Кунугып јӱрбегер - altaicholmon\nКажы ла јыл, јаҥар айдыҥ 3-чи кӱнинде, Кенек улустыҥ телекейлик кӱни темдектелет.\nКӧп сабазында бис, эзен-амыр јӱргендер, јаныста су-кадыгынаҥ уйан улус барын ајарбайдыс. Олор кандый айалгада јадып турганы, эм-томго, аш-курсагына акча-манат бары-јогы кезик улусты санааркатпайт. Је ол ок ӧйдӧ андый улус јаантайын кӧрӱ-конкурстарда туружып, спортло тазыктырынып, јеҥӱлӱ јерлерге чыгып турганы — оморкодот. Андыйлардыҥ тоозында ады-јолы јарлу баянист, кӧп тоолу кожоҥдордыҥ чӱмдеечизи А.К. ЕНЧИНОВ.\n— Абакум Кириллович, јаан јаштулар Слерле кожо кожоҥдоорын сӱӱйдилер. Бу јайаандыктыҥ јолында Слер канча јыл иштеп келдигер?\n— Мениҥ ишмекчи јолым 1980 јылда Улаганныҥ Культура туразынаҥ башталган. Ол ӧйлӧрдӧ јайгыда агитбригада тӧзӧлип, турлулар, ӧзӧктӧр сайын ойын-концерт кӧргӱзип јорыктайтаныс. Јаантайын јол-јорыкта, кожоҥ-комытта јӱрген ишмекчи-коллегаларымды — эмди бисле кожо јок К.О. Енчинованы, Ф.И. Ябыковты, О.М. Манзырованы (Колян), М.П. Олчонованы, культураныҥ Барнаулдагы институдында ӱренген Х.А. Толтокованы (Тадина) јаантайын эске алып јӱредим. Чаҥкыр экраннаҥ ады јарлу кожоҥчыныҥ кожоҥын угуп ла ийзебис, бис оны тӱниле ӱренерис. Ол ӧйлӧрдӧ кӱӱлик ойноткылардаҥ јаҥыс ла баян болгон.\n— Баянла ойноорына Слерди кем ӱретти?\n— Мениҥ јаан акам Степа культурада баянист ле тискинчи болуп иштеген. Кичинек бала болгом, ончо ло неме јилбилӱ. Айылга экелип салган баянды чыгара тартып, чӧйӧӧ тартар болгом. Меге јӱк ле 4-5 јаш болгон ӧйлӧр. Јаан улус кожоҥдогондо, мен оны баянла келиштире ӱренер болгом. Оноҥ гитарала, балалайкала ойноорына ӱренгем. Кем де мени таскадып ӱретпеген. Бойым бала тужында Бийсктеги балдардыҥ кӱӱлик сургалын беш темдектерле божотком. Ӱренген ойноткыларым саксафон, скрипка, корнет.\n— Школдо кайда ӱренгенеер?\n— Мениҥ чыккан јерим Кара-Кујур јурттыҥ јанында Тӧҥӧлӧк ӧзӧк. Бистиҥ биледе 11 бала болгон, мен алтынчызы. Кичинектеҥ ала мениҥ кӧстӧрим коркышту коомой кӧрӧр болгон. Беш јаштуда мени энем Горно-Алтайск каладӧӧн операцияга экелген. Ол ло келип, эки јылдыҥ туркунына эмденерге келишкен. Је, байла, айалга кӱч болгон болор. Энем мени оноҥ ары кӧстӧри кӧрбӧс лӧ коомой кӧрӧр балдардыҥ Бийсктеги аҥылу школына ӱренерге ийген. Алтынчы классты ӱренип божодоло, јанып ийгем. Санаама јазап кирбей туру— кандый да шылтак болгон ло болбой.\n— Тургуза ӧйдӧ кайда иштеп-јолдоп јӱрӱгер?\n— Калганчы јылдарда кӧзи кӧрбӧс улустыҥ «Ак тайак» (Белая трость) деп адалган јайаандык ӧмӧлигиниҥ художественный башкараачызы болуп иштейдим. Бис кӧзи кӧрбӧс улустыҥ текшироссиялык биригӱзиниҥ бӧлӱги болуп јадыс. Бистиҥ турабыс Горно-Алтайскта Гардинка деп микрорайондо. Бис јаантайын јуулыжып, кожоҥдоп јадыбыс. Мени эш-барааным Римма Ивановна баштап јӱрет. Автобусла јорыктаары бир эмеш кӱчке келижет. Улустаҥ автобустыҥ номерин айдып беригер деп суразаҥ, кем де айдып берер, кем де тескери айдып берер. Оныҥ учун јаҥыскан јӱрерге кӱчке келижет. Эш-барааным ойын-концерттерде, јол-јорыкта јаантайын кожо.\nТургуза ӧйдӧ бистиҥ ӧмӧлик кенектердиҥ айлыгына белетенип јат. Ойын-концерттеристи Горно-Алтайскта, Чамал, Оҥдой аймактарда кӧргӱзерге амадайдыс. Пандемиядаҥ озо «Бистер канаттарыс јайадыс» деген республикан кӧрӱ-конкурста јаантайын туружып, јеҥӱлӱ јерлер алып туратаныс. Оору-јобол астап, мындый керек-јарактар биске ойто кайра келер деп, иженип турум. Бистий улуска јӱзӱн-башка маргаандарда, кӧрӱ-конкурстарда туружары јаан байрамдый. Ӧкпӧӧриш, белетениш тыҥ болот.\n— Куучыныгар учун алкыш болзын, оорыбай-чылабай ла јӱрӱгер.


20.11.2017 - altaicholmon\nЧуйдыҥ јолыныҥ 70 километри…\n2017 јыл башталганынаҥ бери Алтай Республикада Чуйдыҥ јолыныҥ 76 километриниҥ чыҥдыйы бийиктедилген деп, «Алтай» Упрдордыҥ пресс-службазы јетирет.\nАР-га 19 миллион салковой келишкен\nБу јыл башталып турарда, Россия Федерацияныҥ Башкарузы јӧп јараткан. Ондо областьтарга, крайларга, республикаларга ла округтарга субсидия-акчаны ӱлештирери керегинде айдылган.\nГорно-Алтайскта В. Ленинниҥ адыла адалган тепсеҥде кӱчӱрген айдыҥ 18-чи кӱнинде јарымка ӧтти. Оныҥ амадузы—Алтай Республиканыҥ товарлар эдеечилерин јӧмӧӧри, јурт ээлемниҥ продукциязын садарына јарамыкту айалга тӧзӧӧри ле аш-курсактыҥ баалары аайлу-башту болорын јеткилдеери.\nАс эмес картошко јуунадылган\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ јетиргениле, быјыл аймактар 180 муҥ гектар јердеҥ 304 тонна маала ажын, 948 тонна картошко, ол тоодо ӱренге баратан талдама 18 тонна картошко јуунаткан.


Шиҥжӱде — эл-јонныҥ тооалыжына белетениш - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин 2020 јылда ӧдӧтӧн Эл-јонныҥ текшироссиялык тооалыжына белетениш аайынча тергеелик комиссияныҥ јуунын ӧткӱрди.\nЈуунныҥ ижинде АР-дыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министри Адар Сумин, культура аайынча министр Ольга Антарадонова, национальный политика ла јондык колбулар аайынча комитеттиҥ председатели Людмила Варванец, государственный статистиканыҥ федерал службазыныҥ Алтай край ла Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ чыгартулу улузы турушкан.\nУдурумга башчыныҥ темдектегениле, эл-јонныҥ тооалыжына эрчимдӱ белетениш башталып калган, иш озолондыра јӧптӧлгӧн план аайынча ӧдӧт. «Бистиҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижистиҥ амадузы — бу јаан учурлу ишти чыҥдый ла чокым тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱрери. Регистраторлор бойыныҥ ижин куран айдыҥ 20-чи кӱнинде баштап ийди. Олор оромдордыҥ аттарын, туралардыҥ номерлерин, улус јадып эмезе јатпай турган туралардыҥ ла домофондордыҥ тоозын ла ӧскӧ дӧ сурактарды бир айдыҥ туркунына чокымдаар» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nОныҥ јартаганыла, регистраторлор ажыра алган јетирӱлерди тузаланып, переписчиктердиҥ ижин тӧзӧӧр, јерлерди участоктор сайын бӧлиир, ишти бӱдӱрерине канча ишчи керек болгонын чокымдаар арга болор.\nБашкараачыныҥ ордынчызы — государственный статистиканыҥ федерал службазыныҥ Алтай край ла Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ иштиҥ, эл-јонныҥ статистиказы ла айыл-јурт ээлемдерди шиҥдеери јанынаҥ Горно-Алтайсктагы бӧлӱгиниҥ јааны Валентина Горбунова тооалышта эл-јонныҥ тоозын толо аларын јеткилдеери аайынча эҥ озо бӱдӱретен иштерди канайда бӱдӱргени керегинде јетирӱ этти. Оныҥ айтканыла, кӧп саба муниципал тӧзӧлмӧлӧр адылу ээлемдердиҥ инвентаризациязы аайынча иштерди 2019 јылдыҥ сыгын-јаҥар айларыныҥ туркунына учына јетирерин, анайда ок илезине чыгарылган тутак-једикпестерди јоголторын темдектеп алган, Оҥдой ло Кӧксуу-Оозы аймактар — 2020 јылдыҥ кандык-кӱӱк айларында.\nВалентина Горбунованыҥ јартаганыла, јурт јеезелердиҥ администрацияларыныҥ суруларын чокымдап тура, ол ок ӧйдӧ эл-јонныҥ тоозын чокымдаары база ӧткӧн. Јурт јерлерде андый јетирӱлер кажы ла айыл-јурт аайынча учет-јетирӱлерде бар, кезик јурт јеезелердиҥ ишчилери тоолорды айылдар сайын базып, ӱзеери чокымдаган.\nТооалышла колбулу белетеништӱ иштердиҥ ээчиде бӧлӱги регистраторлордыҥ ижи башталганыла колбулу болор, ол тушта эл-јонныҥ адакы тоозы чотко алылар. Бу иш быјыл куран-сыгын айларда ӧдӧр, регистраторлордыҥ тоозы 93 кижи. Олордыҥ айылдар сайын базып иштеери калада, аймактардыҥ тӧс јурттарында ла эл-јоныныҥ тоозы 500 ле оноҥ кӧп улусту јурттарда ӧдӧри темдектелген. Ол иш 70 јуртта ӧткӱрилер. Регистраторлор картографический материалдарга, сурулардыҥ озолондыра тургузылган тооломдорына керектӱ чокымдаштар эдер. Олор туралардыҥ номерлери бичилген темдектердиҥ ле оромдордыҥ аттары бичилген таблицалардыҥ барын-јогын чотко алар.\nЈуунныҥ туружаачылары анайда ок 2019 јылдыҥ куран-сыгын айларында јетирӱ-јартамал иш ӧткӱрериле колбулу суракты база шӱӱжип кӧргӧн.\n2019-2020 јылдарда республиканыҥ эл-јоны ортодо јетирӱ-јартамал иш ӧткӱрериниҥ планы белетелип тургузылган. Јуунныҥ туружаачылары тооалышла колбулу иштиҥ учуры јаан болгонына ајару эдип, бу иштиҥ јаҥжыккан бӱдӱм-аргаларына ӱзеери государственный ла муниципал јеткилдештердиҥ Интернеттеги Бирлик порталын тузаланар аргалар бар болгонын аҥылап темдектеген.


11.12.2020 - altaicholmon\nГлавное-сохранить связь поколений\nВ Госсобрании прошла встреча депутатов с членами первого правительства Республики Алтай и президиума Верховного совета Александром Алчубаевым, Бронтоем Бедюровым, Александром Борисовым, Марией Гайдабрус, Владимиром Петровым, Анатолием Чичиновым.\nУлустыҥ јилбӱлерин корулаары — тӧс ајаруда\nЭл-јон ортодо эмчилик страхованиени кыйалтазы јогынаҥ ӧткӱрип турган система (оноҥ ары — ОМС), коронавирустыҥ пандемиязыныҥ ӧйинде Россияныҥ су-кадыкты корыыр бӧлӱги ле чилеп ок, уур-кӱч айалгаларга учураган.\nТооалыш 2021: јаҥы эп-аргалар тоолорды быжулаар\n2021 јылдыҥ кандык айында Россияда ээчиде тооалыш ӧткӱрилер. Ӧткӧн неделеде Росстаттыҥ федерал службазыныҥ башкараачызы Павел Малков ло оныҥ ордынчызы Павел Смелов Алтай Республикага келип, тергеениҥ башкараачыларыла тушташкан.\nСӱӱген ижинде – сӱӱген адазы…\n«Комсомольский правда» ла «Партия дела» ӧткӱрген «Иштиҥ чырай-кеберлери» («Лица труда») деген III бастырароссиялык кӧрӱ-маргаанныҥ турулталары кӧрӱлди. Алтай Республикадаҥ Сынару Ороеваныҥ соккон фотојуругы «Сӱӱген иш» деген ууламјыда эҥ артык деп адалды.\nЈаҥ ла эл-јон ортодо колбуны тыҥыдар площадка\nЈаҥар айдыҥ 8-чи кӱнинде Горно-Алтайскта тергеениҥ «Мы вместе – Бис бирлик» деп адалган 3-чи гражданский форумы ӧткӧн. Быјылгы форум Россия Федерацияныҥ Конституциязыныҥ кӱнине ле 1941-1945 јылдарда Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлалган.


Алтай Республикага 25jаш\nАлтай Республика Россия Федерациязына кирип јат. Ол 1993 јылдыҥ јаан изӱ айдыҥ 3- чи кӱнинде тӧзӧлгӧн. Республиканыҥ тӧс калазы – Горно- Алтайск. Ол алдында Ойрот- Тура, оноҥ озо Улалу деп адалган. Республиканыҥ јериниҥ кеми 92, 6 муҥ экче км.\nАлтай Республикага 25jаш Алтай Республика Россия Федерациязына кирип јат. Ол 1993 јылдыҥ јаан изӱ айдыҥ 3- чи кӱнинде тӧзӧлгӧн. Республиканыҥ тӧс калазы – Горно- Алтайск. Ол алдында Ойрот- Тура, оноҥ озо Улалу деп адалган. Республиканыҥ јериниҥ кеми 92, 6 муҥ экче км.\nРеспубликада эл- тергеелик јаҥныҥ баш органдары, ол Алтай Республиканыҥ Эл Курултайы ла Башкарузы. Республиканыҥ баштапкы башчызы ла тӧзӧӧчизи В.И.Чаптынов болгон.\nБистиҥ республиканыҥ эл- тергее тилдери – алтай ла орус тилдер. Бу тилдерле газет ле журналдар чыгат, телекӧргӱзиниҥ ле радионыҥ берилтелери ӧткӱрилет.\nРеспубликаныҥ кыйулары гран ары јанында Монголия, Китай, Казахстан ороондорыла одоштой турат, оноойдо ок Россия Федерацияныҥ субъектериле – Тува ла Хакас республикаларла, Алтай крайла, Кемерово облазыла тудуш. Бистиҥ республиканы «Евразияныҥ јӱреги» ле кӧп телекейдеги калыктардыҥ тӱӱкилик кабайы деп адап јадылар.\nРеспубликаныҥ тергеезинде алтайлар ( тургун калык), орустар, казактар ла оноҥ до ӧскӧ албаты нак јуртайт.\nАлтай кырларла, чӧлдӧрлӧ, боочыларла бай. Бистиҥ јеристе суулар сӱрекей кӧп. Олор бийик мӧҥкӱ кырлардаҥ тӱшкилеп, Алтайдыҥ јаан суулары Кадынга ла Бийге кожылат. Алтайыс кӧп тоолу «мӧҥӱн» кӧлдӧрлӧ, аржан - кутук сууларла бай. Тӧрӧлистиҥ аржандары калыгыныҥ су - кадыгына јебрен ӧйлӧрдӧҥ бери быйанду.\nАр- бӱткенниҥ аҥылары\nРеспубликаныҥ јериниҥ тӧртинчи ӱлизин агаш бӱркейт. Эҥ јайылган агаш – бек ле узак чирибес тыт.Јеристе кӧп учурайтан агаштар: јойгон, чиби, карагай. Јалбыракту агаштаҥ эҥ кӧп дегени: кайыҥ, аспак, терек.\nАлтай јеристиҥ ар - бӱткениниҥ кееркемели ле јаражы јер- телекейде јарлу. Алтайдыҥ ар- бӱткениниҥ аргалары бай, олордыҥ тоозында ас учураар балу металдар, таш кӧмӱр, руда, агаш- таш, тура тудар материалдар, ӧзӱмдер ле тындулардаҥ эдилген сырье кирет.Тындулардыҥ алузы, мӧт, эм ӧлӧҥниҥ ле јиилектери ле тазылдары бӱткӱл телекейде бааланат.\nАлтайыста эм- том ӧлӧҥ сӱрекей кӧп. Тууларыста ӧскӧн 1850 бӱдӱм ӧзӱмниҥ 212- зи бистиҥ јердеҥ ӧскӧ кайда да јок.Тӧрӧлисте кандый тынду јок деер. Мында чӧлдиҥ ле ээн чӧлдиҥ де аҥ- кужы бар: јеерен, тарбаан, мааны, ӧркӧ, јалман, талаҥкелеҥ, тас, тодык. Тайгада јӱретен аҥ- кужы: кӱреҥ айу, булан, јеекен, шӱлӱзин, киш, сымда, чай, тарал. Телекейде јӱк бийик туулу јерлеринде јӱретен аҥ- куштаҥ бистиҥ кырларда кочкор, јуҥма, ирбис, мӱркӱт бар.\nАлтай Республиканыҥ сӱр- темдектери\nЭл мааны (Государственный флаг)\nАлтай Республиканыҥ Ӱстӱги Совединде 1993 јылдыҥ тулаан айыныҥ 3-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ эл маанызыныҥ ээжизи јӧптӧгӧн. Республика Алтайдыҥ эл маанызы – ол эл јаҥныҥ окылу сӱр- темдеги, Россия ичинде Алтай Республиканыҥ алдынаҥ бойы камааны јок болгоны керелейт.\nМааныныҥ ӧҥдӧри – ак ла чаҥкыр. Олор Россия Федерацияныҥ эл маанызыныҥ ӧҥдӧриле тӱҥей болуп турганын темдектейт. Мааныда чаҥкыр јолдор – Алтайда теҥериниҥ, кырлардыҥ, суулардыҥ ла кӧлдӧрдиҥ арузыныҥ сӱр- темдеги. Ак јолдор ӱргӱлјикти керелеп, республикада јаткан калыктардыҥ эптӱ ле нак јуртап јадарга амадаганын кӧргӱзет. Эл мааныныҥ ӱлекериниҥ авторы – Россия Федерацияныҥ ат- нерелӱ јурукчызы В.П.Чукуев.\nЭл кебедели (Государственный герб)\nАлдынаҥ бойы камааны јок болгоныныҥ база бир темдеги – эл кебедел. Ол тӱӱкилик јаҥжыгуларды, јаткан јериниҥ ле анда јуртаган калыктардыҥ аҥылузын темдектейт. Кебеделдиҥ кӧк ӧҥи Алтайдыҥ, кӧк Теҥериниҥ мӧҥкӱ болгоныныҥ темдеги. Кебеделдиҥ ӱстӱги јанында ак ӧҥлӧ Тӧс Азияныҥ эҥ бийик тууларыныҥ бирӱзи – Ӱч- Сӱмер – бистиҥ тӧрӧлистиҥ јараш ла улу болгонын темдектейт.\nКебеделдиҥ ортозында ары куш эмес, бери арслан эмес- Кан- Кереде – јуралган. Ол тӧрӧл јериниҥ амыр- энчӱзин, ырызын, байлыгын, аҥ- кужын ла ар- бӱткенин корыйт. Кебеделдиҥ алтыгы јанында Алтайдыҥ эҥ јаан суулары Бий ле Кадын кожоолорыла јаба. Олордыҥ ортозында алтын ӧҥдӱ очок бар- Тӧрӧлистиҥ мӧҥкӱ ле бек болгоныныҥ темдеги. Очоктыҥ алды јанында толкы кептӱ чийӱлер Алтын- Кӧлди темдектеп јат. Алтай Республиканыҥ эл кебеделиниҥ ӱлекериниҥ авторы – Россия Федерацияныҥ ат- нерелӱ јурукчызы И.И.Ортонулов.\nЭл мак јаҥар (Государственный гимн)\nАлтай Республиканыҥ эл мак јаҥары – ол кӱӱдеҥ ле сӧстӧрдӧҥ турган аҥылу чӱмдемел. Эл мак јаҥар кӧдӱриҥилӱ керек ӧткӱрилген тушта, ол органдардыҥ баштаҥкайыла ойнодылат. Ол алтайла, орус тилдерле айдылат. Мак јаҥардыҥ сӧстӧрин алтай тиле јарлу алтай бичиичи Аржан Адаров бичиген. Орус сӧстӧрин В.Сорокин чӱмдеген. Кӱӱле В.Пешняк кееркеткен. Эл мак јаҥар керегинде јасак 2001 јылда јӧптӧлгӧн.\nКӧк теҥери јылдыстар,\nУлу, јайым Кан- Алтай.\nӰч- Сӱмер, ыйык тайгалар\nӰч толыкту Кан- Алтай\nЈыҥкыс эдер јаҥы јок.\nӦчӱп калар учуры јок.\nАлтай ӧскӧн кабайыс,\nАлтай мӧҥкӱ кабайыс.\nРоссияла бис јажына.


Айалга шиҥжӱде тудулат - altaicholmon\nБу јуукта ӧскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдардыҥ Горно-Алтайскта Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернадыныҥ кӧп тоолу ӱренеечилери эмчиликке јаттыргызылган. Мындый јаан чочыдулу айалга боло бергениле колбой Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ведомстволор ортодо экстренный јуун ӧткӱрген.\nАнда Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузы-ныҥ, АР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерство-зыныҥ, су-кадыкты корыырыныҥ министерствозыныҥ, ӧрӧ адалган школ-интернаттыҥ администрациязыныҥ чыгартулу улузы турушкан.\nОлег Хорохордин балдар оорыырда, школ-интернаттыҥ башкартузы андый айалга боло бергенин јажырганын, кату карантин учреждениеде ӧйинде тургузылбаганын темдектеген.\nКочкор айдыҥ 6-чы кӱнинеҥ ала школ-интернатта инфекция таркап баштаган. Оноҥ улам эмчиликтиҥ инфекционный бӧлӱгине аденовирусту деп серемјилеткен 27 бала јаттыргызылган. Шиҥжӱ ӧткӱрилип, ӱренчиктерге ууры орто ло јеҥил кемдӱ «острый гастроэнтерит» деген диагноз тургузылган, тӧрт балада аденовирус ооруныҥ возбудители табылган.\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министриниҥ молјуларын бӱдӱрип турган Ольга Саврасованыҥ јетиргениле, су-кадыгыныҥ айалгазы коомойтып турган деп баштапкы комыдалдар тӧрт баладаҥ кочкор айдыҥ 6-чы кӱнинде болгон. Баштары оорып турган ла эди-каны изип чыккан бу балдар балдардыҥ республикан эмчилигине аткарылган. Оорыган балдардыҥ тоозы оныҥ кийнинеҥ кӧптӧй берген.\n«Тургуза ӧйдӧ ведомственный шиҥжӱ тӧзӧлгӧн, дезинфекционный иштер ӧткӱрилген. Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузыныҥ предписаниезине тӧзӧлгӧлӧнип, кочкор айдыҥ 13-чи кӱнине јетире карантин јарлалган» — деп, Ольга Саврасова айткан.\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ јааны Леонид Щучиновтыҥ айтканыла болзо, эпидемиологический шиҥжӱ ӧйинде ӱредӱлик учреждениениҥ јамылу улузы балдар оорыганын јажырганы темдектелген. Мынаҥ улам инфекция школдыҥ ӱренеечилери ортодо таркаар айалга боло берген. Балдар ортодо быжу медициналык шиҥдеш ӧткӱрер иш тӧзӧлбӧгӧн.\nБу ок ӧйдӧ Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ јааны Леонид Щучинов школ-интернатта боло берген айалга керегинде тергеениҥ башкараачызына ӧйинде айтпаган.\nТургуза ӧйдӧ бастыра ӱренчиктер медициналык шиҥжӱ ӧдӧт. Интернаттыҥ ашканазында, группаларда ла кыптарда адакы дезинфекция ӧткӱрилген ле дезинфекционный режим тыҥыдылган. Инфекция кайдаҥ, канай табылганын јартаары јанынаҥ эпидемиологический шиҥжӱ улалганча.\nАР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министри Сергей Коваленко тергеениҥ башчызын тургуза ӧйдӧ балдардыҥ јӱрӱмине чочыду јок болгон деп бӱдӱмјилеген ле ӱч балада ууры орто кемдӱ острый инфекционный гастроэнтерит, арткандарында бу ооруныҥ јеҥил бӱдӱм-кеми темдектелгенин айткан. Министрдиҥ угусканыла, оорыган балдардыҥ бастыразы керектӱ эмдешти алат. «Эртен тӧрт бала эмчиликтеҥ чыгар. Бактериологический шиҥжӱлердиҥ турулталары олордо отрицательный» — деп, министр айткан.\nМындый учуралдар болбос керек, је качан мындый айалга боло берген соҥында, јаҥдар керектӱ иштерди тӱрген ӧткӱрер учурлу болгонын Олег Хорохордин темдектеген. «Бис балдарга керектӱ болушты јетирер, айалганы шиҥдеер, нениҥ учун мынайда боло бергенин оҥдоор ло мындый айалгалар школ-интернатта да, тергеениҥ ӧскӧ дӧ социальный учреждениелеринде болбозын деп, керектӱ иштерди ӧткӱрер учурлу» — деп, ол айткан.\n«Бу айалгала колбой ведомстволор ортодогы камысты башкарары Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Алексей Тюхтеневке молјолгон. Профильный ведомстволорло ӧмӧ-јӧмӧ ишти аайлу башту тӧзӧӧр лӧ бурулу улусты каруузына тургузары аайынча шӱӱлтелерди эдер керек» — деп, тергеениҥ башчызы айткан.\nЭмди бу айалгала колбой бӱгӱнги кӱнде кандый иштер ӧткӱрилип турганын кӧрӧктӧр.\nАлтай Республиканыҥ прокуратуразы ӱредӱлик организацияныҥ ӱренеечилериниҥ су-кадыгын корыыры керегинде јасакберимниҥ некелтелери бузулган ба деп шиҥжӱ ӧткӱрет. Оныҥ турулталары аайынча, тӧзӧлгӧ бар болзо, прокурордыҥ јанынаҥ чокым ајарулар болор.\nЭмчиликке јаттыргызылган 27 баладаҥ тӧртӱзи јазылып, эмчиликтеҥ чыккан. Арткан 23 баланыҥ су-кадыгыныҥ айалгазы кем јок, керектӱ эмденишти олор толо кеминде алат.\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузы школ-интернатта шиҥжӱ ӧткӱрип, санитарный јасакберимниҥ некелтелерин бускан ла оноҥ улам балдар оорыган кӧп тоолу учуралдар болгонын темдектеген. Специалисттер школ-интернатта балдарды Роспотребшиҥжӱле јӧптӧлбӧгӧн аш-курсакла азыраганын илелегендер. Белен курсактарга эдилген санитарный некелтелер бузулган учуралдар темдектелген, курсактар такыптаҥ изидилген, балдар таҥынаҥ гигиенаныҥ некелтелерин бузуп турган ба деп ајару эдилбеген, балдарды бракеражты ӧтпӧгӧн курсакла азыраган учуралдар болгон, тӧжӧк-јастык, коларткыштар ӧйинде солылбай турганы јарталган, кыптарды, туалеттерди арутаар иш чыҥдый эдилбеген. Дезинфекция аайынча иштер ӧткӱргенде, дезинфекцияныҥ ӧйи ӧдӱп калган чейинтилери тузаланылган.\nЭпидемиологический шиҥжӱ ӧйинде ӱредӱлик учреждениениҥ башкартузы балдар оорыганын јажырганы темдектелген. Балдардыҥ медициналык шиҥдежи јазап ӧткӱрилбеген. Школ-интернатка карантин салынарда, оорып турган балдар кала тыштындӧӧн барып јӱрген, ӱредӱлӱ заведениениҥ ишчилери балдарды бойлоры эмдеген. Тургуза ӧйдӧ школ-интернаттыҥ бастыра ӱренеечилери медициналык шиҥжӱге алылган.\nИлелелген бузуштар аайынча юридический лицого ло јамылу улуска административный керек ачылган.\nОорыган балдардаҥ алынган материалдар аайынча лабораторный шиҥжӱ ӧткӱрилген ле РНК норовирус болгоны темдектелген. Оору кандый шылтактардаҥ улам табылганын, инфекция канайда таркаганын јартаары аайынча эпидемиологический шиҥжӱ иш улалат. Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузы айалганы шиҥжӱде тудат.\nБис балдар тӱрген јазылып, ӱредӱзин улалтарына иженедис.


АРАКЫ ла ЧАЙ - altaicholmon\nАРАКЫ ла ЧАЙ\nМ. В. Чевалковтыҥ бу чӱмдемели јӱс јыл мынаҥ кайра бичилген. Чечен ле байлык эрмек-сӧзиле, учурыла ол бӱгӱнге јетире бисти кайкадат ла санандырат.\nМихаил Васильевич Чевалков 1817 јылда Бийск каланыҥ јуугында Карасу деген јуртта чыккан. Уулчак јети јаштуда билези Улалу јуртка кӧчӱп келген. Мында ол Алтай духовный миссияныҥ школына јӱрӱп, орус тилге, кычырарга ла бичиирге ӱрениип алган. Миссияда 40 јылдаҥ ажыра кӧчӱреечи болуп, орус шиҥжӱчилерле кожо Алтайла кӧп јорыктаган. Јӱк 50 јашты ашкан кийнинде ол абыс болуп, бу јолында протииерейдиҥ јамызына јеткен.\nМ. В. Чевалков баштапкы алтай бичиичи деп јолду чотолот. Оныҥ литературалык энчизине «Чӧбӧлкӧптиҥ јӱрӱми» деген автобиографиялык чӱмдемелле коштой (ол 1860 јылдардыҥ учында алтай тилле бичилген) ӱлгерлер ле куучындар кирет. Ол мӱргӱӱл јаҥныҥ кӧп бичиктерин, И. А. Крыловтыҥ басняларын кӧчӱрген. В. И. Вербицкийле кожо алтай калыктыҥ оос чӱмдемелин јууп, кӧчӱрип, кепке базып чыгарган.\nАракыга Чай јаргы сурап,\n«Азыраган адаҥ кем?\nЭмискен энеҥ кем?\nТуулган сениҥ јериҥ кайда?\nТӧстӧп турган јуртыҥ кайда?\nКийик болзо, тӱктӱ болор,\nКижи болзо, атту болор.\nАды-јолыҥ айдып бер.\nКерек келген болзоҥ,\nКерегиҥ јок болзо,\nКедери чык!» – деди.\n«Адам јер эди,\nЭнем суу эди.\nТуулган јерим Кыдатта,\nТурлуу јерим турада.\nЭлдиҥ суузыны эдим,\nЭмчектиҥ сӱдиндий эдим.\nЭлге јараар Чай эдим.\nКойу салып ичетен\nКолдуныҥ ижи эдим.\nАракыга ордымды блааттырдым.\nАны ончолоры садыжып јадылар.\nКојойымныҥ лапказына кирди,\nКолдуныҥ ичине кирди.\nАйыл сайын тарай берди,\nАлтай јерине чыга берди.\nКалыкты бойына бактырды,\nКанча јӧӧжӧзин блаап алды.\nЈаргы сурап турум» – деди.\nТаткуур Аракыдаҥ сурады:\n«Туулган јериҥ кайда?\nТурган јуртыҥ кайда?»\n«Турган јерим турада,\nЧыккан јерим јалаҥда.\nАдам – јадаан,\nЭнем – куманак» – деди.\n«Чайдыҥ ордын блааган\nЧабыҥ јаман угулат.\nБайку чайды садатан\nБазарын не блаадыҥ?\nБазарга барып, алардыҥ\nБажын не тостыҥ?\nБайку чай ичердиҥ\nБалдарын не аштаттыҥ?\nОрыннаҥ туруп ичердиҥ\nОстолын не алдыҥ?\nЧайга берер акчаны\nЧалчып, не блаадыҥ?» – деди.\nТадыганга најы мен.\nТамагыныҥ ӱни мен.\nОрыннаҥ турбас кижини\nМекеге кирбес кижилер\nМени ичсе, киретен.\nКоп айтпас кижини\nКоорок ойнодып јӱретем.\nСыйманып отуратан эмегенди\nСабыскы сыгыртып јӱретем.\nТадыбас Чайга бӱтпе!\nМенде јаман јок эди,\nМени билер кӧп эди.\nАгын сууныҥ сӱзӱги эдим,\nАрыш аштыҥ майы эдим.\nАлбатыныҥ сыйы эдим,\nКоројон деген аш эдим,\nКојойымныҥ кулы эдим.\nКолдоҥ колго јӱретем,\nКол учында ойнойтом.\nАйу кӧрзӧ, коркыбас,\nАдар октоҥ јалтанбас».\nТаткуур Аракыга айтты:\n«Чайдаҥ јаман табарыҥ ба?\nЧал-чабын айдып бер» – деди.\n«Чардыҥ белин јоорлу эткен\nЧайдыҥ нези менеҥ артык?\nБакрас, чӧйгӧн кайылткан\nБайку Чайдыҥ нези артык?»\n«Мени ичкен кижилер\nМеези јымжап терлеер.\nСени ичкен кижилер\nСалбайып базып јӱрер.\nАйылдаҥ астырып бастырган\nАракыныҥ јаманы эмес пе?\nКобыдагы малды короткон\nКоројон аракы эмес пе?\nАлкы јӧӧжӧни тӱгескен\nАракы кӱчи эмес пе?\nКӧптиҥ кӧзин ойгон аракы,\nКӧкшинниҥ кӱчин алган аракы,\nКолдуныҥ колын сындырган аракы,\nБуттуныҥ будын сындырган аракы,\nБуру этпести бурууга тӱжӱрген аракы».\n«Сени ичкен кижини\nКӧп ичкен кижини\n«Караҥуйда кӱйген от чылап\nКадран болгон кижи чилеп\nБажына чыгып, кӧкӱдип јӱредиҥ,\nБала-барказын ыйладып јӱредиҥ,\nЭдине тийип, тыҥыдып јӱредиҥ,\nЭки кижини согуштырып јӱредиҥ.\nЭнезин де согодылар,\nАдазын да согодылар.\nТоны јок базадылар.\nАжыра кӧп ичеечилер\nАттаҥ јойу каладылар.\nӦскӱстиҥ ӧтпӧгин блааган аракы,\nӦҥдӱниҥ ӧдин алган аракы,\nБаатырды баскан аракы,\nБалазын кулга берген аракы.\nӦӧни јок улусты ӧӧркӧткӧн аракы,\nӦдин кӱйдӱрип, ӧлтӱрген аракы».\nАракы актанып айтты:\n«Мени јаман айтпагар,\nМенде јаман јок эди.\nБойына килебей ичедилер,\nБолгылап базып јӱредилер.\nКаралап мени айтпагар,\nКардын јайар аракы мен.\nКабактап алып ичедилер,\nКалырап базып јӱредилер.\nЈиктӱ јаман дебегер,\nЈинин арлаар аракы мен.\nЈилбиркеп мени ичедилер,\nЈыртпай кӧзин кӧрӧдилер.\nКорлоп јаман айтпагар,\nКоот эдер аракы мен.\nКоркыбай, мени ичедилер,\nКорон болорын билбейдилер.\nТоҥ јамандап айтпагар,\nТойго јараар аракы мен.\nТообой, мени ичедилер\nСеренип јаман айтпагар,\nСыйлажып ичер аракы мен.\nСемирейин деп ичедилер,\nСыктап јӱрерим дебейдилер.\nСамактап мени айтпагар,\nСадып турардыҥ магы мен.\nСананбай мени ичедилер,\nСамтар болорым дебейдилер.\nТӧгӱндеп јаман айтпагар,\nТӧрӧӧн сыйлаар аракы мен.\nТӱби калганча ичедилер,\nТӱбек болорын билбейдилер.\nАрадап мени айтпагар,\nАйылчы сыйлаар аракы мен.\nАртыспай мени ичедилер,\nАмырдаҥ азарым дебейдилер.\nЈонго јаман айтпагар,\nЈооктожып ичер аракы мен.\nЈогын берип, ичедилер,\nКыстап јаман айтпагар,\nКыс кудалаар аракы мен.\nКысканбай берип, ичедилер,\nКаргап јаман айтпагар,\nКарындаш сыйлаар аракы мен.\nКалганын берип, ичедилер,\nКаны тӧгӱлерин билбейдилер.\nКӱјӱреп мени айтпагар,\nКӱйӱӱ сыйлаар аракы мен.\nКӱмӱжин берип, ичедилер,\nКӱни ӧчӧрин билбейдилер.\nӦштӧп мени айтпагар,\nӦбиштирер аракы мен,\nӦлӧҥин садып, ичедилер,\nӦлӧ берерим дебейдилер.\nОодык јаман дебегер,\nОмокко ичер аракы мен.\nӦрӧ кӧрбӧй, ичедилер,\nБилери бар ба?» – деди.\nБойыгар билгедий эдигер.\nАндый да болзо, айдайын:\nКабактаҥ алып ичеле,\nБаспас болуп ичеле,\nЭнезин јаман айдадылар.\nАдазын јаман айдадылар.\n«Ийт ӧлӱмин кем ӧлди? – дегежин,\n«Ичеечи кижи ӧлди» – деер.\n«Арка-јон неге тӱймеди? – дегежин,\n«Аракыдаҥ кижи ӧлди» – деер.\n«Јаргыга кемди тартып јат?» –\n«Јалтанбай, аракы ичкенди» – деер.\n«Ичкеери кемди ийдип јадылар?» –\n«Ичеечи буру эткен, оны ийип\nјадылар» – дежер.\nБу мындый болотоны менеҥ эмес,\nБузылганча ичердиҥ бойынаҥ.\nКӧп ичпес кижиге кӱчиле кирбей\nКӧлӧткӧлӱ кӧл болуп, олорды\n«Аймактыҥ аразында аракыга кычалу\nАракыдаҥ буруу таппадым.\nОтко колыҥ тутсаҥ, колыҥ кӱйер.\nОҥы јок эзирзеҥ, ончо бойыҥ кӱйер.\nКайадаҥ калыган кижи ӧлӧр эмес пе?\nКабактаҥ чыкпас кижи кӱйер эмес пе?\nБойы бууланып, сууга калыган тӱжер\nБойына килебей, аракы ичкен ӧлӧр\nСайга јӱрген таман уйадаар эмес пе?\nСананбай, аракы ичкен ӱрелер\nЧамчазы јок кижини кӧрӧргӧ уйатту,\nЧалчып јӱрген эзирикти угарга уйатту,\nЭр кижиниҥ эзиргенинеҥ\nЭзирик эмеген уйатту.\nЭзи чыкканча аракы ичкен\nЭр кижи коркышту.\nЭзирик кижиниҥ энези аракы,\nАжыра ичердиҥ адазы аракы.\nАдазына айудый кӧрӱнер,\nЭнезине эрликтий болор.\nЭмегенине камыктый кӧрӱнер,\nБалдарына бакадый кӧрӱнер.\nТугандарына јаман кӧрӱнгенде,\nТура кижи јакшы кӧрӧр бӧ?\nБалкашта јаткан чочко јескимчилӱ,\nБажын кӧдӱрбес эзирик јескимчилӱ.\nАртаган аштыҥ амтаны јаман,\nАжыра эзириктиҥ сагыжы јаман.\nЭрӱӱлде этпес јаман кылыкты\nЭзирикте белен эдер.\nТаткуур – амзуур\nЈадаан – кӱскиде чачкан аш\nБайку чай – ӧлӧҥниҥ каагынаҥ эткен чай\nКооркок – шоор\nСӱзӱк – аракы болуп аккан суу\nМай – ӱс\nКӧкшин – карыган кижи. Мында айдылган учуры аракы кижини туруп та, базып та болбос карыгандый эдет дегени.\nКадран – уурчы\nБарынтычы – тоночыл\nКорлоп – јамандап\nСамактап – электеп\nЈооктожып – эрмектежип\nӦбиштирер – јӧптӧштирер\nКычалу – кӱӱндӱ\nЭзи – санаазы\nКамыктый – јыландый.\nӰредӱ учурлу ӱлгерлердеҥ\n2017 јылда Алтай Республиканыҥ «Алтын-Туу» издательствозында М. В. Чевалковтыҥ «Поучительные статьи в стихах на алтайском языке» деген јуунтызы кепке базылып чыккан.\nБаштап ла 1894 јылда Томскто чыккан бу јуунтыны филология билдимдердиҥ кандидады Эльвира Чинина белетеп, кире сӧзин ле јартамалдарын бичиген. Ӱлгерлер байат, алтай ла орус тилдерле берилет.\nЈуунтыга кирген ӱлгерледеҥ:\nЭр баланы эрке тутпагыҥ\nЭр баланы эрке јӱргӱзип ӱретпегер,\nЭрик бербей, не јакшыга ӱредип\nЭки јанынаҥ эрик бербей ӱретпес\nЭне-адазыныҥ јӱрегине ачу тӱжӱрер.\nУулым јакшы укаалу болзын дезегер,\nУткуулап айдып ӱредип туругар.\nКерсӱ јакшы болзын дезегер,\nКезедип айдып ӱредип туругар.\nКоркыдып ыйладып ӱретпес болзогор,\nКоромгыда бойыгар ачу ыйларыгар.\nКудайдаҥ коркыырга ӱредип алзагар,\nКунукпай сӱгӱнип јӱреригер.\nКудайдаҥ коркыыры дезе ончозынаҥ\nКудай ондыйга берер болгонын берер.\nУулым уурчы, тӧгӱнчи болбозын деп,\nУулыҥныҥ бажына урук тудуп јӱр.\nБузук, јаман сагышту болбозын деп,\nБуды-колдорын буулагандый болуп јӱр.\nМойноп, сӧс укпас болбозын деп,\nМойнына тӧҥӧ салгандый болуп јӱр.\nОозы быјар, тили јӱгӱрик\nОозына сулук салып тудуп јӱргиҥ.\nСайыркап, улуурканып јӱрбезин деп,\nСалма кӧргӱзип, коркыдып ӱредип јӱр.\nБагай баштак болуп јӱрбезин деп,\nБажы-была барганды куучындап\nЧыны-была кылынып јӱрзин деп,\nЧын јердеги кыйынды куучындап\nКудайга јараар кул болзын деп,\nКудайдыҥ салымына ӱредип јӱргиҥ.\nУулдыҥ јаманы адазына тӱбек,\nӰретпеген баштак кыс энезине уйат.\nБашкарып балдарыгар ӱретпезегер,\nБагай айттырып уйаларыгар.\nЧыбык тудунып ӱредип јӱрӱгер,\nЧыны-была айттырып јӱрӱгер.\nЈашта баланы коркыдып ӱретпезегер,\nЈаандап. кӱчи кирзе, бойыгарды\nКаан ккудайдаҥ коркыырга\nКалганчы чакта бурулу болорыгар.\nБу да јерде ачуурканбай калбазыгар,\nБуруга тӱшкенин кӧрӱп ыйларыгар.\nКудай аданы балдарына баш туткан,\nКулагына амыратпай ӱредип\nЭнени уулдарын шылап турзын деп,\nЭрик бербей, јӱригер деген.\nЭрик бербей – бош бербей,\nУткуулап айт – ӱредип, јакарып айт\nТӧҥӧ – мойнына кептеген тегерик\nСалма – темир јазал\nБагай – јаман, јӱдек, јабыс\nКыс баланы бек туткыҥ\nКызылгаттыҥ кызылы тыштында\nКыс баланыҥ кылыгы ичинде болор.\nКызылгаттыҥ ачузына тижиҥ кабыгар,\nКыс баланыҥ чайдамына јӱзиҥ уйалар.\nКымын тӱжӱп кӱйӱп турза, ӧчӱрип јӱр,\nКыс баланыҥ кымыны кӱйбезин деп\nТурунду отты ӧчӱрбезе, кӱли калар,\nТудундырып кысты ӱретпезе, уйады\nАндый кыстыҥ уйады элге каткы болор,\nАда-энезиниҥ јажына кунугар ачу\nЭниктирип кызыҥ ойнотпой јӱргиҥ,\nЭр кижилер электеп јӱрбезиндер.\nКаткыртпай кызыҥды тудуп јӱргиҥ,\nКаралап кызыҥды электебезин.\nКызыҥды кысканып ӱредип јӱрзеҥ,\nКылыгы јакшы кудалап алар.\nАлган кижизи сӱӱп јӱрер,\nАлкы-јӧӧжӧзине баш эдер.\nАйылдаштары кӱндӱлеп јӱрер,\nАда-энезин мактап јӱрер.\nКымын – оттыҥ чогы\nЭниктирип – бош салып, јай берип\nКысканып – чеберлеп, карамдап.


Эптеш уйазыныҥ чыйрак уулдары | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nJоло ичинде Ептешев Константинниҥ (Костенка) ады-чуузы jарлу болгон. Бу кижиниҥ озо ло баштап иштеҥкейин, эпчилин, канча тура тутканын ла немени чикезине айдарын улус билетен. Оныҥ адазы Бердини 1937 jылда «албатыныҥ öштӱзи» деп айдап, Колымага апаргандар, ондо ло суру jок jылыйган. Бердини jерлештери сӱреен аҥчы, аткыр кижи болгон дежетендер.\nАда-Тöрöли учун jууда сурузы јок jылыйган Јажнай аказын бедиреп, карындажы Константин Бердинович от-калапту јуудаҥ чыкпаган аказыныҥ ат-нерезин кöдӱрген.\nЕптешев Jажнай тöӧлöс сööктӱ Эптештиҥ билезинде Jолодо, Тоотой öзöктö, 1923 jылда чыккан. Jажнай jуунаҥ озо тöрöл колхозында почтальон болуп иштеген. Чӱрчеде ле таҥ атту керектӱ бичикти jетирер jерге апарып беретен. 1942 jылдыҥ туулан айында jууга атанып jадарда, Jажнайга 19 jаш болгон. Фронтто ол озо баштап кайучыл болуптыр, оноҥ чечен адышту уулды снайперге алгандар. Jе, ого узак jуулажарга келишпеген, 1943 jылдыҥ чаган айында сурузы jок jылыйган.\nЭркемен Матынович Палкин 1985 jылда Улу Jеҥӱниҥ 40 jылдыгына учурлай «Бир öзöктоҥ барган уулдар» деп очергинде Jоло-Кайрылыктаҥ jууда турушкан jерлештери керегинде бичиген. Ол öйдö одус ӱч фронтовик эзен-амыр болгон. Эркемен Матынович олорды ончозын jакшы билип, куучындажып, олордыҥ кажызыныҥ ла jуучыл jолдорыла таныш болгон. 2010 jылда «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте jарлалган Э.М. Палкинниҥ очергинеҥ алынган Ептешев Jажнай керегинде ӱзӱкти салып jадыбыс:\n«…Снайпер Ептешев Jажнай Сталинград алдында черӱде jетире jарлу jуучыл болгон. Ол керегинде бичилген де, jуучылдар да бойы ортозында куучындажатан. Дивизияныҥ газединиҥ редакторыныҥ ордынчызы, старший лейтенант Петр Скобелев, Jажнай керегинде бичиген поэмазында мынайда айдып jат:\nВолга сууныҥ jарадына\nJажнай тӱрген jедип келт.\nМында jаан jараш город\nТурган эмтир – Сталинград…\n…Jебрентик ойрот кöзинеҥ\nJескимчилӱ ийттер ырабайт.\nКарас ла эткен фашисттиҥ\nКак маҥдайга ок тийет.\nJуу-согуштыҥ кийнинде Ептешев Jажнайла не болгон, ол кайда jылыйган – оны билер кижи jок. Константин Бердинович öткöн jылдарда оныҥ аказыла кожо jуулашкан улусты бедиреп, олорго самараларды кöп бичиген, сураган, бир сурузын угарга кичеенген.\n1972 jылда, тулаан айда, Рига городтоҥ ого 86-чы полктыҥ командири болгон Елисеев Иван Гордеевичтеҥ мындый самара келген:\nКӱндӱлӱ Константин Ептешев – Эзендер!\nПисьмогорды алдым деп меҥдеп jетирип турум. Мениҥ сӱӱген, jалтанбас Jажнайымныҥ карындажынаҥ письмо алдым деп, сӱреен сӱӱндим. Слердиҥ агагарды мен сӱреен сӱӱгем, ол чечен адучы, коркорын билбес, чындык кижи болгон, jалтанбастарды сӱӱген. Ол 298 –чи дивизияныҥ мениҥ 86-чы полкымда болгон. Немецтерди Сталинградтыҥ алдында оодо сокконыныҥ кийнинде полк 80-чи гвардейский дивизияныҥ 217-чи гвардейский полкы деп адалган. Jажнай элдеҥ баштап кайучылдардыҥ взводында, оныҥ кийнинде снайпер болгон. Ол чечен адыжыла jӱске jуук öштӱни jер алдына аткарган. Jажнайды полкто сӱреен сӱӱгилейтен. Полкто мындый кожоҥ бар болгон:\nБобрик, Стороженко, Тимофеев, Ептешев Снайпердиҥ адыжыла öштӱлерди кырган.\nСталинградтагы jуу-согуштыҥ кийнинде мени черӱниҥ штабына кöчӱргендер, Jажнай дезе полкто артып калган. Оныҥ оноҥ арыгы салымын билбезим. Слерге фотоjурук салып jадырым, ондо Jажнай бар. Сталинградтыҥ jуузыныҥ кийнинде мен кайучыларла, снайперлерле кожо соктыргам. Jажнай керегинде, jуудаҥ озо кайда иштеген, билези jаан ба, ада-энези кандый – сӱреен сурап турум, бичигер.\nJажнайдыҥ бастыра тöрööндöрине эзенимди ле jакшыны кӱӱнзегенимди jетиригер.\n1973 jылда, кочкор айда Украинадаҥ, Черкасский областьта Ватутино городтоҥ мындый самара келген:\nКӱндӱлӱ нöкöр Ептешев!\nСлерге узак кару бербегем, нениҥ учун дезе Яжнайдыҥ кайда божогонын табарга кичеенгем, jе оны кемнеҥ де билип болбодым. Слерге jаҥыс фотоjурук салар аргам бар. Снайперлердиҥ ле кайучылдардыҥ ортозында, сол jанынаҥ баштапкы турганы, мен бодозом, Яжнай. Бу фото Сталинградта jууныҥ кийнинде согулган. Айдарда, ол тушта слердиҥ агагар тирӱ болгон. Ол, байла, Украинада jууларда божогон. Нени-нени уксам, jетирерим. Поэма бичиген Петр Скобелев Яжнайдыҥ öлгöни керегинде нени де айдар эди деп бодоп турум, jе ол бойы jууныҥ кийнинде божоп калган.\nЯжнай сӱреен jалтанбас, бойын тудуп билер кижи болгон. Сталинградтыҥ алдында jууда ол «За отвагу» медаль алган баштапкы jуучылдардыҥ бирӱзи болгон.\nАды-jолыгарды чокымдап бичип ийигер. Мен бичик белетеп jадырым, ого керек.\nАкту кӱӱнимле, Яков Григорьевич Амелин.\nЭмди Барнаулда эзен-амыр jуртап jаткан Назаров Григорий Иванович Jажнайла кожо база jаҥыс jууда болгон. Ол Jажнай керегинде бичиген самаразында мынайда темдектейт:\n«…Бир соок кӱнде бистиҥ частька Ойрот-Туринский автоном областьтаҥ бир jиит уул келген эди. Ол командирге jууктап, бойыныҥ келгени керегинде jетирген. Кандый адып jадырыҥ деп, командир сураарда, ол тöжинде «Ворошиловский стрелок» деп значогын кöргӱзип, jаҥыс ла онго тийдирип jадым деп айткан. Ченеп кöрöрис деп, командир кӱлӱмзиренген, чын ондый болзо, кайучыл болорыҥ деген.\nJажнай jакшы jуулашкан. Кайучыл да болор тужында ол канча öштӱни чечен jоголткон. Снайпер болзом, менеҥ туза кöп болор болбой деп айдатан. Jуучыл башкараачылар оны билип, снайпердиҥ мылтыгын бергендер. Удабаган: бастыра часть Ептешев деп снайпер керегинде айдар боло берген. Кöп улус оныла тушташпаган да болзо, билетен болгон. Jаҥыс ла бир айдыҥ туркунына ол одус фашистти тоолондырган эди.\nJажнайды мен снайперлердиҥ jуундарында кöрӱп туратам. Ондо олор бойыныҥ ченемели, jаҥы ӱредӱ керегинде куучындажатан… Дивизияныҥ «Атакалар» деп газединде Jажнай керегинде кöп бичилген… jаҥыс jердиҥ улузы Jажнайдыҥ ат-нерезин бийик ле тереҥ билип, öрö кöдӱрип jӱрер деп иженип турум».\nБарнаул калада jадып турган ла jуу öйинде медсестра болгон капитан јуучыл јамылу Рябкова Александра Игнатовна Константин Бердиновичке бойыныҥ jуу öйиндеги фотоjуругын ийген. Фотоныҥ кийин jанында мынайда бичилген: «гв. ст. лейтенант 80 гв. с/д…Ешнай Ептешев Горно-Алтайская обл. Ангудайский р-н. Снайпер во время боя под Сталинградом уничтожил 47 фашистов и был тяжело ранен, и с поля боя вынесла гв. капитан Рябкова Александра Игнатовна, и после ранения умер в госпитале». Бу медсестра Рябкованыҥ айдыжыла болзо, Jажнай Сталинград учун jуу-согушта шыркаладып, госпитальда божогон. Тöрöгöндöриниҥ айдыжыла, ол маршал В.И. Чуйковтыҥ черӱзинде болгон ло 1942 jылда Jажнайды Кызыл Мааныныҥ ордениле кайралдагандар, айса болзо, божогоныныҥ кийнинеҥ. «Сталинградтыҥ алдында jууда ол «За отвагу» медаль алган баштапкы jуучылдардыҥ бирӱзи болгон» -деп кожо jуулашкан Я.Г. Амелин бичиген. Интернетте «Кайралдар» да, «Ептешев» деп öбöкö дö jанынаҥ не де табылбайт. Jе бедиреништӱ ишти токтотпой, оноҥ ары улалтар ла керек.\nЕптешевтердиҥ база бир карындажы керегинде айдарга турум… Jоло ичинде Тоотойдыҥ тöӧлӧстöринеҥ, база ла Эптеш уйазынаҥ Константин Бердиновичтиҥ кичинек карындажы Тӱрӱк (Андрей) тоомjыда болгон. Тӱрӱк сӱреен чечен аҥчы, ады jон ортодо jарлу болгон. Адып экелген эдиле jерлештерин, тöрöгöн-туугандарын азыраган ла. Черӱге барып jадарда, оны ончо jурт ыйлажып, калганчы jолына чылап ӱйдешкен. Черӱ молjузы Латвияда öдӱп, барганынаҥ ала алты ла айдыҥ бажында jеткердеҥ улам божогон. Айылында эш-нöкöри ле кызы артып калган. Jуучыл молjузын бӱдӱрип, ыраак Латвияда сööгин салган jерлежистиҥ ады ундылбас учурлу.\nЧыйрак, иштеҥкей Эптеш уйазыныҥ уулдары эмди де Jоло алтайында туралар тудуп, аҥдап-куштап, мал-ажын кичееп, угы-тöзин ӱспей jуртагылайт. Олордыҥ энези Татьяна Кулеровна база ар-калап майман кижи балдары ортодо эзен-амыр отуры. Оныҥ адазы Таптыев Кӱлер Кичинек- Jаламаннаҥ jууга барала, кайра келбеген. Кажы ла билени алзагар, бойыныҥ ачузы, jылыйтузы, jӱрек сыстаткан ла оморкоткон тӱӱкизи бар. Келер ӱйеге оны бичип, куучындап, ады чыккан улузыс, олордыҥ ат-нерелӱ керектери ундылбазын деп кичеенеер керек.\nАмыева К.Е., Јолоныҥ jурт библиотекари\n« Индексация пособий в 2018 году\nЛюбовь — фундамент семьи »


Эл Ойынды ӧткӱрер јаан арга Ойбокто бар - altaicholmon\nЭл Ойынды ӧткӱрер јаан арга Ойбокто бар\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Кан-Оозы аймакта ишмекчи јол-јорыкта бололо, Ойбок ӧзӧктӧ площадканы кӧргӧн.\nКелер јылда алтай албатыныҥ тергеелер ортодо Эл Ойын байрамын шак ла бу јерде ӧткӱрери темдектелет. Бу јерди ӧдӱп јаткан јылдыҥ башталганында талдап алгандар. Озолондыра темдектелгениле, байрамды јаан изӱ айдыҥ 2-5 кӱндеринде ӧткӱрер керек болгон. Је коронавирус оору таркаганынаҥ улам ороондо кӧп албаты-јон јуулып, туружып турган бастыра керек-јарактарды ӧткӱрери токтодылган. Оныҥ да учун тергеениҥ башкараачызы байрамды 2021 јылда, Алтай Республика тӧзӧлгӧниниҥ 30 јылдыгы темдектелер тушта ӧткӱрери керегинде јӧп јараткан.\nОйбок ӧзӧк Кан-Оозы јурттыҥ гран-кыйузында турат. Мында культурно-соотошту керек-јарактар ӧткӱрерге кеми 60 гектар јерде «Омбо» деген этно-культурный тӧс јер, спорттыҥ маргаандарын ӧткӱрер јерлӱ ипподром тудулган. Анайда ок саду-соотоштыҥ объекттерине, байкандардыҥ калачагына, кӧлӱктердиҥ турлуларына јерлер бар.\n«Этно-культурный тӧс јерде «Устардыҥ калазы» деген кӧргӱзӱ тӧс јер тӧзӧлӧр, мында ла муниципал тӧзӧмӧлдӧрдиҥ айылдарыла таныштыру болор. Ипподромдо «Кӧк-Бӧрӱ» ойын ла командалар ортодо маргыжулар ӧткӱретен јер бастыра некелтелерге келижет, трибуналарда 1,5 муҥнаҥ кӧп улус отурар аргалу. Тӧзӧлгӧн инфраструктура албатыныҥ ойындарын бийик кеминде ӧткӱрер арга берер деп бодоп турум» — деп, тергеениҥ башкараачызы айткан.\nКан-Оозы аймактыҥ јааны Эжер Ялбаковтыҥ темдектегениле, бастыра объекттер электролиния-ларга колболгон ло таҥынаҥ скважиналарлу. Ол тергеениҥ башкараачызына байрам ӧйинде иштейтен объекттердиҥ јурук-схемазын кӧргӱскен.\nЭл Ойын јебрен ӧйлӧрдӧҥ бери јарлу, эмдиги ӧйдиҥ бу байрамыныҥ тӱӱкизи 1988 јылда башталган. Ого бастыра республикадаҥ, Россияныҥ ӧскӧ дӧ тергеелеринеҥ, гран да ары јанынаҥ айылчылар јуулыжат.\nФестивальдыҥ ачылтазы тушта сӱрлӱ театрализованный кӧргӱзӱ ачык теҥериниҥ алдында ӧдӧт. Байрам тушта кӱреш, ок-јаадаҥ адары, ат јарыш, таш кӧдӱрери, камчыла согоры, алтай шатра ла спорттыҥ ӧскӧ дӧ бӱдӱмдери аайынча маргыжулар ӧдӧт. Анайда ок башка-башка конкурстар, артисттердиҥ ойын-концерттери, устардыҥ кӧрӱ-јарымказы ла оноҥ до ӧскӧ керек-јарактар болот.\nЭл Ойын керек-јарактардыҥ јыл туркунына EventsInRussia национальный календариниҥ эҥ артык дегендериниҥ топ-200 тооломына бир канча катап кийдирилген, анайда ок туризм бӧлӱкте Russian Event Awards национальный сыйдыҥ «Туризмниҥ эҥ артык этно-культурный кереги» номинация аайынча Гран-призин алган.


Тӧс амадузы болор учурлу - altaicholmon\nТӧс амадузы болор учурлу\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозы калганчы ӧйдӧ республикан эмчиликте эмдеериниҥ озочыл эп-сӱмелерин тузаланарына јаан ајару эдет.\nРесэмчиликтиҥ баш врачы Федор Рауныҥ айтканыла, калганчы ӧйдӧ эмдеериниҥ јаҥы эп-сӱмелерин тузаланарына јаан ајару эдилет, нениҥ учун дезе, ӧйдиҥ ле јӱрӱмниҥ некетелеринеҥ соҥдобой, олорло теҥ алтаары кажы ла ӧмӧликтиҥ тӧс амадуларыныҥ бирӱзи болор учурлу.\nТемдектезе, эндоскопический операциялар, ол тоодо кӧстиҥ катаракт оорузына операциялар эдери билдирлӱ кӧптӧгӧн. Былтыр 540-гӧ јуук операция эдилди.\nБылтыр эндоскопический эп-сӱмелерле 700 кире операция ӧткӱрилген болзо, быјыл олордыҥ тоозы кӧптӧӧри сезилет.


05.07.2017 - altaicholmon\nАр-бӱткенге каршузын јетирет\nКӧксуу-Оозы аймакта пограничный наряд «Хендай» таҥмалу кӧлӱкти документтер кӧрӧргӧ токтодып ийерде, погранзонаныҥ јеринде болгон кӧлӱк ал-камык тазылдарды апарып јатканы јарталган.\nКарагайлар «јажыл куйак» болор\nТекшироссиялык албаты фронттыҥ Алтай Республикадагы талалык бӧлӱгиниҥ чыгартулу улузы Горно-Алтайск каланы јакалай јерлердеги карагай агаштарга «јажыл куйак» деген статус берери јанынаҥ шӱӱлте эткен деп, окылу сайт јетирет.\n«Солоҥы-2017» деп адалган килемјилик экофестивальдыҥ тӧзӧӧчилери ле волонтерлоры Кадындагы биосферный заповедникте болгондор.\nБашчыныҥ сыйына учурлалган конкурс\nАР-дыҥ Башчызыныҥ, Башкарузыныҥ Председателиниҥ культураныҥ ла искусствоныҥ бӧлӱгинде сыйына учурлалган конкурс јаан изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинеҥ ала куран айыныҥ 31-чи кӱнине јетире ӧйдиҥ туркунына ӧдӧр деп, окылу сайт јарлайт.\nГран-кыйуныҥ сурактарына учурлалган\nАР-дыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ Баштапкы ордынчызы Роберт Пальталлер гран-кыйуныҥ сурактары аайынча АР-дыҥ Башчызындагы, Башкарузыныҥ Председателиндеги камыстыҥ јуунын ӧткӱрди.


Алтай вектор Евразий биригÿде - altaicholmon\nРФ-тыҥ Государственный Думазында телекейлик кемдÿ «Алтайский вектор евразийской интеграции» деп кÿрее-куучын öткöн.\nОндо парламентарийлер, РФ-тыҥ ведомстволорыныҥ ла бир канча министерстволорыныҥ чыгартулу улузы, ӧскӧ ороондордоҥ, культураныҥ, ÿредÿликтиҥ ле билимниҥ ишчилери, эксперттер турушкан. Форумныҥ уч-турулталары керегинде санаа-шÿÿлтезиле ÿлешсин деп, Государственный Думаныҥ СНГ-ныҥ керектери, евразий интеграция ла jерлештериле колбулар аайынча комитединиҥ турчызы Иван БЕЛЕКОВТЫ сураганыс. Депутаттыҥ санаа-шÿÿлтелериле кычыраачыларды таныштырадыс.\nТургуза öйдö РФ-тыҥ политиказыныҥ евразийский векторы чыҥдый учур алынат. Телекейдиҥ эки талазындагы бистиҥ орооныс (оны Россия-Евразия деп чын адаган) бектеп, колбоп турган кÿрдий. Евразияныҥ калыктарыныҥ интеграциязын ла чÿм-jаҥжыгуларын социокультурный биригÿзи Россияны аҥылу духовный тöс jер эдет.\nÖткöн чактыҥ 20-чи jылдарыныҥ бажында ады-јолы jарлу орус славист ле философ Николай Трубецкой темдектеген: «Евразийство духовный тазыл болор учурлу, оныҥ болужыла Россия национальный идеологияны тöзööр сÿрекей керектÿ сурактыҥ аайына чыгар. XXI чакта бу концепт бойыныҥ тузалузын jылыйтпай, ÿзеери геополитический учурын тыҥыдар».\nЕвразий бирликтиҥ геополитический тöзöгöзи бÿдÿп калганына телекейде кемде де алаҥзыш jок. Кöп сабазында Россияныҥ jöмöгöниле экономикалык öмö-jöмö иштеери jол алынган. Евразий бирликтиҥ тöс ууламjызы: бойыныҥ кÿÿниле, бой-бойына тузалу, теҥ-тай, ачык, jарт болоры.\nРоссияныҥ Президенти Владимир Путин 2017 jылдыҥ кÿÿк айында Пекинде болгон телекейлик форумда Евросоюз «Бир курчуда, бир jолдо» (Один пояс, один путь) деп форумла кожо иштеер турчыларыныҥ тоозында: Шанхайский организация, Тÿштÿк-Кÿнчыгыш Азияныҥ государстволорыныҥ биригÿзи Евразийский jаан öмö-jöмö иш тöзöп бÿдÿрер аргалу деп шÿÿлтезин угускан.\nШак бу контекстте «Евразий интеграцияныҥ алтай векторы» деп тема аҥылу учур алынып, тургуза öйдö бу суракты jаҥыдаҥ оҥдоорын некейт. Мыныла колбой Лев Гумилёвтыҥ адын канай адабас? Оныла кожо телекейлик билимге этногенезтиҥ теориязы келген. Алтайдыҥ бийик öзÿминиҥ калыктары бу кайкамчылу билимчини сÿрекей баалап jат. Нениҥ учун дезе, ол Алтайдыҥ тÿрктердиҥ кабайы болгонын jартына чыгарган. Алтайла бек колбуда болгон Николай Рерих те евразийствоныҥ гуманистический шÿÿлтезин элбедерине jаан камаанын jетирген.\nАлтай – ол öзÿми бийик телекейлердиҥ бириккени, кöп калыктардыҥ культуралык байлыктарыныҥ эрjинези. США-дагы Пенсильваниядагы университеттиҥ антропологияла профессоры, Тÿндÿк Американыҥ öс калыктар аайынча билимчизи Теодор Шурраныҥ айтканыла, Алтай «тöс точка, ого канча-канча чактар туркунына улус келген, оноҥ ок барган». Ол ЮНЕСКО-ныҥ Телекейлик энчизиниҥ ар-бÿткендик кöп объекттериниҥ база бир тергеези, телекейлик тöрт теҥистеҥ теҥ-тай ыраагында турат. Мында качан да техноген-тузаланарыныҥ философиязы эҥ баштапкы jерде турбаган. Бу ок айалгала колбой Алтай келер öйдиҥ духовно-экологический бийик öзÿмниҥ иштериниҥ сомыныҥ кебери болот.\nJебрен öйлöрдö шак мынайда Улу Торко jолдыҥ тÿндÿк айрызы барган болгон. Бу XXI чактагы бийик öзÿмниҥ «Бир кур, бир jол» деп ÿлекериниҥ база бир ууламjызы болуп jат.\nТергее эрчимдÿ биосферный аргаларды бектей тудат. Алтайда экологиялык ару аш-курсак, эдимдер белетеп чыгаргадый jаан арга бар.\nАлтайда Россияны Казахстанла, Монголияла, Кыдат jерле колбогон jаҥыс гран-кыйузы бар. Ол геостратегический учурлу ла тургуза öйдöги jонjÿрÿм-экономикалык ла гуманитар курч сурактарды, олордыҥ политикала, экономикала, jуучыл текши ууламjылу сурактары, — телекейле кожо туружып, духовный байлыктарыла, национальный чÿм-jаҥжыгуларла бек колбузын кöргÿзет. Мында гран-кыйуда öмö-jöмö иштеериниҥ, трансграничный jерлердиҥ öзÿмине учурлап иштееер байлык ченемел бар.\nЕвразийствоныҥ интегративный öзöр jолында база бир айалганы аjаруга алар керек: калганчы öйлöрдö jондык-политикалык jÿрÿмде «Алтайская цивилизация» деп терминди тузаланары jаҥжыккан. Этно-пространственный ла духовно-философский дегенин тереҥжиде билип аларга, оны эки кöрÿм-шÿÿлте ажыра jартагадый: тÿÿкилик ле эмдиги öйлö колбой.\nАлтайдыҥ бийик öзÿминде — тÿрк-монгол ло славян бирликтиҥ чындык ла кöргÿзÿлÿ темдеги. Кöчкÿн цивилизация ла jебрен орус государство Александр Невскийдиҥ öйинеҥ ала бой-бойыла тÿÿкилик колбуда, оныҥ шылтузында мында культурно-духовный текши телкем jер тöзöлгöн.\nТургуза öйдö алтай тилдиҥ билезиндеги калыктар тÿндÿкте Якутиядаҥ ла Турцияга, тÿштÿкте Иранга, кÿнбадышта Венгриядаҥ ла Карелиядаҥ ала Японияга, кÿнчыгышта Кореяга jетире jуртагылап jат, анайда ок Алтайда, Уралда, Поволжьеде, Тöс Азияда ок чылап, Монголияда ла Китайдыҥ кöп саба jерлеринде. Бу калыктар канча чактарга орустарла, кыдаттарла кожо бир jерде jуртап jат. Бистиҥ алтай тилдиҥ билезиндеги калыктар ортодо ончо кудай jаҥдар бар: шаманизмнеҥ ала буддизмге jетире, христианство ло ислам бар.\nАлтай тилдиҥ билезинде тÿрк, монгол, тунгус-маньчжурский, угро-самодийский айрылар (ветви) бар. Тÿндÿк-Кÿнчыгыш Азияда, Тöс Азияда, Анатолияда ла Кÿнчыгыш Европада jаткан калыктар бой-бойына jуук тилдерле куучындажат.\nУзак jылдарга белетелген ле 2017 jылда Кыргызстанныҥ тöс калазы Бишкекте öткöн «Алтайская цивилизация и родственные народы алтайской языковой семьи» деп телекейлик форумда евразийствоныҥ амаду-шÿӱлтези аайынча биригери jанынаҥ jöп jарадылган.\n«Алтай цивилизацияныҥ» концепти Евразияныҥ jерлерин бириктиреринде jаан учурлу болот. Евразий интеграцияныҥ алтай векторы деп оҥдомол географический эмес, ол дезе тÿÿкилик – бийик öзÿмниҥ оҥдомолы.\nМыныла колбой jаҥы jасак чыгарар баштаҥкайлар, Евразиядагы калыктар ортодо гуманитар колбуларды бектеер билим-ÿредÿлик ле культурный ÿлекерлер ле о. ö. керек болот. Эҥ ле озо «Евразия калыктарыныҥ эпический энчизин корып алары ла öскÿрери керегинде» модельный jасак сÿрекей керектÿ. Ол евразийский jерлерди бириктирер. Оныла баштаҥкайды государстволордыҥ Ассамблеяларыныҥ парламенттери – СНГ-ныҥ туружаачылары ортодо эдер керек. Евразийский калыктардыҥ эпический энчизи, ол тоодо орус калыктыҥ байлык фольклоры — бу бистиҥ курчулу коручыбыс. Россияга анайда ок тÿрк культуралардыҥ телекейлик организациязы ТЮРКСОЙДЫҤ ижинде эрчимдÿ туружар керек.\nЕвразийский телкемде интеграцияны элбедерине ле культурно-гуманитар јанынаҥ öмö-jöмö иштеерине jарамыкту болгонын «Наш общий дом — Алтай» деп телекейлик координационный совет те кöргÿсти. Ол Алтай крайды, Алтай Республиканы, Китайдыҥ Синцзян-Уйгурский автоном аймагын, Монголияныҥ ла Казахстанныҥ Кÿнчыгыш Казахстанский облазыныҥ бир канча аймактарын бириктирет. Совет тöзöлип турарда, евротергеелер ортодо гран-кыйуда öмö-jöмö иштеериниҥ ченемели тузаланылган. Бу биригÿле Тымык теҥистеги тергеелердиҥ бир канча ороондоры, анчада ла Корея ла Япония, jилбиркейт.\n«Алтай цивилизацияныҥ» калык-тарыныҥ интеллектуальный элитазы калганчы jылдарда jаан учурлу, ол текшителекейлик баштаҥкайлар эткен. Олордыҥ тоозында:\nМосквада Евразийский культуралык тöс jер ачары. (Ол евразийский телкемдеги гуманитар бӧлӱкте интегративный керектерди бир ууламjыда апарар арга берер);\nЯкутскта евразийский калыктардыҥ эпозыныҥ телекейлик тöс jерин ачары;\n«Духовный ТРАНССИБ» деп евразийский сÿрекей jаан ÿлекер. (Келер öйдö оныҥ проекциязын Владивостоктоҥ Лиссабонго jетире апарары (чöйöри);\n«Евразияныҥ кöлдöри: байлу кöлдöрдиҥ бирлиги» деп ноосферный эколого-культурный ÿлекер. (Каспийди, Волганы, Байкалды, Иссык-Кöлди, Алтын-Кöлди, Ладоганы темдек эдип. Олор jаҥыс ла ар-бÿткендик-экологиялык эмес, jе анайда ок тÿÿкилик-культуралык, кöгÿстик учур алынат);\nКöчкÿн цивилизацияныҥ тöс jерин öскÿрери;\n«Алтай цивилизация» деп тÿÿкилик-культуралык тöс jер тöзööри;\n«Алтай цивилизацияны шиҥдеер институт» деп телекейлик билим-шиҥжÿлик тöс jерди Кыргызстанныҥ тöс калазы Бишкекте тöзöӧри.\nБу ÿлекерлердиҥ бир канчазы ЮНЕСКО-ныҥ баштаҥкайыла бÿткедий.\nРоссия баштаҥкайлар ла евразийский синергия чыгатан jер болор керек. Бу гуманитар телкемге ууламjылу, эрчимдÿ ле бистиҥ айылдаштарла jана базыш jогынаҥ jуук колбу тудуп иштеери. Чокымдап айтса, евразийствоныҥ гуманитар векторын учурыла интеграционный керек-jарактарда государствоныҥ экономический, политический ижи-тожыла теҥ тургузар керек. Бис бу сурактарда соҥдоп jадыбыс.\nЕвразийский калыктар энчизин корып алары ла öскÿрери, оны келер ÿйелерге берери – цивилизациялардыҥ ла культуралардыҥ текшителекейлик куучын öткÿрери јанынаҥ бир бöлӱги. Биске эл агаруларысты, байлыктарысты чеберлеп, телекей кемине чыгарар керек.\nРоссия постсоветский интеграционный керек-jарактарда башчы болуп тура, олордыҥ салымыла колбулу некелтелерин бийиктедер учурлу.\n—Евразийский интеграцияныҥ учурын толтырып тыҥыдар;\n—Интегративный керек-jарактардыҥ кöп векторлорлу ла толо болорын jеткилдеер;\n—Обществознаниеде jаҥыртылу билим парадигма болорын тöзööр;\n—ЕАЭС-тиҥ билимчилериниҥ Евразийский билимдер академиязын ачар баштаҥкайын эрчимдÿ jöмööр.\nЕвразийский интеграцияныҥ алтай векторыныҥ духовный кöрÿм-шÿÿлтезине ле культурно-прикладной тöзöгöзине тайанып, XXI чакта Евразияныҥ калыктарыныҥ коштой öзÿп jадарыныҥ идеологический платформазын белетеп jазаары, бÿдер аргазы jарт билдирет.


Јайаан ижис — текши калыкка - altaicholmon\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ ӧдӱп јаткан Ийт јылда јеткен јайаандык једимдери ле келер Какай јылдагы амадулары керегинде оныҥ художественный башкараачызы Эмма ИРИШЕВА куучындады:\n—2018 јыл бистиҥ театрга једимдӱ, турулталу болды деп айдарга јараар. Бис канча јылдар туркунына кӧрӧӧчилерди бек тӧзӧгӧлӱ, бирлик калык эдип, балдарды ла јашӧскӱримди турумкай, ак-чек ле тӧрӧлчи бийик кӱӱн-тапту эдип таскадары аайынча учуры бийик јайаан ижисти улалтып апарадыс. Эл театрдыҥ тӱӱкилик јолында театрга деген ууламјыла чыгарылган кемиле мындый јаан акча-манатты баштапкы катап кӧрдис деп айдарга јараар. Театрга эдилген јӧмӧлтӧ-болушты баалап, јаан быйанымды Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердниковко, культураныҥ министри Ольга Антарадоновага айдадым. «Кичӱ Тӧрӧлистиҥ культуразы» деген партийный ӱлекер аайынча келген акча-манатла бис «Маадай-Кара» деген кай чӧрчӧкти тургустыс. Калыктыҥ эрјинедий кереес байлыгын ады јарлу кайчы Алексей Калкин чеберлеп, эл-јонына јетирген. Эл кайчыдаҥ кай чӧрчӧкти јарлу билимчи Сазон Суразаков бичип кӧчӱрген. Шак ого тайанып, «Маадай-Караны» јарлу поэт Александр Плитченко кӧчӱрген.\n«Маадай-Караны» сценада тургузары јанынаҥ ӱлекердиҥ авторы Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Иван Белеков, режиссеры Россия Федерацияныҥ нерелӱ артизи Андрей Борисов. Андрей Саввичтиҥ айтканыла, театрга кирип јатсаар, слерди кайчыгар уткып јат. Театрдаҥ чыгып јатсаар, слерди кайчыгар ӱйдежет. Эбире дезе алтай јылтоолоштыҥ кӱнтизӱзине кирген аҥ-куш корулап салган.\nЈаан ойын-кӧргӱзӱ бастыра јанынаҥ эптӱ келижип барды. Кӧрӧӧчилер ойын-кӧргӱзӱни чӧрчӧк деп кӧргӧн. Је ондо јебрен-кумран ӧйлӧрдӧ јӱрген калыктардыҥ ӧйи, тӱӱкизи деп айдарга јараар. Ойногон актерлорго кай чӧрчӧктиҥ байлык тилиле тереҥжиде таныжар арга болды. Тилистиҥ байлыгы шак мында деп айдар керек. Алтайдыҥ ээлӱ кайчызы Алексей Григорьевич Калкинге јаан алкыш-быйан. Кай чӧрчӧктиҥ эки ле јолдыгынаҥ бӱткӱл јӱрӱм чыгып келгенин кайкабаска болбос.\n«Маадай-Кара» текши калыкка, кижиликке тузалу ойын-кӧргӱзӱ болуп јат. Калыктыҥ кӧгӱс-байлыгыныҥ, эрјинедий ырыс-кежигиниҥ эжигин ачтыс. Јайаан ижиске тузалу тебӱни алдыс. Мынаҥ ары кӧрӧӧчилерге, анчада ла балдарга, јашӧскӱримге кай чӧрчӧктӧр тургузылар, јаан сценага чыгарылар.\nЭкинчи солун ижис балдарга учурлалды. Ол Ногон Шумаровтыҥ инсценировказы аайынча тургузылган «Торко чачак» деген албатыныҥ чӧрчӧгин кӧрдис. Бу чӧрчӧктӧ наадайлардыҥ сӱр-кеберлерин кӧргӱзер амаду болгон. Нениҥ учун дезе театр јаан спектр ине. Театрда кандый ла ууламјылар болор аргалу, темдектезе, бије, кӱӱ, кожоҥ ло о. ӧ. Шак онызы театрды бириктирет. Оныҥ учун бу «Торко чачакты» алала, калмык режиссер Баатр Колаев тургусты. Режиссердыҥ кӧрӱм-шӱӱлтезиле таныштым. Кӧрӧӧчилер ойын-кӧргӱзӱни јаратпады ошкош. Мында наадайлар ине, айдарда, ондо чокым бир ууламјы болор керек. Режиссер мында «ростовой», «пальчиковый», «планшетный» ла «марионеткалар» деген ууламјыларды бириктире апарганы оныҥ једими деп айдарга јараар. Хакастарда наадайлардыҥ «Сказка» деп театры бар. Бу режиссер ондо наадайлардыҥ ойынын тургускан. Мен Хакасия јаар барып, ондо драматургтардыҥ лабораториязындагы Б. Колаевтиҥ ижиле јууктада таныштым. Оныҥ кийнинде бистиҥ театрга кычырдым. Бистиҥ чӧрчӧктӧр аайынча наадайлардыҥ ойынын тургусса, балдарга солун болор деп сананадым.\nКычыраачыларга, кӧрӧӧчилерге мындый ууламјыла (наадайлардыҥ формады) иштеери база керектӱ деп баштанадым. Чӧрчӧкти мынаҥ јараш, јарык этсеес, ол орус албатыныҥ «Колобок» деген чӧрчӧгиндий боло берердеҥ айабас. Онойып, бир ууламјыны алып, ондый ойынды тургустыс. Режиссердыҥ бойыныҥ аҥылу кӧрӱми, сезими бу јайаандык ижинде деп айдар керек.\nОныҥ кийнинеҥ Баатр Колаевтиҥ јарлу бичиичи Чингиз Айтматовтыҥ «И дольше века длится день» деген романынаҥ алынган «Манкурт» деген ӱзӱги аайынча «Кабай» деп солун ижин кӧрӧӧчилер кӧргӧн болор. Бис бу ишти Россия Федерацияныҥ нерелӱ артизи Анна Балинаныҥ учурлу јажына тургустыс. Нениҥ учун дезе Анна Чекчеевна бойыныҥ ӧйинде Ч. Айтматовтыҥ «Материнское поле» деп ойын-кӧргӱзӱзинде ойногон ине. Быјыл телекей Чингиз Айтматовтыҥ чыкканынаҥ ала 90 јылдыгын темдектеген. Айдарда, бу ойын-кӧргӱзӱ эптӱ келижип барды. «Кабайдыҥ» инсценировказын Б. Колаев бойы бичиген. Онойып, бис анчада ла ӧзӱп јаткан јаш ӱйеге телекей кеминде турган манкурттардыҥ курч сурактарын чыгардыс, кӧргӱстис.\nБу ӧдӱп јаткан јылда режиссер Вячеслав Смирнов Антуан ден Сент-Экзюпериниҥ «Кичӱ Бий» («Маленький Принц») деген ойын-кӧргӱзӱни тургусты. Бу пьеса алтай да, орус та тилдерле бар. Мында орус труппаныҥ балдары ойноп јат. Ол орус тилле. Јиит актерлорго сӱреен јарады.\n«Маленький Принцтиҥ» кийнинеҥ «Снежная королева» чӧрчӧк аайынча тургузылган ойынды оогош кӧрӧӧчилер јаҥар айдыҥ 21-чи кӱнинде кӧргӧн. Режиссеры В. Смирнов.\nКыска ӧйдиҥ туркунына ойын-кӧргӱзӱни тургузып, јаан сценага чыгардыс. Оныҥ кийнинеҥ орус калыктыҥ «Лиса-лисонька» деп чӧрчӧги аайынча М. Чочкинаныҥ бичиген «Сӱмелӱ тӱлкӱни» В. Перчик тургузар. Ойын-кӧргӱзӱ алтай тилле ӧдӧр.\nБыјыл Калмык алтайга јаан гастрольло јӱргенис. Алтайга дезе Калмыкияныҥ Б. Басанговтыҥ адыла адалган драма театры келип јӱргенин кычыраачылар билер. Эл театр калмык кӧрӧӧчилерге «Восхождение на Хан-Алтай» (режиссер А. Борисов), «Туба» (режиссер Э. Иришева) деген ойын-кӧргӱзӱлерди ле јаан ойын-концертти кӧргӱскен. Калмык кӧрӧӧчилер ойын-кӧргӱзӱлеристи баалады.\nКелер јылда гастрольный программа аайынча ижис улалар. Темдектезе, Удмуртиядаҥ Ижевсктеги академ-драмалык театры келер, бис олорго барарыс. База Каракалпак театр биске келер кӱӱндӱ. Бу јанынаҥ сурак кандык ай киреде јарталар. Каракалпактардыҥ тили бистийине сӱреен тӱҥей болуптыр.\nФедерал программада јаш корболорго ло јииттерге учурлалган чокым ууламјылу пункттар бар. Оныҥ учун бис бу ууламјы аайынча јӱк ле балдарга А. Чеховтыҥ «Предложение», «Юбилей» деген кӧргӱзӱлерин тургузарыс. Ойын-кӧргӱзӱлер фонтанныҥ јанында ӧдӧр. Кӧрӧӧчилер «Маадай-Карада» чылап ок, фонтанды эбире отурар.\nОныҥ кийнинеҥ чалкан албатыныҥ «Танай» деген чӧрчӧгин Николай Паштаков тургузарга белетеп јат. Кычыраачылар бисте иштиҥ «кайнап» јатканын сезип ийген болор. Театрда сӱреен кӧп кӧдӱриҥилер ӧдӧт. Репетицияларга зал једишпей јат. Је бис оны келиштирип-эптештирип, иштеп ле јадыс.\nБот, чыгарылган акча-манаттыҥ кезиги јайаандык ишке барат. Ол акчаныҥ јарымызыла јаан светодиодный экранды (8х5) алып јадыс. Интерактивный ойын-кӧргӱзӱлерди тургузарга керектӱ (јарыдар прожектор, ӱнделтер эдимдер) не-немени јакыдып салдыс. Бир сӧслӧ, материально-технический јеткилдешке база јаан ајару эдилет. Акча-манат артыгынча чыгарылып турарда, декорация да, костюмдар да чыҥдый, ӧҥжик болор. Актерлорго јӧмӧлтӧ-болуш иле.\nБу эки јылдыҥ туркунына госјакылтаны кӧнӱ ле тӧзӧмӧлдӱ бӱдӱрип јадыс. Россияныҥ президенти В. Путин 2019 јыл Театрдыҥ јылы деп јарлаган. Бис президент театрдыҥ ичкери ӧзӱмине ајару, болуш эткенин тӱӱкилик учурлу керек деп баалап, сӱӱнедис. Темдектезе, чокым ууламјыла ӧткӱретен ижистиҥ тоозында театрдыҥ бойыныҥ музейин ачары. Эл театрдыҥ ӧткӧн тӱӱкилик јолын ороондо ло республикада ӧткӧн лӧ ӧдӱп јаткан јонјӱрӱмдик ле культуралык колбулар ажыра кӧргӱзери. Театрал ӧмӧликтиҥ јайаандык ижиниҥ ууламјыларын толо кӧргӱзери јаан учурлу. Башка-башка јылдарда иштеген режиссерлордыҥ талдама иштериле, онойдо ок тӱрк калыктар ортодо јарлу актерлорысла, олордыҥ иштериле таныштырарыс. Ортобыстаҥ ыраап калган актерлордыҥ ады-јолдорын кереестеп, ӧзӱп јаткан ӱйеге айдары бистиҥ агару молјубыс ине. Темдектезе, Жанна Эдокова, Сергей Санашев, Антон Юданов, Теке Чекурашев, Валерий Киндиков ло оноҥ до ӧскӧлӧри республиканыҥ, театрдыҥ качан да ундылбас алтын кӧмзӧзи болуп артары бистеҥ камаанду деп сананадым. Театрдыҥ јеткен једимдерин кереестеген кайралдарды, сыйларды ончозын тургузарыс — текши албаты кӧрзин. Эл театрдыҥ бойыныҥ музейин ачары јанынаҥ јаан иш ӧдӧр.\nКакай јылда биске Россияныҥ государственный академический кичӱ театрындагы М. С. Щепкинниҥ адыла адалган бийик театрал училищени 13 јиит актер божодоло келер. Јаан изӱ ай кирезинде олор биске ӱредӱде алганын бойлорыныҥ јайаандык ижинде кӧргӱзер. Олор «Евридика» (Жан Ануй), «Бумбараш» (В. Золотухин), «Власть тьмы» (Лев Толстой) деген ойын-кӧргӱзӱлерин кӧргӱзер. Олор база «Ах, девочки, война» деп ойынды тургузып јат. Јиит актерлор онойдо ок джаз-ойынды тургузып кӧргӱзер. Темдектезе, Евридиканы ойногон Анна Анофер студенттердиҥ кӧрӱ-маргаанында «Эҥ артык актриса» деп адалды. Јаш јайалталар келзе, бис олорды мында ла артып иштезин деп, бастыра јанынаҥ јӧмӧӧрис.\nКичӱ изӱ айда Москвадаҥ база ла биске Евгений Мироновтыҥ башкарып турган «Театр наций» деген биригӱзи келери темдектелет. Мында, театрда, режиссерлордыҥ лабораториязы иштеер. Бир режиссер Бийскте, эки-ӱч режиссер, критиктер ле сценаристтер бисте иштеер. Тургузылатан пьесаларды олор меге ажындыра ийзе, мен кычырып, талдаарым. Актерлорды талдап алган пьесаларга ӱлештиредим. Байагы ӱч режиссер актерлордыҥ ижин кӧрӱп јат. Оноҥ режиссерго 3-5 кӱнниҥ туркунына ойын-кӧргӱзӱни тургузала, сценага чыгарар керек.\nСолун ӱлекер биске јарады. Эл театрдыҥ ады Москвада угулып јат, танылу. Федерал программаларла акча-манат келет. Биске јаҥыс ла иштеер керек. Темдектезе, Калмыкия јаар гастрольго јол-јорыгысты Москва тӧлӧгӧн. Бу сӱреен јаан јӧмӧлтӧ-болуш.\nТеатрдыҥ јылы деп кычырула ӧдӧр Какай јылда база 4 ойын-кӧргӱзӱни тургузып, кӧрӧӧчилерге кӧргӱзерис. Бичиичи И. В. Шодоевтиҥ «Кызалаҥду јылдар» деп романынаҥ алган ӱзӱкти тургузарыс. Кино база башка ууламјы ине. Айдарда, ол бойыныҥ јолыла барзын. Бӱдӱн романды ойноорго кӱчке келижер. Оныҥ учун бис кандый бир ӱзӱгин аларыс.\nРепертуарный политиканы эптештире-келиштире ӧскӱрип јадыс. Бисте орус тилдӱ кӧрӧӧчилер барын ајаруда тудадыс. Оныҥ учун орус классика, ӧскӧ ороондордыҥ классиказы, алтай драматургия, балдарга, јашӧскӱримге учурлалган ойын-кӧргӱзӱлер деген ууламјыларды чокым апарып јадыс.\nБиске театральный критиктерди, театрдыҥ ӧзӱми, аргалары јанынаҥ бичиир улусты ӱредип алар керек. Јаш, јиит, аҥылу ӱредӱлӱ јайаан јайалталарды профессионал узын, билгирин бийиктетсин деп, ӧскӧ калалар јаар ӱредӱ-курстарга ийедис. Темдектезе, бистиҥ јиит јурукчы Алан Саймин Москвада Г. А. Товстоноговтыҥ адыла адалган Јаан драма театрда постановочный бӧлӱктиҥ јааныныҥ болушчызы болуп иштеп јат. Ӱренерге, билгирин бийиктедерге кӱӱнзеген јииттерге бисте – јаан ла ачык јол.


«Улусла иштеп тура, улуска иштейдим» - altaicholmon\n«Улусла иштеп тура, улуска иштейдим»\nАкташтагы јурт администрация, иштеер кӱнниҥ башталганы. Приемныйда бир канча кижи, олордыҥ кажызында ла бойыныҥ сурактары. Олорды ончозын эҥ ле озо Улаган аймак тӧзӧлмӧниҥ јербойында бойы башкарынарыныҥ бӧлӱгиниҥ баш специалисти Аягоз Толегутаевна Джакипова уткуп јат.\nКемге де билези эмезе јаткан јери керегинде справкалар керек, база та кем де «Похозяйственный книгадаҥ» выписка сурап јат. Эмезе архив-кӧмзӧдӧҥ тӱрген справка керек, база бирӱзи бойыныҥ сурагы аайынча јартамал-консультация аларга сакып јат.\nАягоз Толегутаевна токыналу, эптӱ ле јарамыкту айалгада бойыныҥ ижин баштап ийди. Келген улустыҥ кажызын ла ајарулу угат.\nАягоз Джакипова Акташтагы администрацияда 2012 јылдаҥ ала иштеп јат. Бӱгӱн текшироссиялык байрамныҥ алдында бис оныҥ бойыла, иштеп јаткан ижиле кычыраачыларды таныштырадыс.\nАягоз Кош-Агаш аймактыҥ Актал деген јуртында Сулеймановтордыҥ билезинде чыккан. Јан ла нак биледе 7 бала болгон. Энези Клара Чыныбаевна казанчы, адазы дезе Толегутай Нурмухаметович Калининниҥ адыла адалган колхозто койчы болуп иштеген. Аягозко 3 јаш болордо, адазы амырап калган. Энезине ончо кату-кабыр ишти бойына апарарга келишкен. Ол балдарын кара јаҥыскан таскаткан. Олор, бойлорыныҥ чыдалы јеткенче, айылдыҥ ичиндеги иште энезине болужарга албаданган. Клара Чыныбаевна чыйрак, турумкай ла керсӱ бойы балдарын ишке таскаткан. Онойдо ок каруулу, ак-чек, чындык ла чек болорына ӱреткен. Је элдеҥ ле озо кыйалтазы јогынаҥ ӱренип, бойына керектӱ ишти талдап аларын база айдып-јакып туратан.\nАягоз энезиниҥ сӧстӧрин сӱреен ајарулу угуп, ӧзӧгине салатан. Келер ӧйин чокымдагалак бойы кӧп ӱренген, кычырган. Је онызы ого спортивный секцияга јӱрерине бир де чаптыгын јетирбеген. Ол волейболло, јеҥил атлетикала ӧткӧн маргаандарда јаантайын туружатан. Аягозтыҥ эске алынганыла, «мен класстыҥ ла текши школдыҥ ончо кӧдӱриҥилеринде јакшызынып ла кӱӱнзеп туружатам, ӱлгерлер кычыратам, ведущий де болуп туратам». Энезине кызыныҥ јакшы таскамалы учун кӧп катап быйанду сӧстӧр айдылган.\nАягоз школды тӱгезип, бойына јараганын талдап, Горно-Алтайсктагы технологический техникумга ӱренерге кирген. Школдогы оныҥ сӱӱген јилбӱзи јӱрӱмде оныҥ профессиязы болор деп шӱӱген. Оныҥ бойыныҥ да јӱрӱминде јакшынак кубулталар болды. Ол Келгенбек Джакипов деп јиитле биле тӧзӧдилер, Келгенбек ол ӧйдӧ студент, Барнаулда ӱренген. Бир канча ӧйдӧҥ билезинде Гульсана деген баштапкы кызычагы чыкты.\n1993 јылда Аягоз техникумды божодып, Кош-Агашта детсадта иштеген. Экинчи кызы Гульдана чыккан кийнинеҥ ле эш-нӧкӧриниҥ заочный ӱредӱзи тӱгенерде, биле Акташ јаар кӧчкӧн.\nАкташта балдардыҥ туразында таскадаачы болуп иштеп тура, Аягоз бойыныҥ квалификациязын солыыр деп санаала эл университеттиҥ очно-заочно ӱредӱзине кирет. Ол ӱредӱзин једимдӱ тӱгезип, географияныҥ ӱредӱчизи деген дипломды колго алган.\nАлты јылдаҥ ажыра балдардыҥ туразында иштеп, оныҥ реогранизациязыныҥ кийнинде Аягозко Улаган аймактыҥ ЗАГС-ыныҥ бӧлӱгинде иште, чек ӧскӧ ууламјыда бойын ченеп кӧрзин деген шӱӱлте болгон.\nОнойып Аягоз Толегутаевна 2006 јылдаҥ ала Акташта ЗАГС-тыҥ бӧлӱгиниҥ специалисти болуп иштеп јат. Иш бойы каруулу, је ол ок ӧйдӧ јилбилӱ. Мында база ла ак-чек болоры сӱреен керектӱ. Ӱзеери юридический јанынаҥ кӧпти билер керек. Оноҥ дезе кижилик јалакай кӱӱн-тап база сӱреен керектӱ.\n2008 јылда ол «Российская академия народного хозяйства и государственной службы при президенте Российской Федерации» деген академияныҥ заочный бӧлӱгине кирген. Академияныҥ филиалы Новосибирскте. Оны једимдӱ тӱгезип, «Юриспруденция» деген специальность аайынча экинчи бийик ӱредӱ алган.\nЗАГС-ты Улаган јаар кӧчӱрерде, 2012 јылда Аягоз Толегутаевна Акташтыҥ јурт администрациязына специалист болуп иштеерге кӧчӧт. Мында ол бӱгӱнге јетире иштеп јат.\nАягозтыҥ айтканыла, «администрациядагы иш ЗАГС-тыҥ бӧлӱгиниҥ ижиле тӱҥей. Мында база ла документтерле иштееринде ајарыҥкай, ак-чек болоры сӱреен керектӱ. Јасакберимниҥ базазын јакшы билери, келген улусла текши тил табары, куучындажары база керектӱ. Эл-јонго башка-башка сурактар аайынча керектӱ болушты јетирип тура, чокым бир кижиниҥ айалгазына кирер керек, оны аайлаар, сурагын ончо јанынаҥ кӧрӧр керек, бир сӧслӧ, оныҥ ончо сурактарын бойыҥ ажыра ӧткӱрер керек».\nКӧп јылдарга једимдӱ, тузалу ижи учун А. Джакипова јурт, аймак кеминиҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла, Быйанду самараларыла кӧп катап кайралдаткан. Оныҥ кӧмзӧзинде онойдо ок АР-дыҥ Башкарузыныҥ, Эл Курултайыныҥ поощрениелери база бар.\nТоолу ла јылу сӧстӧрди Аягоз Толегутаевнаныҥ эш-нӧкӧри Келгенбек Удилбекович керегинде айдар кӱӱним бар. Ол аймак Советтиҥ депутады, сӱреен керсӱ, јакшы кижи. Акташ јурттыҥ, оныҥ эл-јоныныҥ курч сурактарын бойына јуук алынар. Бойымныҥ адымнаҥ оны Акташта канча јылдардыҥ туркунына ӧткӱрилип турган ончо кӧдӱриҥилердиҥ меценады деп темдектейдим. Јурттыҥ байрамдары эмезе спорттыҥ маргаандары болзын, ветерандарга эмезе балдарга болуш, эмезе јуртты јазаарыла колбулу сурактар болзын — Келгенбек Удилбекович кандый да ӧйдӧ болужат.\nТургуза ӧйдӧ Джакиповтордыҥ билезинде јаан сӱӱнчи. Јаан кызы Гульсана Акташтагы школды алтын медальла божодып, бийик ӱредӱ алып, кижиге барган, кызычакту. Кичинек кызы Акташтагы школдыҥ алтын медалисти, Барнаулда мединститутта 6-чы курста ӱренет.\nАягозтыҥ энезиниҥ амадаганыла, олордыҥ јаан ла нак билезинде ончо балдар ӱредӱлӱ. Олордыҥ ортозында экономист те, агроном до, бухгалтер де бар. Олордыҥ бир карындажы спорттыҥ любительский бӱдӱмдериле бастыра јӱрӱмине таскадынат. Спорттогы једимдери учун кайралдары кӧп. Аягоз энезиниҥ јакылтазын ундыбай, эки бийик ӱредӱ алган, эш-нӧкӧриле экӱ балдарына бийик ӱредӱни берген. Мынызы, байла, Жана-Аулда јуртап јаткан Клара Чыныбаевнага эҥ ле учурлузы деп айдарга јараар. Ол бала-баркаларыныҥ једимдериле оморкоор аргалу.\nБӱгӱн бис Аягоз Толегутаевнаны ла оныҥ коллегаларын профессионал байрамыла, Јербойында бойы башкарынарыныҥ кӱниле, уткуп, бек су-кадык, билелик ырыс-кежик, ижинде једимдер ле јеҥӱлер кӱӱнзеп турубыс. Улусла, эл-јонло јуук колбуда иштеп јаткан ижи бойына да, улуска да тузалу болзын.


Ӧзӱмдердиҥ кайкал телекейинде - altaicholmon\nЧуйдыҥ узун јолыла јорыктап, јолдыҥ јуугында ла бу јерге, амырап-тыштанып та аларга болуп, не кирбей турганыс деп санангам. Балдарга мында кандый јилбилӱ болор эди! Ботаникалык садка келип турган туристтер каалгадаҥ кирген ле тарый ӧдӱктерин уштып, јажыл ӧлӧҥлӧ базарга јакшызынатан болтыр. Бу јер јылдыҥ кандый да ӧйинде јараш, је анчада ла эмди, јажарган, јайылган агаштарды ла чечектерди кӧрӱп, узун кышка эригип калган ӧзӧк ээрип, јайымжып, мында ла артып калар кӱӱниҥ келер.\nГорно-Алтайсктагы Ботаникалык сад Себиниҥ суузы Кадынга кирер јердиҥ јанында, Камлак јурттаҥ ыраак јокто турат. Ол Россияныҥ билимдер академиязыныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ Тӧс Сибирьдеги Ботаникалык садыныҥ Алтайдагы бӧлӱги болуп јат ла 1994 јылда Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ ла РАН-ныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ Тӧргизиниҥ јаба јӧбиле тӧзӧлгӧн. Садтыҥ билим ишчилери Туулу Алтайдыҥ ас туштаган ла јоголорго јеткен ӧзӱмдерин шиҥдеери ле корыыры, олорды орныктырып ӧскӱрери аайынча билим иш ӧткӱргениле колбой экологиялык ӱредӱ ле јартамал элбек иш ӧткӱрет.\n—Бисте јай ӧйинде кандый ла јерлердеҥ келген 12 муҥ кире јорыкчылар болуп јат. Балдарлу улус кӧп. Бойыгар да кӧрӱп јадыгар — мында тыш-амыр, ару. Садта 2000 јӱзӱн ӧзӱмдер: агаштар, јыраалар, ӧлӧҥ-чечектер отургузылган. Јаҥыс та Алтайда ӧзӱп турган ӧзӱмдер эмес, је анайда ок Ыраак Кӱнчыгыштыҥ, Европа таланыҥ ла о. ӧ. јерлердиҥ — деп, Алтынай Ачимова куучындайт. —Садтыҥ ижиниҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи — экологиялык јартамал ла ӱредӱ. Тургуза ӧйдӧ школдордо «ботаника» деген предметке неделеде бир ле час ӧй берилет. Бистиҥ сад ботаниканыҥ, экологияныҥ урокторын ӧткӱрерге, ӱренчиктерге билим-шиҥжӱ ӱлекерлер белетеерге сӱрекей јарамыкту јер. Ӧзӱмдерди билерине, сӱӱрине, чеберлеерине балдарды оогоштоҥ ала тазыктырар керек. Тӧрӧлине сӱӱш ӧзӱм-чечегин, агаш-тажын сӱӱгенинеҥ ле баалап чеберлегенинеҥ башталып јат ине.\nАлтай Республикада туризм ӧзӱм алынганыла колбой кӧп улустыҥ базыдына јер артап, ӧлӧҥ-чӧп кунурап турганы, јердиҥ ӱсти сӱрее-чӧпкӧ бастырганы керегинде ачынышту куучындар кӧптӧгӧн.\n—Бистиҥ тергее миллиондор тоолу туристтер келерине белен эмес болгонын айдар керек. Ончо турбазалар ар-бӱткенниҥ байлыктарын тузаланып иштейт. Је орныктыру иш јокко јуук. Улус санаазына кирген ле јерлерле, агаш-ташты кырлап, базып јӱрет. Республика дезе экологиялык туризмди ӧскӱрер јаан аргаларлу, бистиҥ ар-бӱткенис сӱрекей байлык. Экотуризмниҥ бӱдӱмдери башка-башка, ол тоодо экологиялык орык јолдорло јойу базар, велосипедтӱ јорыктаар, ӧзӱмдерле таныжар ла о. ӧ. Темдектезе, «гастроботаника» деген бӱдӱмде улус аш-курсакта тузаланар ӧзӱмдерле, олорды тузаланарыла таныжып, олорды аш-курсак белетееринде канайда тузаланганын бойлоры ченейдилер.\nБистиҥ Ботаникалык сад экотуризмди ижиле кӧргӱзет. Мында јаҥыс та ӧзӱмдердиҥ јӱзӱнин эмес, је анайда ок айыл-јуртты јарандырарында олорды канайда тузаланарын, јорыкчылар базар экојолдорды канайда эдерин, агаштыҥ кургак будактарын, чӧбрӧзин, тӱшкен чочогойлорды ла ӧскӧ дӧ таштанчыларды канайда тузаланарын кӧслӧ кӧрӧргӧ јараар — деп, А. Ачимова айткан.\nБотаникалык садта кыскылтым, ак, сары, јажыл саптарлу канча бӱдӱм талдар сӱрекей солун ла јараш эмтир. Јеристе јылдыҥ кӧп саба ӧйи соок, јажыл ӧзӱми јок ӧйгӧ келижип турарда, бу талдар, ӧскӧ дӧ агаш ла јыраа ӧзӱмдер јаткан јеристи јарандырарга јарамыкту болгонын садтыҥ ишчилери куучындаган. Ботаникалык садтыҥ каалгазынаҥ кирип ле келзеҥ, јыраалардый боп-болчок чибилер кӧзиҥе илинер. «Декоративный» дейтен мындый чибичектердиҥ чаалдарын рынокто бир муҥ салковойдоҥ ажырага садып турганын кӧргӧм. Угар болзо, садтагы чибилердиҥ чаалдарын Себиниҥ ажузынаҥ казып экелген ле јараштыра кезип ӧскӱрген эмтир. Мында «јикпелӱ» да, ӧскӧ дӧ бӱдӱмдӱ чибилер бар. Јаҥыс арчындардыҥ бӱдӱмдери бешке чыгара.\nАлтынай Алексеевна алтай калыктыҥ јаҥжыгуларында ла чӱм-јаҥдарында ӧзӱмдерди тузаланганы керегинде билим иш бичиген ле садта ӧскӧн таныш ӧзӱмдердиҥ ады, олорды канайда тузаланганы керегинде куучынын угарга база сӱрекей солун болгон. Јууныҥ торо-кӱч ӧйлӧринде чейнениҥ тазылынаҥ талканды канайда эткенин, кандый ӧзӱмдердеҥ чай асканын, кандыйын таҥкы эдип тузаланганын, бӧрӱлерди ӧлтӱрерге алаҥуш кандый тузазын јетиргенин бис јазап билбезис те. Ӧзӱмдердиҥ јербойындагы аттары ла нениҥ учун онойдо адалганы — бисте шиҥделбеген ууламјылардыҥ бирӱзи деп, ол куучындаган.\n«Кам тыттар», олордыҥ табылганы керегинде билимчилердиҥ шиҥжӱлерин ле шӱӱлтелерин, ӧзӱмдер керегинде ӧскӧ дӧ јилбӱлӱ куучындарды, Ботаникалык садта болуп, уктыбыс ла кам тыттаҥ алган сабакты ӧскӧ тытка колбоп ӧскӱрген агашты да кӧрдибис.\nБотаникалык садтыҥ ишчилери сад ӧскӱрген улуска чаалдар садып, јерин ӧзӱмдерле кееркедерин айдып берип турган эмтир. Быјыл јаскыда Оҥдой аймактыҥ Бичиктӱ-Боом јуртында Владимир Кыдыевтиҥ эземине ӧскӱрген «Ак Чечек» скверде агаштар ӧскӱрерге ле Шабалин аймактыҥ Апшыйакту јуртында В. И. Чаптыновтыҥ музейиниҥ јанында сад саларга чаалдарды Ботаникалык сад берген.


Ижин јакшы билер профессионалдар - altaicholmon\nКӧдӱриҥилӱ керек-јаракта коллегаларын Россияныҥ УФСИН-иниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ јааны, ичбойындагы службаныҥ полковниги Алексей Чириков уткыган.\n—Бӱгӱн бистиҥ аҥылу ууламјылу бӧлӱгистиҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 25 јылдыгы темдектелип јат. Бистиҥ бӧлӱк, Россияныҥ бастыра ла аҥылу бӧлӱктери чылап, спецназтыҥ «кандый ла јакылта кандый ла јерде» деген кычырузына келижет. Не дезе, 25 јыл кайра, качан јаргыныҥ јӧби аайынча кезедӱлерди бӱдӱрери јанынаҥ таҥынаҥ федерал служба тӧзӧлип турарда, аҥылу ууламјылу бӧлӱктер кандый да материальный тӧзӧлгӧ јогынаҥ тӧзӧлгӧн. Ол тушта јаҥыс ла бу иштиҥ байа бир фанаттары болгон деп айдар керек. Олордыҥ алдына спецназтыҥ мындый бӧлӱгин тӧзӧзин деген амаду тургузылган. Jылдар ӧткӧн соҥында, аҥылу ууламјылу бӧлӱк јайрадылбай, чындаптаҥ да керектӱ ле учурлу болгонын ӧй кӧргӱскен. Бу ишти јаҥыс ла аҥылу белетеништӱ профессионалдар бӱдӱрер аргалу.\n«Эдельвейсти» тӧзӧӧринде турушкан улуска, анда иштеген ветерандарга, эмди иштеп тургандарга быйаным айдадым, байрамла слерди! — деп, ол айткан.\nАлексей Чириков Россияныҥ УФСИН-иниҥ Алтай Республика аайынча башкартузында «Эдельвейс» деп адалган аҥылу ууламјылу бӧлӱгиниҥ ишчилерине, ветерандарына кайралдар табыштырган.\nАҥылу ууламјылу бӧлӱктиҥ јааны, ичбойындагы службаныҥ полковниги Денис Панфилов уткуулду сӧзинде кажы ла подразделениениҥ јӱрӱминде 25 јыл кӧп ӧй болуп јат деген. Ол бу ӧйдиҥ туркунына «Эдельвейстиҥ», таҥынаҥ составыныҥ ӧзӱмине керектӱ кӧп иштер эдилгенин темдектеген: «Бӱгӱн мен бистиҥ бӧлӱкти тӧзӧп баштаган, оныҥ јаҥжыгуларыныҥ тӧзӧлгӧзин салган улуска јаан быйанымды айдадым. УФСИН-ниҥ башкартузына бӧлӱкке јаан ајару эдип турганы учун быйан. Бӱгӱн «Эдельвейсте» керектӱ транспорт, мылтык-јепсел, тургузылган амадуларды бӱдӱретен ченемел бар. Бастырагарды бу юбилейле уткып, бистиҥ ишке керектӱ бек су-кадык, билегерде амыр-энчӱ кӱӱнзейдим!».\nРоссияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча пограничный башкартузыныҥ јааны, полковник Александр Кайгородовтыҥ айткан уткуулду сӧзи мындый болды: «Аҥылу ууламјылу бӧлӱктиҥ кӱндӱлӱ ишчилери ле ветерандары, мен слерди ФСБ-ныҥ тергеелик башкартузыныҥ јааныныҥ, анайда ок ичбойындагы керектердиҥ министриниҥ ле бойымныҥ адымнаҥ бу байрамарла уткыйдым! Jуукта бис «Ирбис» СОБР-дыҥ 25 јылдыгын темдектегенис. Бу мындый бӧлӱктерди тӧзӧӧри ӧйдиҥ некелтелери болгон деп айдар керек. Ол кандый уур-кӱч јылдар болгон эди. Ороондо тургузылган амадуларды бӱдӱрерге, аҥылу ууламјылу бӧлӱктердиҥ ишчилеринеҥ башка улус болбогон. Слер алдыгарда тургузылган иш-амадуларды, ол тоодо Тӱндӱк Кавказтыҥ республикаларында, толо бӱдӱрип салганар. Залда отурган ишчилердиҥ тӧжинде кандый кайралдар јок деп айдарыҥ. Мынызы ижигерди јакшы билереердиҥ, једимдӱ бӱдӱрип турганаардыҥ јакшынак керечизи болуп јат. Байрамла слерди!».\n«Эдельвейстиҥ» 25 јылдыгыла колбой республиканыҥ силовой деген структуралары ортозында јуучыл-прикладной многоборье аайынча маргаандар ӧткӱрилген эмтир. Бу кӧдӱриҥилӱ керек-јаракта маргаандардыҥ јеҥӱчилдери база кайралдаткан. Анайып, ӱчинчи јер учун Кӱндӱлӱ грамотаны Россияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча пограничный башкартузыныҥ командазы алган. Экинчи јер учун Кӱндӱлӱ грамотала «Беркут» ОМОН-ныҥ командазы ла баштапкы јер учун Кӱндӱлӱ грамотала, анайда ок кубокло «Ирбис» СОБР-дыҥ командазы кайралдаткан.\nУФСИН-ниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ ишчилеринеҥ турган вокально-инструментальный ансамбль бар эмтир. Оныҥ туружаачылары бу байрамдык кӱнде коллегаларына бойлорыныҥ ла «Любэ» группаныҥ кожоҥдорын сыйлаган. «Эдельвейсти» 25 јылдыгыла анайда ок јарлу кожоҥчылардаҥ Эмиль Толкочеков, Марина Вялкова ла оноҥ до ӧскӧлӧри уткыган.\nБу башкартуныҥ аҥылу ууламјылу бӧлӱгиниҥ ишчилери катуныҥ јеринде ээжилер бузулбазын, терроризмниҥ акттарын болдыртпазын, катуныҥ јеринде отургандарга тап-эриктерди бускадый керектерди эттиртпезин јеткилдейт, катуныҥ јеринеҥ качкандарды бедиреп тудат.\nУголовно-бӱдӱреечи системада тургузылган иш-амадулардаҥ башка бу бӧлӱк тӧрт катап Тӱндӱк Кавказка барып јӱрген. Мындый јол-јорыктар «Эдельвейстиҥ» ишчилериниҥ јуучыл ла служебный белетенижиниҥ кӧргӱзӱзи болуп јат. Бӧлӱктиҥ таҥынаҥ составы тургузылган амадуларды једимдӱ бӱдӱрип, бийик профессионализмин ле дисциплиназын кӧргӱскен. Оныҥ учун кӧп саба ишчилер башкаруныҥ ле ведомствоныҥ кайралдарыла кайралдаткан.\nБӱгӱнги кӱнде аҥылу ууламјылу бӧлӱкте колго-бутка бек туруп алган, бойыныҥ јаҥжыгуларын чебер улалтып апарып јаткан ӧмӧлик иштейт. Бӧлӱктиҥ јуучылдары спорттыҥ башка-башка бӱдӱмдери аайынча кала, республика кеминде ӧдӱп турган маргаандарда, анайда ок Сибирьдеги федерал округтыҥ первенстволорында једимдӱ туружат.\nСпецназовецтер јайгы ла кышкы Спартакиадалардыҥ јаантайынгы туружаачылары, колдомдожып согужары ла табельный колмылтыктаҥ адары аайынча республикан маргаандардыҥ јаҥыс катап эмес јеҥӱчилдери болуп јат.\nРоссияныҥ УФСИН-ниҥ тактический адыш аайынча 2016 јылда ӧткӧн чемпионадында «Эдельвейстиҥ» ишчилери 2-чи јер алган. 2018 јылда Уралдыҥ ла Сибирьдиҥ бӧлӱктери ортозында эҥ артыктары болуп чыккан. Текшикомандалык зачетто алган баштапкы јер Россияныҥ чемпионадында туружар арга берет. Эмди јерлештерис ого белетенет.\nБӧлӱктиҥ ишчилери бойлорын профессионал кеминде тудар амадула јаантайын тазыктырынат. Олордыҥ ортозында краповый береттӱ уулдар база бар: Эркин Сопо, Александр Плесенников ло Анатолий Тозыяков. Уур-кӱч тазыктырулар јылдыҥ кандый ла ӧйинде бийик кырларда, тереҥ сууларда база ӧдӧт.\nМындый аҥылу ууламјылу бӧлӱктер эл-јоныстыҥ амырын јеткилдейт.


Јурттарда јадын-јӱрӱмниҥ кемин бийиктедер - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин кандык айдыҥ 19-чы кӱнинде Горно-Алтайскта јербойында бойын башкарынарыныҥ байрамына учурлай јербойында бойы башкарынарыныҥ совединиҥ элбедилген јуунын ӧткӱрген. Ишмекчи јуунныҥ ижинде анайда ок Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимр Тюлентин база турушкан.\nАлбатыга эҥ јуук јаҥ\nБашкаруныҥ јаан залында болгон јуунда государственный јаҥныҥ органдарыныҥ башкараачылары, аймактардыҥ јаандары, јурт јеезелердиҥ башкараачылары ла јурттардыҥ старосталары турушкандар. Олег Хорохордин: «Мен республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бир айга шыку ӧйгӧ бӱдӱрип келдим. Эмди тургуза јӱк ле Чой ло Оҥдой аймактарда болорго келишти, је табынча бастыра аймактарды айланып келерге турум. Ишмекчи јол-јорыктарда бир кезек башкараачыларла таныжып куучындашкам. Арткандарыла јада тура кыйалтазы јогынаҥ туштажарым. Тургуза ӧйдӧ јуулган јетирӱлерге тайанып, социологияныҥ ширтӱлериле башкарынып, эл-јонло болуп турган туштажуларга тӧзӧлгӧлӧнип, тергеениҥ бӱгӱнги кӱндеги айалгалары кыракы шиҥделет. Мен ол керегинде слерге бӱгӱн јартын айдып турум» — деп айткан.\nРеспубликаныҥ јаҥы башкараачызы бойыныҥ куучынында «бисте кузук бӱдӱп ле аҥдар јӱрӱп турган јерлерде агаштарды кезип јоголторын чек токтодор, фермер ле крестьян ээлемдер агаштыҥ фондыныҥ јерлерин толо тузаланып болбой турган сурактарда кӧп тутак-једикпестер бар. Олордыҥ кезиктериниҥ аайына јӱк ле федерал кеминде чыгар арга бар. Бир кезек курч сурактар јанынаҥ адылу јасактар јӧптӧп чыгарар керек. Бӱдӱретен ле аайына чыгатан ӧскӧ дӧ керектер ле сурактар бар» деп темдектеген. О. Хорохординниҥ айтканыла, кезик сурактар тургуза ӧйдӧ республиканыҥ башкарузында кӧрӱлип јат. Башкаруныҥ јуунына Оҥдой јуртта Урсул сууны кечире тудатан кӱрди јылгырладарыныҥ, јаскы иштерди ӧткӱрерге јеҥилтелӱ кредиттер аларыныҥ сурактары чыгарылып, олор эрчимдӱ шӱӱжилет. Сӱрее-чӧпти чыгара тартарын аайлу-башту тӧзӧп алар керек. Тергеениҥ башкарузы оны «Экология» деген национальный проект-ӱлекер ажыра ӧткӱрерге темдектейт. Јуук ӧйдӧ бу сурак башкаруныҥ јуунында база кӧрӱлер. Быјыл бисте тергеелик учурлу јолдорды чыныктап јазаары аайынча элбек кемдӱ иштер ӧдӧр. Бу ӱлекер аайынча Горно-Алтайскта ла бастыразына шыдар аймактарда кӧп јолдор јазалар.\nО. Хорохординниҥ айтканыла, бӱдӱретен иштерди шӱӱжеринде јербойыныҥ специалисттери ле кадрлары кыйалтазы јогынаҥ туружар. Ол республикада билгири бийик специалисттер барын билерим, бойлорыныҥ керегин јакшы билер кадрлардыҥ тоозы тергееде ас эмес, олор кичӱ Тӧрӧлине тузалу керектер эдерге кӱӱнзеп јат деп темдектеген.\nЈербойында бойы башкарынарыныҥ совединиҥ элбедилген јуунында Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ совединиҥ бӱдӱреечи директоры Денис Власенко бойы башкарынары јанынаҥ бистиҥ тергееде иштеп турган јондык организацияныҥ ижи керегинде куучындаган. Оныҥ айтканыла, бисте јаткан јериниҥ ээзи болуп јӱрер, оныҥ ӧзӱминде эрчимдӱ туружар кӱӱндӱ улустыҥ тоозы јылдаҥ јылга там ла кӧптӧп јат. Бӱгӱнги кӱнде Горно-Алтайскта он сегис ТОС једимдӱ иштеп јат. Республикада дезе кӧрӱмјилӱ иштӱ ТОС-тордыҥ тоозы ас эмес. Темдек эдип Турачак аймакта Јайлу јуртта иштеп турган «Заповедное село» деген ТОС-ты айдарга јараар. Бу ТОС 2013 јылда тӧзӧлгӧн. Оныҥ ижин Данил Ерофеев једимдӱ башкарат. Јиит башкараачы элбедилген советтиҥ јуунында бойы туружып, трибунага чыгып, ижинде јуулган ченемел керегинде куучындаган. Д. Ерофеевтиҥ айтканыла, олор Алтайдагы заповедниктиҥ администрациязыла, јондык ӧскӧ организацияларла, НКО-лорло сӱрекей јуук колбуда иштеп јадылар. Заповедник дезе Артыбаштагы јурт јеезениҥ јерине кирип јат. ТОС заповедниктиҥ алдында турган сурактардыҥ аайына чыгарга ла јуртты ӧскӱрерге башка-башка ууламјыларла кӧп иштер ӧткӱрет. Мынызы аҥылу корулу јерде јаан бузуштар болбозын јеткилдеп јат.\nАлтай Республиканыҥ акча-манат аайынча министри Ольга Завьялова муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ быјылгы јылдагы кӧргӱзӱлери керегинде јетирӱ эткен. Министр ороонныҥ президенти В. Путинниҥ кӱӱк айда чыгарган јарлыгын јӱрӱмде једимдӱ бӱдӱрер амадула 2019 јылда јербойындагы муниципал тӧзӧлмӧлӧргӧ чыгарып турган акчаныҥ кеми эки миллиард салковойго јетире бийиктеер деп ајарган. Чыгарылган акча јолдорды чыныктап јазаарына, балдардыҥ садиктерин ле школдорды тударына, спортивный залдарды чыныктаарга, олорго керектӱ эдим-јазалдар аларга, культураныҥ учреждениелерин јӧмӧӧргӧ тузаланылар. О. Завьялова муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарын бюджеттиҥ акчазын аайлу-башту тузаланарына ла јербойыныҥ бюджедин толтырарына туура салбас ајару эдерине кычырган.\nТергеениҥ јурт ээлем аайынча министри Владислав Таханов јуунныҥ туружаачыларын Туулу Алтайда кооперация канайда ӧзӱп турганыла таныштырган. 2019 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 1-кы кӱнине јетире Алтай Республикада јурт ээлемниҥ потребкооперациязыныҥ јетен кооперативи иштеген. Кажы ла аймак јербойыныҥ ар-бӱткениниҥ ле олордо бар јонјӱрӱмдик ле экономикалык айалгаларла башкарынып, јурт ээлемде башка-башка ууламјыларла иштеп јат. Турачак аймакта иштеп турган кооперативтер эм-томду јажыл ӧзӱмдерди јуунадарын јеткилдейт, Кан-Оозы аймактыҥ кооперативтери мал-аштаҥ эт ле сӱт иштеп аларын эрчимдӱ ӧскӱргилейт, Кош-Агаш аймакта јурт ээлемниҥ кооперативтериниҥ ишчилери чӧлди сугарарын кичеегилейт, эт иштеп аларын, тӱкти јунарын јеткилдейт.\nИштиҥ озочылдарына — кайралдар\nТал-тӱштиҥ кийнинде дезе П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда кӧдӱриҥилӱ јуун ӧткӧн. Јербойында бойы башкарынарыныҥ органдарыныҥ ишчилерин профессионал байрамыла бӱдӱреечи ле јасакчы јаҥдардыҥ чыгартулу улузы уткыган. Алтай республиканыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин уткуулду сӧзинде бӱгӱнги кӱнде бистиҥ тергееде бир муҥнаҥ ажыра муниципал служащийлер, аймактарда ла јурттарда бир муҥга шыдар депутаттар, 140 староста иштеп јат деп айткан. Ол Россия Федерацияда јаҥныҥ органдарыныҥ бастыра ишчилери тегин улустыҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын јарандырар амадулу иштеп јадылар деген. О. Хорохордин кӧдӱриҥилӱ јуунныҥ туружаачыларын байрамла уткып, олорго бек су-кадык ла једимдӱ иш кӱӱнзеген.\nКӧдӱриҥилӱ јуунда бойыныҥ уткуулду сӧзин анайда ок Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин айткан. Парламенттиҥ спикери кажы ла аймакта, кажы ла јуртта бойыныҥ уур-кӱчтери бар деп ајарган. Кӧп јурт јеезелер ар-бӱткени кӱч ле ыраак јерлерде туруп јат. Јурттардыҥ 30% республиканыҥ тӧс калазынаҥ 400 километр кирези ыраагында турганы јурт јеезелердиҥ јаандарына ла старосталарга иште ӱзеери кӱч айалгалар тӧзӧйт. Је олор бастыра бар аргаларын ла ийде-кӱчин толо тузаланып, эрчимдӱ иштеп јадылар. Јурт јаткандарга чыҥдый јадын-јӱрӱмнеҥ ӧскӧ не де керек јок. Чыҥдый јадын-јӱрӱм дегени дезе – ол јакшы ишјал, чыҥдый јолдор, керектӱ кеминде медјеткилдеш ле оноҥ до ӧскӧлӧри. Јурт јердиҥ курч сурактарыныҥ аайы-бажына кыска ӧйгӧ бир ле уунда чыгып болбозыҥ. Је јербойыныҥ депутаттары, старосталары ла јурт јеезелердиҥ ишчилери арга-кӱчи јеткенче ак-чек иштеп јадылар. Спикер келер ӧйгӧ ижемјилӱ кӧрӱп турганы керегинде айткан.\nУткуулду сӧзин анайда ок Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ совединиҥ председатели, Майма аймактыҥ администрациязыныҥ јааны Роман Птицын айткан. Ол кӱн кӧдӱриҥилӱ јуунда озочыл иштӱ ишчилерге кайралдар база табыштырылган.\nАлтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла Ман-јӱректеги јурт јеезениҥ эл-јонло иштеп турган специализи Наталья Асанина, Кан-Оозындагы јурт админстрацияныҥ баш специализи Эльвира Адабасова, Шабалин аймакта Шыргайтыдагы јурт јеезениҥ специализи Эйза Баянкина, Улаган аймактыҥ администрациязыныҥ јербойында бойы башкарынарыныҥ бӧлӱгиниҥ баш специализи Аягоз Джакипова, Ыныргыдагы јурт администрацияныҥ баш бухгалтери Татьяна Куликова, Талдудагы јурт јеезениҥ пол јунаачызы Любовь Прокопьева, Чамал аймакта Чопоштогы јурт администрацияныҥ ишчизи Жанна Пугачева, Турачак аймактыҥ администрациязыныҥ пол јунаачызы Наталья Тренихина, Оҥдой аймактыҥ администрациязыныҥ јааныныҥ ордынчызы Виталий Ченчулаев, Горно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ бӧлӱгиниҥ консультанты Альбина Шитова кайралдаткандар.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Кӱндӱлӱ грамоталары Улаган аймакта Чибиттеги јурт јеезениҥ специализи Ангелина Абрамовага, Кӧксуу-Оозындагы јурт јеезениҥ шоферы Николай Акимовко, Кан-Оозы аймакта Моты-Оозындагы јурт јеезениҥ баш специализи Светлана Артушевага, Майма аймактыҥ администрациязыныҥ архив аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Евгений Герасимовко, Кош-Агаш јурттыҥ администрациязыныҥ баш специализи Жулдуз Джумановага, Оҥдой аймакта Ийиндеги јурт јеезениҥ јааныныҥ ордынчызы Оксана Егоровага, Кӧксуу-Оозы аймакта Ӱстиги-Оймондогы јурт јеезениҥ јааны Ирина Кононовага, Горно-Алтайск каланыҥ депутаттар Совединиҥ депудады Александра Кошкинага, Турачак аймактыҥ администрациязыныҥ баш специализи Александра Менегечевага, Чой аймактыҥ администрациязыныҥ баш специализи Инна Понамаревага, Шабалин аймакта Чаргыдагы јурт јеезениҥ специализи Ольга Шиховцовага ла Чамал аймактыҥ администрациязыныҥ керектериниҥ управляющийи Ольга Швецовага табыштырылган.\nА. ТЫРЫШКИННИҤ фотојуруктары


«Јеҥӱни јурайдыс» деген тӧрӧлчи акцияда туружарга иштер алары улалат - altaicholmon\n«Јеҥӱни јурайдыс» деген тӧрӧлчи акцияда туружарга иштер алары улалат\nАкцияда ончо кӱӱнзегендер туружар аргалу, ол тоодо билелерле туружарга јараар. Акцияныҥ амадузы — балдарда ла јиит ӱйеде тӧрӧлчи кӱӱн, калыктык кӱӱн-тап, совет албатыныҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда ат-нерези — олордыҥ энчизи деп оҥдомол тӧзӧӧри ле ӧскӱрери.\nЈаҥжыкканы аайынча акцияга мындый јайаандык иштер алылат: тӧрӧӧндӧриниҥ јуу ӧйиндеги јӱрӱми, салымы керегинде јуруктар ла кыска эсселер.\nБыјыл бу акцияда www.risuem-pobedu.ru сайт ажыра дистанционный аайыла туружарга јараар. Иштер 01.05.2022 ј. јетире алылар, турулталар 09.05.2022 ј., Јеҥӱниҥ кӱнинде эдилер.


Бисте ӧрттӧр јанынаҥ јаан чочыду јок - altaicholmon\nJуунда СФО-ныҥ јеринде ӧрт болгодый чочыдулу ӧйдӧ јурттарды ӧрт-јеткердеҥ корулап аларыныҥ, суулар кӧпчиири канайда ӧдӱп турганыныҥ сурактары кӧрӱлген. Кичӱ изӱ айдыҥ 28-чи кӱниндеги јетирӱле, Сибирьде текши кеми 146,28 муҥ гектар јерде 233 ӧрт болгоны темдектелген. Jаан ӧрттӧрдиҥ кӧбизи Иркутский областьтыҥ, Забайкальский ле Красноярский крайлардыҥ, Бурят ла Тыва республикалардыҥ јерлеринде. Быјыл болуп турган ӧрттӧрдиҥ тоозы былтыргызына кӧрӧ, 25 процентке кӧп, анайда ок ӧрт-јеткерге алдырткан јерлердиҥ кеми эки катапка кӧптӧгӧн.\nКалганчы јетирӱле, бистиҥ республиканыҥ јеринде агаш-таш ортозында ӧрт јок. Быјыл ӧрт болгодый деген чочыдулу ӧй башталганынаҥ ала бистиҥ тергееде текши кеми 397,3 гектар јерде 43 ӧрт болгон ло олор ӧчӱрилген болгон. ²рттӧр улус отло ајарыҥкай болбогонынаҥ (11 учурал) ла јалкыннаҥ (28 учурал) улам болгон, арткан учуралдар јанынаҥ шиҥжӱ иш ӧдӧт.


Јакшылыкту таҥла, радиоугаачылар!.. - altaicholmon\n1934 јылдыҥ јаскы кӱндериниҥ бирӱзинде эртен тура радионыҥ эфиринде РВ-83 станцияныҥ толкузында баштапкы ла катап диктордыҥ: «Угугар, угугар, Ойрот-Тура куучындап јат!» деген кӧдӱриҥилӱ ӱни јаҥыланган. Оноҥ бери ас эмес јылдар ӧткӧн. Радионыҥ ишчилериниҥ ӱни бӱгӱнги кӱнде республиканыҥ бастыра эл-јонына јакшы таныш. Быјыл ол тӧзӧлгӧнинеҥ ала 85 јылдыгын темдектеген.\nБайлык ла јаан тӱӱки\nОйрот областьтыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала он јылдыгы темдектелип турарда, облисполком ло ВКП(б) каладаҥ эки километр ыраагында турган Туу-Кайаныҥ эдегинде радиоберилтелер ӧткӱретен станция тудар јӧп јараткандар. 1934 јылда дезе Ойрот-Турада толкуларыныҥ узуны 968 метрге једип турган РВ-83 станция ишке табыштырылган. Бу ла јылда Ойрот автоном областьтыҥ радиоберилтезиниҥ комитеди тӧзӧлгӧн (1948 јылда областьтыҥ ады Горно-Алтайский деп солунган). Комитеттиҥ баштапкы председателине М. И. Ялбачев деп кижи тудулган. Кандык айдыҥ 19-чы кӱнинде дезе председательдиҥ ордынчызына Видусов деп кижини јӧптӧгӧн. Кӱӱк айдыҥ 7-чи кӱнинде дезе ВКП(б)-ныҥ обкомы мындый јӧп јарадып јат: «Радиоберилтелердиҥ ойрот тил аайынча «РВ-83» станция ажыра ӧдӱп турган берилтелериниҥ редакторына нӧкӧр Тарсамаевти кӧстӧп тудар».\nОл ӧйдӧ диктордыҥ ла корреспонденттердиҥ ӱндерин эфирдеҥ озо бичип алар аргалар јок болгон. Оныҥ да учун радионыҥ баштапкы чыккан программалары кӧндӱре ле микрофон ажыра «тирӱге» ӱнделетен. Баштапкы ӧйлӧрдӧ берилтелер јаҥыс ла орус тилле чыккан. Программада «Кызыл Ойрот» газеттиҥ бичимелдери, калганчы ӧйдӧ болгон солундар, јондык ла политический темаларга учурлалган статьялар ла эрмек-куучындар, јурт ээлемди ӧскӱрериле колбулу материалдар тузаланылган. 1935 јылдаҥ ала берилтелер ӱзӱги јогынаҥ чыгып баштаган. Јирмезинчи чактыҥ 30-чы јылдарыныҥ учында Туулу Алтайда орус ла ойрот тилдерле белетелген берилтелер ӧдӧри тӧзӧлгӧн.\n1941-1945 јылдарда Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧдӧрдӧ, Ойроттыҥ радиозы сӱрекей јаан иш ӧткӱрген. Ол јууныҥ јалаҥдарында ла тылда кандый ат-нерелӱ јуу-согуштар ла ат-нерелӱ иштер ӧдӱп турганы керегинде эл-јонго элбеде јетирген. Орус ла ойрот (алтай) тилдерле болгон берилтелер радиоугаачылар ортодо јаан таскадулу ла мобилизационный учурлу иштер ӧткӱрген. Оныҥ бӱдӱрген иштериниҥ тузазын учына јетире тоолоп айдып та болбозыҥ. Радионыҥ берилтелери тылда иштеген улустыҥ тӧрӧлчи кӱӱнин кӧдӱрген, Јеҥӱни јууктадарында айдары јок јаан камаанын јетирген.\n50-60 јылдарда јербойыныҥ берилтелериниҥ структуразы билдирлӱ јаҥыртылган. Јондык ла политический темаларга учурлалган берилтелерге таҥынаҥ башка ууламјылар кожулган. Радиокомитет угаачыларыныҥ тоозын кӧптӧдӧргӧ берилтелерди укпай турган јурттарда јорыктап јӱрер радиоузелди тузаланып баштаган. Бу ла ӧйдӧ бастырасоюзный радиокомитеттиҥ ижи ӧскӧртӧ тӧзӧлгӧн. Туулу Алтайдыҥ радиокомитединиҥ јакарулар темдектеп турган бичигинде ол 1953 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ јирме алтынчы кӱнинеҥ ала «Горно-Алтайсктагы облисполкомныҥ культура аайынча башкартузыныҥ радиојетирӱлер эдетен бӧлӱги» деп адалып јат. 1958 јылдыҥ чаган айыныҥ јирмезинчи кӱнинеҥ ала дезе «Ишкӱчиле јаткандардыҥ областной Совединиҥ депутаттарыныҥ исполкомында Горно-Алтайскта берилтелер ӧткӱретен редакция» деп адалган.\nТергеелерде телекӧрӱлтелер тӧзӧлип, ӧзӱп баштаарда, РСФСР-дыҥ министрлер Совединиҥ 1961 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 28-чи кӱнинде чыгарган 1332 таҥмалу јӧби, СССР-дыҥ министрлер Совединиҥ башкартузыла иштеген радиоберилтелер ле телекӧрӱлте аайынча Госкомитединиҥ председателиниҥ 1961 јылдыҥ куран айыныҥ 12-чи кӱнинде чыгарган 1332 таҥмалу јакарузы аайынча Туулу Алтайдыҥ радиоберилтелер ӧткӱретен редакциязы радиоберилтелердиҥ ле телекӧрӱлтениҥ комитеди эдип ӧскӧртӧ тӧзӧлгӧн. Јаҥы комитет ол јылдарда областной Советтиҥ депутаттарыныҥ исполкомыныҥ башкартузыла иштеген. 60-чы јылдарда областьтыҥ аймактарында ла јурт ээлемниҥ ле промышленностьтыҥ јаан деген предприятиелеринде таҥынаҥ башка бойлорыныҥ радиостудиялары тӧзӧлип, иштеп баштаган.\n1961 јылда Горно-Алтайскта ишке радионыҥ јаҥы туразы табыштырылган. Ол ӧйдӧ ол технический јазалдарла толо јеткилделген. Мынызы радионыҥ берилтелерин чыҥдый белетеер аргалар ачкан. Туулу Алтайдыҥ радиоберилтелер ле телекӧрӱлте аайынча комитеди тергеениҥ јондык јӱрӱминде, јаан учурлу кампанияларды ӧткӱреринде, национальный культураны тӧзӧӧринде јаан камаанын јетирген. Областьтыҥ радиозында башка-башка јылдарда литератураныҥ ла искусствоныҥ бастыразына шыдар јарлу ишчилери иштегендер. Ӧйлӧ кожо иштиҥ јаҥы бӱдӱмдери ле ууламјылары тӧзӧлгӧн. Радиодо Туулу Алтайда јаткан башка-башка калыктардыҥ духовный ӧзӱмине учурлалган аҥылу берилтелер чыгып баштаган.\n1991 јылда комитеттиҥ ады солунып, ижи ӧскӧртӧ тӧзӧлгӧн. Комитеттиҥ ордына телерадиоберилтелердиҥ «Туулу Алтай» деген государственный компаниязы тӧзӧлгӧн («Туулу Алтай» ГТРК). Бу ӧйдӧҥ ала Туулу Алтайдыҥ радиозы элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ текши тоозына кожулып, эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келиштире иштеп баштаган. Компанияныҥ бойында дезе јаан јаҥыртулар эдилген. Ишти јаҥырта тӧзӧӧр амадула «Туулу Алтай» ГТРК 1999 јылда каланыҥ «Радио МЕГА» деген радиоканалын ачып јат. УКВ-диапозондо иштеп турган бу радиоканалдыҥ јетирӱлик-кӱӱлер аайынча берилтелери кыска ӧйдиҥ туркунына республиканыҥ тӧс калазыныҥ эл-јоны ортодо сӱрекей јарлу боло берген.\n2005 јылдыҥ чаган айыныҥ баштапкы кӱнинде дезе «Телекӧрӱлтелердиҥ ле радиоберилтелердиҥ бастырароссиялык государственный компаниязы» деп адалган федерал государственный унитар предприятиениҥ филиалы тӧзӧлгӧн. Бу ӧйдӧҥ ала «Туулу Алтай» ГТРК-ныҥ радио аайынча берилтелери «Россияныҥ радиозы» деген радиоканал ажыра ӧткӱрилип башталган. Ленталарды дезе цифровой эп-аргалар солыган. Тургуза ӧйдӧ радионыҥ корреспонденттери ижинде магниттӱ пленкалардыҥ ла магнитофондордыҥ ордына кажызы ла таҥынаҥ компьютери тузаланып јадылар. Радионыҥ кӧмзӧзинде јуулган байлык материалдар тургуза ӧйдӧ чыҥдыйы бийик ле узак ӧйдиҥ туркунына тузаланатан цифровой бӱдӱмге кӧчӱрилет.\n«Туулу Алтай» ГТРК-ныҥ радиопрограммалары анайда ок 2011 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 20-чи кӱнинеҥ ала «Маяк» деген государственный јетирӱлик ле кӱӱлик радиостанцияда чыгып баштаган. «Маяк» база ВГТРК-ныҥ филиалы болуп јат. Јербойыныҥ радиоберилтелери бу радиостанцияда иштеер кӱндерде кажы ла бир саааттыҥ учында 10 минуттыҥ туркунына ӧдӧт. Амыраар кӱндерде дезе берилтелер 55 минутка улалат. Бӱгӱнги кӱнде Россияныҥ радиозы 105.00 FМ толкуда иштеп јат. «Маяк» радиостанцияда болуп турган јербойыныҥ берилтелерин база FМ толкудаҥ угар арга бар.\nЭҥ артыктарына — кайралдар\nӦткӧн неделеде Горно-Алтайскта Туулу Алтайдыҥ радиозыныҥ баштапкы берилтелери башталганынаҥ ала 85 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун ӧткӧн. Алтай Республиканыҥ удурумга башкараачызы Олег Хорохордин бу јаан байрамла «Туулу Алтай» ГТРК-ныҥ ишчилерин уткыган.\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын удурмга бӱдӱрип турган О. Хорохордин бойыныҥ уткуулду сӧзинде калганчы јылдарда элбек јетирӱлер эдип турган эп-аргаларда јаҥы бӱдӱмдӱ иштер табылып та турган болзо, је текши прессаныҥ ла радионыҥ учуры эл-јон ортодо эмдиге јетире јылыйбаган деп темдектеген. Оныҥ айтканыла, мында бастыра неме, ӧскӧ иштерде чилеп ок, улустыҥ јайалтазынаҥ, кӱӱнинеҥ ле бойыныҥ керегиниҥ узы болгонынаҥ камаанду. «Туулу Алтай» ГТРК-ныҥ радиозыныҥ ӧмӧлигинде бу јанынаҥ ончозы јакшы. Слер 85 јылдыҥ туркунына радиодо болгон берилтелерди чеберлеп, чыҥдыйы бийик, јилбилӱ ле солун программаларды эфирге чыгарарын тӧзӧмӧлдӱ јеткилдеп јадыгар. Слердиҥ материалдарыгар кӧп тоолу конкурстарда јеҥӱлӱ јерлер алган. Радиоугаачылар корреспонденттердиҥ белетеген берилтелерин јаантайын энчикпей сакып јадылар» — деп, О. Хорохордин айткан.\nРеспубликаныҥ удурумга башкараачызы кӧдӱриҥилӱ јуунныҥ туружаачыларына јакшы иш, јилбилӱ ӱлекерлер, солун баштаҥкайлар, бийик билгирлер ле бӱгӱнги ӧйдӧҥ артпас јалтанбас алтамдар кӱӱнзеген. Бу јуунда эҥ артык иштӱ корреспонденттерге кайралдар ла сыйлар табыштырылган. «Туулу Алтай» ГТРК-да узак јылдардыҥ туркунына кӧрӱмјилӱ ле јозокту иштеп келген телерадиоберилтелердиҥ јетирӱлер аайынча программаларыныҥ службазыныҥ шеф-редакторы Владимир Попошев Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткан. Јетирӱлердиҥ программаларыныҥ ӧткӱреечизи Сергей Булгаковко дезе Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ Быйанду самаразы табыштырылган.\nО. Хорохординиҥ уткуулду сӧстӧрине ВГТРК-ныҥ генеральный директорыныҥ ордынчызы — тергеелер ортодогы департаменттиҥ башкараачызы Рифат Сабитов ло «Туулу Алтай» ГТРК-ныҥ директоры Татьяна Кончева база јӧмӧшкӧндӧр. Рифат Сабитов бойыныҥ куучынында бӱгӱнги кӱнде радионыҥ берилтелерин Алтай Республиканыҥ бастыра јурттарында угар арга бар деп темдектеген. Ол «Россияныҥ радиозы» деп радиостанцияла кожо бӱдӱрип турган ӱлекерлер керегинде айткан. Јаҥы ӱлекерлер ичкери јерде элбеде тарказа, улус Алтай Республика керегинде оноҥ кӧпти угар аргалу болор деген. Москвадаҥ келген айылчы бу ӱлекерлер ажыра инвесторлорды ла туристтерди јилбиркедип, олорды Туулу Алтайга кӧптӧдӧ тартып алар аргалар бары керегинде куучындаган.\nКӧдӱриҥилӱ јуун Алтай Республиканыҥ јайаан ӧмӧликтериниҥ ле «Туулу Алтай» ГТРК-ныҥ (эмдиги ады —«Эл Алтай» ГТРК) ишчилериниҥ кожо белетеген јилбилӱ ойын-кожоҥыла тӱгенген.