Јурт ээлемниҥ потребкооперациязыныҥ сурактары — јаан ајаруда - altaicholmon\nЈурт ээлемниҥ потребкооперациязыныҥ сурактары — јаан ајаруда\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентинниҥ башкартузыла парламенттиҥ Тӧргизиниҥ ээчиде јууны ӧткӧн.\nЈуунда АР-дыҥ депутаттары, башкаруныҥ председателиниҥ ордынчызы, акча-манат аайынча министр Ольга Завьялова, тергеениҥ ӧзӱми аайынча министр Олег Пьянков, экономиканыҥ ӧзӱми аайынча министр Вячеслав Тупикин, јурт ээлем аайынча министрдиҥ ордынчызы Владислав Таханов ло ӧскӧ дӧ улус турушкан.\n«Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ 2019 јылдагы ижиниҥ уч-турулталары керегинде отчет аайынча сурактардыҥ тооломы керегинде» сурак јанынаҥ јетирӱни парламенттиҥ спикериниҥ ордынчызы Герман Чепкин эткен. Оныҥ темдектегениле, депутаттардыҥ айткан шӱӱлтелери парламенттиҥ комитеттериниҥ јуундарында шӱӱжилген кийнинеҥ 38 сурак арткан. Олор бастыразы Эл Курултайдыҥ кӱӱк айдыҥ 29-чы кӱнинде ӧдӧтӧн тогузынчы сессиязында «Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ 2019 јылдагы ижиниҥ уч-турулталары керегинде отчет аайынча сурактардыҥ тооломы керегинде» сурак кӧрӱлер тушта шӱӱжерине чыгарылар.\n«Алтай Республиканыҥ 2019 јылга, пландалган 2020 ле 2021 јылдарга республикан бюджеди керегинде» Алтай Республиканыҥ јасагы керегинде» Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ јӧбин бӱдӱрери канайда ӧдӱп турганы керегинде» јетирӱни башкаруныҥ председателиниҥ ордынчызы, акча-манат аайынча министр Ольга Завьялова эткен. Оныҥ айтканыла, депутаттар республикан бюджетти кӧрӧр тушта башка-башка ууламјылар аайынча 11 шӱӱлте-рекомендация аткарылган. Олор иштиҥ башка-башка бӧлӱктериле колбулу ла республикан башкаруныҥ шиҥжӱзинде туруп јат.\nАлтай Республикада муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ ижиниҥ уч-турултары аайынча мониторингке тӧзӧлгӧлӧнип, бюджетный јеткилдешти теҥдештирерине ууландырылган ӱзеери иш-керектер јарадып ӧткӱрерине ууландырган баштапкы ууламјы аайынча тергеениҥ кезик государственный чыдуларды бӱдӱрерине дотацияларыныҥ ла субсидияларыныҥ кеми республикан бюджеттиҥ шылтузында 1675421,1 муҥ салковойго јетире кӧптӧдилген. Республикада муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ бюджеттерине јербойындагы бюджеттер теҥдеш болорын јеткилдеери аайынча иш-керектерди јӧмӧӧрине 2019 јылда чыгарылган акчаныҥ кеми 495935,9 муҥ салковой болгон.\nАнайда ок Ольга Владимировна республикан бюджеттиҥ чодыла бӱдӱрип јаткан кажы ла ууламјы аайынча элбек јетирӱ эткен. Темдектезе, Алтай Республиканыҥ коммунальный ээлеминиҥ, тура ла јонјӱрӱмдик бӧлӱктердиҥ объекттериниҥ энергојеткилдежи турумкай болорын бийиктедерине ууландырылган иштердиҥ шиҥжӱзи керегинде. Анайда ок энергокымакайлаш ла эл-јонго, кичӱ ле орто аргачылыктыҥ субъекттерине электрический энергияныҥ баазын јабызадары аайынча темдектелген иш-керектерди государственный программага келиштирте акча-манатла јеткилдеери јанынаҥ айткан. Республикан бюджеттеҥ бу бӧлӱкке 82392,3 муҥ салковой ууландырылган.\nАлтай Республиканыҥ Јолдыҥ фондын акча-манатла јеткилдеерин улалтары керегинде айтса, ол тоодо «Јеткер јок ло чыҥдый јолдор» деген национальный ӱлекердиҥ иштерин бӱдӱрери јанынаҥ, АР-дыҥ Јолдыҥ фондыныҥ бӱдӱрген бюджетный ассигнованиелердиҥ кеми 2019 јылда 3262 муҥ салковой болгон. «2019 јылда республиканыҥ Јолдыҥ фондыныҥ акчазы тергеелик учурлу, текши тузаланышту автомобильный јолдорды тударына, јазаарына ла ижин јеткилдеерине, анайда ок јербойында учурлу јолдорды јазаарына ууландырылган болгон» — деп, О. Завьялова айткан.\n2019 јылда республикан бюджеттеҥ 80,5 муҥ салковой акча јурт ээлемниҥ то-варэдеечилерине черткиш-саранчадаҥ коруланарына јазалдар ла ӧскӧ дӧ не-немелер садып аларына государственный јӧмӧлтӧ эдип чыгарылган. Бу јӧмӧлтӧ «Јурт ээлемниҥ ӧзӱми ле јурт ээлемниҥ продукциязыныҥ, сырьезыныҥ ла аш-курсактыҥ рынокторын аайлаштыра башкарары» деген республикан государственный программа кеминде эдилген.\nУлуска акча тӧлӧтпӧзинеҥ юридический болуш эдип турган адвокаттардыҥ ижин тӧлӧӧрине чыгарылатан акча былтыр толо кеминде чыгарылган болгон. Бюджетный ассигнованиелер 1320,0 муҥ салковой кеминде ууландырылган, онызы, озолондыра јӧптӧлгӧн бюджетный ассигнованиелерге кӧрӧ, 2,5 катапка кӧп. Анайда ок Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ ла тергеениҥ башчызыныҥ талдаштарын белетеерине ле ӧткӱрерине чыгарар деп темдектелген акча-манат толо кеминде ууландырылган болгон.\nОльга Завьялова анайда ок АР-дыҥ башчызында, башкарузыныҥ председателинде алтай тил аайынча советтиҥ јӧбин бӱдӱрерге, «Государственный национальный политиканы бӱдӱрери» деген республикан государственный программаныҥ «Алтай Республикада алтай тилди чеберлеп алары ла ӧскӱрери» деп подпрограммазын јеткилдеери јанынаҥ јетирӱ эткен. Россия Федерацияныҥ физический культуразыныҥ ла спортыныҥ ӧзӱминиҥ стратегиязыныҥ 2020 јылга јетире тӧс иш-амадуларын бӱдӱрерге, «Физический культураныҥ ла текши спорттыҥ ӧзӱми» подпрограмма аайынча спорттыҥ ойноор бӱдӱмдерин ӧскӱрери јанынаҥ иштерге акча-манат чыгарылган, јашӧскӱримниҥ политиказыныҥ, јашӧскӱримниҥ черӱчил-тӧрӧлчи таскамалыныҥ ла волонтерлордыҥ кыймыгузыныҥ ӧзӱминиҥ сурактарын акча-манатла јеткилдеери арбындадылган\nГорно-Алтайскта 7-чи ле 8-чи таҥмаларлу школдорды тудары јанынаҥ айтса, акча-манат аайынча министрдиҥ темдектегениле, 8-чи таҥмалу школдыҥ туразын текшилей јазаарына 34294,7 муҥ салковой акча чыгарылган, 7-чи таҥмалу школды тудары аайынча ӱлекерди бӱдӱрери, федерал финансированиени чотко алза, 2021 јылда башталар.\nШӱӱжӱ ӧдӧр тушта Владимир Тюлентин сӱт иштеп алаачыларды јӧмӧӧри јанынаҥ суракты кӧдӱрген. Јайдыҥ ӧйи келгениле колбой, сӱт иштеп алары 3-4 катапка кӧптӧп јат. Је продукцияны садары сӱрекей уур-кӱч болот, оныҥ да учун, оныҥ шӱӱлтезиле болзо, јӧмӧлтӧ керек.\nПарламенттиҥ экономиканыҥ, акча-манаттыҥ ла каланныҥ политиказы аайынча комитединиҥ председатели Артур Кохоевтиҥ угусканыла, 11 пункттаҥ турган ол јӧпти Эл Курултайдыҥ алтынчы созывыныҥ депутаттары јараткан. Андый да болзо, ол шӱӱлте-рекомендациялар бойыныҥ учурын јылыйтпаган ла республикан парламенттиҥ шиҥжӱзинде турат. Олордыҥ кӧбизин бӱдӱрип салган учун, парламентарий олорды шиҥжӱдеҥ уштызын деп сураган.\nАлтай Републикада јурт ээлемниҥ потребкооперациязыныҥ ӧзӱмине айалгалар тӧзӧӧри керегинде јетирӱни тергеениҥ јурт ээлем аайынча министриниҥ баштапкы ордынчызы Владислав Таханов эткен. Оныҥ темдектегениле, 2017 јылда Алтай Республика јуртта кооперативный кыймыгуны ӧскӱрери аайынча пилотный ӱлекерди бӱдӱрери јанынаҥ ороонныҥ он тергеезиниҥ тоозына кирген. 2020 јылдыҥ башталганында болгоныла, бистиҥ тергееде јуртээлемдик кооперативтердиҥ тоозы 77 болгон. Олорго государственный јӧмӧлтӧ материально-технический тӧзӧлгӧни тыҥыдарына субсидиялар берер бӱдӱмле эдилет. Мынайып, 2015 јылдаҥ ала 2019 јылга јетире ӧйдиҥ туркунына андый 23 кооперативти јӧмӧӧрине 213,3 миллион салковой чыгарылган болгон.\n«2020 јылда јурт ээлемниҥ кооперативтерине федерал бюджеттеҥ чыгарылатан субсидиялардыҥ кеми 53,9 миллион салковойго јетирилген. 2019 јылда, федерал јӧмӧлтӧлӧ, Алтай Республиканыҥ «Фермерлерди јӧмӧӧриниҥ системазын тӧзӧӧри ле јурт кооперацияны ӧскӱрери» деген тергеелик ӱлекери иштеп баштаган. Анайда ок јурт ээлемниҥ бӧлӱгинде компетенциялардыҥ ла фермерлерди јӧмӧӧриниҥ «Горно-Алтайский селекционно-јетирӱлик тӧс јер» деген республикан бюджет учреждениеге тӧзӧлгӧлӧнип тӧзӧлгӧн тӧс јери бойыныҥ ижин база 2019 јылда баштаган» — деп, ол айткан.\n«Јурт кооперацияны ӧскӱрер ууламјыда государственный политиканыҥ туза-јандырузы иле. Алтай Республиканыҥ јурт ээлеминиҥ јуртээлемдик потребкооперативтерге биригип турган товарэдеечилериниҥ тоозы јылдаҥ јылга кӧптӧйт, олор јаҥы производство, иштеер јерлер тӧзӧйт, бюджет калан тӧлӧмирлерле толтырылат» — деп, В. Таханов темдектеген.\nБу суракты шӱӱжеринде парламентарийлер Рустам Байдалаков, Аскар Тулебаев, Сергей Тимошенский, Владимир Тюлентин турушкан.\nВладимир Тюлентин Кӧксуу-Оозы аймакта малчылардыҥ турлуларыныҥ электрификациязы ла Кӧксуу-Оозындагы эткомбинатты јабары јанынаҥ сурактар берген.\nАлтай Республиканыҥ парламентиниҥ тогузынчы сессиязын ӧткӱрери јанынаҥ јетирӱни Герман Чепкин эткен.\nТӧргиниҥ јуунында кӧрӱлген бастыра сурактар јанынаҥ јӧптӧр јарадылган.


Координационный јуунныҥ турчыларыныҥ јууны - altaicholmon\nЈуунныҥ туружаачылары каршулу керектерди болдыртпазына учурлалган сурактарды, ол тоодо национальный ӱлекерлерди бӱдӱрер ӧйдӧ болуп турган бузуштарла, тергееде иштеп турган административный комиссиялардыҥ ижиле, агаш ээлемле, коронавирустыҥ инфекциязыныҥ ӧйинде миграционный службаныҥ бӧлӱгиниҥ бӱдӱрип турган ижиле колбулу сурактарды шӱӱшкен.\nОлег Хорохордин Алтай Республикада национальный ӱлекерлердиҥ федерал программаларын бӱдӱрер ӧйдӧ коррупцияла колбулу јаҥбузуштарды болдыртпазын јеткилдеери тӧс сурактардыҥ бирӱзи болуп јат деп темдектеген. Тергеениҥ башчызы Россияныҥ президенти Владимир Владимирович Путин национальный ӧзӱмди јеткилдеерине чыгарып турган акча-манатты тузаланарын аайлу-башту ӧткӱрерин јаантайын туура салбас шиҥжӱде тударын бӱдӱрер керек деп некеп турганын эзеткен.\nАлтай Республиканыҥ ичбойындагы керектер аайынча министри Александр Соловьев эзирик улустыҥ, алдында катуныҥ јеринде отургандардыҥ каршулу керектери, коронавирустыҥ инфекциязыныҥ таркап турган ӧйинде миграционный бӧлӱкте Россия Федерацияныҥ национальный јилбӱлерин корулап алары аайынча ӧткӱрип турган иштери керегинде јетирӱ эткен. Ол бойыныҥ докладында полицияныҥ ишчилери јаан ајаруны алкогольный ла спиртле кошмоктолгон продукцияларла колбулу ууламјы-бӧлӱктерде јаҥбузуштарды болдыртпазына эдип јадылар деп темдектеген.\nБу ууламјыда садуныҥ 134 объеги ле таҥынаҥ јаткан улустыҥ 27 туразы шиҥделген. Ӧткӱрген иштиҥ шылтузында криминальный айалгалар чик јок јымжадылган. Алтай Республиканыҥ МВД-зыныҥ јетиргениле, бистиҥ тергееде миграционный ишле колбулу бӧлӱкте айалгалар јакшы кеминде артканча. Республиканыҥ јерине эмди улус ӧскӧ ороондордоҥ, алдындагы јылдарга кӧрӧ, ас келип јат. Россия Федерацияда гражданство јок улустыҥ тоозы база астаган.\nАлтай Республиканыҥ национальный политика ла эл-јонло колбу тудары аайынча комитединиҥ председатели Людмила Варванец јуунда 2020 јылда бистиҥ тергееде коммерциялык эмес организациялардыҥ албатылар ортодо најылыкты тыҥыдары ла кудай јаҥында оҥдошпосторды јабызадары јанынаҥ ӧткӱрип турган ӱлекер-кыймыгуларында эки јаан семинар ӧткӱрилген деп темдектеген. Бу семинарларда коммерциялык эмес организациялардаҥ јирме алты чыгартулу кижи турушкан.\nӦткӱрилген семинарларда ӧскӧ ороондордыҥ граждандарына олор Россия Федерацияныҥ јасактары аайынча кандый государственный јеткилдештер алар аргазы бары јанынаҥ јартамалду иштер ӧткӱрилген. Бу иште јондык организациялардыҥ башкараачылары, башка-башка укту калыктардыҥ јерлежӱлериниҥ ле диаспораларыныҥ чыгартулу улузы сӱрекей эрчимдӱ турушкандар.\nАдминистративный комиссиялардыҥ ижиниҥ турулталары керегинде јаантайын иштеер координационный јуунныҥ качызы Александр Пронин куучындаган. Ол республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ административный комиссиялары 2020 јылда бойыныҥ јуундарында административный бузуштарла колбулу 4055 керек кӧргӧн деген. Быјылгы јылдыҥ баштапкы кварталында дезе андый 1317 керек кӧрӱлген деп айткан. Александр Пронин административный комиссиялар Чой, Улаган ла Кан-Оозы аймактарда јакшы иштеген деп темдектеген. Майма, Чамал аймактардыҥ ла Горно-Алтайск каланыҥ административный комиссияларына иштиҥ тебӱзи ле чыҥдыйы јанынаҥ ајарулар эдилген.\nЈуунда республиканыҥ агаш ээлеминде болуп турган бузуштар јанынаҥ јетирӱ база угулган. Бу јанынаҥ докладты Алтай Республиканыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министри Екатерина Поварова эткен. Оныҥ айтканыла, 2021 јылда агаш ээлемниҥ государственный инспекторлоры 625 рейд ӧткӱргендер. 32 рейд јаҥ корулаар органдардыҥ ишчилериле кожо ӧткӧн. Рейдтиҥ турулталарыла агаш ээлемниҥ јасактарын бусканы учун административный 148 керек ачылган. Агаш аразында ӧрт болдыртпазыныҥ ээжилерин бусканы учун 111 протокол табыштырылган, 63 административный керек аайынча административный штрафтар салынган.\nОлег Хорохордин анайда ок терроризмге удура тартыжарыныҥ комиссиязыныҥ ла оперативный штабтыҥ јуунын ӧткӱрген.\nБу јуун кӱӱк айдыҥ 26-чы кӱнинде ӧткӧн. Тергеениҥ башчызы јуунга республикада терроризмди болдыртпазын јеткилдеерине, ӱредӱниҥ учреждениелеринде дезе амыр-энчӱ айалгалар болорын туура салбас ајаруда тударына учурлалган сурактар тегиндӱ эмес чыгарылып јатканын темдектеген. «Бисте тургуза ӧйдӧ ӱредӱлӱ учреждениелерде ле заведениелерде государственный аттестациялар ӧдӱп јат. Олор кандый да бузуштар јогынаҥ тӧзӧмӧлдӱ ӧдӧр учурлу — деп, ол айткан. —Мынаҥ ӧскӧ сыгын айдыҥ 19-чы кӱнинде Государственный Думага депутаттар тудар каруулу талдаштар ӧдӧр. Ӱнбереечилер бу кампанияда токуналу ла амыр-энчӱ айалгаларда туружар учурлу».\nРеспубликаныҥ башчызы бу јуукта Казаньныҥ школдорыныҥ бирӱзинде болгон јеткерлӱ учуралдыҥ кийнинде бис бу сурактарга јаан ајару эдер учурлу деп айткан. Ӱредӱниҥ учреждениелеринде терроризмге удурлажар кандый иштер ӧдӱп турганы, бу каруулу иштерде јербойыныҥ бӱдӱреечи ле јасакчы јаҥдарыныҥ органдары канайда туружып турганы, ӱнбереечилердиҥ участокторын корулаары јанынаҥ кандый иштер темдектелгени керегинде јуунда јетирӱни ӱредӱниҥ ле билимниҥ министри Ольга Саврасова эткен.\nОл ӱредӱлӱ учреждениелерди ле организацияларды корулаары јанынаҥ иштерде јаҥыдаҥ јӧптӧлгӧн ээжилер керегинде куучындаган. Бу некелте-ээжилерге физический корулашты тӧзӧп ӧткӱрери, школдорды инженер-технический эдимдерле — видеокамераларла, чочыдуныҥ кнопкаларыла јеткилдеери кирип јат. Министрдиҥ айтканыла, удабас ӱредӱниҥ учреждениелеринде балдарды корулаары јанынаҥ бирлик ээжилер јӧптӧлӧр.\nОлег Хорохордин муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарына олор ӱредӱниҥ учреждениелерин коруланарыныҥ эдим-јазалдарыла сыгын айдыҥ баштапкы кӱнине јетире толо јеткилдеп салар учурлу деген. Ольга Саврасова јуунда анайда ок Алтай Республиканыҥ јеринде терроризмниҥ идеологиязыла, национальный экстремизмле тартыжар комплексный план јанынаҥ кандый иштер ӧдӱп турганы керегинде куучындаган. Ол бу јанынаҥ иш јаҥыс та ӱренчиктер ортодо эмес, је анайда ок јашӧскӱрим ортодо база ӧткӱрилип јат деп темдектеген.\nКультураныҥ ла спорттыҥ учреждениелерин ле организацияларын корулаары јанынаҥ ӧткӱрилип турган иштер керегинде јуунда јетирӱлерди культураныҥ министриниҥ ордынчызы Лариса Стрельникова, физический культураныҥ ла спорттыҥ республикан комитединиҥ председатели Олег Гурин эткендер.\nОлег Хорохордин јуунныҥ турулталарын јарлап, Алтай Республикада јашӧскӱримди јетирӱлик јанынаҥ корулаар ла олорго психологический болуш јетирер тӧс јер тӧзӧӧри јанынаҥ бойыныҥ шӱӱлтезин айткан. Оныҥ темдектегениле, мындый тӧс јерлер ороонныҥ кӧп саба тергеелеринде тӧзӧлип калган ла олор бӱгӱнги кӱнде једимдӱ иштеп јадылар.


Июль 2019 - Страница 7 из 9 - altaicholmon\nТӧрӧл јеристиҥ байлыгы — бичиктерде\nБӱгӱнги кӱнде библиотекалар краевед ууламјылу ла тӧзӧгӧлӱ ишти бийик кеминде чыҥдый ла билгир ӧткӱрет. Бу ишти элбеде ле тереҥжиде ӧткӱреринде библиотекалардыҥ ченемели јаан ла байлык. Краеведениениҥ сурактарыла иштеп турган учреждениелердиҥ ле организациялардыҥ ортозында шак библиотека јаҥжыккан јаҥжыгуларды, кӧгӱс байлыкты, культураны чебер ле кыракы јууп, корып, эл-јон ортодо јартамалду ишти кӧнӱ ле тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱрет. Кычыраачыны\nИчкери, јаҥы јеҥӱлерге!\nЈаан изӱ айдыҥ 5-чи кӱнинде Горно-Алтайск каланыҥ «Спартак» стадионында Алтай Республиканыҥ спортчыларыныҥ XVIII Јайгы олимпиадазы ачылды. Олимпиаданыҥ ачылтазынаҥ бир канча ӧй озо Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ижин удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин кӱрешчилердиҥ «Спартак» стадиондогы залында бастыра аймактардыҥ чыгартулу улузыла, тазыктыраачыларыла, спортчыларла тушташты. Бу туштажуда ол јуулган улустыҥ кӧп тоолу сурактарына каруулар берип, физкультураны ла спортты республика\nАдазыныҥ керегин улалтып…\nШабалин аймактыҥ Кумалыр јуртынаҥ ыраак јокто јолдыҥ јанында уй саар ферма турат. Чуйдыҥ јолыла ары-бери ӧткӧн улус бу билелик кичӱ ферманы Идубалиндердиҥ фермазы деп билер. Бу јуукта Шабалин аймакла ишмекчи јол-јорыкла болуп, тургуза ӧйдӧ јаҥыс ла Шабалин аймакта эмес, је анайда ок текши республика ичинде магы чыккан фермага барып јӱрдис. Оны тӧзӧгӧн кижи Василий Николаевич\n«Алтайдыҥ Чолмоны»: Ӱч—Сӱмер-89» — экологиялык јорыктаҥ jап-jарык эске алыныштар артып калды. Ол ӧйдӧ бу кыймыгу редакцияныҥ ижинде, јиит ӱйениҥ јадын—јӱрӱминде солун керектердиҥ бирӱзи болгон эди. Газеттиҥ јашӧскӱрим бӧлӱгиниҥ баштаган экспедициязында туружарга кӧп улус кӱӱнзеген. Јорыкка талдаштар јарлаларда, кычыраачылардаҥ ас эмес самаралар келген. Алтайдыҥ байлу туузына баратандардыҥ тоозына «АЧ-ныҥ» аҥылу анкетазына ӧйлӱ-ӧйинде ле чике-чын каруулар јандырган\nКуурмакчылардаҥ канайда чеберленер?\nПолицияныҥ ишчилери каршулу керектер болдыртпазы јанынаҥ ишти ӧткӱрип те турган болзо, бистиҥ тергеениҥ улузы аферист-куурмакчылардыҥ јӱзӱн-башка «тузактарына» тӱжери јоголбогон. Бу јанынаҥ јартамалду иш СМИ-лер ажыра улайынча ӧткӱрилип те турза, куурмакчыларга тӧгӱндеткен улустыҥ тоозы астабайт. Каршучылдар улусты тӧгӱндеп, кандый каршулу керектер эдип турганы керегинде Алтай Республика аайынча МВД-ныҥ уголовный розыск јанынаҥ башкартузыныҥ јааны полицияныҥ полковниги\nУдурумга башчы јииттерге ачык јол кӱӱнзеди\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ кичӱ залында јаан изӱ айдыҥ 4-чи кӱнинде республикада 2019 јылда государственный итоговый аттестацияныҥ (ГИА) турулталары аайынча пресс-конференция ӧтти. АР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ баштаҥкайыла быјылгы ӧдӱп јаткан пресс-конференцияда Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин, республикан башкаруныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева, ӱредӱ ле билим аайынча министр Алексей Бондаренко, онойдо\nТӧс ајару — тергеениҥ амырын корыырына\nКоррупцияга удурлажарыныҥ комиссиязыныҥ јуунынаҥ Коррупцияла удурлажары аайынча республикан комиссияныҥ јууны АР-дыҥ удурумга башчызы Олег Хорохординниҥ башкартузыла ӧтти. Јуунныҥ ижинде республикан министерстволордыҥ ла ведомстволордыҥ башкараачылары, комиссияныҥ бӱдӱреечи јаҥныҥ ла јербойында бойы башкарынарыныҥ органдарынаҥ турчылары, јондыктыҥ, юстицияныҥ министерствозыныҥ, шылу комитеттиҥ чыгартулу улузы турушкан. Јуунды ачып тура, удурумга башчы Олег Хорохордин чиновниктердиҥ ле олордыҥ билелериниҥ чыгымдары јанынаҥ антикоррупционный\nУлустыҥ бӱдӱмјизи ле тоомјызы эҥ баалу ла кару…\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир ТЮЛЕНТИН депутатка тӧрт катап тудулган, 2016 јылдыҥ сыгын айынаҥ ала тергеебистиҥ парламентин башкарып келди. Бӱгӱн куучын-эрмегисте ол бойы, ижи-тожы, билези, келер ӧйгӧ амаду-ижемјилери керегинде куучындайт. —Владимир Николаевич, Слер ӱч јылдыҥ туркунына республиканыҥ эҥ бийик јасакчы органын — Алтай Республиканыҥ Эл Курултайын башкарып келдигер. Бу кире ӧйдиҥ туркунына тузалу кӧп\nЈолдор јазалар, мобильный колбу болор\nРФ-тыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Максим Акимов ӧткӧн неделеде Алтай Республикада ишмекчи јол-јорыкла болды. Республиканыҥ башкарузында М. Акимов ло тергеениҥ удурумга башчызы О. Хорохордин јолдордыҥ, авиационный транспорттыҥ, улус тартар транспорттыҥ башка-башка бӱдӱмдериниҥ сурактарына учурлалган јуун ӧткӱрген. Вице-премьердиҥ темдектегениле, аргалары јаан тергееге јолдордыҥ ла транспорттыҥ сурактары эҥ ле учурлу. Эдетен иштер кӧп, олорды бӱдӱрерге керектӱ ачка-манат «Јеткер\nСакылталу јолдыҥ ачылтазы\nЈаан изӱ айдыҥ 5-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ председателиниҥ тергеебиске ишмекчи јол-јорыкла келип јӱрген ордынчызы Максим Акимовло кожо Чуйдыҥ јолыныҥ бежинчи пусковой участогын ачкан. Тергеебиске келген јаан јамылу кижи федерал башкаруда транспортный инфраструктураныҥ ӧзӱминиҥ, јол ээлемниҥ, почтаныҥ колбузыныҥ, телекоммуникациялардыҥ ла инновациялардыҥ сурактары учун каруулу. Бу участокто республика ичинде баштапкы


Мылтыкты тудунарыныҥ јасагында солынталар - altaicholmon\nӦткӧн јылдыҥ јайында таҥынаҥ граждан улус мылтык тудунарына јарадуны аларында, олорды канайда тудунып јӱрери јанынаҥ федерал јасактарда солынталар эдилген болгон. «Мылтык-јепсел керегинде» деген 231 номерлӱ федерал јасакка Государственный Дума тӱзедӱлерди эткен, Федерацияныҥ Соведи ол тӱзедӱлерди јӧмӧгӧн. 2021 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 28-чи кӱнинде бу јасакка ороонныҥ президенти колын салган. Мылтык-јепселди таҥынаҥ граждан улус тудунары јанынаҥ јасакта кандый солынталар болгоны керегинде сурактарды бис Росгвардияныҥ Алтай Республикадагы башкартузында мылтык-јепсел аларына јараду берип турган лицензионно-разрешительный тӧс јердиҥ јааны, полицияныҥ полковниги Евгений НИКУЛИНСКИЙГЕ бердибис.\n— Евгений Владимирович, мылтык-јепсел керегинде федерал јасакка эдилген солынталар јӱрӱмде качан иштеп баштаар?\n— Федерал јасак тӱзедӱлер эдилген кийнинде јӧптӧлзӧ, бир јылдыҥ бажынаҥ јӱрӱмде иштеп баштап јат. Бистиҥ учуралда – 2022 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ баштапкы кӱнинеҥ ала. Је бу јасактыҥ бир кезек бӧлӱктери 2022 јылдыҥ чаган айыныҥ баштапкы кӱнинеҥ ала иштеп баштап койды. Куучын мылтык-јепселди таҥынаҥ улуска берери јанынаҥ иштеп турган федерал бӱдӱреечи органдар јараду-лицензион иштерин электрон бӱдӱмле ӧткӱрерин аайлап-баштаары керегинде ӧдӱп јат. Бу органдар бӱгӱн мылтык-јепселдӱ улус, олордыҥ лицензиялары керегинде јетирӱлерди бир реестр-бӧлӱкке јууп, бир јетирӱлик бӧлӱк эдип, јазап јат.\n— Таҥынаҥ улуста мылтык-јепсел болоры, олорло канайда тузаланары деген сурактар эл-јон ортодо курч сурактардыҥ тоозына кирет. Бу сурактар јанынаҥ государство база чыҥдыйлу иштеерге амадайт. Шиҥжӱчил органдар улус мылтык-јепселдӱ болгонын канайда башкарып турганын, јеткер болдыртпазына кандый иштер ӧткӱрип турганын куучындап берзегер?\n— Мылтык – ол јӱрӱмге, су-кадыкка каршу экелетен јепсел болгонын бис ончобыс билерис. Россияныҥ бӱгӱнги јасактарыла болзо, јуучыл бирликтердеҥ ӧскӧ юридический лицолор, ишмекчи ӧмӧликтер бойыныҥ иштеп турган јерлеринде, тура-помещениелеринде мылтыкты чеберлеер јаҥы јок. Мында корулу-каруул иш ӧткӱрип турган ӧмӧлик-бирликтер керегинде айтпай јадыс. Олордыҥ ишчилери мылтыкты канайда тудуп турганы, чеберлеп турганы аҥылу некелтелер ажыра бӱдӱп јат. Онойдо ок эскирген, тузаланар ӧйи ӧткӧн мылтыкты чеберлеери база јарабас.\nМылтыкты канайда јазаары, бӧлӱктерин канай белетеери керегинде јетирӱлерди элбеде јарлаганы јасак-јаҥла кату каруузына тургузылат. Мылтыкту кижи бойыныҥ да алдында, эбиреде улус та алдында јаан каруулу болгонын оҥдоор учурлу. Кезик бӱдӱм мылтыктарды тудунарына јараду аларга кӧп некелтелерди бӱдӱрер керек. Мында беш, эки јыл ченемелдӱ болгоны, јажы ајаруга алынып јат.\nГосударство мылтыкты таҥынаҥ улус тудунар аргалузын јарадып, је бастыра\nээжилер бӱтсин, кижи некелтелерге келижип турзын, мылтыкту улус эл-јонго каршу јетирбезин, јараду јок улуста мылтык болбозын деген јаан сурактарды чике ајарузында тудуп, некелтелӱ иштейт. Оныҥ учун мылтыкла колбулу јасактардыҥ јаантайын солунып, некелте-ээжилери тыҥып турганы ол.\n— Айдарда, мылтыкту болорго јараду аларында некелтелер база солынып јат. Бӱгӱнги ле кӱнде кандый улус мылтыкты алып болбос?\n— Мылтыкка лицензия 21 јашка јетпеген улуска берилбей јат. Онойдо ок каршулу керектер эткен улуска некелтелер јаан. Јаан каршулу керектер эткендерге, јаргылаткан ӧйин јетире јӱрбегендерге, мылтыкты, арткан да јуучыл јепселдерди, наркотиктерди, психотроп эдимдерди, коронду эдимдерди тузаланып, каршулу керектер эткендерге лицензия берилбес. Онойдо ок бу тооломго экстремист ууламјылу иштер ӧткӱрип турган, мылтыкты јасакка келишпес аайыла тузаланып, каршулу керектер эткен, эки ле оноҥ кӧп катап јаргылаткан, јажы јетпеген балдарга удура каршулу керектер эткен улус кирип јат.\n— Јажы 21 јашка јетпегендердеҥ кемизи мылтык алар аргалу?\n— Бу кире јашту улус ортодо андый аҥылу арга јуучыл молјузын бӱдӱрип турган черӱчилдерде бар. Онойдо ок юстицияныҥ уставной дейтен аҥылу ижин бӱдӱрип тургандарда. Мылтык алар јарадулу јиит улустыҥ тоозына адышла јилбиркеп турган спортчылар база кирип јат. Аҥдаш јӱрӱминиҥ јаҥжыккан эп-аргазы болгон ас тоолу албатыларда јаштыҥ кеми база башка кӧрӱлет. Јӱрӱми ле ижи аҥдашла чике колбулу албатыларда мылтыкты тузаланары башка ээжилерле чыдуланган.\n— Јасактарла болзо, кижиниҥ тудунган мылтыгын айрып аларга кандый шылтактар бар?\n— Мылтыкты тузаланарга берип турган окылу органдар онойдо ок бу кижи мылтыгын канайда, кайда чеберлеп турганын база ајаруда тудадылар. Качан мылтыктыҥ ээзи бу башкартуныҥ ишчилерине удура болуп, мылтыгыныҥ чеберлелип турган јерин кӧргӱспей, мекеленип турза, ол мылтыгын айрыттырып ийер аргалу. Онойдо ок мылтыкту кижи калаҥы-эзирик тужында медициналык шиҥжӱни ӧтпӧскӧ турза, база ондый ок турулта болор. Бир канча ӧйдӧҥ мылтыкты тузаланып турган ээ оны тузаланары јанынаҥ билгирлерин тыҥыдарга, белетеништӱ ӧнӧтийин тӧзӧлгӧн ӱредӱлерди ӧдӱп, документ алар учурлу. Је качан кижи бу ӱредӱни ӧтпӧскӧ кӱӱнзезе, мылтыгын айрыттырып ийер.\nТергееде канча кижиде кандый мылтык бар болгоныныҥ реестри белетелип јат деп айтканыс. Качан мылтыктыҥ ээзи мылтыгын толуп, садып ийзе, ол эмезе јылыйтып койзо, бастыра јетирӱлерди МВД-ныҥ органдарына, Росгвардияга јетирер учурлу. Регистрация-темдек јок мылтыкты чеберлеери, тузаланары јасакка келишпес, јаҥбузуш деп чотолып јат, бурулу кижи кату каруузына тургузылар.\n— Тузаланар ӧйи ӧткӧн, ол эмезе јоголтылатан мылтык-јепселдиҥ «салымы» кандый болуп турганын куучындап берзегер?\n— Ондый мылтыктарды Росгвардияныҥ башкартузына экелет. Таҥынаҥ улус мындый мылтыгын јербойыныҥ ОВД-на табыштырар аргалу. Оныла кожо ок-патрондоры табыштырылып јат. Мылтыктыҥ ээзиниҥ угузу бичигине тайанып, полицияныҥ ишчилери мылтыкты јоголтып јадылар. Улуска мылтыктыҥ ла патрондордыҥ баалары јандырылбайт.\n— Адакыда, Слер республикада мылтыкла тузаланып турган улуска нени айдар эдигер?\n— Бистиҥ республикада мылтык-јепселди тузаланып турган улус ортодо айалга кем јок деп айдар эдим. Ол учун бийик каруулу болгонын оҥдоп турганы учун олорго быйан. Бастыра бар ээжилерди буспай, документтерди ӧйинде белетеери, мылтыкты чеберлеериниҥ ле тузаланарыныҥ ээжилерин бӱдӱрери – кажы ла аҥчыныҥ, мылтыкту кажы ла кижиниҥ некелтелӱ молјузы. Бистиҥ башкарту, бӧлӱктер мылтык-јепсел јанынаҥ кандый ла суракка каруу берерге, болужын јетирерге белен. Оныҥ учун, суракту улусты кажы ла аймакта иштеп турган бистиҥ бӧлӱктерге баштанзын, керектӱ болушты суразын деп кычырып турум.


2003 jылда болгон jерсилкиниш... - altaicholmon\nМында болгон јерсилкиниш 600 км ыраагында јерлерде билдирилген. Јерсилкиништиҥ эҥ ле тыҥ согулта-каршузы Кош-Агаш аймактагы Белтир јуртка келишкен. Кийнинде бу јурт оноҥ улам бастыра јер-телекейге јарлу боло берди. Бу јуртта болгон јерсилкиништиҥ кеми Рихтердиҥ кемјӱзиле 7 баллга јеткен болгон. Туулу Алтайда бу ар-бӱткендеги косколоҥ 2004 јылдыҥ кандык айына јетире ӧткӧн. Јӱк сыгын айдыҥ 27-чи кӱнинеҥ ала кӱчӱрген айдыҥ 1-кы кӱнине јетире јер 171 катап силкингени темдектелген.\nБузуштардыҥ кеми јаан ла тоозы кӧп болгон. Јерсилкиништеҥ улам јонјӱрӱмдик бӧлӱктиҥ, коммунальный ээлемниҥ ле инженерный инфраструктураныҥ 213 объеги ле улус јадып турган 504 тура тыҥ ӱрелген ле бузулган болгон. Улустыҥ тураларыныҥ 3129-ы дезе бӧлӱктей ӱрелген. Карын эл-јон алдырышпаган болгон. Је кӧп улус јадар јери, балдар дезе ӱренер школдоры јок арткан. Бӱткӱлинче 10 школ, су-кадыкты корыырыныҥ 12 туразы, 6 электростанция, 7 котельный, кӧлӱктер јӱрер 8 кӱр бузулган. Јолдор, электролиниялар, суу алар станциялар ӱрелген. Республиканыҥ алдында ар-бӱткенде болгон коркышту јеткердеҥ улам бузулып калган Белтирдиҥ ордына јаҥы јурт тӧзӧӧр, тудар деген јаан сурак турган. Бу јеткерге тергеениҥ 22 јурты алдырткан. Мындый кызалаҥ айалга боло берерде, мынаҥ озо бӱдӱрер деп темдектелген сурактар ла иштер соҥында ӧйгӧ кӧчӱрилген.\nТудум иштер изӱ тарый ла башталган, 25-теҥ кӧп подрядный организациялар иштеген. 22 јуртта туралар тудулган. Тудулган туралардыҥ тоозы 440. Јетен кижи колдоҥ (вторичный рынок) белен тура алган. Јаҥы Белтирде 200 тура, онойдо ок ончо керектӱ туралар тудулган: Кош-Агашта — 54, Мукур-Таркатыда—21, Курайда ла Кызыл-Ташта — ӱчтеҥ, Чаган-Узунда — 7, Тӧбӧлӧрдӧ — 1, Телеҥит-Сортогойдо — 2, Ортолыкта — 45, Јазатырда — 12. Текшилей алза, Кош-Агаш аймакта 348 тура тудулган. Чибитте ле Акташта 62 билеге 34 тура тудулган, калада — 2, Алфероводо — 1, Кызыл-Ӧзӧктӧ — 7, Чамалда — 20. Ӱзе јаба 440 тура.\nЈаҥы Белтирде, Ортолыкта ла Акташта јаҥы школдор тудулган. Курайдыҥ, Мукур-Таркатыныҥ, Чаган-Узунныҥ, Чибиттиҥ ле Кӱпчегенниҥ школдоры јазалган. Јаҥы Белтирде амбулатория, Акташта, Оҥдойдо, Шабалинде ле Чойдо эмчиликтер, Чаргыда участковый эмчилик тузаланарына табыштырылган. Тӧс јаан объекттер 2004-2006 јылдарда тудулып башталган ла тузаланарына кийдирилген. Текшилей 3,5 млрд салковойдыҥ тудум иштери ӧткӱрилген, ол тоодо 217 млн салковойдоҥ кӧп акча Белтир јуртты кӧчӱрерине чыгарылган. Россияныҥ президентиниҥ 2012 јылдагы майский јакаандарын бӱдӱрери аайынча Курайда, Кызыл-Ташта, Ортолыкта, Мукур-Таркатыда, Кош-Агашта, Тошоҥтыда, Тӧбӧлӧрдӧ балдардыҥ садтары ла ӧскӧ дӧ кӧп толу объекттер јазалган.\nАр-бӱткенниҥ ол косколоҥынаҥ улам болгон бузуштардыҥ салталарын јоголтор иштердиҥ тебӱзи калганчы 12 јылдыҥ туркунына јабызай берди. 2007-2013 јылдарда Кош-Агаш аймакта бир де объект тудулбады. Јерсилкиништиҥ салталарын јоголторы аайынча 2014-2016 јылдардыҥ туркунына Јаҥы Белтирде балдардыҥ сады (2014 ј.), Телеҥит-Сортогойдо школ ло ого коштой тудулган балдардыҥ сады (2016), Белтирде јаан јазашту иштердиҥ кийнинеҥ клубтыҥ (2015) ла администрацияныҥ туралары (2016) тузаланарына табыштырылган. Быјыл Јаҥы Белтир јуртта Культура байзыҥы тудулар, аукцион ӧткӱрилген, бу иштерди кем бӱдӱрери јарталып калган.\nЈеткер улусты бириктирет. Бу јерсилкинишле колбой орооныстыҥ кӧп тергеелери биске болужын јетирген болгон. Баштапкы ла кӱндерде республикага орооныстыҥ башка-башка толыктарынаҥ килемјиниҥ болужы келип баштаган. Ол тоодо Алтайский ле Красноярский крайлардаҥ, Кемеровский, Новосибирский, Челябинский ле Томский областьтардаҥ, Хакасия ла Мордовия республикалардаҥ. Гран ары јанынаҥ — Кыргызстаннаҥ. Алтайдыҥ, анчада ла Кош-Агаштыҥ эл-јоны олорго јаан быйанду јӱрет.\nРоссияныҥ башкарузыныҥ 2003 јылда кӱчӱрген айдыҥ 3-чи кӱнинде јарадылган јакааны аайынча јеткердиҥ кийниндеги јазаш, орныктырыш иштерди јеткилдеерине акча-манат чыгарылган. Ар-бӱткенниҥ косколоҥына алдырткан кӧп улус тудум иштерде эрчимдӱ туружып, строительдерле кожо бузулган тураларды јазап, јаҥыдаҥ да туралар тударында болушкан. Республиканыҥ башкарузыныҥ, бийиктей аймактардыҥ, јурттардыҥ јаандарыныҥ алдында кӱч сурактар турган болгон. Тӱни-тӱжи иштеп, олор бу јаан ченелтени једимдӱ ӧткӧн.\nЈе Кош-Агаш аймакта јерсилкиништиҥ салталарын јоголторы аайынча иштер эмдигенче учына јетире бӱтпеген. Ӧткӧн 15 јылдыҥ туркунына Бел-Ажу деген јуртта јемирилген школдыҥ ордына јаҥызы эмдиге јетире тудулбаган, Кӧкӧрӱдеги орто ӱредӱлӱ школдыҥ туразы јерсилкинишке алдырышпазына келиштирте јазалбаган. Јуук ӧйдӧ республиканыҥ государстволык јаҥы, аймактыҥ администрациязы бу объекттерди тудары аайынча чокым иштерди бӱдӱрип, объекттерди тузаланарына табыштырарына иженери артат. Онойдо ок Эне-Белтирде, Мукур-Таркатыда, Ортолыкта ла Телеҥит-Сортогойдо јемирилген туралардыҥ арткан-калганы онойып ла јуунадылбай артып калган. Бу айалга улустыҥ, анчада ла балдардыҥ, јӱрӱмине каршузын јетирердеҥ айабас. Ӱзеери олор јурттардыҥ тыш бӱдӱмин де ӱрейт. Олорды учына јетире јемирип, тӧгӧтӧн техника ла акча-манат јурт јеезелерде јок. Јербойындагы улус, јурттардыҥ администрациялары республикан министерстволорго бу суракла баштанып, канча кире самаралар бичиген. Учы-учында бу иштерди бӱдӱретен проектно-сметный документтер јазалып, аймактыҥ 2019 јылдыҥ бюджедине акча-манат салынар деп иженедим.\nБу јерсилкиниш тергеебистиҥ строительный комплексиниҥ кӧп курч сурактарын, једикпестерин илезине чыгарды. Јеткердеҥ озо ӧйдӧ тергеебисте туралар тудар арга-кӱчтӱ организациялар јок, ӱлекерлер белетеер учреждениелер јеткилинче эмес болгон. Айдарда, тергееде туралар тудар арга-кӱчи јаан комплексти ӧскӱрер керек, ол тоодо ӱлекерлер тургузаачылардыҥ, эксперттердиҥ ле заказчиктиҥ.\nН. МАЛЧИНОВ, АР-дыҥ депутады\nЭзедиш ле бӱгӱнги айалга\n2003 јылда јаан јерсилкиниш болордо, Белтир јурттыҥ тураларыныҥ јарымы бузулып, 1400 кире кижи јадар јери јок арткан. Јерсилкиништиҥ эпицентри јурттаҥ ӱч ле километр тууразында болгон. Јурт бу ла јеринде јаҥыдаҥ тудулар аргазы јок деп айдылган…\nЈеткердиҥ кийнинде кажы ла билеге болуш эдип јарым миллион салковойго јуук акча берилген. Јаҥы Белтир тудулган. Ондый да болзо, эски Белтирде (эмди оны Эне-Белтир деп адайдылар) 40 кире биле артып калган. 2003 јылдаҥ озо ондо 1500-теҥ кӧп улус јаткан болзо, 2016 јылдыҥ тооломыла ондо 77 кижи јадат (стоянкаларда јадып тургандарыла кожо чоттозо, 300 кире). Јажы јаанап калгандар тӧрӧл јеринеҥ ыраабай, учына јетире мында ла јадар кӱӱндӱ. Јиит улус мал-ажыла колбулу ижи, турлулары, паевой јерлери Эне-Белтирде болгоны учун да арткылайт. Бузулык туралардыҥ ортозында медпункт, почта, библиотека, клуб иштейт. Магазинде курсак-тамак, јадын-јӱрӱмде керектӱ оок не-немелер садылат. Эне-Белтирде кырлар, арал, суу јанында болгон.\nЈаҥы Белтир эскизинеҥ 59 километр ыраагында бастыра јанынаҥ салкынга ачык јерде, сыраҥай ла Чуйдыҥ чӧлинде турат. Балдардыҥ соодына јайгыда эжиниш, кышкыда тошто јыҥылаш јетпей турат. Јаҥы Белтирде керектердиҥ аайы керегинде биске јаан јаштулардаҥ Нина Демчинова ла школдо английский тилдиҥ ӱредӱчизи болуп турган Наталья Сабулакова куучындады.\nЭне-Белтирде Нина Кургуловнаныҥ тӧрӧӧндӧри, нӧкӧрлӧри артып калган. Ол бойы балдарыла кожо Јаҥы Белтирге кӧчкӧн. Јаҥы јуртта јадын-јӱрӱм ого јарайт. Аймактыҥ тӧс јурты мынаҥ јуук болгоны балдарына да эптӱ. Эмчиликке, бор-кар керектерле тӧс јуртка чӱрче ле једип барарыҥ. Јакшызы — онойдо ок кышкыда бу јуртта, Эне-Белтирге кӧрӧ, јылу болгоны. Эҥ ле кӱч сурак — ол суу. Јаҥы Белтирдиҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧйинде колонкалар јуук ӧйдӧ лӧ эдилер деп темдектелген. Је улус сууны эмдиге јетире, суу тартар кӧлӱк неделеде эки катап маҥтаза ла, садып алат. Арга-чакту улус (олор бир 5-6 ла айыл) бойлорыныҥ кӱчиле тураларына суу ӧткӱрип алган. Мал-ашту улуска кӱч. Олорго јӱк бойына эмес, онойдо ок мал-ажын сугарарга кӧп суу садып аларга келижет.\nМал-ашка ӧлӧҥ эдип алар сурак јаантайын ла кӱч болгон деп, Нина Кургуловна темдектейт. Эне-Белтирде ӧлӧҥ эдип алар јерлер улуска ас берилген. Јаҥы Белтирде одорлор ас. Ого ӱзеери јолдордыҥ кезигине асфальт салылбаганы да учун ӧлӧҥдӱ јерлер јолдолып, тепселип турган. Јолдоҥ тоозын кӧдӱрилзе, тынарга да кӱч, кургадарга илип салган кийим-тудум да тобыракталат.\nЈе ондый да болзо, Кош-Агаш аймакта јолдор јакшы деп айдар керек. Јиит улуска Јаҥы Белтирде база јарайт деп айдарга јарар. Олордыҥ кезиги кажы ла кӱн бу јолдорло Кош-Агаш јаар иштеп баргылайт. Јаҥы Белтирге де башка-башка деремнелердеҥ улус келип иштейт.\nНаталья Сабулакова бойы Кош-Агашта јадат. Ол кажы ла кӱн Јаҥы Белтирге келип, балдарды английский тилге ӱредет. Школдо эки јӱс јетеннеҥ ажыра бала ӱренет. Бери јанында јурттардаҥ да балдар келип, интернатта јадып ӱренет. Ада-энелери мал-аш тудуп, тайгалап јӱрген улуска да интернат бары јарамыкту болот. Јашӧскӱримге ӱредӱнеҥ бош ӧйдӧ јӱзӱн-башка секциялар, кружоктор ӧткӱрилет. Деремнеде клубты тудар иштер башталган. Јуук ӧйдӧ ол ачылза, јииттерге де оныла кожо кӧп солун аргалар ачылар болор.\nЈерсилкиниш кӧп улустыҥ јӱрӱмин чек ӧскӧрткӧн. Је ондый да болзо, јӱрӱм улалып ла јат. Јаҥы јӱрӱмниҥ кажы да јаны, алдындагызына кӧрӧ, јакшы, кажызы да эскизине турбас. Оны кӧргӧн улустыҥ јӱреги токынап та калган болзо, олор сергелеҥ јӱрет. Мындый тӱбек база болбозо ло кайдат.


Кижи ижиле мактулу - altaicholmon\nТурна куштыҥ учужы бийик,\nТурумкай кижиниҥ ижи бийик.\nШак бу сöстöр Кан-Оозы аймактыҥ ÿредÿ бöлÿгинде кöп јылдардыҥ туркунына иштеп келген Нина Маевна Ороевага учурлалат.\nНина Маевнаныҥ ченемели јаан. Ол ижине чындык болоры јанынаҥ јакшынак јозок кöргÿзип, ÿредÿликте 45 јылдыҥ туркунына иштеп келди. 2010 јылдаҥ ала 2021 јылга јетире алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ÿредÿчилерин башкарып келген. Аймак кеминде алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ÿредÿчилериле öмö-јöмö иштеп, ÿредÿниҥ калганчы солынталарын, јаҥыртуларын јакшы билип, бойыныҥ ижинде эрчимдÿ тузаланып, олордыҥ бийик једимдерге јеткенинде Нина Маевнаныҥ ÿлÿзи база бар. Оныҥ башкарганыла Кан-Оозы аймакта алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ÿредÿчилери бийик једимдерге јеткен дезебис, јастыра болбос. Аймак эмезе республикан кеминде олимпиадаларга белетензебис, «балдарды чыҥдый, јазап белетегер» деп јаантайын айдат. Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ олимпиадаларына белетенип, марын табып, иштеп јадыбыс. Калганчы öйлöрдö олимпиадала једимдер јылдыҥ ла болот, ол једимдерге база сÿÿнип јÿредис. Кан-Оозы аймактаҥ «Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ÿредÿчизи» деп республикан кӧрӱ-маргаанда кöп јеҥÿчилдер ле призерлор чыккан эди. Анайда ок Москвада бастырароссиялык мастер-класстарда Чабачакова Валентина Андреевна, Быева Ирина Чыгымовна, Токова Чийне Николаевна, Теркишева Айсура Кимовна деген ÿредÿчилер турушкан.\nМындый једимдер – кÿнÿҥ сайын, јылдыҥ јылга öдÿп турган иштиҥ, ÿредÿчилердиҥ бийик узыныҥ уч-турулталары. Ол кӧрӱ-маргаандардыҥ кажы ла туружаачызы учун санааркап, Москва јаар барып јаткан ӱредӱчини калага јетире јаантайын ÿйдежип, јылу сöстöрин, алкыжын айдып, алкап салатан. Кӧрӱ-маргааннаҥ јанганда, анайда ок јылу уткуйтан. Бир јанынаҥ – некелтелÿ башкараачы, керек тушта кезем де айдып салар. Экинчи јанынаҥ, кижиниҥ öзöк-буурын оҥдоор, тузалу јöп-сÿме, јалакай сöс айдып билер кижи. Оныҥ јöп-сÿмезин угуп, «акыр, оны мынайда этсе кайдар» деп айтканы эптÿ келижип калган турар.\n2010 јылдарда Нина Маевнаныҥ баштаҥкайыла бис база ла јуулыжып, аймак тӧзӧлмӧниҥ автобузына отурып, Чамал јаар амырап та јÿрген эдис. Ол јилбилÿ јол-јорык керегинде эмдигенче ле јылу сананып јÿредис. Ол тушта аймак методбиригÿниҥ јааны болуп Кызылова Эльвира Робертовна иштеген эди.\nНина Маевна чынды бедиреп, сананган санаазын кöстöҥ кöскö айдатаныла, омок-седеҥиле, јалакай јÿрегиле аҥыланат. Кайда да иштезе, ижине некелтелÿ, анчада ла иштиҥ чыҥдыйына јаан ајару салар, иштиҥ кажы ла сурагыныҥ аайына чыгар кижи. Иштеҥкей кÿÿн-тапту, ачык ла ичкери кöрÿмдÿ бойы эмди де ак-чек иштеп, улус ортодо јаан тоомјыда јÿрет.\nОныҥ једимдерин, ак-чек бÿдÿрген ижин баалаганын Россия Федерацияныҥ, Алтай Республиканыҥ кöп тоолу кÿндÿлÿ грамоталары, быйанду самаралары чындык керелейт.\nАктӱ кӱӱнинеҥ ак-чек иштеген кижи албатыда бир де ундылбас деп тегиндÿ айдылбаган ине. Бис оныҥ учун Нина Маевнага јаантайын быйанду јÿредис. Кан-Чарастыҥ алтай тилдиҥ ÿредÿчилериниҥ адынаҥ ченемели јаан башкараачыбыска мынаҥ да ары бийик ле јайым јайаандык ла кöгÿс учуштар, öчпöс ару кÿÿн-санаа ла кайылбас су-кадык кÿÿнзейдис.\nЫрысту јымжак салымду,\nУчурлу јараш јÿрÿмдÿ,\nАлбатыдаҥ алкышту јÿрер!\nКан-Оозы аймактыҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ методбиригÿзиниҥ ÿредÿчилери


Госдуманыҥ депутадыла туштажу - altaicholmon\nГосдуманыҥ депутадыла туштажу\nБу јуукта Госдуманыҥ депутады Иван Белеков бойыныҥ јасакберим ижи ле башка да сурактар аайынча пресс-конференция ӧткӱрди.\nПарламентарийдиҥ темдектегениле, ӧткӧн јыл курч ла керектӱ сурактарыла толо болгон. Депутаттардыҥ ижиниҥ тӧс ууламјызы болуп олордыҥ талдашту округтарындагы «тергеелик јетикӱндӱктерде» болгон баштануларды, ол тоодо улустыҥ таҥынаҥ сурактары јанынаҥ баштануларын кӧрӧри артат.\nИ. Белеков республика јаар ээчиде јорыгында улусла «Единая Россия» партияныҥ председатели Д. Медведевтиҥ бистиҥ тергеедеги јондык приемныйында јолугып, ГАГУ-ныҥ алтаистика ла тюркология аайынча факультединиҥ студенттериле, башкараачыларыла туштажып, «Кичӱ Тӧрӧлиниҥ культуразы» деген ӱлекердиҥ јондык совединиҥ јуунын ӧткӱрип иштеди. Бу ӱлекер культураныҥ тӧзӧлмӧлӧрин кӧлӱктерле, керектӱ јазалдарла јеткилдеерин некейт. Депутат онойдо ок тергеелик III «Плакастыҥ кычырыштарында» турушкан ла Инеген, Јодро, Ийин ичи, Ийин ле Кичӱ-Јаламан јурттарда јаткандарла туштажулар ӧткӱрген.\nОныҥ темдектегениле, «республикада јаткандардыҥ баштанган кӧп сурактарын јербойындагы муниципал кеминде кӧрӧр керек, ондый да болзо, депутат тууразында артпас учурлу. Республиканыҥ госјаҥыныҥ, јербойында бойы башкарынарыныҥ органдарыла ӧмӧ-јӧмӧ иштейдис».\nПресс-конференцияда журналисттердиҥ баштапкы сурактарыныҥ бирӱзи президенттиҥ Алтын-Кӧлди корыыры аайынча Федерал Јуунга баштанузыныҥ бӱдӱп јаткан аайы керегинде болды. Госдуманыҥ депутадыныҥ темдектегениле, ороонныҥ јааны Баштануларында элдиҥ ар-бӱткендик агару байлыктары јанынаҥ суракты экинчи катап кӧдӱргени бу сурак чындап та јаан учурлу болгонын керелейт.\nЈакылталар берилген де болзо, олор бӱткӱлинче эдилбеген деп айдар керек. Алтын-Кӧл, ол ок Байкал ла Волга чылап, јаҥыс ла ар-бӱткендик корулаш јанынаҥ јеткилделер керек эмес. «Онойдо ок ого учурлалган экологиялык јаҥы, озочыл јасакберим, государстволык шӱӱлте керектӱ. Ар-бӱткендик корулаштыҥ технологияларын белетеп, тузаланышка кийдирер керек» — деп, И. Белеков айтты.\nГосдумада РФ-тыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары ла экология аайынча министри Д. Кобылкинле ӧткӧн «башкаруныҥ чазында» президенттиҥ бу баштанузы база катап шӱӱжӱге чыгарылды. Госдуманыҥ министерстволо кожо кӧрӱлген јӧбиниҥ ӱлекери белетелип калган. И. Белеков ондо база турушкан. Онойдо ок бу сурак аайынча иштерде Федерация Совединиҥ турчызы Татьяна Гигель база эрчимдӱ туружат. 2018 јылда парламентарийлердиҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижиниҥ шылтузында Госдумада «Евразияныҥ улу кӧлдӧри: албатылар ортодо, экономикалык, культуралык ла экологиялык ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ јасакберим сурактары» деп атту тегерик стол ӧтти.\nБаза бир сурак Алтай деген брендтиҥ кеми-учуры элбегени керегинде болды. И. Белеков брендтиҥ элбеп јаанаганы, учуры Алтайдыҥ тӱӱкизиле колбулу, ого келиштире болор керек деп айтты.\n«Алдынаҥ бери Алтай соојыҥ-куучындарда агару јер, бистиҥ Тӧрӧлис, јердиҥ коҥкозы деп адалат. Геродоттоҥ ала Сыма-Цяньга јетире јебрен тӱрк, монгол, кыдат башка-башка бичимелдерде «Алтай — јердиҥ кабайы, телекейлик цивилизациялардыҥ бириккен јери» деп айдылганын кӧрӧдис» — деп, депутат темдектеди.\nТоолу јылдар кайра Чуй ла Кадын бириккенинде (Баштапкы Тӱрк Каганаттыҥ јеринде) «Алтай — тӱрк цивилизацияныҥ Тӧрӧли» деген кереес-монумент тудулары албатылар ортодо кеминде јарадылган болгон. Депутат бу ӱлекердиҥ бӱдерине иженгенин угусты. «Озодоҥ бери Алтайдыҥ ӧзӧк-тынын ла Јер-Алтайына, Кӧк-Теҥериге бажырган јаҥын корып јӱрген албаты шак бу Алтайда јадат. Бастыра тӱрк калыктарга алтай тил тӧзӧлгӧ тил болуп турганын ундыбас керек» — деп, ол айтты.\nПарламентарийдиҥ темдектегениле, тӧрӧл тилдерге ӱренери керегинде јасак былтыргы јасакберим ӱлекерлердиҥ анчада ла јаан табыштуларыныҥ бирӱзи болгон. Ол јербойында канайда бӱдӱп турганы керегинде сурак депутатка база берилди. Эҥ ле учурлузы — тӧрӧл тилдерди ӱренери кыйалтазы јок ӱредӱлик госстандартка кирип турганы. Ого ӱзеери президенттиҥ «РФ-тыҥ албатыларыныҥ тӧрӧл тилдерин ӱренери ле корыыры аайынча фондты тӧзӧӧри керегинде» јакааны јарадылган.\nОнойдо ок Иван Белеков бойыныҥ јайаандык иштери керегинде куучындады.


«Келер ӧйисти кожо талдап аларыс» - altaicholmon\n«Келер ӧйисти кожо талдап аларыс»\nЭкс-премьер Владимир Петров тергеени ӧскӱрер Тӧс јердиҥ ижинде туружып баштаганы калганчы ӧйдӧ јаан политикалык кайкал-ачылталарыныҥ бирӱзи болгон. Бу Тӧс јер республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохординниҥ баштаҥкайыла тӧзӧлгӧн. Алдында башкаруныҥ председатели болгон кижини јӧмӧп турган улус оноҥ андый алтамды сакыгандар ба, ого мындый санаа кайдаҥ келген? Јарлу политикле куучын-эрмек шак бу сурактаҥ башталган.\nВладимир Иванович берилген суракка карууны «Республиканыҥ јилбӱлери меге јаантайын баштапкы јерде турган — деп јандырган. — 1997 јылдыҥ башталганында отставкага кандый шылтактарла аткарылганымды эмдиге јетире оҥдобойдым, бу јылдардыҥ туркунына тууразында јӱк ле ширтеечи болуп јӱрӱп јадырым. Је бу јылдарды акту бойыма чек јылыйтып салгам деп айдып болбозым. Тен тоҥ ло андый эмес — бисте республикада улай ла башка-башка форумдар ӧдӧт, олордыҥ тоозында телекейлик кемдӱлери бар, кезиктеринде экономиканыҥ, культураныҥ ла экологияныҥ сурактары шӱӱжилип кӧрӱлет. Мен олордо база туружадым. Таҥынаҥ бойымныҥ ӱредӱӱмди кичееп, јаҥы билгирлер аладым. Онызы јаантайын јакшы политический формада болор аргалар берет. 2014 јылда, республиканыҥ башчызына талдаштар ӧдӧрдӧ, ӱнбереечилер мени эрчимдӱ јӧмӧгӧндӧр. Ол учун олорго јаан быйан айдадым.\n90-чы јылдардыҥ ортозында мен Алтай Республикадаҥ сенаторго тудулгам, је чынынча айтса, федерал кемдӱ политик болоры ол мениҥ керегим эмес. Республиканыҥ јилбӱлери меге канайтса да јуук ла јарт деп база катап айдарга келижип јат. 1997 јылдаҥ бери республиканы башкарган башчыларла болгон оҥдошпостордыҥ шылтактары шак мыныла колбулу деп бодойдым. Олор федерал башкараачыларга республиканыҥ јилбӱлерин кӧп катап толыгандар, а мен андый алтамдарды чек јаратпас кижи инем.\nБистиҥ башкараачылар анайда ок политикага ӧйинеҥ ӧткӱре кӧп киришкендер. Ол дезе ишке јаан качалаҥын јетирген. Ол ӧйдӧ ПРЕС, СПС АПР ла ӧскӧ дӧ партиялардыҥ јилбӱлери баштапкы јерге тургузылган. Арткандары, ӧскӧ партиялардыҥ улузы кандый айалгаларда болгон? Каткымчылу да учуралдар болгон эмей. Темдектеп айтса, ӱредӱлӱ заведениелердиҥ башкараачыларын аграрный партияга кирзин деп молјогондор. Ороондо чек ӧскӧ партия башкарган, а бистиҥ аграрийлер дезе бойлорын федерал тӧс јерге удура тургускандар, мынызы республиканы ӧскӱрерге база качалаҥын јетирген.\nОтставканыҥ кийнинде мен 22 јылдыҥ туркунына республиканы башкарган башчыларга бир де кереги јок кижи болгом. Качан республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин меге телефон согордо, ого коркышту тыҥ кайкагам. Ол кӱн Пасханыҥ байрамы темдектелген. Ол, бойыныҥ ӧйин карамдабай, колбуга чыгып, туштажып, куучындажып кӧрӧр керек деген. Мен бу туштажуга барып јадала, бистиҥ ортобыста ӧдӧтӧн куучын узак ӧйгӧ лӧ тузалу болор деп бир де сананбагам. Бис бастыра ла сурактарды шӱӱшкенис. Оныҥ республикадагы айалганы јакшы билери мени кайкаткан.\n— Јаҥы башкараачыда иште республиканыҥ јилбӱлериле башкарынгадый кӱӱн бар деп кӧрӱнди бе? Слерде андый сезим артты ба?\n— Бар болгодый. Республиканыҥ удурумга башкараачызы талдаштарга ол кандый да партияныҥ турчызы эмес деген кӱӱн-тапту барып јатканы меге јарап јат. «Единая Россия» партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ талдаштар ӧткӱрер штабында, 2014 јылда болгон талдаштарга кӧрӧ, эмди чек ӧскӧ ууламјы-стратегия салынганын ајарадым. Је бу сыгын айда болотон талдаштарга белетеништӱ иштиҥ политикалык айалгаларыныҥ јӱк ле тыш бӱдӱми. Олег Леонидовичле болгон туштажуныҥ кийнинде, мен јерлештериме ол кандый баштаҥкайлар эткенине лапту ла тереҥжиде кӧрзин деп айдар кӱӱним бар.\nБис оныла кадрларла колбулу политика керегинде кӧп куучындашканыс. Мен ого биске кӧп лӧ сабазында Алтайский крайдаҥ келип турган «варягтар» керегинде ачыгынча айткам. Олордыҥ бастыразына шыдарында кӧп лӧ саба учуралдарда республиканыҥ јилбӱлерин ајаруга албайтан кылык-јаҥ бар. Оныҥ да учун биске јаҥы кадровый политика сӱрекей керектӱ. Олег Леонидович јаан удабай Алтай Республиканы ӧскӱретен команданы јууп тӧзӧӧри јанынаҥ баштаҥкай эткен. Кадрлардыҥ резервине кирерге кӱӱнзегендердиҥ тоозы ороондо баштапкы јерге чыкканына јаҥыс та мен эмес, је ол база кайкаган болор. Республиканыҥ башчызыныҥ јамызына кандидат кижиниҥ мындый баштаҥкайы ла алтамы таҥманыҥ сыраҥай ла чике ӧзӧгине тийген деп айдар керек. Угузу-бичик бичиген улус талдаштарга муҥдар тоолу бойыныҥ улузын экелер ине.\nМеге Олег Леонидовичле бистиҥ республикада башкараачы кадрларга јиит улусты экелери јанынаҥ куучындажарга јилбилӱ болгон, андый алтамдарды эдерге бисте ончозы бар.\nРеспублика канча јылдарга улай ороонныҥ ла гран ары јаныныҥ бир кезек эҥ јакшы деген вузтарында билгирлери бийик јӱстер тоолу специалисттерди белетеп чыгарган. Олор эмди кайда? Кыйалтазы јогынаҥ «Единая Россия» партияныҥ турчызы болотон некелтелер олордыҥ профессионал ӧзӱмине јаан чаптыгын јетирип јат деп бодойдым. Ачыгынча айдалы: бисте партийный эмес башкараачылардыҥ тоозы кӧп беди? Кӧрзӧгӧр дӧ, сурак канайда туруп јат.\nӦскӧ дӧ ӧҥзӱре сурактар бар. Бу јууктарда республиканыҥ бажында турган башкараачыларда кандый да кадровый политика болбогон деп айдар керек. Калганчы 10-12 јылдыҥ туркунына бисте кандый кадрлар иштегенин ајаруга алзабыс, ончозы илезине чыгып, ол ло тарый јартала берер. Озогы ӧйдиҥ садынчык ла јалканчык системазынаҥ мойноп, оныҥ салтарынаҥ тӱрген-тӱкей айрылар керек. Олег Леонидович база мынайда ла сананып јат. Оныҥ мындый кӱӱн-санаазы мени сӱӱндирди. Ого элдеҥ ле озо башкараачы ишчилердиҥ керекти јакшы билер јайалтазы, профессионализми ле улусла иштеп билер кӱӱн-табы учурлу.\n— Слерге суракты кӧндӱре ле берерге јараар ба? Башкараачыларды бистиҥ республикага тууразынаҥ экелип турганы керегинде айдып турала, слер экӱ ортодо «барнаулизация» деген тема аайынча куучын-эрмек ӧткӧн бӧ?\n— Эйе, мен Олег Леонидовичтеҥ Роберт Пальталлердиҥ ордына јаҥы вице-мерге «Алтайавтодордыҥ» јааны болуп иштеген Алексей Андронов тудулар ба деп, ачыгынча сурагам. Бу сурак Интернетте кӧп бичилгени ле айдылган учун оныла јилбиркебес учурым јок болгон. Олег Леонидович бу суракка «јок» деп каруу јандырган. Бу кижиниҥ бистиҥ республикага келгени Барнаулдагы иштеги биографиязыла бир де колбулу эмес. Башкаруныҥ јаҥы составында баштапкы ордынчыныҥ јеринде чек ӧскӧ кижи болор. Ол кижи, айса болзо, Алтай Республиканы ӧскӱрериниҥ бӱгӱнги командазыныҥ турчыларыныҥ тоозынаҥ тудулар.\nРеспубликаныҥ удурумга башчызыныҥ айткан сӧстӧрине карууны мен кийнинде «Горно-Алтайавтодордо» кадрлар јанынаҥ болгон јаҥыртулардаҥ тапкам. Алдында крайдыҥ «Автодорыла» тудуш ла колбулу болгон улус јерлерин јайымдап, оны ӧскӧ улуска берген. Мен политикада кӧпти кӧргӧм. Талдаштар алдында мындый јаҥыртулар, байла, тегиндӱ эмес болуп јат деп јӧпсинер керек. Јаҥга Семен Зубакин ол эмезе Михаил Лапшин келерде, а Александр Бердников керегинде айтпаза да јарт, бистиҥ «Горно-Алтайавтодордо» кандый кубулталар болгон эди. Оны не эске алынып кӧрбӧс.\nЧындап, Олег Леонидовичле бис экӱ ӱч катап тушташкан турубыс не. Бу политик арткандарынаҥ бойыныҥ кӧрӱмиле аҥыланат, ол кандый бир группировкадаҥ камаанду эмес болгоныла база танылу. Мен бу јанын кажы ла туштажуда темдектеп јадырым. Айдарда, президенттиҥ администрациязында бу кижи јанынаҥ чын талдаштар эдилген.\n— Туштажуларда Слер кандый кӱӱнземелдер айтканыгар? Олор керегинде угарга јараар ба?\n— Эл-јон вице-премьер Роберт Пальталлердиҥ отставказын элбеде шӱӱшкенин ајаруга алып, туштажуда баштапкы ордынчы јанынаҥ суракты кӧдӱргем. Мен бодозом, бу јамыда јербойыныҥ тургун калыгыныҥ чыгартулу кижизи отурар учурлу. Куучын-эрмек башчыныҥ баштапкы ордынчызы керегинде ӧдӱп јатканын база катап чокымдап айдып турум. Олег Леонидовичке ол керегинде кӧндӱре ле айткам. Республиканыҥ удурумга башчызы мениҥ айтканымла јӧпсинзе, алтай улус оны талдаштарда јазымы јогынаҥ јӧмӧӧр эди.\n— Мындый учуралда ээчиде сурак бойы ла чыга конып келди. Слер, акту бойоор, республиканыҥ алдындагы башкараачылары кайда јастыргылаган, олор кандый бӧлӱктерде когыс иштеген деп айдар эдигер?\n— Бу јанынаҥ кезик шӱӱлтелеримди мынаҥ ӧрӧлӧй айткан эдим. Олордыҥ јербойыныҥ аргачылыгына кӱӱн-кӱч јок болгон табын база темдектеер керек. Кӧп улуска Михаил Лапшинниҥ башкарган ӧйи јарап јат. Је республикага шак оныҥ келгениле колбой, бисте Москваныҥ олигархтары кӧптӧп баштаган эмей. Тергееде Юрий Лужковко јуук болгон бизнес-структуралар ас эмес тӧзӧлгӧн. Бердниковтыҥ башкарган ӧйинде бу ууламјы оноҥ ары кӧндӱккен. Бу губернатор кӧндӱре ле «биске јаан капитал керек» деп айдатан. Оноҥ улам оогош ло орто аргачылык јайрадылып, јоксыраган. «Јаан балыктардыҥ» једимдерин бис анайып ла кӧрбӧдис.\nОлег Хорохординниҥ куучынын тыҥдап, ол јербойыныҥ аргачылыгын ӧскӱрер кӱӱндӱ болгонын темдектегем. Республиканыҥ удурумга башкараачызы тергеелик јаҥдардаҥ узак ӧйгӧ сакыган санаа-шӱӱлтелерди баштапкы ла катап угуза айтты. Ол оогош ло орто аргачылыктыҥ болужыла јаҥыдаҥ 32 муҥ иштеер јерлер ачар кӱӱндӱ. Бис иштеер јерлерди республиканыҥ башкараачыларыныҥ болужыла бойлорыс ачар учурлу. Мында депутаттардыҥ јаҥы корпусынаҥ кӧп неме камаанду болорын ундыбас керек.\n— Владимир Иванович, Слерге республиканыҥ башчызына кандидат Олег Хорохординле ӧткӧн куучын-эрмектиҥ кажызы эҥ ле јилбилӱ деп кӧрӱнген?\n— Бу кижиде јербойыныҥ сурактарыныҥ аайына чыгар керекте государственный кӧрӱм-турум бар. Федерал структураларда иштеген ченемел бары билдирди. Темдектезе, оны «Долина Алтая» деген ӱлекердиҥ оноҥ арыгы салымы санааркадат. Ол бӱтпеген ӱлекерди учына јетирер шӱӱлтелӱ. Је мен оныла јӧпсинбегем. Мениҥ кӧрӱмим чек ӧскӧ. Биске «тал-табышту ӱлекерлер» керек јок. «Долина Алтаяныҥ» јеринде јакшынак инфраструктура тӧзӧлгӧн. Биске анда «келер ӧйдиҥ» калазын тудар керек. Оны кезик улус экоград, база ӧскӧлӧри су-кадыктыҥ тӧс јери деп адагылайт.\nБиске јаан суубуунты база керек јок. Ол «Бирюзовый Катуньнаҥ» иле кӧрӱнет. А бот ачык теҥериниҥ алдында бир канча бассейндерди тутканы айландыра турган ар-бӱткенди сӱрекей јакшы толтырар эди. Мында кижиниҥ јӱрӱмин узадар тӧс јерди тӧзӧӧргӧ бастыра аргалар бар. Бу јерде анайда ок «Алтайдыҥ цивилизациязы» деген ӱлекер аайынча тӱрк ле славян калыктардыҥ культуразыныҥ ла укаа санаазыныҥ тӧс јерин не ачпас. Ороонныҥ президенти Владимир Путин бистиҥ республиканы ноосфераныҥ ӧзӱмине јарамыкту тергее деп адаганын биске бир де ундыбас керек. Айдарда, бисте В. И. Вернадскийдиҥ фондыла колбулар тудуп, ӧмӧ-јӧмӧ иштеер јарамыкту аргалар бар. Ичкери ӧзӧргӧ, јадын-јӱрӱмди јарандырарга мындый јарамыктарды не тузаланбас?\n«Долина Алтаяныҥ» јеринде байа деловой деп адалаачы туризмди (эмезе конгресс-туризмди) ӧскӱрер аргалар база бар. Алтайга јилбӱлер там ла тыҥып турган ӧйдӧ анда башка-башка бӱдӱмдӱ конференцияларды, форумдарды, симпозиумдарды не тӧзӧп ӧткӱрбес. Олег Леонидовичке бу шӱӱлтелерди айдарымда, оныҥ бу сурактарга јилбӱлери база бар болгоны меге иле билдирген. Кажы ла туштажуда бу кижиниҥ бистиҥ республиканы сӱӱп турганы јарт кӧрӱнген. Удурумга башчы тергеени јакшы билер, нениҥ учун дезе ол бистиҥ јерде мынаҥ озо кӧп катап болгон. Билбеген немелерди оҥдоп, бойына јартап алар кӱӱндӱ кижи. Бу кӱӱн-санаазын ол јажырбай јат. Ол улусты угуп билериле база аҥыланат. Оныҥ мындый кылык-јаҥы оныла тушташкан улуска база јарап јат.


Ороонныҥ ийде-кӱчи – jурттарда - altaicholmon\n—Јондык биригӱлердиҥ ижин эрчимделтерине ӱзеери 4 миллиард салковой акча чыгарылар ла јурт јерлердиҥ ӧзӱмине ајаруны тыҥыдарыс — деп, РФ-тыҥ президентиниҥ айткан сӧстӧри келер 2019 јылда бӱдӱретен тӧс иштердиҥ бирӱзи болотонын эл-јон до, јаҥда отурган јамылулар да чокым-јарт оҥдогон болор. Бу сӧстӧрди Владимир Путин Россия Федерацияныҥ Јондык палатазыныҥ јылдыҥ ла ӧткӱрилип турган форумында айткан кийнинде, тӧс телеканалдар ла газеттердиҥ редакциялары тургуза ла ороонго јарлап ийген. Нениҥ учун бу сурактар ајаруда?\nКалганчы беш јылдыҥ туркунына Вологодский областьта эки муҥга шыдар јурттар јоголып калган. Јашӧскӱрим деремнеге кайра бурылбай јат. Шылтагы јарт: јуртта иш јок, эмдиги ӧйдиҥ некелтелеринеҥ болгой, ӱренер школ до, балдардыҥ торныгар туразы да, эм-тус алатан аптека да иштебейт. Арткан улус – карган-тижеҥдер. Ороондо андый областьтар, тергеелер кӧп болгоны форумда јарталган. Ыраада барбай, бу ла коштой јаткан Алтай крайды алалы. Јурттардыҥ орто јадыныныҥ кеми тогузонынчы јылдарла тӱҥейлеш: јаҥыртулар јок, чеден-кажаан эскирген, туралар јантыйган, арткан улус – каргандар. Орто јаштулар ла јашӧскӱрим Барнаулда шаалган. Анда — иш, ӧзӱм, јӱрӱм. Меге, Алтай Республиканыҥ Јондык палатазыныҥ турчызына, бу айалганы угарга, чындап та, кайкамчылу болгон. Оныҥ учун јайым микрофонло тузаланып, бистиҥ тергее керегинде, јартап айтса, јурт јерлердиҥ айалгазын кыскарта куучындаарга келишти. Темдек эдип, тӧрт јыл кайра тӧзӧлгӧн Чуй-Оозы керегинде јетирӱмди отурган улус кайкап укты. Текши Арасей ичиндеги кичинек республикада јурт тӧзӧлӧр аргазы јок болгонын јартаарга, форумныҥ туружаачылары тыҥ ченешкен. Је Интернетке быйаным: ончолоры анаҥ кӧргӧн кийнинде токынадылар.\nЈурт јерде эмдиги ӧйдиҥ некелтелери, јеткилдештери болзо, јашӧскӱрим кайра јанар деген сӱмени, бис, Сибирьдеҥ барган туружаачылар, тыҥ ла јарадып укпадыс. Бӱгӱнги кӱнде тергеебистиҥ деремнелеринде Интернет ле сотовый колбу ӧткӱрилген. Јурт јерде јииттер мал-аш азырап, јуртээлемдик ууламјыла једимдӱ иштеп турганы керегинде база айдарга келишти.\nПрезиденттиҥ баштанузы аайынча иш-керектерди эзенде бӱдӱрерине кӧп саба тергеелер белен эмес болгонын бу форум јарт кӧргӱскен. Оныҥ да учун туштажуныҥ ээлери сӧсти талалардаҥ келген туружаачыларга берген. Талалардыҥ ӧзӱмин шиҥдеери аайынча Москвадагы институттыҥ smart-јурт деген ӱлекер-проегин јуулган улус ондо ло токтодып, мындый тренд Москвадагы аргалу-чакту олигархтардыҥ Барвиха деген районына јараар деп бир ӱнле айдышты.\nПрезиденттиҥ баштанузын канайда оҥдоор керек деген суракка форумныҥ федерал эксперттери бир канча шӱӱлтелер айткан. Баштапкызында, јаан калаларда улус бадышпай јат. Олор јаҥыс ла иштеп турган эмес, је анайда ок тузаланаачылар болгонын ундыбайлы. Айдарда, курсак-тамакты да, кийим-тудумды да кӧптӧдӧ белетеерге келижет. Мынаҥ улам курсактыҥ чыҥдыйы јабыс, «тӱрген-тӱкей» белетелген фаст-фудтары садылат. Олордыҥ каршузы су-кадыкка кандыйын айтпаза торт.\nЭкинчизинде, пластик болуштоптордыҥ, целлофан пакеттердиҥ тоозы база кӧптӧгӧн. Олордыҥ ар-бӱткенге јетирип турган каршузы оноҥ јаан. Бӱгӱнги кӱнде јӱк ле Подмосковьеде јылына 10 миллион тонна сӱрее-чӧп јуулып турганын темдектеп салайын. Олорды јоголторы аайынча сурак-тартыжу 15 јылга јууктай берди, је ороон сӱрее-чӧпкӧ там ла там кӧмӱлери улалганча. Курч турган сурактыҥ аайына чыгарына сӱрее-чӧп ӧртӧӧр лӧ ылгаштырып собырар кандый да заводтор болужып, кӱчи јетпес.\nСу-кадыкты корыыры, анайда ок ар-бӱткенди чеберлеп алары јанынаҥ сок јаҥыс арга — јурт јерлерди орныктырары болуп јат. Нениҥ учун? Нениҥ учун дезе јуртта кижи бойы маала ажын отургызып јиир, мал-аш ӧскӱрер, уйдыҥ сӱдин саап ичер, ӧлӧҥ эдип иштенер, кичӱ ле орто аргачылыкты јуртээлемдик ууламјыла орныктырар. Јаҥыс сӧслӧ айтса, чыҥдыйы бийик курсак-тамак ла эдимдер белетелип, эдилип башталар. Је мында ойто ло бир сурак тура берет. Јербойында бойы башкарынар администрациялар бу ишти 131-чи таҥмалу федерал јасак аайынча билгир ле тӱрген апарып болбойдылар. Айдарда, јондык биригӱлерге јӧмӧлтӧ эдери ӧрӧги темдектелген сурактыҥ каруузы болоры јарт. Јондык биригӱлер элдеҥ ле озо јонјӱрӱмдик иш бӱдӱрип јатканын ајаруга алалы. Олор, озо ло баштап, тегин улусты ла јӱрӱмниҥ чын јанын сӱреен јакшы билер. Андый улусты акча-манатла јӧмӧзӧ, канча јылга улалган јонјӱрӱмдик курч сурактар да, уур-кӱчтер де тӱрген бӱдер деп, форумда јартамал болды. Оныҥ да учун Владимир Владимирович бойыныҥ окылу баштанузында Президенттиҥ гранттарына чыгарылып турган акчаныҥ кеми база 4 миллиард салковойго кӧптӧӧр деп айтты.\nФорумда гранттардыҥ сурактарына учурлай база башка туштажу болгон. Бистиҥ тергеениҥ Јондык палатазыныҥ башкараачызы Татьяна Кончеваныҥ айтканы аайынча бу секцияда база туруштым. «50 бӱктеҥ турган бӱткӱл аннотация бичибегер, андый ӱлекерлерди бис кӧрбӧзис те, оны кӧрӧр ӧй бисте јок». Секцияныҥ ачылтазы мындый сӧстӧрдӧҥ башталды. НКО-ныҥ ижин ајаруда тудар тӧс јердиҥ айтканыла, субъекттердеҥ аткарып турган кезик ӱлекерлер — диссертацияга бодолду, бӱткӱлинче билим тилле бичилген ле сӱреен кӧп диаграмма-отчетторлу. Андый ӱлекерлер ајаруга алынбас. Јондык биригӱлер – эл-јонныҥ болушчызы болор учурлу деп, секцияда айдылган. Оныҥ тӧс сурагы – јонјӱрӱмдик уур-кӱчтерди ал согоры, сурактардыҥ аайына кыска ӧйдиҥ туркунына чыгары. Оныҥ учун аткарылып турган ӱлекерлер озо ло баштап эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмин оҥдолторына, јеҥилтерине учурлалар учурлу. Олор јарт, амадузы чокым ла турултазы кӧскӧ кӧрӱнер эдип чийилер керек. Узун, јараш сӧстӧрлӧ јарандырып чийери – калас иш ле андый ӱлекерлер талдашты ӧтпӧс. Јашӧскӱримниҥ ӱлекерлери аайынча «Росмолодежь» оператордыҥ чыгартулу улузы куучындап, база ла андый ок кӱӱнземелдер айтты: элдеҥ ле озо ӱлекер јарт, јашӧскӱримниҥ сурактарына учурлалган болор керек.\nРФ-тыҥ Јондык палатазыныҥ качызы Валерий Фадеев пленарный јуунды ачып тура, база бир ӧҥзӱре сурак кӧдӱрди. Калганчы ӧйдӧ онкологияла оорып турган улустыҥ тоозы, ӧткӧн јылга кӧрӧ, 3 процентке кӧптӧгӧн. 2017 јылда бу оорула баштапкы јерде Чукотский автономный округ, Хабаровский край, Амурский область, Крым ла Чувашия болордо, быјыл олордыҥ тоозына Магаданский область, Дагестан, Башкирия ла Калмыкия кожулган. Кыскарта айтса, 85 субъекттиҥ 30-зында бу сурак јанынаҥ айалга чочыдулу. Бу оору-тымуны јеҥерине ууламјылалган акчаныҥ кеми 330 миллиард салковой. Келер 2019 јылда 70 миллиард салковой акча чыгарылар. Президент В. Путин онкологияны јеҥерине 2021 јылга јетире бастыра 1 триллион салковой чыгымдаарыс деп, мынаҥ озо темдектеген эди.\nӰч кӱнниҥ туркунына ӧткӧн форум турулталу болгон деп айдар керек. Туштажуга ороонныҥ президенти келгени база тегиндӱ эмес. Россияныҥ башка-башка толыктарында јаткан эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмин Владимир Владимирович министрлердиҥ јайа салып берген чаазынынаҥ эмес, эл-јонныҥ бойынаҥ угуп, ӧй таап, туштажуга келгени оморкодулу. Ол керегинде форумда јуулгандар јолду айткан. Јаҥыс ла секциялар сайын отурган спикерлерге бир эмеш сурактар бар деп, туштажуныҥ туружаачылары айдышты. Мен олорло јӧпсинедим. Темдектезе, бастыра јӱрӱмине калада јаткан кижи јурт јердиҥ јӱрӱмин тӱш те јеринде кӧрбӧгӧн болзо, оныҥ ӧзӱми керегинде нени куучындаар? «Тӧрт кӧстӱ» экспертке ороонныҥ ӧзӱми ӧҥжӱк ле бай јаткан деремненеҥ камаанду, smart-јуртла урушсаҥ, эртенги кӱнде јиир курсагыҥ да, кийер кийимиҥ де јок болор, бир канча ӧйдӧҥ кала да јылыйып калар деп јартаарга база ченештим ле. Оҥдогон бо, јок по – билбезим, онызын ӧй кӧргӱскей.\nАР-дыҥ Јондык палатазыныҥ культура, ӱредӱ ле јашӧскӱрим политика аайынча камызыныҥ башкараачызы


«Чаҥкыр Алтай» кинотеатрдыҥ ачылтазы - altaicholmon\nЈаҥар айдыҥ 25-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников канча ӧйдиҥ бажынаҥ ижин орныктырып јаткан «Чаҥкыр Алтай» кинотеатрдыҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында турушкан.\n«Јаҥы јылдыҥ алдында бис эл-јоныска јаан сый эткенис – јаҥырту иштердиҥ кийнинеҥ «Чаҥкыр Алтай» кинотеатрды ачтыс. Бу тура 1962 јылда тудулган, је калганчы 27 јылдыҥ туркунына ол бойыныҥ ууламјызы аайынча иштебеген. Тураны канайда тузаланарыла колбулу башка-башка шӱӱлтелер эдилген, је улуска кинотеатр керек болгон. Мында јакшы российский кинолор, ол тоодо балдарга, кӧргӱзилерине бӱдедим» — деп, Александр Бердников айткан.\nМындагы айалга јаҥыс ла кинолор кӧргӱзерге эмес, је анайда ок окылу керек-јарактар, ойын-концерттер ӧткӱрерге јараар болгонын башчы темдектеген. Тураны јаҥыртарына республикан бюджеттеҥ 25 миллион салковой чыгарылган. Киноконцертный зал 164 кижиге этире јазалган. Јазал иштер ӧйинде аҥылу ајару кӧрӧӧчилерле јеткер болдыртпазыныҥ сурактарына — ӧрт чыгарын болдыртпас системага, эвакуационный эжик-чыгыштарга, автоматический ӧрт ӧчӱрерине эдилген.\nРоссия Федерацияныҥ тоозы 500 муҥга јетире эл-јон јуртап јаткан јурттарында, калаларында национальный фильмдер кӧргӱзерине керектӱ айалгалар тӧзӧӧри аайынча адылу программала кинопроекторный јазал, кӧрӧӧчилерге креслолор алынган.\n«Кӧп балдарлу билелердиҥ балдарын ла ветерандарды кинотеатрга јеҥилтелӱ бааларла кийдирер аргаларды чоттозын деген јакылта бергем» — деп, республиканыҥ башкараачызы айткан.\nГорно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова Александр Бердниковко бу кинотеатрды јаҥыртар јӧп чыгарганы учун быйанын айткан.\n«Тӱгенип јаткан јылдыҥ кӱӱк айында бу тураныҥ айалгазын шиҥдеер тушта, Александр Васильевич кинотеатрды орныктырарына керектӱ акчаны республикан бюджеттеҥ чыгарар деген чындаптаҥ да тӱӱкилик јӧп чыгарган. Горно-Алтайсктыҥ эл-јоныныҥ адынаҥ Слерге јаан быйанысты айдадыс. Бу балдарыска ла јашӧскӱримге амыраар ӧйин ӧткӱретен јакшынак јер болор» — деп, Ольга Сафронова айткан.\nБайрамдык ачылта ӧйинде кайралдар табыштырылган. Профессионал ижиндеги једимдери, чыдап јаткан ӱйени ӱредерине ле таскадарына јаан камаанын јетиргени ле ӱредӱ бӧлӱгинде ак-чек ижи учун Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла Горно-Алтайскта балдардыҥ јайааныныҥ тӧс јериниҥ директорыныҥ ордынчызы Айару Капшунова кайралдаткан.\nПрофессионал ижиндеги једимдери, эрчимдӱ јӱрӱмдик кӧрӱми ле ак-чек ижи учун Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ Быйанду самаразы Горно-Алтайскта балдардыҥ јайааныныҥ тӧс јериниҥ качызы Марина Башкатовага табыштырылган.\nМындый ок Быйанду самараларла «СибКапСтрой» ООО-ныҥ штукатур-маляры Юлия Брия ла бу ок ӧмӧликтиҥ тудум-монтаж иштер аайынча узы Иван Чакин кайралдаткан.\nКӧдӱриҥилӱ ачылтаныҥ кийнинеҥ «Я волонтер. История неравнодушных» деп фильм кӧргӱзилген. Горно-Алтайсктыҥ эл-јонына кинотеатр јаҥар айдыҥ 27-чи кӱнинеҥ ала иштеп баштады.


Республиканыҥ башчызына сегис кандидат кöстöлди - altaicholmon\nКичÿ изÿ айдыҥ 25-чи кÿнинде Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ jамызына кандидаттар кöстööри тÿгенип калды. Текши тооло сегис кандидат кöстöлгöн: Олег Хорохордин («Единая Россия»), Дмитрий Софронов (ЛДПР), Виктор Ромашкин (КПРФ), Михаил Соловьев (НППР-Власть народу), Леонид Ефимов («Справедливая Россия»), Александр Чеконов («Зеленые»), Мерген Теркин (ДДЗДЖСПППННЖ деп партия) ле Александр Транов (Гражданская инициатива).\nКöстöлгöн кандидаттар «муниципальный фильтр» öдöр учурлу. Ӱнбереечи бюллетеньдеги кандидаттардыҥ тоозына олор jÿк ле мыныҥ кийнинде кийдирилер.\n«Муниципальный фильтрдиҥ» ээжилери аайынча кажы ла кандидатка, ас ла болзо, 81, jаан ла болзо, 85 муниципальный депутаттардыҥ jöмöлтöзин алар керек. Кандидаттыҥ кöстöлгöнин тогус аймактыҥ эмезе сегис аймактыҥ ла каланыҥ депутаттары jöмööр учурлу. Бир депутат jÿк ле бир кандидат учун кол салары jарадылат. Кандидат учун кол салган депутаттардыҥ 15-неҥ ас эмези аймак эмезе кала кеминдеги депутаттар болор учурлу.\nКöстöлгöн кандидаттар учун кол салган чаазындарды jаан изÿ айдыҥ 24-чи кÿнине jетире табыштырар керек. Бу чаазындар шиҥделген кийнинде регистрация аайынча jöптöр чыгарылар. Мындый иш куран айдыҥ 2-чи кÿнинде божоор учурлу. Ол кÿн эҥиргери Алтай Республиканыҥ башчызына кандидаттардыҥ адакы тооломы jартала берер.\n81 депутаттыҥ колдорын бастыразына jуук аймактардаҥ ла каланаҥ jууп аларга jеҥил эмес болорын кöстöлгöн кажы ла кандидат аайлап турган болбайсын. Ол ок öйдö партиялардаҥ бÿдÿмjи алган кажы ла кижи jана баспай, ичкери барарым деп мык сананып алганында алаҥзу jок. Jе кижиниҥ кÿÿн-сезими ле салымныҥ аалга jолдоры кезикте эки башка болуп калатан эди.\nТалдаштар керегинде jасактыҥ мындый некелтелерин jакшы оҥдоп турган улус бу ченелтени эмдиги кандидаттардыҥ тал-ортозы кирези öдÿп болбос деп шÿÿлте айдыжат. Тоолу кандидаттарды jарлу партиялар кöстöгöн болзо, кезигин ичкери чыгарган политикалык ийде-кÿчтер керегинде улус кöпти билбес. Керек дезе, ондый партиялар бар деп мынаҥ озо билген ÿнбереечилерди, ол тоодо депутаттарды, табарга да кÿч ошкош. Ондый да болзо, кажы ла кандидат бойыныҥ аргаларын бу jаан изÿ айда ченеп кöрöр.\nМуниципал депутаттардыҥ ортозында jурттар да, аймактар да, кала да кеминде «Единая Россияга» кирип турган эмезе бу партияны jакшы кöрÿп турган улус кöп болгоны текши jарлу. Оныҥ учун Олег Хорохордин керектÿ колдорды jууп алары jанынаҥ кем де алаҥзыбай jат.\nОзочылдар ла соҥдоочылдар\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ ижин удурумга бÿдÿрип турган, эмди бу jамыга кандидат болуп кöстöлгöн Олег Хорохординниҥ ижи керегинде калганчы айларда кöп айдылган. Кöрÿм-санаалары ла амадулары керегинде ол бойы да ачыгынча куучындайт.\nАҥылап темдектегедийи – jиит башкараачы федеральный кеминде jаан ла каруулу иштерде иштеп салганы. Jе элдеҥ озо Алтай крайда узак öйгö тегин ишмекчи болуп, jурт jердиҥ улузыныҥ jадын-jÿрÿмин ол jакшы билер.\nРоссияныҥ Президенти оны бери республиканы башкарарга тургусканынаҥ ала Олег Хорохордин республиканыҥ башкарузыныҥ, муниципальный органдардыҥ, jаҥныҥ öскö дö бöлÿктериниҥ ижин аайлу-башту ла билгир баштаарга, республиканыҥ албаты-jоныныҥ öзÿмин jеткилдеерине ууландырарга чырмайып, эрчимдÿ иштейт. Jаҥы башкараачыныҥ тöс амадузы – бистиҥ республикабыстыҥ албаты-jоны нак, амыр ла бай jуртап, келер öйгö бÿдÿмjилÿ кöрöрине jарамыкту айалга тöзööри.\nКПРФ-тыҥ депутаттары jурттар ла аймактар кеминде база ас эмес. Мыныҥ шылтузында Виктор Ромашкин талдаштар алдындагы бу ченелтени база öдö берер деп, оныҥ jöмööчилери иженгилейт. ЛДПР ла «Справедливая Россия» партияларды öткÿре кöп депутаттар jарадып турган деп айдарга кÿч ле эреҥистÿ. Оныҥ учун бу партиялардаҥ кöстöлгöн кандидаттар аймактар сайын jорыктап, депутаттарла эрмектежип, олорды мекелеп ле сÿмелеп, мындый иштиҥ шылтузында jöмöлтö аларга чырмайары билдирет.\nОлорго кол салып беретен депутаттарды керектÿ кеминде таап аларга jеҥил эмес ле болор деп куучындар jÿрет. Мындый керектиҥ база бир шылтагы — бу улус таҥынаҥ бойлоры тыҥ jарлу ла ченемелдÿ эмес болгонында. Олор, Дмитрий Софронов ло Леонид Ефимов, кандый бир иште jаан jедимдерге jеткен деп кем де айдып болбос.\nJе мынайып айтканы – jамандаганы эмезе каралаганы эмес. Айалга тургуза öйдö ондый болордо, jиит политиктер бойлорын качан бирде jаркынду jанынаҥ кöргÿзер деп ижемjилер jылыйбаган. Ондый да болзо, ченемелдиҥ ле jозокту иштиҥ учуры анчада ла мындый кÿч ле булгакту öйлöрдö jаан болгонын кöп улус темдектегилейт.\nДмитрий Софронов ЛДПР-га 2005 jылда кирген. 2017 jылдаҥ ала ол партияныҥ тергеелик бöлÿгиниҥ координаторы болуп иштейт. Горно-Алтайск каланыҥ Соведениҥ депутады. Софронов jербойыныҥ кижизи, jиит спортчы, экономист. Кандый бир коомой колбуларла тудуш болгоны кöрÿнбеди. Jе оныла коштой ол партияныҥ ижинде база не ле де аҥыланбаган. Улус оны чала кöскö илинбес кижи деп билгилеер.\nИштиҥ jедимдерин ле ченемелди кемjип, темдектезе, Олег Хорохординди jаҥыс «Единая Россияга» кирип турган депутаттар эмес, jе öскö дö партиялардыйы эмезе таҥынаҥ бойыныҥ алдында jÿрген депутаттар jöмööр деп сакылталар бар. Ого кöрö, компартияныҥ республикадагы озочылы Виктор Ромашкин кöбизинде jÿк КПРФ-ла колбулу депутаттардаҥ болуш алар. Шылтагы — коммунисттердиҥ jолы алдында да, эмди де сÿрекей аҥылу, кемдийине де тÿҥей эмес ине. Озогы ченемелди кöрзö, ол оппозицияны бириктирип ийер дегени калас ижемjилерге тÿҥей. Алдында талдаштарда кезик улустыҥ ондый ижемjилери бÿтпей калган эди.\nЭмди ондый болор деп айдарга арай эрте. Jе талдаштар тушта кандидаттыҥ сÿр-кеберинеҥ, албаты ортодо тоомjызынаҥ, jозокту, ак-чек иштеер аргаларынаҥ кöп неме камаанду болгонын улус jакшы билгилеер. Партияныҥ кижизи ле дейле, улус ол учун jÿгÿрӱже берер дегени jастыра шÿÿлте.\nРомашкин Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ jерине отурарга тöртинчи катап тидинип jат деп айдар керек. 1997 jылда öткöн талдаштарда ол ÿнбереечилердиҥ 17,62% ÿндерин алган, 2001 jылда — 11,97%, 2014 jылда — 7,72%.\nМынаҥ кöргöндö, Виктор Ромашкинниҥ талдаштардагы кöргÿзÿлери там ла коомойтып браадат. Калганчы jылдарда ол эрчимдÿ иштебеген. КПРФ-тыҥ Алтай Республикадагы бöлÿги оныла кожо база jылдаҥ jылга уйадап, эмдиги öйдö ийде-кÿчи jок тöзöмöл болуп калган. Бу партияныҥ бистиҥ республикадагы бöлÿги, бистиҥ jаныстагы Алтай крайга ла Новосибирский областька кöрö, кöп улус та jууп болбой турат.\nОныҥ ижиниҥ турулталарын кöрÿп, бойыныҥ тергеелик биригÿзине не де этпеген кижи талдаачы кампанияныҥ озочылы болор учуры да, аргазы да jок деп айдар керек. Оныҥ учун Ромашкин бу талдаштарда Хорохординниҥ jÿк ле спарринг-партнерына jараар. КПРФ-тыҥ республикадагы башкараачызы керегинде мындый шÿÿлтелерди политикалык ширтеечи Некрасов айдат.\nДепутаттардыҥ колдорын аларга, олорго бир газет ажыра баштанган кандидат – Мерген Теркин. Кандидаттарды кöстööриниҥ калганчы кÿнинде Мерген Теркин Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ jамызына «Добрых дел, защиты детей, женщин, свободы, природы и пенсионеров, против насилия над животными» деп политикалык партияныҥ тергеедеги бöлÿгиниҥ конференциязында кöстöлгöн. Бу jуун-конференция Горно-Алтайск калада öткöн.\nМерген Теркин кöп улустыҥ аjарганыла, jербойындагы экстремистский деп, jаргыныҥ jöби аайынча jарадылбай ижи токтодылып калган бöлÿкке кирет. Калганчы jирме кире jылдыҥ туркунына ол аймак ла республика кеминде талдаштарда улам сайын турушкан да болзо, билдирлÿ jедимдерге jетпеген. Муниципальный фильтрди öдöргö, Теркин тургуза öйдö депутаттардыҥ колдорын jууп баштап ийди. Ол ок тушта М. Теркин алтайлардыҥ башка-башка бöлÿктеринде тоомjызы jаан эмес учун оны быжу кандидат деп кöрöр арга jок.\nКандидаттар кöстöлгöн кийнинде jарлалган jетирÿлерле, Мерген Теркин — «Ак-jаҥ» деп кыймыгуныҥ (бу организацияныҥ ижи Россияда jарадылбай токтодылган) баштаачыларыныҥ бирÿзи.\nМынаҥ бир канча öй озо оны кандидат этире албаты jайымныҥ Партиязыныҥ (Партия народной свободы) политсоведи кöстöгöн. Jе кöстööри jасактыҥ ээжилерине келишпеген учун Теркинниҥ jöмöӧчилери оны jаҥыдаҥ кöстöйтöн öскö партия бедиреп баштадылар. Ондый партия учы-учында табылган – кайкамчылу атту ДДЗДЖСПППННЖ.\nИнтернетте Мерген Теркин «Ак-jаҥ» деп кыймыгуныҥ (организацияныҥ ижи Россияда jарадылбай токтодылган) озочылы ба, jок по деп сурак аайынча бир кезек табыш jайылган. Кезик улус ол бу кыймыгуга кирбей турган деп эрмектенип турарда, öскöзи ол бу кыймыгуныҥ озочылдарыныҥ бирÿзи деп чокым айдыжат. Оныла колбой, окылу органдардыҥ jöптöри де jарлалып, бу кижи öрö адалган кыймыгула алдынаҥ бери бек тудуш деп катап-катап угузып тургандар бар. Ол ок öйдö куучын-эрмектиҥ кезик туружаачылары оны jиит улустыҥ jолын бöктööргö туру деп бурулайдылар.\n«Справедливая Россия» кöстöгöн Леонид Ефимовты эмчи Никита Исаев эрчимдÿ jöмöгöни jарталат. «Алтай Республика мениҥ аҥылу аjарумда. «Справедливая Россия» партияла jöптöшкöнис аайынча мен республиканыҥ башчызына кандидат эдип Леонид Ефимовты кöстööрин jöмööрим» — деп, Исаев угускан эмтир.\nОноҥ лаптап кöрöр болзо, Никита Олегович Исаев jаан акча — 57 миллион салковой тöлÿлÿ кижи. Jаргыныҥ приставтары бу тöлÿни jандырзын деп иш öткÿргилейт. Оноҥ улам Исаевтиҥ квартиразы ла кöлÿк тургузар jери садуга чыгарылган. Исаевтиҥ кредиторлор алдындагы текши тöлÿзи 124 миллион салковойдоҥ ажа берген.\nОныҥ кредиторлоры – «Санкт-Петербург» деп банк, каланныҥ службазы ла киберкоруланыштыҥ Агентствозыныҥ башчызы, Госдуманыҥ информполитика аайынча комитединиҥ экспертный совединиҥ турчызы Евгений Лифшиц. Алтайлардыҥ адаанын аларга турган политик миллиондор тöлÿлÿ jÿрген бойынча самолетто бизнес-классла учуп, люксовый кöлÿктерле маҥтадып турган эмтир.\nАйдарда, бу кижиде кыйалтазы jогынаҥ кандый да спонсорлор бар. Акчалу нöкöрлöри талдаштар алдында тыҥ эрчимделип, jилбÿлерин jажырбай браатканы там ла билдирлÿ.\n«Зеленые» партиязыныҥ республикадагы башкараачызы кандый депутаттардыҥ болужын алып, колдорын салдырып аларга турганы эм тура jажытка тÿҥей. Александр Чеконов алдында башка-башка талдаштарда турушкан, jе качан да jеҥбеген. Ого ÿзеери талдаштардыҥ учына да jетире кезикте барбайтан. Айса болзо, эмди неге де иженип турган болор бо?\nСолун кандидат Александр Транов болуп jат. Оны кöстöгöн партия — «Гражданская инициатива». Республикада оныҥ бöлÿгин Ерболат Бегенов башкарат. Александр Транов – аргачы, Санкт-Петербургта, Германида jакшы ÿредÿ алган. Jÿзÿн-башка коммерциялык фирмаларда иштеген, 38 jашту.\n«НППР — Власть народу» деп партиядаҥ кöстöлгöн Михаил Соловьев 62 jашту. Ол Топчихинский райондо Сидоровка деп jуртта чыккан. «1990 jылдарда Алтай Республикада ла Алтай крайда иштеген» – деп, партияныҥ организациязыныҥ jетирÿзинде айдылат. Ондый да болзо, бистиҥ республикада оны кем де билбес. Соловьевтыҥ прописказы Артыбашта, бойы дезе Барнаулда jадат.\nÖрö темдектелгениле, jасак аайынча бир депутат jÿк ле бир кандидат учун кол салары jарадылат. Бу ээжини чын оҥдоор керек. Jартын айтса, депутат кажы ла кандидат учун кол салар аргалу. Jе jÿк ле баштапкы салган колы чын деп чотолор. Кем баштапкы болгонын кандидаттардыҥ табыштырган чаазындарын шиҥдеер тушта билип аларга кÿч эмес. Мындый учуралда озочылдыҥ jолы суй болбойтон дегениниҥ бирÿзи.\nТалдаштарга jетире, текши айтса, эмди де эки ай артып jат. Кем де öдÿҥи ийдезин jылыйтпай, учына jетире барар. Бир-бирÿзи кандый бир jаан jастыралары бар болзо эпjоксынып, бойы туура базып ийердеҥ айабас.\nӰнбереечилердиҥ тöс кереги дезе тереҥ сананып, быжу шÿÿп, jаҥыс турумкай кылыгын кöргÿзип тургандарды jарадары эмес болбой. Jе эҥ каруулу ла республиканыҥ, албаты-jонныҥ öзÿмин jеткилдеер аргалу кижини талдап алары болуп jат.


Айыл-јуртта 26 ӧрт чыккан - altaicholmon\nАйыл-јуртта 26 ӧрт чыккан\nМайма аймакта улустыҥ айыл-јуртында быјыл 26 ӧрт чыккан. Оноҥ улам 1 кижи божогон, экӱзи шырка алган деп, «Майма аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ администрациязыныҥ сайтында айдылат.\nСтатистиканыҥ тоолорынаҥ кӧргӧндӧ, мындый јеткер кӧп лӧ сабазында таҥынаҥ улустыҥ айылдарында болот, печке одыратан ӧй келегениле колбой ӧрт чыгары кӧптӧй берет.\nМайма ла Чой аймактардыҥ баш государстволык инспекторы Е. Симонныҥ јартаганыла, айыл-јурт кӱйбезин, улустаҥ чыгым болбозын деп, озо ло баштап печкелердиҥ айалгазын тыштынаҥ ла ичинеҥ јазап шиҥдеп-кӧрӧр керек.


Аргадаачылардыҥ кӱни темдектелген - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников Аргадаачыныҥ кӱнине учурлай П. В. Кучияктыҥ адыла адалган драмтеатрда ӧткӧн кӧдӱриҥилӱ јуунда турушкан.\nРеспубликаныҥ башкараачызыныҥ эзеткениле, ороонныҥ президенти Владимир Путин јаҥныҥ бастыра органдарыныҥ ла профильный структуралардыҥ ижиниҥ тӧс ууламјызы — нацияны чеберлеп алары деп канча катап темдектейт. Бу иш-керекте граждандар јеткерге алдыртпазын ла су-кадык болорын јеткилдеери јаантайын тӧс ууламјы болор учурлу. «Бу ээжи-некелтелер бистиҥ кӱнӱҥги ижистиҥ тӧзӧлгӧзи болуп јат» — деп, Александр Бердников темдектеген.\n«Слер, аргадаачылар, улуска эҥ ле кӱч ӧйдӧ керектӱ, слер улустыҥ јӱрӱмин аргадап јадыгар ла јеткер-тӱбекке алдырткандардыҥ сок јаҥыс ижемјизи болодыгар. Бӱгӱнги айалгаларда, качан сакыбаган јанынаҥ техногенный јеткерлер боло бергедий деген чочыдулу айалгалар кӧптӧп каларда, улус мындый служба барын ла болуш аларга кайдаар баштанарын билер. Ол служба — МЧС» — деп, башчы айткан.\nОныҥ ајарганыла, Россия Федерацияныҥ граждан корулаш, сакыбаган јанынаҥ кызалаҥ айалгалар ла олордыҥ салтарларын јоголторы аайынча министерствозы бастыра профильный структуралар ортодо эҥ ле јиит, ол 28 јыл кайра тӧзӧлгӧн. «Бу структура — бӱгӱнги Россияла јажыт деп айдарга јараар. Ол тушта, Советский Союз јайрадылган кийнинеҥ, МЧС тӧзӧӧр деген јӧп јарадылган болгон. Ведомство как-куру јерде тӧзӧлгӧн болгон, ӧткӧн јылдардыҥ туркунына ол улустыҥ јӱрӱмин кичеери ле аргадаары аайынча арга-чакту ведомство болуп калган» — деп, республиканыҥ башкараачызы темдектеген.\nАлександр Бердниковтыҥ айтканыла, тургуза ӧйдӧ Алтай Республикада улусты аргадаарына ла болужарына керектӱ бастыра не-немелер бар, ол тоодо авиационный, ӧрт ӧчӱрер ле кӧпчиген сууга алдырткандарды аргадаар техника. Бу система кандый бир јеткер-тӱбек болбозын јеткилдеерине ле болушка келерине белен болгонын 2014 јылда чайык ӧйинде кӧргӱскен. Ол тушта јаан јеткер-неме болгодый јерлер јаар техника, керектӱ ӧскӧ дӧ не-немелер ол ло тарыйын аткарылган болгон.\n«Бис улус ортодо коромјы болбозын јеткилдегенис, онызын Россияныҥ президенти Владимир Владимирович Путин бийик баалап темдектеген. Бу иш-керектиҥ аайына аайлу-башту чыккан тоолу субъекттердиҥ тоозында Алтай Республика база адалган болгон» — деп, башчы айткан.\nОныҥ темдектегениле, тургуза ӧйдӧ бастыра иш јеткер-неме болбозын озолондыра јеткилдеерине ууландырылган. Кызалаҥ айалгалардыҥ салтарларын јоголткончо, андый айалгалар болбозын озолондыра јеткилдеер керек. Онызы, Александр Бердниковтыҥ айтканыла, анчада ла Алтай Республикага јаан учурлу. Нениҥ учун дезе бистиҥ тергеениҥ јери јӱзӱн-башка ар-бӱткендик кызалаҥ болгодый чочыдулу јер болуп јат.\n«Јылдыҥ ла бистиҥ јердӧӧн эки миллионноҥ кӧп туристтер келет, олордыҥ кӧбизи кандый да аҥылу белетениш ӧтпӧгӧн улус. Кезик туристтер аргадаачыларда регистрация ӧтпӧй, кырлар јаар барат, чакпынду сууларла кемелерлӱ јӱзет. Олордыҥ кезиги јеткер-тӱбекке де алдырткан учуралдар болот. Слер бойыгардыҥ јӱрӱмигер керегинде сананбай, олорды аргадап јадыгар. Слерге јеҥил эмес ле нерелӱ ижигер учун јаан быйанымды айдып турум. Слердиҥ ижигер — чындап та салым берген иш» — деп, башчы ӱзеери айткан.\nАлександр Бердников анчада ла МЧС-тыҥ бистиҥ тергее аайынча Тӧс башкартузыныҥ јааны болгон Игорь Букинге јаан быйан айткан. Шак ла бу кижи ол ведомствоны 2005 јылдаҥ ала 2017 јылга јетире башкарган. Оныҥ ӧзӱмине, арга-кӱчи тыҥыырына јаан камаанын јетирген башкараачы болгон.\nБайрамга учурлалган кӧдӱриҥи ӧйинде кайралдар табыштырылган. Алтай Республиканыҥ эл-јонын ла јерин кызалаҥ айалгалардаҥ корыыр, јеткер-неме болбозын озолондыра јеткилдеер ле андый айалгалардыҥ салтарларын јоголтор бӧлӱкте кӧп јылдардыҥ туркунына једимдӱ иштегени учун Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла Турачак јурттыҥ 6-чы таҥмалу ӧрт-аргадаачы бӧлӱгиниҥ тискинчизи Алексей Башунов, Кан-Оозы јурттыҥ 9-чы таҥмалу ӧрт ӧчӱрер бӧлӱгиниҥ ӧрт ӧчӱреечизи Владислав Бычков, Горно-Алтайск каланыҥ 2-чи таҥмалу ӧрт-аргадаачы бӧлӱгиниҥ тискинчизи Николай Ефимов, Алтай Республикада граждан корулаш, кызалаҥ айалгалар ла ӧрт-тӱбек болбозын јеткилдеери аайынча башкартуныҥ бедиреер-аргадаар отрядыныҥ јааны Иван Смышляев ле бу отрядтыҥ аргадаачызы Александр Решетов кайралдаткан.\nСлужебный ижиндеги једимдери, ак-чек ижи ле профессионал байрамла — Аргадаачыныҥ кӱниле колбой Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ Быйанду самаралары Россияныҥ МЧС-ыныҥ Алтайдагы бедиреер-аргадаачы отрядына ла бу отрядтыҥ 1-кы классту аргадаачызы Эркен Иркитовко, Оҥдой јурттыҥ 8-чи таҥмалу ӧрт ӧчӱрер бӧлӱгиниҥ тискинчизи Роман Сарайкинге, Алтай Республикада граждан корулаш, кызалаҥ айалгалар ла ӧрт-тӱбек болбозын јеткилдеери аайынча башкартуныҥ бедиреер-аргадаачы отрядыныҥ аргадаачызы Владимир Шипицынга табыштырылган.\nРоссия Федерацияныҥ МЧС-ыныҥ Алтай Республика аайынча ГУ-зыныҥ јааны Андрей Бурлаков кӧдӱриҥилӱ јуун ӧйинде бу службаныҥ тӱгенип јаткан јылдагы ижи керегинде куучындап тура, текши иш чокым тӧзӧлгӧлӱ ӧткӧнин темдектеген. Ведомствоныҥ ишчилери айыл-јурттарда болгон 252 ӧртти ӧчӱрген, јеткер-тӱбекке алдырткан улусты бедиреери ле болужары аайынча 62 операция ӧткӱрген, 200-теҥ кӧп ДТП-лардыҥ салтарларын јоголторында турушкан, ондор тоолу улустыҥ јӱрӱмин аргадаган.\n«Аргадаачыныҥ профессиязы јаҥыс ла кӱндӱлӱ иш эмес, је анайда ок ол эҥ ле уур-кӱч ле каруулу иштердиҥ бирӱзи болуп јат. Ведомствоныҥ ишчилери јалтанбас, ижине чындык, улуска болужарына јаантайын белен болгоны — МЧС-тыҥ ишчилерин, аргадаачыларды ла ӧрт ӧчӱреечилерди аҥылайт. Ижигерге чындык болгоныгар ла профессионализмигер учун јаан быйан» — деп, ол айткан.\nАргадаачыларды профессионал байрамыла АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ вице-спикери Михаил Терехов ло Алтай Республика аайынча баш федерал инспектор Дмитрий Колозин база уткыган.\n«Слер бойыгардыҥ јӱрӱмигерди сӱрекей каруулу, уур-кӱч ле ол ок ӧйдӧ кӱндӱлӱ профессияга учурлаганар. Кажы ла кӱн, амыраар ӧй лӧ кӱндер јогынаҥ, слер јеткер-тӱбекке алдырткан улуска болушка келип јадыгар. Слердиҥ јеҥил эмес ижигер учун кайрал — аргадалган јӱстер тоолу улустыҥ јӱрӱми, слерге албаты-јон јанынаҥ тоомјы. Слер болушка кыйалта јогынаҥ келеригерди улус јакшы билер» — деп, Дмитрий Колозин айткан.\nКӧдӱриҥилӱ јуунныҥ учында байрамдык концерт болгон, анда Алтай Республиканыҥ јарлу јайаандык ӧмӧликтери турушкан.


08.02.2019 - altaicholmon\nӦс албатылардыҥ ӧзӱми бойыныҥ тилинде\nГорно-Алтайсктыҥ эл университединиҥ алтай филология ла востоковедение аайынча кафедразы кочкор айдыҥ 6-чы кӱнинде Билимниҥ кӱнине учурлай лекция ӧткӱрди. «Билим» деп лекцияда эрмек-куучын Алтайда јаткан ӧс албатылардыҥ тили ле тӧрӧл тилдердиҥ бӱгӱнги айалгазы керегинде болгон. Лекцияны филология билимдердиҥ кандидады, доцент, алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ факультединиҥ деканы Сурна Борисовна Сарбашева кычырган. Ол ӱредӱликте ӧткӱрилген шиҥжӱ иштердиҥ турулталары аайынча\n2019 јылдыҥ чаган айыныҥ 8-чи кӱнинде Россияда билимдердиҥ академиязын тӧзӧгӧниниҥ 295 јылдыгы толды ла бис бу кӱнде Россияныҥ Билиминиҥ кӱнин темдектейдис. Бӱгӱнги кӱнде экономиканыҥ ла текши обществоныҥ ӧзӱминде интеллектуальный аргаларга јаан учур берилет. Јиит ле јайалталу кӧп билимчилер шиҥжӱлӱ иштер ле ачылталар эдет. Алтай Республикада билим ишти кӧп организациялар ла учреждениелер ӧткӱрет. Ол тоодо Горно-Алтайсктагы\nЭлиниҥ оморкодузы — «Эрјине»\nJурукчы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ стипендиады, калык чӱмделгезиниҥ нерелӱ, бијениҥ «Эрjине» деген јозокту (образцовый) јайаан ӧмӧлигиниҥ јеткен (художественный башкараачызы Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Анжелика Молчоева) једимдериле, јеҥӱлериле кычыраачыларды таныштырадыс. Бијениҥ «Эрjине» ӧмӧлиги 1993 jылда Кан-Оозындагы балдардыҥ санат школында ачылган. Јайаан ӧмӧликти тӧзӧлгӧнинеҥ ала бӱгӱнге јетире байлык ченемелдӱ А. Б. Молчоева башкарат.\nКажы ла бала садикке јӱрер\nГорно-Алтайсктагы балдардыҥ садтарыла колбулу сурактарла каланыҥ ӱредӱлик аайынча башкартузыныҥ јааны Наталья АНИСИМОВАГА баштандыс. Бӱгӱнги кӱнде калада балдардыҥ 16 муниципал ла таҥынаҥ 4 сады иштейт. Муниципал садтарга јӱрӱп турган балдардыҥ тоозы тӧрт муҥнаҥ ажыра, таҥынаҥ садтарга эки јӱстеҥ кӧп бала јӱрет. Балдарын садтарга јӱргӱзерге турган улустыҥ очереди бар. Је мынаҥ озо јылдарга кӧрӧ, ол ас деп\nИштиҥ эрчимин јабызатпас\nАлтай Республиканыҥ прокуроры Николай Мылицын элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ ишчилерине пресс-конференция ӧткӱрген. Ол журналисттерле болгон туштажуда прокуратураныҥ 2018 јылда бӱдӱрген иштериниҥ турулталары керегинде куучындаган. Алтай Республиканыҥ прокурорыныҥ темдектегениле, бистиҥ тергееде ӧткӧн јылда 4602 каршулу керек эдилген. Мынызы, 2017 јылга кӧрӧ, 0,6% ас. Кату ла эҥ кату деген каршулу керектердиҥ тоозы 15,9 проценттеҥ 15,3 процентке јетире\nЭски јылыс элес этти, Јаҥы јылыс јанып келди!\nАзия телекейиниҥ калыктарыныҥ, ол тоодо алтай албатыныҥ Јаҥы јылы – Какай јыл — быјыл кочкор айдыҥ 5-чи кӱнинде кирди. Бистиҥ тергееде кӱнчыгыш Јаҥы јылды Чага байрам деп адап, окылу темдектеери удабаган. Бӱгӱнги кӱнде бу байрам тергеениҥ ончо аймактарында, јурттарында ла таҥынаҥ билелерде текшилей темдектелип, калыктыҥ элбек ле јаркынду јыргалдарыныҥ бирӱзи боло берди. Калык Чаганы озодоҥ


14.08.2018 - altaicholmon\nОт-очоктогы от качан да ӧчпӧзин…\nКалыҥ јурттыҥ тӱӱкизи де калыҥ\nБоочы јуртты тӧзӧгӧзи бек, ару-чек ле албатызы нак ла иштеҥкей јурт деп айдарга јараар. Эл-јонныҥ јадыны чыҥдый, айыл-јурттары чыт ла эткен турат. Онызы мында азыйдаҥ бери айыл-јуртын тудуп, бала-барказын азырап, мал-ажын туткан је ле деген билелердиҥ шылтузы ине.\nБыйанду кӧрӧӧчилери кӧп\nӦдӱп јаткан јылда Ӱзнезиниҥ орто ӱредӱлӱ школы тӧзӧлгӧнинеҥ ала 120 јылдыгын темдектеер. Ол бойыныҥ јолын миссионерлердиҥ духовно-приходской школынаҥ алган. Оныҥ кийнинде јылдарда келер ӧйдиҥ је ле деген школы болуп, ичкери ӧскӧн. Куран айдыҥ 11-чи кӱнинде јерлежистиҥ, Туулу Алтайдыҥ ады-чуузы элбеде јарлу кожоҥчызы Валерия Заозерованыҥ юбилейлик јажы кирди. Ол бистиҥ школдыҥ эҥ баштапкы ӱренчиктериниҥ бирӱзи. Валерия\nJебрен тӱӱкини эзеткен арфа\nТоолу кӱндер кайра музейдиҥ культура ла тӱӱки аайынча тӧс јеринде скиф ӧйдиҥ јаҥыдаҥ орныктырып јазаган арфазыныҥ таныштырузы ӧтти.\nЭҥ јаан фондтордыҥ бирӱзи\nРеспубликада «Система» фондтыҥ јаан килемјилик программазы ижин баштаган. Чокымдап айткажын, бу фонд ижин тергеебисте ӱч јыл кайра баштаган. «Система» деп килемјилик фондтыҥ программазы Алтай Республиканыҥ башкарузы ла АФК «Система» ортодогы јӧптӧжӱ аайынча иштейт.\n«Биске Непал керек јок!..»\nУлу бичиичи Чингиз Айтматов белгелеп, мынайда айткан эди: «Ар-бӱткен сананар аргалу болгон болзо, кижиниҥ јаҥ-кылыгыныҥ ӱрелгени ле јерлик ар-бӱткенниҥ сӱрекей јуук колбузы ого кандый јаан буру-шыразын јетирер эди» («Плаха» романнаҥ, 1986 јыл).\nБистиҥ турабыста кӧк одыру, а слерде?..\nГорно-Алтайсктыҥ 38-чи таҥмалу (ОПХ) микрорайонындагы тураларга газ ӧткӱрери јанынаҥ мында јаткан улус ортодо текши јуун ӧтти. Бу туштажуда каланыҥ администрациязыныҥ, Алтай Республиканыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле улусты ишле јеткилдеери аайынча министерствозыныҥ, талалык ӧзӱм аайынча министерствозыныҥ, «Газпром газораспределение Томск» ООО-ныҥ филиалыныҥ чыгартулу улузы, банктыҥ ла саду предприятиелердиҥ ишчилери туруштылар.\nТургун калыктар ӧзӱмдӱ\nАлтай Республикада Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ӧс калыктарыныҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥжыгуларын, культуразын, кӧгӱс-байлыгын корыыр ла чыҥдыйын кӧдӱрер бӧлӱкте государственный национальный политиканы јӱрӱмде бӱдӱрер амадула јаҥныҥ органдары јаан иш ӧткӱрет.


Ойто ло тӧгӱндеш - altaicholmon\nОйто ло тӧгӱндеш\nПенсиядагы ӧрӧкӧндӧрдиҥ бирӱзи бу јуукта полицияга комыдалду келген. «Банктыҥ ишчизи» деп аданган бир кижи оны мекелейле, 30 000 салковойын уурдап алган эмтир.\nКарганакка куурмакчы канча ла катап телефон согуп, оныҥ бажын торт «айландырала», оныҥ банковский картазыныҥ, счедыныҥ номерин билип алган. Jаан удабай пенсионердиҥ банктагы счедынаҥ акча јылыйып калган.\nПолиция ол куурмакчыны бедиреери аайынча иштер ӧткӱрет.


Парламентте де, тергееде де иштер кӧп... - altaicholmon\nПарламентте де, тергееде де иштер кӧп…\nЈаҥы јыл башталганыла коштой ӧткӧн јылда иштиҥ турулталарын, једимдерин ле бӱтпеген сурактарын шӱӱп кӧрӧри јаҥжыккан. Государственный Думаныҥ депутады Иван Белековтыҥ тергеедеги неделеге келгениле тузаланып, туштажып, ого бир канча сурактар бердис.\n—Кӱндӱлӱ Иван Итулович, Слер ороонныҥ да, тӧрӧл республиканыҥ да јонјӱрӱмдик-экономикалык ла јондык-политический ӧзӱмиле колбулу јасактардыҥ ӱлекерлерин јарадарында турушканыгар…\n—Бистиҥ, депутаттардыҥ, ижис јӱк федерал јасактардыҥ ӱлекерлери учун ӱн береринде турушканысла тӱгенбей јат. Мен онойдо ок Алтай Республиканы федерал бюджеттеҥ јӧмӧӧри, республикабыста национальный ӱлекерлерди ле «Единая Россия» партияныҥ ӱлекерлерин јӱрӱмде бӱдӱрери аайынча керектерде кӧп туружып турум.\nОроонныҥ тӧс јасагыныҥ — келер јылдардыҥ бюджеди керегинде јасактыҥ ӱлекерин тургузар ла јарадар иште кӱнӱҥ сайын туружары ол депутаттыҥ база бир јаан тӧс ижи. Федерал бюджеттеҥ соҥында тергеелердиҥ бюджеттери чике камаанду болуп барат. Текши бюджетти алзабыс, оныҥ ууламјылары ла тоолоры бир бӱкке батпас та. Је мен јӱк кезик темдектер эдейин. Алтай Республиканыҥ 2020 јылга бюджединиҥ дефициди, 2019 јылга кӧрӧ, 43,5% ас. Ондо 10 нацӱлекерди бӱдӱрерине 4 млрд салковойдоҥ кӧп акча темдектелген. Олор республиканыҥ эл-јоныныҥ јӱрӱмин јарандырарына ууламјылу 34 федерал ла ондый ок атту республикан ӱлекерлер ажыра бӱдӱп јат. Алтай Республиканыҥ муниципалитеттерине акчала болуштыҥ кеми — 7 млрд салковой кире акча-манат, балдарлу билелерди јӧмӧӧрине 1,3 млрд салковой чыгарылар. Республикада 2020 јылдаҥ ала «Земский ӱредӱчи» деп программа иштеп баштаар ла 48 специалистке 73 млн салковой чыгарылар учурлу.\nӰнбереечилерле туштажулар, аймактарга барып, эл-јонло туштажары, олордыҥ јакылталарын, шӱӱлтелерин ајаруга алары — бу ончозы депутаттыҥ база јаан ижи. Олордыҥ турултазында республикага јарамыкту јаан учурлу керектер ӧткӱрилет.\n—Бюджет керегинде тӧс јасакты алзабыс, Алтай Республика федерал бюджеттеҥ ӱзеери јӧмӧлтӧ алатан тергеелердиҥ тоозына кирген деп јетирӱ бар…\n—Чын. Бу суракла Госдумада коркышту кызу шӱӱжӱ ӧткӧн. «2020 јылдыҥ ла 2021-2022 јылдардыҥ планду ӧйиниҥ федерал бюджеди керегинде» федерал јасакта јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱминиҥ кеми эҥ јабыс учун федерал бюджеттеҥ ӱзеери јӧмӧлтӧ эдилетен 10 тергее темдектелген. Олорго софинансированиеге федерал бюджеттеҥ чыгарылатан акча-манаттыҥ 99% берилер. Бистиҥ тергеениҥ бюджединеҥ јӱк 1%. Бюджеттиҥ трансферттери нацӱлекерлерди бӱдӱрерине чыгарылган субсидиялардаҥ башка берилер. Мен «Единая Россияныҥ» Госдумада фракциязыныҥ турчызы болуп тура, бу керекте эрчимдӱ туруштым.\n—Слерди ГАГУ-да ЮНЕСКО-ныҥ кафедразын ачар суракла иштеп турган деп укканыс… Бу иш кандый барып јат?\n—Эйе. Ӱредӱликтиҥ ле билимниҥ федерал министерствозыла депутат ижим јанынаҥ колбуларымныҥ шылтузында ГАГУ-да албаты-кееркедим культура аайынча јаҥы ууламјы ачылган. Ол Сибирьдеги федерал округта ондый сок јаҥыс специальность болуп јат. Онойдо ок Туулу Алтайдыҥ ар-бӱткениниҥ беш байлыгы ЮНЕСКО-ныҥ аҥылу корудагы тооломына киргени ГАГУ-да ЮНЕСКО-ныҥ «Кырлу јерлердиҥ турумкай ӧзӱми» деп ууламјыла иштеер кафедразын ачарын база некейт. Россиядагы ЮНЕСКО-ныҥ керектери аайынча комиссиязы бу баштаҥкайды јӧмӧгӧн. Документтер ЮНЕСКО-ныҥ Парижтеги штаб-квартиразына аткарылган ла уч јараду ондо болор.\nОнойдо ок Алтайдыҥ ла Евразияныҥ сурактары кафедраныҥ ижинде база ајаруга алынар учурлу. Мен депутат болуп, Госдуманыҥ тергеелер ортодогы, федерал ла калыктар ортодогы учурлу керектерин, анчада ла евразий бирликтиҥ гуманитар ууламјызыныҥ (Алтай оныҥ ич-кӧгӱстик тӧс јери деп чокымдап) курч сурактары аайынча керектерди белетееринде ле ӧткӱреринде туруштым.\nӰредӱликтиҥ сурагы болордо, кожуп ийейин. Мен республикада Плакастыҥ кычырыштарыныҥ баштаҥкайын эткендердиҥ бирӱзи. Мында куучын бистиҥ республиканыҥ келер ӧйи, оныҥ эҥ артык профессионалдарын, билгир кадрларын белетеери керегинде ӧдӧт.\n—Бис калганчы ӧйдӧ Алтай деп сӧс тыҥыда угулар болгонын сезип ийдис!..\n—Чын. Баштапкы ла катап Алтай уулам-јы Россия Федерацияныҥ евразий телкемдеги государственный политиказыныҥ тӧзӧгӧзине салынганын ајарып ийели. СНГ-ныҥ тӱрк тазылду ороондорыла јаҥы колбулар тудулган. Мында мениҥ Госдумадаҥ турушканымла Бишкекте ӧткӧн «Алтай цивилизация ла тилдердиҥ алтай билезиниҥ тӧрӧӧн калыктары» деп калыктар ортодогы конференцияны, Госдумада ӧткӧн «Евразий бирликтиҥ Алтай ууламјызы» деп кӱрее-куучынды (мен модераторы болгом) темдектеер керек. Текшилей алза, бу ууламјы јаҥы цивилизационный кемине јетти: бӱгӱн ого Японияныҥ ла Кореяныҥ јилбӱзи тыҥыйт.\nБис бӱгӱн В. В. Путинниҥ алтай тилдиҥ ле Алтайдыҥ тӱрк телекейдеги тӧс јерин баалаганыныҥ тӱӱкилик учурын тыҥыда сезедис. Мен ол јанынаҥ тергеениҥ башкарузына чокым јӱрӱмдик учурлу шӱӱлтелер эткем. Јуук ӧйдӧ бу курч суракла республикан конференция ӧткӱрер керек деп бодойдым.\n—Экологияныҥ, ол тоодо Алтын Кӧлди корулаарыныҥ курч сурактары јанынаҥ Слердиҥ шӱӱлтегер кандый?\n—Алтын Кӧл ол тегин ле кӧл эмес, ол калыктыҥ ич-кӧгӱске јуук алынган байлыгы, Россияныҥ байлыгы. Бистиҥ ороонныҥ башчызыныҥ баштаҥкайыла, Россия Федерацияныҥ стратегиялык ӧзӱмиле Алтын Кӧлди корулаарына ла киртидерин токтодорына, оны экология јанынаҥ некелтелерге тайанып, јарандырарына ууламјылу ӱлекер јарадылган. Ол Госдуманыҥ да, Федерация Совединиҥ де, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ да јаба ижиниҥ турултазы эмей.\nМен сананзам, мында јӱк ле кӧлдиҥ экологиязыныҥ, оныҥ јараттарын бектеп, јарандырар деген сурактардаҥ оноҥ тереҥ ле учурлу сурактарга кӧчӧри керектӱ. Јаҥыс ла экология јанынаҥ јеткери јок болорына ла туристтерди јилбиркедерине ајару салар эмес. Сурак ич-кӧгӱстик-экологиялык, ноосферный ӧзӱм ле ар-бӱткенди корулаар јаҥы технологиялар керегинде турат. Је бу мениҥ иштеп турган башка сурагым, ол керегинде ӧскӧ ӧйдӧ куучындажалы.\n—Иван Итулович, Слер «Единая Россияныҥ» фракциязыныҥ турчызы болуп, «Кичӱ Тӧрӧлдиҥ культуразы» деп ӱлекердиҥ координаторы болуп туругар. Кандый иштер бӱтти?\n—Ӱлекерде республиканыҥ јурт-тарындагы 35 клуб турушкан, олор материально-технический тӧзӧлгӧзин јарандырган. Онойдо ок балдарга сегис спектакль тургузылган. Ончо керектерге федерал, тергеелик ле јербойыныҥ бюджеттеринеҥ текшилей алза, 34 млн салковой чыгарылган. «Автоклуб» деп ууламјыда республиканыҥ ыраак ла бийик аймактарына культураныҥ маҥтап јӱрӱп, кӧп иштер ӧткӱрер беш тӧс јери берилген. «Модельный библиотека» ууламјыда Кӧксуу-Оозыныҥ, Кош-Агаштыҥ библиотекалары акчала јӧмӧлтӧ алган. Олордо јазашту иштер эдилген, јаҥы ӧйдиҥ јепселдери алылган, библиотеканыҥ фонды толтырылган, тӱрген интернетле колбу тудулган.\n—Ӱнбереечилерле туштажуларга, эл-јонныҥ баштануларыла иштеерине бурылалы. Эл-јон ортодо анчада ла јонјӱрӱмдик учурлу айалга ондый ла јарамыкту деп айдар арга јок дезеер?\n—Мен ӱнбереечилерле кӧп туштажулар ӧткӱредим, олор ондый ла тыш-амыр ӧтпӧй јат. Нениҥ учун дезе, эл-јон депутаттыҥ алдына бойыныҥ «оору» дейтен сурактарын тургузат. Ол тоодо тарифтердиҥ бийиги, ишјалдыҥ ла ӧскӧ дӧ јонјӱрӱмдик учурлу тӧлӧмирлердиҥ кеми ас болгоны, балдардыҥ садиктери једишпей турганы ла кӧп ӧскӧ дӧ јӱрӱмдик учурлу сурактар болуп јат. Президенттиҥ Баштанузы бисти бу ок јӱрӱмдик сурактардыҥ аайына чыксын деп молјойт.\nПрезиденттиҥ Баштанузы бастыра ууламјыларыла јаан тӱӱкилик учурлу. Ондо айдылганы Конституцияда быжулалар јаҥду. Госдуманыҥ депутаттары тергеелик каникулдарга таркаардаҥ озо Президенттиҥ Россия Федерацияныҥ Конституциязына кубулталары керегинде јасактыҥ ӱлекерин баштапкы кычырышта јарадып салган.\n—Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱниҥ 75 јылдыгы јууктажып келди. Кажы ла россиянинге бу байрам агару ла јуук болуп артат…\n—Јеҥӱниҥ кӱни чын ла «кӧстӧрдӧ јашту байрам». Кижиликти тизеге отургузарга, базынарга умзанган нацизмди јок эткен Јеҥӱниҥ калыктардыҥ, ороондордыҥ салымындагы тереҥ учурын анчада ла бӱгӱнги ӧйдӧ ундыбас керек. Кӱнбадышта телекейлик экинчи јууныҥ турулталарын такыптаҥ кӧрӱп, ӧскӧ баа берерге чырмайыштар кӧп, россияндардыҥ јӱректерин ӧрӱмдегедий чек тескери сӧстӧр, јартамалдар эдилет. Мен, фронтовиктиҥ уулы, ондый умзаныштарды чек јаратпайдым. Онойдо ок ороонныҥ бийик јасакчы органыныҥ чыгартулу кижизи болгомдо, бистиҥ адаларыстыҥ ла карган адаларыстыҥ јединген Улу Јеҥӱзи керегинде чындыкты корулап аларында туружадым.\n—Јӱректе эзем болуп база не арткан? Федерал СМИ-лер Слер Камчаткада болуп, эҥ артык јуучылдарга ла олордыҥ эш-нӧкӧрлӧрине Россияныҥ геральдический палатазыныҥ адынаҥ јондык кайралдар табыштырган деп јетирген эди…\n—Ол јарадылган јетирӱниҥ јӱк бир бӧлӱги. Чынын айтса, мен Госдуманыҥ депутады болуп, Вилючинскте болгом. Мен Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели болгон ӧйимде оныҥ шефствозында суу алдыла јӱрер «Владимир Мономах» деп атомный кереп болгон эди. Ондо мен Тымык теҥистиҥ флодыныҥ суу алдыла јӱрер ийде-кӱчтериниҥ командующийиле тушташкам. Суу алдыла јӱрген јуучылдарга тегин, је акту јӱректеҥ келген сӧстӧрлӧ баштанып, куучын айткам. Мениҥ сӧстӧримди олор бойына јуук алынган деп бодойдым…


18.02.2020 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\nТергеениҥ башчызы Росагашээлемниҥ јааныла тушташкан\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Москвада Россия Федерацияныҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары ла экология аайынча министриниҥ ордынчызы — агаш ээлемниҥ федерал агентствозыныҥ башкараачызы Сергей Аноприенколо ишмекчи туштажу ӧткӱрген. Туштажу ӧйинде агаш ээлем аайынча јасакберимниҥ агашты јыгары ла кузукту мӧштӧр ӧзӱп турган јерлерде санитарно-орныктыру иштер ӧткӱрери јанынаҥ бӧлӱгине кубулталарла колбулу сурактар шӱӱжилип кӧрӱлген. Анайда ок агаш ээлемди акча-манатла\nАфганистандагы јуу-чактыҥ јылдыгы\nКочкор айдыҥ 15-чи кӱнинде калада интернационалист-јуучылдардыҥ кереезиниҥ јанында Совет Черӱниҥ бӧлӱктерин Афганистаннаҥ чыгарганыныҥ 31-чи јылдыгына учурлалган керек-јарак ӧтти. Кереестиҥ јанында јуулгандарды АР-дыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ јӧпчизи Игорь Коршунов уткып, Афганистанда тартыжулар 10 јыл улалганын эзетти. Советский Союз бу тартыжуда бойыныҥ 15 муҥ гражданинин јылыйткан. Олордыҥ тоозында 11-ӱзи Туулу Алтайдаҥ болгон. Олор ончозы ордендерле, медальдарла кайралдаткан.