Бизнес-инкубатор аргачыларга болужат - altaicholmon\nКоронавирусла колбой, Алтай Республикада аргачылыкка јӧмӧлтӧ лӧ болуш эдери аайынча кӧп тоолу иштер темдектелген. Бу керек-јарактарда тергеениҥ бизнес-инкубаторы база туружат. Бӱгӱн бу учреждениениҥ јааны, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ депутады Айдар МЫЗИНЛЕ ӧткӱрген интервьюны јарлап турубыс.\n—Айдар Аркадьевич, бӱгӱн коронавирусла колбулу сурактар керегинде куучындажарыс. Је озо баштап Слердиҥ башкарып турган учреждениегердиҥ адын акту бойыма јартап аларга турум. Улус оны кӧндӱре ле бизнес-инкубатор деп адап јадылар. Анайда адаганы чын ба, јастыра ба?\n—Бизнес-инкубатор дегенин мен де јаантайын угуп јадым. Бистиҥ организация окылу документ-бичиктерде Алтай Республикада туризмди ле аргачылыкты ӧскӱрери аайынча государственный бюджетный учреждение деп адалып јат. Бис тергеениҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министерствозыныҥ бӧлӱктериниҥ бирӱзи болуп јадыс. Бизнес-инкубатор – ол јӱк ле бӱдӱрип турган ижибистиҥ ууламјыларыныҥ бирӱзи. Бистиҥ учреждениени, бир јанынаҥ, аргачылыктыҥ ижин башкарып турган тӧс јер деп айдарга јараар. Мындый тӧс јерлер эмди Россияныҥ бастыразына шыдар тергеелеринде тӧзӧлӧт.\n—Бир ле аай учреждениениҥ бӱдӱрип турган ижиниҥ тӧс ууламјылары керегинде айдып берген болзогор?\n—Бисте аргачылыкты јӧмӧйтӧн тӧс јер бар. Бу бӧлӱктиҥ ишчилери аргачыларга консультациялар ӧткӱрип, башка-башка јартамалдар берет. Бизнеске келген кижиде каландар јуур органда окылу регистрация ӧдӱп, бизнес-план тургузып, оны јӱрӱмде бӱдӱрерге јетире јартына чыгатан сурактар айдары јок кӧп болуп јат. Мындый учуралдарда олорго болушка бистиҥ ишчилер келет. Ӧткӱрген консультациялар учун аргачылар биске јаҥыс ла быйан айдат. Учреждениеде экспортты јӧмӧӧр тӧс јер база јаан иш бӱдӱрет. Бу ууламјыда экспортло иштеген аргачыларга јетирӱлик ле методикалык болуш эдилет. Бистиҥ специалисттер олорго башка-башка сертификаттар аларына, таможняныҥ некелтелерин бӱдӱрерине, сайттардагы материалдарды, эдим-јазалдардыҥ јартамалдарын ла јӱзӱн-башка документтерди ӧскӧ тилдерге кӧчӱрерине јаан јӧмӧлтӧзин јетирет.\nБаза бир ууламјылардыҥ бирӱзи — инженеринг. Бу тӧс јер производстводо ийде-кӱчтерди тыҥыдарына болуш јетирет. Бисте тургуза ӧйдӧ ЦКПО тӧзӧлӧт. Бу кажы бир ууламјыда ӧмӧ-јӧмӧ иштеериниҥ цеги. Оны ӧскӧ сӧстӧрлӧ эм-том белетеер ӧзӱмдерди ле темирдиҥ прокадын ылгап ӧткӱштирери аайынча болушту цех деп айдарга јараар. Аргачыларда бойлорыныҥ продукциязын белетеп чыгарарында кандый бир сурактар бар болзо, бу цехтиҥ специалисттерине баштанар арга бар.\nИнвестицияларла колбулу сурактарла иштеп турган бӧлӱк ижисте тӧс ууламјылардыҥ бирӱзи болуп јат. Бойлорыныҥ акчазын бистиҥ республикага саларга кӱӱнзеген инвесторлорго бис «бир кӧзнӧк» деген эп-мар ажыра болуш јетирип јадыс. Алтай Республикада туризмди ле аргачылыкты ӧскӱрери аайынча тӧс јер тергеениҥ јаантайынгы инвесторлорыла кӧнӱ колбулар тудуп, бу ишке јаан учур берет.\n—Пандемияныҥ ӧйинде иште билдирлӱ кубулталар эдилген деп уккам. Бӱгӱнги кӱнде ајару элдеҥ озо неге эдилип јат деп сураарга турум?\n—Коронавирусла колбой тулаан айдыҥ учынаҥ ала бастыра ороондо иш чек ӧскӧртӧ тӧзӧлгӧн. Аргачыларла кӧнӱ иштеп турган бистиҥ учреждениеде кубулталар база болды. Оноҥ улам темдектелген иштердиҥ ончозына јуугын чек токтодып, олорды ӧскӧ ӧйгӧ кӧчӱрерге келишкен. Эмди токтодулардыҥ ӧйин энчикпей сакып турус.\nБисте чике колбуныҥ линиязы иштеп јат. Аргачылар анчада ла баштапкы айда кӧп телефон соккондор. Учреждениениҥ специалисттери олорго федерал ла республикан кеминде јарлалган јеҥилтелер јанынаҥ элбек кемдӱ јартамалдар бергендер. Баштанып турган улустыҥ тоозы эмдиге јетире астабаган. Туризмле иштеп турган аргачыларда, коронавирусла колбой, јартына ла аайына чыкпаган сурактар эмдиге јетире бар.\nАлтай Республиканыҥ башкарузы конор туралардыҥ ла отельдердиҥ ижин кичӱ изӱ айдыҥ баштапкы кӱнине јетире токтодып салган. Аргачылар дезе кичӱ ле изӱ айларга јадар јерлердиҥ бронин ачып, бу ишти баштап, кӧндӱктирип ийгендер. Је бисте туристтерле иштеери јанынаҥ сурак кичӱ изӱ айдаҥ ала башталар ба, јок по деген сурак эмдиге јетире ачыгынча артып јат. Коночылык туралар керегинде чокымдап айтсабыс, олор Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ чыгарган 434-чи јӧби аайынча коронавируска сыраҥай јууктада алдырткан бӧлӱк-ууламјылардыҥ тоозына кирип јат. Олордо башка-башка јеҥилтелер бар. Мында элдеҥ ле озо МРОТ аайынча ишјалды тӧлӧӧрине берилип турган субсидия керегинде айдар керек. МРОТ-тыҥ акчазыныҥ кеми дезе бисте 12 муҥнаҥ јабыс эмес деп, ончобыс јакшы билерис. Бу субсидия эмди тургуза јӱк ле эки айдыҥ туркунына берилип јат. Аргачылар алган акчаны ойто кайра јандырбас.\nӦскӧ дӧ јеҥилтелер бар. Аргачылар тергеениҥ калан јуур службазына угузу-бичиктерле эмдиге јетире баштанып турулар. Бӱгӱнги кӱнге јетире аргачылардаҥ 1300 угузу-бичик алылган ла олорго 26 миллион салковой акча тӧлӧлгӧн. Бу акча биске тӧс јердеҥ келген. Калан јуур органдардыҥ ишчилери аргачылардыҥ угузу-бичиктерин алып, ол јанынаҥ реестр тургузып јат. Оноҥ бу реестр федерал казначействого кӧрӧрине аткарылат. Казначейство оны лаптап шиҥдеп, керектӱ јӧпти чыгарып, акчаны тӧлӧӧрин баштап јат. Кандык ай учун тӧлӧйтӧн субсидияныҥ угузу-бичиктерин кӱӱк айдыҥ 1-31 кӱндерине јетире табыштырар керек. Кӱӱк айдыҥ субсидиязын тӧлӧйтӧн угузу-бичиктер дезе кичӱ изӱ айдыҥ 1-30 кӱндерине јетире алылып кӧрӱлет. Аргачыларга эдилип турган некелтелер шак андый. Јӧптӧ айдылганын бӱдӱрбеген аргачыларга јеҥилтелерди тузаланарга кӱч болор.\nКайра јандырбас субсидияла коштой страховой взносторго алты айдыҥ туркунына отстрочка база бар. Аргачылардыҥ тӧлӧп турган каландарына острочка база эдилет. Ӧмӧликтиҥ ишчилерине ишјал тӧлӧӧргӧ проценттер јок кредит алар аргалар бар. Акчаны беретен банктар темдектелип, чокымдалып калган. Аргачылар олорды јакшы билер деп алаҥзыбай турум.\nШиҥжӱ ӧткӱрер органдар тӧлӱге тӱшкен аргачыларга штраф салатан кезедӱлерге мораторий тургусканы керегинде база айдар керек. Банкротствого база текши мораторий јарлалган. Бисте анайда ок јеҥилтилген кредит алары јанынаҥ программа база иштеп јат. Андый программа республиканыҥ микрокредиттер берер фондында тӧзӧлгӧн. Бу фонд јеҥилтеле тузаланып турган аргачыларга кыска ӧйгӧ кредит берет. Олордыҥ чыгарып турган акчазыныҥ кеми јаан эмес — 3 миллион салковойго јетире. Ол акча ӱч јылга берилет. Бу коронавирусла колбой кызалаҥга кирген аргачыларга болуш јетиретен јӱк ле бистиҥ тергеениҥ бойыныҥ эп-аргаларыныҥ бирӱзи.\nКыска ӧйгӧ берилип турган бу кредиттиҥ ставказы тӧрт проценттеҥ ӧрӧ. Анайда ок бир проценттӱ „Неотложный“ деген кредит база бар. Кызалаҥга кирген аргачылар мындый аргала бир јылга бир процентле беш јӱс муҥ салковойго јетире акча алар аргалу. Олор бу акчаны коруланар эдим-јазалдар аларына, ишјалды, каландарды ла страховой взносторды тӧлӧӧрине тузаланар учурлу.\n—Туризмди ле аргачылыкты ӧскӱрер республикан учреждение бойы коронавирусла колбой кызалаҥга кирген аргачыларга кандый јеҥилтелер эдип јат?\n—Бистиҥ специалисттер аргачыларга кӧп лӧ сабазында методический ле консультативный болуш јетирип јат деп, база катап чокымдап айдарга турум. Је бистиҥ бизнес-инкубаторыста аргачылыкта керек-јарактарын јаҥы ла баштап турган резиденттер бар. Пандемияла колбой тура берген айалгаларды оҥдоп, бизнесте керектерин јаҥы ла баштап турган резиденттериске удура алтам эдип, олордыҥ кандык айда аренда учун тӧлӧйтӧн акчазын чек токтодып салганыс.\nБисте тӱни-тӱжи чике колбуныҥ линиязы јакшы иштеп јат. Специалисттер телефон согуп, баштанып турган аргачыларга бастыра јанынаҥ толо јартамалдар эдет. Мынаҥ ӧрӧлӧй бистиҥ учреждениеде кичӱ ле орто аргачылыкка болуш јетирип, јӧмӧлтӧ эдип турган кӧп программалар иштеп јат деп айткан эдим. Тергеебиске коронавирус келгениле колбой, олордыҥ бастыразына шыдары удурумга токтодылган. Айалгалар оҥдолзо ло бис алдындагы кемиске ойто кирип, программаларысты толо иштедип, республиканыҥ аргачыларына оноҥ билдирлӱ јӧмӧлтӧ лӧ болуш јетирерис деп иженип турум.


Чехия Гуркинле јилбиркеп танышты - altaicholmon\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейдиҥ директоры Римма Еркинова Чехияда сыгын айдыҥ 6-7 кӱндеринде ӧткӧн калыктар ортодогы билим-практикалык конференцияныҥ ижинде турушкан. “Алтайдыҥ Чолмоны” эл газеттиҥ кычыраачыларына ол солун јол-јорыгы керегинде мынайда куучындады:\n–Чехияныҥ Оломоуц деген јараш калазында Палацкийдиҥ университеди јаан ла јилбилӱ конференцияны “Sinophone Border Lands”— “Взаимодействие на краях” деген ӱлекер аайынча белетеп ӧткӱрген. Јаан учурлу ӱлекер талалык ӧзӱмниҥ Европей фондыныҥ јӧмӧлтӧ болужыла ӧткӱрилген.\nБу ӱлекерди Палацкийдиҥ университединиҥ једимдӱ иштеп јаткан јаан ӱлекерлериниҥ бирӱзи деп айдарга јараар. Ӱлекер бойы бӱгӱнги телекейде Азияныҥ материальный культуразына, кӧгӱс- байлыгына јилбӱни, оны шиҥдеерине, учурына, јерине кандый баа, кӧрӱм болуп турганына учурлалат. Калыктар ортодогы ӧткӧн билим конференция ӧйинде оныҥ туружаачылары, айылчылары, билимчилери азиат ороондордыҥ, Ыраак Кӱнчыгыштыҥ, Тӧс Азияныҥ, Сибирьдиҥ, Тӱштӱк-Кӱнчыгыш Азияныҥ јадын-јӱрӱмге јарамыкту аргазы, айалгазы, онойдо ок эбире курчаган јериниҥ, кейиниҥ, суузыныҥ ла ар-бӱткендик байлыктыҥ кубулганыла колбой олордыҥ материальный культуразыныҥ кыракы шиҥдеер-шиҥжӱлеер эп-аргаларды ыраада ла тереҥжиде кӧргӧн деп айдарга јараар.\nМындый учурлу ишти бийик кеминде ле чындый ӧткӱрер амадула олор башка-башка ороондордыҥ јарлу билимчилерин јууп, ӧмӧ-јӧмӧ иштеп турган. Ӧткӧн конференцияныҥ ижинде, темдектезе, Россиядаҥ, Алтай Республикадаҥ мен, Санкт-Петербургтаҥ Россияныҥ этнографиялык музейинеҥ билимчилер туруштылар. Олор конференцияда таджиктердиҥ, узбектердиҥ јайаандык иштери керегинде јетирӱ эткен. Берлиннеҥ келген каракалпак укту-тӧстӱ билимчилер каракалпак элдиҥ культуразы аайынча јетирӱ эткен. Олор Берлинде Гумбольдтыҥ адыла адалган фондто иштеп турган болуптыр. Мында Германиядаҥ, Великобританиядаҥ, Бангладештеҥ, США-даҥ, Чехиядаҥ ла оноҥ до ӧскӧ кӧп тоолу ороондордоҥ келген билимчилер солун јилбилӱ јетирӱлер эттилер.\nТуулу Алтайга, мында јуртап јаткан албатыларга јилбӱ јаан болгонын аҥылап темдектеер керек. Чындап та, Европада (Германия, Чехия) Алтайга јилбӱ азыйдаҥ бери бӱгӱнги кӱнге јетире јаан, ол бир де јабызабай, карын да элбеп јатканын бис јылдаҥ јылга кӧрӧдис. Темдектезе, Алтайга, эл музейге бу ла ӧдӱп јаткан јылдыҥ куран-сыгын айларында, темдектезе, СНГ-ныҥ ороондорынаҥ (Кыргызстан, Казахстан, Белоруссия), Германиядаҥ, Польшадаҥ, Австриядаҥ, Франциядаҥ, Испаниядаҥ, Италиядаҥ, Англиядаҥ, Швейцариядаҥ, Даниядаҥ, Эстониядаҥ, Голландиядаҥ, Новая Зеландиядаҥ, США-даҥ, Монголиядаҥ, Китайдаҥ, Турциядаҥ, Таиландтаҥ, Австралиядаҥ, Зимбабведеҥ сӱреен кӧп туристтер келип јӱрди.\nЈурукчы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 145 јылдыгына учурлалган конференцияга Германиядаҥ Олаф Гюнтер деп билимчи келип туружып, сӧс айткан эди. Ол алтай јурукчыныҥ јӱрӱмдик, јайаандык јолыла јилбиркеп, материалдар јууган. Мен бойым арга-кӱчим јеткенче билимчиге болушкам. Онойып, Олаф Гюнтер “Чорос-Гуркин – посланник неповрежденного мира” деген бичигин бичиген. Бичик белен. Бичиги чыккалак, типографияга кепке базарга табыштырылган.\nЭзенде, чыгар јылда, телекей јурукчы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ 150 јылдыгын темдектеер. Телекей деп тегиндӱ айтпадым. Темдектезе, эзенде Олаф Гюнтер, онойдо ок Чехиядаҥ Палацкийдиҥ университединиҥ, олордыҥ телекей кеминде јебрен ле сӱреен байлык эл музейиниҥ билимчилери биске келер амадулу, кӱӱндӱ. Олор јурукчыныҥ эземин кереестеген калыктар ортодогы билим-практикалык конференцияда келип туружар. Олаф Гюнтерле дезе бисте бойыныҥ бичигиниҥ таныштырузын ӧткӱрери јанынаҥ куучындаштыс-јӧптӧштис.\nМениҥ бу јол-јорыкта болуп кӧргӧнимле, олор Алтай, Гуркин керегинде кӧп материалдарды јакшы, тереҥжиде билбес те болзо, је олордыҥ кӧрӱми чек башка, солун. Кӱнбадыштыҥ улузыныҥ ӧзӧги, кӧрӱми, санаа-укаазы бистийинеҥ чек башка ине. Байа бистиҥ культурага, Гуркинге олор ӧскӧ кӧрӱмле кӧрӱп, ӧскӧ баа берет. Бис бойыстыҥ ортобыста Гуркин бистиҥ алтайлардыҥ, онойдо ок ол таҥынаҥ государство тӧзӧӧри јанынаҥ озочыл шӱӱлте эткен, амадаган деп кӧрӧдис.\nБаза ол Туулу Алтайда јураар санаттыҥ бажында турган, оныҥ тӧзӧгӧзин салган деп айдадыс. Бойыс ла оныҥ учурын јабызадып јадыс. Је ыраада, тереҥжиде алар болзо, јурукчы Г. И. Чорос-Гуркин 19-чы чактыҥ учкары ла 20-чи чактыҥ бажындагы бийик ӱредӱлӱ, атту-чуулу јурукчылардыҥ тоозына јолду кирип јат. Сибирьде дезе озодоҥ бери оныҥ ады-јолы бийик јерде туруп јат.\nАйдарда, гран ары јанында Гуркинге, оныҥ кӧрӱмине јилбӱ јаан деп база катап айдым јадым. Гуркинниҥ ижине учурлалган альбомло сӱреен соныркап таныштылар. Онойдо ок алтай улустыҥ материальный культуразыла јилбиркеп, кӧп тоолу сурак берип турдылар. Мен конференцияда «Алтай јурукчы Г. И. Чорос-Гуркин ле материальная культура» деп адалган јетирӱ эттим. Онойдо ок јурукчыныҥ јуруктарыныҥ репродукцияларын апарып, кӧрӱге тургустым, таныштырдым. База бисте Алтайда бӱгӱнги кӱнде чӱмдеп кееркедер санаттыҥ једимдериле, јайааан иштериле таныштырар амадула бир канча устардыҥ тоолу иштерин апардым.\nОлор Айдана Тадыкинаныҥ кийистеҥ баскан эдимдерин, Јажый Тогочоеваныҥ јуруктарын, Ольга Саватованыҥ кийис эдимдерин кайкап, јилбиркеп кӧрдилер. Кийисти базарыныҥ јаҥжыккан јаҥжыгулары олорго јаан ачылта болды.\nКонференцияда туружып, кӧп тоолу билимчилерле куучындаштым. Эзенде олор биске келер болды. Олор бу ла талалык ӧзӱмниҥ Европей фондыныҥ программазыла јаан ӱлекерди белетеп иштеер амадулу. Бистиҥ эл музейдиҥ фондторындагы этнографиялык јуунтыларыла јууктада таныжар кӱӱндӱ. Олорды алтай улустыҥ эдинген-тудунган эдимдери, курсак-тамагы, кеп-кийими, јаҥжыгулары јилбиркедет. Олор, темдектезе, узбек калык керегинде сӱреен јакшы каталог чыгарган, кӧрдим, таныштым. Прагада билимчи Тереза Гейзерова белетеп чыгарган. Чехияныҥ музейинде узбектердиҥ солун јуунтызы бар эмтир. Озодо чех билимчи-шиҥжӱчилер јууган. Алтайдаҥ алтай улустыҥ бир де эдим-тудумы јок. Айдарда, олор Алтай јаар быјыл келип, мынаҥ ээр, кеп-кийим апарган болуптыр. Олор бойыныҥ музейинде алтай эдимдердиҥ јуунтызын тургузар амадулу.\nОломоуцтагы Палацкийдиҥ университеди ӧрӧги айдылган программа аайынча биске этнографиялык альбомды чыгарарга белен деп айттылар. Је бис бу ишти эзенде баштаарыс. Ол университетле бистиҥ эл музей јӧптӧжӱ тургузар.\nАлкы бойым јилбиркеп, ижиме де керектӱ, тузалу – јербойыныҥ кӧп тоолу јаан ла јебрен музейлерин кӧрдим. Азый мен Германияныҥ, Францияныҥ, Голландияныҥ музейлерин кӧргӧм. Тайваньда ӧткӧн музейдиҥ ижи аайынча ӱредӱде ӱренгем. Эмди Чехияныҥ ла Венаныҥ музейлериле таныжар учурал келишти.\nЈер-телекейди глобализация деген коркышту айалга колго алардыҥ бери јанында. Је оныҥ ортозынаҥ бастыра албаты-јон бойыныҥ тазыл-тамырына, ук-тӧстӧрине бурылат, бедиренет. Кӧрӱп јӱрер болзо, кажы ла албаты бойыныҥ тазыл-тамырын кӧрӧрдӧ, олор јаҥыс уйадаҥ, культурадаҥ тарап-таркап баргандый. Тӧзӧгӧзи дезе јаҥыс. Шак оныҥ учун бийик нанотехнологияларла коштой бу мындый талалык, јербойыныҥ культуразына јилбӱ бар болуптыр. Нениҥ учун дезе интернет бар да – бир ле кӱӱ, бир ле курсак-тамак, бир ле кийим-тудум ла оноҥ до ӧскӧлӧри бир ле калыптыҥ. Онызы кунукчылду, карамду. Качан байа ончо неме јӱзӱн ӧҥдӱ («биоразнообразие») болзо, јилбилӱ, сӱрлӱ болор ине. Чечектер, аҥ-куш башка-башка бӱдӱмдӱ. Онойдо ок кажы ла кижи угы-тӧзиле, культуразыла, чӱм-јаҥыла, ичкен-јиген курсагыла, кийген кебиле башка болгоны артык эмес пе?\nОломоуц каланыҥ јебрен краевед музейин кӧрдим. Оноҥ ӧнӧтийин ле амадап, Прагага бардым, эски Прагада болдым. Мында билимчи коллегаларла куучындаштым. Naprtek музейдиҥ фонд-хранилищелерилетаныштым. Нениҥ учун дезе биске фондо-хранилещени тудары јанынаҥ сурак туруп јат. Јайгыда Пазырыктаҥ чыккан укту-тӧстӱ каан улустыҥ мӧҥкӱлерин салган кабайын эбире тыт тоормоштордоҥ эткен айыл-чертпези музейдиҥ фондына табыштырылган эди. Айдарда, биске бу чертпени чеберлеерге, аҥылу јер сӱреен керектӱ. Бу бӱгӱнги кӱнде бистиҥ сӱреен јаан сурагыс болуп јат.\nМеге монголдордыҥ ла кыдаттардыҥ јуунтыларын кӧргӱстилер. Билимчилер олордыйы биске тӱҥей деп айттылар. Темдектезе, монголдордыҥ белтӱӱжи, кам кижиниҥ манјагы бистиҥ ле ошкош, бӱдӱштеш. Бу улустыҥ санаазыла болзо, алтай камдардыҥ эдимдерин база јуугадый.\nОноҥ мен јолымды Австрияга, Венага туттым. Мында бичиичи Франц Кафканыҥ («Бравый солдат Швейк») музейинде болуп, кӧп солун ла тузалу немелер кӧрдим, фотого соктым. Сӱреен јилбилӱ музей. Јер-телекейде ады јарлу, туристтер сӱреен кӧп. Гуркинниҥ музейиле тӱҥдештирип кӧрдим.\nОйто Чехияга бурылза, Оломоуцтагы талалык, краевед музейлер јаш балдарла ишти тыҥ апарып јатканын аҥылап кӧрдим. Музейге балдарды оогоштоҥ ала экелер, ӱредер, таскадар керек. Балдар јарашты кӧрзин, сананзын. Јурукты эмезе скульптураны кӧрӧр аайыла, олорды «кычырарына» ӱредери каруулу иш. Јербойыныҥ культуразына, кӧгӱс-байлыгына таскадып јатканы иле. Анчада ла ар-бӱткенди, аҥ-кушты кӧрӱп, кӧбӧлӧкти, аспанды, чойлошконды кӧрӱп, олор јоголзо, јӱрӱм кунураар, јӱзӱн ӧҥин, байлыгын јылыйтар деген ӱредӱни, кӧрӱмди олор баланыҥ кӧксине оогоштоҥ ала салып турганы јарамыкту.\nТелекейлик культурала, Чехияныҥ, Праганыҥ атту-чуулу јурукчыларыла, Венада бастырателекейлик музейле, Непалдыҥ санадыла таныштым. Баштап алган ижис улалар деп иженедим. Чехиядаҥ быјыл билимчилер келип, Улаган, Кош-Агаш, Оҥдой аймактарла јӱрген. Бичиктӱ-Боомдо, Боочыда болгон. Байагы ээрди Аржан Кухаевтеҥ алган болуптыр.\nГлобализацияныҥ ӧйинде тилдиҥ курч сурактары, айалгазы, салымы чыгат. Јербойыныҥ тилдери јоголордыҥ бери јанында. Јер-телекейде интернет английский тилле бичип јат. Бала-барка английский тилди тӧрӧл тилинеҥ артык билер. Келер ӧйдӧ јаҥыс ла английский ле кыдат тилдер артар деген шӱӱлте бар болуптыр. Экинчи телекейлик тил кыдат тил болордоҥ айабас. Бистиҥ алтай тилис, айса болзо, бойыстыҥ ла биледе, јуртыста артардаҥ айабас. Је бӱгӱнги ле кӱнде бала-барка, јиит ада-эне тӱрген ле орустап куучындажып турганын кӱннеҥ кӱнге кӧрӱп јадыс. Ӧрӧги айдылганын билимчилердиҥ белге-шӱӱлтези деп айдар керек. Ондый да болзо, санангадый сурактар кӧп. Чехияда калыктар ортодо ӧткӧн билим-практикалык конференция ӧйинде Китайдыҥ, Тибеттиҥ, Испанияныҥ, Турцияныҥ башка-башка телекейи келер ӧйдӧ бой-бойы ортодо кандый колбуда болоры јанынаҥ сурактар башка-башка ууламјылар аайынча элбеде кӧрӱлди.


Пятница, ӱлӱрген ай 15\nОйгор ло керсӱ болгонынаҥ тура бек тудулат (Укаа 24:3).\nДавидке ле оныҥ черӱчилдерине болуш керек болордо, олор израиль укту Навал деген бай кижинеҥ бир эмеш курсак сурагандар. Нениҥ учун дезе олор алдында Навалдыҥ чӧл јерде јӱрген мал-ажын корулагандар. Је јаҥыс бойын сӱӱген Навал олорго болужарга кӱӱнзебесте, Давид чугулданып, Навалды ла оныҥ айылыныҥ ончо эр улузын ӧлтӱрип койорго сананган (1 Сам. 25:3—13, 22). Навалдыҥ ӱйи Авигея јӱк јараш болгон эмес, је ойгор ӱй кижи болгон. Айалганы кӧрӱп, Авигея јалтанбай, Давидке барала, оныҥ алдына тизеленип, Давидти ӧч алып, кан тӧгӧринде бурулу болуп калбазын деп, јайнай берген. Ол бойын јобош тудунып, Давидке чугулын Иеговага артыргызып салзын деп јӧп берген. Авигеяныҥ јымжак ла ойгор сӧстӧри Давидтиҥ јӱрегин јымжадып ийерде, ол Авигеяны Иегова ийген деп оҥдоп ийген (1 Сам. 25:23—28, 32—34). Анайып, Авигея јакшы кылык-јаҥду болгонынаҥ улам, Иегованыҥ колында јакшы јепсел болгон. Айдарда, Иегова бӱгӱнги кӱнде черчеҥ ле ойгор болорго албаданып турган христиан эје-сыйындар ажыра билелердиҥ курчуларын тыҥыдып, јуундардагы ака-эјелерди тыҥыдар аргалу (Тит. 2:3—5). w19.10 22 б., 10\nСуббот, ӱлӱрген ай 16\nБу каладаҥ чык, калыгым, оныла кожо кинчек этпеске, оныҥ кату-јоболын албаска (Ачыл. 18:4).\nЧындык христиандарда Улу Вавилонло кандый да колбу болбос учурлу. Кижи Иегованыҥ Керечизи болордоҥ озо, тӧгӱн кудай јаҥда јӱрӱп, оныҥ керектерине турушкан ла службаларына јӱрген болордоҥ айабас, эмезе ол бу кудай јаҥга акча-манатла јӧмӧшкӧн болор. Оныҥ учун јарчы болордоҥ озо, ого тӧгӱн кудай јаҥла бастыра колбуларын ӱзер керек. Темдектезе, Улу Вавилонло колбулу серкпенеҥ эмезе организациянаҥ јӱрӱп јатканын самара ажыра эмезе база кандый бир арга ажыра айдып салар керек. Чындык христиан кижиге бойыныҥ ижинде Улу Вавилонло бир де колбу јок по деп, бӱдӱмјиленип алар керек (2 Кор. 6:14—17). Бис нениҥ учун анайып эдип јадыс? Нениҥ учун дезе Кудайдыҥ кӧзинде кирлӱ кудай јаҥдардыҥ керектерине ле кинчектерине кирип каларга кӱӱнзебей јадыс (Иса. 52:11). w19.10 12 б., 16, 17\nВоскресен, ӱлӱрген ай 17\nИегова килеҥкей ле буурзак Кудай... Ол јаантайын јастыраны бедиребес ле чактарга чугулданбас (Сар. 103:8, 9).\nИеремия оныҥ адыла адалган бичикти, анайда ок Каандардыҥ баштапкы ла экинчи бичиктерин бичиген болор. Ол бу бичиктерди бичип тура, Иегова кинчектӱ улуска буурзак деп, оноҥ тыҥ бӱдӱмјиленип алган. Темдектезе, Иеремия кинчегин алынган Ахавка Иегованыҥ канайып баштанганын билип алган: Иегованыҥ айтканыла Ахав билезиниҥ ӧлӱмин кӧрбӧгӧн (1 Каан. 21:27—29). Анайда ок Иеремия, Манассия каан Ахавка кӧрӧ, Иегованы канча киреге тыҥ ачындырганын шӱӱп сананган болор. Је бу да учуралда Манассия кинчегин алынарда, Иегова оныҥ јаманын таштаган (2 Каан. 21:16, 17; 2 Лет. 33:10—13). Бу эки учурал Иеремияны Иегованыҥ чыдамкай ла буурзак болгонынаҥ ӱренерге кӱӱнзеткен болор. Иеремияныҥ Варухка канайып баштанганын эске алып ийектер. Варух кандый да ӧйдӧ Кудайдыҥ берген јакарузын бӱдӱрбей барган. Је Иеремия Варух најызынаҥ чӧкӧбӧгӧн, карын ого јалакай баштанып, Кудайдыҥ јӧбин кӧзине айдып берген (Иер. 45:1—5). w19.11 6 б., 14, 15


Телекейди кажы ла кижи јарандырар аргалу - altaicholmon\nТелекейди кажы ла кижи јарандырар аргалу\nЭл-јонго акту кӱӱнинеҥ, акча-манат јандыру сакыбай, кандый бир болужын јетирип тургандардыҥ “Волонтерство” деген кыймыгузы бастыра телекей ичинде элбек ӧзӱм алынат. “Волонтерлор” деп адалган улус јаҥыс ла арга-чыдалы кирелӱ, кӱч айалгада болгон улуска болужып турган эмес. Волонтерлор онойдо ок јаткан јериниҥ, текши ороонныҥ ла телекей ичиниҥ керек-јарактарында бойыныҥ кӱӱниле башка-башка иштер бӱдӱредилер.\nБыјыл орооныста јаҥар айдыҥ 5-чи кӱнинде Волонтердыҥ кӱни ӱчинчи катап ӧткӱрилди. Бу байрам Россияныҥ президентиниҥ 2017 јылдыҥ кӱчӱрген айындагы јарлыгыла јӧптӧлгӧн болгон. Бу ла кӱн Волонтердыҥ албатылар ортодогы кӱни деп 1985 јылда јӧптӧлгӧн.\nАлтай Республикада бойыныҥ кӱӱниле иштер бӱдӱрерге белен болгондордыҥ кыймыгузыныҥ турчыларыныҥ тоозы 18 муҥ кире кижи.\nГорно-Алтайск калада бу байрамга учурлалган кӧдӱриҥи тергеебистиҥ волонтерлорын эл театрда јууды. Олордыҥ ончозына бийик сценага чыккандар быйанду јылу сӧстӧрин айдып, сыйлар ла кайралдар табыштырды.\nКӧдӱриҥиниҥ алдында текши ороон ичинде иштеп турган волонтерлор керегинде ролик кӧргӱзилди. Ондо јииттер јакшы керектер, килемји ле волонтерство керегинде санаа-шӱӱлтелерин айтты:\n— ол улус, ороондор ортодо ачык-јарык куучын-эрмек;\n— ол кӱч, курч суракты кӧрӱп, оны аайлаштырып, эп-аргазын табар кӱӱн;\n— улуска болужар аргаҥ бар болзо, болуш. Олордыҥ сӱӱнгени сеге недеҥ де баалу јандыру сыйлаар, ол тушта јӱрегиҥ, сагыжыҥ чечектеп турган сезим недеҥ де артык ла бийик;\n— сен кем болгоныҥ, нени иштеп турганыҥ — камааны јок, сен кемниҥ бир амадузын бӱдӱрерге болужар аргаҥ бары — недеҥ де учурлу.\nВолонтерлор јонјӱрӱмдик, экологиялык, эмчилик, культуралык, спорт керек-јарактарда туружадылар ла Јеҥӱниҥ ууламјыларында иштейдилер. Јакшы керектер бӱдӱреринде јаш та, јаан да улус туружат. Олор бойыныҥ ӧйиле, јылузыла, јайалтазыла, ченемелиле, билгирлериле ӧскӧ улусла ӱлежет.\nКӧдӱриҥини Алтай Республиканыҥ ӱредӱлигиниҥ министриниҥ баштапкы ордынчызы Ольга Болтошева ачып, волонтерлор ороондо јаан учурлу иштер ӧткӱрип турганына быйанын айдып, келер јылдыҥ баштапкы айында бу кыймыгуны јӧмӧӧр ресурсный тӧс јер ачыларын јарлады. Бу тӧс јер национальный “Ӱредӱлик” ӱлекердиҥ тергеелик “јонјӱрӱмдик эрчими” деген ӱлекери аайынча эдилип јаткан. Министрдиҥ ордынчызы “Алтайдыҥ ийдези” деп адалар тӧс јер ачылып, ижи кӧндӱге берген кийнинде тергееде волонтерствоныҥ ӧзӱми ээчиде јаҥы тебӱ алынарына иженгенин айтты. Тӧс јер тергеениҥ башка-башка органдарыла, ведомстволорыла колбулар тудуп, ӧмӧ-јӧмӧ иштер ӧткӱрер амадула тӧзӧлип јат.\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱлик министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла тергеениҥ муниципалитеттериниҥ башкартуларында, башка-башка тӧс јерлеринде волонтерлордыҥ ижин тӧзӧп, башкарып турган эрчимдӱ ишчилер кайралдаттылар.\n2019 јылда волонтерлордыҥ практикаларыныҥ тергеелик “Хрустальное сердце Алтая-2018” конкурсыныҥ эҥ артыктары Сибирьдеги федерал округтыҥ “Хрустальное сердце Сибири” деген ээчиде бӧлӱгинде турушкан. Тергеебистиҥ бир ӱлекери ондо јеҥӱ алган. ГАГУ-ныҥ психолого-педагогикалык факультединиҥ “Вместе в жизнь” деген кыймыгузы “Образовательная программа года в сфере добровольчества” ууламјыда эҥ артыгы деп адаткан.\nТергеелик “Хрустальное сердце Алтая-2019” конкурстыҥ јеҥӱчилдери ортодо “Јылдыҥ эҥ артык акциязы” ууламјыда Улаганныҥ баштамы текшиӱредӱлӱ школы јеҥди. Бу акцияда 379 ӱренчик турушкан, олор тузаланар ӧйи једип калган, кереги јок батарейкалар јууп табыштырган. Бастыра јаба – 4892 батарейка.\nАлтай Республикада Јашӧскӱрим политика, јуучыл-патриотикалык таскамал ла черӱдеҥ озо белетениш аайынча тӧс јердиҥ директорыныҥ молјуларын бӱдӱреечи Надежда Лебедева уткуулду сӧстӧрин айдып, эрчимдӱ ижи учун волонтерлорго тергеениҥ ӱредӱлик министерствозыныҥ Быйанду самараларын табыштырды.\nКалганчы ӧйдӧ јеткерлӱ учуралдар болдыртпазы аайынча иштеп турган волонтерлор кӧптӧйт лӧ эрчимдӱ иштейт. Бу волонтерствоныҥ анчада ла каруулу, су-кадыкка каршузын јетиргедий ууламјызы болуп јат. Ӧрт ӧчӱреечи-волонтерлор кажы ла кӱн та кемниҥ де јӱрӱмин аргадайдылар. Тергеебисте бойыныҥ кӱӱниле ӧрт ӧчӱреечилердиҥ дружиналарыныҥ эрчимдӱ турчылары “Ӧрттӧр ӧчӱреринде болужы учун” медальла кайралдаттылар.\nУлуска јонјӱрӱмдик болуш јетирип тургандарды иштиҥ, јонјӱрӱмдик ӧзӱмниҥ ле эл-јонды ишле јеткилдеериниҥ министриниҥ ордынчызы И. Лыкова уткуп, олор ортодо ӧткӱрилген “Доброволец года” деген конкурстыҥ јеҥӱчилдерин кайралдады.\nСу-кадык корулаш аайынча министрдиҥ ордынчызы Александра Бутилова эмчи-волонтерлорго Быйанду самаралар табыштырды.\nВолонтерлордыҥ кыймыгузы, олордыҥ ижи, јӱрӱми керегинде билип аларга “Волонтеры-медики” деген бастырароссиялык јондык биригӱниҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ јааны, Горно-Алтайск каланыҥ јашӧскӱрим тӧс јериниҥ директоры Эркелей Бековага баштандыс. Эркелей Дорыкчыновна студент ле ӧйлӧринеҥ ала волонтер болуп, јаантайын улуска болужып, башка-башка иштерде, керек-јарактарда туружып, темигип калган кижи. Бӱгӱнги кӱнде ол тӧс калазында, республика да ичинде волонтерлорды башкарып, улуска килемјилик болуш јетирерин эрчимдӱ улалтат. Јакшы керектер канайып башталып турган деген суракка ол мынайып каруузын јандырды: “Волонтерлор јуулыжып ийеле, нени-нени баштап, кемге-кемге болужып ийер деп шӱӱжип ийедис. Каргандарга ӧлӧҥ чабып берер, кар арчып берер, туразын арутап берер ле оноҥ до ӧскӧ кӧп иштер. Бир эмеш акча-манат керек болзо, аргачыларга, тегин эл-јонго баштанадыс эмезе бойыс чачыжып ийедис. Јакшы улус телекейде тӱҥей ле кӧп. Темдектезе, кандый бир јаан магазинниҥ ээзи болужарынаҥ мойножып ийзе, ондо кассада иштеп турган тегин ишчилер бойыныҥ кӱӱниле акча јууп, болужып ийген учурал санаама јакшы арткан. “Солнечная энергия” ООО-ныҥ јааны Андрей Ялбаков јаантайын биске јӧмӧжип турат, ол качан да “јок” деп айтпас. “Единая Россия” партияныҥ тергеелик бӱдӱреечи комитединиҥ јааны Эмиль Тюхтенев база јаантайын јӧмӧжип турат.\nБистиҥ кыймыгуга кӧп сабада јиит улус биригет. Онызы, мен сананзам, сӱрекей јакшы кӧргӱзӱ. Јииттер — ол бистиҥ келер ӧйис ине”.\nОндый јииттердиҥ тоозында Дмитрий Сарлаев ле Эмиль Иртаков.\nЭ. Иртаков Горно-Алтайсктагы медицинский колледжтиҥ 4-чи курсында ӱренет, ого 20 јаш. Волонтерствого оны нӧкӧри кычырган. Дмитрий Интернет ажыра бу кыймыгу керегинде кычырып, оныҥ ижин јарадып, тургуза ла ого јӧмӧшкӧн.\nБӱгӱнги кӱнде ол волонтерлордыҥ эл-јонго санитар-профилактикалык јанынаҥ јетирӱлер эдер ууламјылу ижин башкарат. Оныҥ чике ууламјызы — ӱйе-сӧӧктӧрдиҥ ооруларыныҥ профилактиказы. Олор јаандарга скандинавский базыш аайынча мастер-класстар ӧткӱрген. Дмитрий эмди олордо ӱренген јаанактар скандинавский тайактарлу базып турганын кӧргӧндӧ, ӧзӧгине јылу болгонын айдат. Олордыҥ болужыла јаандар су-кадыгын тыҥыдат.\nКыймыгуда ончо волонтерлор бой-бойыла нак, ончозы эрчимдӱ, чындап та акту кӱӱндӱ. Дмитирий баштаган јииттер Суску, Александровка, Манјӱрек јурттарга барып, бойыныҥ јарамыкту акцияларын ӧткӱрип, ондогы ФАП-тарга болужат.\nЈакшы керектер качан да быйанду ла јандырулу болор. Онойып, волонтерлордо башка-башка калалар, јурттар јаар јорыктаар аргалар болот. Эмиль Иваново калада ӧткӧн эмчилик волонтерлордыҥ форумына барып јӱрген. Эмиль ого волонтерствоныҥ эжигин ачкан Эркелей Бековага јаан быйанын, келер ӧйдӧ мынайып ла јерлештерине болужып јӱрер кӱӱнин айтты.\nД. Сарлаев ГАГУ-ныҥ 2-чи курсыныҥ студенти. Бойыныҥ кӱӱниле иштер бӱдӱрип тургандардыҥ кыймыгузына ол 2018 јылдыҥ јайында келген. Оны бери таныш кызы экелген.\n“Баштапкы болужымды Майманыҥ волонтерлорыла кожо Кызыл-Ӧзӧктӧ балдар јӱрер лагерьге јетирген эдим. Бис ондо болчомдорго башка-башка ойындар ӧткӱргенис. Оноҥ ло ала мен кажы ла керек-јарактарда, акцияларда туружып, акту кӱӱнимнеҥ болужып јӱредим. Улуска болужып турзам, бойымды ырысту деп сезедим, ӧзӧгиме јакшы болот деп айдар ба… Онойдо ок кыймыгуга јӧмӧжип, кӧп јаҥы нӧкӧрлӧр табып алгам. Волонтерлор ортодо — јаантайын најылык, бийик кӱӱн-санаа.\nГазеттиҥ кычыраачыларына бек су-кадык кӱӱнзеп тура, олорды арга ла болзо, јуук улузына, айылдаштарына, ӧдӱп јаткан карганакка — кемге де болзо, болужып турзын деп кычырадым. Улуска јакшы эткенистеҥ — бойыс бойыска канча кире јакшы эдедис”.


Колбулар јаҥыртылар учурлу - altaicholmon\nЈаан изӱ айдыҥ 9-чы кӱнинде АР-дыҥ башчызыныҥ молјуларын бӱдӱреечи Олег Хорохордин Маймадагы темир-бетон эдимдер эдер «Магис» заводто болуп, бу предприятиениҥ цехтеринде иштер канайда ӧдӱп турганын кӧргӧн.\nОноҥ «Магистиҥ» кыптарыныҥ бирӱзинде јуун ӧткӱрген. АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин, республиканыҥ бир кезек министрлери ле тергеебистиҥ экономиказына камаанын јетирип турган је ле деген тӧс предприятиелердиҥ башкараачылары турушкан јуунда Олег Хорохординди курч дегедий сурактар јилбиркеткен.\nМындый предприятиелердиҥ башкараачыларыла ачык-јарык эрмек-куучын ӧткӱрер деген баштаҥкайды удурумга башчы бойы эткен эмтир. Јуунныҥ туружаачылары эдип турган ижи, кандый сурактар бары керегинде айдып, олордыҥ аайына чыгарга нени эдер керек деген шӱӱлтелериле ӱлешкен.\n«Майма-молоко» ООО-ныҥ учредители Сергей Корчагин јуунда база турушкан. Бир канча јыл кайра бу кижи В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияга јакшы јӧмӧлтӧ-болуш јетирген. Јакшы ӱренип турган балдарга стипендия да беретен. Кийнинде јылдарда «Майма-молоко» ООО-ныҥ ижине ӧнӧтийин буудактар эдилип, ол арайдаҥ банкроттолбогон эди. Бу јуунда Сергей Корчагин сырьевой тӧзӧлгӧлӧ колбулу курч сурактыҥ аайына чыгарында болуш јетиргени учун тергеениҥ удурумга башчызына быйанын айткан. Аргачыныҥ јартаганыла, узак ӧйдиҥ туркунына Алтайский крайдагы уйлардаҥ саалган сӱтти тартып экелерге јарабас болгон. Республикада сӱттеҥир уйлар тудуп турган ээлемдер саап алган сӱтти јуук турган сарјусырзаводторго табыштырып турганынаҥ улам, «Майма-молокого» келип турган сӱттиҥ кеми кезем ас болгон. Олег Хорохордин одоштой јаткан тергеениҥ губернаторы Виктор Томенколо куучындашкан соҥында, ӱч ле кӱнге бу сурак чечиле берген эмтир. Айалга мынайда солынбаган болзо, предприятиениҥ ижин токтодорго келижер эди. Бӱгӱнги кӱнде «Майма-молокого» јетирилип турган сӱттиҥ 95 проценти Алтайский крайдаҥ болуп јат. Айса болзо, предприятиениҥ ижи мынаҥ ары јаранып баштаар ла оныҥ учредители Сергей Корчагин алдында эткен јакшынак баштаҥкайын, ресгимназияга јӧмӧлтӧ јетирерин, ойтодоҥ орныктырар…\nАлтын казып табар «Веселый» рудниктиҥ башкараачызыныҥ темдектегениле, бу предприятиеде иштеп тургандардыҥ ишјалыныҥ орто кеми одус муҥ салковойдоҥ кӧп. АР-дыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин Чой аймакла ишмекчи јол-јорыкла јӱрерде, рудниктиҥ ижиле база танышкан ла предприятие ишке ӱзеери улус алзын деген сурак тургускан эмтир. Предприятиениҥ чыгартулу кижизи ишке база да ишчилер алылганын темдектеген. Курч сурак шахтада иштеер аҥылу ӱредӱлӱ улус јок болгонында деп јарталды. Предприятие јаан геологоразведочный иштер ӧткӱрерин темдектейт. Ого кӧп акча керек. Оныҥ учун федерал бюджеттеҥ болуш алар аргаларды кӧрӧр керек.\nЈурт ээлемниҥ товарэдеечилериниҥ кӧдӱрген сурактары государственный јӧмӧлтӧ аларыла, эттиҥ јабыс баазыла, ӧдӱштирӱ акча-манат једишпей турганыла, анайда ок производстводо тузаланып турган ла тургуза ӧйдӧ эскирерге једе берген јазалдарды јаҥыртарыла колбулу болгон.\nСускудагы эткомбинаттыҥ башкараачызы јылдыҥ кӱс-кыш ла ӧйлӧринде иш кӧп болуп турганына ајару эткен. Оныҥ темдектегениле, эткомбинат эл-јонноҥ мал-ашты јыл туркунына алар аргалу. Је улус ӧскӱрип алган мал-ажын бери кӧп табыштырбайт. Эткомбинат алып турган эттиҥ баазын кӧдӱрзе, улус мал-ажын бери табыштырбай база. Канча јылдардыҥ туркунына шыралап туруп чыдадып алган мал-ажын кем јеҥилге табыштыратан эди.\n«Водоканалдыҥ» чыгартулу кижизиниҥ айтканыла болзо, суула јеткилдеер системаныҥ јазалдары 70 процентке эскирген. Јӱк ле тарифтерди бийиктедип, олорды јаҥыртып болбозыҥ. Мында государственный јӧмӧлтӧ керек.\nЈуунда онноҥ ажыра предприятиениҥ башкараачылары турушканын темдектеер керек. Олордыҥ кажызына ла сӧс берилген, кажызы ла предприятиезиниҥ бӱгӱнги кӱндеги айалгазы керегинде айткан ла ӧзӱм алынарга нени эдер керек болгоныла колбулу шӱӱлтелериле ӱлешкен.\nУдурумга башчыныҥ шӱӱлтезиле, ишјоктордыҥ тоозын астадар тӧс эп-аргалардыҥ бирӱзи – јурт ээлемде, переработкада, туризмде, агаш бӧлӱкте, јеткилдештердиҥ бӧлӱгинде кичӱ ле орто аргачылыктыҥ ӧзӱми.\nОлег Хорохордин Туулу Алтайдыҥ продукциязын аҥылу, чыҥдыйы бийик ле экологический ару деп брендировать эдериниҥ концепциязы белетелип јатканын айткан. Ол белетелген соҥында, мында эдилген продукцияны экопродукт эттире бийик баала садарга јараар болор.\nУдурумга башчы тургуза ӧйдӧ республиканыҥ ӧзӱминиҥ комплексный планы белетелип јатканы керегинде база айткан. «Тергеебистиҥ кураторына Россияныҥ экономический ӧзӱм аайынча министри Максим Орешкин кӧстӧлгӧн. Бис предприятиелерге бастыра шӱӱлтелерин кыска ӧйдиҥ туркунына белетезин деп айтканыс. Бис бу планга оройтыбай кирер учурлу. Слердиҥ производстволордыҥ ӧзӱми аайынча шӱӱлтелерерди сакыйдыс» — деп, Олег Хорохордин темдектеген.\nТергеениҥ удурумга башчызы тургуза ӧйгӧ јетире јурт ээлемниҥ ӧзӱминиҥ, јол-транспорт колбуныҥ, туризмниҥ ле ӱредӱниҥ сурактарында Алтай Республикага ӱзеери болуш јетирери керегинде куучындажып алганын айдат. Ол кичӱ бизнеске кредиттер береринде болужарга турганын темдектеген. Эмди берилип турган кредиттердиҥ проценттери јаан. Келер јуук ӧйдӧ банктарла товарэдеечилерге јеҥилтелӱ кредиттер берери аайынча эрмек-куучындар ӧдӧр.\nОлег Хорохордин ӧткӧн јуунда кӧдӱрилген сурактарды кӧрӱп, тургуза ӧйгӧ јетире бизнес, поставщиктер, јурт ээлемниҥ производительдери ле јаҥ ортодо јарамыкту ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ системазы јазап тӧзӧлбӧгӧн деп оҥдогонын темдектеген. Ол бу сурактыҥ «перезагрузказын» ӧткӱрер керек деген. Айса болзо, оны республиканыҥ ӧзӱминиҥ тӧс јериниҥ площадказында ӧткӱрерге јараар болор.


Айткан сӧзи недеҥ де баалу... - altaicholmon\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязына башка-башка ӧйлӧрдӧ кӧп улус бичиген. Олордыҥ јербойынаҥ бичиген солун бичимелдери, калык ортозынаҥ эткен јетирӱлери јогынаҥ газет кӧпти јылыйтар эди. Онойдо ок тӧрӧл газедиске су-алтай тилле кӱӱн-санаазын, ӧскӧ дӧ солун керектерди бичип турган улус јылдаҥ јылга астап турган айалгада ондый авторлорыс недеҥ де баалу ла мактулу. Ӧткӧн чактыҥ 90-чы јылдарынаҥ ала газетке бичимелдерин Елизавета Юрьевна Кучияк экелип баштаган ла бӱгӱнги кӱнге јетире ол автор болуп, 25 јылга улай газетле колбу тудат.\nЕлизавета Юрьевна јӱрӱминде сӱреен јилбиркек, эрчимдӱ ле јайалталу кижи болуп јат. Оныҥ јаш тужындагы талдаган јолын да, јаандап-јажап келеле, эткенин-тутканын кӧрзӧбис — бу тегин кижи эмес. Газетке бичиген баштапкы бичимелдери ортодо оныҥ јаш ӧйи керегинде сӱрекей јилбилӱ статьязын аҥылаар керек. Ол «Алтайыма тартылып…» деп атту чыккан эди. Туулу Алтайыстыҥ ол тушта Шабалин аймактыҥ болгон, эмди Чамал аймактыҥ Ӱстиги-Куйум јуртында чыккан кыс јирмезинчи чактыҥ јетенинчи јылдарында бойыныҥ кӱӱниле черӱге барган. 1979-1981 јылдарда Балтийский флотто радиотелеграфист болуп, јуучыл молјузын бӱдӱрген. Е. Ю. Кучияк Јуучыл-талайчы флоттыҥ ветераны, Балтийский флоттыҥ запастагы старший матросы болгоныла јолду оморкойт. Бу статья да, оныҥ кийнинде де бичилгендери автордыҥ соныркагын, не-немени лапту кӧрӧр-угарын, ич-кӱӱниниҥ тереҥин, јилбилӱ этирте бичиир аргазын кӧргӱзет.\nӰредӱзиле алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Елизавета Юрьевнаныҥ бичигенинеҥ, бӱдӱрген керектеринеҥ, ӧткӧн јолдорынаҥ кӧрзӧҥ, оныҥ јилбиркебей, соныркабай турганы, байла, јок деп, јолду сананарыҥ. «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте алты јыл кайра кепке базылып чыккан «Аргымак-2» деп куучынла кычыраачылар соныркап танышкан болор. Озодо олјого барган уулчак јаанайла, аргымакка минип, Алтайына бурылганы текши јарлу. Је ол олјого јӱрӱп, азыраган адалу, айылданган ӱйлӱ болгоны, ойто кайра барганы ла ондо божогоны керегинде карыкчалду кеп-куучын айдылбаган. Ол керегинде Елизавета Юрьевнаныҥ ӱренчиги Алексей Суразаков Апшыйактуда јааназынаҥ укканын ӱредӱчизи ле ӱренчиги газетке бичигендер.\n«Монгол баатыр кыс Вера» деп атту эске алынышта Е. Кучияк талайчы черӱде тужында Москвадагы аэропортто солун туштажузы керегинде бичиген. Оныҥ бастырага јуук бичимелдери кепке базыларга белетелген бичикте чыгып јаткан учун, олордо не керегинде айдылганын такыптаҥ айтпайын. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде монголдор Кызыл Черӱге сӱреен кӧп болужын јетирип, гран ажыра аш-курсак, кеп-кийим экелгендер. Монгол кыстыҥ Совет Союзта чыкканы ла мындагы солун салымы керегинде кычырарга јилбилӱ болуп јат. Автордыҥ јӱрӱмде болгон чын учуралдар керегинде очерк кептӱ бичигени, ого ӱзеери оныҥ бойыныҥ геройлорыныҥ салымын, ич-кӱӱнин јуук алынып, чындык ла јакшы бичигени кычыраачыныҥ јӱрегине тыҥ томулат. Мында, байла, геройдыҥ јӱрӱмин, санаа-кӱӱнин автор бойыныҥ кажы ла сӧзин ич-кӧгӱстиҥ јылузыла тирилтип бичигени јаан камаанду туру.\nЕлизавета Юрьевна јерлештери керегинде јылу ла кӧӧрӧм сӧстӧр таап, база бичиген. Ӱлгерчи ӱредӱчи Татьяна Чанчибаева, јайалталу бијечи-хореограф Айана Шинжина, бойыныҥ ӧйинде институтта кожо ӱренген озочыл ӱредӱчи Маҥылай Тодошева, талайчы флотто кожо турган ӱӱрелери керегинде бичимелдери јӱректиҥ јылузыла, ару кӱӱнле бичилгениле аҥыланат, кычыраачыны соныркадат. Ол ӱредӱчи ижиндеги фольклорды ӱредеринде, балдарды кычырарына јилбиркедеринде ченемелиле де газеттиҥ бӱктеринде ӱлешкен.\nЕлизавета Юрьевнаныҥ тирӱ јӱректӱ, соныркак, су-алтай ла чечен тилдӱ журналист болгон јайалтазыла коштой ӱлгер бичиир јайалтазын темдектеер керек. (Журналист деп ӧнӧтийин чокымдадым: Елизавета Кучиякка ондый ат окылу адалбаганы јӱк ӧйдиҥ сурагы деп бодойдым…). Оныҥ ӱлгерлери акту, ару кӱӱнинеҥ, јӱрегиниҥ кычырузыла бичилгениле аҥыланат, кычыраачыны онызыла бактырат. «Алтай баатыр Польшада» деп ӱлгерин карган энези Камдачак Марчиновнаныҥ јаан уулы Сеулеков Макит Малаевичке учурлаган. Макит Малаевич Европаны фашисттердеҥ јайымдап, Польшаныҥ јуу-чакту јалаҥында јеҥ јастанып јыгылган. Автордыҥ карган энези ак-јарыктаҥ барардыҥ барганча, уулын сакыган, кӧстиҥ јажын кӧп тӧккӧн. Елизавета Юрьевна карган энезиниҥ ачузын тереҥ сезип, оҥдоп јӱрген ле соҥында бу ӱлгерин чӱмдеген. Ол «јажыл бӱткен» Алтайыныҥ келер ӧйи, «кара башту» албатызыныҥ салымы керегинде санааркап, сананып јӱргенин «Алкыш сӧс», «Сагышла болбос, салымла болор» ло ӧскӧ дӧ ӱлгерлеринде ачык айдат. Ол ок ӧйдӧ Елизавета Кучияк ич-кӧрӱмиле, јӱрген јӱрӱмиле интернационалист болуп артат ла онызын кӧп бичимелдери керелейт…\nЕ. Ю. Кучияк бир кезек ӧйгӧ редакцияга кирбей, кӧскӧ кӧрӱнбей барган. Угар-кӧрӧр болзо, ол Барнаулда ич-кӧгӱстиҥ семинариязында тӧрт јылга ӱренип барган болуптыр. Бистиҥ ортобыста кажы ла кижи кудайлыктыҥ јолына бурылып, ич-кӧгӱс бедирениште јӱрбей јат. Байла, ондый тыҥ кӱӱн-тап база да тегин кижиге келбей јат. Елизавета Юрьевна онойып, кудайдыҥ сӧзиле орус та тилле, алтай да тилге кӧчӱргениле лапту танышканы сезилет. Ол кудайлык бичиктерде јаҥыс ла кудай керегинде, бу ӱредӱ керегинде билип алган эмес. Олордо тӱӱкилик, филологиялык ла кижилик учурлу байлыктар база барын ол тереҥ сезип бичийт.\nЕлизавета Юрьевна јаҥыс ла «Алтайдыҥ Чолмоны» газетке бичиген эмес. Оныҥ јилбилӱ ле јакшынак бичимелдери «Звезда Алтая» газетте ле Чамал аймактыҥ «Чемальский вестник» газединде јарлалган. Ол орус та, алтай да тилдерле теҥ-тай мӧрлӱ бичинип туру. Бистиҥ газеттиҥ јайалталу авторын, газеттиҥ редакциязыла јирме беш јылдыҥ туркунына колбу тудуп, јилбилӱ бичимелдер бичип турганы учун, кычыраачылардыҥ ла ӧмӧликтиҥ адынаҥ акту јӱректеҥ уткуп, база да кӧп солун бичимелдер кӱӱнзейдис! Билезине, бала-барказына ырыс-кежик, амыр теҥери кӱӱнзейдис!\nФОТОЈУРУКТА: Елизавета Юрьевна барказыла


Сакылталу иштӱ улус - altaicholmon\nСакылталу иштӱ улус\nКичӱ изӱ айдыҥ 8-чи кӱнинде текши Россия ичинде Социальный ишчиниҥ кӱни темдектелет. Бистиҥ ороондо бу профессия эмди тургуза јаҥы профессия деп чоттолот.\nСоциальный ишчи болор кӱӱндӱ кижи ишке кирген кийнинде аҥылу белетениш, стажировка ӧдӧт. Анайда ок оору улуска баштапкы эмчилик болуш јетирери социшчи кыйалтазы јогынаҥ билетен ээжи болуп јат. Айдарда, эмчилик учреждениениҥ врачтары социальный ишчилерле билгирлериле ӱлешкен лекциялар кычырып, тӱрген медболуш јетиретен кандый эп-аргалар бар болгоныла јууктада таныштырат. Бу ишке катуныҥ јеринде болгон ло кандый бир керектери учун кату каруузына тургузылган улус алылбас јаҥду. Профстандартта айдылганыла, јӱрӱмниҥ кӱч айалгазында арткан улуска садунаҥ аш-курсак экелери, ээлеминде тузаланар керектӱ не-немелерди јеткилдей садып экелери, курсак-тамак азып берери, одын-суу јанынаҥ болужары, печке одырары социальный ишчиниҥ бӱдӱретен эҥ баштапкы иштери деп чоттолот.\nЭэжилер аайынча бир социальный ишчи јӱрӱмниҥ кӱч айалгазында арткан 12 кижиге болужат. Ол тоодо јажы јаан ла кенек улус, кенек балдар.\nГорно-Алтайск каланыҥ иш ле јонјӱрӱмдик ӧзӱмниҥ тӧс јериниҥ ишчизи Т. Р. Поцелуваныҥ айтканыла, бу организацияныҥ 24 социальный ишчизи каргандарга болужат. Олордыҥ ортозында ӱзӱги јоктоҥ узак јылдардыҥ туркунына каргандарга болужып келген ишчилер бар. Темдектезе, андый ишчилердиҥ тоозында Л. Хабибулина, И. Чернянская ла Н. Куликова.\nСоциальный ишчиге кӧп учуралдарда тӧжӧктӧҥ туруп болбос оору улусла иштеерге келижет. Онызы ишчиниҥ бойыныҥ су-кадыгына салтарын јетирип, санаа-сагыжын ӧскӧртӧт — андый да учуралдар болот. Jӱрӱмниҥ учурын база тереҥжиде оҥдоор айалга тӧзӧлӧт. Оныҥ да учун социальный ишчи — ол килеҥкей, буурзак, јалакай ла кижиниҥ кылык-јаҥыныҥ, оноҥ до ӧскӧ јаҥыс ла јакшы јанын бойында бириктирген кижи деп темдектебеске болбос.\nАйсуна Николаевна Папитова беш јыл иштеп койгон социальный ишчи. Ол Горно-Алтайсктагы государственный университеттиҥ филология бӧлӱгин божодоло, балдардыҥ садында иштеген. Бойы ӱч уулду. Качан оогош балазы јаанап, бойына ишке чыгар ӧй келерде, Айсуна Николаевна социальный ишчиниҥ јолын талдаган. Ӱч айдыҥ туркунына ӱредӱ-стажировка ӧдӧлӧ, баштапкы ӧйлӧрдӧ јарым ставкага иштеген. Стажировка-ченелте ӧйинде бу иш канча кире кӱч болгоны јарталып та келерде, јиит ишчи келген јолынаҥ туура баспаган. Бу ӧйлӧрдӧ ончо јанынаҥ јартап берерине белен ченемелдӱ социальный ишчилер Ульяна Николаевна Сахарова ла Лидия Тобоковна Мегедина Айсуна Николаевнага ӱӱрелердий јуук боло берген. Бу улус јонјӱрӱмдик бӧлӱкте канча јылдарга иштеп, кӧпти кӧргӧн, ас эмес улуска болуш-јӧмӧлтӧзин јетирген. Ол ло Лидия Тобоковна алдында јылдарда эмчиликтерде узак ӧйгӧ медишчи болуп иштегени бӱгӱнги ижине јаан болужын јетирет. Jажы јаан, кенек улуска медболушты ӧйинде, билгир эдери јӱрӱмдик сурак болуп јат ине.\nКанча кире улус бу ишке келеле, иштиҥ кемин, карган улустыҥ айалгазын кӧрӱп, јӱре берет. Jе Айсуна Николаевна оогоштоҥ ала болушка меҥдеер, ӱлежип јӱрер, јалакай-тӧп кылык-јаҥду кижи. Токыналу, јобош куучыныла ол кандый ла карганакла «тил табыжарга» јеҥил эп-арга табат. Jажы јаанап калган улус јаҥыдаҥ неге де ӱренип те турарга умзанатанын ајаруга алып, тапкыр социшчи карганактарды калаштыҥ баштыктарынаҥ крючокло кулјалап тӱӱрине ӱредип турганын угарга солун болды. Ижи аайынча келишкен 12 карганактыҥ айлында ол бӱгӱн сакылталу эпши. Кезикте байрам да, амыраар да кӱнде бойыныҥ балдарын артырып, карганактардыҥ айлына меҥдеерге келижет. Кем де оорып калат, кем де курсагы јок отурып калдым деп алдыртат. Качан да «јок» деп айтпас келин ижин мынайып ак-чек бӱдӱрип јӱрет.\nУльяна Николаевна Сахарова бу иште тогузынчы јыл иштеп јат. Мынаҥ озо кулагы укпас балдардыҥ школында таскадаачы болгон. Бу јылдар социшчини кандый ла улусла таныштырган, тушташтырган деп айдар керек. Кажы ла кижиде бойыныҥ јаҥжыккан сурагы, ээжилери болотонына Ульяна Николаевна ӱренижип те калган. Темдектезе, бир кижи качан да айлыныҥ јанындагы магазиннеҥ садышпас, экӱ кожо «Мария-РА» барарга шыйдынып ийеле, канча токтодуны ӧткӱре автобуска отурбастаҥ јойу базып ӧдӧр.\nОл 12 кижи кала ичиниҥ башка-башка толыктарында јадып турган учун, социшчиге бойыныҥ аргазыла олорго једер керек. Телевизордоҥ кайда акция-јеҥилтелер болуп турганын кӧрӱп алган каргандардыҥ сураганыла, олордыҥ акча-манадын кымакайлап, баазы јеҥил товарлу магазиндер де бедиреп барарга келижет. Кажы ла учурал аҥылу болот: анчада ла тӧжӧктӧ јадып турган улустыҥ бала-барказы бойлоры иштӱ-тошту болзо, социшчи энезине эмезе адазына келип болужып турганы учун олор быйанын айдып јӱрет. Кезикте балдары ыраакта јадып турган ла болуш керексип турган улус база туштайт. Олорго социшчи билезиниҥ кижизиндий болуп калганын каргандар бир де јажырбайт. Кӱнӱҥ сайын туштажып турган кижиге ӱренижип калган учун, айлына кирип ле барала, ол бӱгӱн кандый конгонын билип ийедиҥ деп, Ульяна Николаевна айдат.\nАнжела Алексеевна Кукаева каланыҥ ПУ-84 училищезинде социальный ишчиниҥ ӱредӱзин божоткон. Оноҥ башка Горно-Алтайсктагы государственный университеттиҥ агрономдор белетеер бӧлӱгин ӱренип божоткон. Эмди эш-нӧкӧриле кожо эки бала чыдадат. Социшчиниҥ ижин јетинчи јыл бӱдӱрет. Кожо иштеп јӱрген улус ортодо Анжела Алексеевна эҥ јиит те болзо, иштеҥкей ле килеҥкей, јымжак кылыгы учун ол аҥылу тоомјыда јӱрет.\nКаргандардыҥ туразына балдары ийе берген улус социшчи-болушчылу болгонына тайанала, айлына тартынып, ойто јанып та келген учуралдар туштайт. Социшчиниҥ ижи-тожы јӱрӱмниҥ кандый ла кӱч айалгазында арткан улуска јаҥыс ла колдыҥ кӱчиле болужып, курсак-тамак азып берерине токтобой јат. Ого анайда ок болуш сакыган кижиге јаантайын санаа-сагыжын јарыда, кӱӱнин кӧдӱре кӧкӱдип јӱрерге келижет.


Кайда кооперация, ондо ичкери ӧзӱм бар… - altaicholmon\nКуран айдыҥ 20-21 кӱндеринде Горно-Алтайскта кичӱ ле орто аргачылыктыҥ федерал корпорациязыныҥ (АО «Корпорация «МСП») стратегический сессиязы ӧткӧн.\nБу корпорация кичӱ ле орто аргачылыктыҥ бӧлӱгинде ӧзӱмниҥ тӧс институттарыныҥ бирӱзи болуп јат.\nКичӱ ле орто аргачылыктыҥ корпорациязыныҥ баш эксперттери стратегический сессияныҥ туружаачыларына кичӱ ле орто бизнести јӧмӧӧр бӧлӱктеги калганчы солундар керегинде айдып, российский рынокто ижиниҥ ченемелиле ӱлешкен.\nСессия ӧйинде Алтай Республиканыҥ инвестициялык ӱлекер-проекттериниҥ ле «Бизнес-навигатор МСП» деген порталдыҥ аргаларыныҥ презентациязы база ӧткӧн. «Бизнес-навигатор МСП» – акча тӧлӧбӧзинеҥ тузаланар портал. Ол кичӱ ле орто аргачылыктыҥ субъекттерине маркетинговый ла јетирӱлик јӧмӧлтӧ јетирер амадула белетелген. Бу портал јаҥы иштеп баштап јаткан аргачыга бизнес-план тургузарында болуш јетирер аргалу эмтир. Тургуза ӧйдӧ бу портал эл-јоныныҥ тоозы 100 муҥ кижиге једип турган 177 калада иштейт. 2016 јылдаҥ ала 2019 јылга јетире бу ресурста јаҥыс ла Алтай Республикадаҥ 694 аргачы регистрация эттирткен.\nМСП-ныҥ бизнес-навигаторыныҥ порталы РФ-тыҥ президенти Владимир Путинниҥ јарлыгыла тӧзӧлгӧн «Россия – аргалардыҥ орооны» деп адалган платформаныҥ бӧлӱги болуп јат. Ол јарамыкту јондык баштаҥкайларды јӱрӱмге кийдирер ле граждандарга бойыныҥ билгирлерин бийиктедер аргалар берет.\nСтратегический сессияныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин ле «Корпорация «МСП» АО-ныҥ генеральный директоры Александр Браверман, анайда ок республиканыҥ государственный ла муниципал јаҥыныҥ органдарыныҥ, кичӱ ле орто аргачылыктыҥ чыгартулу улузы турушкан.\nСтратегический сессия ӧйинде ӧткӧн тегерик столдордо бизнеске јилбилӱ болгодый сурактар кӧрӱлген. Ол тоодо кичӱ бизнеске лизинговый јӧмӧлтӧ, 223-чи таҥмалу федерал јасак аайынча госзакупкаларда туружары, јуртээлемдик кооперацияныҥ ӧзӱми ле оноҥ до ӧскӧзи.\nАндый тегерик столдордыҥ бирӱзи Горно-Алтайск каланыҥ администрация-зыныҥ актовый залында ӧткӧн. Анда АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Игорь Коршунов, республи-каныҥ јурт ээлем аайынча министри Владислав Таханов, «Корпорация «МСП» АО-ныҥ, јаҥныҥ бӱдӱреечи ле јербойында бойы башкарынар органдардыҥ, јурт ээлемниҥ кооперативтериниҥ, крестьян-фермер ээлемдердиҥ, банктардыҥ чыгартулу улузы турушкан.\nИ. Коршунов кире сӧзинде «Корпорация «МСП» АО тергеебиске мындый ајару эдип турганы учун быйанын айткан. Ол бу ӧмӧ-јӧмӧ иш мынаҥ да ары улаларына иженгенин темдектеп, анчада ла кичӱ бизнести јӧмӧӧрине јаан ајару эдилер учурлу деген. Не дезе, тергеениҥ экономиказы кичӱ бизнеске тайанат.\n«Корпорация «МСП» акционер ӧмӧликтиҥ јуртээлем кооперацияныҥ ӧзӱми аайынча дирекциязыныҥ башкараачызыныҥ ордынчызы Татьяна Лазутина бу кооперация јуртээлем кооперативтерге ле фермерлерге кандый бӱдӱм јӧмӧлтӧлӧр эдип турганы керегинде айткан.\nАлтай Республикада јуртээлемдик кооперативтерди јӧмӧӧриниҥ эп-аргалары керегинде тергеениҥ јурт ээлем аайынча министри Владислав Таханов куучындаган. Ол бойыныҥ докладында агропромышленный комплекстиҥ ӧзӱми тергеениҥ экономиказыныҥ тӧс бӧлӱктериниҥ бирӱзи болгонын темдектеген. Республиканыҥ эл-јоныныҥ 70 процентинеҥ кӧбизи јурт јерлерде јатканы керегинде ол база айткан. Бӱгӱнги кӱнде республикада 56 муҥ ЛПХ, 1700-теҥ кӧп КФХ ла јурт ээлемниҥ 113 предприятиези бар. Министрдиҥ айтканыла болзо, он јылдыҥ туркунына ЛПХ-ларда производствоныҥ кеми астап турганы темдектелет, КФХ-ларда ла јурт ээлемниҥ предприятиелеринде дезе кӧптӧйт. Оныҥ учун јурт ээлемниҥ кооперацияларын тӧзӧӧр деген шӱӱлте эдилет. Андый шӱӱлте ороон кеминде јӧптӧлгӧнин ле јурт ээлемниҥ кооперативтерин тӧзӧӧр иш башталып калганын темдектеер керек. Мындый баштаҥкайды јӱрӱмде эҥ озо бӱдӱрип баштаган тергеелердиҥ турулталарынаҥ кӧрзӧ, бу иш-керек чындаптаҥ да јарамыкту болгоны јарталган.\nБир канча кичӱ јурт ээлемдер биригип, ӧмӧ-јӧмӧ иштеп баштаза, јакшы турулталарга келер, јакшы тӱжӱм алар, мал-ажыныҥ тоозын кӧптӧдӧр, улус иштеер ӱзеери јерлер тӧзӧӧр, кирелтелерин кӧптӧдӧр аргалу. Не дезе, бӱгӱн кемде де керектӱ техника јок, кемизиниҥ де јери једишпейт. Бириккен соҥында, уур-кӱчтерди ӧмӧ-јӧмӧ јеҥерге де јеҥил эмей.\nВладислав Таханов бойыныҥ куучынында кооперация керек болгонын ӧй кӧргӱзет, кайда кооперация бар, анда ичкери ӧзӱм бар деген.\nДокладчиктердиҥ айтканыла болзо, тергеебисте 2018 јылдаҥ ала Алтай Республиканыҥ «Јурт ээлемниҥ ӧзӱми ле јуртээлемдик продукцияныҥ, сырьезыныҥ ла аш-курсагыныҥ рыногын аайлу-башту эдери (2018-2020 јылдарга)» деген государственный программазыныҥ «Јуртээлемдик потребительский кооперацияныҥ ӧзӱми» деп адалган подпрограммазы иштейт. Јурт ээлемниҥ кооперациязын јӧмӧӧр деп Горно-Алтайсктыҥ селекционно-јетирӱлик тӧс јери темдектелген.\nАлтай Республиканыҥ башкарузы РФ-тыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыла, анайда ок «Корпорация «МСП» АО-ло кожо јуртээлемдик потребительский кооперативтердиҥ экспортный ууламјылу агропромышленный паркын тӧзӧӧри аайынча «јолдыҥ картазын» иштедет. Мыныла колбой «Заря» СПоК тӧзӧлгӧн. Бу ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрер амадула кооперативтиҥ материально-технический тӧзӧлгӧзин ӧскӱрерине грантовый јӧмӧлтӧ эдилген. Анайда ок јер берилген, проектно-сметный документациязын јазаарында болуш јетирилген. Эмди анайда ок кредитно-гарантийный јӧмӧлтӧ эдери темдектелет.\nТегерик столдыҥ ижи ӧдӱп турганча, АР-дыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин ле «Корпорация «МСП» АО-ныҥ генеральный директоры Александр Браверман келип, бу керек-јарактыҥ туружаачыларына бойлорыныҥ кӱӱнземелдерин айткан. Браверманныҥ темдектегениле болзо, 2016-2019 јылдарда МСП-ныҥ Алтай Республикада регистрация эткен субъекттериле јаан заказчиктер ортодо тургузылган јӧптӧжӱлердиҥ кеми 11,15 миллиард салковойго јеткен.\nУдурумга башчы Олег Хорохордин республиканыҥ јурт ээлем ле туризм бӧлӱктеринде кичӱ ле орто аргачылыкты эрчимдӱ ӧзӱм алындырар иш темдектелгенин айткан.\nТегерик стол ӧйинде «Заря» СПоК-тыҥ чыгартулу кижизи Андрей Ялбаков бу ӱлекер-проекттиҥ презентациязын ӧткӱрген.\n«Заря» СПоК-тыҥ ӱлекеринеҥ башка база ӱч презентация ӧткӱрилгенин темдектеер керек. Бирӱзинде Шабалин аймактыҥ тӧс јуртында «Туулу Алтайдыҥ ӱрендери» билим-производственный биригӱ» деген СППК-ныҥ директоры Василий Наранов башкарып турган ээлем эдилген јӧмӧлтӧлӧрди канайда тузаланып турганы керегинде куучындаган. Оныҥ айтканыла болзо, Шабалин јуртта микроразмножениениҥ тӧс јери тӧзӧлӧр. Ол тӧзӧлгӧн соҥында, ӱрен картошко ӧскӱрериниҥ кемин бийиктедер. Анайда ок эм ӧлӧҥдӧрди, ол ло алтын тазылды ла женьшеньди промышленный эп-сӱмеле ӧскӱрер арга берер. Мындый тӧс јер тӧзӧлгӧн соҥында, јурт ээлемде мешке, эм ӧлӧҥдӧр ӧскӱрер ууламјылар болор. Эмдиги ӧйдиҥ технологияларына тайанып, садоводство ло лесоразведение јаҥы ӧзӱм алынар.\nТурачак аймактагы «Алтын Бай» СППК-ныҥ башкараачызы Ольга Конореваныҥ айтканыла, бу ӧмӧлик эм ӧлӧҥдӧр аайынча иштейт. Бӱгӱн олордыҥ эдип алып турган продукциязы јаҥыс ла Россия ичинде эмес, је анайда ок ӧскӧ ороондордо до јарлу болуп јат. Олордыҥ продукциязыла эмди Израиль јилбиркеп баштаган эмтир.\nЧой аймактаҥ Олег Ярусов башкарып турган «Народный» СППК-зы сӱттеҥир уйлар ӧскӱрип јат деген. Саап алган сӱттеҥ сарју, творог, йогурттар, каймак эдип турган бу ээлемниҥ продукциязы эл-јон ортодо јаан суруда эмтир.\nМындый ээлемдерге чындаптаҥ да болужар керек эмей.\nБу ла јуунда јуртээлемдик кооперативтерге кредитно-гарантийный јӧмӧлтӧлӧр керегинде «МСП Банк» акционер ӧмӧликтиҥ тергеелик директоры Виталий Маринов куучындаган. Кредиттер берер эп-аргалар керегинде анайда ок «Сбербанк» ПАО-ныҥ ла «Россельхозбанк» АО-ныҥ чыгартулу улузы база куучындаган. Банктар јурт ээлемдерге кандый бӱдӱмдӱ кредиттерди кандый ӧйгӧ, канча процентке берип турганы керегинде толо јетирӱлерди банктарда, олордыҥ окылу сайттарында алар арга бар.\nТегерик столдыҥ ижи АР-дыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ тергеениҥ јурт јеезелери ортодо ӧткӱрген конкурсыныҥ јеҥӱчилдерин кайралдаарыла тӱгенген. Министерствоныҥ кайралдарын алган јурт јеезелердиҥ башчылары кӧп болгонын темдектеер керек.


Тергеениҥ башчызыныҥ молјуларын бӱдӱреечи О. Хорохординле таныштыру - altaicholmon\nТергеениҥ башчызыныҥ молјуларын бӱдӱреечи О. Хорохординле таныштыру\nРФ-тыҥ Президентиниҥ Сибирьдеги федерал округтагы чыдулу чыгартулу кижизи Сергей Меняйло Алтай Республиканыҥ госоргандарыныҥ башкараачыларын ла депутаттарын АР-дыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохординле тулаан айдыҥ 22-чи кӱнинде Горно-Алтайскта таныштырды.\n«Олег Леонидович Хорохординде јаҥныҥ башка-башка кеминде органдарында иш јанынаҥ јаан ченемел бар. Ол башкарту иштиҥ кадровый резервиниҥ ӧзӱминиҥ программазыныҥ туружаачызы. Мынаҥ озо\nТӧс федерал округтыҥ чыдулу чыгартылыгы-ныҥ аппарадында, РФ-тыҥ башкарузыныҥ аппарадында иштеген. Оныҥ профессионализми, эрчими-энергиязы ла ишке каруулузы уур-кӱч айалгаларда турумкай болорына болужарына, Россияныҥ Президентиниҥ каруулу јакылталарын једимдӱ бӱдӱрерине камаанын јетирерине алаҥзыбайдым» — деп, Сергей Меняйло айткан.\nОл анайда ок республикада турумкай ӧзӱм јанынаҥ јаан аргалар бар болгонын, ол аргаларды билгир тузаланганы бастыра эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедер арга берерин аҥылап темдектеген. Оныҥ айтканыла, јаҥыс ла партийный структуралардыҥ, граждан обществоныҥ институттарыныҥ чыгартулу улузы ла депутаттар ортодо ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ шылтузында Россияныҥ Президентиниҥ јакылталарын једимдӱ бӱдӱрер арга болор.\nОлег Хорохордин Александр Бердниковко республикада ижи ле бастыра јеткен кӧргӱзӱлер учун быйан айткан. Оноҥ арыгы иштиҥ тӧс амадузы улустыҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедери болор деп темдектеген.\n«Алтай Республикада туризмниҥ ӧзӱми јанынаҥ јаан аргалар бар деп бодойдым, олорды инновационный ла инфраструктурный јаҥыртуларла кожо тузаланып, јӱрӱмде бӱдӱрер керек. Бастыра улусты ӧмӧ-јӧмӧ ишке кычырадым. Мен бери иштеерге келгем» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nСергей Меняйло ого једимдӱ иш кӱӱнзеген ле чыдулу чыгартылыктыҥ аппарадыныҥ јанынаҥ кандый ла јӧмӧлтӧ болор деген.\nРеспубликаныҥ јаҥы башкараачызын Александр Бердников уткып, јаҥы јамыда једимдер ле республиканыҥ ӧзӱминде бийик кӧргӱзӱлер кӱӱнзеген.\n«Ӧй ӧдӱп јат, государствоныҥ башкараачызы јаҥы иш-амадулар тургузат. Олорды јӱрӱмде бӱдӱрерине јаҥы, јиит ле эмдиги ӧйдиҥ айалгаларына келижип турган ийде-кӱчтер керек. Мен сананзам, Олег Леонидович шак ла андый ийде-кӱчтерлӱ кижи. Бойымныҥ јанынаҥ кичӱ Тӧрӧлимниҥ јилбӱлерине кайда ла иштеерине мен белен» — деп, Александр Бердников айткан.\nРоссия Федерацияныҥ президенти Олег Хорохординди Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председате-линиҥ молјуларын удурумга бӱдӱрерине, бу јамыга кижи тудуларына јетире, тулаан айдыҥ 20-чи кӱнинде кӧстӧгӧн.\nОлег Леонидович Хорохордин 1972 јылдыҥ кандык айыныҥ 3-чи кӱнинде Алтай крайда Косихинский райондо Глушинка јуртта чыккан. 1999 јылда экономиканыҥ ла тап-эриктиҥ Алтайдагы академиязыныҥ экономикалык факультедин, 2000 јылда — бу ок академияныҥ государственный ла муниципал башкарту аайынча кафедразын, 2003 јылда госслужбаныҥ Россия Федерацияныҥ президентиндеги Российский академиязыныҥ очный аспирантуразын божоткон. Социологический билимдердиҥ кандидады. Башкарту иштиҥ кадровый резервиниҥ ӧзӱминиҥ программазыныҥ экинчи потогыныҥ туружаачызы. Ишмекчи јолын 1989 јылда Алтайдагы моторный заводто баштаган, анда 2-чи разрядту слесарь-ремонтник болуп иштеген. Черӱчил молјузын 1990-1992 јылдарда бӱдӱрген.\n1992-1997 јылдарда ол башка-башка коммерциялык организацияларда иштеген, 1997-2002 јылдарда «Алтайэнергострой» Саду тураны башкарган. 2002-2006 јылдарда Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ Тӧс федерал округтагы чыдулу чыгартулу кижизиниҥ Аппарадында иштеген. 2006-2011 јылдарда Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ ичбойындагы политика аайынча Башкартузыныҥ референти, департаментиниҥ советниги, баш советниги, департаменттиҥ јааныныҥ ордынчызы болгон. 2011-2012 јылдарда — Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ болушчызы. 2012 јылда «ГЛОНАСС» деген коммерциялык эмес партнерствоныҥ соведин башкарып баштаган, ол ок јылда Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ — Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ Аппарадыныҥ башкараачызыныҥ качылыгыныҥ башкараа-чызыныҥ ордынчызы боло берген. 2013 јылдаҥ ала 2019 јылга јетире ӧйдиҥ туркунына — Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ качылыгы-ныҥ башкараачызыныҥ ордынчызы. Ол Россия Федерацияныҥ II классту действительный государственный советниги. О. Л. Хорохордин Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ Быйаныла темдектеткен.\nФотојурукта: (оҥ јанынаҥ) С. Меняйло, О. Хорохордин\nАР-дыҥ башкарузыныҥ пресс-службазы\n«Соцсетьтерди эрчимдӱ ле республиканыҥ эл-јонына тузалу ӧткӱрерим»\nОлег Хорохордин РБК-га бойыныҥ баштапкы блиц-интервьюзында Алтай Республиканыҥ башчызы болгон Александр Бердниковло качан танышканы, туризмниҥ ӧзӱми аайынча пландар ла республиканыҥ јеринде ӧткӱрген бойыныҥ амыражы керегинде куучындаган.\n—Слер АР-дыҥ башчызы болгон Александр Васильевич Бердниковло таныш па?\n—Александр Васильевич Бердниковло мен 2006 јылдаҥ ала таныш. Ол тушта мен РФ-тыҥ президентиниҥ Администрациязында иштеп баштагам. Бойымныҥ ижим аайынча бир канча тергеелерде болгом, ол тоодо Алтай Республикада.\nКайда да тӧрт јыл кайра, качан мен башкаруда иштеп турарымда, бис биотехнологиялар аайынча јаан конференция ӧткӱргенис. Ол тушта мениҥ башкартумда бир канча тӧзӧмӧл сурактар болгон. Оныҥ кийнинеҥ Алтайдагы госуниверситетте инжиниринговый тӧс јердиҥ ачылтазы ӧткӧн. Анда федерал профильный министерстволор, «Сколково» деген фонд, Российский венчурный компания турушкан. Бис Александр Бердниковло кожо бу ла делегацияныҥ составыла Майма јуртта «Биотехнологияныҥ» заводыныҥ ачылтазын ӧткӱргенис. Заводто шроттоҥ (кӱнкузуктыҥ ӱзиниҥ производствозыныҥ таштанчылары) белокторы кӧп протеиновый азырал кошмоктор эдип чыгарарыныҥ технологияларын тузаланып баштаган.\n—Слер А.В. Бердниковты Федерация Соведине кӧстӧӧрин пландап туругар ба?\n—Бу иште иштеерин мен јаҥы ла баштап јатканымды слер билеригер, оныҥ учун керек-јарактарды меҥдетпези јаан учурлу деп бодойдым. Бӱгӱн ол керегинде куучын ӧткӱрери арай ла эрте.\n—Тергеениҥ башчызы болгон кижиниҥ командазын солыраар ба?\n—Чынынча айдайын: команданыҥ улузыныҥ кӧбизиле мен таныш эмес, оныҥ учун кандый да белге-шӱӱлте эдери эмезе кадрларла колбулу кандый да јӧптӧрди јарлаары арай ла эрте.\n—Алтай Республикадаҥ сенатор Владимир Полетаев РБК-га айтканыла, Слер бойыгардыҥ отпуск ӧйигерди республикада ас эмес ӧткӱрип јадыгар.\n—Мен Туулу Алтайды сӱӱп јадым, бойымныҥ чыккан-ӧскӧн јерим одоштойындагы Алтай край. Мен республиканыҥ јерине келбеген бир де јыл болбогон. Школдо ӱренип турар тушта каникулдардыҥ, кийнинде јылдарда отпусктыҥ кезик бӧлӱгин мында ӧткӱрип туратам. Школдо ӱренип турала, Чамал аймактыҥ јеринде археологический казынтыларда студенттерле, јаан класстардыҥ абитуриент болотон ӱренчиктериле кожо турушкам. Ол сӱрекей јилбилӱ иштер болгон.\n—Алтай Республиканыҥ ла одоштойындагы Алтай крайдыҥ улузы ортодо «негласное соперничество» бар дежет. Республиканы Алтай крайдыҥ кижизи башкарып турганыла јӧпсинишпестер болорын сакып туругар ба?\n—Алтай крайдыҥ башкартузыла колбуларым јакшы — бӱгӱнги башкараачызы Виктор Томенколо до, губернатор болгон Александр Карлинле де. Кандый да удурлажу-соперничество, мениҥ кӧрӱм-шӱӱлтемле, болбос керек. Бис эки башка таҥынаҥ субъекттер, биске не де ӧмӧ-јӧмӧ једимдӱ, экијандай тузалу иштеерине чаптыгын јетирбейт. Јаҥыс ла Алтай крайла эмес, је анайда ок одоштойындагы ӧскӧ дӧ тергеелерле — Кемеровский областьла, Тувала, Хакасияла.\n—Алтайдыҥ тергеелерин бириктирери аайынча шӱӱлте јанынаҥ нени сананып јадыгар?\n—Тергеелерди бириктирери аайынча теманы, мениҥ билеримле, бир канча јылдар кайра јабып салган (президент Владимир Путин јаан пресс-конференция ӧйинде). Бу сурак федерал да повесткада, мениҥ башкараачы болгон ижим аайынча пландарымда да јок.\n—Политологтор республиканы кӧп тоолу курч сурактарлу соҥдоочы тергее деп адап јадылар. Ол курч сурактарды канайда аайлаштырарын пландап туругар?\n—Тӧс курч сурактар — албатыда иштеер иш јок ло эл-јонныҥ кирелтелериниҥ кеми јабыс болгоны. Ол ок ӧйдӧ Алтай Республикада туризм јанынаҥ ла рекреационный арга-байлыктар сӱрекей јаан. Олорды инновационный ла инфраструктурный јаҥыртуларла кожо ӧскӱрерин улалтар керек. Оныҥ шылтузында иштеер јерлер тӧзӧӧр, бюджеттиҥ кирелте бӧлӱгиниҥ кемин кӧптӧдӧр, тергеениҥ дотационный кемин бир эмештеҥ астадар арга болор.\nАҥылу ајару эдип турум: республиканыҥ ӧзӱми ар-бӱткенниҥ јараш объекттерине, экологияга ла Алтайдыҥ байлу јерлерине салтарларын јетирбестеҥ ӧдӧр учурлу. Мен туризм аайынча федерал агентствоныҥ башкараачызы Зарина Догузовала тушташкам. Ростуризмде ороонныҥ ичбойындагы туризминиҥ комплексный ӧзӱми аайынча јаан пландар бар, ол пландарда Алтай Республика баштапкы јерлерде турат. Бис туризм аайынча стратегияны кыйалта јогынаҥ тургузарыс, анда инвесторлорды тартып алары ла ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ бӧлӱктей турган планы болор.\n—Бу јуукта Сбербанктыҥ предсе-дателиниҥ ордынчызы Станислав Кузнецовтыҥ адынаҥ республиканыҥ јаҥдарыныҥ ла слердеҥ озо башчы болгон кижиниҥ адына «Манјӱрек» туучаналык курортты тудар иштерди ле турсезонды ӱскени јанынаҥ критика болгон. Мыныҥ аайына канайда чыгарыгар?\n—Онызы мениҥ ээчиде туштажу-ларымныҥ бирӱзи болор. Бис Сбербанктыҥ правлениезиниҥ председатели Герман Грефле таныш. Бу сурактыҥ аайына токыналу, эмоция-неме јогынаҥ чыгар ла ӱлекерди учына јетирер керек. Строительство качан учына једери керегинде айдарга мен бӱгӱн белен эмес, је бу курч сурактыҥ аайы-бажына бис чыгар учурлу.\n—Слердиҥ биографиядаҥ кӧрзӧ, Слерде публичный политика јанынаҥ ченемел јаан эмес. Онызы јаҥы јамыдагы ижигерге буудагын јетирбес пе?\n—Онызы јӱрӱмдик ченемелле кожо келер. Публичность менде јок, нениҥ учун дезе мениҥ мынаҥ озогы ижимде андый неме болоры некелбеген. Онызы курч сурак болбос: јуук ӧйдӧ соцсетьтер јанынаҥ иштеп баштаарым, олорды эрчимдӱ ӧткӱрерим деп сӧзим берип турум. Эҥ ле учурлузы — республиканыҥ албаты-јонына ол тузалу болзын деп.


«Кара-бајырт улусты кӧрӱп ийгем» — Каруулчы шибеениҥ ОНЛАЙН-БИБЛИОТЕКАЗЫ\nКаруулчы шибеениҥ ОНЛАЙН-БИБЛИОТЕКАЗЫ\nw19 Сыгын ай 26—31 б.\n«Кара-бајырт улусты кӧрӱп ийгем»\nБу бӧлӱкке видео јок.\nЈаманысты таштагар, видео иштебей калды.\nКаруулчы шибее 2019\nКАРА-БАЈЫРТ УЛУС КАЙДА ЈАДАР?\nЧЫНДЫКТЫҤ ЈАРКЫНЫ ТАМ ЈАРКЫНДАЛЫП ЈАТ\nКАРА-БАЈЫРТ АЛБАТЫНЫҤ КӦПТӦГӦНИ\nБАСТЫРА АЛБАТЫЛАРДАҤ ЈУУЛГАН КАРА-БАЈЫРТ АЛБАТЫ\nБУ КӦРӰЛТЕНЕҤ БИС КАНДЫЙ ТУЗА АЛАДЫС?\n39 ӰРЕНЕТЕН ЈӦРМӦЛ\n«Кем де тоолоп болбогон кара-бајырт улусты кӧрӱп ийгем. [...] Олор ширеениҥ алдында ла Кураанныҥ алдында тургандар» (АЧЫЛ. 7:9).\n60 КОЖОҤ Јӱрӱмди аргадап турган јар\n1. Баштапкы чактыҥ учында элчи Иоанн кандый айалгада болуп калган?\nБИСТИҤ эраныҥ баштапкы чагыныҥ учында јажы јаанаган элчи Иоанн кӱч айалгада болуп калган. Ол Патмос деп ортолыкта ссылкада болгон, анайда ок јерде јӱрген элчилердиҥ калганчызы болгон болор (Ачыл. 1:9). Бу ӧйдӧ Кудайдаҥ јана баскан улустыҥ јуундарды аскыртып, христиандардыҥ ортозында бӧлӱништер эдип турганын Иоанн билер болгон. Анайып, христианствоныҥ јаҥду ла кӱйӱп јаткан оды удабас ла ӧчӧ берер деп билдирген болор (Иуда 4; Ачыл. 2:15, 20; 3:1, 17).\nЭлчи Иоанн колдорына пальма агаштыҥ сабактарын тудунып алган ак кийимдӱ «кара-бајырт улусты» кӧрӱп ийген. (2 абзацты кӧрӱгер.)\n2. Ачылта 7:9—14-лӧ болзо, Иоанн кандый кӧрӱлте кӧргӧн? (Кадарындагы јурукты кӧрӱгер.)\n2 Бу мындый кӱч айалгада элчи Иоанн сӱрекей јилбилӱ кӧрӱлте кӧргӧн. Ондо ангелдер улу тӱбектиҥ тӧрт салкынын тудуп алган. Олор бу тӧрт салкынды, кулдар калганчы таҥманы албаганча тудуп јат (Ачыл. 7:1—3). Таҥмалаткан улус — Иисусла кожо теҥериде башкаратан 144 000 кижи (Лука 12:32; Ачыл. 7:4). Оноҥ Иоанн база бир бӧлӱк улусты кӧрӱп ийген. Бу — «кем де тоолоп болбогон кара-бајырт улус». Олор керегинде Иоанн мындый сӧстӧр бичиген: «Ончо уктардаҥ, ӱйелердеҥ, калыктардаҥ ла тилдердеҥ улус болгон. Олор ширеениҥ алдында ла Кураанныҥ алдында тургандар». (Ачылта 7:9—14 кычырыгар.) Иоанн келер ӧйдӧ Кудайга чын бажырар улустыҥ тоозы сӱреен кӧп болор деп билип алала, тыҥ сӱӱнген болор!\n3. а) Иоанныҥ кӧрӱлтези нениҥ учун бӱдеристи тыҥыдып јат? б) Бу јӧрмӧлдӧ нени шӱӱжерис?\n3 Бу кӧрӱлте Иоанныҥ бӱдерин тыҥыткан. Је бистиҥ бӱдеристи бу кӧрӱлте оноҥ тыҥ эдер, нениҥ учун дезе бис шак ла бу судурдыҥ бӱдӱп јаткан ӧйинде јададыс! Улу тӱбекти ӧдӱп, јерде ӱргӱлјиге јӱрерге турган миллиондор тоолу улустыҥ јуулып турганын бойыстыҥ кӧзибисле кӧрӱп јадыс. Бу јӧрмӧлдӧҥ Иегова 80 кире јыл кайра бу албаты кем болгонын канайып ачып бергенин билип аларыс. Оноҥ бу албатыныҥ 1) сӱрекей кӧп болгонын ла 2) башка-башка албатылардаҥ јуулганын шӱӱп кӧрӧрис. Мындый шӱӱжӱ бу албатыныҥ тоозына киретен ончо улустыҥ бӱдӱмјизин тыҥыдар.\n4. Бастыра телекейдиҥ христиан серкпелери Агару Бичиктиҥ кандый чындыгын оҥдобой јат, је Агару Бичиктиҥ Шиҥдеечилери олордоҥ незиле аҥыланган?\n4 Агару Бичикте, Кудайга сӧсуккур улус јерде ӱргӱлјиге јӱрер деп, јарт бичилип калган да болзо, бӱгӱнги кӱнниҥ кудай јаҥдары анайып ӱретпей јат (2 Кор. 4:3, 4). Кӧп саба христиан серкпелер јакшы улус божогон кийнинеҥ теҥеридӧӧн барат деп ӱредет. Је XIX чактыҥ учында «Каруулчы шибее» деген журналды чыгарып баштаган Агару Бичиктиҥ Шиҥдеечилеринде (Исследователи Библии) ӧскӧ кӧрӱм болгон. Бу бӧлӱк улус Кудай јердеги райды орныктырар ла миллиондор тоолу сӧсуккур улус теҥериде эмес, је мында, јерде јадар деп оҥдоп алган. Је Кудайга кемдер сӧсуккур болор деп јарт билип аларга, бир канча ӧй керек болгон (Матф. 6:10).\n5. Агару Бичиктиҥ Шиҥдеечилери 144 000 керегинде нени оҥдоп алган?\n5 Анайда ок Агару Бичиктиҥ Шиҥдеечилери, кезик улус теҥериде Иисусла башкарарга, јердеҥ садылып алылар деп оҥдоп алган (Ачыл. 14:3). Бу бӧлӱк улус, јерде Кудайга чындык иштеген 144 000 эрчимдӱ христиандардаҥ турар учурлу. Је кара-бајырт улус керегинде нени айдарга јараар?\n6. Агару Бичиктиҥ Шиҥдеечилери кара-бајырт керегинде чындыкты канайып оҥдоп туратан?\n6 Иоанн кӧрӱлтезинде «ширеениҥ алдында ла Кураанныҥ алдында» турган кара-бајырт улусты кӧргӧн (Ачыл. 7:9). Оныҥ учун Агару Бичиктиҥ Шиҥдеечилери кара-бајырт улус 144 000 чылап теҥериде јадар деп бодогон. Је андый болзо, бу эки бӧлӱктиҥ башказын олор канайып јартаган? Агару Бичиктиҥ Шиҥдеечилери кара-бајырт улустыҥ тоозына, јерде јӱрерде Кудайга бӱткӱлинче сӧсуккур болбогон улус кирер деп сананган. Андый улус библиялык нормаларла јӱрген де болзо, је олордыҥ кезиги христиан серкпелердеҥ чыкпаган болор. Агару Бичиктиҥ Шиҥдеечилериниҥ санаазыла болзо, андый улус Иисусла кожо башкарарга турбас, нениҥ учун дезе олордыҥ Кудайга сӱӱжи арай ла ас болгон. Айдарда, кара-бајырт улус Кудайды тыҥ сӱӱбей турган болордо, олор ширееге отурбас, је ширеениҥ алдында турар.\n7. Агару Бичиктиҥ Шиҥдеечилериниҥ санаазыла болзо, бир муҥ јылдыҥ ӧйинде јерде кемдер јадар учурлу болгон, анайда ок олор Христостоҥ озо божогон, је Кудайга чындык арткан эр улус керегинде нени сананган?\n7 Айса болзо, Шиҥдеечилер јерде кемдер јадар учурлу деп сананган? Кара-бајырт улус ла 144 000 кижи теҥериде јуула берзе, миллиондор тоолу улуска јерде јадатан арга ачылып, Христостыҥ бир муҥ јылга башкаратан ӧйинде болотон алкыштар берилер. Андый улус Кудайдыҥ јасактарына Христостыҥ бир муҥ јылга башкаратан ӧйинде ӱредӱ алар. Оныҥ учун олордоҥ Иисус башкарып баштагалакта Иеговага иштеери некелбей јат. Ӱредилген кийнинеҥ Иегованыҥ нормаларын бӱдӱрип турган улус јерде ӱргӱлјиге јӱретен кайрал алар, бӱдӱрбей турган улус дезе, јоголтылып калар. Анайда ок ол ӧйдӧ «бастыра јердиҥ ӱстинде јайзаҥдар» болотон улустыҥ кезиги бир муҥ јылдыҥ учында теҥериде јӱретен арга алар болгон (Сар. 45:16). Олордыҥ ортозында Христостоҥ озо божогон, је Кудайга чындык арткан эр улус болор деп, Шиҥдеечилер сананган.\n8. Агару Бичиктиҥ Шиҥдеечилери кандый ӱч бӧлӱк улус болор деп сананган?\n8 Анайдарда, Агару Бичиктиҥ Шиҥдеечилериниҥ санаазыла болзо, ӱч бӧлӱк улус болор: 1) Иисусла теҥериде башкаратан 144 000 кижи; 2) теҥериде «ширеениҥ алдында ла Кураанныҥ алдында» туратан јаан эрчимдӱ иштенбей турган кара-бајырт улус; 3) Христостыҥ бир муҥ јылга башкаратан ӧйинде Иегованыҥ јасактарына ӱренетен миллиондор тоолу улус*. Је Иегова бойыныҥ ӧйинде чындыкты јарт ачып берген (Укаа 4:18).\n1935 јылдыҥ курултайында јерде јӱретен ижемјилӱ сӱрекей кӧп улус чӧҥӱрилген (9 абзацты кӧрӱгер.)\n9. а) Кара-бајырт улус «ширеениҥ алдында ла Кураанныҥ алдында» турат дегенин канайып оҥдоор? б) Ачылта 7:9-ты мынайып оҥдогоныс нениҥ учун чын болот?\n9 1935 јылда Иегованыҥ Керечилерине Иоанныҥ кӧрӱлтезиндеги кара-бајырт улус кемдер болорын билип алатан јарт оҥдомол берилген. Мынаҥ улам олор «ширеениҥ алдында ла Кураанныҥ алдында» турарга, кара-бајырт улус теҥеридӧӧн барбас деп оҥдоп алган. Нениҥ учун дезе олор јерде де болзо, «ширеениҥ алдында» турар аргалу. Је «ширеениҥ алдында» турарга, Иегованыҥ башкарар јаҥын тооп, ого сӧсуккур болор керек (Иса. 66:1). Бу улус Христостыҥ тайылгазына бӱдӱп турганыла «Кураанныҥ алдында» турат. Анайып ла Матфей 25:31, 32-де «ончо калыктар», ол тоодо калју да улус, улу ширееде отурган Иисустыҥ алдына «јуулар» деп айдылат. Бастыра албатылар теҥериде эмес, јерде јадып турган эмей. Бу мындый сӱрекей чын оҥдомол Агару Бичикте нениҥ учун кара-бајырт улус теҥеридӧӧн јуулбас деп айдылганын јартап јат. Теҥеридеги ӱргӱлји јӱрӱмди јӱк ле 144 000 кижи алар. Олор Иисусла кожо «јерле башкарар» (ЈТ) (Ачыл. 5:10).\n10. Кара-бајырт албатыга Иегова керегинде билгирлерди нениҥ учун Христостыҥ бир муҥ јылга башкарарынаҥ озо алар керек?\n10 Айдарда, 1935 јылдаҥ ала Иегованыҥ Керечилери Иоанныҥ кӧрӱлтезиндеги кара-бајырт албаты јерде ӱргӱлјиге јӱретен чындык христиандардаҥ турат деп оҥдоп баштаган. Олорго улу тӱбекти ӧдӧргӧ, Христостыҥ бир муҥ јылга башкарарынаҥ озо, Иегова керегинде билгирлерди алып, ого бажырар керек. Анайда ок Иисустыҥ бир муҥ јыл башкаратан ӧйинеҥ озо келип јаткан ончо тӱбектеҥ кыйып ӧдӧргӧ, бек бӱдӱмјилӱ болор керек (Лука 21:34—36).\n11. Агару Бичиктиҥ кезик Шиҥдеечилери Христостыҥ бир муҥ јылга башкаратан ӧйиниҥ учында Иегованыҥ кезик ишчилери нениҥ учун теҥеридӧӧн барар деп сананган?\n11 Је Христостыҥ бир муҥ јылга башкаратан ӧйиниҥ учында Кудайдыҥ кезик чындык ишчилери јердеҥ теҥеридӧӧн алылар дегенин канайып оҥдоор? Бу керегинде 1913 јылдыҥ кочкор айдыҥ 15-чи кӱниниҥ «Каруулчы шибеезинде» айдылган. Кем де мынайып сананар аргалу болгон: «Нениҥ учун јебрен ӧйдӧ Кудайга чындык арткан эр улус јерде јадар, је јаан эрчимдӱ иштенбеген христиандар теҥеридӧӧн барар?» Андый санаалар эки јастыра оҥдомолдоҥ улам болгон: 1) кара-бајырт албаты теҥериде јадар, 2) кара-бајырт албаты јаан эрчимдӱ иштенбей турган христиандардаҥ турар.\n12, 13. Майлаткандар да, кара-бајырт та алатан кайралы керегинде нени оҥдоп јат?\n12 Је 1935 јылда Иегованыҥ Керечилери Армагеддонды ӧдӱп чыгатан улус, ол Иоанныҥ кӧрӱлтезиндеги кара-бајырт улус болор деп јарт оҥдоп алган. Олор улу тӱбекти ӧдӱп, тыҥ ӱнденип: «Улусты ширееде отурган Кудайыс ла Кураан аргадайт!» — деп айдар (Ачыл. 7:10, 14). Бу неме јерде болор. Анайда ок Агару Бичикле болзо, теҥериде јӱрерге тиргизилген улус, јебрен ӧйдӧ јаткан чындык ишчилерге кӧрӧ «артык болгонды» алар (Евр. 11:40). Акалар мыны оҥдоп аларда, јердеги ӱргӱлји јӱрӱм керегинде ижемјини сӱӱнип куучындаган ла улусты Иеговага иштеерине кычырган.\n13 Кара-бајырт албатыга кирип турган христиандар мындый ижемји барына сӱӱнип јат. Олор кем јерде, кем теҥериде јӱрерин Иегова бойы кӧрӧт деп оҥдоп јадылар. Майлаткандар да, кара-бајырт та, Иегова мындый кайралды, бойыныҥ јалакайынаҥ улам Иисус Христостыҥ толынты тайылгазы ажыра бергенин оҥдоп јат (Рим. 3:24).\n14. Нениҥ учун 1935 јылдаҥ ала, кӧп улус кара-бајырт албаты керегинде судур канайып бӱдерин билерге кӱӱнзеген?\n14 1935 јылда Иегованыҥ Керечилери Иоанныҥ кӧрӱлтезин оноҥ јарт оҥдоп алган. Мынаҥ улам кӧп улус јердеги ижемјилӱ кара-бајырт албаты канайып јууларын билерге кӱӱнзеген. Ол ӧйдӧ 12 јашту болгон Рональд Паркин ака мынайып айдат: «Ол ӧйлӧрдӧ бастыра јердиҥ ӱстинде јарчылардыҥ тоозы 56 000 кире болгон. Олордыҥ кӧбизи майлаткандар болордо, кара-бајырт албаты андый ла кӧп эмес деп билдирген».\n1935 јылда јердеги райда кемдер јадар деп, бис јарт оҥдоп алганыс. Агару Бичикти, графикте кӧргӱзилген бичиктердиҥ болужыла ӱренип, миллиондор тоолу улус Каандыктыҥ јарчылары болуп калган. Олордыҥ кӧбизи кара-бајырт улустыҥ тоозына кирет. (14, 15 абзацтарды кӧрӱгер.)\nСлер (эмезе слердиҥ тӧрӧӧндӧрӧӧр) Агару Бичикти кандый бичикле ӱренгенигер?\nБичиктер: 1943 (орус тилге 1950) «Истина освободит вас»; 1946 (орус тилге 1956) «Бог верен»; 1968 (орус тилге 1969) «Истина, ведущая к вечной жизни»; 1982 (орус тилге 1989) «Ты можешь жить вечно в раю на земле»; 1995 (алтай тилге 2001) «Ӱргӱлји јӱрӱмге баштап апарар билгир»; 2005 «Чему на самом деле учит Библия?»; 2015 (алтай тилге 2018) «Агару Бичик неге ӱредет?».\n15. Кара-бајырт албаты канайып јуулат?\n15 Је канча јылдардыҥ туркунына, кӧп ороондорго аткарылган миссионерлердиҥ ижинеҥ улам, Иегованыҥ Керечилериниҥ тоозы там ла кӧптӧгӧн. Оноҥ 1968 јылда Агару Бичикти «Истина, ведущая к вечной жизни» деген бичикле ӱренетен программа башталган. Бу бичикте библиялык чындык сӱрекей јеҥил јарталганынаҥ улам, Иегова керегинде билип алган јобош улустыҥ тоозы оноҥ тыҥ кӧптӧгӧн. Тӧрт јылдыҥ туркунына јарым миллионноҥ кӧп јаҥы ӱренчиктер чӧҥӱрилген. Латинский Америкада ла ӧскӧ дӧ ороондордо католический серкпелердиҥ улузыныҥ тоозы астап турарда, Кӱнчыгыш Европада ла Африкада бистиҥ ижис токтодунаҥ јайымдалып туратан. Анайып, база да канча миллиондор улус чӧҥӱрилген (Иса. 60:22). Калганчы јылдарда Иегованыҥ организациязы, Агару Бичик неге ӱредип турганын билерге болужатан ӧскӧ дӧ тузалу јепселдер чыгарган. Эмди Иегова кара-бајырт албатыны јууп турганында бир де алаҥзыбай јадыс. Олордыҥ тоозы 8 миллионноҥ ажа берди.\n16. Кара-бајырт албаты кемдердеҥ турар?\n16 Иоанн кӧрӱлтезин јартап тура, кара-бајырт албаты «ончо уктардаҥ, ӱйелердеҥ, калыктардаҥ ла тилдердеҥ» болор деп айткан. Иоаннаҥ озо Захария судурчы бого тӱҥей сӧстӧр бичиген: «Ол кӱндерде ончо албатылардаҥ болгон ло башка-башка тилдерге куучындап турган он кижи иудейдиҥ эдегинеҥ тудунып, ого мынайып айдар: „Бис слерле кожо барарыс, нениҥ учун дезе Кудай слерле кожо деп укканыс“» (Зах. 8:23).\n17. Иегованыҥ организациязы башка-башка тилдерлӱ албатыларга канайып болужат?\n17 Иегованыҥ Керечилери, улусты ончо тилдердеҥ јууп аларга, сӱӱнчилӱ јарды олордыҥ тилине јарлаар керек деп оҥдоп јат. Оныҥ учун Агару Бичикти ӱренетен бичиктерди бис 130 јылдаҥ кӧп ӧйгӧ кӧчӱрип јадыс. Бӱгӱнги кӱнде канча јӱс тилдерге кӧчӱрилип турган ишти, кижиниҥ тӱӱкизин кӧрзӧ, кем де, качан да этпеген. Иегова кара-бајырт албатыны ончо албатылардаҥ јууп турганын бойыстыҥ кӧзисле кӧрӧдис. Анайып бу улус, башка-башка албатылардаҥ да болзо, кӧгӱс курсактыҥ ӧскӧ тилдерге кӧптӧп турганынаҥ улам, Иеговага бирлик бажырып јат. Олор бойыныҥ јарлаар ижиле, анайда ок бой-бойына сӱӱштӱ баштанып турганыла текши јарлу болот. Бу ончо неме бистиҥ бӱдӱмјибисти тыҥыдып јат! (Матф. 24:14; Иоанн 13:35).\n18. а) Исаия 46:10, 11-ле болзо, Иегованыҥ кара-бајырт керегинде судурды бӱдӱрип турганы бисти нениҥ учун кайкатпай јат? б) Јерде јадатан ижемјилӱ улус теҥеридӧӧн барбайтанына нениҥ учун ачынбай јат?\n18 Бис кара-бајырт керегинде судурдыҥ бӱдӱп турганын кӧрӱп, тыҥ сӱӱнип јадыс! Иегованыҥ бу судурды мынайып бӱдӱрип турганында кайкамчылу неме јок. (Исаия 46:10, 11 кычырыгар*.) Кара-бајырт улус Иисусла кожо теҥериде башкарар эдип майлатпаганына ачынбайдылар, карын Иегованыҥ сыйлаган ижемјизин баалап јадылар. Агару Бичикте, Кудайдыҥ агару тынына башкарткан да болзо, је 144 000-га кирбей турган чындык эр ле ӱй улустыҥ ас эмес темдери бар. Олордыҥ бирӱзи Крестеечи Иоанн (Матф. 11:11). База бирӱзи Давид каан (Ап. ижи 2:34). Олор, анайда ок ӧскӧ дӧ улус, јердеги райга тиргизилер. Ончо тирилген ишчилерде, кара-бајырт улуста чылап, Иеговага чындык болгонын ла оныҥ бийленер јаҥына јӧмӧжип турганын кӧргӱзетен арга болор.\n19. Иоанныҥ кара-бајырт керегинде кӧрӱлтезиниҥ канайып бӱдӱп турганын оҥдоп турганыс бисти неге кӱӱнзедет?\n19 Кудай ончо албатылардаҥ миллиондор тоолу улусты мынайып баштапкы катап бириктирип салган. Бистиҥ ижемјибис кандый да болзо, теҥериде ол эмезе јерде јадатан да болзо, бис канча ла кире кӧп улуска кара-бајырт «ӧскӧ койлордыҥ» (ЈТ) тоозына кирерге болужар учурлу (Иоанн 10:16). Удабас, судур аайынча, Иегова јерде улу тӱбекти баштап, кижиликти шыраладып турган башкаруларды ла кудай јаҥдарды јоголтып салар. Ол тушта кара-бајырт улуска Иеговага ӱргӱлјиге јерде иштейтен сӱрекей јакшы арга ачылар! (Ачыл. 7:14).\nСЛЕР КАНДЫЙ КАРУУ БЕРЕР ЭДЕЕР?\n1935 јылга јетире кара-бајырт керегинде кандый јастыра оҥдомол болгон?\nКара-бајырт албаты канайып кӧптӧп калган?\nИегова кара-бајырт улусты ончо албатылардаҥ јууп турган деп недеҥ кӧрӱнет?\n139 КОЖОҤ Бойымды јаҥы телекейде деп сананадым\nБу јӧрмӧлдӧ элчи Иоаннга берилген кӧрӱлте шӱӱжилер. Ол кара-бајырт улустыҥ јуулганын кӧргӧн. Бу кӧрӱлте кара-бајырт улустыҥ тоозына киретен улустыҥ ончозыныҥ бӱдерин тыҥыдар.\n«Свидетели Иеговы — возвещатели Царства Бога» деген бичиктиҥ 159—163 бӱктерин кӧрӱгер.\nИсаия 46:10, 11: «Учында не болорын бажынаҥ ла ала айдадым, эдилгелек немени јебрен ӧйлӧрдӧҥ бери айдадым. „Мениҥ амадуум бӱдӱп калар, бойымныҥ табымды бӱдӱрип саларым“ — деп айдадым. Кӱнчыгыш јанынаҥ барынтычы (хищная) кушты ла мениҥ табымды бӱдӱретен кижини ыраак јердеҥ кычырарым. Айтканымды ла амадуумды бӱдӱрип саларым».\nАлтай тилге бичиктер (1998—2022)


Байлу, агару јерлердиҥ байы – Саян-Алтайдыҥ тӱрктеринде - altaicholmon\nБичимел Саян-Алтайдыҥ тӱрктериниҥ байлу, агару јерлерге јаҥжыккан чӱм-јаҥындагы, культуразындагы кӧрӱмине учурлалат.\nШак мындый јерлерге јаҥжыккан јаҥжыгуларда, культурада кӧрӱм де, јартамалдар да башка-башка. Оныҥ учун мында алтайлардыҥ, хакастардыҥ ла тувиндердиҥ телекейлик кӧрӱминде, текши јуругында байлу, ару ла агару јерлери шиҥделет. Онойдо ок кӱнӱҥги јадын-јӱрӱмде байлу јандарын аҥылаары база шиҥжӱлӱ иште чыгарылды. Јердиҥ бойыныҥ аҥылузы, башказы бар. Онызы бу јердиҥ эмезе коштой, ӧскӧ телекейге кирип турган аайыла чокымдалат. Аҥылу јерде мындый бинарный оппозициялар, темдектезе, «байлу» – «кӱнӱҥги», «бойыныҥ» – «ӧскӧ», «темиккени» –«темикпегени», «кӱнчыгыш» – «кӱнбадыш», «айдыҥ јаҥызы» – «айдыҥ эскизи» , «тӱш» – «тӱн» турат.\nБайлу, јажытту јерлерди шиҥдеер иш азыйдаҥ бери ӧткӱрилет ле башка-башка јартамалдар берилет:\nБӱгӱнги кӱнде элкем-телкем јерди байлу, агару јер эдип кубултарыныҥ аайына ла ондый јерлерди тӧзӧӧр эп-аргаларга јилбӱӱ јаан. Кижи ле байлу јердиҥ ортодогы колбулар, онойдо ок јаҥжыккан јаҥжыгулардыҥ ичинде байлу јерге, ол ого камаанын јетирет ле оны кӧргӱзет, колбузы шиҥделет.\nОлор јӱрӱмниҥ байлу, јажытту ла јаантайынгы туура салбас, айрылбас бӧлӱктери болуп јат. Айдарда, олор јондыктыҥ јӱрӱмин аайлу-башту эдип-тудуп турган эп-арганыҥ база бир бӧлӱги деп айдар керек. Кубулталарга јолду да болзо, је олор јондыкка-обществого токыналу тӧзӧгӧ берет.\nАлтай элдиҥ кудай јаҥы ла соојындар јаҥжыгуларында семантикалык бӧлӱгинде от – айыл деген оҥдомолдордыҥ байлу јаны сӱреен чокым, јарт кӧрӱлет. Темдектезе, «Кан-Сулутай» деген кай чӧрчӧктӧ адазы кызын јакып тура, айылдыҥ тыштында јер ӧскӧ, јеткерлӱ деп ајарат:\n«Јаш кижиниҥ кӧзи курч,\nЈарынды алып, ӧртӧп кӧр.\nКалак, балам, кичӱ кызым,\nАлтын суула јунар болзоҥ,\nАк арчынла аластаар болзоҥ,\nАйылдаҥ ыраак апарбас,\nЧӧп ӧлӧҥгӧ уймалтпа.\nКоркышту чебер тудар јаҥду\nЈаҥыс акаҥныҥ тыны эди».\nАйылдыҥ јери, ичи аҥылу сӱр-темдектерле бӧктӧлгӧн. Темдектезе, эжик кыйалтазы јогынаҥ кӱнчыгыш јаар ачылар учурлу. Мында «кӱнчыгыш» — «кӱнбадыш», «јӱрӱм» — «ӧлӱм» деген оҥдомолдор удура-тедире чокым турат. Кӱнниҥ чыкканы, кӱнчыгыш јаны бу телекейдеги јӱрӱмле колбулу, кӱнниҥ ашканыла, кӱнбадышла – ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ телекейиле (божогон кийнинеҥ), ончо чӱм-јаҥ кӱнниҥ аайыла ӧткӱрилет (божогон ло онойдо ок кӱндеринеҥ, јылдыгынаҥ башка). Эжик — ӧскӧ телекейдиҥ ле айылдыҥ телекейи ортодогы гран-кыйу болуп јат. Эмезе тегин телекей ле байлу телекей ортодогы гран-кыйу деп айдарга јараар. Мында куучын ӧргӧӧ-храм керегинде ӧдӱп јат. Айдарда, «бозогоны ажыра басканы» јаҥы телекейле танышканын темдектеп јат. Бозогоныҥ бойында ӧткӱрилип турган бойыныҥ чӱм-јаҥы бар. Бозого – «бойыныҥ» ла «ӧскӧ» телекей ортодогы гран-кыйу. Айылга кирер тужындагы ӧткӱрилип турган чӱм-јаҥ калык чӱмделгезинде кӧргӱзилет:\nБалдарыныҥ келгенин кӧрӧлӧ,\nУулыныҥ тапкан кӧӧркийин\nУткуп, эмди эзендешти.\nАк сӱтле кӱндӱлеп,\nАк ширдекке отургусты,\nАш јакшызын кайнадып,\nКелин айылга кирип, ол ӧскӧ укту-тӧстӱ, јаҥы айылга, ук-уйага, билеге темигет, ӱренет. Сӱт дезе арутап-арчыырыныҥ чӱм-јаҥын темдектеер аргалу. Мындый чӱм-јаҥды ӧткӱргени келинле кожо ӧскӧ јердеҥ келгедий тӱбекти јабызадып токынадар, арчыыр аргалу.\nАйылдыҥ эжигинде бойыныҥ аҥылу, буспас ээжилери бар. Темдектезе, эжиктиҥ ле бозогоныҥ бойыныҥ јарабастары, тудуулары. «Айылдыҥ эжигин кайра салып, ачык артырарга јарабас. Эжикти теберге, чачарга, эжикле ойноорго, силбектенерге, мӱӱстӱ-оосту курч неме уулаарга, кадаарга јарабас. Алтай улус айылдыҥ ичинде эжик јанында кам јаҥыла ээзин тургузат. Быркан јаҥында кара немелердеҥ билениҥ сары јайыгы корулап јат.\nАйыл байлу, ару јер, ол корулап, курчулап јат, от-очогы ажыра балдардыҥ, малдыҥ куды келет. Оныҥ учун чӧрчӧктӧги баатырлар туура јердеҥ айлына тӱбек экелбеске, јолдоҥ, јуу-согуштаҥ келзе, озо ло баштап арутанат.\nАт сыртына минип алып,\nАаль-јурты зааньан ок ийди.\nАржан сууне једип келди,\nАттаҥ тӱжӱп, ичеп алды.\n(Јимей-Ару ла Шимей-Ару. 2018.190-191).\nТувалардыҥ кеп куучындарында айылды байлу јер деп јартаганына учурайдыс. «Ээлерди кӧрӧр кижи нӧкӧриниҥ айылыныҥ эжигинеҥ кирип јада, јаагындагы азаны кӧрӱп ийген (кара ийделер –Т. Н.). Аза айылдыҥ ичи јаар кирип болбогон». Тувалардыҥ айылыныҥ бозогозы байлу деп чотолот, бозогозыныҥ ээзи бар. Бозого јерди бойыныҥ, таныш ла ӧскӧзине, таныш эмезине ӱлеп јат. Бозогодо бир канча тудуулар, јарабастар бар: бозогого отурбас, бозогого турала куучындашпас. Бозогоныҥ ээзи айылга кату ээлерди кийдирбес. Эмезе «Эне кижи айылдаҥ чыгардаҥ озо очоктыҥ кӧӧзиле эмчек балазыныҥ маҥдайын сӱрткен. Тувалардыҥ јаҥыла олор кӱн ашкан кийнинеҥ балдарды айылдаҥ чыгарбай јат. Кара ийделер баланыҥ кудын алып ийердеҥ айабас. Эмезе баланы чыгарардаҥ озо маҥдайын кӧӧлӧ сӱртип ийер. Мынайда олор баланыҥ кудын уктыҥ-уйаныҥ одыныҥ ээзине корулаарына табыштырат.\nХакастардыҥ айлы јердиҥ аайыла турат ла кӧп тоолу учуры бар. Хакастардыҥ айлыныҥ бозогозы айылдыҥ «ээзиниҥ» јӱретен јерлериниҥ бирӱзи болуп јат. Бозого айылдыҥ ичиниҥ јаан учурлу јери деп чотолот. Јаҥжыккан кӧрӱмле болзо, таныш, темигип калган ла таныш эмес јерлердиҥ гран-кыйузы болуп јат. Јаан јашту хакастардыҥ айтканыла, айылда ала кӱнге айак-казан оодылза, айылга айна-кӧрмӧс келгениниҥ темдеги. Албатыныҥ куучындарыла болзо, айылдыҥ бозогозы ару болзо, кӧрмӧс кирип болбос, кирлӱ болзо, буудак јогынаҥ кирет. Оныҥ учун хакастар айлын, анчада ла бозогозын ару, чек тудат. Онойдо ло бозогого базарга, отурарга јарабас, оноҥ ӧскӧ айылдыҥ ээзи ачынар. Шак оныҥ учун хакастар бозогого качан да баспай јат, бозого ажыра эзендешпес ле нени-нени бозого ажыра беришпей јат.\nЈаҥжыккан культура, јаҥжыгулар онойдо ок «тӱбектӱ, каршулу» байлу јерлерди аҥылайт. Јаҥжыккан кӧгӱс-кӧрӱмде јол јӱрӱм бӧлӱгинеҥ эмес деп айдар керек. Кажы ла кижиниҥ јолында, јӱретен аайында аҥылу-адылу ээжи јок. Кажы ла кижиде, јаан болзын, јаш бол бойыныҥ ӧдӧтӧн јолы. Кандый бир ӧйдӧ јол келишпей буудакталып, келишпей де јадар аргалу. Кажы ла учуралда бойыныҥ шылтактары бар ине. Јолдордыҥ ӧдӱшкени, белтири, суулардыҥ бириккени ле чике баштары, бийик јерлер, кӱрлер-кемрӱлер таныш эмес, темикпеген, ӱренишпеген јерлерде турат.\nКара, кирлӱ-торлу ийде бойыныҥ јолдорыла барат, ол «айна чолы» деп адалат. Кезикте ондый јерлерле куйун болуп айланат. Јолдыҥ бойыныҥ ӱч јаны бар: экӱзи кӧлӧсӧ-тегеликтердиҥ ле чике ортозындагызы дезе аттыҥ туйгактарыныҥ. Јолдыҥ сол јаны – кирлӱ-торлу ийдениҥ. Јойу улус јаҥыс ла оҥ јаныла баратан јаҥду. Бу јол Кудайдыҥ јолы («худай чолы») деп адалат. Тӱнде «кызыл эҥирдиҥ кийнинеҥ» јолдыҥ чике ортозыла кӧс јок кӧрмӧстӧр тениген. Оныҥ учун јолдыҥ ортозы јеткерлӱ деп чотолгон. Кара ийделер мӱӱстӱ-оосту немелердеҥ: бычактаҥ, кайчыдаҥ, малтадаҥ ла ийнелӱ агаштардаҥ-јыраалардаҥ – толонодоҥ, карганадаҥ, шиповниктеҥ, тегенектеҥ, тожыладаҥ, чычранадаҥ ла о.ӧ. чочып, коркып јат.\nХакас малчы кыйалтазы јогынаҥ камчылу јӱретен болуптыр. Хакастар, тувалар камчыныҥ сабын кызыл табылгыдаҥ (сӧӧскӧн) эдип јат, ондо бойыныҥ байлу учуры бар. Хакас шиҥжӱчилердиҥ темдектегениле, кырдыҥ-тууныҥ ээлери улусты канайда ла чочыдар, коркыдар аргалу. Эп-аргалары кандый ла. Олор кӧп лӧ јаны табыштарла чочыдат, коркыдат. Олор, темдектезе, бала болуп, ыйлап та турар.\nАлтайларда тургак, тургакту јерлер керегинде куучындар база бар. Анчада ла тӱнде ондый тургакту јерлерге учураган учуралдар кӧп. Темдектезе, минген ады да тургакка туттурып, таҥ атканча туруп калат.\nЈаан ӱйениҥ улузы, темдектезе, Улаган аймакта тургакту јерлер кӧп болгонын темдектеп јат. Мында XIX-XX чактарда Алтайский духовный миссияныҥ ижиле колбой православный јаҥныҥ камааны тыҥ болгон. Ондый тургакту јерлердиҥ кӧп болгонын јаан улус мынайда јартайт. Божогон кресттӱ алтайлардыҥ сӱнелери тирӱ. Олордыҥ сӱнелери эзен јӱрген улустыҥ јанында арткан. Нениҥ учун дезе байагы божогон улустыҥ кӱндеринде чачылга-чачылта эдилбеген (божогон улустыҥ куттары азыралбаган). Бу «телекейдеҥ, јердеҥ» айрылатаны ла ок ӧйдӧ «ӧскӧ телекейге, јерге» киретени шак ла јуук улузыныҥ турушканыла ӧдӱп јат. Кутка тӧрӧӧн-тӧркини јӱре берерге болушпаган. Айдарда, крестке тӱшкен алтайлардыҥ куттарын «ӱйдешпесте», олор «ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ» телекейине кирип болбогон, ары да, бери де эмес, ол ло бу телекей ортозында јӱрет. .\nСӧс јогынаҥ, «ӧскӧ», «таныш, ээленбеген» јер бойында тӱбектӱ. Кӱн ажар алдындагы ӧй, тӱн ле кӱнбадыш јаны байлу јердиҥ кара јанын тыҥыдат. Шиҥжӱчилер бойыныҥ телекейин ӧскӧ, туш телекейле колбоп турган јолго аҥылу учур берет.\nБайа јаҥдайтан јаҥжыккан чӱм-јаҥ ла соојындар кеминде учурын алза, онызы божогон, ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ јерине јана бергендердиҥ телекейиниҥ бажы эмезе улалганы деп айдар керек. Албаты бойыныҥ кӧрӱмиле, санаа-укаазыла јолдыҥ учурын аайын улустыҥ телекейи ле ээлердиҥ телекейи бой-бойына удура турганыла јартап јат. Јолдо бир ле уунда колбуныҥ ла ыраактагы (башказы, ӧскӧзи) деген бойыныҥ оҥдомолдоры бар. Онойдо ок удур-тедир турганы деп, билимчилер јартагылап јат.\nОл јеткерлӱ, тӱбектӱ телекейдиҥ «байлу» јанын кезектей темдектеп тура, шак онызыла «ӧскӧзиниҥ», «таныш эмезиниҥ» табарузын, камаанын јабызадар, јымжадар аргазын ачат. Онызы бу јер јабызадылып, јымжадылган деген темдек болуп јат – ол сабын кызыл табылгыдаҥ эткен камчы, бычак ла оноҥ до ӧскӧзи болор аргалу. Алтайларда, онойдо ок туваларда камчыла кату, казыр ээлерди коркыдып турганы јанынаҥ шӱӱлтелер бар. Алтай улус камчыныҥ эки јанын бириктирер тужында агажын ойып, ӧртӧбӧй јат. Нениҥ учун дезе от тийген кийнинде камчыныҥ тирӱ ийдезин јоголтып ийер аргалу. Шак ол тужында камчы корулаачы ийдезин јылыйтып, корулап болбос. Тувалардыҥ шӱӱлтезиле болзо, тӱнде «караҥуй, уур» јерлерди атту-тонду, колында камчылу кижи ӧдӧр аргалу. Ол кижидеҥ кӧрмӧстӧр кут јок коркор, качар.\nОнойдо ок ийне бӱрлӱ агаш, мӱӱстӱ-оосту неме курчу-куйак болуп јат. Алтай улустыҥ айтканыла болзо, кӧрмӧс, кара ийделер ийнелӱ јыраа агашка удура нени де эдер аргазы јок. Ийнелӱ јырааныҥ саптарын эжиктиҥ ич ле тыш јанына кыстап јат. Айыл-јуртты кату, кара ээлердеҥ корулап јат. Кӧп лӧ јаны айылда кижи божогон болзо, оныҥ кийнинеҥ айыл-јурт табыштанып, амыр јок болзо, мындый коруулды тургузып јат. Байа јыраа агаштыҥ курч ийнелери коруул-курчуу болуп турган деп јартаарга јараар.\n«Каршулу, кату» деп айдатан байлу јерлердиҥ каразын јабызадарга, јымжадарга айдыҥ јаҥызын, толунын, эскизин, аразын кыйалтазы јогынаҥ ајаруга алар керек. Алтай улус айдыҥ јаҥызыла јолго чыгат, јаан керектерин баштап јат, бала-барказыныҥ той-јыргалын, баланыҥ койу кӧчӧзин ле оноҥ до ӧскӧ јаан учурлу байрамдарды ӧткӱрет. Тувалар база ла ок айдыҥ јаҥызыла башкарынат.\nАлтай улус кӱнниҥ аайына (тӱш, эҥир) база јаан учур берет. Темдектезе, кызыл эҥирде, байлу ӧйдӧ ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ телекейиниҥ эжиги ачылат деп јартагылайт. Айдарда, бу ӧйдӧ, кызыл эҥирде, уйуктаарга јарабас. Онойдо ок тӱнде табыштанарга јарабас, айылдаҥ от, сӱт чыгарбас, сууга барарга јарабас. Тӱбектӱ, јеткерлӱ» јерлер сууныҥ јанында база болуп јат.\nОдын јарбас, бажында бӧрӱк, арчуул јогынаҥ чыкпас, кижини адыла адабас, кыйгырбас. Бу ла ӧйдӧ кара ийделер јарыкка чыгып, кижиге каршузын јетирет.\nКӱнчыгышта, кӱнбадышта база бойыныҥ јарабастары бар. Кӱнниҥ чыкканыла ончо тынар-тынду, јӱрӱм бек колбуда. Јӱрӱм, кыймыгу кӱнчыгышла, кӱнниҥ аайыла баратан јаҥду. Темдектезе, адазы уулын јакып јат:\n«Кӱн падыжы јаар\n«Сӱрӱкӧӧјан јол пар полор;\n«Ол јолбыла парба, палам!»\n(«Тектебей-Мерген» 2018, 82-85).\nБайа кӱнбадыш јаны – бу ууламјы карала колбулу, келишпес-јарабасту. Темдектезе, кара санаалу, канзыраган Караты-Каан кӱнбадышта јадат:\nКара талай јарадында\nКара јорго атка минген\nКара-Каан јуртап јат».\n(«Алтын-Туујы» 2018, 326-327).\nАлтайлардыҥ, тувалардыҥ, хакастардыҥ кӧгӱс-кӧрӱминде, јӱрӱминде байлу јерлер јаан учурлу. Байлу јерлердиҥ јакшы да, јаман да јаны бар. «Јеткерлӱ», «туура, јака» јерлерде бойыныҥ чокым ээжилери бар. Байа «туура, јака» јерлер коомой болгонынаҥ улам јеткер де боло берер аргалу. Је байа чӱм-јаҥды билгир ӧткӱргенде, јакшы, јымжак ӧйлӧрди билгир тузаланганда, кижи бойы аайлу-башту јӱргенде, «јеткерлӱ» јерди амыр-энчӱ, токыналу ӧдӧ берерге јараар.\nАлтайлардыҥ, тувиндердиҥ, хакастардыҥ байлу јерлери керегинде кӧрӱминде текши јаны илезине чыгарылат, чокымдалат: айыл-јурты байлу, бозогозында, эжигинде текши ээжилер бар. Эжикти билелик ээлер-јаандар корулап јат. Јол бойы «темикпеген, ӱренбеген, ӧскӧ јер» деп чотолот. Шак мында јарт, таныш эмес немеле тартыжу ӧдӧт. Онойдо ок јол байлу јер болуп јат. «Јеткерлӱ» јерди амыр-энчӱ ӧдӱп чыгарга, бойыныҥ аҥылу чӱм-јаҥы бар. Анчада ла байлу јерди байлап, тооп јӱретени јанынаҥ јарт айдылат. Байлу јерлердиҥ чӱм-јаҥын билетени, тудатаны сӱреен керектӱ деп кажы ла калыкта озодоҥ бери айдылып калганы бар.\nтӱӱки билимдердиҥ кандидады


Монголдор: кӧчкӱндердиҥ јери - altaicholmon\nОл ӧйдӧ Орус каандык бастыра Сибирьди jуулап алала, Тымык теҥиске jедип келген. Орустардыҥ казактарыныҥ черӱлери jуулаган jерлерде шибеелер тудулып таркаган. Бай-кӧлгӧ jеделе, ондогы монгол-дорды бойына бактырып, орустар олорды бурят деп адап салган. Удура тартышкан монголдор Калка jерине сӱрдирткен. 1689 jылда Кыдат ла Орус ороондор орто-до Нерчинскте баштапкы jӧптӧжӱ тургузылган. Ол jӧптӧжӱле болзо, манjылар орустарга монголдордыҥ керектерине киришпезин, саду ӧткӱрбезин деп jакарып салган. Онойып jаҥы ӧйдиҥ тӱӱкизи башталат. Озодо кӧчкӱндер Кыдатка табару эделе, удура jуулашса, тӱндӱк jанында коруланып туратан, эмди ондый арга jоголып калган. Орус каандык jаҥы jерлерине бойыныҥ албатызын кӧчӱрип баштаган.\nМонголдордоҥ орустарла эҥ ле озо колбу туткандар – ол ойроттор. 1607 jылда Том-турага ойроттордыҥ элчизи келген. 1643 jылда Эрjине-Батыр-каан-тааjы орус каан Михаил Федоровичке баштапкы элчи аткарган. Ол ӧйдӧ ойротторды чорос сӧӧктӱ Кара-Кула-каан ла оныҥ уулы Эрjине-Батыр-каан-тааjы бириктирерге чырмайлаган. Олорло jӧпсинбей, качкандар да болгон. 1636 jылда ойроттордоҥ торгоуттардыҥ тааjызы Коо-Ӧрлӧк лӧ хошууттардыҥ тааjызы Кӱнделен Эдил сууныҥ jараттарына кӧчӱп барган. Ол орустардыҥ jанына кӧчӱп барган монголдорды калмыктар деп адаган. Ойроттор jаҥыс та орустарга кӧчкӧн эмес. Турубайху нойон эмдиги Кыдаттагы Кӧк-нуурга кӧчӱп барала, бойын Гуши-каан деп аданган. Ол кӧчӱштер jаҥыс та чоросторло тартыжулар учун эмес, кӱйгек-кургактардаҥ улам одорлор астаганы учун болгон.\nУдура тартышкандар кӧчӱп барарда, ороондо амыр боло берген, одорлор до кӧптӧгӧн. Мындый эптӱ айал-гада Эрjине-Баатыр-каан-тааjы бойыныҥ эл-тергеезин тӧзӧп салган. Тӧрт ойротты бириктирип, манjыларга удура тартыжар арга боло берген, jе калкаларла амыр jӱрер арга ойроттордо эмди jоголгон.\nБаатыр-каан-тааjы орооныныҥ кӱчин тыҥыдып тур-ган ол ӧйлӧрдӧ, Тӱштӱк Монголды манjылар jуулап алганын угуп, jаан jеткер келип jатканын оҥдогон, калкаларла биригер арга бедиреген. 1640 jылда Тар-багатай Улан Бараа деп jерде калкалардыҥ ла ойроттордыҥ каандары ла нойондоры jуундашкан. Ондо Засагту-каан Субадай, Тушэту-каан Гомбодорж, Сэцэн-каандыктыҥ улу нойондоры, Эрjине-Баатыр-каан-тааjы, Гуши-каан ла оноҥ ӧскӧ бийлер, ол тоодо Кӧк-нуурдагы нойондордыҥ ла Эдилдеги торгоуттардыҥ чыгартулу улузы. Бастыразы – 28 нойон. Бу jуунда канча-канча бӧлӱктерге айрылган монголдор бирлик jасак тургускан, ойроттор ло калкалар ортодо оҥдошпосторды аайлаарын шӱӱшкен. Мында jӧптӧгӧн «Их цааз» («Улу jасак») деп jуунты аайынча мындый сурактарды башкарынар болгон:\nКалка ла Ойротко тууразынаҥ табару эдилзе, канай jӧптӧжӧри.\nОйрот ло Калка ортодо албатызы ортодо кол-булар тударына тутак этпези.\nЫраактагы тоозы ас албатылу ороонго табару эдилзе, канай jӧптӧжӧри.\nӦштӱлердиҥ тууразынаҥ табарузына удура ӧмӧ-jӧмӧ тартыжары.\nJуулар тужында канайып колбу тудары ла jӧптӧжӧри.\nОнойдо ок билениҥ, каршулу керектердиҥ аайына чыгар ла кудайлык jон jӱрӱми керегинде сурактардыҥ аайына чыгарга база чырмайлаган.\nЭрjине-Баатыр-каан-тааjы jадып калганныҥ кий-нинде каанныҥ ордына оныҥ jаан уулы отуратан jаҥ jоголып калган: 1665-1671 jылдарда Ойрот каандыкты энезиниҥ болужыла оныҥ бежинчи уулы Сенге башкарган. Ол учун тартыжулар башталып, Сенге учы-тӱбинде ӧлтӱрткен. Оныҥ Тӧбӧттӧ Далай-ламада ӱренип турган 27 jашту карындажы Калдан ӱредӱзин таштап, каандыкты башкарган. Бойыныҥ 12 уулыныҥ бирӱзин, Калданды, 7 jаштуда Эрjине-Баатыр-каан-тааjы Лхасага аткарган, Зая-Панjытаныҥ jанына. Сенгени ӧлтӱрип саларда, ойроттордыҥ нойондоры Калданды кычырып, ширееге отургыслаган, Тӧбӧттӧҥ болушка иженип. Тӧбӧттӧр бойлоры манjыларга кыстыртып, Ойроттыҥ болужына иженгилеп турган болгон. Сенгени ӧлтӱреле, Калданга удура болгон ойрот нойондор Кӧк-нуурга качып, Гуши-каанныҥ баркаларыла бириккен. 1673 jылда манjылардыҥ черӱзи Кӧк-нуурдыҥ jанында jерлерди jуулап алган, онойып Калданныҥ ӧштӱлери биригип, тыҥый берген. Је Калдан jайалталу кижи болгон, бастыра ӧштӱлерин jеҥип чыккан. 1678 jылда оныҥ эл-тергеези Кӧк-нуурдаҥ ала Сибирьге jетире jайылган.\nКӱч алынып, jиит каан тергеезиниҥ тыштында jерлерге табарулар эдип баштаган. Баштапкы табару Ойрот каандыктыҥ тӱштӱк jанындагы Кӱнчыгыш Туркестанга келишкен.\nОл ӧйдӧ Исмаил-каан ла Ходжа Аппак бойлоры ор-тодо jаҥ блаажып, тартыжып тургулаган. Ходжа Далай-ламанаҥ болуш сураган, онызы Калданга самара бичи-ирде, Калдан черӱзин кӧдӱрген, Кулjа деп каланы jуулап алала, Исмаил-каанды сӱрген, Ходжаны башка-раачы эдип салган. Учында бастыра Уйгурстан Ойрот каандыкка баккан. Кӱнбадыш Туркестанныҥ калалары ол ӧйдӧҥ бери Калданга jылына 100 муҥ таньга (бир тонна мӧҥӱн – А. А.) калан тӧлӧп баштаган. 1686 jылга jетире Калдан Хами, Турфан, Кашгар, Сайрам, Бухара, Самарканд калаларды jуулаган, бастыра 1200 кире оогош калаларды jуулап алган, Тӧс Азияда эҥ кӱчтӱ каан болуп калган.\nОрус ла Кыдат каандыктарла саду ӧткӱрип, элчилер аткарган. 1678 jылда ойрот садучылар Москвага келип, 6000 рубльга (1,2 тонна мӧҥӱн – А. А.) саду ӧткӱргилеген. Jебрен Торко jолды колдоп алганы ой-ротторго jакшы айалга тӧзӧгӧн. Кӱнбадыш ла Кӱнчыгыш jандарыла саду тыҥыган.\nБу ла ӧйдӧ манjылардыҥ Эjен-кааны Канси 1678 jылда Калданга каанныҥ нерезин берген. Калдан Да-лай-ламала база тудуш болгон, Далай-ламада, Тӧбӧттӧ лӧ олордыҥ кудай jаҥында Калдандый коручыл качан да болбогон. 1679 jылда Далай-лама бойыныҥ ӱренчиги ле коручылы Калданга Бошогту (быйанду де-гени – А. А.) деп нере берген, онойып Калдан тӱӱкиде Калдан-Бошогту-каан деп jарлу болгон. Мынайып, ойроттордыҥ кааны кӱч алынып, бир jанынаҥ бастыра монголдорды бириктирер деп амадулу, экинчи jанынаҥ Эjен-каандыктаҥ коруланарга деп, 1688 jылда 30 муҥ черӱлӱ Калкага jуулу барган. Калкалар ла ойроттор ортодо канду jуулардыҥ ӧйи башталган.\n(Амыр АЙТАШЕВ кӧчӱрген)