Jерлештерисле оморкойдыс ~ Звезда Алтая\nӦткӧн неделениҥ учында Jопон jериниҥ Нарита калазында самбо кӱрешле телекейлик чемпионат ӧткӧн. Бу jаан маргаанда бистиҥ jерлештерис Амыр Бакрасов ло Ай-Мерген Аткунов туружып, бойлорыныҥ бескелеринде мӧҥӱн кайралдар ойноп алган.\nJаҥжыкканы аайынча спортчыларды ла олордыҥ тазыктыраачылары Мӧҥӱне Яйтаковты ла Сергей Аткуновты Алтай Республиканыҥ гран-кыйузында уткыдылар. Ай-Мерген маргаандардаҥ ӱстиги-Пышмадӧӧн jӱре берген эмтир. Ол ондо ичбойындагы черӱде черӱчил молjузын бӱдӱрип турган кӱрешчи.\nJеҥӱчилдерге jылу сӧстӧрин АР-диҥ jашӧскӱримниҥ политиказы, спорт ло физический культура аайынча комитединиҥ председатели В. Б. Челчушев, Горно-Алтайск каланыҥ мэриниҥ ордынчызы Э. Н. Малчинов, Эл Курултайдыҥ депутады А. Р. Тулебаев, АР-да дзюдо ло самбо кӱрештердиҥ федерациязыныҥ президенти Э. Алчаков, республиканыҥ тазыктыраачылары айткандар. Владимир Челчушевтиҥ айтканыла, Алтай Республиканыҥ спортчылары jаан маргаандарда бийик кеминде туружар аргалу болгонын база катап кӧргӱскен. «Бистиҥ оогош республикадаҥ эки кӱрешчи барып, экилези мӧҥӱн кайралдар экелгени jаан jедим деп айдар керек. Бу телекейлик чемпионат Амырдыҥ ла Ай-Мергенниҥ калганчызы болбозын деп кӱӱнзейдим»—деп, Владимир Борисович айтты.\nМаргаанда 82 ороонноҥ 800-теҥ ажыра спортчы турушкан. 2013 jылда Санкт-Петербургта телекейлик чемпионатта 75 ороон турушкан эди. Быjылгы маргаанда jети ороонго кӧп болгоны самбо кӱреш ичкери ӧзӱм алынып, телекей ичинде тазыл-тамыры jайылып баратканын кӧргӱзет.\nА. Аткуновтыҥ кӱрешкени керегинде адазы Сергей Юракаевич мынайда куучындады: «Ай-Мерген 57 килограммга jетире бескеде тудушкан. Бескезинде jирме спортчы болгон. Олордыҥ ортозында телекейлик jеҥӱчилдер де болгон. Баштапкы тудушта румын кӱрешчини 2:0 тооло ойноп, ээчидезинде монгол спортчыга «оору прием» эдип, ойноп алган. Оноҥ маргаандардыҥ ээзи jопон кӱрешчини jеҥип, jарымфиналга чыккан. Мында Казахстанныҥ Ерболат Байбатыров деп бӧкӧзиле тартышкан. Казах кӱрешчи тӧрт катап телекейлик чемпион болуп jат. Олор мынаҥ озо ӱч катап кӱрешкен. Ай-Мерген оны бастыразында jеҥген. Бу тудушта 1:0 тооло jеҥип, финалга чыккан. Финалга jакшы амырап, белетенип алган болгон. Jакшы кӱрежип баштаган деп айдар эдим. ӱч катап «оору прием» эдерге ченешкен, jе приемын учына jетиргизип болбогон. 1:0 тооло jеҥип бараадала, калганчы 30 секунд ӧй артарда, та канайда бош салынып ийген, jе jеҥӱни ычкынган. Былтыргы jылдагы телекейлик чемпионатта база бу ла грузин кӱрешчиге ойноттырган. Эзенде jылга белетенер болор деп сананадым. Эмди телекейлик маргаанга талдашту маргаан тулаан айда Санкт-Петербург калада ӧдӧр. Ондо jакшы туружып ийзе, Марокконыҥ Касабланка калазында ӧдӧтӧн телекейлик чемпионатка барар».\nАмыр Бакрасов jуучыл самболо 52 килограммга jетире бескеде тартышкан. Амыр бистиҥ республикада ченемели jаан спортчылардыҥ бирӱзи болуп jат. Ол jашӧскӱрим ортодо самбо кӱрешле телекейлик маргаанныҥ, Европаныҥ чемпионадыныҥ эки катап jеҥӱчили. Амыр jуучыл самболо телекейлик чемпионатта экинчи катап турушкан. Баштапкы катап спортчы 2012 jылда jаан маргаанга барган эди. Быjылгы чемпионатта Амырдыҥ бескезинде 11 кижи болгон. Ол бастыра тӧрт тудуш ӧткӱрип, финалга jеткен. Баштапкы тартыжуда jерлежис немец спортчыны 2:0 тооло jеҥген. Бу эҥ кӱч согуштыҥ бирӱзи болгон деп, Амыр айтты. Экинчи тудушта Азербайджанныҥ кӱрешчизине экинчи минутта «оору прием» эдип, кӱрежин оноҥ ары улалткан. Jарымфиналда Украинанаҥ Сергей Черныйла туштажат. Бу эки спортчы кебисте бой-бойын jакшы билер деп айдарга jараар. Амыр Сергейди башка-башка маргаандарда ӱч катап jеҥген эмтир. С. Черныйла калганчы тартыжуны Амыр мынайда эске алынып куучындады: «2013 jылда Европаныҥ чемпионадында мен ого 8:0 тооло jеҥдиртип jадала, Сергейге оорыдар эп-сӱме тузаланып, Европаныҥ jеҥӱчили болуп чыккан эдим». Наритада чемпионатта алтай уул Сергейди 10:2 тооло jеҥген. Финалда jерлежиске удура база ченемели jаан казах кӱрешчи Алмаз Сулейманов чыккан. «Нени эдер аргам болгон—бастыра ла эткем, jе jеҥӱ меге келишпеди»—деп, А. Бакрасов айтты. «Быjыл амадаган санаамга jетпедим, 2015 jылга jакшы белетенип, пьедесталдыҥ база бир тепкижине ӧрӧ чыгар керек деп сананып алдым»—деп, Амыр куучындайт.\nМӧҥӱне Яйтаковтыҥ айтканыла, маргаан ӧйинде jаан jуун болгон. Ондо айдылганыла болзо, самбо кӱреш Азияныҥ Олимпий ойындарына кийдирилген. Мынаҥ ары jаан Олимпий ойындарга самбоны кийдирери jанынаҥ иш ӧткӱрилип турган эмтир. Ондый болзо, келер ӧйдӧ бистиҥ самбо кӱрештиҥ спортчылары Олимпий ойындарда туружар аргалу болорына иженери артат.\nБӱкти Э. Бадиков белетеген


Кажы ла бала – бӱткӱл телекей - altaicholmon\nОҥдой аймакта Каракол jурттыҥ текши орто ӱредӱлӱ школыныҥ баштамы класстарыныҥ ӱредӱчизи Эльвира Ивановна Ерохонова бу ла кӱндерде бойыныҥ толо јажын темдектеди.\nОл ӱредӱчиниҥ јеҥил эмес ижинде 30 јылдаҥ ажыра иштеп келген. Кӧп тоолу кичинек болчомдорго билгирдиҥ јажыттарын ачкан, јӱрӱмниҥ солоҥыдый јолдорына ууламјылаган. Оныҥ ченемели бай, билгирлери бийик болгонын аҥылабаска болбос.\nЭльвира Ивановнаныҥ чыккан-öскöн jери Шабалин аймакта беш сууныҥ белтиринде, беш тууныҥ эдегинде турган Беш-Öзöк jурт. Адазы Иван Шамакович Тудин 2021 jылдыҥ алтын кӱзинде ада- ӧбöкӧлöриниҥ алтайына 82 jаштуда jана берген. Энези Валентина Саруловна Тудина балдарыныҥ, баркаларыныҥ кару тайна-јааназы эмди де омок-седеҥ, эзен-амыр отуры.\nЭ. И. Ерохонованыҥ билезинде алты карындаш болгон, ол тоодо јаҥыс болчок аказы ла беш кыс. Эльвира Ивановна кыстардыҥ ортоны. 1984 jылда онынчы классты тöрӧл jуртында божодып, Бийск калада педагогический институтка ӱредӱге кирген. 1989 јылда ӱредӱни тӱгезип, Каракол jурттыҥ текши орто ӱредӱлӱ школына баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи болуп иштеп келген.\nЭльвира Ивановна одус эки jылдыҥ туркунына кара кӧстӱ кичинек болчомдорго караны ла акты, jакшыны ла jаманды аайлаарга ӱредет. Ишмекчи јолы керегинде\nЭ. И. Ерохонова мынайда эске алынат: «Одус эки jыл кайра Каракол jуртта билгирдиҥ «ӧргööзиниҥ» эжигин кöстöри кайкалду суркураган болчомдорло кожо jӱрексиреп ачкан эдим… Оноҥ ло бери балдарла кажы ла jыл ӱредӱниҥ «тепкиштериле» алтап, билгирдиҥ jеҥил эмес jолдорын jеҥӱлӱ öдöдис.\nБалдарла иштеп јӱреле, эҥ ле озо оҥдогоным: ӱренчиктиҥ jӱрегине jол ӱредип jаткан предметтеҥ эмес, ӱредӱчинеҥ башталат. Ӱредӱчи бойыныҥ ченемелиле, методикалык ижиле ӱредип јаткан предмет-урогы ажыра кичинек кижиге јолды ачып јат. Оноҥ ары ӱреткен балдарым толкуланып jаткан теҥистий jӱрӱмде «агын суулар, арта салган кечӱлер кечип, бийик-jабыс ажулар ажып, эбирилчектерлӱ-эреендӱ jолдор öдӱп», улус ортодо Кижи болзын. Jакшыга ла чындыкка jӱткӱзин. Баалап jӱрер байлыгы — Тöрöли, jӱрӱм, биле, билим, культура, килемjи, су-кадык јӱрӱм, ар-бӱткен, наjылык, сӱӱш болзын…\nӰренчиктерим кижиликтиҥ баалу-чуулу jедимдерин, байлыгын билериле коштой, бойыныҥ албатылык культуразын, эрjинедий энчи-байлыгын билип, оны орныктырып jӱрзин деген амадула мен «Энчи – Наследие» деп программа аайынча иштейдим. Бу программала «За нравственный подвиг учителя» деп кӧрӱ-маргаанда туружып, јеҥӱлӱ ӱчинчи jер алдым. Бала ойынныҥ, чöрчöктиҥ, кӱӱниҥ, фантазияныҥ телекейинде jӱрзе, оныҥ ич-кӧгӱс jӱрӱми толо болор. «Бу jоктоҥ ол кургап, кадып калган чечек» деп оҥдодым.\nОйгор санаалу улустыҥ мынайда айдып койгоны бар: «Кажы ла калыктыҥ уулы ба эмезе кызы ба, эҥ ле озо бойыныҥ культуразыла, тилиле jилбиркеер керек. Мында оныҥ кемге де тӱҥей эмес чырайы, ада-öбöкöзиниҥ артырган недеҥ де баалу энчизи». РАН-ныҥ член корреспонденти, професор А. В. Кибриктиҥ «XXI чактыҥ учында албатылардыҥ jӱк ле беш проценти бойыныҥ культуразын, тилин корулап алардаҥ айабас» дегени мени база чочыдат. Ады јарлу поэдис Сурайа Сартакова тилин билбес кижини ӱӱринеҥ астыккан кушла тӱҥейлеген эди.\nӰреткен балдарым кийнинде кöкси куру, «айдары jок jööжӧзин jылыйткан jокту» болбозын деп амадайдым. «Jерди теҥери бӱркеген, кижини – кеп-кийим» дегени учурлу. Сӱрлӱ, солоҥы öҥдӱ алтай кеп-кийимин кийип, комус ойноп турган балдарымды кöрӱп оморкойдым: «Кандый öҥжик, кебериске сӱреен келижип турган кеп-кийим, байла, чаҥкырайган теҥеринеҥ, кöк ынаарга оронгон тууларыстаҥ, тӱмен jӱзӱн чечектерлӱ jалаҥдардаҥ, кöк чакпынду сууларыстаҥ…».\nJаш ӱйениҥ кöгӱс-байлыгын öскӱрер, тöрöлчи кӱӱн-табын кöдӱрер база бир эп-арга — «Jаҥар кожоҥ», «Алтай шатра» деп ӧткӱрип турган кружокторым. Балдарым алтай кеп-кийимин кийип, jаҥар кожоҥды кожоҥдоп, кӱӱзин кöксине салып алза, jӱрӱминде олорго керектӱ болор деп санаа-шӱӱлте меге ийде берет. Школдо öткӱрип турган ончо керек-јарактарда, байрамдарда балдарымла кожо јаантайын туружадыс. Алтай шатрала кружокты 15 jылдаҥ ажыра öткӱрип келдим. Шатрачы балдарым республика кеминде кöп тоолу маргаандарда туружып, jеҥӱчилдер болуп чыккандар. Айастан баркам кыргыз јеринде Чолпон-Ата калада ӧткӧн маргаанда турушканы оморкодулу.\nМениҥ ӱреткен балдарым jӱрӱминде бойыныҥ jолын табып, иштегилеп, айыл-jурт тöзöп, бала-барка азырайт. Эмди ӱреткен балдарымныҥ балдарын ӱредедим. Jылдар солынат, ӱйелер солынат. Быjылгы ӱредӱлӱ јылда катап ла баштапкы класс алдым. Ойто ло кайкалла толо кöстöр, öкпӧӧриш, ӧскӧ, jе jылу, jымжак кичинек колдор… Jединижип, класска кирдис. Алдыста – билгирдиҥ учы-кыйузы jок телкем телекейи…».\nКажы ла бала – бӱткӱл телекей,\nКайкамчылу, jажытту jаан телекей.\nОны ачарга сӱрекей jилбилӱ,\nӰредӱчи мениҥ амадуум бӱткей.\nӰредӱчи болуп иштеп тура, Эльвира Ивановна кӧп тоолу кӧрӱ-маргаандарда јаантайын туружат. Темдектезе, «Ӱредӱчи-лердиҥ jазы-2021» деп кӧрӱде туружып, јеҥӱлӱ баштапкы jер алган. Анайда ок Алтай тилдиҥ кӱнине учурлай «Алтын сӱрлӱ Алтайым» деп кӧрӱде база ла јеҥӱлӱ экинчи jерге чыккан. Канча-канча јылдардыҥ туркунына јӱрегиниҥ сӱӱжиле кичинек болчомдорло ӱлежип јӱрген ӱредӱчи ишмекчи јолында кӧп тоолу грамоталарла кайралдаткан эди. Бу ончозы алкыш-быйан кеминде айдылган једимдер. Је Э. И. Ерохоновага эҥ учурлузы ӧткӧн jылда узак ӧйгӧ ӱредӱчиниҥ ижин ак-чек бӱдӱрип, jаш ӱйени таскаткан учун Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдатканы болуп јат. Ӱредӱчиниҥ ижи-тожын, једимдерин, тергее кеминде баалаганы айдары јок кайрал, ајару.\nКижиниҥ jӱрӱминде эҥ jаан байлык — ол азыраган балдары, jуртап jаткан эш-нӧкӧри, айыл-jурты. Эльвира Ивановнаныҥ эш-нӧкӧри Алексей Школчинович Кулады jурттаҥ, сӧӧги кергил, колы ус кижи болор. Агаштаҥ јӱзӱн-башка эдимдер эдерин сӱӱр усчы. Оныҥ јазап чӱмдеген эжиктери, баш кайырчактары эл-јон ортодо јаан суруда. Анайда ок ол ак малын кичееп, айылда ла иштенип jӱрет. Нак биледе эки кыс бала чыдап ӧскӧн. Эмди олор бойлоры айыл-јуртту, балдарлу. Алтынай кызы Томсктогы государственный университетти ӱренип тӱгескен. Кӱйӱ бала Сагитле кожо ӱч уул азырайдылар. Кичинек кызы Арунай база ла Томскто СИБГМУ-ны ӱренип тӱгезеле, фармацевт-провизор деп специальность алган. Эш-барааны Эркейле эки эрке кызычак азырап чыдадып јат.


Эм-тусла јеткилдеери — кӱнниҥ тӧс сурагы - altaicholmon\nТӧргиниҥ јуунында АР-дыҥ депутаттары, республикан башкаруныҥ председателиниҥ ордынчызы, АР-дыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ бирлик аппарадыныҥ башкараачызы Анатолий Донских, су-кадыкты корыыры аайынча министрдиҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Валентина Мунатова, РФ-тыҥ Минюстыныҥ бистиҥ тергее аайынча башкартузыныҥ јааны Наталья Веретенникова, республикан прокурордыҥ баш болушчызы Юлия Юркина, Шиҥжӱ-чоттоор палатаныҥ башкараачызы Артем Сумачаков ло тергеениҥ Jондык палатазыныҥ башкараачызы Татьяна Кончева турушкан.\n«РФ-тыҥ Президентиниҥ 2018 јылдыҥ тулаан айыныҥ 1-кы кӱнинде РФ-тыҥ Федерал Jуунынга эткен Баштанузында тӧс ээжилерди јӱрӱмде бӱдӱрери аайынча АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ иш-керектериниҥ планы керегинде» суракла јетирӱ эдип тура, республикан парламенттиҥ вице-спикери Михаил Терехов Президент Баштанузында айткан бастыра сурактар бистиҥ государствоныҥ келер јуук јылдарда ӧзӱминиҥ ууламјызын чокымдайт деген. «Президент не керегинде айтканынаҥ кӧрзӧ, бистиҥ ороонныҥ кижизи ле гражданини бистиҥ ороонныҥ тӧс байлыгы болуп јат. Оныҥ да учун кижиниҥ јадын-јӱрӱминиҥ айалгазы јакшы болорын јеткилдеери бистиҥ бастырабыстыҥ текши иш-амадузы болуп јат» — деп, парламентарий темдектеген.\nӦрӧ адалган планла таныштырып тура, ол бу план парламенттиҥ профильный комитеттериниҥ шӱӱлтелери аайынча тургузылган ла ол 24 иш-керектеҥ турат деген. Ол шӱӱлтелер Президент бойыныҥ јаҥжыккан баштанузында јаҥныҥ федерал ла тергеелик органдарыныҥ алдына тургускан иш-јакылталарга тӧзӧлгӧлӧнгӧн деп јартаган. Депутаттыҥ айтканыла, депутаттардыҥ корпузы јаҥныҥ федерал ла тергеелик органдарыла, республикан башкарула, муниципал тӧзӧлмӧлӧрлӧ ӧмӧ-јӧмӧ иштеп, баштануда темдектелген иш-керектерди ле планды бӱдӱрерине керектӱ јасакчы тӧзӧлгӧни белетеери јанынаҥ иштеер.\nТӧргиниҥ јуунында экинчи суракла «Алтай Республиканыҥ јеринде јеҥилтелер алар кезик граждандарды эмдерле јеткилдеери керегинде» деген сурак кӧрӱлген. Бу сурак аайынча јетирӱни Валентина Мунатова эткен. Оныҥ айтканыла, бистиҥ тергееде улусты эмдерле јеткилдеери келиштирте јасакберим документтер аайынча ӧдӧт. Jеҥилтелердиҥ программаларын бӱдӱрери канайда ӧдӱп турганы шиҥжӱде тудулат. «Государственный јонјӱрӱмдик болушты эмдерле јеткилдеш ажыра алып тургандардыҥ тоозы 2017 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала кӧптӧгӧн. Jеҥилтелер алаачылардыҥ 80 процент кирези социальный пакет аларынаҥ мойноп ийип турганын ајаруга алза, ол кӧргӱзӱниҥ кеми јаан эмес. 2018 јылда јеҥилтелерлӱ эмдерле јеткилдеери аайынча нормативтиҥ кеми 842,4 салковой болор, 2017 јылда оныҥ кеми 807 салковой кире болгон. Улусты андый эмдерле јеткилдеери јанынаҥ керексиштиҥ кеми 120 миллион салковой акча. Бир канча шылтактардаҥ улам ӧйи келер ӧйгӧ артызылган јеткилдеш аайынча јылдыҥ башталганынаҥ ала 1396 рецепт берилген. Тургуза ӧйдӧ мындый јеткилдеш аайынча 118 рецепт бар. Кату ла ас туштап турган ооруларла оорып турган улусты јеткилдеериниҥ программазына кирип турган улустыҥ тоозы 118. Медболуш аларга 79 кижи баштанган. Олорго 2,9 миллион салковойдыҥ 148 рецепти бичилген. Баазы 7.02 миллион салковойго турар эмдер экелилген, онызы јылдык заявка-керексиништиҥ 28,9 проценти» — деп, ол айткан.\nПарламенттиҥ јонјӱрӱмдик корулаш ла эл-јонныҥ су-кадыгын корыыры аайынча комитединиҥ председатели Наталья Никитенконыҥ темдектегениле, республиканыҥ депутаттары оору улусты эмдерле јеткилдеерин эҥ ле јаан учурлу сурактардыҥ бирӱзи деп кӧрӧт. Нениҥ учун дезе бу сурак улустыҥ јӱрӱмиле чике колбулу. Оныҥ да учун парламентарийлер бу суракты јаантайынгы шиҥжӱзинде тудат. Темдектезе, 2017 јылда парламент су-кадыкты корыырыныҥ бӧлӱги аайынча 6 јасак јараткан. Эмдерди врачтыҥ рецепти јогынаҥ аларыла колбой, былтыр јылдыҥ башталганында республикада уур-кӱч айалга тӧзӧлӧ берерде, бу суракты кӧрӧри аайынча ишмекчи группа тӧзӧлгӧн болгон. Депутаттар бу курч суракты быјыл да јаан ајаруда тударын темдектеп алган.\nШӱӱжӱ ӧдӧр тушта В. Мунатовага тӧргиниҥ турчызы Виктор Ромашкин баштанып, эм-тусла колбулу дефицит болбозын деп, эмдерле јеткилдеш јанынаҥ садуны озолондыра ӧткӱрери керегинде шӱӱлтезин айткан.\nТӧргиниҥ турчызы Геннадий Суминниҥ шӱӱлтезиле, соцпакеттеҥ, ого эмдерле јеткилдеш кирип јат, мойношкон улустыҥ тоозы республикада сӱрекей кӧп. Оныҥ айтканыла, бу сурак јанынаҥ эрчимдӱ иштеер керек. Соцпакет аайынча эмдерди берериниҥ системазы бар да болзо, нениҥ учун улус јеҥилтелерлӱ эмдерди јылдыҥ учында алып болбой турган учуралдар туштап турганын кайкап айткан. Депутат мындый сурак тургускан:«Меге эмди садып алган болзо, ол кайдаар барган?». В. Мунатованыҥ айтканыла, мындый учуралда ол эм чотко алылбаган кенекке барган болордоҥ айабас.\nАР-дыҥ депутады Укмет Альпимовтыҥ шӱӱлтезиле, бу ууламјы учун каруулу улус бистиҥ тергееде эмдерле јеткилдеш јанынаҥ курч сурактар акча-манатла јеткилдештиҥ кеми кирелӱ болгоныла колбоорго до ченежип турза, бу айалга акча-манатла колбулу эмес. «Тереҥжиде шиҥдей кӧрбӧзӧ дӧ, бу бӧлӱкке сӱрекей кӧп акча келип турганы јарт кӧрӱнет. Ол акчаны билгир ӱлештире ууландырза, бу курч сурактыҥ аайы-бажына чыгып салар арга бар» — деп, парламентарий угускан.\nОныҥ шӱӱлтезин спикер Владимир Тюлентин јӧмӧгӧн. Парламентарийдиҥ айтканыла, граждандардыҥ јеҥилтелерлӱ категориязын эмдерле јеткилдеери — сӱрекей курч сурак. Суракты билгир аайлаштырып тура, бис бастыра кеминдеги государственный јаҥдардыҥ тоомјызын бистиҥ албаты-јон алдында кӧдӱрер эдис деп, ол айткан. Оныҥ шӱӱлтезиле, государство бӱгӱн су-кадыкты корыырына сӱрекей кӧп акча чыгымдайт, је ол акчаны бис кезикте билгир тузаланып болбойдыс деген. Бу суракты аайлаштырары јанынаҥ эп-сӱмелерди солубазаас, бӧлӱктиҥ субсидированиезин канча да кире кӧптӧтсӧ, ол сурактыҥ аайы-бажына чыгып болбозыс деп айткан. Эл Курултайдыҥ председатели соцкорулаш аайынча комитетте тӧзӧлгӧн ол ишмекчи группа бу суракты мынаҥ да ары шиҥжӱде тутсын деген.\nТӧргиниҥ турчылары су-кадыкты корыырыныҥ министерствозына улусты, ол тоодо аптекалар ла эмчиликтер јок јурттарда јаткан улусты, эмдерле јеткилдеери аайынча ишти оноҥ ары улатсын деп шӱӱлтеге келгендер.\nJуунныҥ туружаачылары парламенттиҥ 33-чи сессиязында кӧрӱлетен сурактардыҥ тоозына «Регистрацияны баштапкы катап ӧткӧн калан тӧлӧӧчилерге — таҥынаҥ аргачыларга Алтай Республиканыҥ јеринде калан саларыныҥ јеҥилтилген ле (эмезе) патентный системаларын тузаланар тушта калан ставканыҥ кемин 0 процент кеминде јӧптӧӧри керегинде» Алтай Республиканыҥ јасагыныҥ 1-кы тизимине кубулталар кийдирери керегинде» республикан јасактыҥ ӱлекерин кийдирер деп јӧп јараткандар.\nАдакыда тӧргиниҥ турчылары Эл Курултайдыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаары јанынаҥ суракты кӧрӱп, јӧп чыгарган.


Куурмакчылардаҥ канайда чеберленер? - altaicholmon\nПолицияныҥ ишчилери каршулу керектер болдыртпазы јанынаҥ ишти ӧткӱрип те турган болзо, бистиҥ тергеениҥ улузы аферист-куурмакчылардыҥ јӱзӱн-башка «тузактарына» тӱжери јоголбогон. Бу јанынаҥ јартамалду иш СМИ-лер ажыра улайынча ӧткӱрилип те турза, куурмакчыларга тӧгӱндеткен улустыҥ тоозы астабайт. Каршучылдар улусты тӧгӱндеп, кандый каршулу керектер эдип турганы керегинде Алтай Республика аайынча МВД-ныҥ уголовный розыск јанынаҥ башкартузыныҥ јааны полицияныҥ полковниги Николай НАГОРНОВ куучындайт.\n—Николай Алексеевич, тӧгӱндеткен улус полицияга кажы ла кӱн баштанат деп айдарга јараар. Мындый каршулу керектердиҥ аайына чыгары јеҥил керек эмес, нениҥ учун дезе куурмакчылар бӱдӱҥкей улустаҥ акча «сыйра» тартып аларыныҥ јаҥы эп-сӱмелерин улайынча сананып тапкылайт. Андый каршучылдар керегинде куучындап берзеер?\n—«Телефонный аферисттерле» колбулу сурак Алтай Республиканыҥ андый каршучылдарга тӧгӱндеткен улузына ла полициязыныҥ ишчилерине курч сурак болуп јат. Чындап та, тергеениҥ јеринде болгон каршулу керектердиҥ сводказынаҥ кӧрзӧ, мындый каршулу керектер кажы ла кӱн болуп турган деп айдарга јараар.\nУлустаҥ келген бир де јетирӱ ајару јок артпайт. Полицейскийлер кажы ла угузу бичик аайынча шиҥжӱ ӧткӱрет, улустаҥ акчаны кем «сыйра» тартып алганын јартаары јанынаҥ оперативно-бедирештӱ иштер ӧдӧт. Интернет-аферисттерди тудуп алатаны јеҥил керек эмес. Андый да болзо, бис бастыра аргаларды тузаланып, олорды каруузына тургузары јанынаҥ иштейдис.\nЈӱк ле быјыл мобильный колбуны эмезе интернет-сайттарды тузаланып, бистиҥ республиканыҥ улузынаҥ ууры ла куурмакту керек эдилгени керегинде 139 јетирӱ болгон.\nУлустыҥ бӱдӱҥкейин тузаланып, куурмакчылар олордыҥ акчакаптарынаҥ канча јылдарга јууган акчазын «кактап» алат. Јыл башталганынаҥ бери граждандар куурмакчыларга 3 миллион салковой кире акчаны бойлоры табыштырып берген. Јазап сананып кӧрзӧӧр: куурмакчылар кемниҥ де уулы эмезе јуук тӧрӧӧни тӱбекке алдырткан, бу суракты аайлаштырарына арбынду акча тӧлӧӧр керек деген «спектальди» эмдиге јетире тузаланат. Улус ас эмес акчаны берип јат — 400-500 муҥ салковойды…\n—Бистиҥ тергееде кандый каршулу керектер кӧп болот?\n—Аферисттер тӧгӱндештиҥ јаҥы схемаларын јылдыҥ ла сананып тапкылайт. Мен эҥ ле јарлуларын адап ийейин. Темдектезе, товарларды Интернет ажыра садып алары эмезе садары. Баазы јарамыкту товарды улус кӧрӱп ийеле, оны садып аларга кичеенет. Кезик учуралда акчазын озолондыра да тӧлӧп салгылайт, је оноҥ тӧгӱнчи садучы сурузы јок јылыйып калат.\nАферисттер анайда ок банктыҥ ишчизи деп аданып, телефон согор эп-сӱмени база элбеде тузаланат. Улус банктыҥ ишчилери клиенттиҥ конфеденциальный деген таҥынаҥ јетирӱлерин телефон ажыра сурабас учурлу деген ээжини билер де болзо, телефонло куучындажып турган улуска нениҥ де учун бӱдет.\nБойыгар керегинде таҥынаҥ јетирӱлерди таныш эмес улуска качан да айтпагар деп, база катап айдып јадым. Слерге телефон ажыра айтканыныҥ чынын-тӧгӱнин угарга, јалкуурбай, банкка эмезе јуугында банкоматка барып келигер. Таныш эмес улустаҥ келген јетирӱниҥ чынын-тӧгӱнин кыйалта јогынаҥ шиҥдеп кӧрӧр керек. Слер билбес улустыҥ акча кӧчӱрзин эмезе кандый да јеткилдеш этсин деген сурагын бӱдӱрбегер.\n—Николай Алексеевич, кезик улус олор эткен кереги учун каруузына турбас деп сананып, куурмакту керектер эдип јат деген шӱӱлте бар. Аферисттер каруузына тургузылган учуралдар керегинде айдып ийзеер?\n—Бойыныҥ каршулу керектерин эдерге, каршучылдар јыл башталганынаҥ бери 117 абонентский номерлерди тузаланган. Телефондоштордыҥ кӧп сабазы Москвадаҥ ла Московский областьтаҥ болгон.\nМошенничество деген немеде гран-кыйу да, ук-тӧс тӧ јок. Онызын бир темдек ажыра керелеп ийейин. Јыл башталып турарда, республиканыҥ тӧс калазында јадып турган 62 јашту ӱй кижи Горно-Алтайсктыҥ полициязыныҥ дежурный бӧлӱгине баштанган. Оныҥ айтканыла, таныш эмес кижи оныҥ бӱдӱҥкейин тузаланып, 300 муҥ салковойын мензинип алган.\n2018 јылдыҥ јазында бу ӱй кижи Интернеттиҥ сетиндеги аҥылу сайттардыҥ бирӱзи ажыра ӧскӧ ороонныҥ кижизиле таныжып алган болуптыр. Ӱй кижи јарлу мессенджерди тузаланып, ол кижиле английский тилле куучындажып турган болгон. Оноҥ ӱй кижи бойыныҥ јаҥы таныжын айылына айылдап келзин деп кычырган.\nЭр кижи мен черӱчил врач деп айдып, ого айылдап келерине белен болгонын угускан. Је јаҥыс ла визаны ла ӧскӧ дӧ документтерди белетеерине керектӱ акча тургуза ӧйдӧ ондо јок деп айткан. Ол ӱй кижини ого акча ийип ийзин деп сурап, акчаны Горно-Алтайскка једип барала, јандырып берерим деп айдыптыр. Ӱй кижи кредит алала, акчаны «черӱчил врач» электронный тӧлӧмир системалардыҥ бирӱзинде айдып берген банковский счеттыҥ номерине кӧчӱрип ийген. Акчаны алала, ол эр кижи республика јаар јол-јорыгын јӱзӱн-базын шылтактарла чӧйиптир. Ӱй кижи бир кӧрбӧгӧн ол виртуальный таныжына јыл туркунына 300 муҥ салковой кӧчӱриптир. Је айылчызы келерин ол анайып ла сакып болбогон. Оны тӧгӱндеп ийгенин оҥдойло, ӱй кижи болуш сурап, полицияга баштанган. Ол эр кижиниҥ телефондоры США-да регистрировать эдилгенин темдектеер керек.\nСвязь-колбуныҥ ла Интернеттиҥ сетьтерин тузаланып, куурмакту керектер эдери канча кире элбеде таркаганын оҥдоорго, бир канча тоолор айдып ийейин. Ӧдӱп јаткан јылдыҥ тӧрт айыныҥ туркунына ар-јӧӧжӧгӧ удура 646 каршулу керек болгон, олордоҥ 139-зы дистанционный деген эп-аргала эдилген. Былтыр бу тоо ӱч ӱлӱзи кирезине ас болгон. Алтай Республика аайынча МВД-ныҥ ишчилери јыл башталганынаҥ ала јетирӱ-коммуникациялык технологиялардыҥ болужыла эдилген 58 каршулу керек аайынча шылу-шиҥжӱ иштер ӧткӱрген. Је иштиҥ ченемелинеҥ кӧрзӧ, андый каршулу керектердиҥ кӧбизи (50% кирези) анайып ла јарталбай артып калат.\nКӧп тоолу финансовый схемалар ла ӧдӱштирӱ-операциялар тӧзӧп турган каршучылдар тӱҥей ле туттуртып турган учуралдар ас эмес. Темдек эдип, республикан МВД-ныҥ ишчилери илезине чыгарган бир учурал керегинде айдып ийейин. Республиканыҥ тӧс калазында јадып турган ӱй кижи бу ак-јарыкта јок квартираны улуска арендага табыштырып турган болгон. Каланыҥ полициязына Алтай крайдыҥ Горно-Алтайсктыҥ ӱредӱлӱ учреждениелериниҥ бирӱзинде ӱренип турган эки студенти баштанган. Бу кыстардыҥ айтканыла, олорло кожо ӱренип турган таныжы куурмакту керек эдип, олордыҥ 20 муҥ салковойын мензинип алган. Кӧрӧр болзо, андый керекти 39 јашту ӱй кижи эдиптир, бу кижи мындый ок каршулу кереги учун мынаҥ озо ӧйдӧ јаргылаткан эмтир. Ол ӱй кижини уголовный розысктыҥ ишчилери полицияга экелерде, ол каршулу керек эткенин ачыгынча айдып ийген.\nБу ӱй кижи кыстарга јадар тура керек болгонын билер болуптыр. Оныҥ учун олорго каладаҥ узак ӧйгӧ јӱре берген таныштарыныҥ квартиразын береечи болуп, квартира учун акчаны озолондыра тӧлӧзин деген. Акчаны алала, кыстарды ӧскӧ квартирага јаттыргызып салган, оныҥ ээзи ол кыстарды квартирадаҥ эки кӱннеҥ чыгарып ийген. Аферист ӱй кижи тӧгӱндеп салган кыстардаҥ канча айлардыҥ туркунына јажынып јӱрген. Бу керек аайынча РФ-тыҥ УК-зыныҥ 159-чы тизиминиҥ 2-чи бӧлӱги аайынча уголовный керек ачылган — кижиге билдирлӱ чыгым экелген куурмакту керек учун. Тургуза ӧйдӧ ол ӱй кижи мынаҥ озо мындый ок каршулу керектер эткенин-этпегенин јартаары јанынаҥ шылу-шиҥжӱ иш ӧдӧт.\n—Бойын куурмакчылардаҥ корып алар кандый бир «рецепт» бар ба?\n—«Бӱтпе, шиҥдеп кӧр» деген ээжи-оҥдомол бар. Таныш эмес улустыҥ телефон ажыра айтканына бӱделе, бойыгардыҥ карталарыгарла кандый да ӧдӱштирӱ-операциялар этпегер. Слердиҥ картагарга акча кӧчӱрерине телефонныҥ ла номери керектӱ болуп јат. Акчаны таныш-кӧрӱштеригерге «Одноклассники», «В контакте» ле ӧскӧ дӧ соцсетьтер ажыра кӧчӱрбегер. Бу учуралда слердиҥ кӧрӱш-таныштарыгардыҥ адын аданып, куурмакчылар бойыныҥ кара керегин эдип турган болордоҥ айабас. Товарларды Интернет ажыра јакыдарга турган болзогор, бӱдӱмјилӱ деген сайттарга баштаныгар эмезе акчаны товарды алган соҥында кӧчӱригер.\nСлерле тӱбек-неме болбозы бойыгардаҥ камаанду болгонын ундыбагар. Је куурмакчыларга канайып та тӧгӱндедип ийген болзоор, полицияныҥ дежурный бӧлӱгине 02 телефон ажыра баштаныгар.


Тергеениҥ ӧзӱми аайынча шӱӱлтелерди јуур - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин АР-дыҥ Ӧзӱмниҥ тӧс јериниҥ эксперттериле ӧткӧн туштажу ӧйинде тергеениҥ курч сурактарыныҥ аайына чыгары јанынаҥ тӧс ууламјылар шӱӱжилген.\nТуштажуда ӧрӧ адалган тӧс јердиҥ эксперттери турушкан — Федерацияныҥ Совединиҥ турчызы Татьяна Гигель, АР-дыҥ башчызында госоркестрдиҥ художественный башкараачызы Владимир Кончев, АР-дыҥ башкарузыныҥ баштапкы председатели Владимир Петров, Эл Курултайдыҥ депутады Геннадий Сумин, ол тӧс јердиҥ координаторы Айдар Мызин, «Јеҥӱниҥ волонтерлоры» деген тергеелик бӧлӱктиҥ башкараачызы Вадим Фефелов ло о. ӧ.\n«Алтай Республиканыҥ Ӧзӱмниҥ тӧс јериниҥ ижин бир ай кайра баштаганыс. Организацияныҥ тӧс амадузы — эл-јонныҥ шӱӱлтелерин ајаруга алып, тергеениҥ ӧзӱминиҥ јаҥыртылган стратегиязын тӧзӧӧри, эҥ тӧс иштерди ле ууламјыларды ӧмӧ-јӧмӧ чокымдаары. Оныҥ да учун бис ӧзӱмниҥ јаҥы командазын тӧзӧӧри аайынча ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрип баштаганыс, башкараачы кадрлардыҥ резервин тӧзӧӧри јанынаҥ конкурс јарлаганыс, јаҥныҥ јаҥы, ачык-јарык политиказын ӧткӱредис» — деп, тергеениҥ удурумга башчызы айткан.\nОлег Хорохординниҥ айтканыла, тергеениҥ курч сурактарын аайлаштырары јанынаҥ иш ӧткӱрилген, темдектезе, республиканыҥ транспортный инфраструктуразын ӧскӱрери јанынаҥ. «Артыбаш-Турачак» деген јолды федерал ар-јӧӧжӧгӧ табыштырары јанынаҥ шӱӱлте эдилген, Россияныҥ транспорт аайынча министри Евгений Дитрихле Казахстан јаар јолды јаҥырта јазаары јанынаҥ куучын-эрмек ӧткӧн.\nТергеениҥ удурумга башкараачызыныҥ угусканыла, јаан изӱ айдыҥ 16-чы кӱнинеҥ ала «Горно-Алтайск-Москва» деген маршрутта экинчи авиаперевозчик иштеп баштаар, эл-јонго амыр бербей турган кату бытовой таштанчыларла колбулу курч сурактарды аайлаштырары ичкери јылган, Алтын-Кӧлди јараттай јерлерди јарандырары аайынча программаныҥ ижи тӱргендедилген. Тургуза ӧйдӧ «Су-кадык» деген автопоездтиҥ ӱлекери јанынаҥ иштер чокымдалат. Эл-јонныҥ комыдалдарына ајару эдери јанынаҥ соцсетьтерде кеми јаан иш ӧдӧт. «Текши алза, тӧс курч сурактар, когыс јерлер чокымдалып калган, олорды аайлаштырары јанынаҥ системный иш башталган» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nТергеедеги бар курч сурактарды толо кеминде кӧрӧргӧ, тергеениҥ удурумга башчызы текшиалбатылык шиҥжӱ-опрос ӧткӱрери јанынаҥ шӱӱлте айткан. Бу керекте анчада ла медицинаныҥ бӧлӱгиниҥ, фермерлердиҥ, ӱредӱчилердиҥ, аргачылардыҥ, ол тоодо туризмниҥ бӧлӱгинде, јашӧскӱримниҥ ле культураныҥ ишчилериниҥ шӱӱлтезине иженип турганын ол угускан.\nӦзӱмниҥ тӧс јериниҥ ижинде туружып тургандардыҥ, эл-јонныҥ шӱӱлтелерин јууп турган улустыҥ, дискуссионный площадкалардыҥ јуундарын тӧзӧӧчилердиҥ бастыразына быйан айткан.\nОлег Хорохордин конкурстыҥ кичӱ изӱ айдыҥ 21-чи кӱнинде тӱгенген баштапкы бӧлӱгиниҥ уч-турултазын јарлаган. Конкурска бастыра 1100 угузу бичик келген болгон. Олорды эксперттер јуук ӧйдӧ кӧрӧр лӧ конкурстыҥ экинчи бӧлӱгиниҥ туружаачыларыныҥ тооломы белетелер. АР-дыҥ кадровый резервине государственный ла муниципал башкартуга јаҥы шӱӱлтелер, ченемел ле јаҥы кӧрӱм экелерге турган улус кирер.\n«Тӧс јердиҥ ижине јилбӱӱ јаан, республиканыҥ кӧп тоолу улузын ол јилбиркедет. Бой-бойыныҥ шӱӱлтелерин угужары кезикте андый ла јып-јымжак ӧтпӧйт, удурлаштар да болгон. Је онызы андый ла болор керек. Текши алза, кеми јаан иш ӧткӱрилген, је эдетени де кӧп арткан» — деп, Олег Хорохордин темдектеген.\nТергеениҥ удурумга башкараачызы Тӧс јердиҥ ижинде акту бойы турушканын темдектеер керек. Јондыктыҥ, профессионал биригӱлердиҥ, аймактардыҥ эл-јоныныҥ чыгартулу улузыла туштажуларда айдылган шӱӱлтелерди Ӧзӱмниҥ тӧс јерине јетирер, тергеениҥ ӧзӱминиҥ 2024 јылга јетире стратегиязын тӧзӧӧр тушта ајаруга алзын деп айткан.


Балдардыҥ јайгы лагерьлери быјыл иштегей не? - altaicholmon\nБалдардыҥ јайгы лагерьлери быјыл иштегей не?\nКоронавирус југуш оору таркап баштаганынаҥ улам кӧп саба улус телекейге, анда болуп турган керектерге база башка кӧрӱмле кӧрӧр боло берди дезем, байла, јастыра болбос. Пандемия бастыра учурлу керек-јарактарды ӧскӧ ӧйгӧ кӧчӱрер некелтелер этти. Ол балдардыҥ јайгы амыралтазын тӧзӧӧр иштерге база буудагын јетирген.\n«Балдардыҥ су-кадыгын тыҥыдар-ӱредер «Манјӱрек» деп тӧс јер»… Эл-јон оны Манјӱректе балдар амыраар лагерь деп билер. Јылдыҥ ла сезон туркунына 720 бала амыраткадый аргаларлу бу лагерь быјыл ижин јӱк јаан изӱ айдыҥ 20-чи кӱнинде баштаган. Бери быјыл Горно-Алтайсктагы Г. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернаттыҥ балдары амырап келген. Тургуза ӧйдӧ школ-интернатта јазал иштер ӧдӧт. Оныҥ да учун болчомдор Манјӱректеги лагерьде куран айдыҥ 30-чы кӱнине јетире болор. Болчомдор дееримде, мында тӧрт јаштаҥ ала 11-чи класска јетире балдар амырайт. Ӧскӱс, ада-энезиниҥ ајарузы јок арткан болчомдор, бастыра 180 бала.\nГ. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернатта социальный педагог болуп иштеп турган Руслан Антарадоновтыҥ айтканыла болзо, лагерьде амырап турган балдардаҥ он ӱч отряд тӧзӧлгӧн. Олорды он ӱч таскадаачы, врач-педиатр, медсестра, эки каруулчык кичееп кӧрӧт. Мында анайда ок эки ишчи ле эки казан азаачы иштейт. Кажы ла кӱн балдарга јӱзӱн-башка ойындар, маргаандар, конкурстар ӧткӱрилет. Среда ла суббот кӱндерде балдар мылчаланат.\n«Айла беш саатта оогош балдардыҥ отрядтарында пионерболло маргаан болор. Эртен «Посейдонныҥ байрамы» деген керек-јарак ӧдӧр. Анда ла костюмдардыҥ конкурсы ӧткӱрилер. Пятница кӱнде волейбол, оныҥ эртезинде бойы башкарынарыныҥ кӱни, оны ээчий кӱндерде баскетболло маргаан, блогердиҥ кӱни ӧткӱрилер» — деп, Руслан Олегович айткан.\nБлогердиҥ кӱнин канайда ӧткӱрерге турганын суразам, балдардыҥ телефондорына соккон видеоматериалдардыҥ эҥ артыктары талдалып, проектор ажыра кӧргӱзилер. Камыс эҥ јакшы иштерди темдектеер ле јеҥӱчилдерге тату сыйлар берилер. Тату сыйлар кажы ла маргаандардыҥ кийнинеҥ берилет деген каруу алдым.\nБалдарла иштеп турган ишчилер эки неделениҥ туркунына иштейле, солунып турган болтыр. Руслан Олеговичле ӧткӧн оноҥ арыгы эрмек-куучыныс мындый болгон:\n—Мындагы айалгалар кандый эмтир?\n—Айалгалар јакшы, отрядтар јаан. Кезик отрядтар эки кат тураларда јадат. Лагерьдиҥ јери јаан ла телкем. Мында качелилер, јыҥылайтан горкалар, волейбол, баскетбол, футбол ойноор площадкалар, душ, мылча, кажы ла корпустыҥ јанында туалеттер бар. Балдарга јарап јат.\nБалдардыҥ ортозынаҥ актив тӧзӧгӧнис. Лагерьдиҥ президенти, оныҥ болушчылары, культурно-массовый сектор, санитарлар, дружинниктер бар. Олор таскадаачыларга болужат.\n—Мындагы айалгаларды шиҥдеерге кандый бир службалар келет пе?\n—Роспотребшиҥжӱдеҥ келип јадылар, лагерь Майма аймактыҥ јерине кирип турган учун, Майманыҥ участковыйы, эр кемине јеткелектердиҥ керектери аайынча инспектор кӱнӱҥ сайын келип барат. Тӱнде де келип, кӧрӱп турган учуралдар бар. Психологтор келип, тренингтер, консультациялар база ӧткӱрет.\nКажы ла вахтаныҥ улузы ишке чыгар алдында коронавируска анализтер табыштырат. Оныҥ турулталары келген ле улус оорыбай турганы јарталган соҥында, олор вахтага чыгар аргалу. База бир вахта куран айдыҥ 17-чи кӱнинде келер. Ол калганчы вахта болуп јат ла куран айдыҥ учына јетире иштеер. Куран айдыҥ 30-чы кӱнинде балдарды школ-интернатка апарарыс. Эм тургуза кажы бир баланыҥ тижин эмдедерге эмезе ӧскӧ дӧ шылтактарла колбой каладӧӧн барзас, балдар перчатка, маска тузаланат. Балдардыҥ су-кадыгы јакшы. Бӱгӱн он эки сааттаҥ ала оогош балдар мылчага кирер.\n—Школ-интернаттыҥ балдары мынаҥ озо кайда амыраган?\n—Бис мында баштапкы катап. Мынаҥ озо ӧйлӧрдӧ школ-интернаттыҥ балдарын путевкала санаторий аткарып туратаныс. Балдар Кӧксуу-Оозындӧӧн, Барнаулдагы «Сосновый бор» деп санаторийдӧӧн, Белокурихадӧӧн, Алтын-Кӧлдӧӧн барып туратан болгон. Эмди бу эпидемиядаҥ улам кайдӧӧн дӧ чыкпайдыс. Бу амыраар лагерь балдарга јарап јат. Олорды бери республикан министерство јараду берерде экелгенис. Мында 4 јаштаҥ ала 18 јашка јетире балдар амырайт. Быјыл 36 баланыҥ документ-чаазындарын колледжтерге аткарадыс. Олор 9-чы, 11-чи класстардыҥ кийнинеҥ ӱренип баратан балдар. Кемизи де Барнаулдӧӧн барар, кемизи де бистиҥ калада артар. Мында тегин балдар, анайда ок коррекционный школдыҥ балдары бар.\nМанјӱректеги балдар амыраар лагерьде су-кадыкка јарамыкту суу да бар. Бу лагерь 4,2 гектар јерде турат.\nМынаҥ озо јылдарда анда јай туркунына тӧрт смена балдар амырайтан. Баштапкы ӱч сменада 200 баладаҥ амыраган болзо, калганчы сменада 120 бала. Бир смена 21 кӱнге улалатан. Анда 8 јаштаҥ ала 16 јашка јетире балдар амыраган. Балдар отрядтарга бӧлинген, кажы ла отрядта 20 баладаҥ, эки башкараачыдаҥ болгон.\n2020 јылда Алтай Республикада балдардыҥ јайгы амыражына белетенер иштерге ајару јаан болгон эди. Су-кадыкты орныктырар 144, ол тоодо кала тыштында 9 стационарный учреждение, тӱште јӱрер 128 учреждение, палаточный 7 лагерь ле иштиҥ ле амыраарыныҥ бир лагери иштеер деп темдектелген болгон. Је коронавирус југуш оорудаҥ улам бу иштерди токтодорго, орой ӧйгӧ кӧчӱрерге келишкен. Эпидемиологический айалга качан оҥдолоры эм тургуза јарт эмес.\n2020 јылдыҥ јай ӧйинде Алтай Республикадаҥ балдарды «Океан», «Орленок», «Смена», «Артек» деген бастырароссиялык лагерьлердӧӧн, анайда ок ӧскӧ тергеелердеги санаторийлердӧӧн амыраарга аткарарга база јарабас.\nЈай ӧйинде балдардыҥ су-кадыгын тыҥыдар ла амырадар учреждениелер јӱк ле Алтай Республикада коронавирус југуш оорула тартыжары аайынча штаб јӧп берген кийнинеҥ ачылар аргалу.\nКоронавирус југуш ооруны улус јеҥип чыгар, телекейде айалга јакшы јанындӧӧн кубулар ла јай ӧйинде балдар мындый лагерьлерде су-кадыгын тыҥыдар деп иженер керек.


«Тӧрӧл тилин билери биледеҥ башталат…» - altaicholmon\n«Тӧрӧл тилин билери биледеҥ башталат…»\nАлтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ ассоциациязыныҥ ээчий јууны Кош-Агаш аймактыҥ Белтир јуртында кочкор айдыҥ 19-чы кӱнинде ӧткӧн. Ондо республиканыҥ ончого јуук муниципал тӧзӧлмӧлӧринеҥ келген ӱредӱчилер турушкан.\nӰредӱчилердиҥ бу биригӱзи РФ-тыҥ юстиция министерствозыныҥ Алтай Республика аайынча башкартузында окылу чотко туруп, быјылгы јылдаҥ ала ижин толо чыдулу улалтып апарганын ассоциацияныҥ башкараачызы, АР-дыҥ ӱредӱ ишчилериниҥ билгирин бийиктедер ле такып профессионал ӱредӱ берер институдыныҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ методиказын ӱредер кафедразыныҥ башкараачызы, педагогика билимдердиҥ кандидады Жанна Амырова јуунды ачып тура айткан.\nЈуунда республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министриниҥ баштапкы ордынчызы Ольга Болтошева турушкан. Ол алтай тилди ле литератураны школдордо ӱредери, алтай тилди корыыры ла ӧскӱрери аайынча тергеениҥ ӱредӱлик министерствозыныҥ ӧткӧн јылда эткен иштери ле бу јылга темдектелген керектери керегинде кыскарта јетирген. 5-чи класстаҥ ала 9-чы класска јетире ӱренетен ончо бичиктер јӧптӧлип, федерал тооломго киргенин ол айткан. Бу иш оноҥ ары улалат. Алтай Республика бу ууламјыла турумкай ла једимдӱ иштеген ороонныҥ јети тергеезиниҥ тоозына кирип јат.\n2018 јылдагы иштер керегинде куучындап, Ольга Болтошева тӧрӧл тилге учурлалган Улаган ла Оҥдой аймактарда ӧткӧн республикан фестивальдарды темдектеген. Олорды ӧткӱрери быјыл да улалар. Алтай тилдиҥ кӱнин ӧткӱрериниҥ кеми бийиктегенин ле ондо турушкан улустыҥ тоозы јылдаҥ јылга кӧптӧгӧнин ол темдектеген.\nАлтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ ассоциациязыныҥ ижине једимдер кӱӱнзеп, бу биригӱде школдо ӱренерге јажы јеткелек балдардыҥ учреждениелеринде алтай тилди ӱреткен таскадаачыларды, ӱредӱлик профессионал учреждениелердиҥ ишчилерин, алтай тилдиҥ ӧзӱмин кичееген ӧскӧ дӧ улусты туружарына кычырар кӱӱнземелин Ольга Болтошева айткан.\nӰредӱчилер школдордо алтай тилди ле литератураны ӱредер ченемелиле ӱлежип, кажылгак-једикпестӱ айалгаларга база ајару эткен. Тургуза ӧйдӧ школдордо алтай тилди ле литератураны ӱренериниҥ кеми, ол тоодо бу предметтерди ӱренер частар министрдиҥ јакарузыла бир коолго кийдирилгени айдылган. Бу јакару канайда бӱдӱп турганын ӱредӱликтиҥ министерствозы шиҥжӱзинде тудат. Чамал аймактаҥ келген элчилер аймактыҥ башкартузынаҥ ла ӱредӱлик аайынча башкартузынаҥ алтай тилдиҥ сурактарына ајару ас болгонын темдектеген. Бу аймак туризмди ӧскӱрген јер болуп, тӧс ајаруны экономиканыҥ сурактарына эдип јат, ол ок ӧйдӧ балдардыҥ јайаан ижин јӧмӧӧргӧ, алтай тилди корыыр ла ӧскӱрер керектерге ајару ла болуш јок деп, јуунда айдылган.\nШколдордо алтай тилдиҥ ле литератураныҥ кабинеттерин ӱредӱге керектӱ эмдиги ӧйдиҥ јазалдарыла јеткилдеери керегинде ајаруларга проекторлор ло ноутбуктар аймактарга барып јат, мындый иш улалар, је ончо школдорды толо јеткилдеер арга эм тургуза јок деп, министерствоныҥ ишчилери айткан. Је школды керектӱ јазалдарла јеткилдеери аймактыҥ башкартузынаҥ, школдыҥ директорынаҥ база камаанду болгоны темдектелген.\nАлтай тилди корыыр ла ӧскӱрер текши сурактар керегинде айдар болзо, алтай јурттарда алтай билелерде чыккан оогош балдардыҥ тили орустап чыгып, тӧрӧл тилин билбей ӧскӧн ӧҥзӱре сурак јуунда чыккан. Республиканыҥ јаказында јаткан, ада-ӧбӧкӧлӧрин јаҥжыгуларын бек туткан Белтир де јуртта мындый балдар бар эмтир. Ӱредӱликтиҥ бастырароссиялык профсоюзтарыныҥ Алтайдагы республикан комитединиҥ чыгартулу кижизи Валентина Кыпчакованыҥ айтканыла, балдардыҥ «Карусель» программазын кӧрӱп ӧскӧн эмдиги болчомдор чыдап келзе, бир он јылдаҥ, школдо алтай тилди ӱренерге кӱӱнзеген балдар јокко јуук болор. Оныҥ учун текшироссиялык телекӧрӱлтеле «Амыр тӱн, болчомдор!» деген кӱнӱҥ сайын ӧткӧн берилтениҥ кийнинде алтай тилле балдарга учурлалган мультфильмдерди кӧргӱзер суракла Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ ассоциациязы республиканыҥ парламентине баштану эдер керек деп, ол айткан.\nТелекӧрӱлте, телефон ло эмдиги ӧйдиҥ јетирӱлер эдер ӧскӧ дӧ аргалары кӧдӱрези орус тилле ӧдӧрдӧ, бого удурлажар арга ас болгонын јуунныҥ туружаачылары темдектеген.\n«Эне-адалар бу ӧйдӧ кайда болуп турган? Кере тӱжине «Карусельди» кӧргӧн бала орустап куучындай бербей. Балазыныҥ таскадузы учун карууны эне-ададаҥ кем де сурабаган. Чыккан-ӧскӧн билезинде тӧрӧл тилине ӱренбеген баланы школ канайдар? Бала тӧрӧл тилин билеринде баштапкы јерде биле туруп јат» – деп, Ольга Болтошеваныҥ айтканыла јӧпсинбес арга јок.\nАлтай тилдиҥ ле литератураныҥ республикан кӧрӱ-ченежӱзинде оогош балдарга учурлалган алтай тилле белетелген «Јаш канат» деген дискле таныштыру болгон. Ол АР-дыҥ билим ле ӱредӱлик министерствозыныҥ јӧмӧгӧниле чыккан. 200 кире мындый диск республиканыҥ школго јӱрерге јажы јеткелек балдардыҥ учреждениелерине ле баштамы ӱредӱлӱ школдорго аткарылары јуунда айдылган.\nАР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ баш специализи, филология билимдердиҥ кандидады Екатерина Чандыеваныҥ јетиргениле, тургуза ӧйдӧ алтай тилле алты мульфильм чыккан ла «Эл Алтай» телекӧрӱлтеле олорды кажы ла четверг кӱнде кӧргӱзери керегинде куучын бар. Балдардыҥ садтарына, баштамы класстардыҥ ӱренчиктерине учурлалып, алтай бичиктер кепке базылат.\nЈе бала јаш тушта билезинде тӧрӧл тилиле куучындашпаза, оны балдардыҥ сады эмезе школ ӱредип алары алаҥзулу. Бала-барказы тилин билбезин бӱгӱн «Карусельге», телефонго ло эмдиги ӧйдиҥ ӧскӧ дӧ аргаларына јарбыганы – бойыныҥ керексинбезин, јалкузын, тӧрӧл тилин јабыс кӧргӧнин актаганы деп, ачыгынча айдар керек.\nЈуунда тӧрӧл тилди ӱредери керегинде федерал јасак јанынаҥ эрчимдӱ ле јарташту эрмек-куучын ӧткӧн. Тургуза ӧйдӧ бу јасакка тайанып, балдар школдо алтай тилди ӱренерин таштап турган учуралдар ас эмес. Эне-адалар балазыныҥ кӱӱнине болуп эмезе алтай тилди ӱренгени балага ӱзеери јӱк деп сананып, угузу бичик бичип, тӧрӧл тилин ӱренеринеҥ балазын јайымдап турганы јажыт эмес.\nТӧрӧл тил ле литература – школдо кыйалтазы јогынаҥ ӱренетен предмет, јасакта бу чокым айдылган деп, АР-дыҥ билим ле ӱредӱлик аайынча министриниҥ ордынчызы јуунда јартаган. Бу предметти ӱренбеген балдарга школды божотконы керегинде кере бичик (аттестат) берилбес. Мынаҥ кӧргӧндӧ, кажы ла кижи балазын тӧрӧл тилине ӱредер јасакла быжулалган тап-эриктӱ.\nЈе… кандый тилди балазына «тӧрӧл тил» деп талдап алары эне-ададаҥ кӧнӱ камаанду. Ол бистиҥ тергееде орус та, алтай да, казах та тил болор аргалу. Балазын карамдап, келер ӱредӱ јолын сананып, алтай эне-адалар балазыныҥ «тӧрӧл тили» деп орус тилди бичийдилер. Је ол бала јааназа, тӧрӧл калыгыныҥ тилин билбези учун буру олорго тӱжерин сананбайдылар.\nАйла, билимчилердиҥ айтканыла, бала јашта бир де булгалбай, эки-ӱч тилге јеҥил ӱренип алар аргалу. Кӧп тилдер билгени дезе кижиниҥ санаа-меезин иштедип, улус ортодо бойын бек тударына, јӱрӱмде јолы ачык болорына болушту.\nЈуунда баланы тӧрӧл тилине ӱредери аайынча эне-адаларла јартамалду ишти элбеде ӧткӱрери керегинде шӱӱлтелер база айдылган. Эл Курултайдыҥ депутады Николай Малчинов бу јуунда аймактыҥ башкараачылары ла депуттар Совединиҥ депутаттары, јурттыҥ башкартузы ла депутаттары, јондык биригӱлердиҥ турчылары туружар керек деп айтканы јолду. Алтай тил – республикабыста государстволык учурлу тил болуп јат ла оныҥ айалгазы ла ӧзӱми јаҥ ла јон башчылардыҥ ајарузында болор керек.\nГорно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ тюркология ла алтаистика факультединиҥ профессоры, филология билимдердиҥ докторы Нина Киндикова университетке ӱренерге келип турган алтай балдар ортодо тӧрӧл тилин билген јииттер јылдаҥ јылга астаганын темдектеген. Ӧйдиҥ база бир темдеги – јиит улус тӧрӧл алтай тилин эмес, кытат тилди ӱренерге кӱӱнзегени. Оныҥ айтканыла, президенттиҥ оогош балдарды детсадтарла јеткилдеер јарлыгын бӱдӱрип тура, бу балдар чыдап, кандый школдордо ӱренери кичеелбей арткан. Горно-Алтайскта 700 кире бала ӱренген 7-чи таҥмалу алтай школды тудар сурак 20 јылдаҥ ажыра бӱтпей, чӧйилип јат. Республиканыҥ тӧс калазыныҥ алтай тилди ле литератураны ӱреткен сок јаҥыс бу школына, анайда ок В. К. Плакастыҥ адыла адалган гимназияга «национальный» деген сӧсти ойто јандырар керек.\nШколдорго алтай тилле бичиген билимчилер јажы јаанап астаганын ла бу ишке алтай тилди ле литератураны ӱреткен устарды јилбиркедер, республикада педагогикалык билимдердиҥ кандидаттарын белетеер суракты Нина Михайловна јуунда тургускан.\nАлтай тилдиҥ эмдиги айалгазы ла келер салымы керегинде шӱӱжӱ ачыныш ла бурулаш јок, бӱдӱретен иштерди шӱӱшкен ууламјылу ӧткӧнин темдектеер кӱӱним бар.\n2019-чы јылды ООН Ӧс калыктардыҥ телекейлик јылы деп јарлаган. Мыныла колбой тергеебисте ӧткӱретен иштер керегинде Екатерина Чандыева јетирген. Кочкор айдаҥ ала јылдыҥ учына јетире республикада ӱренчиктер ортодо алтай тилге ле калыктардыҥ најылыгына учурлалган кӧп тоолу кӧрӱ-мӧрӧйлӧр, кычыраштар, фестиваль-байрамдар, билимчилердиҥ конференция-јуундары темдектелип турган эмтир.


Аймактардыҥ тӧс јурттарын јарандырарга - altaicholmon\nАймактардыҥ тӧс јурттарын јарандырарга\n«Городская среда» деген партӱлекерди республиканыҥ аймактарында бӱдӱрерин «Единая Россия» бойыныҥ шиҥжӱзине алар. Бу ӱлекер аайынча иш тергеениҥ бастыра аймактарыныҥ тӧс јурттарында ӧдӧр — јондык јерлерде, ол тоодо парктарда, амыраар јерлерде, балдардыҥ ла спорттыҥ площадкаларында.\n«Городская среда» деген федерал партийный ӱлекерди Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧринде бӱдӱрери јанынаҥ сурактарга учурлалган семинар-јуун «Единая Россия» партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ площадказында чаган айдыҥ 24-чи кӱнинде ӧткӧн. Јуунда «Единая Россияныҥ» јербойындагы бӧлӱктериниҥ качылары, партияныҥ аймактардагы исполкомдорыныҥ башкараачылары, аймактардыҥ ла јурттардыҥ администрацияларыныҥ чыгартулу улузы турушкан.\nБу семинар партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ качызыныҥ ӱлекер иш аайынча ордынчызы Константин Криворученконыҥ баштаҥкайыла ӧткӧн. Ол јуунды ачып турала айтканыла, тергеелерде туралардыҥ јанында јерлерди јарандырарын акча-манатла «Каладагы јарамыкту айалга» деген федерал программа кеминде јеткилдеерин 2020-2021 јылдарда артызып салары учун «Единая Россия» тартыжарга турган. «Туралардыҥ јанында јерлерди јарандырар иш «Городская среда» деген ӱлекердиҥ тӧзӧлгӧзи болуп турган эл-јонныҥ шӱӱлтелерине ле баштаҥкайларына тӧзӧлгӧлӧнӧт. Партияныҥ иш-амадузы — шиҥжӱ ле ӱйдежӱ болорын јеткилдеери, — эл-јонло туштажулар ӧткӱрери, ӱлекерди бӱдӱрериниҥ бастыра бӧлӱктери ӧйинде јетирӱлер эдери. Объекттерде иштердиҥ чыҥдыйы бийик болоры база бир јаан учурлу сурак» — деп, Криворученко темдектеген.\nӰлекер аайынча иштерди акча-манатла јеткилдеериниҥ кеми быјыл кӧптӧдилген: 2018 јылда бастыра кеминде бюджеттердеҥ 50 миллион салковой кире акча чыгарылган болзо, 2019 јылда федерал субсидиялардыҥ кеми 65 миллион салковойго јетире кӧптӧдилген, бу акчаныҥ 20 миллион салковойы аймактарга аткарылган. Константин Криворученконыҥ ајарганыла, республиканыҥ эл-јонынаҥ баштануларга тӧзӧлгӧлӧнип, партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ качызы, Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин акчаныҥ кезигин аймактарга «Городская среда» деген ӱлекер аайынча аткарары јанынаҥ баштаҥкай эткен. Бу баштаҥкайды Алтай Республиканыҥ башчызы, «Единая Россияныҥ» политсовединиҥ тӧргизиниҥ турчызы Александр Бердников јӧмӧгӧн.\nРеспубликаныҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министерствозыныҥ жилищный политика ла национальный ӱлекерлерди бӱдӱрери јанынаҥ бӧлӱгиниҥ јааны Марина Николаеваныҥ јетирӱзиле, бу ӱлекер кеми јаан јондык јерлерге келижип јат — парктарга, амыраарыныҥ зоналарына, балдардыҥ ла спорттыҥ площадкаларына. «Јаан учурлу ӱлекерди бӱдӱрери — ол бастыра кеминде јаҥдарга бийик каруулу болоры. Бис слерле јуук колбуда иштеерине ле кандый ла методикалык болуш эдерине белен» — деп, ол семинардыҥ туружаачыларына баштанган.\nМарина Николаева иштиҥ бастыра бӧлӱктери керегинде лапту куучындап берген. Оныҥ ајарганыла, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ јондык комиссиялар тӧзӧӧр, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ ла интернеттиҥ болужыла улустаҥ шӱӱлтелер аларын, јондык јерлердиҥ инвентаризациязын ӧткӱрер, дизайн-ӱлекер белетеер, документтерди экспертизага табыштырар керек. «Ӱлекер јанынаҥ ишти Горно-Алтайскта эки јылдыҥ туркунына бӱдӱрип турарда, бастыра белетеништӱ керек-јарактарды ээжилер аайынча ла ӧйинде бӱдӱрген болгон. Ӱлекер албаты-јонго керектӱ болгонын кӧргӱскен ле јакшынак кӧргӱзӱлерге јеткен» — деп, ол темдектеди.\nТуралардыҥ јанында объекттер тударына ла тургузарына јарадуны канайда алары, экспертиза ӧткӱрери ле ӱлекерлерди баштапкы бӧлӱктерде канай белетеери јанынаҥ јартамалдар семинар ӧйинде база эдилген. Анайда ок специалисттер бюджеттиҥ эмес акчаны бу иш-керектерге тартып алары јаан учурлу болгонына ајару эткендер.\nГорно-Алтайск каланыҥ администра-циязыныҥ јааны, «Единая Россияны» јӧмӧӧчилердиҥ каладагы совединиҥ председатели Ольга Сафронова ӱлекерди бӱдӱрери јанынаҥ ченемелле ӱлешкен. Оныҥ темдектегениле, 2017 ле 2018 јылдардыҥ туркунына башка-башка аргалардаҥ келген 100 миллион салковойдоҥ кӧп акча иште тузаланылган, кӧп квартираларлу 19 тураныҥ јанында он јер јарандырылган. Текши тооло ол микрорайондордо ӱч муҥнаҥ кӧп улус јадып јат, сегис јондык јерлер тудулган.\nКаланыҥ администрациязыныҥ јааны туралардыҥ јанында јерлерди јазаарыныҥ сурактарын чуктай кӧрӧри јаан учурлу болгонына ајару эткен. Оныҥ айтканыла, строительный иштер ӧдӧр јерди айландыра јерлердиҥ айалгаларын ајаруга алар керек. «Каланыҥ администрациязы ӱлекерди бӱдӱрерин јеткилдеп турган нормативный акттар ла программалар јараткан, иште бастыра муниципал службалар туружат. Строительный иштер ӧткӱрер јерди талдап аларыла колбулу кеми јаан иш ӧткӱрер, иштиҥ кажы ла бӧлӱги ӧйинде эл-јонныҥ ла јондык комиссияныҥ шӱӱлтелерин ајаруга алып турар керек» — деп, Ольга Сафронова айткан.\nЭл-јоныныҥ тоозы бир муҥнаҥ кӧп јурттарды субсидия берериниҥ ээжилеринеҥ чыгарары, ээжилерде јӱк ле калаларды артырары јанынаҥ шӱӱлтелер былтыр айдыларда, «Единая Россия» олорды кезем јаратпаган. Партияныҥ андый кӧрӱмин «Единая Россияныҥ» председатели, РФ-тыҥ башкарузыныҥ председатели Дмитрий Медведев јӧмӧгӧн.\nТуралардыҥ јанында ла јондык јерлерди јарандырарына федерал бюджеттеҥ чыгарылатан акча-манаттыҥ кеми 2019 јылда эки катапка кӧптӧдилген ле оныҥ кеми 41,2 млрд салковойго јеткен.\n«Единая Россия» партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ исполкомы\n«Единая Россия» партияныҥ «Городская среда» деген ӱлекери тергеелерде ле муниципалитеттерде туралардыҥ јанында јерлерди ле кӧп албаты-јон амырап турган јерлерди јарандырарына ууландырылган. Иш дезе туралардыҥ јанын јарандырары јанынаҥ программаларды канай бӱдӱрип турганын шиҥжӱде тударын јеткилдеп турган эл-јонныҥ баштануларына ла шӱӱлтелерине тӧзӧлгӧлӧнӧт. Ӱлекер федерал, тергеелик ле јербойындагы јаҥныҥ органдары ортодо ишти аайлаштыра башкарарын јеткилдейт, јербойыныҥ албаты-јонын бу иште туружарына тартып аларына камаанын јетирет. Аҥылу ајару калалардагы парктарды јарандырарына эдилет. Олор оноҥ јараш ла јарамыкту болзын деп, јондык шӱӱжӱлер ле шиҥдештер ӧткӱрилет, улустыҥ кӱӱнземелдери ајаруга алылат.


Беларусь Республикала колбулар тудулат - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников ло Беларуссияныҥ Россияда чрезвычайный ла полномочный чыгартулу кижизи Игорь Петришенко Белоруссияныҥ ла Россияныҥ тергеелериниҥ 5-чи форумыныҥ калганчы кӱнинде, ӱлӱрген айдыҥ 12-чи кӱнинде, бу јӧптӧжӱге кол салгандар. Могилев калага Белоруссияныҥ ончо областьтарыныҥ ла Россияныҥ 31 тергеезиниҥ чыгартулу улузы келген.\n«Бӱгӱн бис Белоруссияныҥ элчизиле билим-технический, культурный ла экономический колбулар тудары керегинде јӧптӧжӱге кол салдыс. Бистиҥ тергееде турист-рекреациялык иш эрчимдӱ барып јат. Бис экология јанынаҥ ару продукция – мӧт, аҥныҥ мӱӱзин иштеп аладыс. Туулу Алтайда эҥ кӧп аҥдар – бу ончозы јаан суруда. Бис Белоруссияда коллегаларыска Алтай Республиканыҥ су-кадыкты орныктырар туризм јанынаҥ аргаларын тузаланар шӱӱлте эдедис. Бу форумга мен туризмде колбулар тудар амадула база келгем. Јӱк былтыр Алтайга Белоруссияныҥ 1,5 муҥ кижизи келип јӱрген. Јыл туркунына тергеебиске 2,05 млн. кижи келип амыраган. Быјыл бу тоо 100 муҥ кижиге кӧптӧӧри билдирет. Тургуза ӧйдӧ бис Могилевто айылдайдыс ла каланыҥ арузын ла јаражын кайкайдыс» – деп, Александр Бердников айдат.\nЈӧптӧжӱдеги јаба иштер тыш экономикалык колбуларды ӧскӱрерине ле элбедерине јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр учурлу. Онойып, Туулу Алтай ла Беларусь саду-экономикалык, билим-технический ле јонјӱрӱмдик-культуралык бӧлӱктерде колбуларды узак ӧйгӧ лӧ бастыра јандай тӧзӧп бӱдӱрерге турулар. Јаба предприятиелердиҥ ижин кӧндӱктирерге тӧзӧмӧл, акча-экономикалык ла тап-эрик айалгалар, онойдо ок эки јанына јилбилӱ јаба ӱлекерлерди ле программаларды тургузары ла бӱдӱрери јанынаҥ айалгалар тӧзӧӧрине ајару эдилет.\nТергеениҥ башчызы ла Белоруссияныҥ элчизи ээлем субъекттердиҥ ярмаркаларда, аукциондордо ло саду-экономикалык ууламјылу керектерде туружары, ол тоодо сырьело, комплектующий ле белен эдимдерле, онойдо ок материальный аргаларла солыжары керегинде јӧптӧшкӧн.\nЭки јаны онойдо ок билим-технический иште, культурада, су-кадыкты корыырында, ӱредӱликте, спортто ло туризмде јаба керектерди, јашӧскӱримниҥ ле ӧскӧ дӧ јондык организациялардыҥ колбуларын јӧмӧӧргӧ турулар.\nРоссияныҥ ла Белоруссияныҥ тергеелериниҥ Александр Бердников турушкан 5-чи форумында республиканыҥ Совединиҥ парламенттер ортодогы комиссиязыныҥ ла Федерация Совединиҥ тергеелер ортодогы колбулар аайынча комиссиязыныҥ јаҥжыккан јууны, онойдо ок Россияныҥ ла Белоруссияныҥ тергеелериниҥ 5-чи форумыныҥ пленарный јууны ӧткӧн. Олордо эки ороонныҥ президенттери Владимир Путин ле Александр Лукашенко турушкан. Форумда кӧрӱлген сурак – «Тергеелердиҥ колбуларын, биригип ӧзӧриниҥ тӧс керегин, ӧскӱрериниҥ учурлу ууламјылары».


21.09.2017 - altaicholmon\nЗ. Казакпаев—комитеттиҥ јааны\nАлтай Республиканыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели А. Бердников бу јуукта јарлыкка кол салды.\nАракы ичпестер јуундашкан\nОҥдой аймакта Чуй-Оозы јуртта аракызы јок јӱрӱмге јайылган улус јуулыжала, тегерик столды айландыра отурып, јуундаштылар.\n«Кордон» и «Вокорд» деген комплекстер иштейт\nJолдорло јӱрӱжетен ээжилерди бускан учуралдарды фотого ло видеого автоматиканыҥ болужыла согуп алары Алта Республикада элбеп туру.\nБашкаруныҥ ээчиде јууны\nКече Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ кичӱ залында АР-дыҥ министрлериниҥ кабинединиҥ јууны ӧтти.


КЕЛЕР ӰЙЕЛЕРГЕ КЕРЕЕС - Календарь событий и мерприятий\nКогда: 01.09.2015 — 24.12.2015Где: Организаторы:\nКЕЛЕР ӰЙЕЛЕРГЕ КЕРЕЕС\nБылтыр республикабыстыҥ эл-јоны атту-чуулу алтай бичиичи Аржан Адаровтыҥ 80 јылдыгын текшилей темдектеген. Чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын-Туу» деп Байсыҥ-Јурт бу керектеҥ база туура калбай, Башкару јӧптӧгӧн юбилейле колбулу иштерде бичиичилер Отогыла теҥ-тай эрчимдӱ турушканына ӱзеери, А. Адаровтыҥ «Кан-Куурай» деп бичигин ак-јарыкка чыгарган.\nЈайалталу бичилген документ кептӱ кееркедим очерктердеҥ јуунадылган бу бичик — 1986-88, 91 јылдарда бӱдӱп калган иш. Оныҥ редактурасын А. О. Адаровло јӧптӧшкӧни аайынча туку ол тушта Б. Я. Бедюров бӱдӱрип койгон, је эмдиги бистерге јарт эмес кандый да шылтактардаҥ ла буудактардаҥ улам ол бойыныҥ ӧйинде, бичиичи эзен јӱрерде, таҥынаҥ бичик болуп кепке базылардаҥ болгой, ӱзӱктелип те јарлалбаган. Шак оныҥ учун бичикке јилбӱ јаан, ол эмдигештеҥ ала кычыраачылар ортодо суруда боло берди.\nМындый бичикти ак-јарыкка чыгарып, келер ӱйелерге кереес эдип артырар баштаҥкайды ол ӧйдӧ Куурайдыҥ чӧлиндеги Кызыл-Таш јуртта колхозтыҥ председатели болгон, Эре-Чуйда, Кан-Куурайда эли-јонын тоомјылу башкарган алтай алып-кӱлӱктердиҥ бирӱзи, «Алтайым, албатым, тилим, јаҥым» деген патриот, алмат сӧӧктӱ Петр Јӧбӱрович Кордоев эдип, бичикти бичип берзин деп, колхозтыҥ башкартузы адынаҥ А. Адаровко јаан суракту баштанган. Бичиичи, кӱнӱҥ сайынгы ижи кӧп тӧ болзо, бу јаан учурлу ишти бӱдӱрер болуп јӧбин берген. Кожо ӧскӧн кубарлаштарына, карган-тижеҥдерге, јаҥы ӧзӱп јаткан јаш ӱйеге, јерлештерине баштанып, бичиктиҥ кире сӧзин П. Ј. Кордоев бойы бичиген. Ол тӧрӧл јери керегинде, ат-нерелӱ иштеген, ак-чек јӱрӱм јӱрген улузы керегинде быйанду сӧс артырарга амадаган.\nАржан Адаров Чуйдыҥ Кызыл-Таш јуртыныҥ колхоз туштагы тӱӱкизин Совет јаҥ ӧйинеҥ ала элбеде кӧргӱзип, окылу архив документтерге тайанган, јаан јашту ӧрӧкӧндӧрлӧ озогызын ойгорткон, ыраак турлуларга јӱрӱп, койчы-малчылардыҥ јадын-јӱрӱмиле, иш-тожыла танышкан, јербойыныҥ кӧп тоолу ӧскӧ дӧ улузыла туштажып куучындашкан. Автор олордыҥ ады-јолын тӱӱкиге кийдирип, келер ӱйелер ада-ӧбӧкӧлӧрин унутпай, олорго алкыш-быйанду јӱрзин деп амадаганы јарт. Бир бичикте колхозтыҥ бӱткӱл тӱӱкизин, ончо улустыҥ јӱрӱмин, ады-јолын толо бичиир арга јок. Је јаан јаштулардыҥ, колхозты тӧзӧӧчилердиҥ ижи, јӱрӱми, салымы керегинде јылу ла чын бичилген бӱктер кӧп. Ол Тазымай Кордоеваныҥ, Маак Абулованыҥ, Мариÿ Каланакованыҥ, Иван Мараловтыҥ, Кӱдӱҥ Санаеваныҥ, Јамануул Токоековтыҥ, Токтомыс ла Кенје Толоевтердиҥ ле оноҥ до ӧскӧлӧриниҥ јӱрӱмин, кайкамчылу ла уур ӧйлӧрди Аржан Адаров чын кӧргӱскен деп айдар керек. Бу бичиктеҥ анайда ок алтай албатыныҥ јӱрӱмин, салымын там тереҥжиде билип алар арга бар. Куурайдыҥ улузына учурлай бичикте јарлалган кӧп ӱлгерлер сӱӱген поэдибистиҥ јайаандыгыныҥ база бир солун келтейин ачып, кычыраачыларды да, литература шиҥдеечилерди де јазымы јок јилбиркедер.\nЈылдар јылыжып ӧдӧр, оныҥ агынын кем де, не де токтодып болбос. Је бичикте элес эткен јӱрӱм артып калар, оны улус там кайкап, там јилбиркеп кычырар. Айса болзо, бир јирме-одус јылдыҥ бажында кем-кем Аржан Адаровтыҥ ижин улалтар. Ондый кижи Кан-Куурай алтайдыҥ бойында табыларында алаҥзу јок\nреспубликаныҥ чӱмдӱ бичик кепке базар\n«Алтын-Туу» деп Байсыҥ-Јуртыныҥ бӧлӱгиниҥ јааны.


Байлыгысты јарандырып иштейдилер - altaicholmon\nӦткӧн айда айылдаш Хакасияныҥ тӧс калазы Абаканнаҥ сӱӱнчилӱ јетирӱ келген эди. Анда ӧткӧн кӱӱчилердиҥ ле јурукчылардыҥ А. Кенельдиҥ адыла адалган бастырароссиялык конкурсында тергеебистеҥ эки јиит 2-чи ле 3-чи јерлер алган. Конкурстыҥ топшуур ойноорыла экинчи степеньдӱ лауреады болуп Урсул Малчанов чыккан. Уулчак Кош-Агаш аймакта балдардыҥ санат школында Роман Саланхановто ӱренет. Бу кӱӱчи, ӱредӱчи кижини тергеебисте билбес кижи, байла, ас табылар. Мыныла колбой тергеебистиҥ кӱӱлик јӱрӱми, айалгазы ла јылдыстары керегинде оныла ӧткӧн эрмек-куучынысты јарлайдыс.\n—Роман Владимирович, је, байла, куучынысты Слердиҥ јаш ӱренчигердиҥ јууктагы једиминеҥ баштаарыс. Бу конкурс керегинде нени айдарыгар?\n—Хакасияда ӧткӱрип турган бу конкурс јылдыҥ ла јаранып, ӧзӱп јат. Бӱгӱнги кӱнде, эпидемиологиялык айалгадаҥ улам, ада-энелер балдарын ыраак јолго аткарарга јалтанып јадылар. Быјылгы бу конкурска ӱренчиктеристеҥ јӱк Урсул Малчановты апардыс. Ол јакшы кеминде турушкан, бийик једимге јеткен, оныла оморкоп, сӱӱнип, Урсул мынаҥ да ары јакшы ӱренип, оноҥ бийик ажулар ажар деп иженедис.\n—Слердиҥ школорды божодып, эм тургуза кӱӱлик јолыла кӧнӱ барып јаткан ӱренчиктерер керегинде айдып ийзегер?\n—Школысты божоткон ӱренчиктерис кӧптӧп лӧ јат. Ол тоодо Аржан Туденев, Ирбизек Ерленбаев, Манзыр Ерленбаев, Максим Танзаев. Ӱренчигис болгон Эрканат Куранов Казахстанда Ауэзовтыҥ адыла адалган театрда иштейт ле оноҥ до ӧскӧлӧри. Уулдарда ижин кӱӱлик јолыла апарар кӱӱндери бар да болзо, ишјалдыҥ кеми ас деп, олордыҥ кӧби акча-манады арбынду профессияларга ӱренип, финансист, јуучыл летчик, юрист, экономист, врач болуп иштейт. МВД-да, прокуратурада ла ӧскӧ дӧ јерлерде иштеп тургандары бар. Андый да болзо, олордыҥ јӱрӱминде кӱӱ јаантайын кожо деп билерим. Темдектезе, баштапкы ла ӱренчиктеримниҥ бирӱзи Василий Кошев тергеениҥ ОМОН-ыныҥ јуучылы, је баян, топшуур ойноорын бир де таштабай, башка-башка кеминде кӱӱлик конкурстарда туружып јат. Онойып, ол бастырароссиялык конкурстардыҥ бирӱзинде јеҥӱчил де болгон. Уулдарла јаантайын колбуда јӱредис, кандый бир болуш керек болзо, јӧмӧжип ийедим.\nКӱӱлик јолыла амадап, кӧнӱ иштеп барган ӱренчиктеристиҥ тоозында онойдо ок Тӧжлей Алчинов, Александр Ельдепов, Байыр Турлунов, Мерген Тельденов, Ренат Суразов удабастаҥ ӱредӱзин божодор.\nАржан Туденев бисти быјыл једимдериле, кӧрӱ-концерттериле сӱӱндирип јат. Ол Хакасияда јадып, иштеп келгенинеҥ бери кӧп ӧй ӧдӱп калды. Бӱгӱнги кӱнде ол анда тоомјылу кӱӱчи, композитор, мультиинструменталист, кайчы, ӱредӱчи. Быјыл кочкор айдыҥ 16-чы кӱнинде Абаканда Хакасияныҥ культура министерствозыныҥ, Госфилармониязыныҥ, Культураныҥ ла албатылык јайаандыгыныҥ тӧс јериниҥ јӧмӧгӧниле А. Туденевтиҥ јайаандык эҥири бийик кеминде ӧтти. Хакас балдардаҥ ол «Тигiр хуры» фольклорлык ансамбль јууп, кӱӱлик ойноткыларга ӱредет. Хакас албаты јайаандыкта эҥ ле јайалталу балдарын бӱткӱл тергеезинеҥ јууп, бир санат гимназия-школдо ӱредет. Андый ченемелди сӱрекей јакшы деп кӧрӱп јадым. Бат, ондогы интернатта јадып, ӱренип турган балдарды јерлежис Аржан ӱредип јат.\n—Аржан јарлу рок ӧмӧликтиҥ туружаачызы деп билерис. Бу ижи кандый болуп туру?\n—Эйе, онойдо ок А. Туденев Хакасияныҥ государстволык филармониязыныҥ ишчизи, јарлу «Иренек хан» этно-рок ӧмӧликтиҥ туружаачызы. Быјыл иштеп јӱрген јеринде оныҥ сценада јайаан ижиниҥ 10 јылдыгына учурлай «Нӧкӧрлӧр ортозында» деген сольный јаан концерти ӧткӧн эди. Бис ого кычырту алып, ӱренчигиске алтай бычкак бӧрӱк ле каптал кӧктӧдип сыйладыс. Сыйларла Кош-Агаш аймактыҥ администрациязыныҥ культура бӧлӱгиниҥ јааны Оксана Тихонова болушкан. Онойдо ок ӱренчигим болгон, эмди бойы да кӧп балдар ӱредип турган Аржанга камчы тудундырдыс, «ижинде керектӱ болор» деп кокырлап. Аржан карындаштык Хакасияда кӱӱчи адын бийик апарып јат. Кӧп јолдор ӧдӱп, ажулар ажып, билимчи, ойгор улусла туштажып, кӧгӱс-санаазын элбедип, билгирлерин тыҥыдып, текши тӱӱкибис, барып јаткан јолыс аайынча кӧрӱмин бектеп, ӧзӱп јат. Андый ажуларды ашканда, кӱӱлик узы база бийиктейт, бойы да билгирлериле ӱлежет.\nКонцертке барган делегациябыста «Эре-Чуй» ӧмӧликтиҥ уулдары, Кан-Оозынаҥ јарлу артист нӧкӧрлӧрис Влад Санашев, Рустамбек Шагаев болгондор. Кӧрӧӧчилер бисти бут бажына туруп, изӱ уткуды. Концерттер берзин деп кычыру этти. Оныҥ шылтузында кӱскери Абаканда ла хакастар чук јадып турган тоолу јерде «Эре-Чуй» ӧмӧликле бир канча концерт берер деп амаду тургузып алдыбыс.\n—Мындый солун, ыраак јол-јоруктар уулдардыҥ санаазын јарыдып, кӧрӱмин элбедип турган болбой…\n—Эйе, јаш та, јаан да уулдардыҥ кӧкси кеҥип, ӧзӱп јат. Эбире калыктар бойыныҥ культуразын канайда кӧдӱрип, экчеп турганын кӧрӱп, олордыҥ каруулу болоры јаанайт деп айдарга јараар. Кажы ла јол-јорук солун ла јилбилӱ ченемел, ченелте болуп, санаада артар учуралдарла толо болот.\n—Слер бойыгар да андый јол ӧткӧнигер. Айса Слерди эмди де сонуркадып турганы бар ба?\n—Сонуркап ӱренетени эмди де кӧп, јайаандыктыҥ кижизи јаантайын бедиренип јӱрер ине.\nӦрӧ айдылган Хакасияныҥ јарлу композиторы А. Кенельдиҥ адыла адалган јаан конкурста ӱчинчи катап јаргычы болуп туружадым. Ондо јербойыныҥ балдары албатылык ойноткыларла сӱрекей бийик кеминде ойноп турганын темдектеер керек.\nЈаргычы болгон кижи јаҥыс ла туружаачылардыҥ ойынын баалап отурар эмес, је анайда ок ол бош ӧйдӧ бойыныҥ билгирлериле ӱлежип, мастер-класстар берет. Ого јилбиркеп келип турган кӱӱчилер кӧп, олор ончо јетирӱлерди ајарулу тыҥдап, ончозын бичип, јанчыкка салып алат.\nМен јайаан ижимде, кӱӱ чӱмдееринде су-алтай телеҥит јаҥарга, телеҥит кӱӱлик ойноткыларга тайанадым. Кӱӱлеримниҥ тӧзӧлгӧзи — албатыбыстыҥ алдынаҥ бери келген кӱӱлери.\n—Айдарда, Слердиҥ апарып јаткан кӱӱлик ууламјыгар албатыныҥ туку качаннаҥ келген ӧзӧк байлыктарына тайанып турган турбай.\n—Хакастар мениҥ ижимде ол албатылык тӧзӧлгӧни баалайт деп, мен сананадым. Биске орустардыҥ, Кавказта калыктардыҥ ойноор эбине јуукташпай, ӧзӧгисте бар байлыгысты јарандырып, иштеер керек.\nБу ууламјыда эдетен иш эмди де кӧп. Јаантайын бедиренип турганымды айткан эдим. Јаан јаштуларыстаҥ јаҥарлар, ойноткы композициялар јууйдым. Бистиҥ тергеебисте бу кӱӱлер кемге де кереги јокко јуук болзо, байагы Хакасияда оны оҥдоп, недеҥ де бийик баалап, ченемелисти олор, «сузагандый», шиҥдирип, алынып јадылар.\nЈаандарыс кожоҥдогон јаҥарларыс сӱрекей байлык, оныҥ ӧзӧгин билип алза, бӱткӱл кӱӱлик телкемдер ачылар. Алдында ӱредӱчим болгон Юрий Крамарь («Руснари» ансамбльдыҥ башкараачызы) сӱрекей јилбиркек кижи болгон. Ол алтайлардыҥ кӱӱзи казахтардыҥ, кыргызтардыҥ кӱӱзинеҥ канча кире катапка байлык, ӧзӧги бай деп айдатан. Мен оны ол тушта оҥдобой, канча јылдар ӧткӧн кийнинде, казынып-бедиренип келеле, эмди оҥдоп баштадым. Эмди јаҥарды мен ӧскӧ эдип угадым. Оны оҥдоорго, биске кайра баштанар керек.\n—Слер чилеп ок, албаты кӱӱлерине тайанып иштеп турган нӧкӧр-коллегалар кӧп болбой…\n—Јӱк Кош-Агаш аймакты алза, кӧп балдарды алтай ойноткыларла таныштырып, јолын ачкан ӱредӱчилер — ол акалу-карындашту Григорий ле Владимир Ультариковтор. Артем Еликпаевте аҥылу ӱредӱ јок то болзо, ары јанынаҥ јайалталу кӱӱчи, ӱредӱчи. Олор балдардыҥ ӧзӧгин ачып, оноҥ ары меге табыштырат деп айдарга јараар.\n—Јаҥыс ла уулчактарла иштеп турганаар деп оҥдоп калдым.\n—Эйе, меге уулчактарла иштеерге јеҥил. Олорло кезикте кату да куучындажып, арбаныжып та ийедис. Кызычактар келзе де, узак болбой, јӱре берет.\n—Келер ӧйгӧ амадуларарла, санааларарла ӱлежип ийзеер?\n—Текшилей кӱӱлик культура керегинде айдар болзо, эм тургуза бисте калык ӧзӧгин ойгортор, тӱӱкизине, алдынаҥ бери келген культуразына бурыыр иштер јакшы кеминде барып јат деп чотойдым. Темдектезе, ол ло билим-шиҥжӱлик институт, алтаистиканыҥ факультеди бу ууламјыда эрчимдӱ иштейдилер. Јииттерис, эмдиги јаш ӱйе албатылык кӱӱлерге, ойноткыларга тартылып, јилбиркеп, ӱренип, ичкери барып јатканы, ӧзӧк-кӧрӱми элбеп турганы сӱӱндирет.\nКӱӱ культурабысты јылыйтпаганыс деп кӧргӱзип, јуукта болотон Эл-Ойын байрамда да тирӱ кӱӱле, алтай ойноткыларла эл-јоныстыҥ кӱр-кӧксин ойгозо, айылчыларды кайкада ойноор керек деп бодойдым. Ары-бери јоруктап, эбиреде эл-јон тӱӱкизине, калыгыныҥ чындык кӱӱлерине тартылып, ого бурылып турганы иле билдирлӱ деп кӧрӧдис. Бисте дезе бу иштер база једимдӱ апарылып, јол алар јииттерис кӧптӧп јатканы иженчилӱ.


Бюджетке кубулталар эдилген - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ парламентиниҥ ээчий эмес ХХХХ сессиязы јаҥар айдыҥ 21-чи кӱнинде Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентинниҥ башкартузыла ӧткӧн.\nОныҥ ижинде АР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников, РФ-тыҥ Госдумазыныҥ депутады Иван Белеков, АР-дыҥ башкарузыныҥ турчылары, федерал бӱдӱреечи јаҥныҥ тергеелик башкартуларыныҥ, республиканыҥ муниципал јаҥдарыныҥ ла депутаттар Советтериниҥ башкараачы ишчилери, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы турушкан.\nЈуун башталар алдында Александр Бердников парламенттиҥ спикери Владимир Тюлентинди 65 јажы толгоныла уткып, јасакберим иште турулталу ижи учун быйанын айткан ла једимдер кӱӱнзеген.\nСессия Алтай Республиканыҥ 2018 јылга ла планду 2019-2020 јылдарга бюджедине эдилип јаткан кубулталарды јӧптӧгӧн. АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, акча-манат аайынча министр Ольга Завьялованыҥ јуунда јетиргениле, федерал бюджет керегинде јасакка эдилген кубулталарла колбой республикан бюджеттиҥ кӧргӱзӱлери чокымдалган. Калан ла калан эмес кирелтелердиҥ кӧргӱзӱлери кубулбаган, бюджетке тӱшкен кирелтелер 180,2 млн салковойго кӧптӧгӧн. Бюджет керегинде республикан јасакка эдилген кубулталарла, АР-дыҥ 2018 јылга бюджединиҥ кирелтелери 18 990 млн салковой, чыгымдары 20 102 млн салковой болоры јӧптӧлгӧн.\nОльга Завьялованыҥ айтканыла, 5,3 млн салковой акча республиканыҥ агропромышленный комплексиниҥ ӧзӱмин јӧмӧгӧн республикан программаларга, 10,9 млн салковой јурт ээлемниҥ јерлерин сугарарыла колбулу иштерди бӱдӱрерине чыгарылган. Анайда ок бир бӧлӱк граждандарга ЖКХ-ныҥ јеткилдештерин тӧлӧӧргӧ, иш јок улуска јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ эдерге, агаш ээлемде кезик чыдуларды бӱдӱрерге акча чыгарылган.\nДепутаттар Алтай Республикада кезик бӧлӱк граждандарга текши тузаланган автокӧлӱктерле јорыктаарында (таксидеҥ башка) јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧниҥ кеми керегинде јасакты јӧптӧгӧн. Мындый јӧмӧлтӧниҥ кемин, бӱдӱмин ле ээжилерин АР-дыҥ башкарузы тургузат. Ого керектӱ акча республикан бюджеттеҥ чыгарылат. Јеҥилтелерле тузаланган улустыҥ тоозына кенек улус ла кенек балдар, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ла јуучыл керектердиҥ туружаачылары ла кенектери, јуу ӧйинде тылда иштеген улус, иштиҥ ветерандары, ӧскӱс ле эне-адазыныҥ кичеемели јок арткан республиканыҥ ӱредӱлик заведениелеринде ӱренген балдар, Россияныҥ кӱндӱлӱ донорлоры ла о. ӧ. улус кирет.\nБу јасактыҥ ӱлекери ле сессияда јӧптӧлӧрине чыгарган база эки ӱлекер аайынча јартамал јетирӱни АР-дыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министри Адар Сумин эткен. Онойдо, Алтай Республиканыҥ јеринде балдарлу билелерди јӧмӧӧри керегинде республикан јасакка кубулталар эдилген. Министрдиҥ јартаганыла, билезинде тӧртинчи ле оны ээчий балдар чыккан билелерге энениҥ капиталына ӱзеери государстволык јӧмӧлтӧ эдери аайынча республикан јасак 2011 јылда јӧптӧлгӧн. 2014 јылда бу јӧмӧлтӧни эдер ӧй 2018 јылга јетире узадылган болгон. Тергееде тӧртинчи ле оны ээчий балдар чыккан билелер јылдаҥ јылга кӧптӧйт. Республикада демографиялык айалга јарамыкту артарын јӧмӧӧргӧ, балдарлу билелерге ӱзеери јӧмӧлтӧ эдери 2021 јылга јетире узадылган.\nСессияныҥ шӱӱжӱзине «Алтай Республикада государстволык јамылар керегинде» республикан јасакка кубулталар эдер ӱлекер чыгарылган. Бу суракты шӱӱжер тушта депутат Николай Малчинов балдардыҥ 126 салковой пособие акчазы канча јылдарга кубулбай артканын ајарып, башкараачы ишчилердиҥ ишјалы керегинде ӧрӧ адалган ӱлекерди эзенде кӱске јетире артырып, республиканыҥ депутаттарын ла башчызын тудар талдаштар ӧткӧн кийнинде кӧрӧр шӱӱлте эткен. Је кӧп саба ӱндерле јасак јӧптӧлгӧн, јӱк эки депутат удура болгон, база эки депутат ӱнбериште турушпаган.\nСессия Алтай Республиканыҥ бир канча јасакберим акттарына кубулталар эдерин јӧптӧгӧн. Олор аайынча республикан јасактарла ээжилелген кезик калан јеҥилтелер ле јабызадылган каландар турултазы ас учун токтодылган. Бу иш РФ-тыҥ акча-манат аайынча министерствозыныҥ јӧбиле ӧдӱп турганы сессияда айдылган.\nСессия Олег Андроновтыҥ ла Константин Шлактыҥ Алтай Республиканыҥ депутады болгон чыдуларын, олордыҥ угузу-сурагы аайынча, ӧйинеҥ озо токтоткон. Олег Андронов АР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министриниҥ ордынчызы болуп иштеерге барганыла, Константин Шлак дезе ӧскӧ тергееге кӧчкӧниле колбой чыдуларын токтотконы јуунда айдылган.\nРеспубликаныҥ башчызы ла парламенттиҥ спикери јуунныҥ учында депутаттарды кирип јаткан Јаҥы јылла уткып, јӧптӱ ле турулталу иш кӱӱнзеген. Келер 2019 јыл тергеебисте јаан учурлу талдаштардыҥ јылы болор – республиканыҥ башчызы ла Эл Курултайдыҥ јаҥы тудуузыныҥ депутаттары тудулар. Александр Бердников бу керегинде айдып, јаҥы келген улустыҥ ижи оноҥ турулталу болзын деген кӱӱнземелин угускан.


Баланыҥ телекейлик кӱни - altaicholmon\nБастыра телекейде кӱчӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде Баланыҥ кӱни темдектелет. Быјыл ол амыраар кӱнге келишти. Бириктирилген Нациялардыҥ Организацияларыныҥ Генеральный Ассамблеязыныҥ 1954 јылда јараткан байрамы бастыра телекейде балдардыҥ јакшы јӱрӱмине учурлалат.\nӦзӱп јаткан ӱйениҥ јакшы јӱрӱми бистиҥ балдарыстыҥ јӱрӱминиҥ чыҥдыйынаҥ ла су-кадыгыныҥ айалгазынаҥ камаанду. Јаш эт-канныҥ су-кадыгын корыырыныҥ ла тыҥыдарыныҥ јаан учурлу тӧзӧгӧзи – ол тузалу ла јӱзӱндӱ курсак-тамак. Тузалу ла јӱзӱндӱ курсактанары – бастыра јанынаҥ ӧзӧриниҥ, толо ло узак јӱрӱмниҥ тӧзӧгӧзи, кӧп тоолу јеткерлӱ оорулардаҥ тӧс коручылы. Оныҥ учун бала тузалу ла чын курсактанарына канча ла кирези эрте темиккени јаан учурлу болуп јат. Пандемияныҥ ӧйинде ол анчада ла курч сурак болуп туру.\nРоссияда су-кадык курсактанарыныҥ ээжилерин таркадары аайынча јонјӱрӱмдик элбек ишти Роспотребшиҥжӱ ӧткӱрет. Бу амадула 2019 јылда «Демография» нацӱлекер аайынча «Јондыктыҥ су-кадыгын тыҥыдары» деген федерал ӱлекер тургузылган.\n«Роспотребшиҥжӱниҥ бастыра ижи бир байлыкты айландыра ӧдӧт, ол – кижиниҥ эҥке-тоҥко јӱрӱми ле су-кадыгы керегинде кичеемелдер – деп, тузаланаачылардыҥ тап-эриктерин ле кижиниҥ јакшы јӱрӱмин корыыр бӧлӱкте шиҥжӱ аайынча федерал службаныҥ башкараачызы, Россияныҥ государственный баш санитарный врачы Анна Юрьевна Попова айдат. – Је россияндардыҥ бир бӧлӱги бистиҥ јаантайынгы ајарубыста – олор бистиҥ балдарыс. Бисте эл-јонныҥ ла балдардыҥ, анчада ла ӱренчиктердиҥ јондык курсактаныжына санитарно-эпидемиологический некелтелер сӱреен бийик».\nСу-кадык курсактаныштыҥ сурактары аайынча нормативный тӧзӧлгӧни јарандырары ведомствоныҥ ижиниҥ јаан учурлу ууламјызы боло берген. Россияда баштапкы ла катап «су-кадык курсактаныш», «курсак-тамактыҥ чыҥдыйы» ла «изӱ курсак-тамак» деген оҥдомолдор јарталган, онойдо ок су-кадык курсактаныштыҥ ээжилери федерал јасакла быжулалган: «Курсак-тамактыҥ продукциязыныҥ чыҥдыйы ла јеткери јок болоры керегинде» 02.01.2000 јылдагы 29-ФЗ номерлӱ федерал јасак (ред. 01.03.2020 јылда).\n«Роспотребшиҥжӱ 2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала эл-јонныҥ јондык курсактаныжын тӧзӧӧриниҥ санитарно-эпидемиологический некелтелерин тургускан ла олор ийдезин алынган. Олордо балдарды азыраарыныҥ аҥылулары чокумдалган – баштапкы ла катап сахарды ла тусты јиириниҥ кеми астадылган. Балдарды текши азыраар јерлерде кондитерский курсактарды ла колбасаларды берери, олордо тус ла сахар кӧп учун, астадылган. Балдардыҥ курсак-тамагында кыйалтазы јоктоҥ йодту тус болоры некелет».\nВедомство «Курсактанарыныҥ, курсак-тамактыҥ биотехнологияларыныҥ ла јеткери јок болорыныҥ федерал шиҥжӱлӱ тӧс јериниҥ» специалисттериле кожо ӱредӱлӱ учреждениелерде элбек шиҥжӱлер ӧткӱрет. Ада-энелердиҥ анкетированиези ле ӱредӱлӱ учреждениелердиҥ јетирӱлерин шиҥжӱлегени ажыра ӱренчиктердиҥ курсак-тамагыныҥ чыҥдыйына баалар берилет.\n«Мындый мониторинг балдардыҥ ажаныжын јууктада билип алар арга берет: олор кандый аш-курсак, канча кирези, кӱнине канча катап јип јат, айылда нени, школдо нени јип јат, тергеелер јанынаҥ кандый аҥылулар бар, је эҥ учурлузы – рацион сахар, тус, трансӱттер јанынаҥ ла керектӱ макро-микроэлементтер бары јанынаҥ су-кадык ажанышка канча кирези келижип турганы јарталат» – деп, Анна Юрьевна темдектеди.\n2019 јылда шиҥжӱлӱ бу иш беш пилотный тергееде ӧткӱрилген ле 2800 школдо ченелген. 2020 јылда школдордо шиҥжӱлер элбедилип, РФ-тыҥ 24 тергеезинде ӧткӧн. 2019-2020 јылдарда ӱренчиктердиҥ курсак-тамагына баа берери 5083 школдо ӧткӧн, баштамы, орто ло јаан школдордыҥ 50 098 ӱренчиги ада-энелериле кожо каруулар берген. 2021 јылда РФ-тыҥ 49 тергеезинде шиҥжӱлер ӧткӱрилет. Јарталган јетирӱлер школдордо курсак-тамактыҥ чыҥдыйын јарандырарында тузаланылат.\nРоссияныҥ бу баштаҥкайы солун. Телекейдиҥ кӧп ороондорында ӱренчиктерди изӱ курсакла азыраары јанынаҥ некелтелер јок, школдордо азыраары кӧбизинде шӱӱлтелер кеминде ӧткӱрилет, ада-энелер меню тургузарында турушпай јат.\nБаштамы текши ӱредӱниҥ программазыла ӱренип турган ӱренчиктерди чыҥдый курсак-тамакла јеткилдеер амадула Роспотребшиҥжӱге бу ӱредӱлӱ организацияларда ла олорго аш-курсак продукция јетиреечилерде планла эмес шиҥжӱлер ӧткӱрер јакылта берилген. Ӱренчиктердиҥ курсак-тамагы јанынаҥ јакылтаны бӱдӱрериниҥ ле мониторингтиҥ турултазында 2020 ӱредӱлӱ јылда баштамы класстардыҥ тегинге изӱ курсакла јеткилделгени 99-100% болгон.\nРоспотребшиҥжӱ РФ-тыҥ президентиниҥ јакылтазын бӱдӱрип, школдордо изӱ курсак-тамакла азыраарыныҥ нормаларын аайлаштырып турган «Текши ӱредӱлӱ организациялардыҥ ӱренчиктерин азы-раарын тӧзӧӧри аайынча шӱӱлтелер» чыгарган. Онойдо ок ада-энелердиҥ ӧмӧликтериле эрчимдӱ иш ӧткӱрилет.\nРоспотребшиҥжӱ 2020 јылда «Просвещение» бичик чыгартула, ӱредӱниҥ министерствозыла, «Национальный учурлу керектер» АНО-ло кожо су-кадык курсактанышка учурлалган ачык уроктор тургускан. Материалдар ӱредӱлӱ материалдардыҥ библиотеказыныҥ «Москваныҥ электронный школы» (МЭШ) платформазында тургузылган. Кажы ла педагог су-кадык курсактаныш јанынаҥ урокты оноҥ алып ӧткӱрер аргалу. Ӱредӱлердиҥ амадузы – ӱренчиктер чын курсактанарыныҥ ээжилери ле су-кадык јӱрӱм јӱрериниҥ тӧзӧгӧзи болуп турган чыҥдый курсак-тамакка каруулу болоры керегинде билгирлер берери.\n2021 јылдаҥ ала балдардыҥ бастырароссийский «Орленок» лагериле кожо элбек ӱлекерле иштер ӧткӱрилет. Мында ӱредӱлӱ лекциялар, курсак азарыныҥ мастер-класстары, «Россияныҥ национальный кухнязы», су-кадык рацион тургузарыныҥ ла чыҥдый ла јеткери јок продукция талдаарыныҥ ээжилерин ӱренер аргалу ӱредӱлӱ стажировкалар, онойдо ок ӱлекердиҥ амбассадорлорыла, эксперттериле туштажулар ӧткӱрилет. «Орленокто» программаныҥ туружаачылары Россияныҥ башка-башка тергеелеринеҥ келген 18 000 ажыра балдар болгон. Јылдыҥ учына јетире бу тоо 20 000 једери темдектелет.\nРоспотребшиҥжӱ онойдо ок ВГТРК-ла, балдардыҥ «Карусель» телеканалыла јаба чын ажанары керегинде бир канча мультфильмдер чыгарган. «Балдардыҥ радиозында» «Скатерть-самобранка» деп бир канча программалар чыгат. 2020 јылда Роспотребшиҥжӱниҥ «Эл-јонныҥ гигиена јанынаҥ ӱредӱзиниҥ тӧс јериниҥ» эксперттери ӱренчиктерге су-кадык курсактаныштыҥ сурагына учурлалган анимациялык сериал чыгарган.\nРоспотребшиҥжӱниҥ ижиниҥ јаан учурлу ууламјызы эл-јон ортодо ӱредӱлӱ ле јетирӱлӱ иш ӧткӱрери болуп туру. 2019 јылда здоровое-питание.рф портал, школа.здоровое-питание.рф, рецепты.здоровое-питание.рф деп аҥылу онлайн-ӱлекерлер, онойдо ок ӱлекердиҥ соцсетьтерде бӱктери тӧзӧлгӧн.\n«Су-кадык курсактаныштыҥ школында» видеолекциялар бар, олор ӱлекердиҥ эксперттериниҥ турушканыла тургузылган. Специалисттер башка-башка јашту – оогош болчомдордоҥ ала каргандарга јетире – улустыҥ курсактанарыныҥ аҥылулары керегинде билгирлерле ӱлежет. Оныла коштой, «Ада-энелердиҥ ајарузына» деп аҥылу бӧлӱк бар, ондо балдардыҥ су-кадык курсактанары аайынча материалдар јуулган.\n2021 јылда «Су-кадык курсак-тамак» деген солун ӱлекердиҥ сервиси башталган: «4 сезон – су-кадык кижиниҥ тарелказы». Ол сервистиҥ кӧп аргаларлу платформазы, оныҥ болужыла кажы ла кижи бойыныҥ амадузынаҥ (бескезин јабызадары эмезе бир кеминде тудары, башка-башка оорулардаҥ чеберленери) камаанду меню табар аргалу. Бӧлӱкте ӱренчикке керектӱ тузалу рацион бар. Эмди ле ондо курсактанарыныҥ 30 кирези программазы бар, ого јаҥызы кожулат. Олорды ончозын «Курсактанарыныҥ, курсак-тамактыҥ биотехнологияларыныҥ ла јеткери јок болорыныҥ федерал шиҥжӱлӱ тӧс јери» ФГБУН-ныҥ ла ӧскӧ дӧ билим тӧс јерлердиҥ специалисттери тургускан. «4 сезон – су-кадык кижиниҥ тарелказы» – ол улус тегинге ле элбеде тузаланар аргалу, окылу баштапкы сервис болуп јат.\nЭки јылга сервиске 125 млн кижи коштонгон; здоровое-питание.рф порталла 92 млн кижи тузаланган; социальный сетьтердиҥ тузанаачыларыныҥ тоозы 48 млн кижидеҥ ашкан.\nБалдардыҥ врачтарыныҥ кӱни\nӦткӧн суббот кӱнде онойдо ок Педиатрдыҥ калыктар ортодогы кӱни темдектелген. Балдардыҥ врачтары кажы ла кижиниҥ су-кадыгын ла оныҥ чын ӧзӱмин эҥ озо кичееп баштайдылар. Бу тегин эмес ле каруулу јол, ол медицинский специалисттердеҥ јаан ајарулу ла каруулу болорын некейт. Педиатрлар јаҥыс ла балдарды эмдеп турган эмес, олор ада-энелерле кожо текши амадуга – кажы ла баланыҥ су-кадыгын ла јӱрӱмин корулап аларына – јединедилер.\nБӱгӱн куучын Н. М. Пироговтыҥ адыла адалган РНИМУ-да Россияныҥ балдардыҥ клинический эмчилигиниҥ баш врачы Екатерина Александровна Путилинала ӧдӧт. Ол врач-педиатрдыҥ ижиниҥ аҥылулары ла балдардыҥ кажы ла врачына керектӱ кылык-јаҥ керегинде куучындады.\n– Балдарды ла јаан улусты эмдееринде јаан башказы бар ба?\n– Врачтар јаан улусла иштеерде, олордыҥ комудалдарына, пациентле таҥынаҥ куучынга, оныҥ врачтыҥ берген шӱӱлтелерин канайда бӱдӱрип турганына тайанып јат. Педиатрдыҥ ижинде јаҥыс ла балала эмес, је ада-энезиле тил табыжары керектӱ болгоныла колбулу аҥылулар бар. Оныла коштой бӱдӱмји ле бой-бойын тоогоны оогош пациенттерди једимдӱ эмдеериниҥ тӧзӧгӧзи болуп јат. Педиатрлар јаантайын ӱренип јат ла турумкай улус, нениҥ учун дезе ончо ӱйелердиҥ келер ӧйи олордыҥ колында эмей! Балала колбу тударда, ол ойынды тузаланат, оны эмденерине јилбиркедет, су-кадыгын орныктырарына ла једимге јӱткидет. Балдардыҥ стационарларыныҥ кӧбизинде балдарды ӱредерине, олордыҥ јайаандык ӧйин тӧзӧӧрине, культура јанынаҥ билгирлер берерине ууламјылу ӱлекерлер иштейт. Бала тужы эмчиликте эмденер ӧйдӧ туруп калбай јат ине.\n– Врач-педиатр јӱк оогош пациентле куучындашпай јат, је ада-энезиле база колбу тудат. Иштиҥ ондый аҥылузы јакшы ба, коомой бо?\n– Врач балала кожо ас ӧйгӧ колбуда болот, ада-энелер дезе – бастыра јӱрӱминде. Ада-энелер балдары јазылзын деп, бистиҥ болушчыларыс болор учурлу. Бастыра айдылган шӱӱлтелерди ӧйинде ле толо бӱдӱрерин кичеер керек, нениҥ учун дезе, балдар, јаан улуска кӧрӧ, эмденериниҥ јаан учурын јетире оҥдобой јат ла ол учун карууны бойына алынар аргазы јок болот. Бала јаантайын ла ада-энезиниҥ кӱӱн-табына кӧрӧт: олор коркыган, калјуурган, кородогон болзо, бала база коомой кӱӱн-тапту болор. Баланы эмдеерине јарамыкту айалга тӧзӧӧргӧ лӧ једимдӱ эмдеерге психолог болор керек. Кезикте ада-энелер балазы јаан оору болгоныла јӧпсинбей, керектӱ терапия ӧткӱрерине буудагын јетиредилер. Бу тушта балдардыҥ врачына кӱчке келижет: балага болуш јетирерине, анчада ла ол болушты ӧйинде јетиргенинеҥ баланыҥ јӱрӱми камаанду болгондо, врачка ада-энени јӧпкӧ кийдирер керек болот. Кажы ла врач оогош то бол, јаан кижи де бол, кижиниҥ су-кадыгы ла јӱрӱми учун тартыжат, је педиатрга салылган јӱк јаан – ол бу јӱрӱмге јаҥы ла келген кижиниҥ су-кадыгы ла јӱрӱми учун каруулу, оны аргадап болбогон тушта кӱӱн-тапты айдарга да кӱч…\n– Педиатр кандый кижи болор учурлу?\n– Педиатр кажы ла пациентине јӱк ле врачы эмес, је кайда да ада-энези де, најызы да, ӱредӱчизи де болор учурлу. «Јааназам, врач болорым!» – баланыҥ мынайда айтканын угарга сӱреен јакшы ла баалу. Балдардыҥ кажы ла врачы бойыныҥ профессиязыла тӱни-тӱжи јӱрер учурлу, качан да колын бош салбас керек, балдарыс качан да божобозын деген эҥ јаан амадузына бӱдер учурлу!\nРоссияныҥ Минсу-кадыгыныҥ Н.М. Пироговтыҥ адыла адалган РНИМУ-зыныҥ пресс-службазы


Бистиҥ Аржана – Валентин Юдашкинниҥ ӱренчиги - altaicholmon\nМодельер-конструктор, техника ла технологияныҥ магистри, тургуза ӧйдӧ кеп-кийимниҥ Москвадагы телекейде јарлу «Biвionа» деген компаниязыныҥ кепти чӱмдеп кееркедери аайынча јурукчызы Аржана КЕНЗИНАЛА ӧткӧн куучын-эрмекле кычыраачыларды таныштырадыс.\nЈайаан јайалталу јурукчы, дизайнер, ус колду кӧкчи Москвада моданыҥ «Валентин Юдашкин» деген туразында менеджер-организатор, јараштыҥ ла кӧгӱс кӧрӱмниҥ «Ирина Салтыкова» деп туразында кепти кееркедери аайынча јурукчы болуп иштеген.\nОл эл-калыктыҥ кеби аайынча ӧткӧн кӧп тоолу талалык, бастырароссиялык ла калыктар ортодогы кӧрӱ-маргаандардыҥ туружаачызы, јеҥӱчили. 2011 јылда Нью-Делиде ӧткӧн калыктар ортодогы конгрессте оныҥ «Пазырык» деген јуунтызы кӧргӱзилген. 2013 јылда А. Кензинаныҥ «Куулгазынду кулјалар кумраннаҥ келген энчилер» деген ӧҥдӱ альбомы чыккан. Бу ла јуук ӧйдӧ оныҥ база бир ӧҥдӱ альбомы ак-јарыкка чыгарга белетелет.\n–Аржана Николаевна, Слерди мынаҥ озо Москвада моданыҥ «Валентин Юдашкин» деген туразында, оныҥ кийнинде јараштыҥ ла кӧгӱс кӧрӱмниҥ «Ирина Салтыкова» деп туразында иштегенер деп билерис. Кычыраачыларга тургуза ӧйдӧ Слер иштеп јаткан «Biвionа» деген компания керегинде айдып берзер?\n–Мен бу компанияда 2016 јылдаҥ ала иштеп јадым. Бу компания эҥ ле озо Лондондо болгон. Оныҥ кийнинде Москвада оны Узбекистанныҥ президентиниҥ эш-нӧкӧриниҥ сыйны ачкан. Колбулары јер-телекейди ӧткӧн компания.\nБӱгӱнги кӱнде јарлу компания байа «эксклюзив» дейтен кеп-кийимди јазап јат. Белетеген-кӧктӧгӧн, кееркеткен кептердиҥ кӧбизи ӧскӧ ороондор јаар аткарылып јат.\n–Јарлу компанияныҥ кептериниҥ баазы-чуузы кандый не, байа ат баалу, уй баалу дегенине тӱҥей болбой кайдар?\n–Чындап та, кеп-кийимниҥ баазы сӱреен бийик. Тегин улус мында нени де јакытпай јат. Темдектезе, 4-5 јашту кызычактыҥ платьезиниҥ баазы 50 муҥ салковойго шыдар. Арткандары јанынаҥ айтса, олордыҥ баалары туку канча-канча миллиондорго једет. Нениҥ учун дезе бир ле метр бӧстиҥ баазы 50-60 муҥ салковой. Бир платьеге дезе кайда да 6-7 метр бӧс керек. Онойып, бир ле платьениҥ бойыныҥ баазы канча јӱс муҥ салковойго једет.\nМындый баалу-чуулу кептерди кӧп лӧ сабада араб ороондордыҥ аргалу-чакту улузы бойлорына, бала-барказына јакыдат.\nОл ороондордо кыш болбой јат ине. Јыл туркунына — изӱ. Је олор тӱҥей ле баалу алулардаҥ јылу тонды-шубаны јакыдып кӧктӧдӧт. Темдектезе, балдарыныҥ чыккан кӱндерине канча-канча миллиондорго турар кепти јакыдып јат.\nБистиҥ улус јӱрӱминде ондый бааларды, миллиондорды кӧзиле кӧрбӧгӧн дӧ, колына тутпаган да ине. Эки башка телекей.\nИзӱ ороондордыҥ улузы јаркынду, мызылдаган ӧҥжик кепти сӱӱр, артыксынар. Оныҥ ӱстине кепти машинкала-эшле кееркедер эмес. Је колло кееркедип јарандырганы баалу. Кееркедим эдимдер (јинји, таш, стразы) канча ла кирези кӧп болзо, јакшы.\nКепти машинкала эмес, колло чӱмдеп, кееркедип кӧктӧӧри сӱреен каруулу ла баалу иш. Биске келип турган улус байа «ручная вышивка» деген эп-сӱмени артыксынат, јаан ајаруны шак ол чӱмдеп кӧктӧӧрине эдет. Бӱгӱнги кӱнде суруда ла јилбӱде чӱмдеп кееркеткен ондый кептер.\n–Россияныҥ аргалу-чакту улузы база Слерге келип јакыдат па?\n–Эйе. Улай ла келип, јакыдып турган улус кӧп. Темдектезе, балазы ак-јарыкка чыккалактаҥ озо кабайын, кеп-кийимин де јакыдып јат.\n–Аржана Николаевна, Слердиҥ ижигер керегинде угарга солун ла јилбилӱ…\n–Мен бу компанияда кепти кееркедери аайынча јурукчы болодым. Кепти кӧктӧдӧргӧ келген кижи, темдектезе, мен мындый платьени кӧктӧдип аларга турум деп айдар. Дизайнер оныҥ айтканыла, платьениҥ эскизин јурап јат, кандый таштарла, јинјилерле кееркедери – ол мениҥ ижим. Темдектезе, бир ле платьеге канча муҥ таштар керек.\nМен баштап Москвага келип турарымда, ол ло јинјилердиҥ, стразалардыҥ баазы, бӱгӱнги кӱнге кӧрӧ, чик јок јеҥил болгон. Је эмди ончо ло неме бааланган.\n–Слер ченемелдӱ јурукчы, модельер, дизайнер, конструктор, бир сӧслӧ, байа моданыҥ телекейиниҥ кижизи. Моданыҥ учуры, амадузы јанынаҥ бойоордыҥ шӱӱлтегерди айдып ийзер?\n–Моданы кижиниҥ ӱч тӱжине кирбес кайкал эмезе бузарга јарабас ӱргӱлјик ээжи деп айдарга болбос. Модный кеп-кийим, эдим-тудум ончо ло улуска текши, јайа једишпес. Астаҥ, бирдеҥ-экидеҥ эдилип турганы учун ого јилбӱӱ јаан, ол суруда болуп јат…\nЈе кече ле суруда болгон эдим элбеде таркай бергенде, оныҥ байагы керектӱзи, аҥылузы јылыйа берет. База ла јаҥыдаҥ кандый да солун, «моданыҥ калганчы кыйгызы» деген кеп табылар, је кезек ӧйдӧҥ база ла јылыйып, ордына јаҥызы келер.\nМениҥ шӱӱлтемле болзо, кажы ла кижи моданыҥ кийнинеҥ сӱрӱшпей, алкы бойына эптӱ, келиштире кийинери сӱреен керектӱ. Шак ла мынызы мода, стиль деген билимниҥ тӧзӧгӧзи болуп јат. Бӱгӱнги кӱнде кажы ла кижиде бойына јараганын талдап алар јарамыкту айалга бар.\n–Аржана Николаевна, телекейлик моданыҥ тӧс ууламјылары јанынаҥ кыскарта куучындап берзер?\n–Телекейлик модада эки ууламјы бар. Бирӱзи келер ӧйгӧ лӧ экинчизи дезе ӧткӧн ӧйгӧ, озогызына тайанат. Баштапкызы, промышленностьтыҥ јаҥыртуларын тузаланып турган болзо, экинчизи дезе калыктыҥ јаҥжыккан јаҥжыгуларына, чӱм-јаҥына, ар-бӱткенге, кӧгӱс байлыкка тартылып тайанат. Шак бу ууламјыда озодо калыктыҥ кебин кӧктӧгӧн (тӱк, ноокы, кӧбӧҥ, торко, кыл, кендир, учук ла о. ӧ.) материалдары, база учуктардаҥ, кӱделидеҥ соккон, белетеген бӧстӧри, эдимдери јаан суруда. База ар-бӱткенниҥ ӧзӱмдериниҥ качан да оҥбос ӧҥдӧриле, кеелеп-чӱмдеп эткен чамчалары, ӧӧргӧн, тӱӱген, кружевалап, шабылап кӧктӧгӧн кептери кандый да ӧйдӧ суруда.\n–Слер мода кижиниҥ ӧзӧгинде, канында деген шӱӱлтеле јӧп пӧ?\n– Мен Москвада иштеҥ эмеш ле чӧлӧӧ ӧй келишсе, темдектезе, моданыҥ «Јас – јай, кӱс – кыш» деген кӧрӱлерине јӱредим. Ӧскӧ ороондордоҥ келген кӧрӱлерди, онойдо ок бистиҥ ороонныҥ модазын кӧрӧдим. Мода ол кижиниҥ кӧксинде, канында болор учурлу. Моданы сезери, баалаары, ондо тургузылган кептердиҥ чыҥдыйын аҥылаары, ылгаары база јаан јайалта.\nОл ло Италияны, Францияны бис моданыҥ чике бажында туруп јаткан деп билерис. Олордыҥ улузыныҥ эткен эдимдериниҥ чыҥ-дыйы бийик кеминде, бир јик јок. Бу ороондор-дыҥ модаларыныҥ тураларыныҥ тӱӱкизи канча-канча јылдарга улалат. Кептериниҥ баалары сӱреен бийик. Олордыҥ белетеп чыгарып турган эдимдери, тон-ӧдӱги ончозы бойыныҥ материалдарынаҥ (тере, бӧс лӧ о .ӧ.). Белетеп јаткан эп-аргалары база бойлорыныҥ. Оныҥ учун телекейлик моданыҥ чике бажында олор јолду турат.\n–Бисте, Россияда, моданыҥ бажында ады јарлу Вячеслав Зайцев, Валентин Юдашкин турат. Моданыҥ телекейинде бу эки јарлу кутюрьелерге турары јок по?\n–Чындап та, бӱгӱнги кӱнде бу эки кижиниҥ ады-јолы телекей кеминде јарлу. Моданы эдип турган улус шак олор экӱ. Эмди јиит дизайнерлер кӧп, је олорго јаан ла бийик модада бойыныҥ јерин табатаны, сӧзин айдатаны кӱчке келижет. Кандый да ишти алза, ченемел, билгир ӧйлӧ кожо келер ине. Бийик моданыҥ туралары база кӧптӧгӧн: чӱрче ле ачылар, оноҥ кӧрзӧҥ— бӧктӧлип калган турар.\nВалентин Юдашкинде иштегеним сӱреен јаан ла ырысту учурал деп сананадым. Юдашкинниҥ эскизтерин де кӧрзӧҥ, олор база кайда да јок. Ол јаҥыс та дизайнер эмес, је сӱреен јаан јайалталу јурукчы. Кӧргӧнин-ајарганын чӱрче ле јурап ийер. Кӧп јорыктап јат ла јӱзӱн-башка кӧрӱлерде туружат.\nБот, бу эки кутюрьени моданыҥ телекейинде бойыныҥ сӧзин айдар, солун иштериле кайкадар улус деп айдарым.\nМында, моданыҥ туразында, ус кӧкчилерди табары, ӱредери, берген эскизтерле иштеери кайда. Бир сӧслӧ, бойыныҥ командазын тӧзӧӧри, таскадары кӱч керек. Бийик модада бӧслӧ, торко-мандыкла, кӧбӧҥлӧ иштеери каруулу иш…\n–Аржана Николаевна, бистиҥ албатыныҥ кеп-кийими, кӧктӧнип турган устары јанынаҥ Слердиҥ шӱӱлтегер кандый?\n–Бистиҥ алтай јонныҥ да кеби кубула-кубула, аҥылу ла кеен, тыҥытту ӧзӱмине, кеберине једип, је ол ӧйдӧ бойыныҥ јебрен ӧзӧгин-тӧзӧгӧзин ле бойыныҥ аҥылузын јылыйтпай, бӱгӱнги кӱнге јеткен деп айдар керек.\nМен јериме-алтайыма амыралтага келип, бир канча ателье-мастеркойлорго кирип, алтай кептиҥ айалгазын, оныҥ бӱдӱмдерин соныркап кӧрӧдим. Бу ууламјыда кандый јаҥыртулар, једимдер бар болотон деп билери јурукчы-дизайнер, модельер-конструктор кижиге база јилбилӱ эмей.\nЧындап та, албатыныҥ кеп-кийимин орныктырары эмезе ого јӱк бодоштыра, ӧйдиҥ некелтезиле кӧктӧп кийериниҥ баазы-чуузы јеҥил эмес. Нениҥ учун дезе јакшы, чыҥдый бӧс (торко, килиҥ, мандык), алтын-мӧҥӱн, ӧҥдӱ таштар, јинјилер ончозы баалу. Оныҥ учун кӧп учуралда мындый кепти јӱк акчалу улус кийер, текши эл-јонго тыҥ ла керектӱ, учурлу эмес деген шӱӱлте бар. Онойып, тегин эл-јон албатыныҥ кебин кийип турус деп, ойто ло байагы тесьманы, ӧскӧ калыктыҥ белен кулјаларын тузаланып, кепти кӧктӧп ийет.\nТемдектезе, балдары, баркалары той-јыргал эдип јаткан јииттерге ада-энези кеп јакыдат. Јииттиҥ кӧгӱспеги, кыстыҥ чегедеги болзын — атластаҥ кӧктӧдӧт. Атлас кепти јӱк ле байрамда кийетен кеп деп бис билерис. Айдарда, кӱнӱҥ ле ол ондый јалтыраган кепти кийер арга јок ине. Оныҥ ордына балдардыҥ кебин кӧбӧннӧҥ эмезе база ӧскӧ јымжак бӧстӧҥ кӧктӧдип берзе, артык эмес пе? Олор оны кӱнӱҥги кеп эдип кийер эди — эптӱ, сӱрлӱ.\nБаалу-чуулу бӧстӧҥ, чой-чоокыр эдип кееркеткен кептеҥ чыкса артык болор эди. Ус колдулардыҥ (анчада ла кеп кӧктӧӧчилердиҥ) эдимдериниҥ кӧрӱзин јылдыҥ сайын ӧткӱрзе кайдар… Модельерлердиҥ чӱмдеген јараш кийимдерин кӧргӱскен буклеттер, журналдар чыгарганы тузалу болор эди.\nБистиҥ албаты бастыра јанынаҥ јайалталу. Је нениҥ де учун јон ортодо аҥылу бийик ӱредӱлӱ јурукчы-конструкторлор, модельер-технологтор јокко јуук. Јииттерди мындый ӱредӱге аткарып, ӱредип алзас, бойыста искусствоведтер, модельер-конструкторлор болор деп иженедим.\n–Артисттердиҥ сценада кийип турган кептери керегинде нени айдарар?\n–Оҥдойдо артисттердиҥ ойын-концерттерде кийип турган кептерин кӧрдим. Кӧп тоолу кептердиҥ ортозынаҥ туку совет ӧйдӧ Барнаулда кӧктӧгӧн кепке учурадым. Чыҥдый, јараш, јик табылбас костюм. Ӧйлӧ кожо эскирип калган. Је оноҥ кӧрӱп, кепти кӧктӧӧргӧ јараар.\nКажы ла артисттиҥ бойына адылу костюмды кӧктӧзӧ, олор оны кӧстиҥ чогындый чеберлеп, чехолго сугуп, гастроль до ӧйинде чебер алып јӱрер эди. Бу учуралда кажы ла артист бойыныҥ кебин база кемде де мындый кеп јок деп баалап јӱрер эди. Бот, эксклюзив кептиҥ база бир учуры ондый.\n–Аржана Николаевна, кепти кийери, јайым тудунары, кептиҥ сеге келижип турганы кижиниҥ ич-байлыгынаҥ, культуразынаҥ, кӧрӱминеҥ, сезиминеҥ чике камаанду ба? Слерде бу јанынаҥ кандый санаа-шӱӱлте бар?\n–Эптӱ, чек кийинери, кийген кебиле бирлик болгоны ол биледеги таскамалдаҥ камаанду. Јакшы ла эптӱ кийинип, базып баратсаҥ, базыдыҥ да јеҥил, кыймыгыҥ да эптӱ ине. Сениҥ кийген кебиҥ бойыҥды ла эбире улусты тоогоныҥды кӧргӱзет. Кижи бойын сӱӱгени, тоогоны оныҥ кийген кебинеҥ танылу эмей.\nКижиниҥ эптӱ кийинип билеринеҥ оныҥ ич телекейиниҥ, кӧгӱс кӧрӱминиҥ байлыгы, кеми кӧрӱнип јат.\nЈаҥыс ла «калыҥ карманду» улус јакшы кийинип турган деген шӱӱлте јастыра. Баазы кирелӱ де болзо, је эптӱ, јараш кепти кийген ээзиниҥ санаазы јарык, омок болор. Шак ондый кижи улус ортодо, бӱткӱл јӱрӱмде бӧк-коруулу болгонын, чыт ла эдип јӱргенин ол бойыныҥ кеби ажыра кӧргӱзет.\n–Слер Алтайга келгенерде, ус кӧкчилерге, јаҥы ла кӧктӧнип баштагандарга, онойдо ок ателье-мастерскойлу улуска мастер-класстар, лекциялар, анчада ла алтай кеп-кийим јанынынаҥ туштажулар ӧткӱрер кӱӱн-санаагар бар ба?\n–Баштанган улуска качан да јок деп айтпазым. Кӱӱнзеген улуска билерим-билгирим аайынча болужып берерим. Бистиҥ Алтайда амыр-энчӱ јуртап јаткан албатыныҥ кийген кеби тӧрӧл јериндий ок јараш ла јаркынду болор учурлу. Нениҥ учун дезе албатыныҥ культуразында, јаҥжыгуларында ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ ойгорлыгы, поэзиязы, кӱӱзи, јаҥары бир тизимде.\n–Аржана Николаевна, солун эрмек-куучын учун јаан быйан. Бийик моданыҥ телекейинде јолор ачык болзын.


ЗАГС: 2017 јылда ак-јарыкка чыккан балдардыҥ тоозы астаган | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nЗАГС: 2017 јылда ак-јарыкка чыккан балдардыҥ тоозы астаган\nЭэчиде база бир јыл ӧткӧни билдирбей де калды. Ары-бери кӧргӧлӧктӧ, кӱндер учуп, айлар јылыжып, 2017 јыл тӱгене берген. Эмди јаҥжыкканы аайынча ӧткӧн ӧйдӧ эдилген иштиҥ турулталарын кӧрӱп, келер айларга амадуларды тургузар ӧй келди. Ол јанынаҥ бистиҥ бӱгӱнги узун эмес куучын аймактыҥ ЗАГС бӧлугиниҥ јааны Лариса Питеевала ӧткӧн.\n— Лариса Борисовна, элдеҥ озо бис слерди ӧткӧн јыл тӱгенер алдында темдектелген ЗАГС-тыҥ органдарыныҥ 100-јылдыгыныҥ байрамыла уткып, апарып јаткан ижигерде бийик једимдер кӱӱнзейдибис!\n— Јаан быйан, айтканаарла болзын!\n— Баштапкызында, угарга энчикпей турганым – ӧткӧн јылда чыккан балдардыҥ тоозыла бистиҥ аймакта кандый «тӱжӱм» болды?\n— 2017 јылда бистиҥ ЗАГС-тыҥ бӧлӱги бастыра 184 бала чыкканын керелеген, ол тоодо 86 уулчак ла 98 кызычак. Тӱҥейлезе, 2016 јылда 240 огош болчомдор ак-јарыкка чыккан. Айдарда, текши айалганы кӧрзӧ, 2016 јылга кӧрӧ, былтыргы јылда чыккандардыҥ тоозы сӱреен билдирлӱ астаган. Мында јаан математика јоктоҥ до 56 тоо кӧрӱнет, аймак кеминде бу јаан башкалаҥ. Кандый шылтактардаҥ улам мындый тӧмӧндӧш болгонын билер, айдар аргам јок.\nЈе мыныла коштой ӧткӧн јылдыҥ бир канча аҥылузын темдектеер кӱӱним бар: чыккан кызычактардыҥ тоозы уулчактардаҥ кӧп болгонын (калганчы ӧйлӧрдӧ эр киндиктӱлердиҥ тоозы келер ӧйдиҥ эпшилеринеҥ чик јок кӧп болотон эди), аймак ичинде былтыр 102 биле тӧзӧлгӧн (2016 јылда бу тоо јӱк ле 65 болгон), башка-башка шылтактардаҥ улам 45 биле бузулган (2016 јылда – 55), ӧлӱмниҥ тоозы астаганы (былтыр 137 ӧлӱмди керелеген болзобыс, 2016 јылда бу тоо 165 болгон, 28-ке ас). Мен сананзам, тӧзӧлгӧн билелердиҥ тоозы кожулганы, бузулган билелердиҥ ле ӧлӱмниҥ тоозы астаганы бийик эмес, чыккандардыҥ статистиказын эмеш «јымжадып» јат. Бу тоолор аймактыҥ демографиязын кеминде, баланс эдип тудуп јат. Бот, чыккандардыҥ, јаҥы билелердиҥ тоозы астап, ӧлӱмниҥ ле айрылыштыҥ тоозы кӧптӧгӧн болзо, куучын башка болор эди.\n— 2016 јылдыҥ аайыла кӧрзӧ, аймакта ас эмес улус кӧп балдар азырап-чыдадар кӱӱнин кӧргӱскен. Темдектезе, ӱчинчи баланы 59 эне, экинчизин – 98, тӧртинчизин — 18, бежинчизин – 4 эне тапкан, эки эне алтынчы балалу болды. Эмдиги айалга кандый?\n— Бӱгӱнги кӱнде баштапкы баланы 52 эне тапкан, экинчи баланы – 64, ӱчинчизин – 41, тӧрт баланы – 16, бежинчизин – 7 ле алтынчы бала јаҥыс энеде.\n— Слердиҥ кӧргӧнӧӧрлӧ, ада- энелер балачагына ат береринде кандый санаала башкарынат, кандый аттар анчадала кӧп јолыгат?\n— Башка-башка аттарла улус балдарын адагылайт, балага ат берери кажы ла ада-энениҥ таҥынаҥ кереги. Оныҥ учун кандый амаду-санаала башкарынып турганын билбезим. Је, темдектезе, былтыргы јылда эмеш ундылып калган јараш аттарла адалган балдар бар – Мансур, Эзлик, Чингис, Сырга, Адучы, Адар, Софья, Эльмира, Артем, Дарина, Амина, Байыр, Арина деп аттарлу балдар калганчы ӧйдӧ кӧптӧгӧн деп темдектейдим. Солун аттар – Даниэлла, Кира, Эрке-Ай, Ника.\nБаза бир айдарга турганым, эмди кезик ада-энелер балдарына ӧбӧкӧ бергенде, алтайлап бичидип баштаган, темдектезе: Арунай – Карчага кызы, Амыр – Эрмен уулы ла оноҥ до ӧскӧ…\n— Бу јыл кандый башталды?\n— Кубулталар јок, тоолор ло. Јылдыҥ башталганынаҥ ала беш бала чыккан: 3 уулчак ла 2 кызычак, эки биле тӧзӧлгӧн, бирӱзи бузулган, аймакта ӱч кижи божогон.\n— Керелегенинеҥ ӧскӧ кандый иштер эдетен амаду тургузылат?\n— 2017 јылдыҥ бажынаҥ ала бис чаазын кӧмзӧни электронный эдип кӧчӱрер ишти баштаганыс. Кӧчӱретен бичиктердиҥ текши тоозы – 71 546 бичик, эм тура 20 364 бичик «цифрага салынган». Айдарда, бу јуукта иш бар ла. Јерлештердиҥ ајарузына айдарга турганым, бу иштер тӱгенип, келер ӧйдӧ ончо окылу чаазындар электронный бӱдӱмдӱ болорына једерибис.\n— Сурактарга кару бергенеер учун быйан слерге, Лариса Борисовна! Бистиҥ куучын бӱгӱн тӱгенбеген деп, слерге айдарга турум. Бу јылда, јаҥжыккан аайынча, ай сайын аймактагы демографияныҥ турулталарын газетке салып, кычыраачыларыбысты таныштырарын улалтарыбыс деп иженедим.\n— Алаҥзу јок!\nФотојурукта: Л.Б. Питеева\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министри В. Пелеганчуктыҥ айтканыла, 1990 јылдарда ороондо кызалаҥду айалга болгонынаҥ улам бастыра Россияда, ол тоодо Алтай Республикада, балдар ак-јарыкка чыгары астайт.\nТемдектезе, 2017 јылдыҥ он бир айыныҥ туркунына балдар чыгары былтыргы јылдыҥ бу ӧйине кӧрӧ, 11 процент кире астаган.\nОл ло ӧйдӧ улус ӧлӧри бир эмештеҥ астап туру. Темдектезе, бӱгӱн 1000 кижиге 9,7 учурал келижип турган болзо, 2016 јылдыҥ 11 айыныҥ туркунына 9,5 учурал келишкен.\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозы республикада демографиялык айалганы јарандырары јанынаҥ ӧткӱретен иштердиҥ ӱлекерин белетеген, оны бӱдӱрери јаҥы јылда баштала берди.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» 16.01.2018\n« Итоги оперативно-служебной деятельности за 2017 год подвели в отделе Онгудайского района 16 января\nГ. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ ээчий лауреаттарыныҥ ады‑јолы адалды »