Сакылталу јолдыҥ ачылтазы - altaicholmon\nЈаан изӱ айдыҥ 5-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ председателиниҥ тергеебиске ишмекчи јол-јорыкла келип јӱрген ордынчызы Максим Акимовло кожо Чуйдыҥ јолыныҥ бежинчи пусковой участогын ачкан.\nТергеебиске келген јаан јамылу кижи федерал башкаруда транспортный инфраструктураныҥ ӧзӱминиҥ, јол ээлемниҥ, почтаныҥ колбузыныҥ, телекоммуникациялардыҥ ла инновациялардыҥ сурактары учун каруулу.\nБу участокто республика ичинде баштапкы эки кат јол-развязка тудулган. Ол јолло аэропорттоҥ Горно-Алтайскка једер арга бар. Кӧдӱриҥилӱ ачылтада анайда ок јол јазаары аайынча федерал агентствоныҥ башкараачызы Андрей Костюк, «Алтай» Упрдордыҥ јааны Ярослав Долинский, Барнаулдыҥ јолдор тудар 4-чи таҥмалу башкартузыныҥ генеральный директоры Николай Данилин база турушкандар.\n«Јаҥы јол – ол јаҥы транспортный јеткилдеш, јӱрӱмниҥ јаҥы чыҥдыйы. Мындый јараш јерде чындаптаҥ ла озо ло баштап эмдиги ӧйдиҥ јараш јолдорын тудар керек. Туристтер бери кӧптӧҥ келзин деп, инфраструктураны јарандырар деген шӱӱлте тӧс шӱӱлте эмес, бу база учурлу, — јаҥы иштеер јерлер, тӱрген јорыктаар аргалар тӧзӧӧри тӧс шӱӱлте болуп јат. Озо ло баштап, мында јадып турган улуска бу јол јаҥы аргалар ла јӱрӱмниҥ јаҥы чыҥдыйын берер.\nЈолдор јогынаҥ олор болбос. Мен јеткер јок јол-јорык, јондык транспорттыҥ ижи ле улустыҥ кӱнӱҥги сайын јӱрӱми керегинде айдадым» — деп, Максим Акимов куучындаган.\nОлег Хорохордин Чуйдыҥ јолы Алтай Республиканыҥ тӧс транспортный тамыры болгонын темдектеген. Бу јолло улус ла коштор тартар кӧлӱктер јӱрет, ол тоодо Монголия ла Китай јаар. Јол бу ороондорло бастыра Сибирьди бириктирет. Удурумга башчы туристический сезондо бу јолдогы јорыкташтыҥ кеми бир кӱнде 25 муҥ кӧлӱкке једе берип турганын айткан. Јолдыҥ республикага кирер гран-кыйунаҥ ала Себи-Оозына јетире бӧлӱги кӧлӱктерле толо болгонын, анчада ла јай ӧйинде, ол база айткан. Мынаҥ улам јолдо пробкалар боло берет, аварийный айалгалар кӧптӧйт.\n«Јолдыҥ јаҥы ачылган бӧлӱги кӧлӱктер ӧткӱрер арганы јаандадар. Анайда ок јаҥы јол аэропорт ло Горно-Алтайск ортодо транспортный коридорды ачар, экологический айалганы јарандырар, јолдо јеткер болдыртпазыныҥ кемин бийиктедер ле Горно-Алтайсктӧӧн лӧ республиканыҥ тӱштӱк јанындӧӧн барып јаткан кӧлӱктерге Майманы тууразыла ӧдӧр арга берер» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nБу участок Майманы тууразыла ӧдӧтӧн текши узуны 11 километр јолдыҥ башталганы болуп јат. Ол келер јылда тудулып башталар. Тургуза ӧйдӧ оныҥ проектно-сметный документациязы белетелет деп, удурумга башчы айткан. Тургуза ӧйдӧ Чуйдыҥ јолыныҥ сегис километри Майма јурттыҥ ичиле ӧдӧт. Јолды јурттыҥ тууразыла ӧткӱрери керегинде јӧп јербойыныҥ улузыныҥ баштануларыныҥ кийнинеҥ јӧптӧлгӧн болгон. Бу ӱлекерле колбулу тӧс иштер 2017 јылда башталган.\n«Алтай» Упрдордыҥ јааны Ярослав Долинский экинчи технический категориялу, тӧрт полосалу јол тудулганын чокымдаган. Јолдыҥ јаҥы ачылган участогыныҥ узуны 3 километр. Мында республика ичинде баштапкы эки кат развязка бар. Јолдыҥ ортозыла осевой барьерный чеден-ограждение јазалган. Мынызы удура келип јаткан кӧлӱкле табарышпайтан арга берет. Караҥуйда кӱйер искусственный јарыткыштар база тургузылган.\nРФ-тыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Максим Акимовтыҥ айтканыла болзо, эҥ јуук беш сезондо јолдыҥ ээлемине салынатан инвестициялардыҥ кеми ӱч катапка кӧптӧӧр. Куучын озо ло баштап тергеелик јолдор керегинде ӧдӧт. Федерал бюджеттеҥ чыгарылатан акча-манаттыҥ кеми 11 миллиард салковойго једе берер.\n«Тергеелик јолдорго ууламјылалатан акчаныҥ кеми ӱч катапка кӧптӧӧр. Бу ишти чыҥдый эдер керек деп бодойдым. Кийнинде ол учун уйатту болбозын деп. Улус федерал јолдоҥ тергеелик јолго кӧчӱп јада, аҥыланышты сеспезин деп. Республиканыҥ башкараачыларыла бир командада иштеп тура, бис бу суракты чечериске бӱдедим. Россияныҥ президентиниҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ јӧбиниҥ шылтузында тергеелик јолдор јазаар иштерге акча табылган. Оныҥ учун республиканыҥ јол бӧлӱги учун јаҥыс ла сӱӱнер керек» — деп, Максим Акимов айткан.\nКӧдӱриҥилӱ ачылта ӧйинде јолдор јазаар бӧлӱктиҥ ишчилерине ведомственный кайралдар табыштырылган. Ол тоодо РФ-тыҥ транспорт аайынча министриниҥ Быйаны, јол јазаары аайынча федерал агентствоныҥ Быйанду самаралары, Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамоталары ла Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ Быйанду самаралары.\nБу ла кӱнде Максим Акимов 112 системаныҥ республикан тӧс јеринде болуп, андагы иштеер айалгаларды кӧргӧн. Бу тӧс јер экстренный оперативный службалардыҥ «112» бирлик номери аайынча айттыруларла иштейт. Андагы операторлорго телефон ажыра бир ле сменада 700-ке јуук јетирӱ келет.\nЭэчий токтоду «Майма аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ МФЦ-зында болгон. Вице-премьер МФЦ-ныҥ системазыныҥ ижиниҥ аҥылуларыла танышкан.\nМаксим Акимов «Јеткер јок кала» деп аппаратно-программный комплексте (Горно-Алтайсктыҥ диспетчерскийи) база болгон. Бу Сибирьде баштапкы мындый комплекс болуп јат. Ол јӱзӱн-башка чочыдулу айалгаларга ајару эдер, олорло колбулу иштер ӧткӱрер амадула тӧзӧлгӧн. Бу ӱлекер аайынча калада гидрометеорологический пост тургузылган. Ол јаандаган суулардыҥ айалгазын ајаруда тудат. Анайда ок јердиҥ силкинижин темдектеер датчик, аркаларда ӧрттӧрдиҥ мониторингин ӧткӱрер стационарный камералар, оромдордо эл-јонго кандый бир чочыдулу айалгалар керегинде јетирӱ эдер јазалдар база тургузылган. Кӧп квартиралу туралар чочыдулу айалгалар болзо, улуска јетирӱ эдер «санаалу домофондорло» јеткилделген.\nМ. Акимов республиканыҥ тӧс калазында Коммунистический проспектти ле Чорос-Гуркинниҥ оромын бириктирип турган јолдордыҥ бирӱзинде (Пенсионный фондтыҥ туразыныҥ јаныла барган јол) јол јазаар иштер чыҥдый ӧдӱп турган ба деп, база шиҥдеген.\nЭэчий токтоду Россияныҥ почтазыныҥ Горно-Алтайсктагы бӧлӱгинде болгон. Вице-премьер анда улусла куучындажып, олордыҥ бу службаныҥ ижиниҥ чыҥдыйын бийиктедерге нени эдер керек деген шӱӱлтелерин уккан.\nБу туштажулар јол-јорыктыҥ программазында озолондыра темдектелген болгон. Максим Акимов Алтай Республиканыҥ Алтай крайла гран-кыйузына јетире барып, анда токтоду база эткен.


Орооныстыҥ байлыгы – оныҥ культуразы - altaicholmon\nКӱчӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинде Россияныҥ бастыра тергеелеринде, анайда ок гран ары јаныныҥ 38 ороонында Јаан этнографиялык диктантты бичиири ӧткӧн. Албатыныҥ бирлигиниҥ кӱнине учурлалган бу керекте Алтай Республиканыҥ 986 кижизи турушкан.\nАР-дыҥ эл политика ла јондыкла колбулар аайынча комитединиҥ јетиргениле, диктантты бичииринде эҥ кӧп улус турушкан јер Горно-Алтайсктагы государстволык университет болгон, мында 100 студент ле преподавательдер этнографиялык билимдерин ченеп кӧргӧн. Анайда ок Горно-Алтайскта Албатылардыҥ најылыгыныҥ туразында, АР-дыҥ парламентинде, республиканыҥ аймактарында, текши тооло 20 јерде, Јаан этнографиялык диктантты бичиири ӧткӧн.\nБу јондык керекте јондык ишчилер, јаҥныҥ чыгартулу улузы, ӱренчиктер ле студенттер, культураныҥ ла санаттыҥ ишчилери, јаҥдаган мӱргӱӱл јаҥынаҥ, угы-тӧзинеҥ, иштеген ижинеҥ камааны јогынаҥ, кӱӱнзеген кандый ла кижи туружар аргалу болгон. Республикада диктант бичиген эҥ јаан јашту кижи 74 јашту, эҥ јииди 13 јашту болгонын айдар керек. Ончо јакылталарды чын бӱдӱргени 100 балла темдектелген. Бистиҥ тергееде былтыргы орто кӧргӱзӱ 66,8 балл болордо, быјыл 56,4 балл болгонын айдар керек.\nЭл отоктор ортодогы «Јаан этнографиялык диктант» деген акция ороондо 4-чи јыл улай ӧдӱп јат. Ол орооныста јаткан ук-калыктар, олордыҥ культуразы, тили, јаҥжыгулары керегинде бистиҥ билгирлеристиҥ кемин билер амадула ӧткӱрилет. «Бу керек орооныста јаткан башка-башка улус ортодо најылык колбуларды тыҥыдар ла јарандырар, амыр-энчӱ ле јӧптӱ јадарын јӧмӧӧр амадула ӧткӱрилип јат. Ол анайда ок эл-јонныҥ этнографиялык билимге јилбӱзин тыҥыдат» – деп, Алтай Республиканыҥ парламентиниҥ башкараачызы Владимир Тюлентин темдектеген.\nМен Јаан этнографиялык диктантты бичииринде быјыл баштапкы катап турушкам. Албатылардыҥ најылыгыныҥ туразында бу керекте туружарга келгендердиҥ кӧп сабазы јондык биригӱлердиҥ, ол тоодо национально-культурный ууламјылу организациялардыҥ турчылары ла башкараачылары, республиканыҥ тӧс калазында јаткан башка-башка укту ла мӱргӱӱл јаҥду улус болгон.\nОнчобыска 30 суракка каруулар беретен јакылталу чаазындар ӱлелген. Олордыҥ 20 сурагы текши сурактар болгон болзо, 10 сурак – бистиҥ тергееде јаткан калыктар керегинде. Јакылталарды бӱдӱрерге телефонды тузаланбас, коштой отурган улустыҥ бичигенин карабас кӱӱнземел айдылган.\nБаштап кӧрӧримде, сурактар јеҥил ле билдирген. Је, санана берзе, кижи алаҥзый беретен эмтир. Темдектезе, баштапкы ла суракта Россияда канча автоном округ, автоном область, край, область, республика ла федерал учурлу канча кала болгонын, одоштой темдектелген каруулардаҥ, чын айдар керек болгон. Текши јетирӱлер эдер эп-аргалардаҥ кӱнӱҥ сайын угуп-кычырып турган тергеелерди канай билбес деп, бичип баштайла, маҥзаарып, булгала бердим. Диктанттыҥ кийнинде келип, Интернеттеҥ кӧрӧр болзо, эки карууны јастыра бичиген эмтирим. Эмезе, татар, адыгей, ительмен ле нивх тилдердеҥ кажызы эҥ кӧп таныкту (66 буквалу) тил болгонын айдар керек болгон. Бодоштыра ла, адыгей тилди темдектегеним чын болуп калганына сӱӱндим. База бир јилбилӱ суракка карууны диктантты бичигендер кокыр-каткылу шӱӱжип берген. Ол калыктардыҥ јаҥжыккан аш-курсагы, быжырган калажы керегинде болгон. Кулебяка (ичинде јӱзӱн-башка курсактар суккан пирог), губадия (кургак творогту, ристӱ, кургаткан јиилектерлӱ ле јымырткалу тату пирог), хуплу (ичинде эттӱ эмезе балыкту тегерик пирог), чепалгаш (творогту теертпек), янтык (ооктогон эттӱ ле јажыл ӧзӱмдерлӱ пирог) деген калаш курсактар адалып, олор татар, чечен, орус, крым-татар, чуваш калыктардыҥ кажызыныҥ болгонын темдектеер јакылта берилген. Бойыгарды ченеп кӧрзӧгӧр, сӱрекей солун эмтир.\nАлтай Республика керегинде сурактарга карууларды берери чик јок јеҥил билдирген. Бойыныҥ билгирлерин ченеп кӧрӧргӧ дӧ бу диктантта турушкадый эмтир. Ондо ады-јолыҥды адабай јадыҥ, оныҥ учун јастыра каруулар бергенинеҥ јаҥыс бойыҥа эби јок, уйатту болордоҥ башка. Сӧс келижерде, кӱӱнзеген улус кӱчӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала 4-чи кӱнине јетире Јаан этнографиялык диктанттыҥ сайтында онлайн аргала туружар аргалу болгон.\nДиктанттыҥ сурактарына чын каруулар кӱчӱрген айдыҥ 10-чы кӱнинде www.miretno/ru сайтта јарлалар.


2020 јылдыҥ тӧс јасактары: Конституция - altaicholmon\nРоссияныҥ Конституциязына тӱзедӱлер текшироссийский ӱнбериште јарадылган ла јаан изӱ айдыҥ 4-чи кӱнинде чыду алынган. Је олор толо ийдезиле иштезин деп, јӱс кирези конституционный ла федеральный јасактар јарадар ла кӧп тоолу јасактарла акттарга кубулталар кийдирер керек. Российский парламенттиҥ эки палатазыныҥ спикерлери Вячеслав Володинниҥ ле Валентина Матвиенконыҥ јетирӱзиле, Госдума да, Федерация Соведи де бу јасактарла эҥ озо иштеер. Документтердиҥ кезиги керектӱ иш-процедураларды ӧткӧн лӧ государствоныҥ башчызы колын салган. «Парламентская газета» 2020 јылда бистиҥ јӱрӱмисти кубулткан эҥ учурлу јасактарды јарлаган.\nБашкаруга – јаҥы ээжилерле\nГосдума башкаруныҥ председателиниҥ, вице-премьерлердиҥ ле министрлердиҥ, силовой блоктыйынаҥ башказыныҥ, кандидатураларын јарадар. Министрлердиҥ кабинединиҥ председателиниҥ кандидатуразын государствоныҥ башчызы кӧстӧйт, вице-премьерлердиҥ ле министрлердиҥ — премьер бойы. Госдума јараткан кийнинде, президент олорды јамыга тудуп јат, је соҥында олордыҥ кажызын да јайымдаар тап-эриктӱ. Онойдо ок ол башкаруны јайлатпазынаҥ премьерди јайладар аргалу.\nСиловой блоктыҥ — МВД-ныҥ, МЧС-тыҥ, Минкорулаштыҥ, МИД-тиҥ ле Минюсттыҥ јаандарын – государствоныҥ башчызы Федерация Соведиле јӧптӧшкӧн кийнинде тудуп јат.\n«Бу јасакты јаратканда, бистиҥ эл-јондо министрлерди, вице-премьерлерди тударында бойлорыныҥ депутаттары ажыра туружар арга болор — ол президенттиҥ чыдуларын эл-јонго бергени – деп, Госдуманыҥ председатели Вячеслав Володин јартаган. —Онызы јаан учурлу, ол, бир јанынаҥ, башкаруныҥ ороонныҥ эл-јоны алдына каруузын бийиктедет, экинчи јанынаҥ, РФ-тыҥ башкарузында јарадылган јӧптӧр учун бистиҥ каруубысты тыҥыдат».\nПрезидент, документ аайынча болзо, башкаруны текшилей башкарат, онойдо ок кабминниҥ ле публичный јаҥныҥ бирлик системага кирип турган ӧскӧ дӧ органдардыҥ колбуларын ла ӧмӧ-јӧмӧ иштеерин јеткилдейт. Премьер-министр кабминди башкарат, оныҥ ижиниҥ тӧс ууламјыларын чокымдайт ла башкаруныҥ ижин тӧзӧйт. Ол президенттиҥ алдына кабминге берилген чыдуларды бӱдӱргени учун чике каруулу болуп јат.\nГоссоветке јаҥы конституционный статус берилген\nЈасактардыҥ ӱлекерлериниҥ экспертизазын ӧткӱрери, олорды тӱзедери керектӱзин чокымдаары ла јаҥныҥ федерал ла тергеелик органдарыныҥ колбуларын јеткилдеери – бу Госсоветтиҥ чыдулары. Парламентке јаҥы јасактар јанынаҥ баштаҥкайлар эдер тап-эрик алдында чылап ондо јок, је ол кандый бир суракты кӧрӧрин тӱргендедерге чикезинче Госдумага баштанар аргалу.\nПрезидент Владимир Путин Госсоветти тӧзӧӧр јарлыкка колын 2000 јылдыҥ сыгын айында салган, је калганчы јылдарда Госсоветтиҥ јуундарыныҥ формады тыҥ кубулган деп, Федерация Совединиҥ спикери Валентина Матвиенко айткан. «Кӧп куучындар, тегерик столдор чын айалгаларда, јерде деген чилеп, ӧдӧт. Онызы, мен сананзам, јакшы. Ол сӱреен керектӱ ле тузалу керек» — деп, ол бӱдет.\nПрезиденттиҥ белетеген ле Госсоветтиҥ чыдуларын элбедип турган јасак јаҥыртылган Конституцияныҥ федерал јасакберимде эҥ ле сакылталу болгондордыҥ бирӱзи. Алдындагы ок чылап, Госсоветти президент башкарар, оныла коштой ого премьер-министр, Госдуманыҥ ла Федерация Совединиҥ спикерлери, Президенттиҥ администрациязыныҥ башкараачызы ла тергеелердиҥ башчылары кирет. Парламенттердеги фракциялардыҥ ла политический партиялардыҥ башкараачылары, јаҥжыккан конфессиялардыҥ башчылары, јербойында башкарынарыныҥ јаандары, онойдо ок ӧскӧ дӧ улус Госсоветке государствоныҥ башчызыныҥ јӧбиле кийдирилер. Госсоветтиҥ турчызыныҥ чыдуларын делегировать эдери јарадылбайт. Онойдо ок ого ӧскӧ ороондордо гражданстволу ла Россияныҥ тыштында чотторлу улус кийдирерге јарабас.\nЭкс-президенттерге тийерге јарабас гарантия берилет.\nРФ-тыҥ президенти, чыдулары токтогон болзо, Федерация Советке кӱӱниле угузу бергенде, сенатор болор аргалу. Онойдо ок государствоныҥ алдындагы башчыларыныҥ тийерге јарабас гарантиялары тыҥыдылган.\nЧыдулары токтогон президент уголовный эмезе административный каруузына тургузылар, туттыртар, арестовать эдилер, тинтидер, шыладар эмезе таҥынаҥ бойын тинтидер учуры јок. Оныҥ неприкосновеннозы оныҥ јаткан ла иштеген тураларына, тузаланган автомобильдерине, колбу туткан эп-аргаларына, оныҥ документтерине ле багажына, онойдо ок оныҥ переписка-бичишкенине база таркап јат.\nЭкс-президенттеҥ неприкосновенностьты айрыырыныҥ ээжизи кубулган. Оны Федерация Соведи, јӱк Госдуманыҥ госизменада бурулаганына тайанып, эдер аргалу. Госдуманыҥ бурулаганын јарлаары ла Федерация Совединиҥ неприкосновенностьты айрыыры керегинде јӧби депутаттардыҥ ла сенаторлордыҥ текши тоозыныҥ ӱчинчи ӱлӱзиниҥ экӱзиле јарадылар учурлу. Процедураныҥ баштаҥкайын Госдуманыҥ депутаттарыныҥ ӱчинчи ӱлӱзиниҥ бир ӱлӱзинеҥ ас эмес депутаттары эдер аргалу, палатада тӧзӧлгӧн аҥылу комиссияныҥ учкаары шӱӱлте-заключениезиле.\nСенаторлорго ло депутаттарга јаҥы некелтелер\nФедерация Совединиҥ сенаторыныҥ ла Госдуманыҥ депутадыныҥ чыдуларын, олор ӧскӧ ороонныҥ гражданствозын алынган учуралда, ӧйинеҥ озо токтодорын јараткан јасакка кол салылган. База бир тӧзӧгӧ – ол сенатор чокым тергееде јуртаган ӧйинде некелтени бӱдӱрбей турган болзо.\nСенаторлордыҥ јаҥы категориязы табылган. Баштапкызында, ол бойыныҥ чыдуларын токтоткон президент. Экинчизинде, государствоныҥ башчызыныҥ туткан 30-таҥ кӧп чыгартулу улузы, олордыҥ јетидеҥ кӧби, бастыра јӱрӱмине сенатор болуп тудулар аргалу.\nЈаргычылардаҥ каруу кату болор\nКонституционный јаргыныҥ јаргычыларын Федерация Соведи Россияныҥ Президентиниҥ кӧстӧгӧниле јарадат. Јаргычылардыҥ кандидатуралары керегинде шӱӱлтелерди государствоныҥ башчызына Федерация Совединиҥ ле Госдуманыҥ комитеттери, РФ-тыҥ Ӱстиги јаргызы база эдер аргалу.\nПрезиденттиҥ представлениези аайынча јаргычыныҥ ак-чегин ле тоомјызын каралаган керек эткен јаргычылардыҥ чыдуларын Федерация Соведи токтодот. Онойдо ок јасак Конституционный јаргыныҥ јаргычыларына публично, ол тоодо СМИ-де ле Интернетте јаргыныҥ кӧрӱп турган эмезе кӧргӧдий сурактарыла куучындаар, онойдо ок оныҥ јӧптӧрин критиковать эдер учуры јок.\nРоссияныҥ КС-на баштанатан улустыҥ тооломы элбедилет – конституционный тап-эриктери ле јайымы бузулганы керегинде таҥынаҥ да, ӧмӧлик те комудалдарла. Ондый тап-эрик эл-јондо, организацияларда ла јербойында башкарынарыныҥ органдарында, онойдо ок РФ-та кижиниҥ тап-эриктери аайынча чыдулу кижиде, тергеелердиҥ ле «отрасльдардыҥ» омбудсмендеринде. Конституционный јаргы Россияныҥ президентиниҥ угузузыла РФ-тыҥ јасактарыныҥ ӱлекерлериниҥ Конституцияга келижип турганын шиҥжӱлейт. КС-тыҥ јаргычызыныҥ кандидадына ӱзеери некелтелер кийдирилет. Ол тоодо јаргычы Россияныҥ гражданини болор учурлу, бистиҥ ороондо улайынга јаткан ла ӧскӧ ороондордыҥ гражданствозы эмезе ӧскӧ государстводо вид на жительство јок болор керек. Онойдо ок јаргычылар ӧскӧ ороондордыҥ гран ары јанында банктарында чотторлу болбос ло чоттор ачпас, баалу не-немелер кичеебес учурлу.\nГенпрокурорды Федерация Соведиле шӱӱжип тудар\nПрезидент Генпрокурордыҥ ижине кандидатураны Федерация Соведиле шӱӱшкен кийнинде јарадат. Онойдо ок государствоныҥ башчызы РФ-тыҥ Јеткери јок болорыныҥ федерал службазыныҥ ла Тыш кайузыныҥ службазыныҥ (СВР) башкараачыларыныҥ кандидатуралары аайынча Федерация Соведине представление эдет. Оныла коштой ФСБ-ныҥ ла СВР-дыҥ ишчилеринде ӧскӧ государствоныҥ јеринде јаантайынга јӱрер тап-эригин керелеген документ эмезе вид на жительство болбос учурлу. Ондый документ оперативно-служебный ла кайучыл ижине керектӱ тушта јӱк керектӱ болор. Кижиниҥ тап-эриктери аайынча чыдулу кижи мынаҥ ары Россияда јаантайын јуртаар учурлу. Ого ӧскӧ ороондордыҥ гран ары јанында банктарында чоттор ачарга, акча-манат ла байлыктар кичеерге јарабас. Ондый ок јарабастар Јеткери јок болорыныҥ совединиҥ турчыларына, председательдиҥ ордынчызына ла качызына база таркап јат.\nКонституцияныҥ ээжи-нормаларыныҥ калыктар ортодогы јӧптӧжӱлердиҥ ӱстинде турганын јараткан јасактардыҥ бӱткӱл блогы быжулайт. Куучын калыктар ортодогы јӧптӧжӱлер Россияда текши јарадылган тап-эриктерге ле Тӧс јасактыҥ ээжилерине удурлажып турган учуралдар керегинде ӧдӧт. Ондый учуралда калыктар ортодогы јӧптӧжӱлер Россияда тузаланылбай јат. РФ-тыҥ јериниҥ бӱткӱлин бусканы учун уголовный каруузына тургузылат. Ол учун јайымынаҥ 6-даҥ ала 10 јылга јетире айрыдар кезедӱ эдилет.


Jыл башталганынаҥ бери 2,5 муҥ ийт... - altaicholmon\nJыл башталганынаҥ бери 2,5 муҥ ийт…\nАлтай Республиканыҥ эмчилик учреждениелериниҥ јетиргениле, быјыл сегис айдыҥ туркунына улусты ийттер туткан 574 учурал болгон, 135 учуралда—ээзи јок јошкын ийттер.\nJыл башталганынаҥ бери 2,5 муҥ јошкын ийтти оромдордоҥ јайладарга келишкен. Мындый иш республиканыҥ бастыра муниципалитеттеринде ӧткӱрилет. Аймактардыҥ ла каланыҥ административный комиссиялары ийттерин кӧрбӧй, бош салып ийген 194 кижиге административный керектер ачкан. Штрафтаткандардыҥ тоозы—162, текши тооло 248 500 салковойго.\nВетеринарный комитеттиҥ ле Госветинспекцияныҥ јетиргениле, јошкын ийттерле тартыжу анчада ла Кӧксуу-Оозы, Кан-Оозы аймактарда ла калада једимдӱ ӧдӧт.


«Јаш канаттарда» — ӧзӱм де, јайым учуш та... - altaicholmon\n«Јаш канаттарда» — ӧзӱм де, јайым учуш та…\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Балдарды корыырыныҥ телекейлик кӱнинде Улаган аймактыҥ кӱӱлик школыныҥ балдарыныҥ «Јаш канаттар» деген «образцовый» јайаандык ӧмӧлиги тӧзӧлгӧнинеҥ ала 15 јылдыгына учурлалган ла эки бӧлӱктеҥ турган јаан байрамдык концерти ӧтти.\nБалдардыҥ ады јарлу «Јаш канаттар» ӧмӧлиги 2005 јылда тӧзӧлгӧн. Бу он беш јылдыҥ туркунына оныҥ јеткен једимдери, јеҥӱлери артыгынча. Јайаандык ӧмӧлик тергее, ороон, телекей кеминде кӧп јорыктаган. Темдектезе, Кыргызстанда, Финляндияда, Италияда, Сочиде, Санкт-Петербургта, Москвада кӧрӧӧчилерди кайкаткандар. Кӧп тоолу кӧрӱ-маргаандарда туружып, кӧрӧӧчилерди, окылу жюриниҥ турчыларын соныркаткан. «Јаш канаттардыҥ» башкараачылары бу ижиле коштой видеоклиптер, дисктер чыгарган. Ӧткӧн 2020 јылда «Алтай кожоҥдор «Јаш канаттардыҥ кӱӱлери» деген нотный бичикти АР-дыҥ ӱредӱ ле билим мини-стерствозы ИПКРО-ло ӧмӧ-јӧмӧ белетеп чыгарган. Быјыл ӧмӧлик Москвада ӧткӧн јаан кӧрӱ-маргаанда јакшы турушкан. Јайаандык 286 ӧмӧликтиҥ ортозынаҥ эҥ тыҥ деген 60 ӧмӧликтиҥ тоозына јолду кирген.\n«Јаш канаттарга» 4 јаштаҥ ала 16 јашка јетире јайалталар јӱрет. 15 јылдыҥ туркунына Айана Темееваныҥ билгир башкарып јаткан ӧмӧлигине кӧп балдар јӱрӱп, кӧпкӧ ӱренген, таскаган. Олор оноҥ ары орто ло бийик аҥылу ӱредӱлӱ заведениелерде (Хака-сияда, Барнаулда ла оскӧ дӧ јерлерде) ӱредӱзин тӱгезип, эмди бойлоры болчомдорды кожоҥдоорына, бијелеерине, алтай кӱӱлик ойноткыларла ойноорына ӱредедилер.\nШак ла бу ойын-концертте Айана ла Алан Темеевтердиҥ ӱреткен ле јаан јолына чыгарган ӱренчиктери эрчимдӱ туруштылар. Олордыҥ тоозында — Александра Яжыкова, Айдана Кобенова, Денис Асканаков, Александра Санашкина, Ырыс Акчин, Эзен Куюков, Кристина Мичуева ла оноҥ до ӧскӧлӧри. Оогош туружаачыларыныҥ бирӱзи Дамир Баграшев Пограничниктердиҥ кӱнине учурлаган кӧдӱриҥиде «Форпост» деген јарлу ӧмӧликле кожо кожоҥдогон. Бу јайалталу уулчак 2020-2021 јылдарда аймактыҥ полициязыныҥ хорыныҥ солисти болуп, «Россия» деген кожоҥды кожоҥдогон. Ӧткӧн ойын-концертте алтай баатыр бу кожоҥды база кожоҥдоды.\n«Јаш канаттардыҥ» туружаачы уулчактары топшуур согуп кайлап, јӱзӱн-башка кӱӱлик ойноткыларла бийик кеминде ойноп турганы ӱредӱчизи Алан Темеевтеҥ кӧнӱ камаанду ине. Олор экӱлези, Айана ла Алан Темеевтер, бойлоры кожоҥдоп, кӱӱлик ойноткыларла ойноп, кожоҥ, кӱӱ чӱмдеечилер болгонын кӧрӧӧчилер база катап кӧрдилер.\nОйын-концертте тӧрт лӧ јаштаҥ ала кызычактар ла уулчактар туруштылар. Олор сценада чып ла чын чолмондордый, јылдыстардый тудунганы иле. Ӱредӱчилердиҥ кожоҥ, бије, кыймыктанары јанынаҥ ӱредӱзи, таскамалы билгир, чокум.\nЈакшы, јараш ойын-концерт болды. Программазы Алтайга, албатызына, тилине, јаҥжыгуларына, чӱм-јаҥына учурлалды. Улаганнаҥ Юрий Яргаковтыҥ айтканыла, ӧмӧликтиҥ туружаачылары, башкараачылары, ӱредӱчилери алтай тилди корыыры, ӧскӱрери јанынаҥ ӧткӱрип јаткан јаан ижи кӧстиҥ алдында. Калыктыҥ тили, кӧгӱс байлыгы мынаҥ да ары јаранар, ӧзӧр деген ижемјилӱ сӧстӧр сӱрекей јолду болды.\nЈайаан ӧмӧликти кӧп тоолу кӧрӧӧчилер уткудылар. «Женщина Алтая — Алтайдыҥ эпшилери» деген тала-лык јондык организацияныҥ председатели Светлана Полетаеваныҥ адынаҥ уткуулду сӧс айдылды. Туружаачыларды Алтай калыктыҥ чӱмделгезиниҥ тӧс јериниҥ адынаҥ бу тӧс јердиҥ ишчизи Айана Укачина, каланыҥ 2-чии таҥмалу кӱӱлик школыныҥ јааны Айсулу Чинина, «Алтай Кай» ӧмӧликтиҥ башкараачызы Владимир Ынтаев, јарлу ла тоомјылу аксагал Владимир Петров, Елена Саксаева ла кӧп ӧскӧ дӧ улус уткуулду сӧстӧрин, быйанын айттылар.\n«Јаш канаттар» јайаан ӧмӧликтиҥ башкараачылары, балдарды таскадып јаткан Айана Темееваныҥ ла АР-дыҥ нерелӱ артизи Алан Темеевтиҥ иштеп јаткан ижиниҥ учуры сӱреен јаан. Тӧрӧл тил деген эҥ јаан байлыкты мындый бийик кеминде чебер ле каруулу апарып јаткан ӱредӱчилерди бастыра јанынаҥ јӧмӧӧри сӱрекей керектӱ. Келер јылда Алтай Республиканыҥ литература ла санат бӧлӱгинде государственный сыйын «Јаш канаттар» ӧмӧликке табыштырза кайдар? Эмезе Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ лауреадына Айана Темееваныҥ башкарып јаткан ӧмӧлигин адаза, база да јолду болор эмес пе?\nБӱгӱнги кӱнде калыкты бириктирип јаткан тӧрӧл тилдиҥ ӧзӱми јанынаҥ ишти шак бу улус тал-табыш јогынаҥ апарып јаткан оморкодулу.


Учуры јаан иш - altaicholmon\nУчуры јаан иш\n2018 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинде архив-кӧмзӧниҥ ишчилери Россияныҥ государстволык кӧмзӧ службазына 100 јыл толгонын темдектеп јат. Олордыҥ ижиниҥ тӧс амадузы Тӧрӧлистиҥ тӱӱкизин документтерде чеберлеери болуп јат.\nТӱӱкиле јилбиркеп, ол јанынаҥ тереҥ билгирлер аларга кӱӱнзеген улустыҥ тоозы бӱгӱнги кӱнде там ла кӧптӧп јат, оныҥ учун чокым јетирӱлерлӱ документтерди чеберлеген кӧмзӧниҥ учуры бисте бийик баалалат.\nКӧмзӧ — ол ӧткӧн лӧ келер ӧйди бириктирген бӱк, анда албаты-јонныҥ јадын-јӱрӱмин ле кӧгӱс байлыгын кӧргӱскен билим, культура, јон-экономикалык ла политикалык учурлу толо ло чындык јетирӱлер чеберлелет. Оныҥ да учун кӧмзӧниҥ ижи бийик баалалып турганы јолду.\nРоссияныҥ кӧмзӧзине јӱк ле 100 јыл ба? деп, кӧп улустыҥ кайкаар да аргазы бар. Чынын айтса, кӧмзӧ аайынча службаныҥ тӱӱкизи чик јок бай ла јаан…\nРоссияныҥ кӧмзӧлӧриниҥ бир чактыҥ туркунына иштеп келгени Албаты Комиссарлардыҥ Совединиҥ «О реорганизации и централизации архивного дела в Российской Социалистической Федеративной Советской Республике» деп декреди чыкканыла колбулу болгонын темдектеп айдар керек. Кӧмзӧниҥ кӱни тулаан айдыҥ 10-чы кӱнинде база темдектелет. Jе Совнаркомныҥ декрединиҥ 100 јылдыгын темдектеп тура, оныла кожо кӧмзӧниҥ ижи бир ууламјыла бир аай башталганын ундыбас керек. Эҥ ле учурлузы — тӱӱкиниҥ документтеринде айдылганына чындык артары болуп јат.\nУчурлу керектер керегинде бичимелдер кӧптӧгӧниле кожо јетирӱлерди чеберлеери јанынаҥ сурактыҥ учуры там бийиктеген. Анайып, аҥылу учурлу јетирӱлерди канча кире ӧйгӧ чеберлеери чокымдалып башталган. Оныла кожо кӧмзӧниҥ ижи тӧзӧлип, кӧндӱккен.\nӦткӧн чактарда јаҥы тӧзӧлип турган галалардыҥ тӱӱкизин бичиген документ-чаазындар княжестволордыҥ, каандыктардыҥ, монастырьлардыҥ, соборлордыҥ бойлорыныҥ кӧмзӧлӧринде чеберлелгенин билерис. Мынаҥ кӧргӧндӧ, архив-кӧмзӧниҥ тӱӱкизи государство деп оҥдомолло јуук колбулу болгоны јарталат.\nРоссияда баштапкы документтердиҥ ӧйи 10-чы чакка келиижип јат. Ол тушта олорды ларник деп јамылу кижи чеберлеген. Оныҥ учун ларникти баштапкы кӧмзӧчи деп айдарга јараар. Россияда 18-чи чакта «кӧмзӧ» деп оҥдомол табылгалакта, олор «хранила», «казна», «казенка», «бумажница», «присутственное место» деп адалган. Кӧмзӧниҥ документтери ээлемниҥ, јаргыныҥ, идеологияныҥ бӧлӱктериниҥ тыш колбулар аайынча службаларында тузаланылып, летопись-бичимелдердиҥ тӧзӧлгӧзи болгон.\nПолитикалык јайрадылыштардыҥ улам документтер чеберлеер јерлер база солынган. Москваныҥ ла Русьтыҥ кӱчи тыҥып, бойына бактырган јерлер кӧптӧгӧниле кожо документтер Москваныҥ кӧмзӧзинде чеберлелген. Анайып, Тӧс кӧмзӧ «Государева казна» деп адалып, акча-манатты, кӧмзӧни ле канцелярияны бир јерге бириктирген. 16-чы чакта документ-чаазындарла иштеерге дьяктыҥ јамызы јарадылган. Ол ого бӱдӱмјилелген учрждениелерди башкарганыла коштой, тузаланарынаҥ чыгарылган документтерди чеберлеер ишти база бӱдӱрген. Приказтар (государстволык учреждение) чыгып баштаганыла колбой, кажы ла учреждение приказ (ведомство) бойыныҥ документ-чаазындарын бойында чеберлеер боло берген. Эҥ јаан учурлу документтер Поместный, Разрядный ла Посольский приказтарда чеберлелген.\nJе бу ӧйлӧрдӧ архив-кӧмзӧниҥ ижи јаан учур алынбаган. Документтерди бир јердеҥ ӧскӧ јерге кӧчӱрип баштаган ӧйдӧ олордыҥ кезиктерин ӧнӧтийин де јоголткон учуралдар болгон.\nJербойында бойы башкарынганыныҥ шылтузында јербойыныҥ кӧмзӧзи база тӧзӧлип башталган. 1550 јылда кепке базылып чыккан Царский Судебник государстволык учурлу ончо керектерди бичиген документ-чаазындарды аҥылап чеберлеерин некеген. «Разметный бичиктерди» тургузып, бирӱзи тӧс јерге аткарылган, экинчизи јербойындагы кӧмзӧдӧ чеберлелген.\nӦйдиҥ солынганыла кожо эскирип, учурын јылыйткан документтер «казенкаларда» кӧмзӧлӧнгӧн. Ол бек кӱрчектӱ темир эжиктӱ, темирле чаараштай бектелген кӧзнӧктӧрлӱ аҥылу кып болгон. Кажы ла документ башка баштыкта чеберлелген. Олорды тооло темдектелген кайырчактарга сугатан. Кажы ла «приказной» кӧмзӧчи документтердиҥ тооломолын ӧткӱрер эп-сӱмени таҥынаҥ бойы табып алатан. Аҥылу учурлу документтерге экинчи экземпляр јазалатан. Документтиҥ бойын тузаланарга кӧмзӧдӧҥ чыгарарга бергилебейтен. Тӧс учреждениелер бойлорыныҥ тооломол-бичиктерин ӧрӧги турган јаҥдарга кыйалтазы јогынаҥ кӧргӱзер јаҥду болгон.\n18-чи чактыҥ баштапкы јарымызында, Петр 1 каан јаҥга келгениле колбой, кӧмзӧниҥ ижинде јаҥыртулар башталган. Jаҥда кубулталар эдилген ле кӧмзӧниҥ ижи эрчимделген. Оныҥ бажында кӧмзӧ лӧ канцелярия эки башка бӧлӱнип, кажызы ла таҥынаҥ башка учреждение боло берген.\n1720 јылдыҥ кочкор айыныҥ 28-чи кӱнинде (јаҥы кӱнтоолошло тулаан айдыҥ 10-чы кӱни) јарадылган Генеральный регламентке баштапкы ла катап архив деп оҥдомол кийдирилген. Бу регламент Россияда баштапкы текшигосударстволык правовой акт деп чотолып јат. Анда кӧмзӧниҥ ижи тӧзӧӧндӱ чокымдалып, архивариус «самараларды јууп, чеберлеечи, реестрларды ла чаазындарды собураачы…» кижи болоры керегинде айдылган. Ого ӱзеери, Генеральный регламентте анайда ок документтерле иштеери ле олорды чеберлеери јанынаҥ ээжилер база бичилген.\n18-чи чакта уездтердиҥ, губерниялардыҥ, ведомстволордыҥ, јербойында бойы башкарынган калалардыҥ бойлорыныҥ таҥынаҥ башка кӧмзӧлӧри ачылган. Бу ок ӧйдӧ јаргы органдарда кӧмзӧниҥ бӧлӱктери база тӧзӧлгӧн. Кӧмзӧниҥ ижин јарандырар иш ӧдӧрдӧ, документтер собурылып, бир јердеҥ ӧскӧ јерге кӧчӱп, башка-башка калаларга таркаган. Анайып, документтер тематикалык, хронологиялык ла оноҥ ло ӧскӧ ууламјыларга бӧлӱнген. Тӱӱкиниҥ кӧмзӧлӧри ачылган кийнинде, билим иштерде ол документтерди элбеде тузаланар аргалар тӧзӧлгӧн лӧ тӱӱкилик билимге бу кӧмзӧниҥ документтери байлык тӧзӧлгӧ берген.\n19-чы чакта министерстволор тӧзӧлгӧн. Оныҥ кажы ла департаментинде бойыныҥ кӧмзӧзи ачылган. Jе документтерди чеберлеерине јарамыкту јер јок болгоны учун ла документтердиҥ кӧп болгонынаҥ улам олордыҥ кӧп сабазын кереги јок арткан кандый бир кыпта салатандар. Оноҥ улам документтердиҥ бир канчазы јылыйып ла ӱрелип калатан.\n19-чы чакта болгон реформаларла кожо государствоныҥ учреждениелеринде ойто ло катап солунталар эдилген. Jоголтылган ла бириктирилген учреждениелердиҥ документтерин чеберлеер амадула кӧмзӧниҥ ижи база јаҥы тебӱ алынган. Кӧп министерстволордо бирлик кӧмзӧлӧр ачылары башталган. Олорды бирлик керектердиҥ департаменттери ол эмезе министерстволордыҥ канцеляриялары башкарган.\nДокументтердиҥ тоозы кӧптӧгӧниле кожо ведомстволордыҥ кӧмзӧлӧриниҥ тоозы база ӧскӧн. Оны кирелендирерине ууламјылалган баштапкы јакару-јакылта 1829 јылда чыккан. Николай 1 каанныҥ јӧптӧп чыгарган јӧбиниҥ резолюциязында «керектӱлерин талдап алала, артканын јоголторго до јараар» деп айдылган. Бир јыл ӧткӧн кийнинде, император јажытту эмес ле тузаланбагадый документтерди лапту талдайла, јоголтсын деген јакару берген. Кийнинде министерстволордо јуулган документтер ылгалып, олордыҥ чеберлелетен јылдары ойтодоҥ чокымдалган.\nБу јаҥырталардыҥ шылтузында јербойындагы органдар ла ведомстволор документтерди бойлоры јууп ла ылгап баштагандар. Онызы канцелярияларды јоголтор айалгалар тӧзӧгӧн.\n1873 јылда архив-кӧмзӧлӧрдиҥ ижин ајаруда тударга удурумга иштейтен камыс тӧзӧлгӧн. Бу камыс документтерди узак ла кезек ӧйгӧ чеберлейтен, олорды јоголторго јӧп чыгаратан ӱч бӧлӱкке бӧлилген. Кийнинде ончо кӧмзӧлӧр бу аайыла иштеп баштаган. Бар документтерди учурыла башкалап, эки јара бӧлигени тургуза ӧйдӧ иштеп турган службага билим ууламјы берген.\nРеформалардыҥ ӱлекерин юстицияныҥ министерствозыныҥ Москвадагы кӧмзӧзиниҥ директорлоры Н. В. Калачев ло Д. Н. Самоквасов тургускандар. Олор кӧмзӧлӧрдиҥ ишчилерин белетеери јанынаҥ ла государствоныҥ кӧмзӧзинде бир тӧс башкарту болор учурлу деген сурактарды кӧдӱрип тургускандар. Jе башкараачы јаҥдар бу шӱӱлтелерди јӧмӧбӧгӧн. Андый да болзо, документтерди аайы-бажы јок јоголторыла тартышкан губернский комиссиялар тӧзӧлгӧн. Оныҥ шылтузында тӱӱкилик учурлу кӧп тоолу документтер бистиҥ ӧйгӧ јетире чеберлелген.\nАрхив-кӧмзӧлӧрдиҥ ижин башкарар бирлик система јӱк ле 20-чи чакта тӧзӧлгӧн.\nРеволюциядаҥ озо Россияда государственный кӧмзӧ јок болгон деп айдарга јараар. Кӧмзӧниҥ кабинеттери министерстволордыҥ ла ведомстволордыҥ бойлорында ла иштеген. Каан јаҥы туштагы Россияда улус кӧмзӧдӧҥ документтерди кандый да тудуу јогынаҥ јайым алатан. Jаҥ солынган кийнинде, 1918 јылдыҥ кандык айыныҥ 2-чи кӱнинде архив-кӧмзӧлӧрди башкаратан тӧс комитет тӧзӧлгӧн. Ол кӧмзӧлӧрди удурумга башкарарын ла нормативный документтерди белетеерин бойыныҥ ајарузында туткан.\n1918 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинде Албатыныҥ комиссарлары «О реорганизации и централизации архивного дела в РСФСР» деген декрет чыгарган. Бу декрет аайынча тӧзӧлгӧн государстволык централизованный система 2004 јылга јетире иштеген.\nДекреттиҥ некелтелериле башкартулардыҥ ведомственный кӧмзӧлӧри јабылып, анда чеберлелген документтердиҥ бастыразына шыдары государствоныҥ јаҥыдаҥ тӧзӧлгӧн Бирлик фондына кӧчӱрилген. Бу ӧйдӧҥ ала Башкаруныҥ учреждениелерине аҥылу јӧп јогынаҥ бойы баш билинип документтерди јоголторы токтодылган. Документтерди јӧп јогынаҥ јоголткон учреждениелер јаргыга берилетен. Бистиҥ республикада архивтиҥ службазын башкарарга кӧмзӧниҥ керектери аайынча тӧс башкарту тӧзӧлгӧн.\nАнайып, архив-кӧмзӧниҥ керектери баштапкы ла катап государстволык учур алынган. Бу ла ӧйдӧҥ ала Россияныҥ кӧмзӧ аайынча службазы бирлик эп-аргала иштеп баштаган.\n1918 јылда ӧткӱрилген јаҥыртулардыҥ шылтузында кӧп документтер эмдиги кӧмзӧлӧрдиҥ байлык тӧзӧлгӧзи болуп артат. Гражданский ле Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарында иштеген архивисттер биске кӧп тӱӱкилик учурлу документтер артыргызып салган. Документтердиҥ кезиги јылыйган да болзо, је олордыҥ кӧп сабазы бӱгӱнге јетире чеберлелет. Бистиҥ ороонныҥ архивтери јетирӱлик байлыктарыла, документтериниҥ тоозыла телекейде баштапкы јерде турган ороондордыҥ тоозына кирет. Бисте бар документтер јогынаҥ телекейдиҥ тӱӱкизин толо шиҥдеер арга јок деп айдар керек.\n100 јылдыҥ туркунына кӧмзӧ јуур иште кӧп јаҥыртулар болгон. Архивтиҥ ишчилери јаҥыс ла документтерди јууп, чеберлеп турган эмес, олор анайда ок шиҥжӱлӱ иштер ӧткӱрет. Архив-кӧмзӧниҥ документтери государствоныҥ керек-јарактарына айдары јок јаан туза јетирип јат деп темдектеер керек. Бисте бар энчини чеберлеп турган ишчилер ченемелиле ӱлежип, јаҥжыгуларды улалтып, бӱгӱнги кӱнде эрчимдӱ ле ак-чек иштеп јадылар.\nАР-дыҥ ЗАГС ла кӧмзӧниҥ керектери аайынча ком итединиҥ ишчизи


Поэт Николай Рубцовтыҥ бир ӱлгериниҥ тӱӱкизи - altaicholmon\nПоэт Николай Рубцовтыҥ бир ӱлгериниҥ тӱӱкизи\nГорно-Алтайск каланыҥ 7-чи таҥмалу школыныҥ ӱренчиги Баатыр УКАЧИН Новокузнецк калада калыктар ортодо ӧткӧн «Мениҥ шиҥжӱ телекейим» деп адалган билим-практикалык конференцияныҥ «Литературала шиҥжӱлӱ ижимниҥ телекейи» деген ууламјызында турушкан.\nБаатырдыҥ шиҥжӱлӱ ижи «Н. М. Рубцовтыҥ «Шумит Катунь» деп ӱлгерин чӱмдегениниҥ тӱӱкизи» деп адалган. Билим башкараачызы алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Юлия Мундукина. Баатыр билим-практикалык конференцияда бойыныҥ ууламјызында јилбилӱ, солун шиҥжӱлӱ ижи учун 2-чи степеньдӱ дипломло кайралдатты.\nШиҥжӱлӱ иштиҥ амадузы — Россияныҥ ла Алтай Республиканыҥ литературоведтерине бу бӧлӱкте шиҥжӱлӱ ишти элбедерине, тереҥжидерине болушту болоры. Онойдо ок алтай ла орус бичиичилердиҥ најылыгы, јайаандык улус ортодо колбулары ажыра јаҥы чӱмдемелдер чӱмделгенин кӧргӱзери. Шак мындый чӱмдемелдер орус та, алтай да литератураны байгыскан.\nАйса болзо, јада-тура бистиҥ талада улу орус поэтке кереес эдип, мемориал кереес те тургузылар. Онызы дезе республиканыҥ тӱӱкизиле јилбиркеп турган эл-јонына, онойдо ок туристтерге јарамыкту болор эди.\nКычыраачыларды бу шиҥжӱлӱ ишле таныштырадыс.\nБир катап адам, јаанам Клавдия Ергековна Укачина ла мен Кадын сууныҥ јарадына барганыс. Адам Амыр Борисович алтай јеристиҥ јаан суузын кӧрӱп-ајыктап турала, Кадын керегинде ӱлгерди эске кычырарда, мениҥ санаамда анчада ла мындый јолдыктар узакка арткан:\nЗаписывал напев былинный…\nМен адамнаҥ бу ӱлгерди кем бичиген деп сурадым. Ол меге оныҥ авторы улу орус поэт Николай Михайлович Рубцов деп каруузын берди.\nКийнинде Николай Рубцов 1936 јылдыҥ чаган айыныҥ 3-чи кӱнинде Архангельский областьтыҥ Емецк јуртында чыккан деп кычырдым: «Уулчак јаан биледе ӧскӧн. Оныҥ адазы агаш промышленный ээлемниҥ јааны болуп иштеген, энези дезе билезин туткан. Качан Николайдыҥ беш јажы толордо, адазына Вологдада јаан јамы берген. Онойып, биле ары кӧчкӧн. Келер ӧйдиҥ поэдиниҥ јӱрӱми 1942 јылга јетире токыналу ла амыр-энчӱ ӧткӧн…\nАдазына фронтко атанары керегинде повестка келген кийнинеҥ кенетийин энези божогон. Балдарды артыргызып салар улус јок болгоны јарталган. Николайдыҥ јӱк ле јаан эјезин олордыҥ јуук эјези бойына аларда, арткандарын ӧскӱс балдардыҥ туразына табыштырган. Уулчак озо Красков деген калага кӧчкӧн, оныҥ кийнинде Тотьма јаар. Кичинек уулчакты јӱк ле адазы удабас ла јуудаҥ јанып келер деген санаа токынаткан, ижемји берген.\nМихаил Рубцов ӧштӱниҥ огынаҥ кыйышкан, је бойыныҥ балдарын ундып салган. Јаҥыдаҥ јурт тӧзӧп, оныҥ ӧскӧ јӱрӱ-ми башталган. Николай адазыныҥ тӧгӱни, садынганы керегинде детдомдо тужында угуп салган. Николай 1950 јылда јетинчи классты божодоло, Рига јаар мореходный училищеге кирерге атанган. Је уулчакка јӱк ле он тӧрт јажы толгоны учун оны ӱредӱге албаган. Кайра Тотьмага бурылып, лесной техникумда ӱренип баштаган. Оноҥ ары 1959 јылга јетире черӱге барып, службазын флотто ӧткӧн.\nЧерӱниҥ кийнинеҥ ол Санкт-Петербург јаар кӧчкӧн, мында кезек ӧйгӧ заводто иштеген. Мында ла толо школды божоткон. 1962 јылда Москвада А. М. Горькийдиҥ адыла адалган Литературный институтка ӱренерге кирген. Ӱредӱзин јети јылдыҥ бажында божодоло, кайра Вологдага бурылган.\nНиколай бойыныҥ баштапкы ӱлгерлерин ӧскӱс балдардыҥ туразында болгон ӧйдӧҥ ала бичиген. Је ол тужында бичигени, ченемели Рубцовтыҥ чын бойыныҥ марынаҥ чик јок ыраак болгон. Оныҥ «Волны и скалы» деген баштапкы јуунтызы таҥынаҥ чыккан. Је экинчи бичиги дезе окылу бичик болуп кепке базылган. Онойып, «Лирика» 1965 јылда чыккан. Оныҥ кийнинде «Звезда полей», «Душа хранит», «Сосен шум» деген јуунтылары кепке базылган. Оныҥ јайаандык ижи тӧрӧл јерине сӱӱжиле толо болгон. Онызы кемге де тӱҥей эмес ле бийик кӱӱндӱ, чек ле Николай Михайлович Рубцовтыҥ бойындый.\n1971 јылдыҥ чаган айыныҥ 19-чы кӱнинде јайаан јайалталу лириктиҥ јӱрӱми болгобос јанынаҥ ӱзӱлген. Николай Рубцовтыҥ мӧҥкӱзи Вологдада Пошехон-ский сӧӧксалгышта јуулган».\nЈаанамныҥ меге јартаганыла, орус поэт туку 1966 јылда Туулу Алтайга келип јӱрген. Ол мында эки ай јӱрген. Јаан изӱ айдыҥ бажында келеле, куран айдыҥ учкары јанган болуптыр. Бистиҥ тайдабыс поэт Борис Укачин Литературный институтта Николай Рубцовло кожо ӱренген. Шак оныҥ учун Николай Михайлович бистиҥ биледе айылдаган. Јаанам Клавдия Ергековнаныҥ меге куучындаганыла, Н. Рубцов бистиҥ билениҥ азый јаткан эки кат агаш турадагы айлында конгон. Бу агаш тураныҥ сурузы: Горно-Алтайск, Панфиловецтердиҥ оромы, 29, 1-кы квартира. Бистиҥ јаан эмес библиотекабыста Н. М. Рубцовтыҥ сыйлаган «Звезда полей» деген бичиги эҥ баалу сый деп чотолот. Орус поэт ондо акту бойыныҥ колыла «Боряга, алтай классик Борис Укачинди тоогонымла, Н. Рубцов. 7.06.67 ј.» деп бичип салган.\nБистиҥ тайдабыс ла Вологдадаҥ амадап келген айылчы кижи најыларыла — Туулу Алтайдыҥ бичиичилериле јолыгып куучындашкан, каланыҥ јилбилӱ јерлеринде, темдектезе, краевед музейде болгон. Чуйдыҥ јолыла Чамалга јетире јӱргилеген. Јолдыҥ кырыла јаражай Кадын аккан. Олор бу јол-јорыгында јаан сууныҥ јарадында јаҥыс катап турбаган болор:\nПоет она таинственные мифы.\nЈаанам меге Борис Укачинниҥ Н. М. Рубцов керегинде бичиген «Гори, сияй, звезда полей» деген бичимелин кычырды. Тайдам бойыныҥ бичимелинде Н. М. Рубцовтыҥ Туулу Алтайда болгонын бичиген. Бичимелде вологод поэт Алтайда бойыныҥ бир канча ӱлгерлерин чӱмдегени керегинде база айдылат. Ол тоодо «Шумит Катунь» деген ӱлгер.\nБис адамла кожо Интернеттеҥ Н. М. Рубцовтыҥ јайаандык ижи керегинде бир канча бичиктерле, материалдарла танышканыс. Николай Рубцовтыҥ јайаандыгын шиҥжӱчилер, ол тоодо Москваныҥ литературоведи Валерий Дементьев бойыныҥ «Предвечернее» деген эссезинде поэттиҥ Алтайский крайдыҥ Красногорск деген јуртында болгонын эске алгылайт. Литератураныҥ тӱӱкичизиниҥ бодоштырганыла, поэт «Шумит Катунь» деген ӱлгерин шак ондо чӱмдеген.\nАлтайский крайдыҥ 03.11.2011 ј. окылу сайтында «Алтайское лето Николая Рубцова» деген бичиктиҥ таныштырузы керегинде кычырдыс: «…Николай Рубцов Алтайский крайда 1966 јылдыҥ кӱӱк айынаҥ ала сыгын айына јетире болгон. Ол поэт Геннадий Володинниҥ айылчызы болгон эмтир. Поэт Г. Володин Красногорскто јаткан ла мында аймактыҥ «Восход» деген газединиҥ каруулу качызы болуп иштеген…\n…Николай Рубцовтыҥ ӱлгерлериниҥ јуунтызы «Алтайская правда» ла «Молодежь Алтая» деген газеттерде јарлалган. Поэт кӧп тоолу чӱмдемелдериниҥ кезигин Алтайда сананган ла чӱмдеген. Олордыҥ тоозында «Шумит Катунь», «Весна на берегу Бии», «В сибирской деревне», «Сибирь, как будто не Сибирь».\nБис ол бичикти колго алып, танышпаганыс карамду. Је Интернеттеҥ Н. М. Рубцовтыҥ Алтайский крайла јорыктаганы керегинде башка-башка материалдарды кычырып тура, кӧп лӧ сабазында оныҥ ӧрӧ адалган ӱлгерлери јӱк ле тоололгон деп шӱӱлтеге келгенис. Је кандый ӱлгер качан, кайда чӱмделгени керегинде, бодоштыра да болзо, сӱрекей ас айдылат.\nБистиҥ шӱӱлтебисле болзо, Николай Рубцов «Шумит Катунь» деген ӱлгерин Туулу Алтайда болгон ӧйинде бичиген. Оныҥ учун бис бу ӱлгердиҥ текстин бир эмеш шиҥжӱлеер деген тӱп-шӱӱлтеге келгенис.\nӰлгердиҥ канайда божоп турганын эзедип ийели:\nӰлгердиҥ калганчы јолдыктарыныҥ бирӱзинде «Кунукчылду айылдар» («Печальные аилы») деп айдылат. Јебрен алтай кӧчкӱндер айылда јаткан ине. Айдар-да, поэтте јӱк ле Туулу Алтайда болуп, айылды кӧрӧр арга болгон.\nБис ӧрӧ мындый јолдыктарды чыгара кӧргӱскен эдис: «И кто-то древней клинописью птиц / Записывал напев ее былинный». Мында поэттиҥ кайа-таштарда бичилген бичиктериле, јебрен тӱрк руникалык бичикле таныш болгоны иле. Онойдо ок ӱлгердиҥ база бир јолдыгынаҥ: «О том, как шли воинственные скифы, /Они топтали эти берега!» деп кычырадыс. Мынаҥ кӧргӧндӧ, байла, вологод поэтке Туулу Алтайдыҥ тӱӱкизи керегинде элбеде куучындаган болордоҥ айабас. Онойдо ок бистиҥ краевед музейде болордо, скиф, тӱрк чактардыҥ экспозицияларын алтай нӧкӧрлӧри-поэттер кӧргӱскен болордоҥ маат јок.\nПоэт онойдо ок туулык сууныҥ кату кылыгын сӱрекей чындык кӧргӱзет: «Катунь неслась широкою лавиной», «Катунь, Катунь — свирепая река», «Бежит Катунь с рыданием и свистом». Бистиҥ тӱп-шӱӱлтебисле болзо, орус поэт шак ла Туулу Алтайдыҥ кырларында Кадын сууныҥ кырдаҥ от-калаптый тӱжӱп, бойыныҥ ийде-кӱчин кӧргӱзип јатканын кӧрӱп, мынайда бичиген. Сууныҥ јабыстай аккан јерлеринде кырлар јок ине. Кадын Алтайский крайдыҥ Красногорск јуртыныҥ јанында токыналу агат. Ӱлгердиҥ бойыныҥ јолдыктары бистиҥ бодоштыра айтканысты ӱзеери кӧргӱзет.\nЈаанабыстыҥ эске алынганыла, Туулу Алтайдыҥ бичиичилериле ӧткӧн куучын-эрмектиҥ, јайаандык туштажулардыҥ кийнинеҥ изӱ кӱнниҥ учкары, эҥирде агаш столдыҥ кийнине отурып ийетен. Стол дезе бистиҥ тураныҥ јанында ӧскӧн бӱри койу јаан талдыҥ тӧзинде турган. Бозом эҥир киргелектеҥ озо ол та нени де бичип туратан. Айса болзо, ондый эҥирлердиҥ бирӱзинде «Шумит Катунь» деген ӱлгерин чӱмдеген болор бо?\nОнойып, тайдабыс Б. У. Укачинниҥ «Гори, сияй, звезда полей» деген бичимелиниҥ, јаанабыс К. Е. Укачинаныҥ эске алыныштарыныҥ, ӱлгердиҥ текстин шиҥдегенистиҥ шылтузында поэт Н. М. Рубцов Туулу Алтайда, нӧкӧри Борис Укачинниҥ айлында болуп, «Шумит Катунь» деген јакшынак ӱлгерин чӱмдеген болор деген тӱп-шӱӱлтеге келгенис.\nБ. У. Укачин «Гори, сияй, звезда полей» деген бичимелинеҥ башка «Письмо Николаю Рубцову» деп ӱлгер бичиген. Ол алтай ла орус поэттердиҥ чындык најылыгына учурлалган. Бис мынаҥ шиҥжӱлӱ ижистиҥ учурын керелегенин база кӧрӧдис. Ӱлгердиҥ јолдыктары Н. М. Рубцов Кадынныҥ кату кылыгын Б. У. Укачинниҥ јуук јанында болуп, эки кӧзиле кӧргӧнин база кӧргӱзет. Алтай поэт бойыныҥ ӱлгеринде бу туштажуны сӱрекей јылу ла чебер јураган:\nНиколай Рубцовко ийген самара\nСен айтсаҥ, Коля, санааҥа кирет пе\nАлтайыма келип, айылдаган кÿндериҥ?..\n–Кандый ийде, кандый суу! –\nКадынды кайкап, öткÿрген öйлöриҥ.\nБистиҥ туулардыҥ бийик тымыгы\nСеге jараган ол jайгыда:\n«Кыйалта jоктоҥ база келерим!»…\nкелбезиҥ качан да!\n«…И архангельский дождик\nНа меня моросил…»\nКожоҥыҥды кожо коолотпозыс, нöкöр!..\nканайып бÿдер, –\nБаскан jолдорыс башка, байла, эмди öдöр!..


Бойлоры таҥынаҥ иштӱлер тергеелердиҥ ӧзӱмине камаанын јетирер - altaicholmon\n2020 јылдыҥ кӱчӱрген айында ӧдӧр деп пландалган Бастырароссиялык тооалыш пандемиядаҥ улам 2021 јылдыҥ ӱлӱрген айына кӧчӱрилген. Калганчы тооалыш 2010 јылда ӧткӧн. Калыктар ортодо ээжилерле јаан тооалыштар он јылда бир катап ӧткӱрилер учурлу. Былтыргы тооалыш 50 ороондо ӧдӧр учурлу болгон. Пандемиядаҥ улам, олордыҥ тал-ортозында тооалыш ӧтпӧгӧн.\nРоссияда былтырга пландалган тооалышка 32 млрд салковой чыгарылган. Быјылгы јылдазына акча-манат 8,1 млрд салковойго кӧптӧдилген, онойдо ок тооалаачылардыҥ ишјалы бийиктедилген. Тооалыштыҥ турулталары 2022 јылдыҥ бажында ла ортозында јарталар.\nЭксперттердиҥ белгезиле, эл-јонныҥ иш бедиреп, јаан калаларга кӧчӧри 35% астаар.\nКӱӱк айдыҥ 14-чи кӱнинде Россияда, фрилансердиҥ эмезе Россияда ондый ишчилерди адаганыла, «бойы таҥынаҥ иштӱниҥ» кӱни темдектелет.\nФрилансерлердиҥ тоозы кӧптӧгӧни тергеелердиҥ ӧзӱмине камаанду болор. Иштеер мындый арганы канча россияндар талдаганы Эл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжынаҥ јарталар.\n«Ыраагында» (удаленка) иштеер бӱдӱм калганчы 10-15 јылдарда таркаган, пандемия оны јаҥы кемине кӧдӱрген. 2020 јылда јарлу онлайн-биржаларда темдектеткендердиҥ тоозы 200% де кӧп болгон. Ооруныҥ таркаганыла, компанияларда ишчилердиҥ астаганыла, ишјоктордыҥ тоозы кӧптӧгӧниле колбой миллиондор тоолу улус офистерде иштердеҥ мойноп, gig-экономикага кӧчӧдилер.\nБашка-башка шиҥжӱлер фрилансерлердиҥ тоозы кӧптӧгӧнин кӧргӱзет. Онойып, PwC-тыҥ баалаганыла, 2020 јылдыҥ турулталары аайынча Россияда олордыҥ тоозы 14 млн болгон ло 2014 јылдаҥ ала бу тоо 4 катаптаҥ кӧп бийиктеген.\nТекши ороондо ло кажы ла тергееде толо јетирӱлерди Эл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжы берер.\nТооалыштыҥ листтеринде баштапкы ла катап ижи ле кайдаҥ кирелте алып турганы керегинде сурактарда каруулардыҥ ортодо «бойы таҥынаҥ иштӱ» деген каруу болор. Респондент онойдо ок оныҥ иштеер јери ол ло јуртында, калазында ба, ол дистанционно иштеп турган ба деген јетирӱ эдер аргалу.\n«Келер тооалышта баштапкы ла катап фрилансерлер тоого алынар. Элбек јерлӱ Россияга онызы сӱреен учурлу: дистанционно иштегени ишчилердиҥ миграциязын астадат, јашӧскӱримниҥ ле бийик квалификациялу кадрлардыҥ тергеелердеҥ ырбап барарын токтодор арга берет. Ол чокым јерлерде јӱрӱмниҥ чыҥдыйын јарандырар ла јоксырашла тартыжарыныҥ база бир аргазы болор» — деп, Тергеелердиҥ курч сурактарыныҥ институдыныҥ директоры Дмитрий Журавлев айдат.\nДмитрий Журавлевтыҥ јартаганыла, фриланстыҥ ӧзӱми тӧс калаларга ичбойыныҥ мигранттары келерин астадар арга берер ле миллионник-калалардыҥ инфраструктуразына эдилип турган јӱкти кайда да 35% астадар.\n«Бу керек тергеелерге де болушту болор. Јеринде арткан фрилансерлер каланды, темдектезе, Москваныҥ эмес, јербойыныҥ казназына тӧлӧӧр. Ого ӱзеери, тергеелерде тӧлӧӧр аргалар 35% де кӧптӧӧр, нениҥ учун дезе фрилансерлер иштеп алганын мында чыгымдаар, олордыҥ кӧбизиниҥ ишјалы «столичный» — деп, Дмитрий Журавлев темдектеген.\nӦскӧ сӧслӧ, улус тӧс калаларга јӱткибей барар, олордыҥ јаткан јеринде калалардагы чыҥдый јӱрӱм болзын деп кӱӱнзеер. Ол тергеелердиҥ ӧзӱмине јаан учурлу тебӱ берер. Бу тебӱ чын иштезин деп, кайда, канча фрилансерлер барын билер керек деп, эксперт чокымдайт. Келер тооалыш фриланстыҥ керек дезе микрорайондорго до јетире канайда таркаганы керегинде чокым јетирӱлер алар арга берер. Јетирӱлер туралар ла јонјӱрӱмдик инфраструктура, спорттыҥ ла культураныҥ объекттерин тударыныҥ ла јербойында јаҥдардыҥ стратегиялык пландарын тургузарыныҥ тӧзӧлгӧзи болор.\nЭксперттердиҥ темдектегениле, фриланс-ууламјыга иштиҥ рыногында кайдаар ла ӧзӧр аргазы бар. «Европада фриланска ишмекчи ийде-кӱчтердиҥ 25-30 % келижет, США-да – 35% кӧби. Американыҥ аналитиктериниҥ шиҥжӱзиле, ол эҥ бийик тоо. Бу тоолордоҥ кӧргӧндӧ, Россияда да фрилансерлердиҥ тоозы ишмекчи ийде-кӱчтердиҥ ӱчинчи ӱлӱзи болор аргалу – ол 25 млн кижидеҥ кӧп» — деп, Г. В. Плехановтыҥ адыла адалган РЭУ-ныҥ тӧс кафедразыныҥ доценти Людмила Иванова-Швец айдат.\nИштиҥ тӧрӧл рыногын шиҥдеечилердиҥ шӱӱлтезиле, фриланс тыҥ ӧзӧр, калганчы јыларда ол јылдыҥ ла 20-30% ӧскӧн. Кем эрчимдӱ ле бойыныҥ билгирлерин, ченемелин иште тузаланарга турган, бойын јайым ла конкуренция-маргышта турушкадый деп сезип турган — ого иштиҥ мындый бӱдӱми јарамыкту болуп јат.\nПандемия фриланс тергеелик ле ӧйдиҥ гран-кыйуларын јоголтып турганын, чокым бир јерге тартылбай иштеерин, иште ээлгир графиктӱ болорын ла бойыныҥ кӱӱниле ӱлекерлер талдаарын оҥдоор арга берген.\n—Тооалышты ЗАГС-тардыҥ, ФМС-тыҥ ла ӧскӧ организациялардыҥ јетирӱлериле не ӧткӱрбей турган?\n—Јетирӱлердиҥ базаларында тооалышта алгадый јонјӱрӱмдик-демографиялык јаан учурлу јетирӱлер јок.\nЈӱк ле бир темдек: эр кижи ле ӱй кижи квартира табып, бир биледе јуртайт, олордыҥ акча-манады текши. ЗАГС-ка дезе бу биле јок, нениҥ учун дезе олор колбузын регистрировать этпеген ле прописказыла јатпай јат. Тооалышта олор — бир ээлем туткан, толо биле болуп чотолор.\nТооалыш тушта јурт-ӧрӧкӧлӧрдиҥ тоозы, канча кижи, балдардыҥ тоозы, јаткан айалгалары керегинде јетирӱлер јуулып јат. Бу јетирӱлерге тайанып, темдектезе, балдарлу јиит билелерди јӧмӧӧрин пландаарга јараар.\nНациональность, тилдерди билери, ӱредӱзи ле керек дезе кижи ишке канча ӧйгӧ једип турганы керегинде јетирӱ окылу бир де базада јок. Тооалышта бу јетирӱлерди алар арга бар.\nАйдарда, тооалыш – ороонныҥ кажы ла кижизи кандый јатканы керегинде чокым јетирӱ јууп алар сок јаҥыс эп-арга.\n—Эл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжы тушта бис јолдо болзоос, бис тооалышка кирбезис пе?\n—Отпуск тооалышка буудак эмес. Тооалыш ӧйинде слер јолдо болзоор, «Госуслуги» сайтта таҥынаҥ бойыгар тооалышта туружарыгар, јӱк Интернет керек. «Бу јерде слер кандый ӧйдӧҥ ала јаантайын јадып туругар? деп суракка каруузына отпускка келген каланы, јуртты эмес, слердиҥ јаантайынгы јадып турган јереерди адаар керек.\nАйылда слердиҥ тӧрӧӧндӧригердеҥ кем-кем арткан болзо, ол слер учун «Госуслуги» сайтта, тооалыштыҥ јууктагы пунктында каруулар берер аргалу эмезе тооалаачыларды сакыйла, айылдыҥ ончо улузы керегинде куучындап берер аргалу.\nЭл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжы цифровой технологиялардыҥ болужыла ӧдӧр. Тооалаачылар тураларды керип базар тушта, аҥылу программала јеткилделген планшеттерди тузаланар. Эҥ учурлу јаҥырту – ол «Госуслуги» порталда тооалыштыҥ электронный листин таҥынаҥ бойы толтырар арга бары. Онойдо ок тооалышты тооалыштыҥ участокторында, ол тоодо кӧпфункциональный тӧс јерлерде государственный ла муниципальный јеткилдештердиҥ «Мои документы» сайтында ӧдӧргӧ јараар.


Той кÿн « Свадебный портал Республики Алтай\nАлтай тойды öткÿрери\n1. Эртен тура кÿн чыкса ла кайынга барар. Эки кижи — уулдыҥ аказы эмезе таайлары. Тоомјылу, айлынаҥ чыгым чыкпаган, јакшы јадынду, аракы кöп амзабас улус болзын. Бойыла кожо арчын, кыйра, сÿт, алтай аш-курсак алар. Ар-бÿткенге једип, таайы кижи: «Кайракоон, баш болзын!» — деп, бажын сыймап, айдынып, кыйраны буулаар. Бу öйдö экинчи кижи от камызар, бажын сыймап, айдынар: «Öрö турган Кудайыма, Айлу-Кÿндÿ Алтайыма баш болзын!» Кыйраны буулап турган кижи бу сöстöрди кыйалта јоктоҥ айдар учурлу. Кыйраны буулаза, бир учы öрö, экинчи учы тöмöн болор. «Öрö турган Кудайыма, Јер-Энеме баш болзын!» — деп, кÿн аайыла сÿтле 6-8 катап ÿрÿстеп, тизеленеле бажын сыймап мÿргÿÿр. Камызып салган отко арчын салып, сÿтти амзадып, аш-курсак салып айдынар.\n2. Ак кайыҥ келзе, тойдыҥ алдында айылдыҥ ээзи эр кижи — адазы айылын арчындайла, отко салып, одын сÿтле ÿрÿстеер, амзабаган аш-курсактаҥ амзадар (сарју, быштак, талкан, курут, эт бышкан болзо, тузаардаҥ озо, амзадар). Айдатан сöстöрди айдала, бажын сыймаар.\n3. Кайыҥды экелеле, тöзинде бÿрлерин 1 кары (50 см) алып ийер. Алган бÿрлерди кыйралайла, тÿнÿкке ле эжиктерге буулаар (аказы да буулаарга јараар). 1 кулагы öрö кÿн аайынча, 2-чи кулагы тöмöн болор.\n4. Јеҥези кижиниҥ јараштыра јууп салган орынга таайы кöжöгöлÿ кайыҥды јöлöп салар. Öскö толыкка, туура јöлööргö јарабас.\n5. Тогус саат киреде 2 јеҥези, ол эмезе јиит кыстар, керечилери аш-курсактаҥ алып, келинди колтыктап, јаҥыс сööктÿ аказыныҥ айылына апарар (уулдыҥ бойыныҥ да аказы болзо, кем-јок). Суу кечирбес, јолы јараар деер. Келин отургызатан айылдыҥ ээзи печкезиниҥ ичин арутап салар (чаазын, оноҥ до öскö кир-тор болбос учурлу).\nКелин отургызар айыл керегинде нени айдарга јараар? Мениҥ билер-кöргöнимле, кöп учуралдарда бу суракты – кемниҥ айылына кысты отургызарын — той ло кÿнде шÿÿжет. Онызы ойто ло шакпыртка экелет, ол айылдыҥ улузы озолондыра белетенбей калат: одын, туразын ару туткылабайт, кеп-кийим кийлебейт, керек дезе, айылдыҥ ээлери де ÿйде јок болуп калат. Анайда ок ол шакпырт ла бу суракка учур бербегенинеҥ улам, келинге барар јол балкаш, чалкан, сÿреелÿ де болот. Онызы чек јастыра деп кöрöдим. Оныҥ учун тойго белетензе јаҥыс ла аш-курсакка эмес, је öскö дö сурактарга ајару этсе јакшы болор.\n6. Той болотон айылдыҥ очогын белетеер. Оттыҥ айагына кайылткан сары сарју тургузылар. Кайнаткан эттиҥ мÿниниҥ ÿзин кайып, бу сарјуга кожор. Јакшы, ток-тойу, јымжак јÿрÿмдÿ болзын дегени. Казанга суску эмезе узун туткалу јаан агаш калбак болгон болзо, оноҥ јакшы.\n7. Келинге бир 10-11 саатта барар. Отургыскан айылга арчынду, кыйралаган сÿттÿ, аш-курсакту, кöчöлÿ, эттÿ барар. Кöжöгöни эки јеени тудар. Јеендерди тойдоҥ озо кöстöп, олордыҥ энелери кеп-кийим јазап салган болзо, јакшы болор эди. Кöгÿспек, јеҥил бöстöҥ бöрÿк эделе, чачактап салза, балдар јараш кöрÿнер. Той болотон кÿнде меҥдеп туруп, келишкенче ле, эмезе ыраактаҥ келген уул деп, öскö дö укту баланы тургузадыбыс. Ол чек јарабас. Кыс баланыҥ јеени оҥ јанынаҥ, уул баланыҥ јеени сол јанынаҥ (эпши – оҥ јаны, эр — сол јаны деп сананып алыгар). Кезик аймактарда эки јеени экилези уулдыҥ јеендери болот, бу суракты шиҥжÿлеп кöрöр керек.\nКöжöгöни 12 јаштаҥ öрö балдарга кöдÿртер, нениҥ учун дезе сööги öрÿбеген дежер. Алдында, эмди де кезик јурттарда јеендердиҥ кејегелерине кыйра буулаар болгон. Олор бöрÿк јок барбас, айса болзо, оору-јоболго бастыртар. Ӱй улус кыйалта јоктоҥ бöрÿктÿ, платту, јикпелÿ болор керек. Келинди кожоҥду, каткылу, бијелÿ экелер де, барар да. Кöрмöс јукпас дежер.\n8. Келин отургыскан айылга јууктап, эжиктиҥ јаагына кöжöгöни јöлöп салар, кезик јерлерде кöжöгöни келин отурган айылдööн кийдиргилейт, ойто бÿрлерин сындырып чыгаргылайт. Айылдыҥ тыштына, эжикке јöлöп салза, јакшы.\n9. Кöжöгöлÿ улус јаҥарлап барат. Бу туштыҥ јаҥар кожоҥдоры бу.\n10. Келин отурган айылга кирер. Јеҥезинеҥ, јестезинеҥ одын боыгар байлаарыгар ба, айса келинге келген чыгартулу кижи јаҥдазын ба деп сурар. Эмдиги öйдö кезик улус айылыныҥ одын бойы байлап јат, öскö улуска байлаарга бербейт. Отты јаҥдайтан алкыштарды алкыштардыҥ бÿгинеҥ кöрÿгер.\n11. Јаҥыс сööктÿ аказыныҥ эжи – јеҥе кижи айылынаҥ келинди куру чыгарбай, кур курчайт. Кезик јерлерде ол јаҥды ундыган. Бу јаҥда анайда ок бойыныҥ алкыштары, јаҥарлары бар.\n12. Отты јаҥдаган, кур курчалган кийнинде, јеҥе кижи экелген аш-курсакла, эт-кöчöлö келинди тойо азырайт. Барган јуртына келин ток-тойу јÿрзин дегени. Ончо улусты кожо чайладар. Јаҥарлаар.\n13. Платьелу, кыс бöрÿктÿ (платту), курлу, чачын јаҥыс эдип öргöн келин öрö турза ла, эки јеҥези, сол јанынаҥ уул баланыҥ, оҥ јанынаҥ кыс баланыҥ, колтыктаар, кожоҥ-јаҥарла чыгарып, ойынду-бијелÿ апарар. Кöрмöс јууктабазын дегени. Ајару! Кöп улус келинди отурган айылдаҥ чегедек кийдирип, јастыргылап јат. Чегедекти кыска јÿк бажын јардырган, эки тулуҥ öргöн кийнинеҥ кийдирет!\n14. Келинди уткыыры.\nКелинди кожоҥло айылга кийдирет, аластайт, алкыш айдат. Эпши јаныла кысты јединип, орынга отургызат.\n15. Кысты кийдирген кийнинде чач öрöт. Ол керегинде бу бÿкте кычырар.\n16. Кöжöгö ачар: таайы эмезе аказы. Той баштаачы айдат: «Бажын билип башкарган, байталын учурлап берген, чачын байлап, тужагын кескен укту-тöстÿ таайына кöжöгö ачар учур берилет».\nТаайы (аказы) колында арчынду, кыйралаган камчылу (эмезе мылтыктыҥ кындагыла, эмезе 2 сап кыйралаган арчынныҥ сабыла) кöжöгöни ачарга белетенип, адын, сööгин айдып, бажын сыймайла, «Кайракоон Баш болзын!» дейле, оҥ јанынаҥ сол јаны јаар кÿн аайыла 2 катап ажыра салып ачар. Арчынныҥ сабыла ачканы – байлу, јастыра керек этпес, ак јолло баратан јурт болотон. Камчыныҥ сабыла ачканы – јурт орто, чын, тÿс јолду, эпчил јÿрÿм дегени. Мылтыктыҥ кындагыла ачканы – јымжак, эрке јурт болор дежер. Бу ла öйдö «Кайракоон Баш болзын!» деп айдынар.\nЭки бойоор эптÿ-јöптÿ болыгар!\nЈаанды јаан деп, тооп кÿндÿлеп,\nЈашты јаш деп, ÿредип јÿрÿгер!\nÖскö дö алкыштар айдарга јараар.\n17. Кöжöгöниҥ алдына тизеленеле, «Адымды адабагар, јолымды кечпегер!» деп айдала, айакта сÿтти (сÿтке сарју, арчын тамган болор) келинге берер. Келин 2 катап амзайла, јеҥелерине берет.\nТекст: Калкина Аделла, Алтай тойдыҥ порталына.\n(Тузаланган: «Алтайдыҥ Чолмоны» газет, јаан изÿ айдыҥ 31-чи кÿни, 2012 ј., №142)\nЯмина к записи Зачем торгуют свадебным тортом?\nHawaii к записи Свадебная прогулка\ne-business к записи Свадебная прогулка\noverriding к записи Свадебная прогулка\nAvon к записи Свадебная прогулка


Сценада — ӱргӱлјик учурлу сурактар - altaicholmon\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда тулаан айда јаҥы тургускан «Дорогая Елена Сергеевна» деген ойын-кӧргӱзӱниҥ премьеразы ӧтти.\nСолун ойын-кӧргӱзӱ драматург Людмила Разумовскаяныҥ «Дорогая Елена Сергеевна» деген пьесазы аайынча тургузылган. Ӧткӧн чактыҥ 80 јылдарында бичилген ле ороонныҥ кӧп театрларында тургузылган ойын-кӧргӱзӱ байа «кылык-јаҥыла кӱч јаш корболордыҥ» курч ла јӱрӱмдик сурактарына учурлалган. Је ол до ӧйдӧ, бӱгӱн де бу курч сурактар бойыныҥ ӧдӱҥизин, учурын јылыйтпаган.\nОйын-кӧргӱзӱде кӧдӱрилген сурак кӱнӱҥги јӱрӱмнеҥ алылган деп айдарга јараар: школды, онынчы классты божодып јаткан балдар математикала экзаменди коомой табыштырып, бойыныҥ ӱредӱчизин чыккан кӱниле уткуп, айлына келген. Је кийнинде керектиҥ аайы јарталып, илезине чыгып келерде, шылтагы чек ӧскӧ болуптыр. Олор ӱредӱчизин акту кӱӱндеринеҥ тооп ло баалап келген эмес. Елена Сергеевнада сейфтиҥ тӱлкӱӱри, сейфте дезе — ӱренчиктердиҥ бичиген контрольный иштери. Контрольный иштер учун коомой темдектер балдардыҥ ичкери јолына качалаҥын јетирердеҥ айабас. Айдарда, чокым амаду — сейфтиҥ тӱлкӱӱрин алып, коомой контрольный иштерди јакшызына солып салары…\nОйын-кӧргӱзӱде јӱк ле беш кижи, беш сӱр-кебер: школдо иштеп турган ӱредӱчи ле оныҥ тӧрт ӱренчиги. Олордыҥ кажызыныҥ ла кылык-јаҥында аҥылу, јаркынду, артыктаган јандары бар. Ол ӧйдӧги јондыкта, јадын-јӱрӱмдеги бар келишпестер, кара-боро јарт ла толо кӧргӱзилет.\nОйын-кӧргӱзӱниҥ баштапкы бӧлӱгинде ӱренчиктер ӱредӱчизин чыккан кӱниле уткып тура, бойлорыныҥ уур-кӱч, аайы-бажына чыгып болбой турган туйук санааларын ачыгынча айдып, комыдап, ӱредӱчизиниҥ јӱрегин јымжадарга чырмайгылайт. Тӱлкӱӱрди колго аларга јӱзӱн-башка эп-сӱмелер бедиреп, сӧс блаажат.\nӰредӱчиниҥ айылында болгон бу айалга кӧрӧӧчиниҥ јӱрегин сыстадар, санандырар кунукчылду керекле тӱгенди. Олор ӱредӱчизиниҥ кӧксин кактап, куру артыргызып салды.\nЭкинчи бӧлӱкте балдар бойлорыныҥ ортодо сӧс блаажат, ӱредӱчизин бурулагылайт. Бу ла ӧйдӧ ӱредӱчи бойына, балдарга, јӱрӱмге катурканат. Бодолында, јакшы јеҥип чыккан ошкош. Је олорды оноҥ кату керек сакып јат. Володя ӱредӱчини каршулу керектиҥ туружаачызы эдип аларга ченежет. Елена Сергеевна арт-учында тӱлкӱӱрди табыштырып берет…\n«Дорогая Елена Сергеевна» деген ойын-кӧргӱзӱ јӱрӱмниҥ качан да тӱгенбес байлыгы, башка-башка ӱйелердиҥ бой-бойлоры ортодо аайлашпастары, оҥдошпосторы керегинде деп айдарга јараар. Ол јашӧскӱримге учурлалат. Сегизен јылдарда кӧдӱрилген сурактар пьесада ол ло курч бойы артат: балдардыҥ айылында, биледеги таскамалы, текши јондыктагы айалга, школ ло школдогы јӱрӱм. Олорго ак санааныҥ, ару кӱӱнниҥ, чындыктыҥ ла тоомјыныҥ, бой-бойын тоорыныҥ учурын оогоштоҥ салганы сӱреен керектӱ деген алтын ээжи ӧткӧн дӧ, бӱгӱнги де, келер де ӧйдӧ учурын јылыйтпас.\nРежиссер Вячеслав Смирновтыҥ тургускан ойын-кӧргӱзӱзинде эл театрдыҥ алтай ла орус труппаларыныҥ актерлоры Александра Суховеркова, Айдыҥ Бадыкин, Алексей Синьков, Маргарита Гринь, Ирина Карпова ойнодылар. Актерлордыҥ кажызы ла сӱр-кеберин толо ло чындык ойноды. Онойдо ок ойын-кӧргӱзӱниҥ декорациязы да, кӱӱзи де эптӱ келишкени режиссердыҥ ла ӧмӧ-јӧмӧ иштеген јайаандык јайалталардыҥ јаан једими деп айдарга јараар.\nТеатрдыҥ ишчилериниҥ биригӱзиниҥ Алтайдагы республикан бӧлӱгиниҥ јааны Светлана Тарбанакова ойын-кӧргӱзӱниҥ кийнинеҥ ВТО-ныҥ СТД-ныҥ турчыларын керелеген билеттерин эл театрдыҥ јиит актерлоры Ирина Карповага, Маргарита Гриньге, Алена Шумейкого, Анастасия Концеваяга табыштырды.


Орчылаҥла тил тудаачы јурукчы - altaicholmon\nСолун кӧрӱниҥ ачылтазында тергеениҥ, онойдо ок Новосибирсктиҥ јурукчылары, культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжиниҥ ӱренеечилери, ӱредӱчилери, культура аайынча министерствоныҥ ла калык јайаандыгыныҥ тӧс јериниҥ ишчилери ле ӧскӧ дӧ кӧрӧӧчилер эрчимдӱ туруштылар.\nКӧрӱге эки јурукчыныҥ јуруктары тургузылганы тегиндӱ эмес деп айдарга јараар. Јурукчы\nВ. Ельниковтыҥ кӧрӱге тургускан эки јуругында — Чуйдыҥ ла Курайдыҥ куулгазын чӧрчӧк ошкош ар-бӱткени, баатыр кептӱ кырларга курчаткан учы-куйузы јок элбек чӧлдӧри.\nТаҥынаҥ бойы јурукчыныҥ јаан ла јилбилӱ јолынак чыккан П. Ойношевтиҥ јуруктарында албатыныҥ јаҥжыгулары, јаҥдаган јаҥы, кай чӧрчӧктӧрдиҥ тизӱ јуруктары, айлаткыш ӱредӱзи ле о. ӧ. Эки јурукчы бойыныҥ иштеринде телекейдиҥ башка-башка јандарын кӧргӱзет.\nПавел Ойношевтиҥ јуруктарында алкы бойыныҥ телекейге кӧрӱми, кӱӱн-санаазы, шӱӱлтези. Кандый да ӧйдӧ јурукчыныҥ кӧксине конгон ой-санаага ол саҥ башка чийӱчектердиҥ болужыла јӱрӱм, ийде, тыныш берет. Эмезе ол эбире телекейдиҥ, бӱгӱнги, ӧткӧн лӧ келер ӧйдиҥ учурын, јажыдын ачарга ченежет. Телекейдиҥ кӧскӧ кӧрӱнбес, кӧс јетпес јаныныҥ, база ӧскӧ телекейдиҥ эжигин ачып, бозогозын алтаар амадулу.\nЈурукчы бойы ӱредӱзиле, ижиле архитектор, оныҥ да учун јуруктары јеҥил, ару. Байа јайаандык ижи чике бажында ойын кептӱ, оныҥ дезе јолы кӧндӱгип, јайаан ууламјыла барат.\nКӧрӱниҥ ачылтазында Россия Федерацияныҥ нерелӱ јурукчызы Сергей Дыков Павел Ойношевтиҥ јайаандык ижи, јуруктары јанынаҥ элбеде, тереҥжиде айтты. Ол јурукчыныҥ ижиниҥ ууламјызы, аайы, мары, учуры јанынаҥ јартамал этти. Онойдо ок совет јурукчылардыҥ, поэттердиҥ јайаандыгы ажыра\nП. Ойношевтиҥ ижиниҥ учурын лапту јакшы јартады. Бу кӧрӱде турушкан колледжтиҥ ӱренеечилерине сӱрекей тузалу туштажу болды. Мында олор\nВ. Ельниковтыҥ, П. Ойношевтиҥ, С. Дыковтыҥ куучын-эрмектерин укканы сӱреен јакшы. Келер ӧйдиҥ јурукчыларына мындый мастер-класстар сӧс јогынаҥ керектӱ ине.\nКӧрӧӧчилерди ӱч кӧрӱле танышкан деп айдарга јараар. Нениҥ учун дезе мында эки кӧрӱге ӱзеери Павел Петровичтиҥ јураган јуруктарыла кееркедилген бичиктердиҥ кӧрӱзи база тургузылган. Албаты јайаандыгыныҥ тӧс јериниҥ (јетирӱлик-издательский бӧлӱгиниҥ јааны Василий Ойношев) белетеп чыгарган алтай-орус тилдерле бичиктерине кӧп јылдардыҥ туркунына јурукчы-кееркедеечи П. Ойношев јуруктарын јурап јат. Кӧрӱде, темдектезе, «Алтайлардыҥ јаҥжыккан культуразында этикет», «Кӱнтизӱниҥ байрамдары ла чӱм-јаҥдары: тӱӱки ле эмдиги ӧй», оноҥ до ӧскӧ сӱрекей јилбилӱ бичиктер тургузылды.\nБу јап-јакшынак кӧрӱ кӱӱк айдыҥ учына\nЈурукчы-график, пейзажист Павел Ойношевтиҥ кӧрӱге чыгарылган јуруктарыныҥ кажызы ла солун. Мында оныҥ јаҥы иштеринеҥ «Врата Шамбалы», «Люди знающие» деген јуруктары кӧрӧӧчилерди тыҥ јилбиркетти. Јайымды сӱӱген јурукчы Орчылаҥла, ада-ӧбӧкӧлӧрлӧ тил тудуп, кӧргӧнин-сескенин јурап, јилбиркеген кӧрӧӧчини таныштырат. Бу јуруктарды «кычырары», оныҥ тилин аайлаары база јилбилӱ ине.


Ӱредӱликте: једимдер ле алтамдар - altaicholmon\nЧаган айдыҥ бажында Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ делегациязы (министрдиҥ баштапкы ордынчызы О. Б. Болтошева, баш специалисти Е. Д. Чандыева) Тӱндӱк Осетия-Аланияга школдордо кӧп тилдер ӱредер (полилингвальный) ӱредӱ јанынаҥ ченемел аларга јол-јорукка јӱрген. Полилинговый модельдиҥ тургузаачыларыла тушташкандар: ЮНЕСКО-ныҥ кафедразыныҥ јааны Л. Аспанбаева, филология билимдердиҥ докторы Т. Т. Камболов, филология билимдердиҥ кандидады А. А. Ливитская. Тӱндӱк Осетия-Алания тергееде 43 школдо балдарга осетин тилди полилингвальный системала ӱредип турган. Ӱреничиктерге бойыныҥ тӧрӧл тилин башка тилдерле кожо эрчимдӱ ӱренерине јаан камаанын јетирет. Бистиҥ делегация «Аланская гимназия» деп школ-интернатта, балдардыҥ «Улыбка» садында болуп, оноҥ кӧп тоолу полилингвальный ӱредӱ баштаар документтерле, методикалык пособиелерле таныжып, урокторго барып, таскамал иштерди кӧрдилер.\nЧаган айдыҥ 22-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Кӧксуу-Оозы јуртта балдардыҥ «Тополёк» деп садын ачкан. Мындый садтар тергееде «Демография» деп эл ӱлекер аайынча тудулат. «Тополек» садикте 60 балага јер ачылган, оныҥ 40 јери ясельный бӧлӱкке келишкен.\nКочкор айдыҥ 10-14-чи кӱндеринде «Јиит профессионалдар (Worldskills Russia)-2020» деп тергеелик чемпионат Алтай Республикада ӧткӧн. Ончо јаба 155 туружаачы, 239 эксперт турушкан, 24 башка ууламјы болгон. Кӧрӱ-маргаанныҥ тепсеҥдери Горно-Алтайсктагы М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган государственный политехнический колледжте, педагогический колледжте ле отраслевой технологиялардыҥ Кӧксуу-Оозындагы техникумында ӧткӧн.\nКочкор айдыҥ 21-чи кӱнинде тергеениҥ школдорында тӧрӧл тилдиҥ албатылар ортодо болуп турган байрамы ӧткӧн: литературный эҥирлер, кӧдӱриҥилӱ линейкалар, викториналар, квесттер, кӧрӱлер ле маргаандар. Алтай Республиканыҥ 14 ӱренчиги бойыныҥ тилдериле видеоролик согуп, «Россияныҥ тӧрӧл тиллдери» деп бастырароссиялык акцияда турушкандар.\nКочкор айдыҥ 28-чи кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда «Кадеттерге бал» ӧткӧн. Ол кадет класстарда ӱренип тургандардыҥ VI тергеелик кӧрӱзи. 2020 јылда байрам Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлалган.\nТулаан айдыҥ 10-14 кӱндеринде «Педагогиканыҥ устарыныҥ неделези» ӧткӧн. Алты башка кӧрӱ болгон, муниципал бӧлӱктиҥ 56 јеҥӱчили турушкан. Бу улус ортодо мындый педагогтор эҥ артыгы деп адатты: «Јылдыҥ таскадаачызы» — Татьяна Суртаева, Тондоштыҥ школыныҥ балдардыҥ «Аленушка» деп садыныҥ таскадаачызы; «Јылдыҥ ӱредӱчизи» — Дьергелей Бултушева, Кӱпчегенниҥ школыныҥ физиканыҥ ла информатиканыҥ ӱредӱчизи; «Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи» — Айсура Теркишева, Кырлыктыҥ школыныҥ баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи; «Јӱрегимди балдарга бередим» — Мария Гаврилова, Горно-Алтайск каланыҥ 10-чы таҥмалу школыныҥ тренер-преподаватели; «Тӧрӧлиме молјумды бередим!» — Станислав Пустогачев, «Отчизна» деп клубтыҥ јааны, Горно-Алтайсктыҥ педагогический колледжи; «Ӱредӱликтиҥ лидери» — Ольга Назарова, Каракокшоныҥ С. В. Тартыковтыҥ адыла адалган школыныҥ директоры.\n«Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи-2020» деп кӧрӱ-маргаан Шыргайты јурттыҥ орто ӱредӱлӱ школында ӧткӧн, 7 педагог турушкан.\nКандык айдыҥ 6-чы кӱнинеҥ ала Алтай Республиканыҥ текши ӱредӱлӱ организациялары ыраагынаҥ ӱренерине кӧчкӧн. 28 муҥ ӱренчик ӱредӱниҥ программаларына башка-башка цифровой платформалардыҥ (электронный дневник, Российский электронный школ. Учи.ру.) болужыла ӱренген. Эки муҥ баланыҥ кажызы ла таҥынаҥ ыраагынаҥ јакылталар алып ӱренгендер\nКандык айдыҥ 16-чи кӱнинеҥ ала кӱӱк айдыҥ 30-чы кӱнине јетире М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотека ӱредӱ ле билим аайынча министерствоныҥ болужыла дистанционный эп-аргаларла «Тирӱ классика» деп кӧрӱ-маргаан ӧткӱрген.\n2020 јылда 9-чы класс божоткон выпускниктер аттестаттарын ченелте табыштырыш јогынаҥ алдылар.\n11-чи класстыҥ выпусниктериниҥ ченелтелери эки катап кӧчӱрилип, јаан изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинеҥ ары башталган. Онойдо ок ВУЗ-тарга барбас выпусниктер бойыныҥ кӱӱниле ченелтелерди ӧтпӧзи јараар болгон. Эмезе университеттердиҥ некелтезиле ас тоолу предметтер талдап алары. Ченелтелерди ӧдӱп болбогон балдар сыгын айда такып табыштыргандар.\nКуран айдыҥ 12-чи кӱнинде Горно-Алтайскта Алтай Республиканыҥ педагогический ишчилериниҥ августовский јууны ӧткӧн.\nСыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде баштапкы кӱзӱҥиниҥ байрамы јаҥыс ла 11-чи ле 1-кы класстардыҥ балдарына ӧткӱрилген, арткандарына дистанционный эп-аргала ӧткӧн. Республикадагы текшиӱредӱлик 181 организацияда, профӱредӱниҥ 8 организациязында ла бир вузта ӱредӱ башталган.\n2020 јылда балдардыҥ «Василёк» ло «Незабудка» деп јаҥы садтарыныҥ туралары Горно-Алтайск калада ачылган.


Агару энелерге – ӱргӱлјиге ӱзӱлбес мак! - altaicholmon\nШак ла мынайда адалган аллеяныҥ ачылтазы ӱлӱрген айдыҥ 7-чи кӱнинде Улаган аймактыҥ Чибилӱ јуртында ӧтти.\nАллеяда 90-ноҥ ажыра ӱй улустыҥ керемикалык фотојуруктары тургузылган. Ӧткӧн тӱӱкилик јолдо бу ӱй улус ончо бойыныҥ арга-кӱчин колхоз-совхозтыҥ ижине беринген. Ол тоодо Улу јууныҥ балдары, тул арткан келиндер, тылдыҥ ишчилери. Јурттыҥ кажы ла билезин алып ийзе, андый ӱй кижи бар. Бастыра уур-кӱчтерди ӧткӧн, оныла коштой кӧп балдар азыраган энелердиҥ, эје-сыйындардыҥ ады-јолдоры ундылбай, јиит ӱйе оноҥ ары адап јӱрзин деп амадула сӱрекей јаан иш ӧткӱрилгенин темдектеер керек.\n– Бир јылдыҥ туркунына Олег Осипович Енчинов ло Прасковья Егоровна Олчонова деп јаан јаштулар улустыҥ фотојуруктарын балдарынаҥ јууп, калага келип јазадып, јурттыҥ администрациязына јер берзин деп баштанып, амыры јок иштегендер. Јурт администрацияныҥ болужыла аллеяны манап, јарандырып, фотојуруктарды тургузып, јаан болужын јетирген јаан јаштуларыска алкыш-быйаныс айдып турубыс. Олор Николай Петрович Тондоев, 80 јашту ӧрӧкӧн ончо ӱлекер-ишти бӱдӱрип, темир чеден каҥдап иштенген, Рафаилл Иосифович Олчонов, Станислав Моисеевич Токоеков, Петр Николаевич Куюков, Олег Давыдович Куюков. Ӧткӧн јылда О. О. Енчиновтыҥ баштаҥкайыла адалардыҥ фотојуруктары тургузылган болгон. Олег Осипович ада-энелеристиҥ ады-јолдоры бийик кӱндӱӱде болзын деп амадап, акту кӱӱнинеҥ бу јаан ишти апарып јатканына бис, јурттыҥ улузы, алкыш-быйанду јӱредис. Бойыныҥ тӧрӧл јурты, јаан јашту улузы, ветерандары, јаш ӱйези керегинде сананып, Олег Осипович бир де амыр отурбай, бойыныҥ ла арга-кӱчиле мындый иштер ӧткӱрет – деп, иштиҥ ветераны С. К. Иванова айтты.\nКӧдӱриҥилӱ байрам кӱнде коштойындагы Кара-Кујур јурттаҥ «Чолмонду», Чибилӱдеҥ «Синегорье» ӧмӧликтер ле школдыҥ ӱренчиктери јуулгандарга ойын-концерт сыйладылар. Анайда ок аймактыҥ јааны, депутаттар база туруштылар. Чибилӱ јурттыҥ јааны Г. И. Санин јаан јаштуларыстыҥ јондык иштерин јӧмӧп турганын темдектеп ийер керек. Ӧмӧ-јӧмӧ, нак јӱрзебис, мынаҥ да кӧп иштерди бӱдӱреристе алаҥзу јок.


Шиҥделбеген бир бичик - altaicholmon\nШиҥделбеген бир бичик\n1968 јылда Александр Михайлович Демченконыҥ ла Николай Григорьевич Куранаковтыҥ кожо чӱмдеген «Кайыр јолдор» деп романы алтай тилле кепке базылып чыккан. Бу чӱмдемелдиҥ чыкканынаҥ ала 51 јыл болды. А .М. Демченкого быјыл 105 јаш толды.\nАлександр Михайлович Демченко ло Николай Григорьевич Куранаков јуунныҥ ла иштиҥ ветерандары болгон. А. М. Демченко журналист, бичиичи-романист, публицист, драматург. Ол «Шыргайты», «Маринка», «Высокое поручение» деп повестьтер, «Чуйские зори», «На стремнине», «Повесть о настоящей любви», «За незримой чертой» деп романдар, Туулу Алтайдыҥ улузыныҥ јӱрӱми ле ижи керегинде очерктер, радиојурамалдар, радиоочерктер бичиген.\nБӱгӱнги кӱнге јетире алтай литературада «Кайыр јолдор» деп роман керегинде шиҥжӱ иштер јок. 1984 јылда «Алтайская правда» деп газетте литературовед, критик С.С. Каташ бичиичиниҥ 70 јажына учурлалган «Полюбил этот чарующий край…» деп ижинде бу роман Москвада «Современник» издательстводо орус тилле «Реки мужают в горах» деп јаҥы атту чыгарын темдектеген. Је мындый атту бичик онойып ла кепке базылбаган.\nНиколай Григорьевич Куранаков узак ӧйдиҥ туркунына журналист болуп иштеген. 30-чы јылдарда Николай Григорьевич партияныҥ документтерин алтай тилге кӧчӱрген, онойдо ок К. А. Бедреевтиҥ «Букварь» (1936 ј.) бичигиниҥ редакторы, Е. Стюарттыҥ «Аҥ куш» (1936 ј.) деп бичигин јаҥалифке кӧчӱрген, М. Шолоховтыҥ «Поднятая целина» деп романынаҥ ӱзӱк ле ӧскӧ дӧ орус классиканаҥ бичимелдер кӧчӱрген. Бу иштер М. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ солун ла ас бичиктердиҥ фондында бар. Ӱлӱрген айда мында краеведческий кычырыштар ӧдӧр, бу ундылган романга ӱренчиктер, ӱредӱчилер ајару эткен болзо…\nАлександр Михайлович бойыныҥ автобиографиязында мынайда темдектеген: «Туулу Алтайга мен черӱниҥ кийнинде «Алтайская правданыҥ» корреспонденти болуп иштеп турала келгем. Кырлу ар-бӱткенниҥ улуркак бӱдӱми, ӧзӧктӧрдиҥ, кӧлдӧрдиҥ ле суулардыҥ кеен арузы, ас, је баатырлардый алтай калыктыҥ озогызынаҥ артканыла турумкай тартыжузы… мениҥ санаа-кӱӱнимди олјологон. Мен кӧп јорыктагам. Кӧп јакшы улусты кӧргӧм. Јылкычылардыҥ, койчылардыҥ, уй-мал кабыраачылардыҥ јӱрӱмин кӧргӧм. Менде олордыҥ баатырлык ижин кееркеде бичиир кӱӱн ойгонгон».\nБичикте керектер Чуйдыҥ чӧлиниҥ бийик јерлери Кош-Талда, Чаган-Бугузында, Ак-Белтирде ӧдӱп јат: «Чуйдыҥ чӧли эмдеенче карла бӱркелип калган. Кайыр ташту капчалдар соок јыбарла тынгылайт. Керек дезе аткакту каргана да јерге јаба кызынып, эртен-эҥир кырутып калган турат». Јерлердиҥ сананып тапкан аттарынаҥ чын Кош-Агаш, Чаган-Узун, Белтир, Кадынла коштой оогош јурт ла областьтыҥ тӧс јери Горно-Алтайск танылу.\nТӧс герой Сыргачы граждан јууда ла оноҥ озо бу ӧйдиҥ бастыра шыразын ӧткӧн, сӱӱген кижизиле кожо тӧрӧл јери Кара Туйуктаҥ ӧскӧ јерге кӧчкӧн. Ол бастыра јӱрӱминде турлуда јаткан, койчы болгон, эмдиге јетире уулына ла келдине болужат. Оныҥ зоотехник кызы тӱни-тӱжиле иштеп јӱрет.\nДемченко ло Куранаков јиит казах келин Азаттыҥ, оныҥ энези Кулияныҥ карыкчалду салымы керегинде бичип, бойыныҥ геройлорыныҥ телекейиниҥ этнический аҥылузын чокымдайдылар. Јиит ӱй кижи јамылудаҥ барлу болуп калала, оныҥ јӧмӧлтӧзин кӧрбӧйт. Ол кату иште јӱреле, балазын јылыйтат, кол салынып божойт.\nРоманда чӧлдиҥ эл-јоны ташту јерди сугаратан плотина тударына белетенедилер, Сыргачыныҥ тӧрӧли Кара Туйукта садтар ӧзӧт; колхозчылар, ӱренчиктер јаш мал-ашты кичееринде эрчимдӱ туружат, сакмандайт, олордыҥ тоозында партияныҥ качызы Николай Петрович Ивановтыҥ бу иштеҥ тууразында турар кӱӱни јок кызы Наташа. Ол керегинде Демченко бойы ӱренижип калган очерк аайлу бичийт. (Боодой) Сарыш Матвеевич Бабырганов ажыра калыктыҥ ойгорын кӧргӱзет, ол кеп куучындар, табышкактар кӧп билер; граждан јуудаҥ озо Белдес байга удурлашкан. Романда јаман кижи – Јытыш, ол байга јалканчып, јоктулардыҥ јӱрӱмин ӱреген; јамыга јӱткигендер – Касымканов ло јиит врач Борис.\nЧуйдыҥ чӧлиниҥ бастыра эл-јоны келер ӧйгӧ омок кӧргӧн, кижи бӱдӱрип болбогодый кӱч иштерди бӱдӱрет, иштеги једимдерине нак сӱӱнгилейт.\nИш керегинде романда Ивановтыҥ, Сыргачыныҥ, Урматтыҥ, Тананыҥ јӱрӱмдери керегинде база бичилген. Олордыҥ салымдары керегинде куучындар текстте чачыҥы бичилген эзедиштердеҥ, геройлордыҥ тӱӱкилик керектерди бичиген кӱнлик-дневниктеринеҥ эмештеҥ јуулып јарталат.\nИш ортозында сӱӱш болгоны база айдылган: Тана јамыга јӱткинчек врач Кергиловтоҥ кӱӱни јанып, поэт Урматты сӱӱй берет, оныҥ ӱӱрези Чечек Бористи сӱӱп јат. Је кижиниҥ чындык бу кӱӱнин иш базат. Улус иште кӱйӱп јат – олор јайы-кыжы Чуйдыҥ чӧлинде Чаган-Бургузын ла Ак-Белтир тайгаларда турлуларда иштейт.\nОлорго мындый шыра-кыйын кандый кинчеги учун берилген? Улайын ла геройлордыҥ бир-бирӱзи кижи бӱдӱжин јылыйтканы керегинде айдылат. Кижи чыдажып болбогодый иштиҥ кӱчин, мындый шыралу иштиҥ кижиниҥ ийде-кӱчине де, ич-кӱӱнине де келишпегедийин айландыра телекейдиҥ тапчызы база керелейт. Ичкери кыймыгуны кӧргӱскен кӧӧрӧм сӧстӧр – «роста», культурный стан, перспектива, директива, КЭКЧУР – «Комсомолдыҥ эртенги кӱнге чуражы»…\nАлтайлардыҥ тазылынаҥ, јеринеҥ айрылары башталганы романда база сезилет: врач Борис каладӧӧн ырбап барат. Романда Сыргачыныҥ Јаҥар уулыныҥ туразы бир эмеш кӧргӱзилген, јӱк ондо уул ла јаҥы чыккан кыс бар. Тӧс геройлордыҥ база кемизинде де туразы јок, текстте база балдар јок. Јӱк иш ле иш…\nЭр улус башкарат, ӱй улус јӱк иштейт, олор койлорын айдап, бастыра кышка бийик турлуларга барат, јоткондо койлорын аргадайт (керек дезе карыган Сыргачы олорды аргадайт), карда конуп јат, койчы-малчылардыҥ турлуларын керип, айларла аттаҥ тӱшпейт. Јарым јылды турлудагы айылда јунунар аргазы да јок ӧткӱрген ӱй кижи нени кӧргӧн?\nРоманныҥ фольклор јанынаҥ јаан учурын темдектеер керек. Текстте табышкактар, кеп куучындар, соојындар сӱреен кӧп. «Алтай ӱстӱнде бир јокту аҥчы кижи јуртаган. Азыраган малы – сок јаҥыс ат ла сок јаҥыс уй. Оноҥ башка бир кураҥы ийдичеги бар. Је аҥчыныҥ билези јаан – беш уул, беш кыс. Бала-барказын азыраарга Аҥчы кӱнӱҥ ле тайгалап чыгатан, кезикте ол јуҥма ол эмезе кочкор адып экелер, је кӧп лӧ сабазында чек куру јанатан. Айылында сок јаҥыс уйыныҥ сӱдин ле балдары ӱлежип ичетен. Бир катап уйын јылан чаккан, оноҥ улам уйы ооруп ӧлгӧн.\nЭртезинде Аҥчы адын ээртеп, ийдин ээчидип, аҥдап-куштап атанган. Јолдо кара јылан тӱрӱлип, эки кӧзи мелтиреп, кызыл тилиле јаланып, учураган ла немени чагып ийерге јазанып алтыр. Аҥчы адынаҥ тӱжӱп, јыланды согорго, ат-камчызыла ӧрӧ талайды. Је согордыҥ ла кажы јанында, кара јылан чурап чыгала, Аҥчыныҥ кыл-мойнына ороло берди. …».\nАҥчы бойыныҥ тӱбегин, сок јаҥыс уйы учун јыланныҥ тынын кыйарга сананганын куучындайт, ончо јыландар кӧрмӧстиҥ кӧлӧткӧлӧри, эдӱниҥ элчилери. Бу берилген диалогто Аҥчы јылан оны буурдаҥ озо ӧлӧ адымнаҥ ла ийдимнеҥ сурап угугар деп сӱмеленген.\nЈе ӧлӧ адыныҥ јаргызы мындый болды: «Ӧлтӱр ле, тӱни-тӱжиле мени јободо минзе де, оҥду азырабас та, сугарбас та. Аркамныҥ терези сойылды, кӧзи-бажым кӧгӧрди. Сабаш деп немеде – уч та јок». Ээчидип јӱрген ийдичегинеҥ сураарда, ол онойып ок ӧлтӱрзин деп јӧбин берген.\nБу ла тушта јуугында тӱлкӱчек ӧдӱп браатты. Тӱлкӱ кижиниҥ ле јыланныҥ ортозында јаргы эткен, недеҥ улам јылан кижини буурга турган. Ол јыланды угуп, қӧргӱзип бер, јолдо канайып јаткаҥ – деп сураган. Оноҥ Аҥчыга баштанып сураган: «Сен канайда јыланды ӧлтӱрерге сананган эдиҥ? Кӧргӱзип берзеҥ».\nАҥчы камчызын алала, тӱлкӱниҥ сӱмезин билип, бар-јок кӱчиле јыланныҥ бажына согуп ийген. Айланып келзе, тӱлкӱ јок, ӧлӧ адына јууктап, мойнынаҥ кучактай алала, айткан: «Јаманымды ташта, кӧӧркий! Мен слер экӱни качаннаҥ качан да сокпой, кыйнабай јӱрерим. Јаан најылар болуп јӱрерис».\nОл ло ӧйдӧҥ бери алтай улус ак-малын кыйнабас. Азыраган ийдин качан да сокпос болуп калган. Кызыл тӱлкӱниҥ тере-бычкагынаҥ јаҥыс ла бӧрӱк, јака эдер, алтай улус тӱлкӱниҥ терезинеҥ бойына штан эмезе ӧдӱк кӧктӧбӧс, ол аҥды кижиниҥ тынын корулап алган учун онойып байлап турганы.\nРоманды текшилей кӧрзӧ, ол социалистический реализмниҥ ӧйиниҥ ээжи-поэтиказына келижип јат.\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ архивинеҥ алынган фотојурукта: Александр Демченконы толо јажыла башкараачы иште турган\nВладлен Волков уткыйт


Энергетиктер ремонт иштер ӧткӱрет - altaicholmon\nЭнергетиктер ремонт иштер ӧткӱрет\n«МРСК Сибири»-«Горно-Алтайские электрические сети» деген акционер биригӱниҥ специалисттери, јылдыҥ јылу ӧйин тузаланып, ремонт иштерин эрчимделтти.\nБыјыл олор текши узуныла 600 км ажыра электроэмиктерди ла 500 кире столмо-тудумдарды солыыр, 139 трансформаторный подстанцияны бӱткӱлинче јазаар ла оноҥ до ӧскӧ иштер бӱдӱрерин темдектеп алган.\n²ткӧн беш айга электроэмиктер ӧткӧн 87 га јер агаш-јыраалардаҥ аруталган, 8 км эмиктер јаҥызына солылган. Анайда ок эскирген 100-теҥ ажыра столмо темир-бетонына солылган, тургускан агаш јаҥы столмолор чирибес-ӱрелбес эдип јазалган. Бого ӱзеери 70 трансформаторный подстанция ремонтолгон.\nТӧс ајаруны энергетиктер ӧткӧн јылда ижинде тутак-једикпестер болгон тудумдарга эдип јат.


Тил кунураганында калык бурулу\nТӧрӧл тилистиҥ сурактарына учурлалган бичимелдер «Алтайдыҥ Чолмоны» газедисте улай ла чыгып турганы сӱреен jакшы. Jе jаҥыс бир коомойы –улус газетке бичитпей турганы. Шак бу шылтактаҥ улам кӧп улус газедин, ондо јарлалып турган бичимелдерди кычырбай jат. Бис «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттеҥ республиканыҥ аймактарыныҥ, калыктыҥ ӧрӧ ӧзӱминиҥ курч сурактарын, кӧп-кӧп тузалу солун-собурды кычырадыс. Бичидип алзаҥ, айылыҥа айылчы келгендий


Национальный ӱлекерлер - altaicholmon\nАлтай Республикада 2020 јылда бӱдӱп турган национальный ӱлекерлердиҥ тоозында «Демография», «Ӱредӱлик» ле бир канча республикан кеминде ӱлекерлер эрчимдӱ бӱдӱп туру.\n«Демография» национальный ӱлекерге 621, 5 млн салковой чыгарылган.\n«Эпшилерди иштедерине јӧмӧлтӧ – ӱч јашка јетире балдарды дошкольный ӱредӱле јеткилдеери» деп тергеелик ӱлекерге 2020 јылда текши тооло 207,6 млн салковой чыгарылат.\nӰч јашка јетире балдарыла отурган 62-деҥ ас эмес энени 2020 јылда ӱредерин тӧзӧӧрине – 3,9 млн салковой. Балдардыҥ коммерческий садиктеринде 1,5 јаштаҥ ала 3 јашка јетире балдар јӱрер ӱзеери јерлер тӧзӧлгӧн – 4,4 млн салковой.\n2020 јылдыҥ учына јетире келер јылда Горно-Алтайскта Кольцевая ором, 2/2 деп суруда, Маймада Молодежная ором, 18-чи тура суруда балдардыҥ садиктерин тударыныҥ ӱлекер-сметный документациязы белен, госэкспертизаныҥ јарадузы алынар керек, контракттар тургузылып калар учурлу – 179 млн салковой.\nОнойдо ок 1445 бала јӱрер 13 садик тудулып калары пландалат:\nКош-Агаш, Чамал, Улаган, Кан-Оозы, Оҥдой, Шабалин, Кӧксуу-Оозы аймактарда ла Горно-Алтайск калада бир садиктеҥ, Турачак аймакта – эки, Майма аймакта ӱч садик.\nОнойдо ок 2019 јылда мындый нацӱлекерлерле иштер эдилген. «Ӱредӱлик» национальный ӱлекерге 665 млн салковой чыгарылган.\n«Бӱгӱнги ӧйдиҥ школы» – 494,7 млн салковой.\nКамлак јуртта 80 бала ӱренер школ тудулган – 117,5 млн. салковой;\nКӧксуу-Оозы јуртта 275 ӱренчик ӱренер школды тудары башталган – 128,3 млн салковой.\nГорно-Алтайск калада Заимка микрорайондо 275 бала ӱренер школды тударына – 211,1 млн салковой чыгарылган.\nСпециалисттер ӱредерине, педагог ишчилердиҥ такып ӱредӱзине – 1 млн салковой.\n«Точка роста» тӧс јерлерге јепселдер аларына – 29,8 млн салковой чыгымдалган.\n2020 јылда «Ӱредӱлик» национальный ӱлекерге 586,4 млн салковой чыгарылган.\n«Бӱгӱнги ӧйдиҥ школы» деп республикан ӱлекерге – 267,3 млн салковой.\nКӧксуу-Оозы јуртта 275 ӱренчик ӱренер школды тударына – 171,4 млн салковой.\nГорно-Алтайск калада Заимка микрорайондо 275 бала ӱренер школды тудары улалат – 48,7 млн салковой чыгарылган.\nӰредериниҥ ле таскадарыныҥ ӱрен-чиктерди базовый билгирлерге ле билимдерге ӱредерин јеткилдеечи јаҥы эп-аргаларды, ӱредӱлик технологияларды кийдирерине – 3 млн салковой.\nЈурттарда ла кичӱ калаларда ӱредӱлӱ организацияларда цифровой ло гуманитар профильдӱ текши ӱредӱлӱ тӧс лӧ ӱзеери программаларды бӱдӱрерге материально-технический базаны јаҥыртарына – 46,9 млн салковой.\nТекши ӱредӱлӱ адаптированный тӧс программаларла иштеп турган организациялардыҥ материально-технический базазын јаҥыртарына – 7,8 млн салковой.\n«Кажы ла баланыҥ једими» деп тергеелик ӱлекерге – 71,63 млн салковой.\n12 школдо спортзалдарды ремонтоорына (Чаргы-Оозы, Кара-Кујур, Ӧлӧтӱ, Кеҥи, Паспаул, Иогач, Шабалин, Муны-Оозы, Чопош, Катанда, Курай, Чибилӱ јурттарда) – 24,4 млн салковой.\nБалдардыҥ «Кванториум-04» технопаркына – 17,4 млн салковой.\n«Кванториум» мобильный технопарк аларына – 16,9 млн салковой чыгымдалган, ол тоодо ишти тӧлӧӧрине – 2,2 млн салковой, ишчилердиҥ командировкаларыныҥ чыгымдарына – 528 муҥ салковой, расходный материалдарга – 1 млн салковой.\nӦскӧ дӧ керектерге (тергеелик модельный тӧс јердиҥ ле муниципал опорный тӧс јерлердиҥ специалисттериниҥ квалификациязын бийиктедерине, навигаторды иштедерине техникалык јӧмӧлтӧгӧ, ӱренчиктерди естественно-билим ле технический ууламјылу ӱзеери программаларла јеткилдеерине ле о. ӧ.) – 1,7 млн салковой чыгарлыган.\n«Балдарлу билелерди јӧмӧӧри» деп тергеелик ӱлекерге – 1,1 млн салковой барган.\nДошкольный ӱредӱлӱ организацияларды грантла јӧмӧӧрине – 1,1 млн салковой.\n«Цифровой ӱредӱлӱ айалга» – 229,0 млн салковой.\nБӱгӱнги ӧйдиҥ ле јеткери јок цифровой айалга тӧзӧӧрине – 3,1 млн салковой.\n92 школго ло орто профессионал ӱредӱлӱ 8 организацияга јепселдер аларына ла јетирерине – 225,9 млн салковой чыгымдалган.\n«Келер ӧйдиҥ ӱредӱчизи» ӱлекерге – 1,44 млн салковой.\nПедагог ишчилердиҥ профессионал ӧзӱминиҥ национальный системазын кийдирерине – 318 муҥ салковой чыгарылган.\nПедагог ишчилердиҥ квалификациязын бийиктедери, ол тоодо бӱгӱнги цифровой технологияларды тузаланып, профессионал ассоциацияларда, ченемелле, эҥ артык иштерле толыжарыныҥ программаларында туружары, ишбереечилерди педагог ишчилерин ӱзеери профессионал ӱредӱге, ол тоодо стажировкаларга јилбиркедерине тартары – 679 муҥ салковой.\nПедагог ишчилердиҥ аттестацияныҥ јаҥы системазын ченеерине туружарына – 65 муҥ салковой, педагог ишчилердиҥ профессионал узыныҥ бастырароссиялык конкурстарыныҥ тергеедеги маргыштарын ӧткӱрерине – 90 муҥ салковой барган.\nПедагог ишчилердиҥ 70 процентинеҥ ас эмезине баштапкы ӱч јылда башка-башка бӱдӱм јӧмӧлтӧ эдерине – 295 муҥ салковой.\n«Јонјӱрӱмдик эрчим» деп тергеелик ӱлекерди бӱдӱрерине – 3,38 млн салковой.\nТаскадаачы-наставниктерди (добровольчествоны) ӧскӱрерине айалгалар тӧзӧӧрине – 3,3 млн салковой.\n«Јиит профессионалдар» ӱлекерди бӱдӱрерине – 12,0 млн салковой.\nАлтай Республиканыҥ экономиказыныҥ керексиштерине келиштире ле бӱгӱнги стандарттарды ла озочыл технологияларды ајаруга алып, бийик квалификациялу специалисттерди ле ишмекчилерди белетеерине – 12 млн салковой.


д.ф.н., профессор ГАГУ\nТилдиҥ ӧзӱм-jолына jетирген камааны\n(Б.У.Укачинниҥ бичимелдерине тайанган)\nБичиичиниҥ чылазыны jок иштенип, оныҥ акту jӱрегинеҥ айдылган сӧстӧри, агару чӱмдемелдери алтай калыкка элен-чакка артызып салатан алтын энчизи болуп jат. Тил- кажы ла бичиичиниҥ эҥ ээлгир, эҥ керектӱ эп-аргазы. Тил ажыра jаҥыс ла кажы бир керекти, jурамалды, геройдыҥ кылык-jаҥын, ар-бӱткен кееркемин ле оноҥ до ӧскӧзин чокым-jарт кӧргӱзери эмес. Тил- ӧл кажы ла бичиичиниҥ ич кӧрӱм-шӱӱлтези, оныҥ айлаткыжы, jайааны. Эптӱ айдылган эрмек-куучын, ээлгир курч учурлу сӧстӧр бичиичиниҥ айдарга тарган санааа-шӱӱлтезин амадузына jетирер аргалу.\nЛитературный тилдиҥ ле чӱмдемел литератураныҥ бой-бойлорыла колболу кӱрмеезин ширтеп, бичиичиниҥ тил узын кӧргӱзери jеҥил эмес. Бу проблема шиҥжӱ иштерде бойыныҥ аҥылу jеринде турбаганы незинде дезе, ол уур деген сурактардыҥ бирӱзи болуп jат. Мен качан да бичиичиниҥ тил аайынча узын, бичийтениниҥ марын, оныҥ тил jанынаҥ тузаланган эп-аргазы керегинде бичибегем, jе андый да болзо, бу статьяда jеҥил эмес суракка амаду саларга амадайын. Санаама та jеттим, та jок- кычыраачылар бойлоры кӧрӱп, шӱӱлтезин бичимел ажыра айтпаза да, jе санангылагай.\nМен Б.Укачинниҥ бичимелдерин кӧп катап кычырып, бойым алтай тил шиҥжӱ иштерде ас эмес тузулангам, jе оныҥ бичимелдериниҥ тили керегинде, оныҥ тилиниҥ кӱрмӱ тизӱлерин шиҥдеп, аҥылузын ал чыгарга меге бир jанынаҥ кӱч, нениҥ учун дезе бистиҥ алтай литературада критиктер (литература ширтеечилер) аjаруны кӧп лӧ сабазында чӱмдемелде керектиҥ ӧдӧтӧн аайына, бичиичи чӱмдемелдеринде кандый сурак кӧдӱрип турганына, керектиҥ башталып, бойыныҥ эҥ бийик ӧй-кемине jеткенин, геройдыҥ кылык jаҥын, ар-бӱткениҥ jурамалын ла оноҥ до ӧскӧлӧрин кӧргӱскилейт. Онызы чын, керектӱ, jе бичиичиниҥ узына, таап алган марына, тилдиҥ эрӱ чийӱлерине ас аjару салгылайт. Анайда ок орус та литературада кепке базылап чыккан бир канча иштерди кычырып, бу суракты литература ла тил ширтеечилер канай кӧрӱп турган деп бедрензем- ижемjим калас немедий болуп калды.\nКееркедим литератураны шиҥдегежин, кажы ла ширтеечи тил де jанынаҥ болзын- тилдеги jӱзӱн-башка кеберлерди, куучын-эрмектиҥ кееркемел бӱдӱмдерин бичиичи чӱмдемелдеринде тургускан тӧс сурактарынаҥ айрып, эки башка кӧрӧргӧ jарабас. Кееркедим бичиш- ол тилдиҥ эп-аргаларыныҥ колбузынаҥ тӧзӧлгӧн бӱткӱл тургузылыш-марыныҥ бӱдӱм-кебери. Jайалталу бичиичи бойыныҥ jарамыкту, эҥ бийик шӱӱлте бергедий тӱӱнги сӧскобуларды, грамматиканаҥ аҥылу бӱдӱм-кеберлерин ылгап jат. Бичиичиниҥ грамматика, сӧзлик собыртулардаҥ ылгап алган эптӱ, курч сӧстӧри, куучын-эрмектиҥ аҥылу кеберлерин ширтеп кӧргӧжин, тилдиҥ jӱзӱн-башка тизӱ бӱдӱмдеринеҥ бичиичиниҥ сӱр-кебери де чыга конуп келетени jарт.\nБичиичи кажы ла бир керекти кезем, jилбӱлӱ кӧргӱзерге эрмектиҥ, сӧсколбулардыҥ, сӧстӧрдиҥ эҥ сӱрлӱ учурлузын алып, тилдиҥ ӧзӱмине бойыныҥ jаан jӧмӧлтӧзин jетиргенин кезикте, байла, бойы да jетире сеспей калатан болгодый. Бичиичи кандый бир керекти, jурамалды кӧргӱзип тура, тилдиҥ эҥ керектӱ эп-аргазын, оныҥ кӱрмӱзин ончо jанынаҥ тузаланып, бойыныҥ чӱмдемелин кычырааачыралга jилбӱлӱ эдет.\nТил- ол кумран чактаҥ бери келген, эне сӱдиле эди-каныска чӧҥгӧн эрjинебис. Чактар улай-телей ӧдӱп, башка-башка ук калык-jон биригип, чачылып та турза, тил бойыныҥ тазыл-тамырын jылыйтпайт. Jе тил озогызынаҥ сап тудунып, тоҥуп калган неме эмес. Ол бойыныҥ ич ӧзӱминеҥ ле тыш айалгалардаҥ камаанду болуп, ӧзӱмjолын ичкери апарат. Тилдиҥ ич-ӧзӱм jолы эрмек-куучында jилбӱлӱ тизӱ сӧстӧр, грамматикага jаҥыдаҥ кожулып эп-кеберлер бичиичиниҥ бичимелдериле колбузы текши jарлу.\nАйдарда, алтай бичиичилердиҥ ортозында андый jаан jолдо, алтай литературный тилдиҥ ӧзумин оноҥ ары бийик кемине jетиргендердиҥ бирӱзи Б.У.Укачин дезебис, jастыра болбос. Оныҥ проза бичимелдерин аjаруга алып, алтай тилдиҥ ӧзӱп, jаранып барган jолын, алтай грамматикада учурап турган jӱзӱн-башка jаҥы бӱдӱм-кеберлер оныҥ тап-марыла, бичийтен узыла бек колбулу. Мен оныҥ эптӱ, jараш тизӱ jолдыктарлу ӱлгерлерин де, jӱрӱмде учурап турган, jӱректиҥ сызын ойгортор, кӧстиҥ jажын тӧгӱлтер эдип, кӧдӱрген курч сурактарлу, jурамалду куучындарын да, статьяларын да, чӱмдемелдерин де шиҥдеп, келишкен jерлерде Н.М.Киндикованыҥ литература терминдериле тузаландым. Б.Укачинниҥ алтай калыгым деген тереҥ шӱӱлтези, оныҥ алтай тил кӱрмӱзи аҥылу jерде туруп jат. Jе бу- тил jанынаҥ эҥ курч сурактардыҥ бирӱзи. Мен бу статьяда оныҥ проза чӱмдемелдерин "Ӧлӧргӧ jетире эм де узак" (1978), "Туулар, туулар ла бойы артар" (1985) деп бичиктерге тайанып, бичиичиниҥ тилге jайалтазын кӧргӱзип, оныҥ тилин грамматикадагы бӱдӱмкеберлерле колбой, ширтеерге шӱӱндим.\nКалганчы ӧйлӧрдӧ тӱрк тилдерде модальность деп грамматика jетирӱ jанынаҥ ла шиҥжӱ jолго чыккан. Jе ол фликтив тилдердеҥ, темдектезе, орус тилдегизинеҥ, чек башкаланып jат. Модальность, модаль сӧстӧр дегенин алтай тилге сӧс сӧзиле кӧчӱрерге кӱч, оныҥ учун текши кычырааачыларга jарт болзын деп, оны jартамал ажыра берерге турум. Модальность- чыгара айдарга турган шӱӱлтени кижи бойыныҥ кӱӱн-санаазыла колбулу jемегени. Модальность ажыра бодоштырганын, алаҥзыганын, кажы бир эдилге болотон ло болбозан кандый бир айалгадаҥ камаанду болгонын, кандый бир керектеҥ ол (кижи) сооро тӱшкенин ле оноҥ до ӧскӧлӧрин кӧргӱзет.\nОрус тилде бу грамматика кебер кӧп сабазында кириш сӧстӧр, бӧлӱгештер ажыра берилип турган болзо, алтай тилде чек башка: болушчы учурлу сӧстӧр (модаль сӧстӧр) глаголдорго тизилип, олорло тилдиҥ законы аайынча аҥылу бӱдӱм кеберлер бӱдурип, кижиниҥ айдарга умзанган кӧрӱм-шӱӱлтезин ле jаҥынаҥ ала койып, оны чокым-jарт, угарга jилбӱлӱ, эптӱ-jараш эдип, jетируни тыҥыдат: ...келердеҥ айабас, ...ӧлӧрдӧҥ мааат jок,... ишти баштаардаҥ башка,... сала берген болбайсын,... уйуктаган болбой кайтсын,... садып алар арга jок ло о.ӧ. Б.Укачинниҥ бичигенинеҥ алган эрмектер ажыра бу аҥылу бӱдӱм-кеберлерди берип турум: "Сок jаҥыс уул" деп куучыннаҥ: "- Канайып?!- Эмил ӱйине кайкаганду кӧрӧт- Канайып, кандый тура дейзиҥ?- Ол, байла, мыныҥ алдында бу городто каргандар ле кенектердиҥ аҥылу тупазы бар деп укпаган да болордоҥ маат jок".\n"Кара jаҥыскан" деп куучынаҥ: "Чындап та, андый болор: бир кижини узак базалаарга jарабас ине". Бу кижи та качан да, та неге де айдары jок тыҥ ачынган болгодый. Jе бу ок ӧйдӧ бойыныҥ да кылыгы jеткил болбой кайтсын.\n"Алгыйчы эмеген" деп куучыннаҥ: "Алгыйчы эмеген одус jыл мынаҥ кайра оҥ колынаҥ астыккан эмес беди!.." (с.51) "Маатыр Ускечековтыҥ куучындарынаҥ": "Адам дезе jеерен "дружказына" арткан акчазын чачып береле, ачу-корон кабакты, байагызыла чылап, кыч ла, кылт ла берип ийбей кайтты" (с.60).\n"Ӧлӧргӧ jетире эм де узак" деп повестьтеҥ (кӧнӱ куучын) алынган: "Адазы кайда барганын, айса, Багыр бойы билердеҥ башка; Айса болзо, Иван Петрович ого бойыныҥ машиназыла jеде конуп та келердеҥ маат jок. Сыраҥай ла как маҥдайынаҥ чике ле ортозында, чала эки кабагыныҥ белтирине jуук, тегерик кара меҥ бар болбозын ба!".\n"Артур-Кырмалjыныҥ уулы" деп куучыннаҥ: "Ачымай Айдаровло болгон ол бир учурал мени тыҥ кайкаткан эди. Jе эмдигизин- тен айдарга да болдос".\n"Ӱчинчи кезиш" деп куучыннаҥ: "Бу тижик мынаҥ ары баалап ириҥтиирдеҥ айабас. Оны тургуза ла эмдеер керек".\nБу ӧрӧги берилген эрмектерди шиҥдеп, аjарып кӧргӧжин, глаголло колбулу тизӱлердиҥ шылтузында бичиичиниҥ айдарга турган шӱӱлтези тереҥ ле jазымы jогынаҥ jарт деп билдирет. Бу эрмектерде алтай тилдиҥ эҥ чиймелте берген экпини бар. Ӧскӧ тилдӱ эмезе алтай тилин jетире билбес улус тилдиҥ мынайда чиймелте берилген эп-аргазын оҥдобостӧҥ до айабас.\nАлтай тилде эрмектиҥ глагол-айдылаачызы эҥ учурлу болуп турганы тегиндӱ эмес. Оныҥ бӱдӱм- кебери jӱзӱн-башка болуп, кижи айдайын деген шӱӱлтезин башка-башка сезимдерле бирге кезе-быча ла, айлаткыш та аайлу, бултаартып та айдар аргалу.\nБ.У.Укачинниҥ чӱмдемелдеринде берилген эрмектери грамматиканыҥ jаҥжыккан ээжилерин бир эмештеҥ солып, эрмектиҥ бӱдӱм-кеберлерине бойыныҥ тил узыла, бичиир марыныҥ эбиле ару шоркыраак суу ичиртип тургандый. Элбеде учурап, jаҥыс аай кебер-бӱдӱмдериниҥ ордына ол грамматикада, тил билимде эм тура jарталбаган конструкцияларды (эрмектиҥ, оныҥ члендериниҥ, башка-башка бӱдӱм-кеберлерин) тузаланат. Тил билимде оныҥ андый бӱдӱм-кебериле тузаланганы алтай тилдиҥ синтаксизиниҥ учурын, эрмектиҥ кӱрмӱ колбуларын шиҥдеерге сӱрекей jарамыкту jол ачат. Кӧп бичимелдерде беленинче ле -ди/-ди, -ган/-ген, -ар/-ер, -ат/-ет ле оноҥ до ӧскӧлӧриле тузаланып jадыс ине. Jе Б.У.Укачинниҥ чӱмдемелдериниҥ тили ӧскӧ кемине кӧдӱрилип, аҥыланып турганын темдектебеске болбос. Бичиичи кижи бир керектиҥ токтогонын быжулаарга, берилген шӱӱлтениҥ учурын тыҥыдарга бир ле де сӧслӧ чокым-jарт кӧргӱзип ийет: Бу учуралда ол мындый сӧстӧрлӧ торт, быжу, jарт, jолду, табы ла о.ӧ., анайда ок солумаларла, кубулбастарла тузаланат. Темдектезе: Майну эмди билер. Багыр кузницага бойы jаҥыскан барзын. Олордыҥ эрмектешкенин ого кӧбӧгӧнчӧ, кӧрбӧзӧ- торт; Мынайып шыралап, jӱк арайдаҥ таҥды сакып алала, Сырга эмеген Саналовка келгени- бу; А бот соорызына ачу-корон тал ойнойтоны кайда.\nГрамматиканыҥ jаҥжыккан ээжилери аайынча камаанду колболу эрмектиҥ кош бӧлӱгиндеги -ганда/-генде, -арда/-ерде деп кожулталу глагол- айдылаачылар эрмектиҥ учында турбас. Айдарда, Б.У.Укачинниҥ чӱмдемелдеринде эрмектер бу jаҥжыгу ээжиге база ла бойыныҥ аҥылузын кожуп jат. Темдектезе: Багырга арай ла болзо эдин де кезип бербей турганда. А онызы jок деп айтпас... Бодозоҥ, ӱстине бӱткӱл туу эҥтерилип кел тӱшкенде. Темир!\nАнайда ок база бир учуралга аjару эдейин. Де-(деген, деди, дешти) деп глагол текши тӱрк тилдерде элбеде учурайт, jе алтай тилде глагол де- деер деп кеп-бӱдӱм алынып, эрмекке база jаҥы учур бергенин шиҥдеп jадыс. Айдарда, бу учуралда биске, тил шиҥжӱчилерге бойыныҥ jаан болужын бичиичиниҥ чумдемелдери jетирет: Ары ла эртеде не айтпаган неме деер; Кырмалjыныҥ ады ӧлӱп калган айуга jууктабай, ары-бери секирип, шоокырап не болбогон деер; Ол база ла Оҥдой атанган управтаҥ не артар деп. Анайда ок база деп болушчы сӧс глагол-айдылаачыга jапшына тӱшкен бойынча, оныҥ учурына база ла бойыныҥ камааныҥ jетирет; Керек болзо, кӧргӱзип те бербей база!\nБичиичиниҥ база бир jӱрек сыстаар суракка аjару салганын кӧрӧктӧр "Сок jаҥыс уул" деп куучыннаҥ алынган: Каргандардыҥ ла кенектердиҥ туразына азыраган адазын, эмискен энезин таштаган уулдардыҥ ол кылыкjаҥын кӧргӱзерге бичикте кӧп сӧстӧрди тузаланып, олорды чоркпортпой, jаҥыс ла сӧслӧ, бодолгонду эрмектерле кезе айдып салды: "Кайдаар ла кӧрӧйин дезеҥ, тайактар, тайактар... Оныҥ аjарузын ӧскӧ нези тудуп ийди. Онызы... кӧстӧр. Мында jуулган карган ла кенек улустыҥ суракту ла сакылталу кӧстӧри...".\nБ.У.Укачинниҥ биске, тил шиҥжӱчилерге, сый аайлу бичип берген эрмек-конструкциялары, сӧс тизӱлери, тилде учурап турган аҥылу бӱдӱм-кеберлери алтай билим грамматиканыҥ экпинин, оныҥ тӧс учурын бийик кӧдӱреринде алаҥзу jок.\nМен бу jайалталу бичиичиниҥ чӱмдемелдеринде сӧзлик ижин, кезем, сӱрекей ӧҥдӱ учурлу сӧстӧриниҥ тазыл-тамырын ширтеп кӧрӧр деп, сурак тургуспадым. Ол башка шиҥжӱ иш. Jе мен тилде, грамматикада уур деген сурактардыҥ бир ле jанына аjару салдым.\nБичиичи бойыныҥ узыла, бичиир марыла тилде учурап турган башка-башка бӱдӱм-кеберлерди собырып, олордыҥ эҥ экпиндӱзин ылгап, алтай литературный тилди бийик кемине кӧдӱргенине jаан керек деп бодоп турум. Кийнинде, "Алтай грамматика" кепке базылып чыккан соҥында, келер ӱйе ол билим ишке Борис Укачинниҥ jаан салтарын jетиргенин бийик баалап, чактаҥ чакка, ӱйедеҥ ӱйеге агару адын алтай калыктыҥ кара башту, эрӱ чырайлу уулы деп jӱрегинде алып jӱрер.