«Бис бери узакка келгенис...» - altaicholmon\n«Бис бери узакка келгенис…»\nКан-Оозы аймакта каруузы кирелӱ «Мясо опт» деп ӧмӧлик иштеп баштаганынаҥ бери узак ӧй ӧтпӧгӧн. Оныҥ ачылганыла колбой, аймактыҥ эл-јонына мал-ажын табыштырар јер тӧзӧлгӧн деп айдар керек.\nJуукта јол-јорыкла Кан-Оозы аймакта болуп, ӧрӧ адалган предприятиениҥ бӱдӱреечи директоры Андрей Фроловко бир канча сурактар берер арга келишкен.\n—Кан-Оозы аймакка качан келгенигер?\n—Бистиҥ предприятие Кан-Оозы аймакка 2016 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 12-чи кӱнинде келген деп айдарга јараар. Ол кӱннеҥ ала мындагы эткомбинаттыҥ эски туразын јазап баштаганыс, мал-аш сойор площадканы јаҥыртканыс. Эмди мында бир уунда 60 тонна эт алып тоҥырар арга бар.\nПредприятиениҥ юридический сурузы—Кан-Оозы јурт, Туганбаевтиҥ оромы, 106.\n—Айдарда, каландар аймактыҥ бюджедине барып јат?\n—Эйе, чын. Каландар јербойында артат.\n—Тоҥырган этти кайдӧӧн апарып јадыгар?\n—Эт Барнаулдыҥ садузына аткарылат. Амадуларыс јаан. Бис бери удурум ӧйгӧ эмес, јаантайын иштеерге келгенис. Предприятиебис мал-ашты сезондоп эмес, јыл туркунына алар деп амадайт. Бӱгӱн бисте кӱнине соок тумчукту 80 тын мал сойор арга бар. Оны да кӧптӧдӧргӧ турус. Jербойыныҥ эл-јонына бу јаан арга эмей, мал-ажын туура јерге апарганча, мында ла табыштырарга јараар. Оноҥ мал-ашты бирдеҥ, экидеҥ эмес, кӧптӧдӧ табыштырганы јакшы. Оныҥ да учун улусты бириксин деп сурайдыс.\nБис бери узакка келгенис деп байа айттым. Оныҥ да учун мында иштеер јакшынак айалгалар тӧзӧлгӧн, ишчилерге јадатан јерлер јазалган.\n—²мӧликте јербойыныҥ улузы иштейт пе?\n—Эйе, иштейт. Jе мында бир сурак тура берет. Не дезе, улуста иш јок, је качан ишке алзаҥ, иштеер кӱӱндери јок турар. Мен бойым 2005-2011 јылдарда Туйактуныҥ эткомбинадында иштегем. Кийнинде 2011 јылдаҥ ала 2016 јылга јетире Шабалинде мындый ок предприятиени башкаргам. Бу ишти јакшы билерим, башкараачы иште ченемелим бар. Улусла иштеп билетени сӱрекей учурлу. Бу ӧйдиҥ туркунына мындагы эл-јонныҥ ич кӧрӱм-турумын јакшы билип алдым. Сӱрекей јилбилӱ телекейлӱ улус деп айдарым.\nУзак ӧйдиҥ туркунына иштеер јерлер јок болгонынаҥ ба, кандый, улуста иштеер тыҥ ла кӱӱн јок. Биске дезе озо ло баштап специалисттер керек. Бӱгӱн бисте иштеп турган улуска мында тӧзӧлгӧн айалгалар јарайт.\n—Ишчилердиҥ алып турган ишјалы канча?\n—Ишјал керегинде айдар болзо, ишчилерле гражданский јӧптӧжӱлер тургузылат, эткен иштердиҥ акттары аайынча тӧлӧйдис. Кем канча кире иштеген, ишјалды анча ла кире тӧлӧйдис. Кем де тӱни-тӱжи иштеер кӱӱндӱ болзо, иштезин. Ишјалдыҥ орто кеми—10-15 муҥ салковой. Оныҥ ӱстине мында ла иштеп јаткадый айалгалар тӧзӧлгӧн. Ажанатан кып, ӱч душ, мылча, јылу туалет, јадатан јерлер бар. Jуук јаткан јурттардаҥ Озернойдоҥ агалу-карындаштар, Кӧзӱлдеҥ эки кижи иштейт. Бастыра кайда да 15 кижи. Амадулар јаан деп айттым. Ишчилердиҥ тоозын кӧптӧдӧри база бу амадулардыҥ тоозына кирет. Ишке алган улусты ӱредедис. Бисте јербойыныҥ ветеринар врачтары база бар.\n—Аймактыҥ администрациязынаҥ јӧмӧлтӧ—болуш јетирилет пе?\n—Эйе, кандый бир суракла баштанзас, јӧмӧйт. Олордоҥ јылу сӧстӧр дӧ уксаҥ, ол јӧмӧлтӧ эмей. Эҥ учурлузы—бис аймакла колбулу. Бистиҥ ижисти келип кӧргӱлеген, аттестация ӧткӱрген. Бис аймактыҥ администрациязыныҥ јӧмӧлтӧзине јаантайын сӱӱнедис.\n—Мында ла эттеҥ аш-курсак белетеер јер, темдектезе ле, колбасный цех ачар деген амаду бар ба?\n—Айса болзо, кийнинде. Эмди тургуза этке суру бар тушта, этти ле сададыс. Сӧӧктӱ этти тоҥырып аткарадыс. Туулу Алтайдыҥ мал-ажыныҥ эдиниҥ чыҥдыйы, ӧскӧ тергеелерге кӧрӧ, бийик болгоны учун, улус оны јакшы алат. Ороонныҥ башкарузыныҥ јӧптӧгӧн программаларыныҥ бирӱзи јурт ээлемди ӧскӱрери болуп јат. Предприятие арендада эмес, бойыныҥ ээзи бар. Ол предприятиези кирелте экелзин деп амадайт. Мен бойым бӱткӱл јыл туркунына мында иштеерим. Бизнес планыс та анайда тургузылган. Эт алар ишти јыл туркунына ӧткӱрерис.\n—Мениҥ билеримле, слерде кӧдӱриҥилӱ ачылта да болбогон, лента да кезилбеген.\n—Эйе, кӧдӱриҥилӱ ачылта этпегенис. Бис иштеп турган предприятие, озо иштиҥ турулталарына једерис, кӧдӱриҥилӱ ачылтаны дезе кийнинде эдерис. Озо иш, байрам— кийнинеҥ.\n—Jарт. Ачык-јарык эрмек-куучын учун быйан.


03.10.2017 - altaicholmon\nӰредӱчи—ол баланыҥ ич кӱӱн-табыныҥ тӧзӧӧчизи, оныҥ учун ол јаҥы ӧзӱп јаткан кижиниҥ кӱӱнин, санаазын, ич-кӧрӱмин јакшы, јарт билетен ле оҥдойтон кижи болор керек. Калада алтай балдарды ӱредетен сок јаҥыс 7 таҥмалу школды билбес улус јок болор. Jирме беш јылдаҥ ажыра тӱӱкилӱ школыста ак-чек иштеп јаткан ченемелдӱ, билгири бийик ӱредӱчилерле оморкобос арга јок. Онызы сӱӱндирет. Оогош\nБюджеттиҥ ачыгы јанынаҥ озочылдардыҥ тоозында\nАлтай Республика бюджеттиҥ кӧргӱзӱлери ачык болоры јанынаҥ озочылдардыҥ тоозында деп, акча-манаттыҥ билимдик шиҥжӱлер ӧткӱретен институдыныҥ јетирӱзинде айдылат.\n11 муҥ долларды уурдаткан\nЧамалдыҥ кижизи бизнесте кожо иштейтен кижи бедиреп турала, кӧп акчазын уурдаткан.\nКалганчы ӧйдӧ јаан карлу кыш болоры, узак ӧйгӧ јааштар јаары јаҥжыгу боло берди, оноҥ улам суулар јараттарынаҥ ажынып, јурттарга, калага јаан чыгым экелет.\n82 муҥ кире кижиге…\nАлтай Республикада ӧткӧн неделеде улус ичи-карынныҥ оорузыла оорыган 21 учурал болгон, олордыҥ тоозында 14 бала, ветряной оспала бир кижи оорыган, ӱч кижи кодыртыган. Чемет оорула оорыган 2 учурал болды.


Јолдорды – ӧйдиҥ некелтезине келиштирте - altaicholmon\n«Чыҥдыйдыҥ кӱни». «Јеткер јок ло чыҥдый кӧлӱк јолдор» деген эл ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрериниҥ сурактарына учурлай Горно-Алтайскта кандык айдыҥ учында ӧткӧн јуун шак мынайда адалган.\nОндо јолдордыҥ башкартузыныҥ «Алтай» деген федерал учреждениезиниҥ, јолдор јазаган организациялардыҥ, ГИБДД-ныҥ ла јондыктыҥ чыгартулу улузы турушкан.\n«Јеткер јок ло чыҥдый кӧлӱк јолдор» деген эл ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрери Россияныҥ президентиниҥ 2018 јылдыҥ кӱӱк айында чыккан Јарлыгыла башталган. Бу ӱлекердиҥ ороонго, транспорт колбузы јӱк кӧлӱк јолдорло ӧткӧн Алтай Республикага учуры айдары јок јаан – деп, АР-дыҥ талалык ӧзӱм аайынча министри Олег Пьянков јуунда айткан.\nӰлекерди јӱрӱмде бӱдӱргени тергеениҥ јолдор бӧлӱгинде эҥ ӧҥзӱре сурактардыҥ аайы-бажына чыгар, ол тоодо Горно-Алтайск каланыҥ тӧс оромдордоҥ тууразында оромдорыныҥ јолдорын ла ӧскӧ дӧ јолдорды, темдектезе, јаан учурлу Акташ-Улаган деген тергеелик учурлу јолды јазаар арга берер деп, министр темдектеген. Бичикте бичилгени јӱрӱмде бӱдер, темдектелген ончо иштер акчала толо кеминде јеткилделер ижемјизин айдып, ӱлекердиҥ тӧс кӧргӱзӱзи – јазалган јолдордыҥ кеми де эмес, јолдордо болуп турган јеткерлерди астадары, улустыҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедери болгонын Олег Пьянков ајарган.\nЈолдордыҥ башкартузыныҥ «Алтай» деген федерал учреждениезиниҥ јааны Ярослав Долинский эл ӱлекердиҥ тӧс ээжилерине ле некелтелерине ајару эткен. Оныҥ айтканыла, калганчы он јылдыҥ туркунына јолдордыҥ Алтайдагы башкартузы баштамы ајаруны федерал јолдорго эткен. Тургуза ӧйдӧ бу јолдордыҥ 85 проценти јорыктаар ээжи-некелтелерге келижип јат.\nЭмди государство тергеелик јолдорды ла агломерацияныҥ јолдорын некелтелерге келиштире јазаар амаду тургускан. Агломерация дегени – тӧс калалардыҥ ичиндеги ле ого јууктай јаткан јерлердиҥ јолдоры.\nЈолдор аайынча эл ӱлекердиҥ тургускан амадуларын Ярослав Долинский јуунда чокымдаган.\nЭҥ јаан учурлузы – эл-јонныҥ јолдор јаантайын коомой болгон ло бу айалганы тӱзедер арга јок деген кӱӱн-санаазын кубултары. Бу амадуга једерге, јолдорды јорыктаар ээжи-некелтелерге (нормативтерге) келиштире јазаар керек ле олор ойто јазаар ӧйгӧ јетире (гарантийный ӧйгӧ) јакшы айалгада болор учурлу.\nЈолдордыҥ айалгазыныҥ јаан учурлу кӧргӱзӱзи – јорыктаарга јеткер јок болоры. Мында ГИБДД-ныҥ, јаҥныҥ органдарыныҥ ла јондыктыҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижи керек деп, јолдордыҥ башкартузыныҥ јааны темдектеген. Эл ӱлекерди бӱдӱреринде болгодый буудактарга ол аҥылу ајару эткен.\nБаштапкызы – ӱлекер документтерди чыҥдый белетеери, ишти бӱдӱрер тушта болгодый буудактарды озолодо чотко алары ле ишти чыгарган акчага келиштире темдектеери.\nТемдектелген ишти ӧйинде бӱдӱрери аайынча некелте база кату, мыны прокуратура ла транспорттыҥ министерствозы шиҥжӱзинде тудуп јат.\nЈолдордо ишти чыҥдый бӱдӱрерине јаан некелте эдилет. Темдектезе, јазалган јолдор 7-8 јылга јорыктаар јакшы айалгада болор учурлу. Быјыл јазалган јол эзенде ӱрелип калза (шиҥжӱ дезе јыл сайын ӧдӧр), оны эткен улус једикпестерди тӱзедип јат ла гарантийный ӧй узадылат.\nЈолдор аайынча эл ӱлекерде темдектелген амадулар јаан ла олорды толо кеминде бӱдӱрерге бу иштиҥ ончо туружаачыларыныҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижи јаан учурлу. Быјылгы јылда эдетен иштер темдектелип калган, олорго чыгарар акча чокымдалган, тургуза ӧйдӧ ишти кем бӱдӱрери аайынча саду-јӧптӧжӱлер ӧдӱп јат.\nЈолдор аайынча эл ӱлекер јанынаҥ былтырдаҥ бери бӱдӱрген ижи керегинде јуунда Алтайский крайдыҥ ла Омский областьтыҥ подрядный организацияларыныҥ башкараачылары куучындаган. Олор Барнаул калада коомой салган јолдорды јаҥыдаҥ эдерге келишкени, јолдор јазаарында эмдиги ӧйдиҥ јаҥы эп-аргаларын канайда тузаланганы керегинде куучындаган.\nТекшироссиялык Албаты фронтыныҥ Алтай Республикадагы бӧлӱгинде «Јорыктаар арга јок јолдор» («Карта убитых дорог») деген ӱлекердиҥ башкараачызы Сергей Кухтуеков јолдорды јазаар иште республиканыҥ эл-јоны канайда турушканын јетирген. Бӱгӱн Интернетти тузаланып билер кажы ла кижи ОНФ-тыҥ сайтына кирип, «Убитые дороги» деген бӧлӱкти табала, јорыктаар аргазы јок јолдыҥ фотојуругын согуп, бого аткарар аргалу. Бу јолдор картада кызыл чийӱле темдектелип јат, иштиҥ ченемелинеҥ кӧргӧндӧ, олордо јазал иштер ӧткӱрилет.\nУлус јаткан јеринде јолдордыҥ айалгазын эҥ артык билер, ондогы јазал иштерди шиҥжӱде тудар тап-эриктӱ – бу арганы јолдор аайынча эл ӱлекерди бӱдӱреринде толо кеминде тузаланар керек деп, Сергей Кухтуеков јуунда айткан.\n«Јеткер јок ло чыҥдый кӧлӱк јолдор» деген эл ӱлекер бистиҥ республикага тергеебистиҥ, тӧс калабыстыҥ ла аймактарыстыҥ јаан јурттарыныҥ акча-манат јок учун онјылдыктарга јазалбаган јолдорын јазаар арга берер деп ижемји бар.


Эне-чӧлдиҥ ус эпшизи - altaicholmon\nЭре-Чуйга јол-јорык келижерде, Алтайдыҥ сӱреен ыраак бу толугында јадып, иштеп турган јаан јашту ус кижиге туштаарга келишкен. Зинаида Борокучуковна Керексибесова јаҥыс ла тӧрӧл аймагында ады-чуузы чыккан ус эмес, је онойдо ок бу ӧткӧн онјылдыктар туркунына јаан јашту кӧкчиниҥ кӧктӧгӧн чегедектери, алтай бӧрӱктери, эр улустыҥ кӧгӱспектери, белетеп-јазаган киндиктери, шаҥкылары, колтыкчылары, јарангыштары Туулу Алтай ичинде сӱреен јарлу болуп калган. Устыҥ кӧктӧгӧн, эткен кеп-кийими де, јӱзӱн-башка эдимдери де тӧрӧл јеристиҥ бастыра кемдӱ выставка-кӧрӱлеринде једимдӱ туружып келген.\nЗинаида Борокучуковна Мукур-Таркаты јуртта чыккан-ӧскӧн, иштеген. Оныҥ энези ле адазы јажына уй-малда да иштеген болзо, је бойлоры ус улус болгон. Энези јети-тас сӧӧктӱ Татьяна Васильевна Башкунова алтай тондор кӧктӧӧр, чегедектерди јаш келиндерге, јажы јаан улуска деп ылгап кӧктӧп отурар кижи болгон эмтир. Тӱӱнерин сӱреен сӱӱр болгон. Ол бойы Оҥдой аймактыҥ Ӧлӧтӱ јуртында чыккан-ӧскӧн. Адазы моол сӧӧктӱ Борокучук Черикович Башкунов јажына ла малда иштеген, је агаштаҥ узанарын сӱӱр болгон. Бош ӧйлӧрдӧ мӧш, тыт агаштардаҥ эдимдер эдип, узанып отуратан. Бу биледе он ӱч бала чыдаган.\nЗинаида Борокучуковна тоҥжаан сӧӧктӱ Николай Михайлович Керексибесов деген кижиле јурт тӧзӧгӧн лӧ тогус бала азырап чыдаткан. Качан эш-нӧкӧри бу ак-јарыктаҥ сӱреен эрте јӱре берерде, эне кижи балдарыла кожо артып калган. Јаштаҥ ала ус улустыҥ билезинде чыдап, эне-адазынаҥ јайалта да, таскамал да, иштеҥкейи де тӱжӱп калганы бу айалгада сӱреен јаан учурын ойногон.\nБӱгӱнги кӱнде ус кӧкчиниҥ балдары ончозы билелӱ, баркалар чыдап јат. Келиндерди, кӱйӱлерди, олордыҥ балдарын, баркаларыныҥ балдарын чоттоп ийзе, билениҥ улузыныҥ текши тоозы 65-теҥ ажа берер. Балдары республиканыҥ аймактарында, тӧс калада, ороон до ичинде јадып иштейдилер. Зинаида Борокучуковна бойы Кош-Агаш аймактыҥ тӧс јуртында јадат.\nЗинаида Борокучуковнаныҥ специальность-ижи мелиоратор, је ол бастыра јӱрӱминде кӧктӧнӧр, узанар иште иштеген. 1980-90 јылдарда Мукур-Таркатыда колхоз миллионер-колхозтордыҥ бирӱзи болуп, бастыра ла ууламјыларда иш једимдӱ барган: библиотека, музей, школ, Культураныҥ туразы, быттыҥ туразы… Шак бу ла быттыҥ туразыныҥ ижин Зинаида Борокучуковна билгир башкарган. Олор кӧктӧӧр ижин јаҥыс ла улустыҥ айбылары, сурактары аайынча бӱдӱрип турган эмес болгон, је онойдо ок алтай кеп-кийимдер кӧктӧп, ол тужында областьта болуп турган јаан учурлу керектерде туружып, аймактыҥ ады-чуузын корып туратандар.\n1990-чы јылдарда колхозтыҥ јааны Мураткан Бейсенович Кыдырбаев болгон. Ол тӧрӧли учун санааркаар, тӧрӧл јуртыныҥ, аймагыныҥ ады-чуузы учун ак-чек иштеер кижи болгон. Мураткан Бейсенович ол ӧйлӧрдӧ јурттыҥ јайалталу улузына болужып, олорды јӧмӧп, тергеелик кӧп керектерде турушсын деп амадап туратан.\nЗинаида Борокучуковна кылык-јаҥыла иштеҥкей де, омок то кижи болгон учун, байла, ол узак ӧйлӧргӧ Мукур-Таркатыныҥ орто ӱредӱлӱ школында эне-адалардыҥ комитединиҥ, эпши улустыҥ совединиҥ, кийнинде јылдарда ветерандардыҥ совединиҥ јааны болуп иштеген. Јаҥыскан кӧп балдар азыраган кижи ондый болбой. Бойы ла ошкош келиндерле кожо балдардыҥ, билелердиҥ сурактарыныҥ аайына чыгып, болужын јетирип, иштеп келген. Бастыра ла ӧйлӧрдиҥ туркунына Зинаида Борокучуковна кӧктӧнӧрин бир де туура салбаган.\nУс кижиде бош ӧй јок. Јайаандык иш кӱнӱҥ ле барып јат. Республиканыҥ культуразында, јайаандыгында болуп турган керектер эмди сӱреен байлык. Кош-Агаш аймактыҥ ады-чуузын јербойыныҥ устары бастыра кемдӱ иштерде чыгарып јадылар. Зинаида Борокучуковна јаҥыс ла тергеелик кеминде кӧрӱлерде турушкан эмес, је онойдо ок Сибирь кеминде кӧрӱ-туштажуларда туружып, јеҥӱлӱ јерлер база алган.\nЈаштаҥ ала алган таскамал недеҥ де баалу деп, Зинаида Борокучуковна темдектеген. Эне-адазыныҥ ол ӧйлӧрдӧги салынган энчизи бӱгӱнги солунталарла кожо кожымакталып, недеҥ де јараш кеп-кийим, эдимдер кептӱ «туулып» келгенин темдектебеске болбос. Јаан јашту ус чегедектер кӧктӧп, албатыбыстыҥ бу учурлу кеп-кийимин учурыла башка эдип ылгаштырат — келиндерге, јаан јашту улуска. Чегедектерге коштондыра кӧктӧп турган колтыкчылар бой-бойынаҥ база аҥыланып турган эмтир. Колтыкчылардаҥ эпши канча балалу, балдары кыс па эмезе уул ба болгоны јарт кӧрӱнип јат. Онойдо ок «киндиктер» деп адалган јараш эдим бар эмтир. Киндиктерге балдардыҥ киндиги салынат ла, кийнинде балдар јаандаза, олорго бойлорына сыйлалат.\nОнойдо ок Зинаида Борокучуковна эпшилерге јарангыштар јазайт. Баалу таштардаҥ јинјилер, сыргалар, шаҥкылар белетейт. Баалу таштарды таштар садып турган саду-јерлердеҥ алат. Јазап турган база бир јилбилӱ эдимди кайкап кӧргӧнис — коручылдар. Айыл-јуртка, јаан улуска, балдарга. Учурыла бу коручылдар база башка-башка эмтир. Је кеерекедип, алтай чӱм-јаҥдарга тайанып эдилген бу учурлу ла јараш эдимдер чын ла јилбилӱ кӧрӱнген.\nБу ӧрӧ адалган ишти Зинаида Борокучуковна 1980 јылдардыҥ учынаҥ ала бӱдӱрип келген. Ич-кӱӱни байлык, кӧкси ойгор, колы ус эпшиге бу јайаандык ижи, јайалтазы, таскамалы, иштеҥкейи сӱреен јаан болужын јетирген. Ол јаҥыс ла чике бойыныҥ алдында турган амадузын эмес, је онойдо ок текши аймагыныҥ албатызыныҥ ады-чуузын корып, јайаандык јӱрӱмин байгыскан.\nЗинаида Борокучуковнага тулаан айдыҥ 30-чы кӱнинде толо јаш — 65 јаш — толгон. Оныҥ учун бис јаан јашту ус эпшиге јаҥыс ла јакшыны кӱӱнзейдис.\nӦткӧн јыл культурада, јайаандыкта иштеп тургандарга эмеш кӱчке келишкен. Је бу јылда јӱрӱм кыймыктанып, ойто такып ӱренишкен кеминге бурылып јат. Айдарда, ус улустыҥ јилбилӱ ижиле таныжар, олордыҥ байлык телекейине айылдап барар аргалар база элбейт. Эре-Чуйдыҥ эне болгон чӧлдӧриниҥ јайааны элбек јайалталу узыныҥ ижиле тергеениҥ улузына таныжып алар аргалар кӧптӧӧр. Бис канча јылдарга улай алтай јериниҥ абатызын сӱӱндирген, иштенетен кӱӱни де, тебӱзи де бир де астабаган энеге, јаан јашту ус эпшиге јаҥыс ла быйан айдып, јакшылыкты кӱӱнзейдибис…


Öй лö сöс - altaicholmon\nБ. У. Укачин 1964 јылдаҥ ала СССР-дыҥ Бичиичилер бирлигиниҥ турчызы. Ол алтай ла орус, тыва ла кыргыс тилдерле бастыразы тӧртӧн кирелӱ јуунтылар чыгарып, алтай литератураны ороон ичине јарлу эдерге бойыныҥ јаан ӱлӱзин кошкон. 1987 јылда талдап алган ӱлгерлердиҥ јуунтызы Москвада орустап кепке базылган. Оныҥ ӱлгерлери бистиҥ ле ӧскӧ дӧ ороондордыҥ калыктарыныҥ кӧп тилдерине кӧчӱрилген. Бичиичи публицистикада, кӧчӱриште эрчимдӱ турушкан. Оныҥ бичигенине тайанып, Алтай Республиканыҥ драма театры ӱч спектакль: «Кичӱ изӱ ай» (1979), «Ӧлӧргӧ јетире эм де узак» (1985), «Мен кем?» (1988) тургускан.\nБажымныҥ чачтары – јелбер тöҥöзöк,\nБаза бир кöрзöм, койу булуттар.\nМаҥдайым – јалаҥдый јаан ла јалбак,\nТуура кезилет тереҥ чырыштар.\nОл чырыштар мениҥ сÿрген\nКыраныҥ, айса, кырлак јолдоры?..\nОл эмезе мениҥ чÿмдеген\nЧÿми јок ÿлгердиҥ узун јолдыгы.\nЭттеҥ јÿзим элбек ле сööкилеҥ,\nЭриксем, ачынзам, тоштый килеҥ.\nЭки кабагым бийикте карарат,\nЭки тирÿ кучкаштый отурат.\nЈыкпык кöстöрим – бычактыҥ кылузы, –\nЈалакай, сÿмелÿ, сÿÿнчилÿ, килеҥкей.\nКöргöн јÿрÿмниҥ ырызы, ачузы\nКöзимниҥ чогында суракту кÿйгей!\nКырлаҥдый эмес, тумчугым кичинек,\nКандый да болчок ол тöҥичек.\nЭрикчел кöгöрöт эки эриним,\nЭрлÿ кыјырайт, ачынзам, тиштерим!\nКезикте мениҥ јолдорым кызык,\nКанайдар оны – кылыгым кызу.\nКачан да токтобойт öйимниҥ тибирти,\nКанымда оныҥ канчалык кимирти.\nМен коркыбазым jÿрÿмнеҥ,\nJаҥыс ла jажытту тöгÿннеҥ,\nJажырбазым, – коркыырым.\nАнчада ла тöгÿн öҥöлöп,\nJаш бала кöксине кирзе,\nНаjы болуп кубулып,\nНаjылажып ол келзе,\nОны канай сезерим,\nАнчада ла тöгÿн кубулып,\nЧындыктыҥ чырай-кеберин кийзе,\nТöрöлимди мениҥ тöгÿндеп,\nТöжине алыс ол кирзе,\nКудайга баш – канайдар,\nЧынды канай корулаар?!\nИзÿ тÿштÿкте jÿрерим,\nСоок тÿндÿкте болорым,\nJе коркыбазым jÿрÿмнеҥ,\nJажырбазым, – коркыырым…\nJаҥыс та кижи jалаҥда\nJуучыл болор аргалу.\nJе jаҥыс ла акту бойыҥда\nЧындык болзын агару.\nJаҥыс ла сениҥ кöксиҥде\nJалтанбай кÿйзин чын jÿрек.\nJалакай, чокту кöзиҥди\nСол jараттаҥ серпилип,\nОҥ jаратка согулба!\nБойыҥа бойыҥ серенип,\nБош салынып, садынба!\nЧыга баспас jолыҥда\nJакшыны jажына да этсеҥ,\nJаҥылгазы jалкулу болор.\nJаманды jаҥыс та этсеҥ,\nJары jаан болор…\nАгын суу азыйгы ла бойы,\nАк-јарыкта ару ла тирÿ.\nНöкöрдиҥ öлÿми меге кыйын,\nJе ар-бÿткенге ол не керектÿ?..\nJаркынду ла тирÿ агын суу\nКижи öлгöн деп качан да билбес.\nКöк теҥери, мöҥÿн туу,\nКÿн, чечектер – ончозы килебес!\nÖлÿмди билбезин эбире ончозы,\nÖссин,кееркетсин бу jÿрÿмди.\nОнчозы кунукса, тÿштиҥ ырызы\nТÿнле солынза, канайттан эди?!.\nТеҥери öрö – агаштар öзÿми,\nСуулар маҥында телекей эбирет.\nJе качан да болзо кижиниҥ öлÿми\nJаҥыс ла кижиге карыкчал экелет…\nМЕН КАПШЫЙА КАРЫП КАЛАРЫМ\nМен капшыйа карып каларым,\nКаным карыкчал, ыраак согулар.\nАбра ошкош калырууш болорым,\nКалажырап менеҥ улус качар…\nАйса, мениҥ уккур кулагым\nУкпас ла тÿлей болуп тунар?..\nУзакта јерлÿ нöкöр-коногым\nУндып менеҥ туура турар?..\nКöргÿр кöстöрим öчсö кайдарым,\nКöктиҥ öҥин кöрбöзим јаскыда?!\nКапшыйа, канайдар, карып каларым,\nКем де артпас айса јанымда?..\nКöпти, кööркийлер, јылыйтып саларым,\nЈе кÿÿним артсын тирÿ ле чыдым!\nЈе карыбас ла öлбöс канатту чындыгым!\nЧыгып келдим тышкары…\nЧап ла чаҥкыр теҥери.\nМыйгак ошкош кызыл ай\nМызылдап турат кедери.\nJаҥыс jылтыс jанында,\nJаш чааптый секирет.\nАдып ийгей, калак деп,\nАй меге серенет…\nЧаҥкыр тошло чаптыртты.\nАпагаш сÿдин чачылтты…\nТеҥериде сок jаҥыс ай,\nТелекейде сок jаҥыс Алтай!..\nОй, кööркийим, эжим,\nЭки кöзиҥе кöргöмдö, –\nЭки jылдыстыҥ ыраак кожоҥы.\nЧачыҥа сениҥ кöргöмдö, –\nЧакпынду учардыҥ кожоҥы.\nОдус эки ак тижиҥ –\nАпагаш кардыҥ jаҥары.\nТымый тÿшкен ак тöжиҥ –\nТымык сууныҥ jаркыны…\nСÿÿштиҥ агару jÿзинде –\nСÿмердеҥ тÿшкен сÿт салкын.\nСÿÿштиҥ кажы ла сöзинде\nСÿме эмес, сÿр, салым!\nÖйлöр, jылдар элес ле элес,\nО, канайдар, кижи мöҥкÿлик эмес!\nJе кижиниҥ каны мöҥкÿлик,\nОноҥ öскöзи – öлÿмтик…\nБаш болзын, Тöрöлим бар,\nБаш болзын, уулдарым бар!\nКуркунду куштар, öзÿмдер\nКуучындайтан меге алтайлап.\nАй, Кÿн, јылдыстар да –\nУлу тууларда бöрÿлер де\nУлужатан азыйда алтайлап.\nАттар, уйлар – ак малыс\nАйтканымды угатан алтайлап.\n…Ыйык тууларды мен таштап,\nЫраак, öскö городко келдим.\nКанымды кандый да эдиски ээледи,\nКандый да шымырт кöксимде эбелди.\nÖлöҥ чилеп, табышту тызырап,\nÖзöгимде öзöт öскö сöс!..\nБала табарда оорыган келиндий,\nБадышпай бардым эр бойым!..\nКöк-айаста кÿкÿрттеҥ кÿчтÿ\nКöксимди бысты кайкал сöс! –\nБат кандый уур кинчектÿ\nБаштап ла айткан орус сöс!\nУлусту телекей бу мени\nУуй тудуп, јудуп ийди!..\nОноҥ ло бери орустап,\nОрчылаҥ менде ÿнденди.\n…А мен бодогом јаш тушта,\nЭбире эжилген телекей\nЈаҥыс ла туулардаҥ турган деп,\nЈаҥыс ла алтай тилдÿ деп…\nКенете келген ырыс\nШыралап тапкан ырыс\nЭБИРЕ БИСТИ ЭДРЕҤИ ЧАК\nЭбире бисти эдреҥи чак,\nЭмди кайдаар бис качак?\nКÿнÿҥ ле öлÿм ле кан,\nКудай, байла, бисти каргаган!\nКижидеҥ кижи коркыбайт,\nКижини бÿгÿн кем корыйт?..\nБÿгÿнги улус – калју,\nКолдоры, јÿстери – канду…\nКудайга баш!.. Баш болзын,\nКудай бисти башкарзын!..\nКижи болуп ол артсын!..\nЈе эбире бисти эдреҥи чак,\nЭмди кайдаар бис качак?..\nБолушкар биске, Алтай-Кудайым!\nБолушкар биске, Ак-Бурканым!..\n1993 ј., эмчилик\nАдыҥ jакшы да болзо,\nАлбатыҥ ойгор до болзо,\nКалык уйкуда –\nКайчы уйкуда –\nКалык та уйкуда.\nКижи болорго jÿректеҥ\nОт чагар керек,\nА от чакпас jÿрек\nО, jÿрегим, jÿрегим, jÿрегим –\nСен – мениҥ санаам,\nКедерим мениҥ jÿÿлгегим –\nТа öй ондый,\nТа мен керик,\nJе Кижи болорго\nJÿректеҥ от чагар керек.\nАгынла кожо аҥданып,\nАлтайдаҥ канайып качарым?..\nКадынныҥ тажына тайанып,\nÖлÿмди ле öзÿмди –\nÖзöгимле оҥдодым –\nКанымда ла сöзимде\nКандый да шымырт сес калдым.\nОныҥ да учун мен бÿгÿн\nЈиткем – öткöн öй лö тÿн,\nА јÿзим – öскö ороондо.\nЈетен сууныҥ кечÿзи,\nЈетен тилдиҥ кечеди –\nБÿгÿнги мениҥ öҥзÿреем,\nБÿгÿнги мениҥ öҥ-сÿрим!\nЈе јаҥыс ла чечектеш\nÖзÿм эмес – јарт, быжу!\nÖзÿп јадым – мен кижи!\nБайла, öлзöм, кийнимде\nСööгим эмес, сöс калар.\nКем де келер јÿрÿмде\nЈемирбе, калак, Кÿримди.\nЈетен тилдиҥ кечеди,\nЈектебе алтай Сöзимди.


«Кайкал болуп — јажына...» - altaicholmon\nРоссияныҥ ӱреничиктериниҥ кыймыгузыныҥ турчылары быјыл Кош-Агаш аймактыҥ јериле ӧткӧн «Ирбистиҥ јолдорыла» деген јол-јорыкта туружып, ирбисти тирӱге кӧргӧн. Алтайдыҥ кайкалы болгон бу аҥды онјылдыктарга шиҥдеген билимчилер ле шиҥжӱчилер эмдиге јетире оны јӱк фототозуулдардыҥ јуруктарынаҥ кӧрӱп турганын айдар керек.\n«Бис Чихачевтыҥ туу-сындарында, Чага-Байан деген јерде отогон кочкорлорды кӧрӱп турганыс. 30 метр киреге улус јууктаганча, олор ӱркибей турганы кайкаткан. Байла, коруда болгоны, олорго аҥдабай турганы учун. Теҥериде јаан куштар айланыжып турган. Оноҥ бистиҥ јол баштаачыбыс кырдыҥ сынында ирбисти кӧрӱп ийген. Бис бинокльла оны база јап-јарт кӧргӧнис — деп, Свердловский областьтыҥ ӱренчиги Михаил Метелев куучындаган. — Бу јол-јорыкты мен, байла, качан да ундыбазым. Ирбисти кӧргӧним дезе јӱрӱмимде јажына кайкал болуп артар…»\n«Ирбистиҥ јолдорыла» деген алтынчы јол-јорык кӱӱк айдыҥ 24-чи кӱнинеҥ ала кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱнине јетире ӧткӧн. Оныҥ турулталарына учурлалган пресс-конференция А. В. Анохинниҥ адыла эл музейде ӧткӧн неделениҥ учында болгон. Эрмек-куучында Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ, Алтайда ла Россияда аҥылу корулу јерлердиҥ, јондык кыймыгулардыҥ чыгартулу улузы, экспедицияныҥ турчылары турушкан.\nАР-дыҥ башкарузыныҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министриниҥ ордынчызы Аржан Ялбаков пресс-конференцияны ачып, ас туштаган ла јоголордыҥ чочыдузында болгон тындуларды, ол тоодо ирбисти корыыр кыймыгуда јиит ӱйе, ӱренчиктер туружып баштаганын јарадып кӧргӧнин угускан. Алтай Республиканыҥ башкарузы Россияныҥ ла Алтай Республиканыҥ Кызыл бичиктерине кирген ирбис аҥды корыыр ишке јаан ајару эдип турганын ол айткан. «Россияныҥ туулык јерлеринде 60 кире ирбис арткан, олордоҥ 35-и — Алтайда, ол тоодо јарымызы — Сайлугемдеги эл парктыҥ корулу јерлеринде јӱрет» — деп, Аржан Ялбаков темдектеген.\n«Ирбистиҥ јолдорыла» деген добровольческий јол-јорыктардыҥ баштаачызы ла тӧзӧӧчизи Игорь Паутовтыҥ айтканыла, бу иш 2015 јылда башталган. Ол Туулу Алтайда болуп, Алтайский государстволык заповедниктиҥ ишчизи Сергей Спицинле танышкан. Россияда ирбисти корыыр кыймыгуга бойыныҥ кӱӱниле туружарга кӱӱнзеген ас эмес јиит улус табылар деп сананып, Игорь Паутов бу јол-јорыктарды тӧзӧп баштаган.\nБыјыл ӧткӧн јол-јорыкта баштапкы ла катап јаан класстардыҥ ӱренчиктери турушкан. Бу јорыкка барар арганы јеҥип алары јеҥил эмес керек болгон — ороонныҥ 50 тергеелезиниҥ 170 ӱренчиги конкурска ирбис керегинде эссе-бичимелдерин ле соккон видеороликтерин ийген. Jеҥӱчилдер болуп Свердловский областьтаҥ Михаил Метелев, Рязаньнаҥ Екатерина Трушина, Удмуртиядаҥ Александр Левин ле Пермский крайдаҥ Екатерина Трушина чыккан. Олор «Ирбистиҥ јолдорыла» деген алтынчы јол-јорыкта турушкандардыҥ тоозына кирген.\nМихаил Метелев Ӱренчиктердиҥ Россиядагы кыймыгузыныҥ текшироссиялык экологический совединиҥ турчызы болуп јат. Экспедицияда турушкан ӱренчиктер «Ирбистиҥ јолдорыла» деген јол-јорыктыҥ турулталарыла документ кептӱ фильм белетеп, оны 2018 јылдыҥ учында чыгарарга турганы пресс-конференцияда айдылган.\nАлтай Республикада ирбисти корыыр кыймыгуда ӱренчиктер элбеде турушканын АР-дыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министриниҥ ордынчызы Ольга Болтошева јуулган улуска јетирген. Онойдо, республиканыҥ јеринде башталган ла јылдыҥ ла ӧдӱп турган «Ирбистиҥ јӱрген јери» («Земля снежного барса») деген фестивальда республиканыҥ ончо аймактарыныҥ балдары туружат. Тургуза ӧйдӧ бу фестиваль эл отоктор ортодогы кемине јеткен ле ондо Россияла коштой ирбис аҥ бар Монголия ла Казахстан ороондордыҥ балдары туружат. «Ирбистиҥ јолдорыла» деген келер јол-јорыктарда Алтай Республиканыҥ балдары база туружарына иженгенин министрдиҥ ордынчызы угускан.\nЧихачевтыҥ туу-сындарында јӱрген ирбистер Монголияла гран-кыйуны ар-бери ӧдӱп јӱрген аҥдар. Туулык бу јердиҥ јӱк бир кичинек бӧлӱги Алтайдагы государстволык заповедниктиҥ корулу јерине кирип јат. Кору јок јерде браконьер аҥдаш ӧтпӧзин кичеери кӱчке келижет. Анайда ок ирбистиҥ азыранган тӧс аҥына — јуҥма-текеге аҥдаш, туристтердиҥ бир де шиҥжӱ јок јол-јорыктары ирбистиҥ тоозы Алтайыста астаарына экелет. Алтайдыҥ кайкал аҥын јоголорына экелер ӧскӧ дӧ чочыдулар керегинде пресс-конференцияныҥ туружаачылары куучындаган.\nJерлик ар-бӱткенниҥ телекейлик кӧмзӧзиниҥ (WWF) Алтай-Сайандагы бӧлӱгиниҥ баш координаторы Александр Карнауховтыҥ темдектегениле, ӱренчиктер баштапкы ла јорыгында ирбисти кӧргӧни — јаан ырыс. Ол бойы канча јылдарга ирбис аайынча иштеп ле кӧп јол-јорыктарда туружып, эмдиге ар-бӱткенде бу аҥды тирӱге кӧрбӧгӧн. Jиит экологтордыҥ кыймыгузында турушкандардаҥ јаҥы билимчилер ӧзӱп чыдаар ла јӱрӱмин ирбисти шиҥдеер ле корыыр ишке учурлаар, олор орооныстыҥ јажы јаанай берген эмдиги «барсоведтерин» солыыр деген кӱӱнземелин ол айткан.\nАлтайдагы государстволык заповедниктеҥ Татьяна Акимова, Сайлугемдеги эл парктаҥ Денис Маликов, Центрально-Черноморский государстволык заповедниктеҥ Николай Малешин, пресс-конференцияныҥ ӧскӧ дӧ туружаачылары ирбисти корыыр јондык кыймыгуда јиит улус бойыныҥ кӱӱниле турушканы сӱрекей јаан учурлу болгонын темдектеген. Бу ӧткӧн јол-јорык Доброволецтердиҥ јылында ӧткӧни, ондо Ӱренчиктердиҥ Россиядагы кыймыгузыныҥ турчылары турушканы база учурлу.\n«Ирбистиҥ јолдорыла» деген 6-чы добровольческий экпедицияныҥ тӧзӧӧчилери ле туружаачылары пресс-конференцияда государстволык јаҥдарга ла јондыкка баштанган Ачык самаразын јарлаган. Ондо Чихачевтыҥ туу-сындарында јӱрген ирбис ле кочкор аҥдарга тургуза ӧйдӧ болгон тӧс чочыдулар темдектелип, олорды корыыры аайынча шӱӱлтелер айдылган. Олордыҥ тоозында — Чихачевтыҥ туу-сындарыныҥ алтай јанында Алтайдагы государстволык заповедниктиҥ корулу (буферный) јерин тӧзӧӧри; Чихачевтыҥ туу-сындарында теке-јуҥма аҥдашты токтодоры – бу ирбистиҥ азыранган айалгаларын јарандырарына јӧмӧӧр; адалган туу-сындарда јердиҥ байлыктарын казып табарга берген јарадуларды токтодоры; ирбис ле кочкор јӱрген јерлерде туризмди ӧскӱрерин шиҥжӱге алары.\nБу јол-јорыкты ӧткӱрерге кӧп биригӱлер ле ӧмӧликтер јӧмӧгӧнин ле болушканын темдектеер керек. Олордыҥ тоозында Алтайдыҥ аҥылу корулу јерлери, Jерлик ар-бӱткенниҥ Алтай-Сайандагы бӧлӱги, Ӱренчиктердиҥ Россиядагы кыймыгузы, «Сибирьдиҥ су-кадыгы» деген корпорацияныҥ кӧмзӧлӧри ле оноҥ до ӧскӧлӧри.


Алтайкрайстаттыҥ јааныла туштажу - altaicholmon\nИшмекчи туштажу ӧйинде тергее 2021 јылдыҥ кандык айыныҥ 1-30 кӱндеринде ӧдӧтӧн Эл-јонныҥ текшироссиялык тооалыжына белетенери јанынаҥ сурактар шӱӱжилип кӧрӱлген. Озолондыра темдектелгени аайынча быјыл ӱлӱрген айда ӧдӧр болгон тооалышты коронавирустыҥ пандемиязынаҥ улам ӧскӧ ӧйгӧ кӧчӱрерге келишкен.\nТооалышла колбулу чике ишти республиканыҥ ыраак ла једерге кӱч јерлеринде 2021 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 1-30 кӱндеринде ӧткӱрер. Андый јерлердиҥ аҥылап тургузылган тооломына 20 јурт кирип јат, ол тоодо Турачак аймакта — 14, Улаган аймакта 6 јурт.\nОлег Хорохординниҥ темдектегениле, Алтай Республикада јербойында бойы башкарынарыныҥ органдарына Эл-јонныҥ текшироссиялык тооалыжын белетеери ле ӧткӱрери јанынаҥ чыдулар берилген, ол чыдуларды акча-манатла быжулаарыныҥ ээжизи, субвенциялардыҥ кеминиҥ чоттомолыныҥ методиказы јӧптӧлгӧн.\n«Республикан јасакберимниҥ субвенциялардыҥ чоттомолыныҥ методиказы јанынаҥ бӧлӱгине кубулталар федерал јасакберимге келиштирте эдилер, анайда ок тап-эриктерди ле молјуларды чокымдаар. Јасактыҥ ӱлекери Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ јуунында кӧрӱлген ле Эл Курултайдыҥ ээчиде сессиязында кӧрӱлер» — деп, тергеениҥ јааны айткан.\nАнайда ок муниципалитеттер федерал адылу јетирӱлик системаныҥ ла адылу ээлемдердиҥ кӧргӱзӱлериниҥ актуализациязы јанынаҥ иш ӧткӱрет.\nАлтайкрайстаттыҥ башкараачызы Ольга Ситникова тооалышла колбулу јетирӱлик ӱйдежӱ јанынаҥ иш тергееде эрчимдӱ ӧткӱрилип турганын темдектеген.\n«2021 јылдыҥ кандык айында бистиҥ бастырабыска тӱӱкилик керектиҥ туружаачызы болорго келижер — Эл-јонныҥ текшироссиялык тооалыжында туружарыс. Бис кажы ла кижи ол керегинде, анайда ок переписчик айылына келерин сакыбай, тооалыштыҥ листин Госјеткилдештиҥ порталы ажыра бойы бичип, толтырып салар аргалу болгонын билип турзын деп кичеенедис. Бу иште биске анчада ла журналисттер, башка-башка ведомстволордыҥ ла муниципал јаҥныҥ органдарыныҥ ишчилери јаан болужын јетирет» — деп, Ольга Ситникова айткан.\nАлтай Республика статистиканыҥ келер ӧйдӧ болотон керек-јарагы керегинде кӧп айдылган ла бичилген он тергеениҥ тоозына кирген. Бистиҥ тергее Росстаттыҥ пресс-туры ӧдӧтӧн тӧрт субъекттиҥ тоозына кирер, бу керекте ведомстволордыҥ ла элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ башкараачылары туружар. Ӧдӱп јаткан јылдыҥ јаҥар айында ол пресс-турдыҥ туружаачылары ыраак ла једерге кӱч јурттарга барар ла Эл-јонныҥ текшироссиялык тооалыжына Алтай Республика канайда белетенип јатканын кӧрӧр.


«Иеговтыҥ керечилериниҥ» ижи токтодылган? - altaicholmon\nОрганизацияныҥ јӧӧжӧзин айрыыры керегинде јӧп база јарадылган.\n«Свидетели Иеговы» («Иеговтыҥ керечилери») Россияныҥ Минюстына удура бир канча исктер берген. Олордыҥ бирӱзинде иеговисттер министерствоныҥ ижин јасактарга келишпес деп бурулаган.\nГосдуманыҥ граждан обществоны ӧскӱрери, јондык ла кудай јаҥыныҥ сурактары аайынча комитединиҥ председатели С. Гавриловтыҥ айтканыла, парламент бу учуралды ајарузына алар ла оныҥ шиҥдеп кӧрӧр.


Бензинниҥ баазыла не болор? - altaicholmon\nБензинниҥ баазыла не болор?\n«Коммерсантъ» газеттиҥ бичигениле, бензинниҥ оптовый баазы кӱчӱрген айдыҥ тал- ортозы киреде Россияда качан да болбогон кемине јеткен.\nАИ-92 бензинниҥ баазы кӱчӱрген айдыҥ 7-чи кӱнинеҥ ала 13-чи кӱнине јетире 2,3 процентке бийиктеген (бир тонна мындый бензинниҥ баазы 42 850 салковой), АИ-95 бензинниҥ баазы 1,7 процентке бийиктеген (бир тонна мындый бензинниҥ баазы 44 990 салковой болгон).\nСанкт-Петербургтагы телекейлик товарно-сырьевой биржаныҥ јетиргениле, оныҥ шылтагы «Газпромнефтьтиҥ» Москвадагы нефтьти иштеп кубултатан заводында јаан учурлу бир установка ӧткӧн неделеде иштебей тура бергениле колбулу. Оноҥ улам компания тузаланаачыларга бензинди аткарарын астадып ийген.\nМонополияла тартыжатан федерал агентствоныҥ белгелеп-шиҥдегениле, суйук одыруныҥ баазы Россияда јуук 10 јылдыҥ туркунына инфляцияныҥ кеминеҥ бийиктебес. Бензинниҥ баазы мынаҥ озо бийиктегени акцизтердиҥ ӧскӧниле колбулу.


17.11.2020 - altaicholmon\nСибирьдиҥ баатыр кызычактары\nКӱчӱрген айда спорттыҥ дзюдо ло самбо бӱдӱмдериле бастырароссиялык маргаандар Сибирьдиҥ эки калазында ӧткӧн. Бистиҥ тергеедеҥ СШОР-до тазыктырынып, педколледжтиҥ физкультурный бӧлӱгинде ӱренип турган Маргарита Соёнова ла Камила Папашева бу јаан тартыжулардаҥ кубокту, медальду јангандар.\nТӱӱкибисте ле эземисте јажына артар\nКӱчӱрген айдыҥ 14-чи кӱнинде Оҥдой аймак јаркынду јайлтазыла тӧрӧл јеристиҥ ады-чуузын чыгарган нерелӱ уулы, јӱстер тоолу балдарга кеендиктиҥ јолын ачкан Ӱредӱчи, јалакай ла ачык-јарык кӱӱндӱ нӧкӧр, Россия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Константин Федорович Малчиевти калганчы јолына ӱйдешкен.\nБу ла кӱндерде орооныста Ичбойындагы керектердиҥ органдарыныҥ ишчизиниҥ кӱни темдектелди. Бу бӧлӱкте јирме беш јылдыҥ туркунына иштеген ченемелдӱ ле тоомjылу ишчи, отставкада полковник Евгений Кайлукович Мешкиновтыҥ јуукта учурлу јажы толгон.\nЈӱрӱмниҥ элестерин сӧслӧ јурап…\nТуулу Алтайдыҥ эпшилериниҥ прозазында бичиичи-прозаик Јергелей Маскинаныҥ ады-јолы танылу, јарлу. Бичиичиниҥ башка-башка јылдарда чыккан јуунтылары бӱгӱнги кӱнде кычыраачыларды јилбиркедет.\nКырлык: јаҥы башкарту алдында сурактар\nКырлык јурт Кан-Оозы аймактыҥ јаан јурттарыныҥ бирӱзи. Бӱгӱнги кӱнде Кырлыкта бир муҥнаҥ ажыра кижи јуртайт. Су-алтай улус јаткан јурттыҥ бӱгӱнги кӱниле, оныҥ јадын-јӱрӱминдеги бар курч сурактарына ајару эдип, кычыраачыларла јууктада таныштырадыс.\nТуризмди ӧскӱрер амадула…\n«Узак јылдардыҥ туркунына Чой аймакта туристический объекттер де, кӧргӧдий не де јок деген јастыра шӱӱлте болгон. Оныҥ да учун узак ӧйдиҥ туркунына бу аймак туристтерге јилбилӱ болбогон.\n«Оору кӧптӧбӧзин деп ончобыс каруулу»\nӰлӱрген ай ла кӱчӱрген айдыҥ тал-ортозы бистиҥ республикага коронавирус оору јанынаҥ сӱреен кӱчке келишти деп айдарга јараар. Кӧп улус оорыган, оорып јат. Бу оорунаҥ улам јада калган улустыҥ тоозы кӱннеҥ кӱнге кӧптӧйт.\n«Ӱредӱлик» нацӱлекердиҥ бӱдӱп турганы шӱӱжилген\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентинниҥ башкарганыла республикан парламентте Башкаруныҥ чазы ӧткӧн.\nПрезидент шӱӱлтени јӧмӧгӧн\nПрезидент Владимир Путин вице-премьер Юрий Борисовтыҥ экономикалык ӧзӱминиҥ кеми јабыс тергеелердиҥ инвестициялык јилбиркедижин бийиктедери аайынча эп-аргалар керегинде шӱӱлтелерин јӧмӧгӧн. Бу керегинде интернет-ресурстарда јарлалган документтиҥ копиязы керелейт.\n«Јурттыҥ ӱредӱчизи» деген программа — Алтай Республикада\n2020 јылда Россияныҥ президенти баштаган «Јурттыҥ ӱредӱчизи» деген педагогикалык јондыкты јӧмӧӧрине ууламјылалган программа ороонныҥ ончо тергеелеринде ижин баштады. Ол кеминде јурт јерлерге иштеп 1800 педагог барган, ол тоодо Алтай Республикада — 13 ӱредӱчи.


Комитеттердиҥ јуунында турушкан - altaicholmon\nКомитеттердиҥ јуунында турушкан\nАР-дыҥ башчызы Александр Бердников республикан парламенттиҥ јербойында бойы башкарынары, тап-эриктер ле јонјӱрӱмдик корулаш, эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча комитеттериниҥ ээчиде сессияныҥ алдында ӧткӧн ӧмӧ-јӧмӧ јуунында турушкан.\nJуун башталар алдында тергеениҥ башчызы парламенттиҥ јербойында бойы башкарынары, тап-эриктер аайынча комитединиҥ председатели Виктор Хабаровты чыккан кӱниле уткыган. Александр Бердниковтыҥ темдектегениле, Виктор Хабаров кайда ла иштеерде, ол тоодо МВД-да милицияныҥ участковыйларыныҥ службазын башкарып та турарда, Эл Курултайдыҥ депутады да болордо, бойыныҥ молјуларын јаантайын бийик каруулу бӱдӱрген.\n«Виктор Иванович јондык ишчи болуп калган кижи. Эл Курултайдыҥ тӧс комитеттериниҥ бирӱзин кӧп јылдардыҥ туркунына башкарып келген, јарамыкту тап-эриктик политика тӧзӧӧринде туружат» — деп, тергеениҥ башчызы темдектеген.\nАлександр Бердников юбилярга бек су-кадык, эрчимдӱ јӱрӱмдик кӧрӱм, республикабыстыҥ ӧзӱмине камаанын јетирер иш кӱӱнзеди. АР-дыҥ башчызыныҥ јарлыгыла Виктор Хабаровко «Алтай Республиканыҥ нерелӱ юризи» деген кӱндӱлӱ ат адалган.\nЮбилярга уткуулду сӧстӧрин РФ-тыҥ Федерация Совединиҥ турчызы Татьяна Гигель, Эл Курултайдыҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Терехов, депутаттар база айткан.\nДепутаттар јуунда АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ јамызына кандидатураны кӧргӧн. Александр Бердников бу јамыга јӧптӧӧрине республикан башкаруныҥ председателиниҥ молјуларын бӱдӱрип турган Роман Птицынныҥ кандидатуразын адаган.\n«Роман Викторовичтиҥ профессионал кемин ле иш јанынаҥ ченемелин ајаруга алып, мындый шӱӱлте эдилген. Ол Майма аймактыҥ администрациязыныҥ јааныныҥ ордынчызы, баштапкы ордынчызы болуп иштеерде, муниципалитеттиҥ јаан учурлу јӱрӱмдик ууламјыларын башкарган. Тергеениҥ экономиканыҥ ӧзӱми ле туризм аайынча министриниҥ баштапкы ордынчызы болуп иштеген» — деп, Александр Бердников айткан.\nТергеениҥ башчызыныҥ темдектегениле, республиканыҥ бюджединиҥ 70 проценти јонјӱрӱмдик ууламјылу ла јонјӱрӱмдик корулаштыҥ сурактарын аайлаштырарына ууландырылган. Оныҥ да учун мында билгирлери тереҥ башкараачы ишчи керек деген.\nШӱӱжӱ ӧйинде депутаттар Роман Птицынныҥ кандидатуразын кӧстӧӧрин сессияга чыгарары јанынаҥ јӧп јараткан.\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ ээчиде сессиязы кӱӱк айдыҥ 24-чи кӱнинде ӧдӧр, анда кадровый сурак кӧрӱлер.


Јылдыҥ јиит билези — Улаганнаҥ - altaicholmon\nЈылдыҥ јиит билези — Улаганнаҥ\nГорно-Алтайск каланыҥ Культура байзыҥында кандык айдыҥ 10-чы кӱнинде јиит билелердиҥ «Вера, Надежда, Любовь» деп адалган VIII республикан кӧрӱ-маргааныныҥ калганчы уч-турулталу бӧлӱги ӧтти.\nКӧрӱ-маргаанныҥ баштапкы бӧлӱги тулаан айдыҥ 15-чи кӱнине јетире аймактарда ӧткӧн. Шак ол маргаандарда јеҥӱчил болуп чыккан билелер мында маргышты. Јеҥӱчилдер «Јылдыҥ эҥ артык јиит билези» деген бийик ат учун тыҥытту тартыштылар.\nБу кӧрӱ-маргаанда Горно-Алтайсктаҥ Эзен ле Айару Бордомоловтордыҥ, Улаган аймактаҥ Эзен ле Алена Куюковтордыҥ, Чой аймактаҥ Антон ло Мария Фрайстыҥ, Шабалин аймактаҥ Шералий Киргизбоевтиҥ ле Айсылу Терешеваныҥ билелери туруштылар.\nМаргыжу башка-башка ууламјыла ӧткӧн лӧ билелердиҥ јайаандык ижин бастыра јанынаҥ баалаар јарамыкту айалга болды. Мында јиит билелер «Билениҥ тазыл-тамыры, угы-тӧзи, јаҥжыгулары» деген ууламјыда бойлорыныҥ јайаандык иштерин кӧргӱстилер. Табышкактардыҥ, ребустардыҥ карууларын кыска ӧйдиҥ туркунына табары, кожоҥдооры, бијелеери, «Билелик ырыстыҥ јажыды» деген видеороликти кӧргӱзери ле оноҥ до ӧскӧ темалар аайынча билерин-билгирин кӧргӱстилер.\nЈиит билелердиҥ сегизинчи талалык кӧрӱ-маргааныныҥ јеҥӱчили, «Јылдыҥ эҥ артык јиит билези» деген бийик атла Улаган аймактаҥ келген Эзен ле Алена Куюковтордыҥ билези адатты. Кӧрӱ-маргаанныҥ јеҥӱчили ле туружаачылары баалу сыйларла кайралдатты. Куюковтордыҥ билези бастырароссиялык маргаанда таланыҥ адынаҥ туружар.\n(Элбедилген бичимел газеттиҥ келер номеринде јарлалар)


«Телекейлик маргаанныҥ јеҥӱчили болор кӱӱним бар…» - altaicholmon\n«Телекейлик маргаанныҥ јеҥӱчили болор кӱӱним бар…»\n«Јылдыстык» кычыраачыларын тергеебистиҥ јиит спортчыларыла таныштырарын улалтат. Бӱгӱнги эрмек-куучын самболо спорттыҥ узына кандидат саал сӧӧктӱ Сергей КАЛКИНЛЕ ӧдӧр.\n—Сергей, јаҥжыкканы аайынча озо баштап бойыҥ керегинде куучындап берзеҥ?\n—Мен Улаган аймактыҥ Паспарты јуртынаҥ болорым. Оогоштоҥ ала Улаганда чыдагам. Адам Армат Иванович Улаганда ГОЧС-та иштейт, энем Татьяна Юрьевна магазинде садучы болот. Кожо чыккан Радмила сыйным, Урмат ла Эркемен деген карындаштарым бар. Сыйным Барнаулда ӱренет, эки карындажым школдойт.\nМен Улаганда школго баргам, самболо база анда тазыктырынып баштагам. Баштапкы тазыктыраачым Дмитрий Николаевич Бабаков болгон. Оныҥ кийнинде Александр Сергеевич Сартаковто тазыктырынгам. Калага педагогический колледжке ӱренип келеле, Владислав Лазаревич Тайпиновто тазыктырынадым. Эмди ӱчинчи курста ӱренип тургам.\n—Самболо качаннаҥ ала тазыктырынып баштагаҥ?\n—Спорттыҥ бу бӱдӱмиле 3-чи класстаҥ ала тазыктырынып баштагам.\n—Самбо јӱрӱмиҥде канайда болужат?\n—Самболо тазыктырынып турганым јӱрӱмимде јаан болужын јетирет. Озо ло баштап дисциплинага ӱредет, су-кадыкты тыҥыдат, бойыҥа бӱдӱмјилӱ болуп јадыҥ, алдыҥда амадулар тургузып, олорго једерге јӱткийдиҥ.\n—Баштапкы ла маргаан санааҥа кирет пе?\n—Эйе. Ол Улаган аймакта Соок Таадактыҥ сыйына учурлай ӧткӧн маргаан болгон. Мен оогош класстарда ӱренип турган ӧй. Ол тушта бойымныҥ бескемде јеҥӱчил болуп чыккан эдим — 22 килограммга јетире бескеде кӱрешкем. Ол маргаанныҥ кийнинеҥ Балыктујулда маргаанда јеҥӱчил болуп чыккам, оны ээчий Горно-Алтайскта ӧткӧн маргаанды база ойноп алгам. Анайып, спорттыҥ бу бӱдӱмине тартыла бергем.\n—Тазыктырынып, ӧйлӧр ӧткӧн соҥында, јаан маргаандарда туружып баштаган болбойыҥ. Кандый јаан маргаандарда туружарга келишкен?\n—Россияныҥ первенствозында турушкам. Баштапкы катап мен 2018 јылда Владивостокто ӧткӧн мындый јаан маргаанга барып јӱргем. Ол тушта ойнодып, алтынчы јерде болгом. Кийнинеҥ база ороонныҥ первенствозында турушкам, је база ла ойнодып ийгем. Сибирьдеги федерал округтыҥ маргаандарын ойноп аладым, је Россияныҥ первенствозына барзам, ойнододым.\n—Сен сананзаҥ, нениҥ учун анда ойнодып ийедиҥ?\n—База да тазыктырынар керек, ченемел јетпей калат деп бодойдым.\n—Сергей, сен эм тургуза јашӧскӱрим ортодо ӧдӱп турган маргаандарда туружадыҥ дезеҥ?\n—Эйе, мен 19 јашту. Оныҥ учун тургуза ӧйдӧ јашӧскӱрим ортодо маргаандарда туружадым. Бу калганчы јыл болор. Былтыр јаҥар айда Сибирьдеги федерал округтыҥ јашӧскӱрим ортодо Новосибирскте ӧткӧн маргаанды ойноп алган болгом.\n—Эмди кандый бескеде кӱрежедиҥ? Сибирьдеги федерал округтыҥ маргаандарында канча катап јеҥӱчил болуп чыккаҥ?\n—64 килограммга јетире бескеде кӱрежедим. Бу маргаандарда тӧрт катап јеҥӱчил болгом. Је Россияныҥ первенствозында јеҥӱ аларга эм тургуза келишпейт.\n—Је келижер ле деп сананалы. Чындап, бойыҥныҥ бескеҥ канча, маргаандар алдында «беске чачарга» келижет пе?\n—Бойымныҥ бескем 70 килограмм. Оныҥ учун маргаандар алдында алты килограммды таштаарга келижет.\n—Бескеҥде кӱрежип турган эҥ тыҥ дегедий «ӧштӱлериҥ» кажы јердиҥ уулдары?\n—Россия кеминде ӧдӱп турган маргаандарды алар болзо, Москваныҥ, Тӱштӱк федеральный округтыҥ спортчылары. Сибирь кеминде маргаандарда Алтайский крайдыҥ уулдары тыҥ. Республика ичинде маргаандарда Урмат Чулунов, Алексей Шахин, Айдыс Майхиев деген уулдар јакшы кӱрежет. Је эмди олор јажы аайынча эр улустыҥ маргаандарында туружып баштаган.\n—Ӱредӱниҥ кийнинде ӧйгӧ кандый амадулар тургузадыҥ?\n—Черӱге барарым. Оноҥ ишке кирип, иштеерим. Спортло тазыктырынарын таштабазым.\n—Сергей, сен самболо спорттыҥ узына кандидат па?\n—Эйе, спорттыҥ узыныҥ нормативин эм тургуза бӱдӱргелегим.\n—Спорттыҥ бу бӱдӱми сеге озо ло баштап незиле јарайт?\n—Тазыктырулары јарайт. Мен олорды божотпоско кичеенедим. Тазыктырынган соҥында, бойыма кандый да јеҥил боло берет. Мен бойым кыймыктанарга сӱӱйдим, јаантайын кыймыгуда. Анайда ок футбол ойнооры сӱреен јарайт.\n—Эмди ле кӱн туркунына канча тазыктыру болот?\n—Кӱнинде бир катаптаҥ тазыктырынадыс. Неделеде алты тазыктыру болот. Маргаандар алдында тазыктырулар кӧптӧй берет.\nЈай ӧйинде Беш-Ӧзӧк јурттаҥ ыраак јокто лагерьге барып, эки неделениҥ туркунына тазыктырулар ӧдӧдис. Быјыл јаан изӱ айда база барарыс.\n—Келер јуук ӧйдӧ кандый маргаандар болор?\n—Бу ла айдыҥ 21-чи кӱнинде Новосибирскте јуучыл самболо маргаан ӧдӧр. Ого белетенедис.\n—Айдарда, сен јуучыл самболо база тазыктырынып тургаҥ ба?\n—Эйе, тазыктырынадым. Оогошто јуучыл самболо маргаанда турушкам, ол тушта ойноп алган болгом. Эки јыл кайра спорттыҥ бу бӱдӱмиле база маргаанда туружып, јеҥӱлӱ јерлер аларга келишпей калган. Эмди база бойымды ченеп кӧрӧйин деп.\n—Санааҥда тыҥ арткан јаан учурал бар ба?\n—Сибирьдеги федерал округтыҥ маргааны Горно-Алтайскта ӧдӧрдӧ, баштапкы јер алган учурал. Оноҥ озо республикан маргаандарда јеҥӱлерди алып туратам болгом, је Сибирьдиҥ маргаанында ойнодып ийетем. СФО-ныҥ маргаанын баштапкы катап ойноп алганым, оныҥ ӱстине ол республикабыстыҥ тӧс калазында ӧткӧн болзын, ол меге јаан сӱӱнчи болгон эди. Качан да ундып болбос сезимдер.\n—Самбоноҥ башка база неле јилбиркейдиҥ?\n—Бичиктер кычырарын сӱӱйдиҥ бе?\n—Чынын айдар болзо, бичиктерди ас кычырадым.\n—Айса болзо, кинолор кӧрӧргӧ јарап турган болор бо?\n—Эйе, кинолорды кӧрӧдим. Анчада ла фантастика, боевиктер, комедиялар јарайт.\n—Куучыныс кинолорго једерде, сӱӱген курсагыҥ керегинде сурабас аргам јок.\n—Бастыра ла курсакты јийдим. Тыҥ ла ылгаганым јок.\n—Кӱрешчи кижи этти сӱӱр эмес пе?\n—Этти јакшызынып јийдим. Је анчада ла тату курсактар јарайт.\n—Сергей, сенде кумирлер бар ба?\n—Менде дзюдоло кӱрежип турган кумирлерим бар. Олордыҥ ончозы ла јопон дзюдоисттер. Олор спорттыҥ бу бӱдӱминде јараш кӱрежет.\n—Бойыҥда спорттыҥ бу бӱдӱминде кӱрежер санаа бар ба?\n—Мен бойымды дзюдодо ченегем, је нениҥ де учун келишпейт.\n—Спорттыҥ бир бӱдӱминде јаан једимдерге једип, ойто ӧскӧзине кӧчӧлӧ, анаҥ да јаан једимдерге јеткен спортчылар бар ине.\n—Бар эмей. Ол ло мениҥ јерлежим Родион Асканаков озо баштап грек-рим кӱреште јаан једимдерге јеткен. Оноҥ јуучыл самбого кӧчӱп, телекейдиҥ эки катап јеҥӱчили болды. Ол эмдиге јетире тартыжат.\n—Эйе, Родион андый јайалталу спортчылардыҥ бирӱзи ле калыгыстыҥ оморкодузы болуп јат.\nЈаҥы кӱрежип турган уулчактарга, бистиҥ кычыраачыларыска нени кӱӱнзеер эдиҥ?\n—Спортло тазыктырынып турган, спорттыҥ кандый да бӱдӱми болзын, балдарга тазыктыруларды божотпозын, иштеҥкей болзын, тургускан амадуларына једерге јӱткизин деп кӱӱнзейдим.\nКычыраачыларга кӱӱнзегеним — спортло, физкультурала тазыктырынзын, су-кадык јӱрӱм јӱрзин.\n—Бойыҥныҥ амадуларыҥ кандый?\n—Телекейлик маргаанныҥ јеҥӱчили болор кӱӱним бар. Је ого јединип болорым та јок.\n—Бек сананала, тыҥыда иштезеҥ, једериҥ. Айдарда, сеге тургускан амадуҥа једерге јолыҥ ачык болзын деп кӱӱнзейдим.\n—Алкыш-быйан, айтканыгар келзин.\nЭ. КУДАЧИНАНЫҤ фотојуругы


Агаш ээлемдеги айалга кубулар - altaicholmon\nБу јуукта Россия Федерацияныҥ Государственный Думазыныҥ председатели Вячеслав Володинниҥ јӧмӧлтӧзиле, оныҥ баштапкы ордынчызы Иван Мельниковтыҥ башкарганыла агаштыҥ байлыгын кӧп ууламјыларла тузаланарын јасакберим аайынча аайлаштырарыныҥ сурактарыла колбулу парламентский угуштар ӧткӧн.\nОныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ государственный јасакчы јаҥыныҥ Федерация Совединде чыгартулу кижизи, агаш комплекстиҥ курч сурактары аайынча Федерация Совединде экспертный консультативный советтиҥ башкараачызы Татьяна Гигель турушкан.\nПарламентарийдиҥ темдектегениле, бу парламентский угуштар Россияныҥ башка-башка тергеелеринде беш бӧлӱктей ӧткӧн Национальный агаш форумныҥ адакы јууны болгон. Јуунда депутаттар, Федерация Совединиҥ турчылары, федерал министерстволордыҥ ла ведомстволордыҥ, јаҥныҥ тергеелик органдарыныҥ, јондык ла билим организациялардыҥ, профессионал биригӱлердиҥ чыгартулу улузы туружып, форумныҥ туружаачыларыныҥ мынаҥ озо эткен шӱӱлтелерин шӱӱшкен. Олор агаш ла аҥдаш аайынча јасакберимди јарандырарыныҥ тӧс ууламјыларын чокымдаган.\nТатьяна Гигельдиҥ шӱӱлтезиле, тузалу јуун болгон. Бу туштажу-јуунга ороонныҥ бастыразына јуук тергеелеринеҥ агаш ээлемниҥ ле агашпромышленный ком-плекстиҥ чыгартулу улузы кычырылганы кӧпти айдат. Бу јуунга журналисттердиҥ де јанынаҥ јаан ајару болгон.\n«Специалисттердиҥ, Госдуманыҥ ла јаҥныҥ органдарыныҥ чыгартулу улузыныҥ айткан куучындарын угуп тура, бистиҥ экспертный совет иштеп баштаганынаҥ ала тӧрт јылдыҥ туркунына мен мындый элбек кемдӱ ле чокым тӧзӧлгӧлӱ шӱӱжӱ ӧдӱп јатканыла баштапкы ла катап јакшызынып отургам – деп, сенатор куучындаган. – Уч-турулталар кӧскӧ кӧрӱнет – агаш ээлемниҥ курч сурактарын бийик государственный кеминде шӱӱжип баштаган. Доклад-јетирӱлер эткендер кӧдӱрген сурактардыҥ бастыразы бистиҥ экспертный советте кӧрӱлген сурактарла колбулу болгонын аҥылап темдектеер керек. Темдектезе, ол ло агаш байлыкты орныктырары, агаш ээлемниҥ инфраструктуразы, кадровый ла јонјӱрӱмдик сурактар, агаштарды ӧрттӧрдӧҥ корыыры, бӱгӱнги ӧйдиҥ технологияларын тузаланары, билимдик јеткилдеш, эм ӧлӧҥдӧр лӧ ӧскӧ дӧ сурактар шӱӱжӱге чыгарылган болгон».\nЭкономиканы билдирлӱ ичкерледери агаш байлыкты билгир тузаланары јогынаҥ болбозы ороон кеминде айдылган. Бис тургуза ӧйдӧ 60 муҥ кире предприятиелерлӱ ле иштеер 1 миллионноҥ кӧп јерлерлӱ бӧлӱкти чеберлеп алар учурлу.\nТатьяна Гигельдиҥ шӱӱлтезиле, агаштыҥ сурагына учурлалган беш форумда ӧткӱрилген иш бойыныҥ јарамыкту уч-турулталарын экелген, калганчы јылдардыҥ туркунына бу бӧлӱкте јуулып калган курч сурактардыҥ аайы-бажына чыгар арга берген. Андый аайлаштыру иштер бӱткӱл бӧлӱкти кызалаҥ айалгадаҥ чыгарарына алтам эдер арга берет.\n«Беш јыл кайра башка-башка трибуналардаҥ агаш ээлем јанынаҥ јаҥыс ла куру критика болгон болзо, бӱгӱн бойыныҥ курч сурактарын профессионалдар кӧдӱрет. Олордыҥ чокым тоо-тӧзӧлгӧлӱ куучындарынаҥ бӱгӱн бӧлӱкте кандый айалга тӧзӧлип калганы јарт кӧрӱнет» – деп, сенатор темдектейт.\n– Мениҥ шӱӱлтемле, бу туштажуда ар-бӱткенниҥ байлыктары аайынча министрдиҥ ордынчызы, агаш ээлемниҥ федерал агентствозыныҥ башкараачызы Иван Валентиктиҥ «качан бис бирлик – ол тушта бис ийде-кӱчтӱ» деп айтканыныҥ учуры јаан. Андый кӱӱн-санаа јуунныҥ ижинде «кызыл чийӱле» барган – деп, парламентарий айткан.\n«Јуунныҥ тӧзӧӧчилери агаш ээлемниҥ чыгартулу улузыныҥ СМИ-де јарлалган бичимелдерине, олордыҥ айтканына јаан ајару эткенин јаҥыс ла јакшы јанынаҥ темдектеер керек. Ол материалдардыҥ тоозында мениҥ де, бистиҥ советтиҥ турчыларыныҥ да бир канча докладтары болгон. Ол јетирӱ-докладтар Федерация Совединде, Государственный Думада ла Агаш форумда башка-башка площадкаларда агаштыҥ темазы аайынча эдилген болгон. Мынаҥ кӧргӧндӧ, бистиҥ совет агашла колбулу курч сурактарды текши шӱӱжӱге чыгарарына база камаанын јетирген ле ол јетирӱ-докладтар јаҥы ийде алынган» – деп, парламентарий јартайт.\nОныҥ темдектегениле, чынынча айтса, ол бу јууннаҥ кӧдӱриҥилӱ кӱӱн-санаалу чыккан. Кайда да анда, кулуарларда, айтканы бир неме, је качан куучын Госдуманыҥ кеминде ӧдӱп турганы чек ӧскӧ керек. 2007 јылда јарадылган Агаш кодексте тутак-једикпестер јеткилинче, ол документ бӱткӱл бӧлӱкти онјылдыктарга кайра «таштаган». Госдуманыҥ трибуназынаҥ, оныҥ башкараачыларыныҥ ла парламенттеги фракциялардыҥ чыгартулу улузыныҥ турушканыла, бӧлӱктиҥ јааны Иван Валентик бис агаш байлыкты тузаланарыныҥ тузазын бийиктедерге турган болзоос, бӧлӱкти башкарарыныҥ азыйдагы системазына бурылар учурлу деп айтканы кӧпти керелейт.\nЈуунда айдылганыла, депутаттар Госдуманыҥ шӱӱжӱзине «Агаш аразынаҥ јууп алган јиилектерди ле мешкелерди акчага табыштыратан заготовительный контораларды орныктырары керегинде» јасактыҥ ӱлекерин чыгарар. Сенатордыҥ шӱӱлтезиле, бу јаан учурлу керек, ол бӧлӱктиҥ текши ӧзӱмине камаанын јетиреринде алаҥзу јок.\nПарламенттеги фракциялардыҥ да башкараачылары агаш байлыкла колбулу сурактарга ајаруны тыҥыдар керектӱ болгонын аҥылаган. Темдектезе, ЛДПР-дыҥ башкараачызы Владимир Жириновский агаштарла колбулу сурактардыҥ аайы-бажына чыгар ӧй келгенин темдектеп, бистиҥ ороон экономикада ичкери јаан алтам эдерге турган болзо, ар-бӱткенниҥ байлыктарын аайлу-башту тузаланарын тӧзӧӧр керек деген.\nӦрӧ айдылганынаҥ кӧрзӧ, јуук ӧйдӧ агаш ээлемниҥ бӧлӱгинде айалга кубулар деген ижемји бар деп, сенатор адакыда темдектейт.\nБистиҥ ороонныҥ јериниҥ 46 процентинде агаш ӧзӧт. Агаш байлыктыҥ кеми 84 млрд кубометр, агаш аразында 13 млн тонна мешкелер, јиилектер, кузук ӧзӧт лӧ олордыҥ 7.5 миллион тонназын јуур арга бар.


Ајару балдардыҥ тап-эриктерин корыырына - altaicholmon\nОныҥ туружаачылары балдардыҥ тап-эриктерин корыыр бӧлӱкте бала тужыныҥ онјылдыгыныҥ стратегический ууламјыларын ла курч сурактарын шӱӱшкен.\nJуунда Сибирь федерал округ аайынча балдардыҥ омбудсмендери, Алтай Республиканыҥ прокуроры Николай Мылицын, јаҥ ла тап-эриктер корулаар структуралардыҥ, јаҥныҥ федерал органдарыныҥ Алтай Республикадагы бӧлӱктериниҥ, тергеелик министерстволордыҥ ла ведомстволордыҥ чыгартулу улузы турушкан.\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ адынаҥ јуулган улусты вице-премьер Роман Птицын уткыган.\n«Jондыкты чеберлеп аларыныҥ тӧзӧлгӧзи болуп турган билениҥ институдын тыҥыдарына ла ӧскӱрерине ууламјылалган государственный билелик политикага суру Россияда тыҥып турганы иле сезилип баштаган. Россияныҥ президенти Владимир Путин јаҥжыккан российский кӧгӱс-санааныҥ байлыктарыныҥ культуразын чеберлейтени ле ӧскӱретени национальный јилбӱлер болгонын јаҥыс катап айтпаган. Россияныҥ президентиниҥ јӧбиле 2017-2027 јылдар Бала тужыныҥ онјылдыгы деп јарлалган. Мынызы государство билеле колбой тӧзӧмӧлдӱ политика ӧткӱрип турганын керелейт» — деп, Роман Птицын темдектеген.\nРеспубликаныҥ прокуроры Николай Мылицын бала тужын корыыры ла чыдап јаткан ӱйени чебер алып јӱрери прокуратураныҥ органдарыныҥ ижинде тӧс ууламјылар болгонын темдектеген. Оныҥ айтканыла, калганчы јылдарда Алтай Республикада балдардыҥ каршулу керектер эдери астаган. Анайда ок јажы эр кемине јетпегендерге эдилип турган каршулу керектердиҥ кеми база кезем астап калган.\nСибирь федерал округтыҥ субъекттеринде балдардыҥ тап-эриктери аайынча чыдулу улузыныҥ координационный совединиҥ председатели Любовь Зябрева балдардыҥ тап-эриктерин корыыр бӧлӱкте бала тужыныҥ онјылдыгыныҥ стратегический ууламјылары ла курч сурактары керегинде айдып тура, Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердниковко бу учурлу керек-јаракты тӧзӧп ӧткӱреринде јӧмӧгӧни учун быйанын айткан.\n«Округтар аайынча координационный советтер эҥ курч јонјӱрӱмдик учурлу сурактарды шӱӱжерине, узак ӧйдиҥ туркунына чечилбей турган сурактардыҥ аайына чыгарына керектӱ тӧзӧлгӧн. 2018 јылдыҥ јаан изӱ айында Бала тужыныҥ онјылдыгыныҥ ӱч јылдык планы јӧптӧлгӧн. Бу план балдарла колбой ӧткӱретен иштердиҥ оноҥ арыгызы болуп јат. План 15 бӧлӱктеҥ турат ла ого 131 позиция кирет. Бу планга тайанып, тергеелик программалар белетелер. Ол программаларга бӱгӱн шӱӱжетен сурактардыҥ аайына чыгатан шӱӱлтелер кирер учурлу» — деп, Любовь Зябрева айткан.\nКемеровский областьта, Бурят Республикада, Алтайский ле Забайкальский крайларда, Новосибирский ле Томский областьтарда, Алтай Республикада балдардыҥ тап-эриктери аайынча иштеп турган чыдулу ишчилер балдардыҥ психический су-кадыгын корыыр бӧлӱктеги ижи, суулу объекттерде балдардыҥ ӧлӱмин болдыртпазы, «Jеткер јок јай» деп ӱлекер-проектти јӱрӱмде бӱдӱрери аайынча ченемелдериле ӱлешкен.\nАлтай Республикада кенек балдардыҥ ӱредӱ алар тап-эриктерин јӱрӱмде бӱдӱрери керегинде Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Алексей Бондаренко куучындаган. Кемеровский областьта балдардыҥ тап-эриктери аайынча чыдулу кижи Дмитрий Кислицын Грозный калага барып јӱргени ле анда ӧскӱс ле ада-энезиниҥ ајарузы јок арткан балдардыҥ тап-эриктерин јӱрӱмде канайда бӱдӱрип турганы керегинде куучындаган. Алтай Республикада бу айалга кандый болгоны керегинде Алтай Республиканыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министрдиҥ ордынчызы Ирина Лыкова айткан. Суулу объекттерде балдардыҥ ӧлӱмин болдыртпазы керегинде ченемелдериле Алтайский крайда балдардыҥ тап-эриктери аайынча чыдулу кижизи Ольга Казанцева ӱлешкен. Анайда ок ӧскӧ дӧ тергеелердеҥ келген омбудсмендер куучын айдып, иштеги ченемлдериле ӱлешкендер.\nАлтай Республиканыҥ јаҥ корыыр органдары јуунныҥ туружаачыларын республикада балдарла јеткер болдыртпазы, јажы эр кемине јетпегендер ортодо каршулу керектерди болдыртпазы аайынча кандый иштер ӧткӱрилип турганыла таныштырган.\nJуунныҥ турулталары аайынча балдардыҥ тап-эриктерин корыыр бӧлӱкте нормативно-правовой тӧзӧлгӧни јетире јазаары аайынча тӱп шӱӱлтелер белетелген.


03.12.2021 - altaicholmon\nЧарастыҥ тожы таскаткан јалтанбас капитан\nЈаҥар айдыҥ баштапкы кӱндеринде спорттыҥ кышкы бӱдӱмдериниҥ јаражай јылдыстарыла таныжып ийели. Бӱгӱнги бистиҥ база бир айылчыбыс Кан-Оозы аймактыҥ кыстардыҥ мячту хоккейле «Кан-Чарас» командазыныҥ капитаны тодош сӧӧктӱ Байару Тегерикова. — Јакшы, Байару! Чанала јыҥылаарга да кӱчсинетем, конёкту јыҥылаарга оноҥ до кӱч эди. Мынайып јакшы јыҥылаарга, ӱзеери клюшкалу-мечиктӱ ойноорго сен конёкко туку ла јашта турган болбойыҥ. Ондый\n«Бойыныҥ ийде-кӱчине бӱдер керек»\nКычыраачыларысты тергеебистиҥ јиит спортчыларыла, кӧп тоолу маргаандардыҥ једимдӱ туружаачыларыла таныштырарын улалтып јадыбыс. Бӱгӱнги бистиҥ айылчы бу ла јуукта чанала јыҥылаарында спорттыҥ узыныҥ некелтелерин бӱдӱрген Арина КУСУРГАШЕВА. — Арина, куучынысты сен чанала јыҥылаар спортко канайып келгениҥнеҥ, нениҥ учун чананы талдаганыҥнаҥ баштап ийек. — Акам чана садып аларда, мен оныла арайдаҥ јыҥылап ӱренгем. Ол тушта мен экинчи\nЈаҥы чагылган јылдыстар\nБаза бир јаҥы чагылган јылдыс – саал сӧӧктӱ Кристина ТАЙТЫКОВА (Мичуева) — Кристина, бойыҥныҥ кожоҥдорыҥла таныштырып ийзеҥ? — Таҥынаҥ баштапкы «Тепселген сӱӱжим» деп кожоҥымды 2017 јылда чыгаргам. Јиит кижиниҥ кӧксинде сӱӱш, ижениш, айрылыш болгон (каткырат). Мениҥ кожоҥдорым — А. Тахановтыҥ «Сен» деп кожоҥы; «Меҥдейдим» деп кожоҥныҥ сӧстӧрин энем Э.П. Мичуева бичиген, аранжировказын В. Санашев јазаган.\nУлаган аймакта балдардыҥ «албатылык» деген тоомјылу атла адаткан «Јаш канат» ӧмӧлиги 2005 јылда тӧзӧлгӧн. Эки јиит, Алан ла Айана Темеевтер, албатылык кӱӱлик ойноткыларга балдарды ӱредип, кожоҥдоорыныҥ телекейиле таныштырып иштейдилер. Бу ӧйдиҥ туркунына кӧп тоолу балдар кӱӱлик сургалды ӱренип божоткон. Јӱрӱмниҥ узун јолында кажызы ла бойыныҥ салымыла барган. Је кандый да болзо, кожоҥдоорын бир де ундыбай,\nБаза бир јеҥӱ\nЈиит артист Байнур ХАБАРОВТЫҤ јайаандык иштери бистиҥ эл-јон ортодо танылу да, аҥылу да. Јайалталу јиит јаантайын «учушта», јайаандык јолдыҥ телкем телекейинде. Таҥынаҥ кожоҥдоорыныҥ кӱчӱрген айдыҥ 25-чи кӱнинде Москва калада ӧткӧн «Россияныҥ алтын ӱни» деген телекейлик кӧрӱ-фестивальда Байнур туружып, 137 кожоҥчыныҥ ортозынаҥ јеҥӱлӱ 2-чи јер алды. Ол «Чӧрчӧк» деп кожоҥды кайла јарандырып, кӧрӧӧчилерге сыйлаган. Јайаандыктыҥ ла\nЈӱректиҥ одын кӱйдӱрели!\nКӱчӱрген айдыҥ 30-чы кӱнинеҥ ала јаҥар айдыҥ 4-чи кӱнине јетире бастыра телекей ичинде «ЩедрыйВторник» деген килемјилик акция ӧдӱп јат. Ол Алтай Республикада бежинчи катап ӧдӧт. Талалык координаторы – «Перспектива» деп коммерциялык эмес фонд. Фондтыҥ президенти АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ депутады О.И. Волосовцеваныҥ айтканыла, акцияныҥ талалык координаторы болорго, олор кӧрӱ-конкурста туружып, грант ойноп аладылар. Анчада ла акцияныҥ


Адару ӧскӱреечилердиҥ форумы ӧткӧн - altaicholmon\nӰлӱрген айдыҥ 5-6 кӱндеринде Новосибирсктиҥ биатлонный комплексинде Сибирьдиҥ адару ӧскӱреечилериниҥ форумы ӧткӧн.\nЈӱстеҥ кӧп адару ӧскӱреечилер јуулган форумда Россияныҥ ла ӧскӧ дӧ ороондордыҥ адару ӧскӱрер бӧлӱгиниҥ билимчилери ле специалисттери јилбилӱ докладтарын кычырган.\nЈуулган улустыҥ тоозында ченемелдӱ адару ӧскӱреечилер кӧп болгонын темдектеер керек. Олордыҥ кезиги ижин промышленный кемине јетирип алган улус: кайда да 500 ле оноҥ до кӧп уйа адару тудат.\nФорумда кӧрӱлген сурактардыҥ тоозында Россияда адару ӧскӱреринде кандый јаҥы чочыдулар табылып турганы, Россияда, Казахстанда ла Белоруссияда адаруны промышленный кеминде ӧскӱрериниҥ амадулары, мӧтти шиҥдеери ле оныҥ јарамыктузы, адаруныҥ ооруларыла тартыжары, јеткерлӱ ооруларды тууразынаҥ кийдирбези, адаруныҥ уктары ла бӱдӱмдери, адару ӧскӱреринеҥ иштеп алылган аш-курсак кижиниҥ су-кадыгына кандый туза јетирип турганы, адаруны кандый уйаларда тутканы артык ла оноҥ до ӧскӧлӧри болгон.\nБу сурактар аайынча эрмек-куучындарды биология, јурт ээлемниҥ билимдериниҥ докторлоры, профессорлор, ченемели јаан врачтар, ветеринарлар ӧткӱрген.\nАдару ӧскӱрери (пчеловодство) учурлу јуртээлемдик культуралардыҥ чечектееринде јарамыкту айалга (опыление) тӧзӧӧрин јеткилдейт. Бу бӧлӱкте кайда да 200 муҥнаҥ кӧп кижи иштейт.\nМӧт иштеп алары аайынча Россия јер-телекей ичинде баштапкы он ороонныҥ тоозына кирет. 2014 јылдаҥ ала бис бойысты бӱткӱлинче ороондо иштеп алган мӧтлӧ јеткилдейдис. Россияныҥ аҥылу ар-бӱткендик аргалары адару ӧскӱрерине мынаҥ да ары јарамыкту айалгалар тӧзӧйт. Анайып, ичбойындагы рынокто ло экспортко мӧттиҥ ле мӧттӧҥ эдилген аш-курсактыҥ производствозын кӧптӧдӧр аргалар бар.\nКалганчы јылдарда Россияныҥ адару ӧскӱреечилериниҥ јондыгыныҥ чыгартулу улузы ӧскӧ ороондордогы коллегаларыла ишмекчи колбуларды тыҥыдат. Россия телекейлик пчеловодстводо будына бек туруп келгенин 2021 јылда Уфада ӧдӧтӧн Апимондияныҥ 47-чи конгрези иле керелейт. Апимондия – ол пчеловодческий ассоциациялардыҥ телекейлик федерациязы. Бу организацияныҥ амадузы – адару ӧскӱрер бӧлӱкте иштеп турган билимчилерди, аргачыларды ла јондык ишчилерди бириктирери болуп јат. Оныҥ штаб-квартиразы Италияныҥ тӧс калазында – Римде.\nӦрӧ тоололгон ло оноҥ до ӧскӧ једимдер СССР ӧйинде адару ӧскӱрерине эдилген ајаруныҥ, ол тушта салынган тӧзӧлгӧниҥ ле байлык ар-бӱткенниҥ шылтузында болгон. Калганчы јирме беш јылдыҥ туркунына адару ӧскӱрерине госјӧмӧлтӧ болбогон деп айдарга јараар. Бастыра бу ӧйдиҥ туркунына российский чиновниктер адару ӧскӱрерине кӱӱнине тийген бӧлӱкке чилеп кӧргӧн. Мындый кӧрӱм-санаа 1998 јылда президент Б. Н. Ельцинниҥ «Адару ӧскӱрери керегинде» јасакка кол саларынаҥ мойногонынаҥ башталган. Анаҥ улам адару ӧскӱрериниҥ инспекциязы, ветеринарный службазы, адару ӧскӱреечилерди ле специалисттерди белетеер ле олордыҥ узын бийиктедер система, мӧттиҥ јаантайынгы шиҥжӱзи јылыйган.\nБӱгӱнги кӱнде российский пчеловодствоныҥ одус јылга ӧзӱм алынып келген аргалары тӱгенип јат. 2006 јылдаҥ ала 2016 јылга јетире адарулардыҥ билелериниҥ (пчелосемья) тоозы 18 процентке астаган. Ороондо мӧттиҥ рыногында фальсификаттыҥ кеми 40 процентке јеткен. 2015 јылдаҥ ала мӧттиҥ производствозыныҥ ла экспортыныҥ кеми ӧспӧй барган. Эл-јонныҥ садып алар аргалары јабызаганынаҥ улам мӧтти садары кӱчке келижет. Адаруныҥ ооруларыныҥ тоозы база кӧптӧйт. Јурт ээлемде сыраҥай ла адаруга јарабас пестицидтер тузаланары кӧптӧй берген. Андый корондор белетеп тургандардыҥ јетиргениле, 2018 јылда Россияда 156,6 муҥ тонна пестицидтер белетелген. Мынызы, 2017 јылга кӧрӧ, 8 процентке кӧп.\nӦскӧ ороондордо дезе, адару ӧскӱрериниҥ ле адаруны корыырыныҥ сурактарына јаан ајару эдилет.\nБыјыл Россияныҥ бир кезек тергеелеринде кӧп адару корондолгоны керегинде элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар кӧргӱскен, бичиген ле айткан эди. Мыныҥ шылтагы неде дезе, быјыл ороон ичинде рапс деген ӧзӱм отургызылган јерлер кӧптӧгӧн. Бу ӧзӱмди капустный моль јакшызынып јийт. Оныла тартыжарга болуп, аграрийлер рапсту јалаҥдарын јӱзӱн-башка пестицидтерле корондогон. Кезиктери бир јалаҥды алты катаптаҥ да корондогон учуралдар болгон эмтир. Андый јалаҥдарды тӱнде корондогоны јарамыкту. Не дезе, тӱште кӱнниҥ чогына кезик корондор ийдезин јылыйтат ла туза экелбейт. Је кем тӱнде иштеерге јакшызынар?…\nРапс мынаҥ да озо орооныстыҥ јалаҥдарында отургызылган болгон. Је быјыл андый јалаҥдардыҥ кеми канча катапка кӧптӧгӧн. Не дезе, бу ӧзӱм экспортко барат. Европаныҥ ороондорында рапстаҥ биодизель (дизельный двигательдерге керектӱ одыру) белетейдилер. Биодизель дизодырудаҥ сӱркӱштеер аргаларыла аҥыланат. Бу бӱдӱм одыруны тузаланганы двигательдердиҥ иштеер ӧйин узадат. Анайда ок биоодыруда јаман бензональный јыт јок. Биодизельди эдип чыгарары нефтепереработкадаҥ јеҥил. Оныҥ да учун Европаныҥ ӧзӱм алынган ороондоры рапсты тузаланат.\nАдару ӧскӱреечилердиҥ айтканыла болзо, бир јерде тоолу јылдардыҥ туркунына рапс отургыскан кийнинеҥ, ол јердеҥ база неме алып болбозыҥ. Чокымдап айткажын, јердиҥ кыртыжы ӱрелет ле ӧзӱмдер анда ӧспӧс. Ол ло Европада канча јылдарга рапс отургызылган ла эмди олор бойыныҥ јерлерин ӱребеске, Россияны кӧстӧп алгандар. Бисте отургызылган рапсты садып алатаны олорго јарамыкту болуп јат. Бистиҥ аграрийлер јаан кирелтелерге болуп, јерлерин ӱрейт…\nБыјыл адарулар корондолгоныла колбой адару ӧскӱреечилер башка-башка ведомстволорго, министерстволорго баштанган. Бу учуралдыҥ кийнинеҥ јаҥдар адару ӧскӱреечилерге ајару эдип баштаган деп айдардаҥ башка. Јалаҥдарын корондоп турган аграрийлердиҥ јанында пасекалар бар болзо, ол аграрийлер байа адару ӧскӱреечилерге мындый да кӱнде, мынча саатта јалаҥдарды корондоорым деп айдып салар учурлу. Темдектелген бу ӧйдӧ адару ӧскӱреечи адаруларын чыгарбай, эмезе ӧскӧ јерге кӧчӱрип, аргаданар аргалу. Мындый «ээжи» бузулбаза јакшы туру. Је кӧп саба учуралдарда анайда болбойт. Кандый да тергеелерде адарулары корондолгон пасечниктерге компенсация-акча берилет, кайда да јок. Форумда турушкан адару ӧскӱреечилердиҥ бирӱзиниҥ айтканыла болзо, чиновниктердиҥ бирӱзи компенсация-акча бербеске болуп, «слердиҥ адарулар корондолгонынаҥ улам эмес, карыганынаҥ улам ӧлгӧн» деген эмтир. Је байа компенсация-акчаны регистрациялу пасекалар алар аргалу. Кӧп саба адару ӧскӱреечилер ЛПХ болуп јат. Олорго кӱчке келижет. Мыныҥ бастыразын угуп, карын, бисте аграрийлер ийдези тыҥ корондорды тузаланбайт деп сананадыҥ.\nАдару ӧскӱрери тергеебистиҥ јурт ээлеминиҥ эҥ кирелтелӱ бӧлӱктериниҥ бирӱзи деп айдарга јараар. Туулу Алтайдыҥ мӧди, анаҥ эдилген аш-курсак ороон ичинде текши јарлу ла јаантайын суруда. Бу бӧлӱкти ӧзӱм алындырарына керектӱ ар-бӱткендик айалгалар да, аргалар да сӱреен јарамыкту. Је бисте адару ӧскӱрерине база ајару эдилбеген болгон. Алтай Республиканыҥ башчызына талдалган Олег Хорохордин бу суракла јилбиркеп, ого ајару эдип баштаганы адару ӧскӱреечилерге ижемји берет.\nСибирьдиҥ адару ӧскӱреечилериниҥ форумында республикабыстаҥ бир канча адару ӧскӱреечи турушкан, ол тоодо адару ӧскӱрер крестьян ээлемниҥ јааны Кӱлер Такачаков. Форумда јӱстеҥ кӧп кижи јуулганын бичиген эдим. Олорды тууразынаҥ ајарзаҥ, бастыразы ла јӱрӱминде бойыныҥ јерин табып алганы иле сезилет: агаш-таштыҥ ортозында, ару кейле тынып, адарула иштеп, јаан кирелтелер алып турган да. Колго тагынган частары, кӧлӱктери керегинде айтпай да јадым. Кыскарта айтса, «мӧттиҥ барондоры» деп айдардаҥ башка. Је онызы кайдалык, эҥ учурлузы кижиниҥ су-кадыгы эмес пе? Мениҥ база бир ајарганым – лекциялар узун залда ӧткӧн, улус јык толо. Лектор колында микрофонду, ыраакта турат. А байагы адару ӧскӱреечилердиҥ кемизинде де очки јок. Адаруга чактыртканы су-кадыкка, ол тоодо кӧстиҥ кӧрӧр аргаларына јарамыкту деп, тегиндӱ айтпай јат. Анаҥ, адару ӧскӱрген јылдарыҥ берилген јӱрӱмиҥе ӱзеери јылдар кожот деп, база айдып јадылар.


Албатызына учурлаган јӱрӱм - altaicholmon\nСовет ӧйиндеги колхоз-совхозторды билгир башкарып, тӧрӧл јуртыныҥ, аймагыныҥ, областьтыҥ ла текши ороонныҥ ӧзӱмине јаан камаан-ӱлӱзин јетирген улустыҥ ады-јолы калык ортодо ундылбаган. Олордыҥ бирӱзи – Кан-Оозы аймактыҥ Экинур јуртында КПСС-тиҥ XXII партсъездиниҥ адыла адалган колхозтыҥ председатели П. Е. Кудачин.\nПетр Еркеевич Кудачин бойыныҥ ӧйинде бу колхозтыҥ тыҥ председательдери болгон јерлештериниҥ бӱдӱрген јаан ижин улалтып, јуртты ла колхозты там јарандырып, эрчимдӱ иштеген. Ол 1939 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинде Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Сугаш јуртында чыккан. Кӧбӧк сӧӧктӱ адазы Еркей Иванович Экинурга јууныҥ кийнинде кӧчӱп келген. Энези, Кара, кыпчак сӧӧктӱ, тӧп санаалу, айылына келген улуска кӱндӱзек, изӱ чайы белен турар, кӧкчи-ус кижи болгон. Олор эки уул азырап чыдаткан. Бу айылда онойдо ок тӧрӧӧндӧриниҥ ӧскӱс арткан балдары чыдаган. Петр Еркеевичтиҥ аказы, Владимир Еркеевич, колхозто ветврач болуп иштеген. Ол јобош кылыкту, ак-чек, кичееҥкей кижи болгон.\nПетр Экинурдыҥ школында ӱренген, баштапкы ӱредӱчизи Елена Санабаевна Такачакова мынайда эске алынган: «Петр школдо сӱреен јакшы ӱренген, керсӱ ле ӱредӱзине кичееҥкей ӱренчик болгон. «4» темдек аларын сӱӱбейтен, јаҥыс ла бештерге ӱренген». База кӧбӧк сӧӧктӱ Акчабай Санашев эске алынган: «Петрдаҥ мен јаан да болгон болзом, Ӧбӧгӧн, Сары-Кобы, Булакы, Алтын-Туу ӧзӧктӧрлӧ кожо момондогоныс. Ол ло ӧркӧ-момондоп турала, эҥир киргенин билбей калала, Кара-Учуктыҥ кӧрмӧстӧринеҥ коркып, оозы кайбайып, чилекейи чачылып, табыш болзын деп, јӱзӱн-јӱӱрди, јӱс абызынды куучындаганы эмдигенче кӧзиме кӧрӱнет. Ол Жульба ийдин ээчидип, нӧкӧрлӧриле кожо кӧп лӧ ӧркӧлӧгӧн. Ӧркӧниҥ терезин табыштырып, ордына бӧс алып, айылында улуска экелетен. Улусты сананар, кичеер кылыгы ол тушта билдирген. Оныҥ да учун, байла, колхозтыҥ председатели болуп иштеп турала, каа-јаада ишке-тошко комыдаза, айдар болгон: «Мен бойымныҥ курсагымды ӧркӧлӧзӧм дӧ азыранып ийерим».\nЈаан класстарда ол национальный школдо ӱренген. Ӱредӱчизи Татьяна Меркурьевна Кергилова, школдыҥ директоры В. К. Плакас болгон. Школды јакшы божоткондорго бийик ӱредӱлӱ заведениелерге кирер направление бериптир. Је Петрга бербеген. Айдарда, ол сураган: «Меге не бербей турганаар? Бу кыстардаҥ артык божоткон эмезим бе?» Плакас айткан эмтир: «Сен бойыҥныҥ јолыҥды таап аларыҥ, мен сеге бӱдӱп јадым. Бу балдар направление јокко ӱредӱге кирип болор бо?» Петр бойы летчиктиҥ ӱредӱзине барарга амадаган. Је футбол ойноп турала, будынаҥ бертинген учун ол бийик амадузына јетпеген. Петр Ийиндеги СПТУ јаар ӱренип барган. Јарлу механизаторлор, рационализаторлор боло берген Бабыш Кудачин, Армис Кудачин ле оноҥ до ӧскӧ јерлештериле кожо ӱренген. Ойто Экинурга келип, тракторист, комбайнер, учетчик болуп иштеген. Ол тушта оныла кожо Кӱртӱк Казакпаев, Кураан Билтешев, Торбок Санашев баштаган јаан улус иштептир. Бир кезек ӧйгӧ школдо ӱредӱчи де болуп иштеген.\n1961-1965 јылдарда ол Барнаулда АСХИ-де мехфакта ӱренген. Ӱренерге ого кӱч эмес болгон. Ол кожо ӱренген кӧп уулдарга экзамен табыштырарга болужып туратан. Олор дезе оны ол учун столовыйда азырайтан. Акча иштеп аларга, вагондордоҥ кош тӱжӱрип туратаныс, горпаркта баян да ойноп акча иштейтенис.\n1965 јылда П. Кудачин дипломын алып, тӧрӧл колхозко инженер-механик деп специальностьту иштеп келген. Ол тушта колхозтыҥ председатели Чуур Куклеевич Агин болгон. Петр Еркеевич гаражта инженер, оноҥ гаражтыҥ јааны болуп иштеген. Ол ӧйдӧ иштеген механизаторлор эске алынатан: «Ӱрелип калган машина-тракторды бис чек јазап болбой јатсаас, Петр шылтагын тӱрген табып, јазап ийер». Ол, башкараачы кижи, гаражта тегин механизаторлорло кожо теҥ-тай иштеп јӱрер болгон. Иштеҥ бастыра бойы сӱркӱш болуп калган јанар. Оноҥ оны колхозтыҥ председателиниҥ ордынчызына туткандар. 1973 јылдыҥ ӱлӱрген айынаҥ ала оны јерлештери председательге кӧстӧгӧн. Ого ол тушта 34 јаш болгон. Ол мынаҥ озо, 1970-1971 јылдарда, АСХИ-де башкараачылар белетеер бӧлӱкте ӱренген.\n«Петр Еркеевич Кудачин 17 јылдыҥ туркунына колхозты једимдӱ башкарган. Мал-аштыҥ ла техниканыҥ тоозыла, энергојепселиле, иштеп алганыныҥ кирелтезиле, эл-јонныҥ јадыныла оныҥ башкарган колхозы область та, край да ичинде эҥ артык ээлемдердиҥ бирӱзи болгон. Эмди бу колхозтыҥ јакшы адын ла магын чыгарган ишчилерди де, кереечилерди де табар арга бар. Јуртта бюджеттиҥ чодыла эмес, колхозтыҥ иштеп алган акчазыла (!) тудулган школ, ФАП, культураныҥ ла контораныҥ эки кат туралары ла ӧскӧ дӧ тудумдар эмдиге олордыҥ ижиниҥ, керектериниҥ кереестериндий турат. Экинурдыҥ школында коштойындагы оогош јурттардыҥ јаан балдары интернатта јадып ӱренген, соҥында олордоҥ јарлу улус та чыккан. Ӱредӱ берген јуртка ла школго, олор, байла, јаан быйанду јӱрген болор.\nКолхозчыларга ла бала-баркаларына спортло тазыктырынарына, культураныҥ ла искусствоныҥ байлыктарыла таныжарына, олорго ӱренерине бастыра јанынаҥ јарамыкту айалгалар тӧзӧлгӧн. Культураныҥ јаан ӧргӧӧзиле коштой культураныҥ ла искусствоныҥ школы (директоры ла преподаватели Анатолий Булданович Тюрункин) база иштеген. Колхозтыҥ спортчылары, албаты театрыныҥ (башкараачызы Анна Андреевна Суйманакова) артисттери аймак та, область та ичинде јарлу болгон. Колхоз культураныҥ ишчилерине ӱзеери ишјал да тӧлӧгӧн. Партияныҥ 22-чи партсъездиниҥ адыла адалган колхоз бойыныҥ ӧйинде литератураныҥ сыйына конкурс јарлаган. Јеҥӱчилдер болуп Лазарь Кокышев, Борис Укачин ле Јыбаш Каинчин чыккан ла акча-сыйла кайралдаткан эди. Колхозко, јурттыҥ организацияларына специалисттер белетеер амадула вузтарда ӱренген студенттерге колхоз стипендиялар да берген. Ӧскӧ дӧ мактулу ла оморкодулу кӧп керектер ӧткӱрилгенин албаты-јон ундыбаган.\nӦткӧн чактыҥ 90-чы јылдарында «јаҥырта тӧзӧш» (перестройка) деп адалган ол кӱч ӧйлӧрди јеҥӱлӱ ӧдӱп, ээлемин башкарып келгендер ол тушта ас болгон. Петр Еркеевич билгир специалист ле јайалталу башкараачы болгоныла коштой, не-немени озолодо сезер, шӱӱр башкараачы болгон. Ол СССР-дыҥ эҥ бийик кайралыла – В. И. Ленинниҥ ордениле – калганчы кайралдаткандардыҥ бирӱзи болор. Петр Еркеевичке улус јууктаар кижи болгон. Ол јалакай, кӱӱнзек, јамыркап билбес болгон. Улустыҥ јилбӱлериле, сурактарыла кыракы иштеп јӱрген. Ӧскӧ башкараачыларга кӧрӧ, јарык кийим ле галстуктар сӱӱбеген, бойыныҥ иштеер кыбында да јамылу кижидий, башкараачыдый тудунбаган. Петр Еркеевич кырада ӱрелген трактордыҥ јанына токтоп, ару чамчалу да болзо, оны јазажа беретен.\nОл элбек кӱӱн-сагышту, оок-теектиҥ ортозында учурлузын, керектӱзин ылгап билер башкараачы болгон. Эҥ јаан кереги – ол эл-јонныҥ, јерлештериниҥ јадын-јӱрӱми, су-кадыгы болгоны база мактулу. Бойыныҥ ӧйинде улус јадар туралар тудар сурак курч турган. Алтай крайдыҥ Кулундазынаҥ баштайла, Кош-Агашка јетире эки квартиралу, болушту ээлем де тудар јайым јери јок бир тӱҥей туралар тудулган. 22-чи партсъездтиҥ адыла адалган колхоз ӧткӧн чактыҥ 70-чи јылдарынаҥ ала кажы ла кӱӱнзеген кижиге тегинге агаш берген, оны јыгарга ла тартарга колхоз болушкан, онойдо ок фондтоҥ стройматериалла, шиферле јӧмӧгӧн. Кӱӱнзеген кижи бойына таҥынаҥ тура туткан. Ол ӧйдӧ јаткан туразын приватизировать эдери Экинурда ӧткӧнин айдар керек. Колхозтыҥ туралары јаткан улуска мензинерине тегинге берилген. Је ол ӧйдӧ бу керек «јондык мензиниште ар-јӧӧжӧни ӱлегени учун» деп кату статьяга да келижер аргалу болгон. Онойып, бир јанынаҥ колхоз тураны јаткан кижиге мензинерге берип, оны јазаарынаҥ, јакшы кеминде тудар сурактаҥ јайымданган ине. Экинчи јанынаҥ, бойыныҥ туразында јаткан кижиниҥ кӱӱн-санаазы да, каруулузы да чек башка эмей. Онойдо ок колхозтыҥ мал-ажыла кожо бойындыйын тударга јарабас болордо, је Экинурда айалга база ӧскӧ болгон.\nЈурт ээлемде айалга јаҥыс ла ай-кӱннеҥ эмес, јерле, мал-ашла иштеп јӱрген койчы-малчыдаҥ, механизатордоҥ камаанду эмей. Башкараачыныҥ ижиниҥ једимдери озо ло баштап оныҥ улусла иштеп билеринеҥ, олордыҥ јадын-јӱрӱми керегинде кичеемелдӱ санаа-кӱӱнинеҥ камаанду болгоны јарт. Петр Еркеевич ондый башкараачылардыҥ бирӱзи болгон. Оны бу јуртта ээзи јок, ташталган турлулар, кӧзнӧктӧрин јаба кадаган, ээн арткан туралар јок болгоны керелейт. Улуста ӧмӧликте јадар, иштеер деген кӱӱн-табы арткан, олор бойыныҥ ийде-кӱчине ле аргаларына бӱдӱп јат. Онызы јаан учурлу.\nКажы ла јурт албатызыныҥ, оныҥ јаҥжыгуларыныҥ, культуразыныҥ ла чактарла энчиленген байлыктарыныҥ коручылы, улалтаачызы болуп јат. Ол тоодо Экинур јурт, экинурчылар атту-чуулу јерлештери Сӱнӱш Иванович Туткушевтиҥ, Чуур Куклеевич Агинниҥ, Петр Еркеевич Кудачинниҥ эземин, эткен керектерин ундыбагандар.\nОНСШ-да, АСХИ-де кожо ӱренген,\nкийнинде кожо иштеген нӧкӧри


Билениҥ ырызыныҥ јажыттары - altaicholmon\nОныҥ турулталары быјыл чаган айдыҥ 9-чы кӱнинде кӧрӱлди. Конкурстыҥ некелтелери аайынча билелер бойлоры керегинде видеоролик эмезе фотолор белетеер, анайда ок «Билениҥ ырызыныҥ јажыттары» деген темага эссе бичиир учурлу.\nБастыра республикадаҥ маргыжуда 9 биле турушты. Баштапкы јер Горно-Алтайскта јуртап јаткан јиит билеге—Бордомоловторго (Эзен Амырович ле Айару Амыровна, уулы-Родион Эзенович) келишкен, Бу биледе угы-тӧзиниҥ јаҥжыгуларын улалтарына, јаан улусты тооп јӱрерине јаан ајару эдилет.\nЭкинчи јерде Филимоновтордыҥ билези (база Горно-Алтайсктаҥ), бу биле республиканыҥ тӧс калазыныҥ јондык јӱрӱминде эрчимдӱ туружат, билениҥ кажы ла кижизиниҥ кӱӱн-санаазын ајаруга аларына Филимоновтор јаан ајару эдет. Бу биле бойыныҥ угы-тӧзи керегинде «Мӧшти чеберлегер» деген бичикти чебер алып јӱрет.


Алтайдыҥ тӱндӱк келтейиндеги аймакта - altaicholmon\nӦбӧкӧлӧрис јурт ээлемле озодоҥ бери јуук колбулу болгонын бистиҥ кажыбыс ла јакшы билер. Ол јогынаҥ албаты-јондо курсактанатан алама-шикир де, аш-курсак та јок болор эмей. Јурт јерде јаткан улуста эмди де андый. Бойыныҥ огородында ӧскӱрген ару маалаажы, јаҥы ла сааган кӧбӱктӱ сӱди, ӱстӱ-јуулу эди јогынаҥ кандый кижи чыдажып јадатан эди.\nЈурт јердиҥ аргачыларыныҥ ижи-тожы ла јадын-јӱрӱми јурт ээлемниҥ керек-јарактарыла база тудуш. Јарлалып јаткан бу бичимелде куучын калганчы јылдарда Чой аймакта болуп турган танылу јаҥыртулар керегинде ӧдӧр. Оны белетееринде јаан болужын биске бу аймактыҥ администрациязыныҥ јааныныҥ экономика аайынча ордынчызы Светлана Буйдышева јетирген.\nТату, тату, не тату?\nЈаан улус сахар-шикирди, эмеш оогошторы дезе йогуртты су-кадыкка эҥ јарамыкту тату кожумактар деп айдардаҥ айабас. Эмдиги ӧйдӧ јӱзӱн-башка ӧскӧ дӧ тату аш-курсак бар болгонында база кандый да јаан кайкал јок. Олордыҥ ончозын тоолозоҥ, эки колдыҥ сабарлары јетпес. Је ылгап ла элгеп кӧрзӧ, эҥ татузына ла эҥ тузалузына кыйалтазы јогынаҥ учураар эмейиҥ. Мӧт керегинде айдып турбай. Чой аймактыҥ аргачыларыла јуук колбуда иштеп турган Светлана Владимировна Буйдышева адаручыныҥ кӱч ле шыраҥкай ижине јаҥыс ла мындый керекте јана баспай, учына јетире туружатан кӱӱн-тапту улус келип јат деп темдектейт. Оныҥ айтканыла, бӱгӱнги кӱнде олордыҥ аймагында 86 пасека иштеп јат. Иштеп алып турган мӧттиҥ бӱдӱмдери дезе башка-башка. Бирӱзи бирӱзинеҥ тату. Је Дягилево деген бӱдӱм Чойдо бойыныҥ бийик чыҥдыйыла, су-кадыкка јарамыкту тузазыла арткандарын чик јок артыктап јат. Бу мӧт макка чыгып, керек дезе аймактыҥ танылу сӱр-темдектериниҥ бирӱзи деп адаткан. Онызы, байла, тегиндӱ эмес.\nБистиҥ тергееде адарулар нектарды башка-башка ӧзӱмдердеҥ јууп јат. Је Дягилево деген бӱдӱмде бойыныҥ аҥылулары бар. Јербойыныҥ адаручылары оны элитный сортту мӧт деп адагылайт. Анда кижиниҥ су-кадыгын тыҥыдатан јӱзӱн-башка эм-том бар. Јаан јашту улус ортодо ол керегинде кӧп тоолу соојындар јӱрӱп јат, оныла кӧп тоолу куулгазындар колбулу, оныҥ эмдеер ле томдоор аргалары керегинде база кӧп тоолу куучын-эрмектер бар. Озо-озо, озо чакта, отурган улус јок тушта, эрте-эрте, эрте чакта, эмдиги улус јок тушта, улус дягилдиҥ болужыла чума ооруны эмдегендер дежет. Бӱгӱнги кӱнде Дягилево деген мӧтти кайдаҥ да садып алар арга јок. Оны јаҥыс ла Чой аймактаҥ јакыдып табар арга бар. Адарулар оныҥ пыльцазын јӱк дягил деген эм-томду ӧлӧҥнӧҥ јууп јат.\nАйдылган темдектерди ајарганда, бу аргачылык керек Чой аймакта ичкери ӧзӱм алынып јаткан деп кӧрӱнет. Је ого ајару ла акча-манат керек. Ол јогынаҥ кайдаҥ болотон эди. Адаручылар бойлоры дезе бу чӱмдӱ иште турумкайын кӧргӱзип, учы-учында јакшы «тӱжӱм» јуунадып јадылар. Эм-томду тату мӧттиҥ ӱстине ӱзеери адаруныҥ воскы, короны, пыльцазы ла маточный сӱди алынат. Мӧттиҥ тузазы керегинде мында кӧп айдыш јок, а оныҥ ӧрӧги адалган арткан «јӧӧжӧзи» бӱгӱнги кӱнде косметологияда ла су-кадыктыҥ бӧлӱгинде јаан сурууда болгоны керегинде айтпас арга база јок. Светлана Буйдышеваныҥ айтканыла, олор аймакта «Чойский пчелоцентр» деген кооператив тӧзӧгӧндӧр. Оныҥ ижин Сергей Соловьев деп кижи башкарып јат. Бу кооператив аймактыҥ адаручыларын бириктирет. Мӧтти иштеп алар ла оны ороор јакшы упаковка-јарангыштар белетеп алар амадула быјыл бу кооператив грант ойноп алар конкурста туружарга белетенет.\nКӧбӱр-кӱбӱр сӱтти кӧптӧдӧргӧ\nЈурт јаткандар мал-ашты эмди, совет ӧйгӧ кӧрӧ, айылдарында ас тудуп јат. Оныҥ да учун калганчы 2-3 јылдыҥ туркунына бу аймакта саар уйлар тудар керекти ойто орныктырары јанынаҥ јаан иштер ӧткӱрилет. Тузаланатан јерлердиҥ категориялары тургузылат, јурт ээлемниҥ пайларыныҥ документ-бичиктери јазалат, участоктордыҥ јерин кемјип чокымдаары јанынаҥ иштер ӧдӧт, бизнести ӧскӱрер пландар белетелет, республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозынаҥ госјӧмӧлтӧ аларга документтер јуунадылат.\nАймакта мал-аш ӧскӱрер комплекстер тудулат, сӱттеҥир укту уйлар ла ого керектӱ эдим-јазалдар алары аайынча иштер база ӧдӧт. Сӱтти пастеризовать эдерге ле оноҥ каймак, сарју ла творог белетеерге Чойдо «Народный» деген СПЗПК тӧзӧлгӧн. Оныҥ материально-технический тӧзӧлгӧзин саларга 2019 јылда грант алылган. Бу гранттыҥ акчазыныҥ кеми — 23,054 миллион салковой.\nАлылган акчала аймактыҥ тӧс јуртында сӱттеҥ аш-курсак белетеер цех тудулат. Цехтиҥ стенелери кӧдӱрилип калган. Тургуза ӧйдӧ оныҥ јабынтызын јайары ла кыптарыныҥ бӧлӱнтилерин тудары аайынча иштер кидим ӧдӧт. Бу цех, озолодо темдектелгениле, ишке 2020 јылдыҥ ӱчинчи кварталында табыштырылар учурлу. Аймактыҥ башкараачылары сӱттеҥ иштеп алып турган аш-курсак јурт јаткандарга јаантайын керектӱ болгонын ајаруга алып, бу ишти мынаҥ ары там эрчимделтер кӱӱндӱ. Сӱт, каймак, творог, сарју ла сыр аймакка келип турган туристтерге база керектӱ.\nЈурт ээлем кунураза, тыныс кыйылар\n«Јаан сӧстӧ јажыт, улу сӧстӧ уйат јок» деп айдатан бедис. Арка-тууныҥ тындулары кырылза, айыл-јурттыҥ мал-ажы јоголзо, Алтай артап, «арып јобозо», кызыл тыныс кыйылбай кайда баратан эди. Ол керегинде ӧрӧлӧй кире сӧстӧ айдарга база ченешкен эдим. Бу сурактар јаан ла калыҥ. Олорды јурт ээлемле јуук тудуш деп бодойдым. Чой аймактыҥ јааныныҥ экономика аайынча ордынчызы Светлана Буйдышева бу бӧлӱкке олор база јаан учур берип турганы керегинде айдат. Бисти эне јерис азырап аргадабаза, кичееп кӧдӱрбезе, ӧскӧ база кемге иженетен эдис.\nТургуза ӧйдӧ аймактыҥ агропромышленный комплексинде јурт ээлемниҥ башка-башка бӱдӱмдӱ 50 организациязы иштеп јат. Таҥынаҥ ээлемдердиҥ тоозы дезе — 3200. Аймакта бу бӧлӱкти ичкери ӧскӱрерге иштиҥ јаҥы бӱдӱмдерин ле јаҥы аргаларын бедиреп табар керек. Шак мынайда айдылганында бойыныҥ шылтактары бар. Тоолордоҥ чыгып, барып болбозыҥ. Чойдо дезе јурт ээлемде иштеп турган улустыҥ тоозы јылдаҥ јылга астап турганы иле кӧрӱнет. Ӧткӧн јылда ол 22 кижиге астаган. Тургуза ӧйдӧ учуры јаан бу бӧлӱкте јӱс ле кижи иштеп јат деп айдарга келижет.\nКерек-јарактардыҥ аайы-тӧӧйин лапту ширтеп кӧрӧргӧ окылу јетирӱлерге баштанза, байла, артык болор. Бӱгӱнги кӱнде Чой аймакта тӧрт СПОК бар. Аттары мындый: «Медаль леса», «Чойский пчелоцентр», «Народный» ла «Заря». «Ташта» ООО ло «СК «Подворье» деген эки јурхозпредприятие иштеп јат. Окылу документ-бичиктерде фермер-крестьяндардыҥ 44 ээлеми темдектелген, је олордыҥ ортозынаҥ јӱк ле 27-зи иштеп јат. Аймакта анайда ок таҥынаҥ 3200 ээлем тӧзӧлгӧн. Олор бӱгӱнги кӱнде једимдӱ иштеп јадылар.\nЈурт ээлемниҥ јерлериниҥ кеми 101293 гектар, бу аймактыҥ текши јериниҥ кеминиҥ 22%. Јурт ээлемдердиҥ бастыра бӱдӱмдериниҥ иштеп алган продукциязыныҥ текши кеми 277,7 миллион салковой болгон. Мал-аштыҥ продукциязыныҥ кеми — 201,4 миллион (73%). Јоон малдыҥ тоозы 2018 јылда 2065 болгон болзо, эмди 2121 тынга јеткен (2,7%-ке бийиктеген). Бу ууламјыда «Саналова С. А.», «»Сивцев А. М.», «Залогина Н. Е.» деген КФХ-лардыҥ мӧрлӱ ижин темдектеер керек.\n«Кызаев С. В.» деген таҥынаҥ ГКФХ јоон малдыҥ тын-тоозын кӧптӧдӧргӧ лӧ трактор садып аларга 1,5 млн салковой акчага турар грант алган. «Паршиков С. Н.» деген таҥынаҥ ГКФХ «Начинающий фермер» деп адалган грантла 1,5 миллион салковой акча алган. Оныҥ болужыла ол адаруларыныҥ тоозын кӧптӧдип, ээлемине керектӱ транспорт аларга јат. Аймактыҥ јааныныҥ экономика аайынча ордынчызы Чойдыҥ товарэдеечилерине анайда ок болуш эдип, 7,75 миллион салковой акча чыгарылган деп айдат. Олор минеральный удобрение, ӧзӱмдерди корулаар эдимдер, органический удобрениени тузаланар, ӱрен (154 муҥ салковой), сӱттеҥир уйлардыҥ продуктивнозын бийиктедер (4,5 миллион), укту мал мал ӧскӱрер (1,6 миллион), техника ла ӧскӧ дӧ јазал-эдимдер алар (1,5 миллион) керектерге чыгарылган.\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозы бӱдӱрген иштердиҥ адакы турулталарын кӧрӱп, «Чой аймак» муниципал тӧзӧлмӧни инвестициялык ӱлекерлерле јакшы иштеген деп темдектеп, оны иштиҥ мӧрӧйиниҥ јеҥӱчили деп јарлаган. Айдарда, бу аймак јурт ээлемди ӧскӱрер јолды чын талдап, темдектеп алган иштерин јӱрӱмде бӱдӱрерге чырмайып ла албаданып иштеп јат.\nИнвестицияларда — јаан аргалар\nСветлана Буйдышева, бойыныҥ ижин јакшы билер специалист, Чой аймакта инвесторлорды тартып алар јаан аргалар бар деп темдектейт. Оныҥ шӱӱлтезиле, бу јер келер ӧйдӧ ичкери ӧзӱм алынып, бӱгӱнгизинеҥ элбеде јарланар. Аймактыҥ јиит ле эрчимдӱ башкараачызы Михаил Маргачевтыҥ командазы бӱгӱнги кӱнде бизнеске јаан ајару эдип, инвесторлорло эрчимдӱ иштеп јат айдар керек. Бӱгӱнги кӱнде бу аймак инвестициязыныҥ кеми 90 миллион салковойдоҥ ажыра тӧрт башка инвестициялык ӱлекерле иштеп јат.\nМында мынаҥ ӧрӧ адалган «Народный» деген СПЗПК керегинде база катап айдар керек. «Ташта» деп ООО эки ӱлекер аайынча иштеп јат. Киска јуртта малды тургуза азыраар площадка тудулат. Ого 18,0 миллион салковой акча чыгарылган. Гусевка јуртта 200 уй тудуп саар ферма база тудулат. Бу ӱлекерди бӱдӱрерге 50 миллион салковой акча тузаланылар. Сейка јуртта, алдында воллостаниттӱ фабрика болгон јерде, кумак иштеп алар иштер башталган. Бу объект он јылдаҥ ажыра ээн турган. Бистиҥ тергееге ол 2016 јылдыҥ јаҥар айында табыштырылган. Чой аймакка дезе 2017 јылдыҥ тулаан айында. Мыныҥ кийнинде специалисттер фабриканыҥ туразын, оныҥ эдим-јазалдарын ла айландыра турган тудумдарын јаҥыдаҥ ширтеп кӧргӧн. Аукцион болордо, оны «Родник» ООО ойноп алган.\nГорно-Алтайск-Артыбаш деген јолго быјылгы јылдаҥ ала федерал учур берилген. Бу јаҥыртула колбой Чой аймакта «Стройсервис» ТОСП ООО тӧзӧлгӧн. Быјыл мында ПСД белетелер. 2021 јылда дезе јол тудулар. Јарымдай каруулу бу общество мынаҥ ӧскӧ асфальттыҥ бетонын эдип чыгарар комплекс тӧзӧп јат. Оныҥ материалдары шак бу јолды тударына тузаланылар. 7,4 километр јерге чӧйилген Паспаул-Кара-Кӧпши-Красносельское деген јолды чыныктап јазаары аайынча ӱлекер база бар. Чой, Сейка ла Ыныргы ортодогы 8 километр јолды јаҥыртып чыныктаары аайынча иштер база темдектелген. Ого 173,8 миллион салковой акча салынган.\nБӱгӱнги бичимелде Чой аймакта болуп турган јаҥыртулар керегинде јӱк ле кырпый айттыбыс. Ӧскӧ дӧ бӧлӱктерде кӧп тоолу иштер темдектелген деп айдар керек. Алаканча ак чаазынга олордыҥ бастыразын бадырар ла ӱзе бичиир арга јок. Аймакта туризмди ӧскӱрери, агашла иштеери аайынча уккадый ла кӧргӧдий јилбилӱ иштер база ас эмес темдектелген. Андый болордо, газеттиҥ кычыраачыларын ӱстинеҥ кӧргӧндӧ тогус, тууразынаҥ ајыктаганда алты булуҥду Алтай-Каҥайдыҥ тӱндӱк келтегейинде турган бу аймакла таныштырарын мынаҥ да ары улалтарыс деген ижемјиле тӱгезип турум.\nАрутай АДАРОВ белетеген


Вакцинация аайынча каруулар берилген - altaicholmon\nВакцинация аайынча каруулар берилген\nАлбаты фронттыҥ турчылары республиканыҥ эл-јонына коронавирустаҥ вакцинацияныҥ сурактары аайынча чике эфир ӧткӱрген.\nТекшироссиялык албаты фронттыҥ Алтай Республикадагы активисттери тергеениҥ эл-јонына коронавирус југуш оорудаҥ вакцинацияла колбой сурактардыҥ аайына чыгарга болужат. Бу керегинде куучын тергеениҥ јарлу соцсетьтериниҥ бирӱзинде јондык ишчилер тӧзӧгӧн платформада чике эфирде ӧткӧн. Граждандардыҥ сурактарына су-кадыкты корыырыныҥ ла Роспотребшиҥжӱниҥ чыгартулу улузы каруулар јандырган.\nОноҥ озо Албаты фронттыҥ эксперттери ОНФ-тыҥ «Демография» ла «Су-кадыкты корыыры» деп адалган тематический площадкаларында медицинский јондыктыҥ чыгартулу улузыла туштажу ӧткӱрген ле анда пандемияла, вакцинацияла колбулу курч сурактарды шӱӱшкен. Ӧмӧ-јӧмӧ ӧткӱрген мындый јартамал иштиҥ шылтузында ӧткӧн эки неделениҥ туркунына тергееде айалга турумкай боло берген – прививка тургустырарга кӱӱнзеген улустыҥ тоозы кӧптӧгӧн. Вакцинацияныҥ Горно-Алтайсктыҥ тӧс тепсеҥинде иштеп турган мобильный пунк-тында очередьтер тӧзӧлӧ берген. Аймактарда ла республикан эмчиликтерге вакцина тургустырарга барып турган улустыҥ тоозы кӧптӧгӧн. Андый да болзо, сурактардыҥ тоозы астабайт.\n«Бир айдаҥ башка-башка калалардӧӧн баратан студенттердиҥ ада-энелериниҥ санааркажын бис јакшы оҥдойдыс. Вакцина тургустырарыныҥ сурактары кӧп тоолу билелерде курч тура берген. Анда тургузар эмезе тургустырбас деген удурлажулу кӧрӱм-шӱӱлтелер тӧзӧлгӧн. Билелердиҥ улузы јаҥыс ла балдарыныҥ эмес, је анайда ок јажы јаанай берген ада-энелериниҥ де су-кадыгы учун санааркайт. Кемниҥ де тереҥ кӧксинеҥ вакцинаны тургустырар деген сезим келет. Је вакцинаны албан-кӱчле кемге де тургуспазын билерим» – деп, ОНФ-тыҥ Алтай Республикада тергеелик штабыныҥ турчызы Светлана Полетаева темдектеген.\nТургуза ӧйдӧ республикада прививка тургузар 35 пункт иштейт. Олордыҥ экӱзи мобильный пункттар. 33 мобильный медицинский бригада тӧзӧлгӧн. Анайда ок граждандарды вакцина тургузар пунктка јетирер иштер тӧзӧлгӧн. Бу учун муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандары ла аймактардыҥ эмчиликтериниҥ баш врачтары каруулу.\nЭл-јонныҥ вакцинациязы аайынча озочылдардыҥ тоозына, мынаҥ озо эҥ кӧп улус оорыган Кош-Агаш аймак, оны ээчий Оҥдой ло Шабалин аймактар кирет.\n«Эки неделе кайра ӧткӧн туштажуда улус вакцинацияныҥ мобильный пункттарын аймактардыҥ тӧс јурттарында тӧзӧзин деп сураган болзо, эмди андый ок пункттарды јурттарда, ол тоодо ыраак јурттарда, тӧзӧзин деп сурайдылар. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернаттыҥ ӧмӧлиги ле бир кезек ӧскӧ дӧ ӱредӱлӱ учреждениелер медицинский бригадалар олордыҥ школдорына келип болор бо деп јилбиркейт. СПИД-ле тартыжары ла оныҥ профилактиказы аайынча тӧс јердиҥ баш врачы Валентина Мунатованыҥ јартаганыла, бу аайына чыгып ийгедий сурак. Кӱнди ле ӧйди чокумдаган соҥында, каланыҥ поликлиниказыныҥ мобильный бригадалары школдорго барып, прививкаларды ӱредӱчилерге ле ӧскӧ дӧ ишчилерге тургузар аргалу. Валентина Мунатова 18 јажына јеткелектерге вакцинаны тургуспай турганын чокумдаган» – деп, ОНФ-тыҥ Алтай Республикада тергеелик исполкомыныҥ башкараачызы Ольга Матросова айткан.\nЧике эфир ӧдӧр тушта граждандар кандый улуска вакцинаны тургуспай јат, хронический ооруларлу улуска прививканы канайда тургузат деген сурактарга чокум каруулар алган.\nОНФ-тыҥ тергеелик штабыныҥ сопредседатели, республикан перинатальный тӧс јердиҥ баш врачыныҥ ордынчызы Татьяна Сутраева эне болорго јазанган улустыҥ вакцинациязы аайынча берилип турган сурактарга каруулар јандырган. Ол, барлу болорго темдектеген соҥында, јаҥыс ла эне болотон улуска эмес, је анайда ок оны айландыра улуска вакцинаны тургустырар керек деген шӱӱлтезин айткан. Не дезе, бу оору барлу улуста кӱч ӧдӧт.\nКӱнниҥ база бир курч сурагы – кыйалтазы јоктоҥ вакцина тургустырар учурлу болгон, је вакцинаны тургустырбаган граждандарды иштеҥ чыгарарыла колбулу сурак. Ого карууны Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ јааныныҥ ордынчызы Юлия Иваницкая јандырган. Оныҥ айтканыла, калганчы эки айдыҥ туркунына тергееде коронавирус југуш оору таркаарыла колбулу кӱч эпидемиологический айалга тӧзӧлӧ берген. Федерал јасакберим аайынча мындый айалгаларда баш санитарный врачка бир кезек категория профессиональный группаларда кыйалтазы јогынаҥ иммунизация ӧткӱрери керегинде јакаан јӧптӧӧрине тӧзӧлгӧ болот. Ол тоодо: јеткилдештиҥ, садуныҥ бӧлӱктериниҥ ишчилери, государственный ла муниципал служащийлер, ӱредӱчилер, су-кадыкты корыырыныҥ ишчилери. Прививканы улус бойыныҥ кӱӱниле тургустыртат, кажы ла ишчи оноҥ мойноп ийер тап-эриктӱ. Је эпидемио-логический коомой айалга тӧзӧлӧ берген соҥында, вакцина тургустырбаган ишчи профессионал ижинеҥ јайымдалар учурлу.\n«Бис мынаҥ да ары колысты тебӱ-пульста тударыс, улуска јилбиркеген јетирӱни берерге болужарыс. Керек болзо, граждандардыҥ сурактарына каруулар јандыратан эксперттерле онлайн-туштажу эмезе чике эфир ӧткӱрерис» – деп, Ольга Матросова айткан.


Кырлык: јаҥы башкарту алдында сурактар - altaicholmon\nТӱӱкиниҥ јолдыктарын эске алып\nКырлык јуртты ады-чуузы кӧп тӱӱкилик керектерле колбулу деп айдарга јараар. Кан-Чарастыҥ элбек јалаҥдарлу ӧзӧктӧриниҥ бирӱзинде турган бу јурттыҥ ӧдӱп келген јолы байлык ла јилбилӱ. Кырлыкта озодоҥ бейин иштеҥкей ле шыраҥкай албаты јуртаган. Совет јаҥ келгелек тужында Кырлык јурттыҥ эмдиги турган јеринде бир болчок тура туруп, Уймон-ичи јаар барып јаткан јолдогы «јолкӧргӱзеечи» болгон дежет. Ӧрӧкӧ айылдар беш-сегис билелердеҥ биригип, Ламак, Тулайты, Алтыгы ла Ӱстиги Шибертилер, Јаан-Ӧзӧк, Алмарлу, Татакы деп ӧзӧктӧрдӧ чачылып калган јуртагылаган болгон.\nСовет јаҥныҥ ӧйинде ӧзӧктӧрдӧ чачылган албаты бириктирилип, Кырлык сууны јараттай турган јаан ӧзӧктӧ Кырлык деп адалган јурт тӧзӧлгӧн лӧ бастыра ӧрӧкӧ айылдар бу јуртка кӧчкӧн.\n1904 јылда Јаан-Ӧзӧктиҥ сол јанында турган Тӧрӧм (Тереҥ деп база адап јадылар) ӧзӧктӧ јаан мӱргӱӱл болгоныла Кырлык тӱӱкиге кирген. Бастыра Алтайдаҥ ак јаҥды јаҥдаган муҥнаҥ ажыра улузы Тӧрӧм кобыда јуулган ла Буркан-Каан келерин сакыган. Је карыкчалду керек болуп, олор Том-Тураныҥ казактарына кырдыртканы-ӧлтӱрткени албатыныҥ тӱӱкилик бичигиниҥ кунукчылду бӱктерине кирет. Ол тушта Кырлыктыҥ суузы кызыл канла аккан деп, јурттыҥ эмдиги турган јери улустыҥ сӧӧгине бӱркеткен деп тӱӱкиде айдылып јат.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ кийнинде јылдардаҥ ала Кырлык јурт Туулу Алтайдыҥ укту мал азырап турган једимдӱ иштӱ совхоз-ээлемдердиҥ тоозына кирген. Укту мал азыраар иш бӱгӱнги кӱнге јетире улалганча. Јурттыҥ ӧдӱп келген јолы сӱрекей байлык. Бу јол мында јуртаган албатыныҥ салымыла, ижи-тожыла, кӱӱн-табыла, тургускан амадуларыла чике колбулу.\nЈурттыҥ башкараачылары солынган\nБӱгӱнги кӱнде Кырлык јуртта муҥнаҥ ажыра кижи јуртайт. Орто ӱредӱлӱ школ, балдардыҥ сады иштейт. «Аргымак» деп адалган јакшынак стадион бар. Кырлык ичкери ӧйгӧ ӧзӱмге јединетен амадулар тургузып, иштеп, јӱткип јат деп айдар керек. Је ол ок ӧйдӧ јурттыҥ албатызын санааркаткан курч сурактар база кӧп.\n1904 јылда Јаан -Ӧзӧктиҥ сол јанында турган Тӧрӧм (Тереҥ деп база адап јадылар) ӧзӧктӧ јаан мӱргӱӱл болгоныла Кырлык тӱӱкиге кирген\nБу ӧдӱп јаткан јыл Кырлыктыҥ улузына јаан учурлу болды. Сыгын айда ӧткӧн талдаштар тужында јурт јеезениҥ јааны, јурт советтиҥ депутаттары солынган. Кырлык јурттыҥ јааныныҥ ижин узак ӧйлӧрдиҥ туркунына (он јылдаҥ ажыра) Валерий Тодошевич Байрышев башкарган болгон. Бу кижиниҥ ады-јолы Кырлыктыҥ тӱӱкизиле јажына колболу болуп артып калар. Оныҥ эткен ижи сӱреен кӧп. Ол тоодо јурттыҥ школын чыныктап-јазаарында, јурт советтиҥ јаҥы туразын тударында бу кижиниҥ чике ӱлӱзи јаан.\nВалерий Тодошевичтиҥ кийнинеҥ оныҥ ижин Алтынай Туткушева улалтып апарган. Быјыл сыгын айда ӧткӧн талдаштарда јиит уул Аткыр Малташев јеҥӱ алган ла бӱгӱнги кӱнде јурттыҥ албатызыныҥ јӱрӱмин башкарар ишти баштап койгон.\nАайына чыгатан јаҥы ла «эски» сурактар\nСход-јуун деп адалган јуун-туштажулар јурт јердиҥ улузыныҥ курч сурактарын кӧдӱретен, аайына чыгатан, јаҥныҥ улузыла чикезинеҥ куучындажатан јер болгонын темдектеер керек. Кырлыктыҥ калганчы сход-јуунында јурттыҥ улузын ӧйкӧгӧн сурактар кӧп чыккан. Олордыҥ бир кезегин эске алып ийектер.\nТемдектезе, Татакы деп ӧзӧктӧ јадып турган улуска кӱнӱҥ ле кӱнӱҥ Кырлык сууны кечире кичинек кӱр ажыра барарга келижет. Бу кӱрдиҥ айалгазы сӱӱндирбейт. Татакыда јурттыҥ ӱчинчи бӧлӱк улузы јуртап јат. Олордыҥ ортозында кенек улус, јаан јаштулар, балдар кӧп. Канча јылдарга јазалбай туруп калган бу кӱрдиҥ айалгазы улусты санааркадат. Бир ле кӱн кӱр бузулып-сынза, бу керекке учураган улуска сӱӱнчилӱ болбос!…\nРадиация, кату орулар (онкология) керегинде сурактар база кӧп кӧдӱрилип јат. Улустыҥ су-кадыгыла колболу айалгалар санааркадат. Темдектезе, калганчы јылдарда Кырлыкта, ӧскӧ јерлерге кӧрӧ, буурынаҥ оорыган улустыҥ, анчада ла јиит улустыҥ, тоозы там ла кӧптӧп турганыныҥ шылтагы неде? Айса болзо, уй-малдыҥ су-кадыгыла колбулу ба? Јурттыҥ кажы ла ӧрӧкӧ айылы уй-мал, кой азырап турарда, фермер-ээлемчилер кӧп болордо, уй-малдыҥ оорулары база салтарын јетирип турган ба? Су-кадыкла колбой сурактарга бӱгӱн ковид ооруныҥ каршулу айалгазы база кожулды!\nСартакпай оромдо турган суу алатан јаан колодецтиҥ ижинеҥ јурттыҥ улузыныҥ су-кадыгы база камаанду. Ичип турган суу бу колодецтеҥ алынып турарда, оныҥ суузы, суу алатан эдимдери, суу чеберлелетен бочкозы кандый айалгада болгоны, канча кире ӧйдӧҥ аруталып-чыныкталып турганы керегинде сурак улусты база јилбиркедет.\nМедишчилердиҥ ижине сурактар јаантайын табылып јат. Олордыҥ ортозында, јаан јуртта тӱрген болуштыҥ кӧлӱги јок болгоны, медишчилерге ӧйинде болушты јетирерге тутагын јетирет деп сход-јуунда айдылган.\nАлдында јылдарда Кырлыкта кенек улусла, кӧп балдарлу билелерле иштеп турган социальный ишчи деп адалган кижи болгон. Ол кижи бу ишти бӱдӱрип, јасак-јаҥдарда болуп турган солынталарды, улуска керектӱ болушты тургуза ла бӱдӱрип туратан. Бӱгӱн бу иш эдилбей турарда, болуш керексиген мындый улус јӧмӧлтӧ јогынаҥ артып калган. Социальный ишчиниҥ ижин ойто орныктырарга, бу суракты кӧдӱрер керек.\nЈуртта локальный јууларда турушкан ветерандар база кӧп. Афганистанныҥ, Тӱндӱк Кавказтагы јуулардыҥ. Кӧп шылтактардаҥ улам бу ветерандар олорго келижип турган јеҥилтелерле, государствоныҥ болужыла тузаланып болбогон. Јурт советтиҥ ӧткӧн созывыныҥ депутады болгон Светлана Чабачакованыҥ болужыла Кырлыктаҥ Эдуард Бербесов, Чечен Шортов, Андрей Токов деп ветеран-јуучылдарына јадар тура алатан сертификаттар ла берилетен учурлу акча-манат берилген. Чындап та, Светлана Александровна балдардыҥ садыныҥ ишчилериниҥ јурт советтиҥ депутаттарына эткен баштанузы аайынча бу садка болужын јетирип, курсак азатан печке сыйлап бергенин база эске алып ийер керек.\nЈуртта јадып-иштеп турган улустыҥ тоозы – бир муҥнаҥ ажыра. Ӧрӧкӧ айылдардыҥ тоозы – 300-теҥ ажыра\nБыјылгы јылда Кырлык јурт јурт ээлем аайынча министерствоныҥ јӧмӧлтӧзиле балдардыҥ амырайтан площадказын тудатан болгон. Бу ишке федеральный, республикан, јербойыныҥ бюджединеҥ акча салынган, онойдо ок эне-адалардаҥ база акча јуулган. Је бӱгӱнги кӱнде балдардыҥ амырайтан площадказы бӱтпеген, јетире эдилбеген туру. Айла, бу площадканы тударга талдалган јер база эби-јок јерде болгонын улус темдектегилейт.\nОнойдо ок Алмарлу деп адалган ӧзӧктӧ ӧлгӧн малдыҥ сегин таштайтан јердиҥ айалгазы керегинде сурак улусты база санааркадат. Анчада ла јайгыда мындагы јыт-јыбарга чыдажар арга јок деп айдыжат. Јурттыҥ бӱгӱнги јаандары бу суракка база ајару эткен болзо, јакшы болор эди. Чындап та, Алмарлу деген ӧзӧк керегинде айтса, бу јер јурттыҥ уй-малын кабыратан јер деп окылу темдектелген. Быјыл кӱскиде бу ӧзӧк таҥынаҥ ээлемдик иш ӧткӱрерге арендага берилген деп јарталганы улусты чочыткан. Эмди јурттыҥ улузыныҥ уй-малы кайда кабырылар, олор кайда отоор? Јурттыҥ ичинде бе? Онойдо ок сӱрее-чӧп таштайтан јер (свалка) база ајару јок артып калганы керегинде айдышкылайт. Јылдаҥ јылга сӱрее-чӧпти кайда, канайда тӧгӧгӧтӧни, олорды канайда јоголтотоны керегинде суракты јербойыныҥ јаандары шӱӱшпей турганынаҥ улам бу јер там ла јаандап барып, ар-бӱткенге каршузын јетирет.\nКырлыкта Культураныҥ туразы јок болгоны керегинде кӧп катап айдылган. Азыйгы эки кат турадаҥ эмди бир кирпич те артпаган. Культуралык туштажулар канча јылдардыҥ туркунына јурттыҥ эски магазининиҥ соок туразында ӧткӱрилип келди. Јуртта јаҥы ДК тудар керек деп суракты башкару кеминде тургузар керек деп, јербойыныҥ улузы айдыжат.\nБу ӧрӧги айдылган сурактар Кырлык јурттыҥ јаҥы јааныныҥ, јурт советтиҥ јаҥы депутаттарыныҥ алдында эмди туруп јат. Јурттыҥ јаҥы башкартузын ајаруга алза, олордыҥ ончозы јуугы јиит улус болгоны сӱӱндирет. Јиит улустыҥ экпини де, кӱчи де тыҥ деп айдыжып јат ине. Айдарда, јуртыныҥ курч сурактарыныҥ аайына олор кыйалтазы јогынаҥ чыгар деп ижемји бар.\nPS: Чындап та, јурттыҥ курч сурактары сӱреен кӧп. Јурт советтиҥ јаҥы депутаттары, јурт јеезениҥ јаҥы башкараачызы алдында бу сурактар кыйалтазы јогынаҥ турар ла јурттыҥ ӧзӱми олордыҥ аайына чыкканынаҥ камаанду болор. Уч-турулталар једимдӱ болор деп иженедис.\nА. Майманова белетеген