл самболо телекейдиҥ беш катап чемпионы Вячеслав Василевскийди јуук јанынаҥ баштапкы ла катап кӧрӱп турбай. Јарлу кӱрешчилердеҥ тем алып, сбордо јакшы белетениш ӧткӧм. Јаҥыс бир эмеш бескемле «тартыжарга» келишкен. 52 килограммга јетире тӱжӱрерге, 13 килограммды чачар керек болгон ине» — деп, Рустам куучындайт.\n2014 јылда јуучыл самболо Европаныҥ чемпионады кӱӱк айда Бухарестте ӧткӧн. Рустам Румынияда финалга чыгары учун тартыжуда Литваныҥ спортчызын јеҥген. Финалда дезе баштапкы ла экинчи јерлер учун «согушта» Азербайджан Республиканыҥ јуунты командазыныҥ турчызы Фарид Юсифовло тушташкан. Јерлеш спортчы бу тартыжуда удурлажаачызын 3:0 тооло «оодо» согуп, Европаныҥ чемпионы болуп чыккан. Алтай Республиканыҥ база бир кӱрешчизи Артур Тархатов Румыниядаҥ база чемпион болуп јанган. Ол ого удура чыккан «ӧштӱлерин» 68 килограмм бескеде јеҥген. Бу маргаандарга бистиҥ кӱрешчилерди Владимир Челчушев апарып јӱрген.\nРустам Конзошев јуучыл самбодогы эҥ јаркынду деген туштажуларыныҥ бирӱзин 2015 јылда Красноярскта болгон Россияныҥ чемпионадында ӧткӱрген. Ол мында 52 килограмм бескеде финалга чыгары учун телекейдиҥ ӱч катап чемпионы Анатолий Стишакла теҥ-тай тартышкан. Јерлеш спортчы кебисте јеҥӱ алгадый эп-сӱмелерди канча ла катап бӱдӱрген. Је јаргычы олорды канайып та баалабаган. Стишакка болужып турганы сӱрекей билдирлӱ болгон. Бу туштажу 1:1 тооло тӱгенген. Таблодо очколор теҥ-тай, кайым болордо, байагы ла јаргычы јеҥӱни Рустамныҥ «ӧштӱзине» берген. Анайып, Конзошевке 3-чи јер учун ол тушта Омсктыҥ командазы учун турушкан Семен Тайпиновло тартыжарга келишкен. Мында јеҥӱни очколорло Рустам Конзошев алган.\n«Байкалдыҥ Кубогы» деп адалган телекейлик турнир керегинде канайып айтпайтан. Бурятияда ӧдӱп турган јарлу бу турнирде кӧп ороондордыҥ кӱрешчилери туружып јат. Мӧҥӱне Яйтаковтыҥ ӱренчиги 2018 јылда бу маргаандарда јаркынду јеҥӱ алып, алтын медальла, улалып јӱрер кубокло кайралдаткан. Рустам «Байкалдыҥ Кубогында» финалга јетире филиппин, кыргыз ла казах кӱрешчилерди ару јеҥип, баштапкы јер учун тартыжуда бистиҥ Игорь Казанинле «согушкан». Бу туштажу керегинде Рустам мынайда куучындайт: «Бис Игорьло нӧкӧрлӧр. Экӱ Горно-Алтайскта бир залда тазыктырынып јадырыс. Ол ченемелдӱ ле јайалталу спортчы. Бис экӱ бой-бойлорыстыҥ арга-кӱчтеристи јакшы билижерис. Телекейлик турнирде ого удурлажарга сӱрекей кӱч болгон. Кебисте теҥ-тай тартышканыс. Учы-учында јеҥӱни очколорло мен ушта сокком». Бу турнирде Рустам Конзошевтеҥ ле Игорь Казанинеҥ ӧскӧлӧри — Руслан Кудюшев ле Родион Асканаков база јакшы турушкандар. Маргаандардыҥ уч-турулталарыла олорго јуучыл самболо Россияныҥ телекейлик кемдӱ устары деген бийик ат адалган. Бу ла јылда Балыктујул јурттыҥ јайалталу кӱрешчизи Россияныҥ Кубогын база ойноп алган. Быјыл Харлампиевтиҥ адыла адалган телекейдиҥ Кубогында экинчи јер алып, мӧҥӱн медальла кайралдаткан.\nСамбо кӱрешле спорттыҥ телекейлик кемдӱ узына «Јылдыстыктыҥ» јаҥжыккан сурактарыныҥ бирӱзин береримде, ол каруузын мынайда јандырган: «Алтай курсак-тамактыҥ бастыразын јакшызынып јип јадырым. Анчада ла кӧчӧ-јарманы ла талканды. Олор ток курсактар. Бичиктердеҥ алтай баатырлар керегинде чӧрчӧктӧр јарап јат. Кино кӧрӧр бош ӧй дӧ јок. Байла, боевиктер. Эйе, боевиктер».\n«Бойдоҥ бо?»— деген суракка. Чокым ла кыскарта: «Айыл-јуртту» — деген.


«Эдетен иш эмди де кӧп, Чагат!» - altaicholmon\nАлтайыстыҥ ар-бӱткени эрјине байлыгыс болгонын, оны корып, чебер тузаланарын бӱгӱн ончобыс јакшы билип јадыбыс. Је бу иш тергеениҥ текши ӧзӱминиҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи болоры, оны мында јуртаган албаты-јонныҥ јаҥжыгуларын ла культуразын корып ӧскӱрериле бирлик апарары керегинде оҥдомолды санаа-кӧгӱске, ижис-тожыска кийдирип, турумкай иштеген улустыҥ бирӱзи – Чагат Алмашев.\nБу кичӱ изӱ айдыҥ учында Чагат Дидунович Алмашевке 50 јаш толгон. Ол Оҥдой аймактыҥ Кӱпчеген јуртында чыккан, сӧӧги майман. 1996 јылда Барнаул-дагы государстволык университетти (английский тил ле литература, социальный билимдер), 2000 јылда Москвада РФ-тыҥ башкарузындагы Финансовый академияны (стратегический, инвестиционный ла финансовый менеджмент) ӱренип божоткон. США-ныҥ Калифорниядагы государстволык университединде стратегический ле финансовый менеджмент аайынча, Великобританияныҥ Кембриджский университединиҥ Монголияны ла Ич Азияны шиҥдеер тӧс јеринде лингвистический антропология аайынча ӱредӱлер ӧткӧн.\n1996 јылдаҥ ала 2001 јылга јетире Москвада Алтай Республиканыҥ элчилигинде, оноҥ 2003 јылга јетире АР-дыҥ экономикалык ӧзӱм, саду ла аргачылык аайынча министерствозында тергеениҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык программаларыла, тыш тергеелерле колбуларла, туулык тергеелердиҥ ӧзӱминиҥ сурактарыла иштеген баш специалист болгон.\n„Алтайдыҥ турумкай ӧзӱми“ деген коммерциялык эмес кӧмзӧни 20 јылга јуук башкарып, ол Алтайдыҥ ар-бӱткендик байлыгын корыыр, экологиялык туризмди ӧскӱрер, јербойыныҥ улузын јаҥы профессияларга ӱредер ле о. ӧ. кӧп тоолу иштердиҥ тӧзӧӧчизи ле туружаачызы болуп јат.\nЧагат Алмашев кандый ла кижиле ачык-јарык куучындашкан, је бойы мак-тӧр керексибес кижи. Јӱрӱминиҥ учурлу ажузына чыкканыла колбой Чагат Дидуновичке уткуулду сӧсти оныҥ кожо иштеген нӧкӧрлӧри айдат.\nАлена Маикова, „Ак Чолушпа“ ар-бӱткендик парк:\n—Алтай Республикада аҥылу корулу ар-бӱткендик јерлерди тӧзӧӧринде ле ижин ууламјылаарында Чагат Алмашевтиҥ эткен ижи сӱрекей кӧп. Ол „Ак Чолушпа“, „Зона покоя Укок“ деген ар-бӱткендик парктарды тӧзӧӧргӧ, „Белуха“, „Чуй-Оозы“, „Ӱч Эҥмек“ деген парктардыҥ ӧзӱмине чокым керектерле болушкан ас улустыҥ бирӱзи. „Алтайский“ ле „Катунский“ федерал заповедниктер, Сайлугемдеги эл парк оныҥ эткен шӱӱлтелерин ле баштаҥкайларын кӱӱнзеп јӧмӧйдилер.\nӦскӧ ороондордыҥ ар-бӱткенди корыган организацияларыла, кӧмзӧлӧриле Чагаттыҥ ӧмӧ-јӧмӧ колбуларыныҥ шылтузында ар-бӱткендик парктардыҥ кӧп ишчилери ченемел алыжып, гран ары јанындагы национальный парктарга, ол тоодо США-ныҥ, Непалдыҥ ла Монголияныҥ аҥылу корулу јерлерине јорыктап јӱрген.\nБистиҥ ижиске оныҥ тӧзӧп ӧткӱрген ӱредӱ-семинарлары јаан јӧмӧлтӧ болгон, олордо јаткан јерди корыыр, оныҥ ӧзӱмин јӧмӧӧр сурактарла иштеген чокым ууламјылу специалисттер туружатан.\nЧагат јӱрӱмге јилбӱзи качан да астабас, эбире телекейди оноҥ артык эдерге амадаган кижи. Ол јилбиркеген сурактарыныҥ јӱзӱниле, јайаан кӧрӱмиле, иштеер арга-чыдалыла јаантайын кайкадат. Анчада ла билерин кысканыш јогынаҥ айдып берер, ӱредер, ченемелиле ӱлежер эмдиги ӧйдӧ ас туштаган кижилик кӱӱни биске јуук. Ол бойы керегинде мактанып айтпас кижи, је сӱрекей кӧп улуска, ол тоодо республикада ады јарлу артисттерге, аргачыларга, устарга, билимчилерге, чиновниктерге јол ачканын, болушканын, јӧмӧгӧнин айдар керек.\nЧагат Дидуновичте јаҥныҥ бийик кайралдары јок то болзо, је Алтайдыҥ тузазына эткен оныҥ ижи бир канча јӱрӱмдерге једер.\nСветлана Буйдышева, Чой аймактыҥ јааныныҥ 1-кы ордынчызы:\n—Чагатла мен 2000 јылда ПРООН-ныҥ эл тергеелер ортодогы ӱлекери аайынча иш ӧйинде танышкам. Горно-Алтайскка ол Москвадаҥ Алтай Республиканыҥ министри болгон С. П. Суразакованыҥ кычыртузыла иштеп келген. Ӱредӱлӱ, сагышту, английский тилди толо кеминде билер јиит…\nӰлекер муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминиҥ јолдорына учурлалган болгон. Оныҥ баштапкы ӱйе-бӧлӱгинде кажы ла аймакта јайаан јайалталу, эрчимдӱ улустаҥ команда тӧзӧлгӧн. Бис эксперттерле кожо турган курч сурактарды, олордыҥ јӱрӱмде бӱдер аайын шӱӱжип, иштиҥ тӧс ууламјыларын чокымдаганыс. Ӱлекер эки јылга улалган. Ишти беш јылга ичкери кӧрӱп, бого керектӱ документтерди белетеер ченемел 20 јыл мынаҥ кайра јок болгон. Эҥ јилбилӱзи — бу иште муниципалитеттердиҥ ле экономиканыҥ министерствозыныҥ специалисттери турушкан да болзо, је ол јаҥныҥ эмес, „албатыныҥ“ документи болгон деп айдарга јараар.\nОл ӧйлӧрдӧҥ бери кӧп јылдар ӧткӧн, бу ӧйгӧ бис Чагат Дидуновичле кожо кӧп тоолу ӱлекерлер белетеп јазаганыс. Бу иште јаантайын тургускан амадуларга келиштире башка-башка эксперттер туружатан, је, бо-дозом, ӧмӧликтиҥ ӧзӧгинде (мактанып эмес айдадым) ӱч кижи турганыс — Чагат, АР-дыҥ министерствозында иштеген Алтынсай Белекова ла мен.\nЧагаттыҥ бастыра баштаган эмезе эмди бӱдӱрип турган ӱлекерлериниҥ элдеҥ озо аҥылузы — баштаҥкай алдынаҥ ӧрӧ, албатыдаҥ чыкканы. Ол јайаан кандый ла кижиниҥ шӱӱлтезин јӧмӧп, ого болу-жар, мындый иш телекей кеминде кандый болгонын айдып берер, ӱредер, оны бӱдӱрерге акча табыжар кижи.\nОндый ӱлекерлердиҥ бирӱзи Јайаан узаныштыҥ тӧс јери болуп јат, оны Чагат Дидунович Кӱпчегендеги јерлештериле кожо бӱдӱрип чыккан. Јурттыҥ узанар јайалталу улузын бириктирип, келиштире ӱлекер беле-теп, оны бӱдӱрер акчаны табып, бистиҥ устарды ӧскӧ ороондордыҥ ла тергеелердиҥ устарыныҥ ченемелиле таныштырар ишти бӱдӱрип чыккан.\nЈуртта таштап ийген эски тураны јазап, ишке керектӱ јазалдар алылган, темирле иштеер, јарангыштар эдер, кийис базар, тереле, сӧӧклӧ, агашла иштеер, калыктыҥ кеп-кийимин кӧктӧӧр, той балкаштаҥ эдимдер эдер ӱредӱ-класстар тӧзӧлгӧн; оноҥ бу турага экинчи кат тудулып, ондо конор ло ажанар јерлер, јаан эмес конференц-зал јазалган.\nКалыктыҥ јайаан кеендигин корыырында бистиҥ республиканыҥ устарыныҥ једимдери јаан. Олордыҥ ады-јолы јаҥыс та республикада ла Россияда эмес, је ӧскӧ дӧ ороондордо јарлу, кӧбизи, Чагат чылап, ӧскӧ ороондордыҥ тилдериле јайым куучындажат ла бойлоры мастер-класстар ӧткӱрет. Чагат Дидуновичтиҥ бу ууламјы ӧзӱп барарына јетирген јӧмӧлтӧзи сӱрекей јаан. Бистиҥ устардыҥ эдимдери Алтай Республиканыҥ танылу темдеги, визитный карточказы болор ӧмӧ-јӧмӧ ишти тӧзӧӧр керек.\nКӱндӱлӱ Чагат, сени юбилейлик чыккан кӱниҥле уткуп, бӱдӱрген ижиҥ база да кӧп јылдарга Алтайыҥа ла албатыҥа турулталу болзын, бисти кайкадып, кӧӧрӧдип, јаҥы јолдор ачып турзын деп кӱӱнзейдим.\nОлег Болтоков, аргачы, Курай јурттаҥ:\n—Мениҥ ижимде Чагат меге кӧп ачылталар эткен, кӧп солун улусла таныштырган.\nБистиҥ республиканыҥ туризмде иштеген аргачыларын чогуп, туризмниҥ „јажыттарына“ ӱредип, сертификаттар да алар арга берген.\nАнайда ок гран ары јанында јаткан калыктардыҥ культуразыла, ондо туризм канайда тӧзӧлгӧниле таныжар арга бергенине быйаным айдып турум. Јаан теҥис кечип, Американыҥ Монтана штадына да апарганы јилбилӱ болгон.\nЧагат нӧкӧр! Чыккан кӱниҥле сени уткып, су-кадык, чаҥкыр теҥери, калыгыҥа мындый ла быйанду јӱр деп кӱӱнзеп турум!\nАлтынсай Белекова, АР-дыҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министриниҥ ордынчызы:\n—Чагат Алмашевтиҥ тӧс амаду-санааларыныҥ бирӱзи — туулык јерлердиҥ ӧзӱмин ичкерледери. Туу-кырларлу јерлердиҥ турумкай ӧзӱми аайынча федерал јасакберимди белетеер чокым тургузылган пландар эмдиге јетире јок, бу ишти јылдырарга келиштире ончо бӧлӱктердиҥ јетирӱлерин ле баштаҥкайларды чуктай јуур керек деп, ол чотойт.\nАлтай Республика туулык јерлердиҥ турумкай ӧзӱми аайынча ороондо эрчимдӱ иштеген тергеелердиҥ бирӱзи. Бис Туулык ороондордыҥ телекейлик биригӱзине (Международный Горный Альянс) Россиядаҥ кирген сок јаҥыс тергее болуп јадыбыс.\n2007-2009 јылдарда АР-дыҥ экономикалык министерствозы ФАО-доҥ (Продовольственная и сельскохозяйственная организация ООН) технический јӧмӧлтӧ аларга, Алтайдыҥ туулык јерлериниҥ турумкай ӧзӱминиҥ ӱлекер тӱп-шӱӱлтелерин белетеген. Бу иш Чагат Алмашевтиҥ кӧнӱ турушканыла ӧткӧн. Биске Чагаттыҥ заявка-суруларла иштеер ченемели сӱрекей керектӱ болгон, не дезе, бу иште бойыныҥ аҥылулары бар. Оныҥ ченемели дезе сӱрекей јаан.\nФАО-ныҥ заявказыла иш Таджикистанла, Кыргызстанла, Монголияла иш колбулар тӧзӧӧр арга берген, бу ороондор туулык јер болгонын эрчимдӱ тузаланып јат. Олордыҥ эксперттери ле специалисттери ортодо Чагат јаан тоомјыда, Чагаттыҥ шӱӱлтелерин олор јаантайын ајарулу угадылар ла бойында болуп турган учурлу керектерине јаантайын кычырадылар.\nМосквада М. В. Ломоносовтыҥ адыла адалган госуниверситеттиҥ географиялык факультедиле ӧмӧ-јӧмӧ иш — база бир јаан учурлу керек болгон. Оныҥ шылтузында „туулык јер“ болгоны Алтайдыҥ экономи-казына ла эл-јонына кандый салтар јетиргенин чоттоор методика белетелген. Бу эп-арга ороонныҥ туу-кырларда јаткан ӧскӧ дӧ тергеелерине келиштире тузаланылат.\nКандый ла ӱлекерди белетееринде Чагаттыҥ элбек билгирлери — ӧскӧ ороондордыҥ тилин билери, топонимикага, этимологияга, тюркологияга, географияга јилбӱлери, оныҥ профессионал кӧрӱми керектӱ ле тузалу болотон.\nЛюбовь Ивашкина, журналист:\n—Чагат Алмашевле ӧмӧ-јӧмӧ ижис 2005 јылда ар-бӱткендик парктардыҥ Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Тӱҥӱр јуртында ӧткӧн туштажузынаҥ башталган. Бис ого GPS-навигаторлор апарып јаткан болгоныс ла бу ӧйгӧ јетире биске таныш эмес техника 40 градус соокто иштеп, болгон јеристи кӧргӱзип турган ба деп, јолой улайын токтоп, кӧрӱп турганыс.\nОныҥ кийнинде Чагатла кожо турушкан керектер кӧп болгон. Је олордыҥ эҥ учурлузы — ирбиске учурлалып, балдардыҥ Кош-Агашта ӧткӧн баштапкы фестивали. Бу фестивальды ӧткӱрерин Чагат баштаган. Бӱгӱн ирбисти корыыр иш јаҥыс та бистиҥ Алтайда эмезе Бурятияда эмес, је Тӧс Азия талада — Киргизияда, Монголияда, Таджикистанда кӧп улусты бириктирет. Чагат Алмашевтиҥ ишти тӧзӧӧр јайалтазы бу ороондордо тӱҥей кӧрӱмдӱ улусла најылык колбулар тургузар арга берген. Бӱгӱн Алтай ирбисти корыыры аайынча ороондор ортодогы „Ирбис јӱрген јер“ деген биригӱге кирип јат. Былтыр јайгыда бис Аличур јуртта (Таджикистан, Туулык Бадахшан) ас туштаган бу јараш аҥга учурлай ӧткӧн фестивальда турушканыс.\nЧагат јилбӱлери кӧп, кичӱ Тӧрӧлиниҥ тӱӱкизиле колбулу амадулары кӧп кижи. Оныҥ амадаган ончо санаалары бӱтсин деп кӱӱнзейдим.\nОльга Швакова, таскадаачы-тренер:\n—Чагат Алмашевле мен кӧп јылдар мынаҥ кайра Горно-Алтайсктагы университетле кожо „Ирбис јӱрген јер“ деген јаан ӱлекерди бӱдӱрер ӧйдӧ танышкам.\nБу ӧйгӧ „Јажыл туризмниҥ технологиязы ла оны тӧзӧӧри“, „Јажыл тураларда туризмди тӧзӧӧриниҥ аҥылулары“, „Гид-проводник“, „Јорык ӧйинде баштапкы болушты јетирери“ ле оноҥ до ӧскӧ јаан ӱлекерлерди бӱдӱрер иш ӧткӧн. Ол ӱлекерлердиҥ кажызы ла Алтай Республиканыҥ ар-бӱткенди корыыр ла туризмде иштеерге кӱӱнзеген улузына керектӱ билгирлер ле ченемел берер амадулу болгон.\nЧагат Дидуновичле иш — ол јаантайын „практика“ деп айдарга јараар. Бистиҥ республиканыҥ Кош-Агаш, Улаган, Оҥдой, Турачак ла Шабалин аймактары јаар ишмекчи јол-јорыктарысты јакшызынып эске аладым. Ишти профессионал кеминде тӧзӧӧри, тургуза ӧйдиҥ аҥылуларын ајаруга алары, ӧткӱрген ончо керектерде бойы туружары — оныла кожо иштиҥ аҥылулары.\nМен Чагат Алмашевти ойгор санааныҥ кыйузына јеткен юбилейлик чыккан кӱниле акту јӱрегимнеҥ уткуп, јаҥы ӱлекерлер, јаҥы јилбилӱ туштажулар ла бистиҥ республиканыҥ тузазына турулталу иш кӱӱнзейдим!\nТатьяна Иваницкая, Јерлик ар-бӱткенниҥ Россиядагы кӧмзӧзиниҥ (WWF России) Алтай-Сайан экорегиондогы элчилигиниҥ пресс-качызы:\n—Јерлик ар-бӱткенниҥ кӧмзӧзи (WWF) Алтайдыҥ турумкай ӧзӱминиҥ кӧмзӧзиле (ФУРА) кӧп јылдарга ӧмӧ-јӧмӧ иштеп јат. Бойыныҥ ӧйинде кӧмзӧниҥ директоры Чагат Алмашев Туулу Алтайда „Ирбис јӱрген јер“ деген фестиваль тӧзӧлӧрине јаан ийде-кӱчин салган, ол эмди тергеениҥ ар-бӱткенди корыыр тӧс керектериниҥ бирӱзи болуп јат.\nWWF-тиҥ эксперттери Чагат Алмашевле кожо Алтай Республиканыҥ бийик кырларлу јерде јаткан аймактарыныҥ эл-јонын јӧмӧӧр, „јажыл туралардыҥ“ ижин кӧндӱктирер, кыдат ширпотребтиҥ ордына республикада јербойыныҥ устарыныҥ эдимдери садылар программаларды белетеп, јӱрӱмде бӱдӱрген. Чагаттыҥ башка-башка бӧлӱктерде — экономикадаҥ ала социологияга јетире билгирлери, оныҥ байлык ченемели, јербойыныҥ аҥылуларын билгени ле эҥ учурлузы — тӧрӧл јериниҥ ле оныҥ улузыныҥ тузазына иштеер јӱткӱмели — бу ончозы бистиҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижибисти турулталу эдип јат.\nНаталья Юркова, ГАГУ:\n—Чагат — бойыныҥ тӧрӧлин сӱрекей сӱӱген кижи. Бис ыраак 2004 јылда американ айылчыларды ӱйдежип јӱреримде танышканыс. Бу јеҥил эмес јорык болгон. Мен английский тилди билерим, је гран ары јаныныҥ улузыла иштеер кандый да ченемел јок, ӱзеери бистиҥ тергее керегинде нени де билбес кижи болгом. Шак ол јол-јорыктаҥ Алтайла, оныҥ кайкал ар-бӱткениле, јебрен тӱӱкизиле, солун культуразыла чыннаҥ таныжарым башталган. Бу кайкамчылу телекейге јолды ачкан улус — јол-јорыкты тӧзӧӧргӧ болушкан Чагат ла оныҥ најылары. Ээчий јылдарда кӧмзӧдӧги иш ле кӧп солун ӱлекерлер, јорыктар, туштажулар ӧткӧн.\nЧагат кижиниҥ јайалтазын ла иштеер арга-чыдалын сезип, кӧрӱп ийер ле эҥ учурлузы — оны ачып билер кайкамчылу сезимдӱ кижи. Башка-башка гранттардыҥ јӧмӧлтӧзиле ол јӱзӱн ле башка баштаҥкайларды: эколо-гиялык туризмди, ару энергетиканы, албаты узаныжын ла фольклорды, албатыныҥ јаҥжыккан билгирлерин шиҥдеерин ле корыырын ла о. ӧ. јӧмӧӧрин кичееген. Бу ок ӧйдӧ ол Конфуцийдиҥ ойгор ӱредӱзи аайынча — балыкты бербей, балыктаарга ӱреткен. Бойыныҥ ӧйинде јолын табарга, ижин баштаарга Чагат болушкан кӧп улус бӱгӱн будына бек туруп, кожо иштеп, јаҥы ӱлекерлерди бӱдӱреринде толо кеминде туружып јат.\nКӧп јылдар ӧткӧн дӧ болзо, мен Алтайдыҥ турумкай ӧзӱминиҥ кӧмзӧзинде иштеген ӧйлӧрди, бистиҥ јорыктарысты ла ӱлекерлеристи јылу эске аладым, олордыҥ шылтузында мен јаҥыс та бистиҥ республиканыҥ бастыра толыктарында эмес, је ӧскӧ ороондордо до кӧп чындык најылар, кожо иштеген быжу нӧкӧрлӧр тапкам…


Транспорттыҥ каланын солыыр… - altaicholmon\nТранспорттыҥ каланын солыыр…\nРоссияныҥ МВД-зыныҥ Алтай Республика аайынча министерствозыныҥ јолдордо јеткер болбозы јеткилдеечи инспекциязыныҥ ишчилериниҥ јетиргениле, РФ-тыҥ транспорт аайынча министерствозы автомобильдердиҥ транспорт аайынча каланын экологиялык јуунтыларла (сборы) солыыр кӱӱндӱ.\nВедомство јылдыҥ учына јетире мындый јаҥыртуныҥ шылтагын јартаган документти белетеп салар. Мындый иш «Россия Федерацияныҥ 2030 јылга јетире транспортный стратегиязы» аайынча ӧткӱрилет.\nБу документте айдылганыла, кымакайлаачы транспортты элбеде тузаланарына јаан ајару эдилер. Экологиялык јуунтыларды тузаланып баштаган кийнинде оны республикалар, крайлар, областьтар сайын ылгаштыратан ээжи болбос, оныҥ некелтелери бастыразына теҥ-тай болоры темдектелет.\nГИБДД-ныҥ специалисттериниҥ айтканыла, кӧлӱк канча ла кире эски болзо, сборлор ончо ло кире бийик болор аргалу.\nJурт ээлем: тоолор ло керектер\n2017 јылда государствоныҥ акча-манат јанынаҥ јӧмӧлтӧзин бистиҥ тергееде 3720 ээлем алган: ол тоодо 841 КФХ, јурт ээлемниҥ 57 организациязы, јурт ээлемниҥ 38 потребкооперативи, 2784 ЛПХ.


Новостная лента - altaicholmon\n«Эптӱ-јӧптӱ јӱрӱмниҥ јери» деген конференция\n«Туулу Алтай—эптӱ-јӧптӱ јӱрӱмниҥ јери» деген ӱчинчи республикан конференция ижин Туулу Алтайда баштады. Ол Россия Федерацияныҥ Президентиндеги Нациялар ортодогы колбулар аайынча советтиҥ комиссияларыныҥ јӧмӧлтӧзиле ӧткӱрилет.\nАлтай Республиканыҥ Башчызы А. Бердниковтыҥ јакылтазыла, кӧп балдарлу ла арга-чыдалы ас билелердиҥ, анайда ок јӱрӱмниҥ кӱч айалгазына кирген улустыҥ айылдарында ӧрт болбозын јеткилдеери аайынча ӱзеери иштер ӧткӱрилет.\nКаланыҥ тал-ортозы кандый болор?\nГорно-Алтайсктыҥ тал-ортозын јарандыра тударыла колбулу сурактар аайынча ачык айалгада шӱӱлтелерди угужары удабас башталар деп, каланыҥ администрациязыныҥ сайтында айдылат.\nМанжероктогы кӧл аруталар\nАР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла јӧӧжӧлик колбулар аайынча министри А. Алисов Башкарудагы јуунда туружып, «Манжероктогы кӧлди 2017-2018 јылдарда экология јанынаҥ орныктырары» деп ӱлекердиҥ бӱдӱп турганы керегинде куучындаган.\nJеҥилтелӱ кредиттер берериниҥ ээжилеринде кубулталар эдилген деп, Россия Федерацияныҥ министрлериниҥ кабинединиҥ сайдында айдылат.\nАлтай Республиканыҥ Башкарузында ӧткӧн јуунда талалык ӧзӱмниҥ министри Н. Кондратьев бисте газ ӧткӱреечи иштер канайда ӧдӱп турганы керегинде куучындаган.\nКӧлӱкте балдарды кайда отургызар?\nБалдарды кӧлӱкте тартарыныҥ јаҥы ээжилери јаан изӱ айдыҥ 12-чи кӱнинеҥ ала иштеп баштады.\nКадында рейдтер ӧткӱрилет\nКичинек кемелер аайынча государстволык инспекторлор амыраар кӱндерде Майма, Чамал ла Шабалин аймактарда Кадын сууныҥ јараттарында рейдтер ӧткӱргендер.\nБаштапкы сериялары согулды\nБаштапкы каналдыҥ журналисттери «Дачниктер» деген сериалды кӧргӱзерин баштаган. Оныҥ бир кезек сериалары Алтайдагы биосферный заповедникте согулган.\nКышка эмдигештеҥ белетенер\nБашкаруда кышка белетенериниҥ сурактарына учурлалган јуун ӧтти. Оны Алтай Республиканыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели А. Бердников башкарып ӧткӱрген.\n… 67 68 69 70 71 72 73 74 …\nИтоги спортивных состязаний Эл Ойына-2018\nВ празднике участвовало более 700 спортсменов и жителей из 11 муниципальных образований Республики Алтай, а также спортсмены и гости из других регионов России: Тывы, Хакасии, Якутии, Новосибирской и Кемеровской области, Алтайского края. Так, в соревнованиях участвовали и именитые спортсмены (Кандидаты в мастера спорта – 31 чел., Мастера спорта России – 31 чел, 4-е Мастера спорта\nПРОГРАММА XVI Межрегионального праздника алтайского народа «Эл-Ойын 2018» урочище Межелик Улаганского района Республики Алтай\n28 июня до 17.00 — Заезд участников и гостей праздника 19.00- — Заседание Оргкомитета 20.00-21.30 — Фестивальная программа «От-очокты кӱреелей» (Встреча гостей) (Малая сцена) 29 июня 6.00- — Мӱргӱӱл (обряд освящения) 9.00- — Соревнование «Алтай шатра» 11.00-12.40 -Торжественное открытие и театрализованное представление (Главная сцена) 12.40- — Открытие Выставочного центра (Город мастеров) 13.00-18.45 — Конкурс «Презентация\nРоссия Федерациязыныҥ президентиниҥ JАРЛЫГЫ\nРоссия Федерацияныҥ государственный кайралдарыла кайралдаары керегинде


Чечен јуучыл Ӧбӧй – Алтайдаҥ - altaicholmon\nЧечен јуучыл Ӧбӧй – Алтайдаҥ\nЈер-Алтайына эзен-амыр јанган\n1945 јылдыҥ сыгын айыныҥ кааҥ ла айас кӱни турган. Алтайда сары бӱр, эҥ ле јараш чӧрчӧк јериндий куулгазын ӧй. База ла эмеш ӧй ӧтсӧ, Алтай база ӧскӧ кебин тартынып ийер. Узун мойынду, је тӱҥей ле јараш кӧбӱ карлу, тызыраган соокторлу кыш келер.\nСакыбаган јанынаҥ Оҥдой аймактыҥ Ленин-Јол деген јуртынаҥ (эмдиги Алтыгы Талду) ыраак јокто турган «Кызыл Таҥ» деген кичинек колхозтыҥ чӧйилип барган чичкечек јолында солдат кептӱ-формалу кыс кӧрӱнди. Улус бойлорына бӱдӱнбей, јазап таҥдактап ајыктап турдылар. Јуу-чакта јыгылган, суру-чабы јок болуп јылыйган эш-нӧкӧрине, уулдарына, адаларына кӧп-кӧп похоронкалар келген ине. Је сакылталу Јеҥӱле колбой улустыҥ ӧзӧгинде калганчы ижемјизи артып, олор јууктарын сакыган, кара јолго эртен-эҥир кӧрӱп ле салатан. Айса болзо, ….\nЭл-јон сакылталу јӱрӱминде кышка малдыҥ азыралын ӧмӧ-јӧмӧ белетеп, бускалаҥ-косколоҥноҥ чыгар ла деп колын бош салбай иштеген. Текши ороон от-калапту јуу-чактыҥ кийнинде орныктыруныҥ јолында болгон.\nЈерлежи Ӧбӧй Чукуева канду јуудаҥ јер-Алтайына јанып келген деген сӱӱнчилӱ табыш чӱрче ле кичинек јуртка јайыла берди. Коркышту бу јуу-чакта јӱстер тоолу јерлештери корогон ине. Бу коркышту тӱбек кажы ла айылдыҥ эжигин ачып, бозогозын алтаган, јуук ла кару улузыныҥ та кемизин де апарган. Оныҥ учун Ӧбӧйлӧ эзендежерге, куучын-эрмегин угарга, эзен бойын кӧрӧргӧ јурттыҥ јаан-јажы чӱрче ле јуула тӱшкен. Албаты јалтанбас јуучылдыҥ, бистиҥ кару энебистиҥ эзен-амыр јанганына бир кижидий сӱӱнген, байрамдаган.\n«Эпши улустыҥ амадузын јӧмӧп…»\nМен бойымныҥ куучынымды энемниҥ службазын ӧткӧн јуучыл частьтаҥ баштайын. Нениҥ учун дезе ол часть керегинде ол до тужында, онойдо ок эмди де ас улус билер.\n1942 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 3-чи кӱнинде эпшилердиҥ добровольческий стрелковый бригадазын тӧзӧӧри керегинде коруланарыныҥ Государственный комитединиҥ И. В. Сталин колын салган јӧби чыккан. Ондо мынайда айдылган: «Эпшилердиҥ колына мылтык алып, бойыныҥ социалистический Тӧрӧлин корулаар кӱӱн-амадузына удура барып, Коруланарыныҥ Государственный Комитеди јӧптӧп јат:\n«1. Московский јуучыл округта 1943 јылдыҥ кочкор айыныҥ 1-кы кӱнине јетире эпшилердиҥ добровольческий стрелковый бригадазын № 04/330, 04/331, 04/333-04/343 штаттар аайынча тӧзӧӧр, штаттарда мындый кожулталарла кийдирилер: <…>\nБригаданы тӧзӧӧрин Главупраформаныҥ јааны нӧк. Щаденкого молјоор.\nЭпшилердиҥ таҥынаҥ добровольческий стрелковый бригадазын комсомол ло комсомол эместердеҥ тӧзӧӧр. Бойыныҥ кӱӱниле Действующий Черӱде службазын ӧдӧргӧ кӱӱнзегендердиҥ тоозынаҥ олорды сӱреен кыракы талдаар. Фронттор аайынча јарадылган јӧплӧ башкарынып (№1 таҥмалу коштончы), бригадага јуучыл ченемелдӱ 1000 эпшини фронттордоҥ алдыртар.\nКомандный башкараачы составтыҥ јамыларына эҥ ле озо јуучыл ченемелдӱ командир-эпшилерди тургузар. Бригаданы бӱткӱлинче эпшилердиҥ командный, политический ле јамылу кадрларыла толо јеткилдеерге јетире эр улустыҥ јаан, орто ло кичӱ составтарын белетеер. Бу ок ӧйдӧ эпшилердеҥ керектӱ кадрларды белетеер ишти тӱргендедер ле о. ӧ.».\nБригаданыҥ улузыныҥ текши тоозы 6983 кижи болгон.\nМениҥ энемниҥ келишкен бригадазы Москваныҥ јуугында Очаково деген јуртта турган. Бригада коруланарыныҥ јаан учурлу объекттерин каруулдаары, качкындарды тудары ла бандитизмле тартыжары аайынча јакылталарлу болгон. Онойдо ок Кызыл Черӱниҥ фронтторыныҥ ичкери табарузы ӧдӱп турган јерлердиҥ тылын корыырын јеткилдеер учурлу болуптыр. Бригада НКВД-ныҥ јуучылдарыныҥ составына кирген.\nЭнемди Оҥдойдогы РВК 1942 јылдыҥ кӱчӱрген айында алдырган. Энеме ол тушта 17 јаш болгон. Ол тӧрӧл колхозында койчы болуп иштеген. Биледе беш бала болгон. Эҥ ле оогожы энебис Ӧбӧй. Олор эрте јашта ла эне-адазынаҥ астыгып, ӧскӱстиҥ јӱрӱмин, јолын ӧткӧн.\nОҥдойдоҥ тӧрт кысты Ленин-Јол јурттаҥ Аку Сакылов деп кижи апарган. Ол јӱк ле Себиниҥ боочызын ажып, кыстарга олор јууга атанып јатканы керегинде айткан. Бийскке јетире олор тӧрт конокко барган. Мында олорго ӧскӧ кийим берген ле поездле јуучыл частька аткарган. База бир кайкамчылу учурал Новосибирскте болгон. Энебис мында бойыныҥ кожо чыккан јаан аказы Ӱтӱйге јолыккан. Аказы госпитальда эмденип, ойто бойыныҥ частине бурылып јаткан тужы. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ кийнинеҥ ол јери-јуртына јанып келген, је јаан удабай шыркадаҥ улам ада-ӧбӧкӧлӧрине јана берген. Энебистиҥ экинчи аказы Јаҥа Воронежтиҥ јуугында божогон, сӧӧги карындаштык сӧӧксалгышта јуулган.\nЈедер јерине једип келерде, алтай кысты стрелковый ротага алган. Кыстар јаан казармаларда јаткан, ээжи дезе военный болгон. Јиит, јаш кыстар Москваны колдорында мылтыкту корыган. Онойдо ок качкындардаҥ, шокчыл ӧштӱлердеҥ коруланарыныҥ заводторын каруулдаган: тӱни-тӱжи, тызыраган сооктордо, изӱде, ургун јааштарда. Качан шыркалу, сынык-бычыкту солдаттарлу поездтер келзе, олорды чебер тӱжӱрип, госпитальдарда иштеген: шыркаларды таҥган, канду таҥышкындарды, кийим-тудумды кызыл колло јунган. Тыныш та тынарга, отурарга да ӧй јок болгон. Тӱрген ле иштеер керек. Кандый бир чӧлӧӧ ӧй келишсе, олор кыстарла кожо Лидия Русланованыҥ, Клавдия Шульженконыҥ ӧзӧккӧ табарар кожоҥдорын кожоҥдогылайтан. Бу ады јарлу кожоҥчыларды энебис эки кӧзиле кӧргӧн, кожоҥдорын уккан.\nБистиҥ энебис Москвада Кызыл тепсеҥде 1943 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 7-чи кӱнинде Улу Октябрьдыҥ революциязыныҥ 25 јылдыгына учурлалган парадта турушканын тӱӱкилик учурлу керек деп айдарга јараар. Туулу Алтайдаҥ барган јуучыл алтай кыс трибунада И. В. Сталинди кӧргӧниле бастыра јӱрӱмине оморкоп јӱрген.\nӦбӧй-Лиза деп эки атту\nАда-энези эҥ оогош эрке, кару кызын Ӧбӧй деп эркеледип адап салган. Је Лиза-Елизавета деген орус атла алтай кысты јуучыл ӱӱре-јелелери адаган. Оныҥ учун энебис фронттоҥ Елизавета деген јараш адын экелген. Јуучыл ӱӱре-јелелери мынайда, байла, учурлап ла адаган болор.\nСтрелковый бригада Москваны каруулдаган. Кызыл Черӱ оноҥ ары кӱнбадыш јаар јуулажып барарда, олор ондо ло арткан. Не дезе, Сталин улайына Москвада болгон. Бригаданыҥ јуучыл кыстарыныҥ јӱрӱми, керектери «А зори здесь тихие» деген киного тӱҥей болгон. Кинодо немецтерди кӧргӱскен болзо, энебис ле оныҥ ӱӱре-јелелери кара санаалу шокчыл ӧштӱлерле, диверсанттарла тартышкан. Амыр-энчӱ ӧйдӧ энебис бу киноны бир де божотпой кӧрӧтӧн. Кӧстӧриниҥ јаштары јаактары тӧмӧн јолдолып тӱжетен. Оныҥ кийнинде узак ӧйгӧ шык ла отурар. Та нени сананатан, бис ол тушта оогош то. Оноҥ айактагы чайын табылу ичип, эжигисте ак чечеги јайылган јодроны узак ајыктап отуратан. Эмезе, бисти, оогош балдарын, кажызын ла бойына, јӱрегине јаба тудуп, баштарысты јылу, јымжак колдорыла сыймап салатан.\nЧындап, јууныҥ-чактыҥ уур-кӱчин, кату јылдарын Ӧбӧй-Елизавета Оҥдойдоҥ ӱӱре-јелези Анна Михайловна Жигаленколо кожо ӧткӧн. Энебис биске јуу-чак керегинде ас, каа-јаада ла куучындайтан. Јуучыл, эне кижи: «Кудайдыҥ алкыш-быйаныла эзен-амыр ла јӱрӱгер, ондый кату чак ондо ло артсын! Мен ол јолды ӧткӧм, ол база качан да болбозын» — деп, акту кӱӱнинеҥ айдып отуратаны санаама кирет.\nЭнебистиҥ фронттогы фотојуруктарыныҥ бирӱзи де артпаганы карамду, је олордыҥ кажызы ла кӧзимниҥ алдында. Ол фотојуруктар альбомдо ло јадатан. Кийнинде оҥдогонымла, энебис фотојуруктарды Сталинниҥ культличностин агы-чегине чыгарар ӧйдиҥ кийнинеҥ отко јалбырадып салган.\nМен бистиҥ энебистиҥ от-калапту јууныҥ ӧйиндеги айалгазын, кӱӱн-санаазын ӧзӧгимле, јӱрегимле сезедим. Ыраак Туулу Алтайдыҥ, кырлардыҥ ӧзӧгинде чыккан-ӧскӧн јаш койчы алтай кыс. Кӱч, кату ӧйдӧ ол кандый бир тымык-аалга толыкка отурып, бойыныҥ јуртын, эбире курчаган кырларын, јерлештерин, јуук улузын эске алып, «кичӱ Тӧрӧлимди, ӧскӧн-чыккан јеримди, кой кабырган кобы-јиктерди, јалаҥдарды кӧрбӧзим бе?» деп бойында ла сананатан. Је Алтайыма, јерлештериме, јууктарыма јанарым деген јаан ийделӱ санаа-кӱӱн оны јӧмӧгӧн, ого болушкан деп сананадым.\nЈеҥӱниҥ кийнинеҥ энебистиҥ бригадазын Кӱнчыгыш фронт јаар аткарган. Ондо Японияла јуу-чак ӧдӱп турган ӧй. Ол ондо Хабаровскто госпитальда иштеген.\nЈӱк ле Японияны јеҥген кийнинеҥ энебис тӧрӧл Алтайына јанган. Ол «За победу над Германией», «За победу над Японией» деген медальдарла кайралдаткан.\nЭнебистиҥ эҥ јаан байлыгы — азыраган балдары\nЭнебис Алтайына амыр-энчӱ јанып келеле, јӱрӱминиҥ учына јетире Карл Маркстыҥ адыла адалган колхозто иштеген. Кандый ла иште озочыл ады-јолы чыгатан. 1952 јылда Табарчы Топитонов деп јиитле биле тӧзӧгӧн. Адабыс колхозто чотобот, оноҥ гаражта нормировщик болуп иштеген, ижине база каруулу болгон.\nАда-энебис бисти, јети балазын, азырап-чыдаткан, таскаткан, ӱреткен. Беш балазы — Наталья, Сартакпай, Дмитрий, Тамара ла Нелли Ленин-Јолдо, Марат ла Николай Коротыда чыккан. 1963 јылдаҥ ала јаан ла нак биле Коротыда јадат.\nЭнебис Ӧбӧй Маймановна Энеликтиҥ I ле II степеньдерлӱ медальдарыла, ордениле кайралдаткан.\nКичӱ уулы Коля 6 јашту болордо, адабыс амырап калган. Энебиске фронтто алган турумкайы, јана баспазы, таскамалы ончо уур-кӱчтерди ӧдӧргӧ болушкан. Ончо балдарын колго-бутка тургузып, јаан јолына чыгарып салган.\nЭнебис јӱректиҥ оорузынаҥ улам 1985 јылдыҥ тулаан айында амырап калган. Ого баркаларыныҥ тӧртӱзин колына аларга јаан ырыс келишкен. Эне-адабыс бӱгӱн эзен-амыр отурган болзо, корболоп ӧскӧн тӧртӧн алты барказын-унуктарын кӧрӱп, сӱӱнер, оморкоор эди. Је канайдар… Бис, оныҥ балдары ла баркалары, унуктары, Алтыгы Талду ла Короты јурттардыҥ эл-јонына јалакай ла керсӱ, јалтанбас эпши Ӧбӧй-Елизавета Чукуеваныҥ эземин кереестеп јӱргени учун јаан быйанысты айдадыс. Ада-Тӧрӧл учун от-калапту јуу-чакты ӧдӱп чыккан алтай эпшини, энебисти баалап јӱргенигер ӧзӱп јаткан ӱйеге јозок болзын.\nЈаан кызы Н. ЧИЛЬЧИНОВА,


«Экономикабыстыҥ ӧзӱмин кичеейли…» - altaicholmon\nОлег Хорохординди АР-дыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ предcедателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱрерге тургузарда, тергееде јаткан албаты-јонныҥ јадын-јӱрӱмиле, иштеген ижиле танышкан оныҥ эҥ баштапкы јол-јорыктарыныҥ бирӱзи Оҥдой аймакла ӧткӧн. Бу туй ла эки ай мынаҥ озо, кандык айдыҥ 3-чи кӱнинде, болгон.\n«Ол тушта слерле толо кемдӱ туштажу ӧткӱрер арга келишпеген. Мыны тӱзедип келдим» – деп, ол кичӱ изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинде Оҥдой јуртта ӧткӧн туштажуда айткан. Эрмек-куучында депутаттардыҥ аймактагы Совединиҥ ле јурт јеезелердиҥ депутаттары, јурт јеезелердиҥ јаандары, јондыктыҥ чыгартулу улузы ла республиканыҥ башкараачызыныҥ ижин бӱдӱреечини угарга кӱӱнзеген ӧскӧ дӧ улус турушкан.\nУлустыҥ берген сурактарына карууларды ла јартамалды туштажуда республиканыҥ башчызыныҥ ижин удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохординле коштой АР-дыҥ башкарузыныҥ турчылары, аймактыҥ башкараачылары берген. Тергеениҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ ӧҥзӱре кӧп сурактары тӱҥей болгоны бу да туштажуда јарталган. Ол јонјӱрӱмдик учреждениелердиҥ айалгазы, јолдор ло кӱрлер, јабыс ишјал, сотовый колбу, сӱрее-чӧп керегинде ле текши турган ӧскӧ дӧ сурактар. «Республиканыҥ мынаҥ озо башкараачызы бу јамыда узак ӧйгӧ отурган ла јонјӱрӱмдик тудумдарды тудар ла јаҥырта јазаар ас эмес иш эткен. Је калганчы јылдарда иштиҥ тебӱзи јабызаган, улус ичкери ӧзӱм болгонын кӧрбӧй барган. Бу айалганы мен кубултар амадулу» – деп, Олег Хорохордин туштажуда айткан.\nОҥдой тӧс ижи јурт ээлем болгон аймактардыҥ бирӱзи. Оныҥ учун иш јанынаҥ сурактар мында курч тургузылган. Онойдо, Кеҥидеги СПК-ныҥ башкараачызы Владимир Шадрин јурт ээлемниҥ ӧзӱмин јӧмӧӧр суракты кӧдӱрген. Бир ӧйдӧ бистиҥ тергееде республикан бюджеттиҥ 7% ас эмезин јурт ээлемниҥ ӧзӱмин јӧмӧӧрине чыгарары керегинде јасак болгоны керегинде ол айткан. Ол ӧйдӧ республиканыҥ бюджеди 4,5-5 миллиард салковой кире болгон. Бӱгӱнги кӱнде бюджеттиҥ кирелте бӧлӱги канча катапка кӧптӧгӧн, је јуртка чыгарылып турган акча, азыйгы ла кеминде артып, 1,5% тӱшкен.\nСовет ӧйинде Оҥдойдыҥ Кеҥидеги совхозы јылына укту 100 кире букаларды сатканын, је калганчы 25 јылга дезе бу ээлемнеҥ укту 100 ле кире букалар садылганын Владимир Шадрин айдып, тургуза ӧйдӧ таҥынаҥ улустыҥ ла ӧмӧлик ээлемдерде укту мал астаганын, мал семиртер јерлердиҥ бу јанынаҥ комыдалдарын куучындаган. Кеҥидеги СПК-да укту мал ӧскӱрери аайынча эки завод иштеп јат ла ук јарандырар канча ла кире малды олор садарга белен. «Крестьяндар укту малды садып алар арганы тӧзӧӧр керек» – деп, ол айткан.\nРеспубликаныҥ ӧзӱминиҥ јаҥы стратегиязында јурт ээлемниҥ ӧзӱмин јӧмӧӧри баштапкы јерде турганын Олег Хорохордин айдып, бу программада туру-жарга Владимир Шадринди кычырган.\nАймактыҥ депутаттар Совединиҥ депутады Сергей Кергилов туштажуда база јурт ээлемниҥ курч сурактарын кӧдӱрген. Оныҥ айтканыла, бӱгӱн јурт ээлемге јӧмӧлтӧ эдип чыгарылган акча мында иштеген предприятиелердиҥ ӧзӱмине эмес, јӱк олорды корып аларына, јайрадылбазына чыгарылат.\n«Россияныҥ президенти тергеелердиҥ губернаторлорына ла башкаруга ишјоктордыҥ ла јоктулардыҥ тоозын беш јылга 2 катапка астадар јакылта эткен – деп, Сергей Кергилов туштажуда айткан. – Алтай Республика Россияда эҥ јокту тергеелердиҥ бирӱзи болуп јат. Бӱгӱн школдордо балдарды толо кеминде азырап болбой турганыс, јаан јаштулардыҥ јадын-јӱрӱми коомой болгоны, јонјӱрӱмдик ӧҥзӱре кӧп сурактар турганы экономикабыс ӧзӱм алынбаганы учун. Экономикада ӧзӱм јок болзо – каландар јок, каландар јок болзо – јонјӱрӱмдик тудумдарды, јолдорды ла о. ӧ. тудар ла јазаар акча јок… Јоксыраштыҥ сурагын јӧптӧрлӧ аайына чыгар арга јок. Оны јербойындагы башкараачылар ла аргачылар, ол тоодо фермерлер кӧдӱрип чыгар. Башкару, ол тоодо тергеениҥ башкараачылары бу ишти буудактаар эмес, ого болужар учурлу. Тергеениҥ башкарузы экономиканыҥ ӧзӱмин кичеерине бурылзын деп сурап јадыбыс».\nАлтай Республикада мӱӱстӱ аҥ ӧскӱрери кирелтелӱ ууламјы болуп јат, оноҥ иштеп алган продукция гран ары јаар садылат деп, Сергей Кергилов айткан. Бистиҥ тергееде 25 јыл мынаҥ кайра туткан аҥныҥ тоозы 55 муҥ болгон, ол ӧйдӧҥ бери бу тоо кубулбай арткан. «Бу ишти элбедерге, РФ-тыҥ Агаш кодекси буудактайт деп айдадылар. Бис агаш ӧскӧн јерлерди кадастровый чотко тургузар иштерди бойыстыҥ арга-кӱчисле эдип салганыс, је АР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары аайынча министерствозы тӧрт айга чыгара аукцион јарлаар ӧй таппай јат. Айдарда, Агаш кодекс эмес, јербойындагы чиновниктердиҥ бурузы болор бо?» – деген суракты Сергей Кергилов тургускан.\nБистиҥ тергеениҥ улузы иштеҥкей улус, Москвадаҥ белен акча сакып, отурбай јат. Биске иштеер айалгалар керек. Иштеер јарамыкту айалгалар болзо, ишјоктыҥ ла јоксыраштыҥ аайына бис бойыс чыгар аргалу деп, ол айткан.\n«Слерге быйан, Сергей Владимирович. Тургускан сурактараарга Слер бойыгар карууны бердигер. Бисте ишјоктордыҥ кеми 12,5%, бу Россияныҥ да, СФО-ныҥ да кӧргӱзӱлеринеҥ бийик. Республикада эҥ ӧҥзӱре сурактар – иш јок болгоны ла јоксыраш деп, мен тегиндӱ айтпайдым. Је тергеебисти «эҥ јокту» деп айтпагар деп сурап турум. Бис јурт ээлемди јӧмӧӧри, јурт ээлемниҥ продукциязынаҥ чыҥдый аш-курсак белетеери јанынаҥ јаҥы стратегия белетеерис. Мениҥ амадум – јербойында ӧскӱрген малдыҥ: аҥныҥ, уйдыҥ, јылкыныҥ, койдыҥ эдинеҥ аш-курсак эдер бир канча тӧс јерлер тудары. Олордо бийик чыҥдыйлу курсак белетелер. Бу курсактыҥ баазы да бийик болор, не дезе мындагы эттиҥ чыҥдыйы сӱрекей бийик. Бу тӧс јерлерди тударга инвесторлорды да, эдилген курсакты садып алар улусты да табарыс.\nАгаш кодекс керегинде айдар болзо, бис башкару кеминде јаан јуун ӧткӱргенис ле ондо јербойында ийделӱ беш јӧпти јӧптӧгӧнис, анайда ок федерал кеминде јӧптӧлӧр беш јӧпти белетегенис, олор аайынча Москвала куучын ӧткӧн» – деп, Олег Хорохордин ай-дып, бу сурактар оныҥ шиҥжӱзинде турганын угускан.\nАймактыҥ депутаттар Совединиҥ депутады Аткыр Амыев Оҥдой аймакты, Кош-Агаш ла Улаган аймактар чылап, тӱндӱкке тӱҥейлеген јерлерге кийдирер суракты кӧп улус сураганын туштажуда айткан. Кышкы ӧйдӧ аймактыҥ јеринде кейдиҥ соогы ортолой алза -30 градус болуп јат. Кату одыруны, ГСМ-ды чыннаҥ тузаланганы чоттолгонынаҥ чик јок ажыра. Бир ӧйдӧ Оҥдой аймактыҥ јурттары тӱндӱкке тӱҥейлеген јерлерге кирген, је оноҥ нениҥ де учун мыны токтодып салган деп, ол куучындаган.\nАймактыҥ депутаттар Совединиҥ јааны Мирон Бабаевтиҥ јуунда јетиргениле, Туладагы билим тӧс јер бойыныҥ ӧйинде Алтай Республиканыҥ јерлерин шиҥдеген, бу иштиҥ турулталарыла Оҥдой, Кан-Оозы ла Кӧксуу-Оозы аймактарды јаткан јериниҥ, кӱн-айыныҥ айалгазыла тӱндӱктиҥ јерлерине тӱҥейлеерге јараар деп тӱп-шӱӱлте чыгарган. «Мындый билим иш бар, мен Госкомсевердиҥ керектериле иштеп турарымда оныла танышкам» – деп, Мирон Бабаев айткан.\nБу суракты Кан-Оозы ла Кӧксуу-Оозы аймактардыҥ улузы база кӧдӱрип турганын Олег Хорохордин айдып, тайанар јетирӱлер бар болзо, ченежип кӧрӧр керек, бу сурак аайынча иштеерим деген.\nКӱпчегендеги јурт јеезедеҥ аймактыҥ депутады болгон Чапай Огнев быјыл јайылган суу Јаан Јаламан баратан јолдо кӱрди бусканын, јолдыҥ коомой айалгазын айткан. Бу суракты шӱӱжер тушта АР-дыҥ талалык ӧзӱм аайынча министри Олег Пьянков кӱрди јазаар иштер быјыл башталарын айткан.\n«Мен туштажуга келердеҥ озо Оҥдойдыҥ бузулган кӱрин барып кӧргӧм – деп, Олег Хорохордин ајарган. – Эки ай мынаҥ кайра бис бу кӱрди кӧргӧнис. Кӱрдиҥ ӱлекер документтерин јӧптӧӧр иштерди тӱргендеткенис, ол тулаан айдыҥ 22-чи кӱнинде белетелип калган. Ишке керектӱ акчаны чыгарганыс. Оноҥ бери 1,5 ай ӧткӧн, је кӱр тудулатан јерде не де кубулбаган – бир трактор до, бир вагончик те јок. Бу кӱр сыгын айдыҥ 1-кы кӱнине јетире тудулып калары јанынаҥ бис аймактыҥ јааныла јӧптӧшкӧнис. Горно-Алтайскка једип, мыныҥ аайына чыгарым. Бу кӱрди тударын мен таҥынаҥ бойымныҥ шиҥжӱме алгам ине».\nТуштажуда тергеелик јолдордыҥ айалгазы ла сотовый колбу јанынаҥ сурактар болгон. Республиканыҥ башчызыныҥ ижин бӱдӱреечиниҥ јетиргениле, «Јеткер јок ло чыҥдый кӧлӱк јолдор» деген эл ӱлекер аайынча республикага беш јылга 11,5 миллиард салковой акча чыгарылып јат. Мынаҥ озо бу кире акчаны тергее јолдорына качан да албаган. Ӱлекер аайынча Оҥдой аймакка 1,5 млрд салковой чыгарары темдектелген. «Бу кӧп эмес – деп, Олег Хо-рохордин айткан. – Јӱк ле Туйакту — Јабаган деген јолды јазаарга 1,1 млрд салковой барар. Оныҥ учун ӱлекердиҥ тергееге берилген акчазы канайда ӱлелгенин база катап јазап шиҥдеп кӧрӧрис ле эл-јонго эҥ керектӱ јолдорды јазаарга акчаны ууландырарыс». Аймактыҥ депутады Анатолий Атаровтыҥ чокым сурагына каруу берип, Кайырлык јуртка јетире јолго 48 млн салковой ло Озерное јуртка – 47 млн салковой чыгарары, јол јазаар иштер 2022 јылда ӧдӧри темдектелгенин ол јетирген.\nКоомой сотовый колбу Кӱпчегендеги, Ийиндеги (Јодро), Кеҥидеги, Јолодогы (Коркобы) јурт јеезелерге кирген јурттарда, Хабаровкада болгоны јуунда айдылган.\n– РФ-тыҥ Президентиниҥ јакааныла бӱдӱрип баштаган эл ӱлекерлердиҥ бирӱзи «Цифровая экономика» деп адалып јат. Ол 6 федерал ӱлекерлердеҥ туруп јат ла бирӱзи – инфраструктура, бого бир триллион салковой акча чыгарылган – деп, Олег Хоро-хордин куучындаган. – Алтай Республика темдектелген иштерди элдеҥ озо бӱдӱретен 13 тергеениҥ то-озына кирген. Келер јылдыҥ учына јетире сотовый колбу ончо јурттарга келер деп сананадыс, ас улус јаткан чек ыраак јурттарга колбуны ӧткӱрер кандый бир аргаларды табарыс».\nБалдардыҥ кеендик школыныҥ директоры Константин Малчиев культураныҥ учреждениелериниҥ айалгазы јанынаҥ јетирӱ эткен. Оныҥ айтканыла, республикада культураныҥ јакшы тудулган тураларын тоолорго колдыҥ сабарлары ла једер, ол эл театрдыҥ, эл музейдиҥ туралары, Маймадагы ла Сускудагы. айса база кайда да бар ДК-лар. «46 јыл мынаҥ кайра мен филармонияда балеттиҥ артизи болуп иштеп турарымда кандый клубтар болгон, ол ло бойы арткан. Культураныҥ учреждениелерин тудар толо кемдӱ программа да, бу јанынаҥ ууламјылу иш те ӧтпӧгӧн – деп, Константин Федорович куучындаган. – Оҥдой аймакты алар болзо, 35 јылга бир ле клуб Кайырлык јуртта тудулган. Јурттарда клубтардыҥ ла ДК-лардыҥ тураларын јаҥырта јазаар, кӧбизин јаҥыдаҥ тудар керек. Бу суракка ајару этсин деп Слерди сурайдыс».\nОҥдой јурт јаанаганыла колбой Балдардыҥ јайааныныҥ ла кеендиктиҥ школдорына келип турган балдар кӧптӧгӧн деп, Константин Малчиев айдып, кеендиктиҥ школына јуртта ӱч кат тураны садып аларга болуш сураган.\nТургуза ӧйдӧ балдардыҥ садтары, школдор, эмчиликтер, культураныҥ учреждениелери, спорттыҥ ла јашӧскӱримниҥ тӧс јерлери јанынаҥ сурактар тергееде кӧп деп, Олег Хорохордин айткан. Биске канча јаҥы тудумдар тудар, канчазын јазаар, бого канча кире акча керек – озо баштап оҥдоп, чоттоп алар, оноҥ кайда нени элдеҥ озо тударын темдектеер керек. «Слердиҥ јуртта школ јанынаҥ сурак курч турганын билерим. Бу школды кӧргӧм, балдар бадышпай јат – деп, ол айткан. – Кеендиктиҥ школына керектӱ тураныҥ айалгазын озо баштап шиҥдеп кӧрӧр керек, айалгазы, баазы кандый, бойыстыҥ аргаларысты чоттоор. Айса болзо, садып та алар арга болор».\nАймактыҥ депутады, Кеҥидеги школдыҥ директоры Сергей Зубакин школдордыҥ курч сурактарына ајару эткен. Онойдо, Роспотребшиҥжӱниҥ некелтелерин бӱдӱрерге јербойыныҥ бюджеди 15 млн 263 муҥ салковой чыгарган, ӱстине база 27,4 млн салковой акча керек. Бу акча табылбаза, сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде школ ӱредӱни баштап болбос деп, директор айткан.\nРоспотребшиҥжӱниҥ ончо некелте-ајаруларын бӱдӱрерге аймакка текши тооло 178 млн салковой керек болгонын аймактыҥ јааны Андрей Мунатов темдектеген. АР-дыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министерствозы республиканыҥ бастыра муниципал тӧзӧлмӧлӧринде ӱредӱлик учреждениелер аайынча ширтӱ эткен. Роспотребшиҥжӱниҥ некелтелерин бӱдӱрерге 118 млн салковой керек деп, министр Алексей Бондаренко туштажуда айткан. Школдордо ылтам бӱдӱретен иштерге 44 млн салковой акча чыгарары јанынаҥ суракты министерство АР-дыҥ башкарузыныҥ јуунына чыгарарга турганын ол угускан.\nЈаҥыс та Оҥдой аймакта эмес, је республикада да јайгыда балдар амыраар бойыныҥ лагерьлери јок болгонын аймактыҥ депутады Эдуард Кудачин айткан. Бу суракты баштапкы катап угуп турганын АР-дыҥ башчызыныҥ молјуларын бӱдӱреечи темдектеген. АР-дыҥ иш ле јонјӱрӱмдик ӧзӱм аайынча министри Адар Суминниҥ јуунда јетиргениле, тергееде јӱк ле эки аймак бойы лагерьлӱ – Кӧксуу-Оозы аймакта «Беловодье» ле Турачак аймакта «Лебедь». Улаган ла Турачак аймактарда, Манжерокто балдардыҥ јайгы лагерьлериниҥ ээлери таҥынаҥ улус. Чой, Чамал ла Оҥдой аймактарда лагерьлер јок. Бу министерство јӱрӱмниҥ кӱч айалгаларында балдарды лагерьде амыраар путевкаларла јеткилдеп турган болзо, арткан балдардыҥ амыралтазы эне-аданыҥ акчазынаҥ ла кӱӱнинеҥ камаанду болуп јат.\nРеспубликада јербойыныҥ улузына су-кадыгын орныктырар санаторий-профилакторийлер јок болгонын укса, Олег Хорохордин база кайкаар болор.\nТуштажуда «јууныҥ балдары» деген улуска јеҥилтелер ле болуш эдери, Оҥдойдыҥ Талду деген јаҥы микро-районын суула јеткилдеери, аймактыҥ тӧс эмчилигиниҥ поликлиниказын јазаары, «Сартакпай» стадионды јаҥыртары, Караколдогы јурт јеезеге автобус керектӱ болгоны, јуртка иштеп келген јиит ӱредӱчилерди ле медишчилерди јадар јерле јеткилдеери керегинде ле ӧскӧ дӧ кӧп сурактар айдылган. АР-дыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин, оныла кожо јӱрген башкараачылар ончо сурактарга толо јартамалдар ла каруулар берген.


Јӱрӱмниҥ јаан боочызында - altaicholmon\n80 јаш ол кӧп пӧ эмезе ас па? Бу кире јаш јажаган улус ырысту јӱрӱм јӱрген деп бодойдым. Нениҥ учун дезе олор бу ӧйдиҥ туркунына јӱрӱмниҥ јеҥил эмес, је јилбилӱ јолын ӧткӧн. Олор Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде ӧскӧн, ол јылдардыҥ ачу-коронын кӧргӧн, јууныҥ кийниндеги јылдарда кату-кабыр иштерде турушкан улус.\nОлордыҥ кезигиниҥ адалары, энелериниҥ эш-нӧкӧрлӧри јууныҥ јалаҥдарынаҥ јанбаган. Бастыра шыралу иштерди сӧӧк-тайагы тыҥыбаган балдарга, јаан улусла кожо, бӱдӱрерге келишкен. Оныҥ кийнинде ӧйдӧ бу балдардыҥ кезиги ӱредӱзин тӱгезип, каруулу иштерде иштеген, айыл-јурт тӧзӧгӧн. Оноҥ 90-чы јылдардыҥ кызалаҥдарын ӧдӧргӧ келишкен.\nШак мындый јӱрӱмдик јолды ӧткӧндӧрдиҥ бирӱзи тодош сӧӧктӱ Алексей Кайдазынович Сакашев. Ол Оҥдой аймакта Алтыгы Талду јуртта чыккан. Адазы Кайдазын, энези Чымыл деп улус болгон. Адазы черӱде службазын ӧдӱп турала, финндерле болгон јуу-согушта турушкан. Оноҥ Алтайына јанып келеле, Салјар, Шашыкман, Ак-Боом деп јурттарда колхозтыҥ председатели болгон. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу башталарда, Алексейдиҥ адазын айыл-јуртында чайын да ичирбей, эки јашка јеткен уулчагыла јолыктырбай, военкоматтаҥ фронтко апарган. Кайдазын канду јуу-согуштардыҥ јалаҥында јеҥ јастанган…\nАлексейдий уулдар ла кыстар адалары јок, ӧскӱс артып, кандый шыра кӧргӧнин бис энелеристиҥ куучындарынаҥ укканыс, билерис. Андый шыра-тӱбек база болбозын ла деп сананарыҥ. Кийнинде ол чыдап келерде, энези ого адазыныҥ эдинип јӱрген кара-тере акчакабын кереес эдип берген эмтир — ол оны эмдигенче чеберлеп, баалап јӱрет.\nАлексей Кайдазынович тӧрӧл јуртында баштамы школды божодып, Караколдогы јетијылдык ӱредӱлӱ школго ӱренерге барган. Бу школды божодоло, ӱредӱзин оноҥ ары кӧндӱктирерге, областной национальный школго барар деп, бек сананып алган болгон. Је јолой нӧкӧрлӧриниҥ сӧстӧрине кирип, Шабалинниҥ школына барган эмтир. Нениҥ учун дезе, ондо интернатта јакшы азырап турган дешкен. Нӧкӧрлӧри городто јаҥыс ла «жуликтер» бар деп айдып, јолой артырып алгандар.\nАлексей Кайдазынович бу школдо јакшы ӱренип, спорттыҥ маргаандарында јаантайын туружып турганы учун канча катап школдыҥ текши линейказында мактадып туратан. Ол анчада ла волейболло тыҥ јилбиркеген, школдыҥ волейболло јуунты командазыныҥ капитаны болгон. Кийнинде ӧйлӧрдӧ черӱде болордо, дивизияныҥ јуунты командазында ойногон. Иштеп те турарда, јаантайын волейболло маргаандарда турушкан.\nЈылдар ӧдӧт. 1962 јылда черӱдеҥ јанып келеле, ол «Ленин јол» колхозто иштеген. 1963 јылда оны Оҥдой аймактыҥ Карл Маркстыҥ адыла адалган колхозыныҥ комсомол организациязыныҥ качызына кӧстӧгӧндӧр. Мынайып Алексей Кайдазыновичке јӱрӱмниҥ јаан јолы ачылып барган. Кийнинде јылдарда ол комсомолдыҥ Оҥдой аймактагы комитединиҥ экинчи ле баштапкы качылары болуп иштеген. Оноҥ партияныҥ Оҥдой аймактагы комитединиҥ аппарадында иштеп турарда, Новосибирсктеги бийик ӱредӱлӱ партийный школдыҥ тӧрт јылдыҥ ӱредӱзине аткаргандар. Ӱредӱ једимдӱ божогон кийнинеҥ ол партияныҥ Горно-Алтайсктагы обкомында инструктордыҥ ижин бӱдӱрген.\nОныҥ кийнинде А. К. Сакашевти партияныҥ Кӧксуу-Оозындагы райкомыныҥ качызы эдип кӧстӧгӧн, бу иште ол беш јыл иштеген. Бу ӧйдиҥ туркунына ол јерге темиге де берген, эткен керектери де албаты ортодо тоомјыда болгон. Темдектезе, Кӧксуу-Оозында телевышканы, аэропортты тудар тушта ол улусты баштап, коно-тӱне иштеген. Амадулар јаан болгон. Је эш-нӧкӧри Юлия Григорьевнаныҥ су-кадыгына бу јер «келишпес» салтарын јетирип турган учун, јер солыырга келишкен. Онойып ойто Оҥдой аймагына келгендер. Мында Алексей Кайдазынович 1986 јылга јетире партияныҥ аймкомында озо баштап качы, оноҥ экинчи качы болуп иштеген.\nМен бу бичимелимде Алексей Кайдазыновичтиҥ база иштеген јамыларын эске алынбай, Алтай Республиканыҥ баштапкы катап тудулган Эл Курултайыныҥ Тӧргизинде кадрлар ла кайралдар аайынча башкарту тӧзӧлӧрдӧ, оныҥ јаанына оны бирлик кӱӱн-санаала јӧптӧгӧнин темдектеер кӱӱним бар. Бу ишке оны Эл Курултайдыҥ председатели болгон В. И. Чаптынов кычырган ла јӧптӧгӧн.\nПартияныҥ 90-чы јылдардыҥ бажында јайрадылып калган кадровый политиказын орныктырары, кадрлардыҥ республикан резервин тӧзӧӧри, госслужбаныҥ Москвадагы эки академиязыла, Новосибирсктеги академиязыла колбулар тургузарга, аппараттыҥ ижин чыныктаарга ченемелдӱ кижи керек болгон. Ол иштерди бӱдӱрери Алексей Кайдазыновичке бӱдӱмјилелген. Бу иштерди ол једимдӱ бӱдӱрген деп айдар керек.\nБис тегин ле колхозчылардыҥ јууныҥ кийнинде 50-чи јылдарда чыккан балдары болгоныс. Ада-энелерис «јаан эжиктер» ачып билбес, «јаан јамылуларла» колбу, эрмек-куучын тутпаган да болзо, бисти Алексей Кайдазыновичтий улус тууразынаҥ кӧрӱп, кадровый резервте туткан болуптыр. Андыйлардыҥ бирӱзи бу бичимелдиҥ авторы.\n90-чы јылдарда ороон јайрадылып, компартия јоголгон. Бу ӧйдӧ мен партияныҥ Барнаулдагы крайкомында тӧзӧмӧл бӧлӱктиҥ инструкторы болуп иштегем. Куран айда, бир ле кӱнде иш јок болуп арткам. Билемле кожо, ӱч баламды ээчидип, ойто областька јандым. Шак бу ӧйдӧ Оҥдой аймакта Караколдыҥ јурт Соведине председатель керек болгон, мени бу ишке кӧстӧдилер. Бир јылдыҥ бажында Карл Маркстыҥ адыла адалган колхозтыҥ председателине туткан. Је Ельцин деп президенттиҥ политиказыла колбой, колхоз-совхозтор јайрадылып башталган. Оноҥ арызын эске алынбайык — ойто ло иш јок.\nЈе ӱч ай ӧткӧн соҥында, 1994 јылдыҥ кочкор айында мени кенетийин Эл Курултайдыҥ Тӧргизиниҥ кадрлар ла кайралдар аайынча башкартузыныҥ јааны кычырып туру деп јетирӱ келди. Јаан удатпай ла, Эл Курултайдыҥ туразыныҥ 4-чи кадында кабинетке кирип барзам, бу башкартуныҥ консультант-специализи Артур Александрович Сулуков мени уткуп, Алексей Кайдазыновичтиҥ кабинедине јетире ӱйдешкен. Кабинеттиҥ ээзиле эзендешкен кийнинеҥ ол айтты: «Иван Макович, эртен Эл Курултайдыҥ Тӧргизиниҥ јуунында кадровый сурактар болор. Эл Курултайдыҥ Аппарадыныҥ бир каруулу ишчизи ӧскӧ ишке барып јат, оныҥ ордына, В. И. Чаптыновло јӧптӧжип, сениҥ кандидатураҥга токтодыс. Нениҥ учун дезе сен «кадровый резервте» туруп јадыҥ. Не деп сананып туруҥ?». Мен сананып кӧрӧйин дедим. А. К. Сакашев чырайын соодып, мынайда айтты: «Је сананар болзоҥ санан, бис ӧскӧ кандидатурага чыгарыс, улус бар».\nКеректиҥ аайын сезип, мен капшай ла: «Јӧп, мен белен, јӧпсинип турум» дегем. Эртезинде мени парламенттиҥ Аппарадыныҥ тӧзӧмӧл бӧлӱгиниҥ јаанына јӧптӧп салдылар.\nВ. И. Чаптыновтыҥ ла А. К. Сакашевтиҥ бӱдӱмјилеген каруулу ижинде 24 јылдыҥ туркунына иштедим. Парламенттиҥ беш созывыныҥ Аппарадында каруулу иштер бӱдӱрип, амыралтага чыккан эдим. Бу учурал керегинде нениҥ учун бичип турум дезе, Алексей Кайдазынович бу ӧйлӧрдӧ кӧп улусты государственный службаныҥ јолына тургускан. Ол ӧйдӧ каланыҥ ла аймактардыҥ администрацияларыныҥ ла депутаттар Совединиҥ каруулу ишчилери Эл Курултайдыҥ Тӧргизиниҥ ајарузында болгон.\nА. К. Сакашев иштеги једимдери учун кӧп тоолу кайралдарла кайралдаткан. Ол тоодо РСФСР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ Тӧргизиниҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла, «За освоение целинных и залежных земель» ле «Иштиҥ ветераны» медальдарла, «За безупречную службу» деп кӱндӱлӱ темдекле. Ол Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи болуп јат.\nАлексей Кайдазынович јаан једимдерге јеткенинде, кайра кӧрбӧй иштеп јӱргенинде эш-нӧкӧри Юлия Григорьевнаныҥ ӱлӱзи база бар деп айтсам, јастыра болбос. Олор 1963 јылда айыл-јурт тӧзӧп, эки уулду болуп, эмди олордыҥ балдарыныҥ балдарын кӧрӱп отургылайт. Юлия Григорьевнаны бистиҥ республикада билбес улус, байла, јок болбой. Бу кижи быјыл база учурлу јажын темдектеди. Олор бой-бойына сӱрекей кару. Аначада ла Юлия Григорьевна эш-нӧкӧрин сӱрекей кичееп, ол до јердеҥ бери тартып алган да ӧйлӧр болгон (кижи сакыбаган јанынаҥ јоболго до алдыратан эмтир).\nАлексей Кайдазынович керегинде бичип тура, 80 јаш ол кӧп пӧ эмезе ас па деген сурак бергем. Ойто бойыма ла каруу берерге турум: 80 јыл ас эмес јылдар, јеҥил эмес ӧйлӧр. Качан оныҥ јанына тегерик, јараш, кара кӧстӧрлӱ кызычак јӱгӱрип келерде, оноҥ сениҥ адыҥ кем деп сурадым. «Адым Иришка, ӧбӧкӧм Сакашева» — деп каруу алдым. Кӧрӱп отурзам, эки карганактыҥ кӧстӧриниҥ чокторы кӱйӱп, јылу эриндери барказыныҥ балазына тийерде, меге де кандый да сӱӱнчилӱ, јӱрӱм ырысту, эмди де узак јӱрер аргабыс бар деп билдирди. Айдарда, 80 јаш кӧп эмес, ӧдӧтӧн јолдор эмди де бар.\nиштиҥ ле госслужбаныҥ ветераны


Ајару – јашӧскӱримге - altaicholmon\nКандык айдыҥ 25-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин государствоныҥ јашӧскӱримдик политиказы јӱрӱмде канайда бӱдӱп турганына учурлалган јуунда турушкан. Јуунды видеоконференция аайыла РФ-тыҥ президентиниҥ Сибирьдеги федерал округ аайынча чыгартулу кижизи Анатолий Серышев ӧткӱрген.\nСибирьдиҥ тергеелеринде 14 јаштаҥ ала 35 јашка јетире тӧрт миллионноҥ кӧп кижи јуртайт. РФ-тыҥ президентиниҥ Сибирьдеги федерал округ аайынча чыгартулу кижизиниҥ окылу сайтындагы јетирӱле јиит улустыҥ ӱлӱзи округтыҥ эл-јоныныҥ 27 проценти болот.\nПолпредтиҥ темдектегениле, бӱгӱнги геополитический айалгалар телекейдиҥ\nбастыра ороондорыныҥ кӧрӱми солынып турганын кӧргӱзет. Оныла колбой социальный ла экономический институттар јаҥырта солынар.\n«Јашӧскӱрим, орооныстыҥ келер ӧйиниҥ тӧзӧлгӧзи болуп тура, политический повестканыҥ ӧзӧгинде турат» – деп, Анатолий Серышев айткан.\nЈиит улуска бойлорын јӱрӱмде табар айалгалар тӧзӧп тура, Россияда «једимге јолдор» дегедий јӱзӱн-башка аргалар берилет. Ол тоодо профессионал ӧзӱмге, јайаан јайалталарын ӧскӱрерине, студенческий отрядтарды кыймыгуларга јилбиркедерине ле оноҥ до ӧскӧзине ууламјылалган ӱлекерлер.\n«Је јашӧскӱримниҥ таскадузына, ол таскадуныҥ тӧрӧлчи кӱӱндӱ болорына, билелик байлыктар, ак-чек болоры, бой-бойына болужары деген јаҥжыккан тӧзӧлгӧлӧрди тӧзӧӧрине ле ӧскӱрерине ајаруны кӧптӧдӧр керек» – деп, полпред темдектеген.\nТургуза ӧйдӧ таскадарыныҥ сурактары озо бӱдӱрер керек болуп турган тӧс текшинациональный сурактардыҥ тоозына кирет. Мынызы бу сурактар учун јаҥныҥ федерал органдарынаҥ ала јаҥныҥ тергеелик органдарына ла јербойында бойы башкарынарыныҥ органдарына јетире каруулу болгонын чокумдайт. Мыныла колбой јуунныҥ туружаачылары јашӧскӱрим политика бӧлӱгинде јакшынак турултага јӱк ле ведомстволор ортодо јарамыкту ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ ле публичный јаҥныҥ органдарыныҥ јӧптӱ ижиниҥ шылтузында келер арга бар деген текши шӱӱлтеге келгендер.\n«Бӱгӱн јаҥныҥ бастыра органдарыныҥ тӧс амадузы – јашӧскӱримниҥ кӧрӱмин тӧзӧӧри ле ӧскӱрери. Јашӧскӱримди неге де кӱӱни јок болор эттире таскаарынаҥ ла радикализациядаҥ ӧмӧ-јӧмӧ корыыр, јиит ӱйеге ич тӧзӧлгӧзин табарга ла ӧскӱрерге болужар керек» – деп, полпред јуунныҥ туружаачыларына айткан.\nАнайда ок Сибирьдеги федерал округтыҥ тергеелеринде јашӧскӱримдик политика бӧлӱгинде тӧзӧлгӧн јакшынак ченемелди Россия Федерацияныҥ ӧскӧ субъекттерине таркадатаны база јаан учурлу деп, ол айткан.\nЈуунда јашӧскӱримниҥ керектери аайынча федерал агентствоныҥ, РФ-тыҥ ӱредӱлик аайынча министерствозыныҥ, РФ-тыҥ билим ле бийик ӱредӱ аайынча министерствозыныҥ чыгартулу улузы, Сибирьдеги федерал округтыҥ субъекттери аайынча баш федерал инспекторлоры ла округтыҥ тергеелериниҥ башчылары турушкан.


Айылчылардыҥ ортозында кӧп тоолу балдар болды. Бу јиит ӱйе албатылык кайчыныҥ Т.Шинжинниҥ јайаандыгыла јилбиркеп турганы сӱӱндирет ле оморкодот. Байла, оныҥ да учун эҥир «Кай» деп адалган театрлык кӧргӱзӱле башталды. Бу юбилейлик эҥирде кӧп тоолу јылу уткуулдар айдылды. Алтай Республиканыҥ культура Министриниҥ адынаҥ уткуулду сӧсти оныҥ ордынчызы С.Н.Пешперова јетирди.\nБу јылу, телкем эҥирде јуулгандар кайга, Т.Шинжинниҥ јӱрӱмдик јолына учурлалган кожоҥ-бије, ӱлгерлер, алтай кӱӱлик ойноткылар кӧрӱп-уктылар. Бу ары јанынаҥ јайалталу кижи керегинде айдар болзо, Таныспай Боксурович 1936 јылда Оҥдой аймата Кичӱ Ӱлегем деп ӧзӱктӧ чыккан.\nТаныспай Баксурович 1936 јылда Оҥдой аймактагы Кичӱ Ӱлегем деп ӧзӧктӧ чыккан. 4 јаштуда ӧскӱс арткан бала аказыныҥ билезинде чыдаган. Бир-канча шылтактардаҥ улам Горно-Алтайсктагы балдардыҥ туразына кирип, тӧрт јылдыҥ туркунына анда ӧскӧн. Оныҥ кийнинде областьтагы национальный школго кирип, оны ӱренип божоткон.\nГорно-Алтайсктагы педагогический институты божодып алтай тилдиҥ ӱредӱчизи болуп јӱрӱмниҥ јолына чыккан. Бир-канча ӧйдӧҥ Т.Шинжин Горно-Алтайсктагы тӱӱки, тил ле литератураныҥ билим иштердиҥ институдына ишке кирген. Кудайдаҥ берилген јайалта јайа тартып, Т.Шинжин ӱлгерлер, куучындар, алтай албатыныҥ фольклорына учурлай билим бичимелдер бичип чыгарган. Кайчы болгон адында Таныспай Боксурович кайчылар керегинде билим бедиреништӱ иштер ӧткӱрип 300 билим бичимел бичиген. Јаан деген кай чӧрчӧктӧрдӧҥ 13 кирезин сагышла айдат. «Улу кайчы А.Г. Калкин» деп адалган монографияныҥ авторы.


Спортто једимдер - altaicholmon\n2018 јыл Алтай Республикада Хоккейдиҥ јылы деп јарлалган болгон. Ол керегинде республиканыҥ башчызы А. Бердников јылдыҥ бажында Горно-Алтайскта «Спартак» стадиондо тергееде спорттыҥ кышкы бӱдӱмдериниҥ ачылтазы ӧдӧрдӧ јарлаган. Кӧдӱриҥилӱ ачылтада Россияныҥ президентиниҥ болушчызы, Россияныҥ Олимпий комитединиҥ вице-президенти Игорь Левитин ле Татарстан Республиканыҥ транспорт ло јолдор тудары аайынча министри Ленар Сафин турушкандар.\nХоккей аайынча республикан федерация 2008 јылда тӧзӧлгӧн. Бӱгӱнги кӱнде тергееде спорттыҥ бу бӱдӱмиле ӱч јӱске јуук кижи тазыктырынат. 150 бала школдордогы секцияларга јӱрет. Спортчылар «Тӱндеги хоккейдиҥ лигазында», Алтай крайдыҥ ачык маргаандарында, Алтай Республиканыҥ чемпионадында, Кубогы учун первенствозында, «Адамды, энемди ле хоккейди сӱӱйдим» деп билелик фестивальда эрчимдӱ туружадылар.\nКочкор айда Горно-Алтайскта 13-чи таҥмалу школдо Олимпий ойындардыҥ чемпионы Евдокия Мекшилого учурлалган кереес доско ачылган. Атту-чуулу спортчы бойыныҥ ӧйинде бу школдо ӱренген ле чаналу јӱгӱрерин мында баштаган. Кереес доско Алтай Республиканыҥ олимпий совединиҥ баштаҥкайыла ачылган.\nТӱгенип јаткан јылда туу-чананыҥ «Манјӱрек» деген комплексинде јаҥыртулу иштер оноҥ ары улалган. Быјыл бу курортто «Россия Федерацияда ич ле тууразынаҥ туризмниҥ ӧзӱми» деген федерал программа аайынча јыҥылаар јерлерди карла искусственный эп-аргала јеткилдеери јанынаҥ элбек кемдӱ иштер ӧткӧн. ГЛК-ныҥ јыҥылаар јолдорыныҥ узуны 3405 метр, олор уур-кӱч јанынаҥ јажыл, чаҥкыр ла кызыл кемдӱ бӧлӱктердеҥ турат. «Манјӱректе» амыраган улус оныҥ ӱредӱ-тазыктыру јолдорын, беби-лифтти, сноу-паркты ла узуны 1050 метр јолды кӱӱнзегени аайынча тузаланадылар. ГЛК-да келер јуук ӧйдӧ бир ле уунда 4 муҥ кижи јадып амыраар айалга тӧзӧлӧр.\nКирилл Сеткин гребной слаломныҥ Новгородский областьта Окуловкадагы тӧс јеринде Россияныҥ Кубогы учун маргаандарда туружып, каное категорияда 98,80 секунд ӧй кӧргӱзип, јеҥӱчил болуп чыккан. Россияныҥ Кубогын ойноп алган јерлеш спортчыны ороонныҥ јуунты командазыныҥ баш тазыктыраачызы Жан-Ив-Шетан јуунты командага алган.\n2018 јылда алтай албатыныҥ эҥ ле сӱӱген байрамдарыныҥ бирӱзи Эл Ойынга туй ла одус јыл толгон. Ого учурлалган ээчиде ойындар кичӱ изӱ айдыҥ 28-30 кӱндеринде Улаган аймактыҥ Межелик деген ӧзӧгинде ӧткӧн. Юбилейге учурлалган Эл Ойында јети јӱстеҥ ажыра спортчылар турушкан. Маргаандардыҥ кайралдары учун Россияныҥ спортыныҥ 31 узы, спорттыҥ телекейлик кемдӱ 4 узы ла Россияныҥ спортыныҥ нерелӱ бир узы тартышкан. Туружаачыныҥ бескези ајаруга алынбай турган абсолютный дейтен кӱреш-маргаанда 28 бӧкӧ турушкан. Мында јеҥӱни республикан спортшколдыҥ тазыктыраачызы Андрей Томчук алган. Ого јепселдӱ чоокыр ат сыйлалган.\nКуран айда Москваныҥ кыйузында турган Одинцово калада грек-рим кӱрешле Россияныҥ эр улус ортодогы чемпионады ӧткӧн. Бу чемпионатта Алтай Республиканыҥ нерелӱ тазыктыраачызы Геннадий Бачимовтыҥ ӱренчиги Баатыр Бултаев 55 килограм бескеде 3-чи јерге чыккан.\nКӱскиде Алтай Республиканыҥ физкультура ла спорт аайынча комитединиҥ јааны Заури Казакпаев Ульяновскто тоштыҥ «Волга-Спорт-Арена» деген ӧргӧӧзинде ӧткӧн «Россия спортивная держава» деп адалган јетинчи телекейлик форумныҥ ижинде турушкан. Форумныҥ туружаачыларына уткуулду сӧзиле ороонныҥ президенти В. Путин баштанган.\nКӱчӱрген айда јуучыл самболо Румынияда ӧткӧн телекейлик чемпионатта Россияныҥ спортыныҥ узы, Россияныҥ чемпионы, телекейлик кубоктыҥ јеҥӱчили Р. Асканаков алтын медаль ойноп алган. Бу бийик једим учун кӱрешчиниҥ тазыктыраачызы М. Яйтаков Алтай Республиканыҥ эҥ бийик кайралыла — «Таҥ Чолмон» орденле кайралдаткан. Р. Асканаковко «Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи» деген ат адалган ла квартира садып аларга бир миллион беш јӱс муҥ салковойдыҥ сертификады табыштырылган.\nТӱгенип јаткан айда Россияда самбоныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 80 јылдыгы темдектелген. Спорттыҥ бу бӱдӱми тергеебисте база јаан јол алынган. Јаҥар айда спортчылар Туулу Алтайда кӱрештиҥ бу бӱдӱминиҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 55 јылдыгын база темдектегендер. Байрамга учурлай Горно-Алтайскта «Јиит спартакчы» спортзалда «Ӱредӱчи» деген јаҥжыккан турнир, П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда кӧдӱриҥилӱ јуун ӧткӧн.


(Башталганы 56 номерде)\nМонголдыҥ ортозында jерлер Даян-каанныҥ кичӱ уулы Гересензеге келишкен. Ол jерди «калка jери» деп адап туратан. Ол сӧстиҥ учурын билимчилер «каалгаланар, бӧктӧнӧр» деп учурлу дежет.\nДаян-каан jадып каларда, оныҥ jети уулы Монгол jерин jети кожуунга бӧлиген. Калка jери Кӱнчыгыш ла Кӱнбадыш jаҥдарга бӧлинген. Кӱнбадыш Калканы jаан уулы Ашихай башкарган. Кӱнчыгыш jанын – ӱчинчи уулы Ноонох. Ноонохтыҥ уулы Тӧбӧттӧги Далай-ламанаҥ каанныҥ адын алып, бойын Тушэту-каан деп аданган. Ол бастыра монголдордыҥ кааны болбогон, jе бойы алдында каан боло берген.\nШолой, Гересензениҥ барказы бойын Сэцен-каан деп аданган. Удабай Ашихайдыҥ уулы бойын Засагту-каан деп аданган. Онойып, Калкада бир ӧйдӧ ӱч каан боло берген. Эмдиги Кыдаттагы Ич Монгол бой-бойлорынаҥ камааны jок каандыктарлу болуп калган: Хорчин, Ордос, Тумат, Чахар. Тӧрт ойрот база бӧлине берген. Jарлу монгол тӱӱкичи Саган-сэцэн ол ӧйлӧр керегинде мынай бичиген:\n«Караҥуй 500 jылдык jууктап келгени учун Даян-каанныҥ бала-барказы бойыныҥ бӧлинип калган каандыктарында бой-бойлорыла тил табыжарга, кайкамчылу солынталарга удура чыгарга албаданып турган. Jебрен чӧрчӧктӧ айдылгандый болуп турган: «Каан ачынза элде не сынбас, Jаан (слон) ачынза, калада не сынбас…».\nОнойдо, ол ӧйдиҥ Монгол jери биригип болбозы иле. Качан да монголдор бойыныҥ кӱӱниле бирикпеген, кӱчле бириктирерге ондый кӱчтӱ кижи де артпаган.\nXVII чактыҥ бажында Кыдаттагы Мин династия аҥтарылган. Бийик каландар, ар-бӱткенниҥ jеткерлери албатыны кунураткан, тӱймеендер кӧдӱрилип, Пекинге jеткен. Тӱймеенчилердиҥ черӱзи jууктап келерде, император бууга салынган. Кыдаттыҥ тӱжӱметтери тӱймеген албатыны токтодорго, манjыларды кычырган. Манjылардыҥ черӱзи келип, тӱймеенди токтоткон, онойып Кыдатта манjылардыҥ Эjен (Цинь) династиязы jаҥга келген. Манjылар ол кемдер? Бу кӧчкӱн албаты, Енисей суунаҥ ала Камчаткага jетире jадып турган болгон, ук-тӧзиле эвенк албатыга jуук, бичигин монголдордоҥ алган. Ол ӧйлӧрдӧ манjыларды Нурхачы кааны башкарган. 1624 jылда Нурхачы Кӱнбадышта jаткан монголдорды бактырып, бойыныҥ эл-тергеезине кошкон. Нурхачыныҥ уулы Абахай jаҥга келерде, манjылардыҥ эли тӱштӱкте Кыдаттаҥ ала, тӱндӱкте Уссури сууга jетире, кӱнчыгышта Кореянаҥ ала кӱнбадышта монголдорго jетире болгон. 1631-1632 jылдарда Абахай-каан тӱштӱк монголдорды jуулап алган, Кубулай-каанныҥ таҥмазын мензинип алган, тӱштӱк монголдордыҥ 16 аймагы Абахайды бойыныҥ кааны деп jӧптӧгӧн. 1644 jылда манjылар Пекинди jуулап алган, удабай ла бастыра Кыдат олордыҥ колында болуп калган. Онойып, олор бастыра аjарузын калка-монголдор ло ойротторды jуулар деп умзана берген.\nМанjылар Кыдаттыҥ бажында болуп, бойыныҥ jаҥдарын кийдирип баштаган. Бастыра Кыдатта эр улус саамайларын тазада кырып, тӧбӧзинде кеjеге эдер болуп калган. Манjылар, олордыҥ тоозы кыдаттарга кӧрӧ, jӱс катапка ас деп билип тура, олордыҥ ортозында кайылып калбаска, манjылар кыдат кыстарды албас деп jӧптӧп салган. Манjыларга саду эдерге, колло узанарга, jер таарарга jарабас болуп калган, jаҥыс ла башкарар учурлу болгон. Jе Кыдаттый jаан ороонды башкарарга, манjыларда ӱредӱлӱ улузы ас болгон, манjылар эҥ jаан jамыларда отурза да, башкаруныҥ ижин бӱдӱрер улус кӧп сабазы кыдаттар болгон. Манjылар 200 jылга кыдаттар ортодо jоголып калган да болзо, эҥ бажында олор эл-тергеени колдо бек туткан.\nМонголдордо буддизм jайылганы\nМанjылар тӱштӱк монголдорды jуулап алган да болзо, ойротторды jууларга олорго 100 jылдаҥ кӧп ӧй керек болгон. Монголдор бой-бойыла тартыжып та турган болзо, манjылардыҥ черӱзи олорго чыдабай турган, оныҥ учун кӧп jылдардыҥ туркунына манjылар кыдаттыҥ мекеленижин ле тӧбӧттӧрдиҥ буддизмин тузаланган. Узак ӧйлӧргӧ олор монголдорды башкарарга, Пекинде бӱткӱл ӱредӱ тӧзӧп салган.\nТӧбӧттиҥ буддизми ол не? Тӱндӱк Индияда jадып турган кӧчкӱн албаты, jокту ла казыр ар-бӱткендӱ, бийик эмес цивилизациялу тӧбӧттӧргӧ буддизмниҥ ӱредӱзи кошту уур болгон. Jебреннеҥ бери монголдор бойын бӧрӱнеҥ бӱткен деп бодоп турарда, тӧбӧттӧр бойын мечиннеҥ бӱткен деп бодоп туратан.\nVII чакта буддизм тӧбӧттӧрдиҥ фольклорына кирген, тӧбӧттӧрдиҥ эки ӧбӧкӧзи буддизмниҥ аттарын алынган: jобош мечин Авалокитешвара (Далай-лама оныҥ кубулганы деп чотолот) ла алмыс Тара. Онойып, тӧбӧттӧрдиҥ каандары ол jаҥды албатызына кийдирген, тӧбӧттӧрдиҥ бойлорыныҥ бон деп jаҥын узак ӧйдиҥ туркунына буддизм кайылтып, бойына кийдирип салган. Ондый ок айалга кийнинде Монгол jеринде де болуп калган, монголдордыҥ кам jаҥы буддизмнеҥ кӧпти алынган, буддисттер кам jаҥныҥ атрибуттарын база алган.\nМонгол каандар ортодо кезиги буддизм jаҥды jакшы кӧрӱп, ӱредӱзиле сонуркап тургандары да болгон. Буддисттер монголдорго келип, бойыныҥ jаҥына ӱредип туратан, христиан, мусульман ла ӧскӧлӧри чылап. Кубулай-каан jаш тужында буддизмди ӱренген, кийнинде Кыдаттыҥ императоры болуп каларда, буддизмди бойыныҥ эл-тергеезинде кийдирерге сананган, Пекинге камык ламаларды кычырган, олор монголдорго jаҥын ӱредерге аҥылу тӧрттолук бичик сананып тапкан. Jе олордыҥ бичиги де, ӱредӱзи де ол ӧйдӧги монголдор ортодо тыҥ jайылбаган. Буддизм Пекинниҥ монголдорынаҥ ыраак барбаган да болзо, Кубулай-каанныҥ кийнинде де 100 jыл кире ламалар келип туратан. Юань династия аҥтарылган кийнинде монголдордо буддизм де токтоп калган. Ол ӧйдӧ Тӧбӧттиҥ бойында буддист секталар бой-бойлоры ортодо кырлу jуу баштаган. Jаан ламалар акчага болуп, улусты тӧгӱндеп, тарма эдип туратан, онойып jаҥныҥ учуры тӱжӱп баштаган. Онойып, Цонкапа деп лама табылып, буддизмде jаҥыртулар баштаган. Ол тушта Кыдатта ла Тӧбӧттӧ католиктер кӧп болгон, олордоҥ ӱренип, Цонкапа ламаларды тӱҥей кийимге кийиндирген. Кезик тӱӱкичилердиҥ айтканыла болзо, Цонкапа католиктердеҥ jаҥныҥ бажында туратан Далай-лама керегинде ӱредӱни, кубулганды талдап табатанын ла оноҥ до ӧскӧ кӧп элементтерди алган. Цонкапа улусты ӱч бӱдӱмге бӧлиген, тегин кижиге буддизмниҥ тереҥ ӱредӱзине кирижерге керек jок, ламаларга кӧдӧп jӱрзе ле аруталар. Цонкапаныҥ ӱредӱзи тегин улустыҥ ортозында jакшы jайылып турган да болзо, ӧскӧ секталарды jеҥерге, оныҥ Гелукпа деп сектазына черӱ ле jепсел керек болгон. Онойып Гелукпаныҥ ламалары монголдорго баштанган.\nБӧлинип алала, бой-бойлорыла jуулажып турган монгол каандар база бир кудай jаҥын керексиген, бойыныҥ эл-тергеезин орныктырар деп амадулу. Тумат Алтын-каан Гелукпа буддисттердиҥ jаанын бойына кычырып, ого Далай-лама деп монгол нерезин берген. Цагаан Сэцэнниҥ бичигинде ол керегинде мынайып бичилген:\n«Каан-тааjы Сэцэн Алтын-каанга мынай айткан: «Ойротторды аҥтарар керек, jаҥды колго алар керек. Ойгор улус айдат, эҥ керектӱзи – ол кудай jаҥы деп. Цаст (Тӧбӧт) деп ороонноҥ улус кычырар керек, биске ӱредӱзин берзин деп, ол солун болор бо?». Алтан-каан оныла jӧпсинген».\nОнойып келген Гелукпа деп сектаныҥ jааны лама Сонам Гьяцо Далай-ламаныҥ адын алган, Алтын-кааннаҥ алтын таҥма алган. Ондо ло ол чахар-монголдордыҥ кааны Тумэнзасагт-каанла тушташкан, ол Далай-ламаны база кӱндӱлеген. Эмди бастыра тӱштӱк монголдор буддизмге кирген. Jе ол jӱк ле башталганы болгон, ойроттордыҥ Кара-Кула-кааны ламаларды бойына база кычырган, монгол каандар ортодо Тӧбӧттиҥ jаҥы учун маргаан боло берген.\nМонголдордоҥ болуш алынган III Далай-лама Сонам-Гьяцо оныҥ сектазына монголдор кийнинде де болушсын деп, божоор алдында «Монголдо кубулып чыгарым» деп айткан. Онойып, Алтын-каанныҥ бир барказын Далай-ламаныҥ кубулганы деп адап, IV Далай-лама эдип койгондор. Jе ол узак jӱрбеген, Тӧбӧткӧ келеле, монгол Далай-лама 28 jаштуда ӧлтӱрткен. Чындаптаҥ болзо, тӧбӧттӧргӧ ол jӱк ле монголдорды бойыныҥ jаҥына тартып аларга керек болгон, олорго бойыныҥ бажында ӧскӧ укту кижини кӧрӧр кӱӱндери jок болгон.\nАвтай-каан Калкада эҥ озо бу jаҥды кийдирген. Озогы Кара-Корумныҥ jеринде, Оркон сууныҥ jарадында ол Эрjине-Дзу деп дацан туткан. Кам jаҥын jоголторго албаданган, озогы jаҥла туулардыҥ, суулардыҥ ээлерине бажыратанын jоголтып болбой, оны буддизмге кийдирип салгандар. Тӧбӧттӧҥ камык ламалар келип, монголдорды бойыныҥ jаҥына ӱредип баштаган. Онойып, Монгол jеринде Индия ла Тӧбӧттиҥ культуразыныҥ jедимдери jайылып баштаган.\nКыдаттар Мин династиянаҥ бери монголдор ортозында буддизмниҥ jайыларына болужып туратан, кийнинде келген манjылар ол политиканы улалткан. Кыдат тӱжӱметтериниҥ бирӱзи Мин Вань Чунгу манjы каанга мынай темдектеп туратан:\n«Ламаизмде кан тӧгӧргӧ, тындулар ӧлтӱрерге jарабас, ол кинчек деп чотолот, jобош ло унчукпас болзын деп ӱредет. Бис сары jаҥ (буддизм – А.А.) кӧчкӱндер ортозында jайылзын деп jӧмӧжӧр учурлу».\nУлалганы келер номерлерде


Талдаштардыҥ турулталары кӧрӱлди - Главное\nГлавная страницаВсе новостиГлавноеТалдаштардыҥ турулталары кӧрӱлди\nСыгын айдыҥ 10-чы кӱнинде ӧткӧн талдаштардыҥ турулталарына учурлалган бу пресс-конференцияда «Единая Россия» политический партияныҥ тергеелик бӱдӱреечи комитединиҥ башкараачызы, партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ качызыныҥ ордынчызы Э. Тюхтенев, Алтай Республиканыҥ Государственный Jууны—Эл Курултайдыҥ Председателиниҥ ордынчызы, республикан парламентте «Единая Россияныҥ» фракциязыныҥ башкараачызы Михаил Терехов, «Единая Россия» партияныҥ Председатели Д. А. Медведевтиҥ Jондык приемныйыныҥ башкараачызы, Эл Курултайдыҥ јонјӱрӱмдик политика аайынча комитединиҥ јааны Наталья Никитенко, Горно-Алтайск каланыҥ мэриниҥ баштапкы ордынчызы Ольга Сафронова, «Единая Россия» партияныҥ Горно-Алтайсктагы бӧлӱгиниҥ башкараачызы Ю. В. Нечаев ле «Единая Россия» партияныҥ бӱдӱреечи комитединиҥ башкараачызыныҥ баштапкы ордынчызы Михаил Максимов турушкан.\nОльга Сафронова: Горно-Алтайск каланыҥ јеринде талдаштар тӧзӧмӧлдӱ ӧткӧн деп айдар керек. Ӧткӧн воскресен кӱнде каланыҥ эл-јоны Горно-Алтайск каланыҥ депутаттарын талдаган. Эмди келер јуук ӧйдӧ тӧзӧмӧл сессия ӧдӧр лӧ анда депутаттардыҥ ортозынаҥ Горно-Алтайск каланыҥ мэри тудулар. Ӱнбериште калабыстыҥ ӱнбереечилериниҥ 31 проценти турушкан. Оны јакшы кӧргӱзӱ деп темдектеер керек. Россияныҥ ӧскӧ тергеелеринде болгон талдаштарла тӱҥдештирзе, бис эҥ артыктардыҥ тоозына киредис.\nТалдаштарда беш партия ла јетенге јуук кандидат турушкан. Jеҥӱни эҥ артыктары алган. Талдаштардыҥ кампаниязы ӧдӧр тушта, бис «Единая Россия» политический партияныҥ јӧмӧп турган кандидаттарыла ӧмӧ-јӧмӧ иштеп, олорло кожо каланыҥ эл-јоныла кӧп туштажулар ӧткӱргенис. Ол туштажулар ӧйинде улус каланыҥ депутадына барып јаткан кандидаттарга кӧп тоолу сурактар берген, олорго анайда ок ас эмес баштану-јакылталар болгон. Олордыҥ кезигин кампания ӧйинде ле бӱдӱрип салганыс деп айдарга турум. Арткан бастыра баштанулар ајаруга алынган ла бис олор аайынча иштейдис.\nЮрий Нечаев: Кӱӱк айда Горно-Алтайскта озолондыра ӱнбериш ӧткӧн. Оныҥ турулталарыла «Единая Россиядаҥ» бу талдаштарда туружатан кандидаттар талдалган. Каланыҥ депутаттар Совединде 21 депутат.\nСыгын айдыҥ 10-чы кӱнинде ӧткӧн талдаштарда бистиҥ партияныҥ јӧмӧгӧн кандидаттары бойлорыныҥ бир мандатту округтарында јеҥӱ алгандар. Анайда ок партиябыстыҥ алты турчызы списокло ӧткӧн. Бу јакшы кӧргӱзӱ. Депутаттарыс Горно-Алтайсктыҥ ӧзӱмине иштеер деп иженедим ле талдаштарда бисти јӧмӧгӧн ӱнбереечилерге быйанымды айдадым.\nМихаил Терехов: «Единая Россия» партияныҥ, оныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ качызы В. Тюлентинниҥ ле республикан парламенттиҥ адынаҥ ӱнбереечилерге быйанымды айдадым. Талдаштарда Горно-Алтайскта јаткан ӱнбереечилердиҥ 31 проценти турушкан. Бу кӧргӱзӱ ӧскӧ калаларга кӧрӧ, бийик болуп јат.\nМынызы эл-јоныстыҥ јаан учурлу талдаштарга каруулу болгонын кӧргӱзет. Анайда ок «Единая Россия» фракцияныҥ турчыларын, республикан парламентте каладаҥ тудулган депутаттарды темдектеп, олорго быйанымды база айдадым. Каланыҥ Совединде јирме бир депутаттыҥ он алтызы «Единая Россия» партиядаҥ болор. Былтыр он беш депутат болгон эди.\nНаталья Никитенко: Д. А. Медведевтиҥ Jондык приемныйы бу талдаштарда тууразында артпай база эрчимдӱ иштеген. Эл-јон бистиҥ приемныйга ас эмес баштанган, бис олордыҥ баштану-сурактарын «Единая Россияныҥ» каладагы фракциязына табыштырарыс. Каланыҥ Соведине ӧткӧн депутаттар кажы ла баштану аайынча иштеер.\nМихаил Максимов: «Единая Россия» партияныҥ калада ӧткӧн талдаштарыныҥ турултазында бистиҥ кандидаттардыҥ ӱлӱзи јаан. Озолондыра ӧткӧн ӱнбериш чындаптаҥ да калада јадып турган тоомјылу, ижинде једимдӱ кандидаттарды илелеп алар арга берген…\nЭмиль Тюхтенев: Ӱндерин «Единая Россия» партия учун берген ӱнбереечилерге јаан быйан айдар керек. Адакы турулталарды ајарып, Горно-Алтайск аайынча сӱрекей јакшы једимдерге јеткенисти темдектеерге турум.\nJе бу ок ӧйдӧ эки јурт јеезеде, Манјӱректе ле Оҥдойдо, партиябыстыҥ јӧмӧгӧн кандидаттары ойнотырып ийген. Айса болзо, јазап иштебегенис.\nКӧксуу-Оозы аймактыҥ депутаттар Соведине ӧткӧн талдаштарда сакыган турулталарга база јединип болбодыс. Оныҥ шылтактарын мынаҥ ары јазап шиҥдеп кӧрӧр керек. Оныла колбой тергеелик политсоветтиҥ јууны ӧдӧр.\nК. Яшев, altaicholmon.ru


Тӱӱкини кубулта бичиири берилбес - altaicholmon\nКызыл черӱниҥ лейтенанты Александр Печерский ӧштӱге олјолодордо, оны бу лагерьге экелген болгон. 1943 јылдыҥ ӱлӱрген айында А. Печерскийдиҥ башкартузыла бу лагерьде тӱймеен башталган. 12 эсэсовецти ӧлтӱреле, олјодо болгон 300 кижи бу лагерьдеҥ качып чыккан. Ӧлӱмниҥ лагеринеҥ јайымга уштылып чыккан ол улустаҥ јууныҥ учында 50 ле кире кижи эзен-амыр арткан болгон. Собибордо болгон тӱймеен — тӱӱкиде ӧлӱмниҥ лагеринде једимдӱ ӧткӧн сок јаҥыс тӱймеен болуп јат.\nКӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде орооныс кижиликтиҥ тӱӱкизинде эҥ канду Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу тӱгенгениниҥ 73 јылдыгын темдектеп јат. Алтай Республиканыҥ государственный јасакчы органынаҥ Федерация Совединиҥ турчызына тудулган Татьяна Гигель «Собибор» фильм экранда текшилей кӧргӱзерине чыгарылып јатканына учурлалган телекӱрде турушкан. Оны Федерация Совединиҥ председатели Валентина Матвиенко ло Израиль ороонныҥ Кнессединиҥ председатели Юлий Йоэль Эдельштейн ӧткӱрген.\nСенатордыҥ айтканыла, Федерация Совединиҥ телеканалыныҥ студиязында 70-неҥ кӧп кижи јуулган болгон. Телекӱрдиҥ туружаачыларына уткуулду сӧзиле Израильдиҥ Россияда элчизи Гарри Корен ле Россия Федерацияныҥ Израильде элчизи Александр Шеин баштанган. Студияда јуулгандардыҥ тоозында сенаторлор, Российский Еврейский Конгресстеҥ (РЕК) кычырылган улус, фильмди тургузаачылар, Печерскийдиҥ фондыныҥ чыгартулу улузы, тӱӱкичилер, концлагерьлердиҥ ветеран-узниктери, килемјилик ле мӱргӱӱл организациялардыҥ улузы болгон.\nИзраильдиҥ Кнессединеҥ 200 кире кижи турушкан. Сенатордыҥ айтканыла, совет офицер Александр Печерскийге учурлалган фильм ол тӱӱкилик учуралды чындык кӧргӱскен. Кӧрӧӧчилерге оны кӧрӧри јеҥил эмес, нениҥ учун дезе фильм лагерьдеги улустыҥ сӱрекей кӱч ле базынтык јӱрӱмин, айалгазын чындык кӧргӱзип јат. Кӧрӧӧчи фильмди јӱк экраннаҥ кӧрӱп турган болзо, лагерьде болгон улус ол шыраны бойлоры ӧдӱп чыккан. Фильмде кӧргӱскени тӱӱкилик чындык болуп јат ла ол јаан таскамал учурлу.\nБиске, амыр-энчӱде ороондо ӧзӱп чыдагандарга, фашисттер Европаныҥ еврей укту улузын јоголторго, мындый лагерь тӧзӧгӧни керегинде сананарга, бу керекти оҥдоорго сӱрекей кӱч — бӱткӱл албатыны нениҥ учун ла мындый эп-сӱмеле јоголторго турганы керегинде сананарга да коркышту. Бойыныҥ ӧйинде тӧрӧл совет јуучыл историографияда бу учуралга јаан ајару этпеген болгон. Чынынча айтса, азыйда улус олордыҥ тӧрӧӧндӧринеҥ кем де олјодо болгоны эмезе концлагерьдиҥ кыйын-шыразын ӧдӱп чыкканы керегинде куучындабайтан. «Собибор» фильм андый оҥдомол јастыра болгонын керелейт. Лагерьлердиҥ кыйын-шыразын ӧдӱп чыгарга, олјодо болгон улуска, јууныҥ јалаҥдарында јуулажып турган улус ла чылап, база бек кылык-јаҥду, турумкай кӱӱн-санаалу болор керек болгон ине. Кандый да айалгада улус кижи болгон адын јылыйтпас, нӧкӧрлӧрин јӧмӧӧр учурлу деген оҥдомол фильмде чокым ууламјыла кӧргӱзилет.\nАлександр Печерскийге улусты тӱймеенге кӧдӱрер ле олорды јайымга чыгарар ийде-кӱч јеткен. Бу лагерь агаш аразында турган, оны эсэсовецтер ле коллаборационист биригӱлердиҥ туружаачылары каруулдаган болгон. Татьяна Гигельдиҥ айтканыла, коллаборационисттер де бойыныҥ калју кылык-јаҥыла, эсэсовецтердеҥ бир де аҥыланбаган болуптыр.\nБу лагерьдеҥ улус качып чыгары јанынаҥ оноҥ озо бир канча ченежӱлер болгон болуптыр. Jе олордыҥ бирӱзи де једимдӱ ӧтпӧгӧн. 1943 јылдыҥ сыгын айыныҥ 23-чи кӱнинде бу лагерьдӧӧн олјолоткон бир бӧлӱк совет јуучылдарды-еврейлерди экелген болгон. Ол тоодо Александр Печерскийди. 600 кижиниҥ 520-зин фашисттер ол ло тарыйын ӧлтӱрип салгандар, 80 кижини хозиштерге артырып салгандар — бу улустыҥ тоозында Печерский болгон. Оныҥ најызы сен столяр деп айт деген.\nАйалганы шиҥдеп кӧрӧлӧ, лейтенант Печерский јаҥыстаҥ качып чыгарынаҥ мойноор, оныҥ ордына тӱймеен кӧдӱрер керек деп шӱӱлте айткан. Бастыра улус качып барар учурлу деп јартаган, нениҥ учун дезе качпай, лагерьде артып калгандарды фашисттер соҥында тӱҥей ле ӧлтӱрип салар.\nПечерский Собибордо ӱч ле неделе болгон. Jе оныҥ бек кылык-јаҥы, турумкайы олјодо болгон улусты кандый бир керек-јакаруны чокым бӱдӱрер аргалу отряд эдип бириктирерине экелген. Лагерьде болгон 550 узниктиҥ јӱк ле 130-зы тӱймеенде турушпаган. 80 кижи лагерьдеҥ качып чыгар тушта ӧлтӱрткен. Jайымга 300-теҥ кӧп кижи качып барган.\nJайымга уштылып чыккандарды фашисттер истеери, сӱрӱжери эки неделеге улалган. Гитлеровецтер бу «аҥдашта» 170 кире кижини табала, ӧлтӱрип салгандар. Jайымга чыккандардыҥ кӧбизи лейтенант Печерскийле кожо барган. Совет офицер биске Польшаныҥ јеринеҥ ырап, Буг јаар, Белоруссиядӧӧн барар эмезе Польшаныҥ јеринде јажынар керек деп айткан болгон. Печерскийле кожо баргандардыҥ (кӧбизи совет военнопленныйлар) кӧбизи тирӱ арткан. Польшада арткандардыҥ кӧбизи — фашисттерге ӧлтӱрткен.\nТатьяна Гигельдиҥ шӱӱлтезиле, «Собибордый» фильмдер бистиҥ алдыска чокым јартамал эдет: ӧлӱмниҥ лагерьлеринде де улуска, кандый да јаан кыйын-шыра болзо, ого удурлажар, тартыжар керек. Бӱгӱн бис прибалтийский ороондордо, Украинада, Австрияда национализм ле фашизм бажын кӧдӱрип турганын кӧрӧдис. Шак ла олорло турумкай тартыжар, олорго јол бербес керек. Андый тартыжу чындыкка тӧзӧлгӧлӧнӧр учурлу. Бис концлагерьлердиҥ узниктерин кӧрбӧгӧн, олорло тушташпаган јаш ӱйеге чындыкты јетирер, керектиҥ аайын јартаар учурлу. Ол чындык јаҥыс ла тӱӱкиниҥ бичиктеринде ле учебниктеринде эмес, је анайда ок фильмдерде база болор керек.\n«Бу учуралда Федерация Совединиҥ јааны Валентина Матвиенконыҥ Россияныҥ ла Израильдиҥ парламентарийлеринеҥ, ӧскӧ ороондордыҥ јасакчыларынаҥ, анайда ок албатылар ортодогы организациялардыҥ чыгартулу улузынаҥ нацизмге ле фашизмге удура тартышкандарга учурлалган кереестердиҥ Текшителекейлик реестрин тӧзӧӧри јанынаҥ баштаҥкайлу группа тӧзӧӧр керек деп айткан шӱӱлтези бӱгӱнги ӧйдиҥ некелтелерине сӱрекей келижет. Анайда ок ол тӱӱкиниҥ фальсификациязыла колбулу учуралдар јанынаҥ мониторинг ӧткӱрери аайынча ӧмӧ-јӧмӧ иштеер камыс тӧзӧӧр, бу ишке башка-башка ороондордыҥ парламентарийлерин, граждан обществоныҥ ла јондык организациялардыҥ чыгартулу улузын тартып алар керек деген шӱӱлте база эткен» — деп, парламентарий темдектеген.\nСенатордыҥ щӱӱлтезиле, «Собибор» фильмниҥ база бир јаан учуры — ак-чек улусты, анчада ла јашӧскӱримди тӱӱкиниҥ фальсификациязыла тартыжарына бириктирерине камаанын јетирер. ²лӱмниҥ лагерине бойыныҥ кӱӱниле эмес кирген улус «албатыныҥ ӧштӱлери» эмес болгонын бастыра улус оҥдоп, билип јӱрер учурлу. Керек дезе јууныҥ кийнинде де ӧйдӧ ол улусты анайда адап туратан. Ол улус кандый бир шылтактаҥ улам бойын корулап албаган ла геноцидке алдырткан улус болуп јат. Бистиҥ текши амадубыс — тӱӱкиде мындый учурал база болбозы учун тартыжары.