Оныҥ оморкодузы – атту-чуулу бӧкӧлӧр - altaicholmon\nОныҥ оморкодузы – атту-чуулу бӧкӧлӧр\nӰлӱрген айдыҥ 16-чы кӱнинде Шабалин јуртта Алтай Республиканыҥ нерелӱ тазыктыраачызы, Россия Федерацияныҥ физический культура ла спорт аайынча отличниги Леонид Чильчиновтыҥ учурлу 60 јажына учурлалган кӱрештиҥ маргааны, кӧдӱриҥилӱ эҥир ле аш-курсагы аҥказынаҥ ашкан јыргал ӧткӱрилди.\nГрек-рим кӱрешле ӧткӱрилген маргаанда текши тооло кажы ла командада бойлорыныҥ бескелеринде кӱрешкен беш спортчыдаҥ турган Горно-Алтайсктыҥ, Майма, Шабалин, Оҥдой, Кош-Агаш аймактардыҥ беш командазы турушкан. Уулчактардыҥ «стенка на стенку» деген ээжиле ӧткӱрилген маргаанында Шабалин аймактыҥ јуунты командазы (Кирилл Подлесных, Ельдор Матушкин, Глеб Сабашкин, Виктор Семенов, Анатолий Шабунин) сӱреен једимдӱ кӱрежип, Горно-Алтайскты 1:4, Кош-Агашты 2:3, Оҥдойды 0:5, Майманы 0:5 тооло јеҥип, баштапкы јер алган, алтын медальдарла, 20 муҥ салковой сый акчала кайралдаткан. Грек-рим кӱрешле Шабалин аймактыҥ баш тазыктыраачызы Яков Меркетовтыҥ айтканыла, уулчактарга мындый јаан јеҥӱ аларга маргаан тӧрӧл спортзалында ӧткӧни ле тӧрӧӧн (адазындый, карган адазындый) тазыктыраачызына учурлалганы јаан ийде-кӱч берген. Јуунты команданыҥ ӱч спортчызы Чаргы јурттаҥ Яков Степановичтиҥ бойыныҥ ӱренчиктери болзо, бир уулчак Јекјийектеҥ Аржан Яжнаевтиҥ ӱренчиги, экинчизи Шабалиннеҥ Айдар Малчиновтыҥ ла Леонид Чильчиновтыҥ ӱренчиги.\nМаргаанда барказы учун «оорып» јӱрген Елизавета Лазаревна Айграшева юбиляр керегинде: «Леонид Борисович бистиҥ биледе эҥ кару кижи, ол мениҥ ӱч уулымды — Сергейди, Александрды ла Юрийди кӱрешке тазыктырды. Олорды Јаан-Чаргыдаҥ экелип, бойыныҥ айлына јатыргызып, тазыктырган. Горно-Алтайскка барып ӱренгендерин, тазыктырынгандарын Сергей Сӱмелеевич Ютанов айлында јатыргыскан. Леонид Борисович балдарла иштеерине ары јанынаҥ јайалталу кижи, ол бойыныҥ јалакайыла, кӱӱнзегиле канча баланы јӱрӱмниҥ јакшы јолына тургускан. Кем де кӱрештиҥ јолыла барып, профессионал спортчы, тазыктыраачы, кем де кӱреште јединген једимдерине тайанып, ийделӱ ле јуучыл службаларда иштейдилер. Уулчактарды бойыныҥ ӧйинде Леонид Борисович кӱрешле јилбиркетпеген, спортко тазыктырбаган, јӱрӱмге ӱретпеген болзо, олор јастыра да јолло, согужып, аракыдап та јӱре бергедий болгондор.\nБӱгӱн бу болуп јаткан маргаанды, эҥирди, јыргалды Леонид Борисовичтиҥ ӱренчиктери баштап ӧткӱрет. Олор тазыктыраачызын адазындый тообогон болзо, не шакпырагылайтан эди» — деп куучындады.\nЮбилярдыҥ ӱренчиктериниҥ бирӱзи Борис Могулчин ӱредӱчизи керегинде: «Чын, бис, Леонид Борисовичтиҥ ӱренчиктери, ӱредӱчибистиҥ алтай јылдык тооло јылы кирип ле толо јажы толуп јатканына јуулыжып, бу кӱнди байрам кептӱ ӧткӱрер деп, арга-кӱчис јеткенче албадандыс. Мени Леонид Борисович Шыргайтыдаҥ экелип тазыктырган. Кӱреште, спортто јаан једимдерге јетпеген де болзом, тазыктыраачымныҥ јаан јӱрӱмге, јаан телекейге ууламјылаган јакылталары меге јозок болгон. Ӱредӱчибисте мендий ӱренчиктер канча кире болгондорын айдарга да кӱч ошкош, је олордыҥ ортозында спорттыҥ узы деп ат-нереле 10-ноҥ ажыра, спорттыҥ узына кандидат деп 20-деҥ ажыра кӱрешчи адаткан. Мындый једимдерге јеткен тазыктыраачылар республикада ас» — деп айтты.\nЮбилярдыҥ азырап алган уулы Иван «Адамдый кижини јаҥыс ла юбилейинде эмес, кажы ла кӱн адап, айдып, јакшы эткен керектерин тоолоп, угузып, мактап, кӧдӱрип турар керек. Ол јалакай, јылу, јакшы кӱӱндӱ кижи, мени ле Александр акамды билезине алып чыдадып койды. Бис эмди јӱрӱмде јолысты табып, ийделӱ структураларда иштейдис, Леонид Борисович эмес болзо, бистиҥ јолыс кандый болорын кем билер» деп куучындаган.\nЛеонид Борисовичти мен јакшы билерим. Ол бойыныҥ ижине сӱреен каруулу, улуска ајарулу, тӧжине согунбас, оны эттим, мыны туттым деп мактанбас тазыктыраачы. Оныҥ кожо чыккан карындажы, ак-јарыктаҥ эрте јӱре берген Геннадий Борисович база ондый ок болгон. Байрам кӱн юбилярды бойы керегинде айтсын деп сураарымда, ол: «1984 јылдаҥ бери грек-рим кӱрешле тазыктыраачы болуп иштейдим. Ӱренчиктеримнеҥ спорттыҥ узына эҥ ле озо Виталий Татанаков јеткен, оныҥ кийнинде мындый ат-нерени кӧп уулдар алды. Эҥ бийик једимге Эзен Уланкин јеткен, ол телекейлик первенстводо ӱч катап туружып, эки катап чемпион болды.\nМеге бастыра ӱренчиктерим кару. Олордыҥ јаҥыс ла спортто јеткен једимдери учун эмес, биле тӧзӧп, балдарына јакшы ада, тӧрӧлине, албатызына јакшы улус болуп јӱргендериле оморкойдым» — деп айткан.\nЮбилярдыҥ окылу биографиязын алзабыс, ады-чуузы Алтай ӧткӧн тазыктыраачы Кош-Агаш аймактыҥ Курай јуртында алмат сӧӧктӱ Борис Николаевич ле тӧӧлӧс сӧӧктӱ Тамара Васильевна Чильчиновтордыҥ билезинде 1961 јылдыҥ сыгын айыныҥ 30-чы кӱнинде чыккан. Ол биледе баштапкы бала болгон, кийнинде биле ӱч уул ла бир кыска кӧптӧгӧн. Ол кичинектеҥ ле ала энезине болужып, карындаштарын алганы јарт. Балдарды сӱӱр, балдарга болужар, јӧмӧжӧр деген санаа-кӱӱн ого, байла, ол тушта салылган. Ада-энези Акташтагы рудникте иштегендер, энези шахтада, адазы шофер болуп.\nЛеонид 1976 јылда Акташтыҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ 8 клазын божодып, Ийиндеги механизаторлор белетеер училищеге кирген. Ӱч јылдаҥ училищени једимдӱ божодып, Акташтагы јолдор јазаар предприятиеде черӱге барганча тракторист болуп иштеген. Черӱниҥ кийнинде Горно-Алтайский педагогический училищениҥ физкультураныҥ ӱредӱчизин белетеер бӧлӱгине кирген. 1984 јылда ӱредӱзин јеҥӱлӱ божодып, Шабалинде ДЮСШ-да грек-рим кӱрешле тазыктыраачы болуп иштеген.\nТекши тооло онноҥ ажыра спорттыҥ узын ла јирмедеҥ ажыра спорттыҥ узыныҥ кандидаттарын белетеген. Айдарда, ол, орто тооло, кажы ла јыл бир спорттыҥ узын эмезе спорттыҥ узына кандидатты белетеген.\nЛеонид Борисович Чильчиновтыҥ талдама ижи ајару јок артпаган, Шабалин аймак «За заслуги перед Шебалинским районом» знактыҥ III степениле, республика «Алтай Республиканыҥ нерелӱ тазыктыраачы», орооныс «Россия Федерацияныҥ физический культура ла спорт аайынча отличниги» деп ат-нерелерле кайралдагандар.\n60 јажы толгон байрамда Алтай Республиканыҥ физический культура ла спорт аайынча комитединиҥ председатели Олег Гурин Быйанду самара табыштырды, аймактыҥ администрациязы «За заслуги перед Шебалинским районом» знактыҥ II степениле кайралдап, сыйга тура тудар јердиҥ сертификадын берди. 37 јылга тазыктырган ӱренчиктери ӱредӱчизине аймактыҥ сыйга берген јерине нени-нени тудуп алзын деп, 250 муҥ салковойдыҥ сертификадын бердилер, алтай кеп-кийим (бӧрӱк, тон, ӧдӱк) кийдирдилер. Леонид Борисовичти юбилейлик јажыла уткыырга республиканда грек-рим кӱрештиҥ јарлу, тоомјылу улузы, кожо кӱрешкен ле иштеген коллегалары келип, акту санааларын, јылу кӱӱндерин айттылар. Онойдо ок юбилярга республиканыҥ јарлу кожоҥчылары Болот Байрышев, Кара Майманов, Роман Саланханов кӱӱлик сыйларын јетирдилер. Алтай крайдыҥ ла Барнаулдыҥ грек-рим кӱреш аайынча федерацияларынаҥ адынаҥ кӱрешчи Сергей Янашкевичтеҥ ле юбилярдыҥ ӱренчиги, грек-рим кӱрешле спорттыҥ узы, алтай кӱрешле республикан маргаандардыҥ јеҥӱчили Айдар Малчинов јараш кожоҥдорын юбилярга база сыйладылар. Уткуулду сӧстӧрин, быйанду алкыштарын, су-кадык, ырыс-кежик ле бастыра бар јакшыны ла јарашты кӱӱнзеген улустыҥ тоозы кӧп болды. Анчада ла Шабалин аймактыҥ јерлештери юбилярга јылу сӧстӧрин кӧп айттылар.\nБир јанынаҥ сананза, Леонид Борисович-тиҥ једимдӱ кӱрешчи, талдама тазыктыраачы болбос аргазы јок болгон. Не дезе, ол, баштапкызында, грек-рим кӱрешле јаҥыс ла Алтайда эмес, текши Россияда да јарлу Курай јуртта чыккан. Грек-рим кӱрешле спорттыҥ бу јуртта чыккан-ӧскӧн устары Мадий Каланаковтоҥ баштайла, Алексей Тадыкинге јетире ондорло тоололот. Экинчизинде, ол алмат сӧӧктӱ. Кебинде алмыстаҥ бӱткен алматтар талдама кӱрешчилер ле тазыктыраачылар болгондорын бастыра Алтай билер: Родион Асканаков, Алексей Тадыкин, Баатыр Бултаев, Ай-Мерген Белешев, Леонид ле Геннадий Чильчиновтор, Геннадий Бачимов ло ӧскӧлӧри де.


Ар-бӱткенди билгир тузаланарыныҥ сурагы - altaicholmon\nАр-бӱткенди билгир тузаланарыныҥ сурагы\nЈонјӱрӱмдик-консервативный политиканыҥ тӧс јериниҥ (ЦСКП) тӧзӧп ӧткӱргениле Горно-Алтайскта кӱрее-куучын болгон. Ондо «Ороонныҥ јер јанынаҥ аргалары: кичеериниҥ курч сурактары ла ӧзӱмниҥ јолдоры» деп сурак шӱӱжилген.\nКӱрее-куучында ЦСКП-ныҥ генеральный директоры Людмила Шувалова, АР-дыҥ јурт ээлем аайынча министриниҥ баштапкы ордынчызы Владислав Таханов, «Ар-бӱткенниҥ Алтайский государственный биосферный заповедниги» ФГБУ-ныҥ директоры Игорь Калмыков, јурт ээлемниҥ Маймадагы техникумыныҥ директоры Александр Чеконов, РФ-тыҥ «Россельхозбанк» АО-зыныҥ Алтайский операциялык офисиниҥ управляющийи Константин Гладких, фермерлер, экологтор, јондык ишчилер турушкан.\nЛюдмила Шувалова јуунды ачып, ЦКСП тергеелерде кӧп иштеп турганын, федерал программаларды бӱдӱрерде, тергеелердиҥ аҥылуларын ајаруга аларын темдектеген. Ол «Јурт јерлердиҥ турумкай ӧзӱми» ӱлекерди «Россельхозбанк» АО-ло кожо бӱдӱрер иште ченемел јуулганын айткан.\nЦСКП-ныҥ эксперттери Алтай Республикада федерал кемдӱ экологиялык компетенциялардыҥ тӧс јерин ачар шӱӱлте эткен. Тергееде ар-бӱткенди кичееп алары јанынаҥ солун ченемел бар. Республиканыҥ эл-јоныныҥ санаа-укаазы кажы ла кижиниҥ тереҥ кӧрӱмине тӧзӧлгӧлӧнгӧн лӧ ар-бӱткенге канча ла кирези чебер болорыныҥ философиязына туку качаннаҥ бери келижет. Бу философияга эмди ончо телекей тайанат.\nКӱрее-куучынныҥ туружаачылары рекреацияныҥ ла заповедниктердиҥ јерлериниҥ, тергеениҥ јаҥжыккан культуразыныҥ тӧзӧгӧзи болуп турган јуртээлемдик јерлердиҥ ле туризмге, айылчыларды уткыырына берилген јерлердиҥ ӧзӱмин теҥ-тай апарарын чокумдагандар. «Алтай Республиканыҥ јурт ээлеми – ол јадын-јӱрӱмниҥ тӧзӧгӧзи, бӱгӱн бу бӧлӱкте уур-кӱчтер болуп туру. Кижиниҥ ар-бӱткенге јетирип турган каршузы кӧптӧйт, кату таштанчылардыҥ курч сурагы турат, азырал белетеер јерлердиҥ кеми астаганынаҥ улам, фермерлер азыралды јеткилинче белетеп болбойт» — деп, Владислав Таханов айткан. Аҥдашты эрчимделткениниҥ салтарында ар-бӱткенде јӱрген «азыралын» јылыйткан бӧрӱлер мал-ашка кӧп табарулар эдет.\nФермерлердиҥ акча-манат јанынаҥ курч сурактарын РФ-тыҥ «Россельхозбанк» АО-зыныҥ Алтайский операциялык офисиниҥ управляющийи Константин Гладких айткан: «Тергееде иштеп турган јуртээлемдик 1200 предприятиедеҥ јӱк ле 120-зи заемщик болуп туру, эҥ ле учурлузы – олордыҥ тоозы кӧптӧбӧйт. Бистиҥ банк јӱк ле кредит берер учреждение эмес, је анайда ок ол ӧзӱмниҥ институды болуп иштейт». Оныҥ турултазында фермерлер текшироссийский кемине чыгарга керектӱ компетенцияларды алар аргалу. Онойып, тӧзӧлгӧн экосистеманыҥ — «Свое родное» деген платформаныҥ ла маркет-плейстиҥ шылтузында тергеениҥ јурт ээлеминиҥ ишчилери бойыныҥ иштеп алган продукциязын Россияныҥ ӧскӧ тергеелеринде садар аргалу болор.\nАлтай Республиканыҥ эҥ ле јаан сурагыныҥ бирӱзи – ол сӱрее-чӧпти чыгара тартары ла оноҥ не-немелер эдери. Республика сӱрее-чӧптиҥ переработказыныҥ сурактарын 2024 јылга јетире аайлаштырып салатан тергеелердиҥ тооломыныҥ учында турат. Бу ишке чыгарылган јерлерде полигондор тӧзӧӧри база ӧтпӧй јат. Туулу Алтайда ондый болор учуры јок.\n«Алтайдыҥ эл-јоны кӧп каттарлу конор тураларды шиҥжӱ иш јогынаҥ тутканы кайкамчылу ар-бӱткенниҥ заповедниктерине салтарын јетирер деп чын чочыгылайт. Бого кижиниҥ ар-бӱткенге јетирип турган салтарыныҥ јаанап турганын кожор керек. Сурактыҥ аайына чыгар бир јӧпти Туризмниҥ федерал агентствозы эткен: туризмди сезонло иштеер капитальный тудумдарга тӧзӧлгӧнип эмес, а экологияныҥ ээжилерин кату бӱдӱрип ӧскӱрерин јӧмӧӧр. Бу ууламјы Алтай Республикада эрчимдӱ ӧзӱм алынат. Је ар-бӱткенди корулаар јерлерде капитальный тудумдарды астадары керегинде сурак аайлалбаган. Мында јербойыныҥ улузыныҥ шӱӱлтелерин ајаруга алып, болгодый чочыдуларды шӱӱп, јарамыкту јӧпкӧ келери учурлу» — деп, Людмила Шувалова темдектеген.\n«Бистиҥ јерлеристиҥ јирме беш проценти заповедниктер. Јурт ээлемди ӧскӱрерге онызы ас — деп, «Ар-бӱткенниҥ Алтайский государственный биосферный заповедниги» ФГБУ-ныҥ директоры Игорь Калмыков айткан. —Артыбашта, Иогачта фермерлердиҥ иштеп алган эдин ле сӱдин таппазыҥ. Туризм ӧзӱм алынган јерлерде јурт ээлем тудуп, ӧскӱрериниҥ ордына, јерлерди ӧскӧ керектерге тузаланганы артык. Айдарда, аймак фермерлер јок болуп калат».\nЈасакты келген туристтердиҥ де, государственный шиҥжӱчилердиҥ де јанынаҥ бӱдӱрериниҥ сурагы курч турат. «Бис ончо шиҥжӱчилердиҥ баш оорузы — деп, Сибирьдиҥ казактарыныҥ черӱчил биригӱзиниҥ Алтайский бӧлӱк казактарыныҥ биригӱзиниҥ јааны Виктор Кукасов айткан. – Казактардыҥ службазыныҥ келтей јаны: бис ээжилерди бӱдӱрерин шиҥжӱде тудадыс, је биске тап-эриктер бузуштар кӧптӧп туру дешкилейт. Учуры дезе јарт – бис иштеп турганыс учун, тап-эриктер бузаачыларды тудуп јадыс. Биосфераны корулаар керекке јондык биригӱлерди, ол тоодо волонтерлорды тартып, оны тыҥыдар керек».\nКурч сурактар бар, је тергееде олорды чечер јолдор табар арга јок эмес. Федерал тӧс јердеҥ јӧмӧлтӧ РФ-тыҥ башкарузыныҥ вице-премьери Виктория Абрамченконыҥ јанынаҥ база эдилер. Ол јуукта премьер-министрдиҥ јакааныла бистиҥ федерал округтыҥ кураторына тудулган. Оныҥ чыдуларыныҥ тоозында экология бар – онызы Алтай Республикага сӱреен јаан учурлу.\n«Кайкамчылу бу јердиҥ тӧс байлыгы – улус. Бу јерлердиҥ тургун калыгы – алтайлар кайкамчылу культуралу, јалакай кӱӱн-тапту, јакшы калык. Тергее кеминде алтай тилди ле национальный јаҥжыгуларды корулап ла ӧскӱрип аларына кӧп иштер эдилет. Тӧс ајаруда байлу јерлерди ле ар-бӱткенди корулап алар суракты тудар керек. Бис бу текши јӧплӧ бойыстыҥ јӧмӧлтӧбисти јетирерис деп бодойдым» — деп, кӱрее-куучынныҥ учында Людмила Шувалова угускан.


Профсоюзтарла туштажу ӧтти - altaicholmon\nПрофсоюзтарла туштажу ӧтти\nКандык айдыҥ 30-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Эжер Ялбаков тергеениҥ профсоюзтарыныҥ активиле јуун ӧткӱрди.\nЈуунды ачып тура, ол быјыл ишмекчи ӧмӧликтердиҥ Јастыҥ ла иштиҥ байрамына учурлалган јаан базыттары пандемиядаҥ улам болбозын айткан. Бу байрам профсоюзтардыҥ эҥ учурлу байрамы болуп јат. Оны темдектеериле колбой айалга келер јылда оҥдолорына иженгени айдылды.\nТуштажуда «Алтай Республиканыҥ профсоюз тӧзӧлмӧлӧриниҥ биригӱзиниҥ» председатели Андрей Ищенко быјыл Туулу Алтайдыҥ профсоюзтары тӧзӧлгӧнинеҥ бери 100 јылдыгын темдектеп јатканын айтты. Јуунда ол майдыҥ байрамдарына учурлай ӧдӧр иш-керектер керегинде јетирди. Онойдо ок ол пандемияла колбой эл-јонныҥ ишјалыныҥ чын кеми, кирелтелери, иштеер јерлер астаганы јанынаҥ айалгаларды темдектеди. Профсоюзтардыҥ јашӧскӱрим совединиҥ тур-чылары ӧмӧликтердиҥ курч сурактарын ла некелтелерин видеого согуп чыгарадылар. Иштиҥ турулталары керегинде айдып тура, А. Ищенко јурт јерлердиҥ специалисттерине јонјӱрӱмдик тӧлӧмирлердиҥ индексациязы эдилгенин темдектеди. Башкаруныҥ, иштиҥ, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеер министерствоныҥ ла ведомстволордыҥ ортодо камыс тӧзӧп, ишјал системаныҥ иш учун тӧлӧӧр системада тӧс ӱлӱзин чоттооры ла кубултары аайынча иштер ӧдӧт. Республи-каныҥ јеринде ишјалдыҥ эҥ ас кеми аайынча јӧптӧжӱге ӱчјандай кол салылган.\nИш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министр Адар Сумин бюджет бӧлӱктиҥ специалисттериниҥ должностной окладтарын, ишјалыныҥ ставкаларын бийиктедер иштер керегинде куучындады. Бу суракты аайлаштырарга ведомстволор ортодо ишмекчи группа тӧзӧлгӧн болгон. Ол тергеениҥ государстволык ла муниципал учреждениелериниҥ ишчилериниҥ ишјалын башкалаар баштанулар белетеер ижин тургуза ӧйдӧ баштап салган. Бӱгӱнги кӱнде ишмекчи группа республиканыҥ государстволык тогус органына башкартып турган государстволык учреждениелерди шиҥдеп кӧргӧн. Иштиҥ турулталарыла бу бӧлӱкте иштеп тургандардыҥ окладтары бийиктедилип, улустыҥ бир ле тӱҥей иште иштегендери тӱҥей ишјал алары, ишјалы ӱредӱзи ле оноҥ до ӧскӧ некелтелери аайынча керектӱ кеминде тӧлӧлӧри јеткилделер. Чоттомол иштердиҥ турултазыла бу некелтелерди бӱдӱрерге республикада иштеп турган государстволык 143 учреждениениҥ ишчилериниҥ ишјал ӱлӱзин бийиктедерге озолондыра кӧрӱмле ӱзеери 564,6 млн салковой акча керек (иш учун тӧлӧӧр кӧмзӧгӧ начислениелерле кожо).\nАлтай Республикада муниципал 327 учреждение иштейт. Тургуза ӧйдӧ Майма аймактыҥ тӧрт лӧ Чой аймактыҥ он ӱч культура учреждениелериниҥ ишчилериниҥ ишјалы шиҥделип кӧрӱлген. Ондо ӱзеери 5,9 млн салковой керектӱ болгоны чоттолгон. Арткан 310 муниципал учреждениелерге бу сурак аайынча керектӱ акчаныҥ кеми 442,2 млн салковой болор. Государстволык ла муниципал учреждениелерге керектӱ ӱзеери акча-манаттыҥ кеми 1 млрд 12 млн 829 муҥ салковой акча (иш учун тӧлӧӧр кӧмзӧгӧ начислениелерле кожо) болды. Мынаҥ да ары кажы ла учреждениеде ишјал системаны ондо иштеп турган улустыҥ чике тоозыла кӧрӧри айдылды.\nБу докладка профсоюзтардыҥ јааны А. Ищенко кожулта эдип, республикада ишјалдыҥ эҥ ас кемине кӧп учреждениелерде јарабас тӧлӧмирлер кийдирилип турганына ајарды. Темдектезе, психиатрияда иштеп тургандар айалгалары кӱч јерде иштеп турганы учун алатан ӱзеери акчаны МРОТ-тыҥ тоозына кожуп јадылар. Андый бузуштар тергееде кӧп учурап јат. Онойып, тергеебистиҥ ишчилери канча кире иштеп алган акчазын јетире албай јадылар. «Бис бӱгӱн эл-јоныныҥ кирелтеринеҥ кӧрзӧ, эҥ коомой кӧргӱзӱлерлӱ тергеелердиҥ тоозына киредис. Јуукта бистиҥ орто ишјалыстыҥ кеми Алтайский крайдыйынаҥ бийик болгон болзо, бӱгӱнги кӱнде ол андый эмес болуп калды. Районный коэффициентти чотко албазабыс, бистиҥ ишчилердиҥ ижи јаҥыс ла Сибирьдеги федерал округта эмес, је текши Россия ичинде эҥ јабыс баалалып турган болор. Оныҥ учун бу ууламјыда база да кӧп иштеер керек» — деп, А. Ищенко айтты.\nЈуунныҥ ӱчинчи сурагында АР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча бӧлӱгиниҥ «Чемет оорудаҥ эмдеер диспансер» ле «Психиатриялык эмчилик» деген казналык учреждениелериниҥ ишчилериниҥ ишјалы ла психиатриялык эмчиликти тергеениҥ бюджет учреждениезиниҥ статузына кӧчӱрери керегинде айдылды. Докладты су-кадыкты корыырыныҥ ишчилериниҥ профсоюзыныҥ Алтай республикан организациязыныҥ пред-седатели Елена Григоренко этти. Оныҥ айтканыла, чемет оорудаҥ эмдеер эмчиликтиҥ ишчилериниҥ ишјалы, су-кадыкты корыырыныҥ ӧскӧ учреждениелериндегизине кӧрӧ, канча катапка ас. Ол ок ӧйдӧ ондо иштеп турган айалгалар каршулу деп, эҥ бийик ӱзеери тӧлӧмирлер тургузылган болот. Бӱгӱнги кӱнде бу эмчиликте медишчилер једишпей јат. 50,5 штатный единица бар болордо, иштеп турганы јӱк 25,5 ставка. Орто медперсонал онойып ок јетпей јат. Ондый ок айалга психиатриялык эмчиликте темдектелет. Кичӱ, орто медперсоналдыҥ ла эмчилердиҥ ишјалы келиштирте теҥдештирилип калган.\nОнойдо ок психиатрический эмчиликтиҥ ишчилери олордыҥ эмчилигин бюджетке кӧчӱрзин деп баштану эткен. 2020 јылда эмчиликти казналык кемине кӧчӱрип турарда, ол эл-јонго ло тӧзӧлмӧлӧргӧ акча тӧлӧп алар јеткилдештер эдип турганы чотко алылбаган болгон.\nБу сурак аайынча онойдо ок АР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министриниҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Людмила Григоричева куучындаган. АР-дыҥ акча-манат аайынча министри Ольга Завьялова казналык статусты солыыр шылтактар јок, казналык статуста акча-манаттыҥ эбирӱзин ајаруда тударга карын да јеҥил болгонын темдектеди.\nЈуунда онойдо ок «Јурттыҥ ӱредӱчизи» программа тергеебисте канайда бӱдӱп турганы кӧрӱлди. АР-дыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министри Ольга Саврасова программа иштеер ӱч јылдыҥ туркунына (2020-2022) республиканыҥ школдорында 36 вакансия јабылар. Ол тоодо математика, физика, информатика, орус тил ле литература, ӧскӧ ороондордыҥ тилдери, обществознание, тӱӱки ле оноҥ до ӧскӧ предметтерле ӱредӱчилердиҥ вакансиялары. Бу программаны федерал кеминде 2023 јылга јетире узадары јӧптӧлгӧн. Ӱредӱликтиҥ ле билимниҥ ишчилериниҥ профсоюзыныҥ јааны Юрий Тишко-втыҥ темдектегениле, јурт јерлерде ӱредӱчилер јетпей турганы анчада ла курч сурак болуп јат.\nЭ. Ялбаков ӱредӱлик ле су-кадыкты корыыр бӧлӱкте ишчилердиҥ сурактары ла јиит специалисттерди јӧмӧӧри ончо келишкедий аргалар кӧрӱлген кийнинде јӧптӧлӧрин айтты.\nРеспубликаныҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министриниҥ ордынчызы Виктор Емельянов профсоюзтардыҥ чыгартулу улузына АР-дыҥ башкарузы јонјӱрӱмдик тӧлӧмирлердиҥ, ол тоодо электроот учун, кемин астадарга нени эдип турганы керегинде јетирди. Бу иш федерал ведомстволордыҥ турушканыла ӧдӱп турганы айдылды.


Кан-Оозы аймак: једимдери кеминде јыл болды - altaicholmon\nКан-Оозы аймактыҥ текши јериниҥ кеми – 6244 квадратный километр. Аймакка јирме тӧрт јурт кирет ле эҥ јаан деп, Кан-Оозы, Јабаган, Чаргы-Оозы, Јалаҥай, Моты-Оозы, Коргон, Кайрукун, Кырлык, Экинур деп јурттар чотолот. Кан-Оозы аймакта текши тооло 16,8 муҥ кижи јуртап јат. Оймон-Ичи, Казахстан Республика јаар јол бу аймактыҥ јери ажыра барат. Алтайский крайдыҥ Солонешное районына Чаргы-Оозы јурт ажыра једип барар арга бар. Бу јолдор аймактыҥ экономикалык сурактарын бӱдӱрерине јаан камаанын јетирет.\nКӱн-айыныҥ, ар-бӱткениниҥ айалгазын ајаруга алза, Кан-Оозын соок аймак деп чотоп, Кош-Агашка чикезинеҥ тӱҥейлейдилер. Ол до учун бир ӧйдӧ «тӱндӱк аймак» деп статус-ат берер сурак та турган. Кышкы айларда соок болуп, кыш салкынду-шуурганду ӧдӱп, јас-јай-кӱс база серӱӱн болуп турганынаҥ улам, байла. Оныҥ да учун тергееде јаан тебӱ алынган туризмниҥ ӧзӱми Кан-Оозы аймакта эмеш араай, токыналу барып јат деп темдектеер керек. Ондый да болзо, аймактыҥ аржан-кутук суулары, байлу туулары, кӧлдӧри, ар-бӱткендик јилбилӱ јерлери сӱреен кӧп. Айылдап келген туристтер јебрентик кебин чеберлеп алган тууларга барбай турганы, карын да, јакшы, ар-бӱткенге коромјы ас деп, јербойыныҥ улузы айдыжат. Онызы, байла, чын.\nАймактыҥ экономиказыныҥ тӧс ууламјызы јурт ээлем болуп јат. Мында јуртаган албаты-јон уй-мал, койлор ло эчкилер, аҥ азырайдылар. Онойдо ок эм ӧлӧҥдӧр јуунадып, адару тудуп јадылар.\nАПК-ныҥ кӧргӱзӱлериле 2020 јылда – баштапкы\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозы кажы ла јылдыҥ учында бир јыл туркунына эдилген иштиҥ уч-турулталарын кӧрӧт. Мында тергеениҥ аймактарыныҥ ээлемчилериниҥ ижи кӧрӱлип, башка-башка ууламјыларла тӱп-шӱӱлте эдилет. Быјылгы јылдагы уч-турулталарла болзо, Кан-Оозы аймак арткан аймактарды озолоп, текши шӱӱлтеле, кӱндӱлӱ баштапкы јерге чыккан.\n2020 јылдыҥ кӧргӱзӱлериле, Кан-Оозы аймактыҥ администрациязыныҥ ишчилериниҥ ӧмӧлиги орто-кырлык зона-јерге кирип турган арткан администрациялардыҥ ортозында баштапкы јер алган. «Меркит» ООО-ныҥ ишмекчи ӧмӧлиги (јааны А. А. Кулаков) Алтай Республиканыҥ орто-кырлык (средне-горный) зона-јерлеринде иштеп турган ээлемдердиҥ 100 ишчилӱ ишмекчи ӧмӧликтериниҥ ортозында ӱчинчи јер алган. Эдуард Николаевич Маташевтиҥ башкарган «Нива» ООО-зы 100 кижидеҥ ас ишчилӱ ээлемдер ортодо ӱчинчи јерде болды. «Меркит» ООО-ныҥ механизаторы Валерий Михайлович Дедин мал-ашка азырал белетеер иште туружып турган ишчилердиҥ ортозында «Азырал белетееринде механизатор» деп номинацияда баштапкы јерге чыккан. Чаргы-Оозындагы јурт јеезе республиканыҥ орто-кырлык зона-јерине кирип турган јурт јеезелердиҥ ортозында јеҥӱлӱ баштапкы јер алган.\nКан-Оозы аймакта текши тооло 16,8 муҥ кижи јуртап јат\nБыјылгы јылда Туулу Алтайда јурт ээлемдиктиҥ башкартузыныҥ 100 јылдыгы темдектелгениле колбой, аймактыҥ јуртээлемдигинде кӧп јылдарга улай ишеген улус Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ Быйанду самаразыла, Кан-Оозы аймактыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткан. Тергееде фермер-ээлемдик ууламјыны једимдӱ апарып, бу ишке чике бойыныҥ ӱлӱзин кошконы учун КФХ-ныҥ јааны Леонид Танытпасович Иртаев, узак јылдарга јурт ээлемде иштеп, оныҥ ӧзӱмине јаан камаанын јетирген учун «Талица» деп СПК-ныҥ правлениезиниҥ председатели Василий Иванович Мельничук Государственный Думаныҥ депутады, Госдумада аграрный политика аайынча комитеттиҥ турчызы Родион Борисович Букачаковтыҥ Быйанду самаразыла кайралдаттылар.\nТогус јуртта нацӱлекерле иш ӧткӧн\nАймактыҥ јурт ээлеминде башка-башка ӧйлӧрдӧ једимдӱ иштеген улус юбилейлик медальла кайралдаткан. Олор: Альберт Николаевич Маташев («Исток» ООО-ныҥ генеральный директоры), Александр Васильевич Кулаков («Меркит» ООО-ныҥ јааны), Зоя Сучиевна Чарышева (КФХ-ныҥ јааны); Алтай Республиканыҥ АПК-зыныҥ ветерандары: Клара Садаковна Брышкакова, Михаил Иванович Манжин, Александр Петрович Саналов, Танытпас Чакашевич Иртаев, Вера Витальевна Емельянова, Вера Кыпчаковна Енова, Вера Еркеевна Санашкина, Иван Тогунчинович Торушев, Виктор Андреевич Жуков, Тамара Алексеевна Чулунова, Елизавета Захаровна Епишкина, Юрий Евгеньевич Тыдыков, Надежда Александровна Левина, Петр Кыпчинарович Арбаев, Александр Прокопьевич Вязников. Бу улустыҥ ижи-тожыныҥ шылтузында аймактыҥ колхоз-совхозторы јаан кӧргӱзӱлерге јеткен ле бӱгӱнги кӱнге чокум ууламјылар алган. Кайралдаткан кажы ла кижини алза, оныҥ кийнинде аймактыҥ јурт ээлеминиҥ тӱӱкизи деп айдарга јараар.\nЈурт ээлемниҥ јеҥил эмес ижине јӱрӱмин ле ижин учурлаган улусты АР-дыҥ јурт ээлем аайынча министри Андрей Цыгулев уткуп, кайралдарды табыштырган.\nЭл-јонныҥ јӱрӱми јаранзын деп\n2020 јыл аймактыҥ јурттарында јонјӱрӱмдик ууламјылу кӧп объекттер тудулып-јазалганыла аҥыланган. 2019 јылдыҥ учында тергеениҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ јарлаган конкурсы аайынча «Јурт јерлердиҥ турумкай ӧзӱми» деп программага Кан-Оозы аймактаҥ тогус проект-ӱлекер кирген болгон. Мында Јабаган јуртта спорттыҥ площадказын, Моты-Оозында, Санаровкада, Кырлыкта, Коргондо, Кара-Сууда, Кӧзӱлде балдардыҥ ойноор площадкаларын, Туратыда Јеҥӱниҥ паркын, Экинурда балдардыҥ ла јаан улустыҥ су-кадык тазыктыратан площадказын тудуп-чыныктаары темдектелген. Бастыра бу ишке 4504764 салковой чыгарылган. Олордыҥ бюджетте эмес акчазыныҥ кеми – 985 муҥ салковой. 985 муҥ салковойды болужарга кӱӱнзеген улус ла аргачылар кошкон. Онойдо ок кезик улус ижиле болушкан. Текши алза, иш бастыразы јуугы јурттарда тӱгенип калган. Је јетире эдетени база бар.\nТемдектезе, Экинурда спортло тазыктырынатан јердиҥ баштапкы ӱлекер-проекти былтыр бӱткен ле ол тудулып калган болгон. Быјылгы јылда эдилген ишке ӱзеери тренажер-эдимдер тургузылган. Тураты јуртта Јеҥӱниҥ паркын јазап-чыныктаар иш темдектелген. Советский Союзтыҥ ӱч Геройыныҥ тӧрӧли болгон бу јуртта эмди јеҥӱчил-геройлорго учурлалган парк јазалып-чыныкталган. Јабаганда иш спорт площадканы чыныктаарына ууландырылган. Мында оны айландыра чедендеер, јерин тӱзедер иш ӧткӱрилген. Оборудование эмди тургуза тургузылгалак. Кырлыкта балдар ойноор качелялар, кумакту песочница-јерлер белетелген. Эмди керектӱ оборудование-јазалдар тургузары артып калды. Мындый ок айалга арткан јурттарда деп темдектеер керек.\nАймактыҥ башкараачылары Чаргы-Оозында јурт јеезениҥ јааны Тамара Александровна Акатьеваныҥ ижин темдектейдилер. Бастыра документтерди ӧйинде белетеп табыштырып, ишти билгир башкарып, јылдыҥ учына јетире тӱгезип койгоны – ол јаан једим ле профессионал иш. Мында Чаргы-Оозында јурт јеезеге кирип турган Тураты јуртта Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱ алган геройлордыҥ кереес-памятнигин тургускан Јеҥӱниҥ паркын јазаары темдектелген болгон. Тураты кичинек јурттардыҥ тоозына кирип турган да болзо, је бу оогош јурт Советский Союзтыҥ ӱч Геройыныҥ тӧрӧли болгонын ундыбас керек. Жанибек Акатович Елеусов, Кыдран Александрович Туганбаев, Илья Захарович Шуклин – Тураты јурттаҥ барган јуучылдар. Жанибек Елеусовтыҥ ла Кыдран Туганбаевтиҥ кереес-бюсттары турган болгон. Илья Шуклинниҥ ады ундылып калган. Јурт јеезениҥ ишчилери Илья Шуклинге кереес-памятник тургузар, Јеҥӱниҥ паркын јаҥыртар проект-ӱлекерде темдектеп, бӱдӱрип койгон.\nОнойдо ок проект-ӱлекерлердиҥ учуры керегинде база айдып ийер керек. «Јурт јерлердиҥ турумкай ӧзӱми» деп программа аайынча бастыра республиканыҥ кӧп јурттарында сӱреен керектӱ иш ӧткӱрилген. Бу ончозы – јурт улуска, балдарга, јашӧскӱримге керектӱ. Мындый иш ӧткӱрилип јадарда, јербойыныҥ улузы, аргачылар оҥдоп, јӧмӧлтӧзин ле јаан ӱлӱзин кошконын база айдар керек. Байла, улус бойына керектӱ ууламјыларды баалап, јӧмӧп турганы недеҥ де баалу. Кажы ла јуртты алза, јербойыныҥ улузы да, аргачылар да јаан јӧмӧлтӧзин јетирген. Улус чике бойыныҥ јуртына, албатызына ла бала-барказына эдилип јаткан ишти оҥдоп турганы јакшы.\n«Јурт јерлердиҥ турумкай ӧзӱми» деп государстволык программага келер јылда кандый проект-ӱлекерлер кирери эмди тургуза јарталгалак. Нениҥ учун дезе проекттердиҥ конкурс-кӧрӱзи јылдыҥ учында јарлалган ла эмди јаҥы ӧткӱрилип јат.\nКӱч ӧйдӧ улуска болушканы јаан учурлу\nТергееде ле ороондо тура берген кӱч санитарно-эпидемиялык айалгада јаан јашту ла кенек улуска болуш јетирилип турганы јаан учурлу. Пандемияныҥ ӧйинде Кан-Оозы аймактыҥ јаан јаштулары ајару јок артпады. Јаҥар айдыҥ бажында јыл туркунына волонтер ижин ајарулу бӱдӱрип келген улуска быйан айдылып, медальдар табыштырылды.\nБой-бойына болужар «Бис кожо» деп адалган текшироссиялык акцияныҥ туружаачыларына быйан айдылып, кӱндӱлӱ айалгада уткуулдар угулды. Кан-Оозы аймактыҥ јааныныҥ ордынчызы Марина Савинкова волонтерлорды уткуп, Наталья Алексеевна Кокушевага ла Надежда Анатольевна Ламакинага Кӱндӱлӱ грамоталар ла медальдар сыйлады. «Бис кожо» деген текшироссиялык акцияда акту кӱӱнинеҥ туружып, јаан јашту ла кенек улуска болуш јетиргени учун јашӧскӱримниҥ керектери аайынча федерал агентствоныҥ Быйанду самаразыла Ольга Айабасовна Саналова, Буланат Михайлович Бакрасов, Олеся Ильинична Такысова кайралдаткандар.\nКоронавирус оору тыҥ јайылып, јаан јашту, кенек улус кӱч айалгада артып калгандар. Аймакта кандык айда волонтер отряд тӧзӧлип, бу суракты «колго» алган. Бастырароссиялык акцияга кожулып, аймактыҥ волонтерлоры ижин баштаган. Озо ло баштап олор бойлоры санитарно-эпидемиялык айалгада канайда иштейтенине белетенген. Бир канча неделениҥ туркунына аймактыҥ јаан јашту ла кенек улузына чике болушту иш эдилген. Бастыра јурттардыҥ 65 јаштаҥ јаан улузына аш-курсакла болуш јетирилген. Онойып, 1254 кижи аш-курсак алган.\nСоветский Союзтыҥ ӱч Геройыныҥ тӧрӧли\nИш бӱгӱнги кӱнге јетире улалып јат. Јылдыҥ калганчы айында волонтерлор јаан јашту, кенек, болуш керексиген бастыра улустаҥ келген угузуларла иштеп јадылар. Олор эм-тус, курсак-тамак, эҥ ле керектӱ не-немени айылдарга јетирер ишти кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱредилер.\nВолонтер отрядтыҥ башкараачызы Михаил Петрович Мишкинниҥ јетиргениле болзо, олордыҥ ижи јаҥыс ла аш-курсакты, эм-тусты јетирип береринде эмес, је анайда ок олор онойдо ок јаан јаштуларга айылдарында керектӱ ишти бӱдӱрип, болужадылар. Одын јарып јадылар, айылыныҥ јанын арутайдылар ла о. ӧ.\nПандемияныҥ ӧйинде кажы ла кижи волонтер болуп, бу ишти бӱдӱрерге барбас деп оҥдоп јадыс. Јӱрексиреер, улуска болужар кӱӱндӱ болор керек, байла. Анчада ла јаан јашту јаҥыскан јадып турган улуска, кенек улуска болуш јаантайын керек. Аймактыҥ кезик јурттарында, темдектезе, мындый иш мынаҥ да озо ӧйдӧ ӧткӱрилип турган болгон. Мындый, килемјилик ууламјылу иш Јабаганда алдында јылдарда ӧткӱрилгенин, школдыҥ ӱредӱчизи Ольга Айабасовна Саналова ӱренчиктериле кожо јурттыҥ болуш керексиген јаан јаштуларына јаантайын болушканын темдектеер керек. Мындый балдар кийнинде ӧйдӧ буурзак, болуш јетирер кӱӱндӱ, улуска ачык санаала баштанар кылык-јаҥду болуп чыдаары алаҥзу јок.\nЈаан јашту улуска кыш ӧйинде там ла кӱч боло берген эмей. Оору-јоболго табартпаска, олор айылдарында отурарга чырмайгылап јадылар. Бу ла ӧйдӧ волонтер улус келип, керектӱ не-немени экелип, одын-суула болужып берзе, кандый јакшы. Кӱч ӧйдӧ болужып турган улуска канайда быйан айтпас. Оныҥ да учун Кан-Оозы аймактыҥ јаан јаштулары, кенек улузы јастаҥ бейин олорго болушкан волонтер отрядтыҥ турчыларына алкыжын јетирет.\nPS: Адакыда, Кан-Оозы аймактыҥ једимдери арткан да ууламјылар аайынча кӧрӱмјилӱ. Олор келип јаткан 2021 јылда улалар деп иженедис.


Темдектегедий кӧргӱзӱлер бар - altaicholmon\nТемдектегедий кӧргӱзӱлер бар\nКандык айдыҥ 9-чы кӱнинде республикан прокуратураныҥ јаҥы туразында пресс-конференция ӧткӧн. Анда Алтай Республиканыҥ прокуроры Николай Мылицын, оныҥ баштапкы ордынчызы Вячеслав Рехтин ле прокуратураныҥ аппарадыныҥ ишчилери турушкан.\nОлор республиканыҥ элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларына прокуратураныҥ 2017 јылдагы ижиниҥ турулталары керегинде куучындаган. Анайда ок ар-бӱткенди корыыры аайынча јасакберимди буспазыныҥ, саду-соотонор тӧс јерлерде ӧрт болдыртпазыныҥ, јасакберимди бӱдӱрериниҥ, инвесторлордыҥ тап-эриктерин буспазыныҥ (муниципал ла государственный јӧптӧжӱлер аайынча тӧлӱлер) сурактары ла оноҥ до ӧскӧ сурактар кӧрӱлген.\nНиколай Мылицын бойыныҥ куучынында прокуратураныҥ ижиниҥ јаан учурлу ууламјылары керегинде айткан. Ол тергеебисте болуп турган каршулу керектердиҥ айалгазыла колбой јартамал эдип тура, прокурорлордыҥ јаҥ корыыр органдарла кожо ӧмӧ-јӧмӧ ижиниҥ шылтузында каршулу керектердиҥ, ол тоодо эр кемине јетпегендер эдип турган каршулу керектердиҥ тоозы астаганын темдектеген.\nПрокурорлор, мынаҥ да озо јылдарда чылап, јаан ајаруны коррупцияла тартыжарына, аргачылыкка кирижерин болдыртпазына, јонјӱрӱмдик јанынаҥ уйан корулалган граждандардыҥ јилбӱлерин корыырына эдет.\nАр-бӱткенди корыыр јасакберимди буспазы, ол тоодо Турачак ла Чой аймактарда аркаларды корыыры аҥылу ајаруда турат.\nНиколай Мылицын республикан прокуратураныҥ элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларла кожо турулталу ижин темдектеп, «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ телекӧрӱлтезиниҥ режиссеры Елена Шнейдерге РФ-тыҥ Генеральный прокурорыныҥ грамотазын табыштырган. Коллегабыс прокуратураныҥ органдарыныҥ 2017 јылда ӧткӱрген ижи керегинде эҥ артык материалдардыҥ Бастырароссиялык конкурсында јеҥӱчилдердиҥ тоозына кирген эмтир.\nПрокуратура кемди де аҥылабас\nАР-дыҥ прокурорыныҥ баштапкы ордынчызы Вячеслав Рехтинниҥ айтканыла, Кемероводо «Зимняя вишня» деп саду-соотонор тӧс јерде болгон јеткердиҥ кийнинеҥ бӱткӱл ороон ичинде кӧп улус болуп турган јерлерде ӧрт болдыртпазыныҥ ээжилерин канайда бӱдӱрип турганы јанынаҥ шиҥжӱ иштер ӧдӧт. Алтай Республикада бӱгӱнги кӱнге јетире андый 116 шиҥжӱ ӧткӱрилген эмтир. Бу иштер божобогон ло оноҥ до ары улалат. Шиҥжӱ ӧйинде кӧп лӧ сабада мындый бузуштар темдектелет: эвакуацияныҥ јерлери чичке болгоны, кыптарды тӱрген кӱйе бергедий материалдарла јазаганы, чыгатан ӱзеери эжиктер сомокту болгоны, суу баратан шлангтарда тебӱниҥ кеми јабыс эмезе суу јок болгоны, ӧрт болдыртпазыныҥ щиттери керектӱ јепселдерле јетире јеткилделбегени, ишчилер аҥылу ээжилерле белетелбегени.\nШиҥжӱ иштердиҥ кийнинеҥ ондор тоолу представлениелер эдилген, 18 кижи административный каруузына тургузылган, база 37 лицоны административный каруузына тургузары аайынча иштер ӧдӧт.\nӦткӧн неделеде јаргыга «Планета» деп саду-соотонор тӧс јердеги «Планета кино» кинотеатрдыҥ ижин токтодор некелтелӱ угузу аткарылган. Шиҥжӱ иштер ӧйинде анда ӧрт болдыртпазыныҥ ээжилери бузулганы јарталган. Бу једикпестер јоголтылбаганча, соотонор учреждениениҥ ижин токтотсын деп, прокуратура јаргыга баштанган.\nКелер јуук кӱндерде садуныҥ «Ткацкий 2», «Разноторг» деп тӧс јерлери, анайда ок тӱнде иштеер «Кедр» деп адалган клуб аайынча мындый ок баштанулар јаргыга база аткарылар.\nВячеслав Рехтинниҥ темдектегениле, шиҥжӱ ӧдӱп турган ӧскӧ учреждениелерде јаан једикпестер табылза, ол учреждениелер аайынча база мындый ок алтамдар эдилер.\nРеспубликаныҥ прокуроры Николай Мылицынныҥ темдектегениле, прокуратура кандый юридический лицого шиҥжӱ ӧткӱрер, кандыйына ӧткӱрбес деп талдабай јат. Шиҥжӱ иштер бастыра ла учреждениелерде ӧдӧт. Бу иштерге специалисттер, заведениелердиҥ ээлери ле администрациялары јилбиркедилет. Jедикпестердиҥ кезиги ол ло ӧйдӧ тӱрген јоголтылып турган болзо, кезиктерин јоголторго ӧй керек. Прокуратура кемди де талдабас, кемди де килебес. Мындый једикпестердеҥ улам улустыҥ јӱрӱмине јеткер-тӱбек болуп турганын Кемероводо болгон јеткер кӧргӱскен.\nАгаш кезери токтодылган\nJуртээлемдик учурлу јерлерде кезилген агаштардаҥ улам болгон чыгымныҥ кеми 2,8 миллиард салковойдоҥ ашкан деп, республиканыҥ прокурорыныҥ старший болушчызы Владислав Костерин айткан. Оныҥ темдектегениле, тергеебисте бир кезек улус агаш ӧзӱп турган јуртээлемдик учурлу јерлерди алып, андагы агаштарды промышленный кеминде кескен. Олор јасакберимдеги једикпестерди тузаланып, мындый иштерди ӧткӱрген. Прокуратура байа јерлер јасакка келишпес эттире садылган деп керелеерге, анайда ок олорды јуртээлемдик учурлу јерлердеҥ агаш фондтыҥ јерлерине кӧчӱрерге чырмайат.\nРеспубликаныҥ прокуроры Николай Мылицынныҥ айтканыла, бу кӱч керек, је андый да болзо, прокуратураныҥ некелтелерин бӱдӱрер деген ижемји бар. Эмди јаргы ӧдӱп турарда, агаш кезери токтодылган.\nӦткӧн јылдыҥ кӱс ӧйинде прокуратурага Турачак аймактыҥ эл-јонынаҥ бир кезек јурттардыҥ јанында агаш кезилип турганы керегинде комыдалдар келген. Ол тушта ары ишмекчи группа барып јӱрген ле ол комыдалдар чын болгоны јарталган. Jуртээлемдик учурлу јерлерде 60-110 јыл турган ла будагыныҥ јооны 20-40 сантиметр агаштар кезилип турганы темдектелген. Кажы ла кӱн кош тартар 10-15 кӧлӱк байа кезилген агашты садарына апарып турганы јарталган. Бир кӧлӱкте кайда да 27-30 кубометр агаш коштолот.\nПрокурорлор байа јерлерди садарын токтотсын, олорды јуртээлемдик учурлу јерлердиҥ категориязынаҥ чыгарзын деген некелтелерле Арбитраж јаргыга баштанган. Тургуза ӧйдӧ садылган 19 участок аайынча јаргылар ӧдӧт.\nВладислав Костеринниҥ айтканыла, кочкор айда республиканыҥ прокуроры агаш тартып турган автотранспортты шиҥдеерин тыҥытсын деген баштаҥкай эткен. Оноҥ бери агаш тартып алган 200-теҥ кӧп автомашина шиҥделген. 24 учуралда кезилген агаш Агаштыҥ учедыныҥ бирлик государственный автоматизированный јетирӱлик системазына (ЛесЕГАИС) кийдирилбегени јарталган, 12 административный керек ачылган.\nТургуза ӧйдӧ, байа блааш-тартышту дейтен участоктордыҥ ээлерине, ӧрттӧр чыгарын болдыртпазын јеткилдеер амадула, агаш кескен јерлерди арутазын деген некелтелер эдилген. Республиканыҥ прокуроры агаш кезери аайынча суракты јаантайын ајаруда тудат.\nРеспубликаныҥ прокурорыныҥ старший болушчызы Татьяна Федотованыҥ айтканыла, прокуратураныҥ органдары аргачылардыҥ, ол тоодо инвесторлордыҥ тап-эриктери бузулбазына база ајару эдет. 2015 јылдаҥ ала прокуратура јаҥныҥ органдарыла кожо инвестиционный климат-айалганыҥ национальный рейтингиниҥ турулталарын шиҥдейт. Ороон кеминде ӧткӱрилип турган рейтинг бу ууламјыда субъекттердеги айалгалар кандый болгонын кӧрӧр арга берет. Бу иш баштап ла 2014-2015 јылдарда ӧткӱрилип башталган. Ол туштагы рейтингтиҥ турулталарыла, Алтай Республика соҥдоочы тергеелердиҥ тоозында болгон. Андый айалганы тӱзедерине ууламјылалган иштердиҥ шылтузында Алтай Республикада инвестициялык айалга оҥдолгон. 2016 јылдыҥ турулталарыла, тергеебис оноҥ озо турган 72-чи јердеҥ 50-чи јерге кӧчкӧн. Тургуза ӧйдӧ бу айалга оноҥ до ары оҥдолып барат. Бу национальный рейтингтиҥ турулталары республикан прокуратурада база шӱӱжилет.\nМуниципал јӧптӧжӱлер аайынча тӧлӱлерди тӧлӧттирери тергеениҥ инвестициялык айалгазына камаанын јетирет. 2017 јылдыҥ бажында Алтай Республиканыҥ прокуратуразыныҥ аппарадыныҥ ишчилери андый тӧлӱлери бар аймактардӧӧн барып јӱрген. Ол тушта аргачыларга муниципал јӧптӧжӱлер аайынча текши тӧлӱниҥ кеми 105 миллион салковойдоҥ ажа берген болгон. Бастыра керектӱ иштер ӧткӱрилген соҥында бу тӧлӱниҥ кеми сегис катапка астадылган. Бӱгӱн муниципал јӧптӧжӱлерле колбулу тӧлӱлер эки аймакта бар ла олордыҥ текши кеми 12 миллион салковой болуп јат.\nКаршулу керектердиҥ тоозы астайт\nJажы эр кемине јетпеген балдардыҥ сурактары ла андый балдарга эдилип турган каршулу керектер керегинде прокурордыҥ база бир старший болушчызы Дарья Боровских куучындаган. Ол бу сурактар јаантайын прокуратураныҥ ајарузында болгонын темдектеген. Статистикалык кӧргӱзӱлерди алар болзо, јажы эр кемине јетпеген балдардыҥ эдип турган каршулу керектериниҥ тоозы астаган. Мындый турулталар бу ууламјыда иштеп турган органдардыҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижиниҥ шылтузында болгон. 2017 јылда андый 165 каршулу керек темдектелген. Олорды эр кемине јетпеген 160 бала эткен. 2016 јылда 194 бала 237 каршулу керек эткен. 2018 јылдыҥ баштапкы ӱч айында 24 каршулу керек эдилген, ӧткӧн јылда — 32.\nПрокуратура мындый каршулу керектер болорын астадарына ууламјылалган иштерди база бӱдӱрет. Горно-Алтайск каланыҥ прокуроры бойы јиит каршучылдарла эрмек-куучындар ӧткӱрет. Полицияла, шылу ӧткӱрер комитетле, јажы эр кемине јетпеген балдардыҥ керектери аайынча тергеелик кӱреелерле ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ шылтузында андый каршулу керектердиҥ тоозы астайт.\nУчетто туруп, кӧлӱкле маҥтаткандар\nJолдордо јеткер болдыртпазы, ишјалла колбулу тӧлӱлер керегинде прокурордыҥ болушчызы Яна Туденева куучындаган. Прокуратура бу сурактарга јаантайын јаан ајару эдип турганын ол темдектеген. Ишјалды тӧлӧӧри аайынча граждандардыҥ тап-эриктериниҥ мониторинги јаантайын ӧткӱрилет. 2018 јылдыҥ кандык айыныҥ 1-кы кӱнине јетире ишјалла колбулу тӧлӱниҥ кеми 390 муҥ салковой болгон. Бу тӧлӱ Майма аймактыҥ организацияларыныҥ бирӱзинде болгон ло тургуза ӧйдӧ тӧлӧлип калган. Jылдыҥ бажында Оҥдой аймакта бир организацияныҥ ишчилерине ишјалла колбулу тӧлӱзи база тӧлӧлгӧн. Чой аймактыҥ прокуратуразы «Веселый» рудниктиҥ ишчилерине былтырдаҥ бери улалып келген 27 миллион салковой тӧлӱ аайынча представлениелер эткен. Эки кижиге административный керек ачылган. 2018 јылдыҥ баштапкы ӱч айыныҥ туркунына прокуратураныҥ органдары ишјалла колбулу текши кеми 30 миллион салковой тӧлӱни тӧлӧттирткен.\nЭзирик тискинчилердеҥ улам јолдордо болуп турган јеткерлӱ учуралдардыҥ тоозы кӧптӧгӧниле колбой, прокуратура наркологто, психиатрда учетто турган улус аайынча шиҥжӱ иштер ӧткӱрген. Андый улуска кӧлӱктерле маҥтадарга јарабас. Jе андый да болзо, олордыҥ кезиги маҥтадат. 2017 јылда наркологто учетто турган 3698 ле психиатрда учетто турган 2076 кижи аайынча шиҥжӱ иштер ӧткӱрилген. Бу улустаҥ наркологто учетто турган 413 кижиде, психиатрда учетто турган 116 кижиде тискинчиниҥ кере бичиги бар болгоны јарталган. Прокуратура бу улустыҥ кажызы ла аайынча таҥынаҥ шиҥжӱ иштер ӧткӱрген. Ол иштердиҥ турулталарыла, јаргыга бу улус тискинчиниҥ кере бичиктерин ГАИ-ниҥ органдарына табыштырары керегинде исковый угузулар аткарылган. Jаргыга бастыра андый 214 угузу аткарылган. Олордыҥ бастыразы кӧрӱлген.\nКоррупцияла тартыжары тӧс ууламјылардыҥ бирӱзи\nРеспубликаныҥ прокурорыныҥ старший болушчызы Судур Амургушев коррупцияла тартыжары прокуратураныҥ ижиниҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи деп айдып, оныла колбой Генеральный прокурордыҥ јакарузы бар болгонын, анайда ок ороонныҥ президентиниҥ Федерал Jуунга Баштанузында коррупция РФ-тыҥ национальный јеткер болдыртпазыныҥ системный чочыдузы деп айтканын темдектеген.\n2018 јылдыҥ баштапкы кварталында коррупционный ууламјылу 26 каршулу керек болгоны темдектелген. Олордыҥ кезигин јамылу улус кылынган. 2017 јыл керегинде айдар болзо, коррупцияла колбулу бир муҥга јуук каршулу керектер илезине чыгарылган. Олордыҥ кӧп сабазы госслужбада иштеп тургандар алып турган кирелтелери керегинде јастыра јетирӱлер бергениле, ишке јуук улузын алганыла колбулу болгон. Ӧткӱрилген иштердиҥ шылтузында госслужбада иштеп турган бир канча кижи ижинеҥ јайымдалган.\nСудур Владимирович коррупцияла колбулу керектердиҥ кӧп сабазы, ол тоодо бир кезек муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандары болуп иштеген улусла колбулу керектер керегинде элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларда бичилген ле айдылган деди.\nКоррупцияла тартыжарында ФСБ-ныҥ, прокуратураныҥ, шылу ӧткӱрер комитеттиҥ органдары ӧмӧ-јӧмӧ иштеп турганы темдектелген.


Бӱткен иштер кӧп, бӱдӱретени оноҥ кӧп - altaicholmon\nБӱткен иштер кӧп, бӱдӱретени оноҥ кӧп\nАлтай Республиканыҥ Јондык палатазы бойыныҥ ижин тӱгезип салды. Ӱч јылга кӧстӧлгӧн бежинчи тудум тергеебистиҥ эл-јоныныҥ ончо бар-јок сурактарында эрчимдӱ туружып, бӱдӱрерин бӱдӱрип, келишпегендерин эмди келер алтынчы тудумга артырып салды. Бу ла кӱндерде Јондык палатаныҥ јаҥы турчылары кӧстӧлӧр. Олордыҥ эдетен иштери оноҥ кӧп болоры јарт. Бежинчи тудум кандый керектериле аҥыланганын чотко алза, кӧп ӧй керек, оныҥ учун эҥ ле учурлу ла турулталу иштерин база катап эске алынып ийели\nАлтай Республиканыҥ Јондык палатазыныҥ бежинчи тудумын башкаратан бӱдӱмји «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ јааны Татьяна Кончевага эдилген болгон ло онызы кемди де тыҥ ла кайкатпаган. Нениҥ учун дезе, эл-јонныҥ јадын-јӱрӱми, олордыҥ кӧскӧ кӧрӱнбес ижи-тожы ла аайына чыгатан сурактары бу башкараачы эпшиге ижи аайынча сӱреен јакшы таныш болгон. Оныҥ да учун палатаныҥ «тискинин» колго алып, ол бойыныҥ баштапкы ла јол-јорыгын Турачак аймактаҥ баштаган эди.\nӰч јыл кайра, анайда ок мынаҥ да озо ӧйдӧ Алтайыстыҥ байлыгы болгон мӧш лӧ оноҥ до ӧскӧ бӱдӱмдӱ агаштар (карагай, тыт, јойгон ло о. о.) аайы-бажы јок кезилип, јаҥныҥ окылу јӧби јогынаҥ садылып турган учуралдар керегинде тӧрӧл «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте де, телекӧрӱлтеде де кӧп айдылатан. Каршучылдарды тудар арга јок болгон, нениҥ учун дезе олордыҥ мындый кылыгын токтодор окылу јасак јок болгоны јарт. Турачак аймактыҥ улузы јербойыныҥ муниципалитедине канча да кире баштанза, је керектиҥ аайы тыҥ ла јылбаган. Бу тушта ачуурканган улус Јондык палатага баштанган эди.\nАлты камыстаҥ турган Јондык палата тергеебистиҥ ол тушта ар-бӱткенниҥ байлыктары аайынча министри А. Алисовты, республикан прокурор Н. Мылицынды, ар-бӱткенди корыыр јондык биригӱлерди, сенатор Т. Гигельди кычырып, Турачак аймакта баштапкы катап республикан кемдӱ јуун ӧткӱрген. Шак бу кыймыгуныҥ кийнинде мӧш агаш коштоп алган тоозы јок КамАЗ-тардыҥ маҥтадыжы кезем астап, токтой берген. Јербойыныҥ улузы јеҥил ӱшкӱрип ийгендий билдирген. Је бу айалга «караҥуй керектиҥ» јӱк ле бажы болгонын темдектеп салалы. Ол тушта палатаныҥ јааны агаш нениҥ учун јараду јогынаҥ кезилген ле агаштар ӧскӧн јерлердиҥ ээлерин кату каруузына тургуссын деп некелтеле тергеелик прокуратурага чыккан.\nАнайып, корон-соок кышкыда шиҥжӱ иш башталган. Прокуратура јаска чыгара бу ишти палатала кожо эрчимдӱ шиҥдеп, учы-кыйузына чыгып келген. Кӧрӧр болзо, агаш ла оныҥ ӧскӧн јерин 90-чы јылдардыҥ учында государстволык фондко, јартап айтса, ороонныҥ бӱдӱмјизине кӧчӱрилип турарда, Турачак ла Чой аймактар мойноп, муниципал фондко артырып салган эмтир. Оныҥ кийнинеҥ байагы јерлер ары-бери садылган, јердиҥ баштапкы ээзи кем болгонын табары сӱреен кӱч болуп калган. 21-чи чактыҥ экинчи онјылдыгына јетире ӧйдиҥ туркунына бир ле јердиҥ ээзи 10-го чыгара болгонын база темдектеп салалы. Анайда ок јердиҥ категориязы бузулып калганы база илезине чыгып келген. Агаш кезилип садылган јерлердиҥ кӧп сабазы – јуртээлемдик ууламјылу болуп калганы. Анда ла улустыҥ пайлары. Олор база туку качан ӧскӧ талалардыҥ улузына садылып калганы ачууркаткан. Бу керек јайга чыгара улалып, палатаныҥ шылтузында токтодылган.\nЈондык палатаныҥ база бир «табышту» дейтен ижи алтын казар таҥынаҥ ӧмӧликтердиҥ «кирлӱ» ижин токтодоры болгон. Чой ло Турачак аймактарда алтын казып турган иштер ар-бӱткенге јаан каршузын јетирип турганы керегинде самара јаантайын келетен. Мында палата база ок республикан кемдӱ камыс тӧзӧп, киртиген јерлерге барып јӱрген. Чындап та, Куу сууныҥ ӧҥи иле борорып калганы, ондо јӱрер балыктар јоголып калганы јарталган. Кӧрӧр болзо, алтын казаачылар бойыныҥ ижин ак-чек бӱдӱрбей, казылган ончо кирди ойто ло кайра сууга божодып турган. Бу тушта палата элдеҥ ле озо баштануны прокуратуранаҥ баштабай, озо баштап јербойындагы алтын казаачыларга лицензия јӧп берер государстволык учурлу ӧмӧликке баштанган.\nМында лицензия аукцион ажыра берилип турганы, бистиҥ тергееде алтын казар иштер ӧткӱретен «тоомјылу» организациялар јок болгоны јарталган. Оныҥ да учун ӧскӧ талалардыҥ бай деген ӧмӧликтери Алтайга кирип, лицензияны алып, алтын казадылар. Бу керек палатаныҥ шылтузында башкару кеминде ширтелип, ӧрӧги адалган государстволык учурлу ӧмӧликтерге лицензия берер тушта бастыра јасактарга тайанып, ишти «кату» апарзын деп јакылта берилген. Анайда ок бастыра бар-јок артельдер (Турачак, Чой, Кан-Оозы) ар-бӱткенге, анчада ла сууларга каршузын јетирбей, чебер иштензин деген јакару прокуратуранаҥ болуп, база кепке базылган. Тургуза ӧйдӧ ар-бӱткендик прокуратурадаҥ да, јербойыныҥ эл-јонынаҥ да комыдалду самара келбеди. Бу ишти эмди келер алтынчы тудум оноҥ ары апаратан эмтир.\nКӧп улус палатаныҥ ижи не керегинде деп сурак берерге сӱӱйт. Бир канчаларыныҥ бодогоныла, бис куру иш эдип јадыс, ӱзеери сӱреен кӧп акча алып јадыс деген «тал-табыштар» јӱрет. Кем де «јок јердеҥ тӧзӧлгӧн палатанаҥ туза јок» деп чике айдат. Кудайга баш, санаа-сагышту улус бистиҥ ишти аайлап, јӧмӧжип турганы сӱӱндирет. Је палатаныҥ ижин тообой турган, ол эмезе оныла таныш эмес болгон улуска јартамал берери јолду деп бодойдым.\nЧын, Јондык палатаныҥ ижи кӧскӧ кӧрӱнбес, колго тудулбас. Кажы ла кӱн улустыҥ комудалдарын угуп, олорды бичип, тергеебистиҥ јаандарына јетирери – ол бистиҥ иш. Аймактарда јаткан эл-јонныҥ ӧҥзӱре сурактарыныҥ аайына чыгары – ол база бистиҥ иш. Јондык организацияларды ајаруда тудары, олорго башка-башка кемдӱ грант-акчалар аларга јӧмӧлтӧ эдери – ол база палатаныҥ ижиниҥ тооломында. Кандый бир ӧмӧликте ӧӧн-бӧкӧн, аайлашпастар башталза, олорго болуш јетиретен улус – ойто ло бис.\nБу учуралда мактанып эмес, палатаныҥ кажы ла турчызыныҥ кӱнӱҥ сайын эдип турган ижи керегинде айдарга кичеендим. Темдектезе, Алтай Республикада јуучыл-тӧрӧлчи ууламјылу методикалык бичиктер јок болгон. Бу айалга бӱткӱл ороондо болгон деп айдайын, онызы јажыт эмес. Кажы ла јондык ӧмӧлик мындый ууламјылу иш-керекти келишкенче ле апарган. Ӱредӱлик аайынча министерстводо до чокым-јарт јартамал база јок болгон. Је андый да болзо, бу министерствого быйан айдар керек, нениҥ учун дезе олор јуучыл-тӧрӧлчи ууламјылу иштеҥ бир де мойнобой, кажы ла баланыҥ тӧрӧлчи кӱӱнин тыҥыдарына чырмайып иштенген ле эмди де иштенип јат.\nПалатага баштанган јуучыл-тӧрӧлчи ӧмӧликтер бу суракты јаантайын кӧдӱрип те туратан болзо, је бир тилге анайып ла келбегендер. Шак бу тушта ассоциация тӧзӧӧр деген эп-сӱме келген. Эмди ороон ичинде ончо јуучыл-тӧрӧлчи биригӱлер кожо иштеп, бир ассоциациялу болуп калган баштапкы учурал – Алтай Республикада.\nБу ла јуукта текшироссиялык ӱнбериш ӧтти. Јондык палатага бӱдӱмјилеген бу ишти бистиҥ тергее сӱреен бийик кеминде ӧткӱрип салганы бӱткӱл Россияга јарлу. Јондык ширтӱчилерле иштеген ченемелде – бис озочыл. Кажы ла ширтӱчиле колбу тудуп, олордыҥ сурактарына каруу берип, јети кӱнниҥ туркунына ончолорыныҥ ижин ајаруда тудуп, ӱнбериштиҥ чыҥдыйын учына јетире бийик кеминде тударында бистиҥ тергееге једери јок. Бистиҥ ширтӱчилеристи Россия Федерацияныҥ Јондык палатазыныҥ јааны А. Михеева бийик баалап, олордыҥ тоозынаҥ эҥ артык 13 кижиге Быйанду самара белетеп салды. Ол керегинде таҥынаҥ материал болор.\nЭмди Јондык палатаныҥ алтынчы тудумына талдаштар башталып калды. Келер неделеде кандидаттардаҥ угузу бичиктер алар иш тӱгенер. Ончо бар документтерди мен јети кӱнниҥ туркунына Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохординге ле Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентинге табыштырар учурлу. Текшироссиялык јондык биригӱлердиҥ јербойындагы ӧмӧликтерин тергеебистиҥ јааны бойы талдаар, «региональный» деген 9 кандидатты Эл Курултай ӱнбериштиҥ болужыла талдаар. Тартыжу кызу болоры јарт. Јасакберим јаҥда бу ончо ишти ӱредӱ, билим, эл политика ла јондык биригӱлер аайынча комитеттиҥ председатели Наталья Екеева башкарат. Кӱскиде, 18 кандидат јӧптӧлгӧн кийнинде, ӱзеери 9 кижини палата бойы талдаар. Шак ол тушта Јондык палатаныҥ јааны кем болоры јарталар. Онызын кӱскиде кӧрӧли. Эмди тура тартыжу улалганча.\nАлтай Республиканыҥ Јондык\nпалатазыныҥ Аппарадыныҥ јааны


Иисус јаантайын сӧс уккур болгон | Бойыгардыҥ балдарарды ӱредигер\nСеге ада-энеҥниҥ сӧзин угарга јаантайын јеҥил бе?~ Јок. Иисус Иегованыҥ да, ада-энезиниҥ де сӧзин јаантайын уккан деп, сен билериҥ бе?~ Адаҥныҥ ла энеҥниҥ сӧзин угарга јеҥил эмес болзо, Иисустыҥ теми сеге болуш болор. Иисус керегинде кӧптӧдӧ билип алак.\nИисус јерге келердеҥ озо, ол бойыныҥ адазыла теҥериде болгон. Иисус јерде база ада-энелӱ болгон. Олордыҥ ады Ио́сиф ла Мари́я. Олор канайып Иисустыҥ ада-энези болуп калганын билериҥ бе?~\nИисус теҥериде болордо, Иегова оныҥ јӱрӱмин алып, оны Марияныҥ ичине салды. Анайып, Иисус кижи чилеп туулып, јерде јадар аргалу болгон. Бу јаан кайкал болгон! Балдар канайып энелериниҥ ичинде јаандагылайт, анайып ла Иисус Марияныҥ ичинде јаанап ӧскӧн. Тогус ай кире ӧйдӧҥ, ол ак-јарыкка туулып јат. Анайып, Мария ла оныҥ ӧбӧӧни, Иосиф, Иисуска јердеги ада-энези болуп калдылар.\nИисус 12 јашту болордо, бойыныҥ адазын, Иегованы, тыҥ сӱӱп турганын бир учурал кӧргӱскен. Иисус ада-энезиле, карындаштарыла, Иерусали́м калага Па́сха байрамына барган болгон. Олор айылына кайра јанып бараткан јолдо Иосиф ла Мария Иисусты таппай калды. Олор оны кайдаҥ да таап болбоды. Ол кайда болгон, сен билериҥ бе?~\nИисус нениҥ учун ӧргӧӧдӧ болгон?\nИосиф ле Мария тӱргедеп Иерусалимге бурулып, Иисусты кайдаҥ ла бедиреп турдылар. Олор оны таппай турганынаҥ улам тыҥ санааркай бергиледи. Је ӱч кӱн ӧткӧн кийнинде, олор оны ӧргӧӧдӧ болгонын кӧрӱп ийдилер! Иисус нениҥ учун ӧргӧӧдӧ болгонын билериҥ бе?~ Нениҥ учун дезе, ол ондо бойыныҥ Иегова адазы керегинде кӧптӧдӧ билер аргалу болгон. Иисус Иегованы сӱӱген болгон, оныҥ учун Оны канайып сӱӱндирер деп, билерге кӱӱнзеген. Ол эр кемине једип те каларда, Иегованыҥ сӧзин јаантайын угатан. Иисус, ого кӱч те болзо, мынайып эдип јӱретен. Кудайдыҥ сӧзин угуп, ол шыралаарга белен болгон. Је ол Иосиф ле Марияны мынайып ла уккан ба?~ Агару Бичик эйе деп, айдат.\nИисустыҥ теми сени неге ӱредет?~ Ада-энениҥ сӧзин кӱч те болзо угуп турар керек. Мынайып эдерге сен албаданарыҥ ба?~\nИосиф ле Мария канайып Иисустыҥ јердеги ада-энези болды?\nЈылыйган Иисусты Иосиф ле Мария кайдаҥ тапты?\nИисустыҥ теми сени неге ӱредер аргалу?\nӰлежер Ӱлежер Иисус јаантайын сӧс уккур болгон


Сӱттиҥ фермазы эбин таап иштейт - altaicholmon\nШабалин аймактыҥ Кичӱ Чаргы јуртынаҥ ыраак јок турган Адралу ӧзӧктӧ Эдуард Бельбековтыҥ крестьян (фермер) ӧмӧлиги 2008 јылдаҥ бери иштейт.\nБилелик ӧмӧликтиҥ башкараачызы Эдуард Анатольевич јурт ээлемге келердеҥ озо «Јаҥы јол» акционер ӧмӧликте бухгалтер, завхоз болуп иштеген. Бойы ӱредӱзи аайынча экономист-бухгалтер, Горно-Алтайсктыҥ госуниверситединиҥ экономикалык факультедин божоткон. «Јаҥы јол» садулык экономикага чыдашпай јайрадыларда, ӧмӧликтиҥ јери ле јӧӧжӧзи акционерлерге пайлары аайынча ӱлелерде, ол саар уйлар азыраар билелик крестьян (фермер) ӧмӧлигин тӧзӧп, оноҥ ло бери бу ууламјыла једимдӱ иштейт.\nФерма јаҥы ла тӧзӧлӧрдӧ, саар уйлардыҥ тоозы 10 тын болгон болзо, эмди 80-ге јуук. Малдыҥ тын тоозын кӧптӧдӧргӧ элдеҥ ле озо олордо јеткил-бӱткӱл азырал белетеериниҥ сурагы турган. Кыра сӱрер, аш ӱрендеер ле јуунадар техниканы аларга, баштап государство кӧнӱ јӧмӧшкӧн, оноҥ грант ойноп алар арга ачкан. Кӧнӱ болуш та, грант јарлалганы да јурт ээлемниҥ республикан министерствозы ажыра ӧткӧн. Мындый аргалардыҥ болужыла ӧмӧлик эки МТЗ трактор садып алган.\nСаап турган уйларга, сӱди кӧп болзын деп, јулукту ӧлӧҥ керек учун, Эдуард Анатольевич ӧскӱрип алган сулазынаҥ сенаж эмезе силос салар аргалар бедиреп, бӱгӱнги ӧйдиҥ башка-башка иш бӱдӱрер «Сенаж в упаковке» деп адалган линиязын тургускан. Јурт ээлемниҥ республикан министерствозы крестьян (фермер) ӧмӧликтиҥ бу техникага ӱреген акчазыныҥ 60 процентин јандырып берген.\nБельбековтордыҥ јаҥы технологияларды тузаланып баштаганынаҥ бейин ӱч јыл боло берди. Јылдыҥ ла кажызы ла 6 центнер бескелӱ 600 јӱк сенаж белетелет. Кажы ла уйдаҥ саап алып турган сӱттиҥ кеми талдама. Темдектезе, јайгыда ферма кӱнине тоннадаҥ ажыра сӱт саап алат. Иштеп алган продукциязын олор јанындагы Арбайты јурттыҥ таҥынаҥ аргачызы С.А. Федоровко табыштырат. Сӱтти јеҥил баага табыштырарга келижет. Кӧп сӱт саап алып турган фермерлер Алтай крайдыҥ рыногын да кӧргӧдий, је оок фермаларга ондый иш турулта экелбес. Сӱтти садып алар баа кӧдӱрилбейт, ол ок ӧйдӧ ГСМ-ныҥ, техниканыҥ ла запчастьтардыҥ баазы бийиктейт. Мындый айалгада сӱт саар ишти ӱспей апарарга элдеҥ ле озо сӱттиҥ бойын эмес, сӱттеҥ белетеген продукцияны садар керек болуп јат.\nЭдуард Анатольевич бу ууламјыда эмди тургуза йогурт ла каймак эдип чыгарарын, келер јайгыда курут ла ӧскӧ дӧ алтай аш-курсак белетеерин темдектейт. Мындый ишти баштаарга, цех ачар керек. Ол цехти Кичӱ Чаргы јуртта алдында магазин болгон турада ачары темдектелген. Эмди пастеризатор, маслобойка, сепаратор, столдор ло ӧскӧ дӧ јазалдар алар керек. Олорды аларга ӧмӧликке база ла государство болужар, јурт ээлемниҥ республикан министерствозы госӱлекер аайынча фермерге алган јазалдарыныҥ бааларыныҥ 50 процентин јандырар. Фермер сӱттеҥ продукция белетеер ижин баштап, эш-барааныла апарар, оноҥ ишке улус јалдаар.\nБельбековтордыҥ крестьян (фермер) ӧмӧлигиниҥ келер јуук ӧйгӧ темдектеп алган иштерине анайда ок саар јӱс уй турар јылу кажаан тудары ла ол уйларды саарына керектӱ бӱгӱнги јазалдарды алары кирет.\nТ. Семенов белетеген


Jаба рейд ӧткӱрилген… - altaicholmon\nJаба рейд ӧткӱрилген…\nГИБДД-ныҥ ишчилери ле јаргылык приставтар јаба рейд ӧткӱргендер, бу керектиҥ амадузы тӧлӱлерин узак ӧйгӧ тӧлӧбӧй турган улусты илезине чыгарары болгон.\nРейдте ГИБДД-ныҥ бежен кире ишчизи, он кире пристав турушкан. Олор аймактарда кӧлӱктерди токтодып, тискинчилериниҥ документтерин шиҥдеп кӧргӧндӧр.\nОныҥ шылтузында тӧлӱзин тӧлӧбӧй, узак качып јӱрген он кире кижи илезине чыгарылган, административный 200 кире протокол тургузылды.\nАдминистративный јасактардыҥ некелтелериле болзо, јолдорло јӱрӱжериниҥ ээжилерин бускан тискинчилер салынган штрафты 60 кӱнниҥ туркунына тӧлӧӧр јаҥду деп, јаргылык приставтардыҥ службазы эске алындырат.\nТӧлӱ бу ӧйдиҥ туркунына тӧлӧлбӧзӧ, керек аайынча јӧп јаргылык приставтардыҥ службазына аткарылат. Приставтар бу учуралда штрафтыҥ кемин эки катапка кӧптӧдӧр эмезе кижини 15 кӱнге арестовать эдери керегинде јӧп чыгарар аргалу.\nТӧлӧлбӧгӧн штрафтар керегинде јетирӱлерди Госавтоинспекцияныҥ окылу сайтынаҥ билип аларга јараар.


Шоҥкорлор тӧрӧл јерине келген - altaicholmon\nЈаш беш шоҥкорды озо баштап «Тайгун» деген питомниктиҥ вольерине божодып, учарына ла аҥдаарына таскаткан болгон. Зоологтор олорго «SOS» ло «22» (Алтай крайдыҥ автомобильный коды) деп бичилген аҥылу таҥмаларлу тегеликтерди буттарына кийдирген. Јаш куштарды јайымга олордыҥ тӱӱкилик тӧрӧл јеринде — Кош-Агаш аймакта божоткон. Андый куштарды ӧскӱрип, оноҥ јайымга божодоры тоозы ас куштардыҥ тоозын кӧптӧдӧр деген амадула чике колбулу.\n«Бу суракта меге эҥ јаан учурлузы јаҥыс ла шоҥкорлордыҥ тоозын кӧптӧдӧриле эмес, је анайда ок бу керекте башка-башка улус туружып турганыла база колбулу. Олор бирлик амадула биригип, јаан учурлу иш бӱдӱрет — деп, Росар-бӱткеншиҥжӱниҥ Тӱштӱк-Сибирьдеги тергеелер ортодогы башкартузыныҥ чыгартулу кижизи Нина Логинова куучындайт. —Олорды бирлик кӱӱн-санаа бириктирген — кижиниҥ ар-бӱткенге, аҥ-кушка јетирген салтарларын јоголторы, шоҥкорлордыҥ тоозы кӧптӧӧрине айалгалар тӧзӧӧри. «Алтай Фалькон» деген питомник 30 јыл кайра тӧзӧлип турарда, тижи шоҥкорлорды Кош-Агаш аймактаҥ аҥылу јӧп аайынча экелген болгон. Эмди бис ар-бӱткенниҥ алдыбыста молјубысты бӱдӱредис: бӱгӱнги јаш шоҥкорлор ол шоҥкорлордоҥ тарап-таркап, эмди тӱӱкилик тӧрӧл јерине јанып келген».\nКонтейнерлердеҥ јайымга божоткон куштар јер-башка уча берген. Бу куштар кӱскиде ӧскӧ јерлер јаар учуп, узун ла јеҥил эмес јолдор ӧдӧр. Браконьерлер бу шоҥкорлорды керде-марда тудуп алза, олорды јайымга божодып ийер деп, ӱлекердиҥ туружаачылары иженет, нениҥ учун дезе, буттарында аҥылу таҥмаларлу тегеликтерлӱ шоҥкорлорды мусульман ороондордо керексибей јат. Кичӱ изӱ айда бу ӱлекер оноҥ ары улалып барар: «Таганай» деген питомниктеҥ экелген јаш шоҥкорлорды национальный парктыҥ јериндеги јерлик шоҥкорлордыҥ уйаларына салар.\n«Реинтродукция сокола балобана в Республике Алтай» деген ӧйи узак ӱлекер 2021 јылда иштеп баштаган. Бу ӱлекерде тоозы ас куштарды ӧскӱрип турган «Алтай Фалькон», «Тайгун» деген питомниктер, јерлик аҥ-кушка болуш јетирери аайынча Алтай краевой јондык организация, «Царская псовая охота» компания Росар-бӱткеншиҥжӱниҥ Тӱштӱк-Сибирьдеги тергеелер ортодогы башкартузыныҥ, Јерлик ар-бӱткенниҥ телекейлик фондыныҥ (WWF) ла Алтайдагы госуниверситеттиҥ јӧмӧгӧниле туружат.


Иисус дегени јебрен еврей тилде «Кайракан аргадайт» дегени.\nКолыгарда тудунып алган бичиктиҥ ады Јаҥы Кереес. Бу эки тилле аҥылу чыгарыш – Јаҥы Кереестиҥ алтай тилге кӧчӱрилгени, оныла коштой орус Синод кӧчӱриш.\nЈаҥы Кереестиҥ бичиктери Эртеги Кереестиҥ бичиктериле кожо Агару Бичик – Библия деп адалат. Библия – бӱткӱл ак-јарыкта эҥ кычырылып турган бичик. Ондо Кудай улусла тургускан эки кереес керегинде айдылат. Эртеги Кереесте Кудай канайып Израиль јоныла Кереес тургусканы, Моисей ажыра ого агару Јасак бергени керегинде бичилген. Јаҥы Кереесте канайып Кудай јӱзӱн-башка јондордыҥ улузыла, Иисус Христоско бӱткен ончолорло кереес тургусканы бичилген.\nЈаҥы Кереес јебрен грек тилле бичилген 27 бичиктеҥ туруп јат. Ол туштарда грек тил Рим империязында јуртаган калыктар эрмектешкен тӧс тилдердиҥ бирӱзи болгон эди.\nЈаҥы Кереестиҥ баштапкы тӧрт бичиги гректеп «Евангелион» деп адалат. «Сӱӱнчилӱ Јар» – ол ӧрӧги сӧсти алтай тилге кӧнӱ кӧчӱргени. Бу бичиктерде Иисус Христостыҥ туулганы, јӱрӱми, јарлыктаганы, ӧлгӧни ле тирилгени керегинде айдылат.\nСӱӱнчилӱ Јарды ээчиде Апостолдордыҥ эдип јӱрген керектери (озогы ады – «Апостолдордыҥ ижи») салылган. Ондо Иисус Христоско бӱдери телекей ӱстине канайда таркап баштаганы керегинде айдылат.\nЈаҥы Керееске анайда ок 21 самара кирген; олорды ончозын Иисус Христостыҥ апостолдоры бистиҥ эраныҥ I чагында бичигендер. Бу самаралардыҥ бир канчазы Рим империязыныҥ јӱзӱн-башка калаларындагы серкпелерге ийилген, ӧскӧлӧри дезе – чокым улуска чийилген. Олорды бичигендер Иисус Христоско бӱдериниҥ учурын улуска јакшылап оҥдоп аларына болужар, христиан јӱрӱм керегинде тузалу јӧптӧр лӧ сургадулу ӱредӱ берер кӱӱндӱ болгондор.\nЈаҥы Кереестиҥ адакы бичиги – Иоаннга болгон Ачылта. Бу бичик сӱр-кебеделдӱ тилле бичилген. Ондо чактыҥ учында канайып Кудайдыҥ Каандыгы јаманды јеҥип, Кудайга бӱткен улуска ижемји берип турганы керегинде ле Иисус Христос чындаптаҥ бастыра телекейдиҥ Кааны ла Кайраканы деп айдылат.\nЈаҥы Кереести алтай тилге кӧчӱргени керегинде\nЈаҥы Кереес эки муҥ јылга шыдар мынаҥ озо бичилген. Оноҥ бери Јаҥы Кереес телекейдиҥ 1200-теҥ ажыра тилдерине бӱткӱлинче кӧчӱрилген.\nXIX-чы чакта Алтайдыҥ духовный миссиязыныҥ, анчада ла Макарий Глухарёв ло Михаил Чевалков абыстардыҥ эрчиминиҥ шылтузында алтай тилге тӧрт Евангелие, Апостолдордыҥ ижи кӧчӱрилген. Ойндо, узак ӧйлӧргӧ иш ӱзӱлип калган соҥында, Јаҥы Кереестиҥ таҥынаҥ бичиктериниҥ јаҥы кӧчӱриштерин Библияны кӧчӱрер Институт кепке баскан: 1996 јылда Марктаҥ Јакшылыкту Јар, 1999 јылда Лука чийген Сӱӱнчилӱ Јар ла Апостолдордыҥ ижи деп бичиктерди. Јаҥы Кереестиҥ ончо бичиктери алтай тилле эҥ баштап 2003 јылда кепке базылган эди. Алтай кӧчӱриштиҥ тӧс амадулары мындый болгон: баштапкызында, грек тилле бичилгениниҥ укаа-учурын чын кӧчӱрери; экинчизинде, бу шӱӱлтени эмдиги ӧйдиҥ су-алтай тилиниҥ эп-аргазыла кычыраачыга јарт эдип јетирери.\nОноҥ бери, јылдар ӧткӧн сайын, тил ӧзӱп, кубулып, бир кезик оҥдомолдор чокумдалып, јарталган. Анайда ок кычыраачылар бойлорыныҥ ајаруларын ла шӱӱлтелерин айдышкан. Мыны бис кӧчӱриште тӱзедип, јаҥыртканыс. Оноҥ башка, 2003 јылда эдилген кӧчӱришке кӧрӧ, Синод кӧчӱриштиҥ тӧзӧлгӧзине салылган грек текст аайынча тӱзеткенис.\nБу чыгарышта алтайлап Јаҥы Кереести кӧчӱргени ӱстине Арасей тергеезинде јарадылган орус Синод кӧчӱриш јарлалган. Алтай тилге ӱзеери орус тилле берилгениниҥ амадузы бойыныҥ тӧрӧл тилиле кычырар темигӱ јок улуска алтайлап кӧчӱрилгенин оҥдоорго болужары болуп јат. Јаҥы Кереестиҥ алтай тилге кӧчӱрилгени Синод кӧчӱришке толо келижет деп айдар арга јок. Кезик јерлерде кыйалтазы јоктоҥ болотон башкаланыштар учурайт. Чокымдаза, ӧй тоолош, беске кемјӱзи, узун-кыска дегени алтай кӧчӱриште эмдиги ӧйдӧгизине тапташтырылган. Синод кӧчӱриштеги бажалыктар алтай тилге кӧчӱрилгениле эптештире јазалган.\nКычыраачыга болуш эдип\nЈаҥы Кереестиҥ текстиниҥ бойынаҥ башка бу чыгарышта јӧмӧшкиндӱ эп-аргалар бар. Олор текстти јакшы оҥдоорго болужар.\nБичиктердиҥ таҥынаҥ ӱзӱктери шӱӱлтези аайынча бӧлӱлген ле бажалыктарла берилген. Андый бажалыктар баштапкы грек колбичимелдерде јок болгон. Олорды кӧчӱриштиҥ оток-кӱреези кошкон. Онызы кычыраачыга текстте аайланарга ла керектӱ јерлерди ылтам табарга болушту болор. Кезик бажалыктардыҥ алдында Јаҥы Кереестиҥ ӧскӧ бичиктериндеги тӱҥейлеш јерлер темдектелген.\n2. Эртеги Кереестеҥ алылганы.\nИисус Христос ло Јаҥы Кереестиҥ бичиичилери Эртеги Кереестиҥ ӱлгерлерин улайын тузаланып туратан. Эртеги Кереестеҥ сӧс сӧслӧ алылганы алтай кӧчӱриште аҥылай бычылып базылган.\nАлтай текстте оогош латын танык учурап турган болзо, темдектелген ол ӱлгерге тӧмӧн јартамал бар. Кезик јартамалдар Јаҥы Кереес бичилген туштардагы биске таныш эмес аттарды, сӧстӧрди, оҥдомолдорды эмезе культураныҥ аҥылыгын јартап јадылар. Ӧскӧлӧри ӱлгерди база канайда јартаар арга барын кӧргӱзет.\nТӧс библей оҥдомолдордыҥ, аттардыҥ, улайын учурап турган эмезе јаҥы табылган сӧстӧрдиҥ ле сӧсколбулардыҥ чындык учуры бичиктиҥ учында јарталат.\nБичиктиҥ учында анайда ок Јаҥы Кереес туштарындагы телекейдиҥ карталары салылган. Олордоҥ Иисус Христостыҥ, апостолдордыҥ јол-јоруктары канайда ӧткӧнин кӧрӧр аргалу.\nБиблияны кӧчӱрер Институт кӧчӱреечиге, кӧчӱриштиҥ редакторлорына, анайда ок Јаҥы Кереести алтай тилле кепке базарга болушкан ончо улуска улу алкыш-быйанын айдып туру.\nБистиҥ тыҥыску ӧйибисте Сӱӱнчилӱ Јар алтай калыкка ижемји берип, бойыныҥ тилин чеберлеп аларга болужар деп бӱдӱп јадыбыс.\nБиблияны кӧчӱрер Институт\nМатфей бичиген сӱӱнчилӱ јар\nЈаҥы Кереес, Алтай тили Обратная конвертация диглотты 2017 г.\nCopyrighted: © Институт перевода Библии, 2017\nИисус Христостыҥ ада-ӧбӧкӧлӧри\n1 Иисус Христостыҥ ада-ӧбӧкӧлӧри. Ол Давид ле Авраамныҥ калдыгы.\n2 Авраамнаҥ Исаак туулган, Исаактаҥ Иаков туулган, Иаковтоҥ Иуда ла оныҥ карындаштары туулган;\n3 Иуданыҥ ӱйи болгон Фамарьдаҥ Фарес ле Зара туулган, Фарестеҥ Есром туулган, Есромноҥ Арам туулган;\n4 Арамнаҥ Аминадав туулган, Аминадавтаҥ Наассон туулган, Наассонноҥ Салмон туулган;\n5 Салмонныҥ ӱйинеҥ, Рахавтаҥ, Вооз туулган, Воозтыҥ эмеени Руфьтаҥ Овид туулган, Овидтеҥ Иессей туулган;\n6 Иессейдеҥ Давид-каан туулган, Давид-кааннаҥ Соломон туулган, Соломонныҥ энези дезе Урияныҥ башкыдагы ӱйи болгон;\n7 Соломонноҥ Ровоам туулган, Ровоамнаҥ Авия туулган, Авиядаҥ Асаф туулган;\n8 Асафтаҥ Иосафат туулган, Иосафаттаҥ Иорам туулган, Иорамнаҥ Озия туулган;\n9 Озиядаҥ Иоафам туулган, Иоафамнаҥ Ахаз туулган, Ахазтаҥ Езекия туулган;\n10 Езекиядаҥ Манассия туулган, Манассиядаҥ Амон туулган, Амонноҥ Иосия туулган;\n11 Иосиядаҥ Иоаким туулган, Вавилон јерине кӧчӱрердеҥ озо Иоакимнеҥ Иехония ла оныҥ карындаштары туулган;\n12 Вавилонго кӧчӱрген соҥында Иехониядаҥ Салафиил туулган, Салафиилдеҥ Зоровавел туулган;\n13 Зоровавелдеҥ Авиуд туулган, Авиудтаҥ Елиаким туулган, Елиакимнеҥ Азор туулган;\n14 Азордоҥ Садок туулган, Садоктоҥ Ахим туулган, Ахимнеҥ Елиуд туулган;\n15 Елиудтаҥ Елеазар туулган, Елеазардаҥ Матфан туулган, Матфаннаҥ Иаков туулган;\n16 Иаковтоҥ Марияныҥ эш-нӧкӧри Иосиф туулган, Мариядаҥ Христос дейтен Иисус туулган.\n17 Анайдарда, Авраамнаҥ ала Давидке јетире бастыразы он тӧрт ӱйе; Давидтеҥ ала Вавилонго кӧчӱргенине јетире база он тӧрт ӱйе; Вавилонго кӧчӱргенинеҥ ала Христоско јетире база он тӧрт ӱйе.\nИисус Христостыҥ туулганы\n18 Иисус Христостыҥ туулганы мындый болгон. Оныҥ энезин, Марияны, Иосифле кол алыштырып койгондор, је олор биригерге јеткелекте, Мария Агару Тыннаҥ барланып калган.19 Марияныҥ эш-нӧкӧри Иосиф, ак санаалу кижи бойы, оны улус алдына уйатка тӱжӱрбейин деп, јажытту јандырып ийерге сананган.20 Је анайда сананып аларда, ого тӱш јеринде Кайраканныҥ ангели кӧрӱнип, мынайда айткан:\n– Давид уулы Иосиф! Мария ӱйиҥди бойыҥда јӱргӱзерге коркыба. Оныҥ бойында табылганы – Агару Тыннаҥ.21 Табары уул болор, Оны Иисус деп адаарыҥ, нениҥ учун дезе Ол Бойыныҥ калыгын кинчектеринеҥ аргадаар.\n22 Кайраканныҥ јарлыкчы ажыра айтканы бӱтсин деп, ончозы мынайда болгоны бу. Ол айткан:23 «Бат, кыс барланып, уул бала табар, Оны Еммануил деп адагылаар». Еммануил дегени – «Бисле кожо Кудай» дегени.\n24 Иосиф уйкудаҥ турала, ого Кайраканныҥ ангели јакарганыла эдип, ӱйин бойында јӱргӱсти.25 Мария тун уул бала тапканча, оныла бир тӧжӧккӧ јатпады. Иосиф баланы Иисус деп адады.


03.09.2020 - altaicholmon\nСтраховой медицинский тӧзӧлмӧни солыыры керегинде\nКалганчы ӧйлӧрдӧ улус страховой медицинский тӧзӧлмӧни солыган учуралдар кӧптӧп баштады. Бир тергееде јадып, ӧскӧ тергееде темдектелген страховой медицинский тӧзӧлмӧгӧ солыганы салтарлу деп јартаар керек.\n«Кванториум» аймактарла јорыкка атанган\nАлтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин сыгын айдыҥ баштапкы кӱнинде «Кванториум» деген баштапкы мобильный технопарктыҥ иштеп баштаганына учурлалган кӧдӱриҥиде турушкан.\nАлтайкрайстаттыҥ јааныла туштажу\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин государственный статистиканыҥ федерал службазыныҥ Алтай край ла Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ башкараачызы Ольга Ситниковала ишмекчи туштажу ӧткӱрген.\nГорно-Алтайсктагы баштапкы таҥмалу посттыҥ — кӱндӱлӱ каруул службаныҥ штабыныҥ сыгын айдыҥ 3-чи кӱнинде ӧткӧн ачылтазында АР-дыҥ башчызы Олег Хорохордин турушкан.\nС 4 по 13 сентября 2020 года состоится XI Добровольческая экспедиция «По следам снежного барса».


Беш јылдыҥ туркунына... - altaicholmon\nАлтай Республикада калганчы беш јылдыҥ туркунына аракыдаҥ корондолгондордыҥ тоозы 69 процентке ӧскӧн. Мынызы алдындагы јылдагызынаҥ алтан процентке кӧп болуп јат. 2020 јылдыҥ он бир айыныҥ туркунына бисте аракыдаҥ корондолгон тогузон учурал темдектелген, 39 учуралда улус божогон. 2019 јылдыҥ бу ла ӧйинде аракыдаҥ бежен алты кижи корондолгон ло 43 учуралда улус корогон.\nАракыдаҥ божогон учуралдар бу ла ӧйдӧ, 2019 јылга кӧрӧ, 9,6 процентке астаган. Улус спирттеҥ корондолгон учуралдарда аракыны кӧп ичкенинеҥ улам божогондор (32 учурал јарталган). Тӧрт учуралда аракыныҥ суррогаттарыла, эки учуралда метилдӱ спиртле корондолгоны темдектелген. Бир учуралда јарталбаган спиртле корондолгон керек болгон. Бу учуралдарды лабораторияда ӧткӱрген шиҥжӱлер јартаган.\nЧочыдулу айалгалар анчада ла Горно-Алтайскта, Улаган, Оҥдой ло Чамал аймактарда темдектелет. Калада ла бу аймактарда, спиртле корондолгон учуралдар бӱткӱл республикага кӧрӧ, бийик. Аракыдаҥ корондолып турган улусты социальный јанынаҥ ылгаштырып кӧрзӧ, мында пенсионерлер (33%) ле иш јок арткан улус акалайт (55%). Эр улустыҥ тоозы (72%), ӱй улуска кӧрӧ, кӧп (28%).\nЧыҥдыйы јакшы да деген аракы кижиниҥ су-кадыгына коомой салтарын јетирип јат. Оныҥ каршузынаҥ улам кижиниҥ тӧс нервный системазы уйадайт, психический ле неврологический бузуштар башталат, ич-карынныҥ органдары коомой иштейт. Аракыныҥ кичинек те деген ӱлӱзи кижиниҥ су-кадыгына билдирлӱ каршузын јетирип јат. Балдар керегинде айтпаза торт. Ачу ашты ӧйинеҥ ӧткӱре кӧп ичкен учуралдарда аракынаҥ интоксикация башталат.\nКижиниҥ су-кадыгына анчада ла тыҥ салтарын аракыныҥ суррогаттары јетирет. Олордыҥ тоозына элдеҥ ле озо антифризтер, шил арчыыр кожымактар кирет. Россияда кӧлӱктерди ле техниканыҥ бастыра бӱдӱмдерин арутап јунар тужында метиловый спиртти тузаланарга јарабас. Ол јанынаҥ аҥылу јакаан да бар. Је тискинчилер токтодулардыҥ некелтелерин бузуп, кӧлӱктериниҥ кӧзнӧктӧрин кӧп лӧ саба учуралдарда метанолло арчыйт.\nМетанол тыш бӱдӱмиле этиловый спиртке тӱҥей. Оны ичкен кижиниҥ су-кадыгы кенейте уйадайт. Метиловый спиртле корондолгон улус кузуп јат, олордыҥ ичи-карды сайылат. Куурылган ла јарыктаҥ коркыган учуралдар база темдектелет. Корондолгон улустыҥ анайда ок јӱректери тыҥ согулат, кӧстӧри ачып, кӧрбӧй дӧ барардаҥ айабас. Кӱч айалгаларда олор санаазын јылыйтат, кӧкси уурлап, комага тӱжет ле јӱректери кенейте токтойт.\n2020 јылда бисте метиловый спиртле корондолгон эки учурал темдектелген. Аракыла ол эмезе суррогатла корондолгон учуралдарда ол ло тарый эмчиликтиҥ тӱрген болуш јетирер службазына баштанар эмезе арга табып, корондолгон кижини тӱрген-тӱкей эмчиликке јетирер керек. Тӱрген болуштыҥ медишчилери келип турганча, кижиниҥ санаазы ордында болзо, оныҥ ичи-кардын суула јунар керек. Корондолгон кижиге бир канча стакан суу берип, кускузы келзин деп, тилиниҥ тазыл тужына эки сабарла јаба базар керек. Кускузына тумаланбазын деп, бойын кӧҥкӧрӧ тутса, јакшы болуп јат.\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республикада тергеелик башкартузы


Уланбатыр, «Алшаа» эне-тӧрӧл Алтайына айылдады - altaicholmon\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда кичӱ изӱ айдыҥ 26-чы кӱнинде телекейлик кӱӱниҥ јаан ла јилбилӱ ойын-концерти ӧткӧн.\nСолун ойын-концертин Китайдыҥ Ич (Внутренний) Монголиязыныҥ автономный районынаҥ келген «Алшаа» ӧмӧлик (худ. башкараачызы Китай Республиканыҥ нерелӱ артизи Уланбатыр) ле Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ лауреады, калык чӱмделгезиниҥ «Алтай Кай» ӧмӧлиги (худ. башкараачызы АР-дыҥ нерелӱ артизи Урмат Ынтаев) кӧргӱстилер.\nАды-јолы телекейде, Россияда танылу «Алтай Кай» ӧмӧлик Китайда айга шыдар ӧйдиҥ туркунына гастрольдо болуп, јер-алтайына јанып келди. Ол јол-јорыгы ӧйинде кӧчкӱндердиҥ Пекинде ӧткӧн фестивалинде база эрчимдӱ турушкан. Урмат Ынтаевтиҥ, Алаш Топчинниҥ, Артыш Пикинниҥ ле Јергелей Маташеваныҥ јайаандык иштерин (кай, кӱӱ, јаҥар кожоҥ, калык чӱмделгези) кыдат кӧрӧӧчилер изӱ колчабыжуларла уткыган. «Алтай Кай» јер-телекейде јарлу болгонын ӧткӧн јол-јорык лапту кереледи. «Алтай Кайга» јолыгарга, алтай кайды, кӱӱни угарга, ӧнӧтийин амадап, Пекинге Малайзиядаҥ, Сингапурдаҥ кӧп јииттер келген болуптыр. Кӧчкӱндердиҥ байрамында «Алтай Кай» ла ады јарлу «Hanggai» деген ӧмӧлик ортодо джем-сейшен де болгон, кӧрӧӧчилерге сӱреен јараган.\nОныҥ кийнинде олор Ич Монголияныҥ автономный районыла јорыктап, солун ла јилбилӱ концерттерин база кӧргӱскен. Залдарда кӧрӧӧчилер кезик аразында бадышпай да турган учуралдар болгон. Улузы кӱндӱзек, јалакай. Јайаан ӧмӧлик јаан ойын-концертин Ич Монголияныҥ тӧс калазы Хух-Хоттыҥ кӧрӧӧчилерине кӧргӱсти.\nБистиҥ эл театрда ӧткӧн концерт база тыҥытту болды. Кӧрӧӧчилер мында Алаш Топчинниҥ, Артыш Пикинниҥ ӱни, кайы, кӱӱзи база да јаҥы кемине чыгып, узы, ченемели, мары бийик тебӱле барып јатканын темдектедилер. Јарлу кожоҥчы Јергелей Маташеваныҥ ӱни сӱреен јараш. Јииттерди јуунада тартып, ӧскӱрип јаткан Урмат Ынтаевтиҥ тузалу ижиниҥ турултазын кӧрӧӧчилер баалап јатканы база оморкодулу ине.\nУ. Ынтаев кӧрӧӧчилерди «Алшаа» ӧмӧликле таныштырды. Јайаан ӧмӧликтиҥ туружаачылары ончозы узы бийик, байлык ченемелдӱ јииттер, ортозында бир ле кыс (барабан согот). Ойын-концерт бийик кеминде ӧтти. Кӧрӧӧчилер олорды сӱреен јылу уткыды, быйанду сӧстӧр, кереес сыйлар да болды. «Алтай Кайдыҥ» башкараачызы «Алшаа» ӧмӧликтиҥ туружаачыларына, башкараачызына Быйанду самаралар табыштырды. Оныҥ кийнинде Уланбатыр «Алтай Кайга» база Быйанду самаралар берди.\nАлашаньнаҥ келген (Алашань кыскарта Алшаа деп адалат) Уланбатыр мынайда куучындады: «Мен оогоштоҥ ала кожоҥдоорын сӱӱгем. Албаты ойноткыларыныҥ кӱӱзиле, јаҥжыккан чӱм-јаҥжыгуларла, јаҥар кожоҥло јилбиркейтем. Онойып Ич Монголияныҥ операныҥ кӱӱлик институдын, санаттардыҥ эл институдын божотком. Сценада 2000 јылда кожоҥдоп баштайла, бӱгӱнге јетире кожоҥдойдым. Кандый да ӧйдӧ кожоҥ мениле кожо. Бир ӧйдӧ тӧрӧл јеримниҥ радиозында кеендиктиҥ телекейиле колбулу берилтелер белетеп ӧткӱргем».\nТургуза ӧйдӧ Уланбатыр кемиле, учурыла јаан, телекей кеминде ӧткӱрилип турган форумдар, јуундар ӧйинде байа «массовка» дейтен кӧдӱриҥилердиҥ байлык ченемелдӱ режиссер-тургузаачызы болуп иштеп јат. Темдектезе, Санкт-Петербургта ӧткӧн калыктар ортодогы экономический форумныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазыныҥ режиссер-тургузаачызы Уланбатыр. Шак бу форумда Китайдыҥ јааны Си Цзиньпин база турушкан. Автокӧлӱктердиҥ телекейлик учурлу форумында база ла режиссер болгон. Башка-башка кӧрӱлтелерди белетееринде ол јаан суруда болуптыр. Пекинде, Хух-Хотто, Байыр-Хотто ло ӧскӧ дӧ калаларда кӧрӱлердиҥ залдарын белетеген ле белетеп јат.\nАлкы бойы ачык-јарык, јалакай, угы-тӧзи монгол Уланбатыр Китайда ижи аайынча кайда ла болгон. Ол бастыра бар-јок театрларда болуп, олордыҥ ижиле, репертуарыла, иштеп јаткан улузыла јилбиркеп таныжат. Онойып бедиренип, ченеп, Уланбатыр 2011 јылда «Алшаа» деген јайаан ӧмӧликти тӧзӧгӧн. Кӱӱлик јурамал-композицияларды бойы чӱмдеп јат.\nУланбатырдыҥ айтканыла, «Алшаа» ӧмӧликтиҥ јайаандык ууламјызы, программазы чек башка, аҥылу. Олор калык чӱмделгезине тайанып, калыктыҥ кӧгӱс байлыгыла иштеп јат. Темдектезе, албатызыныҥ јаҥар кожоҥдорын алып, бӱгӱнги ӧйгӧ келиштире кожоҥдогонын кӧрӧӧчилер баалап јат.\n—Бис Эл театрда ӧткӧн ойын-концертте кӧрӧӧчилерге 3-4 кожоҥды кожоҥдодыс. Ол кожоҥдордыҥ тӱӱкизин алза, олордыҥ кажызына ла 300 јыл. Кӧрзӧр дӧ, калыктыҥ јаҥжыгулары, чӱм-јаҥы, кӱӱзи, албаты ойноткылары кандый узун јол ӧткӧн. Бис олорло јиит улусты таныштырадыс.\nКачырган, јаҥы јӧӧгӧн келинди јаҥы јуртына апарып јатканы керегинде («Невеста») кунукчылду кожоҥ бойы, оныҥ кӱӱзи слерге јараган ла болор. Јиит айыл-јурт, биле тӧзӧӧргӧ кысты качырат, куданы, той-јыргалды, белкенчекти ада-энези, эл-тӧрӧӧни ӧмӧ-јӧмӧ ӧткӱрет. Слерде де, бисте де бу јебреннеҥ јылыйбай келген чӱм-јаҥыс бар ине. Бистиҥ кӧс јетпес чӧлдӧрис, тӧӧдӧ отурган кыстыҥ комыдалы шак бу кожоҥдо. Ол тӧрӧл јеринеҥ, эне-адазынаҥ, айлынаҥ чыгып, таныш эмес јерге, јуртка барып јат. Кожоҥдо, кӱӱде — ол ончозы бар. (Уланбатыр кӧзин јумуп, кожоҥныҥ бир канча јолдыгын араай кожоҥдоп ийди).\n«Алтай Кай» Китайда танылу, оныҥ туружаачыларына, башкараачызына јилбӱӱ јаан. Олордыҥ кайы, кӱӱзи, јаҥары сӱреен јаан ийделӱ. Мен бир орой тӱнде «Амырым» деген кӱӱни угала, оноҥ ло «Алтай Кайла» «оорыдым». «Алтай Кайдыҥ» ла «Алшааныҥ» кӱӱлери јуук, шак ол кӱӱ, јаҥар бистиҥ эл-калдыктарды јуукташтырат.\nАлтайдыҥ алтын кырлары, туулары, мӧҥӱн суулары, тоҥмокторы, кейи куулгазын ийделӱ. Алтай бистиҥ ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ ӧскӧн-чыккан тӧрӧл јери ине. Айдарда, бис јаандарыстыҥ кабайы болгон Алтайга амадап келип, алкыш-быйанысты айдадыс — деп, Уланбатыр куучындады.\nАлтайга кӧрӧ, олордыҥ јер-алтайыныҥ кӱнчыгыш јанында кобы-јиктеринде ӧлӧҥ-чӧп, агаш-таш бар. Је кӱнбадыш јааргы јерлеринде кӧс јетпес чӧл чӧйилип барган. Албатызы азыйгы ла аайынча кӧчкӱндеп, мал-ажынаҥ тудунат. Јаан калалардыҥ ортозыла чӧйилип барган јерлерде кийис айылдар турат.\nУланбатыр бойыныҥ тӧрӧлинде кӱӱчилердиҥ ассоциациязыныҥ јааны. Шак бу јииттиҥ баштаҥкайыла «Алшаа» ӧмӧлик Алтайга келген, ойын-концертин кӧргӱскен. Јайаандык јаан ӱлекердиҥ авторлоры, эки ӧмӧликтиҥ башкараачылары Урмат Ынтаев ле Уланбатыр, бу ишти мынаҥ да ары улалтар амадулу. Темдектезе, кӱскиде Уланбатыр Алтайга база бир јайаан ӧмӧликти экелер кӱӱндӱ. Кеендик телекейинде јарлу устарла, онойдо ок јолына јаҥы чыгып јаткандарла таныштыру, јайаандык колбулар база керектӱ. Бу ла театрда ӧткӧн ойын-концертте Уланбатыр монгол, орус, английский тилдерле јер-телекейде јарлу, ончо калыктардыҥ сӱӱген «Катюшаны» койу, јымжак, јараш ӱниле кожоҥдоордо, кӧрӧӧчилердиҥ сӱӱнгенин, кӧӧрӧгӧнин керелеген изӱ колчабыжулар узакка чӧйилди.\nЈайалтазы јаан Уланбатырдыҥ ады-јолыла, кожоҥ-дорыла таныш улус Алтайыста база бар болуптыр. Оныҥ кожоҥдоры, кӱӱзи база јаан јилбӱде, јарлу болгонын угарга оморкодулу болды. Урматтыҥ айтканыла, Китайда Уланбатырды билбес кижи бачым ӱстине табылбас. Јӱреги кожоҥду, кӱӱлӱ јиит кӧлӱгине отурып, ижи аайынча тӱни-тӱжи амыры јогынаҥ маҥтадат. Кайда да ойын-концерт — ол «Алшаала» кожо кожоҥдоп јат, база кайда да ол режиссер-тургузаачы — је ле деген кӧдӱриҥиниҥ эмезе форумныҥ ачылтазын белетейт ле оноҥ до ӧскӧ кӧп-кӧп иш. Јилбилӱзи — Уланбатырды кайда да полицияныҥ посты, таможняныҥ эмезе јолдогы полицияныҥ ишчилери токтотпойтон эмтир. Јиитти кажызы ла ыраактаҥ ла танып, ачык јол кӱӱнзеп ӱйдежет.\nБисте «Алтай Кайды», Урмат Ынтаевти билбес кижи база табылбас эмей. Олордыҥ ойын-концерттерине ыраак јурттардаҥ ӧнӧтийин амадап келип јат.\nОнойып, Урмат Ынтаевтиҥ шылтузында Алтайга Китай-даҥ «Алшаа» маҥ бажына келип, кӧрӧӧчилерге јакшынак ойын-концертин сыйлады. Ойын-концерттиҥ учкары Уланбатыр бойыныҥ кийген сӱреен ӧҥжик, јап-јакшынак кебин уштып, Урматка кийдирди (ортозында фотојурукта). Эки јайаан јайалтаныҥ, карындаш јииттердиҥ јолы мынаҥ да ары ачык ла јаан болзын деп кӱӱнзейли. Солун айылчылар мынаҥ ары база да келер деп иженели.\nУланбатыр «Алшаа» ӧмӧлигиниҥ, албатызыныҥ адынаҥ Алтайга, кӧрӧӧчилерге алкыш-быйанын айдып, ырыс-кежик кӱӱнзеди.


Бичиктер толкузына јорыктап - altaicholmon\nБичиктер толкузына јорыктап\nБалдардыҥ республикан библиотеказында «Библиотекада бозом эҥирде» деген байрам тӧртинчи катап кандык айдыҥ 20-чи кӱнинде ӧтти.\nБичикке учурлалган јакшынак байрамда библиотеканыҥ чындык најылары, олордыҥ ада-энелери, јааналары, таадалары, айылчылар эрчимдӱ туруштылар.\nБыјыл ороондо ӧдӱп јаткан јыл Болушты бойыныҥ кӱӱниле эткен улустыҥ ла волонтерлордыҥ јылы деп кычырула ӧдӱп јатканын кычыраачылар јакшы билер. Айдарда, бу байрамды белетеп ӧткӱреринде библиотекага јаан болужын волонтерлор јетиргенин темдектеер керек. Олор — тургун калыктардыҥ кӧдӱриҥилерин белетеп ӧткӱреечи Алла Набутова, балдардыҥ бичиктерин кееркедеечи-јурукчы, балдардыҥ библиотеказыныҥ чындык ла јаантайынгы кычыраачызы Владимир Попов, онойдо ок ГАГУ-ныҥ аграрный колледжиниҥ акту кӱӱндеринеҥ болужарга кӱӱнзеген ӱренеечилери Мария Валова, Елизавета Растимешина, 8-чи школдыҥ 10-чы клазыныҥ ӱренчиги Елена Тастаева, Кристина Должанских. Олор Киске, Чычкан, Баба-Яга болуп кийинип, балдарла байрамныҥ бажынаҥ ала учына јетире ойын-биједе болдылар.\nБалдар бичиктерле јаҥыс та ӧйлӧ, телекейле, јер-јыҥысла јорыктаар јорыкчылар, шиҥжӱчилер эмес. Jе онойдо ок бичиктер пираттардыҥ керептеринде эмезе јыш, куулгазын агаш аразында јалтанбай тартыжар, маргыжар арга-чак, ийде-кӱч берет. Бичик бойыныҥ куулгазын телекейине эжигин јилбиркек кычыраачыларга ачат деп, кӧдӱриҥиниҥ ачылтазында сӧс айткан улус аҥылап темдектеди.\nБозом эҥирде библиотекада балдар чур-чуманак, сыр ойында. Олор бу байрамды, байла, бачым ундыбас. Олор мында бичиктердиҥ јол-јорыгында учураган кайкамчылу учуралдарда туруштылар. «Сӱӱнчилӱ ноталар» деген станцияда бойлорыныҥ кӱӱлик аргаларын, билгирлерин ченедилер. «Устардыҥ калазында» ӧткӧн мастер-класстарда база јакшы туруштылар. Эмезе «Ончозын билер» деген станцияда билериле, билгирлериле уулчактар ла кызычактар маргыштылар. Бӱткӱл эҥир фотостанция иштеди. Мында кӱӱнзеген балдар бойлорыныҥ сӱӱген чӧрчӧктӧриниҥ јалтанбас бӧкӧлӧриле јурукка тӱштилер.\nАлла Набутова кӱӱнзеген балдарга агаш наадайларды ӧҥдӱ будуктарла будыыры аайынча мастер-класс ӧткӱрди. Ол алтай, куманды, туба калыктардыҥ культуразы, јаҥжыгулары, кеп-кийимдери јанынаҥ куучындады. Агаштаҥ кееркедип кескен наадайлар јарлу ус Михаил Наурчаковтыҥ болуптыр. Балдарды болушту бичикле таныштырды. Ондо јарлалган тургун калыктардыҥ кеп-кийимиле балдар јууктада таныжып, наадайларын будып кееркетти. Сӱреен солун иш болды.\nСамынды белетеери аайынча мастер-классты Ольга Бревнова ӧткӱрди. Ол бойыныҥ јараш јытту белен самындарыла таныштырды. Оноҥ кызычактар јергелей отурып, ӱредӱчиниҥ айтканы аайынча самынды белетеп баштадылар. Учына јетире ајарулу иштеп, белен самындарыла оноҥ јуулган улусты, балдарды таныштырган.\nВладимир Попов балдарга јурукты јураарыныҥ аайын, марын, эп-сӱмезин јартап, јураарыныҥ тӧс јажыттарын јартады.\nБайрамды ӧткӱреечилер балдарга башка-башка ӧҥдӱ билеттер ӱледи. Олор аайынча бӧлӱнип, јол баштаачыга баштадып, балдар бичиктиҥ јилбилӱ јорыгына чыктылар. Байрамныҥ учкары билеттерин тудунганча, сакылталу залга јуула тӱшти. Станцияларла ӧткӧн јол-јорыктыҥ турулталары аайынча јеҥӱчилдер кайралдатты.\nБиблиотекада балдарга јарамыкту айалга болды, буфет те иштеди.\nМында Москвадаҥ «Культура» телеканалдыҥ улузы туружып, байрамды бажынаҥ ала соктылар.\nКелер мындый тузалу, јакшынак байрамга јетире балдарда сӱӱген бичиктерин кычырар ӧй бар. Кӱӱлик ойноткыларла ойноп, билерин-билгирлерин, ич-телекейиниҥ байлыгын чыгара айдарга, кӧргӱзерге ӱренип јаткан балдарга сӱреен керектӱ байрам. Jанында ада-эне, ӱредӱчи, библиотекарь балага јилбӱзин ачарында јӧмӧжип јатканы јаан керек.


« Все – на «Лыжню России»!\nВ Чемальскую школу поступили новые автобусы »\n«Бурулыш jогынаҥ боочылар ажып, jылыйып калат кайран jаштарыс…»\nКарышка 60 jаш…\nJирме, jирме беш jашка jетире\nЧыкканын кижи сӱӱнчилӱ уткыйт.\nСыйлар алып, байрамду кӱнде\nКарыыр öйлöрин келерин\nJе бир ле кöрзöҥ – одус! Тöртöн!\nТуулган кӱниҥ сӱӱнчи экелбес.\nКӱскӱ алзаҥ – удура кöргöн\nЧырышту jӱзӱҥ ырысту ла эмес…\nТӱнде учкан турналар ла тӱҥей,\nJӱре берет сӱӱштӱ jастарыс.\nБурулыш jогынаҥ боочылар\nJылыйып калат кайран jаштарыс.\nКергилов Карыш (Григорий) Улдаповичти толуп jаткан 60 jажыла Чопош jурттыҥ албатызы уткулын сӱӱген газеди ажыра jетирет. Элдеҥ озо бек су-кадык, ырыс, айыл-jуртына, амыр-энчӱ, омок-седеҥ сӱӱнчилӱ jӱригер. Айланар jылдар тӱгенбезин амадаган амадуларар бӱдӱп турзын, кечетен кечӱлер кöп болзын. Jон ортодо тоомjылу эдер-тудар Эр деп албатыныҥ алкыжы jетсин. Алтай-Кудайдаҥ курчуу-куйагар бек болзын!\n«Камык jылдар öткöн\nдö болзо, кӱӱн-санаабыс ондый ок jиит …»\nЫраак ла jараш jаш тушта jолыккан эдис jӱрӱмде. Кандый öктöм jӱректер кеендикке бисти кычырган. Кажы ла алтай балага jайалтазын тапсын деп jуруктар кöргӱзип, Карыш бисти баштайтан. Оноҥ бери кöп jылдар суула тӱҥей ага берди. Jӱрегисте jаш тужыс томыланып артып калды. Jурукчы уулдар Алтайын jуруктарга салып, ӱлгер чӱмдеп, кожоҥдоп, кöдӱрип jӱргенине сӱӱнедис. Барнаул, Новоалтайскта ӱренген балдар алдынаҥ, Карыш, чыккан кӱниҥле уткыйдыс!!! Айландыра турган туулар jаҥы jӱруктар сыйлазын. Ару аккан сууларыс кожоҥдор jӱрекке ачсын. Кӱскинеҥ кöргöн чырай чырышту да болзо, удура кӱлӱмзиренип, сӱӱнип jӱр. Болоттый бек болзын су-кадыгыҥ. База катап jаан быйан jӱрӱмниҥ, салымныҥ jолында jараш, jаш тужыста тушташканыс учун.\n1980 jылдарда Барнаул ла Новоалтайканыҥ\nкожо ӱренген балдары\nКарыш Кергилов Алтай Республикада jарлу эр улустыҥ тоозында деп айтса jастыра болбос. Билгири бийик, кöкси байлык, jаантайын ла öзöргö, кöпти билерге jӱрер кайчы, поэт. Бойыныҥ албатызын, алтай тилин, jерин, бийик-бийик кöдӱрип, öскö албатыларга, оныҥ кеенин, jаражын, керектӱзин ӱлгерлер, кай ажыра jетирет.\nАлтай Республикада öткӱрилип турган Эл-Ойындарда, ойын-концерттерде турушканда, албаты-jон оны jаантайын jӱрексиреп сакыгылайт.\nТолуп jаткан толо jажыла уткуп тура, оноҥ ары Алтай Республиканыҥ кеендигинде бийик jедимдерге jетсин деп акту кӱӱнистеҥ кӱӱнзейдис.\nТ.Е. Орсулова филология билимдердиҥ кандидады


Эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедерге - altaicholmon\nЭл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедерге\n2018 јылга ла 2019-2020 јылдарга темдектелген ӧйгӧ бюджеттиҥ ӱлекери парламентке кӱчӱрген айдыҥ 22-чи кӱнинде экинчи кычырышка келген. Келип јаткан јаҥы јылдыҥ тӧс јасагын баштапкы кычырышла кӧрӱп, депутаттар 43 шӱӱлте эткен болгон. Бӱгӱн бистиҥ куучын республикан парламенттиҥ спикери Владимир ТЮЛЕНТИНЛЕ тергеелик бюджет керегинде јасактыҥ экинчи кычырышка келген ӱлекери керегинде ӧдӧр.\n—Бӱгӱнги одузынчы сессияныҥ алдында парламентте комитеттердиҥ јуундары ӧткӧн. Депутаттар олордо 2018 јылга ла 2019-2020 јылдарга темдектелген ӧйгӧ бюджеттиҥ ӱлекерин эрчимдӱ шӱӱжип кӧргӧн. Текши айтса, башкару экинчи кычырышла кӧрӧрине берген ол ӱлекер эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын јарандырарына ууландырылган: бюджетниктердиҥ ишјалыныҥ кемин кӧптӧдӧри, аймактардагы ла каладагы јонјӱрӱмдик бӧлӱктиҥ объекттерин тудары ла јаҥырта јазаары темдектелген. Олор—улуска чындап та керектӱ эмчиликтер, школдор, спорттыҥ ла јонјӱрӱмдик объекттер—деп, парламентарий темдектеген.\nАР-дыҥ Башкарузы бюджеттиҥ ӱлекерин экинчи кычырышка белетеер тушта депутаттардыҥ кӧп тоолу шӱӱлтелерин ајаруга алганын ол аҥылап айткан. Темдектезе, јербойында учурлу, текши тузаланышту автомобильный јолдорло колбой иштер ӧткӱрерине јербойындагы бюджеттерге субсидиялар берери керегинде кӧдӱрген сурак.\nJасакчыныҥ шӱӱлтезиле, Алтай Республиканыҥ јол ээлеминде ле автомобильный транспорттыҥ объекттеринде јеткер болбозын јеткилдеерине чыгарар деп темдектелген акча-манат јолдордо јеткерлер болорын астадарына камаанын јетирер. Jол ээлемниҥ объекттеринде транспортло колбулу јеткер болбозына ууландырылган иштер ӧткӱрерине чыгарар деп темдектелген акча-манаттыҥ бодоштыра кеми 96,2 миллион салковой болор.\nРеспубликаныҥ аймактарында ӱнбереечилерле туштажулар ӧдӱп турарда, јурттардыҥ албаты-јоны ичер суула јеткилдеериле колбулу курч суракты кӧп катап кӧдӱрген. Депутаттыҥ темдектегениле, бу курч сурак депутаттардыҥ тӧс ајарузына кирген.\n2018 јылдыҥ бюджединиҥ кӧрӧрине берилген ӱлекеринде темдектелген: Чамал јуртта Аэродром микрорайондо, Шабалин јуртта Покатайка микрорайондо суујеткилдештиҥ тышкартында сетьтерин тудары, Кӱпчегенде сууӧткӱшти јаҥырта јазаары, Подгорное јуртта улус јаткан тураларга сууӧткӱш тудары.\nКичӱ ле орто аргачылыктыҥ чыгартулу улузы государственный јӧмӧлтӧгӧ иженер аргалу. Бу амадуларга бюджетте 34,7 млн салковой салыларга туру, ол тоодо федерал бюджеттеҥ 24,1 млн салковой деп, парламентарий айдат.\nВладимир Тюлентинниҥ јетиргениле, 2018 јылда јӧмӧлтӧниҥ јаҥы бӱдӱмдерин тузаланары темдектелет, ол тоодо производствоныҥ модернизациязына јазалдар садып алар туштагы чыгымдардыҥ кезигин орныктырарына субсидиялар берер јӧмӧлтӧ, анайда ок албаты-художественный узаныштыҥ организацияларыныҥ ӧзӱмине субсидиялар.\nДепутаттардыҥ ајарузында анайда ок јашӧскӱримниҥ политиказын бӱдӱрериниҥ бӧлӱги болуп турган черӱчил-тӧрӧлчи таскадуныҥ сурактары турат деп, парламентарий темдектейт. Спикер парламентарийлер ӧскӱс балдарды, ада-энезиниҥ кичеемели јогынаҥ арткан балдарды Россия Федерацияныҥ јасакберими аайынча јадар јерле јеткилдеери јанынаҥ бюджетный ассигнованиелердиҥ кемин кӧптӧдӧр аргаларды кӧрӧт.\nАнайда ок 2018 јылдыҥ бюджединде јаан ајару су-кадыкты корыырыныҥ сурактарына эдилер. Эмдерди аларына чыгарар деп темдектелген акча-манат 5845 кенекти ле јаан ооруларла оорып, је кенек деп окылу адалбай турган 13597 кижи, 3 јашка јетире балдар ла балдарыныҥ тоозы кӧп билелердиҥ 6 јашка јетире балдары эмдерле јеткилделер. Эмчиликтердиҥ материально-техникалык тӧзӧлгӧзин тыҥыдарына, су-кадыкты корыырында эмдиги ӧйдиҥ јетирӱлик системаларын кийдирерине, санитарный авиацияны тузаланганы ажыра болуш јетирерине керектӱ акча-манат база темдектелип калган.\nВладимир Тюлентин аҥылу ајаруны јаҥы туралар тударыныҥ сурагына эткен. Оныҥ айтканыла, республикан бюджеттиҥ кеми келер јылда каладагы Заимка микрорайондо, 2019 јылда Кӧксуу-Оозы јуртта школдор тудуларына ижемји берет.\nДепутат тергеениҥ јурт ээлем аайынча бӧлӱгиниҥ ӧзӱмин јӧмӧӧрине ууландырылган иш-керектерди база јарадулу темдектеди. Оныҥ шӱӱлтезиле, бюджеттиҥ ӱлекеринде темдектелгениле, 2018 јылга ассигнованиелердиҥ кеми кӧптӧдилери, ол тоодо укту мал ӧскӱрерине, јурт ээлемниҥ товарэдеечилерин чике јӧмӧӧрине, јурттардагы потребкооперативтерди ӧскӱрерине—бӱткӱл бӧлӱк ичкери быжу барар арга берер.\n(АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ пресс-службазы)


МБУ ДО "Улаганская ДШИ им. А.Г.Калкина" - Јиит јайалталар\nБистиҥ Улаган аймакта балдардыҥ јайаандык школында кӧп јайалталу балдар јӱрет. Алтай ойноткылар ла кожоҥдоорына балдарды Алан Викторович ла Айана Михайловна Темеевтер балдарды ӱредет, олор ады јарлу «Јаш-Канат» деп образцовый ӧмӧликти 2005 јылдаҥ ала эрчимдӱ башкарат. Бу јылдардыҥ туркунына «Јаш-Канат» ӧмӧликтеҥ кӧп балдар ӱренип чыккан, олор эмди бойлорыда јаан улустар, олор ортодо кӱӱле јӱрӱмин колбоп,оноҥ ары бийик ӱредӱ алатан колледж ле университетты ӱренип божодоло, бойлоры да балдарды кожоҥдоп, алтай ойноткыларла ойноорына ӱреткилейт.\n«Јаш-Канат» ӧмӧлик ӧткӧн јылдыҥ јаҥар айыныҥ баштапкы кӱндеринде Бийск калада албатылык ортодо конкурста эрчимдӱ турушкан. Бу јаан кӱӱлик маргаан ӱч кӱнниҥ туркунына ӧткӧн. «Народный вокал» деп номинацияда «Јаш-Канат» 2-чи јерди ала сокты, бистиҥ јиит јеҥӱчилерис ол: Токоеков Влад, Тельденов Адар, Тушташев Борис, Куюкова Айлана ла Темеева Айдыҥ-Ай. Алтай Республикадаҥ кӧп балдар барып турушкан, олор ортодо Усть-Канныҥ «Алтын-Кӱӱ» деп образцовый ансамбль база турушты.\nБу балдар ортодо Байтушкин Алан алтай ойноткыларла ойноп, 1-кы јерге чыккан, бу «соло» деп номинацияда 700 кӧп туружаачы болгон, је гала-концертке 10 ло номер талдалып кӧргӱзилген болгон, бу тоодо Аланныҥ номеры кожо болды. Огош балдардыҥ группазында «Эстрадный вокал» деп номинацияда 7 јашту Темеева Айдыҥ-Ай 2-чи јер алган. Айдыҥ-Ай кӧрӧӧчилерди «Бабушка» ла «Солоҥы» деп кожоҥдорыла сӱӱндирди.\n«Јаш-Канат» ӧмӧликтиҥ јеҥӱчилдерин јай ӧйинде Крымга келзин деп кычырган, олор эмди ого јетире белетенип, анда талдама лауреаттарга учурлалган конкурста туражар.\nБу јаан јол-јорыкка барып, эрчимдӱ туружып јанганына, акча-манатла болужын јетирген культура бӧлӱгиниҥ јаанына Солунай Олеговна Санаа ла балдардыҥ јайаандыгыныҥ јаанына Любовь Андреевна Натовага турушкан балдардыҥ эне-адалары, Алан Викторович ле Айана Михайловна Темеевтер јаан быйанын айдат.\nОнойдо ок бу ла ӧйлӧрдӧ Горно-Алтайск калада «Курултай сказителей» ӧткӧн, «Јаш-Канат» ӧмӧлик 2-чи јер алган. Мында эки огош кайчы турушты: Кобенов Радий ле Табышкин Алан. Радий 3-чи јер алган, Алан специальный сыйла кайралдатып, топшуур сыйлаткан.\nӦткӧн 2018 јылда Алтай Республикадыныҥ јааныныҥ А.В. Бердниковтыҥ гран-при сыйыла кӧдӱриҥилӱ айалгада кӧп јайалталу јииттер кайралдаткан. «Јаш-Канат» ӧмӧлик мында да јаан ајаруда болгон, анайып сый алагн јайалталу јииттер ол: Кобенова Айдана, Машкаков Виктор, Олчонова Влада ле Толтушев Аткыр. Је Аткыр бу кайралда турыжып болбогон, нениҥ учун дезе ол тургуза ӧйдӧ черӱчил молјузын бӱдӱрет.\n«Бу келген јаҥы 2019 јылга бис ӧмӧлигисле кожо јаан амадулар темдектейдис: «Јаш-Канат» ӧмӧликтиҥ ойын-концерттин белетеп кӧргӱзерге ле јайыла болчомдорло кожо соктырган клиптарысты белетеп чыгарарга. Алтай Республикада огош болчомдордыҥ клипы алтай тилле чыкпаган деп айтсам јастыра болбос.\nБистиҥ белетеген клибыста алтай тилле согылган алты кожоҥ болор. Бу клипты кӧрӱп, балдар алтай тилин ундыбазын, оноҥ ары јараш, кеен тилин чеберлеп, улалтып апарзын деп амадайдыс» деп, Айана Михайловна јартады.\nКерек дезе, бистиҥ аймакта ады-јарлу кайчылар, кожоҥчылар да кӧп, је кажыла баштапкы алтамдарда кажы ла кижидиҥ бойыныҥ баштапкы таскадып ӱреткен кижизи бар. Ол байла кижиге эҥ ле баалу ла учурлу. Кажы ла таскадаачыгабалдардыҥ јеҥӱлери ле једимдери, ого јаан кайрал болот. Мынаҥ ары бу ӧмӧликке бийик једимдер, јаан амадулар кӱӱнзери артат.