Олег Хорохордин. Алтай Республиканыҥ бажында — бир јыл - altaicholmon\nОлег Хорохордин, Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели: «Мени Алтай Республиканыҥ удурумга башчызыныҥ молјуларын бӱдӱрер јамыга тудардаҥ озо до мен Туулу Алтайда кӧп болгом, мен бу кайкамчылу, сӱреен јараш тергеени узак јылдарга сӱӱйдим. Ӧткӧн јылда меге Алтайды ла оныҥ эл-јонын јууктада билип аларга, јербойыныҥ эл-јоныныҥ јӱрӱмин ле болуп турган керектерди ичјанынаҥ кӧрӧргӧ келишти.\nБу јер мениҥ јӱрегиме сӱреен кару ла оныҥ салымы учун мен каруулу. Мен бир јыл кайра айтканымла ок, Алтай Республиканыҥ келер ӧйи учун иштеерге турум. Јыл туркунына эдилген иш ас эмес. Је алдыста иш оноҥ до кӧп. Бистиҥ ончобыста бир тӧс керек – республиканыҥ ӧзӱмин эл-јонныҥ јӱрӱминиҥ чыҥдыйын јарандырарына экелетен чек ӧскӧ јолго ууламјылаары. Мында биске ороонныҥ башкарузы ла федерал тӧс јер болужар.\nМениҥ ижимниҥ тӧс ууламјылары – ак-чек ле ачык, чындык ла каруулу болоры, профессионализм. Мен тергееде ичкери турумкай ӧзӱм учун калыктар ортодо эптӱ-јӧптӱ айалга болорына ајару эдедим».\nВладимир Тюлентин, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели: «Олег Леонидовичле бис ол тергеениҥ башкараачызы болуп иштеген баштапкы ла кӱннеҥ ала јуук колбуда иштеп келдис. Меге де, депутаттарга да оныҥ эрмек-куучынга ачык, белен болгоны, аймактарды ӧскӱрериниҥ курч сурактарына каруулузы јарайт. Республикада ижин ол јербойында јадын-јӱрӱмле таныжулардаҥ баштаган эди. Онызы чын алтам болгон, нениҥ учун дезе, республикада кажы ла аймакта бойыныҥ аҥылузы бар.\nОндый јаан иштӱ кижиге тӱргендеш јарабас. Республиканыҥ эл-јоны Олег Леонидович кандый бир јӧпкӧ келердеҥ озо, јакшызын, јаманын сананып-шӱӱп билерин кӧргӧндӧр. Депутаттарыныҥ тогузон проценти јаҥы парламентле баштап тарыйын ого текши куучын табары чӱмдӱ болгон. Је ол турумкайын кӧргӱскен ле бӱгӱнги кӱнде тергеениҥ јаҥыныҥ эки органыныҥ ортодо колбулар тудулганы керегинде айдар арга бар».\nБорис Алушкин, Алтай Республиканыҥ Журналисттер биригӱзиниҥ председатели: «Алтай Республиканыҥ башкарузы СМИ-ге кандый иштер бӱдӱрип ле келер ӧйдӧ нени пландап турганы керегинде јетирӱлер береринде ачык болорын тыҥыткан. Ол Алтай Республиканыҥ эл-јонына јӱрӱмге бӱдӱмјилӱ кӧрӱп, турган сурактардыҥ аайына канайда чыгарында бойлоры база туружарына тартат. Кайда јаҥныҥ болужы керек, ол јанынаҥ каруулу улуска јакылталар берип јат. Инвесторлорго онызы јакшы айалга: олор јаҥ кайда турумкай ла политический чочыдулар јок, оноор барып турулар».\nМихаил Маргачев, «Чой аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ јааны: «Тергеениҥ башчызы Олег Хорохордин аймактарда айалганы лапту шиҥдейт. Ол бастыра ла муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ болгон. Ол аймактардыҥ јаандарын аймактарды ла каланы ӧскӱрер суракта каруулу болорына, аймактарда иштеер јерлер тӧзӧӧр, чындык бюджеттер јарадар ла ишјалды бюджеттиҥ корулалган бӧлӱги эдер иштерди эрчимдӱ ӧткӱрерине молјойт».\nАлтай Республикада былтыргы јылдаҥ бери 11 национальный ӱлекер аайынча 47 тергеелик ӱлекер иштеп јат. 2019 јылдыҥ турулталарынаҥ кӧргӧндӧ, республиканыҥ экономиказыныҥ ӧзӱминде, јонјӱрӱмдик учурлу иштерди бӱдӱреринде билдирлӱ једимдер бар. Олег Хорохордин јогынаҥ бу иштердиҥ кӧп сабазы бӱтпес те эди. Олордыҥ кажызына ла токтоп, аайын кӧрӧли.\nЈонјӱрӱмдик объекттер ле ӱредӱниҥ ӧзӱми\nЈӱк ле былтыргы јылда тергееде «Демография» деген национальный ӱлекер аайынча 380 бала јӱретен беш садик ишке табыштырылган. Школго јӱргелек балдарга дезе база ӱзеери 1570 јерлӱ 14 объект тудулат.\n«Ӱредӱ» деген нацӱлекер аайынча Шабалин аймакта Камлак јуртта 80 бала ӱренетен јаҥы школ тудулган. Горно-Алтайскта Заимка микрорайондо ло Кӧксуу-Оозы јуртта 275 бала ӱренетен школдор тудулат. Бу школдор ишке 2020 јылда табыштырылар. Республиканыҥ тӧс калазында тудулып јаткан јаҥы школдыҥ эжиктери балдарга бу ла јуук кӱндерде ачылар.\nГорно-Алтайскта балдардыҥ «Кванториум-04» деген јаҥы технопаркы ачылган. Ол эмдиги ӧйдиҥ јаҥы эдим-јазалдарыла јепселген. Ого 800-теҥ ажыра бала јӱрӱп, билим ле технический ууламјыларда таскаду алат.\nРеспубликаныҥ јурттарыныҥ 19 школында цифровой ло гуманитар ӱредӱниҥ «Точка роста» деген тӧс јерлери тӧзӧлгӧн. Горно-Алтайскта М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган политехнический колледжте дезе баштапкы ла катап «Строительство» деген беш мастерской иштеп баштаган. База беш мастерской Горно-Алтайскта ӱредӱчилер белетеер колледжте, Кӧксуу-Оозы јуртта техникумда ла Майманыҥ јурт ээлем аайынча техникумында ачылган.\nШколдор ыжык ла јылу 35 јаҥы автобусла јеткилделген. Бир ле уунда мынча кире автобустар бистиҥ тергееге баштапкы ла катап келген деп темдектеер керек. Ол эҥ ле ыраакта турган јурттарды автобустарла јеткилдеер арга берген.Ӧткӧн јылда 89 школдо јазалду иштер ӧткӧн.\n«Экология» деп нацӱлекерле 2019 јылда Майма јуртта суула јеткилдеер системаны Катунский сууалгышка колбоорго оны јаҥыртар иш ӧткӧн. Майма аймакта Катунский сууалгыштаҥ ала Алгаир микрорайонго јетире 5 км сууӧткӱш ӧткӱрери башталган. Бу иш бӱткенде, Россияныҥ јаан јурттарыныҥ бирӱзин бийик чыҥдыйлу артезиан суула јеткилдеер арга болор.\n2019 јылда Горно-Алтайскка потребительдерди сууӧткӱштерге технологиялык колбоорына каланыҥ оромдорыла узуны 3,766 км сууӧткӱш ӧткӱрерге акча-манат чыгарылган. Мынаҥ ары улус бийик чыҥдыйлу «јымжак» суу ичсин деп, каланы Катунский сууалгышка база колбоор план бар.\nИнвестициялык программала Маймада айыл-јурттыҥ кату таштанчыларын ылгаар заводты јарандырары ӧткӧн. Аймактардыҥ ла Горно-Алтайсктыҥ администрациялары контейнерлер тургузар јерлерди јазаарына ла сӱрее-чӧптиҥ контейнерлерин тургузарына акча-манат алган. Бастыразы 780 площадка тӧзӧлгӧн, кӧбизи Горно-Алтайскта ла Майма аймакта.\nМайма, Чарыш, Чуй, Чаган-Узун сууларда суудаҥ корыыр дамбаларды текшилей јазаары, инженерный корулаш тудары ӧткӱрилген. Кан-Оозында Кӧдӱрген сууныҥ коолын арчыыр ла тереҥжидер иштер эдилген. Онойдо ок Чамалдагы ГЭС-ти јазаар иш ӧдӧт.\nТергееде агаштарды корыыр программа улалат. Ӧткӧн јылда тергееге ӧрт ӧчӱрер аҥылу 47 техника, ол тоодо коомой јерлерди ӧдӧр автомобильдер, гусеницалу ла кӧлӧсӧлӱ тракторлор, вахтаныҥ автобустары, агаш аразында каруул ӧткӱрер кичӱ комплекстер, ӧрт ӧчӱрер автоцистерналар алынган.\nОнойдо ок агаш отургызары ла орныктырары аайынча керектерге республикага агашээлемдик учурлу 16 техника ла јепселдер чыгарылган.\nӦзӱмниҥ таҥынаҥ программазы\nЭмди Алтай Республикада Россияныҥ Минэкономӧзӱминиҥ башкарганыла ӧзӱмниҥ таҥынаҥ программазы тургузылат, оныҥ турултазында мындый керектер болор: эл-јонныҥ акчала кижи бажына келижип турган орто кирелтези 8,2% кӧптӧӧр, акчала кирелтези тергеедеги прожиточный минимумнаҥ јабыс эл-јонныҥ тоозы астаар, ишјоктордыҥ тоозыныҥ кеми 1,4 катапка јабызаар, онойдо ок тӧс капиталга инвестициялар кӧптӧӧр.\nГорно-Алтайсктагы аэропорттыҥ калыктар ортодогы статузын бийиктеткениниҥ, калыктар ортодогы терминалды ӱлекерлеп тургусканыныҥ шылтузында Алтай Республиканыҥ туризмдеги аргаларын толо тузаланарына ла РФ-тыҥ ӧскӧ субъекттериле транспортло колбуларын тыҥыдар арга болор.\nОнойдо ок автомобильдердиҥ кӧпјандай «Ташанта» деп ӧткӱжиниҥ пунктыныҥ ӧткӱрер аргазын кӧптӧдӧри, РФ-тыҥ государственный гран-кыйузы ажыра автомобильдердиҥ «Карагай» деп ӧткӱжиниҥ пунктын ачары пландалат.\nЭкономиканыҥ реальный бӧлӱгиниҥ ӧзӱмин алзабыс, мында бӧлӱк-отрасльдардыҥ кластерлерин (олордыҥ инфраструктуразын ӧскӱрерин јӧмӧӧри) тӧзӧӧрине ле тергееде олорды ӧскӱрерине керектӱ институттарды тӧзӧӧрин јӧмӧӧрине ајару керек.\nКультураныҥ бӧлӱгин јаҥыртары аайынча база јаан иштер ӧдӧт. Былтыр «Культура» деген нацӱлекер аайынча Оҥдой аймакта Кӱпчеген јуртта, Шабалин аймакта Каспада, Кош-Агаш аймакта Телеҥит-Сортогойдо, Кан-Оозы аймакта Кайрукунда, Чамал аймакта Онос јуртта Культураныҥ туралары чыныкталган.\nКӧксуу-Оозы ла Кош-Агаш аймактарда эки модельный муниципал библиотекалар иштеп баштаган. Улаган, Кош-Агаш, Турачак, Кан-Оозы ла Кӧксуу-Оозы аймактарга беш јаҥы автоклуб алылган.\n2019 јылда анайда ок библиотекаларды, Культураныҥ тураларын чыныктап јазаарга, бичиктер тургузар стеллажтар аларга, кӱӱлик аппаратуралар ла артисттерге кеп-кийимдер аларына республикан бюджеттеҥ акча чыгарылган.\nКош-Агаш аймакта Јаҥы-Белтир јуртта Культураныҥ туразында тудум иштер 2020 јылда оноҥ ары улалат, ол ишке 2021 јылда табыштырылар.\nБалдардыҥ искусстволорыныҥ школдоры јаҥы кӱӱлик ойноткыларла, ӱредӱге керектӱ бичиктерле јепселет. Балдардыҥ Горно-Алтайсктагы кӱӱлик школы тергеелик конкурстыҥ јеҥӱчили болуп чыккан. Тургуза ӧйдӧ ол јӧптӧжӱ тургузат. Јӧптӧжӱ аайынча бу школ кӱӱлик ойноткыларла јеткилделер.\n2019 јылда «Родники Алтая» фестиваль бийик кеминде ӧткӧн. Быјыл алтай калыктыҥ Эл Ойын байрамы ӧдӧр. Тургуза ӧйдӧ ого ло Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына белетеништӱ иштер кидим ӧдӧт.\nЈоксырашла, иш јок болгоныла тартыжу\nОлег Хорохординниҥ тергеениҥ удурумга башчызы болуп турардагы эҥ баштапкы угузузы јоксырашла, иш јогыла тартыжары, Алтай Республиканы «тургактаҥ» чыгарып, бастыра јанынаҥ ӧзӱмге ичкерледери керегинде болгон.\n2020 јылдаҥ ала республика јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱмниҥ эл-јонныҥ кирелтелерин бийиктедер, федерал бюджеттиҥ јонјӱрӱмдик контрактка тӧзӧгӧлӧнгӧн государственный јонјӱрӱмдик болужыла јоксыраштыҥ кемин эки катапка астадар деген национальный амадуларга 2024 јылга јетире јединетен пилотный ӱлекерге кирген. Јонјӱрӱмдфик контрактты бӱдӱргени 2020 јылда јонјӱрӱмдик болушты 2 186 кижи алар арга берер.\nАлтай Республикада јонјӱрӱмдик болуш алып турган улустыҥ текши тоозы 127,7 муҥ кижи эмезе республиканыҥ эл-јоныныҥ текши тоозыныҥ 58,4%. Јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ алып турган улустыҥ тоозы ас та болзо, 2,3% астаганы эл-јонныҥ јонјӱрӱмдик-экономикалык айалгазын јарандырарында баштапкы алтамдарды керелейт.\nАлтай Республиканыҥ башкарузы иштиҥ регистрациялу рыногында турумкай айалга болорын јӧмӧӧр амадула эл-јонды ишле јеткилдеер керектерди акча-манатла јӧмӧӧриниҥ кемин астатпаган. Башкаруныҥ чыгарган акчазы эл-јонды ишле јеткилдеер бӧлӱкте 34 муҥ кижиге государственный јеткилдеш эдер арга берген.\nОлег Хорохординниҥ республиканыҥ башчызыныҥ јамызына келгениле колбой тергееде јолдорды ла кӱрлерди чыныктап јазаары аайынча элбек кемдӱ иштер башталган. Бу иштер «Кӧлӱктердиҥ јеткер јок ло чыҥдый јолдоры» деген национальный ӱлекер аайынча база ӧткӱрилет.\nБылтыр республиканыҥ аймактарында ла Горно-Алтайскта 60 километрге шыдар јолдор јазалган. Быјыл 155 километрдеҥ ажыра јол чыныкталар.\nМуниципал тӧзӧлмӧлӧргӧ јербойындагы учурлу 53 километр јолды чыныктап јазаарга нацӱлекерлердеҥ башка Алтай Республиканыҥ јолдор аайынча фондынаҥ субсидиялар чыгарылган. Иштер Горно-Алтайскта, Майма, Чой, Кан-Оозы, Кӧксуу-Оозы, Оҥдой, Шабалин, Турачак, Улаган ла Кош-Агаш аймактарда ӧткӧн. Олег Хорохординниҥ федерал бюджеттеҥ куучындажып алган акчазы ӱзеери база тергеелик учурлу 17 километр јолды, јемирилерге јеткен 14 кӱрди, Майма аймакта ла Горно-Алтайскта јербойыныҥ 8,7 километр јолын чыныктап јазаарына тузаланылган. Бу акчала анайда ок каланыҥ тӧс проспегиниҥ јолы база чыныкталган.\nЈолдорды чыныктап јазаары аайынча мындый кемдӱ иштер бистиҥ тергееде мынаҥ озо ӧтпӧгӧн. Јолдорды чыныктап јазаарыныҥ ӱстине олорды јакалай јарыткыштар тургузылат. Олор јолдордо јеткер болбозын јеткилдейт. 2019 јылда јолдорды јарыдар иштер Чой аймактыҥ Туньжа јуртында ӧткӧн. Бу иштер тургуза ӧйдӧ Эликманар, Шабалин ле Кӧксуу-Оозы јурттарда башталган.\nЈолдорго чыгарылган акча канайып тузаланылып ла анда иштер канайда ӧдӱп турганын башчы бойыныҥ ајурзында тудат. Ол былтыр јаскыда кажы ла салковой акча тузалу болзын деп, оны ӧйлӱ-ӧйинде ле кемјӱлӱ тузаланар керек деп јакыган. Оныҥ шылтузында 2019 јылда јолдордо ӧткӧн ремонт иштер тутагы јогынаҥ ӧткӧн лӧ олор ӧйинеҥ озо тӱгенген.\nРеспубликада туризмди ӧскӱрерин элбедер амадула Урлу-Аспактаҥ ала Караколго јетире 5,3 километр јол тудулат. Алтын-Кӧл јаар јол федерал кеминде тузаланарына табыштырылат. Оны чыныктап јазайтан иштерге федерал бюджеттеҥ акча чыгарылар. Олег Хорохордин РФ-тыҥ транспорт аайынча министерствозыла Казахстан јаар јолды федерал кемине табыштырары јанынаҥ эрмек-куучын ӧткӱрет.\nГорно-Алтайсктыҥ аэропортынаҥ самолеттор учарын јеткилдеер сурактарла база јӧптӧжӱлер ӧдӧт. Олег Хорохордин јӧптӧжӱлер ӧткӱрген кийнинде ороонныҥ тӧс калазы јаар учатан база бир рейс ачылган. Мынызы билеттиҥ баазын јабызадар аргалар тӧзӧгӧн. Кош-Агаш ла Кӧксуу-Оозы јаар самолеттор учары јанынаҥ сурактар база шӱӱжилет. Быјыл кандык айда бу эки аймак јаар баштапкы самолеттор учуп баштаар. Новосибирск, Красноярск ла Екатеринбург јаар самолеттор база учуп јат. Кӱӱк айдаҥ ала дезе Омсктӧӧн рейстер ачылар.\nЈурт ээлем — ол Алтай Республикага ӧзӱмниҥ јаан учурлу бӧлӱги, эл-јонныҥ 70 процентинеҥ кӧбизи јурт јерде јуртайт.\n«Јуртта ээлемниҥ кичӱ бӱдӱмдерин ӧскӱрери» деп программа государствоныҥ јӧмӧлтӧлӱ тӧс иштериниҥ бирӱзи. 2019 јылда 21 ээлем грантла болуш алган, ол јуртээлемдик техника ла мал-аш садып аларына чыгымдалган. Болушты кооперативтер сӱттеҥ продукция эдип чыгарар цехтер тударына, сӱттеҥ ле эттеҥ, тӱктеҥ продукция эдер јепселдер аларына ла тургузарына аладылар. Бу ончозы тергееде јаҥыс ла продукция эдерин кӧптӧдип турган эмес, је онойдо ок јурттарда иштеер јерлер тӧзӧп јат.\n«Јурт јерлердиҥ турумкай ӧзӱми» деп подпрограммала јурттарда јаткан јиит билелерге ле специалисттерге 3,5 муҥ квадратный метр кемдӱ туралар алылган ла тудулган, фельдшерско-акушерский пункттар ла газ берер сетьтер, сууӧткӱштер тудулган.\nЈурттардагы эл-јонныҥ јербойында баштаҥкайларын грантла јӧмӧӧри аайынча керектерле Кош-Агаш аймактыҥ Јазатыр, Кан-Оозы аймактыҥ Кан-Оозы ла Кайрукун, Улаган аймактыҥ Улаган, Шабалин аймактыҥ Шыргайты, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Кӧксуу-Оозы јурттарында балдардыҥ площадкалары тудулган. Бу ок программала Чой аймактыҥ Ускуч јуртында Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондордыҥ кереези тургузылган.\nГаз ӧткӱрери ле энергетика\nТергееге газ ӧткӱрери улалат. Ӧткӧн јылда 2 452 айыл-јуртка газту сетьке колболор арга берген 52,5 км газӧткӱш ишке табыштырылган.\nКӱнниҥ электростанцияларын ла јаҥы электролиниялар тудуп, республиканы камааны јок ло бӱдӱмјилӱ энергияла јеткилдеер амадула 2019 јылда АР-дыҥ јеринде текши ийдези 80 МВт алты электростанция тудулган. Онойып, Алтай Республикада 2020 јылда кӱннеҥ иштеер генерацияныҥ ийдези 120 МВт болгон. Компания-инвестор тергееде удура ла толтырылар энергетика тӧзӧӧрин 2014 јылдаҥ ала баштап, эмди ижин тӱгезип койды.\nКӱнниҥ электростанцияларын толо ийдезиле иштедип, сетьке керектӱ электроийде берзин деп, 2019 јылда Кош-Агаштагы электростанцияда баштапкы толтыраачы (накопитель) тургузылган.\nСпорт — јӱрӱмниҥ ээжилери\nРеспублика федерал бюджеттеҥ јеткил акча-манат алган. Ол акчала школдордыҥ 11 спортзалы чыныкталып јазалган. Анайда ок физкультураныҥ ла спорттыҥ эдим-јазалдарыла школдордыҥ јанындагы 2 площадка јеткилделген.\nРеспубликада «Спорт — јӱрӱмниҥ ээжилери» деген тергеелик ӱлекер једимдӱ иштейт. Бу ӱлекер аайынча 2019 јылда ГТО-ныҥ Оҥдойдогы, Маймадагы, Кӧксуу-Оозындагы ла Кан-Оозындагы беш спортплощадказына керектӱ эдим-тудумдар алылган. Ишке кӧп јылдардыҥ туркунына тудулган «Атлант» деп Тоштыҥ ӧргӧӧзи табыштырылган. Анда мячту ла шайбалу хоккейле маргаандар ӧткӱрилет, фигурный јыҥылашла секцияныҥ ижи тӧзӧлгӧн, конекло јыҥылайтан прокат иштеп јат.\nКан-Оозы јуртта физкультураныҥ ла су-кадыктыҥ ачык бӱдӱмдӱ комплексин тӧзӧӧр амадула ого эмдиги ӧйдиҥ эдим-тудумдары, олимпий резервтердиҥ спортшколына јаҥы јазалдар алылган.\nБыјыл Шабалин ле Чамал јурттарда ГТО-ныҥ эки площадказы тудулар. Кан-Оозы, Чой, Иогач, Кызыл-Ӧзӧк, Кош-Агаш, Оҥдой, Ӱзнези, Акташ, Кӧксуу-Оозы ла Шабалин јурттарда хоккейдиҥ он коробказы јазалар. Горно-Алтайскта «Спартак» стадиондо дезе футболдыҥ искусственный јалаҥы јайылып јазалар.\nАнайда ок Кан-Оозы јуртта јаҥы спортзал ла Горно-Алтайскта физкультураныҥ ла су-кадыктыҥ јаҥы комплекси тудулары темдектелет.\nСу-кадыкты корыыры ла медјеткилдеш\nТергееде ФАП-тар тудар иштер улалат. Кош-Агаш аймакта Тӧбӧлӧр, Кӧксуу-Оозы аймакта Талду, Тихонькая, Мульта, Оҥдой аймакта Шашыкман јурттардыҥ фельдшерско-акушерский пункттарына таҥынаҥ башка туралар алылган. Майма јурттыҥ тӱрген болуш јетирер службазыныҥ диспетчерлери таҥынаҥ турала база јеткилделген.\nЧамал аймакта Аскат јурттыҥ ФАП-ына јаҥы модуль алылган. Кайсын ла Майма јурттардыҥ фельдшерско-акушерский пункты ла эмчилиги ишке табыштырылган. Кызыл-Ӧзӧк јуртта амбулатория јетире тудулат. Балдардыҥ республикан эмчилигин тудар иштер ойто орныктырылган. Сакылталу бу эмчилик ишке 2021 јылда табыштырылар.\n2020 јылда Оҥдой аймакта 9, Кан-Оозы аймакта 3 јаҥы ФАП тудулары темдектелет. Кош-Агаш, Кӧксуу-Оозы, Шабалин ле Чамал аймактарда база бир ФАП-таҥ тудулар.\nИштиҥ чыҥдыйын јарандырар амадула 2019 јылда Интернетке 33 фельдшерско-акушерский пункт колболгон. 2020 јылда Интернетке база 44 ФАП колболор. Бу иш тергееде оноҥ до ары улалар.\nБылтыр эмчилик организацияларга 9 санитар кӧлӱк алылган. Тергееге анайда ок тӧс јердеҥ тӱрген болуш јетирер 42 кӧлӱк алылган.\nСу-кадыкты корыырыныҥ учреждениелерин кадрларла јеткилдеер ишке база јаан ајару эдилет. «Земский доктор» ло «Земский фельдшер» деген программалар тергееде база једимдӱ иштеп јат. Ӧткӧн јылда бу программалар аайынча бир миллион салковой акчаны 26 врач алган, 7 фельдшерге дезе 500 муҥ салковойдоҥ акча табыштырылган. Бу программалар бистиҥ республикада мынаҥ да ары иштеер.\n«Су-кадык» деген автопоездтиҥ ижи керегинде айтпаска база болбос. Бу иш тергееде Олег Хорохординниҥ баштаҥкайыла тӧзӧлгӧн. Эмчилердиҥ бригадазы бастыра аймактарда болуп, 25 муҥнаҥ ажыра улустыҥ су-кадыгы шиҥдеп кӧргӧн. Кӧп улус врачтарда јылдар, ондор јылдар туркунына болбогоны керегинде айдышкандар.\nЈурт јаткандардыҥ су-кадыгын кардиолог, офтальмолог, оториноларинголог, уролог, терапевт, невролог, онколог, хирург, стоматолог, рентгенолог, акушер-гинеколог, врач-УЗИ, балдардыҥ неврологы ла балдардыҥ кардиологы кӧргӧндӧр. Муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ автопоездтиҥ врачтарына јербойыныҥ эмчилери кожулган.\nРеспубликаныҥ башчызы эл-јонды «Су-кадык» деген автопоезд тергеениҥ аймактарыла јылдыҥ сайын јорыктаар деп бӱдӱмјилеген. Јуук ӧйлӧрдӧ республикага мындый јол-јорыктарда тузаланатан аҥылу јаҥы кӧлӱктер келер. Ол тушта јурт јаткандарга јетирип турган медболуштыҥ чыҥдыйы билдирлӱ бийиктеер.\nТуралардыҥ јанын арутаары\nОлег Хорохордин улустыҥ јадын-јӱрӱминиҥ айалгаларын јарандырарына ла туралардыҥ јанын арутап кичеерине јаан ајару эдет. «Јадар јер ле каланыҥ јерлери» деген нацӱлекер аайынча былтыр республиканыҥ тогус јурт јеезезинде јонјӱрӱмдик учурлу 11 јер, калада андый ок 3 јер ле 9 площадка аруталып јазалган. Бу иштер 2020 јылдыҥ учына јетире ӧдӧр. База јонјӱрӱмдик учурлу 17 јер ле 5 площадка аруталып јазалары темдектелет.\n2019 јылдыҥ јаҥар айында Туу-Кайада амыраштыҥ паркы иштеп баштаган. Кырдыҥ ӱстинде ле оныҥ јаан тӧҥинде беседкалар тудулган, баштапкы беседкага јетире таштаҥ јазалган тепкиштер салылган. Бу ӱлекердиҥ јӱк ле баштапкы бӧлӱги. Мында тудум иштер јаҥы ла башталып јат.\nЈурт јерлерде «Улустыҥ баштаҥкайлары» деген ӱлекер аайынча иштер база ӧдӧт. Кан-Оозы, Кош-Агаш, Турачак ла Майма аймактардыҥ алты јурт јеезезине алты объектти арутап ла чыныктап јазаарына акча-манат чыгарылган. Бу иштер балдардыҥ ойнойтон, физкультурага таскайтан площадкаларында, амыраар јерлерде, автобустардыҥ павильондорында ӧдӧр. Быјыл иштер оноҥ ары улалар. Бӱгӱнги кӱнде 9 объектке акча чыгарылып калган.\nБылтыр ончо аймактарда ӧткӧн шӱӱжӱлердиҥ турултазында тергеениҥ ӧзӱминиҥ «Ийделӱ Алтай» деп программазы јарадылганын тергеениҥ бастыра эл-јоны билер. Ого муниципал форумдарда эл-јонныҥ бойлорыныҥ айткан јаан учурлу шӱӱлтелери кийдирилген.\nБу программаныҥ турулталары стратегиялык пландардыҥ документтериле, национальный ӱлекерлерле, республикан ла јербойыныҥ бюджеттериле колболгон. Онойдо ок АР-дыҥ ӧзӱминиҥ тӧс јериниҥ ижиле коштой эл-јонныҥ баштаҥкайлары аайынча ӱлекерлерди бӱдӱрери бу программага база кирет.\nРеспубликада 2025 јылга јетире тергеениҥ ӧзӱминиҥ «албатылык» јети ууламјызы чокымдалган: јонјӱрӱмдик бӧлӱк, аргачылыкты ӧскӱрери, ол тоодо туризмди ле јурт ээлемди, транспортты ла инженерный ифнраструктураны ӧскӱрери, улус јадар јерди јарандырары ла экологияда јеткер јок болоры.\nТургуза ӧйдӧ «јолдыҥ картазыныҥ» бӱткениниҥ баштапкы турулталары кӧрӱлген: 2019 јылда бастыразы 50 керек бӱткен.\nКелер ӧйдиҥ технологиялары\nТергееде «Цифровой экономика» деп нацӱлекер аайынча јаан иш ӧдӧт, 2019 јылда интернетке јонјӱрӱмдик учурлу 70 объект колболгон — ол школдор, фельдшерско-акушерский пункттар, Кош-Агаш, Майма, Оҥдой, Кан-Оозы аймактарда ӧрт ӧчӱрер посттор. Оноҥ ары бу амадула туткан сетьтерди айылдарды ла предприятиелерди интернетке колбоорында тузаланары пландалат.\nАлтай Республика ороонныҥ ӱч ле јылга тергеениҥ ончо јонјӱрӱмдик объекттерин интернетке колбоп салатан 14 тергеезиниҥ тоозына кирет.\n2020 јылда интернетке Кош-Агаш, Майма, Оҥдой, Кан-Оозы, Шабалин, Чамал, Кӧксуу-Оозы, Чой ло Улаган аймактардыҥ, Горно-Алтайсктыҥ јонјӱрӱмдик учурлу 87 объегин колбооры темдектелет. 2021 јылдыҥ учына јетире ондый 269 объектти колбооры пландалат.\nТӧзӧлип јаткан инфраструктура, јетирӱлерди аткарар, ылгап јазаар ла кичеер элбек сеть тӧзӧгӧни тӧс јонјӱрӱмдик ӱлекерлерди автоматизировать эдер арга берер.\nТергеениҥ 250-неҥ ала 500-ке јетире кижилӱ 53 јуртында ӧмӧлик точкалар тургузары аайынча иштер учына чыгып јат. Оныла коштой колбуныҥ операторлоры колбуныҥ бар инфраструктуразын јаҥыртары ла јаҥызын тудары јанынаҥ иштер ӧткӱрет.\nТуризм — ол Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ база бир јаан ууламјызы. Мында келер ӧйдӧ иштеер јаҥы јерлер тӧзӧгӧдий, онойдо ок тергеебисти федерал ла телекейлик кеминде танылу эткедий арга бар. Олег Хорохординниҥ јакылтазыла туризмди ӧскӱрериниҥ бир чук аҥылу программазы тургузылат, ол туризмди ӧйиле бӧлӱктей ӧскӱрериле, оны чыҥдыйы јанынаҥ јаҥы кемине кӧдӱрериле иштеер арга берер.\nОнойып, 2019 јылдаҥ ала Алтай Республика «Караколдыҥ кӧлдӧри» деп туристско-рекреационный кластерди тӧзӧӧри» деген инвестициялык ӱлекериле «Культураны ла туризмди ӧскӱрери» деп госпрограмманы бӱдӱреринде туружат. Ӱлекерде республикада туристско-рекреационный кластер тӧзӧӧр инвестициялык ӱлекерлерге кирип турган объекттерди јеткилдеер инфраструктураны тудары темдектелет. Ол тоодо федерал программада Урлу-Аспак-Каракол јолды ӱч бӧлӱктей тудары пландалат.\nАлтай Республика бойыныҥ аргаларын кӧргӱзип, туризмниҥ калыктар ортодо кӧрӱлеринде туружат, ӧткӧн јылда 10 муҥнаҥ ажыра улус орус калыктыҥ јайаандыгыныҥ «Алтайдыҥ суучактары» деп фестивалинде турушкан, Горно-Алтайскта тергеениҥ тӱӱкизинде баштапкы катап «Эне Јер. Алтай» деп элбек гастрофестиваль ӧткӧн. Ол тергеениҥ туризмниҥ јылдыҥ сайынгы ӧдӧтӧн учурлу јыргалы болуп, тергеениҥ эл-јонын ла айылчыларын Туулу Алтайда јуртаган тоозы кӧп калыктарыныҥ аш-курсагыла таныштырар аргалу болор. Ӧткӧн јылда ондо 20 муҥнаҥ ажыра улус, ол тоодо коштойында тергеелердеҥ айылчылар болгон.\nОлег Хорохордин эл-јонныҥ јаҥжыккан площадкаларында да, соцсетьтерде де баштануларыла иштеерине јаан ајару эдет. Ӧткӧн јылда ол эл-јонло таҥынаҥ 11 туштажу ӧткӱрген, тергеениҥ тӱӱкизинде эҥ ле эрчимдӱ башкараачы болгон. Мында республикала ишмекчи јол-јорыктарда аймактардыҥ эл-јоныла туштажулары ајаруга алылбаган.\nОныла коштой, ол соцсетьтерде аккаунттар тӧзӧп, ондо бӱгӱнги ижи керегинде јетирӱ эдип, эл-јонныҥ берген сурактарына каруулар берет. Олег Хорохордин Алтай Республиканыҥ ончо ведомстволорыныҥ башкараачыларын соцсетьтерде регистрация ӧдӱп, аккаунттарды эрчимдӱ ӧткӱрзин, олордо бойыныҥ ижи керегинде бичип, эл-јонныҥ сурактарына каруулар берзин деп молјогон баштапкы башчызы болуп јат. Бастыра министерстволордо, комитеттерде ле муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ администрацияларында окылу группалар тӧзӧлгӧн. Тергеениҥ госјаҥыныҥ ончо бӱдӱреечи органдары «Инцидент-менеджмент» системаныҥ ижинде туружат. Ол ажыра министерстволордыҥ ла ведомстволордыҥ чыгартулу улузы ӧткӧн јылда эл-јонныҥ соцобъекттерди тударынаҥ ла јолдорды јазаарынаҥ ала карды арчыырына ла сӱрее-чӧпти тартарына јетире сурактарына алты муҥнаҥ ажыра каруулар берген.


«Мениҥ тӧрӧлим — мениҥ билем» - altaicholmon\n«Јылдыҥ билези» деген бастырароссиялык конкурс јылдыҥ сайын ӧткӱрилет. Бу конкурста Алтай Республиканыҥ билелери база эрчимдӱ туружат. Оныҥ тӧс амадузы укту-тӧстӱ билелердиҥ јакшынак ченемелин таркадары болуп јат. Андый билелердиҥ тооломына кенек балдар ӧскӱрип турган, билелерине ӧскӱс ле ада-энелери јанынаҥ кичеемел јок арткан балдарды алып азырап јаткан, су-кадык јӱрӱм јӱрӱп, балдардыҥ јилбӱлерин ле јайалталарын ӧскӱрип, јаткан јеринде ле бӱткӱл ороондо јонјӱрӱмдик керектерде туружып турган билелер кирет. Конкурс «Кӧп балдарлу биле», «Јиит биле», «Јурт јерде јаткан биле», «Алтын биле» ле «Јаҥжыгуларды чеберлеп турган биле» деген беш номинацияда ӧдӧт. Оны Россия Федерацияныҥ иш ле јонјӱрӱмдик корулаш аайынча министерствозы ла уур-кӱч айалгаларга учураган балдарды јӧмӧп турган фонд тӧзӧп ӧткӱрет. Бистиҥ тергееде бу конкурсты иш ле јонјӱрӱмдик корулаш аайынча министерство башкарат. Тергеелик конкурс тӱгенип, оныҥ јеҥӱчилдериниҥ ады-јолдоры јарлалып калган деп айдар керек. Быјыл ол, коронавирусла колбой, заочный эп-аргала ӧткӧн. Эмди билелер тӧс јерге портфолиолорын аткарып, финал конкурста туружарга белетенет.\n«Россияныҥ алтын билези»\nБыјыл тергеелик конкурста туружарга он беш биле кӱӱнзеген. Тӧзӧмӧл кӱреениҥ турчылары јеҥӱчилдердиҥ ады-јолдорын олордыҥ портфолиолоры ажыра јартагандар. Анайып, «Россияныҥ алтын билези» деген конкурста Улаган аймакта јаткан Мирон Лукич ле Елена Кирилловна Тойдоновтордыҥ билези чыккан. Бу билениҥ јааны бастыра јӱрӱминде јурт ээлемде иштеген. Мирон Лукичке једимдӱ ле эрчимдӱ ижи учун «Јурт ээлемниҥ нерелӱ ишчизи» деген бийик ат адалган. Елена Кирилловна дезе республикада база јарлу кижи. Ол текши орто ӱредӱниҥ кӱндӱлӱ ишчизи.\nӦрӧкӧндӧр айыл-јуртын 54 јыл мынаҥ кайра туткандар. Олор мынча кире ӧйгӧ эптӱ-јӧптӱ јуртап, тӧрт бала азырап чыдаткандар. Бӱгӱнги кӱнде олордыҥ баркаларыныҥ тоозы 9, балдарыныҥ балазыныҥ бир балазы чыдап јат. Тойдоновтор балдарына билгирлер берерине јаан ајару эдип, олорды ачык-јарык кӱӱн-тапту улус болорына таскаткандар. Олордыҥ билезиниҥ бастыра балдары бийик ӱредӱлӱ улус.\nМирон Лукич бойы Јазулу јуртта чыккан ла ӧскӧн. Черӱниҥ кийнинеҥ јурт ээлемниҥ Алтайдагы институдыныҥ экономика аайынча факультедине кирип ӱренген. Ол экономисттиҥ ле бухгалтердиҥ ижине кызы Маринаны таскаткан. Мирон Лукичтиҥ бу кызы кийнинде адазыныҥ ӱренген институдын кызыл дипломло божоткон. Тойдоновтордыҥ балдарыныҥ кажызы ла керегинде башка, аҥылап айдарга јараар. База бир кызы, Альбина Мироновна, краеведтердиҥ «Мениҥ Тӧрӧлим» деген бастырароссиялык конкурсында туружып, јеҥӱчил болуп чыккан. Уулы, Амыр Миронович, јолдор тудар «Улаганстрой» ООО-до једимдӱ иштейт. Ол јайалталу спортчы болгоныла база јарлу. Миронго самбо ло дзюдо кӱрештерде јакшынак бӧкӧлӧр таскатканы учун «Алтай Республиканыҥ нерелӱ тазыктыраачызы» деген ат адалган.\n«Кӧп балдарлу биле»\nБу ууламјы-номинацияда Горно-Алтайскта јаткан Мерген Петрович ле Байанару Константиновна Ченкуровтордыҥ билези јеҥген. Бу јиит биле тогус јыл јуртап јат. Мерген Петрович профессиязы аайынча бойы строитель кижи. Ол Томсктогы госуниверситетте ӱренип, «Ӧзӱмдерди корулаар билимчи агроном» деген специальность, анайда ок Москвада «Благодать» деп духовный академияда ӱренип, «Кудай јаҥдулардыҥ бакалавры» деген диплом алган. Бу кижиниҥ јилбӱлери башка-башка. Ол кӱӱлик ойноткыларла ойноп јат, техникала уружып, оны јазаарын јакшызынат, уур атлетикага, чанала јӱгӱрер спортко ло хоккей ойноорына тазыктырынат.\nЭш-нӧкӧри Байанару Константиновна Горно-Алтайсктагы университетте ветеринардыҥ специальнозын, анайда ок Москвада духовный академияда ӱренип, оныҥ дипломын база алган. Байанару, Мерген ле чилеп ок, спортло најылажат. Јеҥил атлетикала, волейболло, гандболло јилбиркейт. Ол — республикан кӧп маргаандардыҥ јеҥӱчили ле туружаачызы. Тургуза ӧйдӧ балдарын таскадат, акту бойыныҥ аш-курсак белетеериле, балдарды таскадарыла, олордыҥ чӧлӧӧ ӧйин тӧзӧп ӧткӱрериле колбулу јӱзӱн-башка программаларыла иштейт.\nБу билениҥ Давид ле Даниил деген уулчактары калада школ-гимназияныҥ баштапкы клазында ӱренгилейт. Олор школдо болуп турган конкурстарда ла јилбилӱ керек-јарактарда јаантайын туружат. Спортло јилбиркеп, јуранып јадылар. Уулчактар балдардыҥ кӱӱлик школына јӱргӱлеп јат. Давид каланыҥ јиит пианисттериниҥ фестиваль-конкурсында туружып, 2-чи степеньдӱ дипломло кайралдаткан. Бу биле Горно-Алтайскта ӧткӱрилип турган јондык керектерде эрчимдӱ туружат. Олор радионыҥ «Сибирь — Санки» деп конкурсыныҥ, «Зарница» деген ойынныҥ, «Кросс нации» деп маргаандардыҥ јаантайынгы туружаачылары. Бу биле балдарын кудай јаҥына чебер таскадат.\nГорно-Алтайскта јуртап јаткан Никита Константинович ле Сабина Мелисовна Ковалевтордыҥ билези дезе «Јиит биле» деген номинацияда јеҥген. Бу билениҥ айыл-јурт тӧзӧгӧнинеҥ ала тыҥ ла кӧп ӧйтпӧгӧн дӧ болзо, је олордо бойлорыныҥ јаҥжыгулары бар. Ӱч јыл јуртап јаткан Ковалевтор чыккан кӱндерди, байрамдарды ӧткӱретенин, јондык учурлу керектерде туружатанын ӧмӧ-јӧмӧ шӱӱжип јадылар. Билениҥ јуунында олор аайынча јӧп чыккан кийнинде, ого ончолоры теҥ-тай белетенип јадылар.\nКовалевтордыҥ билезиниҥ јаҥжыгу-ларынаҥ олордыҥ спортло, физкультурала најылажып, су-кадык јӱрӱм јӱрер ээжилерди баштапкы јерге тургузып турганын аҥылап темдектеер керек. Сабина Мелисовна бойы јеҥил атлетикада, рафтингте, «Лыжня России» деген бастырароссиялык маргаандардыҥ чанала јӱгӱрер бӱдӱминде, полиатлондо Алтай Республикада ла Алтайский крайда јаантайын јеҥӱчил јерлерге чыгат. Ол Алтай Республиканыҥ спортчыларыныҥ кичӱ олимпий ойындарында, 2015 јылда Кош-Агашта болгон финалында, јеҥил атлетикада 800 ле 1500 метрге јарышта јеҥӱчил јерлер алган, 2017 ле 2019 јылдарда мындый ок маргаандарда Горно-Алтайскта база медальдарла кайралдаткан, ГТО-ныҥ комплексиниҥ нормативтерин табыштырары аайынча ӧткӧн бастырароссиялык фестивальда база јеҥӱчил болуп чыккан, 2015-2016 јылдарда рафтинг-ле Кадын сууда болгон маргаандарда јеҥӱлӱ турушкан, 2018-2019 јылдарда «Динамо» обществоныҥ иштеги ӧмӧликтер ортодо ӧткӧн спартакиадада ады-јолы база јеҥӱчилдердиҥ тоозында адалган.\nОл полиатлонло спорттыҥ узына кандидат. 2016 јылда Курганда бу бӱдӱмле болгон Россияныҥ Кубогында кӱндӱлӱ ӱчинчи јерге чыккан. 2017 јылда база мындый ок једимге јеткен. Никита дезе республикада јарлу волейболисттердиҥ бирӱзи. Ол волейболло Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ уулдар ортодо командазыныҥ капитаны. Никита баскетболло Россияныҥ студенттериниҥ ассоциациязыныҥ клубтарыныҥ чемпиона-дыныҥ этап-бӧлӱктериниҥ јеҥӱчили. Волейболло Алтай Республикада, Сибирьде ле Ыраак Кӱнчыгышта студенттердиҥ командалары ортодо болуп турган башка-башка маргаандардыҥ јаантайынгы туружаачызы ла јеҥӱчили. Ол волейболдо јаан улустыҥ баштапкы разрядыныҥ нормативин бӱдӱрген. Никита Ковалев каланыҥ ӱредӱ бӧлӱгиниҥ иштеги ӧмӧликтери ортодо футболло, волейболло, конькиле јарыжары ла сууда эжинери аайынча ӧдӱп турган маргаандарында эрчимдӱ туружат.\n«Јурт јерде јаткан биле»\nБу ууламјы-номинацияда јеҥӱни Кан-Оозы аймакта јаткан Майранбек Осконбаевич ле Чечек Валериевна Байдавлетовтордыҥ билези ала соккон. Газеттиҥ кычыраачыларын олордыҥ билезиле, јаҥжыгуларыла база кӱӱнзеп таныштырып турус. Озо ло баштап бу билениҥ јааны Майрамбек Осконбаевичтиҥ ады-јолын адап, ол керегинде айдар керек. Ол јайалтазы элбек ле бай кӱӱчи кижи. Майрамбек аймактыҥ јондык керектеринде эрчимдӱ туружып, Кӱндӱлӱ грамоталарла, Быйанду самараларла кӧп катап кайралдаткан. Јайалталу артист «Студенттердиҥ јазыныҥ», «Таҥ Чолмонныҥ», «Сургалдыҥ», «Алтыннаҥ баалу адалардыҥ» конкурстарында, албатыныҥ сӱӱген «Эл Ойын», «Чага байрам», «Масленица» байрамдарыныҥ кӧрӱлериниҥ, Јабаганда, Экинурда, Кан-Оозында, Кырлыкта ла Горно-Алтайскта болгон «Болужар аргалу болзоҥ — болуш» деген килемјилик акциялардыҥ эҥ эрчимдӱ туружаачыларыныҥ ла јӧмӧӧчилериниҥ бирӱзи.\nЧечек Валериевнаныҥ јӱрӱмде јилбӱлери база кӧп. Тургуза ӧйдӧ ол Мӧндӱр-Соккон јуртта јарлу бичиичи И. В. Шодоевтиҥ адыла адалган текши ӱредӱлӱ орто школдо ӱредӱчи болуп иштейт. Аймакта ӧдӱп турган јонјӱрӱмдик учурлу керектерде јаантайын туружып турганы учун Кӱндӱлӱ грамоталарла, Быйанду самараларла база јаҥыс катап эмес кайралдаткан. Оныҥ ӱреткен ле таскаткан балдары «Алтын арабеск», «Јӱрегимди балдарга бередим», «Тирӱ классика» ла «Алтай тилле тирӱ классика» деген конкурстарда туружып, јаантайын јеҥӱлӱ јерлер алат. Майрамбектиҥ ле Чечектиҥ балдары Ильгис ле Баатыр кожоҥдоорын ла јураарын сӱӱйт. Олор јуруктардыҥ «Мен терроризмге ле экстремизмге удура», «Георгиевская лентаны бойлорыстыҥ колдорысла», «Јеткер јок тегелик», фотојуруктардыҥ «Телекей балдардыҥ кӧстӧриле», «Ак ладья» деген кӧрӱлериниҥ туружаачылары ла јеҥӱчилдери.\nЕрмурат Ерсаинович ле Гульжан Нуршаровна Расуловтордыҥ билези Эре-Чуйда јадат. 28 јылдыҥ туркунына эптӱ-јӧптӱ ле нак јуртап келген бу биле ӧбӧкӧлӧриниҥ чӱм-јаҥдарын буспай, оны чеберлеери ле байыдары јанынаҥ јаан иш ӧткӱрет. Бу ууламјы-номинацияда олордыҥ билези јеҥӱчил болуп јолду чыккан деп темдектеер керек.\nБилениҥ јааны Ермурат Ерсаинович јурт ээлемде иштеп јат. Ол 1993 јылда бойыныҥ крестьян ээлемин тӧзӧп ачкан. Оныҥ башкарып турган ээлеми аймакта озочыл аргачылык ээлемдердиҥ тоозында адалат. Ӧмӧлик 2009 јылда аймакта ӧткӧн мӧрӧйдӧ туружып, 3-чи степеньдӱ дипломло кайралдаткан. Малчылардыҥ байрамына учурлай Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткан. Бу нак биле спортло, физкультурала база најылажып јат. Билениҥ јааны бойы шахматтарла, волейболло, столдо ойноор теннисле јилбиркейт, самбого тазыктырынат. Домбрала јакшы ойноп јат. Јуртта ла аймакта культурала колбулу байрамдарда јаантайын эрчимдӱ туружат.\nГульжан Нуршаровна дезе 16 јылдыҥ туркунына таҥынаҥ аргачы болуп иштейт. Оныҥ бойында аш-курсак садар магазин бар. Оныҥ једимдӱ ижи база кӧп тоолу кайралдарла темдектелген. Ол јуртта ла аймакта болуп турган јонјӱрӱмдик учурлу керек-јарактарды јаантайын јӧмӧйт. Кирелӱ јаткан јаан билелерге ле јаан улуска аш-курсакла, керектӱ эдим-тудумдарла болужат. Гульжан «Балдарды школго јууйлы», «Јакшы керектердиҥ неделези», «Биле билеге болужат» деген килемјилик акцияларда туружып, аймактыҥ эл-јонына јаантайын болужын јетирет. Бойы база домбрала јакшы ойноп јат. Иштеҥ чӧлӧӧ ӧйдӧ кӧктӧнӧрин ле тӱӱнерин сӱӱйт.\nЕрмурат Ерсаинович ле Гульжан Нуршаровна Рустам, Гульфат ла Жаксылык деп балдар азырап чыдаткандар. Рустам Новосибирскте архитектурно-строительный институтты божоткон, Гульфат база ла Новосибирскте ӱренген. Ол аграрный университетте логисттиҥ специальнозын алган. Жаксылык дезе тургуза ӧйдӧ сегизинчи класста ӱренип јат. Билениҥ јаан балдары бӱгӱнги кӱнде алган ӱредӱлери аайынча једимдӱ иштегилейт. Кактанчы бала, Жаксалык, кӱӱге база јайалталу. Ол домбра деп ойноткыла ӧдӱп турган кӧрӱлерде једимдӱ туружып, грамоталарла, дипломдорло, сыйларла јаҥыс катап эмес кайралдаткан.\n«Јылдыҥ билези» деп адалган бастырароссиялык конкурстыҥ быјылгы финалында Алтай Республикадаҥ шак мындый билелер туружарга белетенет. Финал кӧрӱниҥ јеҥӱчилдери кӱс кирезинде јарталар. Јеҥӱ алган билелерге бастырароссиялык конкурста турушканы керегинде кере бичик табыштырылып јат. Конкурстыҥ тӧзӧмӧл кӱреези аҥылу ла ӱзеери сыйлар тӧзӧӧр аргалу. Кӧрӱниҥ турулталарыла јылдыҥ сайын оныҥ туружаачыларыныҥ «Јылдыҥ билези» деп адалган кереес ле кӱндӱлӱ бичиги кепке базылып чыгарылат. Былтыр бу конкурста Алтай Республикадаҥ јеҥӱчил болуп Саблаковтордыҥ билези чыккан деп айдар керек. Бу конкурс «Мениҥ Тӧрӧлим — мениҥ билем» деген кычырула ӧдӧт.


Талдамаларыстыҥ ады-jолдоры чокымдалды - altaicholmon\nБу ла кӱндерде атту-чуулу јерлежис Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ 2018 јылдагы лауреадына кандидаттар јарталды. Тергеебистиҥ башка-башка тӧзӧлмӧлӧри, ӧмӧликтери кӧстӧгӧн кандидаттардыҥ ады-јолдорын, эткен-бӱдӱрген ижи-тожын јарлайдыс.\nГорно-Алтайсктагы государственный университеттиҥ алтаистика ла тюркология аайынча факультеди\nАлтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ факультеди 2013 јылда ачылган. Ого эки кафедра кирет: алтай тилдиҥ ле востоковедениениҥ факультеди ле алтай литератураныҥ ла албатылык кееркедим культураныҥ факультеди.\n2017 јылда факультет «Албатылык кееркедим культура» деген ууламјы аайынча ӱредӱ ӧткӱрер лицензия алып, албатылык узаныштыҥ башка-башка ӱредӱлик семинарларын ӧткӱрген.\nКафедраныҥ ишчилери онойдо ок Алтай Республиканыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министерствозыныҥ, АР-дыҥ башкарузыныҥ экспертный кӱреелериниҥ ижинде эрчимдӱ туружадылар. Оныҥ ишчилери М. Чочкина, С. Сарбашева, Л. Тыбыкова АР-дыҥ тил аайынча политиказыныҥ кӱреезиниҥ турчылары. Факультеттиҥ преподавательдери «Јылдыҥ ӱредӱчизи» деген конкурстардыҥ жюризинде, школдорго бичиктер тургузып чыгарарында, ӱредӱчилер белетееринде, школдордыҥ ӱренчиктерине алтай тил ле литература аайынча олимпиадалар, тергее кеминде Вернадскийдиҥ кычырыштарын ӧткӱреринде јарамыкту иштейдилер. Факультеттеги ӧмӧ-јӧмӧ ӱредӱлик ишке башка-башка тӧзӧлмӧлӧрдиҥ специалисттери, башкараачылары кычырылат: В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ ӱредӱчилери, Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ ишчилери.\nБу факультеттиҥ студенттери јылдыҥ ла ороон кеминде ле албатылар ортодогы билим, ӱредӱлик ле јондык керек-јарактардыҥ эрчимдӱ туружаачылары.\nФакультет Россия Федерацияныҥ тӧс вузтарыла, онойдо ок Китайдыҥ, Монголияныҥ, Германия ла о. ӧ. ороондордыҥ ӱредӱлик тӧзӧлмӧлӧриле бек колбуда иштейт.\nАлбаты јайаандыгыныҥ «Эрјине» ӧмӧлиги\nБу ӧмӧликти 1993 јылда Анжелика Молчоева, эмдиги ӧйдӧ Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, тӧзӧгӧн, башкарган ла бӱгӱн де оныҥ башкараачызы болот.\n«Эрјине» тӧзӧлгӧнинеҥ ле ала алтай албатыныҥ јайаандыгына тайанган аҥылу јаҥжыгуларлу ла бӱдӱмдӱ. Ӧҥжӱк, јараш кийимдер, чӧрчӧк јериниҥ сӱр-кеберлери, јашӧскӱримниҥ ойындары, маргаандар, албатылык ойноткылардыҥ кӱӱзи, аҥылу кӧрӱм — бу ончозы «Эрјине», бијези ажыра бӱткӱл телекейди, оныҥ культуразын кӧргӱзип турган ансамбль.\nӦмӧликтиҥ репертуары башка-башка. Кӧп сабада бијелери алтай албатыныҥ чӧрчӧктӧри, чӱм-јаҥы ла јаҥжыгулары аайынча тургузылган. Кӧрӧӧчилерди балдардыҥ куулгазынду ноталар, эрке койоноктор болуп кийинген, «Мойдодыр», «Кӧк бӧрӱ» деген бијелери сӱӱндирет. «Кижи ле ар-бӱткен» деген бије учурыла, јаражыла кажы ла кӧрӧӧчиниҥ јӱрегин олјолоп алат.\n«Эрјине» јаантайын башка-башка кӧрӱлерде, концерттерде, маргаандарда туружып, јеҥӱлер алып, бойыныҥ аймагын, Алтайын эҥ ле јакшы, јараш јанынаҥ кӧргӱзип јат. Ансамбль канча ӱйе јайалталу балдар таскадып, јӱрӱмниҥ јаан јолына чыгарган. 2018 јылда ансамбль бойыныҥ 25 јылдыгын темдектейт.\n1970 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 13-чи кӱнинде Оҥдой јуртта чыккан. Ол Горно-Алтайсктагы государственный университеттиҥ биолого-химический факультедин божоткон. Школдо биологияныҥ ла химияныҥ ӱредӱчизи болуп иштеген. 2005 јылда аспирантурада ӱредӱзин кандидаттыҥ «Кадынныҥ сол јарадындагы ӧзӱмдери» деген диссертациязын бийик кеминде корып божоткон.\n2012 јылдаҥ ала Горно-Алтайский ботанический садта — РАН-ныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ Сибирьдеги тӧс ботанический садыныҥ бӧлӱгинде иштеп, 2008 јылдаҥ ала оныҥ директоры болуп јат. Ол ло ӧйдӧ ГАГУ-да ӱредӱлик курстар ӧткӱрет.\nАлтай Республиканыҥ Кызыл бичигин јууп чыгарар иштерде турушкан (2007, 2017 јј.), 9 очерктиҥ авторы ла соавторы болот. Кӧп тоолу улус бичиген «Определитель растений Республики Алтай» деген монографияныҥ соавторы (Новосибирск, 2012 ј.). Онойдо ок А. Ачимова ӧзӱмдердиҥ алтай тилде аттарын, олордыҥ орус тилге, латынь тилге кӧчӱргенин, ӧзӱмдердиҥ алтай албатыныҥ чӱм-јаҥында учурын чокымдаган ла Алтайга јаан учурлу о. ӧ. монографиялардыҥ авторы.\nОнойдо ок Алтынай Туулу Алтайда јаткандарды, анчада ла балдарды, экология јанынаҥ билгирлерле јеткилдееринде эрчимдӱ иштейт. Ӱренчиктерге, студенттерге ар-бӱткенге аҥылу килеҥкей болоры, ӧлӧҥ-чӧпти чебер јууры, кургадары јанынаҥ ол ПРООН/ГЭФ, WWF тӧзӧлмӧлӧрдиҥ болужыла башка-башка јылдарда кӧп ӱредӱ-лекциялар ӧткӱрген. Ижине кару ла каруулу, ар-бӱткенниҥ корыычызы.\n1970 јылда тулаан айдыҥ 20-чи кӱнинде Мукур-Таркаты јуртта ӱредӱчи улустыҥ билезинде чыккан. Баштамы класстарда Ортолык, Кызыл-Мааны (Белтир), Кӧкӧрӱ јурттарда, 5-7 класстарда ОНСШ-та ӱренген, 11-чи классты Мукур-Таркатыныҥ школында ӱренип божоткон. Кӱӱле јилбиркеш ОНСШ-та ӱренген ӧйлӧрдӧ башталган. Аржан ондо трубала ойноорына ӱренип, 1982 јылда духовой оркестрдиҥ солизи болуп, концерттерде туружып баштаган.\n1986 јылда Барнаулдагы Алтайский культурно-просветительский училищеде «албатылык ойноткылар» деген класста, оныҥ кийнинде Барнаулда культураныҥ институдында, санаттыҥ ла культураныҥ академиязында ӱренген.\n1985 јылда кӱӱлик ӧмӧликтиҥ (кийнинде бу ӧмӧлик «Амаду» деп адалган) туружаачызы болуп, кожоҥдогон, ойноткыларла ойногон. 1993 јылда «Амаду» группала Монголияда јаан кӧрӱ-концерттерде турушкан.\n2000 јылдаҥ ала А. Найденов «Тала» ӧмӧликтиҥ художественный башкараачызы болот. Ак-чек, јилбилӱ ижи, албаты сӱӱген кожоҥдоры учун јерлештери ортозында јарлу ла јаан тоомјылу.\nАйыл-јуртту, эки балалу.\n1988 јылдыҥ чаган айыныҥ 6-чы кӱнинде Оҥдой аймактыҥ Алтыгы Талду јуртында чыккан. Алтыгы Талдудагы орто ӱредӱлӱ школды божодоло, Москвадагы М. С. Щепкинниҥ адыла адалган бийик ӱредӱлӱ театрал училищеде ӱренген. 2009 јылдаҥ ала П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ актеры болуп иштейт. Бу ӧйгӧ ол одустаҥ ажыра башка-башка рольдор ойногон: јондык, лирикалык, драма, кӱч кылык-јаҥду ла трагедийныйларын. Ол сӱреен иштеҥкей, аҥылу јайалталарлу: сескир, ээлгир, кӱӱлик кӧгӱстӱ, ойгор-јарашту. Оныҥ бу јайалталары анчада ла «Восхождение на Хан-Алтай» (Василий), «Ханума» (Акоп), Сары Тайгыл — Кан уулы» (Сары Тайгыл), «Тургак» (кӱӱлик ойын), «Теҥериге апарган текпиштер» (эр кижи), «Дюймовочка» (коҥыс), «Туба» (Туба) ла оноҥ до кӧп ӧскӧ рольдорында јакшы кӧрӱнген.\nЭмдиги ӧйдӧ Айдар актер, ӧткӱреечи, ӱредӱчи, кожоҥчы болуп, АР-дыҥ М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеказыныҥ, А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейдиҥ, педагогический колледжтиҥ ле о. ӧ. тӧзӧлмӧлӧрдиҥ, башкаруныҥ керек-јарактарыныҥ эрчимдӱ туружаачызы болот.\nАйдар јаштаҥ ала кожоҥдоор јакшынак ӱн берилген. Ол кайчы да, алтай албатыныҥ кӱӱлик ойноткыларыла да ойнойт. «Тӱрк Кабай» кӱӱлик ӧмӧликтиҥ турчызы. Башка-башка јылдарда ороон ичиндеги ле албатылар ортодогы фестивальдарда турушкан. Ишмекчи ӧмӧлигинде тоомјылу нӧкӧр, айыл-јуртту, эки кысту.


Ӧмӧ-јӧмӧ иш тыҥыыр болгодый - altaicholmon\nӦмӧ-јӧмӧ иш тыҥыыр болгодый\nКӱчӱрген айдыҥ 19-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ле Орус географический јондыктыҥ баштапкы вице-президенти Артур Чилингаров ӧмӧ-јӧмӧ иш аайынча јӧптӧжӱге кол салгандар.\nБу јӧптӧжӱде географияны, ар-бӱткенди ле культуралык энчини корыырын, ӱредӱликтиҥ чыҥдыйын бийиктедерин шиҥдеер бӧлӱкте, анайда ок билим, экологиялык, јонјӱрӱмдик, культуралык программаларды ла ӱлекерлерди јӱрӱмде бӱдӱрип, республиканыҥ јерин ӧзӱм алындырарында ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ тӧзӧлгӧлӧри чокумдалган. Орус географический јондык ла Алтай Республиканыҥ башкарузы јартамал-билгирлер алар туризмниҥ ӧзӱмине, анайда ок улуста Россияныҥ ар-бӱткенине, тӱӱкизине, тӧрӧл јерине чебер болор ло олорды сӱӱр кӱӱн-тапты тӧзӧӧрине иштеерге молју алынадылар.\n«Орус географический јондыктыҥ эдип турган ижиниҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи – јартамал иш. Слер Россияны, оныҥ јарлу эмес, је аҥылу јерлерин јаҥыдаҥ ачадар ла бу табынтыларды, бу билгирлерди ороонныҥ эл-јоны ортодо таркададар, ороон ичинде туризмниҥ ӧзӱмине камааныгар јетиредер» – деп, Олег Хорохордин темдектеген.\nОл Россияныҥ президенти Владимир Путин 2018 јылда, Орус географический јондыкка сый табыштырар керек-јарак ӧдӧр тушта, Россияныҥ тӱӱкизин ле культуразын шиҥдеери керектӱ болгонын айдып, темдек эдип, јери јаан, је аргалары учына јетире шиҥделбеген Алтай Республика керегинде айтканын эзеткен.\n«Республикабыс чындаптаҥ да аҥылу ар-бӱткендик, культуралык, тӱӱкилик байлыктарлу ла бӱгӱн Россияныҥ туристический тӧс јери. Тергеениҥ јериниҥ 25 процентинеҥ кӧбизи аҥылу коруланып турган ар-бӱткендик јерлер, заповедниктер, заказниктер, ар-бӱткендик ле национальный парктар» – деп, республиканыҥ башчызы айткан.\nОныҥ темдектегениле, Орус географический јондыкка Алтай јаантайын озо ајару эдетен тергеелердиҥ бирӱзи болгон. Орус географический јондык башка-башка јаан учурлу ӱлекерлерге гранттар чыгарган, ирбисти орныктырарына болушкан, республика керегинде документальный кинолор ло бичимелдер чыгарарында турушкан, мында тӧзӧлгӧн экологиялык айалганы чеберлеерине јарамыкту ууламјыларды јӧмӧгӧн.\n«Тергееде Орус географический јондыктыҥ Алтайдагы республикан бӧлӱги, анайда ок оныҥ Јашӧскӱримдик клубы эрчимдӱ иштейт. Бу клуб јондыктыҥ эҥ артык он клубыныҥ тоозына кирет. Јӧптӧжӱге кол салынганы бистиҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижисти база да аайлу-башту, јаантайынгы ла турулталу эдер деп бӱдедим. Анчада ла Алтай Республиканыҥ байлык ар-бӱткендик ле культуралык энчизин шиҥдееринде ле чеберлееринде, мында циви-\nлизованный экологический туризмди ӧскӱреринде» – деп, Олег Хорохордин темдектеген.\nЈӧптӧжӱге кол салар керек-јарактыҥ туружаачыларына Орус географический јондыктыҥ адынаҥ уткуулду сӧзин Артур Чилингаров айткан.\n«Јӧптӧжӱге кол салганы – билимчилердиҥ, шиҥжӱчилердиҥ, јорыкчылардыҥ ла краеведтердиҥ тыҥ јилбиркеп турган аҥылу тергее – Алтай Республиканыҥ ӧзӱмине камаанын јетирер. Мынаҥ да ары кожо турулталу иштеерис» – деп, ол айткан.\nАртур Чилингаров Олег Хорохординле алдынаҥ бери таныш болгонын ла тергеениҥ башчызы Орус географический јондыктыҥ республикан бӧлӱгиниҥ Попечительский соведине киргенине тыҥ сӱӱнгенин темдектеген. Оныҥ айтканыла, мынызы текши керекке јаан тузазын јетирер.\nАртур Чилингаров Алтай Республиканыҥ башчызына ла Орус географический јондыктыҥ Алтайдагы республикан бӧлӱгиниҥ бастыра турчыларына тузалу ла турулталу иш, алдында тургускан амадуларга јединзин деп кӱӱнзеген.\nРГО-ныҥ Алтайдагы республикан бӧлӱгиниҥ председатели Валерий Бабин бу бӧлӱктиҥ тӱӱкилик јолы 1957 јылда башталганын темдектеген. Калганчы јылдарда республикан бӧлӱк кӧп тоолу учурлу ӱлекерлерди јӱрӱмде бӱдӱрген, ол тоодо ЮНЕСКО-ныҥ телекейлик энчизиниҥ объекттерин чокумдаары, республиканыҥ агаш бӧлӱгиниҥ ӧзӱминиҥ концепциязын белетеери, туулу чананыҥ кыжы-јайы иштеер «Караколдыҥ кӧлдӧри» комплекси ле оноҥ до ӧскӧзи. Аҥылу ајару Алтайдыҥ карстовый дейтен куй таштарын шиҥдеерине эдилген. Анайда ок бичиктер чыгарар иш ӧдӧт.\n«Бис Алтай Республиканыҥ ла Алтайский крайдыҥ кепке базылган атластарыла сӱрекей оморкойдыс. Алтай Республика тергеелик Кызыл бичиктер (ӧзӱмдердиҥ ле тындулардыҥ), анайда ок Аҥылу коруланып турган ар-бӱткендик јерлердиҥ Кызыл бичигин чыгарарында баштапкылардыҥ тоозында болгон» – деп, Валерий Бабин темдектеген.\nРеспубликада јашӧскӱримле иш-теерине база јаан ајару эдилип турганын ол база айткан. 2021 јылдыҥ баштапкы јарымјылдыгында Орус географический јондыктыҥ республикан бӧлӱгиниҥ јашӧскӱримдик клубы тергеелик бӧлӱктердиҥ јашӧскӱримдик клубтары ортодо экинчи јер алган.\nВалерий Бабин Орус географический јондык ла Алтай Республиканыҥ башкарузы ортодо ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ јӧптӧжӱзине кол салынганы јондыктыҥ республикан бӧлӱгиниҥ јаркынду ла учурлу ӱлекерлерин јӱрӱмде бӱдӱрерге јаҥы тебӱ берер деп иженгенин айткан. Андый ӱлекерлердиҥ бирӱзи – Алтайдагы геопаркты тӧзӧӧри. Ол аайынча иш эм тургуза учына јеткелек.


05.04.2021 - altaicholmon\nКӧп jакшы керектер эдерге амадаган…\nКандык айдыҥ 5-чи кӱнинде Аржан Валерьевич Иташевтиҥ божогонынаҥ бери 2 jыл болды.\nЈӱрек тӧзи отту болзо…\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада тоолу кӱндер кайра Вячеслав Ядагановло, ӱч јуунты-бичиктиҥ («Осколки», Осколки-2», «Семь лампочек») авторыла, јайаандык туштажу ӧтти.\nКанадым тыҥыза, мӱӱзим чыкса, меге Эне керек пе…\n«Алтайдыҥ Чолмонында» мениле кожо кӧп улус иштеген, олордыҥ кӧп сабазы бӱгӱн пенсияда, кезиги башка-башка организацияларда ла јамыларда иштейт.\n«Тӧрӧлимниҥ, албатымныҥ алдында молјум ла амадум….»\nБыјыл Алтай Республика тӧзӧлгӧнинеҥ ала 30 јылдыгын темдектеер. Кӧчкӱн ӧйдӧги тӱӱкибисти јаан коскорбой, бу ла тӱгенген ХХ чакты кӧрзӧ, алтай албаты 1917 јылда Алтай Туулык дума, 1918 јылда Каракорум-Алтай окружной управа тӧзӧп, бойы башкарынып јадатанын тӧзӧгӧн.\nРоссия Федерацияныҥ 18 јаштаҥ ала 27 јашка јетире јиит улузын быјыл јаскыда черӱге алары керегинде јакару чыгып калган.\n«Эне болгоным — эҥ артык ла учурлу ижим»\nЈер-телекейде эҥ ле баалу дегени, ырыс дегени ол не? Бу суракка эл-јонныҥ кӧп сабазы, анчада ла эпши, эне улус «балдарым» деп каруу берер болбой. Чындап та, Алтай-Кудай кижини, тынар-тындуларды бала азырап, таскадып, ук-ӱйезин улалтсын деп јайаган. Ол — кижиниҥ јӱрӱминиҥ тӧс учуры…\n«Чараска» јаан сый\nБу ла ишмекчи јол-јорыгында АР-дыҥ башчызы Кан-Оозыныҥ мячла хоккей ойноор «Чарас» деген командазына база сый этти.\nБалдардыҥ јаҥы сады ачылды\nЭлбеп, јаранып јаткан Кан-Оозы јуртта кандык айдыҥ 1-кы кӱнинде јаан сӱӱнчи болды. Мында балдардыҥ јаҥы садыныҥ туразы ачылды.


Тылдагы иштиҥ озочылдарыла оморкойлы - altaicholmon\nОрооныс, онойдо ок албаты-јон Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгын бийик кеминде темдектеери јанынаҥ белетеништӱ јаан ишти ӧткӱрет.\nӦштӱ тал-табыш јогынаҥ 1941 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 22-чи кӱнинде бистиҥ ороонго табару эткен. Албаты јайым иштеген тужы. Јуу башталарда, улуска военкоматтаҥ повесткалар тӱни-тӱжи келип баштаган. Элкем-телкем јалаҥдарда одордо јӱрген мал (јылкы, сарлык) ээлери јок арткан, кажаан-чеденде ӱӱр койлор тура калган. Ол ӧйдӧ Мукур-Таркатыда колхозтыҥ председатели Яков Яйдинович јууга баргандардыҥ ордына ол ло тарый бир канча карганды јылкычы, сарлыкчы болзын деп јакылта берген. Ӱй улусты ла школдыҥ балдарын койлодып ийген. Јуртта ол тужында баштамы ла класс болгон. Он-он бир јашту балдар энелериле кожо кой-эчки кабырган. Балдар энелерине кӱчи јеткенче болушкан. Эр киндиктӱ 50-60 јаштаҥ ӧрӧ улус сӱреен ас болгон.\nЈылкычы болуп Садакпай Челчушев, Амыр Шартланов, Бадрык Амыров ак-чек иштегендер. Сарлыкчылар – Улак Топошев ле ӧскӱс 10-12 јашту балдар Койлу, Кӧлзӧй лӧ Бадарчы, онойдо ок Байыс Шанданов балазы Апсыҥла, сыйны Јӧстӱкле кожо. Сарлыкчы эпшилер балдарыла кожо иштеген. Олор – Найдыҥ Бажанова, Мыйа Еликпаева, Вера Алипова, Кӧкӧн Мандышканова, Огош Малчинова Бабаан ла Чайыҥ, Тусура, Макила (12 јашту уулчак), Чекреҥ, Быйдый деген кыстарыла, уулчагыла нерелӱ иштеген. Кычыкпай Чинатова, Борокӱчӱк Шаутурова, Јинјибей Урелова база сарлыктаган. Шак бу улус балдарыла кожо олорго бӱдӱмјилеген ак малын кыштаҥ чыгым јок кыштадып аларга, ак кардыҥ ӱстине тӱнедип, бийик тайгаларда кыштап туратан.\nОт-калапту јуу-чактыҥ јылдарында кой малды кабырган кӧп тоолу энелердиҥ, эјелердиҥ ады-јолдоры, иштеген нерелӱ ижи ӧзӱп јаткан јаш ӱйеге, ол ӧйдӧги улустыҥ эмдиги бала-барказына оморкоду, јозок болуп арткан ла артат деп айдарга јараар.\nОл ӧйдӧ Мукур-Таркаты јуртта 50-60 јашту эр киндиктӱлер ас болгонында бойыныҥ шылтагы бар. Ал-камык улус ссылка-айдуга, оны ээчиде репрессияга барып, сурузы јок јылыйган. Койчы-малчы улус минер јобош аттары јок, кара јойу арткан. Јобош аттарды Кызыл Черӱге деп айдаган. Карган јылкычыларга бир канча оогош уулчактарды ийген. Олор – Кенје Шартланов, Майлу Монголов, Чыбыш Шортланов, Бырчык Найыров ло оноҥ до ӧскӧлӧри. Бу уулчактар эмдик аттарды ӱредип, койчыларга јетиретен. Кыш-Кӱрӱнде јылкы малды кабырарга омок, шулмус кыстарды, темдектезе, Адай Тымтышеваны, Нурбала Акатаеваны, Кӧрбӧ Шанданованы ла оноҥ до ӧскӧлӧрин ийип баштаган. Бу эјелер база эмдик аттар ӱреткен.\nАда-Тӧрӧл учун от-калапту јуу-чактыҥ јылдарында тыҥ сооктор болгон. Оныла коштой бӧрӱлер кӧптӧгӧн. Јылкычылар тӱнӱле, таҥ атканча аттаҥ тӱшпейтен. Табыш эдип кожоҥдоор, ӱӱрди эбире айланып, таҥды адыратан. Ол ӧйдӧ койчылардыҥ ийттерин бӧрӱлер ончозына шыку тудуп јип салатан. Тӱнде кажаанда койлорго бӧрӱлер келзе, ийт ӱргенче удура барза, бӧрӱ ийтти јара тартып јип салар. Ийттиҥ јаҥыс ла куйругы артып калар.\nТӧӧ малды кичееп ӧскӱрген Богдан Белековтыҥ билезин темдектеер керек. Богдан ӧрӧкӧн јаҥыс ла тӧӧни кӱткен, кичееген эмес, ол онойдо ок малчы-койчылардыҥ айлын, нек-сагын тӧӧгӧ коштоп, турлуларына јетиретен. Эре-Чуйдыҥ малчылары ортодо јиит улус јартамалду иш ӧткӱретен. Комсомол агитаторлор фронттогы айалга керегинде јартап, олјочыларды јеҥип чыгарга тылда кажы ла кижиниҥ нерелӱ ижиниҥ учуры јанынаҥ айдатан. Кызыл Черӱге бастыра јанынаҥ болужары, оны јӧмӧӧри агару молјубыс деген от-јалбышту сӧстӧр кажы ла кижиге јуук ла јарт болгон.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарында Мукур-Таркатыда колхозтыҥ эл-јоны тӱни-тӱжи ак-чек ле турумкай иштеген. Јеҥӱ деген агару сӧс ижемјилӱ, ийде-кӱч, бийик кӱӱн-тап берген.\nМен бу јаан эмес бичимелимди «Очерки по истории партийной организации Горно-Алтайской автономной области» деген бичикке тайанып бичидим. Бу бичикте Кош-Агаш аймактыҥ Мукур-Таркатыда колхозы, оныҥ башкараачылары, озочыл иштӱ албатызы керегинде јакшы бичилген.\nБу бичикте колхозтыҥ једимдери керегинде айдылып тура, оныҥ председатели Николай Майманаковтыҥ јурт ээлемди тыҥыдып, ичкери ӧскӱреринде эткен ижи база јылу сӧстӧрлӧ темдектелген. Онойдо ок колхозтыҥ партийный организациязыныҥ качызы Боромбой Назарованыҥ ады-јолы адалат. Јууныҥ јылдарынаҥ озо тегин ле иште иштеген, јуу-чактыҥ баштапкы јылында ферманыҥ јаанына кӧстӧлгӧн лӧ коштой партийный организацияныҥ качызыныҥ да ижин билгир бӱдӱрген.\nКату, калапту јылдарда колхозтыҥ ижин ак-чек бӱдӱрген Н. Е. Майманаковты ол ӧйдиҥ улузы сӱреен мактап, јылу эске алатан. Јӱрӱмде кандый ла једикпес-тутак, сакыбас јанынаҥ кандый бир учурал да боло берер. Николай Ефимович бурулу улусты арбаар болгон. Је бир де кижини катуныҥ јерине ийбеген. Оныҥ да учун, байла, колхозчылар оны тоогон.\nНиколай Ефимович тӧӧлӧс сӧӧктӱ, чыккан-ӧскӧн јери Эликманар (Чамал) аймак. Јаан јашту каргандардаҥ укканымла, ол Кош-Агаш аймакта землеустроитель болуп иштеген. Мениҥ бу јуукта Майманаковтыҥ ӱй кижизинеҥ алган фотојурукта Николай Ефимович эш-барааны, тодош сӧӧктӱ Тоняла (Антонида) кожо.\nОл ӧйлӧрдӧ Н. Е. Майманаковтыҥ айлына Сергей деп јиит уул келген. Јаан удабай, јиит уул Мукур-Таркатыдаҥ Боромбой Чуйчиновна Назарова деп кысла јурт тӧзгӧн. Боромбойдыҥ адазы Чуйчы Назаров колхозты тӧзӧгӧндӧрдиҥ бирӱзи, ады јарлу ус. Колхозтыҥ конторазын, складын, улус јадар туралар туткан. Колхозтыҥ председатели јадатан тураны база ол туткан, ол тура эмди де бар.\nЧуйчы Назаровтыҥ јаҥыс кызы Боромбой колхозтыҥ парторганизациязын тӧзӧгӧн эҥ баштапкы качызы (фотојурукта јаанаган ӧйинде) болгон. Боромбой Чуйчиновна ла Сергей Ефимович уул ла кыс азырап чыдаткан. Балдары бала-баркалу. Боромбой Майманакова Мукур-Таркатыда колхозтыҥ кӧп јииттерине јозок болуп арткан.\nБичимел кыскарта Мукур-Таркаты колхозтыҥ тӱӱкизинеҥ алынган.\nН. Е. Майманаков эш-барааны Антонидала


«Бу бӧлӱкке экинчи тыныш берер керек…» - altaicholmon\nАР-дыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин кӱӱк айдыҥ 23-чи кӱнинде ишмекчи-јол-јорыкла Турачак аймакта болгон. Оны республиканыҥ ӱредӱниҥ ле билимниҥ, тергеелик ӧзӱмниҥ ле су-кадыкты корыырыныҥ министрлери, Турачак аймактыҥ башкараачылары ла журналисттер ӱйдешкен.\nБаштапкы токтоду Артыбаш јуртта Алтын-Кӧлдиҥ јарадында болгон. Ороонныҥ башкартузы тергеебистиҥ байлыгы болуп турган Алтын-Кӧлдиҥ Артыбаш ла Иогач јурттардагы јараттарын јарандырарына акча-манат чыгарар деген јӧп јаратканы керегинде СМИ-лерде кӧп айдылган ла бичилген эди. Јаҥыс ла ӧткӧн јылда бу иштерди баштаарына 100 миллион салковой акча келген. Ол керегинде јетирӱлер республикабыстыҥ экономикалык ӧзӱми керегинде јетирӱлерле кожо база кӧп лӧ чыккан эди. Је ол акчаны республикан башкару аайлап тузаланып болбогонынаҥ улам, ол федерал бюджетке кайра јандырылган эмтир. Быјыл бу иштерге федерал бюджеттеҥ 600 миллион салковойдоҥ кӧп акча чыгарылып јат. Оны тузаланып болбозос, ол акча ойто ло кайра јандырылар. Бу иштерди буудактап турган шылтак – белетелген ӱлекерле јербойыныҥ улузы јӧп эмес болгоны. Ӱлекер аайынча болзо, кӧлди јараттай бетон урулар ла ӧйинеҥ ӧткӱре бийик стене тура берер. Јурттыҥ улузыныҥ айтканыла, олорго андый стене керек јок. Олор Алтын-Кӧлди јараттай бӱткӱлинче эмес, кезиктей ле бетон салынзын деп айдыжат.\nОлег Хорохордин келер јуук ӧйдӧ бу сурак аайынча јуун ӧткӱрер керек деген. «Бу суракта бис бир шӱӱлтеге келер учурлу. Федерал бюджеттеҥ келетен акчаны бу да учуралда тузаланып болбозос, бисти анда не деп айдыжар…» — деп, ол айткан.\nЈол-јорыгыстыҥ экинчи токтодузы Иогач јурттыҥ орто текшиӱредӱлӱ школында болгон. Анда АР-дыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин 10-чы класстыҥ ӱренчиги Максим Кучуковко тӧшкӧ тагар «Изӱ јӱрек» деп темдекти, республикан башкаруныҥ адынаҥ телефонды ла сый-акчаны кӧдӱриҥилӱ айалгада табыштырган. Мындый темдек јеткер-тӱбекке алдырткан улуска јалтанбазынаҥ болушканы учун берилет. Максим Кучуков 2017 јылдыҥ јай ӧйинде эки нӧкӧриле кожо Бий сууны јараттай базып келеткен болгон. Ол сууда кижиниҥ кыйгызын угуп, бир де эреҥистелбей, байа кижиге болушка барган. Чӧҥӱп јаткан кижини аргадап тура, Максим бойы да арайдаҥ калган. Мындый керек эттим, кижи аргададым деп, ол кемге де айтпаган. Је учурал келижип, Максимниҥ мындый јалтанбас керегин туристтер кӧргӧн болтыр ла администрацияга айдыптыр. Анайып, учы-учында кайрал Максимди тапкан.\nЭэчий токтоду Иогачта участковый эмчиликте болгон. Эмчиликтиҥ эски туразы, јурттыҥ эл-јоныныҥ тоозы кӧп эмес болгонынаҥ улам, јабылар деген чочыду бар. Су-кадыкты корыырыныҥ министерствозы эмдиги некелтелерле, ээжилерле бу участковый эмчилик јабылар деп айдып турган болзо, јербойыныҥ улузы эмчилик керек дежет. Мында керектӱ специалисттер база једишпей турган эмтир.\nУдурумга башчы Олег Хорохордин Кебезен јуртта балдардыҥ «Колобок» садигинде база болгон. Эскирген турада таскадаачылар болчомдорго јарамыкту айалгалар тӧзӧӧргӧ база тыҥ ла кичеенгени кӧрӱнип турды. Андый да болзо, анда капитальный ремонт ӧткӱрер эмезе јаҥы тура тудар деген сурак турат. Олег Хорохордин јаҥызын тударга албаданарыс деди.\nБу ла јурттыҥ кезик улузы Бий сууныҥ ары јанында јадат. Сууны кечире јойу базатан кӱр салынган. Байа бир тудум иштерге керектӱ цемент, кирпич ле ӧскӧ дӧ материалдарды јӱктенип туруп тажыырга келижет. Кӧлӱктӱ кечип болбозыҥ. Оныҥ да учун сууныҥ ары јанында јадып турган улус кӧлӱктерин бу јаратта тургускылайт. Јурттыҥ эл-јоны тергеениҥ удурумга башкараачызын ээчиткенче байа кӱрди кӧргӱскен ле бу айалганы оҥдолтор аргалар тапсын деп сураган.\nЭэчиде токтоду Ӱстиги-Бийск јуртта болгон. Олег Хорохординге баштаткан делегация анда Культураныҥ туразына ла школго барып јӱрген.\n1970 јылда тудулган клубта капитальный ремонт ӧткӱрер керек. Тудулганынаҥ ала јаҥыс ла косметический ремонттор ӧткӱрилген. Калганчы јылдарда јурттыҥ улузы бойлорыныҥ ла баштаҥкайыла акча јууп, јуртына керектӱ оок-тобыр иштерди ӧмӧ-јӧмӧ эдип турган эмтир. Олор јуртка клуб керектӱ болгонын темдектеген.\nШкол керегинде айдар болзо, ол 1960 јылда тудулган. 2008 јылда анда капитальный ремонт ӧткӱрилген. Бӱгӱнги кӱнде спортзал тудар керек деген сурак турат. Проектно-сметный документация эм тургуза јок. Оны белетеерге 2 миллион салковой, спортзалды тударына кайда да 25 миллион салковой акча керек. 2019 јылга јербойыныҥ бюджедине олорго акча салылбаган.\nАймактыҥ тӧс јуртында кӧп объекттерде болорго келишкен. Ол тоодо мӧш агаштаҥ сувенирлер эдип турган «Хранители Алтая» цехте. Анда 9 кижи иштейт. Бу предприятиениҥ ай сайынгы ӧдӱштирӱзиниҥ кеми 600-750 муҥ салковой. 2013 јылда тӧзӧлгӧн бу цех 2015 јылда оптовый садуга чыккан эмтир.\nБаза бир токтодубыс Турачактагы јурт јеезезиниҥ пелетный котельныйында болгон. Ол 2018 јылда тудулган. Котельный таш кӧмӱрле эмес, а пелетный гранулдарла одырылып турган эмтир. Андый гранулдар пилорамаларда опилкалардаҥ јазалат. Бу котельный автоматизированный ла анда бир ле оператор иштейт.\nТурачакта ӧдӱп турган «Купальская ночь» фестиваль эмди јаҥыс ла республика ичинде эмес, је анайда ок одоштой тергеелерге де јарлу боло берген. Ол Турачактыҥ јанында кӧӧлмӧктӧ ӧдӧт. 1970-чи јылдарда Рукавичка сууда плотина тудулып, кӧӧлмӧк јазалган болгон. Јылдар ӧдӱп, јаандаган суулар ол тудумды јемирген. Гидротехнический тудумдарда јеткер болдыртпазы аайынча камыс 2016 јылда бу объектти шиҥдеп кӧрӧлӧ, капитальный ремонт ӧткӱрер арга јок деген шӱӱлтеге келген. Јаҥы кӧӧлмӧк тударга аймактыҥ администрациязы керектӱ проектно-сметный документация белетеер учурлу. Оноҥ АР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министерствозы федерал бюджеттеҥ бу объектке ӱзеери акча аларга баштану эдер, кандый бир программага кирерге кичеенер учурлу. Бу эп-арга келишпезе, кӧӧлмӧкти јаҥыс ла республикан эмезе јербойыныҥ бюджеттериниҥ акчазына тудар керек болор.\nБу кӱн Турачак аймактыҥ эмчилигинде, «Турачак агаш» автоном учреждениеде, президенттиҥ грантыныҥ акчазыла тудулып јаткан «Туулу Алтай – кижиликтиҥ кабайы» деп адалган площадкада болорго база келишкен.\nЈол-јорыгыстыҥ учкаары аймактыҥ тӧс јуртыныҥ клубында эл-јонло туштажу ӧткӧн. Анда АР-дыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин тӧс ајаруны агаштаҥ неме иштеп аларыныҥ сурактарына эткен. Агаштаҥ неме иштеп алар промышленностьтыҥ јаҥжыгулары Чой ло Турачак аймактарда јакшы салынганын темдектеп, «агаш ээлемниҥ ӧзӱминиҥ эп-аргаларын бедиреерис, анайып бу бӧлӱк тергеебисте экинчи тыныжын алар» деген.\nОлег Хорохординниҥ темдектегениле, тургуза ӧйдӧ федерал јасакберимдеги кубулталардаҥ ла јербойындагы бир кезек аҥылулардаҥ улам лесниктер производствозын токтодот. Мынаҥ озо бу бӧлӱкте иштеген улус иш јок артат.\nТергеениҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечиниҥ айтканыла, агаштыҥ тереҥ переработказы аайынча иштеер предприятиелер тӧзӧйтӧн инвесторлорды јилбиркедери темдектелет.\n«Турачактыҥ лесхозына агашты кургадарына ла оныҥ переработказын ӧткӱретен јазалдар аларына кайда да 10 миллион салковой акча керек. Деловой деген агашты круглягыла апарбай, оныҥ переработказын бӱткӱлинче мында эдер керек. Ол тушта белен продукцияныҥ баазы да, круглягтыйына кӧрӧ, эки катапка бийик болор» — деп, ол айткан.\nАркаларда јасакка келишпес кезиштер болбозын деп, кату шиҥжӱ ӧткӱрилерин темдектеп, ар-бӱткенди чеберлеп алатаны тӧс ууламјыбыс болор деген. «Экология» нацӱлекер аайынча аркаларды чеберлеп алар, олорды орныктырар амадула керектӱ техника аларына акча-манат аларыс. Тӧс амаду – бу акчаны билгир тузаланары, ол адылу ла ӧйинде чыгымдалып турган ба деп шиҥжӱде тудары» – деп, Олег Хорохордин айткан.\nБу туштажуда јӱстеҥ кӧп кижи турушкан деп айдар керек. Олордыҥ кӧдӱрген ӧҥзӱре сурактарыныҥ тоозында јолдордыҥ чыҥдыйыла, бийик тарифтерле, сотовый колбу јок болгоныла, садиктер ле клубтар тударыла колбулу сурактар кӧдӱрилген. Кажы ла суракка чокым каруулар јандырылган.


Текши ишке ӱлӱзин јетирип - altaicholmon\nЭэлем кажы ла јыл мал-ашка арбынду азырал белетеп алат, былтыр 30000 тонна моноазырал, 7000 тонна силос белетелген болгон. Азырал јеткилинче белетелгениниҥ шылтузында малды кыштаҥ чыгарары јакшы кеминде ӧткӧн.\nЭэлем улайынча ӧзӧт: машинно-тракторный парк јарандырылат, јаскы кыра ижин ӧткӱрерине ӱрен аш ла ГСМ алылат. Техника кандый айалгада болгонынаҥ кыра ижи канайда ӧдӧри чике камаанду. Оныҥ учун ээлемниҥ јалаҥдарында бӱгӱнги ӧйдиҥ техниказы иштейт. Диспетчер Людмила Ковинаныҥ темдектегениле, техника тутагы јогынаҥ иштейт, олор артыкту бӧлӱктерле ӧйинде јеткилделет. Сынган-ӱрелген техниканы јазаары јанынаҥ курч сурак турбайт.\nИштеп турган улус кӧп солунары бу ээлемде јок, кыскарта айтса, иштеер улусла колбулу курч сурак бу ээлемди тууралап барган. Мында улус 10 јылдаҥ, оноҥ до кӧп ӧйдӧҥ иштеп салган. Трактористтердиҥ ле тискинчилердиҥ тоозы 15, олор бир аай иштейт: кажы ла кижиде бойыныҥ иштеер јери, техниказы бар. Улус ижин јакшы билер.\nОзочыл иштӱ трактористтердиҥ тоозында: Сергей Юрьев, Владимир Колпаков, Алексей Сабаков, Николай Евдокимов, Валерий Метковский, Петр Чинчинов. Jаҥжыкканы аайынча јас-кӱс ӧйинде олордо кӧп иш болот. Jе кышкыда да олор амырап отурбайт — мал-ашка азырал тартар керек. Оноҥ бойыныҥ тракторын јазаары, чыныктаары кайда…\nТрактористтердиҥ кӧбизи бери школдыҥ ла кийнинде иштеп келеле, амыралтага чыкканча јетире иштейт. Владимир Калпаков ээлемде 30 јыл кире иштеп койгон. Мындый иш талдап алганына бир де комыдабайт, ижи керегинде оморкодулу айдат.\n—Ол ӧйдӧ трактористтиҥ кере бичигине экзаменди школдо табыштырып туратан болгон. Кере бичикти алган ла кийнинеҥ бери иштеп келгем — деп, ол куучындаган.\nОлордыҥ билези нак. Эш-нӧкӧриле кожо ӱч бала чыдаткан — кыс ла эки уул. Кызы бойы таҥынаҥ айыл-јуртту ла балдарлу, уулдары школдо ӱренет.\nВ. Калпаков ээлемде иштеп тургандар бой-бойын јаантайын јӧмӧжип иштейт деген, оныҥ айтканын бу ээлемде 1989 јылдаҥ бери иштеп келген Николай Евдокимов јӧмӧгӧн.\nСергей Юрьев тракторист болуп он јыл кире иштеп келген. Черӱнеҥ јанып ла келеле, бу ээлемде иштеп баштаган. Ол трактористтеҥ озо аҥ ӧскӱреечи, уй кабыраачы, јылкычы база болгон.\n—Jерле иштеери — мениҥ салымым — деп, ол айдат. Ол эш-нӧкӧриле кожо ӱч бала чыдадат.\nАлексей Сабаков ээлемде 2010 јылдаҥ бери. Мынаҥ озо ол Оҥдойдо иштеген, оноҥ айыл-јурт тӧзӧйлӧ, Шабалин аймакта Ильинка јурттӧӧн кӧчӧ берген. Мында «Оленевод» ООО-го ишке кирген.\nПредприятиениҥ једимдери кажы ла кижиниҥ арга-билгирлеринеҥ кӧнӱ камаанду. Ээлемниҥ улузы онызын јакшы оҥдоп јат.\nБригадирлердеҥ уйлардыҥ фермазыныҥ бригадири Татьяна Юрьеваны темдектеер керек. Оныҥ башкартузыла уй саачылар ла уй кабыраачылар јакшы уч-турулталарлу иштейт. Ол бу ишке келгениниҥ кийнинде дисциплина да тыҥыган, саап алып турган сӱттиҥ кеми де кӧптӧгӧн.\nЭэлемде уй кабыраачылардыҥ тоозы 4. Олордыҥ тоозынаҥ Дмитрий Бугреевти темдектеер керек. Ол мында 16 јыл иштеп салган. Уй саачылар ортодо Надежда Чернова мергендӱ ижиле аҥыланат.\nАҥ ӧскӱреечилердиҥ бригадири Александр Ковин бойыныҥ ижин јакшы билер. Ол ченемелдӱ аҥ ӧскӱреечи, бригаданы 2005 јылдаҥ бери башкарып келген. Тургуза ӧйдӧ бу ээлемдеги сыгындардыҥ тоозы 200 кире. Кышкыда аҥ ӧскӱреечиниҥ ижи эртен тураныҥ 8 саадынаҥ башталып, орой эҥирге јетире улалат. Jайгыда олор тӱни-тӱжи иштейт.\nАҥныҥ мӱӱзиниҥ чыҥдыйы кандый болоры азыралдаҥ камаанду. Аҥ ӧскӱреечилердиҥ бригадирлериниҥ кажызында ла азырал јанынаҥ бойыныҥ јажыттары бар. Аҥныҥ азыралына сула, силос, зеленка, ӧлӧҥ тузаланылат.\n—Кыш јакшы ӧткӧн, азырал бисте јеткилинче болгон. Бис аҥдарды канай азырап турганыстаҥ олордыҥ мӱӱстериниҥ чыҥдыйы камаандузын јакшы билерис. Мӱӱстердиҥ чыҥдыйы јакшы болот — деп, Александр куучындаган. Оныҥ айтканыла, былтыр эҥ ле уур мӱӱстиҥ бескези 6 килограмм болгон.\nJадын-јӱрӱмле колбулу уур-кӱчтер бар да болзо, «Оленевод» ООО иштеп, ӧзӱм алынат. Кажы ла ишчи ээлемниҥ ӧзӱмине ӱлӱӱзин јетирерге, кичеенип иштейт.


Сууныҥ јуугы јакшы... - altaicholmon\nСууныҥ јуугы јакшы…\nJурт јерлердеги јаан учурлу ла эл-јонго сӱрекей керектӱ иш олорды суула јеткилдеери болуп артканча. АР-дыҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министерствозыныҥ јетиргениле, Шабалин аймак бу иш јанынаҥ озочылдардыҥ тоозында.\nТемдектезе, Чичке-Чаргы јуртта суупровод ӧткӱретен иштер былтырдаҥ бейин ӧткӧн, бу ла јуукта ол табыштырылар. Аймактыҥ тӧс јуртында Покатайка деген јаан ӧзӧк бар. Былтыр оныҥ јолы салынган, быјыл сууӧткӱш јетире тудулар.\nМында камык улус бойлорына туралар тудат, оныҥ учун инженерный ла ӧскӧ дӧ коммуникацияларды тудуп, тузаланарына табыштырары коммунальщиктердиҥ алдына тургузылган каруулу амаду болуп јат, Ол 2020 јылга јетирбей бӱдер учурлу.\nАР-дыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ аҥылу программазыныҥ шылтузында бӱдӱрип јаткан бу иштердиҥ баазы тӧртӧн миллион салковой болор.


Баштапкы таҥмалу посттыҥ ачылтазы - altaicholmon\nБаштапкы таҥмалу посттыҥ ачылтазы\nГорно-Алтайсктагы баштапкы таҥмалу посттыҥ — кӱндӱлӱ каруул службаныҥ штабыныҥ сыгын айдыҥ 3-чи кӱнинде ӧткӧн ачылтазында АР-дыҥ башчызы Олег Хорохордин турушкан.Бу кӧдӱриҥи Экинчи телекейлик јуу тӱгенгениниҥ 75 јылдыгына учурлалган.\nПост Москвада ады-јолы јарт эмес солдаттыҥ мӧҥкӱзиниҥ јанында Эземниҥ вахтазын ӧткӱрип турган кремлевский курсанттардыҥ Кӱндӱлӱ каруулы аайынча тӧзӧлгӧн. Мында Эземниҥ вахталары ӧткӱрилер, черӱчил-тӧрӧлчи клубтардыҥ туружаачылары стройло базарыныҥ белетенижин ӧдӧр, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ, Туулу Алтайдыҥ Геройлорыныҥ тӱӱкизин ӱренер. Анайда ок экскурсиялар ӧткӱрилер, музей тӧзӧлӧр.\nТергеениҥ башчызыныҥ айтканыла, черӱчил-тӧрӧлчи кыймыгуныҥ туружаачыларынаҥ бу объектти тудары јанынаҥ баштанулары канча јылдардыҥ туркунына болгон, је объектке керектӱ акча-манатты јӱк ле быјыл тапкандар. Иштер кыска ӧйдиҥ туркунына чыҥдый бӱткен. Эмди јашӧскӱримди ӱредерине, вахтаны ӧткӱрерине керектӱ бастыра айалгалар тӧзӧлгӧн.\n«Бис ол јуу-чакта бойыныҥ јӱрӱмин амыр-энчӱ учун берген геройлорды, солдаттарды ла офицерлерди эзедип јӱредис. Ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ айтканын чеберлеп, тӱӱкини булгаарын болдыртпай, ол ыраак кӱндерде болгон керектерди эске алып, бис ӧткӧн ӧйлӧрдиҥ јастыралары база катап болбозын кичеерис. Андый тӱӱкилик јастырыштар миллиондор тоолу улустыҥ јӱрӱмин ӱскен. Бойын, су-кадыгын ла јӱрӱмин бир де кысканбай, јуу-чактыҥ божоорын јууктаткан бастыра улуска быйанду јӱредис ле олорго јабыс бажырадыс» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ спикери Владимир Тюлентин бу тӱӱкилик керекле колбой база куучын айткан. Посттыҥ ачылтазыла јуулган улусты тергеениҥ черӱчил комиссары Олег Денисенко уткыган. Каланыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова 1977 јылда мында Мактыҥ мемориалы тӧзӧлип јадарда, 1-кы таҥмалу пост болоры темдектелген болгон деген. Је ол узак иштебеген. Эмди јаҥы ачылган пост каланыҥ черӱчил-тӧрӧлчи кыймыгузыныҥ тӧс јери болор деп айтты.


Кандый калаш јийдис? - altaicholmon\nАлдында јылдарда Горно-Алтайскта калаш быжырар завод иштегени кӧп улустыҥ санаазына кирип турган болор. Ады-чуузы чыккан калаш быжырар бу завод калада да, бӱткӱл тергееде де эҥ ле тоомјылу ла јакшы иштӱ ӧмӧликтердиҥ тоозында болгон. Оныҥ «Изӱ калаш» деген саду јери база јарлу болгон эди. Мында печкедеҥ јаҥы ла чыккан изӱ калаш ла калаштыҥ ӧскӧ дӧ бӱдӱмдери садылатан. Мындый ок айалга аймактарда болгон. Аймактардыҥ тӧс јурттарында быжырылып турган изӱ калаш јурттарга јетирилетен. Jе ӧйлӧр солынып, ичкери барганыла колбой, калаштыҥ сурагы, арткан да экономикалык ууламјылар чылап, ӧзӱмниҥ јолыла кӧндӱгип јӱре берди.\nРыноктыҥ ээжилери бийлеген бӱгӱнги ӧйдӧ калаш быжырар деген иш база кӧп солынталарга табарткан. Калаш быжырарга кӱӱнзеген аргачылар кӧптӧгӧн, садуга чыгып турган калаштыҥ бӱдӱмдери де байыган.\nБӱгӱнги кӱнде садулу јерлерде кандый бӱдӱмдӱ калаш болбой туру деер. Ак ла ӧскӧ дӧ кулурдаҥ быжырылган калаштардыҥ ортозында башка-башка бӱдӱмдери база кӧп. Олордыҥ ортозында јӱзӱн-башка булочкалар, батондор, бутербродтор, торттор…\nАйдарда, бӱгӱн кижи айылына јанар алдында кандый калаш алар деген сурактыҥ каруулары сӱреен кӧп. Jе калаштыҥ бу јӱзӱн байлыгы кӧптӧгӧн ӧйдӧ кандыйы јакшы деген талдаш тура берет.\nГорно-Алтайскты алзабыс, каланыҥ улузы кӧп јарымызында јербойыныҥ калажын аларга кӱӱнзейдилер. Jербойыныҥ дегени база јаан сурак. Темдектезе, бӱгӱн калада садылып турган калаштыҥ «географиязы» элбек— каланыҥ бойыныҥ пекарняларынаҥ баштайла, Майманыҥ, Майма аймакты јууктада турган јурттарыныҥ калаш быжыраачыларына јетире. Шабалинниҥ де калажы калада садылат.\nТекши алза, каланыҥ улузы Ыны-Оозында, Шабалинде, Кызыл-²зӧктӧ, Маймада быжырган калашты јакшызынып алгылайт. Байла, чыҥдыйы јакшы, амтамы талдама учун. Каланыҥ бойыныҥ пекарняларын ајаруга алза, улус Мелиорация микрорайондо турган пекарняныҥ ижин мактайдылар.\nКалганчы јылдарда аш-курсактыҥ рыногын крайдаҥ келген јаан маркетингтер (Мария-Ра, Аникс, о.ӧ) толтырып, бойыныҥ ижин кӧндӱктиргени јербойыныҥ садучыларына јаан салтарын јетирген. Мында бир јанынаҥ тузаланаачыларга јакшы јаны база бар. Темдектезе, јаантайын ла јеҥилте-скидкалар болот, аш-курсактыҥ баазы тегин садулу јерлердеҥ чик јок јеҥил. Мында садыжу-толыжуныҥ ээжилерине тайанып, кандый ла эп-сӱмелер тузаланып турганын улус оҥдоп турбай. Jе ишјалы ас, тойу-ток јӱрерге кӱч боло берген ӧйдӧ мындый маркетингтердиҥ ижи кезик улуска карын да болушту болуп јат деп билдирет. Рынок-садуныҥ јӱзӱн-башка сӱмелерине киришпей, јаҥыс ла калаш керегинде суракты алзабыс, садуныҥ бу «монстрларына» калаш кӧндӱрезинеҥ крайдаҥ келип турганын улус билер. Онойдо ок бу калаштыҥ баазы бийик болгоны, кезикте ӧйинеҥ ӧдӱп, чыҥдыйы ӱрелген калашты садып турганы, амтамы јанынаҥ сурактар бар болгоны керегинде куучындар јӱрет.\nОлорды Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилери илезине чыгарадылар. Бу јанынаҥ окылу јетирӱлер де бар. Калаш быжыраачылар олорго ајару эдип, јастыраларын тӱзедип ле турган болбайсын. Не дезе, калаш садылып ла јат. Оныҥ ӱстине бу маркетингтер изӱ калашты тургуза ла быжырып, чӱрче ле садып турар эп-арганы тузаланып баштаган. Темдектезе, «Аникс» саду-тура калашты бойыныҥ садулу јерлеринде быжырып садат. Мында кулурдаҥ эдилип турган аш-курсакла кожо калаштыҥ јӱзӱн-башка бӱдӱмдериниҥ тоозы да кӧптӧгӧн. Кезик улус олорды кӱӱнзеп алат, кезиктери мындый калашты јаратпай јат. «Кӧбӱк калаш» та деп адап алган улус бар. Кӧбӱк деп айтканы —калашты јигениҥ билдирбес дегени. Jербойыныҥ калаш быжыраачылары кӧп лӧ јанында јербойыныҥ садучыларыла, садулу јерлерле јуук колбу тудуп, олорло кӧнӱ иштеп турганын кӧрӧдис. Улус јербойыныҥ калажын аларга кӱӱнзеп турганы база иле кӧрӱнип јат. Амтамду, баазы кеминде болгон, удабаган ла чыҥдыйы јакшы ток калашка ајару эдилет.\nГорно-Алтайск јаан калалар ла чылап ок мини-маркетингтерле толуп, рыногы текши ӧзӱмдӱ кала болуп бараадыры. Бойыныҥ јаҥыртуларын эрчимдӱ баштап, кӧндӱктирип турган ӧй—текши ӧзӱмниҥ бӧлӱги. Оныҥ учун «Блинный» деп адалган ашканалар, шаурма-пицца садып турган оогош киосктор там ла кӧптӧйт. Алдында јылдарда пирожоктор ло булочкалар јӱк ле ашкана-столовыйларда садылатан эди. Эмди мындый аш-курсак кажы ла токтодуда белетелип садылат. Оромдо ло турала, бут бажында ажанып алар арга бар. Бӱгӱнги ӧйдиҥ «бӱдӱш-чырайы» мындый туру.\nКалашла иштеп турган улустыҥ ижи Роспортебшиҥжӱниҥ туура салбас ајарузында болгонын темдектеер керек. Кандый айалгада, кайда быжырып турган, кандый кулурдаҥ, ого кандый кожымактар тузаланылып турганы шиҥжӱчи органдардыҥ шиҥжӱзинде. Ээжилерди бускан учуралдарда каруузына туратаны база чокым темдектелген. Мында аргачыларга штраф салынып, олордыҥ ижи удурумга токтодылып та јат. Некелтелер кату да болзо, калаш быжырып турган аргачылар ижин токтотпой, кӱннеҥ-кӱнге ток ло амтамду аш-курсагын быжыргылап ла јат.\nБӱгӱнги кӱнде текши республикада калаш быжыратан ишти бӱдӱрип турган аргачылардыҥ тоозы сегизенге јуук. Jаҥыс ла калада ла аймактардыҥ тӧс јурттарында эмес, је јурттардыҥ бойлорында да бир канча пекарнялар иштеп турган јерлер кӧп. Олор јербойыныҥ улузын амтамду калажыла азырайдылар.\n«Калаш—ончозыныҥ бажы» деп тегиндӱ айдылбаган эмей. Телекейдиҥ калыктарыныҥ аш-курсагында калаш тӧс јерде турат. Калаштыҥ бӱдӱмдери де башка-башка болуп јат. Текшилей јарлу да бӱдӱмдер бар. Анчада ла Азияныҥ калыктарыныҥ калажыныҥ бӱдӱмдери јӱзӱн- башка.\nАлтай калажыс, боорсоктор текши садуга элбеде чыгып турганын канайып темдектебес. Горно-Алтайскта «Чейне» ашканадаҥ боорсокторды ла алтай калашты садып алар арга бар. Анчада ла амырап келген туристтер бооросокторды ла алтай калашты (лепешкаларды) јакшызынып алып турганы иле танылу. Бӱгӱнги кӱнде аймактарда, јурттарда улус јас, јай, кӱс ӧйинде амырап келген улуска алтай калашты садып, акча иштеп алар марын табып бараатканы база јакшы. Ондый болор учурлу. Ыраак талалардаҥ келген улус элдеҥ ле озо јербойыныҥ албатызыныҥ аш-курсагыла, кухнязыла таныжарга кӱӱнзеп јат. Алтай улуска мындый айалга акча-манат иштеп алатан јаан эп-арга берет. Jе алтай боорсоктордыҥ, алтай калаштыҥ амтамдузын бойоор билеригер. Туулу јеристе алтай калажыстаҥ, алтай чайыстаҥ артык не де јок деп, јаан улус айдыжатан јок по.\nОноҥ, кажы ла айыл ээзиниҥ калаш быжыратан эп-аргалары башка-башка болгонын темдектеер керек. Кажызы ла бойыныҥ эп-сӱмези аайынча быжырып, аҥыланып јат. Jе арт учында бисти амтаны јайылган амтамду алтай калажыс тыҥ сӱӱндирет!\nЧындап та, калганчы јылдарда јурт јерлерде кӧп улус калашты бойлоры быжыргылап јат. Кулурды таарлап алып, садулу јердеҥ калаш албайдылар. Улус пекарняларда быжырып турган калашты айылдарында быжырарга марын табып алгандар.\nАйдарда, ондый ӧй келген туру.


Христос дööн jол — Ellen G. White Writings\nХристос дööн jол\nКычыраачыга айткан сöс\nКижиликтиҥ ичкöгÿс jÿрÿмин ойгозорына ла кеҥидерине чындаптаҥ jöмöлтö эдип турган ончо бичиктердеҥ, «Христос дööн jол» деп бичик чилеп, мынайда кöп лö мынча кире тилдерге кöчÿрилип, кепке базылып тургандары ас. Бу бичик телекейдиҥ ончого jуук ороондорында, акjарыктыҥ эҥ ыраак деген толыктарында jуртаган тöп санаалу кöп улуска бойыныҥ камаанын jетирген. Xj 4.1\nБичикти чÿмдеген Елена Г. Уайт (1827 — 1915) бойыныҥ öйинде мÿргÿÿл jаҥдар ортодо бичиичи, анайда ок телекейдиҥ ÿч талазында Кудай jаҥыла колбулу иштер öткÿрген jарлыкчы деп jарлу. Ол Американыҥ Бириктирген Штаттарыныҥ тÿндÿккÿнчыгыштагы Мэн штадында туулган, jиит тужы анда ок öткöн. Ээчидеги jылдарда ого öскö дö штаттарла кöп jорыктаарга келишкен. 1885 jылдаҥ ала 1887 jылга jетире ол Кÿнбадыш Европаныҥ бир канча ороондорында jуртап, иштеген. Анда бичиичи ижинеҥ башка, кöп улус jуулган jерлерде jакшы кылыкjаҥга таскадыш, ичкöгÿс байлык ла сукадык jÿрÿм керегинде улам сайын куучын айдатан. Соҥында Австралия ла Jаҥы Зеландияда тогус jыл jÿрген. Кудайдыҥ сöзиниҥ, ÿредÿниҥ, сукадыктыҥ, билелик jÿрÿмнин ле христиан jаҥныҥ сурактары аайынча ол кöп бичиктер ле статьялар jайаган. Бичиктериниҥ кöп сабазы орус тилге кöчÿрилген. Олордыҥ тоозында «Христос дööн jол» дегени — эҥ кöп таркаганы. Xj 4.2\nБичикте не керегинде айдылганын оныҥ адынаҥ билип аладыс. «Меге келигер!» — деп, Аргадаачы сÿÿнчилÿ jар jарлап, кычыру эткенин угуп турган улустыҥ тоозы, бÿгÿн элбеп турган jайымныҥ шылтузында, бистиҥ де ороондо там кöптöйт. Jе Фомала (Христостыҥ баштапкы ÿренчиктериниҥ бирÿзиле) кожо: «Jолды кайдаҥ билетен эдис?» — деп, кöп улус сураарга белен. Бу бичиктиҥ бÿктеринде кижини Кудай дööн баштаган jол чÿм jок ло чокым кöргÿзилген. Кычыраачы Иисус Христос керегинде кöпти билип алар. Бедиренип турган кижиниҥ ончо керексигенин jаҥыс ла Ол jеткилдеер аргалу. Кöдÿриҥилÿ бичиген автор амырэнчÿ ле Кудайла кожо jÿрÿм дööн баштаган jолды бойына бÿдÿнбей, эреҥистелип jÿрген кижиге кöрöргö болужат. Чындыкты ла толо кемдÿ кылыкjаҥды бедиреп турган кажы ла кижи, мында айдылган jöпшÿÿлтелерле башкарынып, бисти jайаган ла jайымдаган Кайраканга багып, христиан jÿрÿмниҥ jолында баштапкы алтамдар эдип, бийик jедимдерге jедип алар. Xj 4.3\nБу бичик баштап ла 1892 jылда кепке базылган. Оныҥ баштапкы кычыраачылары христиан дейтен ороондордо jуртаган улус болгон. Булардыҥ санаазы неге де бÿтпейтениле jаан анайып ÿрелгелек болуп, олор бистиҥ кöп сабабыстаҥ ырысту болгондор. Кöп неме, ол тоодо Кудайдыҥ jÿрÿми ле керекjарактары, Библияныҥ бийик тоомjызы деп оҥдомол, олорго ончозына jарт чындык болгон. Оноҥ бери мÿргÿÿл jаҥ jанынаҥ улустыҥ кöрÿмшÿÿлтези тыҥ кубулган. Кöбизи jаҥыс та мÿргÿÿл jаҥга эмес, jе Кудайга да бÿтпей барган. Чактар туркунына бек болгон христианствоныҥ тöзöлгöзин та кем де jайрадып ийгенинеҥ улам анайда боло бербеген эмей. Jок туру. Бу ончозы кижиликтиҥ бедиренижиниҥ, jастырыжыныҥ ла азыжыныҥ салтары болгон. Христостыҥ ÿредÿзи ле эткен кереги дезе калганчы онjылдыктардыҥ ууркÿч ченелтелерин öдÿп, мынаҥ jаан ийде алынып, ого jилбÿ там тыҥып jат. Xj 5.1\nБичик чыгараачылар Xj 5.2


Конкурста туружып... - altaicholmon\nНовосибирскте «Россияныҥ лидери» деп бастырароссиялык конкурстыҥ јарымфиналы ӧтти. Ондо Сибирьдеги федерал округтыҥ бастыра талаларынаҥ 300-теҥ кӧп улус турушкан.\nКонкурска келген угузулардыҥ текши тоозы 21 муҥнаҥ кӧп болды. Бистиҥ республикадаҥ јарымфиналда эки кижи турушты, олор банктардыҥ ла билимдик иштер ӧткӱреечи организациялардыҥ чыгартылу улузы Роман Винников, Илья Жмыхов ло Айдар Мызин.\nМындый конкурстар Россияныҥ бастыра федерал округтарында ӧдӧр, јеҥӱчилдерге 1 млн, салковойдыҥ гранттары берилер.\nJарымфиналдыҥ јеҥӱчилдери 2018 јылдыҥ бажында Москвада јуулыжар.


Сакылталу тура табыштырылган - altaicholmon\nСакылталу тура табыштырылган\nЈаҥар айдыҥ 14-чи кӱнинде Горно-Алтайскта Чаптыновтыҥ оромы, 34/1 адресте турган тогус кат тураныҥ ачылтазы ӧткӧн. Бу объект узак јылдардыҥ туркунына тудулбай туруп калган эди. Шылтагы – тураны тудуп јаткан «Горно-Алтайская строительная компания» ООО банкроттолгон ло анда квартиралар аларга ӱлӱ-акчазын салган 55 дольщик тӧгӱндеткен болгон.\nДольщиктер јаҥныҥ органдарына кӧп катап баштанган. Адакыда объектти учына јетире тударга республикан бюджеттеҥ акча чыгарары јарадылган эди.\nТураныҥ ачылтазында андагы квартиралардыҥ ээлери, байа бир дольщиктери, объектти туткан строительный компанияныҥ чыгартулу улузы, республикан башкаруныҥ, Эл Курултайдыҥ, каланыҥ администрациязыныҥ јамылулары турушкан. Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин бу кӧдӱриҥилӱ ачылтада база болгон.\n– Бу тура долевой строительствоныҥ эп-аргазы аайынча тудулган. Ороон ичинде кӧп тоолу объекттер чилеп, јетире тудулбай туруп калган, дольщиктери дезе тӧгӱндеткен деп чотолгон. Слер тураныҥ тудуларын узак сакыганар, кӧп санааркаганар, је учы-учында бюджеттеҥ акча чыгарары керегинде чындык јӧп јарадылган. Бӱгӱн тура тудулган ла тузаланарына табыштырылат – деп, ол айткан.\nОлег Хорохордин республиканыҥ тӧс калазында мындый ок шылтактаҥ улам тудулбай туруп калган база бир тура болгонын ла оны јетире тударына республикан бюджеттеҥ база акча чыгарылганын, бу объект јылдыҥ учына јетире табыштырыларын темдектеген.\n– Мынайып, бис Алтай Республикада Россияныҥ президенти Владимир Путинниҥ тӧгӱндеткен дольщиктердиҥ сурагыныҥ аайына келер јуук јылдарда чыксын деген чике јакылтазын бӱдӱрип салганыс – деп, башчы айткан.\nТергеениҥ башкараачызы эмди бастыра Россияда долевой строительствого акча чыгарарыныҥ јаҥы эп-аргазына кӧчӱп јатканын айдып, бу эп-арганы тузаланган соҥында, ак-чек эмес тудаачылар улустыҥ акчазын мензинип болбозын темдектеген. Ол: «Оныҥ учун мындый сурактарга база туштабазыс деп иженедим» – деген.\nЈаҥы тура табыштырылып јатканыла колбой јуулган улусты анайда ок республикан парламенттиҥ вице-спикери Герман Чепкин уткуган. Ол бу долщьиктерге јаҥы јылдыҥ алдында јакшынак сый болгонын темдектеп, јуулгандарды келип јаткан Јаҥы јылла уткуган.\nГорно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова быјыл калада тузаланарына текши кеми 28 муҥ квадратный метр јаҥы туралар табыштырылганын айткан. Ол кӧп квартиралу беш тура ла арткандары таҥынаҥ туралар болуп јат.\n– Узак јылдарга тудулбай туруп калган тура адакыда тудулып, бӱгӱн табыштырылып јатканына сӱӱнедис. Оныҥ учун ороонныҥ, тергеениҥ башкараачыларына, дольщиктерге, объектти учына јетире тудуп јазаган подрядчиктерге быйаным айдадым – деп, О. Сафронова айткан.\nЖилищно-строительный кооперативтиҥ председатели Владимир Шатрубов јаҥы тудулган турада јадатан улустыҥ адынаҥ республикан башкаруга ла каланыҥ башкараачыларына быйанын айткан. Ол тура јакшы, чыҥдый тудулганын темдектеп, мындый туралар кала ичинде ас болгонын айткан.\nМында ла объектти тудар иштерде эрчимдӱ турушкан улуска республикан башкаруныҥ, Эл Курултайдыҥ ла каланыҥ администрациязыныҥ Кӱндӱлӱ грамоталары, Быйанду самаралары табыштырылган. Кӧдӱриҥилӱ ачылтаныҥ кийнинеҥ, улус јаҥы турага кирип, андагы квартираларды кӧргӧн, ол тоодо жилищно-строительный кооперативтиҥ председателиниҥ квартиразын.\nБир канча јыл кайра ороондо тура тудар компанияларла, таҥынаҥ аргачылыкла jӧптӧжӱлер тургузып, тура тударына ӱлӱ-акчазын салган ла тӧгӱндеткен улустыҥ тоозы кӧптӧй берген эди. Мындый айалгала колбой дольщиктер ороонныҥ президентине де, башкарузына да кӧп тоолу комудалдар ла баштанулар аткарган. Анайып, ороонныҥ президенти, бӱдӱреечи ле jасакчы эҥ бийик органдары бурузы jок бу улустыҥ тап-эриктерин корыыры jанынаҥ jасактар, jӧптӧр лӧ jакылталар чыгарып, керектиҥ аайына чыгып баштаган. Россияныҥ Минстройыныҥ белгезиле, бу сурактыҥ аайына 2022 jылдыҥ учына jетире чыгып койор.\nJарадылган jӧптӧрдиҥ, jасактардыҥ тоозында тура тударына ӱлӱ-акчазын салган, тӧгӱндеткен дольщиктердиҥ статузы, тоозын алары, олордыҥ гарантиялары, улусты тӧгӱндеген застройщиктерди кандый каруузына тургузары керегиндези, онойдо ок президенттиҥ тергеелердиҥ jаандарына, башкараачыларына бу суракка jаан аjару эдер, улусты jӧмӧӧр деген jакылтазы болгон. Россияныҥ Президенти кӧп квартираларлу туралар тударына ӱлӱзин салып, туружаачы эл-jонныҥ акчазы jылыйар чочыдуны астадып, эл-jонныҥ акча-манадын банктардыҥ кредиттериле, акчала jеткилдеер ӧскӧ дӧ бӱдӱмдерле бир эмештеҥ солыыры аайынча jолдыҥ картазын jӧптӧӧр jакылта берген. Ол онойдо ок губернаторлордыҥ дольщиктердиҥ тап-эриктерин корыырында каруузын бийиктедери ле строительный фирмалардыҥ ээлерин ӱлӱзин салгандардыҥ чыгым-jылыйтузы учун каруузына тургузары керегинде иштезин деп молjогон. Россия Федерацияныҥ Минстройы тураларды ӱлӱ салып тударынаҥ ӧскӧ бӱдӱмине араайынаҥ кӧчӧрин jеткилдеер jасактарга кубулталар эткен.\nАлтай Республикада, ӧскӧ тергеелерде ок чылап, тӧгӱндеткен дольщиктер база болгон. Олордыҥ кезиги калада Чаптыновтыҥ оромы, 34 сурудагы 60 квартиралу турага ӱлӱ-акчазын салган улус. Бу турага ӱлӱ-акчазын салгандар 2015 jылда кирер учурлу болгон, jе ол 2013 jылдаҥ бери тудулбай тура берген. Застройщик улусты тӧгӱндегени учун катуныҥ jеринде отурат. Застройщикти улус бойлоры талдап алган, оныла jӧптӧжӱлерди база бойлоры тургускан, jе республиканыҥ башкарузы улусты тӱбекте артырбаган ла тураны jетире тударына 46 миллион салковой чыгарылган. Бу ишти бӱдӱрери jанынаҥ jолдыҥ картазы тургузылган. Ол карта аайынча тураны 2019 jылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 30-чы кӱнине jетире табыштырар керек болгон. Адакыда тура јарым айга оройтып та болзо табыштырылган.\nТура тударына ас эмес ӱлӱ-акчазын салып, узак эмес келер ӧйдӧ jаҥы квартирада jадар деген иженчилӱ улус боло берген аайлашпастардаҥ улам кандый карыкчалду јӱргендерин, тӱни-тӱжи канайда санааркагандарын айтпаза да јарт. Андый улустыҥ ортозында ӱредӱчилер, эмчилер, кӧп пенсионерлер, jаҥыскан балдарын чыдадып jӱрген энелер ле бюджетте иштӱ ӧскӧ дӧ улус ине. Олор «Горно-Алтайский строительный компанияла» тура тудар jӧптӧжӱге колды салып, взнос-акчаны берген. Озо баштап тура кем jок ло тудулып баштаган болгон. Jе керек 2014 jылдаҥ ала jылбай барган. Jабынтызы jок тура тӱрген ӱрелип баштаарда, дольщиктер, jабынтыга акча-манат jууган, јетпей турарда, база катап. Анайып, 2017 jылда jӱк арайдаҥ тураныҥ jабынтызы jабылган.\n«Горно-Алтайский строительный компания» банкроттоп турарда, банкрот аайынча управляющий дольщиктерге айткан: «Тӧрт айдаҥ тураны садуга тургузып ийер, оноҥ баазын там ла jабызадар. Оныҥ учун слер берген акча-манадардыҥ 20% ле jандырар аргалу болороор. Жилищно-строительный кооператив тӧзӧйлӧ, тураны бойыгарга алып алыгар, jетире тудугар». Jе жилищно-строительный кооператив тӧзӧйлӧ, тураны мензинерге, компанияныҥ эмди катуныҥ jериндеги jааны Борщевтыҥ тӧлӱлерин тӧлӧӧр керек болгон. Оныҥ компаниязында эки ишчиле jеткер болгон, олордыҥ кажызына ла 400 муҥ салковойдыҥ страховкалары тӧлӧлбӧгӧн. Онойдо ок ишчилерге ишjал берилбеген болгон. Республиканыҥ тергеелик ӧзӱминиҥ министерствозында бу улуска сӱме айдып бергендер: кооператив тӧзӧп, Арбитраж jаргы ажыра бу тураны мензинип алала, jетире тудар деп. Банкрот аайынча управляющий бу ишти ончо башкарар болгон. Jе ол улусты ойто ло тӧгӱндеп салган. Управляющий улустыҥ jууган акчазынаҥ 2 млн. салковойды бойына ишjал этирте алала, jоголып калган.\nБастыра jанынаҥ jеткилделген кӧп квартиралу тураны тудар jӧптӧжӱлерди тургускан ла улусты тӧгӱндеп салган «Горно-Алтайский строительный компанияныҥ» jааны Вячеслав Борщев jаргылаткан ла тургуза ӧйдӧ катуныҥ jеринде. Россия Федерацияныҥ Шылу ӧткӱрер комитединиҥ Алтай Республика аайынча шылу ӧткӱрер башкартузыныҥ jетирӱзиле, Борщев РФ-тыҥ Уголовный кодексинде айдылган алты бӱдӱм каршулу керекте бурулаткан. 2014-2015 jылдарда Горно-Алтайскта Чаптыновтыҥ ла Панфиловецтердиҥ оромдорында, Гранитный переулокто, Маймада Климкинниҥ ле Карьерный оромдордо туралар тудар болуп, Борщев улустаҥ jуулган 134 млн. салковойдоҥ кӧп акча-манатты мензингени шылуныҥ ӧйинде jарталган. Бу кижи тураныҥ бир квадратный метриниҥ баазын рыноктозынаҥ jабыс тургузып, улусты оныла jилбиркеткен. Улус jӧптӧжӱлер тургузып, акча-манадын Борщевтиҥ бойына табыштыргандар эмезе организацияныҥ кассазына бергендер. Фирманыҥ ижин ак-чек деп кӧргӱзерге, дольщиктерге квитанциялар берилген ле тудум иштердиҥ учы керегинде jетирӱ берилип турган.\nДольщиктердеҥ jуулган акча-манат тура тударга керектӱ материалдардыҥ, иштердиҥ ле jеткилдештердиҥ бааларынаҥ jабыс болорын ла туралар тудулары эреҥистӱ болгонын Борщев оҥдоп турган. Онойып, бу кижиде туралар тудар аргазы да, санаазы да jок болгон.\nОнойдо ок Борщев ӱч учуралда jӧптӧжӱлерди тургузып, дольщиктердеҥ акчаны алган кийнинде, тураларды ӧскӧ улуска такыптаҥ саткан. Бойыныҥ мындый куурмакту керектериниҥ шылтузында Борщев Алтай Республиканыҥ 75 ле Россияныҥ ӧскӧ тергеелериниҥ ӱч кижизине чыгым-коромjы эткен.\nШылулу иштер тӱгенген соҥында Борщевтыҥ кереги jаргыга берилген. Горно-Алтайск каланыҥ jаргызы 2017 jылдыҥ кӱӱк айыныҥ 23-чи кӱниндеги jӧбиле Вячеслав Борщевты бурулу деп jаргылаган. Jаргыныҥ jӧбиле ол 6 jылга тӱзедилер колонияда отурарына, 250 муҥ салковой штраф тӧлӧӧрине jаргылаткан. Онойдо ок улустыҥ бу кижиниҥ куурмактанып эткен чыгымдарын оноҥ кайра jандыртар деген иски jарадылган.\nЈе мыныҥ бастыразы ӧткӧн ӧйдӧ. Эмди дезе — улус квартираларын алган. Јаҥы јылдыҥ алдында чындаптаҥ да јакшынак сый.


11.12.2017 - altaicholmon\nГАГУ-ныҥ профсоюзыныҥ юбилейи\nГорно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ студенттериниҥ ле аспиранттарыныҥ профсоюз организациязы 25 јылдыгын темдектеди.\nЭҥ бийик ишјал кайда?\nБаштапкы јерде Ямало-Ненецкий ле Чукотский автономный округтар, Москва дезе, ӱчинчи јерде. Эҥ учында Тӱндӱк Кавказтыҥ республикалары деп, «РИА Рейтинг» јетирет.\n4 807 миллион салковой акча кирген\nJаҥар айдыҥ 1-кы кӱнине јетире алынган тоолорло, Алтай Республиканыҥ консолидированный бюджедине 4 807 млн салковойдыҥ каландары ла каландарга кирбей турган кирелтези кирген.\nЭҥ артык питомник\n«Агаш ӧскӱретен эҥ артык питомник» деп ат ададары учун кӧрӱ-конкурстыҥ турулталары Сибирьдеги федерал округтыҥ агаш ээлем аайынча департаментинде кӧрӱлген.


Удурумга башчы эл-культуралык биригӱлердиҥ чыгартулу улузыла тушташты - altaicholmon\nУдурумга башчы эл-культуралык биригӱлердиҥ чыгартулу улузыла тушташты\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин Албатылар најылыгыныҥ туразында јаан изӱ айдыҥ 13-чи кӱнинде республикада јуртап јаткан башка-башка укту калыктардыҥ чыгартулу улузыла ачык-јарык айалгада тушташты.\nОлег Хорохордин куучын-эрмекти ачып тура, эл-культуралык биригӱлерле јууктада таныжып јатканын аҥылап темдектеди. Оныҥ айтканыла, государстволык эл политиканыҥ тӧс ижи, амадузы — текши ороонныҥ, онойдо ок таланыҥ башка-башка калыктарыныҥ культуралык байлыгын, јаҥжыгуларын, кӧгӱс-байлыгын, тилин баалап, тооп, јӧмӧӧри, болужары, чеберлеп корып алары. Орооныс амыр-энчӱ, эптӱ-јӧптӱ јаткан калыктарыла ийделӱ, аргалары бийик.\nАлтай Республикада башка-башка укту-тӧстӱ 98 албаты амыр-энчӱ, эптӱ-јӧптӱ јуртап ла иштеп јат. Таланыҥ эҥ јаан байлыгы, оморкодузы — мында јуртап јаткан башка-башка тилдӱ, культуралу албатызы деп, О. Хорохордин чокымдады.\nЭл-культуралык талалык јондык организациялардыҥ, биригӱлердиҥ кӱрее куучынга амадап келген чыгартулу улузы бойлорыныҥ организацияларыныҥ ижи, амадулары јанынаҥ куучындады. Ачык-јарык, токыналу айалгада олордыҥ кажызы ла республика кеминде ӧткӱрилип турган кӧдӱриҥилерде эрчимдӱ турушканы, једимдери керегинде айдып, онойдо ок аайы-бажына чыккадый ӧҥзӱре сурактарын илезине чыгарып, учурын, аайын јартадылар.\nАчык кӱрее куучында «Алтай калыктыҥ курултайы» деген талалык јондык биригӱниҥ правлениезиниҥ турчызы Татьяна Туденева Албатылар најылыгыныҥ туразы ачылган ла кӱннеҥ ала тӧзӧмӧлдӱ, ӱч јылдыҥ туркунына чокым ууламјыла кӧнӱ иштеп, јаан учурлу ижин каруулу ла ак-чек бӱдӱрет деп айтты.\nТатьяна Туденева этнокультуралык эмезе культура-лык-этнографиялык тӧс јерди тудары јанынаҥ арга бар ба деген суракла јилбиркеди. Оныҥ айтканыла, шак ондый тӧс јер сӱреен керектӱ. Тӧс јерде республикада јуртап јаткан албатылардыҥ чыгартулу улузы бойлорыныҥ кӧдӱриҥилерин ӧткӱрип, культуразын, јаҥжыккан јаҥжыгуларын, кӧгӱс байлыгын ӧзӱмдӱ јолло ичкери апарып, онойдо ок саду-ярмаркаларды, мастер-класстарды ла байрамдарды ӧткӱрерге эптӱ, јарамыкту арга болоры јанынаҥ бойыныҥ шӱӱлтезин айтты.\nАлбатыларды бириктиреечи учурлу тӧс јерде калыктыҥ бойыныҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥыла, темдектезе, јииттердиҥ той-јыргалын да ӧткӱрерге сӱреен эптӱ болор эди. Онойдо ок калыктардыҥ ӧскӧ дӧ јаан ла јаҥжыккан байрамдарын ӧткӱрер јакшынак јерге кӱӱнзеген ончо јаан-јаш келер аргалу болор. Бӱгӱнги кӱнде мындый тӧс јерди тударга, ачарга јарамыкту, бастыра јанынаҥ эптӱ јер бар. Олег Хорохордин таҥынаҥ башка тураны, тӧс јерди, онойдо ок јаҥы айыл-јурт, биле тӧзӧгӧндӧрди керелеген ӧргӧӧзиле бир аай эдип тудары јанынаҥ сурактыҥ аайы-бажына чыгары јанынаҥ јакылта берди. Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечиниҥ темдектегениле, бу суракла ого таланыҥ тӧс калазында јуртап јаткан кӧп тоолу улус баштанган. «Башка-башка укту 90-ноҥ ажыра албаты амыр-энчӱ јуртап јаткан республикага мындый тӧс јер кыйалтазы јогынаҥ керектӱ. Тӧс јерди тударга керектӱ аргаларды бастыра јанынаҥ кыракы кӧрӧрис» — деп, Олег Хорохордин айтты.\nТуштажу ӧйинде Т. Туденева «Туулу Алтайдыҥ чӧрчӧктӧри» («Сказки народов Горного Алтая») деген јаҥы бичикти Олег Хорохординге сыйлады. Чӧрчӧктӧр талада јуртап јаткан калыктардыҥ тилиле, коштой орус тилге кӧчӱрилгениле кепке базылган. Мындый бичиктерди бир тизӱ эдип чыгарары јанынаҥ шӱӱлте база айдылды. Шак ол тизӱ бичиктерге талада јуртап јаткан калыктардыҥ энчи байлыгы болуп јаткан калык чӱмделгелери кирзин.\n«Живой родник Республики Алтай» деген талалык јондык этнокультуралык организацияныҥ башкараачызы Елена Болтовская бойыныҥ башкарып турган организациязыныҥ ижи ле орус албатыныҥ — старообрядецтердиҥ ле азыйда бери кӧчӱп келгендердиҥ — јаҥжыккан культуразын эл-јон, анчада ла ӧзӱп јаткан јаш ӱйе ортодо јартап, кӧргӱзип, олорды јилбиркедери јанынаҥ ӧткӱрилип јаткан јайаандык ижи јанынаҥ айтты. Бӱгӱнги кӱнде бу јондык организацияга алдынаҥ башка кып сӱреен керектӱ болуптыр.\nЈылу, јымжак айалгада ӧткӧн туштажуныҥ туружаачылары акту кӱӱндеринеҥ керектӱ, тузалу кӧп шӱӱлтелерин айттылар. Онойдо ок једимдериле, ченемелиле ӱлежип, ӧзӧкти ӧйкӧгӧн «оору» сурактарыла база таныштырдылар. Темдектезе, амыралтага чыккан ла, је јондык иште эрчимдӱ туружып, јадын-јӱрӱмниҥ ончо ло сурактарыла јилбиркеп, ӧйлӧ теҥ барып јаткан јаан ӱйениҥ улузына школдорды ачары јанынаҥ шӱӱлте айдылды. Јаҥыртулу, јарамыкту јондык ондый ӱлекерлер бар, олор јондык иштиҥ эрчимдӱ туружаачыларын бириктирери јанынаҥ бу школдордыҥ байлык ченемелиле ӱлешкени база керектӱ деп шӱӱлте айдылды. Армян калыктыҥ чыгартулу улузы олорго школды ла культуралык тӧс јерди тударына керектӱ јер јанынаҥ чокым шӱӱлтелерин айттылар. Талалар ортодогы Сабантуй деген јаан ла јилбилӱ байрамды келер јылда Алтай крайла, Татарстанла ӧмӧ-јӧмӧ ӧткӱрери јанынаҥ база куучын-эрмек ӧтти. Албатылар најылыгыныҥ туразыныҥ бойыныҥ аҥылу, танылу сӱр-темдеги, оныҥ турган јерин эбире лапту јазап чыныктаары, керектӱ кемине кӧдӱрери јанынаҥ база чокым шӱӱлтелӱ куучын болды.\nТуштажу ӧйинде Айсура Таханованыҥ айтканыла, оныҥ башкарып јаткан «Алтай кийис» деген албаты эдимдердиҥ ассоциациязы јаан да, јаш та 800-теҥ ажыра кижини тӱкле иштеп, кийис базарына, јӱзӱн-башка эдимдер эдерине ӱредип таскаткан. Бӱгӱн олор бойлорыныҥ эдимдерин кӧрӱлерге, саду-ярмаркаларга чыгарат. Айсулу Таханова ассоциацияныҥ једимдери јанынаҥ айдып тура, республикага грантовый јӧмӧлтӧ-болуштыҥ (акча-манаттыҥ) кемин кӧдӱрери јанынаҥ суракты кӧдӱрген.\nТуштажуда казах тилди ӱредери ле бӱгӱнги кӱнде федерал государстволык ээжи-некелтеге келижип турган учебниктер јок болгоны јанынаҥ база сурак кӧдӱрилди. Тургуза ӧйдӧ јаҥы учебниктерди тургузары јанынаҥ иш ӧдӱп јат.\nГАГУ-ныҥ алтаистика ла тюркология факультединде кӱӱнзеген, амадаган ончо улуска тилдерди факультативно ӱредер јарамыкту ла эптӱ айалга ачылган ла иштеп јат. Јакшынак ченемел бар. Темдектезе, бӱгӱнги кӱнде вузта ӱредӱни туба калыктыҥ чыгартулу улузы ӧткӱрет. Бу ла туштажу ӧйинде јондыкчылар Кан-Оозы аймактыҥ Туратыдагы школына, оныҥ айалгазына ајару этсин деп сурадылар.\nАчык-јарык айалгада ӧткӧн эрмек-куучын ӧйинде спорттыҥ ла су-кадык јӱрӱмниҥ сурактары база кӧрӱлди. Туружаачылардыҥ шӱӱлтезиле, ӧмӧ-јӧмӧ таскадыныштар јондыкта амыр-энчӱ, бирлик айалга ла башка-башка укту-тӧстӱ калыктар ортодо быжу, тӧп, токыналу, бек колбулар болорына экелет. Шак ла ондый спорттыҥ кӧдӱриҥилериниҥ шылтузында эл-калыктар бой-бойын, тилин, культуразын, јаҥжыккан јаҥжыгуларын тоорына, баалаарына, олорло оморкоорына экелет. Куучын-эрмек ӧйинде Олег Хорохординниҥ аҥылап темдектегениле, јуук ӧйдӧ спорт бӧлӱгинде — профессионал да, тегин онойдо сӱӱчилер де — политика кубулар, солынар. «Мен Алтай Республика су-кадык јӱрӱмнеҥ бир де артпай, эрчими тыҥ болгонына сӱӱнедим, оморкойдым. Бӱгӱнги кӱнде спортло тазыктырынары ӧйдиҥ некелтези эмезе «мода» боло берген деп айдарга јараар. Јаан ӱйениҥ улузы јойу базарын, јашӧскӱрим дезе тренажерный залдарды, спорттыҥ тепсеҥдерин талдап алганы база јарамыкту, јакшы керек» — деп айткан.\nТуштажуныҥ учкары ол јылу туштажу учун ончо туружаачыларга быйанын айтты. Оныҥ аҥылаганыла, мындый туштажулар мынаҥ да ары кӧнӱ улалар.\nЧындап та, сӱреен солун, тузалу туштажу болды. Олег Хорохордин јондык организациялардыҥ, биригӱлердиҥ айалгазыла, кӱнӱҥги ижи-тожыла, једимдериле, онойдо ок курч сурактарыла ајарулу танышты. Республиканыҥ эл-культуралык биригӱлериниҥ текши айалгазын, аргаларын куучын-эрмек ӧйинде толо, јарт ла чын билерге ӧйинде ӧткӱрилген туштажу деп айдарга јараар.