Ийттиҥ јылтоолошко киргени - altaicholmon\nИйттиҥ јылтоолошко киргени\nАлтай албатыныҥ јылтооложыла кирген јыл — Ийт јыл. Кочкор айдыҥ 17-чи кӱнинде алтай Jаҥы јыл — Чага байрам талада темдектелер. Эре-Чуйда Кӧкӧрӱ јуртта 1993 јылда баштапкы Чага байрам ӧткӧн. Быјыл мында 25-чи юбилейлик байрам база кочкор айдыҥ 17-чи кӱнинде ӧткӱрилер.\nФилология билимдердиҥ кандидады Клара Ергековна УКАЧИНА Ийт јылдыҥ јылтоолошко киргени, ийт майман улустыҥ байаназы, онойдо ок кеп-куучындары керегинде бичийт.\n«Айланышкан алтай јылдардыҥ бирӱзи Ийт јылга келишкен. 2018 јылдыҥ кочкор айыныҥ 16-чы кӱнинде айылдарыстыҥ бозогозын алтап, Ийт јыл келер.\nАлтай јылдарга кандый аҥ, оныҥ ӧҥи, сӱри, кылыгы, јылтоого канайып кожулганын кӧгӧл майман сӧӧктӱ јарлу кайчыбыс Николай Кокурович Ялатов (1927-2002 јј.) бичиген эди. ²рӧкӧнниҥ бичигениле: «Ийтти озогы улус Буркан дежетен. Кудай ийтти кижидеҥ озо јайаган. Кижиге тын бедирейтем дейле, јӱре берген. Та канча кире ӧй ӧткӧн болбогой, Кудай кижиге тын бедиреп барганын Эрлик билип ийген.\nЭрлик келеле, ийттеҥ суранган: «Сен мени божот, кижини кӧрӧргӧ турум» деп. Ийт оны божотпогон. Оноҥ Эрлик: «Мен сеге тӱгенбес курсак ла элебес кийим берерим. Мен ыраагынаҥ ла кӧрӧйин»—деерде, ийт јӧпсинген.\nЭрлик комургай ажыра кижиниҥ кыймазыдӧӧн кейди кийдире ӱрӱп ийген.\nКудай келерде, кижи тынданып калган. «Сен Эрликти кижиге не јууктаткаҥ?»—деерде, ийт айдыптыр: «Мен јууктабай, ыраагынаҥ ла кӧрӧйин, сеге тӱгенбес курсак ла элебес кийим берерим деерде, божоттым».\nКудай ийтке айдыптыр: «Элебес кийим — тӱк болор, божобос курсак сеге — кижиниҥ јини болор, ӱргӱлјиге кижини каруулдаарыҥ¾»\nКудай ачынала, экелген тынын ээзинге чачарда, ол кейле учуп, тайгаларда, кайа-таштарда, ару, агару арчын, мӧҥкӱлик, оҥбос мӧш агаштар болуп ӧскӧни ол.\nКижиге тынды Кудай бойы кийдирген болзо, кижи мӧш агаштый мӧҥкӱлик, арчын агаштый артабас, ару болор эди. Албаты мынайып кӧп кыймырап ӧспӧс, ас балдарлу, узак јаш јажаар эди.\nИйтти 12 јылдыҥ тоозына Jер-Киндик энези бойы кошкон.\nОноҥ ло бери ийт кижиниҥ чындык нӧкӧри болуп калганы ол эмтир».\nИйт алтай калыктыҥ оосло айдар чӱмдемелдерине киргени керегинде\nI. Ийт — маймандардыҥ байаназы\nБу кеп-куучынды 2007 јылда Оҥдой аймакта Коргобы јуртта јаткан майман сӧӧктӱ Александр Астамчынович Кертешевтеҥ (1938 јылдыҥ) бичип алгам. Бу кижиниҥ айтканыла: «Каралдай ла Кӧгӧлдӧй эки карындаш аҥдагылап барган. Узак ӧйгӧ аҥдагылайла, эш неме таппаган. Азык-тӱлӱк божогон, јиир курсак јок арткылаган. Аштаган, торолоорго једе берген. Экӱ аттарын ӧлтӱрип јигилеген. Эҥ ле учында Кӧгӧлдӧйдиҥ арык ийди арткан. Каралдай: «Кӧгӧлдӧй, ийдиҥ ӧлтӱрип јиик» — деп айткан болуптыр. Кӧгӧлдӧй аказына удура: «Ийт арык, оноҥ јиир неме (эт) јок, артсын» — деп каруузын јандырган.\nОлор ийтти ӧлтӱрип јибей, тирӱ артыргысканы учун маймандардыҥ байаназы болуп калган. Майман сӧӧктӱ улус ийтти байлап јӱрет».\nМаймандардыҥ чолозы мындый:\nКӱреелей ӧскӧн кайыҥнаҥ\nКӱр јазаган кӱр майман.\nКӱреҥ јаҥыс кӱйӱзин\nКӱлге кӧмгӧн ийт майман.\nАйткан кижи ол ло А. А. Кертешев.\nII. Ийт кеп-куучындарда\nТ. М. Садалова J. Тайтовадаҥ бичип, «Кеп-куучындар» (Горно-Алтайск, Ак Чечек, 1994 ј.) деген бичикте кепке базып чыгарган.\nБаштапкы кеп-куучын. «Ийтти алтай улус азыраар болгон. Ийт айдар: «¯рен-барказы кӧп болзо кайдат: колы-будын јалап, курсагын блаап, јип јӱрерим, балдарын јалаарым». Оныҥ учун бистиҥ алтай улус ийтке кару, азырап, сӱӱп јӱрет. Ийттиҥ тили эм деер. Ийттеҥ бир де байланбас. Кандый бир шырка болгондо, ӧнӧтийин ийтке јаладар. Ол шырка јазылып калар».\nЭкинчи кеп-куучын. Бир кижи јолго јӱреле, а-а јок оорыган, јаткан, курсакка једер арга јок. Кожо алып јӱрген ийди барала, койон тудуп экелип, байагы кижини курсактаган. Ийтти буркан деп айдып турган немези ол.\nIII. Ийт — кеп ле укаа сӧстӧрдӧ\nИйтке учурлалган кеп сӧстӧрди М. Кудачинованыҥ «Элдиҥ эрјине сӧстӧри» (Горно-Алтайск, 2005 ј.) деген јуунтызынаҥ алып, темдек эдип тузаланадым.\n1. «Ийт јибес, ийне кирбес» деген укаа сӧзинде кижи, байла, ийт те јиир арга јок, ӱрелип калган курсак ла элеген, ӱлтӱреген, чириген кийим-тудум эдер бӧс керегинде айдылган. Эмезе кижиниҥ эш кереги јок ижине учурлалган.\n2. Jаман сескен ийт чилеп, айлынаҥ качар.\n3. Ийт јастыкту уйку јок,\nУйан каанду амыр јок.\n4. Jаман ийт тегин ӱрер, јалку кижи куру сӧс болор.\n5. Бир ийт кӧрӱп ӱрет,\nБир ийт кӧрбӧй ӱрет.\n6. Ийт ӱрӱжин салкын апарар,\nКуру сӧс јерде калар.\n7. Ийт соксоҥ, ээзин соккондый билдирер.\nIV. Ийт — алтай табышкактарда\n1. Ыргай сегис (ийттиҥ эмчеги)\nЫлтам эки (беениҥ эмчеги)\nТӧрӧй тӧрт (уйдыҥ эмчеги)\nТӧртӧн эки (тӧӧниҥ эмчеги)\n2. Сула берзе — јибейт,\nСӧӧк берзе — јийт.\n3. Ӱч айланып, «кӱч» этти.\n4. Оймокчо кара немени кургадып болбодым. (Ийттиҥ тумчугы)\n5. Орын алды он курут,\nОнылазы јаш курут.\n(Кӱчӱктӱ ийттиҥ эмчектери)\n6. «Кылт» эдип, кылыжын суурат. (Ийт тилин чыгарганы)\n7. Калыр-кӱлӱр сала берди,\nКаргадай кийнинеҥ маҥтады. (Айыл кӧчӧ берерде, ийт кийнинеҥ барганы)\n8. Кижи ле оныҥ јажаган јажына учурлаган табышкак:\nОн — ийт,\nJирме — тийиҥ,\nОдус — бӧрӱ,\nТӧртӧн — тӧчӱн,\nБежен — белек,\nАлтан — куйак,\nJетен — кожууш,\nСегизен — булгууш,\nТогузон — сокы,\nJӱс — јымыртка.\nИйтке учурлаган ӧрӧги кеп-куучындар, кеп, укаа сӧстӧр, табышкактар тегиндӱ айдылбаган. Кижиге болушту, кару аҥ учун ол кӧп катап мактаткан. Ийт кижиниҥ чындык најы-нӧкӧри, айыл каруулдайтан, мал кабыргандарга казыр бӧрӱлерле, оноҥ до ӧскӧ аҥдарла удурлажатан бӱдӱмјилӱ тынду. Оныҥ учун кижи оны куучынга, чӧрчӧккӧ, кеп сӧстӧргӧ, табышкактарга, јылтоолошко кийдиргени ол.\nИйт јылга учурлалган кыска бичимелимди Алтайыстыҥ јарлу ӱлгерчизи Борис Укачинниҥ «Jаҥы јылдыҥ јаҥары» деген ӱлгеринеҥ алган ӱзӱкле тӱгезедим:\nКанча ла катап кар јааза,\nБашкызындый ла ару,\nБашкызындый ла кару,\nБашкызындый ла јараш,\nКарын да ак, карын да јаш.\nКандый да солун чыкырап јадар,\nКандый да солун шӱӱлтелер айдар.\nОн эки айдыҥ ӧткӧнин сеспедим,\nОйто ло келди Jаҥы јыл —\nОзогы тооло — Ийт јыл.\nСӱӱндирбеген сӱӱнчи келди бе?\nЫчкынып ийген ырыс келди бе?\nТеҥери ајыктап, телекей тыҥдайдым,\nТегиннеҥ теере јылдыстар тоолойдым.\nАйт, Jаҥы јыл, нени экелдиҥ?\nКаалгаҥ кандый да элбек ачылат,\nКарыҥ кандый да сӱмелӱ чыкырайт.\nБорис Укачин бу ӱлгеринде улустыҥ јаҥы јылдаҥ кандый да куулгазындый сакылта сакыганын, јаҥы јыл кажы ла кижиге ырыс экелерин, јӱрегиниҥ аалгы тӱбинде јажытту санаазын ижемјилеп койгон.\nЭрјинелӱ Алтайыста јуртап јаткан калык-јоныстыҥ келип јаткан Ийт јылда ижемјизи, сӱӱнчизи, сӱӱжи, су-кадыгы элбек эжигинеҥ сӱмелӱ чыкырап кирзин деп кӱӱнзейдим.\nЭэлгелӱ алкыш берзин,\nЭрјинелӱ салым берзин\nЭне јерин байлап, бажырып-мӱргӱп јӱретени алтай албатыныҥ јебрен ӧйлӧрдӧҥ бери јаҥдап келген чӱм-јаҥы. Эне јер ээлӱ, ого бажырып, алкап-алканып, Алтай-Кудайынаҥ болуш, алкыш-быйан, курчу-куйак сурап, јаҥынаҥ тудунып јӱрген улус, биле, албаты эҥке-тоҥко, ырыс-кежиктӱ, амыр-энчӱ јадын-јӱрӱмдӱ јӱрер.\nКирген јаҥы јылла, Чага байрамла эл-јонды, кычыраачыларды сӧстиҥ ийдезин, байын, учурын билер ӧрӧкӧндӧр алкап јат.\nЭре-Чуйдаҥ Керек Сопо\nЧагада саҥныҥ алкыштары\nАк мӧҥкӱ бӧрӱктӱ,\nКара кӧчкӧ эдектӱ\nАры кӧргӧн аҥкылар,\nБери кӧргӧн мӧҥкӱлер,\nJылан бажы сойылды,\nJыл бажы эбирилди.\nЭски јылыс элес этти,\nJаҥы јылыс јанып келди.\nJайа баспас јайлуларыс,\nКыйа баспас кыштуларыс.\nЭбире турган арказы\nАйландыра турган тайгазы\nТыму јолын тузалагар!\nJаман келзе, кыйладаар.\nАлтай јерим, Кайракан!\nАру саҥыс, ак чачылгабыс!\nОбоо јаны слердиҥ болзын,\nОмок јӱрӱм бистиҥ болзын.\nЧӧӧк, чӧӧк, Кайракан!\nТаш очогым маты болзын,\nТалкан-кӱлим обоо болзын,\nТапкан-јӧӧгӧн тайга болзын.\nТорко кептӱ Алтайым!\nТоозылбайтан конок береер,\nТоролобойтон азык береер.\nЧӧӧк, чӧӧк, Кайракан, Алтай јерис!\nКан-Оозы аймактаҥ Эчиш Тоедов:\nКанча турган ӧзӧгим,\nКайракоон баш болзын!\nКышкы кӱнде карлу,\nJайгы кӱнде јаҥмырлу,\nАйылдап келдис, ӧрӧкӧн,\nКӱн бырканду Алтайды\nКӱндӱлеп келдис, ӧрӧкӧн.\nОтура тӱжӱп мӱргӱдис,\nОноҥ ары бажырдыс.\nАй јанына болгожын\nАлтын-мӧҥӱн кайа бӱткен,\nАлтын-мӧҥӱн агаш бӱткен\nАлтын Туу деп алтайым,\nАктаҥ сӱттеҥ амзагар.\nЭргек бийле томдойын,\nЭки тажуур бодогор.\nАлты аркыт бодогор.\nЭки азым чай астым,\nЭриги јок ичигер.\nАлты казан чай астым,\nАры јанаҥ амзагар.\nТӧрт талалу Алтайым,\nТӧрбӧт ойрот каандарым.\nТогузон айгыр мал туткан,\nТогузон јылга кур туткан\nЭне болгон Алтайым.\nЭне Кырлык алтайым,\nЭл баскан тууларым.\nЧарас бажы тайгалар,\nЧаҥкыр бӱткен алтайым.\nМӧш агажы јаблак болгон,\nМӧҥкӱ кары сузун болгон.\nJаш агажы јаблак болгон,\nJааган кары сузун болгон\nЭрке тынду талайым.\nАйу јаткан арташтар,\nТӱлкӱ јаткан тӱкештер.\nАй бырканду албатым.\nАй јаҥыда алкап келдим,\nКӱн јаҥыда кӱндӱлеп келдим.\nАк ийнектиҥ урагын\nАлып келдис, амзагар.\nИйт јыл айлан келди,\nКойды-малды корып турзын.\nАй бырканду албатыма\nАл санаазын јарыдар.\nМӧҥӱн болгон тайгалар,\nМӧш агашту Алтайым,\nАлкап јадым, ӧрӧкӧн.\nБай Ӱлгенниҥ балазы эдис,\nБакты каанныҥ јеени эдис.\nАк ийнектиҥ урагы\nАк сӱдинеҥ амзагар.\nЧӧ-ӧк дедим, ӧрӧкӧн!\nКӱски турган јеримнеҥ\nКӱкӱрт эзин тайанган,\nJаскы турган јеримнеҥ\nJалкын эзин тайанган.\nАргымак атка болгожын\nКанат берген ӧрӧкӧн.\nКурчу берген ӧрӧкӧн.\nАлтын казык ӧрӧкӧн.\nТемир казык айланган\nJети јакшы тӧрӧгӧн,\nJети Каан деп јылдызым,\nJети јаан баатырым,\nАк сагалым сыймадым,\nАлкы бойым бажырдым.\nЭлим-јоным једип келт,\nJетен јӱзӱн албаты\nКудайым деп бажырып келт.\nКлим Богдановтыҥ алкыжы\nАк айасты јылыткан,\nКӧк айасты јарыткан.\nАк айаска айдынып јадым,\nКӧк айастаҥ суранып јадым.\nJер-Алтайдыҥ киндиги —\nЭре-Чуйым, эне чӧлим.\nАлтай јерим, Алтай-Кудайым,\nАлкыш болзын, быйан болзын.\nЭне чӧлимди эбирип јӱрейин,\nАда калыгымды айланып јӱрейин.\nАжу јерге јаҥды тудайын,\nАржан сууларды байлап јӱрейин.\nЭре-Чуйым, эне чӧлим\nЭзен турзын качан да.\nЭэлӱ, байлу тайгаларым.\nАс та болзо албатым\nАлтайында амыр јатсын.\nБыйан болзын, Алтай-Кудайым!\nТорт толыкту Алтайым,\n²рӧ турган Кудайым,\nАргалу кӱчим астабазын,\nАлкап койоор, Кайракан!\nКыр јолына чыкпаан эдим,\nКуш ӱнин чачпаан эдим,\nБалык туунјызын буспаан эдим,\nJре-Алтайымнаҥ алкыш-быйан сурайдым.


Тергеебисте баштапкызы - altaicholmon\nКече Горно-Алтайскта Јондык баштаҥкайларды јӧмӧӧр баштапкы ресурсный тӧс јердиҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧткӧн.\nОныҥ ачылтазында АР-дыҥ башкарузыныҥ пред-седателиниҥ баштапкы ордынчызы Алексей Тюхтенев, АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ комитединиҥ јааны Наталья Екеева ла Горно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова турушкан.\nАлексей Тюхтенев бойыныҥ уткуулду сӧзинде јаҥар айдыҥ 5-чи кӱнинде Доброволецтиҥ телекейлик кӱни темдектелип турганы керегинде айткан.\n—Јондык баштаҥкайлар кӧп болуп јат, је олордоҥ јӱрӱмде бӱдӱп тургандары ас. Онызы акча-манатла канайда јӧмӧлип турганынаҥ камаанду. Јондык баштаҥкайларды јӧмӧӧр ресурсный тӧс јерди ачарында каланыҥ администрациязыныҥ, јондык биригӱлердиҥ камааны јаан…\nДобровольческий кыймыгу Россияныҥ текши ӧзӱмине камаанын јетирип турганын орооныстыҥ президенти В. В. Путин айткан. Оныҥ учун јаҥныҥ бастыра органдары, јурт јеезелердеҥ ала федерал органдарга јетире, мындый кыймыгуларды јӧмӧӧр учурлу. Мындый тӧс јерди јӱк ле ачып салатаны ол ас, анайда ок јарамыкту, турулталу ла тузалу ишти тӧзӧӧр керек – деп, Алексей Степанович айткан.\nНаталья Екеева тергеебисте мындый тӧс јер ачар деген шӱӱлте баштапкы катап 2018 јылдыҥ кочкор айында Горно-Алтайск каланыҥ 2-чи гражданский форумы ӧдӧр тушта айдылганын темдектеген. Бу ууламјы аайынча иш ӧткӱрилген болгон ло адакыда андый тӧс јер ачылган деген.\nОльга Сафронова база уткуулду сӧзин айдып, Јондык баштаҥкайларды јӧмӧӧр ресурсный тӧс јердиҥ башкараачызы Вадим Фефеловко тураныҥ кереес тӱлкӱӱрин табыштырган.\nАды-јолдоры ӧрӧ адалган јамылулар ачылтаныҥ лентазын кескен соҥында, јуулган улус Тӧс јерге кирип, андагы айалгала танышкан. Анда конференц-зал, иштеер кыптар ла коворкинг-кып бар эмтир. Бу тӧс јердиҥ специалисттери јондык биригӱлерге јетирӱлик, тӧзӧмӧл јӧмӧлтӧлӧр јетирер.\nБу тӧс јер АР-дыҥ башчызы Олег Хорохординниҥ јӧмӧлтӧзиниҥ, Горно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ ла «Гражданский јондыктыҥ ӧзӱминиҥ «Интего» деп тӧс јери» деген тергеелик јондык организацияныҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижиниҥ шылтузында ачылган. Бу ӱлекер Президенттиҥ гранттарыныҥ фондынаҥ акча-манатла јӧмӧлтӧ алган.\nЭм тургуза Јондык баштаҥкайларды јӧмӧӧр баштапкы ресурсный тӧс јердиҥ туразында тогус јондык организацияга кыптар берилген. Олордыҥ тоозында «Јеҥӱниҥ волонтерлоры» деп бастырароссиялык јондык организацияныҥ тергеелик бӧлӱги, АР-дыҥ јеҥил атлетика аайынча федерациязы, албаты эдимдериниҥ «Алтай кийис» деп ассоциациязы, Горно-Алтайсктыҥ казактарыныҥ јондыгы, «Алтай албатыныҥ конгрези» деп тергеелик јондык организация, ас тоолу тургун куманды албатыныҥ Горно-Алтайскта јербойыныҥ јондык биригӱзи, «Шор калык» деп тергеелик јондык организация, кенек балдарга ла олордыҥ ада-энелерине болуш јетирер «Кожо» деп тӧс јер.\nАлтай Республикада јондык биригӱлердиҥ тоозы јылдаҥ јылга кӧптӧйт. Анайда ок волонтерский кыймыгу база ӧзӱм алынат. Оныҥ да учун мындый тӧс јер ачары ол ӧйдиҥ некелтези деп айдарга јараар. Мында јондык биригӱлер республиканыҥ ӧзӱмине керектӱ иштерин быжу тӧзӧӧрине иженери артат.


Полпред тергеениҥ ӧзӱминиҥ аргаларыла танышкан - altaicholmon\nРоссия Федерацияныҥ Президентиниҥ Сибирьдеги федерал округтагы чыдулу чыгартулу кижизи Анатолий Серышев бистиҥ тергееде ишмекчи јол-јорыкла болуп, республиканыҥ турист ле агропромышленный аргаларын шиҥдеп кӧргӧн.\nОл Майма аймактыҥ јериндеги јыл туркунына иштеер «Манјӱрек» деп курорттыҥ келер ӧйдӧ ӧзӱминиҥ аргаларыла танышкан. Бу курортло колбулу ӱлекерди бӱдӱрери јанынаҥ иштер 2004 јылда башталган, 2010 јылда оныҥ баштапкы канатный јолы ла коночылык комплекстиҥ ӱч туразы иштеп баштаган. 2017 јылда курорт «Сбербанк России» ПАО-ныҥ тӧс инвестиционный ӱлекерлериниҥ бирӱзи боло берген.\nТургуза ӧйдӧ 210 јерлӱ коночылык, бугельный ла кресельный подъемниктер, туу-чаналык јол, Россияда эҥ јаан ла јолы чӱмдӱ байк-парк тудулган ла иштейт. 2020 јылда бери 300 муҥ кире кижи келип јӱрген.\nИнвестиционный ӱлекер тергеелик учур алынган. 2035 јылга јетире ӧйдиҥ туркунына коночылык комплексти тудары, туу-чаналык зонаны узуны 20 километр кире јолдорлу эдип ӧскӱрери темдектелет. Анайып, бу курортко јыл туркунына келип турган улустыҥ тоозын 515 муҥга јетире кӧптӧдӧр арга тӧзӧлӧр.\nАнатолий Серышев анайда ок тергеениҥ культуразыныҥ јаан ла учурлу объеги болуп турган учреждениениҥ — А.В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейдиҥ ижиле танышкан. Музей бистиҥ тергееге келип турган туристтерди јилбиркедер тӧс јерлердиҥ бирӱзи болуп јат. Музейдиҥ тӧс кӧмзӧзиниҥ кеми 60 муҥ экспонаттаҥ кӧп, олор ажыра республиканыҥ албатыларыныҥ материальный эмес ла кӧгӱстик культуразыла јууктада ла элбеде таныжар арга бар. Музейдиҥ байлыктарыныҥ тоозында: тергеениҥ тӱӱкизиниҥ бастыра тӧс бӧлӱктериле колбулу археологиялык табынтылар, кийим-тудумныҥ этнографиялык коллекциялары, айыл-јуртта тудунар-кабынар не-немелер, јуранарыныҥ ла декоративно-прикладной искусствоныҥ чӱмдемелдери.\nАнайда ок Анатолий Серышев «Амза» деп адалган тергеелик агропромышленный парктыҥ площадказында болгон. Бу объект «Кичӱ ле орто аргачылык ла таҥынаҥ аргачылык баштаҥкайларды јӧмӧӧри» деген нацӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрери кеминде тӧзӧлип јаткан. Площадкалардыҥ бирӱзинде эттеҥ, агросырьедоҥ ла јерлик ӧзӱмдердеҥ не-немелер белетелер ле белен продукцияны садар.\nТургуза ӧйдӧ бу объект јаар јол тудулган, ол электро, суу, газјеткилдешле јеткилделген, анайда ок производственный ла административный туралар тудулган ла ӧскӧ дӧ баштамы иштер ӧткӱрилген. 2024 јыл кирезинде парктыҥ јеринде он предприятие-резидент иштеер деп темдектелет.


11.06.2019 - altaicholmon\nБыјыл Горно-Алтайсктагы государстволык университет тӧзӧлгӧнинеҥ ала 70 јылдыгын темдектейт. Јыл туркунына университетте толо јылдыкка учурлай башка-башка керек-јарактар ӧткӱрилет. Је эҥ јаркындузы ол, байла, кӱӱк айдыҥ 31-чи кӱниндеги керектер болгон. Јаҥжыкканы аайынча ГАГУ-ныҥ кӱни кӱӱк айдыҥ калганчы пятница кӱнинде темдектелет. Онойып, јастыҥ быјылгы калганчы кӱнинде таҥ ла эртен тура эҥ јалтанбас дегендер Туу-Кайа кырга чыгып, кӱнниҥ\nЭл театрда Јонјӱрӱмдик ишчиниҥ кӱнине учурлалган «Јӱректер јылузын улуска сыйлайдыс» деген байрамдык кӧдӱриҥи кичӱ изӱ айдыҥ 7-чи кӱнинде ӧтти. Кӧдӱриҥиниҥ туружаачыларын профессионал байрамыла Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкару-зыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин, Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин, республиканыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министри Адар Сумин, онойдо ок таланыҥ министерстволорыныҥ, учреждениелериниҥ\nКÿÿк айдыҥ 26-чы кÿнинде Алтай Республикада «Единая Россия» партияныҥ праймеризи (кÿски талдаштардыҥ алдында партия ичиндеги озолондыра ÿнбериш) öдÿп, бойыныҥ турулталарыла кöп улусты кайкадып салды ошкош. Праймеризте туружарга партияныҥ эмдиги 28 республикан депутадынаҥ 17 кижи кÿÿнзеген. Озолондыра ÿнбериште республикадагы ÿнбереечилердиҥ 14 проценти турушкан – бу кöргÿзÿ öскö тергеелердиҥ ортозында jаан болгонын кöп политологтор темдектегилейт. Ӱнбериш\n«Ӱнбереечи јеҥер учурлу»\nКичӱ изӱ айдыҥ 5-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ талдаштар ӧткӱрер комиссиязы ээчиде јуунын ӧткӱрген. Талдаачы комиссияныҥ председатели Дмитрий Степановтыҥ башкартузыла ӧткӧн јуунда комиссияныҥ турчылары, оныҥ аппарадыныҥ ишчилери, политический партиялардыҥ тергеелик бӧлӱктериниҥ чыгартулу улузы ла элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттери турушкандар. Јуун тӱгенген кийнинде Д. Степанов СМИ-ниҥ ишчилериле пресс-конференция ӧткӱрген. Муниципал «шӱӱнди» ӧдӧр керек Јуунда республиканыҥ талдаачы\nКичӱ изӱ айдыҥ 7-чи кӱнинде Горно-Алтайскта «Единая Россия» партияныҥ талалык бӧлӱгиниҥ ээчий эмес конференциязыныҥ баштапкы бӧлӱги ӧткӧн лӧ ондо Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ јамызына кандидат кӧстӧлгӧн. Партияныҥ уставы аайынча кандидат АР-дыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин, сенатор Татьяна Гигель ле Кан-Оозы аймактыҥ јааны Эжер Ялбаков ортодоҥ конкурс ажыра талдалган. Делегаттарга куучынды элдеҥ озо Олег Хорохордин\n«Бастыра аргаларла иштерди бӱдӱрер керек»\nМайма аймакла ишмекчи јол-јорыгыныҥ экинчи кӱнинде тергеениҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин Кызыл-Ӧзӧк, Билӱлӱ, Урлу-Аспак јурттарда болды. Јол-јорыктыҥ баштапкы токтодузы Кызыл-Ӧзӧк јурттыҥ каладагы Чанала јыҥылаар базазы јаар кырында болды. Мында јурттыҥ Центральный оромынаҥ ала калага јетире јолдыҥ тудум иштерине ајару эдилди. Бу јолды не керектӱ тудуп баштаган дезе, ол федерал кеминдеги «Горно-Алтайск—Артыбаш» деген јолдо кӧлӱктердиҥ\n«Экономикабыстыҥ ӧзӱмин кичеейли…»\nОлег Хорохординди АР-дыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ предcедателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱрерге тургузарда, тергееде јаткан албаты-јонныҥ јадын-јӱрӱмиле, иштеген ижиле танышкан оныҥ эҥ баштапкы јол-јорыктарыныҥ бирӱзи Оҥдой аймакла ӧткӧн. Бу туй ла эки ай мынаҥ озо, кандык айдыҥ 3-чи кӱнинде, болгон. «Ол тушта слерле толо кемдӱ туштажу ӧткӱрер арга келишпеген. Мыны тӱзедип келдим» – деп, ол кичӱ изӱ айдыҥ\nЈӱрӱмди јеҥилтер айалгалар тӧзӧӧр…\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохординниҥ баштаҥкайыла тӧзӧлгӧн ӧзӱминиҥ тӧс јери тергеениҥ јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱминиҥ, ол тоодо эл-јоныныҥ алдында турган курч сурактарды шӱӱжер јер болуп јат. Јуукта бу тӧс јерде Су-кадыгы кирелӱ улустыҥ текшироссиялык биригӱзиниҥ Алтай Республикадагы талалык бӧлӱгиниҥ ишчилери су-кадыгыныҥ айалгазынаҥ улам аргалары кирелӱ улустыҥ сурактарын ла олордыҥ аайына чыгатан эп-аргаларды база шӱӱшкендер.\nӦзӱмниҥ тӧс јери эл-јонло колбуда\n“Ветерандар качан да ундылбас учурлу” Ӧткӧн неделеде Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ тӧс јеринде тергеениҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин иштиҥ ветерандарыла тушташкан. Туштажуда јаан јаштулардыҥ јадын-јӱрӱминиҥ ле текши республиканыҥ сурактары шӱӱжилди. Статистиканыҥ јетиргениле, Алтай Республикада 41 муҥнаҥ кӧп јаан јаштулар јуртайт. Олор бастыра эл-јонныҥ тоозыныҥ 19 процент кирези. «Улустыҥ јӱрӱм јӱрери јылдыҥ ла узайт, јаан јаштулар\nКичӱ изӱ айдыҥ 10-чы кӱнинде эртен тураныҥ 9.00 саадында Горно-Алтайск каланыҥ тӧс тепсеҥинде ле Майма јурттыҥ Юбилейный тепсеҥинде чемпиондорло зарядка ӧткӧн. Зарядканы јуучыл самболо телекейдиҥ јеҥӱчили Родион Асканаков ло спортивный самболо телекейдиҥ јеҥӱчили Виталий Уин ӧткӱрген. Бу јакшынак керек-јаракта анайда ок ӧткӧн неделеде Алтай Республикага келген јарлу спортчылар, спорттыҥ нерелӱ устары – конекло јӱгӱрер спорттыҥ


Быјылгы ӧзӱмниҥ кӧргӱзӱлери - altaicholmon\nТемдектезе, јыл башталганынаҥ бери улус јадатан ич кеми 94 муҥ квадратный\tметр туралар табыштырылган, бу иштерде тузаланылган акча 5 миллиард салковойдоҥ кӧп. Инфляцияныҥ ла ишјоктордыҥ кеми былтыргызынаҥ јабызаган. Тузаланаачы баалардыҥ индекси кӱчӱрген айда, 2016 јылдыҥ јаҥар айына кӧрӧ, 100,8 процент болгон, бу тоо ороон ичиндеги орто кӧргӱзӱдеҥ јабыс.\nИшјоктордыҥ тоого алынган тоозы экономический јанынаҥ эрчимдӱ улустыҥ 2,2 проценти болды. Ортоайлык номинальный ишјал 3,9 процентке кӧптӧгӧн.


Ӱргӱлјик отко чечектер салылган - altaicholmon\n, Горно-Алтайсктагы «Јеҥӱниҥ паркы» мемориал комплекстеги Ӱргӱлјик оттыҥ јанына тирӱ чечектер салгандар.\nБу кӧдӱриҥилӱ керек-јаракта анайда ок Горно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова, Алтай Республиканыҥ ветерандар Совединиҥ председатели Борис Алушкин, јууныҥ балдары, ийделӱ структуралардыҥ ишчилери, тӧрӧлчи кӱӱнге таскадып турган биригӱлердиҥ чыгартулу улузы, јиит армеецтер турушкан. Керек-јарак ӧдӧр тушта улустыҥ тоозы ас болгон ло эпидемиялык айалганы болдыртпас ээжилерди бӱдӱрери ајаруга алынган.\nТергеениҥ башкараачызы Улу Јеҥӱниҥ аҥылу учурын темдектеп, ол албатыныҥ магыныҥ ла јалтанбазыныҥ, јуучылдардыҥ баалап болбос ат-нерезиниҥ, јер-телекейде амыр-энчӱниҥ, јайымныҥ ла чындыктыҥ сӱр-темдеги болгонын айткан.\n«Јуу ӧйинде таадаларыстыҥ јалтанбазы, ийдези ле турумкайы ӧштӱни токтодорго, Тӧрӧлисти корып аларга ла фашист олјочыларды јеҥип чыгарга болушкан» — деп, ол айткан.\nОлег Хорохордин Алтай Республиканыҥ эл-јоны јеҥӱге јаан камаанын јетиргенин темдектеген. Туулу Алтайдаҥ фронтко кажы ла тӧртинчи кижи барган. Тылда јажы јаанай бергендер, ӱй улус ла балдар арткан. Олор бойыныҥ ат-нерелӱ ижиле јеҥӱни јууктаткан.\n«Ветерандарыска ла јууныҥ туружаачыларына ӱстистеги амыр-энчӱ теҥери, јайым ороондо јӱрер ле јӱрӱмге сӱӱнер арга учун алкыш-быйан. Јууда јеҥ јастангандар, тылда иштегендер качан да ундылбас. Бӱгӱн ортобыста јок Тӧрӧлин коручылдарга ӱргӱлјикке мак» — деп, тергеениҥ башчызы темдектеген.\n«Улу Јеҥӱниҥ кӱни 9 май бойыныҥ ороонын ла телекейди нацизмнеҥ аргадаган бистиҥ кӧп калыкту албатыбыстыҥ јалтанбазыныҥ ла ат-нерезиниҥ сӱр-темдеги болуп элен чактарга артып калар. Бу кӱнде бис ӧштӱни фронтто оодо соккондорды, тылда чылазыны јок иштегендерди эске аладыс. Јеҥӱ учун бистиҥ ветерандарыс сӱрекей јаан баа берген, кӧп сабазы бӱгӱн јаныста јок. Је бис олордыҥ јуучыл магын ундыбазыс» — деп, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели\nАртур Кохоев айткан.\nУлу Јеҥӱге учурлалган керек-јаракка келгендер Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јеҥ јастангандарды бир минут ӧйдиҥ туркунына эзеткендер.\nАдакыда тергеениҥ башкараачылары келген улусла куучындашкан, «Јеҥӱниҥ паркы» мемориал комплексте ачылган «Олор Москваны корулаган» ла «Кереестиҥ стенези» кӧрӱлерди кӧргӧн. Бу кӧрӱлерде ветерандардыҥ портреттери, балдардыҥ јуу ӧйиниҥ јылдарына учурлай јураган јуруктары тургузылган.\nБу ла кӱнде Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветераны Александр Данилович Байдюковтыҥ туразыныҥ јанында «Фронтовая бригада» деп адалган театрализованный кӧргӱзӱ ӧткӧн. Анда Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин, Россияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча погранбашкартузыныҥ ишчилери, тӧрӧлчи кӱӱнге таскадып турган биригӱлердиҥ чыгартулу улузы турушкан.\nТергеениҥ башкараачызы Александр Байдюковты Јеҥӱниҥ кӱниле уткуп, јуу ӧйинде јалтанбас болгоны учун быйанын айдып, бек су-кадык ла узак јаш јажазын деп кӱӱнзеген.\n«Слер јети јылыгарды пограничный черӱлердеги службага бергенер. Јууныҥ кийнинде јанып келеле, Тӧрӧлистиҥ ӧзӱмине турулталу иштегенер. Бис амыр-энчӱ ӧйдӧ јуртап турганыс учун Слерге јабыс эҥчейедис» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nРоссияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча погранбашкартузыныҥ ишчилери јууныҥ јылдарыныҥ текшилей јарлу кожоҥдорын кожоҥдогон.\nОл кӱн мындый байрамдык ойын-концерттер Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветерандары јадып турган кажы ла тураныҥ јанында ӧткӧн деп айдар керек.\nАлександр Байдюков 1927 јылда Алтайский крайдыҥ Верх-Тальца јуртында чыккан. Ол службазын пограничный черӱлерде ӧткӧн. Јуучыл службазын 1944 јылда Ыраак Кӱнчыгышта СССР-дыҥ государственный гран-кыйузын корулаган Хасанский пограничный отрядта баштаган.\nЯпонияла јуу ӧйинде пограничный катердиҥ мотористи болгон. Ол катердиҥ экипажы ӧштӱниҥ керептерин кӧп катап туткан. Амыр-энчӱ ӧйдӧ службазын СССР-дыҥ НКГБ-зыныҥ пограничный черӱлериниҥ талайдагы бӧлӱктериниҥ бирӱзинде Северо-Курильск калада улалткан.\nСлужбаныҥ кийнинде Александр Данилович кичӱ тӧрӧлине јанган, биле тӧзӧгӧн, эки бала чыдаткан. 1968 јылда Горно-Алтайскка кӧчӱп келген. Мында Алтайсадуда механик, складтыҥ заведующийи болуп иштеген. Кийнинде 40 јыл кире ӧйдиҥ туркунына мелиорацияныҥ системазында тискинчи, тракторист болгон. Ак-чек ижи учун кӧп тоолу грамоталарла кайралдаткан, бешјылдыктыҥ эҥ артык тискинчизи де деп адаткан. Ол Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ экинчи степеньдӱ ордениле, «Японияны јеҥгени учун», «Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јеҥӱ учун» ла оноҥ до ӧскӧ медальдарла кайралдаткан.\nЭл Курултайдыҥ спикери Артур Кохоев јууныҥ ветераныныҥ тул арткан эш-нӧкӧри Степанида Викуловна Пятковала тушташкан. Бу кижи Кӧксуу-Оозы аймакта чыккан-ӧскӧн, тургуза ӧйдӧ јаан јаштулардыҥ ла кенектердиҥ Горно-Алтайсктагы республикан тура-интернадында јадып турган. 87 јашту ветеран бойыныҥ ӧйинде Октябрьское јуртта 37 јыл почтальон болуп иштеген, јербойыныҥ албаты-јоны јозокту иштӱ јерлежин эмди де јылу эске алат. Улуска ол јаҥыс ла газет-журналдар ла самаралар экелип турган болгон эмес, је анайда ок олорло кижилик кӱӱндӱ колбу туткан, уур-кӱч ӧйлӧрдӧ сӧслӧ јӧмӧгӧн, болушкан.\nБу кӱнде тергеебистиҥ тӧс калазында ла ӧскӧ дӧ јерлеринде Улу Јеҥӱниҥ 76 јылдыгына учурлалган кӧп тоолу керек-јарактар, байрамдык салюттар болгон.


«Тиг и Лео» алтайлап! - altaicholmon\n«Карусель» каналда «Тиг и Лео» мультфильмди, оныҥ сӱӱнчилӱ кожоҥдорын кажы ла кижи кӧргӧн-уккан болбой. Ол ар-бӱткенниҥ jажыттарын ачкан, оны сӱӱрине ле чеберлерине таскаткан, анчада ла наjылык деген оҥдомолды jартаган, ийде-кӱчтӱ, jилбиркек болорына ӱреткен jакшынак мультфильм. Бу кӱндерде мультиктиҥ бир сериязы алтай тилге кӧчӱрилди! Оны ютубта балдардыҥ «Эзлик» каналында кӧрӧргӧ јараар.\n«2022 јыл – ирбистиҥ jылы деп адалган. Мультиктиҥ тӧс геройлоры бар ла леопард ирбистиҥ карындаштары ине, анчада ла олор Кызыл Бичикке кирген тындулар. Анайда ок мультфильмниҥ учуры бистиҥ алтай кӧрӱмге, филосифияга jуук, мында ар-буткенде, кажы ла сууда, тууда ээлери бар» – деп, ӱлекердиҥ авторы Чейнеш Сабина куучындайт.\nМультфильмниҥ правообладатели каруузы кирелӱ «Паровоз» ӧмӧлик алтайлап ӱнделткен бир ченемел серияны кӧрӱп, оны бийик баалаган, баштапкы сезонныҥ 26 сериязыла иштезин деп jӧп берген. Бу сӱреен jаан алтам. Мындый турулта ӱлекердиҥ партнеры Андрей Модоровтыҥ бӱдӱрип турган ижинеҥ jаан камаанду: ол бойыныҥ профессионал студиязында бичиир, монтаж эдер иштерди чындык апарат. Тӧс геройлор Роксана Саргатытова (Лео), Алина Попошева (Тиг), Эмиль Колбин (Мапа Пандига), Айдар Унатов (кӧрӱк) актерлордыҥ ӱндериле алтайлап баштаган. Мультфильмниҥ кожоҥын дезе Жанетта Тонова кожоҥдойт. Кӧчӱреечи – Артур Сабин.\nБӱгӱнги кӱнде ишти оноҥ ары апарарга ла автордыҥ тап-эригин садып аларга акча-манат керек болуп туру. Бу јакшынак ӱлекер бистиҥ калык-јонго сӱрекей керектӱ, јилбилӱ ле јарамыкту болгонын мультфильмниҥ тӧзӧӧчилерине кӧргӱзер керек. Мындый ӱлекерлер чындап та алтай тилди чеберлеп аларына ла ӧскӱрерине сӱрекей керектӱ. Мультиктер ажыра балдарды тӧрӧл тилине ӱренерине тартып аларына јарамыкту айалга тӧзӧлӧр.\nОныҥ учун Ютубка кирип, «Эзлик» каналга бичидип, мультикти кӧрӱп, сӱӱнип, репосттор эдип, таркадары – ол база да jаан jӧмӧлтӧ!\nМультфильмди ӱнделтери – тегин керек эмес, ого кӧп арга-кӱч, ӧй лӧ профессионализм керек. Баштапкы серия (11 минут) аайынча ишке 12 саат ӧй барган, андый сериялардыҥ тоозы баштапкы сезондо 26 болор. Олорло колбулу ишке канча кире ӧй керек болгонын бодоштыра чоттоп ийер арга бар.\nЈаҥыс ла кӱӱн-эрчимле ыраак барып болбозыҥ (јаан ла болзо эки-ӱч серия). Акча-манат ӱнделтиштиҥ командазына ижи учун јал тӧлӧӧрине ле мультфильмди јарлаарына јарадуны садып аларына керектӱ.\nӰлекердиҥ авторы бар-jок jолдорды таап, бу ишти учына jетирер кӱӱндӱ. Бастырабыстыҥ бу jакшынак керекти jӧмӧӧр аргабыс бар. Акча-манатла болужарга тургандар, Чейнеш Сабинага бу номерге телефон согугар: 8 913 991-93-89.


Тÿрк Морфеманыҥ модели\nТюркология ла аглютинатив тилдердиҥ типологиязында билим шиҥжÿÿлерди öткÿрерге, кöрÿп турган тилдердиҥ структурно-функциональный аҥылуларын аjаруга алып турар программалык инструментарий керек.\nПортал "Тӱрк морфема" - ол инструментарий, кайда оныҥ болужыла тӱрк тилдердиҥ аҥылулары аайынча шиҥжӱ иштер ӧткӱрерге јарар. Портал компьютерный лингвистика ла лингвистикалык типологияныҥ билим-шиҥжӱ иштериниҥ некелтелерине келижип јат.\nПортал тӱрк морфеманыҥ структурно-параметрический функциональный модели аайынча тургузылган. Порталдыҥ бойында специальный лингвистикалык база данных турат, олор тӱрк тилдердиҥ единицаларын башка-башка лингвистикалык бӱдӱмдердеҥ кӧрӧт: морфологический, синтаксический, семантический.\nПорталдыҥ база данных ӱредӱлӱ процессте, тӱрк тилдерле информационно-справочный система болуп тузаландырар аргалу.


Ойрот јуучылдыҥ нерезин эзедип - altaicholmon\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууда «За отвагу» медальла ӱч катап кайралдаткан, ӱстине Мактыҥ орденин алган улус Алтайыста ас табылар болор, айса болзо, јок то.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууга 1941 јылдыҥ јайында, 18 јаштуда Оҥдой аймактыҥ Јоло јуртынаҥ атанган чагандык сӧӧктӱ Јаҥый Питешев јуудаҥ «За отвагу» деген ӱч медальду, Мактыҥ III степеньдӱ орденин, «За победу над Германией» деген медальду јанган.\nЈууда турушкан улдаларысты, таадаларысты, акаларысты, эзен јӱрерде, не јазап сурап укпаганыс деп эмди сананадыс. Ол ӧйлӧрдӧ, јууныҥ туружаачылары кӧп болордо, бу улусты јаан баалабайтан да. Арга-чыдалдузы ончо улусла теҥ иштеген, бала-барказын азырап чыдаткан, короп астаган… Школдо ӱредӱчилердиҥ јакыганыла, олордоҥ јуулашканы керегинде сурагажын, бу керегинде куучындаарын сӱӱбейтен. «Јакшы ла неме јок… ӧлӱм-јидим… јуу-кан… кайдарга оны…» дейтен. Бу коркышту јуу-чакты ӧдӱп-јеҥип чыкканда, ондый неме база болбос, бала-баркага оны билери де керек јок деп, кӧӧркийлер байланып сананган болор.\nЈаҥый акабыс Јоло јурттыҥ клубыныҥ јанында јаҥыс кып кичинек туразында печкениҥ оозында таҥкылап отуратаны санаама кирет. Оны «герой болотон кижи…» деп куучындарды угуп туратам. Је јалакай кӱлӱмјилӱ, кӧп эрмек айтпас акабыста кинолордоҥ, бичиктердеҥ кычырып, санаада јурап алган «геройдыҥ» кандый да темдеги јок болгон. Мен Јолоныҥ интернадында јадып ӱренгем ле неделениҥ учында одоштой Коркобы јуртыма јанып келеле: «Јаҥый акабыс-эшке барып јӱрдим, јакшы отуры…» – деп јетиретем. Байла, айылда улус барып кӧрзин деп айдып туратан.\nОкылу јетирӱлерле, Јаҥый Питешев (документтерде Иван Иванович Петешев, кезик јерлерде угы орус, комсомол деп бичилет) 605-чи стрелковый полкто станковый пулеметтыҥ пулеметчиги болуп, 1941 јылдыҥ јаҥар айынаҥ ала 1942 јылдыҥ сыгын айына јетире јуулашкан. Оноҥ шыркаладып, 1943 јылдыҥ кочкор айына јетире госпитальда эмденген. Госпитальдаҥ чыгып, 1943 јылдыҥ кӱӱк айына јетире стрелковый бригаданыҥ 37-чи бӧлӱгинде минометчик болгон. 1943 јылдыҥ кӱӱк айынаҥ 1946 јылдыҥ јаҥар айына јетире – 730-чы стрелковый полкто станковый пулеметтыҥ бӧлӱгиниҥ командири.\n«За отвагу» баштапкы медальды Јаҥый Боктунович Питешев 1943 јылдыҥ куран айыныҥ 27-чи кӱнинде алган. Бу јылдыҥ кичӱ изӱ айында – Курсктагы коркышту јуу-согуштардыҥ ӧйи – Ново-Черкасское деген јурт учун јуу-согуштарда конратакага чыккан гитлеровецтердиҥ табарузын миномедыныҥ огыла токтодып, ол 10-ноҥ ажыра фашистти ӧлтӱрген.\n«За отвагу» деген экинчи медальды алтай јуучыл 1943 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-кы кӱнинде Узорки деген јуртта ӧткӧн јуу-согуштарда немецтердиҥ контратаказын токтодып, нерелӱ јуулашканы учун алган.\n«1944 јылдыҥ кичӱ изӱ айында Белоруссияны јайымдаар јуу-согуштарда сержант Питешев Козлы деген јурт учун јууда бойыныҥ автомадынаҥ 10 нацистти ӧлтӱре аткан, Подлазники деген јурттыҥ јанында јуу-согушта фашисттерге јалтанбай табарып, тогус немецти олјого алган» – деп, окылу јетирӱде айдылат. Бу нерези учун Јаҥый Питешев Мактыҥ III степеньдӱ ордениле кайралдаткан.\n1945 јылдыҥ јазында Латвияныҥ Приекуле деген јуртыныҥ јанында ӧткӧн јуу-согуштарда Јаҥый Питешев башкарган отделениезин табаруга эҥ озо кӧдӱрип, јуучылдарды баштап барган. Бу нерези учун ол «За отвагу» деген ӱчинчи медальды алган.\nЈаҥый Питешев јуудаҥ 1946 јылда јанып келеле, уй-кой кабырып, сакмандап, кире-чыга иштерде иштеп јӱретен. Атту-чуулу јуучыл кижи ӧлӧҥ ижинде ӱй улустыҥ бригадазын башкарганы јанынаҥ јерлештериниҥ кокырлу куучындарын јеени Эркей Садакович Чурпанов эске алат. Јаҥый Боктунович 1979 јылда 56 јаштуда божогон. Оныҥ уулы Байкалдыҥ айтканыла, адазыныҥ јууда алган шырказыныҥ чандырдаҥ ала кӧксине јетире изин олор кӧрӱп туратан. Ок ӧкпӧзин ӧдӧлӧ, бӧӧрӧгин табарып, јалмажынаҥ чыккан изи арткан. Божоордо, бу кижи јарым ӧкпӧлӱ ле бир бӧӧрӧктӱ јӱргенин эмчилер айткан. Јаҥый Питешев бу шырканы 1942 јылдыҥ куран айында алган. Бодогондо, Ада-Тӧрӧл учун јууныҥ сӱрекей кӱч, белтирлӱ ӧйинде јаан шыркалу, будына ла тургадый, мылтык туткадый ончо улусты эмчиликтердеҥ јууга аткарган. Кижиниҥ кызалаҥду айалгаларда арга-кӱчиниҥ чыдалы керегинде кӧп айдылат. Јаҥый да акабыс јууныҥ учына јетире јӱрӱп, Алтайына јанарга, оныҥ кийнинде балдарын азырап чыдадарга чыдажып јӱрген болор. Јууныҥ кенеги болгоны керегинде бичик те аларын керексибеген.\nБорол јеҥебисле (эмчи болгон Михаил Михайлович Сазанкинниҥ эјези) кожо олор алты бала азырап чыдаткан. Борол јеҥебис эзен-амыр Јолодо, балдарында јӱрет. Бу кижиниҥ окылу јажы 95, је кичинеде бичилген деп, балдары айдат. Јуу башталарда, кижиге барып калганын сананза, 100 јаш једип калган болор.\nЈаҥый Питешевтиҥ адазы Бокту ӧрӧкӧн, 1870 јылдыҥ кижизи, «Ленинле кожо бир јылда чыккан деп, кичинекте ле сагыжымда артып калган – деп, Э. С. Чурпанов куучындаган. – Бис оны «Таада» деп байлайтаныс. Оборы јаан, сыны 2 метр кире кижи болгон. Бир таарды јӱктенеле, јеп-јеҥил апарып јадар». Јажы јаан, карыган учун оны јууга албаган. Ол Јолодоҥ Јыртай, Боочыдаҥ Бачым деген улусла кожо јуу ӧйинде Воронеж деген калага јетире мал апарганы керегинде Боктуныҥ эҥ кичинек кызы Јыргабай Боктуновна куучындаган. Бу ла ӧйдӧ оныҥ уулы Јаҥый Воронежтиҥ госпиталинде јаан шыркалу јаткан эмтир. Је оны кайдаҥ билзин, јолукпаган.\n«Эрјине мал јуу ӧйинде эр улусла теҥ иштеген. Сыраҥай јакшы малды фронтко апарган. Артып калганын ичегези ӱзӱлгенче, ичи-карды чыкканча иштедетен. Эрјине мал эр кижиниҥ ордына јӱрген. Ӱй улус, балдар јерди колло кыралап, тырмап турганын кӧрӱп болбой, Бокту ӧрӧкӧн, ӧскӧ дӧ каргандар тайларды ӱредип туратан. Байла, кандый да кӱчи арткан болбой…» – деп, Борис Укачинниҥ «Ӧлӧргӧ јетире эм де узак деген» јарлу романыныҥ геройы Борбок-Кара, јӱрӱмде Јолјакшы Сельбиков ӧрӧкӧн јууныҥ ӧйлӧрин эске алып куучындаган.\nБайа, јуулу јерге јетирген малды эшелонноҥ чыгарган ӧйдӧ олорды тудары база кӱч керек болгон эмтир. Мал јер башка маҥтаза, тудуп болбозын адып, солдаттарга азык эдетен. Јаҥый акабыс јылкы малдыҥ ичи-кардын кайнадып јигени, кожо јуулашкан нӧкӧрлӧри мыны јаман кӧргӧни керегинде куучын биледе арткан.\nБоктуныҥ кожо чыккан карындаштары Турачы, Темдек, бодоштыра Ачап јууга барган. Турачы Петешевти јууга куран айдыҥ учында апарган. Уулы Карамайдыҥ эске алганыла, адазы оны учкаштырала, Тунгак деген јерде кузуктаган. Эҥирде турлузына јанып келеле, кузукты отко быжырып черткен. Эртен тура туруп келзе, адазы јууга атана берген. 1941 јылдыҥ учында Турачыны бажында шыркалу, јарым тынду јетирип экелгендер.\nТемдек Питешевти Јолодо школды тудуп турарда јууга апарган деп, адам айдар. Ол сӱрекей ус, кузнец кижи болгон деген куучын арткан. Темдек јуудаҥ јанбаган, бу кижи керегинде кандый да јетирӱлер јок. Ойрот автоном областьтаҥ јууга барып јаткан кӧп улусту поездти јолой бомбалаган, Темдек ол улустыҥ ортодо болгон болордоҥ айабас деп, јууда јылыйган улусты бедиреген республикада «Поиск» деген отрядтыҥ улузы айдышкан.\nКоркобы јуртта јаткан јаан јашту ӧрӧкӧн Јала Малташеваныҥ эске алганыла, Питештиҥ јууга барган уулдарында кижини кӧмӱрле јураза, танып ийер јурукчы уул болгон. Ол та Темдек, та ады ундылып калган Ачап деген уул. Эркей Чурпановтыҥ айтканыла, Боктуныҥ Чага, Чагаш деген уулдары болгон ло олор 1920-30 јылдардыҥ айдулу керектерине табартып, сурузы јок јылыйган. Боктуда Чага, Чагат, Ачап деген уулдар болгоны керегинде бистиҥ карган энебис Јакшы Питешева эзен јӱрерде куучындап туратан.\nБоктуныҥ ӱйи Эрте Тоотойдыҥ кыпчактарынаҥ, Евгений Модестович Чапыевтиҥ адазыныҥ, Мендештиҥ, кожо чыккан эјези болор. Олор он балалу болгон. «Сениҥ энеҥди Боктуга мен сӧстӧп бергем. Бокту јобош, јокту. Эрте калапту ӱй кижи, ус деп меге Токор деген кижи куучындаган» – деп, Јыргабай эјебис эске алат. Эрте 1936 јылда балдары оогошто јада калган.\n«Адам кулурды тудуп-тудуп, очокто кӱлге быжырар. Калаштары јаан болор. Олорды кезип-кезип, балдарына ӱлештирер. Изӱ калашты алган ла бойынча, бӧрӱкке салып ийетенис. Меге јаан эдип берер, байла, эҥ кичинеги учун. Ого јаан берди, меге кичинек деп, бир ачыныш, чӧрчӧктӧш јок. Канча кире берген, јийле, ойноп јӱрер берерис. Мен калашты соодорго ӱрӱп болбой турзам, адам ӱрӱп-ӱрӱп, оогош эдип сындырып беретени санаама кирет. База орустардаҥ картошко казып экелетен – деп, Јыргабай эјебис эске алат. – Энебис божоордо, бисти ӧскӱс балдардыҥ туразына берерге санангандар, је адам бербеген дежет. Ол сӱрекей аҥчы кижи болгон. Эликти адала, кардына канын урала, ичи-кардын таштабай, ӱзе экелер. Балдары кӧп тӧ, канайда да азыраар керек…».\nБоктуныҥ он балазынаҥ эзен артканы – Јаҥый, Јыргал, Јаҥмыр, Бабый, Јыргабай болгон. Олордоҥ бӱгӱнге јетире јӱргени Кулады јуртта јаткан 82 јашту Јыргабай Боктуновна. Энези божоордо, ол 2 јашту болгон. Бӱгӱн Оҥдой аймактыҥ Јоло јуртында, Горно-Алтайскта, тергеебистиҥ ӧскӧ дӧ јурттарында олордыҥ бала-барказы јуртайт.\n«Азыйда улус балдарына ада-ӧбӧкӧзи кем болгонын, айду-истежӱдеҥ, балдарыныҥ иштеер јолын буудактаарынаҥ јалтанып, айтпайтан. Оныҥ учун эмдиги ӱйе јаандары кем болгонын билбес» – деп, Јолјакшы ӧрӧкӧн айткан. Бу чын болор.\n1904 јылда Кан-Оозы аймактыҥ Тӧрӧм деген ӧзӧгинде ӧткӧн буркан јаҥдулардыҥ мӱгӱӱлинде ӧлтӱрткен деп бичиктерде адалган сок јаҥыс кижи – Б(П)итеш, Бокту акабыстыҥ, мениҥ карган адам Турачыныҥ адазы. Олор Оймонныҥ улузы. Шиберти деген јерде јуртаган деген куучын бар. Мӱргӱӱлде јарлыктаган чагандык сӧӧктӱ 12 јашту Чугул деген кыс бала, бай ады Кегее, Питештиҥ эмезе оныҥ ага-карындаштарыныҥ ӧскӱс арткан балазы болгодый.\nМӱргӱӱлди тоскурып, адазын ӧлтӱрип, ондо турушкан улусты тӱрмелеп турарда, Битештиҥ уулдары качып, Тоотойго келген. Эҥ јааны Бокту ол ӧйдӧ кижи алып, Тоотойдо јуртаган болордоҥ айабас. Чугулды, мӱргӱӱл башкарган ӧскӧ дӧ улусты Бийсктиҥ тӱрмезинде эки јыл кире туткан. Јаргы олорды актап, јайымга божодордо, Чугул база Тоотойго келип јаткан, мында кижиге барган. «Битештиҥ уулдары аҥдап-куштап, тайга-ташта ла јӱретен. Той-јыргал болзо, тӱжӱп келер, оноҥ ойто чыга берер – деп, Евгений Модестович Чапыев мен јиит тушта бир катап куучындаганы санаама кирет. – Совет јаҥ туруп, качып јӱрген улусты тӱшсин, кижиниҥ тынын кыйбаган, кату-јаман керек этпегендерди кезетпес-истебес деген. Оноҥ тӱшкилеген…».\nОл тушта јазап сурап не укпагам деп эмди сананадым. Бистиҥ јаандарыс бу керегинде куучындабайтан. Карган адам эзен тужында ого Абайдаҥ ле Беш ичинеҥ тӧрӧӧн улус айылдап келип туратан. Ол божогон кийнинде бу тӧрӧӧндӧрлӧ колбу ӱзӱлген.\nБу кӱндерде јууныҥ јылдарын, Тӧрӧлиниҥ јайымы учун тынын кысканбай јуулашкан, иштеген улусты кажы ла биледе эске аладылар. Оныла кожо калыгыстыҥ ӧдӱп келген сӱрекей кӱч ле нерелӱ јолын. Санангажын, кажы ла биле бойыныҥ тӱӱкизин бичизе, бу бичиктердеҥ албатыбыстыҥ тӱӱкизи јуулып бичилер. Айдылбаган неме эмди де кӧп, јаандарыс мӧҥкӱ эмес, олор јанбас алтайга барып, астап јат…


Албатызын азыраган ӧзӱм - altaicholmon\nАлбатызын азыраган ӧзӱм\nКандык-кӱӱк айлар сыраҥай ла калба јуур ла садар ӧй. Азый бу ишти Чой ло Турачак аймактардыҥ улузы бӱдӱрген болзо, эмди калбаны јуурга республиканыҥ бастыра аймактарынаҥ улус келет. Онызы јарт, бӱгӱн кӧп улуста иш јок. Олор калба јууп, эмеш те болзо акча иштеп алат.\nӦткӧн неделениҥ пятница кӱнинде калба јуур иш канайда ӧдӱп турганын кӧрӧргӧ, бис, редакцияныҥ бир канча улузы, Карасук јурттаҥ ыраак јокто Аксай деген јерге јетире барып јӱрдис. Горно-Алтайсктаҥ Чой јаар барган јолло јӱргендер јолдыҥ јанында кӧлӱктер турганын, ол ло јолды јакалай калба садып отурган улусты кӧргӧн лӧ болбой. Бис тал-тӱште барганысты темдектейин. Тискинчибистиҥ маҥтадыжы да тӱрген. Оныҥ учун једетен јерге тӱрген барганыс. Келеристе, јолды јакалай эки ӱй кижи отурган. Бойлорын Турачак аймактаҥ дежип, ады-јолдорын айдарынаҥ чек мойножып, јууп алган калбазын биске садарга база тыҥ ла ченешкен. Олордыҥ айтканыла болзо, калба јуурга кече келгилеген. Бу јерде баштапкы катап. Jууп алган калбазын бир эмештеҥ садып ийгендер. Эмди калганчы арткан он беш тудамды сададылар.\nJолдыҥ јанындагы кырда, агаштардыҥ ортозында, анда-мында палаткалар турат. Jе олордыҥ јанында улус кӧрӱнбейт. Байа ӱй улустыҥ айтканыла болзо, бастыразы ла калбалап јӱре берген. Удабастаҥ толо рюкзактарын ла сумалдарын јӱктенип тӱшкилеер.\nУдабай байа палаткалардыҥ бирӱзиниҥ јанында кыймыгуларды кӧрӱп, оныҥ јанындӧӧн ууландыс. Jедип барзас, эки уул туру. Бирӱзи Кебезеннеҥ, экинчизи Экинурдаҥ Эркеш Тоенов эмтир. Уулдардыҥ айтканыла болзо, мында калбалап турган улустыҥ тоозы јӱстеҥ ажа берет. Оноҥ до кӧп болгон, је эки кӱн кайра калбаны аларга келип турган садучылар, калба кӧп деп, баазын бир тудамы учун 25 салковойго јетире тӱжӱрерге ченешкен. Чугулдажып туруп калбаны 35 салковойдоҥ алгандар. Оныҥ учун бу ӧзӱмди јууп, акча иштеп аларга келген улустыҥ кезиги, кирелте болбос, калас ӧй ӧткӱрерис дежип, јангылай берген.\nБу эки уул мынаҥ да озо јылдарда калбалаган. Бу ишти бажынаҥ ала учына јетире јакшы билгилеер. Керек дезе, былтыр адын да экелип калбалаган болтыр. Jуунадылып турган бу ӧзӱмниҥ кеми астай берзе, баазы кӧдӱриле берер деп, олор билер.\n—Бойоор до сананзаар, таҥла туруп, 5-6 километр јер ӧдӧдиҥ. Кырга чыгып, калбаны јууган кийнинеҥ, ууры тӧртӧн-бежен килограмм рюкзакты јӱктенген, ойто кайра беш-алты километр јер ӧдӧргӧ келижет. Бис калбаны тӱрген јууп турган болзобыс, мында јажы јаандай берген улус бар, олорго кӱчке келижет — деп, Эркеш айткан.\nБир рюкзак калбаны јууп алатаны јеҥил неме эмес. Ого кӧп ӧй барат. Уулдардыҥ айтканыла, олор јӱс тудамды кайда да 3,5 сааттыҥ туркунына јууйт.\nКырга бир чыгып, јууп алган калбаҥ, ас ла салза, бир муҥ салковойго садылар учурлу. Оноҥ јабыс болды ба — кирелте болбос. 1,5 муҥ салковойго садылганын кем јок деп айдар керек. Jиит, кӱчтӱ уулдар тӧртӧн-бежен килограммнаҥ экелип турган болзо, јажы јаанай берген улус астаҥ тажып турган эмей.\nКалба јуур ӧй јаҥы ла башталып турарда, бир тудамныҥ бескези кайда да 150-200 грамм болгон. Эмди бу ӧзӱм јаандап калган ла бескези 500-600 граммга једе берет. Уулдар јолго чыгып, бир тудам-пучокты экиге бӧлип, кажызын ла сегизен-јӱс салковойго садып ийет. Андый учуралдар база болот.\nБир јерде мынча кире улус јуулган соҥында, кандый бир каршулу керектер болбозын деп, бери јаантайын ОМОН-ныҥ, полицияныҥ ишчилери келип барат. Олор калба јуунадып келгендердиҥ кажызыныҥ ла паспортыныҥ кӧргӱзӱлерин бичип алат. Документ јок болгондорынаҥ сабарларыныҥ отпечатокторын алгылайт. Мындый профилактикалык иштердиҥ шылтузында каршулу керектер темдектелбейт.\nЭркештиҥ айтканыла болзо, калба јуунадып турган улус бастыразы ла бой-бойын билер. Кандый бир кижи калбаны тазылыла кожо јула тартып туруп јууган болзо, сӱрдӱрет. Андый ок кату каруу ууры эткенле болот. Оныҥ учун каршулу керектер темдектелбей турган эмтир. Бу уулдардыҥ јанында ла одуда эмеген-ӧбӧгӧн улус отурган. Олор Кан-Оозынаҥ келген. Былтыр бери база келип, бир айга чыгара калба јуугандар. Олор палатказын, тӧжӧк-јастыгын, курсак-тамагын, одынын бастыра кожо экелген. Байа эки уулга кӧрӧ, јаштары јаандай берген бу улуска калба јуунадары эмеш кӱчке келижип турган болгодый. Олор бери кандык айдыҥ 27-чи кӱнинде келген. Былтыргы ла чылап, бир айга чыгара јадарга јазанат. Ӧткӧн јылда экӱ бир айга 32 муҥ салковой акча иштеп алган. Бу улус ады-јолдорын айдарынаҥ јыга мойножып ийдилер.\nЭркеш Тоенов колыла уулап, «ондо Оҥдой аймактаҥ, туку ондо Улаганнаҥ келген улус јадат» деп айдып турды. Мында Кош-Агаш аймактаҥ да келгендер бар эмтир. Иш јок улус кайда барзын…\nУулдардыҥ айтканыла, баштап агаш ээлемнеҥ улус келеле, садучыларды сӱрӱп, калбаны 65 салковойдоҥ алган. Олор база келер, калбаны бескелеп алар болгон. Jе оноҥ јылыйып калгандар.\nСадучылар кайдаҥ келип турган деген сурагыска «кайдаҥ ла, Томсктоҥ, Омсктоҥ, Иркутсктаҥ, Красноярсктаҥ, Бердсктеҥ, Новосибирсктеҥ, Барнаулдаҥ, Бийсктеҥ, керек дезе Казахстаннаҥ» деген каруу алдыс.\nКалба јуунадары јеҥил керек эмес деп ӧрӧ темдектедис. Jыландар, анчада ла шалјалар качалаҥын база јетирет. Бери келген улустыҥ кезиги аэрозольдорло јепсенген болзо, кезигинде не де јок. Уулдар калбаны ла јаантайын јиир керек, ол шалјаныҥ короныла тартыжар аргалу дешти. Эркештиҥ темдектегениле, олор шалјага тиштеткен кижини кӧрӱп јат. Байа кижиниҥ эди-каны изип баштайла, температуразы эки кӱнге улай тӱшпезе, эмчиликке аткарадылар.\nМында туалет те тудулган. Сӱрее-чӧпти бир јерге таштагылап турган эмтир. Байла, соҥында ол јуунадылып ташталар. Байа сӱрее-чӧптӧ аракыныҥ куру болуштопторы база јаткан. Калба јуунадаачылардыҥ кезигине эҥирлер ачу аш јогынаҥ ӧтпӧй турган болбой деген санаалу јанып ийдис.\nАлтайыс албатызын база азырап ла јат. Jас келгенде, улус калба јуунадат, кӱскиде кузуктайт, јӱзӱн-башка јиилектер јууйт. Jаҥыс ла кичӱ Тӧрӧлисти сӱрее-чӧплӧ бӱркебектер.\nАлтай Республикада калба јуунадар ӧй ӱч неделеге улалат. Бу ӧйдиҥ туркунына ол ӧзӱм кижиниҥ эди-канына тузалу витаминдерле толо болот. Ченемелдӱ јуунадаачылар бир сезонго кайда да 50 муҥ салковой кире акча иштеп алат. Олор јуунадып алган калбаныҥ бир тудамын садучыларга 40 салковойдоҥ садат. Байагы улус мынаҥ садып алган калбаны ӧскӧ тергеелерге апарып, тудамды 100-150 салковойдоҥ садат.\nКалба јуунадарга кандый да јараду-бичик керек јок. Алтай Республиканыҥ ар-бӱткендик байлыктар ла экология аайынча министерствозы калба јуунадаачылардаҥ јаҥыс ла бу ӧзӱмниҥ тазылына тийбезин деп сурайт. Калбаны бир ле јердеҥ ӱч јылга улай јуунадарга јараар. Оноҥ эки јылдыҥ туркунына байа јер амыраар учурлу. Мынайда амыраткан јердеҥ соҥында база да јакшы тӱжӱм аларга јараар.\nКалбаныҥ тузалу болгонын јаҥыс ла албаты медицинаныҥ эмес, је анайда ок јаҥжыккан да медицинаныҥ чыгартулу улузы темдектейт. Бу ӧзӱмде аскорбиновый кислота — С витамин кӧп.\nКалба канча ла кире бийик кырда ӧссӧ, витамини анча ла кире кӧп болор деп чоттолот. Оныҥ јалбырактары, бӱрлери ле тазылы чесноктыҥ јыдыла јытанат. Не дезе, анда эфирный ӱс бар. Оноҥ башка ӧзӱмде белок, фруктоза, минеральный тустар, фитонцидтер, ол тоодо микробторды ӧлтӱрип турган аллицин де бар. Калбада бистиҥ эди-каныска тузалу болгодый конферол деген вещество барын база билип јӱрели. Бу вещество тамырларды, анчада ла коронарныйларын элбедет.\nБу ӧзӱмде бар веществолор канда холестерин јууларын буудактайт, јӱректи јакшы иштедет, канныҥ тебӱзин јабызадат. Оны кӧп јигенде, гипертония болбос. Кыскарта айдар болзо, бу ӧзӱмниҥ тузазы сӱрекей јаан.\nКалба Тӧс Европада (Австрия, Бельгия, Чехия, Словакия, Германия, Венгрия, Нидерланды, Польша, Швейцария), Тӱндӱк Европада (Дания, Финляндия, Ирландия, Норвегия, Швеция, Великобритания), Тӱштӱк Европада (Румыния, Болгария, Югославия, Греция, Италия, Франция, Испания), Турцияда, анайда ок Украинада, Белоруссияда, Арменияда, Азербайджанда ла Грузияда база ӧзӧт.\nВитаминдери кӧп бу ӧзӱмди кышкы уйкудаҥ ойгонгон айулар јиирге јакшызынат. Олор калбала јемзинип, ийде-кӱчин тӱрген орныктырат.


Муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јилбӱлерине - altaicholmon\nРеспубликаныҥ муниципал биригӱзиниҥ тӧс ајарузында тергеениҥ ле кажы ла муниципал тӧзӧлмӧниҥ јонјӱрӱм-экономикалык, анайда ок јурттардыҥ старосталарыныҥ институдыныҥ ӧзӱминиҥ сурактарын јеткилдеери болгон.\nСоветтиҥ бӱдӱреечи дирекциязы муниципал тӧзӧлмӧлӧргӧ тап-эриктер ле акча-манат јанынаҥ сурактар аайынча јартамал эдип, олорго методикалык, консультативный ла тап-эрик болуш јетирет.\nӦткӧн дӧ јылда, эмдиги ле чылап, одоштой тергеелердиҥ — Кемеровский, Томский ле Новосибирский областьтардыҥ, Алтай крайдыҥ, Тува ла Хакас республикалардыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ советтериле озолондыра јӧптӧшкӧни аайынча ӧмӧ-јӧмӧ иштегенис. Анайда ок бис Горно-Алтайсктагы госуниверситетле ӧмӧ-јӧмӧ иштеери јанынаҥ јӧптӧжӱ тургусканыс, Алтай Республиканыҥ прокуратуразыла, РФ-тыҥ Минюстыныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыла колбуны тыҥытканыс.\nТемдектезе, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ уставтарын бӱгӱнги јасакберимниҥ ээжилерине келиштирте кубултары чӧйилип турза, документтер окылу јарлалбаза, РФ-тыҥ Минюстыныҥ башкартузы бистиҥ советке јетирӱ эдет. Совет ол јетирӱлерле башкарынып, керектӱ иштерди ӧткӱрет. 2017 јылда нормативный тап-эриктик акттарды јарлазын деген 94 баштану эдилген ле шӱӱлтелерлӱ 34 самара аткарылган болгон. МО-лордыҥ уставтарын бӱгӱнги јасакберимге келиштиртери — советтиҥ јаантайынгы ајарузында.\nМуниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ соведи јербойында бойы башкарынарыныҥ бӧлӱгинде тергеелик нормативный тӧзӧлгӧ тӧзӧӧринде эрчимдӱ туружат. Республикада јербойында бойы башкарынарыныҥ органдары ла муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ соведи јасакберимдердиҥ экспертизазын ӧткӱрери јанынаҥ чокым система тӧзӧлип калган. Jасактардыҥ ӱлекерлери бастыра кеминде муниципалитеттерге (каланыҥ, аймактардыҥ ла јурттардыҥ) аткарылат, оныҥ уч-турултазыла бис ӱлекер јанынаҥ башка-башка шӱӱлтелерди аладыс. Jасактардыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ соведи ажыра экспертиза ӧдӱп турган ӱлекерлериниҥ тоозы калганчы ӱч јылдыҥ туркунына ӱч катапка кӧптӧгӧн.\nАнайда ок АР-дыҥ СМО-зыныҥ ассоциациязы Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ јакаандарыныҥ ла јӧптӧриниҥ ӱлекерлерине экспертиза база ӧткӱрет. 2017 јылда башкаруныҥ јербойында бойы башкарынарыла колбулу јакаандары јанынаҥ 33 экспертиза, јӧптӧри аайынча 54 экспертиза ӧткӱрилген (2016 јылда — 4 лӧ 12).\nАссоциацияныҥ чодыла, ГАГУ-да муниципалитеттердиҥ специалисттериниҥ билгирлерин бийиктедери аайынча курстар ӧткӱрилип јат. Мындый ӱредӱни божоткондорго кере-бичик табыштырылат. Процессуальный јасакберимде кубулталарла колбой, былтыр 62 специалист арбитражтыҥ ижиле колбулу темалар аайынча ӱредӱ-белетениш ӧткӧн.\nРоссияныҥ МЧС-ыныҥ республикан баш башкартузыныҥ, Алтай Республика аайынча МВД-ныҥ, Jондык палатаныҥ чыгартулу улузы турушканыла, јурттардыҥ старосталарына семинар-јуундар ӧткӱрери јакшынак јаҥжыгу болуп калган. Олордо кӧрӱлип турган сурактар јурттарда ла эл-јон ортодо јеткер болбозын јеткилдеериле, старосталар МЧС-ла, полицияла, јондык организацияларла ӧмӧ-јӧмӧ иштеериниҥ, оноҥ до ӧскӧ сурактарла колбулу. Старосталарды олорго кере бичик берери, јилбиркедиш эдери, јурттардагы спортивно-культурный инфраструктураны јарандырары јанынаҥ сурактар јилбиркеткен болгон. Тургузылган сурактар бӧлӱктей аайлаштырылган. Тургуза ӧйдӧ, АР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели А. В. Бердниковтыҥ шылтузында, муниципал тӧзӧлмӧлӧргӧ јурттардыҥ старосталарын јилбиркедери јанынаҥ акча-манат чыгарылган. Jурттардыҥ старосталарына кере бичик берериле колбулу сурак аайлаштырылган.\nБойыстыҥ ижисти элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар ажыра кӧргӱзерге чырмайадыс — бойыска реклама эдип эмес, а јерлештериске бистиҥ организация кандый ууламјыларла иштеп турганы, биске кандый сурактарла баштанары јанынаҥ јартамалдар эдерге. Бу јанынаҥ бис «Алтайдыҥ Чолмоны», «Звезда Алтая» газеттерле, «Туулу Алтай» ГТРК-ла, АР-дыҥ башкарузыныҥ тергеелик окылу порталды башкарып турган пресс-службазыла ӧмӧ-јӧмӧ иштейдис. АР-дыҥ окылу сайтында муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ совединиҥ бӱги бар. Улус ол бӱктеҥ ассоциацияныҥ учредительный документтериле, јӧптӧжӱлер, отчеттор, тӧс ууламјылар ла иштиҥ планы аайынча јетирӱлерле таныжар аргалу.\n2017 јылда бастыра тӧс иш-амадулар бӱткен, совет ле муниципал биригӱлер, государственный јаҥныҥ федерал органдарыныҥ тергеелик башкартулары, тергеелик јаҥ ортодо бек колбу тӧзӧлип калган. Ассоциация муниципалитеттер ортодо тузалу иш-колбу тӧзӧӧр, муниципал биригӱниҥ јаантайынгы керексиништерине каруу берер аргалузын кӧгӱскен.\nМуниципал служащийлерди, анайда ок јербойында учурлу сурактарды аайлаштырарында туружып турган бастыра улусты акту кӱӱнимнеҥ бистиҥ профессионал байрамысла — Jербойында башкарынарыныҥ кӱниле уткып турум! Бастырагарга бек су-кадык, ырыс, баштаҥкайлар, эҥке-тоҥко јадын-јӱрӱм, албатынаҥ јӧмӧлтӧ, јӱрӱмдик эрчим, муниципал тӧзӧмӧлдӧрдиҥ ле олордыҥ албаты-јоныныҥ јилбӱлерин мынаҥ да ары једимдӱ корулаарын, кижилик кӱӱн, тургузылган иш-амадулар једимдӱ бӱдерин кӱӱнзейдим!


Ундылбас туштажулар — Чолушман ӧзӧктӧ - altaicholmon\nАймакта балдардыҥ садиктериниҥ ле школдыҥ интернаттарыныҥ таскадаачылары, школдордыҥ ӱредӱчилери эбире јылына јӱзӱн-башка эҥирлер, туштажулар, ӱлгерлердиҥ, јуруктардыҥ кӧрӱ-маргаандарын, оныҥ чӱмдемелдериниҥ сӱр-кеберлериле туштажулар ӧткӱрет. Ӱлӱрген айдыҥ 20-чи кӱнине јетире бу иш Шабалинде Л. В. Кокышевтиҥ адыла адалган ла Камлактагы школдордыҥ јаан ӱлекерлериле тӱгенер. Шак бу школдорло јарлу јерлежистиҥ ады-јолы ӱргӱлјикке колбулу.\nАймактыҥ ӱредӱ башкартузы јаан изӱ айдыҥ 14-18 кӱндеринде «Изӱ эзенисле Шабалин алтайыстаҥ» деген јайаандык ӱлекерле Улаган аймактыҥ јурттарыла јол-јорыкта болдыс. Солун ла јилбилӱ гастрольло Шыргайтыдагы школдыҥ ӱредӱчилери, Россия Федерацияныҥ ла Алтай Республиканыҥ нерелӱ артизи Кара Майманов Чолушман ӧзӧктиҥ Кату-Jарык ажуныҥ ары јанында турган Балыкчы ла Кӧӧ јурттарда болды. Туштажу «Кумжулу — Лазарь Кокшышевтиҥ кичӱ тӧрӧли» деген мультимедийный таныштыруга тайанып ӧткӱрилген. Солун ӱлекердиҥ авторы — Р. Сулина.\nЫраак ла солун алтайдыҥ эл-јонын бичиичиниҥ јӱрегине кару Кумжулу јуртына јууктада таныштырар амадула јорыктаган артисттер — тӱӱкиниҥ ӱредӱчизи, школдыҥ директорыныҥ молјузын удурумга бӱдӱреечи Елена Тадыева (Павловтыҥ сӱр-кеберин ойногон), алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Зоя Боделукова (Байоамка), обществознаниениҥ ӱредӱчизи Валентина Каланакова (Нахай Ногоевич), баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи Радмила Кокпоева (Jалаа), автобустыҥ тискинчизи Алексей Татанаков (Jыртай).\nОйын-концерттер јаан изӱ айдыҥ 15-чи кӱнинде 13.00, 16.00 сааттарда болгон. Бис Кӧӧдӧ электросвет јӱк ле эртен тура ла эҥирде, Балыкчыда дезе ӱзӱктелип кӱйӱп турганын ајарубыска база алганыс. Айла, ӱзеери Балыктујул јуртта Пантелеймонныҥ адыла адалган церкпениҥ ачылганыныҥ 25 јылдыгына учурлалган байрам ӧдӱп јаткан болуптыр. Мындагы эл-јон ого јаан учур берет. Эртен тураныҥ 8 саадында бис церкпеге једип келзес, јаҥын јаҥдап турган Кӧӧниҥ, Балыкчыныҥ улузы мында эмтир.\nJе ондый да болзо, бистиҥ де туштажуда кӧрӧӧчилер болды. Улус чӱрче ле јуула тӱжӱп, сӱӱген поэдиниҥ тӧрӧл јериле јилбиркеп, јакшызынып таныштылар. Бистиҥ туштажулар јылу, најылык айалгада ӧткӧн. Олор сурактар берип, Кумжулуныҥ турган јерин, ар-бӱткенин кайкап јаткандарын. Бичиичиниҥ баштапкы бичиктериниҥ тыш бӱдӱмдерин слайдтардаҥ кӧрӱп, алкыш-быйанын айдыштылар. Jаш тужысты эзеттис, јаш ӧйиске бурылдыс деп айдышты. Керек дезе Кара Маймановло бијелеп турдылар…\nКычыраачыларды ӱлекердиҥ программазыла таныштырып ийели. Сценаны ол ӧйгӧ келиштире јазадыс. Оҥ јанында содон айыл (јоголгон јурттыҥ фотојуругыла) эптӱ тургузылды. Сол јанында экранда Кумжулу јурт керегинде слайдтар ээчий-деечий кӧргӱзилди. Кӧӧ јурттыҥ клубы бойы, Николай Амырчиновичтиҥ айтканыла, «јакшынак декорация» болгодый. Ол колхоз ӧйинеҥ арткан бир кып тура болуптыр. Сцена-эш јок, толыкта буржуй печке. Сенек јок, тудунар-тайанар эптӱ перила јогынаҥ беш доскодоҥ бозого. Эжикти кееркеткен чилеп, је ле деген кара сомок. «Артисттер» мындый айалгага бир де ајару этпеди. Айылдаштар ойын-концертиле бой-бойлорына айылдажып јӱрген «алтын ӧйлӧр» кайда деп, ол ӧйди эзеттилер. Бой-бойына јолыгыжып, эрмек-сӧзин угушканы артык ине. Эҥ учурлузы — кӧрӧӧчиниҥ ачык-јарык кӱӱни, јӱреги. Ол јӱректер кандый да ӧйдӧ Кокышевке ачык болгон, ого удура баскан. Jурттыҥ улузы ундылган јаҥжыгуны орныктырган деп, биске јаан быйанын айдышты. Айса болзо, јуук ӧйдӧ Кӧӧдӧ культураныҥ је ле деген байзыҥы болор. Бӱгӱнги кӱнде јурт јерлердиҥ клубтарына ајару да, болуш та эдилип ле јат деп билерис. Ижемјини јылыйтпас ла керек…\nБис поэттиҥ јайаандыгыныҥ ырыс-кежиги, соолбос јаҥду, эмдӱ-томду тоҥмок суудый тӧрӧлин бастыра јанынаҥ кӧргӱзерге чырмайдыс. «Туулардаҥ келген балдар» деген чӱмдемелинде бичилген кобы-јиктердиҥ, кырлардыҥ ады-јолдорыла таныштырдыс, экраннаҥ кӧргӱстис. Туулардыҥ ортозында турган оогош јурттыҥ јаҥжыгуларыла таныштырдыс. Кумжулу јурттаҥ јаан јолына чыккан јарлу улустыҥ ады-јолдорын ададыс. Ортозында Шыргайтыныҥ јаҥарын да, частушкаларын да кожоҥдодыс. Кӧрӧӧчилер «Арина» деген романныҥ ӱзӱги аайынча тургузылган ойынды јылу уткыды. Кӧдӱриҥиниҥ кажы ла бӧлӱги кожоҥло тӱгенген. Мында Л. Кокышевтиҥ ӱлгерлерине чӱмделген «Энеме», «Кожоҥ», «Jарбыныш», «Той», «Шуралай» деп кожоҥдор кӧрӧӧчилерге база тыҥ јарады.\nШабалиннеҥ барган улус Л. Кокышевтиҥ тилиниҥ байлыгын, кичӱ тӧрӧлиниҥ сӱр-кеберин, эл-јоныныҥ јӱрӱминиҥ учурын бийик кеминде кӧргӱстилер. Кумжулуныҥ эл-јоны иштеҥкейиле, чыйрагыла, јалакайыла, ӧмӧркӧгиле мактулу, танылу. Олордыҥ эрмек-куучыны кандый да јымжак. Кокырчы-ойынзак албаты. Бу јакшынак кылык-јаҥыла олорды Шабалин аймактыҥ «габровецтери» деп айдарга јараар. Шыргайтыдаҥ ӱлгерлерди ле кокыр-каткылу туујыларды эске кычырып тургандар бир канча шылтактардаҥ улам бисле кожо барбаганы карамаду. Jе поэттиҥ чыккан кӱнине јуукташтыра бис Шабалин алтайыста јаан программала албатыныҥ алдына чыгарыс деп иженедис.\nБу ӱлекер јӱрӱмде бистиҥ спонсорлорыстыҥ болужыла бӱткенинде сӧс тӧ јок. Бӱгӱнги кӱнде акча-манатла кызалаҥ текшилей деп айдарга јараар. Jе ондый да болзо, бойыныҥ јерлештери, аймагы учун оморкоп, арга-чыдалы јеткенче болужып јӱрген улус кӧп. Олор бистиҥ ижемјибис, оморкодубыс. Болушканы-јӧмӧгӧни канча катап арбыдап, ырыс-кежик болуп, бала-барказына эбирилзин. Бу улуска тӧрӧл газедис ажыра алкыш-быйанысты айдадыс. Олор — Jабаганнаҥ таҥынаҥ аргачы, Л. Кокышевтиҥ јеени Людмила Кокышева, таҥынаҥ аргачы, «Борсуган» кафениҥ јааны Николай Черуков, Шабалин аймактыҥ јааны Эрчим Сарбашев, Шабалин аймактыҥ јааныныҥ ордынчызы Уткул Манинов, аймактыҥ депутаттары Светлана Ойношева, Аржан Тодошев, аймак башчы Александр Тӧлӧсов, Шабалин аймактыҥ депутаттарына кандидаттар Альберт Кергилов ло Василий Ойношев. Онойдо ок Кара Маймановко бисле кожо јол-јорыкта јӱргени учун јаан быйан.\nАлтайыс, јерис јакшы улузыла байлык дегенин ӧткӧн јол-јорык лапту кереледи. Улаган аймактыҥ улузыныҥ кӱӱнзегин, кӱндӱркегин! Бис Улаган аймактыҥ јааны Никита Санинге, ордынчызы Людмила Кудюшевага, Улаган ла Шабалин аймактардыҥ ӱредӱ башкартуларыныҥ јаандары Юлия Кучалуга ла Милена Тукеевага, Улаган аймактыҥ культура бӧлӱгиниҥ операторы Андрей Аилдашевке јаан быйаныс айдадыс.\nJол-јорыгыста јолой ло јакшы улус јолыгып, бисти јӧмӧгӧнине канайып сӱӱнбес. Чолушман ӧзӧктӧ кай чӧрчӧктиҥ «Кай» деген айылдыҥ башкараачызы Олег (Алексей) Асканаковко, туристтердиҥ «Мешке Таш» деген турлузыныҥ администрациязына јаан алкыш-быйан. Таҥынаҥ быйанысты бисти бойыныҥ «Соболь» кӧлӱгиле ыраак јол-јорыкка јымжак алып јӱрген Алексей Татанаковко айдадыс.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ кычыраачыларына Лазарь Кокышевтиҥ Карабашка баштанган јолдыктарын сыйлайдым:\nJалтырап турала јап эдетен\nJаҥыс јӱрӱмниҥ кысказын билели.\nБулутту теҥерини ӧдӧ берген\nЭбире јӱрӱмниҥ элбегин сезели…\nШабалин аймактыҥ ӱредӱ башкартузыныҥ метод кабинединиҥ јааны


Кайчыныҥ куулгазын телекейи - altaicholmon\nӦдӱп јаткан Чычкан јылда ады јарлу кайчы Шалбаа Марковтыҥ чыкканынаҥ ала 130 јылдыгы темдектелет.\nАры јанынаҥ јайаандык јайалталу кайчы Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Абай јуртында 1890 јылдыҥ тулаан айыныҥ 25-чи кӱнинде чыккан. Адазы Маркоп богускандар ук-уйазынаҥ, Абай јуртта јаткан.\n«Орто кеминде јатканыс, бис беш јӱс эчкилӱ, он беш уйлу, беш атту болгоныс. Јаан биледе бис јети бала, балдардаҥ кем де кайчы болбогон. Энем иркиттер уйазынаҥ, мен, байла, эне угымла кайчы болуп баргам. Иркиттердиҥ угы-тӧзинде кайчылар кӧп лӧ болгон. Энем адамныҥ экинчи ӱйи болгон, баштапкы ӱйи байлагастардаҥ, балдар јок. Оныҥ учун ончо улус мени байлагас сӧӧктӱ Самтак ла иркиттер угынаҥ Биле деген эки энелӱ деп айдыжатан. Мен сегис јашту болорымда, адам божогон» — деп, Шалбаа бойыныҥ бала тужы керегинде эске алынатан.\nАдазы амырап калган кийнинеҥ олор Кан-Оозы аймактыҥ Кырлык деген јуртына кӧчӱп келген. Је 1933 јылдаҥ ала Шалбаа Марков Оҥдой аймактыҥ Коркобы јуртында јаткан. Ол Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы. Алтай уул от-калапту јууга 1941 јылда атанган ла 1945 јылда Алтайына јанган. Ол ӱч катап шыркалаткан. Јалтанбас јуучыл «За оборону Ленинграда» деген медальла кайралдаткан.\nЈууныҥ-чактыҥ кийниндеги јылдарда совхозто ка-лаш та быжырган, санитар да, койчы да болгон, аттар да кичееп кӧргӧн, ары-бери коштор до тарткан, суу да тарткан, бир сӧслӧ, этпеген-бӱдӱрбеген ижи јок. Кандый да ишти ак-чек ле быжу, чыҥдый бӱдӱретен.\nШалбаа Марков оогоштоҥ ала алтай баатырлар ке-регинде кай чӧрчӧктӧрди, соојыҥдарды, чӧрчӧктӧрди, калык чӱмделгезин ле о.ӧ. угарын јакшызынатан. Качан эҥирлер сайын кандый бир алтай агаш айылда јуулган улуска кем де кай чӧрчӧкти айтса, эмезе чӧрчӧктӧрди, куулгазын кеп-куучындарды куучындаза, табышкактарды таптыртса, ондо кичинек Шалбаа кыйалтазы јогынаҥ туружатан. Ол мындый эҥирлерди бир де божотпойтон.\nКайлайтаны јаан јайаан јайалта ине. Балдарды эрте јашта, оогошто ло кайга јолын ачса, таскатса, артык. Нениҥ учун дезе баланыҥ санаа-сагыжы ару, укканын-кӧргӧнин ундытпай, кӧксине салар, кийнинде эске алып, кӧнӱ бойын айдып берер.\nОныҥ эске алынганыла, ол кай чӧрчӧктӧрди Айры Сабалин, Сыгыр Мамаков, тӧӧлӧстӧр одузынаҥ Аднаш деген јаан кайчылардаҥ угуп јӱрген. Темдектезе, Шалбаа «Ӧлӧштӧй» деген кай чӧрчӧкти оогошто ло бир катап угала, ундыбаган. Шак бу учурал оныҥ санаа-укаазы, кӧкси тереҥ, сӧскӧ, кайга сескир, ајарыҥкай болгонын сӱрекей јакшы кӧргӱзет.\nШалбаа Марков 15 јаштаҥ ала «Тӱлкӱнек», «Башпарак», «Јелбеген» деген оогош чӧрчӧктӧрди, кай чӧрчӧктӧрди ле оноҥ до ӧскӧлӧрин куучындап баштаган.\nКажы ла кайчыда кайлаарында бойыныҥ аҥылу мары, эп-сӱмези бар ла танылу болгоны озодоҥ бери јарлу деп айдарга јараар. Шак мындый аҥылу, кемге де тӱҥей эмес јайалта эмезе эп-арга, эп-сӱме башка-башка шылтактардаҥ, керектердеҥ камаанду. Је ондый да болзо, ол аҥылу, танылу јайалта балага эрте јашта салылып, оныҥ кийнинде бастыра јӱрӱмине јӧмӧлтӧ-јол алынып, там ла јаранат, ээленет.\nКалык чӱмделгезинде кай чӧрчӧкти бастыра јанынаҥ алза, эҥ ле байлык бӱдӱм-жанр деп айдарга јараар. Кай чӧрчӧктӧ соојыҥдардыҥ ла кеп-куучындардыҥ, чӧрчӧктӧрдиҥ, јаҥар кожоҥдордыҥ, чӱм-јаҥныҥ, поэзияныҥ, чечен сӧстӧрдиҥ, кеп сӧстӧрдиҥ, табышкактардыҥ ла оноҥ до ӧскӧлӧриниҥ кӱӱзи, ӱни, кӱрмелгези артыгынча. Алтай кай чӧрчӧктӧрдиҥ кеми бир канча јӱстер ӱлгерлик мадактардаҥ ала канча муҥдарга једет.\nШалбаа Марковтыҥ кай чӧрчӧктӧри 1966 јылдаҥ ала «Алтай Баатырлар» деген тизӱде кепке базылып баштаган. Шалбааныҥ кай чӧрчӧктӧри ӧскӧ кайчыларга, темдектезе, А. Г. Калкинге эмезе Н. У. Улагашевке кӧрӧ, кӧп эмес. Оныҥ тооломына тӧрт јаан кай чӧрчӧктӧр «Ӧлӧштӧй», «Алтын-Мизе», «Бар-чоокыр атту Байыҥ-Коо», «Ак чабдар атту Алтын-Бӧкӧ» кирет, ол онойдо ок кожоҥдорды ла чӧрчӧктӧрди сӱреен кӧп билетен.\nШалбаа Марков алтай кай чӧрчӧктӧрди кайлаары јанынаҥ тыҥ кайчылардыҥ бирӱзи болгон. Ол оогоштоҥ ала јаҥжыккан алтай кайдыҥ, кайчылардыҥ ортозында ӧскӧн. Јебрен ӧйдӧҥ ала кай чӧрчӧктӧрди эки эп-аргала айдатан: куучындап айдатаны ла кайлаары. Шалбаа уккан кай чӧрчӧгин бир де јастырбай, чокым, ол ло аайыла айдатан. Ондый кайчылар база бар ине. Ол кай чӧрчӧкти куучындап айдатан. Алтай улус шак мындый кайчыныҥ айдып кайлаганын тайга-таштагы аржан суулардыҥ селгени јогынаҥ кӧнӱ, бир аай, шоркырап акканыла эмезе аттыҥ табылу кӧнӱ маҥыла тӱҥейлеп јат. Шалбааныҥ тили де сӱреен байлык, санаа-укаазы да сӱреен тыҥ болгон. Бир ле катап укканын качан да ундыбайтан. Кече-башкӱн ле уккан немедий айдып отуратан.\nКайчы Ш. Марковтыҥ айткан «Ӧлӧштӧй» деген кай чӧрчӧги «Маадай-Кара», «Алтай-Буучай» деген је ле деген кай чӧрчӧктӧрдий, калыктыҥ эрјинедий кереези, байлыгы деп темдектеер керек. Кайчыдаҥ бу кай чӧрчӧкти 1964 јылда М. Соколова бичип алган. 1966 јылда «Ӧлӧштӧй» деп кай чӧрчӧк «Алтай Баатырлар» деген тизӱниҥ 5-чи томында чыккан, тургузаачызы С. С. Суразаков, чӱмдемел тӱзедӱлерди бичиичи А. О. Адаров эткен.\n«Ӧлӧштӧй» 8705 ӱлгерлик мадактардаҥ турат. Ол ӱч бӧлӱктеҥ туруп јат ла ондо ӱч ӱйениҥ баатырларыныҥ: адазыныҥ, уулыныҥ ла барказыныҥ јӱрӱмдери ле нерелӱ керектери айдылат. Каанныҥ јылкызын кӱткен малчыныҥ јӱрӱми, салымы сӱреен толо ло чындык кӧргӱзилет. Моҥыс-Каан ӧскӱс уулга јылкы малын кабырткан ла ого Ӧлӧштӧй деп ат-јол берген, база биле тӧзӧӧргӧ болужар сӧзин берди. Моҥыс-Каан аргалу-чакту, ийделӱ-кӱчтӱ каан деп кӧргӱзилет. Кӱчтӱлери, алыптары да кӧп:\n… Јетен улу баатырлары бар,\nЈууга јӱрер јуучылдары болтыр.\nАлтан јайзаҥ јонду эмтир,\nАлтай ӧткӧн албаты эмтир.\nӦлӧштӧй Моҥыс-Кааннаҥ ыраакта оныҥ јылкы малын кабырып јӱрет. Каан, ӧскӧ дӧ кай чӧрчӧктӧрдӧ чилеп ок, кату-казыр, јалчыларына, кулдарына калју болуп, олорды базынып турган деп кӧргӱзилет:\nКара айгырлу ол малынаҥ\nБир малды бӧрӱ јизе,\nБир малы бойы ӧлзӧ,\nМалчызын ӧлтӱрип салатан,\nКазыр кылыкту каан эмтир.\nМалчы кижи мал јанында\nӦлӧрдиҥ ӧлгӧнчӧ јӱрер јаҥду.\n«Јаман кабырзаҥ, буру бойыҥда,\nЈакшы кабырзаҥ, тыныҥ амырда.\nАзык сурап айылымды айланба,\nАрсал тайга — азыгыҥ анда.\nОл Ӧлӧштӧйдиҥ айыл-јурт тударга кенек те эпшини болзо, алып берзин деген сурагын угар да кӱӱни јок болгон. Ӧлӧштӧй тайга-ташта јӱрӱп, кижи тилин, куучынын ундыырга јеткен:\n…Казан азар эш-бараан\nСурап јӱрген кижи эдим.\nАлтан јайзаҥду јоноордо\nАлык-толык бар болбой?\nЭжиктеги кул келиндерде\nКыйык-бычыгы бар болбой?\nБир катап Моҥыс-Каанныҥ кызы байлардыҥ он эки јаражай кыстарына ӱйдештирип, адазыныҥ турлуларын эбирип јӱреле, малчы Ӧлӧштӧйдиҥ кунукчылду кожоҥын уккан:\nКараҥуй тӱн кирерде,\nКарыкчалду уйку болот.\nКӱн таҥдап чыкканда,\nКунукчылду јӱрӱм болот.\nКожо јижер балам јок,\nАмзап јижер эжим јок.\nКаанныҥ кызы Алтын-Топчы кыстардыҥ бир-бирӱзин Ӧлӧштӧйгӧ барзын-качсын деп айдарда, байлардыҥ кыстары ончозы јокту уулга барарынаҥ јескинген кептӱ мойноштылар. Оныҥ учун каанныҥ кызы малчыны карамдап, бойы оныҥ эш-барааны болорго шӱӱп алды.\nЧӧрчӧктӧ каанныҥ кызы ойгор санаалу, ыраада кӧрӧр, шӱӱр деп кӧргӱзилгенин аҥылап темдектеер керек. Шак ол кыс кара ийдени јакшы, ак санаала јеҥген, кара сагышту адазын ла оныҥ алдындагы нӧкӧрлӧрин јеҥип чыккан. Онойып, бу кай чӧрчӧктӧ јаҥыс та јокту эр улусты кӧдӱрип, мактап јаткан эмес, је олордыҥ эш-бараандарын база. Оноҥ башка бу чӧрчӧктӧ тегин улустыҥ байлардаҥ бастыра јанынаҥ бийик болгоны база аҥылап темдектелет.\nӦлӧштӧй, каанныҥ јалчызы кижи, оныҥ кызын алат. Олор экӱ тайга таш јаар качып, куй ташта јадат, ондо уулы чыгат:\nЈаш бала багырып ийди.\nКабагы мыныҥ туйук эмтир,\nКабыргазы мыныҥ тудуш эмтир.\nКелтей колында сегис кырлу\nЈада таш тудунган.\nКелтей колында терстӱ\nКара кан тудунган\nТемдектӱ чыгып келбей кайтты.\nЈаҥы чыккан уул баланы\nКойон терезиле ороп ийдилер,\nКой терезиле кучуп ийдилер,\nМыйгак терезиле јаап салдылар…\nАлбатыныҥ кай чӧрчӧктӧринде кыйалтазы јогынаҥ јалтанбас баатырларды айыл-јуртту эдетен сурак турат. Ӧлӧштӧй уулы Эркин-Кооны айыл-јуртту болзын деп, кудалап барат. Кыстыҥ ада-энезиле јӧптӧжип, Ӧлӧштӧй јаан удабай божоп јат. Баатыр бӱткен Эркин-Коо оныҥ сыргалјызын Эрлик-Бий јер алдына апарып јатканы керегинде табышты угуп, тӱрген ле оны аргадаарга атанат.\nКай чӧрчӧктӧрдӧ теҥериде телекейди ӱстиги ороон, јер алдын алтыгы ороон ло орто телекейди Айлу-Кӱндӱ Алтай деп айдып јат. Эрлик-Бий алтыгы ороондо јуртап јат. Сазон Суразаков Эрлик-Бийдиҥ јери-јуртын мынайда кӧргӱзет: ӧргӧӧзи оныҥ Тойбодым деген тогус сууныҥ бириккенинде турат. Тойбодымды кечире аттыҥ кылынаҥ кемӱрӱ-кӱр чӧйилет. Эрлик-Бийдиҥ каандыгында божогон улустыҥ ума јок сӱнелери-куттары јӱрет… Эрликке једер јол бар, је ол кӧп тоолу буудактарлу. Бу бий јети эмезе тогус уулду, јети эмезе тогус кысту. Эрлик-Бийдиҥ колында кӧп-кӧп ээлер бар: кӧрмӧс, јеек, шулмус, јеткер, бук ла о.ӧ.\nЈер алдында телекейде Эркин-Коо адыла кожо башка-башка буудактарды: кара эки ач кускунды, кижиге барган јети јиит келинди, бой-бойына тӱҥей беш эр кижини,эки тӱҥей јутпаны, јес мӱӱстӱ букада отурган Сокор-Кара баатырды, Илји састы, чойлошконы кайнаган кӧлди ле о.ӧ. ӧдӱп чыгат. Тартыжулар јаанада кӧргӱзилет: јуу-согуштыҥ тал-табыжы алтыгы ла ӱстиги ороондордо угулат. Чындап та, башка-башка телекейдиҥ ийделери табарыжып-тартыжып јатканда, Эркин-Коо алтыгы ороонды јеҥип, сыргалјызын аргадап алат. Бу ла ӧйдӧ Эрлик-Бий оныҥ сыргалыјызына бойыныҥ кара ийдезин, илби-тармызын салат:\nЈараа-Чечен неме сеспеди,\nЈаман болорын билбеди.\nЈараа-Чеченниҥ эргек тӧзине\n«Эркин-Кооныҥ тынына јет» — деп,\nЭрлик-Бий шыпшап салды.\nЭркин-Коо нени де сеспей, сыргалјызын бойыла кожо апарат. Каанныҥ кызын ӧштӧп эткен ӧчи, јаманы Эркин-Кооныҥ барказы Кан-Мергенге јеткен. Ол энези јанынаҥ тайдагыныҥ каразын, келишпезин ӱзе тартып, адазын тиргизет ле Моҥыс-Каанныҥ олјологон албаты-јонын јайымга божодот. Моҥыс-Каан Ӧлӧштӧйди уулыла кожо јок эдер деп сананып, тегин јерге шорлонып, как куру артты.\n«Ӧлӧштӧй» дӧ, кӧп тоолу оноҥ до ӧскӧ кай чӧрчӧктӧр той-јыргалла тӱгенет. Той-јыргалда ончо текши эл-јон, тӧрӧӧн-тӧркин туружат. Оныҥ кийнинде амыр-энчӱ, токыналу јадын-јӱрӱм озогы аайына-кебине кирет.\nШалбаа Марковтоҥ «Алтын Мизе» деген кай чӧрчӧкти 1967 јылда В. Адарова бичип алган. Кайчы Шалбаа Марков бу чӧрчӧкти ол ӧйдӧ Кайрукын деген јуртта јаткан Айры Сабалин деп кайчыдаҥ уккан. Кай чӧрчӧк «Алтай Баатырлардыҥ» 6-чы томында чыккан.\nБу чӧрчӧктӧ јаҥжыккан эки тема:\n1) ордына артыргызатан уулы јок катан јажы јеткен каан бойыныҥ ордына кызын каан деп јарлап јат.\nЭркетендӱ кару јоным,\nБу кӱннеҥ ала\nАк-Кайчы кару кызым\nКаан ширееге отурып јат,\nКалык-јонды башкарып јат.\n2) Кӧк Теҥериниҥ кудайы ла алтыгы ороонныҥ ээзи сӧскӧ кирбес, багынбас баатырды јаргыга кычырат, је оныҥ уулы Шокчыл-Мерген олордыҥ бойлорын јаргылап јат:\n…Јаргыны мен эдерим — дейт.\nЈаман керек артпазын — дейт.\nЭки Тошты кезеделе,\nӰлдӱ јаладып чертендиреле,\nЈери-јуртына сӱрӱп ийди.\nЭрлик элчизи Учар камныҥ\nЭэлӱ тӱҥӱрин оодо сокты,\nКара кӧрмӧзин кактай сокты.\nКамдабас эделе, сӱрӱп ийди.\nӰч наманы болгожын\nТынын чыгара соголо,\nАлтай ӱстинеҥ ырбадып ийди…\nКайчыныҥ бойыныҥ тилиниҥ аҥылузы бар. Ондо јаҥжыккан сӱр-кеберлер ончозы ол ло бойы артат:\nАлтын-Мизе каан кижи\nЈуртап јатпай эмди кайтты.\nКирбигине кир сокпогон,\nКиндигине сыр сокпогон\nЭрјинелӱ бай эмтир,\nЭркетендӱ каан эмтир,\nАк-Сӱмер тайгалу эмтир,\nАк байзыҥ ӧргӧӧлӱ эмтир.\n«Бар-Чоокыр атту Байыҥ-Коо» деген чӧрчӧкти кайчы Ш. Марковтоҥ 1969 јылда Н. И. Шатинова бичип алган. 1972 јылда ол «Алтай Баатырлардыҥ» 7-чи томында Нина Игнатьеваныҥ јазаганыла чыккан.\nБу кай чӧрчӧктӧ каан бойыныҥ албатызын корып аларга, арга јокто јуу-чакка кирет. Карыыр јажы јеткен Байыҥ-Кооныҥ каандыгына ийделӱ-кӱчтӱ Кара-Бодой табарат. Кара-Бодой Байыҥ-Кооны бойыныҥ јуртында артырат, је ол јылдыҥ сайын калан тӧлӧӧр учурлу. Байыҥ-Коодо балдар јок, је ол Кан-Шӱлӱзин деген уулды бойына алып балазынды. Кай чӧрчӧктӧ керектер кӧп лӧ јаны Байыҥ-Кооныҥ уулы јиит баатыр Кан-Шӱлӱзинле колбулу. Ол Кара-Бодой каанга бакпай, оныҥ јерине јуу-чакла барат. Кан-Шӱлӱзин калан тӧлӧӧр кӱӱни јок. Кай чӧрчӧктиҥ учкары Кан-Шӱлӱзин ӧштӱлерди јеҥип, айыл-јуртына јанат. Кан-Шӱлӱзин баатыр ак санаалу, сананганынаҥ јана баспас, ӧлӱмнеҥ јалтанбас-коркыбас деп кӧргӱзилет. Алтайына јанып, кижи алып, јурт тудат. Той-јыргал дезе мындый јаҥжыккан сӧстӧрлӧ тӱгенет:\nТайга кептӱ эт туурады,\nТалай кептӱ аракы јууды.\nӦскӧ каандыктарды јуулап, олјолоорго кӱјӱренген каандарга удура ӧткӧн тартыжулар керегинде кай чӧрчӧктӧр кӧп. Олјолошко, кулданышка, базынышка ла калан саларына удура туруп чыккан, онойдо ок олјолоткон албаты бойыныҥ јайымы, кемнеҥ де камааны јок болоры учун тартыжу болгон деп айдар керек.\n«Ак чабдар атту Алтын-Бӧкӧ» деп кай чӧрчӧкти кайчыдаҥ К. Е. Укачина 1973 јылда бичиген. Ол «Алтай Баатырлардыҥ» VIII томында чыккан.\nБу кай чӧрчӧктӧ табаруларла колбулу сурактар, биле, тӧрӧӧн-туугандарла колбу, Јелбегенле тартыжу ла кудалаш база кӧргӱзилет. Баатырлардыҥ јутпаларла тартыжузы ажыра оныҥ сӱр-кебери толо кӧргӱзер арга болуп јат. Алтай кай чӧрчӧктӧр куулгазындарла сӱреен байлык.\n«Ак чабдар атту Алтын-Бӧкӧ» кай чӧрчӧктӧ чек ӧскӧ айалга кӧрӱлет. Мында Јелбеген-Кӧкшин ле тӧс баатыр Шокшулан-Мерген најылар боло берет. Онойып, Јелбеген-Кӧкшин баатырга болужып баштайт. Кай чӧрчӧктиҥ учкары Шокшулан-Мерген казыр-калју Кара-Толдой кааннаҥ ада-энезин, албатызын јайымдап, Јелбеген-Кӧкшинди јайымга божодот. Јелбеген-Кӧкшин ле Шокшулан-Мерген баатырдыҥ ортодо ӧткӧн тартыжуда бу улустыҥ бой-бойлоры ортодо колбулары учурлу. Јӱрӱмде болуп турганы мында кӧргӱзилет.\nШак ла Шалбаа Марковтый јайаан јайалталу кайчылардыҥ шылтузында кай чӧрчӧктӧрис кайылбай-јылыйбай, биске јеткен. Бӱгӱнги кӱнде ол кай чӧрчӧктӧрлӧ јииттер јилбиркеп, кайлап таскап јатканы јарамыкту. Је ады јарлу кайчыныҥ эс-санаазында, кӧксинде алып јӱргени ончозы бичилбегени, јарлалбаганы карамду.\nШалбаа Марковтыҥ ончо кай чӧрчӧктӧри бастыра јанынаҥ тыҥытту. Элдиҥ энчи-байлыгы кай чӧрчӧктӧрди кыракы ла тереҥжиде шиҥдеер иш јолын алынып кӧндӱгет.\nКай чӧрчӧкти кайлайтаны бастыра ӧйдӧ јаан учурлу керек болгон. Кай чӧрчӧктӧрди кайлаарында бойыныҥ аҥылу јажыды, байы бар. Оныҥ да учун кайчылар кай чӧрчӧкти кайлаарга кандый да ӧйдӧ ичкери барат. Айса болзо, кайчыныҥ јӱрӱминиҥ, салымыныҥ учуры шак ол кай чӧрчӧктӧрдӧ…\nпедагогика билимдердиҥ кандидады, Алтаистиканыҥ\nС. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик\nинститудыныҥ баш билим ишчизи


Июнь 2018 - Страница 3 из 9 - altaicholmon\nБашчыга — Президенттиҥ Быйанду самаразы\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников РФ-тыҥ Президентиниҥ талдаштары аайынча талдаачы кампанияда эрчимдӱ турушканы учун Россия Федерацияныҥ Президенти Владимир Путинниҥ Быйанду самаразыла кайралдаткан.\nАк сӱттиҥ байы\nАда-ӧбӧкӧлӧрис ак сӱттеҥ белетеген курсак-тамагына сӱреен чебер болгон.\nТӧрӧл тилистиҥ байлыгы\nАда сӧсти айладып, Эне сӧсти эзедип Аарчызы јытанган алтай тилистиҥ эрјинедий байлыгына учурлалган «Ада сӧсти айладып, Эне сӧсти эзедип» деген бичимел М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ ӧмӧлигиниҥ баштаҥкайыла «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте бу јылдыҥ чаган айыныҥ 30-чы кӱнинде јарлалган эди.\nЭлен чактарга ижи быйанду эмчилер\nСу-кадыкты корыырыныҥ ишчилериниҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥи Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ӧтти.\nКонференция ла кӱндий јаркынду уткуулдар…\nКичӱ изӱ айдыҥ 15-чи кӱнинде ороондо ло тергееде јарлу «Солнечная энергия+» ООО-ныҥ 10 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун ла студент јашӧскӱримниҥ билим конференциязы ӧтти. Бу юбилейлик керектерде компанияныҥ ишчилери, тергеениҥ бӱдӱреечи ле јасакчы органдарыныҥ, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы, айылчылар туруштылар.\nӦмӧлик иш јакшы турулталу\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ Тӧргизиниҥ ээчиде јууны кичӱ изӱ айдыҥ 14-чи кӱнинде спикер Владимир Тюлентинниҥ башкарганыла ӧтти.\n«Албатылык эдимдердиҥ бӧлӱги ачылар…»\nУдабас ла школды божоткон кечеги ӱренчиктер абитуриенттер болор. Кем де эне-адазыныҥ јакыганыла, кем де бойыныҥ акту кӱӱниле билгирлерин тереҥжидер, профессия алар амадула ӱредӱлӱ заведениелерге ӱренерге кирер. Бистиҥ Горно-Алтайск калада ӱредӱлӱ заведениелер ас эмес. Jе алтай тилге јӱк ле педколледжте ле университетте ӱредет. Бу айалгала колбой, ГАГУ-ныҥ алтаистика ла тюркология факультединиҥ деканы, филология билимдердиҥ кандидады, доцент\nАндрей Борисов: «Эпический энчи — ол кӧгӱс-байлык ийде»\nКажы ла албатыда бойыныҥ «алтынду кайырчагы» — ӱйедеҥ ӱйеге улалган билгирлердиҥ кӧмзӧзи бар. Анда јебрен телекейлер, ээлер, Тӧрӧлиниҥ коручылдары-баатырлары керегинде айдылган кай чӧрчӧктӧр чеберлелет. Якуттарда эҥ јарлу эпос Нюргун Боотур Стремительный, буряттарда — Гэсэр, алтайларда — Маадай-Кара. Тургуза ӧйдӧ Горно-Алтайскта «Маадай-Кара» деп улу кай чӧрчӧккӧ тайанып, ойын-кӧргӱзӱ тургузары аайынча јаан иш ӧдӧт. Оныҥ режиссеры Россияныҥ\nJаҥы эбирӱде — јаҥырта\nЭл Ойын быјыл кичӱ изӱ айдыҥ 29-30 кӱндеринде Улаганда ӧдӧр.


07.04.2020 - altaicholmon\nЈакшы керектиҥ быйаны эбирилтелӱ\nАлтай албатыныҥ чырайы оныҥ элен-чакка кийген кеп-кийими. Азый јаандарыс, каргандарыс кийген ле олордоҥ арткан кеп-кийимисти энчиленип, бӱгӱнги кӱнде бис кебисти оморкоп ло чеберлеп кийип јӱредис. Тургуза ӧйдӧ јурт јерлерде, аймактарда колы, эргеги ус кӧкчилер кӧп. Олор јаанды-јашты сӱӱндирет. Кӧкчи улустыҥ јайаан јайалтазы Кудайынаҥ деп айдарга јараар. Алтай кеп-кийимди, бӧрӱкти-ӧдӱкти, арчымакты кӧктӧп турган устар ары јанынаҥ\nСӱрекей иштеҥкей койчы болгон\nАдам Кара Тодошевич Урматов 1930 јылда Кан-Оозы аймакта Шиберти деп ӧзӧктӧ манјы-тодош Тушанов Урмат деп кижиниҥ билезинде чыккан. Энезиниҥ ады Тойот, кыпчак сӧӧктӱ. Билезинде 4 уул, бир кыс болгон. Јаан аказы Карган 1921 јылда чыккан, 1938 јылда черӱге барган. 1941 јылда Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга барып, шыркалу јанып келген. Тӱйги аказы база черӱге барып јӱрген.\n“Ижим кӱч те болзо, јарап јат…”\n“Сайлукем” национальный парк ар-бӱткенди аҥылу корулаар јер болуп јат. Ол 2010 јылда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында тӧзӧлгӧн. Парктыҥ амадузы — јоголор чочыдудагы ла Кызыл Бичикке кирген ирбисти, архарды ла мааныны, онойдо ок ас туштап турган ӧзӱмдерди корулаары ла орныктырары. Алтай Республиканыҥ Монголияла граныныҥ јанындагы Сайлукемдеги парк Алтайда баштапкы ла национальный парк болуп јат, оныҥ кеми\nКуулгазын ийделӱ кайы – Јайаанныҥ сыйы\nАлтай калыктыҥ ады-чуузы јер-телекейди ӧткӧн кайчызы Алексей Григорьевич Калкинниҥ чыкканынаҥ ала (03.04.1925-18.08.1998 ј.ј.) 95 јылдыгы кандык айдыҥ 3-чи кӱнинде темдектелди. Атка чыккан саал сӧӧктӱ Алексей Григорьевич Калкин Калыктар најылыгыныҥ орденин тагынган кайчы. Ол РСФР-дыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы. Алексей Калкинниҥ адазы, тайдагы Туулу Алтайда јарлу кайчы улус болгон. Айдарда, оныҥ јайаан јайалтазы укталып келген деп айдарга\nМВД: 2019 јылда иштиҥ уч-турулталары\nАлтай Республика аайынча ичбойындагы керектердиҥ министерствозыныҥ 2019 јылдагы ижи керегинде отчет АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ јетинчи тудуузыныҥ 2020 јылдыҥ тулаан айыныҥ 31-чи кӱнинде ӧткӧн сессиязында кӧрӱлген. Бу сурак јанынаҥ јетирӱни ичбойындагы керектер аайынча министр полицияныҥ генерал-майоры Павел Гаврилин эткен. Министрдиҥ темдектегениле, тап-эриктерди бӱдӱрерин јеткилдеери јанынаҥ иш республиканыҥ государственный јаҥыныҥ органдарыла, тап-эриктер корыыр органдарла колбуда, јондыктыҥ эрчимдӱ\nБастыра арганы — коронавирусты болдыртпазына\n“Единая Россия” партияныҥ тергеелик јондык приемныйында тӧзӧлгӧн волонтерлордыҥ тӧс јери пандемияныҥ ӧйинде пенсионерлерге болуш јетирерин улалтып туру. Олор чокым сурулар аайынча иштеп јадылар. Јаан јашту улуска болушты бойыныҥ кӱӱндериле “Единая Россия” партияныҥ турчылары, оны јӧмӧп турган улус, студенттер, “Јиит гвардияныҥ”, “Јеҥӱниҥ волонтерлоры” деген јондык организациялардыҥ турчылары јетирет. Тургуза ӧйдӧ бойлорыныҥ кӱӱниле иштеп турган волонтерлордыҥ тӧс\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ специалисттери коронавирус оору таркаарын болдыртпазы аайынча садуныҥ јерлерин ширтеер иштерин улалтып јат. Кандык айдыҥ 2-чи кӱнинде бистиҥ газеттиҥ корреспонденттери Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузыныҥ санитар шиҥжӱ бӧлӱгиниҥ баш специалист-эксперти Надежда Казанцевала кожо ээчиде рейд-ширтӱде болды. Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилери бу ижин тулаан айдыҥ бажынаҥ ала баштаган ла оноҥ бери кажы ла кӱн аргачылардыҥ ижин\nТакже 86% россиян высказались о важности поправки, закрепляющей статус России как государства, поддерживающего и укрепляющего международный мир и безопасность Поправки к Конституции РФ о защите истории и государственной целостности были названы подавляющим большинством опрошенных россиян одними из самых главных. Об этом свидетельствуют опубликованные в понедельник данные исследования Всероссийского центра изучения общественного мнения (ВЦИОМ). Так, среди\nАйдыҥ учына јетире узадылган…\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин тергеениҥ эмчилик тӧзӧлмӧлӧриниҥ ижин ширтеген ле коронавирус деп југуш оору таркаганы аайынча оперативный штабтыҥ јуунын ӧткӱрген. Кандык айдыҥ 3-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин республикан эмчиликте балдардыҥ хирургический корпузыныҥ кыптарын кӧрӱп јӱрген. Керде-марда коронавирус таркап баштаза, бу кыптар, оору улусты јаттыргызар некелтелерге келиштире белетелген. Тургуза ӧйдӧ бистиҥ тергееде коронавирусла


Ижи jилбилӱ ле керектӱ - altaicholmon\n-Вера Ивановна, калганчы ӧйдӧ почтаныҥ ижинде кандый кубулталар эдилген, слердиҥ башкартуда кандый бир јаҥыртулар болгон бо?\n-Почта јаантайын ла ӧзӱм алынып турган предприятие болуп јат. Оныҥ ӧзӱминиҥ тебӱ-динамиказы сӱрекей бийик деп айдар керек. Аҥылап темдектеерге турганым – бисте јаҥы продукт, јаҥы технологиялар кийдирери аайынча иштер ӧдӧт. Иштиҥ байа бир структуразы солынып јат деп айдарга јараар. Солынбай турган неме – ол почта колбуныҥ универсальный јеткилдештерин јетирери. Байа бир корреспонденция аткарары, јетирери. Бу тӧс јеткилдеш болуп јат. Россияныҥ почтазыныҥ арткан технологиялары ла јеткилдештери бу тӧс јеткилдешти айландыра тӧзӧлӧт. Аҥылап темдектеерге турган неме – ол почтальондордыҥ ижиниҥ аайы солынып јат. Бӱгӱн почтальон јаҥыс ла газеттер ле журналдар јетирип турган кижи эмес, је ананйда ок ол коммунал тӧлӧмирлер, сотовый колбу учун тӧлӧмирлер алат, эл-јонныҥ, ар-јӧӧжӧниҥ страхованиезин эдип, страховой компаниялардыҥ агенти болот. Бӱгӱн почтальон јаҥыс ла улусты газет-журналга бичидип турган эмес, ол анайда ок заказ аайынча байа газет-журналды садар аргалу. Эл-јондо андый суру бар болзо, почтальон башка-башка ууламјыларла иш бӱдӱрет. Ол офисте отурбай јат, улусла чике колбуга чыгат ла айдылган јеткилдештерди јетирет. Почта јаҥыс ла Алтай Республиканыҥ ичинде јеткилдештерле токтобой јат ине. Бисте авиаперевозкалар табылган, посылкалар бар, кичӱ пакет деген јарлу јеткилдеш бар…\n-Мындый јаҥыртуларла колбой ишчилерерди јаантайын ӱредерге келижип турган болбой. Айса ӱзеери улус ишке аладар ба?\n-Эм тургуза ишчилердиҥ тоозын кӧптӧтпӧйдис. Бис ишчилеристи ӱредедис. Је кезик јаандап турган јурттар бар. Темдектезе, Кош-Агашты, Оҥдойды эмезе Шабалинди алактар. Бу тӱрген јаандап турган јурттарга ӱзеери почтальондор алганыс. Анда байа бир офистеги ишчилер астадылып, јерине почтальондор алынган. Андый оптимизация ӧткӱрилген деп айдарга јараар.\n-Почтаныҥ јеткилдештеринеҥ кандыйы эл-јон ортодо јаан суруда деп айдар эдер?\n-Бистиҥ бизнес ӱч бӧлӱкке бӧлӱнет: акча-манат, посылканыҥ ла почтаныҥ бизнези. Олордоҥ эҥ бескелӱзи деп почтовыйын айдар керек – байа почтовый јеткилдештерди. Самаралар алары ла аткарары, баалу самаралар, газет-журналдарга бичидиш ле оноҥ до ӧскӧзи. Бу эҥ јаан бӧлӱк. Экинчи јерде акча-манатла колбулу бизнес турат. Пенсиялар, пособие-акча јетирери, тӧлӧмирлер алары, страхование ле оноҥ ӧскӧзи. Посылканыҥ бизнези ӱчинчи јерде. Алдында јылдарда посылкалар јаҥыс ороон ичиле аткарылып турган болзо, эмди улус олорды кайдӧӧн аткарбай турган, улуска посылкалар кайдаҥ келбей турган деер.\n-Газет-журналдарга бичидери, олорды таркадары почтаныҥ ижиниҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи. Бу ууламјыда ӧзӱм бар ба?\n— Газет-журнал продукцияны таркадар иш олорды киосктордо эмезе почтаныҥ бӧлӱктеринде садары ажыра ӧткӱрилип јат. Бичидиш керегинде айдар болзо, бисте ол периодический подписной изданиелер деп адалат. Бу иш ӧткӧн јылдардыҥ кеминде артат. Калганчы јылдарда газет-журнал садып турган јерлерде садылып турган продукцияныҥ кеми јылдаҥ јылга кӧптӧп турган болзо, бичидиштиҥ кеми мынаҥ озо јылдардыҥ кеминде артканча. Кандый да изданиелер тиражын астадат, кандыйлары да кӧптӧдӧт. Интернетле кожо улус газет-журналдар да кычырбай барган. Анчада ла јирме јашка јеткелек јашӧскӱрим. Мен бойым да Интернетти эрчимдӱ тузаланадым, је андый да болзо, газет-журналда јарлалган сӧстиҥ кижиге јетирип турган тузазы, Интернетке кӧрӧ, кӧп деп айдарым. Интернетте бӱгӱн сайт тӧзӧйлӧ, нени де бичидер, эртезинде ол сайтты јоголтып салдар. Нениҥ де учун каруузына турбай јадар деп айдарга јараар. Оныҥ да учун Интернетте тузалу эмес, кезикте каршулу да јетирӱлер кӧп болот. Анчада ла кӧрӱм-санаазы јаҥы-јаҥы ла тӧзӧлип јаткан јаш ӱйеге. Газет-журналдарда дезе андый эмес – «сары прессадаҥ» ӧскӧзинде. Изданиелер башка-башка болот – билимдик, билимдик-популярный, соотошту, билгирлер элбедер. Олор Россияныҥ почтазыныҥ каталогында кӧп.\nМениҥ санаамла, Алтайда јаткан алтай албаты тӧрӧл тилиле чыгып турган «Алтайдыҥ Чолмоны» газетти кычырар учурлу. Кезикте нӧкӧрлӧрим слердиҥ газетте чыккан јилбилӱ бичимелдерди кӧчӱрип берет. Оныҥ да учун газедер тузалу ла керектӱ деп билерим. Оны чыгарар да, бичидер де керек. Бичидиштиҥ баазы баалу деп айдар улус табылар. Је оныҥ баазын почта бодоп ло бааладып турган эмес. Почта газетти бичиткен кижиге ол газетти айлына јетиргизер деп быжу молјонот. Бис газетти собурып, чокым адресле аткарадыс. Почтальон, јааш та болзын, кар да јаазын, байа газетти бичиткен кижиниҥ айлына јетирет. Бир газеттиҥ баазы 7-8 салковой. Кижи газетти јарым јылга бичиткен болзо, оныҥ баазы бистиҥ эл-јонныҥ бюджедине билдирлӱ боло берет деп айдарга јараар.\nКажы ла албаты бойыныҥ тилине кару. Бис бойыстыҥ тилисле сананадыс. Кажы ла кижи тӧрӧл тилин билер учурлу. Тил ундылып баштаган соҥында, албаты јоголып баштаар. Алтай албаты, анчада ла јербойында башкарынар органдар, јаҥыс ла тӧрӧлчи кӱӱндӱ болуп, тӧрӧл тилиле чыгып турган газеттерди, бичиктерди кычырар ла бичидер учурлу. Ол тушта тилдиҥ культуразын чеберлеп алар арга болор.\n«Ух-ты бу Рембранд, а бу Толстой турбай» деп кайкап јадыс. Је бу ок ӧйдӧ тӧрӧл тилисле чыгып турган газет-журналдарды бичитпей, тӧрӧл культурабысты јоголтодыс. Бӱгӱн алтай тилле чыгып турган газедин кычырбай турган улус эртен тӧрӧл тилиле чыккан бичикти де кычырып болбос. Гёте Есенин чилеп, ӱлгерлер бичип болбос эди. Есенин де Гёте чилеп, чӱмдеп албас эди. Не дезе, кажызы ла бойыныҥ тилиле сананат ла сезет. Оныҥ да учун бу ууламјыда республикабыс ӧзӱм алынзын деп кӱӱнзейдим.\n-Почтаныҥ ишчилериниҥ орто јажы канча? Слерде јашӧскӱрим иштейт пе?\n-Мен республика ичинде почтаныҥ бӧлӱктеринде иштеп турган кажы ла кижиле куучындажарга кичеенедим. Оныҥ да учун јаантайын јол-јорыктарда болодым. Бисте 18 јаштаҥ ала 65 јашка јетире улус иштейт. Бис почтада иштеер кӱӱндӱ, кемге бу иш чындаптаҥ ла јарап турган ла эл-јонго почтаныҥ јеткилдештерин чыҥдый эдерге турган улустыҥ бастыразын аладыс. Јажына ајару этпей јадыс. Јаҥжыкканы аайынча бӧлӱктиҥ јааны јажы аайынча амыралтага чыкса, оныҥ јерине јиит улус келет. Бастыра Россия ичинде почтаныҥ колбузыныҥ јеткилдештерин јетирер бирлик автоматизированный система бар. Анда башка-башка программаларла иштеп билер керек. Ол андый ла јеҥил керек эмес. Је андый да болзо, бисте ол программаларла јиит те, јажы јаандай да берген ишчилер иштейт. Бастыра ишчилердиҥ јаштарыныҥ орто кемин алза, эҥ ле кӧп 30 јаштаҥ ала 50 јашка јетире улус иштейт.\nБайа ишчилерди јаантайын ӱредедер бе деп сурадар. Россияныҥ почтазында дистанционный ӱредӱниҥ системазы бар. Бис ишчилеристи иштеп турган јерлеринде ӱредедис. Анайда ок олор дистанционный ӱредӱ база ӧдӧт. Андый ӱредӱ-курстар кӧп. Јаҥы иштеп келген кижи олорды ӧдӧт. Ишчи, билгирлер једишпей турганынаҥ улам јеткилдештерди чыҥдый бӱдӱрип болбой турган болзо, такыптаҥ ӱредӱ-курстарды ӧдӧр арга бередис. Чокымдап айдар болзо, ӱредӱ-курстарды баштапкы катап ӧдӱп болбогон ишчи оны экинчи катап ӧдӱп, керектӱ билгирлерди алат. Кажы ла ишти бӱдӱрип билер керек эмей. Оныҥ да учун байа ӱредӱ-курстарды ӧткӧн ишчилер эдип турган ижиле колбулу билгирлерди алып, јеткилдештерди чыҥдый бӱдӱрип баштайт. Бир айдыҥ туркунына республика ичинде кайда да 5-6 ӱредӱ-курс ӧдӧт. Темдектезе, бу ла ӱлӱрген айда почтаныҥ бӧлӱктериниҥ јаандары андый ӱредӱлер ӧткӧн. Почтальондорго, јаҥы иштеп келгендерге ӱредӱ-курстар база бар. Кезикте бош ӧй табып, бойым да андый ӱредӱлерди ӧдӧргӧ кичеенедим. Трендте болоры учурлу.\n-Почтада качан, канайда иштеп баштаганар?\n-Мен Маймадагы бӧлӱкте почтовый колбуны тузаланарыныҥ инструкторы болуп иштеп баштагам. Бу ишке 1989 јылдыҥ кочкор айыныҥ 1-кы кӱнинде келгем. 2019 јылдыҥ кочкор айында почта колбуныҥ бӧлӱгинде иштегенимнеҥ ала одус јыл болотон эмтир. Баштапкы катап ишке келеримде, самара, конверт, олорло канайда иштеер керек деген кӧрӱм менде болбогон до. Анда јакшы ӧмӧлик иштеген. Ол улус сагыжыма эмдиге јетире кирет. Антонина Романовна Шилигова, Людмила Васильевна Федулкина, Галина Ивановна Казанцева, Наталья Андреевна Кудряшова, Екатерина Константиновна Власкина ла оноҥ до ӧскӧлӧри. Бу ижин сӱӱген, оны ак-чек бӱдӱрер, каруулу улустаҥ ишке ӱренгем.\nБаштап тарый почтаныҥ кайырчагына самараҥды салып ийгеҥ, бир канча ӧйдӧҥ ол самараҥды почтальон нӧкӧриҥниҥ почтазыныҥ кайырчагына апарып салар деген ле оҥдомол болгон ине. А байа ол эки почтовый кайырчак ортодо самара кандый јол ӧдӱп турганын билбес те болгом. Иштеп баштаган соҥында, эдип турган ижимниҥ кандый солун болгонын кайкагам.\nМен баштап бу ишке келеримде, Горно-Алтайск ла Москва ортодо почта 14 кӱнниҥ туркунына једетен. Эмди бу ӧйдиҥ узуны беш кӱн. Бӱгӱн почта ӧзӱм алынып турганыныҥ, собырар јаҥы узелдер бастыра автоматизированный болуп браатканыныҥ шылтузында бу иш тӱрген ӧдӧт. Мынызы сӱрекей јилбилӱ.\nЈаҥы ла иштеп баштаарымда, бир кӱн туку Бразилиядаҥ аткарылган посылкага туштагам. Школ ӧйинде географияны ӱреткен ӱредӱчимге быйанду јӱредим. Кажы посылка кандый ороонноҥ келгенин кӧрӱп, байа ороон јер телекейдиҥ кажы јанында болгонын јарт билетем. Бу иш меге сӱрекей јилбилӱ болгон ло мени бойына тарта берген деп айдарга јараар.\nОноҥ 1990-чы јылдар башталган. Ол кандый уур јылдар болгонын бастырабыс билерис. Ол тушта јаан ајару пенсияларды, пособие-акчаларды тӧлӧӧрине эдилген. Государство акчала јеткилдеер ишти чыҥдый этпейтен. Јаҥыс ла улус ишјалын алып болбой турган эмес, пенсионерлер де пенсиязын албайтан болгон. Почтаныҥ ишчилери акча келгенде, улуска пенсияларын айылдары сайын јетирерге кичеенетен. Улус почтага келип, комыдайтан, болуш сурайтан. Ол тушта мен почтаныҥ ижиниҥ јонјӱрӱмдик јанын база оҥдогом. Государствого јӧмӧлтӧ керек болордо, почта бу ишти туура таштабай, учына јетире апарган. Кандый да уур, јалтанчылу болгон до болзо, бис бу ишти ӧткӱргенис. Ол тушта почтальондорго табарулар да кӧп болотон. Бу ишти бастыра јанынаҥ билип, оҥдоп алган соҥында, ол јогынаҥ јӱрӱп болбойдым.\nМен тӧрӧл республикабыста чыккам ла оныҥ географиязын сӱреен јакшы билерим. Бу ӧйдиҥ туркунына бастыра јурттарга барып јӱргем. Јаҥыс ла Майский јуртта болорго келишпеди. Оныҥ да учун почта кайдӧӧн канайда барып турганын билерим ле бу ишти оноҥ тӱрген ӧткӱрерге кичеенедис. Бис ижистиҥ аайыныҥ логистикалык системазын јаантайын солыйдыс.\nТекшилей алза, почта улуска керектӱ деп сананадым. Кезик јурттарда бу колбу тудар сок јаҥыс эп-арга болот.\n-Почтада иштиҥ бастыра тепкиштерин ӧткӧн эмтирер?\n-Эйе. Соҥында мен почтаныҥ Маймадагы бӧлӱгиниҥ јааныныҥ ордынчызы, оноҥ јааны болуп иштегем. 2002 јылда ГУ ФПС болордо, бери ордынчы болуп келгем. Тыҥ ла кӱӱним јок болгон деп айдар эдим. Не дезе, эл-јонло јуук колбуда иштейтени јарайт. 2007 јылдаҥ бери федеральный почтовый колбуныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ директоры болуп иштейдим. Бу јамыга келип, оныҥ структуразын солыгам. Эмди бу јамы байа бир чиновниктиҥ јамызы эмес. Мен бастыра почтальондорло чике колбуда иштейдим, почтаныҥ јеткилдештерин башкарадым. Чокымдап айдар болзо, эл-јонло јуук колбуда иштеерге кичеенедим. Онызы мени сӱӱндирет. Почта јаҥыс ла ӧзӱм алынып турган эмес, је ол анайда ок башкаратан системазын солыйт. Онызы чын керек. Мен почтада иштеп турган кажы ла кижини, оныҥ нени эдип билерин, нени эдип болбозын, нениҥ учун эдип болбозын билер, ого болуш јетирип ийер учурлу. Чыҥдый јеткилдеш јетирип турган кижи албаты-јонноҥ алкыш-быйанду јӱрер. Оноҥ баалу сый јок. Јурттар сайын јол-јорыкта болгомдо, эл-јонноҥ почтальон јаман иштеп турган деген комыдалдар угарга келишпейт. Болзо до, јокко јуук.\n-Ачык-јарык эрмек-куучын учун алкыш-быйан болзын.


Питомниктер ортодо конкурс ӧдӧр - altaicholmon\nПитомниктер ортодо конкурс ӧдӧр\n«Агаштыҥ эҥ артык питомниги» деген конкурстыҥ тергеелик бӧлӱги Алтай Республикада Экологияныҥ јылына учурлай ӧдӧр деп, АР-дыҥ Минар-бӱткениниҥ пресс-службазы јетирет.\nКонкурстыҥ тӧс амадузы агаштардыҥ чаалдарын ӧскӱрип турган питомниктердиҥ ижиниҥ тузазын бийиктедери, Алтай Республиканыҥ јеринде агаштарды орныктырарын чыҥдыйы бийик чаалдарла јеткилдеери. Конкурста бойыныҥ структуразында агаштар ӧскӱрер питомниктер бар организациялар туружар. Ол јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинде башталып, куран айдыҥ 1-кы кӱнине јетире ӧдӧр. Оны ӧрӧ адалган министерство АР-дыҥ Башчызыныҥ јӧмӧлтӧзиле ӧткӱрет. Бистиҥ республиканыҥ јеринде текши кеми 168,1 гектар 8 питомник бар, олор кӧбизинде мӧштиҥ, чибиниҥ ле карагайдыҥ чаалдарын ӧскӱрет.


Аjаруда – алтай шатра - altaicholmon\nАjаруда – алтай шатра\nАлтай шатрала öткÿрилген маргаандарда Кан-Оозы аймактыҥ шатрачылары jаантайын jакшы кöргÿзÿзиле аҥыланат. Аймак ичинде кöргöжин, алтай шатра Кырлык, Jабаган, Экинур, Кан-Оозы jурттарда jакшы öзÿм алынат. Бÿгÿнги бистиҥ айылчы — Кырлык jурттаҥ Николай БОБОКОВ. Оныҥ алтай шатрала jашöскÿримди jилбиркедип, сÿреен jаан иш öткÿрип турганын аҥылап темдектеер керек.\n—Николай Бобыевич, алтай шатрала качан jилбиркеп баштаганарды куучындап берзегер?\n—Алтай шатрала мен туку 1992 jылдаҥ бейин таныш. Ол öйдö «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ ишчилери jурттар сайын jорыктап, бистиҥ Кырлык jуртка келген эди. Ол кöк чыгып, кÿндер jылып турган кÿÿк ай болгон. Клубта jык толо улус jуулган. Журналист Александр Альчинович Сельбиков туштажуда улуска алтай шатра ойынды кöргÿзип, jартап куучындаган. Бу ла туштажунаҥ ала ойынла сÿреен jилбиркегем. Кöрÿп, ÿренип, ойноп баштагам. Ол ло 1992 jылдыҥ jаан изÿ айында Шыргайтыда öткÿрилген Эл Ойында алтай шатраныҥ маргаанында ÿчинчи jерге чыккам. Бу мениҥ баштапкы турушкан маргааным болгон. Санаама кирет: jеҥÿчилдерди Александр Альчинович кайралдап турган. Сценага чыгып келзем, мени кöрÿп, кайкаган эди: бу ла эки ай кайра ойынла jаҥы таныжып турган кижи jеҥÿчилдердиҥ тоозында деп. Jе, байла, ойноорго кÿÿн недеҥ де тыҥ болгон.\nМынайып алтай шатра ойынла jерлештеримди, балдарды таныштырып, ойноп баштаганыс. Jилбиркеген улус ÿрензин деп амадап, ойынныҥ ээжилерин бир аай эдип, «Тайны народной игры» деп ÿренер пособиени 2012 jылда Аласа баламла кожо кепке чыгардыс, jÿс экземпляр чÿрчеде ле таркай берген.\n—Алтай шатра калыгыстыҥ jебреннеҥ бейин ойноп келген ойыны ошкош, тÿÿкизи jанынаҥ нени билеригер, кычыраачыларыска куучындап берзегер?\n—Чын, алтай шатра — бистиҥ jебрен ойыныс. Алтай кай чöрчöктöрдö дö шатра керегинде айдылганы учурайт. Темдектезе, «Алтай кай» jуунтыныҥ тогузынчы томында, санаама кирбейт кандый чöрчöктö, «мöштиҥ алдында баатыр абакайыла шатра ойнойт» деп кычырганым санаама кирет.\n1961 jылда Алтаистиканыҥ институдыныҥ билим ишчизи Савелий Яковлевич Пахаев Кош-Агаш аймакла jорыктаган эмтир. Белтир jурттыҥ бир турлузында Сур Таханов ло Никита Иванович Параев деп jаан jашту эки öрöкöн алтай шатра ойноп отурганына туштап, бу ойынла сонуркап, ойынныҥ ээжилерин jартаган солун бичимел чыгарган. Алтай шатраныҥ öзÿмине калада jадып турган Виленин Леонидович Таушканов jаан камаанын jетирген. Бу кижи шатраныҥ «Шатра-кодекс РСФСР» деп бир аай ээжизин чыгарган.\n1983 jылдаҥ ала алтай шатрала Сибирьдиҥ ле Ыраак Кÿнчыгыштыҥ чемпионат-маргаандары öткÿрилип башталган. Анда якуттар, буряттар, тувалар, хакастар, алтайлар ончозы турушкылаган. Бу чемпионаттыҥ jеҥÿчилдерине «Мастер спорта РСФСР» деп ат берип туратан. Айдарда, Александр Сергеевич Торбоков, Валентина Кузьминична Тобоева бу чемпионаттыҥ баштапкы чемпиондоры болуп, спорттыҥ узы деп адаткандар.\nБ. В. Кортин, А. А. Сельбиков, Б. Т. Самыков бу ойынныҥ öзÿмине база jаан камаанын jетирген, албаты ортодо элбеткен улус. Бÿгÿнги кÿнде Алтай Республикада шатраныҥ федерациязын Геннадий Лукич Ядагаев билгир башкарат.\n—Республика ичинде спорттыҥ бу бÿдÿми кандый аймактарда jакшы öзÿм алынат?\n—Алтай шатра Улаган, Кош-Агаш аймактарда jакшы öзÿм алынат дезем, jастыра болбос. Калада педколледжте канча jылдардыҥ туркунына алтай шатрага jакшы ÿредедилер. Бу кружокты божоткон балдар бойыныҥ jурттарына барып, алтай шатраны jакшы кöндÿктирип апарадылар.\nБу jуукта Турачак аймактыҥ школыныҥ директоры телефон согуп, ÿренчиктерине алтай шатра ÿредер кижи бедиреп турганын айткан, кандый бир ÿреткедий улус бар ба деп сураган. Угар болзо, тоолу jылдар кайра Шабалин jурттаҥ Александр Тöлöсов деп jиит Турачакка ГАИ-ге иштеп барала, jаш болчомдорды алтай шатрага jилбиркедип, ÿредип ийген эмтир. Балдарга сÿреен jараган. Маргаандарда Турачактаҥ алтай кöгÿспектерлÿ орус балдар туружып туратан болгон. Jе бир канча öйдöҥ Александр оноҥ кöчкöнинеҥ улам, балдарды ÿредер кижи jок болуп калган. Школдыҥ директоры балдардыҥ кÿÿнин кöрÿп, ÿредÿчи бедиреп турганын сÿреен jарадып уктым.\n—Алтай шатрала öскö дö укту албаты jилбиркеп турганы оморкодулу эмтир…\n—Чын, бу ла öткöн jылдыҥ jаҥар айында кычыртула Саха-Якутияга барып келдис, бис – Валентина Кузьминична Тобоева, Светлана Бырчыковна Талкыбаева ла мен. Мында тÿрк албатылардыҥ интеллектуальный ойындарыныҥ баштапкы албатылык фестивали öткöн. Фестиваль сÿреен бийик кеминде öтти. Саха-Якутияныҥ башкарузы бу ууламjыга jаан аjару эдип турганын аjардыс. Коркышту jаан спорткомплекс бар эмтир, Василий Манчаарыныҥ адыла адалган. Бисти олимпий резервтиҥ школыныҥ конор туразында jаттыргыскандар, кÿндÿӱ-кÿрее бийик кеминде болды. Мында бис алтай шатра ойынныҥ мастер-клазын кöргÿстибис. Улуска сÿреен jарады, одус алты якут бала алтай шатра ойногылады. Бойымныҥ алтай шатра аайынча белетеген ÿредÿлик пособиемди олорго артыргам.\nАлтай шатра ойыныс «алтайские шашки» деп адалып, Интернет ажыра онлайн аайыла да ойнолот. Бу программаны jазаган улус – Москвадаҥ Александр Певелев-Сладков ло Беларуссиядаҥ Александр Осипов. Бу онлайн-ойындарда öскö региондордоҥ, керек дезе öскö ороондордоҥ улус туружат. Эмди республиканыҥ шатрачылары бу ойынысты кандый бир албатылык jаан маргаанга апарып, кöргÿзип, ЮНЕСКО-го до кийдирер санаа бар. Jолыс келишкен болзо, Турцияда öдöтöн «Кӧчкӱндердиҥ ойындары» деп фестивальга барып, алтай шатраны кöргÿзер эдис. Ол ло карындаштык казах албаты асык ату ойынын патентовать эдип, ЮНЕСКО-го кийдирип салган. Онызы кандый jакшы, ойынныҥ учуры да jаандаган. Олор биске кÿÿнзеп, айдып берип турбай, алтай шатраны база ичкерледер, öскÿрер керек деп. Алтай шатра – ол алтай калыктыҥ jаҥыс та спорт бÿдÿмдÿ ойыны эмес, ол анайда ок кеендиктиҥ де бÿдÿми. Алтай шатраныҥ фигура-бÿдÿмдерин де белетеерине, албаты ортодо таркадарына jаан аjару салып, озодоҥ бейин ойноп келген ойыныска öзÿм алындырган болзобыс, сÿреен jакшы болор эди.\n—Чындап та, алтай шатра ЮНЕСКО-го кирген болзо, ойынныҥ учуры бийиктеер эди. Николай Бобыевич, jилбилÿ куучыныгар, турулталу ижигер учун jаан быйан. Амадаган амадулар бийик эмтир, ончозы бÿтсин деп, акту кÿÿнистеҥ кÿÿнзейдис!