«Алтай јууктайт: Ростуризм јеҥил јол-јорыктардыҥ программазын ачат» - altaicholmon\nБу ла кӱндерде «Комсомольская правданыҥ» редакциязы мынайып адалган ла јаҥы турпакеттер, авиарейстер ачылганына учурлалган онлайн пресс-конференция ӧткӱрди. Ондо Ростуризмниҥ јааны Зарина Догузова, Алтай Республиканыҥ ла Алтайский крайдыҥ башчылары, башкаруларыныҥ председательдери Олег Хорохордин ле Виктор Томенко, «Пегас Туристик» компанияныҥ генеральный директоры Анна Подгорная, «Северный ветер» авиакомпанияныҥ коммерциялык директоры Антон Маттис ле элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ чыгартулу улузы туруштылар.\nКуучынды Ростуризмниҥ јааны баштады. Ол пандемиядаҥ улам токтодылган туристический сезонныҥ ачыларын текши ороонныҥ эл-јоны энчикпей сакыганын ла ол јаан изӱ айдыҥ баштапкы кӱнинеҥ ала ороонныҥ ончого јуук тергеелеринде башталганын айтты. Бир канча токтоду-кирелендириштер бар да болзо, бӱгӱнги кӱнде 74 тергееде сезон ачылып калган. «Ончо граждандарысты, туристтерди аргазы јеткенче керектӱ ээжи-некелтелерди бӱдӱрзин, ајарыҥкай болзын деп кычырадыс. Ол тушта туризм орооныста јакшы кеминде улалар» — деп, ол баштанды.\n— Быјылгы јай ӧйинде бистиҥ алдыста ороон ичинде, Калининградтаҥ ала Владивостокко јетире, јеҥил јол-јорыктар тӧзӧӧр тӧс амаду турган. Бис араайынаҥ бу ууламјы аайынча ичкери барып ла јадырыс.\nБу ла јууктарда Бурятиядӧӧн јеҥил јол-јорыктар ачканыс, удабас ла Хакасия јаар учуштар башталар. Јаан Волганыҥ калалары сайын јол-јорыктар бар. Бӱгӱн дезе бис Алтай Республика ла Алтайский край јаар јорыктардыҥ программазын ачып јадыбыс.\nАлтай — ол кажы ла кижиниҥ амадузы болбой, ондый јакшынак тергееде болуп келери, Кадынныҥ јажылын кӧрӧри, Ӱч-Сӱмерге чыгары, чакпынду сууларда рафтла јӱзери, ар-бӱткенле бирлик болгонына јакшызынып јадары, мен сананзам, кажы ла россиянинниҥ амадузы.\nМыныла колбой бис ондо амыраарын јеҥилтер санаалу болгоныс. Нениҥ учун дезе, кӧп сабада Алтайда амыраары баалу болот. Тергеелердиҥ башчыларыла, туроператорло ӧмӧ-јӧмӧ шӱӱжип, бу ууламјыны јеҥил, граждандарга јуук эдер деп јӧптӧдис.\nБӱгӱн бис бу программаны ачып јадыбыс. Ол кандый ла кӱӱндӱ, арга-чакту улуска јараар. Чындап, мен бойым да куран айдагы амыралта кӱндеримди Алтайда ӧткӱрерим. Кырларга барарым, рафтингле, трекингле, спорттыҥ эрчимдӱ бӱдӱмдериле тазыктырынарым, ар-бӱткенниҥ јаражына јакшызынып јӱрерим, Шамбаланыҥ эжигин бедиреерим.\nБыјыл Алтай орооныстыҥ граждандарына јуук ла јеҥил јорукту болорына сӱӱнедим.\nЭэчиде сӧс Алтайдыҥ тергеелериниҥ јаандарына берилди.\n— Алтайдӧӧн учуп баштаар чартерный рейстер тергеелеристе амыраарын улуска јарамыкту ла јилбилӱ эдер. Алтай јаантайын бойыныҥ ар-бӱткениниҥ јаражыла, тӱӱкилик ле культуралык энчизиниҥ байлыгыла, аш-курсагыныҥ јӱзӱн-јӱкӱриле јилбиркеткен. Ороон кеминде Алтай — ол чындап та бир ле туристско-рекреационный тергее. Бис тӱӱкилик, экономикалык ла культуралык јанынаҥ бек колбулу.\nВиктор Петрович конференцияныҥ туружаачыларына Алтайский крайда туристтерге јилбилӱ Јажыл Кадын (Бирюзовая Катунь), Сибирская монета, Белокуриха, Кадынныҥ сол јарады, Денисовтыҥ куй-тажы керегинде куучындады.\nТергеениҥ башчызы јаан изӱ айдаҥ ала Алтайский крайда коронавирусла оорыгандардыҥ тоозы кӧптӧй бергенин ачыгынча айтты. Је бу учуралдар јӱк ле јаан калаларда темдектелген, туристтер јӱрер јерлерде ончо айалга бир кирезинде артат. Тургуза ӧйдӧ тӧс сурак эптӱ ле каршузы јок амыраш тӧзӧӧри болот, ончо санитарно-эпидемиологиялык ээжи-некелтелер аайынча. Алтайский край айылчыларына оны тӧзӧӧрине белен, канча кире турлар белетелген ле ачылып калган, ончозын амырап келзин деп кычырып турганын ол айтты.\nО. Хорохордин конференция јаҥы рейс ле јаан туроператор келгенине учурлалган учун куучынын тергееде авиаучуштардаҥ баштады.\n— Јылдыҥ ла республикага 2 млн кире туристтер келип јат. Самолетторло олордыҥ јӱк 10 процент кирези келет. Тергеениҥ ӧзӱми авиаколбудаҥ база камаанду.\nӦйдиҥ некелтелерине келижер аэропорт республиканы телекейлик кеминде туристический рынокко јууктадат. Нениҥ учун дезе башка ороондордоҥ келип турган туристтер, бӱгӱнги кӱнде ондыйлардыҥ тоозы 13 муҥ кире, ончого јуук учуралдарда авиатранспортло келет.\n2011 јылдаҥ ала 2019 јылга јетире аэропорт 500 муҥ кижи уткуган. Ӧткӧн јылда бис 100 муҥ кижи деген тооны ажып, башка категорияга кӧчтис.\nБӱгӱнги кӱнде јаантайынгы рейстер иштейт, олордыҥ географиязы јаантайын элбеп јат. Эмди неделе туркунына 47 авиарейс болуп туру. Бӱдӱн-јарым јыл кайра Москвага кышкыда 4, јайгыда 7 рейс болгон. Бу ууламјы аайынча рейстер бӱдӱрер авиакомпаниялар кӧптӧгӧнинеҥ билеттердиҥ баазы камаанду, ол туристтерге де, республикада јаткандарга да јарамыкту.\nОнойдо ок бистиҥ аэропорттоҥ Красноярск, Екатеринбург, Омск, Казань, Новосибирск калалардӧӧн рейстер ачылган. 2020 јылдыҥ кандык айынаҥ ала тергее ичинде Кӧксуу-Оозы ла Кош-Агаш јаар маршруттар ачылган.\nОнойдо ок Алтайский крайла кожо ӧмӧ-јӧмӧ маршруттар тӧзӧп турганыс јарамыкту. Онойып, «Сила» авиакомпания јаан изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинеҥ ала Горно-Алтайск—Белокуриха деген рейстер эдерин баштаган. Јолдыҥ узагы 15-20 минут, баазы 2-3 муҥ салковой.\nБу неделеде биске јаҥы авиакомпания келип јат (Северный ветер—Nordwind). Ол Москвадӧӧн рейстер бӱдӱрер 4-чи авиакомпания болор. Онойдо ок ол баштапкы катап Горно-Алтайскты Санкт-Петербургла колбоор. Ол тӱндӱк тӧс калада јаткандарга Туулу Алтайга ла Алтай крайдагы Белокуриха курортко јакшы ла эптӱ айалгада једип алар арга берер. Келер ӧйдӧ албатылар ортодо терминал ачылар.\nРостуризмле ӧмӧ-јӧмӧ јаан туроператорлордыҥ тоозын кӧптӧдӧрине иштейдис, темдектезе, Pegas Touristik, AnexTour ла ӧскӧлӧриле. Онызы јаҥыс ла јайгы туризмди ӧскӱрер эмес, онойдо ок кышкы туризмниҥ ӧзӱмине тебӱ берер деп иженедис.\nТургуза ӧйдӧ бисте туучанала јыҥылаар эки комплекс бар (Манјӱректе ле Алтын-Кӧлдӧ). Манјӱректеги ГЛК-га Сбербанк ӱч јылдыҥ туркунына 6 млрд салковой акча чыгарарын пландайт. Бисте албатылар ортодо кеминде амыраар (4+ темдектӱ) јер болор. Эмди ого јылында 200 муҥ кижи келип турган болзо, келер ӧйдӧ бу тооны 800 муҥга јетирери пландалат.\nОзолондыра темдектегенисле, бисте јети ГЛК болор. Ол Манјӱрек ле Алтын-Кӧлдӧҥ башка Горно-Алтайскта (Туу-Кайа ла Комсомольский кырлар), Караколдыҥ кӧлдӧри јанында, Себиниҥ ажузында ла Кӧксуу-Оозы аймакта Ӱч-Сӱмер туудаҥ ыраак јокто. Калганчызыла французтар да јилбиркеп турган. Ондо тош, соок учун туучанала јыҥылаар сезон алты айга улалар аргалу.\nТурбизнеске јаан инвесторлорды јилбиркеткени Алтайда туризмге јаан ичкери алтам болот. Туулу Алтай экотуризмниҥ, автотуризмниҥ, рафтингтиҥ ле туризмниҥ ӧскӧ дӧ бӱдӱмдериниҥ келер ӧйи ине.\nОнойдо ок Алтай Республиканыҥ башчызы тергеениҥ байлыктары, туристтерди јилбиркедип турган јерлери керегинде элбеде куучындады. Керек дезе, ол бойы 9-10 класстарда ӱренип турарда, бери келип, археологиялык казыштарда турушканын, јебрен ӧйдиҥ улузыныҥ јуртыныҥ темдектерин тапканын айтты.\nPegas Touristik туркомпанияныҥ гендиректоры А. Подгорная тӧзӧлгӧн јаҥы турпакеттер керегинде куучындады. Олор башка-башка јӱзӱндӱ, амадулу, ууламјылу. Ортозында эрчимдӱ тазыктыру ла су-кадыкты орныктырар ууламјылулары бар. Анна Альбертовнаныҥ айтканыла, бир кижиге турдыҥ баазыныҥ эҥ ас кеми 19 муҥ салковой. Ары страховка, учуш, трансфер, неделе туркунына ончо јанынаҥ јеткилделген јадар јер, эртен турагы ажаныш кирет. Орто кеминде турлардыҥ баазы бир кижиге јетикӱндик амыралта учушла кожо 24 муҥ салковой болот.\nОнойдо ок премиум-турлар болот. Олордыҥ баазы бир кӱнге, учушты чоттобостоҥ, 80 муҥ салковой болор аргалу. Гендиректордыҥ айтканыла, бу бӧлӱк турпакеттер сӱрекей јаан суруда ла тӱрген садылып калат. Онызы бистиҥ јарлу улузыс, јииттерис бери келерге амадап турганын кӧргӱзет.\nРостуризмле ӧмӧ-јӧмӧ иштеп тура, Алтайдӧӧн турлардыҥ баазын билдирлӱ јабызадар арга табылганы айдылган.\nА. Маттис Москвадаҥ ла Санкт-Петербургтаҥ Горно-Алтайсктӧӧн келип јаткан рейстер 90 процентке толо деп јетирди. Башка ууламјыларла јаҥы ачылган рейстер 100 процентке толуп калат. «Онызы ичбойында туризм анчада ла тыҥ тебӱ алынганыныҥ темдеги» — деп, ол айтты.\nЗарина Догузова алтай туристический объекттерди бӱткӱл јылына иштеер туристический аргалар белетезин деп кычырды. Ол амыраарга турган улустыҥ кӱӱнин тыҥыдар. Онойдо ок оныҥ айтканыла, туризмниҥ ӧзӱмине ончо јанынаҥ иштеер керек — јеткилдештиҥ кемин, инфраструктураны тыҥыдар, јарандырар керек. Государство андый баштаҥкайларды јӧмӧӧргӧ белен.\nКонференцияныҥ ӧйи тӱгене бергенинеҥ улам СМИ-лердиҥ кӧбизи сурактар берип болбоды. Олордыҥ бирӱзи Алтай Республикада коронавирус оорула колбой туризмди эрчимделтери јанынаҥ иш керегинде болгон. Ороонныҥ тергеелери ичинде бу ооруныҥ ӧдӱп јаткан аайы башка-башка. Темдектезе, Москва ла ого одоштой јерлерде оорып турган улустыҥ тоозы астап јаткан, ондо кату ээжи-некелтелер јымжай берген болзо, Алтайский крайда, Алтай Республикада айалга башка.\nАнчада ла республикада јаткан тегин улуска туристический сезон ачылганыла колбой бери башка тергеелердеҥ, ол ло Алтайский крайдаҥ ал-камык айылчылар келип турганы чочыдулу болот. Не-не болуп, туристтер де ооруны таркадып, оорый бергендердиҥ тоозы кӧптӧзӧ, госпитальдарда улуска јерлер једери-јетпези, башкару бу учуралга кандый иштер белетегени ачык сурак болуп артып калды.\nЧындап, ороондо Алтайский край кажы ла кӱн COVID-19 оорула оорып баштагандардыҥ тоозы эҥ кӧп болгон беш тергеениҥ тооломына кирет.\nАлтай Республикада дезе, калганчы тоолу кӱнниҥ туркунына јазылып калгандардыҥ тоозы јаҥы оорый бергендердиҥ тоозынаҥ кӧп деп темдектелди. Онызы јакшы кӧргӱзӱ деп чотолот. Айдарда, текши албаты-јон амыраар тужында санитар ээжи-некелтелерди буспас, јаан оору таркабас, туристический сезон токтодылбас деп иженери артат.


Оперативный штабтыҥ јууны ӧтти - altaicholmon\nОперативный штабтыҥ јууны ӧтти\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин коронавирустыҥ југуш оорузын таркатпазыла тартыжар оперативный штабтыҥ јуунын ӧткӱрген.\nТергеениҥ јааныныҥ темдектегениле, ӧткӧн неделеде Алтай Республикада коронавирусла оорыгандардыҥ тоозы, оноҥ озо ӧткӧн неделеге кӧрӧ, 53% кӧптӧгӧн.\n«Неделениҥ турултазыла, кӱӱк айдыҥ 17-23 кӱндеринде бисте коронавирусла оорыыры кӧптӧгӧн. Текши тооло 78 кижи оорыган, ӧткӧн неделеде 51 кижи болгон. Эҥ кӧп оорыгандар Майма аймакта – 32 кижи, экинчи јерде — Кош-Агаш аймак – 20 кижи. 11 кижи Чамал аймакта оорыган, онызы Чамалда улус оорыыры кӧптӧгӧнин керелейт. Горно-Алтайскта оору астаганы темдектелген. Ӧткӧн неделеде 19 кижи оорыган болзо, бу неделеде 10 кижи» — деп, башчы айткан.\nРоспотребшиҥжӱниҥ јетирӱзиле, пандемияныҥ ӧйинде јербойында текши тооло 16973 кижи оорыган, 16 590 кижи јазылган.\nОлег Хорохординниҥ темдектегениле, республикага коронавирустаҥ 30084 доза вакцина келген – 26034 доза «Спутник V» (Гам-КОВИД-Вак) ла 4050 доза «ЭпиВакКорона». Тергееде текши тооло 25394 кижи вакцина алган.\nАР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ молјуларын бӱдӱреечи Динара Култуеваныҥ јетиргениле, Минпромсадула јӧптӧжӱле Росрезервтеҥ антисептиктер ле маскалар келер. Кичӱ изӱ айдыҥ бажында тергеебиске 7,2 млн маска, 45 муҥ литр антисептик келер учурлу. Олор јонјӱрӱмдик учурлу керектер ӧткӱрерине тузаланарга ла коомой јадынду улуска берилер.\nВице-премьер онойдо ок эҥ озо вакцинация керектӱ улуска прививка эдери јаан учурлу сурак болуп артат деген. Прививка алган 60 јашты ашкан улустыҥ тоозы 42,3%.\nДинара Култуеваныҥ темдектегениле, јуук ӧйдӧ тергееге «Спутник V» вакцинаныҥ 5200 дозазы, «КовиВак» вакцинаныҥ 780 дозазы келер, олор мынаҥ ары муниципалитеттерге аткарылар.\nАР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министриниҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Людмила Григоричеваныҥ айтканыла, коронавирусту улуска эки моногоспиталь иштейт, олордо 100 орын: 70 орын Майма аймактыҥ эмчилигинде ле 30 – СПИД-ле тартыжарыныҥ ла профилактиказыныҥ тӧс јеринде. Текши тооло 58 орында оору улус јадып эмденет, орындардыҥ 42% резервте.\nАлтай Республикада вакцинацияныҥ 48 пункты, онойдо ок мобильный 30 бригада иштеп јат.\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министри Ольга Саврасованыҥ јетирӱзиле, кӱӱк айдыҥ 31-чи кӱнинеҥ ала Бирлик государственный ченелтелер (ЕГЭ) башталып јат. Муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарына ченелтелер ӧдӱп турган пункттарда санитарно-противоэпидемический ээжилерди бӱдӱрерин шиҥжӱде тудары, дезинфекция, термометрия ӧткӱрери тӧзӧлгӧнин, социальной дистанция тударын, таҥынаҥ коруланар эп-аргаларла јеткилделгенин кӧрӧри јанынаҥ шӱӱлтелер эдилген.\nТергеениҥ баш санитарный врачы Леонид Щучинов противоэпидемический ээжилерди бӱдӱрерин шиҥжӱлеер рейдтер ӧткӱрилип турганын куучындаган. Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилери кажы ла кӱн тергеениҥ организацияларында ла предприятиелеринде коронавирустыҥ профилактиказы јанынаҥ ээжи-керектердиҥ бӱдӱп турганын шиҥжӱде тудат. Јыл башталганынаҥ бери 2457 объектте противоэпидемический ээжилердиҥ некелтелерин бӱдӱрип турганы шиҥделген, олордо јарталган бузуштар учун 915 протокол тургузылган. Леонид Щучинов онойдо ок салјаныҥ југуш ооруларыныҥ профилактиказы аайынча иштерге ајару эткен.\nТергеениҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, АР-дыҥ башчызыныҥ ла АР-дыҥ башкарузыныҥ Бирлик аппарадыныҥ башкараачызы Михаил Маргачёвтыҥ јетирӱзиле, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ администрациялары противоэпидемический ээжилерди бӱдӱрери јанынаҥ 452 рейд ӧткӱрген, олордо илелелген бузуштар аайынча 86 протокол тургузылган.\nЈуунда база бир сурак алтай калыктыҥ тергеелер ортодо байрамы, Эл Ойынды, ӧткӱрери керегинде болды. Байрамды ӧткӱрер тушта чокум ла кыйалтазы јоктоҥ бӱдӱретен санитарно-противоэпидемический керектердиҥ тооломын тургузарын Олег Хорохордин некеди. Ол онойдо ок муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарын, Алтай Республиканыҥ государственный јаҥыныҥ бӱдӱреечи органдарыныҥ башкараачыларын санитарно-противоэпидемический иштерди бӱдӱрерин шиҥжӱде тударын тыҥытсын деп баштанган.


Оноҥ ары улалганча - altaicholmon\nОноҥ ары улалганча\nКыш једип те келзе, Майма сууныҥ јараттарын бектештирери аайынча иштер улалганча.\nЭмди ондый иштер Майма сууда Ленинский кӱрдеҥ ӧрӧ ӧткӱрилет. Мынаҥ озо Улалу суула бириккенине јетире бийиги 2-3 метр таш јараттар тудулган эди.\nРоссия Федерацияныҥ Башкарузы Алтай Республикага эки јӱс миллион салковойдоҥ кӧп акча чыгарган, бу акча суулардыҥ јанындагы объекттерди корыйтан иштерде тузаланылат.\nТекши Россияны алар болзо, гидротехнический јазалдарды быжулап чыныктаарына 46 субъектке берген акча 1418,1 млн. салковойго једип јат.\n184,4 миллион салковой Горно-Алтайсктыҥ ортозыла аккан Майма сууда инженерный јазалдар тударында, 38 миллион салковой Каракокшо јуртта гидротехнический јазалды быжулап чыныктаарында ла Улалушка ла Чамал сууларды арутаарында тузаланылат.\nОбъекттерди суудаҥ корып алатан иштерди ӧткӱрерине ороонныҥ 19 субъегине 2620,9 млн. салковой берилген.


Чибилерди кескен болзоҥ, орныктыр - altaicholmon\nЧибилерди кескен болзоҥ, орныктыр\nJаҥы јылдыҥ байрамы алдында эки-ӱч ле кӱнниҥ сӱӱнчизине болуп, јараш-јажыл чибичектерди кажы ла јыл муҥдарла кезип турганы кӧп улусты санаркадат.\nШак оныҥ учун болбой, «Агаштар отургызып, Jеристи јарандыралы» деген программаны бӱдӱрери аайынча иштер Алтай Республикада јылдыҥ ла ӧткӱрилет. Темдектезе, быјыл сыгын айда 5 гектар кире јерде 14 570 јаш мӧштӧр лӧ ӧскӧ дӧ агаштар отургызылган.\nРоссияныҥ WWF-ыҥ Алтай-Саяндагы бӧлӱгиниҥ јетиргениле, ӧрӧ адалган программа аайынча Туулу Алтайда јыл башталганынаҥ бери 201 гектар јерде мӧштиҥ 623 790 чаалы отургызылган. Jаҥы мӧштӧр јаскыда отургыскан јердиҥ кеми 196 гектар. Турачакта 325 муҥ чаал, Кӧксуу-Оозында -118 муҥ, Кан-Оозы аймакта—165 муҥ чаалдар отургызылган.\nАгаштардыҥ ӱрендеринеҥ чаалдарды аймактардагы лесничестволордыҥ ишчилери бойлорыныҥ ла питомниктеринде тарып-ӧскӱрет.


«Победа» авиакомпания — Горно-Алтайсктыҥ аэропортында - altaicholmon\n«Победа» авиакомпанияныҥ самоледы Москва–Горно-Алтайск деген маршрут аайынча баштапкы рейсин бӱдӱрерде, оныла учуп келген улусты АР-дыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин республикан аэропортто уткыган.\n«Бис «Победа» авиакомпанияныҥ Москва–Горно-Алтайск маршрут аайынча баштапкы рейсин уткып јатканыска сӱӱнедис. Улус самолетло јакшы учуп келген деп бодойдым. Јорыктап јӱрген улуска јарамыкту баалар учун быйанысты айдадыс, олор билдирлӱ јабызаган. Бистиҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижис узак ӧйгӧ улаларына иженедим» — деп, Олег Хорохордин кӧдӱриҥилӱ туштажу ӧйинде айткан.\nБистиҥ аэропортко учуп келген самолет јаҥжыкканы аайынча самолеттор учар-конор јердеги суу арканыҥ — солоҥыныҥ алдыла ӧдӱп чыккан. Самолетло келген улусты ла оныҥ командазын орус ла алтай чӱм-јаҥдарла уткыгандар — калаш-тусту, чегендӱ, боорсокту.\n«Москвадаҥ Горно-Алтайскка учуп келген самолет пассажирлерле толо болгоны, мынаҥ да кайра толо барып јатканы сӱӱндирет. Бир айдаҥ эмеш кӧп ӧйдиҥ туркунына 5 муҥ кире билеттер садылган. Бис баалар јанынаҥ шиҥжӱ ӧткӱреристе, бери учуп турган ӧскӧ компанияныҥ тарифтериниҥ кеми, биске «Победа» келгениле колбой, 8 процентке јабызай бергени јарталган. Онызына бис сӱӱнедис, јорыктап јӱрген улуска ла мынаҥ адакыда туза болот» — деп, авиакомпанияныҥ пресс-качызы Елена Селиванова айткан.\nАэропорттыҥ директоры Сергей Кругловтыҥ темдектегениле, Москва јаар јаҥы рейс — республикага сӱрекей керектӱ. Баштапкы јарымјылдыктыҥ туркунына пассажирлердиҥ тоозы 41 процентке кӧптӧгӧн, онызы ортоотраслевой кеминеҥ 4,5 катапка кӧп. Эксперттердиҥ шӱӱлтезиле, бу тоо оноҥ до ары кӧптӧӧр, анчада ла ӧзӱмниҥ келер ӧйиниҥ аргаларынаҥ кӧрзӧ.\n«Победа» авиакомпанияныҥ бу рейси јорыктап јӱрген улусла толо болгон. Ол ок ӧйдӧ кажы ла кӱн Москвадаҥ бис јаар учуп келип турган ӧскӧ авиакомпанияныҥ пассажирлериниҥ тоозы астабаган. «Победа» ижиниҥ кемин элбедерин сакыйдыс. Аэропорт онызына белен, кӧп улусты шиҥжӱниҥ пункты ажыра тӱрген ӧткӱрерге, келер јылда терминалды јаҥыртар деген јӧп јарадылган» — деп, директор айткан.\nОлег Хорохординниҥ айтканыла, «Победа» авиакомпанияла бис јаар неделеде ӱч рейс эдери јанынаҥ јӧптӧжӱ тургузылган, келер ӧйдӧ оныҥ самолетторы бери кажы ла кӱн учардаҥ айабас. Авиаперевозкалар — туристтердиҥ тоозын кӧптӧдӧрине, тергеениҥ ӧзӱмине јаан учурлу тӧзӧлгӧ. Ӧскӧ дӧ ууламјылар аайынча рейстер тӧзӧӧри јанынаҥ иш ӧдӧт.\n«Тургуза ӧйдӧ бисте Москва–Горно-Алтайск–Москва маршрутта эки перевозчик, Новосибирск ле Красноярск јаар кажы ла кӱн самолеттор учат, Екатеринбург ла Казань јаар неделеде эки катап — бу ууламјылар быјыл ачык. Келер ӧйдӧ Санкт-Петербург, Новокузнецк, Омск ло Иркутск јаар маршруттар јанынаҥ белетеништӱ иштер ӧдӧт» — деп, удурумга башчы айткан.\nОныҥ эзеткениле, тергеениҥ аймактары јаар авиамаршруттарды орныктырары јанынаҥ иш ӧдӧт, бу јуукта Кош-Агаш јаар технический рейс болгон. Андагы аэропортто инфраструктура јаҥыртылза, ол јаар самолет учуп баштаар.\nАэропортко албатылар ортодо статус берери јанынаҥ иш ӧткӧнчӧ. Керектӱ бастыра документтер јӧптӧштирерине Россияныҥ башкарузына аткарылган. Јӧп јарадылза, ӱлекер тургузары, 2021 јылдаҥ ала перронды јаҥыртары башталар. Аэропорт андый бийик статусты 2024 јыл кирезинде алар деген ижемји бар.\nКӧдӱриҥилӱ туштажуныҥ кийнинеҥ 170 кижи бу ла самолетло ойто Москваныҥ «Внуково» аэропорты јаар уча берген. Олег Хорохордин база бу самолетло Москва јаар ишмекчи јол-јорыкла атанган.\nЈаҥы маршрут аайынча учуштар неделеде ӱч катап болор — вторник, четверг ле суббот кӱндерде. «Победаныҥ» бастыра рейстерин завод-производительдеҥ кӧндӱре аткарган Boeing 737-800 таҥмалу самолетторло бӱдӱрер.\n«Баалары ла јеткилдештери меге јараган…»\nЯна Гурина, Москваныҥ кижизи, кичӱ ле орто аргачылыктыҥ «Опора России» деген текшироссиялык јондык организациязыныҥ ӱлекер иш аайынча бӧлӱгиниҥ јааныныҥ ордынчызы:\n«Победа» авиакомпания Горно-Алтайск јаар маршрутта иштеп баштаганыла колбой, тергеениҥ эл-јонына ла айылчыларына ары-бери јорыктаары јеҥил боло берди. Улуста Алтай јаар барып келер кӱӱн бар да болгон болзо, је транспорттыҥ баалары бийик болгонынаҥ улам олор Европа јаар јорыктап туратан болгон.\nМен «Победаныҥ» самолетторыла бир канча катап јорыктагам, олордыҥ баалары ла јеткилдештериниҥ чыҥдыйы меге јараган. Ӧскӧ компанияныҥ бааларын кӧрзӧ, сезон ӧйинде ары-бери јорыктаганыныҥ билеттериниҥ баазы 40 муҥ салковойго јуукташ. «Победаныҥ» самоледыла анайып ла учсаҥ, багажла кожо — 17 муҥ салковой.\nБылтыр мен андый ла баага «Победа» авиакомпанияныҥ самоледыла Горно-Алтайск јаар Новосибирск ажыра учкам. Новосибирскке једип келеле, Горно-Алтайскка јетире алты сааттыҥ туркунына једер керек болгон. Эмди дезе кӧндӱре учуп келериҥ. Куран айда бу ла авиакомпанияныҥ самоледыла бери келерим ле јаҥы јолдыҥ развязказын кӧрӧрим.\nУчуп келер ӧй јарамыкту, мен самолетко отурала, уйуктаарын јакшызынадым. Тӱнде учуп чыгала, тӧрӧл республикаҥга эртен тура једип келериҥ.\nРейстер кӧптӧгӧни сӱрекей јакшы, онызы бистиҥ аэропортко до јарамыкту. Мындый јӧпти туку качан јарадар керек болгон».\nАнна Меликян, Горно-Алтайсктыҥ кижизи, аграрный колледжтиҥ преподаватели:\n«Победа» авиакомпанияныҥ самоледыла мен Горно-Алтайсктаҥ Москвага јетире јаан изӱ айдыҥ 18-чи кӱнинде учкам, оноҥ ары — Краснодардӧӧн. Меге јарамыкту стыковочный рейс болгон: бастыразы бир ле аэропортто, кайдӧӧн дӧ барбазыҥ, рейстер ортодо арбынду ӧй келишкен. Ол авиакомпанияныҥ сайтында кижи талдап алгадый бир канча рейстер болгон.\nМен јай ӧйинде учкам учун кӧп кийим-тудум керек јок болгон — кожо алып јӱрген кожым јаан эмес. Билетти садып алар ӧйдӧ самолетто кандый јер сеге јараганын талдап алар арга бар. Слер баштапкы пассажир эмес болзогор, сервис слердиҥ јаныгарда кем отурарын талдап алар арга берет — эр кижини эмезе ӱй кижини. Баалар ла јеткилдештиҥ чыҥдыйы јарамыкту. Бу рейсле учканымныҥ баазы, Новосибирсктеҥ бу ла авиакомпанияныҥ самоледыла учканына кӧрӧ, јабыс».\nУрсул Аныев, Алтай Республиканыҥ Москвадагы студенттериниҥ јерлежӱзиниҥ совединиҥ председатели:\n«Улус бойыла кожо јаан кош-јӱк јогынаҥ јорыктаарын јакшызынар, самолеттогы комфорт-немеге јаан ајару этпей турган болзо, «Победа» авиакомпанияныҥ самоледыла бир де алаҥзыбазынаҥ јорыктаарга јараар. Бу рейс Москва јаар ишмекчи јол-јорыкла, бойыныҥ керек-јарактарыла јорыктап тургандарга јарамыкту.\nS7 авиакомпания ыраада учуп барып јаткан студенттерге јарамыкту айалгалар тӧзӧйт, субсидированный билеттер садылат. Оныҥ да учун бу авиакомпанияныҥ самоледыла учары эптӱ — кош-багажыҥ да јаан, колго алып јӱрер тудунчак коштыҥ бескези 10 килограмм, самолеттыҥ ичинде азырап јат — онызы кажы ла студентке јаан учурлу.\nЭкинчи авиаперевозчик иштеп баштаганы рейсти талдап алар арга берет — баазы ла комфорт-јеткилдежи аайынча.\nБаза бир јаан авиакомпания иштеп баштаганы бистиҥ оогош тергееге кӧп јакшы айалгалар тӧзӧйт, анчада ла туризмниҥ ӧзӱмин ајаруга алза».\nОльга Грушина, Барнаул каланыҥ кижизи, кожоҥчы:\n«Бис Горно-Алтайсктаҥ Москва јаар баштапкы рейсле учканыс. Јол-јорыктыҥ эҥ ле јарамыкту бааларын талдап, бис Барнаулдаҥ Горно-Алтайсктӧӧн ӧнӧтийин келгенис. «Победа» авиакомпанияныҥ баштапкы рейсине туштаарыс деп сананбаган да болгоныс.\nСамолетло учуш јакшы болды. Јаҥыс ла самолеттыҥ отургыштарын бойыҥа јарамыкту болзын деп келиштиртип болбозыҥ. Оныҥ да учун агаш отургышта отурала учкаҥдый сезим арткан. Кошты апарары јанынаҥ аҥылулар бар.\nБистиҥ самолет улусла толо болгон. Алтай Республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохординге туштаганыс, бир эмеш куучындашканыс та. Москва бисти јаҥмырла уткыган. Јаан изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинде бу ла рейсле кайра јанарыс».


Сыгындардыҥ мӱӱзи кезилет - altaicholmon\nСыгындардыҥ мӱӱзи кезилет\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлеминде јаан учурлу иш башталып, кӧндӱге берди, ол—сыгындардыҥ мӱӱзин кезери.\nАҥ ӧскӱретен иш анчада ла Кӧксуу-Оозы аймакта элбек јол алынган. «Амурский» СПК-ныҥ ишчилери быјыл ӱч јӱстеҥ кӧп сыгындардыҥ мӱӱзин кезер. Мындый продукция Россия ичинде ле телекей ӱстинде јаан суруда. Оныҥ учун бу ишти бойыныҥ ӧйинде ле бийик кеминде ӧткӱрерине јаан ајару эдилет.\n²рӧ адалган СПК-ныҥ аҥ ӧскӱреечилериниҥ бригадири Алексей Капчаковтыҥ айтканыла, быјылгы «тӱжӱм» былтыргызынаҥ ас эмес болор учурлу.


21.11.2017 - altaicholmon\nГорно-Алтайск в числе лучших городов в экологическом управлении\nЭҥ артыгын талдаарга—газетке бичидер\nАтту-чуулу јурукчы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ 2017 јылдагы лауреадын талдаарга ӧй ас артты. Jаҥжыккан ээжи-некелте аайынча лауреаттыҥ ады-јолын «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ кычыраачылары адаар.\nӦйи-кеминеҥ ӧдӧргӧ јарабас\nБастыра Россияда, ол тоодо Алтай Республикада, аҥылу рейд ӧткӱретени јаҥжыгу боло берди.\nАкчаныҥ бойыла тӧлӧӧрин токтодор?\nРоссияныҥ акча-манат ла экономикалык ӧзӱм аайынча министерстволоры акчаныҥ бойыла тӧлӧжӧрин кирелендиретен башка-башка эп-аргаларды шӱӱшкилейт деп, «Ведомости» бичийт.\nГазла иштейтен котельныйлар кӧптӧӧр\nМайма аймакта 2026 јылга јетире газла иштейтен јети котельный тудулар ла јаҥыртылар.\nУлус туралар тудары билдирлӱ эрчимделген\nАлтай Республиканыҥ статистика аайынча службазыныҥ јетиргениле, 2006 јылдаҥ бери улус јадатан туралар тудатан иштер Алтай Республикада билдирлӱ эрчимделген.\nСталинградтагы јеҥӱниҥ юбилейине\nРоссияныҥ Президенти Владимир Путин 1943 јылда Сталинградтыҥ јанында совет черӱчилдер јеҥӱ алганыныҥ 75 јылдыгын байрамдаары керегинде Jарлыкка кол салган.\nБӱгӱн — телекӧрӱлтениҥ Телекейлик кӱни\nБӱгӱн бастыра јерде телекӧрӱлтениҥ Телекейлик кӱни темдектелет. Бу байрамды ӧткӱрери керегинде јӧпти ООН-ныҥ Генеральный Ассамблеязы 1996 јылдыҥ јаҥар айында јараткан.


“Кыдат коронавирус” керегинде - altaicholmon\n“Кыдат коронавирус” керегинде\nКалганчы айларда текши телекей ичинде ле ороондо элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар ажыра эҥ ле кӧп јетирӱлер коронавирустаҥ табылган оорулар керегинде болгон. Кижилик бу сурак аайынча эки бӧлӱкке бӧлӱнген дезе, јастыра болбос болбой. Баштапкызы — бу јаан чочыдуга алдыртып, магазиндердеҥ, аптекалардаҥ бар-јок аш-курсакла, эм-тусла кӧмзӧлӧнип, айылдарынаҥ чыгарга да коркып тургандар. Экинчизи — бу оору-јоболдыҥ чочыдузына тыҥ бӱтпей, чочыду-паникага алдыртпай, алдындагы ла чылап јӱргендери.\nОлорго ӱзеери бу вирусла колбой телекейдиҥ ороондорыныҥ башкаруларыныҥ эп-сӱмезин, тӧгӱнин, ченелтелерин де кӧрӱп тургандары ла оныла ооруп калгандары ла корогондоры бар.\nБу бичимелде коронавирустаҥ табылган оору керегинде окылу јетирӱлердеҥ оныҥ темдек-симптомдоры, телекей ичинде кӧргӱзӱлери, профилактика аайынча јартамалдарды ла јерлештеристиҥ шӱӱлтелерин јарлайдыс.\nРоссияда COVID-19 вирус аайынча тулаан айдыҥ 23-чи кӱниндеги окылу јетирӱлерле болзо, оорыгандардыҥ тоозы 438, тулаан айдыҥ 23-чи кӱниндеги конокто оорый бергендер — 71, ончо јазылып калгандар — 17, божогондор јок. Оорыган улус ол тоодо Новосибирский, Томский, Кемеровский областьтарда илелелген. Алтай Республикада улус оорыган учуралдар темдектелбеген.\nКоронавирустар улуста башка-башка ооруларга экелет. Оныҥ симптомдоры 14 кӱнниҥ туркунына илеленбес аргалу. COVID-19 коронавирустыҥ симптомдоры пневмония ла кезем респираторный синдром оорулардыйына тӱҥей:\n—талгак (ӧкпӧдӧ бузулуштардаҥ улам);\n—калтырак оору, эт-канныҥ бийик температуразы (38 °С, кижиниҥ соогы јайылар) ;\n—јарды јанында оорыыр;\n—эт-канныҥ текши коомой айалгазы.\nКыймаларда оорулардыҥ симптомдоры каа-јаада ла учурайт, кӧп сабада балдарда. Вирустаҥ улам табылган ОРВИ-ле улус тоолу ла кӱн оорып, јазылып калат. Је кезик учуралдарда ол атипичный пневмонияныҥ эмезе уур кезем респираторный синдромныҥ бӱдӱмине кӧчӧ берет. Ол тушта тыныш јетпей турганынаҥ улам ӧлӱмге экелген учуралдар кӧп (38%).\nЈугужар аргалары. Коронавирус, башка да респираторный вирустар чылап, оору кижи јӧдӱлдезе эмезе чичкирзе ол ажыра таркайт. Онойдо ок ол кижи кирлеген не-немени тутканда таркаар аргалу, темдектезе, эжиктиҥ тутказын. Улус кирлӱ колдорыла оозын, тумчугын эмезе кӧстӧрин тутканда југужар аргалу.\nБаштап тарый бу оору тындуларда табылган, бодоштыра бу оору Ухань каланыҥ талай аш-курсагыныҥ садузынаҥ таркап баштаган. Ондо јӱк ле балыктар эмес, је онойдо ок тарбагандар, јыландар, јарганаттар садылып турар болгон.\nБу оорула оорыыры анчада ла кыш ла јас ӧйинде тыҥыйт. Оорып јазылган улусты иммунитет такып оорыырынаҥ корып алар аргазы јок. Оору југушса, олор база ла оорыыр аргалу.\nКоронавирусла кажы ла кижи, јаанду-јашту, оорыыр аргалу. Ухань каланыҥ су-кадык аайынча комиссиязыныҥ јетиргениле, COVID-19 вирусту калганчы алтан учуралда јӱк ле 15 јаштаҥ ала 88 јашка јетире улус оорыган. Је башка да респираторно-вирусный ооруларда чылап, балдарда, 65 јаштаҥ ашкан ла иммунный системазы коомой улуста бу оору тыҥ кеминде ӧдӧр аргалу. Башка јетирӱлерле, балдар бу оорула јеҥил кеминде оорыйт, тегин ле гриппле чылап.\nКоронавирустыҥ оорузынаҥ јазылар арга бар. Је тургуза ӧйдӧ коронавирустаҥ вакцина јок. Россияда ла башка да ороондордо билимчилер вакцина табары аайынча иштер ӧткӱрет. COVID-19 вирустаҥ улам пневмонияны, ооруныҥ эҥ каршулу бӱдӱмин, антибиотиктерле эмдеерге јарабас. Пневмонияла оорыган тушта эмдеш ӧкпӧлӧр иштеерин јеткилдеерине ууламјылалат.\nКоронавирус јуугушпазын деп:\n—колдорды јаантайын јунар — ас ла дезе 20 секундтыҥ туркунына;\n—кирлӱ колдорло јӱс, оос, кӧс лӧ јилјиркейлерин тутпас;\n—оорып тургандарла ӧткӱре јуук болбос;\n—айылда аҥылу кошмокторлу чыкту аруташты јаантайын ӧткӱрер;\n—баштапкы ла симптомдор илелелген кийнинде эмчиликке баштанып, болуш сураар керек;\n—тынар органдарды маскалар кийип корыыр.\nМасканы кийип алган тушта оны тутпас. Оны тудып ийген эмезе уштыырга туткан кийнинде колды самындап јунар. Маска кирлензе эмезе чыктый берзе, јаҥы кургак маска кийер. Јаҥыс катап кийер маскаларды такып кийбес. Олорды уштыган ла сайын јоголтор керек.\nЧочыдулу ӧйдӧ эл-јонго болуш эдип\nКоронавирустыҥ пандемиязыла колбой “Единая Россия” партияныҥ тергеелик јондык приемныйында волонтерлордыҥ тӧс јери ижин баштады. Олордыҥ тоозына бойыныҥ кӱӱниле иштер бӱдӱрерин јӧмӧӧриниҥ “Алтайдыҥ ийдези” деген тергеелик ресурс-ный тӧс јериниҥ волонтерлоры, “Јеҥӱниҥ волонтерлоры”, “Эмчи-волонтерлор” ло “Јиит гвардия” јондык биригӱлер кирген.\n«Единая Россия» партияныҥ Генсовединиҥ качызы Андрей Турчактыҥ айтканыла, јуук ӧйдӧ ондый штабтар текши ороон ичинде ачылар.\nВолонтерлордыҥ бу тӧс јерлериниҥ амадузы — јаан јашту, јаҥыскан артып калган пенсионерлерге, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветерандарына болужары. Волонтерлордыҥ бригадалары бу улуска аш-курсак, эм-тус јетирер, јартамалдар ла башка да керектӱ болуш эдер. Бу тергеелик тӧс јерге 8(800)200-34-11 номерлӱ телефонго акча тӧлӧбӧзинеҥ баштанар арга бар.\nОроондо ло тергееде COVID-19 коронавирус аайынча јартамалдар алар аргалар:\nРоссия Федерацияныҥ башкарузы ороондо вирус таркаганы аайынча албаты-јонго јетирӱлер эдер стопкоронавирус.рф деген интернет-арга ачкан;\n8(800)200-01-12 — коронавирус аайынча акча тӧлӧбӧзинеҥ иштеп турган федерал\n8(800)555-49-43 — Роспотребшиҥжӱниҥ бириктирилген јетирӱлик тӧс јери;\n8(800)200-91-85 — РФ-тыҥ ӱредӱлик аайынча министерствозыныҥ коронавирусла\nколбой дистанционный ӱредӱге\nкӧчкӧниле ӱредӱчилерди ле ада-энелерди јӧмӧӧри аайынча\n8-913-692-90-74 — башка ороондордоҥ јанып келгендерге тергеелик “изӱ линия” (бу\nномерле баштанып, кажы ороонноҥ, качан келгенин, су-кадыгыныҥ\nайалгазы керегинде айдып, сурактарга каруу алар арга бар).\nТергееде јаткандардыҥ чочыдулу оорула колбой айалга керегинде шӱӱлтелери\nИрина, аптеканыҥ ишчизи:\n—Бистиҥ тергееде айылдаш Алтайский крайга, темдектеп алза, ол ло јуугында Бийск калага кӧрӧ, айалга амыр деп айдар керек. Эл-јон ортодо чочыган-шакпыраган кӱӱн-санаа јок. Улус алдындагы ла эмденген эм-тузын керектеп алгылайт. Аптекага келген улус вирус болдыртпас эмдер алып турат, је бу ончозы алдында да алып турган кирезинде.\nЈаҥыс ла медициналык маскалар божоп калганын темдектеер керек. Је ол текши телекейдиҥ курч сурагы ошкош.\nВалентина, эмчилик ишчи:\n—Коронавирус — југуш оору. Оныҥ каршузы керегинде элбек јетирӱлер эдер кандый ла эп-аргаларда айдылат. Кезикте ден ӧйинеҥ ӧдӧ берет. Бистиҥ јуртта, текши аймакта да улус ортодо тӱймеп, аайы-бажы јок кӧмзӧлӧнӧргӧ, эмдер, аш-курсак алар санаа јок. Эмчиликке улус мынаҥ ла озо чылап келип јӱрет. Айалга амыр.\nЈе бис бир де бош салынбай јадырыс. Бисте ончо неме 100%-ке белен ле јеткил.\nКандый да болзо, чеберленип јӱрген кижини, Кудайга да чеберлеерге јеҥил ине. Оныҥ учун маскалар кийип, ару-чек болугар, колдороорды јаантайын јунуп туругар.\n—Мен аймактыҥ тӧс јуртында јадып иштейдим. Ижим аайынча јаантайын ары-бери јорыктап, маҥтадып турарга келижет. Ондо-мында јӱрӱп турган мениҥ шӱӱлтемле, кӧргӧнимле, сескенимле болзо, текши тергееде албаты-јонныҥ кӱӱн-санаазы амыр, бек, кем де паникага алдыртпай јат. Магазиндерде аш-курсак јок дегенин бойымныҥ кӧзимле бир де кӧрбӧдим. Јӱк јаан јаштуларыс кӧмзӧлӧнип турбай кайтты.\nӰренчиктер, спортчылар колдорын јаантайын јунарга тегин де темигип калган улус ине. Оныҥ учун бу каршулу вирус биске јууктабас, тууразынаҥ ӧдӧ берер деп бодойдым. Вирустаҥ чеберленериле колбой бала-барканыҥ канча кире јилбилӱ јол-јорыктары токтодылды. Онызы ачымчылу. Је су-кадык ла болзобыс, артканына соҥында да једип албай.\nЕвгения, калада јадат:\n—Мен сананзам, паникага тӱжӱп, тӱймеп јӱгӱрбес керек. Бӱгӱнги айалгада кажы ла кижи бийик каруулу болор учурлу. Нениҥ учун дезе, бу југуш ооруныҥ вирузы ла текши албаты бой-бойынаҥ камаанду.\nКажы ла кӱн јӱзӱн-башка солундар, јетирӱлер угуп, бу каршулу вирус улустыҥ эткени деп бӱдедим. Бӱгӱнги кӱнде телекей ичинде оны пандемия деп тегиндӱ адабаган ине. Оныҥ учун кажыбыс ла сергелеҥ, каруулу болор учурлу.\nБу оору анчада ла јаан јаштуларга ла хронический оорулу улуска каршузын јетирер аргалу дежет. Оныҥ учун бу улуска су-кадыгына ајарыҥкай болор керек. Тыҥ учурлу эмес болзо, мен ле кӧп улус јуулган јерлер сайын барбазым деп шӱӱдим.\nКандый да болзо југуш оорулардаҥ кичеенип, аайлу-башту јӱрели.\nЭ. КУДАЧИНА белетеген\nРоссияда COVID-19 вирус аайынча кӧргӱзӱлер:\n438 — коронавирусла оорыгандар\n71 — тулаан айдыҥ 23-чи кӱниндеги конокто оорый бергендер\n17 — ончо јазылып калгандар\n0 — божогондор\nТекши ТЕЛЕКЕЙДЕ COVID-19 вирус аайынча кӧргӱзӱлер:\n335997— коронавирусла оорыгандар\n98333 — ончо јазылып калгандар\n14641 — божогондор\n(тулаан айдыҥ 23-чи кӱниндеги јетирӱлерле)\nТергееде аш-курсак товарлар јеткилинче\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин тулаан айдыҥ 20-чи кӱнинде Горно-Алтайсктыҥ бир канча саду јерлеринде болгон. Ол ло кӱн башчы коронавирустыҥ југуш оорузын кийдирбези ле таркатпазы аайынча оперативный штабтыҥ јуунын ӧткӱрген.\n“Республикадӧӧн бу југуш ооруны кийдирбезин јеткилдеери — бистиҥ баштапкы јерде турган амадубыс. Оныҥ учун башка ороондордоҥ келип турган ончо улусты ајаруга алып, олорды карантинге отургузар керек. Ишбереечилерле колбуга чыгып, олорды бу суракта јӧмӧштирер керек. Эл-јон бу керектерди оҥдоп, јӧмӧжӧринде алаҥзыбайдым. Бу олордыҥ јуук ла тӧрӧӧн улузыныҥ алдындагы јонјӱрӱмдик молјузы болуп јат” — деп, О. Хорохордин темдектеди.\nРоспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкар-тузыныҥ јааны Леонид Щучинов башка ороондордоҥ келген ле карантинде отурып тургандар ээжи-некелтелерди бӱдӱрип турганын, тергееде коронавирусты илелеер тест-системалар јеткил болгонын ла онойдо ок эмчиликте эмес пневмонияныҥ учуралдары шиҥделип турганын айтты.\nАР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министри Сергей Коваленко эмчилик тӧзӧлмӧлӧр белен болгон режимде иштеп турганын, коронавирус аайынча “изӱ линияныҥ” ижи тӧзӧлгӧнин јетирди. Онойдо ок оныҥ айтканыла, “Фармация” ГУП эл-јон керектеп турган антисептикалык гельдер чыгарарын тӧзӧӧргӧ белен.\nОлег Хорохордин јербойындагы магазиндерде болуп, аш-курсак товарлар бар, јеткил болгонын кӧргӧнин айтты. Садуныҥ тӧзӧлмӧлӧрин башкараачылар эл-јонныҥ керексиништерин ајаруда тудуп, эрчимдӱ иштегилейт. “Тургуза ӧйдӧ аптекаларда маскалар јок. Бу курч сурак ајаруга алылган ла јуук ӧйдӧ маскалар садуга келер” — деп, башчы айтты.\nАР-дыҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министри Вячеслав Тупикин саду сетьтерде јетикӱндӱк аш-курсактыҥ кӧмзӧзи јаантайын болорын јеткилдеери ле олор кӱч сурактар керегинде јетирӱлерди тӱрген-тӱкей эдери аайынча иш кӧндӱгип калганын јетирди. Ол онойдо ок товарлардыҥ баазы бийиктебей турган ла бу сурак УФАС-тыҥ ајарузында турган деп темдектеди.\nӰредӱликтеги айалгалар керегинде АР-дыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министри Ольга Саврасова јетирди. Оныҥ айтканыла, ГАГУ дистанционный ӱредӱге кӧчӱрилген. Про-фессионал ӱредӱлик тӧзӧлмӧлӧр (колледжтер ле техникумдар) дистанционный ӱредӱге тулаан айдыҥ 23-чи кӱнинеҥ ала чыккан.\nШколдор тулаан айдыҥ 23-чи кӱнинеҥ ала јаскы амыралтага чыккан. Оныҥ кийнинде школдор кандык айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала 12-чи кӱнине јетире ӧйдиҥ туркунына база дистанционный ӱредӱ-ишке кӧчӧр. Ӱзеери ӱредӱниҥ тӧзӧлмӧлӧри онойдо ок иштеер. Ӱренчиктерге ле ада-энелерге дистанционный ӱредӱ аайынча јартамалдарды классты башкараачы ӱредӱчилер эдер. Балдардыҥ садтары јайым јӱрӱшке кӧчӱрилет. Баланы садикке апарары ада-энелердиҥ шӱӱлтезинеҥ камаанду болор.\nЈуунныҥ учында тергеениҥ башчызы Олег Хорохордин ишбереечилер арутаар иштерди эрчимдетсин деп јакарды.


Ийделӱ элдӱ Инегенде «Ирбис» турбазада… - altaicholmon\nАлтайдыҥ кайкамчылу ла јараш ар-бӱткени кӧп айылчыларды, туристтерди јилбиркедет ле кажы ла јыл олордыҥ тоозы кӧптӧп туру. Оҥдой аймактыҥ Инеген јуртыла, оноҥ ары Кадын сууны ӧрӧ Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Тӱҥӱр, Кујурлу ла ӧскӧ дӧ јурттарына, јараш кӧлдӧрине, Ӱч-Сӱмерге јетире јол туристтердиҥ база бир амадаган јолы болуп јат. Тӧрт јыл кайра Чуйдыҥ ла Кадынныҥ сууларын кечире кӱрлер тудулганы бу јуртка јетире јол-јорыкты бир канча јеҥил ле јеткери јок этти.\nИнеген јурттыҥ бери јанында, јурттаҥ ӱч километр ыраагында, ээчий-теечий турбазалар турат. Олордыҥ бирӱзин, јӱзӱн ӧҥдӱ чечектерге ле агаштарга курчаткан айылдарлу, тураларлу «Ирбис» турбазаны, Ольга Сергеевна ла Донской Иванович Додуковтор тӧзӧгӧн эмтир. Олор озо баштап јуртта магазин ачкан. Алды јанында — Кадынга, экинчи јанында кайа-таштарга кыпчыткан чичке јолло кандый ла эп-аргала товарлар экелип садары тегин керек эмес болгон деп, Ольга Сергеевна айдат. Ого ӱзеери јурт улуста акча јок, улус тегинге алар, ойто тӧлӱ јууп базары база кӱч болгон. Јамылулар јурттыҥ эл-јонын сӱреен керектӱ товарларла јеткилдеп турган магазинди бӧктӧбӧзин деп сураган да болзо, јабарга келишкен. Оныла коштой ӱч кысту иштеҥкей биле мал-аш туткан, эмди де тудуп јат… Олорло јууктада таныжардаҥ озо санаамды айдып ийейин. Бу билениҥ ижи-тожын, эткен-тутканын угуп санандым: «Кӧп улустыҥ иш јогына, эдер-тудар неме табылбай турганына, јӱрӱмине комыдап јӱргенин угарыҥ. Је бу улус кемнеҥ де болуш, јӧмӧлтӧ сакып отурбаган. Јӱрӱминде бойлорыныҥ ла кӱчине иженип, кӧпти эдерге, кӧпкӧ јединерге чырмайгандар. «Баскан кижи јол алар» деген кеп сӧсти эмеш ӧскӧртӧ айтсабыс, «эткен, иштеген кижи ончозына јединер» эмес пе…».\n«2007 јылда бис јурттыҥ бу сӱрее-чӧп таштаар јерин арутап, кыралап, бойыстыҥ ла мал-ажыска азырал ӧскӱрерге амадаган болгоныс — деп, Ольга Сергеевна куучындайт.–Мынаҥ бис 10 машина сӱрее-чӧп чыгара тартканыс. Эмеш ӧрӧлӧй јерде азый Касьян деп карган кержак јаткан, ол бу сайлу јерде арбузтар, дынялар ӧскӱрген деп, каргандар эске алынып туратан. Бис олор јаткан јерде эмес, эмеш бери айыл тутканыс. Озогы эп-аргала агашты колло чабып, чобрала јабып, экӱдеҥ экӱ ле тутканыс. Јуртта аккан суудаҥ субактар эдип, трубаларла суу ӧткӱргенис. Аш та, картошко до отургузарга ченешкенис.\nБотанический садтыҥ ишчилериниҥ, анчада ла Василий Павлович деп кижиниҥ болужыла мында агаштар, јыраа-ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр, чечектер отургусканыс. Ары-бери јӱрген туристтер јолой токтоп, конуп аларга, амырап аларга улай ла суранар болгон. Онойып, туристтер келетен турбаза тударга келишкен. Экинчи айылды база экӱ ле тутканыс. 2014 јылда Кадын суу кенетийин ле кӧдӱрилип јаанайла, мылчаны келтейтип, сетка-чеденисти, отургусканысты агыза берген… Бис туристтерле ижисти кызыс Тординага ла кӱйӱбис Экенге табыштырганыстаҥ бери ӱч јыл болды. Олор Оҥдойдо јуртту, эки оогош балалу. Је бис олорго улайын болужып јӱредис».\nТордина ајару керексип турган туристтер кӧп тӧ болзо, ӧй табып, биске мынайда куучындады: «Турбазада бис экӱ тыҥыда 2018 јылдаҥ бери иштеп турус. Је бис, биледеги ӱч кыс, ада-энебиске улайын ла болужып јӱргенис. Эмдиги кӱрлер јок, јӱк кайа-ташла јалтанчылу јол до тушта бери туристтер келип ле туратан. Ийинде машиназын артырып салган туристтерди адам кемеле де, мотоциклле де экелетен. Онойдо ок Какпак кыр ажыра јойу да келгилейтен.\nИшти биске бӱдӱмјилеп ийерде, јаан эмес кредит алганыс. Бу ӧйгӧ бис туралар, база бир чадыр айыл тутканыс. Скважина эткенис, эмди туралар, айылдар таҥынаҥ суулу. Мынаҥ озо туристтерге сууны јурттагы суудаҥ экелип туратаныс. Эмди кӱрлер тудуларда, туристтер сӱӱнип јат. Былтырдаҥ бери коркышту кӧп туристтер келип туру. Бистиҥ кайа-ташла ӧткӧн кату јол ло Кадынды јакалай јаткан јараш ӧзӧк учун бистиҥ јерди олор «Мини Чолушман» дежет. Олор мында амырап јӱрген ле ӧрӧ ӧткӧн туристтердеҥ, бой-бойынаҥ угужып, бери кӧптӧдӧ келер боло берди».\nКоронавирустыҥ ӧйинде иш кандый ӧткӧниле јилбиркедис. Тордина Донскоевнаныҥ айтканыла, туристтер јаттыргызарына тудулу ӧйдӧ СЭС-тиҥ, экономика бӧлӱктиҥ ишчилери турбазага шиҥжӱлӱ келип туратан. Јаан изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинеҥ ала туристтерге јараду берилерде ле бери сӱреен кӧп улус келип турган эмтир. Анчада ла Москвадаҥ, Новосибирсктеҥ ле Алтай крайдаҥ кӧп улус келип јат. «Учында бойым да арыйла, амырап јӱргем — деп, Тордина Донскоевна айдат. Эјелеримниҥ балдары келип, бир канча болушканы јаан јӧмӧлтӧ болды. Је мен мында јок ло болзом, не-не болуп калат. Туристтер кӱӱнземелдерин бичип турган тетрадьты ӧртӧгӧн лӧ, јеткилдеш коомой деп, табыштанган ла, база кандый бир ЧП болуп ла калган турар. Мынаҥ узакка да барарга јарабас».\nСыгын айда туристтер «кӱски Алтайды кӧрӧргӧ, оныҥ јаражын ширтеерге», балыктаарга база кӧп келип турган болуптыр. Келерге турган улус, кӧбизинде билелер, телефонло слерде тыш-амыр ба деп сурагылап јат. «Чамалга кӧрӧ, бисте амыр, кӧп сабада билелӱ, бала-баркалу улус келип туру — деп, турбазаныҥ јиит ээзи куучындайт.—Ӧйинеҥ ӧткӱре табышту улусты мен арбанып та койодым. Туристтер бистиҥ ӧзӧктиҥ эки учынаҥ келип јат. Кӧксуу-Оозынаҥ јойу, атту, туулык мотоциклдӱ ле велосипедтӱ туристтер келет. Ийин јанынаҥ јеҥил јорыкту да, јадар турачакту да машиналу келип турулар. Кезиктери машиналарын артырып, оноҥ ӧрӧ мотоциклдӱ, велосипедтӱ баргылайт».\nДодуковтордыҥ турбазазы Манјӱректе мотоциклисттерле иштеп турган «Алтай-Мото» фирмала колбу тудуп јат. Олор Инегенде турбазага туулык мотоциклисттердиҥ группаларын аткарып турулар. Туристтер Инегеннеҥ ӧрӧ барып, Тӱҥӱрге, Мультага једеле, ондогы кӧлди кӧрӧлӧ, кайра келип јат. Бу туристтерди Тордина Донскоевна азырап турган эмтир. Ол келер јылда турбазазында кафе ачарга амадайт. Нениҥ учун дезе, анчада ла мотоциклдӱ ле велосипедтӱ јӱрген, тыҥ арып турган туристтер ажанар аҥылу јер керексийдилер.\nОнызын бис бойыстыҥ кӧзисле кӧрдис, билдис. Екатеринбургтаҥ бойыныҥ автомашиназыла келген ага-карындаштулар, Раиль ле Рамзис, мында магазин бар ба, ажанар јер бар ба деп сурадылар. Тординаныҥ энезине олорды кӱндӱлеп, оноҥ ары Ӱч-Сӱмер уулу аткарарга келишти. Эки јиит былтыр туулык мотоциклдер садып алганыс, баштапкы ла катап ыраада јӱргенис бу дешти.\nЭҥир кире берерде, велосипедтӱ эки уул келдилер. Олор Томскто велосипедисттерди јол-јорыкта баштап јӱретен гидтер болуп турган улус эмтир. Ӱч кӱн кайра машиназын мында артырып, Кӧксуу-Оозы јаар атанган болуптыр. Мынаҥ озо олор Чамал ичиле, Кӧксуу-Оозыла, Акташ, Алтын-Кӧл јаар јӱргендерин куучындадылар. Велотуристтер экелерге, Инеген ажыра јолды кайып јӱрген деп бодоштырдыс.\nКадынга јууктада теректердиҥ алдында палаткалу улусла таныжып, кайдаҥ келгенин сурадыс. «Бис Санкт-Петербургтаҥ келгенис. Новосибирскке јетире учала, арендага машина алып, Алтайга келгенис. Бис Тожоҥтыга јетире јӱрдис, «Марс» деп јараш, кайкамчылу јерди, Чуйдыҥ јарлу јолын кӧрдис. Јорыгыс бежинчи кӱн улалат. Бис мынайып баштапкы катап јорыктаганыс. Мынаҥ озо јӱк Горно-Алтайскка јетире болгоныс. Јол ыраак та болзо, Алтайдыҥ јаражын кӧргӧниске сӱӱнип јанарыс!».\nНовокузнецк каладаҥ Донской Ивановичтиҥ антыгарлу најызы билезиле, база бир таныш билеле кожо бала-баркаларын ээчидип келген эмтир. Орус најызы, Егорыч, бисти Инеген ичиниҥ коомой јолдорын јеҥил ӧткӧдий машиназына отургузып, Кадынга Аркыт сууныҥ бириккен јерин ыраактаҥ да болзо, кӧргӱзип јӱрген. Аркыт јуртка јетире атту аҥчылар бир кӱнге једип турган болуптыр. Аркыт сууныҥ агып келген улуркак тууларын, туулардаҥ шуҥуткан Аркыттыҥ Кадынга келип киргенин јӱк јойу эмезе атту, мотоциклдӱ ле велосипедтӱ улус кӧрӧр аргалу…\nКелер ӧйдӧ Инегенди ӧрӧ барган ла Оҥдой ло Кӧксуу-Оозы аймактарды бириктирген јалбак јол јазалар дежет. Ол тушта туристтердиҥ, айылчылардыҥ тоозы там кӧптӧӧри јарт. Онызы бир јанынаҥ јербойыныҥ улузына ӧскӱрип алган мал-ажынаҥ иштеп алган аш-курсагын, алама-јиилектерин садып, турбазалар тудуп, акча-манат иштеер арга берер. Је Алтайыстыҥ јараш деген јерлериниҥ бирӱзи Инегенле, Кадын ичиле чубашкан туристтер аайлу-башту јӱрӱп, јаҥыс ла ар-бӱткенниҥ јаражын кайкабай, калыктыҥ чӱм-јаҥын, байларын тооп, тӱӱкизиле, культуразыла јилбиркеп јӱретен болзо…


25.09.2017 - altaicholmon\nJолдордо јеткер болбозын\nГИБДД-ныҥ ишчилери јолдорло јӱрӱжериниҥ инспекторлорыныҥ кыймыгузында туружаачы балдарла кожо јолдорго чыгып, тискинчилерге тӱнде суркурап туратан башка-башка эдимдерди сыйлагандар.\nТартыжуныҥ эрчими јабызабас\nАрбынду продукция садылды\nГорно-Алтайсктыҥ тӧс тепсеҥинде сыгын айдыҥ 23-чи кӱнинде јурт ээлемниҥ продукциязын садатан јарымка ӧтти. Оныҥ амадузы—Алтай Республиканыҥ товарлар эдеечилерин јӧмӧӧри, јурт ээлемниҥ продукциязын садарына јарамыкту айалга тӧзӧӧри ле аш-курсактыҥ баалары аайлу-башту болорын јеткилдеери.\nГорно-Алтайскта сыгын айда профессионал ла бийик ӱредӱлӱ заведениелерде баштапкы курста ӱренип тургандарла туштажулар ӧткӱрилген. Ондый туштажулардыҥ амадуларыныҥ бирӱзи ӱренип келген јииттерди јаҥы айалгаларга темиктирери болуп јат деп, каланыҥ администрациязыныҥ пресс-службазы јетирет.\nТоктодуларды ӧскӧ јерге\nГорно-Алтайсктыҥ администрациязында јолдордо јеткер болбозын јеткилдеери аайынча комиссияныҥ јууны ӧтти, оны каланыҥ јааныныҥ баштапкы ордынчызы О. Сафронова башкарып ӧткӱрген.\nТӧрт кӱнниҥ туркунына\nӰлӱрген айдыҥ бажында Москва калада Россияныҥ эрчимдӱ ле ишмекчи јииттери јуулыжар. Текшироссиялык форум «Орооныстыҥ јиит командазы» деген федерал ӱлекер аайынча ӧткӱрилер.


Эл-јонды јӧмӧӧри — каруулу ла быйанду иш - altaicholmon\n— Россия Федерацияныҥ президенти 2020 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 21-чи кӱниндеги «Россия Федерацияныҥ ӧзӱминиҥ 2030 јылга јетире ӧйгӧ национальный амадулары керегинде» јакаанында национальный ӧзӱмниҥ тӧс амадузы — эл-јонды кичеери, олордыҥ су-кадыгын ла амыр-энчӱ јадынын корулаары.\nАлтай Республика јаҥжыкканы аайынча јаҥы чыккан балдар јанынаҥ кӧргӱзӱлери бийик субъекттердиҥ тоозына кирет. Је калганчы јылдарда республикада, текши ороондо чылап ок, андый кӧргӱзӱ јабызайт.\nАлтай Республикада балдар чыгарын кӧптӧдӧргӧ, јадын-јӱрӱмниҥ су-кадык аайын тӧзӧӧргӧ лӧ эл-јонныҥ эрчимдӱ јӱрерин узадарга, 2019 јылдаҥ ала «Демография» деген эл ӱлекер иштеп баштаган. Республикабыста ол беш тергеелик ӱлекердеҥ турат: «Балдар чыккан билелерди акча-манатла јӧмӧӧри», «Јаан ӱйе», «Ишле јеткилдееринде болужары», «Јондыктыҥ су-кадыгын тыҥыдары», «Спорт — јӱрӱмниҥ аайы».\nБистиҥ министерство олордыҥ ӱчӱзин јӱрӱмде бӱдӱрип апарат. Бӱгӱнги кӱнде АР-дыҥ иштиҥ, јонјӱрӱмдик ӧзӱмниҥ ле эл-јонды ишле јеткилдеериниҥ министерствозыныҥ бюджеди 4161,1 млн салковой, оныҥ 3255,0 миллионын бис эл-јонды јӧмӧӧрине ууламјылайдыс. Бу тоо, 2017 јылдыгазына кӧрӧ, 3 катапка кӧп. Ӱч јыл кайра министерство 182 молју бӱдӱрип турган болзо, быјыл бистиҥ каруубыста 204 молју. Ол ок ӧйдӧ јонјӱрӱмдик болуш алып тургандар 41,3 муҥ кижиге кӧптӧп калган. Ол дезе баштапкы, ӱчинчи ле оноҥ арыгы чыкканынаҥ ала 3 јашка јетире, 3-теҥ 7 јашка јетире балдар учун јаҥы тӧлӧмирлер јӧптӧлгӧнинеҥ, јонјӱрӱмдик јӧптӧжӱ кийдирилгенинеҥ улам кӧптӧгӧн. Јаҥы коронавирус југуш оорудаҥ улам ишле јеткилдеер бӧлӱкте госјеткилдеш алар аргалу улустыҥ тоозы билдирлӱ кӧптӧгӧн. Онойып, 2020 јылда ишле јеткилдееринде болужар бӧлӱкте јӧмӧлтӧни бистиҥ республикада 40 муҥ кижи алган. Бу кӧргӱзӱ, 2017 јылдагызына кӧрӧ, 11 муҥга ажа берген.\nЈонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ эдер государстволык иш-керектердиҥ кеми сӱреен кӧптӧп калган да болзо, јонјӱрӱмдик службабыстыҥ ишчилериниҥ тоозы 1100 кижи ле болуп артып јат. Коронавирус југуш оору бистиҥ кезик ишчилеристи база туура калбады. Кызу айалгада эл-јонло јуук колбуда иштеп тургандарыс бу оорула база оорыган. Је андый да болзо, јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧниҥ ончо иш-керектери, тӧлӧмирлери ӧйлӱ ӧйинде эдилген ле тӧлӧлгӧн. Ончо иштер ӧйинде бӱтсин деп, бистиҥ ишчилерге амыралта да кӱндерде иштеерге келижет. А јонјӱрӱмдик службаныҥ ишчилериниҥ ишјалы дезе ол ло бойы, эҥ ле јабыстарыныҥ бирӱзи болуп артат…\nӦрӧ айдылган тергеелик ӱлекер иштеп баштаганынаҥ ала 6519 биле баштапкы балазы учун ай сайынгы тӧлӧмирлер алган. 2209 билеге ӱчинчи ле оноҥ арыгы чыккан балдар учун ӱч јашка јеткенче ай сайынгы тӧлӧмирлер јӧптӧлгӧн. Бала табынып болбой турган 252 биле кыйалтазы јок медициналык болуштыҥ тӧс программазы аайынча ЭКО-ло тузаланган. 2020 јылда ондый аргала 97 биле тузаланган, 9,8 млн салковойго турар болуш эдилген.\n2011 јылдаҥ ала 2021 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 1-кы кӱнине јетире энениҥ тергеелик капиталына 2721 кере бичик табыштырылган.\n«Демография» деген эл ӱлекер кеминде 2 айдаҥ ала 3 јашка јетире балдарга садиктерде јерлер мынаҥ да ары кӧптӧдилери темдектелет. 2021 јылда республикада андый балдарга 1165-теҥ ас эмес ӱзеери јерлер тӧзӧлӧри темдектелет.\n2020 јылда «Ӱй улуска иш бедирееринде болужары —3 јашка јетире балдарга школдоҥ озо ӱредӱниҥ айалгаларын тӧзӧӧри» деген тергеелик ӱлекер кеминде 3 јашка јетире балдарын кичеер амыралтада отурган ӱй улуска профессионал ӱредӱ ле ӱзеери профессионал ӱредӱ берер иштер ӧткӱрилген. 2020 јылда андый ӱредӱни 68 эне алган.\nЭр улустыҥ ла ӱй улустыҥ тоозын башкалап алза, тергееде айалга текши ороондодый ок. Эл-јон текшилей карып јат деп айдар керек. Јашӧскӱрим дезе балдар азыраарга тӱргендебей јат. 20 јыл кайра баштапкы балазын тапкан энелердиҥ орто јажы 21 болгон. Эмди дезе бу кӧргӱзӱ 29 јашка чыккан.\nКажы ла ӧйлӧрдӧ јаҥжыгулар, культура ла билелик байлыктар јаан ӱйедеҥ оогожына берилип туратан. Ӱйелер колбузыныҥ шылтузында культурабыс кунурабай, ӱзӱлбей улалып јат. Бӱгӱн јиит ӱйе астап, јаан ӱйеге јаантайын болуш ла ајару керек болуп турар чийӱге јууктап келди. Оныҥ учун туй ла ӱч јылдыҥ туркунына ончо субъекттерде «Демография» эл ӱлекердиҥ «Јаан ӱйе» деген федерал ӱлекери иштейт. Оныҥ стратегиялык амадузы јӱрӱмди узадары ла јаан јаштулардыҥ јадын-јӱрӱминиҥ кемин ле чыҥдыйын кӧдӱрери болуп јат.\nЈурт јерлерде ле ыраак јурттарда јадып турган јаан јаштуларга медициналык болушка јединерге мобильный бригадалар болужат. Олор «Јаан ӱйе» деген ӱлекер кеминде тӧзӧлгӧн. Андый бригадалар ончо 10 јурт аймактарда иштейт. Быјыл 60 јаштаҥ ашкандарды эмчилик тӧзӧлмӧлӧрдӧӧн коронавирустаҥ вакцинация эттиртерге јетирери олордыҥ ижиниҥ учурлу ууламјызы болды.\n2019 јылдаҥ ала 2020 јылга јетире ӧйдӧ 50 јаштаҥ ала ӧрӧ граждандарга ӱзеери профессионал ӱредӱ берер иштер ӧткӱрилген.\nБу ӱлекер кеминде јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧниҥ кӧчӱп јӱрер бӱдӱмине ӧзӱм берер сурак турат. Ол анчада ла јаҥыскан, јурт јерлерде јадып тургандарга ла бойын јеткилдеер аргазын јылыйткан эмезе су-кадыгы кирелӱ јаан јаштуларга ла кенектерге јарамыкту болор.\n2022 јылдаҥ ала узак ӧйгӧ кичеериниҥ системазын кийдирери темдектелет. Бу јаҥы ууламјы су-кадык корулашты ла јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧни бириктирет.\nБу ок ӱлекер кеминде республиканыҥ јеринде «Болуштыҥ браследи» деген системаны кийдирер иштер ӧткӱрилет. Ол кижи керегинде керектӱ медициналык ла колбуга чыгар јетирӱлер берер электрон эмес браслеттер. Олордо темдектелген QR-код ажыра тӱбекке эмезе кӱч айалгага кирген кижи керегинде јетирӱлер алып, эмчилерге, полицияга, јонјӱрӱмдик службага јетирер арга бар.\nПандемия ӧйинде анчада ла интернат-туралардыҥ ишчилериниҥ ижин темдектеер керек. Олордыҥ ижи сӱрекей каруулу болот.\n2020 јылдыҥ кандык айыныҥ 21-чи кӱнинеҥ ала 2021 јылдыҥ тулаан айыныҥ 29-чы кӱнине јетире бистиҥ стационар тӧзӧлмӧлӧриске карантин аайыла иштеерге келишкен. Јаан јаштулардыҥ ла кенектердиҥ интернат-тураларыныҥ, психоневрологиялык интернаттыҥ 200-теҥ кӧп ишчилерине 2 неделедеҥ ала бир канча айга јетире тӧзӧлмӧлӧрдӧ тӱни-тӱжи артып, јаан јаштуларга, кенектерге, оору улуска болуш јетирерге келишкен. Текши тооло кажызы ла 14 кӱндӱк андый 15 смена ӧткӧн.\nАгаш тазылыла ӧзӱп, јердеҥ бек тудунып турганын ончобыс билерис. Јонјӱрӱмдик службаныҥ андый тазылдары — ол јӱрӱминиҥ кӧп јылдарын јонјӱрӱмдик ишке учурлаган улус. Ол јонјӱрӱмдик службаныҥ ла эл-јонды ишле јеткилдеер службаныҥ ветерандары, бийик профессионалдар, јалакай јӱректӱ улус. Олор бойыныҥ эҥ јакшы ченемелин јиит коллегаларына оноҥ ары улалтсын, байытсын деп берген.\nЈонјӱрӱмдик службаныҥ кӱндӱлӱ ветерандары ла ишчилери, байрамла слерди. Бек су-кадык, амыр-энчӱ ле учуктый узун јӱрӱм кӱӱнзейдим. Слердиҥ ижигер јокко ороонныҥ учурлу амадулары бӱтпес. Эл-јонго сыйлаган јакшыгар канча катап кӧптӧп, кайа таштый бек су-кадык, ийде-кӱч, бийик кӱӱн-санаа ла ырыс болуп, слерге јандырылзын. Билелеригерде сӱӱш, најылык, амыр-энчӱ болзын!\nКажы ла јыл кичӱ изӱ айдыҥ 8-чи кӱнинде Россияда Јонјӱрӱмдик ишчиниҥ кӱни темдектелет. Ого учурлай Алтай Республиканыҥ эл драма театрыныҥ јаан залында кӧдӱриҥилӱ јуун ӧткӧн.\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин јуулгандарды профессионал байрамыла уткуп тура: «Слер Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветерандарыныҥ, тул арткан эпшилердиҥ, кенектердиҥ, ӧскӱстердиҥ, јаҥыскан јадып турган пенсионерлердиҥ, арга-чагы коомой, јӱрӱмниҥ кӱч айалгаларындагы ончо улустыҥ јилбӱлерин корып, олордыҥ јӱрӱмин јарандырарга иштейдигер. Слер јаантайын олордыҥ јанында, болужарга јаантайын белен» — деп темдектеди. — Јонјӱрӱмдик ишчи — ол јаҥыс ла профессия эмес, јалакай, килеҥкей, буурзак ла јакшыны эдер, јӧмӧп лӧ болужып јӱрер кӱӱндӱ улус».\nТергеениҥ башчызыныҥ айтканыла, коронавирус ӧйинде, качан ончого јуук јаан јаштуларыска ајару ла болуш керек болуп турарда, јонјӱрӱмдик ишчилердиҥ ижиниҥ учуры анчада ла јаанаган. «Болужыгар једип тургандарга слер јакшыга ла эртенги кӱнге ижемји сыйлайдыгар. Слер муҥдар тоолу улуска керектӱ болуш јетиредигер» — деп, башчы кошты.\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председателиниҥ ордынчызы Герман Чепкин уткуулду сӧзинде эл-јонды јонјӱрӱмдик јӧмӧӧри аайынча јасакберим Россия Федерацияныҥ јасакбериминде эҥ ле эрчимдӱ ӧзӱмдӱ бӧлӱктердиҥ бирӱзи болуп турганын айтты.\nОныҥ темдектегениле, бӱгӱн јонјӱрӱмдик јеткилдештиҥ системазында иштиҥ јаҥы эп-аргалары ла бӱдӱмдери кийдирилет; јеткилдештиҥ чыҥдыйы бийиктедилет.\nУткуулду сӧстӧринде Олег Леонидович ле Герман Евгеньевич јонјӱрӱмдик ишчилерге бек су-кадык, амыр-энчӱ, ырыс ла ижинде једимдер кӱӱнзедилер.\nКӧдӱриҥӱ ӧйинде эҥ артык, једимдӱ, узак иштегендерге кайралдар табыштырылды. РФ-тыҥ иш ле јонјӱрӱмдик корулаш аайынча министерствозыныҥ Быйанду самаразын тергееде јаан јаштулардыҥ ла кенектердиҥ 3-чи таҥмалу интернадыныҥ фельдшери Наталья Бадирова алды.\n«АР-дыҥ эл-јонды јонјӱрӱмдик јӧмӧӧриниҥ нерелӱ ишчизи» деп кӱндӱлӱ атла тергеениҥ министерствозыныҥ јонјӱрӱмдик ӧзӱм аайынча бӧлӱгиниҥ баш специалисти Неля Езенева, эл-јонды ишле јеткилдеер Алтай Республика аайынча тӧс јердиҥ Кош-Агаш аймак аайынча филиалыныҥ директоры Владимир Яданов, аргалары кирелӱ балдардыҥ республикан реабилитационный тӧс јериниҥ логопеди Валерий Яманов адатты.\nАР-дыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла Улаган аймактыҥ эл-јонды јонјӱрӱмдик јӧмӧӧри аайынча башкартузыныҥ специалисти Чейнеш Акчина, эл-јонды јонјӱрӱмдик јеткилдеериниҥ комплексный тӧс јериниҥ јонјӱрӱмдик иш аайынча специалисти Айана Баятова, АР-дыҥ јонјӱрӱмдик јеткилдеш ле эл-јонды ишле јеткилдеер бӧлӱгинде јеткилдеер тӧс јердиҥ баш бухгалтери Маргарита Брысова, Кан-Оозы аймактыҥ эл-јонды јонјӱрӱмдик јӧмӧӧриниҥ башкартузыныҥ директоры Сунер Иташев, Горно-Алтайск каланыҥ эл-јонды јонјӱрӱмдик јӧмӧӧриниҥ башкартузыныҥ јонјӱрӱмдик политика бӧлӱгин башкараачы Оксана Кадочникова, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ эл-јонды јонјӱрӱмдик јӧмӧӧриниҥ башкартузыныҥ јонјӱрӱмдик ишчизи Нина Колмакова, јаан јашту ла кенек улустыҥ 3-чи таҥмалу республикан интернат-туразыныҥ постовой эмчилик ишчизи Наталья Копчакова, Алтай Республика аайынча эл-јонды ишле јеткилдеер тӧс јердиҥ баш бухгалтери Анжелика Кураганова, эл-јонды јонјӱрӱмдик јӧмӧӧри аайынча Майма аймактыҥ башкартузыныҥ директоры Варвара Кучияк, эл-јонды јонјӱрӱмдик јӧмӧӧри аайынча Оҥдой аймактыҥ башкартузыныҥ директоры Натали Мундусова, аргалары кирелӱ балдардыҥ республикан реабилитационный тӧс јериниҥ тӱште јӱрер бӧлӱгин башкараачы Аксана Ороева, эл-јонды јонјӱрӱмдик јӧмӧӧри аайынча Турачак аймактыҥ башкартузыныҥ јонјӱрӱмдик иш аайынча специалисти Елена Серых, АР-дыҥ иштиҥ, јонјӱрӱмдик ӧзӱмниҥ ле эл-јонды ишле јеткилдеериниҥ министерствозыныҥ бюджет пландарыныҥ ла отчет эдериниҥ бӧлӱгиниҥ јааны Наталья Толегенова, Алтай Республика аайынча эл-јонды ишле јеткилдеер тӧс јердиҥ Чамал аймак аайынча филиалыныҥ директоры Александр Чепурной, јаан јашту ла кенек улустыҥ 4-чи таҥмалу интернат-туразыныҥ казанчызы Галина Чулакова кайралдаттылар.


Госзакупкаларды jастыралар jогынаҥ ӧткӱрерге - altaicholmon\nБу федерал јасакта государственный ла муниципал органдардыҥ ижине керектӱ госзакупкалар эдери керегинде айдылган. Калганчы ӧйлӧрдӧ Алтай Республикада госзакупкалар јанынаҥ кӧп комыдалдар, једикпестер болуп турарда, тергеениҥ антимонопольный службазы бу јаан сурак ла 44 номерлӱ федерал јасакта болгон тӱзедӱлер аайынча куучын-эрмек ӧткӱрерин ӧйдиҥ некелтези деп чотоп, аймактарда, калада госзакупкаларла иштеп турган бастыра каруулу улусты јууп, куучын ӧткӱрген.\n44 номерлӱ федерал јасакта болгон кӧп тӱзедӱлердиҥ бир канчазы 2018 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала иштеп баштаган болзо, кӧп јарымызы 2019 јылдыҥ чаган айыныҥ баштапкы кӱнинеҥ ала иштеп баштаар. 2020 јылдаҥ ала иштейтен бӧлӱктери база бар. Јасакка эдилген јаҥы тӱзедӱлер элдеҥ ле озо госзакупкаларды электрон бӱдӱмге кӧчӱрерин чокымдап јат. Кезик тӱзедӱлер дезе иште-тошто бар једикпестерди јоголторыла, олор база болбозын јеткилдеериле чике колбулу.\nБӱгӱнги кӱнде госучреждениелердиҥ, бюджет учреждениелердиҥ бастыра ижи госзакупкаларла чике колбулу. Олор канцелярский товарлардаҥ баштайла, машина-кӧлӱктерге, оргтехникага јетире госзакупкаларда турушканы аайынча јеткилделип јат. Ол ло учреждениелердиҥ тураларында капитальный јазалду иштер ӧткӱрери, техниказын јазаары – база госзакупкалар ажыра ӧдӧт. Мында кӧп тутак-једикпестер, оҥдошпостор, јаҥбузуштар болуп турганынаҥ улам, 44-чи федерал јасакта кӧп тӱзедӱлер эдилген. Республикан УФАС-тыҥ закупкалар ла садулар ӧткӱрерин шиҥдеери аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Андрей Владимирович Акчинниҥ айтканыла болзо, 2018 јылдыҥ сыгын айыныҥ учына јетире госзакупкалардыҥ турулталары аайынча иш канайда ӧткӱрилгени ол эмезе ӧткӱрилбегени јанынаҥ УФАС-ка 145 комыдал келген. Олордыҥ 56-зы тӧзӧлгӧ-шылтак јок болгоны јарталган. Арткандарыныҥ аайына чыгатан ишти УФАС-тыҥ ишчилери бӱдӱрип јат.\n2017 јылга кӧрӧ, комыдалдардыҥ тоозы 10 процентке кӧптӧгӧн. Комыдалдардыҥ 45 проценти муниципал кемине келижип јат, 38 проценти – тергеелик кемине, 17 проценти – федерал кемине. УФАС-ка келген комыдалдардыҥ чындык болгоны јылдаҥ јылга кӧптӧп турганын темдектеер керек. Онойып, быјыл чындык шылтак-тӧзӧлгӧлӱ комыдалдардыҥ тоозы 56 процентке кӧптӧгӧн. 2017 јылда бу тоо 48 процент болгон.\nБу ӧрӧ айдылганы аайынча тӱп-шӱӱлтелер эдер болзо, контракт-јӧптӧжӱлер тургузып иштеерин тузаланып тургандардыҥ јасактарды јӱрӱмде тузаланарыныҥ ээжилерин чокым билип-аайлап турганыныҥ кеми, билгири там ла бийиктеп турганын темдектеер керек. Ол ок ӧйдӧ закупка-садыжуларда туружып турган ла ондо јеҥип, бойыныҥ ижин јеткилинче бӱдӱрбей турган исполнитель-бӱдӱреечилердиҥ тоозы кӧптӧп турганынаҥ улам комыдалдардыҥ тоозы база кӧптӧп турганы иле кӧрӱнип јат. Кезикте бӱдӱреечилердиҥ ортозында јасакла башкарынбай да турган учуралдар болуп турганы кайкадат. Мындый комыдалдар анчада ла јурт јерлердиҥ школдорында, јурт јеезелерде, балдардыҥ садтарында ӧткӱрилип турган иштер јанынаҥ кӧптӧп јат.\nРеспубликан УФАС-тыҥ ишчилериниҥ шӱӱлтезиле болзо, мында закупка-садуларды ӧткӱрип турган муниципал ишчилердиҥ бу ишти канайда ӧткӱрери, кандый некелтелерле башкарынары јанынаҥ билгирлериниҥ кеми јабыс болгоныла колбулу. Онойдо ок комыдалдарды канайда јаргыга јетирери, јаргылажары аайынча сурактарла башкарынып болбой турганы база бир шылтак болуп јат.\nГосзакупкалар аайынча иштеп турган специалист-ишчилер бар сурактар аайынча бойыныҥ билгирин бийиктедип, јасактарда болуп турган солунталарла таныжып, бойыныҥ ижинде тузаланар арга бар болгонын Андрей Владимирович база катап темдектеди. УФАС кажы ла ай бар курч сурактар аайынча тегерик столдор, куучын-эрмектер ӧткӱрип јат. Онойдо ок башкартуныҥ сайтынаҥ бастыра сурактарга каруулар алар арга бар.\nАчык-јарык куучындар ӧткӱрип, специалист-ишчилерди ӱредип, олордыҥ билгирлериниҥ кемин кӧдӱрерине ууландырылган туштажулар тӧзӧӧри јаҥы башталган эп-арга эмес. УФАС мындый ишти 2008 јылдаҥ ала ӧткӱрип јат. Туштажуларда прокуратураныҥ, бастыра кеминдеги шиҥжӱ-надзорный бӧлӱктердиҥ ишчилери туружып, јартамалдар бергилейт.\nЈуулган улуска кандый бир јарт эмес эмезе оҥдошпосторлу сурактар јанынаҥ јартамалдарды УФАС-ты тургуза ӧйдӧ удурумга башкарып турган Анастасия Евгеньевна Дымова, Алтай Республиканыҥ «Управление капитального строительства» деп адалган казенный учреждениезинде контрактный служба аайынча бӧлӱктиҥ јааны Степан Александрович Булыгин, оноҥ до ӧскӧлӧри эткен.


Президент Владимир Путинниҥ Баштанузы (Тӧс ууламјылар) - altaicholmon\nРоссияныҥ президенти Владимир Путин кандык айдыҥ 21-чи кӱнинде кӧрӱлер ӧткӱрер «Манеж» деп тӧс залда Россия Федерацияныҥ Федерал Јуунына бойыныҥ јаҥжыккан Баштанузын эткен. Государствоныҥ башкараачызы пандемияныҥ ла су-кадыктыҥ бӧлӱгиниҥ текши сурактарын, демографияныҥ, балдарлу билелерге болужарыныҥ сурактарын кӧдӱрген.\n(Владимир Путинниҥ куучыныныҥ тӧс ууламјылары ТАСС-тыҥ јетиргениле).\nПрезидент Россияныҥ эл-јоны, обществозы, государство бойыныҥ бийик каруулузын ла ӧмӧ-јӧмӧ бирлик болгондорын кӧргӱскен, пандемияла тартышкан миллиондор тоолу россияндар эрчимдӱ, чыҥдый ла ак-чек иштегендер деген. Россияныҥ билимчилери ачылта кемдӱ иштер бӱдӱрген, олордыҥ сананып тапкан ӱч вакциназы «ороонныҥ билим ле технологиялык ийдези сӱрекей бийик болгонын база катап керелеген» деп угускан.\nКоронавирустыҥ каршузы учына јетире јоголголок, оныҥ чочыдузы эмди де бар, айдарда, врачтардыҥ тургускан ээжи-јакылталарын кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱрер керек деп, Владимир Путин темдектеген. Вакцинацияла колбулу сурак тургуза ӧйдӧ «тӧс јерде» туруп јат, кӱскиде бисте ӧмӧлик иммунитет болзын деп, прививка эдерин бастыра јанынаҥ јеткилдеер керек.\nВладимир Путин Россияныҥ бастыра эл-јонына база катап баштанган: «Прививканы тургузып алыгар. Бис јӱрӱмиске јеткерлӱ эпидемиядаҥ шак оныҥ шылтузында айрыларыс. Ӧскӧ јол јок. Бар јол дезе салтарлу: југушталарыс, оору-јоболго алдыртарыс, оныҥ адакы учы кемге де јарт эмес».\nДемография ла акчала јеткилдеш\nГосударствоныҥ башкараачызы демографиядагы ууламјыда бисте чочыдулу айалгалар тӧзӧлгӧн деп айткан. Оныҥ учун эл-јонныҥ тоозын кӧптӧдӧр керекке ойто катап бурулып, улустыҥ узак јаш јажайтан ӧйин 2030 јылга јетире 78 јашка јетире кӧдӱрер керек деп ајарган.\nБашкаруга кижиниҥ јӱрӱмине јеткерлӱ јӱрек-тамырлардыҥ ооруларыла тартыжарга ӱзеери эп-аргалар табар керек. Ол јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала бастыра россияндар ортодо, јаштары јанынаҥ кандый да ылгаш јогынаҥ, диспансеризация ла профкӧрӱ ӧткӱрериниҥ программазын бӱдӱрип баштазын деп јакыган.\nГосударство јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнине јетире балдарлу билелерге болуш јетирериниҥ бӱткӱл программа-системазын тӧзӧп алар учурлу. Јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала толо эмес билелерде чыдап јаткан 8 јаштаҥ ала 16 јашка јетире балдарга ай сайын орто тооло 5650 салковой акча тӧлӧлип башталар.\nМынаҥ ӧскӧ уур-кӱч айалгаларда болгон барлу ӱй улуска акча база тӧлӧлӧр. Олор орто тооло 6350 салковой акча алар (барлу болгоныныҥ алтынчы неделезинеҥ ала). Анайда ок школго јӱрӱп турган ла баштапкы класска баратан балдарлу билелерге 10 муҥ салковойдоҥ акча тӧлӧлӧр. Президент мындый јӧмӧлтӧ-болушты баштапкы класстардыҥ ӱренчиктерине мынаҥ ары јаҥжыктырар керек деп айткан.\nСу-кадыкты корыырыныҥ бӧлӱги ла билим керегинде\nВладимир Путин су-кадыкты корыыр бӧлӱк јаҥы технологический тӧзӧлгӧгӧ тӧзӧлгӧлӧнип иштеер учурлу деп айткан. Ол 2021-2023 јылдарда јурт јерлер тӱрген болуш јетирер 5 муҥ кӧлӱкле база ӱзеери јеткилделер деген. Мынызы кӧлӱктердиҥ паркын толо кеминде јаҥыртар аргалар тӧзӧӧр.\n2024 јылга јетире граждан учурлу билим иштерге 1,63 триллион акча чыгарары темдектелген. Государственный учур алынатан јаҥы инновационный программалар иштеп баштаар. Бу иш элдеҥ ле озо недеҥ де камааны јок вакциналарды эдип чыгарарыла колбулу болор. Кандый бир јеткерлӱ инфекция-оору табылза, Россия тӧрт кӱнниҥ туркунына тузалу тест-системаны сананып табып, оныла тартыжатан вакцинаны кыска ӧйдиҥ туркунына чыгарып баштаар учурлу.\nГосјеткилдешти цифровизацияга кӧчӱрери\nГосударственный јеткилдештердиҥ кӧп сабазы ӱч јылдыҥ бажында бӱткӱлинче дистанционный эп-аргага кӧчӱрилер. Пособиелерди ле акчала јеткилдешти аларга ары-бери кӧп баспаска, келер јылдаҥ ары «социальный казначействоныҥ» бӱдӱмине кӧчӧр керек.\nАлименттерди некеери јанынаҥ суракты база дистанционный эп-аргала ӧткӱрер керек. Владимир Путин бу система балдарлу ада-энелерди јабыс кӧрбӧс учурлу деп айткан.\nБаалар ла аргачылыкты јӧмӧӧри керегинде\nГосударствоныҥ башкараачызы пандемия јер-телекейдиҥ бастыра эл-јоныныҥ јадын-јӱрӱмине качалаҥын јетирген, оныҥ салтарына ончо ороондор алдырган, ол тоодо Россия деп темдектеген. Мындый айалгаларда јаҥныҥ органдарыныҥ тургуза ӧйдӧги ижи граждандардыҥ кирелтелерин бийиктедериле јуук колбулу. Башкару бааларды директивно тургузардыҥ ордына бу ууламјыда элдеҥ ле озо рыноктогы эп-сӱмелерле башкарынар учурлу.\nБашкару 2021 јылдыҥ учына јетире иштиҥ рыногын ойто орныктырар учурлу. Бир айдыҥ туркунына дезе кичӱ ле орто аргачылыкка јӧмӧлтӧ-болуш јетиретен јаҥы эп-аргаларды тӧзӧӧрин бӱдӱрер керек. Мынаҥ башка 2021 јылдыҥ турулталары аайынча каландардыҥ јасактарына «донастройка» эдетен јӧптӧр чыгар.\nМындый алтамдар аргачылыкта болуп турган кирелтелерди инвестицияга кӧчӱрер аргалар тӧзӧӧр. Јаҥныҥ органдары тузаланаачыларга ајару эдип, инвестицияларда туружып турган аргачыларды бастыра јанынаҥ јӧмӧӧр.\nГосударствоныҥ башкараачызы Россияныҥ тергеелеринде болуп турган јол-јорыктардыҥ кешбэк аайынча программаларын бу јылдыҥ учына јетире улалтсын деп јакыган. Балдарын јайгы лагерьлерге аткарып турган ада-энелерди јӧмӧп, олордыҥ алып турган путевкаларыныҥ чыгымыныҥ јарымызын јандырары јанынаҥ президент база айткан. Анайда ок студенттердиҥ туризминиҥ ууламјыларын тӧзӧӧр керек.\nПрезидент анайда ок туризмниҥ бӧлӱгинде тургузылган јаҥы нацӱлекерге јаан ајару эткен. Ол јуук ӧйдӧ анайда ок коночылык туралар тударында ла олорды чыныктап јазаарында, туризмниҥ ӧскӧ дӧ инфраструктуразын тӧзӧӧринде јеҥилтилген кредиттердиҥ программазы иштеп баштаары керегинде јарлаган. Мындый кредиттердиҥ ставкалары 15 јылга јӧптӧлгӧн лӧ олор 3-5 проценттеҥ ашпас.\n«Бисте ас эмес пилотный ӱлекерлер бар. Олордыҥ бир ле канчазын айдайын: Кузбасста туу-чананыҥ Шерегештеги комплексин оноҥ ары ӧскӱрерис, Севастопольдо Балаклавсктагы бухтада иштеп турган яхталардыҥ курортын тыҥыдарыс, Алтайдыҥ ла Калининградтыҥ туриндустриязын ӧскӱрерине јаан ајару эдилер».\nӰредӱниҥ бӧлӱги ле культура керегинде\nРоссияда база 1300 јаҥы школ тудулар. Олордо 1 миллион бала ӱренер аргалу болор. Школдорго автобустар аларга ӱзеери акча чыгарылар. Президент анайда ок техникумдардыҥ ла колледжтердиҥ ӱредӱлӱ группаларында кураторлор болуп иштеп турган ӱредӱчилерге ай сайын 5 муҥ салковой акча тӧлӧӧрин јеткилдеери керегинде айткан. Тургуза ӧйдӧ мындый ӱзеери ишјалды школдордо класстардыҥ башкараачылары алып јат.\nЈуук эки јылдыҥ туркунына ВУЗ-тарга база 45 муҥ бюджет јерлер чыгарылар. Бу иш кӧп лӧ сабазында ороонныҥ тергеелеринде ӧткӱрилер. 2021-2024 јылдарда тергеелердиҥ јӱске шыдар ВУЗ-тарын ӧскӱрерге 116,2 миллиард салковой акча чыгарылар.\nКультураныҥ бӧлӱгинде болуп турган баштаҥкайларды јӧмӧӧргӧ президенттиҥ фонды тӧзӧлӧр. 2021 јылда гранттарды јӧмӧӧргӧ ол ажыра 3,5 миллиард акча ӱлештирилер. Владимир Путин анайда ок јурттарда ла кичӱ калаларда иштеп турган культураныҥ тураларын ла музейлерди јӧмӧӧргӧ 24 миллиард салковой акча чыгарары керегинде шӱӱлте эткен.\nЭкология ла ай-кунниҥ айалгазы керегинде\nГосударствоныҥ башкараачызы ороонныҥ промышленнозын ӧскӱрерине ле ӧскӧртӧ тӧзӧӧрине јаҥы энергетика, фармацевтика ла кубулып турган ай-кӱнниҥ айалгалары ичкери тебӱ берер учурлу деп айткан. Президент энергетиканыҥ бӧлӱгинде иштиҥ јаҥы бӱдӱмдери ле башка-башка ууламјылар керек деген. Водородный ла атомный энергетиканы ӧскӱрерине јаан ајару эдер керек.\nРоссия башка-башка бӧлӱктердеги ишти кубулып турган ай-кӱнниҥ айалгаларына келиштире тӧзӧп ӧткӱрер учурлу. Каршулу таштанчыларды болдыртпаска, шиҥжӱлӱ иштерди тыҥыдар керек. Ар-бӱткенге ле экологияга каршу јетирип турган предприятиелерди акча-манатла кезедерине ајару эдер керек. 2021 јылда дезе упаковкаларды утилизировать эдип турган производительдердиҥ каруулузын чик јок тыҥыдар керек. Экологиялык тӧлӧмирлер ар-бӱткенди орныктырарына тузаланылар учурлу.\nБашкару кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱнине јетире тергеелердиҥ акча-манат аайынча айалгаларын јарандырары јанынаҥ бойыныҥ шӱӱлтелерин айдар учурлу. Эмди тургуза јаан тӧлӱлерлӱ тергеелерге болуш јетирери тӧзӧлӧр. Тергеелердиҥ коммерческий тӧлӱлериниҥ јарымызы кирелтелеринеҥ 25% ажып турза, олор 2029 јылга јетире бюджеттиҥ кредиттериле бӧктӧлӧр.\nТергеелер анайда ок 15 јылга 3 процентке 500 миллиард салковой инфраструктурный кредиттер алар. Тӧлӱлери ас тергеелерге јаан кемдӱ кредиттер берилер.\nТыш јанындагы политика\nВладимир Путин Россияныҥ тыш јанында ӧткӱрип турган политиказы элдеҥ ле озо ороонныҥ ишкӱчиле јаткандарын амыр-энчӱ јадын-јӱрӱмле, амыр-энчӱ айалгаларла јеткилдеери болуп јат деп темдектеген. Государствоныҥ башкараачызы Россияда, ӧскӧ ороондордо чылап ок, берилген телекейлик тап-эрик аайынча бойыныҥ јилбӱлерин корулаар бастыра аргалар бар деп айткан.\nПрезидент мынайда угускан: «Кем-кем ӧрӧги айдылган темдектерди оҥдоорго кӱчсинип, ӧмӧ-јӧмӧ иштердеҥ мойножып, кыйгастанганду ла тыҥзынган политика ӧткӱрерге ченежип турза, бисте бойлорыстыҥ кӧрӱм-турумысты корулап алар арга-чак та, ийде-кӱч те јеткилинче бар».\nОл Россияда косколоҥдорго ло најылык эмес чугаандарга бодоп ло киришпейтен бек чыду бар деген. «Бис телекейлик колбулардыҥ бастыра туружаачыларыла ак-чек айалгаларда иштеер кӱӱндӱ. Је бис Россияны анаҥ-мынаҥ ӧнӧтийин чымчып, амыр-энчӱ айалгаларды кандый да шылтактар јогынаҥ бузарга турган мууканыштарды јаантайын иле кӧрӱп јадырыс. Андый јӱстӱ шерхандарды айландыра јӱзӱн-башка оок-тобыр табактар, ончозы Киплингте чилеп, бойыныҥ суверенин јымжадарга јӱгӱрижип ле улуп тургандарын бис база јакшы билерис» — деп, Путин кошкон.\nГосударствоныҥ башкараачызы Россия ӧмӧ-јӧмӧ лӧ ачык-јарык ишке јаантайын белен деп база катап темдектеген. «Бисте кӱрлерди ӧртӧӧр кандый да кӱӱн јок. Је бистиҥ јакшы кӱӱн-санаабысты керекке албай, бисти уйан ла кӱчи јок деп сананып, најылыктыҥ кӱрлерин ӧртӧӧргӧ лӧ олорды чек јок эдип бузарга тургандарга Россия карууны ол ло тарый берер. Бистиҥ каруубыс дезе сӱрекей билдирлӱ ле косколоҥду болор» — деп, ол айткан.


Иеговага акту јӱрегердеҥ багыныгар — Каруулчы шибеениҥ ОНЛАЙН-БИБЛИОТЕКАЗЫ\nw19 Сыгын ай 14—19 б.\nИеговага акту јӱрегердеҥ багыныгар\nБИСКЕ ИЕГОВАГА БАГЫНАРГА КЕЗИКТЕ НЕНИҤ УЧУН КӰЧ БОЛОТ?\nАКСАГАЛДАР НЕЕМИЯНАҤ НЕГЕ ӰРЕНЕР АРГАЛУ?\nАДАЛАР ДАВИД КААННЫҤ ТЕМИНЕҤ НЕГЕ ӰРЕНЕР АРГАЛУ?\nЭНЕЛЕР МАРИЯНЫҤ ТЕМИНЕҤ НЕГЕ ӰРЕНЕР АРГАЛУ?\nИЕГОВАГА ОНОҤ ЛО АРЫ БАГЫНЫГАР\nЈаҥды нениҥ учун тоор керек?\n«Бойыгарды Кудайдыҥ сӱӱжинде чеберлегер»\n«Адабыска оноҥ артык багар учурлу эмезис пе?» (ЕВР. 12:9).\n9 КОЖОҤ Иегова — бистиҥ Кааныс!\n1. Бис Иеговага нениҥ учун багынар учурлу?\nБИС Иегова Кудайга багынар* учурлу, нениҥ учун дезе ол бистиҥ Јайаачыбыс. Ол Јайаачы болордо, ондо бойыныҥ јайаандарына кандый бир нормалар тургузатан јаҥ бар (Ачыл. 4:11). Је бисте оныҥ сӧзин угатан ӧскӧ дӧ јаан шылтак бар — ол эҥ ле јакшы башкараачы. Кижиликтиҥ тӱӱкизинде кандый башкараачы болбоды дееригер. Је олордыҥ кемизи де Иегованыҥ ойгорына, сӱӱжине, буурзагына ла килемкейине јуук та турбас (Чыг. 34:6; Рим. 16:27; 1 Иоанн 4:8).\n2. Еврейлерге 12:9—11-ле болзо, бис Иеговага нениҥ учун багынар учурлу?\n2 Иегова бисти ого коркып турганыстаҥ улам эмес, је оны сӱӱп, Адабыс деп бодоп турганыстаҥ улам багынзын деп кӱӱнзеп јат. Элчи Павел Еврейлерге бичиген самарада, бис «Адабыска оноҥ артык багар учурлу» деп јартап јат, нениҥ учун дезе Кудайдыҥ ӱредӱзи бистиҥ бойыска ла тузалу болот. (Еврейлерге 12:9—11 кычырыгар.)\n3. а) Бис Иеговага багынып турганысты канайып кӧргӱзер аргалу? б) Бис кандый сурактар кӧрӧрис?\n3 Бис Иеговага багынып турганысты канайып кӧргӱзерис? Биске Кудайдыҥ кажы ла сӧзин угарга бастыра кӱчистеҥ албаданар керек ле ӱзе ле немени бойыстыҥ санаасла эдетен кӱӱнле тартыжар керек (Укаа 3:5). Бис Иегованыҥ кылык-јаҥын јакшы билип алзаас, биске ого багынарга јеҥил болор. Нениҥ учун дезе Кудайдыҥ эткен керектеринеҥ оныҥ сӱреен јакшы кылык-јаҥдары кӧрӱнет (Сар. 145:9). Бис Иеговала канча ла кире јуук танышсаас, оны ончо ло кире тыҥ сӱӱп јадыс. Анайып, оныҥ сӧзин угарга, биске кӧп ээжилер де керек јок болот. Бистиҥ сезимдерис ле санааларыс Кудайдыҥ јакшыныҥ ла јаманныҥ нормаларына келижип турзын деп ӱренедис (Сар. 97:10). Је кезикте биске Иеговага багынарга кӱч болуп јат. Нениҥ учун андый болот? Аксагалдар, адалар ла энелер Неемия башкараачынаҥ, Давид кааннаҥ ла Иисустыҥ Мария энезинеҥ неге ӱренер аргалу? Бу сурактарды шӱӱжип ийектер.\n4, 5. Римдегилерге 7:21—23-ле болзо, биске Иеговага багынарга кезикте нениҥ учун кӱч болот?\n4 Биске Иеговага багынарга кезикте нениҥ учун кӱч болот? Шылтактардыҥ бирӱзи — бис кинчекти энчиленип, толо кемдӱ эмес болуп калганыс. Мынаҥ улам бис ончобыс ӱзе ле немени бойыстыҥ санаасла эдерге кӱӱнзейдис. Адам ла Ева јарабас јиилекти јигениле, јаманныҥ ла јакшыныҥ нормаларын бойлоры тургузарга кӱӱнзеп, Кудайга удура барган (Баш. 3:22). Анайып, улус эмдигенче Иегованыҥ кӧрӱмин керекке албай, јакшыныҥ ла јаманныҥ нормаларын бойлоры тургузат.\n5 Иегованыҥ айтканын ончозын бӱдӱрерге, оны билер ле сӱӱп турган улуска да кӱч болот. Мыны элчи Павелдиҥ теминеҥ кӧрӧдис. (Римдегилерге 7:21—23 кычырыгар.) Бис Павел ле чилеп Иегованы сӱӱндирерге кӱӱнзейдис. Је биске јастыра кӱӱнисле јаантайын ла тартыжарга келижет.\n6, 7. Иеговага багынарга база кандый шылтактаҥ улам кӱч болордоҥ айабас? Тем куучындап беригер.\n6 База бир шылтак — бистиҥ чыдаган культурабыс болот. Бу телекейдиҥ кӧрӱм-санаазыныҥ кезиги Иегованыҥ кӧрӱмине келишпей јат, оныҥ учун кандый бир кӧрӱмге кирип калбаска, биске јаантайын тартыжарга келижип турган болор. Бир тем кӧрӱп ийектер.\n7 Кезик ороондордо јииттерди, јӱрӱмде эҥ ле учурлу неме — кӧп акча иштеери деп бӱдӱмјилеп салат. Мындый айалга Мэри* деген сыйында болгон. Чындыкты билердеҥ озо, ол орооныныҥ эҥ јакшы университеттериниҥ бирӱзинде ӱренген. Тӧрӧӧндӧри Мэрини акчалу ла јамылу ишке кирзин деп кӱӱнзедип туратан. Мэри бойы да анайып кӱӱнзеген. Је Иегованы билип, оны сӱӱп баштаарда, оныҥ амадулары солына берген. Андый да болзо, ол мынайып айдат: «Кезикте Иеговага иштеерине чаптык болгодый кӧп акча иштейтен аргалар табыла берет. Је меге ада-энемниҥ ӱреткениле, јок деп айдарга кӱч болот. Оныҥ учун јарлаар ишке чаптык болгодый ишке кирбейин деп, кажы ла катап Иегованы јайнап сурайдым» (Матф. 6:24).\n8. Бис нени шӱӱп кӧрӧрис?\n8 Иеговага багынганыс биске туза экелет. Је Кудайдаҥ јаҥ алган аксагалдарда ла ада-энелерде Кудайга багынатан база бир шылтак бар, нениҥ учун дезе олор улустыҥ јӱрӱми учун каруулу. Эмди Агару Бичиктеҥ, Кудайдаҥ берилген јаҥды чын тузаланарга болужатан тоолу темдер кӧрӱп ийектер.\nАксагалдар Иерусалимниҥ стенелерин орныктырарына турушкан Неемия чылап, Каандыктыҥ Туразын јазаарында туружып јат (9—11 абзацтарды кӧрӱгер.)*\n9. Неемияда кандый кӱчтер болгон?\n9 Иегова аксагалдарга бойыныҥ албатызын кичеейтен молју берген (1 Петр 5:2). Аксагалдар андый молјузын бӱдӱреринде Неемияныҥ сӱреен јакшы теминеҥ ӱренер аргалу. Неемия Иуданыҥ јаан јамылу башчызы болгон (Неем. 1:11; 2:7, 8; 5:14). Темдектезе ондо мындый кӱчтер болгон: иудейлер ӧргӧӧни быјарсыдып туратан; албаты левиттерге акча-јӧӧжӧ јанынаҥ болужатан Јасакты бӱдӱрбей туратан; суббот кӱнди ӧткӱрбей туратан ла эр улус ӧскӧ укту ӱй улус алып туратан. Оныҥ учун Неемияга бу кӱч айалганыҥ аайына чыгар керек болгон (Неем. 13:4—30).\n10. Неемия Иегованыҥ албатызына канайып баштанган?\n10 Неемия Кудайдыҥ албатызына бойыныҥ ээжилерин тургузып, јаҥын јастыра тузаланбаган. Карын, Иегованаҥ акту јӱрегинеҥ болуш сурап, улусты Кудайдыҥ Јасагына ӱреткен (Неем. 1:4—10; 13:1—3). Анайда ок Неемия иудейлерле кожо ӧмӧ-јӧмӧ иштенип, керек дезе Иерусалимниҥ стенелерин јаҥыдаҥ тударга да болушкан (Неем. 4:15).\n11. 1 Фессалоникадагыларга 2:7, 8-ле болзо, аксагалдар ака-эјелерге канайып баштанар учурлу?\n11 Бӱгӱнги кӱнде аксагалдар Неемияныҥ кӱчтериндий кӱчтерге туштабай турган да болзо, олор оныҥ теминеҥ кӧп немеге ӱренер аргалу. Темдектезе, олор ийде-кӱчин кысканбай, ака-эјелерге болужып јат. Улусты башкаратан јаҥ Кудайдаҥ берилген деп оҥдоп, бийиркенбейдилер ле јуундагы ончо улуска јалакай баштанадылар. (1 Фессалоникадагыларга 2:7, 8 кычырыгар.) Олордыҥ айткан сӧстӧринеҥ акту сӱӱжи ле јобожы кӧрӱнип јат. Кӧп јылдарга аксагал болуп турган Эндрю ака айдат: «Аксагалдыҥ јалакайы ла сӱӱжи ака-эјелердиҥ јӱрегин томултып, олорго јӧмӧжӧргӧ кӱӱнзедет». Ченемели јаан Тони деп аксагал мынайып айдат: «Филиппыдагыларга 2:3-те бичилген јӧпти бӱдӱрерге албаданганым, бойымды улустаҥ јабыс тударга болужат. Анайып, мен улусты бир иске бастырбай јадым».\n12. Аксагалдар нениҥ учун јобош болор учурлу?\n12 Аксагалдар Иегованаҥ тем алып, јобош болор учурлу. Иегова Јер-телекейдиҥ Бийи де болзо, «јокту кижини тобрактаҥ» кӧдӱрерге, «бӧкӧйип јат» (Сар. 113:6, 7; 18:35). Оныҥ учун бийиркек ле улуркак улус Иеговага јескинчилӱ болот (Укаа 16:5).\n13. Аксагалдарга нениҥ учун бойыныҥ тилин тудар керек?\n13 Иеговага багынарга турган аксагалдарга бойыныҥ тилин тудуп турар керек. Оноҥ башка олорго ака эмезе эје тоомјылу баштанбаза, олор тудунып болбой, јастыра неме айдардаҥ айабас (Гал. 5:14, 15; Иак. 1:26). Ӧрӧги айдылган Эндрю ака мынайып куучындаган: «Кезикте, мениҥ кӧрӱмимле, меге тоомјылу баштанбаган аканы эмезе эјени јерине тургузып ийер кӱӱним келет. Је Агару Бичиктеги чындык ишчилердиҥ темдерин шӱӱп сананганым, меге јобош ло јымжак артарга болужат». Аксагалдар јуунныҥ улузыла, ол тоодо ӧскӧ аксагалдарла, јымжак ла јалакай куучындажып турганыла, Иеговага багынып турганын кӧргӱзет (Кол. 4:6).\n14. Иегова адаларга кандый молју берген ле олор нени эдер учурлу?\n14 Иегова адаларга билениҥ бажы болотон молју берген. Оныҥ учун адалар бойлорыныҥ балдарын ӱредип таскадар учурлу (1 Кор. 11:3; Еф. 6:4). Је ада кижиге, билениҥ бажы да болзо, Иегованыҥ алдында каруулу болгонын ундыбас керек. Нениҥ учун дезе Кудайдыҥ «ады-јолынаҥ... не ле ук-тӧс бойыныҥ ады-јолын алган» (Еф. 3:14, 15). Адалар Иеговага багынып турганын канайып кӧргӱзет? Олор бойыныҥ јаҥын Кудайды сӱӱндирерге тузаланып јат. Адалар Давид каанныҥ јӱрӱмин шӱӱп сананып, кӧп немеге ӱренер аргалу.\nАда кижиниҥ мӱргӱӱлинеҥ јобош болгоны кӧрӱнер учурлу (15, 16 абзацтарды кӧрӱгер.)*\n15. Давид каан нениҥ учун адаларга јакшы тем болот?\n15 Иегова Давидти јӱк билениҥ бажы болуп эмес, је бӱдӱн Израиль албатыныҥ башчызы эдип тургускан. Давид каанныҥ јамызы сӱрекей јаан болгон. Кезикте ол бойыныҥ јаҥын јастыра тузаланып, јаан јастыралар эткен (2 Сам. 11:14, 15). Је Давид тӱзедӱлерди алынып туратаныла Иеговага багынып турганын кӧргӱскен. Ол Иеговага мӱргӱзе, сезимдерин ачыгынча айдып, бар-јок кӱчиле Иеговага јараар эдип јӱрерге албаданган (Сар. 51:1—4). Анайда ок јобош болуп, эр де, ӱй де улустыҥ ойгор сӧстӧрин угуп туратан (1 Сам. 19:11, 12; 25:32, 33). Давид бойыныҥ јастыраларынаҥ ӱренген. Ол Иеговага иштеерин баштапкы јерге тургускан.\n16. Давид каанныҥ теминеҥ адалар неге ӱренер аргалу?\n16 Давид каанныҥ теминеҥ адалар неге ӱренер аргалу? Оныҥ теминде мындый ӱредӱлер бар: Иегованыҥ берген јаҥын чын тузаланыгар. Анайда ок јастыралараарды алынып, слерди Агару Бичикке тайанып тӱзеткен улусты угуп туругар. Ол тушта билегер слердиҥ мынайып јобош болгоноорды кӧрӱп, слерди тооп турар. Иеговага билегерле кожо мӱргӱген тужыгарда, сезимдеригерди куучындап туругар, анайып јууктарыгар слерге Иегованыҥ болужы ла башкартузы керек болуп турганын кӧрӧр. Је эҥ учурлузы, олор слердиҥ Иеговага иштебей јӱрӱп болбозыгарды јарт кӧрӱп турар учурлу (Јаҥ. т. 6:6—9). Слердиҥ јакшы темигер — билегерге берип турган эҥ баалу сыйлараардыҥ бирӱзи болот.\n17. Иегова энелерге кандый иш берип салган?\n17 Иегова энелерге јаан кӱндӱ эдип, балдарды таскадарында туружатан каруулу иш берген (Укаа 6:20). Баланыҥ бастыра јӱрӱми энениҥ ӱреткенинеҥ камаанду болордоҥ айабас (Укаа 22:6). Эјелер, Иисустыҥ Мария энезинеҥ неге ӱренер аргалу?\n18, 19. Энелер Марияныҥ теминеҥ неге ӱренер аргалу?\n18 Мария Агару Бичикти сӱреен јакшы билген. Ол Иегованы акту јӱрегинеҥ тооп, оныла јуук колбуларлу болгон. Оныҥ бастыра јӱрӱми тыҥ солына беретен де болзо, Иегованыҥ табына багынарга белен болгон (Лука 1:35—38, 46—55).\nАрып калган тужыста билегистиҥ улузына багырбай, карын сӱӱжисти кӧргӱзерге албаданар керек (19 абзацты кӧрӱгер.)*\n19 Марияныҥ теминеҥ слер, эје-сыйындар, неге ӱренер аргалу? Баштапкызында, Иеговала јуук колбуларлу болыгар. Јуук колбуларлу болорго, Агару Бичикти таҥынаҥ шиҥдеп, јаантайын мӱргӱп туругар. Экинчизинде, Иегованы сӱӱндирерге, јӱрӱмигерди солыырга белен болыгар. Слер бойын тудунып болбой, балдарыла кату куучындажып турган биледе ӧскӧн болзогор, балдарга кыйгырарында јаман неме јок деп сананып турган болорыгар. Керек дезе балдарды таскадарына Иегованыҥ кӧрӱмин билип алган да болзоор, јобош ло чыдамкай артарга, анчада ла арып калган тужыгарда балдараар сӧс укпай турза, кӱч деп кӧрӱп турган болорыгар (Еф. 4:31). Мындый айалгада Иегованаҥ болуш сураар керек. Лидия эје мынайып куучындайт: «Кезикте уулым сӧзимди укпай турза, калјуурбай тудунарга, Иегованы јайнап јадым. Керек дезе айдып јатканымды токтодып ийеле, бойыма мӱргӱп ийедим. Нениҥ учун дезе мӱргӱӱл меге токынай берерге болужат» (Сар. 37:5).\n20. Кезик энелерге нени эдерге кӱч болот, је бу кӱчти ӧдӧргӧ, нени эдер керек?\n20 Кезик энелерге дезе, балдарына сӱӱжин кӧргӱзерге кӱч болордоҥ айабас (Тит. 2:3, 4). Андый ӱй улус, ада-энелер ле балдар ортодо јуук колбулар болбогон биледе чыдаган болор. Слер де мындый биледе чыдаган болзогор, ада-энегердиҥ јастыраларын этпегер. Иегованыҥ табына багынып турган ӱй кижи балдарына сӱӱжин кӧргӱзерге ӱренип алар учурлу. Ого бойыныҥ санаазын, сезимдерин ле кылык-јаҥын солыырга кӱч келижип турган да болзо, је солынар арга бар! Анайып ол бойы да, оныҥ билези де јаан сӱӱнчи алар.\n21, 22. Исаия 65:13, 14-лӧ болзо, Иеговага багынып турзаас, кандый туза аладыс?\n21 Давид каан Иеговага багынары сӱрекей јаан сӱӱнчи экелип турганын билер болгон. Ол бичиген: «Иегованыҥ чындык јакарулары јӱректи сӱӱндирип јат. Иегованыҥ ару јакылталары кӧсти ачат. Олор чындык ишчиҥди корулайт, олорды тузаланган кижи улу кайрал алат» (Сар. 19:8, 11). Иеговага багынып турган улустыҥ ла оныҥ сӧзин укпай турган улустыҥ башказын јарт кӧрӱп јадыс. Ого багынып турган улус «сӱӱнип кыйгырар». (Исаия 65:13, 14 кычырыгар*.)\n22 Аксагалдар, адалар ла энелер Иеговага акту јӱректеҥ багынып турганынаҥ туза алат, олордыҥ билезине сӱӱш ле сӱӱнчи келет, јуун дезе, бирлик болот. Је эҥ учурлузы — олор Иегованы сӱӱндирип јат (Укаа 27:11). Мынаҥ артык неме бар эмеш пе?\nИеговага багынарга, аксагалдар, адалар ла энелер нени эдер учурлу?\nБис Иеговага оноҥ ло ары багынзаас, кандый кайрал аларыс?\n123 КОЖОҤ Кудайдыҥ башкартузына чындык багынадыс\nБу јӧрмӧлдӧ бис Иеговага нениҥ учун багынар учурлу деген суракты шӱӱжип кӧрӧрис. Анайда ок аксагалдар, ада-энелер — кандый бир јаҥ алган улустыҥ ончозы — Неемия башкараачынаҥ, Давид кааннаҥ ла Иисустыҥ Мария энезинеҥ неге ӱренер аргалу деп билип аларыс.\nЈАРТАМАЛ. Кижини кемниҥ-кемниҥ сӧзин уксын деп албадап турза, «багынары» деген сӧс јӱк ле јаман јанынаҥ јуралат. Је Иегованыҥ ишчилери Кудайга багынарга бойлоры шӱӱп алган, оныҥ учун багынарында јаман неме јок деп сананат.\nБу јӧрмӧлдӧ кезик улустыҥ ады-јолын солып салган.\nИсаия 65:13, 14: «Оныҥ учун Бий Кайракан Иегова мынайып айдат: „Мениҥ ишчилерим тойу јӱрер, а слер дезе, торолорыгар. Мениҥ ишчилерим суузабай јӱрер, а слер дезе, суузап какшарыгар. Мениҥ ишчилерим сӱӱнер, а слер дезе, уйатка каларыгар. Мениҥ ишчилерим сӱӱнип кыйгырар, а слер дезе, јӱрегердеги ачуунаҥ улам онтоп, калактарыгар“».\nЈуруктарда: аксагал Каандыктыҥ Туразында уулыла кожо иштенип јат. Бу аксагал Иерусалимниҥ стенелерин орныктырарына болушкан Неемиянаҥ тем алат.\nЈурукта: ада кижи билезиле кожо акту јӱрегинеҥ Иеговага мӱргӱп јат.\nЈурукта: уулчак канча частыҥ туркунына видеоойындар ойноп, айылдыҥ ижин де этпеген, школдыҥ јакылтазын да бӱдӱрбеген. Је оныҥ энези иштеҥ арып калган келген де болзо, бойын тудунып, уулчагыныҥ јастыразын јалакай јартап берет.


Амыр-энчӱниҥ элчизи—кожоҥчы, кайчы | Алтайдыҥ Чолмоны\nГлавная / Алтайдыҥ Чолмоны / Амыр-энчӱниҥ элчизи—кожоҥчы, кайчы\n10:26, 29 ноября 2014 Лайк 0 2402\nӰлӱрген айдыҥ 27-чи кӱнинеҥ ала кӱчӱрген айдыҥ 1-кы кӱнине jетире Россия Федерацияныҥ нерелӱ артизи Болот Байрышев ле «А—Я» («Алтай—Япония») деген jарлу ӧмӧлик ады-чуузы телекейде jарлу Джон Зорн деп кӱӱчиниҥ Нью-Йоркто студия-клубында эки ойын-концертин кӧргӱсти.\nБолот Байрышев, «А—Я» ӧмӧлик, Тандалай Модорова jаҥы кӱӱлик альбомын бичигендер. Оныҥ продюсери Джон Зорн. Jаҥы jылга jетпей кӱӱлик альбом ак-jарыкка чыгар.\nКӱчӱрген айдыҥ 5-12 кӱндеринде Болот Байрышев кӧчӱп jӱрер «Манящие миры этнической России» деген ээчий 11-чи фестивальда турушты. Ол Улу Jеҥӱниҥ 70 jылдыгына учурлалган ӱлекер. Белоруссияныҥ ла Россияныҥ герой-калаларыла «Пространство памяти» деп jаан ойын-концерт ӧткӧн. Фестивальдыҥ туружаачылары Мозаль, Гомель, Светлогорск, Дробыши (Белоруссия), Брянск ла Смоленск (Россия) калаларла jорыктаган. Алты каланыҥ эл-jоны солун байрам кӧргӧн, ондо турушкан. Jол келижип, Бресттеги шибеени база табарган. «Кинодо кӧрӧлӧ, чын бойын кӧрӧргӧ база jилбилӱ, солун»—деп, Болот айтты.\nКӱчӱрген айдыҥ 22-чи кӱнинде Болоттыҥ таҥынаҥ концерти Новоалтайсктыҥ «Космос» деген jаан клубында ӧткӧн.\nКӱчӱрген айдыҥ 27-чи кӱнинде Барнаулда «ТАСС» деген клубта (мында кажы ла jарым jылдыҥ бажында Болот Байрышевтиҥ концерти ӧдӧт) Болот, «Belukha Jan», Алексей Чичаков (Кӧксуу-Оозынаҥ) ойын-концертин кӧргӱзер.\nОкылу кычыртула кӱчӱрген айдыҥ 30-чы ла jаҥар айдыҥ 1-кы кӱнинде Болот Байрышев Ак Тӧбӧдӧ (Актюбинскте) jаан учурлу концертте туружар.\nJаҥар айдыҥ 10-15 кӱндеринде Дудинка-Норильскте (Таймыр) калыктар ортодогы «Притяжение Таймыра» деп 2-чи фестиваль ӧдӧр. Jайалталу jерлежис ондо база туружар.\nКелер jылда Болоттыҥ jайаан jол-jорыктары база да кӧп. Темдектезе, Хабаровскты, Камчатканы эбирип, jайалтазыла таныштырар. «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ кычыраачыларыныҥ адынаҥ телекейле jорыктап, калыктар ортодо наjылык, амыр-энчӱ, ӧзӱмдӱ jадын-jӱрӱм учун иштеп jӱрген jерлежиске, оморкодубыска ачык, jеҥил jол, jаҥы jедимдер кӱӱнзейли.\nАjыктанар ӧй бар…\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ бӱктерин ачып\n«Алтамчылардыҥ» jеҥӱлери арбынду\nJуучылдардыҥ самаралары 2


Тулаан айда Россия Федерацияныҥ Президентин тудар федерал талдаштар ӧткӧн. Алтай Республиканыҥ ӱнбереечилериниҥ 64,8% ондо турушкан. Президентке кандидат болгон ло талдаштарда јеҥӱ алган В. В. Путин учун бистиҥ тергееде ӱнбериште турушкандардыҥ 70,6% ӱнин берген. * * * Сыгын айда республиканыҥ 83 муниципал тӧзӧлмӧлӧринде јербойында бойы башкарынып јадар јаҥдарда иштеер улусты тудар талдаштар ӧткӧн. Тогус аймакта аймактардыҥ\nСалым берген курсагыс\nАлтай аш-курсакла колбулу бир канча кожулта сӧс Бис ышту курут јип, талкан булгап, чеген ичип ӧскӧн ӱйе – јуудаҥ, чактаҥ тирӱ арткандардыҥ балдары. Оҥду курсак-тамак, кийим-тудум једишпегениниҥ ӱлӱзи биске де једишкен. Кааза-чобра јапкан содон чадырда чайлаарга, тӱн кирзе – ышка кӧстӧрди јидиртип конорго келишкен. Кере тӱжине аштаганча ойноп јӱреле јанганда, керемде курут, кайнаткан сӱттиҥ каймагы\nКакайдыҥ jылтоолошко киргени\nТӧӧ лӧ Какай Агын сууны кечирген ат-эрјине отогон, кају кырга чыгарган каратай отогон Алтайда јылтоолошко кирерге амыйтандар маргыжа берген. —Мениҥ јайаган тындуларымнаҥ бу јаан маргааннаҥ туура артар учуры јок — деп, Тамыныҥ бийи Эрлик-Аба айткан. Ол Тӧӧни ле Какайды маргаанга туруштырарга экелген. Оҥдонбос, боду, ноојо Тӧӧ шыраҥкай ла сӱмелӱ Чычканга маргаанды алдыртып, маргаанныҥ тегелигинеҥ туура\nШаҥ согорына jетире ас ӧй арткан\nРеспубликабыстыҥ тӧс калазында Јаҥы јылдыҥ тыныжы сезилип башталган деп айдарга јараар. Караҥуйда оромдорло барып јатсаҥ, кайда ла гирляндалар, јӱзӱн ӧҥдӱ оттор кӱйет. Тӧс тепсеҥде чиби јазалган, кардаҥ ла тоштоҥ калачак, јыҥылайтан јазалдар белетелет. Анда ӧдӱп јаткан Ийт јылдыҥ ла јаҥы киретен Какай јылдыҥ сӱрлери болор. Анайда ок бийиги ӱч метрге једе берер Соок Таадак ла\nАлтай кижиге алтай тили не керек?\nБӱгӱн республикабыстыҥ јаҥыс та колый-телий јонду эмес, је су-алтай јурттарында јаткан, алтай билелерде чыдаган да болзо, је тӧрӧл тилин билбес балдар кӧптӧйт, јииттерис алтайлап кычырып ла бичип билерин керексибей барган. Эмдиги ӧйдӧ алтай кижиге алтай тилин билери не керектӱ, тӧрӧл тилибистиҥ келер салымы кандый болгодый – Алтай Республиканыҥ албаты бичиичизи, Евразияныҥ алтай билеге кирген калыктарыныҥ\nАргадаачылардыҥ кӱни темдектелген\nАлтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников Аргадаачыныҥ кӱнине учурлай П. В. Кучияктыҥ адыла адалган драмтеатрда ӧткӧн кӧдӱриҥилӱ јуунда турушкан. Республиканыҥ башкараачызыныҥ эзеткениле, ороонныҥ президенти Владимир Путин јаҥныҥ бастыра органдарыныҥ ла профильный структуралардыҥ ижиниҥ тӧс ууламјызы — нацияны чеберлеп алары деп канча катап темдектейт. Бу иш-керекте граждандар јеткерге алдыртпазын ла су-кадык болорын јеткилдеери јаантайын тӧс\nКоррупцияга удура кожо\nГорно-Алтайскта «Коррупцияга удура кожо» деген конкурс ӧткӧн. Бу кӱндерде оныҥ јеҥӱчилдерине кайралдар табыштырылган. Бу конкурсты ӱредӱниҥ ле билимниҥ министерствозы Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердниковтыҥ берген јакылтазыла 2017 јылдаҥ бери ӧткӱрет. Ол Коррупцияла тартыжарыныҥ телекейлик кӱнине учурлай ӧдӧт. Конкурстыҥ јеҥӱчилдерин Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ Бирлик аппарадыныҥ јааныныҥ ордынчызы Дмитрий Климов уткып, олорго јаан учурлу керекте\nБюджетке кубулталар эдилген\nАлтай Республиканыҥ парламентиниҥ ээчий эмес ХХХХ сессиязы јаҥар айдыҥ 21-чи кӱнинде Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентинниҥ башкартузыла ӧткӧн. Оныҥ ижинде АР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников, РФ-тыҥ Госдумазыныҥ депутады Иван Белеков, АР-дыҥ башкарузыныҥ турчылары, федерал бӱдӱреечи јаҥныҥ тергеелик башкартуларыныҥ, республиканыҥ муниципал јаҥдарыныҥ ла депутаттар Советтериниҥ башкараачы ишчилери, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы турушкан. Јуун башталар алдында\nСу-алтай кылык-jаҥду газетчи болгон…\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязында узак јылдарга иштегендердиҥ тоозында кыпчак сӧӧктӱ фотокорреспондент Ботпок Кушкулин болгон. Ол 1935 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 20-чи кӱнинде Кан-Оозы аймактыҥ Мӧндӱр-Соккон јуртында чыккан. Оорудаҥ улам, 2002 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 7-чи кӱнинде јада калган. Ботпок Сӱнеровичтиҥ адазы Сӱнер Кыпчакович Кушкулин Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы болгон. Мӧндӱр-Соккон јурттаҥ јууныҥ бажында ла фронтко 40\nӰзеери болгоны тӧс болуп калат\nБӱгӱнги кӱнде ороондо балдарга ӱзеери ӱредӱ јанынаҥ јакшынак айалгалар тӧзӧлгӧн. Кала јерде балдардыҥ јайаандыгы, спорты алдында да јылдарда бийик кеминде болгон болзо, тургуза ӧйдӧ ӱзеери ӱредӱниҥ бӱдӱмдери оноҥ кӧп болуп калган. Кандый кружокко, секцияга јӱрерин талдап та аларга кӱч болот. Ада-энелер эмди анчада ла балдарыныҥ ӱредӱзине јаан ајару эдип турган деп билдирет. Олор бойлоры эмезе


шведлап Selma Ottilia Lovisa Lagerlöf\nшведлап Selma Lagerlöf\nкӱчӱрген айдыҥ 20 кӱни 1858(0011-20-1858)[…]\nМорбакка[d], Сунне[d], Вермланд[d], Швеция[d][…]\nтулан айдыҥ 16 кӱни 1940(0003-16-1940)[…] (81 јаш)\nМорбакка[d], Сунне[d], Вермланд[d], Швеция[d]\nроманист, детский писатель, биограф, ӱредӱчи, ӱлгерчи, бичиичи, прозаик, кӧчӱреечи, деятель искусств, автобиограф\nУппсала университеттиҥ кӱндӱлӱ докторы[d]\nСе́льма Отти́лия Лови́за Ла́герлёф (шведлап Selma Ottilia Lovisa Lagerlöf) (1858 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 20-чи кӱнинде, Морбакка деп јерде, Лен Вермланед, Швецияда —1940 јылдыҥ тулаан айыныҥ 16-чы кӱнинде, Швецияда). Нобельдиҥ литературала сыйыныҥ лауреады болгон (1909), Мария Кюри ле Берта Зутнердиҥ кийнинеҥ бу сыйды алган ӱчинчи ӱй кижи.\nСельма Оттилия Ловиза Лагерлёф 1858 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 20-чи кӱнинде Морбакка (шведлап Mårbacka деген озогы јуртында, лен Вермландта) чыккан. Адазы — Эрик Густав Лагерлёф (1819—1885), отставкада јуучыл кижи, энези — Элизабет Ловиса Вальрот (1827—1915), ӱредӱчи. Јаш тужында ӧйлӧри Лагерлёфтыҥ јайалтазы јаранып ӧзӧрине сӱреен јаан камаанын јетирген. Орто Швецияда ар-бӱткени сӱреен јараш јерде Вермландта ырысту јаш тужы ӧткӧн. Морбакка деп јер анчада ла сӱӱген алтайы, бичиичи кажы ла катап бойыныҥ бичимелдеринде бу јердиҥ кеенин будукла јурагандый бичийт. Вермландта јӱрӱп, Морбакканы олыды јок эске алып, бичимелдеринде оныҥ кайкамчык јерлери керегинде куучындайт, анчада ла автобиографиялык бичиктеринде: «Морбакка» (1922), Баланыҥ эске алыныштары (орустап «Мемуары ребёнка») (1930)), Кӱнлик («Дневник») (1932). Јарлу швед бичиичи 1909 јылда Нобельдиҥ литературала сыйын алган, оныҥ бичимелдери телекейдиҥ кӧп тилдерине кӧчӱрилген, ол тоодо орус тилге.\nӰч јаштуда тыҥ оорыган, кыймыктанып болбос, тӧжӧктӧ лӧ јадар. Баланы карган энези ле таай эјези ле кӧрӧр болгон. Олор кызычакка кӧп чӧрчӧктӧр, соојындар куучындап, оны соотодып туратан. 1863 јылда јааназы јада каларда, Сельма тыҥ санааркаган, чӧрчӧк јерине баратан кайкамчылу эжик јабыла бергендий билдирген, бичиктер кычырары баланы аргадаган.\n1867 јылда Сельма Стокгольм јаар кӧчкӧн, мында јаан клиникада эмденип, ол базып јӱрер болуп оҥдолгон. Бу ӧйдӧ ол бичиичи болорго амадаган. «Чӧрчӧк керегинде чӧрчӧк» деп автобиографиялык новеллазында («орустап Сказка о сказке») (1908) Лагерлёф кичинек тужында бичинерге ченешкенин куучындайт. Је удабай, ол јӱрӱмге акчаны канай иштеерин сананарга келишкен. Билези бу ӧйдӧ торт ло јоксырай берген. Адазы аракыга кирип, кӧзӧрлӧп, билезин оноҥ ары јоксыраткан. Сельма ого тыҥ санааркаган. 1881 јылда ол ада-энезинеҥ сурак јокко Стокгольмныҥ лицеине ӱренерге кирген. Ӱредӱчи болорго семинарияга кирерге амадаган. 1884 јылда ол семинарияны тӱгескен.\nЛандскрунда кызычактар ӱредер школго ӱредӱчи болуп, Швецияныҥ тӱштӱк јанында кичинек калада ол ло јыл ишке кирген. 1885 јылда адазы божоп калган, 1888 јылда Морбаккада јурты тӧлӱлер учун садылган, јуртка ӧскӧ улус келген.\nСельма Лагерлёф, Карл Ларссонныҥ јуругы, 1908\nЛагерлёф Сельма, Нобельдиҥ лауреаттары телекейлик маркаларда, СССР-дыҥ почтазы, 1959\nСельма ла София, 1894\n↑ 3,0 3,1 Bibliothèque nationale de France идентификатор BNF (фр.): ачык кӧргӱзӱлердиҥ платформазы — 2011.\n↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Selma O L Lagerlöf (швед.) — 1917.\n↑ 7,0 7,1 7,2 Östra Ämterviks kyrkoarkiv, Födelse- och dopböcker, SE/VA/13685/C/7 (1833-1860), bildid: C0039805_00103\n↑ 9,0 9,1 Swedish Census 1880 (швед.) — Riksarkivet.\n↑ Брауде, 2008, с. 6.\nOlympedia · AllMovie · ČSFD · Discogs · Filmportal · Internet Movie Database · MusicBrainz · Проект «Гутенберг» · Internet Speculative Fiction Database\nЈаан каталанский · Јаан норвежский · Јаан российский · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Кругосвет · Малый Брокгауза и Ефрона · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Treccani · Universalis · Шведский биографический\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Лагерлёф,_Сельма&oldid=25692"\nКӱчӱрген айдыҥ 20 кӱнинде чыккандар\n1858 јылда чыккандар\nТулан айдыҥ 16 кӱнинде божогондор\n1940 јылда божогондор\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 18 кичӱ изӱ ай 2021, 03:07.