«Јакшы јӱрӱм учун!» - altaicholmon\n«Јакшы јӱрӱм учун!»\nОрооныста јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинде Тӧс јасакка тӱзедӱлер кийдирери аайынча ӱнбериштиҥ калганчы — јетинчи кӱни ӧтти.\nРФ-тыҥ Конституциязына тӱзедӱлер кийдирер баштаҥкайды Россияныҥ президенти Владимир Путин, 2020 јылдыҥ чаган айыныҥ 15-чи кӱнинде јылдыҥ сайынгы баштанузын эдип тура, айткан. Тӧс јасакка тӱзедӱлер президентке, башкаруныҥ турчыларына ла государстволык јойпондорго јаҥы некелтелер эдилип турганына учурлалат, государствоныҥ граждандар алдында јонјӱрӱмдик молјуларын тыҥыдат, парламенттиҥ чыдуларын кубултат, федерал јерлерди айрыырын болдыртпайт, орус тилдиҥ статузын чокымдай тургузат. Ого ӱзеери бу тӱзедӱлер аайынча ороонныҥ эмдиги президентине 2024 јылда бу јамыга талдаштарда катап туружар тап-эрик берилер.\nБу текшироссиялык ӱнберишти ӧткӱрерге Тӧс талдаачы кӱрееге 14,8 миллиард салковой акча чыгарылган. Текши Россияда талдаштардыҥ 96500 участогы иштеген. Албаты-јон бу ӱнбериште јаҥжыкканы аайынча талдаачы участокторго келип, эмезе электрон аайыла (Москвада ла Нижегородский областьта јаткандарга), талдаачы кӱреениҥ турчыларын айылына кычырып, кӧп улус јаткан оромдордо тышкары тӧзӧлгӧн участоктордо туружар аргалу болгон.\nАлтай Республикада јаҥжыгып калганы аайынча 236 талдаачы участок иштеген.\nАлтай Республиканыҥ талдаачы кӱреезиниҥ озолондыра јетиргениле, тергеебисте ӱнбериште турушкандардыҥ текши тоозы 51,46%, Конституцияга тӱзедӱлерди јараткандардыҥ тоозы 66,16%, јаратпагандардыҥ — 32,83%. Озолондыра чоттоштор аайынча текши ороон ичинде Конституцияга тӱзедӱлер кийдирери учун ӱнин ӱнбереечилердиҥ 78 проценти берген.\nРоссияныҥ ЦИК-иниҥ јетиргениле, Алтай Республикада Конституцияга тӱзедӱлерди јӧмӧгӧндӧрдиҥ эҥ кӧби Кӧксуу-Оозы (72,81%), Чамал (69,93%) ла Турачак (69,47%) аймактарда, эҥ азы Майма (64,39%), Чой (64,79%), Кош-Агаш (64,89%) аймактарда ла калада (62,8%).\nГорно-Алтайскта 22 талдаачы участок иштеген. Ӱнбериш ӧдӱп турган кӱндерде каланыҥ бир канча талдаачы участокторына барып, кӱреениҥ турчыларыла, ширтеечилерле, ӱндерин берип келгендерле куучындаштыс. Јаҥжыккан аайыла турушкан кажы ла кижиге, мынаҥ озо Талдаачы кӱрееде айтканыла, таҥынаҥ ручка, перчаткалар, бюллетень берилген, кажы ла участокто су-кадыкка каршузы јок айалгалар тӧзӧлгӧн.\n10-чы таҥмалу талдаачы участок педагогический колледжтиҥ кеен залында иштеген. Ондо талдаачы кӱреениҥ турчызы болуп, бу ӱредӱлик тӧзӧлмӧниҥ ӱредӱчизи Аржан Анышев турушкан. Аржан Алексеевич бу молјузында экинчи јыл иштеп јат, кӱреениҥ турчызына оны кожо иштеп турган ӧмӧлиги кӧстӧп айткан, АР-дыҥ Талдаачы кӱреези оныҥ кандидатуразын јараткан.\n—Быјылгы коронавирус таркап турган айалгала колбой талдаачы участоктыҥ ижи бир эмеш кӱчсимек келижет. Эл-јонго ончо јанынаҥ јартамал бередис, болужарга кичеенедис. Санитар ээжи-некелтелер аайынча јепселденип, угузуларла ӱндерин айылында берерге кӱӱнзегендерге барзабыс, бисти кӧргӧндӧр чочып, тууралап, айылдаштарынаҥ та кем де југуш оорула оорып калган деп серенгилеп турат. Је бюллетень салар кайырчагысты кӧрӱп, айтканысты угуп, ойто токынай бередилер. Айылында ӱнин берерге угузуны кӧп сабада су-кадыгыныҥ айалгаларынаҥ улам базып болбой, ол эмезе кӱчсинип тургандар, јаан јаштулар, самоизоляцияда отургандар эткен.\nОнойдо ок ӱнбериштиҥ баштапкы ла кӱнинеҥ ала бисте туралардыҥ тыштында ӱнбериш ӧткӱрер кӧчӱп јӱрер јерлер иштеген.\nКажы ла бистиҥ јорыгыста, ижисте полицияныҥ чыгартулу улузы ла ӱнбериштиҥ ширтеечилери болот. Олор ӱнбериш ӧткӱрер ээжилер, санитар некелтелер, ӱнбереечилердиҥ ле ончо турчылардыҥ тыш-амыры бузулбазын ширтеген ле јеткилдеген.\nКажы ла кӱн сегис сааттыҥ кийнинде талдаачы участокто иштегендер ӱнбериштиҥ кайырчактарын ачып, бириктирилген ведомостьло тӱҥдештирип, бюллетеньдерди чоттойло, сейф-пакеттерге салат, бириктиреечи протокол бичип јат, ончо туружаачылар колдорын салган кийнинде, чаазындарлу пакеттерди туй бӧктӧп, сейфке салат. Штабка канча кижи ӱнин берген, канча бюллетеньдер тузаланылганын, кемдер иштеген-ширтегенин јетиредис — деп, ол куучындаган.\nОл кӱн Аржан Алексеевичтиҥ ӧмӧлигиле кожо јаан јашту Алгабековторго барып јӱрдибис. Ширтеечилер ле кӱреениҥ турчылары бозогоныҥ бери текпиш јанында ла тургылады, айылдыҥ ээлери пакеттерге салылган бюллетеньдерин алып, ӱнин керелеерге, ары кыпка бардылар, олордыҥ јакшынак кискези саҥ башка кийимдерлӱ, таныш эмес улустаҥ коркыбай, бозогоныҥ јанында каруулчык болуп, бисти санаалу кӧстӧриле ајыктап турды. Ээлери кайра келип, кайырчакка бюллетеньдерин салган кийнинде, кискези де, молјузын бӱдӱрип салган чылап, ӧскӧ кыпка база берди.\nБу ӧрӧкӧндӧргӧ айылынаҥ чыкпай ӱнин берер айалга тӧзӧлгӧни јакшынак арга болды. Олор бойыныҥ талдаачы участогына телефон согуп, ӱндерин эмди јаткан јеринде, айылдаҥ чыкпай, берер кӱӱнин угускан. Јаан јажына јетире јаба јуртап келген эмеген-ӧбӧгӧнди кӧрӧргӧ эптӱ болгон, је Конституцияга тӱзедӱлер эдери јанынаҥ олордыҥ шӱӱлтези эки башка эмтир. Валентина Александровна: «Бистиҥ президенттиҥ тыш политика аайынча кӧрӱмиле, эдип турган ижиле мен јӧп. Је ичбойында керектерис, мениҥ шӱӱлтемле, коомой. Президент молјуларын бӱдӱрер ӧй узадылар аргалу деген тӱзедӱ меге јарабай јат. Ончо неме солынып турар керек». Игдиза Нусуповичтиҥ шӱӱлтези башка. Ол Тӧс јасакка ончо тӱзедӱлерле јӧп.\n17-чи таҥмалу талдаачы участок Барнаульский оромдо «Темп-2» АО-ныҥ туразында иштеген. Ондо ӧткӧн ӱнберишти ширтегендердиҥ тоозында Ирина Калачикова болды. Оны ширтеечи болзын деп, «Јиит гвардия» кӧстӧгӧн. Иринаны ченемелдӱ ширтеечи деп айдарга јараар, мындый иштерде ол экинчи катап туружып јат: «Ӧткӧн беш кӱнниҥ туркунына талдаачы участокто бир де бузуштар, тал-табыш, блааш-тартыжу кӧрбӧдис, ончозы кирезинде. Кандый ла кӱӱндӱ улус келип турган, је кӧп лӧ сабазы бийик кӱӱн-санаалу, кӱлӱмзиренген де келгилейт.\nУлустыҥ тоозына ајару эдедис, айылдарга барып тургандарла кожо јӱредис. Текши участокто бис он ширтеечи. Каланыҥ бу јанында кӧп улус кырда, бийикте јадат, оныҥ учун, айылдар сайын келзин деген угузулар кӧп болгон ошкош».\nБу участокко кирип турган оромдордыҥ бирӱзинде јаткан Владимир Лесников Конституцияга тӱзедӱлерди јаратпай турганын ачык-јарык айткан, је нениҥ учун деген шылтагын чокымдабай, «та кандый да серемји бар, бӱдӱмји јок» деп айтты. Галина Саяпина дезе тӱзедӱлерди кийдирери учун ӱнин алаҥзу јоктоҥ берген, нениҥ учун дезе, оныҥ айтканыла, «пенсионерлерди, јашӧскӱримди јӧмӧӧр, иштеер јерлер тӧзӧӧр керек» дегенин Конституцияда керелеп салза, јакшы болор.\n17-чи таҥмалу участковый талдаачы кӱреениҥ јааны Елена Могаштыҥ айтканыла, эл-јон кӱнниҥ тал-ортозы киреде кӧп келген, анчада ла амыралта кӱндерде. Кӧп улус јаткан јерлерге чыгып иштеерге бир учуралда јааш, салкын болгоны чаптык эткен де болзо, андый иштер тӧзӧлгӧн лӧ турулталу болгон.\n22-чи таҥмалу участковый талдаачы кӱреениҥ јааны болуп Ольга Светоносова иштейт. Кичӱ изӱ айдыҥ 30-чы кӱнине кӧргӱзӱлерле болзо, талдаачы тап-эригиле јаҥжыккан аайыла мында јаткандардыҥ 17 процент кирези тузаланган. Озолондыра јарлап салган кийнинеҥ кӱреениҥ турчылары, ширтеечилер айылдыҥ јанында јерлердӧӧн барып иштеген. Јолын казып, јазап турган учун улуска тӱжерге кӱч болгон микрорайондор талдалган, эптӱ болзын деп, андый ӱнбериш эҥирги ӧйдӧ ӧткӱрилген. «Бистик УИК-тиҥ турчылары ӱнбереечилерди уткыырга албаданып белетенген, кажы ла кижиге таҥынаҥ пакеттер белетеген. Сегис ширтеечибис элижип-селижип иштейдилер. Участокто айалга амыр, ӱнбереечилерис токыналу, тӧп, айалганы оҥдоп, бир де ээжилер буспай јат. Олорго ончо керектӱ болушты ӧйинде јетирип бередис, уулантылар, темдектер де бар, ӱзе неме јарт ла чокым» — деп, Ольга Александровна темдектеди.\nБу участокто ширтеечи болуп ГАГУ-ныҥ тӱӱки-филологиялык факультединиҥ ӱчинчи курсыныҥ студенти Умит Смайлова иштейт: «Ширтеечи болорго бойымныҥ кӱӱнимле келдим. Мындый иште бу мениҥ баштапкы ченемелим, бу јаан учурлу керек-јарактыҥ ӧдӱп јаткан аайыла таныжарга меге сӱрекей јилбилӱ ле тузалу. Солун улусла таныштым, ӱнбереечилер јок тушта, участокто оноҥ эптӱ болзын деп, нени этсе јакшы болорын шӱӱжедис, керек болзо, кӱреениҥ турчыларына болужып ийедис. Мен иштеп турган участок јозоктулардыҥ тоозында деп чотойдым. Ол ӱнбериштиҥ тӧзӧӧчилери келген улусты канайып уткуп турганынаҥ да билдирет. Јиит улус кӧп келип турганы, олор орооныстыҥ келер ӧйине каруулу кӧрӱп турганы сӱӱндирет».\nГорно-Алтайсктыҥ «Кайас-Заимка» микрорайонында јадып тургандар ӱнин балдардыҥ 6-чы таҥмалу садында (Суховтыҥ оромындагы филиалы) бередилер. Оныҥ туразы санитар-эпидемиологиялык айалгала колбой чала кичинек болгонынаҥ улам, садиктиҥ тыштында јерге јабынты-палаткалар тургузылган, ӱнбереечилер ару кейде ӱнин бередилер.\nТалдаачы кӱреениҥ мындагы ишчизи Ольганыҥ айтканыла, ол талдаштар-ӱнбериш аайынча кӱреениҥ ижинде экинчи катап туружып јат: «Эл-јонло иштейтени, олордыҥ кӱӱн-санаазын угатан иш јилбилӱ. Тӧзӧмӧл сурактар аайынча иш сӱрекей јакшы эдилген. Мында јаткандар эртен турадаҥ ла ала келип, текши кеминде эрчимдӱ туружып јат. Анчада ла јаан јаштулар. Јиит улус эмеш ас болгон деп билдирет, је олордыҥ кӧбизи, байла, Интернет ажыра турушкан болор деп бодойдым. Ӱнбериштиҥ калганчы кӱни кӧп улуска байрамду кӱнге тӱҥей деп айдарга јараар. Олор билелериле келедилер, кезиги јаркынду кийинип алган. Иштиҥ кийнинде ӧйдӧ кӧбизи келип јат, амыраар да ӧйдӧ. Калада јаткандар граждан молјузына каруулу болгоны кӧрӱнет. Ижис бир де токтобозынаҥ ӧдӧт, улус кийни-кийнинеҥ келип ле јат».\nМында ширтеечи болуп Красноярсктыҥ акча-манат-экономикалык колледжиниҥ 1-кы курсыныҥ ӱренеечизи Анастасия Юркевич иштеген. Ол алдынаҥ бери јондык иштерле јилбиркеген, бойыныҥ ӧйинде волонтер болгон ло Конституцияга тӱзедӱлер аайынча ӱнбериште ширтеечи болзын деген кычыруга алаҥзу јоктоҥ јӧпсинген: «Мен иштеп турган участокто ӱнбериш ӧдӱп турган айалга тыш-амыр. Бойыныҥ граждан кӧрӱмин темдектеерге кӧп улус келип јат. Бу тӱзедӱлерле јӧп эмезе јӧп эмес болгонынаҥ камааны јоктоҥ, јерлештерис эрчимдӱ граждан кӧрӱмдӱ болгоны мени сӱӱндирет».\n6-чы таҥмалу бу УИК-тиҥ јааны Ольга Упорованыҥ айтканыла, коронавирус југуш оорула колбой чочыдулу айалгада маскалар, перчаткалар кийетенин ончо улус јакшы оҥдоп јат, оныҥ учун бир де чаптыксынган, тал-табыш, арбаныш чыккан учуралдар јок. Улус јакшы кӱӱн-санаалу келет, участоктыҥ ижи најылык, нак айалгада ӧдӱп јат деген. Ширтеечилер, полицияныҥ чыгартулу улузы ончо ээжи-некелтелерди бӱдӱрерин јаантайын ајаруда тудат.\nБу кӱн ӱнин берип келип јӱрген Наталья Усольцеваныҥ шӱӱлтезиле, «ончо тӱзедӱлер чокым-јарт ла чын. Је јаҥыс ла президенттиҥ молјулары ла иштеер ӧйи керегинде тӱзедӱ ичиме кирбей јат. Бу тӱзедӱлерде айдылган шӱӱлтелер јасактарда бар. Ол јогынаҥ да ондый болор керек».\nЛюбовь Анатольевна Байгушева Тӧс јасакка ончо тӱзедӱлерди јарадып јат. Анчада ла пенсиялар ла башка да јонјӱрӱмдик тӧлӧмирлер јадын-јӱрӱмниҥ айалгаларыла јаантайын теҥ болоры, ороонныҥ јерлери бирлик болоры.\nКонституция аайынча ӱнбериштиҥ калганчы кӱнинде 6-чы таҥмалу участковый талдаачы участокко Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде тылда иштеген Зоя Александровна Русина келип јӱрди. Тӧжинде кӧп тоолу медальдар тагынган 92 јашту ӧрӧкӧн граждан молјузын бӱдӱрерге барказы Алибекле кожо келген. Олор экӱлези ӱндерин «јакшы јӱрӱм учун», Конституцияга тӱзедӱлер учун берген.\nМынаҥ кӧргӧндӧ, јаанду-јашту јерлештерис бу тӱӱкилик учурлу јаан керекте каруулу турушкан, ороонныҥ келер ӧйи учун ӱндерин берген. Эмди текшироссиялык ӱнбериштиҥ турулталары чындап та јӱк јакшыга экелерине иженери артат.


Азыраган малы су-кадык болзо - altaicholmon\nАзыраган малы су-кадык болзо\nКолхоз-совхоз ӧйинде малда иштеген јурт јерлердиҥ койчы-малчы улузы бӱгӱнги кӱнде амыралтада да болзо, ӧткӧн ӧйин, јӱрген јӱрӱмин, бӱдӱрген ижи-тожын эске алып, ӧткӧн ӧйдиҥ једимдерин-једикпестерин айдып, бӱгӱнгизиле тӱҥдештирет. Тӱҥдештиргедийи кӧп лӧ.\nОл ло эбире јылына телекӧрӱлтелерде албатыныҥ ичип-јип, ашкарынып јаткан курсак-тамагыныҥ чыҥдыйы, айалгазы јанынаҥ кӧп тоолу берилтелерди кӧрӧӧчилер ајарулу угат. Эттеҥ-сӱттеҥ белетеген курсак-тамакты экологический ару деп, јӱзӱн-башка рекламаларда тӱни-тӱжи айдат. Онойдо ок олордыҥ тыштындагы јартамалдарында бичилет.\nБу ла суракла колбой мындый айалгага ајару этсе кайдар. Азый колхоз-совхоз ӧйинде колхозтыҥ да, совхозтыҥ турчыларыныҥ да таҥынаҥ мал-ажы аҥылу ајаруда болгон ине. Мал-аштыҥ эмчилери јас, кӱс ӧйлӧрдӧ малдыҥ канын анализке эки катап алатан. Малдыҥ анчада ла бруцеллез деген оорузы сӱреен јаан ајаруда болгон. Таҥынаҥ улус мал-ажын кан алып турган јерге кыйалтазы јогынаҥ апаратан. Колхозтыҥ канча ӱӱр койлорыныҥ тӱгин кыркып, тайгаладар алдында креолиндӱ сууга кийдирер. Койлорды «купкалаган» деп айдар. Кой кырчаҥытыбас, туйгактары ӱрелип аксабас. Бу ишти малдыҥ эмчилери билгир ле тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱрген.\nКолхоз-совхозтыҥ ӧйи ӧткӧн. Ордына ӧскӧ, јаҥыртулу ӧй келген. Jурттарда малдыҥ эмчилери јоголтылган. Мал-аштыҥ су-кадыгына јарамыкту, тузалу профилактикалык иш јокко јуук. Jаскыда мал-аштыҥ јаҥы чыккан балдарын арчыдары база јаан иш. Азый малдыҥ эмчизи болгон улусты сурулап айбылап јат.\nТаҥынаҥ улустыҥ койлоры јайы-кыжы кырчаҥытып, тӱги тӱжӱп, кызыл тере де јӱрет. Ээзи керектӱ эмди алдыртып, койлорын уколдодот. Jе тургуза ла оҥдолып-јазылып турганы база билдирбес. Айса болзо, ондый малдыҥ турган кажаан-чеденин ветслужбаныҥ ишчилери (айкмактаҥ) келип, база кандый бир профилактиканы ӧткӱрер.\nАзый балдары кырчаҥытыган билелерге аҥылу не-немеле јепселген машиналу медишчилер келип, айылдыҥ ичин чейинтиле аттыртып, кийим-тудумды аҥылу печкеге сугуп туратан. Интернаттарда да мындый иш ӧткӧн ине.\nБӱгӱнги кӱнде каа-јаа јурттарда таҥынаҥ фермерлер койлорын купкалап баштаган. Айса болзо, бу иш јада-тура орныгар болор бо? Улус биригип, купканы белетеп, мал-ажын јунар… койлорды уколдойло, кезек ӧйгӧ мындый малды сойып, эдин јиирге јарабас деп айдып јат. Jе јӱрӱмде кем оны чокым ајарузында тудуп турган, чын ба? Кандый бир кижи койды садып аларга турза, ээзи кӧп сананбай ла садып ийбей.\nКалганчы јылдарда шапшык-салја кӧптӧп, малдыҥ балдарыныҥ канын арай ла тирӱге соорып салбайт. Мал база јутап јат. Агаштардыҥ бӱрин курттыҥ ал-тӱмен «черӱзи» арадап јат. Эрте јаста сууныҥ тожы јакшы тӱшкелекте эмезе тӱрген агынга алдыртып кыштаҥ коомой чыккан уй, торбок, бозу, кой эмезе јерлик тынду сууга тӱжӱп ӧлӧт. Сеги ондо ло артат, улус дезе сууны алтыгы јанынаҥ алат, курсак-тамак белетейт. Бийик ӧзӧктӧрдӧ, туйук аралдарда суудагы немени кем кӧрӧт, шиҥдейт эмеш. Jурттыҥ ичиндеги суулардыҥ јараттарын ташла туй шибеелеп саларда, кӱски, кышкы, јаскы ӧйдӧ мал сугат јок чучурайт.\nJурт јерде улус мал-ажын кичеейт. Пайга алган јерлерин аткак эмиктерле аргазы јеткенче чедендеп, каалгаларын сомоктоп, тӱлкӱӱрин бойыла кожо алат. Тегин улустыҥ саап турган уйларыныҥ отоор јерлери јокко јуук. Бӧктӱ чеденниҥ эжигине тӱжине ле турала, чӧкӧгӧндӱ эҥирде јанат. Мал кӧп, одор јерлер ас. Jаан изӱлер. Jурттыҥ јанында јерлер тас.\nJурт јердиҥ улузында сурактар кӧп. Койдыҥ тӱгиниҥ 1 килограммы 80 салковойдоҥ алганы јаан сӱӱнчи. Jе ол ло тӱктеҥ эткен эдимдери ойто кайра садуда баазы-чуузына тегин кижи чыдабас. Терелерди арай ла тегинге јуук јуубай јат. Садудагы тере тондордыҥ баазын…\nМалду, јерлӱ-пайлу улус бу јӱрӱмде алдырышпас деген шӱӱлте, байла, база јолду. Jе олордыҥ ортозында тоолузы ла ичкери јолына чыгып, барып јарткан болзо, арткандары байа јӱк ле «ӧзӧги согуп» јӱргендериниҥ салымы кандый болор, онызы санандырып-санааркадат па? Аргазы јеткенче «тебинип ле» јат, кӱскиде тоолу торбогын јаскыда кыра ӱрендеер тужында тӧлӱге алган сӱркӱштиҥ, аштыҥ баазына табыштырып берер. Балдары школго барар, ичетен-јийтен курсагы, кийетен кеби-кийими кайда. Бир јанынаҥ, кыл куйрукту малы ас-мас та болзо бары јакшы. Кижидеҥ суранып-јалынып басканча, арга-чыдалыҥ јеткенче кыймыктанган кижи кыр ажар. Малдыҥ кийнинеҥ бассаҥ, оозыҥ ӱстӱ болор деп, албаты тегиндӱ айтпаган ине.


Јашӧскӱрим – келер ӧйис - altaicholmon\nФорумда аймактыҥ бастыра јурт јеезелериниҥ јашӧскӱрими, айылчылар турушкан деп айдар керек. Бу јуукта Кан-Оозы аймакла ишмекчи јол-јорыкла болуп, ӧткӧн форум керегинде куучындап берзин деп, аймактыҥ јааныныҥ ордынчызы Амаду Ачаповко баштанганыс. Амаду Николаевичтиҥ айтканыла, аймактыҥ јааны бойы да јиит кижи, јанында иштеп турган улус база јиит. Бу ла ӧйдӧ ол улустыҥ тоозында ченемелдӱ специалисттер бар.\n–Темдектезе, кандый бир ӱлекерлер аайынча иштерде биске јурукчы Аржан Ютеев болужын јетирет. Анайда ок бисле кожо сценарист, кӱӱчи Шоҥкор Модоров, архитектуралык, тудум иштер аайынча ӱлекерлер белетеп турган Валентина Челтугашева иштейт. Ол бойы каланыҥ администрациязында иштеген. Мынайып, бис, бир канча кижи, башка-башка ӱлекерлер сананып табып, олорды белетеп иштегенис, президенттиҥ гранттарында турушканыс. Калганчы ижис – аймактыҥ визит-тӧс јериниҥ ӱлекери болор.\nМындый иштерди эдип те турган болзобыс, бойыстыҥ ла алдыста эдип турган болуп каладыс. Јондык дезе, тууразында артып калат. Эл-јондо до бойыныҥ санаа-шӱӱлтелери, кӧрӱми бар. Айса болзо, јакшы шӱӱлтелер айдар эмезе олорго ӧскӧ немелер керек болуп турган? Мынайда сананып, јондыкла эрмек-куучын тӧзӧӧр деген амадула баштапкы туштажуны јашӧскӱримле ӧткӱрер керек дегенис. Мынайып, аймактыҥ јашӧскӱриминиҥ форумын ӧткӱргенис. Форумга келген јииттерге кандый иш ӧткӱрип турганысты, аймакта кандый ӱлекерлер аайынча тудумдар тудуларын куучындаганыс. Улуска јараган деп айдар керек. Оныҥ кийнинеҥ јашӧскӱримниҥ шӱӱлтелерин укканыс. Шӱӱлтелер кандый ла болгон, кезиктери сӱреен јилбилӱ, кезиктери дезе кайкал телекейинеҥ немедий. Форумда турушкан јашӧскӱримниҥ кӧп сабазы бисте физкультурно-су-кадыкты тыҥыдар комплекс јок дешкен. Бис бу ууламјыда иштеп турганысты, андый ӱлекер бар болгонын ла бу комплекс тудуларын айтканыс. Кезик улус бассейн болгон болзо деп айдат. Је ол чыгымду деп сананадыс. Јашӧскӱримниҥ кезиги туу-чанала јыҥылагадый јер керек деген. Кан-Оозында, кар јатпай турган јерде, ол кӱчке келижер. Айса болзо, бир канча јылдаҥ бу да ӱлекер јӱрӱмде бӱдер…\nФорумда айдылган шӱӱлтелер аайынча кандый тудумдар керек болуп турганын бастыра ла бичип алганыс. Бу ла ӧйдӧ аймакта кандый јарамыкту аргалар ла айалгалар бар болгоны керегинде база куучындашканыс. Сӱрекей јилбилӱ эрмек-куучын болгон. Мен бойым аймактыҥ администрациязында кандый арга бар, ол ло ӱлекерлерди белетееринде администрация кандый болуш јетирип турганы керегинде куучындагам. Темдектезе, «Калада јадар јакшынак айалга», «Граждандардыҥ баштаҥкайлары» программаларда туружадыс. Коммерческий эмес ӱлекерлерде туружадыс, президенттиҥ гранттарыныҥ фондына ӱлекерлер аткарадыс. Аймактаҥ бу грантты алган ӱлекерлердиҥ тоозы база кӧп. Коммерческий ӱлекерлерди јӱрӱмде бӱдӱреринде кандый болуш јетирер аргалубысты база айтканыс. Бизнес-планды канайда чын бичиирине ӱредерге болуш јетиредис – деп, Амаду Николаевич айткан.\nӦткӧн форумда аймактыҥ јааны Рустам Кокушев аймактыҥ администрациязыныҥ ижиниҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзин – јашӧскӱримге јарамыкту политика ӧткӱрери болуп турганын темдектеген. Оныҥ айтканыла, јаҥыс јерде отурбас, тургускан амадуларга јединерге јӱткӱген јашӧскӱрим – эмдиги јондыктыҥ кыймыктанар ийдези болуп јат.\nРустам Владимирович аймакта тудулатан тудумдардыҥ ӱлекерлери, ол тоодо визит-тӧс јер, физкультурно-су-кадыкты тыҥыдар комплекс ле оноҥ до ӧскӧзи керегинде куучындап, јашӧскӱримди бу мындый ӱлекерлерди шӱӱжер иштерде эрчимдӱ турушсын деп кычырган.\nАймактыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ председатели Эркем Мекечинов јуулган јашӧскӱримге кӱӱнземелдерин база айткан. Ады-јолдоры текши республика ичинде јарлу Шоҥкор Модоров ло Аржан Ютеев албатыбыстыҥ культуразыныҥ ӧзӱмине ууламјылалган кӧп тоолу ӱлекерлер белетеген болуп јат. Олордыҥ бу форумныҥ ижинде турушканы бу керек-јаракка база да аҥылу ӧҥ кошкон деп айдар керек. Аржан Ютеев Кан-Оозы јуртта туткадый обзорный площадканыҥ ӱлекериле, анайда ок Горно-Алтайскта эткен ӱлекерлериле таныштырган. Албатыбыстыҥ сӱӱген байрамы – Эл-Ойынга јууктай ачылтазы болотон ӱлекери керегинде Аржан бир канча сӧс база айткан. Јайалталу јурукчы бу ӱлекер керегинде толо јетирӱ бербеген. Онызы јолду, јажыт болор учурлу.\nШоҥкор Модоровтыҥ белетеп, эдип турган ӱлекерлерин кычыраачыларыс база јакшы билер. Ол ло #ойно_пиано деп адалган ӱлекери каланыҥ эл-јонына сӱреен јараган эди. Шоҥкор бу ла оноҥ до ӧскӧ ӱлекерлери керегинде форумныҥ туружаачыларына толо куучындаган.\nКан-Оозы аймактыҥ јайалталу јииттериниҥ бирӱзи деп, Валентина Челтугашеваны айдар керек. Ол алган ӱредӱзи аайынча јӱзӱн-башка тудумдардыҥ ӱлекерлерин белетейт. Бу ууламјыда иштеп, јаан ченемел де алган.\nБу учуралда Валентина Челтугашева «Кан-Оозы аймактыҥ визит тӧс јери» ӱлекер керегинде куучындаган. Оныҥ темдектегениле, Кан-Оозы аймак јаҥыс ла јуртээлемдик аймак эмес, оныҥ јеринде анайда ок ар-бӱткенниҥ, археологияныҥ, культураныҥ кӧп тоолу байлыктары бар. Бу визит-тӧс јердиҥ амадузы – туристтерге ле айылчыларга јакшынак јетирӱлик јер тӧзӧӧри. Анда јербойыныҥ турбазалары, музейлери, конор туралары ла кафелери керегинде толо јетирӱлер, сувенирный продукцияны саткадый арга болор. Визит-тӧс јерди Кан-Оозы јурттыҥ јанында Кан суудаҥ ыраак јокто тудары темдектелет. Администрация бу объектти тударына 7,2 гектар јер чыгарган.\nБу ӱлекер керегинде куучындаган соҥында, Валентина Владимировна форумныҥ туружаачыларына аймактыҥ јарамыкту ла коомой дегедий аргаларын темдектезин деп сураган. Јарамыкту дегедийлерине ӧзӱм алынган јурт ээлем, муниципалитеттиҥ турган јери, оныҥ тӱӱкилик ле ар-бӱткендик байлыктары кирген болзо, коомойлорына транзитность, уйан ӧзӱм алынган туризм, јолдордыҥ чыҥдыйыныҥ кеми јабыс болгоны, амырайтан јерлер јок болгоны ла оноҥ до ӧскӧзи кирген.\nАймактыҥ администрациязы баштаҥкайлу јашӧскӱримге бастырајандай болуш јетирерге белен болгоны керегинде бу форумда айдылган. Эмди аймакта Јашӧскӱримниҥ соведи тӧзӧлӧр. Бу консультативно-јуундажар органды кандык айга јетире тӧзӧп салары темдектелет. Ого аймактыҥ бастыра јурт јеезелериниҥ эрчимдӱ чыгартулу улузы кирер.\nФорумныҥ ижин тӱгезип тура, аймактыҥ јааны Рустам Кокушев јашӧскӱримге эрчимдӱ болзын, ченемелдериле, шӱӱлтелериле ӱлешсин, темдектелген ӱлекерлер аайынча бойлорыныҥ санаа-кӧрӱмин айтсын деген кычыру эткен.\n«Быјыл бисте јаан учурлу керек-јарактар болор – алтай албатыныҥ бойыныҥ кӱӱниле Россияга киргениниҥ 250 јылдыгы ла Алтай Республиканыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 30 јылдыгы. Анайда ок албатыбыстыҥ сӱӱген Эл-Ойын байрамы бистиҥ аймакта ӧдӧр. Бу керек-јарактарды текши ийде-кӱчибисле бийик кеминде ӧткӱректер деп кычыру эдедим. Бис бирлик – бастыра иштерди эдип болорыс!» – деп, ол айткан.\nАймакта јол-јорыкта болуп, јурт јеезелердиҥ јаандарыныҥ: «Алдында ӧйдӧ улус балдарын ӱредерге каладӧӧн кӧчкӧн болзо, эмди ойто кайра кӧчӧт. Анчада ла 30 јашты ажа берген улус, билелер. Олор кайра јанып, мал-аш тудуп баштайт» деп айтканын уктыбыс.\nАдакыда, Кан-Оозы аймакка бастыра ла ууламјыларда ичкери ӧзӱм кӱӱнзеп, каланы кӧстӧп јанып ийдис.


Статьи - altaicholmon\n«Ӱредӱчиниҥ кажы ла кӱӱнине сӱӱнедим»\nӰредӱликте эпши ӱредӱчилердиҥ ле таскадаачылардыҥ «каандыгы» тӧзӧлгӧн деп ле бу «каандыктыҥ» бажында кӧп јаны база эпшилер деп билерис. Бу куучынды бис ӧткӧн бичимелде баштаган эдис. Јаш ӱйеге јӱрӱмге керектӱ билгирлер берер иште эр улустыҥ тоозы ас болгоны керегинде база билерис. Бу айалга Ада-Тӧрӧл учун Улу јуудаҥ улам тӧзӧлгӧн деп шӱӱлте бар. Эр улус јуу-чакка атанарда,\nКоолой чӧйгӧн кожоҥыс Кӧк айаска томулзын!\nГорно-Алтайск каланыҥ Культура байзыҥында кӱӱк айдыҥ 14-чи кӱнинде алтай кожоҥныҥ ыраак-јуук талаларда ады-чуузы элбеде јарлу «Ойойым» деген албатылык ӧмӧлигиниҥ «Јӱрӱм јараш» деп адалган јакшынак ойын-концерти ӧтти. 2020 јылда «Ойойым» ӧмӧликтиҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 25 јылдыгы темдектелген. Је коронавирусла колбой јарадылган кирелендириштӱ ээжи-некелтелердеҥ улам јайаандык ӧмӧликтиҥ учурлу байрамдык кӧдӱриҥизи элбеде темдектелбеген эди. Быјыл Россия Федерацияныҥ Калыктарыныҥ культуралык\nЭкспедициялык јолдорды эзедип\nБилимчи Аркадий КОНУНОВТЫҤ бичимели Алтаистиканыҥ С.С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ 70 јылдыгына учурлалат. Кажы ла фольклорчыдаҥ билим ижи керегинде суразабыс, олор билим ижистиҥ тӧзӧлгӧзи эл-јон ортодо јӱрӱп, јууп алган материалдар деп айдар. Ӧскӧртӧ айтса, бистиҥ фольклорчылардыҥ шиҥдемел ижи озо ло баштап калыктаҥ јууп алган эрјине сӧзинеҥ – кай чӧрчӧктӧҥ, тегин чӧрчӧктӧҥ, кожоҥноҥ, алкыш ла\nКӱчтӱлердиҥ, чыйрактардыҥ ла јалтанбастардыҥ ойыны\nКӱӱк айдыҥ 12-14 кӱндеринде Оҥдой аймактыҥ Кӱпчеген јуртыныҥ Кер-Кечӱ ӧзӧгинде Кӧк Бӧрӱ аайынча республикан ачык маргаандар ӧткӧн. Анда бастыра тогус команда турушкан. Тӧрт команда Оҥдой аймактаҥ: «Кан-Кереде», «Јоло», «Чике-Таман», «Ак-Барс», Улаганнаҥ эки команда, Кан-Оозы ла Шабалин аймактардаҥ бир командадаҥ. Ӱч кӱнге улалган бу маргаандардыҥ аҥылузы туку Башкортостаннаҥ келген айылчылардыҥ командазы турушканы болуп јат. Кӧдӱриҥилӱ ачылтада\nӰч ай кайра, кочкор айда, Улаган јуртта јаан сӱӱнчи болгон. Балдардыҥ сакыганду «Кӧк-Таман» деп сады иштеп баштаган. Сӱӱнчилӱ бу керекти кичинек болчомдордыҥ ада-энелери эки јылдыҥ туркунына энчикпей сакыган. Нениҥ учун дезе балдардыҥ садына балдарын табыштырарга кӱӱнзегендердиҥ тоозы кӧп. Манјылуда јӱзӱн-башка ӧҥдӧрлӱ јаан тура кижиниҥ кӧзине билдирлӱ илинет. Оныҥ да учун балдардыҥ бу јаҥы садын кӧрӧргӧ\n«Семь дней войны»\nНачало Великой Отечественной войны, войска немецко-фашистских захватчиков стремительно продвигаются на восток. Отряды Красной Армии не были готовы к такому развитию событий. В первые дни войны была уничтожена значительная часть боеприпасов, горючего и военной техники. За короткий срок немецкая армия заняла Северную Молдавию, Западную Украину, Литву, Латвию, Южную Эстонию и большую часть Белоруссии. Спустя неделю после\nМихаил ТАРПАКОВ Ороон, ол тоодо бистиҥ де «Алтайдыҥ Чолмоны» тӧрӧл газедис, косколоҥду jылдарда jайрадылбай, канаттарын там тыҥыдып, ичкери ӧзӱм алынган. Ӧткӧн jӱс jылга jуук ӧйдӧги буудактарды ӧдӱп чыгарында бӱткӱл албаты, оныҥ талдама уулдары ла кыстары эрчимдӱ иштегендер. Мында ижи производстволо колбулу улустыҥ эткен-тутканы эл jӧӧжӧ болгонынаҥ улам кӧскӧ илинер, тузаланар арга-чыдал болуп jат. Журналисттиҥ бичигени,


15.05.2018 - altaicholmon\nВладимир Путин Россияныҥ Президентиниҥ иш-молјузын јаҥы ӧйдиҥ туркунына бӱдӱрерин баштап тура, «Национальный амадулар ла Россия Федерацияныҥ ӧзӱминиҥ 2024 јылга јетире стратегический иш-керектери керегинде» јарлыкка кол салган. Бу документти эксперттер «јаҥы майский јарлыктар» деп адап салды, нениҥ учун дезе бу јарлык, алты јыл кайра кол салган 11 јарлык чылап, государственный политиканыҥ тӧс ууламјыларын чокымдайт, Путинниҥ јаҥы\nБиблиотекарьдыҥ болушчызы — болушты бойыныҥ кӱӱниле эдеечилер\nКандык айдыҥ 26-27 кӱндеринде М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада талалар ортодо публичный библиотекалардыҥ «Профессионал энчи-байлык. СНК-ныҥ «РСФСР-да библиотекаларды ла бичиктерди чеберлеер ишти корыыры» керегинде декрединиҥ 100 јылдыгына учурлалган библиовед кычырыштар» деп адалган форумы ӧтти.\nКем де, не де ундылбаган\nЧаргы-Оозы — алыптар чыдаган јурт Кан-Оозы аймактыҥ Чаргы-Оозы јурты јарлу улузыла бай јурт. Ойрот јеринеҥ јууга атанып, канду јуу-согуштарда ат-нерелӱ керектер эткен ле Советский Союзтыҥ Геройы деп ат-нереле адаткан 25 кижиниҥ 16-зы Туулу Алтайда чыккан. Олордыҥ тоозында Илья Захарович Шуклин ле Сергей Кириллович Уфимцев Чаргы-Оозы јурттаҥ. 1944 јылдыҥ кандык айыныҥ учында ла кӱӱк айыныҥ бажында\n(Санкт-Петербургта ӧткӧн текшироссиялык форумнаҥ) Культура — албатыныҥ чырайы. Оныҥ байлыгы элдеҥ ле озо кижинеҥ, бӱткӱл калыктаҥ камаанду. Тӱӱкизи тереҥ, культуразы бай албатыныҥ ӧзӱми бырчыт, келер ӧйи турумкай болоры јарт. Оны канайда апарары, јиит ӱйеге кандый эп-аргала, ууламјыла бектеери, улалтары база ла калыктаҥ камаанду. Бӱгӱнги кӱнде текши Россия ичинде культураныҥ ӧзӱми бийик кеминде деп айдарга јараар.


Алтай албаты азыраган мал-ажынаҥ јӱзӱн-јӱӱр аш-курсак јазайт. Сӱттеҥ чеген, аарчы, курут, быштак, эјегей, творог, сарју, ӧрӧмӧ, тунук, кӧӧрчӧк эдет. Сӱт онойдо ок јаан тузалу, байлу эм болуп, кижиниҥ ӧзӧк-буурын јымжадат. Кажы ла јаш тынду сӱтле азыранат. Малдаҥ сааган сӱттиҥ кымызы база јаан эм-тус болот. Улус кымысты ичип, кӧп оорулардаҥ эмденет. Кижи сӱтле эмденип јат, кайнадала, изӱге ичкенде, јӧдӱлге, баштыҥ оорузына тузалу. Сӱтти ле сууны кошмоктоп, чач јунза, јымжак болор. Сӱттиҥ каймагыла јӱс сӱркӱштегенде, баалу-чуулу кремнеҥ артык болор.\nСӱтти уйдаҥ бир ле кӧнӧккӧ саар, сабаттарды солып саабас, уйдыҥ эмчеги балутып, сӧӧлтип катуланып калар. Уйдыҥ эмчегиниҥ байы база бар. Јаҥы тӧрӧгӧн уйдыҥ эмчеги тишсе, таракла јер јаар тараар. Ар-бӱткенде тегерик таш болор, ортозы ӱйттӱ болзын. Ол ташты эмчекке јаба тудуп, таштыҥ ӱйди ажыра саар. Уйдыҥ эмчеги 1-2 ле кӱннеҥ јакшы болуп калар.\nОзогы улус койдыҥ кураандарын акталаганда, «кандыгын» сабатта сӱтке салып јат. Мал-аштаҥ коромјы болбозын, јакшы турзын, арбын ӧссин, алтайды бӱркеп барзын деп алкайт.\nАк сӱтти боочыларга јаҥдаарга, јолго апарып јат. Тойго, куда-кумыйга барган ӧйдӧ «барган јолыс ачык болзын, балдардыҥ јӱрӱми ак сӱттий ару болзын, балдардыҥ јӱрӱми ырысту болзын, кийин јолыс курчуу-куйакту болзын» деп алканар.\nКудалап барза, отко ӱрӱстеп, сӱт апарат. Той болгон ӧйинде отко сӱтти јаҥдап, келинге амзадып јат. Отко сӱт амзатканы јуртка келин келгенин темдектейт, келинге амадап сӱтти амзатканы бу келген јурттыҥ балазы болгонын керелейт. Той ӧйинде келинниҥ чачын талоротзынаҥ тӱс јарып ӧрӧӧр тушта, јарган јикти сӱтле сӱркӱштеп јат. Келин болгон темдеги.\nАржан сууга апарганы аржанныҥ ээзинеҥ алкыш сурап барганы.\nУй тӧрӧзӧ, баштапкы сааган уурак сӱдин отко јаҥдап јат. Бозуныҥ бажынаҥ ала куйругына јетире уурак сӱдин сӱртӱп, бозуны алкап јат – малдыҥ бажы бол, малдыҥ учына јӱрбе. Онызы бозу уйдыҥ угын ӱспезин дегени.\nЈаҥы тура тударга турган јерге от камызып, сӱт јаҥдайт. Тӧрт ӱйелӱ бай ӧргӧӧ тӧрт ӱйези бек турзын, алтын бозогозы амыр турзын, бала-барка су-кадык ӧссин деп алкаганы. Той ӧйинде кӧжӧгӧгӧ буулайтан кайыҥга барганда, база сӱт апарып ӱрӱстеп, Алтайынаҥ алкыш сураар јаҥду. Јурты бек болзын, бала-барка азыразын деп алканып, кайыҥды алып экелер.\nТой алдында балдарга кийис базып, сӱтти ле сууны кошмоктоп јат. Балдарга базып јаткан кийис ап-ару ак сӱттий болзын, јурты чынык болзын, јойу кижи токтоп кӧрзин, атту кижи тӱжӱп кӧрзин деп алкап, кийисти базып јат. Баланыҥ койу кӧчӧзин асканда, уйдыҥ сӱдин, аскан кӧчӧзин он до конгон балага оозына сӱртип амзадып јат. Амзадала, алкап јат – ак сӱттий ару болзын, чылабазын, оорыбазын, омок-седеҥ јӱрзин.\nЭнениҥ эмчек сӱди недеҥ де баалу, эм-том аргалу. Артык болгон сӱтти мал-аштыҥ курсагына кожуп, ичирип салар, эмезе кижи баспас јерге, айылдыҥ ӱйезине ич-јанына уруп салар. Тышкары урбас, тышкары урза, кара немелер амзаар дежет. Канай-кунай сӱт тӧгӱле берзе, тӧгӱлген кижи бойыныҥ маҥдайына сӱттеҥ сӱртип, сӱдим јоголбозын деп айдар.\nКижиге сӱт берзе, кайра бойы јаар эки катап тамызып, уруп алар. Сӱт бажынаҥ барбазын деген учурлу. Сӱтти кызыл эҥирде, ай эскиде эҥирде улуска бербес, айылдаҥ сӱт чыгарбас. Ол ӧйлӧрдӧ кара немелер кӧлзӱрейт деер. Мынаҥ озо энениҥ сӱдиниҥ јандырузы, аржанга барза, мӱргӱӱлге барза, белкенчек апарза, база сӱт алары, кандый сӧӧк-эт кожо апарары керегинде бичилген учун, ол керегинде бичибей јадым. Бу ончо учуралдарда сӱт алып, алкыш сурап јат.\nМал-аш тӧрт санду, эки колдыҥ сӧӧктӧриниҥ аттары, эки буттыҥ сӧӧктӧриниҥ аттары тӱҥей.\nБаштыҥ байы. Кайнаткан баштыҥ, кӧстиҥ ордын эки кижи јибес, эки кижи ӱлежип јизе, кӧрӱшпес болуп калар. Анчада ла уйдыйын јиирге јарабас. Тойго сойгон малдыҥ бажын, јаактарын чачпас. Јабып, јабык јерде ӱч јылга тудар. Ӱч јылга балдар јакшы јуртаза, оныҥ кийнинеҥ ай јаҥыда кырга (бойыныҥ сӧӧгиниҥ байлу кырына болзо артык) барып, агаштыҥ будагына илип салар. Оноҥ ары Јайаан кудай бойы билер.\nТилдиҥ байы. Тили чыкпаган балага тилди јидирбес. Бала чыдаза, тилгерек болор. Тилдиҥ ӱстинде таҥдайды балдар јиир. Оныҥ байы — балдар кожоҥчы болор дегени.\nМойын база байлу. Койу кӧчӧгӧ мойынды омырбай кайнадар. Бӱдӱнге адазы челдеп јип јат. Баланыҥ мойны тыртыйбазын, мойны, бажы бек болзын деп байлаганы.\nЈарын сӧӧктиҥ байы. Койдыҥ, малдыҥ јарын сӧӧгин јаҥыскан челдебес, эдин јара тартып кезип, ӱлежип јиир јаҥду. Јаҥыскан јип јӱрзе, айыл-јурт тутпас болор. Јарынды куугарта челдейле, јара чабала чачар. Бӱдӱнге таштабас. Бӱдӱн болзо, кара немелер айланар. Оору-јоболду улусты јарлыктар изӱ отко кӱйдӱрген јарын кӧрӱп эмдегилейт. Озодо Экинурда Чекир деп ӧзӧктӧ Кулаков Барпаш деп кижи бастыра јӱрӱминде јаткан. Јаан оору кижини ол јарлык јарыннаҥ кӧрӱп эмдеп, јарлыктап јазып койотон дежет.\nКабыргалардыҥ байы. Сӱме кабырганы тойдо кӧжӧгӧгӧ буулап јат, тӧрдӧ кӱнчыгыш јанына, баш кайырчак турган келтейине. Айылдыҥ эпши-эне келтейинде кӧжӧгӧниҥ кайыҥына јодо сӧӧкти буулап јат. Сӱме кабырга буулаган учуры — эр кижиниҥ јурт тӧзӧп тутканы, јодоны буулаган учуры – кыс келин болуп јуртка келгенин темдектейт. Малдыҥ да, койдыҥ да сӱме кабыргазын, јодозын буулаганда, башказы јок. Јодо сӧӧктӧ чел бар, оны аштадым дейле јибес — јокту болор. Очоктыҥ ӱч будына малдыҥ казы јуузын той ӧйинде кыйрала кожо илип јат. Ол јуула оттыҥ ээзин кӱндӱлегени болуп јат.\nТӧштиҥ байы. Тӧш тепшиниҥ бажы. Эҥ талдама мал-аштыҥ семизин-арыгын тӧжинеҥ билет. Той ӧйинде озо келинниҥ алдына тӧштӱ тепши салат. Таай кижи салар, ӧскӧ дӧ кижи саларга јараар. Койдый семис болзын, койондый ак болзын, тепши јаантайын эттӱ-јуулу курсакту јатсын, куру јатпазын деп алкап јат.\nКары сӧӧкти јеенине салбас. Ол каргышту, таайы кижиниҥ кара казаны куру калар.\nЈалмаш сӧӧктӧ тамыр бар. Оны ӱспей, кодоро тартып јизе, кебинде «энемниҥ азыралы јетти» деп айдар.\nТомук сӧӧкти орустап «чашечка» деп айдар. Ол бутты бириктирген болчок сӧӧк. Оны челдӱ таштабас, куугарта челдейле чачар. Нениҥ учун дезе, кижи улайын ток-тойу јӱрер.\nСеркенектиҥ байы. Уйда, малда, койдо кыпту серкенек бар. Оны таштабас. Јинин арутап јунала јизе, акча-манатту јӱрер, кезик улус кыпту карын деп айдат.\nТуйгактыҥ байы. Малда, уйда јерге базар кату туйгак бар. Малды-уйды сойоло, туйгагын чыкту бойын таштабас. Темир печкеге от салып, туйгакты беш-алты кӱн кире печкениҥ алдына салып койор. Ол туйгактыҥ ӧзӧгинеҥ ак-боро болчок учук ӧрӧ кӧдӱрилип калар. Озогы улус оноҥ учуктыҥ быжып калганын билип ийер. Айылда отурган балдарга алкап, бир кичинектеҥ амзадып јидирер. Алкыш мындый: јерге бек туругар, туйгактый бек болугар, майчык-чойчык ӧдӱктӱ јӱрӱгер. Ол ӧйлӧрдӧ ӧдӱк табылбас кийим болгон. Ондый алкышту учукты јиген кижи бӱгӱн бар. Ол Экинурда јуртап јаткан Екатерина Бачимовна Кудачина. Алкап јидирген кижи – таайы Тектиев Тану.\nУйдыҥ мӱӱзиниҥ байы. Мӱӱс уйдаҥ тӱшсе, јалаҥда таштабас. Уйдыҥ сӱди тартылар, тӱжӱп калган мӱӱсти байланып, кургадып алар. Ӧскӱс кураандарга умчы эдип алар. Эмдиги ӧйдӧги ошкош соска бар эмес. Онойдо ок тарак эдер. Ус улус мӱӱсти јымжада кайнадар. Бир чурканы талортозынаҥ јара чаап, ортозына мӱӱсти кыстап, эки талортозын штырла тартырып койор. Мӱӱс тӱзеген бе деп кӧрӱп, тӱп-тӱс болуп калганда, кезип јат. Бир мӱӱстеҥ, ӱч-тӧрт тарак чыгып јат. Тарактыҥ мӱӱстерин, изӱ отко бычак ошкош темирди изидип, оныла эдер. Тарактарды келген тӧрӧӧндӧрине, ӧскӧ дӧ улуска сыйлаар. Узак јаш јажа, уй-мал азыра деп алкап сыйлаар јаҥду болгон. Мӱӱстеҥ эдилген тарактар ӧткӧн чактыҥ 60-70 јылдарында бар болгон. Онойып, мал-ашта таштаар бир де неме јок, јаҥыс јини ташталган эмей.


Башчыныҥ Чой аймакла jол-jорыгы - altaicholmon\nБашчыныҥ Чой аймакла jол-jорыгы\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников кӱчӱрген айдыҥ калганчы кӱндеринде Чой аймакла ишмекчи јол-јорыкла јӱрген ле бир канча јонјӱрӱмдик учурлу объекттерди ишке табыштырарында турушкан.\nӰйменде кереес ачылган\nА. В. Бердников Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго Ӱймен јуртта тургузылган кереестиҥ ачылтазында турушкан. Онойдо ок јурттыҥ фельдшерско-акушерский пунктында болгон.\n«Бӱгӱн бис Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондордыҥ кереезин ачадыс. Алдында кереес школдыҥ јанында турган, је 2014 јылда суу јайыларда, ол ӱрелген — деп, Александр Бердников айткан. —Кереести ачары – јурт јеезениҥ эл-јоныныҥ кычырузы болгон, бис оны јӧмӧжип, республикан бюджеттеҥ акча чыгарганыс. Мында эл-јонныҥ јууган акчазы база тузаланылган. Бу кереес фронтто ат-нерелӱ јуулашкан адаларыс, карган адаларыс ла јаан адаларыс керегинде эзем болуп чактарга турар. Јууныҥ ол ӧйлӧрин ле совет калыктыҥ, бойыстыҥ јерлештеристиҥ ат-нерезин ундыбай јӱрери – бистиҥ агару керегис. Кажы ла солдат бистиҥ эземисте».\nТергеениҥ башкараачызыныҥ темдектегениле, Ӱймен јаан эмес јурт, мында 440 кижи јуртайт, је јаҥдар ыраак ла оогош јурттардыҥ ӧзӱмине аҥылу ајару эдет. «Мында јакшы улус јуртайт, олор мында чыккан, јуртагылайт, мынаҥ да ары јуртаар ла тӧрӧл јериниҥ ӧзӱмине иштеер. Оныҥ да учун мында јадарга јарамыкту ончо айалгалар болзын деп, бис иштейдис» — деп, башчы айткан.\n2017 јылда Ӱйменде эскирген турада болгон ФАП-тыҥ ордына јаҥы фельдшерско-акушерский пункт ачылган. ФАП-ка јурт јеезениҥ администрациязында бир канча кыптар берилген. Республикан бюджеттеҥ јазал иштерге 3 млн салковой чыгарылган.\nАлександр Бердников Россияныҥ президенти Владимир Путинниҥ улустыҥ јаткан јеринеҥ камааны јогынаҥ олордыҥ јадар ла јӱрер айалгазын јарандырары керектӱзи керегинде улайын айдып турганын эзеткен. «Бу политикага бис јаантайын јӧмӧшкӧнис ле јӧмӧжӧрис — деп, ол темдектеген. — Ӱймендий ыраак јурттар аҥылу ајару некейт. Ыраак ла оогош јурттарда јадар јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр амадула олорды ӧскӱрериниҥ программазын бӱдӱрери Ӱйменнеҥ башталат. Мында тӧс учурлу јонјӱрӱмдик объекттер јаҥыртылган – школ, балдардыҥ сады, сууӧткӱш ӧткӱрилген, суу јайылганынаҥ ӱрелген ӱч кӱр орныктырылган. Бис ончо молјуларысты бӱдӱрип койорыс».\nЈурттыҥ эл-јоны башчыга клубты јазаарына болушсын деп баштанган. Башчы јуук ӧйдӧ ол јазалар деп бӱдӱмјилеген.\nБашчы оноҥ ары кайралдар табыштырган. Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ Быйанду самаразын ФАП-тыҥ јааны Елена Богомолова ла «АлтайУниверсалСервис» ООО деп подрядный организацияныҥ директоры Евгений Кириченко алган. Баалу сыйла (планшет) Ӱймендеги школдыҥ тогузынчы клазыныҥ ӱренчиги Анастасия Крюкова сыйлаткан. Онойдо ок ФАП-ка компьютер садып аларына 30 муҥ салковойдыҥ сертификады берилген.\nJӱрӱмде керектӱ объекттер ачылган\nТунјы јуртта дезе јаҥыртылган бир турада фельдшерско-акушерский пункт, јурт клуб ла библиотека ачылган ла олордыҥ ачылтазында Александр Бердников база турушкан.\n«Јылдыҥ бажында мен Тунјыга келеримде, јурт улус болуш сураган. Мында кижиге кӱнӱҥги јӱрӱминде керектӱ объекттер болбогон — ФАП јок, клубка ремонт керектӱ болгон. Бис бу сурактардыҥ аайына чыгарга, республикан бюджеттеҥ 10 млн салковой берер јӧпкӧ келгенис» — деп, ол айткан. Ороонныҥ президенти Владимир Путин Федерал Јуунга баштанузында 100-теҥ 2000-га јетире эл-јонду јурттарда ФАП-тар ла врачту амбулаториялар болоры керегинде айткан. «Иштер кӱӱк айда башталган, эмди мында јепселген актовый залду јап-јаҥы клуб ла фельдшерско-акушерский пункт ачылды. Онойдо ок бис айландыра јерди база јарандырдыс. Бӱгӱн улуска сӱреен керектӱ комплекс турат» — деп, башчы айткан.\nЧаган айдыҥ учындагы туштажуда эл-јон Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго кереес тургузар суракты база кӧдӱрген болгон. Ол тудулган ла быјыл кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде кӧдӱриҥилӱ ачылган. «Бу јерлердеҥ фронтко 140 кирези кижи атанган, олордыҥ тал-ортозы кайра јанбаган. Бу кереес олордыҥ келер ӱйеге артырган ат-нерезиниҥ эземи болуп јат — деп, тергеениҥ башчызы темдектеген. — Бӱгӱн јаан эмес, 300 кижи јуртап јаткан Тунјы јуртта јӱрӱмге јарамыкту айалгалар тӧзӧлгӧн. Эмди тура ФАП-та иштейтен медишчиниҥ сурагы ачык артат. Бис бери специлистти кычырадыс, ого јадар тура берип јадыс, тура јаан эмес те болзо, бастыра јанынаҥ јеткилделген – изӱ суулу, тӧс јылыдар системалу. Мен су-кадыкты корыырыныҥ министерствозына јуук ӧйдӧ бу сурактыҥ аайына чыгып койоры јанынаҥ јакылта бергем».\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ Быйанду самаразы јурт клубтыҥ техишчизи Наталья Пьянковага ла «Чойдогы жилищно-коммунальный ээлем» ООО деп подрядный организацияныҥ прорабы Виктор Карюгинге табыштырылган.\nОнойдо ок Чойдогы школдыҥ 11-чи клазыныҥ ӱренчиги Дарья Апасовага ла 4-чи клазыныҥ ӱренчиги Федор Тырышкановко планшеттер сыйлалган. ФАП-ка компьютер аларга 30 муҥ салковойдыҥ, јурт клубка мультимедийный јепсел садып аларга 100 муҥ салковойдыҥ сертификаттары берилген.\nСейкада Культураныҥ jаҥы туразы\nТергеениҥ башчызы Александр Бердников Сейка јуртта Культураныҥ туразыныҥ ачылтазында туружып, јурттыҥ эл-јонына баштанып айткан: «Культураныҥ мындый туразы ачылганы – јуртка, ончо аймакка јаан учурлу керек. Туулу Алтай јайалтарыла јарлу, эмди олорды ӧскӱрер, јӧмӧӧр, јакшынак байрамдар ӧткӱрер ӱзеери аргалар кожулган. Сейканыҥ ла аймактыҥ культура јӱрӱми јаҥы тебӱ алынат. Эҥ учурлузы – бистиҥ јашӧскӱримге бош ӧйин тузалу ӧткӱрерге сый эдилгени. Эмди Сейканыҥ эл-јоны амыраар ӧйин јакшы айалгада ӧткӱрип, кеендикле таныжар аргалу болор».\nКультураныҥ туразы «Јурт јерлердиҥ турумкай ӧзӱми» деп федерал адылу программала тудулган. Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ јакааныла, Алтай Республикага бу объектти тударына субсидия берилген. Оны тударына текши тооло ончо бюджеттердеҥ 53,9 млн салковой акча чыгарылган.\n«Россияда калганчы ӧйдӧ Россия Федерацияныҥ президенти В. В. Путинниҥ башкарганыла, су-кадыкты корыырында, ӱредӱликте јонјӱрӱмдик ууламјылу кӧп керектер бӱдӱп туру, бӱгӱнги кӱнде культураны ӧскӱрерине јаан ајару эдилет. Текши ороондо јаҥы јурт клубтар, эмдиги ӧйдиҥ кинозалдарын тудары – ол эл-јонныҥ јӱрӱмин јарандырар политиканы бӱдӱрериндеги ээчиде алтамдар» — деп, Александр Бердников темдектеген.\nКӧдӱриҥилӱ айалгада кайралдар табыштырылган. Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ Быйанду самаразыла Культураныҥ туразыныҥ јааны Светлана Попова ла балдардыҥ кеендигиниҥ Чойдогы школыныҥ хорло преподаватели Наталья Юрьева кайралдаткан. Планшеттер Сейканыҥ школыныҥ јетинчи клазыныҥ ӱренчиги Софья Митрофанова ла 10-чы класстыҥ ӱренчиги Дарья Цветкова сыйлаткан. Онойдо ок Культураныҥ туразына видеокамера аларга 50 муҥ салковойдыҥ сертификады сыйлалган.


Јаманды таштап билер керек\nШколдо ӱренип турарымда, мени бир кыс ӱӱрелериле кожо јаантайын шоктоор, истежер болгон. Мени кайда-кайда кӧрӱп ле ийзе, шоодор, аҥдыжар, керек дезе ийде де салар, согуп та ийер. Мен коркып, кемге де куучындабайтам.\nШколдыҥ аттестадын алып, мен бийик ӱредӱге јеҥил кирип алгам. Јаҥы јӱрӱм башталган. Ол кыстарды мен ундып та салгам. Байла, университетте улус јаанап калган, сени јаҥыс ла тыш бӱдӱмиҥ аайынча кӧрӱп турган эмес, санааҥды, ич-кӧрӱмиҥди ле билгирлериҥди тооп јат.\nБӱгӱнги кӱнде мен — ырысту эне, эш-нӧкӧр. Ого ӱзеери башкараачы болуп иштейдим. Бир кӱн ишке улус алар деп куучын ӧткӱрип отурзам, кандидаттардыҥ ортозында школ ӧйинде мени истешкен кыс кирип келди. Озо баштап коркый бергендий болдым — ич-буурым јуурыла берди, оноҥ маказырап, ӧчимди алар кӱӱним келди. Байагы келин бир канча ӧйдӧҥ мениҥ андый кӧрӱжимнеҥ мени база танып ийгени сезилди. Ол бажын тӧмӧн тӱжӱрип, меге чике кӧрбӧй барды.\nБир ле минуттыҥ туркунына бажыма кандый ла санаалар келген болгон, је учында таныбаачы кижи болуп, эрмек-куучынды профессионал кеминде ӧткӱрип божоттым. Келген улус ортодо оноҥ артык кандидаттар болгон, је мен ишке ол келинди алдым. Та нениҥ де учун меге ол карам боло берди. Ачумды божодып ийдим… Качан бирде ол ачык-јарык куучынга келер ле болбой.\nЭш-нӧкӧрим ле менде јаан ырыс — бис бала сакып јадыс. Бу јуукта оныҥ учун эпшилердиҥ каладагы эмчилигине ӱй кижимле кожо барарга келишти. Анда мен јаҥыс эр кижи болдым. Меге солун болгон: оныҥ учун бала сакып јаткан келиндерди туйказынаҥ ајыктап, салымын-эжин сананып отурдым.\nБу ла ӧйдӧ бирӱзи очередьтиҥ учын сурады. Ого каруузын база бирӱзи коркышту кыјыраҥтып: «Мен!» — деп берди. Байагы сураган кӧӧркий кемизи айтканын аайлабай, база ла катап сурады. Каруу бергени оноҥ тыҥ чугулданып, ыркыранган ийт чылап: «Ме-е-ен дейдим!» — деп, айда салды.\nКерек јарталган. Је, мен сананзам, отурган ончо улуска та кандый да эби-јок ло јаман боло берген. «Слер нениҥ учун кижиниҥ сурагына каруузын андый ӱндӱ јандырдыгар? Слердиҥ айлыгарга келип, чаптык эткен кижи бе ол?» — деп сураарга кејирим кырлас этти. Је эжим мендӧӧн кӧрӱп, јылу кӱлӱмзиренип ийерде, токынай бердим. Чындап та, мениҥ керегим не бар?\nОл ло болгончо, талон јогынаҥ деп, бир келин келди. Онызы иштеп турган, барлу эмес деп кӧрӱнет. Очередьте талонду келиндер оны бир кижидеҥ ажыра божодор болды. Эмчиликтерде јаантайын ондый болуп турган да. Је анча-мынча ӧйдӧҥ барлу келин келди. Кандый очередь барып јатканын сурап, байагы талон јок кыстыҥ алдында кирер болуп калды. Иштӱ келин араай ӱниле айалганы јартап, «мени божодып ийгер» деп сураарда, барлузы кылчас эдип, јаман кӧрӱп, «јок!» деп кезем айтты.\nМен мыны ончозын кӧрӱп, кайкап отурдым, бу улус тил билишпес, оҥдошпос, кандый казыр ла јаман болуп калган? Бир ле кезем сӧстӧҥ ӱзе отурган улуска, бир эмеш те болзо, јаман ла эби-јок боло берген эмей. Карынду улуска ол до каршузын јетирер аргалу. Тегин јерге та не чуркуражар?\nАлаҥзып калган отурзам, эпшим колымнаҥ сыймап, санааларымды ӱсти. Удура отурган кыс мени оҥдоп, база кӱлӱмзиренди.\nЈӱрӱмниҥ оок-тобыр керектери. Је кезикте олордоҥ до кӧп неме камаанду болот.\nОнчогорго эзен! Мен слерге тоолу неме айдып берерге турум… Мен таксиде тискинчи болуп иштейдим. Иш ӧйинде кӧлӱкте отурганчам, соктырттып салган, каны аккан, бажы јарылган уул келген эки учурал болгон.\nБаштапкызы — П. Суховтыҥ оромында болгон. Пассажирди јетирип баратсам, јолго эр кижи чыгара конуп келген. Бастыра јӱзи кан. Болуш сураган. Оны кӧлӱкке отургызып, озо пассажирди јетирдим. Байагы уул эзиригине де, байла, чочыганына да болбой, оҥду неме айдып болбос, јӱк ле ӱйиниҥ телефоныныҥ номерин айтты. Ого телефон согуп, сурузын угуп, эш-нӧкӧрин јетирип бердим. Ол келин ыйламзырап, мени кучактап, быйанын айтты.\nЭкинчи учурал Кучияктыҥ оромында болгон. Тӱнниҥ ӱч саадында јакылта сакып отурзам, кӧлӱктиҥ кӧзнӧгине та кем де токулдатты. Јаан јашту эр кижи эмтир. Алар неме јок — бастыра бойы кан. Бӧс болгон, оны бердим.\nОзо баштап бу кижини туберкулезкага јетирдим, шыркаларын јунып, таҥып берер деп бододым. Је ол кижи беш ле минуттаҥ чыгып, сӱрдирип ийгенин айтты. Бу эмчи улус кандый јӱрек јок болгон… Каны агып јаткан кижини килебес. Тӱргендеп, ол кижини туку кайдагы травмпунктка јетирерге келишти. Ол ӧйгӧ таралјый берген ӧгӧӧнди колтуктап, эмчиликке кийдирип, табыштырып ийдим.\nЈерлештерге айдадым: эзирик, јошкындап јӱргендерге јӱрек јок болбогор, олор база улус ине… Мен кижини тӱбекте јаҥыскан качан да чачып болбозым.\nКыстар јуулыжып алала, нени эдет? Јадын-јӱрӱми, уур-кӱчтери керегинде куучындажат, коп-сап собурат. Мындый куучындарда уулдар бойын канай тудунып турганы, чындык эр — ол кем, ол кандый болор керек дегени аайынча кӧп лӧ шӱӱлтелер эдилет.\nОнчо уулдарга бир ле баштану эдер кӱӱним бар. Эмдиги ӧйдӧ јиит кыстар нӧкӧр талдаар тушта ончо немеге ајару эдип јат. Јӱк ле таныжып алала, кийнинде ӧйдӧ кайда-кайда јолугып, эр кижи јакшы сураганынаҥ олор кӧпти билип алат.\nЭлдеҥ озо, кандый да айалга болзо, эр кижи озолоп јакшылашса артык. Кажы ла таныш кижиле јакшылажып јӱрер керек. Јакшы сураганында бир де јаман јок. Ыраакта да болзо, кӧстӧрӧӧр јолуккан болзо, кекип те ийгер.\nКӧрбӧӧчи кижи болуп, эмезе оозынаҥ јӱк јаҥду кей чыккан уулдарды эр де деп айдар кӱӱниҥ келбес. Чындык эр кижи бажын кӧдӱрип, эбире кӧрӱп, тыҥыда, чокым јакшылажар ине.\nБилип јӱрӱгер уулдар: кажы бирӱбисти керектебей, кижиге бодобой, јакшылашпай, јеерип турган болзогор, санап јӱрген кызыгар да слерди тообос. Нениҥ учун дезе, бис ончобыс ӱӱрелер, бис ончобыс колбуда…


Кату оорулар јанынаҥ јуун - altaicholmon\nКату оорулар јанынаҥ јуун\nМедицинский колледжте Алтай Республиканыҥ ОМС-ныҥ Тергеелик фондыныҥ баштаҥкайыла семинар-јуун ӧткӧн. Ондо шӱӱжилген сурак: «ОМС-тыҥ бӧлӱгинде «Онкология» профиль аайынча медицинский болуштыҥ чыҥдыйын бийиктедерине камаанду шиҥжӱ-эксперт иш».\nУткуулду сӧзин Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыырыныҥ министри Сергей Коваленко айткан. Ол бойыныҥ куучынында 2019 јылда «Су-кадыкты корыыры» деп национальный ӱлекер аайынча «Онкология ооруларла тартыжары» деп тергеелик ӱлекерди бӱдӱрерине федерал бюджеттеҥ 58,5 млн салковой чыгарылганын темдектеген. «Бу акчага республикан эмчиликтиҥ Онкотӧс јерине медицинский јепселдер јеткилинче алынган, ол тоодо УЗИ аппараттар, колоноскоп, бронхоскоп, ӧкпӧлӧрдиҥ искусственный вентиляциязыныҥ аппарады. Быјыл бу тоо кӧптӧгӧн – 95 млн салковой кирези. Онойдо ок ИВЛ аппараттар, јаҥы компьютерный томограф ла ӧскӧлӧри де» – деп, министр айткан.\nАлтай Республиканыҥ ОМС-ныҥ Тергеелик фондыныҥ директоры Ольга Корчуганова «Онкология ооруларла тартыжары» деп тергеелик ӱлекердиҥ кӧргӱзӱлерине јединерге «Онкология» профиль аайынча медицинский болуш јетирериниҥ мониторинги» деп доклад эткен. Ольга Корчуганова докладында 2020 јылда бистиҥ республикада «Онкология» профильле акча-манатты тузаланганыныҥ кеми 585,6 млн салковой деп темдектеген. Медицинский болуштыҥ кемин шиҥжӱлеерин ОМС-тыҥ федерал ла тергеелик фондторы медицинский организациялардыҥ берген јетирӱлериле ӧткӱрет. «2020 јылдыҥ баштапкы јарым јылдыгында пландалган акча-манаттыҥ 54 % тузаланылган, былтыр дезе акчаны тузаланары јанынаҥ сурак курч турган, бис бӱткӱл 2019 јылда јӱк 65 % тузаланганыс» – деп, Ольга Корчуганова айткан.\nОноҥ ары Алтай Республикада онкология службаныҥ айалгазы керегинде Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыырыныҥ министерствозыныҥ штатта эмес баш специалист-онкологы Алексей Сараев јетирӱ эткен. Ол бойыныҥ јетирӱзинде Алтай Республикада бу јылдыҥ јети айыныҥ туркунына јарталган кату оорулу 300 кижи чотко алынганын (2019 јылдыҥ мындый ок ӧйинде – 580 кижи), 100 муҥ кижиге 233 оору кижи болгонын (2019 – 100 муҥ кижиге 265 кижи) айткан. «Бистиҥ тоо эки катапка астаганын кӧргӱзет. Бис кӧп шӱӱгенис, айса болзо, јетире јарталбаган ла илелелбеген учуралдар бар болор, је тӱҥей ле ондый тоо болбос учурлу» – деп, Алексей Сараев темдектеген. Онойдо ок баштапкы катап оорыган улустыҥ тоозы кӧптӧйт, темдектезе, он јыл кайра 440 пациент болгон болзо, эмди баштапкы катап оорыгандардыҥ тоозы 600 пациент. Россияда 200 кижи – бу тоо ас, је республикада бу тоо бийик. Онызы ооруны илелееринде кӧбизинде баштамы звеноныҥ эрчимдӱ ижиниҥ шылтузы деп айдар керек. «Эмди кажы ла аймакта скринингтер ӧткӱрер арга бар, онойдо ок мамографияныҥ јепсели, УЗИ, ФГС ончо бар» – деп, Алексей Сараев јартаган.\n«2020 јылдыҥ баштапкы јарымында «Онкология» профиль аайынча иштиҥ чыҥдыйыныҥ экспертизазыныҥ турулталары» деп докладты Алтай Республиканыҥ ОМС-ныҥ Тергеелик фондыныҥ директорыныҥ ОМС-ты тӧзӧӧри аайынча ордынчызы Алтынай Ынтаева эткен.\n«Пациенттердиҥ јеткери јок болоры ла кемнеҥ де камааны јок медицинский экспертиза аайынча национальный агентство» НП-ныҥ президенти, «Национальный медицинский палата» НП-ныҥ кемнеҥ де камааны јок экспертизазыныҥ комитединиҥ сопредседатели, Пациенттердиҥ тап-эриктерин корыыры аайынча Россу-кадыкшиҥжӱдеги Јондык советтиҥ турчызы, медицинский билимдердиҥ докторы, профессор Алексей Старченко јуунныҥ аҥылу айылчызы болгон. Ол јуулган улусты «Россия Федерацияда онкологиялык болуш јетирериниҥ јаҥжыккан једикпестери» ле «Экспертизаныҥ ла медицинский тап-эриктиҥ курч сурактары» деп докладтарла таныштырган. Профессордыҥ темдектегениле, пациентке страховщиктиҥ кандый бир бузуштар табарын сакыбай, бойына эрчимдӱ болор керек. Ол онойдо ок страховой чыгартулу улус тӱштеги ле коногына эмденер стационарларда химиотерапия тузаланган учуралдардыҥ 100% медико-экономикалык экспертизалар тӧзӧӧрин айткан. Ончозы ла шиҥжӱлелет: химиотепарпия ӧткӱргениниҥ схемазы, ортозында ӧйи, препараттар чын талдалганы, эмдештиҥ бӧлӱктери.\n«Эмдешти баштаарын узадары јарадылбайт. Кандык айда медболушты тегинге јетирериниҥ госгарантияларыныҥ программазына эдилген кубулталар ийде алынган Эмди диагнозты тургузарга шиҥжӱлер ӧткӱрериниҥ ӧйи врачка баштанганынаҥ ала 14 кӱннеҥ ӧтпӧс учурлу» – деп, докладчик чокымдаган.\nСеминар-јуунныҥ туружаачылары Алексей Старченко онкология јанынаҥ јилбиркеткен сурактарын бергендер ле толо каруулар алгандар.\nЈуунда Алтай Республиканыҥ ла Алтай крайдыҥ врач-онкологторы, «Капитал МС» ООО-ныҥ Алтай Республикада ла Алтай крайда 3-чи кемдӱ филиалдарыныҥ страховой чыгартулу улузы, Алтай крайда ла Бийскте онкодиспансерлердиҥ врачтары, «Ресомед», «Спасские ворота» страховой компаниялардыҥ врач-эксперттери, Россу-кадыкшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча тергеелик органыныҥ врач-эксперти турушкандар. «Капитал МС» ООО-ныҥ Алтай Республикада страховой чыгартулу улузы туружаачылардыҥ регистрациязын ӧткӱрген. Бастыразы 43 кижи турушкан ла залда санитарно-эпидемиологиялык ээжилер аайынча отургузылган.\nБӱгӱн онкологиялык оорулардыҥ кӧптӧӧри бастыра телекейде темдектелет. Бу ооруларла оорыыры ла божооры бийик кеминде артат ла јӱрек-тамырдыҥ ооруларыла коштой баштапкы јерде турат. Бистиҥ тергееде јылдыҥ ла 500-теҥ кӧп кату оорулу учуралдар јарталат. Олордыҥ ортодо 1-кы јерде – ӧкпӧлӧрдиҥ оорузы, 2-чиде – эмчектердиҥ, 3-чинде – ӱй улустыҥ коруу јериниҥ кату оорулары.\nКату ооруларлу пациенттерди аҥылу эмдеери республикан эмчиликтиҥ онкология тӧс јеринде ӧткӱрилет. Ол 2019 јылда онкологиялык бӧлӱкте тӧзӧлгӧн лӧ коногына јадып эмденер 40 орынду, тӱште келип эмденер 1 орынду, 2 паллиативный орынду, онойдо ок поликлиника бӧлӱкте тӱште келип эмденер стационарда 11 орын бар.\nСпециалисттер кату ооруны болдыртпазы јанынаҥ мындый тӧс эп-аргаларды темдектейт:\n– таҥкылашла тартыжары;\n– маала ажын ла фрукталарды кӧптӧдӧ јиир, мал-аштыҥ аш-курсагын астадар;\n– ультрафиолетовый чокторго алдыртарын астадар;\n– кату ооруныҥ скрининги ле ооруны эртеледе табары аайынча шӱӱлтелерди бӱдӱрери.


17.11.2017 - altaicholmon\nВалерий Сороноковто—кӱлер медаль\nТелекейдиҥ самбо кӱрешле бу кӱндерде Сочи калада ӧткӧн чемпионадында Россияныҥ јуунты командазы учун Алтай Республиканыҥ ады-јолдоры јарлу спортчылары Валерий Сороноков ло Родион Асканаков турушкан. Спортивный самбодо кӱрешкен Валерий Сороноков чемпионаттыҥ кӱлер медалин ойноп алган.\nЭртен, кӱчӱрген айдыҥ 18-чи кӱнинде, Горно-Алтайскта В. Ленинниҥ адыла адалган тепсеҥде јарымка ӧткӱрилер. Башталатан ӧйи—9.00 саатта.\nJаҥы перинатальный тӧс јер тудулар\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министри В. Пелеганчуктыҥ айтканыла, Горно-Алтайскта јаҥы перинатальный тӧс јер тудулар.


Каткыралы, јерлештер! - altaicholmon\nJебрен Алтайда јуртаган баатырларды эзедип, укту-тӧстӱ кайчылар тӱни-тӱжи кайлап айткан кай чӧрчӧктӧрдӧ Тастаракайдыҥ сӱр-кебери кыйалтазы јогынаҥ туштап јат. Алтай ӧзӧктӱ кажы ла кижи билер: Тастаракай — ол јаман јабаа ат минген, јебечеҥге тере тон јабынган, кандый да кезем шылтактардаҥ улам кубулып, бойыныҥ баатыр болгон акту кеберин јажырып јӱрген кезер. Jе ол бу алынган тыш бӱдӱмин тузаланып, јарабастарды јаба айдып, јажыттарды илеге чыгарып јӱрет.\nБистиҥ ӧйистиҥ Тастаракайы база каткы ажыра эмдиги улустыҥ јӱрӱмин кӧргӱзет. Айла, ол Эл Ойында Тастаракайдыҥ конкурсы тушта улус не аайлу кӧп јуулыжып келетен эди. Анда тен кӧстиҥ јажы чыкканча, ич «јыртылганча» каткы болуп турбай. Тастаракайдыҥ ролин ойногон јайалталу улустыҥ куучындарында ла кӧргӱскенинде чын ла кӱнӱҥги јӱрӱмистеҥ алылган учуралдар туштайт. Биске анда ойто ло бойысты таныырга келижет. Темдектезе, Улаган аймактыҥ эл-јоныныҥ аҥылу кылык-јаҥын, башка, је ол ок ӧйдӧ байлык ла чечен куучын-эрмегин Ирбис Акчин јакшы ойноп, кокырлап кӱргӱскен.\nОл эки Эл Ойында ӧткӧн «Тастаракайдыҥ» маргыштарында баштапкы јерлерге чыкканы оморкодулу. Тастаркайдыҥ кеберине Ирбис 2010 јылдаҥ ала келген. С. Сартакованыҥ бичимелине тайанып, «Алдырбастыҥ санаалары» деп ойын-кӧрӱзиле эл-јонныҥ санаазында узакка арткан. 2014 јылдыҥ Эл Ойыны тушта «Орустап билбес алтай уул» болгоны учун «эҥ артык актер» деп ададып, 10 муҥныҥ сертификадын алган. Оныҥ кийниндеги Эл-Ойында Иван Куюковло кожо «Абралу Абрам» деп ойыныла баштапкы јерге чыккан. Онойдо ок Таскаракайдыҥ сӱр-кеберин ӱй де улус јайалталу ойноп турулар. Шабалин аймактыҥ Шыргайты јуртыныҥ эпшилери, ол тоодо Елена Могулчина, Мария Быдышева ла ӧскӧлӧри де канча Эл Ойындарда туружып, јеҥӱлӱ јерлерге де чыккан эмей. Кош-Агаш аймактыҥ Тастаракайлары эки јыл кайра калада ӧткӧн Эл Ойында бичиичи эпши Jергелей Маскинаныҥ «Карганай» деп куучынын сӱреен кокыр-каткылу этире ойноп, база јеҥӱ алгандар. Jе бир је бар: Тастаракай — ол баатыр, кубулып кийинген ойгор эр. Оныҥ сӱр-кеберин кӧргӱзип ойногон «артисттерге» бу аҥылуны ундыбас керек. Кезикте Таракайлар ӧйинеҥ ӧдӱп, јаман-јыбар сӧстӧр айдып, бу сӱр-кебердиҥ тереҥ учурын, ич-кӧксинде байлыгын, ойгорлыгын јаба базып турулар. Бу јаан шоуда ондый болбос деп иженедис.\nМындый јилбилӱ тушташтарды Эл Ойынды сакыбастаҥ, кажы ла јыл ӧткӱрер деген санаа-сагыштар араайынаҥ бӱдери эмди темдектелип баштады.\nОл јанынаҥ санаалар эрчимдӱ јӱрӱмдӱ ӧлӱк сӧӧктӱ алтай уул Шоҥкор Модоровто болгон. Школ ӧйинде В. Кончев башкарган уулчактардыҥ алтай студиязында кӱӱниҥ телекейине јол ачкан. Студент ӧйинде бойы КВН-ныҥ туружаачызы болгон.\n—Тастаракайларла эки јылдыҥ бажында јаҥыс катап эмес, јылдыҥ сайын не тушташпас деген санаа-сагыш Эл Ойында јӱрӱмдик учуралдарды куучынга кийдирип, јуулган улусты каткырткан Тастаракайлардыҥ кӧрӱзиниҥ кийнинде келген. Баштапкыда бу санааларды кем-кем јӱрӱмге кийдирер бе деп сакыган да болгом. Jе кыймык болбогон, оныҥ учун бойым баштапкы алтамдарды эттим. Бистиҥ јурт јерлерде Тастаракайдыҥ ролин сӱрекей јакшы ойноп, улусты тоолонгончо каткырта куучындап билер јайалталу уулдар бар болгонын ончобыс билерис. Кандык айдыҥ баштапкы кӱнинде темдектелип турган Каткыныҥ кӱнинде мындый солун тушташты не ӧткӱрип ийбес деп сананала, ӧнӧтийин Москванаҥ једип келдим. Эмди бу «Сыр каткыда» деп адалган ӱлекер аайынча иш ӧдӱп јат. Программа башка-башка бӧлӱктердеҥ турат, је оны чокымдабайын — кӧрӧӧчилерге јилбилӱ болзын. Кӧрӱ тулаан айдыҥ калганчы кӱнинде ле кандык айдыҥ баштапкы кӱнинде каладагы эл драма театрда ӧдӧри темдектелет. Мен сананзам, бу баштаҥкай мынаҥ ары јол алынар. Эстраданыҥ кожоҥдорыныҥ ла бијениҥ концерттери Тастаракайдыҥ ойын-кӧрӱзин јарандырза, кӧрӧӧчи быйанду артар эди — деп, ӱлекердиҥ авторы, продюсер Шоҥкор Модоров куучындайт.\nШоҥкор эрчимдӱ јӱрӱмдӱ јииттердиҥ «Курут» деп адалган јайаандык биригӱзиниҥ тӧзӧӧчизи. Тургуза ӧйдӧ ол Москва калада јадып, бойыныҥ нӧкӧри Равиль Лировло кожо база бойыныҥ авторлык «Аил-Лофт» ӱлекери аайынча иштеп јат. Бистиҥ тергеениҥ тӧс калазында ӧдӧри темдектелген Тастаракай-шоу «Сыр каткыда» — «Куруттыҥ» алдында тургускан иштериниҥ бирӱзи. Оныҥ амадузы — алтай тилдиҥ ӧзӱмин ле тоомјызын бийиктедери.\n—Алтай албатыга «Тастаракай-шоу» јараар деп иженип турум. Бисте јебрен чактардаҥ бери тӱӱкизин экелген мындый жанр бар болгоны алтай улуска оморкодулу болор керек. Кезик улус Тастаракай-шоуны орус калыктыҥ скоморохторына, клоундарына тӱҥейлеп турган, је мен олорло јӧпсинбейдим. Нениҥ учун дезе Тастаракай — алтай укту-тӧстӱ, ол уйкудагы баатыр. Оныҥ ойгонор ӧйи келер, ол тушта ол Алтай јерин, албатызын корыыр деп оҥдомолго јайыладым.\nТастаракайла кокыр-каткылу туштажуны ӧткӱрерин јӧмӧгӧн культураныҥ министерствозы ла культураныҥ министриниҥ ордынчызы С. Пешперовага, ГТРК-ныҥ јааны Т. Кончевага ла «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакторы А. Кыйгасовага быйанымды јетирип турум — деп, Шоҥкор санаа-кӱӱниле ӱлешти.


Агашла иштеер бӧлӱкти корулап алар аргалар - altaicholmon\nФедерация Советтиҥ аграрный ла аш-курсак аайынча политиканыҥ ла ар-бӱткенди тузаланарыныҥ комитединиҥ турчызы Т. А. Гигель «Леспроминформныҥ» сурактарына каруулар берген.\n-Татьяна Анатольевна, Слер ороондогы бӱгӱнги экономикалык ла јонјӱрӱмдик-политикалык айалганы кандый деп кӧрӧдигер?\n— Мениҥ санаамла, ороонныҥ экономиказыныҥ башка-башка бӧлӱктеринде, ол тоодо агашпромышленный комплексте, коронавирустыҥ эпидемиязыла колбой коомой айалга тура берген. Алдындагы ӧйдӧ агаш ижи бир чук ӧткӱрилбегениле, агашты темир јолло тартарыныҥ бийик бааларыла колбой болгон уур-кӱчтерге эмди келер ӧйдӧ ӧзӱм бергедий ӱлекерлердиҥ буудакталганы кожулган. Оныҥ шылтагы — аргачыларга продукциязына рынокто суру јок болордо, кредиттиҥ проценттериниҥ ставкаларына кӱчтери јетпей барган.\nАгаш отургузарыныҥ чыҥдыйы агаш культураларды кичеерине акча-манат јетире чыгарылбай турганынаҥ улам, алдында ла чылап, јабыс кеминде артат. Агашла иштегенинеҥ арткан-калганынаҥ не-неме эдип чыгарары, промышленностьто, ЖКХ-да ла ӧскӧлӧринде де башка-башка бӱдӱм биоодыру эдип тузаланары аайынча сурактар курч артат.\nОл ок ӧйдӧ ороонныҥ башкарузы бу айалганы тӱзедерге оноҥ камаанду ончо ишти бӱдӱрет. Бис бӱгӱн кандый ла бӱдӱмдӱ аргачылыкка јӱзӱн-башка кӧп јеҥилтелер эдилип турганын кӧрӧдис.\nЈонјӱрӱмдик-политикалык айалганы кӧрзӧбис, бӱдӱреечи јаҥныҥ эл-јонды эпидемияныҥ ӧйинде јӧмӧӧри јанынаҥ керектери сӱреен кӧп. Россияда, ӧскӧ ороондорго кӧрӧ, аҥылу кӱч айалгалар да болзо, — ол коронавирустыҥ экономикалык салтарынаҥ ла нефтьке баалардыҥ јабызаганынаҥ «эки катап» согулта алат – бис ончо телекейге бистиҥ ороондо политика кубулбайт ла јонјӱрӱмдик ууламјызы чокым артат деп база катап кӧргӱзедис.\nГосударство бойыныҥ эл-јонына јонјӱрӱмдик болуш јетирерин улалтат. Бистиҥ кӧп балдарлу билелер, эпидемияла тартыжып турган докторлор, пенсиялары индексироваться эдилген пенсионерлер, јарамыкту айалгалар тӧзӧлип турган кенектер кандый јеҥилтелерле тузаланып турганын тоолобойын. Государствоныҥ јанынаҥ јӧмӧлтӧлӧр кӧрӱнип јат, олорды эл-јон сезип јат.\n— Эпидемия ла самоизоляция Слердиҥ профессионал ижигерге кандый салтарын јетирди? Слерде сакыбаган уур-кӱчтер болды ба?\n— Јаҥы айалгалар бистиҥ эл-јонго бир канча уур-кӱчин јетирген дезем, солун болбос. Је ӧскӧ арга јогын оҥдоп, бис самоизоляцияда иштеерге ӱренедис. Меге, политикке, кажы ла иштеер кӱнде ӱнбереечилерле, башка-башка специалисттерле, юридический ле физический лицолорло туштажар керектӱ болуп јат. Олорло кӧстӧҥ кӧскӧ туштажар арга јогы коомой болгон. Интернет ажыра колбулар тударга келишкен. Онойдо ок телефонло коногына 16 саатка улай иштеери сӱреен чылаазынду.\nЈаҥыс меге эмес, мениҥ башкарган экспертно-консультативный советтиҥ эки айдаҥ кӱрее-куучында туштажып турган коллегаларыма база кӱчке келишкен. Бу ченемелдеҥ кӧргӧжин, кӧстӧҥ кӧскӧ туштажып эрмектешкени туружаачыларга чындык шӱӱлтелерге келерине јарамыкту болуп турган. Агашла иштеечи коллегаларымныҥ ижиниҥ аҥылузы виртуальный колбуларга кӧчӧрин јаратпайт. Олордыҥ кереги агаш аразында чокым ишле колбулу. Айдарда, экономиканыҥ ончо ло бӧлӱктери иштиҥ јаҥы ээжизине кӧчӧр аргазы јок.\n— Ороондо, ол тоодо агаш ижинде, айалга мынаҥ ары кандый болорыныҥ белгези бар ба: ончозы алдында коолына киргей не?\n— Белге айдарга јалтанчылу. Је бис ончобыс толо јӱрӱмле јӱрерге амадайдыс. Улусла колдоҥ јакшылажарга, маска јогынаҥ тынарга, бой-бойынаҥ југужарынаҥ коркып јӱрбеске… Је эл-јондык ончозын оҥдоп турганы база јакшы. Анчада ла кажы ла кижиниҥ су-кадыгы, јӱрӱми учун тартыжып турган докторлорго, Роспотребшиҥжӱниҥ карантинниҥ ээжилериниҥ бӱдӱп ле инфекцияныҥ таркабай турганын шиҥжӱде тудаачы ишчилерине јабыс бажырар керек.\nКажы ла кижи, мен бодозом, бу ӧйдӧ айландыра улуска, ӱренижип калган јӱрӱмине, алдында баалаган не-немеге ӧскӧ кӧслӧ кӧргӧн болор. Бӱгӱнги глобализацияныҥ айалгазында бис кандый ла сакыбаган јанынаҥ керекке белен болор учурлу.\nАгаш ижин алзабыс, цифровизацияныҥ ла технологизацияныҥ айалгазында да ончозы озогы кемине кирер учурлу. Бу бӧлӱк бӱгӱн кандый кӱч айалгадазын оҥдоп, ол толо кӱчиле иштезин деп, бастыра аргаларды тузаланар керек. Биске бӱгӱн ле Россияныҥ экономиказыныҥ коронавирустыҥ инфекциязыныҥ айалгазында эҥ ле тыҥ чучураган бӧлӱктериниҥ тооломына ОКВЭД аайынча кандый јаан учурлу бӧлӱктерди кийдирерин сананар керек. Озо ло баштап – ол агаш материалдардыҥ ла агашзаготовкалардыҥ оптовый садузы; агаш кезери, шпон, фанера, агаш плиталар ла панельдер эдери; мебель чыгарары ла ӧскӧзи де.\n— Агашла колбулу бӧлӱктеги аргачылыкты јӧмӧӧриниҥ чокым керектери керегинде айтсабыс, олордыҥ кандыйын аҥылаар керек?\n— Агаш бӧлӱктиҥ кичӱ ле орто аргачылыгыныҥ субъекттерин јӧмӧӧр аргаларды кӧрӧр керек: темдектезе, эпидемияныҥ ӧйинде 2020 јылдыҥ тулаан айынаҥ ала агаш участоктордыҥ арендазын тӧлӧӧринеҥ јайымдаары, 2020 јыл тӱгенген кийнинде аренданыҥ тӧлӧмирин белетелген агаштыҥ кемиле такыптаҥ чоттоор керек. Эмезе ӧскӧ арганы кӧрӧр: продукцияга ас суруныҥ ӧйинде агаш участоктордыҥ арендазын узадып, аренданыҥ тӧлӧмирине «каникулдар» јарлаар керек. Темдек: аренданыҥ ӧйи 2025 јылдыҥ тулаан айында тӱгенип јат, 3 айга «каникулдарды» јаратканда, аренданыҥ ӧйи 2025 јылдыҥ кичӱ изӱ айында тӱгенип јат.\nАгаш бӧлӱкти коронавирустыҥ эпидемиязынаҥ чучураган бӧлӱк деп, ишчилериниҥ ижин тӧлӧӧр чыгымдарга субсидиялар берер арганы база кӧрӧр керек. База бир арга – страховой взностордыҥ ставкаларын 15% јетире астадар.\nБаза бирӱзи: каланныҥ ӧткӱрген шиҥжӱлериле ӱзеери салылган каландарды тӧлӧӧрин 2 јылга јетире ӧйгӧ узадар. Онойдо ок стандартный тураныҥ белетелип турган некелтелерине оны эҥ керектӱ мебельле (кухня, прихожий, ванныйдыҥ мебели) јеткилдеерин кийдирер керек. Јӧмӧлтӧниҥ бу бӱдӱмин «Жилищный строительство» деп бӧлӱкте темдектеерге јараар. Јӧмӧлтӧниҥ ӧскӧ аргалары – мебель эдеечилердиҥ бар кредиттерин государствоныҥ банктарыныҥ болужыла рефинансировать эдери. Бу сенаторлордыҥ турушканыла шӱӱжилип турган керектердиҥ ончозы эмес.\n— Татьяна Анатольевна, Слер бистиҥ мебель эдеечилердиҥ эдимдериниҥ бир канча јарлу кӧрӱлеринде турушканаар. Бу бӧлӱкти јуук ӧйдӧ не сакыйт?\n— Тӧрӧл мебель эдеечилер ле агаштаҥ продукция иштеер промышленность ижин чек токтодор, предприятиелер банкроттор болор ло ишчилерин чыгарар чочыду јаан. Агашла иштеер ле мебель эдер предприятиелер технология јанынаҥ бой-бойыла колбулу учун кӱч айалгага кирген. Мебель – ол агашла јаан иштиҥ (глубокая переработка) турултазы учун ла иштеп алган баазы бийик учун, айалга курчыыр: Россияныҥ рыногы экинчи сортту мебельле толо берер.\nЈаан предприятелерде (ишчилериниҥ тоозы 500-теҥ кӧп лӧ кирелтези 2 млрд. салковойдоҥ кӧп) айалга курч, олор калганчы ӧйдӧ инвестициялык ӱлекерлерин кредиттерле бӱдӱрген, эмди дезе, тыш ла ич рынокто садулар токтогон учун, кредиттерин тӧлӧп болбойт ло садылган продукция учун акча-манат келбейт. Бӧлӱкте орто тооло иштиҥ кеми 80% астаган, агаш плиталардыйы – 50%, 2020 јылдыҥ учына јетире иштиҥ кеми 20-деҥ 50 процентке јетире тӱжер, ишти тӧлӧӧриниҥ фонды астаганыла ишчилердиҥ тоозы 10% астаган.\nКандык айда кичӱ ле орто аргачылык орто тооло, ӧткӧн јылдыҥ бу ок ӧйине кӧрӧ, 70-80% иштеген, кӱӱк айдыҥ 12-чи кӱнине јетире предприятиелердиҥ 70% иштебеген, кӱӱк айда, ӧткӧн ӧйгӧ кӧрӧ, 50-60% астаган. Кичӱ изӱ айга ижемји бӱтпеген. 5 организациядаҥ јӱк ле экӱзи Сбербанктаҥ болуш алган, је бӱгӱнги кӱнде угузулар алылбайт ла кӧрӱлбейт…\n— Эмдиги кызалаҥду айалгада не болор? Тура берген уур-кӱчтерди келер јуук ӧйдӧ ӧдӱп чыгар ижемји бар ба?\n— Тура берген айалганы чын кӧрӱп, бис садуныҥ бастыра точкаларыныҥ ижин орныктырып та ийзеес, јарым миллион иштеер јерин јылыйтар чочыдулу мебельный промышленностьты тургуза ла орныктырып болбозыс. Кызалаҥда бу промышленностьтогы тура берген айалганы чын баалап, Федерация Советтиҥ аграрно-аш-курсак политика ла ар-бӱткенди тузаланары аайынча комитеди бу бӧлӱктерге бир канча керектерди тургуза ла эдер керек деп чотойт. Комитет РФ-тыҥ промышленность ло саду аайынча министерствозына, экономиканыҥ промышленный бӧлӱктериниҥ, ол тоодо экспорттыҥ турултазын бийиктедеринде нормативно-тап-эрик јанынаҥ аайлаштырары ла государственный политиказын јарадары учун каруулу федерал органы деп, баштанган. Баштануныҥ учуры: РФ-тыҥ башкарузына бу шӱӱлтелерле, олорды бӱдӱретен иштерле јасакберим баштаҥкай эдип чыксын деп.\nБис федерал органдар эксперт советтиҥ шӱӱлтезин, парламенттиҥ Ӱстиги палатазыныҥ шӱӱлтезин угар учурлу деп чотойдыс. Баштануда экономиканыҥ јаан учурлу бӧлӱктериниҥ курч сурактары тургузылган. Мен, агаш комплекс аайынча ЭКС-тыҥ председатели болгон адымда, бу сурактарды бистиҥ комитеттиҥ јуундарында ла комиссияларда улайын кӧдӱрип турум. Баштану-самарада бистиҥ комитеттиҥ шӱӱлтези айдылган. Тӱрген јӧп јарадыларын сакыбайдыс – бис оны оҥдоп турус; је бу тургузылган сурактарды тургуза ла аайлаштырар арга јогын билип, бис эҥ учурлузына бӱдедис: агаш бӧлӱк корулалар.


Ойто ло «Балдардыҥ отургыжы» - altaicholmon\nОйто ло «Балдардыҥ отургыжы»\nАлтай Республиканыҥ госавтоинспекциязы «Балдардыҥ отургыжы» деген рейд ӧткӱрерин улалтканча.\nБу јуукта ӧткӱрилген рейдте тоолу ла частардыҥ туркунына ӱч јӱс кире кӧлӱкти токтодып, јолло јӱрӱжериниҥ ээжилерин бускансегизен эки учуралды илезине чыгарган. Ол тоодо балдарды тартып јӱрериниҥ ээжилерин бускан 16 учурал, беш тискинчи эзирик болгон.\nРейдтиҥ тӧс амадузы – ада-энезиле кожо кӧлӱктӱ јорыктап турган балдардыҥ су-кадыгын чеберлеери ле сынык-бычык, јеткер болбозын ажындыра јеткилдеери.\nГИБДД-ныҥ ишчилери таҥ эртен тура, ада-энелер балдарын экелер тушта, садиктердиҥ јанында туруп алала, кандый машинада балдардыҥ отургыштары барын, кандыйында јок болгонын ширтеп кӧргӧндӧр.\nАнайып, балдарды кӧлӱктерле тартарыныҥ ээжи-некелтелерин бускан 40 кире учурал илезине чыгарылды.\nJолдорло јӱрӱжериниҥ Ээжилеринде айдылганыла, 12 јашка јеткелек балдарды автомобильле ары-бери тартар тушта олордо курлу отургыштар болор јаҥду. ГИБДД-ныҥ ишчилери ондый некелтени база катап эске алындырат. Мындый ээжини бускан кижи административный јанынаҥ каруузына тургузылар.


Март 2021 - Страница 4 из 13 - altaicholmon\nОҥдой аймактыҥ школдорында изӱ курсакла азыраш\nЭрчимдӱ, су-кадык јӱрӱм јӱрерге кажы ла кижиге чыҥдый ла ӧйинде ажанар керек. Бу суракта анчада ла јаан ајару эди-каны ӧзӱп, тыҥып јаткан јаш ӱйеге, школдыҥ балдарына эдилет.\nТергеелердиҥ ченемелин шиҥдеп кӧрӧр\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин тулаан айдыҥ 18-чи кӱнинде тергеениҥ башкарузыныҥ јууны ӧйинде экономикалык ӧзӱм аайынча министерствого ороонныҥ субъекттериниҥ закупкалардыҥ\nЧыҥдыйы бийик ле јеткерлӱ эмес јолдор јазалат\nЈолдордыҥ сурагы јаҥыс ла бистиҥ тергееде эмес, је онойдо ок бӱткӱл ороондо курч турат ла ол федерал башкартуныҥ бӱдӱрип турган јаан сурактарыныҥ бирӱзи деп темдектебеске болбос.\nЭртен, тулаан айдыҥ 24-чи кӱнинде, Чемет оорула тартыжарыныҥ бастырателекейлик кӱни темдектелер. Јылдыҥ ла тулаан айдыҥ 10-чы кӱнинеҥ ала кандык айдыҥ 10-чы кӱнине јетире чемет оорула тартыжарыныҥ текшироссиялык айлыгы ӧдӧт.\nКӱӱге јайылган јӱректӱ\nУчар кушта не jараш?\nКелейдиҥ кезер уулы, чындык најы…\nАлтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи, иштиҥ ле государственный службаныҥ ветераны Јымжай Арбакович Лыковко бу ла јуукта 80 јажы толды. Ол јуу ӧйиниҥ балазы болуп, оныҥ шыра-торозын кӧргӧн кижи.\nКультишчилер бастыра иштерде туружат\nШабалин аймакта бӱгӱнги кӱнде культураныҥ јирме учреждениези иштеп јат. Олордыҥ бастыразы культураныҥ аймактагы тӧс јерине бириктирилген.


26.04.2022 - altaicholmon\nТӧрӧл газедистиҥ 100 јылдыгына учурлалган јаан керектердиҥ бирӱзи – «Алтайдыҥ Чолмоны» најыларын јууйт» деген туштажу бу кӱндерде Кан-Оозы аймакта ӧдӧр. Туштажуга канча јылдарга бисле колбу туткан јурткорлорысты, иш-теҥкей почтальондорысты ла кычыраачыларысты јууйдыс. Кару најылар, кажыгарды ла энчикпей сакыырыс! Нениҥ учун баштапкы туштажу Кан-Оозында ӧдӱп јат? Нениҥ учун дезе редакцияныҥ тӱӱкизинде «Алтайдыҥ Чолмоны» најыларын јууйт» деп


Тӧрӧл тилдердиҥ сурагы шӱӱжилген - altaicholmon\nТӧрӧл тилдердиҥ сурагы шӱӱжилген\nКӱчӱрген айдыҥ 26-чы кӱнинде Санкт-Петербургта Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ II Бастырароссийский съезди ӧткӧн. Бистиҥ республикадаҥ съездтиҥ ижинде тогус кижидеҥ турган делегация турушкан. Газеттиҥ кычыраачыларын бистиҥ делегацияныҥ тоомјылу съездте кӧргӧн-укканы керегинде куучындарыла таныштырып турубыс.\nТурачак аймактыҥ “Билим-ӱредӱлӱ культурный тӧс јер” РОО-ныҥ чыгартулу кижизи Римма Николаевна Васькина:\n– Съездке Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ эки фондтыҥ ла АР-дыҥ Ас тоолу тургун калыктарыныҥ “Кӱзӱҥилӱ мӧш” ассоциациязыныҥ јӧмӧлтӧзиле барып келдис. Оныҥ ижинде бистиҥ республикадаҥ мындый улус туруштылар: эксперт-билимчи Надежда Тайборина, Турачак аймактыҥ Курмач-Байголдогы орто ӱредӱлӱ школыныҥ ӱредӱчизи Марьяна Сумачакова, Турачак аймактыҥ Тулойдогы орто ӱредӱлӱ школыныҥ ӱредӱчизи Рената Тагызова, Кош-Агаш аймактыҥ Белтирдеги орто ӱредӱлӱ школыныҥ ӱредӱчизи Донара Малчанова, Майма аймактыҥ Сайдыстагы орто ӱредӱлӱ школыныҥ ӱредӱчизи Оксана Капчикаева, Майма аймактыҥ Урлу-Аспактагы орто ӱредӱлӱ школыныҥ директоры Александр Мамашев, чӧрчӧкчи Катыбал Куттыбай Трофимович, Улаган аймактыҥ администрациязында ӱредӱлик бӧлӱктиҥ методизи Антонида Телекова.\nСъездти РФ-тыҥ Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ Ас тоолу тургун калыктарыныҥ ассоциациязы; “Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ тӧрӧл тилиниҥ, литературазыныҥ ла культуразыныҥ ӱредӱчилериниҥ ассоциациязы” деп тергеелер ортодогы јондык кыймыгу; “Саха (Якутия) Республиканыҥ национальный школдорыныҥ институды” ФГБНУ; Россияныҥ А. И. Герценниҥ адыла адалган государственный педагогический университеди тӧзӧп ӧткӱрген.\nСъездте шӱӱжилген сурактардыҥ тоозында РФ-тыҥ ас тоолу тургун калыктардыҥ тӧрӧл тилдерин јӧмӧӧри јанынаҥ јасактарын бӱдӱрер ишти јарандырары, тӧрӧл тилдерле, литературала ӱредӱлӱ программаларды ла бичиктерди тургузарыныҥ курч сурактары, тургун калыктардыҥ балдарын тӧрӧл тилин, литературазын ӱренерине јилбиркедери, бу иште инновациялык эп-аргаларды тузаланары ла ӧскӧ дӧ сурактар болгон.\nНадежда Байзыновна Тайборина, педагогика билимдердиҥ кандидады, эксперт:\n– Мен бу съездке бойыныҥ ӧйинде студенттерим болгон ло эмди ӱредӱчилерле кожо барып јӱрдим. Римма Николаевнала, Рената Александровнала бис бир секцияныҥ ижинде туруштыс. Оныҥ ижин Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ тӧрӧл тилиниҥ, литературазыныҥ ла культуразыныҥ ӱредӱчилериниҥ ассоциациязыныҥ јааны Леханова Фаина Матвеевна башкарып ӧткӱрген. Россияныҥ гросударственный педагогикалык госуниверситединиҥ профессоры Сергей Юрьевич Богданов солун јетирӱ эткен. Ас тоолу тургун калыктардыҥ тилдери јоголор чочыдулу айалгада бу тилдерди ӱренер бичиктер чыгарар шӱӱлте болгон. Јаан тилдердиҥ бичиктерин ок чылап, олорды эксперттер кӧрӱп јӧптӧӧр. Ас тоолу калыктардыҥ балдары ӱренер бичиктердиҥ эксперт советтери мындый бӧлӱктердеҥ турат: тӱрк тилдердиҥ, финно-угор, тунгус-маньчжур, палеоазиат, самодий ле башка бӧлӱк тилдер (ого эки ле тил кирет: камчадал, водь).\nНениҥ учун ондый јӧп јарадылган? Бӱгӱнги кӱнде ас тоолу тургун калыктардыҥ тилдериле бичиктерди кандый ла улус тургузат: инженерлер, эмчилер ле ӧскӧлӧри де. Бистиҥ де республикада тубалардыҥ бичиктерин база јаан баштаҥкайлу, тӧрӧлчи кӱӱндӱ улус тургускан ла олор ак-јарыкка чыккан. Онызы јакшы, учурлузы баштапкы алтамдар эдилгенинде. Тӧрӧл тилдерге ӱредери ӧскӧ ороондордыҥ тилдерин ӱредер методиканыҥ эп-аргаларын ла эп-сӱмелерин тузаланып ӧдӧри јарт.\nОнойдо ок кажы ла тергееде ас тоолу тургун калыктардыҥ балдары тилин ӱренип турган ба, ада-энелер тӧрӧл тилине балдарын ӱредерге кӱӱндӱ бе – бу сурактарла мониторинг ӧткӱрер јакылта болгон. Бичиктерди тургузала, чыгарып алза, оныла ӱренер балдар табылбаза, не болор? Мониторингтиҥ турултазында јетирӱлердиҥ российский бирлик базазы тӧзӧлӧр. Бу ишти, байла, ӱредӱликтиҥ тергеелердеги министерстволоры апаратан туру.\nМен Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ ӱредӱзиниҥ курч сурактарыныҥ институдында иштегем ле олордыҥ тил јанынаҥ, бичиктер тургузары јанынаҥ курч сурактарыла таныш. Олордыҥ баштаҥкайлу улузы тилин јылыйтпаска кӧпти эдип тургандар. Темдектезе, 2010 јылдыҥ тооалыжыла ханты калыктыҥ тоозы 12 муҥды эмеш ле ажып турган. Олордоҥ тӧрӧл тилин 1 ле муҥ кижи билер болгон. Олордо ФГОС-тыҥ некелтериле 1-4 класстарга бичиктер тургузылган. Кажы ла неделеде телекӧрӱлтеле бир катап беш сӧс берилип јат, олор сайттарда база тургузылат. Ада-энелер, балдардыҥ садиктеринде, баштамы класстарда бу сӧстӧрди балдарга ӱредип турулар. Балдардыҥ журналын база чыгарып турган болуптыр. Тилди јууп, шиҥдеп тургандар.\nНганасан тил шиҥдеечи С. П. Жовинская деп кижиниҥ јетирӱзиле, олор бир ле деремнеде чук јуртайт. Ондо 71 бала тилин ӱренип јат. Баштамы класска “Уильта” деп бичик чыгарылган, оноҥ ӧрӧ класстар дезе разговорникле, сӧзликле ӱренип турган. Олор эмди јаан класстарга база бичиктер тургузып иштеерге турулар.\nЮкагирлер 1600 кижи, тилин бир ле кижи билер. Нигидаль тил чек јоголгон дешти.\nАс тоолу тургун кӧп калыктарда бичиичилери јок то болзо, олордыҥ тӧрӧлчи кӱӱндӱ улузы бойлоры тӧрӧл тилдериле, оноҥ оруска кӧчӱргениле бичиктер чыгарып, балдарды тилин ундыбазын деп чырмайат. Ондо мен М. Н. Тарасова, И. М. Потапова деп эпшилерле таныштым, куучындаштым, олор бичиктерин меге сыйладылар. Бу улустыҥ ӱредӱзи де, ижи-тожы да тилле колбулу эмес, је олор тӧрӧлчи кӱӱндӱ эпшилер.\nЧынын айтсабыс, КМН-дардыҥ тил јанынаҥ курч сурагы бӱгӱнги кӱнде бистиҥ алтай да тилиске келижип туру – кажы ла јыл тӧрӧл тилин билбес балдардыҥ тоозы кӧптӧйт.\nОксана Петровна Капчикаева, Александр Аилдашевич Мамашев:\n– Бис “Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ балдарын ӱредеринде инновациялык иш” деп секцияда туруштыс. Ненецкий автоном областьтыҥ чыгартулу кижизи куучынында кӧчкӱн айалгада балдарды ӱредери, ол тоодо тӧрӧл тилин ундыбазын деп, канайда ӱредер, нени эдер деген сурак тургускан. Олорго керектӱ ӱредӱ, таскамал берип, јӱрӱмниҥ јаан јолына чыгарары керегинде јетирӱзи биске тыҥ јараган. Олордо ада-энези кӧчӱп јӱрген, 3-12 јашту балдар јадып ӱренер школ-интернат тӧзӧлгӧн. Онойдо ок ас тоолу тургун калыктардыҥ тилдериле ӱренетен бичиктер чыгарар деген шӱӱлте айдылган.\nВеп калык биледеҥ ле ала баланы тӧрӧл тилиле чӧрчӧктӧрлӧ таныштырар, тӧрӧл тилле спектакльдар тургузар суракты курчыда тургузып турган эмтир. Јуунда ӧскӧ калыктарды угуп, бисте де ондый ок айалга болгонын, база ок ондый иштер ӧткӱрери керектӱ болгонын сананып јадыс. Таныктӧс чыгарганда, ондо јуруктар балага таныш, оныҥ айландыра јӱрӱминеҥ алынган болор учурлу.\nБаза бир айдылган шӱӱлтеле бис јӧпсиндис: ас тоолу тургун калыктардыҥ тӧрӧл тилиле ЕГЭ-ниҥ бийик ӱредӱлӱ заведениелерге киретен баллдарын астадар, олорго јеҥилтелер эдер керек.\nМарьяна Владимировна Сумачакова:\n– Мен “Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ тӧрӧл тилдерин ӱренерине јилбиркедери” деп темалу секцияныҥ ижинде туруштым. Москвада иштеп турган Оксана Пустогачеваныҥ шылтузында мен ондо бойымныҥ ченемелимле таныштыргам. Балдарла башка-башка темала шиҥдештӱ иштер ӧткӱредим: тӧрӧл тилле, чӱм-јаҥдарла, јаҥжыгуларла, калыктыҥ тудунар-кабынар јӧӧжӧзиле ӱлекерлер тургузып иштейдис. Таныштыру-презентациялар, рефераттар ла ӧскӧ дӧ бӱдӱм иштер этиредим. Бастыра материалдарды, ол тоодо сӧстӧрди јаан јаштулардаҥ јууп, јоголып калганын куучындадып, јоголып калган тудунар-кабынарын јурап, ойто орныктырып турубыс. Ончо јуулганын архивке саладыс, Интернет ажыра тӧрӧӧн калыктарда олор кандый бӱдӱмдӱ, кандый сӧслӧ адалат деген шиҥдештӱ иш ӧткӱредис. Онойып, балдарда тӱӱки, јаҥжыгулар ажыра тӧрӧл тилге јилбӱлер ойгонот, шиҥдештӱ ишке темигӱ болот.\nКатыбал Куттыбай Трофимович:\n– Мен Турачак аймактыҥ Суранаш јуртында чыккам, эмди Горно-Алтайскта јададым. Јашта тайнагымнаҥ уккан куманды чӧрчӧктӧрди эске алынып айдадым. Јаскыда мениҥ ӱч чӧрчӧгим “Сказки народов Горного Алтая” деп бичикте чыккан эди. Эмди де чӧрчӧктӧр бар. Јурукчы Таракай меге кожо чӧрчӧктӧрдиҥ бичигин чыгарар шӱӱлте айткан, ол ого јуруктар јураар болгон. Мен онойдо ок сарындар (кожоҥдор) чӱмдейдим.\nТилле иштеери сӱреен јаан ла чӱмдӱ, ол ок ӧйдӧ каруулу иш деп бодойдым. Меге кычырарга текст экелгендер. Оны куманды кижи куучындаган ла орус кижи бичип алган эмтир. Кычырала, коркышту каткыргам. Онойып эдерге јарабас: тилди ӧскӧртип, јастыра бичизе, соҥында улус ол чын ла ондый тил эмтир деп сананар. Тил билер каргандар јок, мениле јажыт та улус орустап куучындажып јат. Мен калада јадала, куманды тилимле эрмектежер кижи таппай јадым.\nСъездте ас тоолу калыктардыҥ улузы тилдерин чеберлеп, ӧскӱрип аларга тыҥ иштеп, чырмайып турган болуптыр. Олорго кӧрӱже, кижиниҥ де иштеер, чӱмдеер кӱӱни келетен эмтир. Мен Барнаулда јадып турган Наталья Алексеевна Глуховага база чӧрчӧктӧр аткаргам, ол база бичик чыгарарга турган.\nРената Александровна Тагызова:\n– Мен бойым чалканду. Тулойдо дезе туба балдарды алтай тилге ӱредип турум. Секцияда ханты тилле бичиктер тургузаачы Юлия Герасимовна Миляхованыҥ ченемели јилбиркетти. Мен неделеде алтай тилле – эки урок, литературный кычырышла бир урок ӧткӱредим. Уроктордо балдардыҥ диалект тилиле тӱҥдештирӱлер база эдип турум, балдар тӧрӧл тилин база билзин деп.\nСъездтиҥ баштапкы јарымы А. И. Герценниҥ адыла адалган государственный педагогический университетте, экинчи јарымында секцияларла иштеери Б. Ельцинниҥ адыла адалган президентский библиотекада ӧткӧн. Куучын айдарга тургандар сӱреен кӧп болгон.\nОнойдо ок “Тӱндӱктиҥ ӱни” деп экинчи литературный конкурстыҥ јеҥӱчилдерин кайралдаары ӧткӧн. Ондо кӧп јашӧскӱрим бойыныҥ тилдериле ӱлгерлер айткан, кожоҥдор кожоҥдогон.\nPS: Тургун калыктардыҥ тилдерин корыырына ла ӧскӱрерине государстволордыҥ јанынаҥ јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр курч суракка ајару тыҥып турганын ООН-ныҥ Генеральный Ассамблеязыныҥ сессиязыныҥ јӧби керелейт. Генеральный Ассамблеяныҥ 2019 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 6-чы кӱнинде ӧткӧн 74-чи сессиязында 2022-2032 јылдарды Тургун калыктардыҥ тилдериниҥ онјылдыгы деп јарлаган. Ондый јӧптиҥ шылтагы – тургун калыктардыҥ тилдери јоголып турган јаан кызалаҥду айалгага ајару эдери, тӧрӧл тилдерди корулаары, ӱренерине јилбиркедери, бу суракла калыктар ортодогы ла национальностор ортодогы кеминде тургуза ла иштеери керектӱ болуп турганы.\nООН-ныҥ Генеральный Ассамблеязы турчы-государстволорго Тургун калыктардыҥ тилдериниҥ онјылдыгын једимдӱ ӧткӱрерге тургун калыктарла кожо национальный иштерди тӧзӧп, акча-манатла јӧмӧӧр суракты кӧрзин деп шӱӱлте эткен. Бойыныҥ тилдериниҥ коручылары болуп турган тургун калыктарга дезе, бу калыктар ортодогы онјылдыкты ӧткӱрери аайынча керектӱ иштерди баштаар ла тӧзӧӧр шӱӱлте эткен.


Кем де ундылбаган… - altaicholmon\nКӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлай Шабалин јуртта јаҥыртылган Мактыҥ монументине чечектер салынган.\nБистиҥ аймактыҥ кӧп тоолу јакшынак уулдары ла кыстары ол јууныҥ јалаҥдарында јеҥ јастанган. Шабалин јурттыҥ тӧс јеринде тургузылган кереес ол јерлештеристиҥ эземин тереҥ тоогоныстыҥ темдеги болуп јат.\nМактыҥ мемориалында Ӱргӱлјик отко чечектер ле веноктор саларында «Шабалин аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ јааны Эрчим Сарбашев, аймактыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ јааны Лариса Андреева, Шабалинниҥ јурт јеезезиниҥ јааны Мерген Чичканов турушкандар.\nБу ла кӱн Шабалинниҥ культуразыныҥ тӧс јериниҥ ишчилери коронавирустаҥ коруланарыныҥ ээжи-некелтелериле башкарынып, байрамдык ойын-концерт кӧргӱскен.\nЧечектер ле веноктор аймактыҥ бастыра јурттарындагы кереестерге ле обелисктерге салынган деп айдар керек.\nКамлак јуртта Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јуучыл геройлорыныҥ эземине учурлалган ла јаҥыртылган стелланыҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧткӧн. Коронавирусла колбой албаты-јон айылдары сайын отурар ээжи тургузылганынаҥ улам јаҥыртылган стелланыҥ ачылтазында тоолу ла улус турушкан. Јурттыҥ эл-јоны бу ачылтаны интернеттеҥ чике трансляция ажыра кӧргӧн.\n«Бу кӱн Тӧрӧлисти корып алган албатыныҥ јалтанбазыныҥ темдеги болуп тӱӱкиге кирген – деп, аймактыҥ јааны Э. Сарбашев айткан. –Јеҥӱниҥ кӱни бистиҥ орооныска агару байрам болгон ло андый ла болуп артар. Бӱгӱн бис ӱйелер колбузын орныктырып тура, Камлак јурттыҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јеҥ јастанган јуучылдарыныҥ эземине учурлай бу јаҥыртылган стелланы ачадыс».\nЈурттыҥ улузы Јеҥӱни јууктадарга јууныҥ јалаҥдарында јалтанбазынаҥ јуулашкан, ӱзӱги јогынаҥ тылда иштеген. Камлактаҥ фронтко эки јӱстеҥ кӧп кижи атанган, јарымызынаҥ кӧби јууныҥ јалаҥдарында јеҥ јастанган.\nКереести орныктырарында јӧмӧшкӧн улустыҥ ады-јолдоры адалган, олорго алкыш-быйанду сӧстӧр база айдылган. Анайып, администрацияныҥ ла јурттыҥ эл-јоныныҥ адынаҥ быйанду сӧстӧр АР-дыҥ башчызы Олег Хорохординге, аймактыҥ јааны Эрчим Сарбашевке, таҥынаҥ аргаачы О. Б. Зыряновага айдылган.\nОроонныҥ јаан байрамы быјыл јаҥы форматла ӧткӧн. Је андый да болзо,ол учурын јылыйтпаган. Камлак јурттыҥ эл-јоны Улу Јеҥӱни алдындагызыдый ла тӧрӧлчи кӱӱндӱ ле оморкодулу уткыган.\nШабалин аймакта кӧп саба јурт јеезелерде кереестер јаҥыртылганын темдектеер керек. Байрамдык керек-јарактар ӧткӱрер тушта санитарно-эпидемиологический некелтелер бузулбаган, улустыҥ тоозы ас болгон.


Иштиҥ кижизине мак ла тоомјы! - altaicholmon\nКӧдӱриҥиде АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ молјуларын бӱдӱреечи Динара Култуева туружып, јуулган улусты бу учурлу керекле тергеениҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ адынаҥ уткыган.\nКӱндӱниҥ Доскозын јылдыҥ сайын јаҥыртары 19 јыл улалып келген, иштиҥ магыныҥ улузыныҥ тоозы бӱгӱн 402-ге јеткен.\n«Быјыл АР-дыҥ башчызыныҥ јӧбиле лауреаттардыҥ тоозы јирменеҥ 22-ге јетире кӧптӧдилген. Онызы бӱгӱн Кӱндӱниҥ Доскозында 6 медишчиниҥ ады-јолы бичилгениле, фотојуруктары тургузылганыла колбулу. Ӧткӧн јыл бистиҥ ороонго пандемияла тартыжарыныҥ јылы болгон, медишчилердиҥ эл-јон ортодо тоомјылу ижиниҥ учуры бу уур-кӱч ӧйдӧ там тыҥыган. Бӱгӱн мында турган медишчилерге баштанып, бастыра профессионал биригӱге коронавирусный инфекцияны јеҥерине камаанын јетиргени учун јаан быйанысты айдадыс» – деп, Динара Култуева уткуулду сӧзинде аҥылаган.\nКӧдӱриҥиде анайда ок Эл Курултайдыҥ председателиниҥ ордынчызы Герман Чепкин, АР-дыҥ профсоюзтарыныҥ организацияларыныҥ биригӱзиниҥ председатели Андрей Ищенко, Госдуманыҥ депутады Иван Белеков туружып, уткуулду сӧстӧрин айткан.\nАР-дыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ Јарлыгыла 2021 јылда Кӱндӱниҥ Доскозына кийдирилген: Анюта Баграшева — Улаган аймактыҥ акушерказы, пандемияныҥ ӧйинде Акташтагы эмчиликтиҥ ковидный бӧлӱгинде иштеген; Василий Баулин – Россияныҥ МЧС-ыныҥ Алтай Республика аайынча ГУ-зыныҥ государственный ӧрт ӧчӱреечи службазыныҥ федерал ӧрт ӧчӱреечи службазыныҥ баштапкы ӧрт-аргадаачы отрядыныҥ ӱчинчи ӧрт-аргадаачы бӧлӱгиниҥ ӧрт ӧчӱреечизи (Майма аймак); Александра Вакула – Майма јурттыҥ «Ягодка» детсадыныҥ таскадаачызы; Елена Григоренко – РФ-тыҥ су-кадыкты корыыры аайынча бӧлӱгиниҥ ишчилериниҥ Алтай республикан организациязыныҥ председатели; Берлик Джуманов – Кош-Агаш аймактыҥ «Јол тузаланаачы 221-чи таҥмалу предприятие» АО-зыныҥ јолдыҥ комбинированный кӧлӱгиниҥ тискинчизи; Алена Ечешева – гигиенаныҥ ла эпидемиологияныҥ Алтай Республикада Тӧс јериниҥ серологический ле ПЦР шиҥжӱлер јанынаҥ бӧлӱгиниҥ јааны, врач-бактериолог, Пироговтыҥ ордениле кайралдаткан; Ольга Жилина – Чой аймакта «Рудник «Веселый» ООО-ныҥ обогатительный алтын табаачы фабриказыныҥ доводчиги; Лариса Иртакова – Кан-Оозы аймактыҥ јаан јашту ла кенек улустыҥ 2-чи таҥмалу республикан Тура-интернадыныҥ медицинский дезинфекторы; Николай Козлов – балдардыҥ туризминиҥ ле экскурсияларыныҥ Горно-Алтайсктагы муниципал станциязыныҥ ӱзеери ӱредӱ аайынча педагогы, Россияныҥ нерелӱ тазыктыраачызы, АР-дыҥ нерелӱ тазыктыраачызы; Тамара Кореневская – ФАП-тыҥ јааны, Турачак аймактыҥ эмчилигиниҥ фельдшери; Роберт Кыпчаков – АР-дыҥ эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча Тӧс јериниҥ Кӧксуу-Оозы аймак аайынча филиалыныҥ директоры; Светлана Кыпчакова – Оҥдой аймактыҥ «Шагым» ООО-зыныҥ директоры; Александр Лобода – Турачак аймактыҥ јайаандыктыҥ ла амыраштыҥ «ЛиК» вокально-инструментальный ансамблиниҥ художественный башкараачызы, АР-дыҥ нерелӱ артисти; Александр Малчиев – Оҥдой аймактыҥ врач-анестезиолог-реаниматологы, АР-дыҥ нерелӱ врачы; Светлана Маркелова – Горно-Алтайск каланыҥ «Дорожник» АО-зыныҥ ишти корыыры аайынча специалисти; Альберт Мундусов – Шабалин аймактыҥ «Барагаш» деп производственный јуртээлемдик кооперативиниҥ председатели, АР-дыҥ јурт ээлеминиҥ нерелӱ ишчизи; Ирина Муравлева – «Ростелеком» ПАО-ныҥ «Алтай» филиалыныҥ телекоммуникациялардыҥ технический эксплуатациязыныҥ аймактар ортодогы тӧс јериниҥ Майма аймакта линейно-технический цегиниҥ Майма јурттагы универсальный технический участогыныҥ абоненттерди јеткилдеери аайынча мастери; Наталья Паутова – Кӧксуу-Оозы аймактыҥ эмчилигиниҥ врачы, Майма аймактыҥ эмчилигинде коронавирусту оору улуска тӧзӧлгӧн инфекционный госпитальда ӱч ай иштеген; Галина Садучина – Кан-Оозы аймакта Јодролудагы орто ӱредӱлӱ школдыҥ директоры; Валерий Тебеков – П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ баш јурукчызы, РФ-тыҥ нерелӱ јурукчызы, АР-дыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи; Александр Тепуков – «Алтын-Туу» литературно-издательского Тураныҥ «Солоҥы» журналды кепке базары аайынча бӧлӱгиниҥ редакторы, АР-дыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи; Эмилия Феоктистова – Чамал аймакта Ӱзнезиниҥ Тозыяковтордыҥ биле-династиязыныҥ адыла адалган орто ӱредӱлӱ школыныҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи.


09.07.2020 - altaicholmon\nТӱндӱк базытла — јаҥы јӱрӱмге, јаҥы ачылтага!\nБу јӱрӱмде башка-башка баштаҥкайлар эдип, тузалу ла учурлу керектерге улусты кӧкӱдип, јилбиркедип, керектӱ болзо, ӱредип-таскадып та турган улус бары кандый јакшы. Ол улус бойлорыныҥ јилбӱлериле, билериле, ченемелиле арткандарыла ӱлежип, башка-башка ууламјылу биригӱлер, клубтар тӧзӧп иштейдилер. Ондый улустыҥ бирӱзи — «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ специалисти, спортчы ла јаражай эпши Наталья КУШЕРОВА. Коболы сӧӧктӱ Натальяныҥ чыккан-ӧскӧн јери —\nМӱӱстиҥ чыҥдыйынаҥ кирелтениҥ кеми камаанду\nАлтай Республиканыҥ аҥ ӧскӱрееечи бастыра ээлемдеринде аҥныҥ мӱӱзин кезер иш баштала бергенинеҥ бир канча ӧй ӧдӧ берди. Јаҥжыкканы аайынча тергеебис бу бӧлӱкте Россия Федерациязы ичинде озочыл јерде турат — аҥныҥ тын тоозыла, кезип алып турган мӱӱстердиҥ кемиле. Республиканыҥ экспортко аткарып турган тӧс товары аҥныҥ консервированный мӱӱстери болуп јат. 2018 јылда ӧскӧ ороондордӧӧн аткарылган андый мӱӱстердиҥ