Манјӱректиҥ кӧли аруталар - altaicholmon\nИшмекчи туштажуда республиканыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министри А. А. Алисов, тергеениҥ ӧзӱми аайынча министри Н. П. Кондратьев, ӧскӧ дӧ улус турушкан.\n—Бойыныҥ ӧйинде бу кӧл јараш ла ару болгон: мында лилиялар ӧскӧн, чилим-орех садылып туратан, балыктар да болгон. Jе оноҥ кӧлдиҥ айалгазы ӱрелип башталган, јартап айтса, кӧлдиҥ суузы баларга алдыртып, бойыныҥ јараш бӱдӱмин јылыйтып баштаган. Оныҥ да учун кӧлди аргадаары, оны албаты-јон тузаланарына келиштирте орныктырары ла јарандырары јанынаҥ сурак тура берген—деп, Александр Васильевич туштажуныҥ бажында айткан.\nОноҥ кӧлди орныктырары аайынча иштер керегинде јетирӱни министр А. А. Алисов этти: «Кӧлди аргадаар ла орныктырар деген амаду тургузылган. Оныла колбулу ӱлекерди 2015 јылда тургузып, сууныҥ байлыктары аайынча федерал агентстводо 2016 јылда корыганыс, оныҥ јанынаҥ јӧмӧлтӧ алганыс. Эки јылдыҥ туркунына бӱдӱретен ӱлекердиҥ контрактыныҥ текши баазы 73 миллион салковой акча, адакы ӧйи 2018 јыл. Акча федерал бюджеттеҥ чыгарылар. Ӱлекер аайынча болзо, кӧлдиҥ ортозында 14 гектар јердиҥ тӱбин 217 муҥ кубометр балардаҥ арутаар керек. Ол балар аруталза, кӧлдиҥ тӱби 1,5 метрге аруталып, тереҥжий берер. Кӧлдиҥ чилим ӧзӱп турган јакалай јерлеринде иш ӧткӱрилбес, ого кандый да каршу јетирилбес. Кӧллӧ колбулу шиҥжӱ иштер озолондыра ӧткӱрилген. Кӧлдиҥ тӱбиндеги јерди ле баларды аҥылу техника—драга карта аайынча казып, соордырып арчыыр. Оноҥ дезе кӧлдиҥ јарадында 120 метр јерге кумак урулар. Кӧлдиҥ јараттарын чыныктаарына ла јарандырарына ӱзеери акча база чыгарылар».\nМинистрдиҥ айтканыла, балардаҥ аруталган јерди јакалай јарат арчылар ла тӱзедилер. Пляж эдилип јазалган јерлерди албаты-јон соҥында акча тӧлӧбӧзинеҥ тузаланып, амыраар арга болор. Бу јерлерде душтар, туалеттер, кыскарта айтса, пляжта болотон не-немелер ӱзе ле болотон эмтир. Анайда ок мында ӱзеери јеткилдештер, јӱзӱн-башка программалар тӧзӧлӧр.\nКӧлдиҥ суузы кеминде ле ару болорын јеткилдеер водозабор ӱлекерде темдектелип калган. Кандый да болзо, кӧлдиҥ суузыныҥ кеми јылдыҥ кажы ла ӧйинде башка-башка кеминде болуп јат. Оныҥ кеми бир аай болорын шак ла ол водозабор јеткилдеер аргалу деп јетирӱ эдилди. Оны тудары аайынча белетеништӱ иштер ӧткӱретен проектный институт темдектелген. Кӧлдиҥ ӱсти јанында агып турган тоҥмок суу кӧл улайынча ару болорын јеткилдеер аргалу дешти. Тергеениҥ Башчызыныҥ айтканыла, јербойыныҥ аргаларын толо кеминде тузаланза, сӱрекей јарамыкту болор, озо ло баштап, экономика јанынаҥ. Водозабордыҥ дамбазы амырап јӱрген јойу улуска келиштирте јазалар.\nКӧлди балардаҥ арутаары аайынча иштер башталып калган, јуук ӧйдӧ ол иштер элбек кеминде ӧткӱрилер—кӧлдиҥ суузы ла балары тоҥгончо јетире. Кӧлдиҥ суузы тоҥорына јетире кӧп лӧ ӧй артпаган, ол кӱчӱрген айдыҥ ортозы кирезинде тоҥып калатан учун иштерди тӱрген-тӱкей ӧткӱрери јанынаҥ куучын болгон. Оноҥ ол иштер келер јаста кӧлдиҥ тожы кайылган ла балар ээриген кийнинде улалып барар. Текши иштер кӧлдиҥ јараттарын чыныктаар, рекреационный деген ууламјыла ӧдӧр. Анайда ок келер ӧйдӧ кӧлгӧ балык божодоры јанынаҥ база куучын болды, бу ишти бистиҥ тергеениҥ јурт ээлем аайынча министерствозы башкарып ӧткӱрерин јуун-туштажуныҥ протоколында бичип салзын деп, А. В. Бердников айтты.\nАлександр Васильевич кӧлдиҥ аруталган ла јазалган јерлерин келер јылда албаты-јон тузаланарына бӧлӱктей табыштырар арга бар ба деп сурак тургузарда, андый арга бар деп каруу болды. Jаҥыс оны пляж деп адабай, ӧскӧртӧ адаар керек дешти. Нениҥ учун дезе пляж болотон јерде бойыныҥ ээжи-некелтелери бар. Темдектезе, ол јерди улус амырайтан јер эмезе ӧскӧртӧ дӧ адаарга јараар деп јартамал эдилди. Соҥында, качан пляжла колбулу иштер толо кеминде бӱтсе, ол пляж деп адалар аргалу.\nКӧлдиҥ јараттарын арчыыр ла јарандырар ишке арбынду акча керек. Кезик иштерди «Манјӱрек» деген ГЛК ӧткӱретен эмтир. Мында бу комплекстиҥ јилбӱзи база бар: комплексте амырап келген улусты Синюха кырдыҥ бажына чыгаратан подъемниктер бар, јанында ла кӧлди јакалай пляж болзо—улус амыраарына јарамыкту айалга, экијандай туза болор. Кӧлгӧ амырап келген улус дезе подъемниктерле кырдыҥ бажына да чыгып барып келер. Кӧлгӧ канча ла кире кӧп улус келзе, ГЛК-га база јарамыкту болор. Манјӱректиҥ кӧлиниҥ суузы јылу болуп турганы турбизнеске јаан јӧмӧлтӧлӱ айалга деп айдарга јараар. Бистиҥ республиканыҥ јеринде суузы јылу база мындый кӧл јок.\nТуштажу ӧйинде кӧлдӧ ӧткӱретен иштерле колбулу акчаныҥ кеми, соҥында ӱзеери јеткилдештерле колбулу иштерде јербойыныҥ аргачы улузы база туружып, акча иштеп алары јанынаҥ база куучын болды. Башчы бастыра иштердиҥ ле чыгымдардыҥ кемин база катап јазап туруп чоттоор, јӧптӧжӧр лӧ бӱдӱрер деп молјонгон иштерди быжулай ла ӧйинде бӱдӱрер керек деп јакыды. Кӧллӧ колбулу иштер бӱткен соҥында, онызы бистиҥ республиканыҥ јаҥыс ла имиджине јаан камаанын јетирер эмес, је анайда ок бастырајандай тузалу керек болор, јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр деген.\nКӧлди балардаҥ арутап турган «Сибгидрострой» АО-до бу иш јанынаҥ байлык ченемел бар. Мынаҥ ла озо ол организация Барнаул каланыҥ јанында кӧлди база балардаҥ арутаган болуптыр. Организацияныҥ баш инженериниҥ айтканыла, кӧлди арутаары аҥылу эп-аргала ӧткӱрилет. Балар труба-снаряд ажыра соордырылар ла јаратка чыгарылар, мында ӱзеери кандый да јаан чыгымдар эдилбес, јаан техника керек јок. Jуун ӧйинде айдылганыла, бастыра иштер план-график аайынча ӧдӧт.\nА. В. Бердников журналисттерге интервью берип турала, Манјӱрек јурт совет ӧйинде мында совет-монгол најылыктыҥ фестивали 1968 јылда ӧткӧн, јарлу кожоҥчы Эдита Пьеха «Манјӱрек» деген кожоҥ кожоҥдогон кийнинде јаҥыс ла ороон эмес, је анайда ок телекей ичинде јарлу боло берген деген. «Мындагы ар-бӱткен јараш ла аҥылу. Jе неме керектебестеҥ, улус оны кичееп тузаланбаганынаҥ улам ол ӱрелген, ар-бӱткенге каршу јетирилген. Эмди оны арутаары, орныктырары ӧдӧт. Ол орныктырылган кийнинде, мындагы јылу кӧлдӧ албаты-јон, озо ло баштап бистиҥ тергеениҥ улузы амыраарына ла эжинерине европей кеминде федерал учурлу объект ле айалгалар тӧзӧлӧр. Бу бастыразы келер јылдыҥ учында болор. «Манјӱрек» ГЛК керегинде айтса, бу ӱлекер јанынаҥ болушты федерал кеминде алганыс. Президенттиҥ јӧмӧлтӧзиле, бис туризмниҥ ӧзӱмин јӧмӧӧри аайынча федерал адылу программага киргенис. Оныла колбой Чуйдыҥ јолы јазалат ла јарандырылат—баштапкы бӧлӱги Манјӱректиҥ кӧлине ле ГЛК-га јетире. Федерал акча биске чыгарылат. Мында анайда ок Россияныҥ Сбербанкыла јуук колбуда иштейдис. Алдында ӧйлӧрдӧ мында кар ӱлӱрген айдыҥ ортозы кирезинеҥ ала кӱӱк айга јетире јадатан болзо, эмди кар кезикте јаҥар да айга јетире болбойт. Оныҥ да учун чанала улус узак ӧйдиҥ туркунына јыҥылаар айалга тӧзӧӧргӧ, чананыҥ трассаларын искусственный эп-аргала белетеери ӧдӧр. Мынаҥ Чуйдыҥ јолыла аэропортко јетире ыраак эмес. Jайгыда улус мындагы кӧлдӧ эжинер, кыш келзе, кырдаҥ јыҥылаар. Мында кирелтезиниҥ кеми кандый ла улуска јарамыкту айалгалар тӧзӧлӧр».\n«АР-дыҥ тураныҥ ипотечный кредитованиези аайынча агентствозы» АО-ныҥ гендиректоры М. В. Карпенко чананыҥ трассаларын карла искусственный эп-аргала канайда јеткилдеери јанынаҥ јартамал эдип, бу иш 2018-2019 јылдардыҥ сезонында бӱдер деген.


19.06.2017 - altaicholmon\nӦрт ӧчӱреечилердиҥ солун маргааны\nӦрт ӧчӱрериниҥ кроссфит бӱдӱмдӱ маргаандары Майма аймакта Суску јурттагы 31-чи таҥмалу ӧрт-аргадаачы бӧлӱктиҥ јеринде баштапкы ла катап ӧткӧн.\nАлтай Республиканыҥ «Кӧк бӧрӱ» деп чемпионады кичӱ изӱ айдыҥ 25-29-чы кӱндеринде Оҥдой аймакта Кӱпчеген јурттыҥ јанындагы Кӱр Кечӱ деген ӧзӧктӧ ӧдӧр деп, окылу сайт јетирет.\nӰкектеги ирбистер «паспортту» болор\nJерлик ар-бӱткенниҥ текшителекейлик фондыныҥ «Ирбиске паспорт—кажызын ла корып алары» деген ӱлекери Туулу Алтайда иштеп баштаар.\nТекшироссиялык фестивальдыҥ конкурсы башталды\nРоссияныҥ МЧС-ыныҥ Алтай Республика аайынча баш башкартузында «Созвездие мужества» деген IX Текшироссиялык фестивальдыҥ јеткер болдыртпазыныҥ ла улусты аргадаарыныҥ темазына учурлай журналист иштер ортодо ӧткӱрилип турган конкурсыныҥ тергеелик бӧлӱгинде туружар иштерди алары башталган.\nРоссияныҥ МВД-зыныҥ Кӧксуу-Оозы аймак аайынча бӧлӱгиниҥ полицейскийлери ле ГИБДД-ныҥ башкартузыныҥ ишчилери балдардыҥ бу аймактагы «Беловодье» деген лагеринде болуп, јаш ӱйени полицияныҥ ижиле таныштырган деп, республикан МВД-ныҥ пресс-службазы јетирет.\n«Эземниҥ ӱспекчини» Jеҥӱниҥ паркында ӧдӧр\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууга учурлай јылдыҥ сайын ӧткӱрилип турган албатылар ортодогы «Эземниҥ ӱспекчини» деп адалган акция кичӱ изӱ айдыҥ 22-чи кӱнинде Горно-Алтайскта Jеҥӱниҥ паркында 4 саатта ӧдӧр.


«Јурт јердиҥ сурактары кӧп…» - altaicholmon\n«Јурт јердиҥ сурактары кӧп…»\nКан-Оозы аймакта Кӧзӱлдиҥ јурт јеезезине ӱч јурт кирет: Кайсын, Кан-Карасуу (Озерное) ла Кӧзӱл бойы. Бу јурт јеезени 2013 јылдаҥ ала таҥды сӧӧктӱ Аткыр ЯБЫЕВ башкарат. Бӱгӱнги эрмек-куучыныс оныла ӧдӧт.\n—Аткыр Михайлович, мал киштежип, кижи куучындажып таныжар дегениле, Слерле јууктада таныжалы. Бойыгар керегинде кыскарта куучындап берзегер?\n—Мен бу ла Кӧзӱл јуртта чыккам-чыдагам. 2012 јылда Горно-Алтайсктыҥ экономический колледжин ӱренип божотком, оныҥ кийнинде калада БТИ-де техник-инвентаризатор болуп иштегем. 2013 јылдаҥ ала Кӧзӱлдиҥ јурт јеезезиниҥ јааны болуп иштейдим. Билелӱ, эки уулдыҥ ла бир кыстыҥ адазы болорым. Эш-нӧкӧрим јурттагы ФАП-та заведующий болуп иштейт.\n—Башкарып турган јурт јеезениҥ эл-јоныныҥ текши тоозы канча, кандый јонјӱрӱмдик учурлу объекттер иштейт?\n—Кӧзӱлдиҥ јурт јеезезиниҥ јеринде јадып турган эл-јоныстыҥ тоозы 1050 кижи: Кӧзӱлдиҥ бойында 600, Кайсында 350 ле Кан-Карасууда 180-200 кижи. Кӧзӱлде 11 классту, Кайсында 9 классту ла Кан-Карасууда 4 классту школдор иштейт. Эки клуб ла эки библиотека бар — Кӧзӱл ле Кайсын јурттарда бирдеҥ. Ӱч јурттыҥ кажызында ла ФАП бар.\n—Школдордо ӱредӱчилер јеткил бе?\n—Эйе, јеткил. Је андый да болзо, ол јанынаҥ сурактар чыга ла берет. Јиит ӱредӱчилер једишпейт, анчада ла ӧскӧ тилдердиҥ ӱредӱчилери једишпей барган учуралдар бир кезек ӧйдӧҥ боло ло берет. Не дезе, јиит ӱредӱчилер келзе де, узак иштебей ле јӱре берет. Шылтагы ишјалыныҥ кеми јабыс болгонында деп бодойдым.\n—Јурт јеезелердиҥ бюджеди кӧп лӧ сабада каландар канайда јуулып турганынаҥ камаанду эди. Слерде бу јанынаҥ айалга кандый? Бюджедердиҥ кеми кандый?\n—Каландар, эмештеҥ де болзо, јуулат. Јурт јеезебистиҥ бюджединиҥ кеми 2,5 миллион салковой. Бойыстыҥ иштеп алып турган кирелтелер 350 муҥ салковой кире болот. Иштеп алып турган кирелтелер дееримде, ол јерге ле ар-јӧӧжӧгӧ салынган каландар. Јуулган акча текши бюджетке кирет. Акча једишпей јат. Акча јеткил болгон ӧйлӧр санаама кирбейт. Андый да болзо, бар акчаны бар јок ууламјыларга једер эттире келиштирерге кичеенедис. Эл-јонныҥ кӱч сурактарына ајару эдедис.\n—Улус кандый сурактарла баштанат?\n—Бастыра ла сурактарла. Темдектезе, байа тӱнде тыҥ салкын болгон ло оноҥ улам электроот ӧчкӧн. Бӱгӱн электриктерле колбуга чыгып, электројеткилдешти орныктыртканыс. Бисте кирелтезиниҥ кеми ас билелер кӧп. Иш јок јиит билелер бар. Олорго кичинек те болзо, јӧмӧлтӧ эдерге кичеенедис. Акча-манат керегинде айдар болзо, бисте јолдыҥ фонды былтырга јетире 450 муҥ салковой кеминде болгон. Быјыл 1 миллион 150 муҥ салковойго јетире кӧдӱрип салгандар. Калганчы јылдарда јолдыҥ фондыныҥ акчазы оромдордо јарыткыштар тургузарына ла јолдордогы сыраҥай коомой јерлерди јазаарына чыгымдалат. Оромдордо јарыткыштар тургузары баалу иш. Јурт јеезениҥ јериниҥ јарымызынаҥ кӧбизинде бу иш эдилген. Јылдыҥ ла бир-эки оромдо андый јарыткыштар тургузылат.\nКӱч неме — ол Кӧзӱлдиҥ јурт јеезезиниҥ јери телкем эмес болгоны: кырлардыҥ ортозында, мал-аштыҥ тоозы кӧп. Бистиҥ улус иштеҥкей, олор јерлерди ӱлежип койгон. Кичинек ле арга келишсе, иштенедилер. Јерлерин чедендеп, сула, ӧскӧ дӧ ӧлӧҥ отургызып, ӧрӧ ӧзӧргӧ албаданат.\n—Ээлемдердиҥ тоозы кӧп пӧ?\n—Ээлемдер бар, олор јаан ээлемдер эмес те болзо, је бутка бек туруп калган деп айдарга јараар. Бастыра 40 КФХ бар, јаандары кайда да онноҥ ашпас. 160 кире ЛПХ бар. Ээлемдердиҥ кӧп сабазы уй-мал, јылкы ла кой ӧскӱрет. Уй-малдыҥ тоозы кайда да 3,5 муҥ кире, јылкыныйы 4 муҥ кире болзо, койлор — 2,8 муҥ.\nЈурт јеезениҥ администрациязында бойында техника јок. Оныҥ учун кандый бир уур-кӱч ӧйлӧр боло берзе, јерлеш фермерлеристи техниказыла болужып берзин деп айбылайдыс. Арга келижерде, тӧрӧл газедис ажыра јурттыҥ администрациязыныҥ адынаҥ олорго быйанысты айдып салайын.\n—Бу ӱч јуртта аргачылар бар ба?\n—Кӧзӱлде эки магазин бар, Кан-Карасууда јок, Кайсында эки кичинек магазин иштейт. Јурттарыс аймактыҥ тӧс јуртына јуук, кӧп саба улус анда ла садыжып алат. Туризмде иштеп турган улус бисте јок деп айдарга јараар. Туристтер Кайсынга келип, тайга-таштӧӧн аттарлу чыгатан болгон. Эмди онызы да токтоп калган — ол база ла коронавирусла колбулу.\n—Јиит билелер кӧп пӧ?\n—Јиит билелер бисте бар. Кӧп сабазы аймактыҥ тӧс јуртына кӧчкилей берет, анда ла ишке кирет. Кан-Оозында Кӧзӱлдеҥ кӧп улус иштейт, кайда да 70-80 кижи бар болор.\n—Ичер суу аайынча кӱч сурактар бар ба?\n—Кӧзӱл јуртты алар болзос, тӧс јолдыҥ алды јанында оромдордо колонкалар турат. Јолдыҥ ӱсти јанында эки скважина бар. Улус сууны олордоҥ алат. Је ол скважиналар јазап иштебей турган ӧйлӧр дӧ боло берет. Тӧрт-беш јыл кайра сууӧткӱштиҥ системазын тударына керектӱ ӱлекер-сметалык документация белетелген болгон, је ол экспертизаны ӧтпӧй калган. Ол эмдиге ле белетелет.\nКайсын јуртта улус ичер сууны агын суудаҥ алат. Эмдиги ӧйдӧ ичер сууны ачык суу-источниктеҥ аларга јарабас. Быјыл Кайсын јуртка керектӱ ӱлекер-сметалык документацияны белетеер иштер ӧдӧр. Кан-Карасуу јуртта база эки скважина бар, улус сууны ол скважиналардаҥ алат.\n—Јолдор кандый айалгада?\n—Јурттардыҥ ичиндеги јолдор кем јок болзо, турлуларга баратан јолдор коомой айалгада. Анчада ла јас ӧйинде. Јылдыҥ сайын фермерлерле биригип, кандый бир јолды јазаарга кичеенедис. «Чыҥдый ла јеткер јок јолдор» ӱлекер аайынча эки јыл кайра Кайсын ла Кӧзӱл јурттарга кирер јолдорды јазагандар. Кӧзӱл јурттыҥ кирижинде јаҥы кӱр туткандар. Оноҥ озо болгон кӱрле јаан техника ӧдӱп болбойтон, ӧлӧҥ-неме тартарга кӱч ӧйлӧр болгон эди.\n—База кандый иштер ӧткӱредер?\n—Былтырдаҥ ала бисте сӱрее-чӧп таштаар јерлерди јоголткон. Јасак аайынча эмди сӱрее-чӧп јуур јер јаҥыс. Сӱрее-чӧпти келип тартып апарадылар. Јурттардыҥ ичинде јас-кӱс субботниктер ӧткӱредис.\nЈондык биригӱлердеҥ ӱй улустыҥ соведи иштейт. Ол биске јаантайын јаан болужын јетирет. Ветерандардыҥ соведи база јакшы иштейт. Јурт јеезеде ӧдӱп турган керек-јарактарда бастыразы эрчимдӱ туружат.\nТургуза ӧйдӧ Кӧзӱл јуртта Культураныҥ туразы аварийный айалгада. Оны јазаарын сакыйдыс. Керектӱ документ-чаазындар белетелген ле Москвага аткарылган. Культураныҥ туразы адакыда јазалар деп иженедис. Не дезе, культуралык керек-јарактардыҥ бастыразында ла туружадыс, оныҥ учун ол объект биске сӱреен керек. Эрчимдӱ улуска јуулыжатан јер керек эмей. Кайсын ла Кан-Карасуу јурттардыҥ клубтарында кӧзнӧктӧрин солыганыс, ӧскӧ дӧ иштерди јылдыҥ ла эдедис.\nЈурт јеезениҥ депутаттарыныҥ тоозы он бир кижи. Олорло кожо ӧмӧ-јӧмӧ иштеп ле јадыс. Јурт јеезе кеминде кӧп тоолу керек-јарактар ӧткӱредис. Јаҥыс бу пандемияла колбой кезик иштерди токтодорго келишкен. Јуртта самбоныҥ секциязы иштейт. Атту спорт тыҥ ӧзӱм алынат. Оныла Кайсынныҥ ла Кӧзӱлдиҥ уулдары тыҥ јилбиркейт. Бу ла јуукта олор Кӧксуу-Оозында ӧткӧн маргаандарда јеҥӱлӱ јерлер алып јангандар. Ӱч јурттыҥ ортозына да јуулыжып, кандый бир маргаандарды ӧткӱрип ийетенис. Аймактыҥ јуунты командазына кирип турган ок-јаачыларыс та бар. Аймак кеминде ӧдӱп турган маргаандарда кыйалтазы јогынаҥ туружадыс. Мини-футболло сӱреен јакшы командабыс бар.\nКӱч сурактар керегинде айдар болзо — улус иштеер јерлер јок болгоны. Јерлештеристиҥ ортозынаҥ кӧп улус Сахалин, Тӱндӱк јаар иштеп барат. Коронавирусла кожо бастыразына јуугы јангылап келген. Оноҥ озо јылдарда јас келзе ле, јӱре бергилеер, ӱлӱрген айда ойто јанып келетен болгон. Кезик улус јаантайынга јӱре берген.\n—Коронавирус деп айдарыгарда, ол јаман оору слердиҥ де јурт јеезени табарган болбой…\n—Эйе, коронавирусла былтыр кӧп улус оорыган болгон. Эмди андый учуралдар, карын, јок.\n—Аткыр Михайлович, ачык-јарык эрмек-куучын учун алкыш-быйан. Кӧзӱл, Кайсын, Кан-Карасуу јурттардыҥ эл-јоны иштеҥкей болгонын билерим. Алдында јылдарда мында миллионер колхоз то болгон эди. Кӧзӱлдиҥ јурт јеезезине, албатызына једимдер кӱӱнзейдим.


«Хорошо командуешь, Саруева!» - altaicholmon\n«Хорошо командуешь, Саруева!»\nЕкатерина Васильевна ЧЕНЧУЛАЕВА Алтайыстыҥ эҥ јаан јашту улузыныҥ бирӱзи. Быјыл чаган айдыҥ 10-чы кӱнинде 98 јажы толуп, 99-ка алтаган.\nЈайылган коронавирусту југуш оору ӧрӧкӧнди кыйып база ӧтпӧгӧн. Је эмчиликке јадып эмденеринеҥ мойноп, ол бу тыму-јоболды билезиниҥ ле эмчилердиҥ кичеемелиниҥ шылтузында ӧдӱп чыккан ла Јаҥы јылды санаа-сагыжы јарык уткыган.\nЈӱрӱмниҥ јеҥил эмес бӱткӱл чак кире ӧйин ӧдӱп, «Эҥ јакшы ӧйим – эмдиги ӧй» — деп, Екатерина Васильевна айдат. Ол амыралтага чыккан ӧйдӧҥ ала јаан кызы Галина Григорьевна ла Семен Сергеевич Тузачиновтордыҥ билезиниҥ карузыган кичеемелинде јӱрет.\n«Јуу-чак ла болбозын. Бала-барка иштӱ, айыл-јуртту, ырысту ӧссин. Алтайыс амыр турзын» — деп, ӧрӧкӧн јаҥыјылдык кӱӱнземелин айдып, оорыган ӧйдӧ эмдеген эмчи Анатолий Тодошевич Трышпаковко быйанын јетирзин деп јакыган.\nЕкатерина Васильевна Алтайыста ады јарлу Саруевтердиҥ ук-тукумынаҥ. Баштапкы алтай эпши поэт Александра Саруева, баштапкы алтай театрдыҥ актрисазы Клавдия Саруева, ӱредӱчилер, јуучылдар, јуртта баштапкы специалисттер — Саруевтердиҥ билезинеҥ чыккан улус.\nОлордыҥ Оҥдой јерине келгени солун. Екатерина Васильевнаныҥ куучындаганыла, Саруевтердиҥ ӧбӧкӧзинде Сару деген кам кижи болгон. Олор Јодралу деген јерде јаткан эмтир. Коштой јаткан камла кӧрӱшпей, «јиишкен». Байа кам јеҥип, Сару божоордо, оныҥ ӱйин тӧрӧӧндӧри карындажыныҥ јуртына отургызар деп шӱӱген. Келин јӧпсинбей, кичинек уулчагы Чапыйды атка учкаштырып, Оҥдой јаар качкан. Оҥдойдо дезе церкве болгон. Ого келип, кору сураган. Ӧбӧгӧниниҥ карындаштары кийнинеҥ сӱрӱжип келерде, абыс бу ӱй кижи крестке тӱшкен, эмди бистиҥ јаҥныҥ корузында, оны айрып апарар јаҥыгар јок деген эмтир.\nШколго Екатерина Васильевна Оҥдойдо барган ла эки классты божоткончо ондо ӱренген\nБайа келин Саҥ деген којойымга јалданып, алтай кеп, булгайры ӧдӱк кӧктӧп, курсагын азыранып јӱрген. Кийнинде Санаш ла Федор деген уулдарлу болгон, олор Оҥдойдо чыккан. Чапыйдыҥ уулы Василий эмди Екатерина Васильевнаныҥ адазы болор. Санаш чыдап, Каташев Орой деген кижиниҥ јаан кызы Аннала биле тӧзӧгӧн, Абраам деген уулду болгон. Федордыҥ балдары – Вениамин, Мария, Александра, Павел. Олор айыл-јуртту, мал-ашту јада берген.\n«Бистиҥ биле Оҥдойдо, Урсул сууныҥ оҥ јанында, кырдыҥ эдегинде јаан туралу болгон, мал-аш туткан, арга-чакту јаткан» — деп, Екатерина Васильевна айдат. Карындаштар биригип, ижи-тожын кожо эдетен.\n«Адам Мыйтудаҥ Арина деген ӧскӱс баланы алган. Энем сӱрекей ус кижи болгон: бӧс согор станокту, кӱделини иирип, полго, оорынга јайар бӧс эдимдер, чамчалар эдер, байрамга кийетен чамчаларды шабылап кееркедер. Таадам да јарлу ус кижи болгон. Торбоктыҥ терезин ачыткан јармала сӱртӱп, бӱктейле, канча кӱнге јаттыргызып, оноҥ чалгыла тӱгин тазада арчып, ышка туптап, талкып, бу тередеҥ аттыҥ тере јепселдерин эдер. Адам эр ле эпши улустыҥ ботинка, сандаля, чарык ӧдӱктерин кӧктӧп туратан» — деп, ол эске алат.\nШколго Екатерина Васильевна Оҥдойдо барган ла эки классты божоткончо ондо ӱренген. Оноҥ, 1931 јылда, колхозторды бириктирип турарда, Саруевтердиҥ билези Ӧлӧтӱ јаар кӧчкӧн.Ол ӧйдиҥ кӧп балдары чылап ок, Екатерина Васильевна ӧскӱстиҥ шыралу јӱрӱмин кӧргӧн. Беш јашту болордо, энези корогон, јаан удабай јааназы божогон. Адазы Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга барып, 1943 јылда Ленинградты корыыр јуу-согуштарда јеҥ јастанган. Кызычакты таадазы чыдаткан.\nЭнези божоордо, адазы база кижи алган болгон. Ол јурттаҥ чыккан Клавдия Васильевна Саруева Алтайыста баштапкы национальный театрдыҥ актрисаларыныҥ бирӱзи. Театр Москвага Павел Васильевич Кучиякла кожо јол-јорыкту јӱрген. Бу јорыктаҥ јанып јада, Клавдия Саруева соокко ӧдӱп оорыган ла канчын јиит ӧйинде Кичӱ-Јаламанда Екатерина Васильевнаныҥ колында корогон.\n«Мен 1-2 класстарда Оҥдойдо ӱренгем. Оноҥ, колхозторды бириктирерде, 3-4 классты – Ӧлӧтӱде, 5-чи классты Караколдо божотком — деп, Екатерина Васильевна эске алат. — Школдо јаантайын јакшы ӱренгем, грамота алып туратам. Кӱскиде педучилищедеҥ кижи келип, ӱредӱге балдар јууган. Таадам Ӧлӧтӱниҥ балдарын бричкалу городко јетирип, кемди зооветтехникумга, кемди педучилищеге табыштырганы санаама кирет. Мен педучилищеде 6-7 класстарды божотком. Оноҥ сегис классты январь айга јетире ӱренеле, јанарга келишкен: ӱредӱ учун тӧлӧӧр акча јок болгон».\nЈанып келеле, иш сурап, кызычак комсомолдыҥ Оҥдойдогы райкомына барган эмтир. Иштеп алган сӱтти, этти, сарјуны, јымыртканы, терени ле оноҥ до ӧскӧзин јууга аткарып турган ӧйлӧр. Ӱредӱлӱ бала деп, Катя Саруеваны статистик болор ишке алган. Мынайып ол 15 јаштуда иштеп баштаган ла бу иште ӱч јыл иштеген.\n«Мени јажым кичинек, сыным да кыска, чыдал-кӱчим ас учун черӱге албаган»\nОҥдойдо медсестралар ӱредер јарымјылдык курстар ачыларда, Екатерина Васильевна ӱренерге ого кирген. Бого кыстарды ла бала јок келиндерди алып турган, эмди јууга аткарарга белетеген улус туру. Ӱредӱни пограничниктердиҥ Оҥдойдо турган заставазыныҥ командирлери ле аймактыҥ эмчилигиниҥ эмчилери ӧткӱрген. «Мен мылтыктаҥ сӱреен чечен адатам, таадам аҥчы кижи болгон, оны тӧзӧгӧн болорым — деп, Екатерина Васильевна каткырат. —Бис 20 кире кижи ӱренгенис, орус та, алтай да кыстар ла келиндер. Ӱредӱ тӱгенген кийнинде кӧбизи јууга барган. Мени јажым кичинек, сыным да кыска, чыдал-кӱчим ас учун албаган, шыркалу јуучылдарды јуу ӧткӧн јердеҥ сӱӱредип, чыгарып болбос деп сананган болор».\nЈуучыл белетеништи ӧткӧн кижини Кӱпчегенниҥ школына военрук болуп иштеерге аткарган. Ӱредӱчилер једишпей турган учун ол школдо алтай тилдиҥ, ботаниканыҥ, зоологияныҥ урокторын ӧткӱрген – педучилищеде алган билгирлер керектӱ болуп калган. «Оҥдойдыҥ военкомадынаҥ Науменко ло майор званиелӱ база кандый да улус келип, ӱредӱ канайда ӧткӧнин шиҥдеп турар. «Хорошо командуешь, Саруева! Только голос детский…» — деп, меге айдып турар. Јетире ле командир болуп турган болбойым. Ол ӧйлӧрдӧ Чуйдыҥ трагыла јӱрген машиналар да ас. Монголдор тӧӧлӧрлӱ јӱрӱп туратаны сагыжыма кирет. Мени, военрук кижини, Оҥдой јаар ишјалга ийер. Школдыҥ берген конегын пыймамга јаба буулайла, быркырада ла берерим. Кайда конекту, кайда јойу ары-бери јорыкташ болгон ло – коркыбас та кайткан…» — деп, Екатерина Васильевна каткырып куучындайт.\nБир јыл Кӱпчегенде иштеген кийнинде оны Кичӱ-Јаламанда толо эмес ӱредӱлӱ школго ӱредӱчи эдип ийген. Ол ӧйлӧрдӧ бу јуртта кӧп јаржактар јаткан, ас-мас алтай билелер јурттыҥ јаказында ла болгон. Школдо 7 орус класс ла 7 алтай класс болгоны кайкамчылу. Јаан-Јаламанныҥ, Ийинниҥ балдары јурттагы интернатта јадып ӱренген деп, Екатерина Васильевна айдат. Бу школдо ол орус ла алтай класстарда зоология, география, орус ла алтай тилдерге балдарды ӱредип, ӱч јыл иштеген. «Кӱскиде ӱредӱчилер колхозко аш јуунадарга болужар. Тӧстӧктиҥ бажында ӧскӧн тараанныҥ 400 снабын кӱнине кезип буулаар керек. Бир катап ишти бӱдӱреле јанып јатсабыс, аймактаҥ келген кижи ӱредӱчилер кӱн ашкалакта не јанып јаткан деп ајару эткен. Олор планын бӱдӱрип салган деп, колхозтыҥ председатели атаанысты алган эди. Мындый иштиҥ кийнинде биске бир каралечка калаш, 1-2 алама ла 1-2 огурчын берер. Курсак јок ӧй не…» — деп, ӧрӧкӧн эске алат.\nОл иштеп турганча, 1945 јылда Илларион Павлович Сабашкин деген ӱредӱчи оны Ленинјолдыҥ (эмдиги Алтыгы-Талду јурт) школында иштеерге аймактаҥ сурап алган. Бого иштеп келеле, Екатерина Васильевна јуудаҥ јанып келген Малчинов Кутукчы деп кижиге барган. Олор бир уулду болгон. Бу кижи јууда алган шыркаларынаҥ корогон.Оныҥ кийнинде Ченчулаев Туудаҥ деген кижиле биле тӧзӧп, бала-барка азырап, бу ла јуртта амыралтага чыкканча иштеген.\n«Мен иштеп баштаар ӧйдӧ Ленинјолдо ло Кызыл Таҥда баштамы классту школдор болгон. 4 класстыҥ кийнинде Караколдыҥ школына экзамен табыштырып киретен. Мениҥ 2-4 класстарда ӱреткен балдарым ол экзамендерди ончозы јеҥӱлӱ табыштыратан. Алексей Сакашев, Пана Кыбыева јаҥыс ла «беш» темдектерге ӱренген» — деп, ол оморкоп айдат.\n«Мени, военрук кижини, Оҥдой јаар ишјалга ийер — кижи коркыбас та кайткан…»\nКараколдыҥ интернадында јадып ӱренген балдар кӧп болгон учун, И. П. Сабашкин Ленинјолдо јети класска јетире ӱредӱ ӧткӱрер школ ачары јанынаҥ суракты кӧдӱрип баскан ла мынайып школ кезек ӧйгӧ «неполный средний школ» болуп иштеген.\nЈажы јаан ӧрӧкӧн Кӱпчегенде, Јаламанда ла Ленинјолдо кожо иштеген ӱредӱчилериниҥ кезигиниҥ ады-јолын, кезигиниҥ ӧбӧкӧзин ундып турган учун, јастырбаска олорды бичибедим. Екатерина Васильевна Ленинјолдыҥ школында узак иштебеген. Оорып, јазылган кийнинде, балдары оогош учун, балдардыҥ садына иштеерге суранган ла оныҥ башкараачызы ла таскадаачы болуп 56 јажына јетире иштеген.\nЕкатерина Васильевна Ченчулаева (Саруева) 4 бала азырап чыдаткан, баркаларын ла олордыҥ балдарыныҥ балдарын кӧрӱп јӱрген кижи. Ӧрӧкӧн јӱрӱмниҥ ачу јылыйтуларын да, сӱӱнчилерин де ӧдӱп, бу јаан јажында эзен-амыр, сӱӱнер де, кокырлаар да аргазын јылыйтпай јӱргени баалу. «Јаанду јурт – тӧзӧӧндӱ» деп, калыгыстыҥ айтканы бар. Кирген јаҥы Уй јылла Екатерина Васильевнаны, оныла кожо јаан јашту ончо ӧрӧкӧндӧристи уткуп, су-кадык ла амыр санаа-кӱӱн кӱӱнзейдис. Бала-баркагардыҥ карузыган ла кичееген кӱӱни слерди корулап јӱрзин.


В. Путин: јӧмӧлтӧниҥ јаҥы бӱдӱмдери аҥылу учурлу - altaicholmon\nВ. Путин: јӧмӧлтӧниҥ јаҥы бӱдӱмдери аҥылу учурлу\nРоссияныҥ президенти Владимир Путин санитарно-эпидемиологиялык айалга, ороонныҥ граждандарын ла экономиказын јӧмӧӧри аайынча јаҥы арга-бӱдӱмдер керегинде сурактарга учурлалган јуунды видеоконференция бӱдӱмле ӧткӱрген.\n«Мынаҥ озо ӧйдӧ иштебес кӱндер деп јарлаган кӱндердиҥ ӧйи кӱӱк айдыҥ 11-чи кӱнинде тӱгенип јат. Текши алза, ол ӧй тулаан айдыҥ 30-чы кӱнинде башталып, алты неделенеҥ кӧп ӧйгӧ улалган. Мындый экстраординарный эп-арга эпидемияныҥ таркаарын арайладар, токтодор арга берген. Оныҥ шылтузында бис су-кадыкты корыырыныҥ бастыра системазын эпидемиологиялык айалга курчыырына белетеп алар ӧйди, арганы алганыс» — деп, государствоныҥ башчызы айткан.\nВладимир Путинниҥ темдектегениле, бӱгӱн кажы ла тергееде јаан оорый берген улуска керектӱ аҥылу, ол тоодо реанимационный болушты эдерине керектӱ бастыра не-немелер бар. Тузазы бийик эм-препараттарла эмдеериниҥ јаҥы эп-сӱмелери ченелген, андый эмдерди эдип чыгарары кӧптӧдилген. Тестирование ӧткӱрериниҥ кеми канча-канча катапка кӧптӧгӧн, бу кӧргӱзӱлердиҥ кеми мынаҥ да ары бийиктеер.\n«Бастыра иш-керектер биске эпидемияла тартыжуныҥ ээчиде бӧлӱгине кӧчӧр, кирелендириштердиҥ режимдеринеҥ бӧлӱктей чыгар арга берет. Бу ӧйдӧ бойыныҥ аҥылулары бар. Озо ло баштап, ол андый чыгыш бир ле уунда болбос. Оны бӧлӱктей, келиштире, ајарыҥкай, алтамдай ӧткӱрер керек» — деп, ол угускан.\nГосударствоныҥ јааныныҥ темдектегениле, ороон ичинде ле экономикага јарлалган иштебес кӱндердиҥ бирлик ӧйи кӱӱк айдыҥ 12-чи кӱнинеҥ ала тӱгенип јат. Је ол ок ӧйдӧ коронавирусный эпидемия таркаарыла тартыжу оноҥ ары улалып јат. Тескери алтам, айалга коомойтыырын чек болдыртпас керек деп, Владимир Путин темдектеген.\nОныҥ да учун бастыра тергеелер кирелендириштердиҥ режиминеҥ бӧлӱктей чыгарыныҥ планын тургузар учурлу. Бу керекте јербойында эпидемиологиялык айалга кандый болгонына тӧзӧлгӧлӧнӧр керек, андый айалга тергеелерде башка-башка болордоҥ айабас.\n«Тергеелердиҥ башкараачылары айалганы шиҥдеп кӧргӧниле, баш санитарный врачтардыҥ шӱӱлтелериле башкарынып, кирелендириштерлӱ ле профилактикалык кандый керектерди канайда ӧткӱрери-ӧткӱрбези, олорды јымжадары эмезе катуландырары јанынаҥ јӧп јарадар. Айалга некеп турган болзо, олорго ӱзеери кожулталар да эдип» — деп, президент айткан.\nКӧп албаты-јон јуулар керек-јарактарды ӧткӱрери эмди де чек јарабас. Бастыра предприятиелерге, садуныҥ јерлерине, јондык транспорттыҥ бӧлӱгинде организацияларга бастыра санитарный некелтелерди бӱдӱрер керек. Јажы 65 јаштаҥ ӧрӧ лӧ хронический ооруларла оорып турган улуска кирелендириштиҥ режими токтодылбаган.\nЈонјӱрӱмдик ле медициналык ишчилерди јӧмӧӧри\nОроонныҥ башкараачызы јажы јаан улустыҥ интернаттарына, тураларына ла андый учреждениелерде јадып турган улуска аҥылу ајару этсин деп некеген. Јонјӱрӱмдик учреждениелердиҥ ишчилери ӱч ай учун, кандык айдыҥ 15-чи кӱнинеҥ ала јаан изӱ айдыҥ 15-чи кӱнине јетире ӧй учун, аҥылу федерал акча алар, ол тоодо ӧткӧн кандык ай учун ӱзеери тӧлӧмир акчаны:\nСоцучреждениелерде иштеп турган врачтарга ӱзеери тӧлӧйтӧн тӧлӧмирдиҥ кеми эки неделе смена учун 40 муҥ салковой болор. Олор коронавирусла оорып турган улуска чике болуш јетирип турган болзо — 60 муҥ салковой.\nЈонјӱрӱмдик ле педагогический ишчилерге, орто медициналык ла административный персоналга — 25 муҥ салковой. Олор оору улусла иштеп турган болзо — 35 муҥ салковой.\nКичӱ персоналга — 15 ле 20 муҥ салковойды келиштирте.\nТехперсоналга — 10 ло 15 муҥ салковой.\nВладимир Путинниҥ темдектегениле, кирелендириштер ороонныҥ экономиказына, јонјӱрӱмдик бӧлӱкке јаан салтарларын јетирген, кӧп тоолу билелердиҥ кирелтелериниҥ кеми јабызаган. Оныҥ да учун ол билелерди, кичӱ ле орто аргчылыктыҥ улузын јӧмӧӧриниҥ јаҥы бӱдӱмдерин озолондыра јарлаган.\nӰч јашка јетире балдарга айына 5 муҥ салковойдоҥ јаҥыс ла энениҥ капиталын алар тап-эриктӱ эмес, је анайда ок балдарыныҥ јажы ол кире бастыра билелерге тӧлӧӧр. Акча ӱч ай учун тӧлӧлӧр — кандык айдаҥ ала кичӱ изӱ айга јетире. Ӧткӧн кандык ай учун акчаны билелер база алар.\nЈажы 3 јаштаҥ ала 15 јашка (толуп калган) јетире кажы ла бала учун јаҥыс ла катап берилетен 10 муҥ салковой акчаны тӧлӧӧр. Ол акчаны 2020 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала андый балдарлу бастыра билелерге тӧлӧӧр — билениҥ кеминеҥ ле иштӱ болгонынаҥ эмезе болбогонынаҥ камаан јогынаҥ. Јаҥыс катап эдилетен ол болушты аларга, угузу бичикти «Госјеткилдеш» порталдыҥ болужыла дистанционно эмезе Пенсионный фондтыҥ бӧлӱги ажыра берер арга бар.\nКажы ла кижизине келижип турган кирелтениҥ кеми прожиточный минимумнаҥ јабыс ла болуш керексип турган билелер ӱч јаштаҥ ала јети јашка јетире балдар учун баштапкы тӧлӧмирлерди кичӱ изӱ айда аларына керектӱ документтерди тургузар аргалу. Мынаҥ озо ӧйдӧ бу тӧлӧмирлерди андый билелер јаан изӱ айда алар деп јарлалган болгон.\nБаланы кичееп отурганы учун пособиениҥ эҥ јабыс кемин бийиктедер — 3375 салковойдоҥ 6751 салковойго јетире. Андый пособиени иштебей турган улус, ол тоодо студенттер алып јат.\nАда-энезиниҥ бирӱзи эмезе экӱлези коронавирустаҥ улам ижин јылыйткан билениҥ јажы эр кемине јетпеген кажы ла балазы учун айына 3 муҥ салковойдоҥ тӧлӧӧр. Ол акчаны билелер ӱч ай учун алар — кандык айдаҥ ала кичӱ изӱ айга јетире.\nБизнеске јаан ајару\nЭл-јонды ишле јеткилдеериниҥ аҥылу кредитный программазы кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинде ачылар. Оны кирелендириштердеҥ улам тыҥ чучураган бӧлӱктердиҥ бастыра предприятиелери, анайда ок јонјӱрӱмдик ууламјылу НКО-лор алар аргалу.\nКредиттиҥ кеми алты айга чоттоп, айына бир ишчиге 1 МРОТ-тыҥ формулазы аайынча чоттолор. Кредитти бӧктӧӧриниҥ ӧйи — 2021 јылдыҥ кандык айыныҥ 1-кы кӱни. Ствказыныҥ кеми 2 %. Кредиттиҥ 85 проценти госбыжулашла јеткилделер. Предприятие иштеер јерлериниҥ 90 процентин программаныҥ бастыра ӧйиниҥ туркунына чеберлеп алза, ол бастыра тӧлӱлерди тӧлӧбӧс.\nӦдӱп јаткан јылдыҥ экинчи кварталы учун калан ла страховой тӧлӧмирлерди (НДС-таҥ ӧскӧлӧри) тӧлӧбӧс. Бу ээжи таҥынаҥ аргачыларга, кирелендириштердеҥ улам тыҥ чучураган бӧлӱктердеги кичӱ ле орто бизнестиҥ компанияларына, јонјӱрӱмдик ууламјылу НКО-лорго таркадылат.\nИшле бойын бойы јеткилдеген улуска олор кирелте учун 2019 јылда тӧлӧгӧн каланды кайра јандырып берер. Анайда ок президент ишле бойын бойы јеткилдеген улуска «каланныҥ капиталын» бир МРОТ кеминде берер деп шӱӱлте эткен: ол акчаныҥ чодыла олор быјыл калан тӧлӧмирлерди бойынаҥ акча чыгарбай, тӧлӧӧр арга болор.\nГосударствоныҥ башкараачызы коронавирустаҥ улам тыҥ чучураган бӧлӱктердеги таҥынаҥ аргачыларга страховой взностор јанынаҥ бир МРОТ кеминде калан вычет этсин деп јакылта берген.\nТаҥынаҥ аргачыларга, билелик предприятиелерге, јаан эмес бизнеске микрофинансовый болуш эдип турган госструктураларга докапитализация ӧткӱрилер.\n«Кӱндӱлӱ најылар! Сӱрекей ајарыҥкай болугар. Ооруга југушпаска болуп, бойыгарга ајаруны когызатпагар, бӱгӱнги кӱнде керек дезе оны тыҥыдыгар. Бу бастыра кирелендириштерге чыдажып јӱретени сӱрекей кӱч керек болгонын мен оҥдоп јадым. Је ооруга југужып, оноҥ оорый береле, иштеер аргазын јылыйтканы — оноҥ коомой. Бис улустыҥ јӱрӱмин ле су-кадыгын чеберлеп аларын талдап алганыс, ӧмӧлижип, бу јанынаҥ кӧпкӧ јеткенис, кӧпти эткенис, кӧп уур-кӱчтерди ӧдӱп чыкканыс. Россияныҥ тергеелери амыр-тыш јӱрӱмге канча ла кире кӧптӧҥ кайра бурылары бистиҥ кажыбыстаҥ ла камаанду» — деп, Владимир Путин айткан.\nАлбаты-јонго ӧйинде эдилген болуш\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ су-кадыкты корыыры ла јонјӱрӱмдик корулаш аайынча комитединиҥ председатели\n—Владимир Владимирович Путинниҥ граждандарга јаҥы баштанузы государство бойыныҥ орооныныҥ улузын канайып кичееп турганын база катап кӧргӱскен.\nБилелерди јӧмӧӧри јанынаҥ мынаҥ озо ӧйдӧ јӧптӧлгӧн болушты элбеткени демографиялык кӧргӱзӱлери бийик, кӧп балдарлу билелериле јарлу Алтай Республикага јаан учурлу. Бистиҥ тергееде балдарлу билелердиҥ кӧбизи Президенттиҥ јаҥы јарлыгыла тӧлӧлӧтӧн акчаны алар.\nБистиҥ тергее јуртээлемдик республика болуп јат, кӧп улус билелик фермалар, јаан эмес предприятиелер тӧзӧгӧн. Мында кичӱ бизнеске јеҥилтелерди элбедери јаан јӧмӧлтӧ-болуш болот. Темдектезе, каландарды ла страховой взносторды тӧлӧтпӧзи, јеҥилтелерлӱ кредитный программаларда туружары.\nБистиҥ улуска бу болуш канча кире керектӱзин бойым јакшы билерим. Бастыра телекейге уур-кӱч ӧйлӧр келерде, мындый ајаруныҥ учуры јаан.\nГосударствоныҥ јанынаҥ эткен јӧмӧлтӧни, бӱдӱрген иш-керектерди бистиҥ ороонныҥ тӱӱкизинде кемиле эҥ јаан деп адаарга јараар. Бӱгӱн јаҥныҥ бастыра органдарыныҥ тӧс амадузы Президенттиҥ Јарлыгын бӱдӱрериле колбулу. Коронавирусла тартыжуда тӧс јерде турган врачтарга ӱзеери тӧлӧмирлер эдери кату шиҥжӱге тургузылган. Эл-јон ло аргачылар кандый јӧмӧлтӧлӧрди качан алар аргалузын билип турарында јетирӱлик-јартамал иштиҥ учуры јаан. Тӧлӧмирлер ле јеҥилтелер кажы ла адресатка једер учурлу.\n«Женщины Алтай — Алтайдыҥ эпшилери» деген тергеелик јондык организацияныҥ председатели Светлана Полетаева:\n—Россияныҥ президенти Владимир Владимирович Путинниҥ баштанузында јӧмӧлтӧ-болуштыҥ јаҥы эп-аргалары айдылган, ол тоодо балдарлу билелерге эдилетени керегинде. Мениҥ шӱӱлтемле, олор сӱрекей чын ла ӧйинде эдилген алтамдар. Улуска болуш керек, олор оны алар.\nГосударствоныҥ јааны тергеелерде айалга кандый болгонын јакшы билери кӧрӱнет. Болуштыҥ баштануда темдектелген эп-аргалары бистиҥ республикага јаан учурлу. Бисте производство до, јаан предприятиелер де јок ине. Ол ок ӧйдӧ бис јаҥы чыккан јаш балдардыҥ тоозы аайынча ороонныҥ беш субъект-лидерлериниҥ тоозына кирип јадыс. Бисте кӧп балдарлу билелердиҥ тоозы кӧп, ол тоодо кирелтезиниҥ кеми кирелӱ билелер.\nПрезидент ороонныҥ албаты-јонына баштанып тура, ӱч јашка јетпеген кажы ла бала учун 5 муҥ салковойды бастыра билелер ӱч айдыҥ туркунына алар деп айткан — јаҥыс ла энениҥ капиталын алар тап-эриктӱ билелер эмес. Анайда ок 3 јаштаҥ ала 15 јашка јетире балдарлу билелер јаҥыс катап берилип турган 10 муҥ салковойдоҥ алар.\nОнызын јакшынак јӧмӧлтӧ деп бодоп турум. Бис, эпшилердиҥ организациязы болуп тура, республикада андый акча-јӧмӧлтӧни сӱрекей керексип турган билелердиҥ тоозы кӧп болгонын кӧрӱп јадыс.\nСамоизоляцияныҥ айалгалары тушта бистиҥ эпшилердиҥ бастыразына јуук организациялары маскаларды кӧктӧп, улуска акча тӧлӧтпӧзинеҥ ӱлеген. Кӧп тоолу эпшилер айалгалары кӱч билелерле таныш, олор бу билелерге аш-курсак јууп, јӧмӧлтӧ-болуш эткен. Мындый учуралдар кажы ла аймакта болгонын темдектеерге јараар. Государствоныҥ башкараачызы тергеелердеги айалгалар кандый болгонын јакшы билип тура, бу уур-кӱч ӧйдӧ јӧмӧлтӧ эдерине бастыра государственный институттарды тартып аларында алаҥзу јок.


Эмчиликтерге ле школдорго јаҥыјылдык сый - altaicholmon\nБӱгӱн Горно-Алтайск каланыҥ тӧс тепсеҥинде ле Билениҥ скверинде учурлу керек-јарактар ӧдӱп јат. Кӧдӱриҥилӱ айалгада республиканыҥ эмчилик бӧлӱгиниҥ тӧзӧлмӧлӧрине тӱрген болуштыҥ 42 кӧлӱги ле школдорго балдар тартар 35 кӧлӱк табыштырылар.\nЭмчиликтерге ӱзе јаба «ГАЗель» маркалу 30 ла «Форд Транзит» маркалу 12 кӧлӱк табыштырылар. Олор эмчилик ишчилерди ле оорыган улусты тартар тегин кӧлӱктер эмес, кажызы ла керектӱ эмчилик эдимдерле јепселген, тӧрт кӧлӧсӧзи тебинип, кандый ла јолдорло маҥтадып јӱрер кӧлӱктер. Олор тургуза ла иштеп баштаарга белен.\nӦткӧн сыгын айда аймактарга санитар тогус УАЗ кӧлӱк берилген эди (фотодо). Эмди дезе база 42-зи једип келди.\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохординниҥ айтканыла, албаты-јонныҥ су-кадыгын корыыры государствоныҥ ижиниҥ эҥ учурлу ууламјызы болуп јат. «Ончо улуска ӧйдиҥ калганчы некелтелерине турар чыҥдый эмчилик болушты јетирери — кажы ла кижиле колбулу эҥ учурлу амаду» деп, Россияныҥ президенти Владимир Путин айткан эди.\nТӱрген болуш јетирер кӧлӱктер ончо аймактарга аткарылар. Онойып, Чой аймакка 3 кӧлӱк берилер, Турачак аймакка — 3, Шабалин аймакка — 4, Оҥдой аймакка — 4, Улаган аймакка — 5, Кош-Агаш аймакка — 4, Кан-Оозы аймакка — 4, Кӧксуу-Оозы аймакка — 5, Чамал аймакка — 3. Ыраак аймактар бир эмеш кӧп кӧлӱктер алар. Јеткерлӱ учуралдардыҥ эмчилигиниҥ тӧс јерине 7 кӧлӱк берилер.\nБалдар тартар «ГАЗель» маркалу бир кӧлӱктеҥ Шабалин, Чамал, Турачак, Улаган, Оҥдой, Кан-Оозы, Кӧксуу-Оозы, Кош-Агаш, Чой аймактарга табыштырылар. Горно-Алтайскка ондый ок маркалу алты автобус берилер. Эки «Форд Транзит» кӧлӱк Майма аймакка берилер. АР-дыҥ ӱредӱлик министерствозы башкарып турган ведомстволорго бир «КАВЗ» маркалу ла «ГАЗель» маркалу база бир кӧлӱктеҥ табыштырылар.\nБу кӧлӱктер Алтай Республикага Россияныҥ башкарузыныҥ јӧбиле берилген. Мынаҥ озо федерал тӧс јерге тергееде аҥылу транспорт јетпей турганы керегинде баштану эдилген болгон.\nЈап-јаҥы кӧлӱктер тергеениҥ эмчилигиниҥ, ӱредӱлигиниҥ ишчилерине ле текши эл-јонго јакшынак јаҥыјылдык сый болорында алаҥзу јок.


Тӱӱкилик кереести чеберлеп алары учурлу керек - altaicholmon\nТӱӱкилик кереести чеберлеп алары учурлу керек\nӰлӱрген айдыҥ 29-чы кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Јашӧскӱримниҥ Бастырасоюзный Ленинский Коммунистический Биригӱзиниҥ (ВЛКСМ) тӧзӧлгӧнинеҥ ала 100 јылдыгына учурлай кӧдӱриҥилӱ керек-јарак ӧткӧн.\nБу кӱн залда ВЛКСМ-ныҥ кӧп тоолу ветерандары јуулган. Совет ӧйдиҥ тӱӱкизинде бу организация тереҥ ис артыргыскан деп айдар керек. Јашӧскӱримниҥ российский коммунистический биригӱзи 1918 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 29-чы кӱнинде тӧзӧлгӧн. Сегис јыл ӧткӧн соҥында, ол Јашӧскӱримниҥ Бастырасоюзный Ленинский Коммунистический Биригӱзи (ВЛКСМ) деп адалган. Комсомолдор орооныстыҥ ӧзӱмине кандый јаан камаанын јетиргенин улус билер. Нацизмди оодо согорында, совет экономиканы ӧрӧ кӧдӱреринде олордыҥ ӱлӱзи база јаан болгон. 1970-80 јылдарда ВЛКСМ телекей ичинде эҥ кӧп турчыларлу јашӧскӱримдик организациялардыҥ бирӱзи болгон. Ол тушта оныҥ турчыларыныҥ тоозы 42 миллион кижиге једетен. Бу организацияны 200 миллион кижи ӧткӧнин темдектеер керек.\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева бойыныҥ уткуулду сӧзинде бу јашӧскӱримдик организация 100 јыл кайра тӧзӧлгӧнин ле улу орооныстыҥ кажы ла јиит кижизи ого кирерге кӱӱнзегенин темдектеген. Ол ӧйлӧр Туулу Алтайдыҥ ла орооныстыҥ тӱӱкизинде бӱткӱл эпоха болгонын айдып, комсомол – ол тургускан амадуга јӱткигени, тӱгенбес ийде-кӱч, Тӧрӧли учун каруулу болоры деген. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга атанган 42 муҥ кижидеҥ кажы ла алтынчы кижи комсомол болгонын эзетти.\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Терехов мынайда айткан: «Башка-башка јылдарда бу кыймыгуныҥ туружаачыларыныҥ тоозы 30 миллионго једе беретен. Јӱрӱмниҥ бу школын бӱткӱл СССР ичинде 200 миллион кижи ӧткӧн. Јажыла 14-теҥ ала 28 јашка јетире јашӧскӱрим најылыктыҥ ла јакшы керектердиҥ ийдезине, тӧрӧлчи кӱӱнниҥ кӧрӱм-шӱӱлтелерине чындаптаҥ ла бӱткен. Тӧрӧл јерин сӱӱри бу улуста баштапкы јерде турган. Оныҥ да учун олор Тӧрӧлин корыырына эмезе једеген јаҥы объект тударына, јаҥы билим ачылталар эдерине, кыскарта айткажын – текши једимге једерге, бир де алаҥзу јогынаҥ јаантайын белен болгон».\nМихаил Тереховтыҥ темдектегениле, Туулу Алтайда Ленинский комсомолдыҥ тӱӱкизи туку 1920 јылда башталган. Ол тушта ого јӱк ле он кижи кирген. Бир јылдаҥ Туулу Алтайда 24 ячейка иштеген ле олор текши тооло 370 комсомолды бириктирген. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу башталарда, 7500 кире комсомол јерлештерис фронтко атанган. Олордоҥ Жанибек Елеусов, Михаил Маскаев ле Илья Шуклин ороонныҥ эҥ бийик кайралын – Советский Союзтыҥ Геройы – алган.\n«Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарында ӧскӧ дӧ комсомолдор геройлор болгон. Јуу башталарда ла муҥдар тоолу јииттер јуучыл комиссариаттарга келип, јууга аткарзын деп суранган. Олордыҥ јалтанбас керектери керегинде кӧп бичиктер бичилген, кинофильмдер согулган» – деп, М. Терехов айткан.\n– Эмдиги ӧйдӧ, качан тӱӱкини ӧскӧртӧр умзаныштар болуп турарда, бис балдарыска ла баркаларыска чынды айдар, Улу Россияныҥ тӱӱкизин чеберлеер учурлу – деп, вице-спикер темдектеген. Оныҥ айтканыла, тӱӱкилик кереести чеберлеп алатаны јӱрӱмисте учурлу керек болуп јат. Јылдар ӧдӧт, не де ӧткӧн ӧйдӧ артып калат, не де улалып барат. Је ВЛКСМ-да салынган кӧгӱс-байлыктар јаантайын болор.\nМихаил Терехов залда отурган улуска баштанып, «эрчимдӱ болугар, сӱӱш ле најылык качан да божобос, јайым болгон јиит ӧйинде чилеп, кӧстӧрӧр эмди де кӱйӱп турзын» – деген кӱӱнземелин айткан.\nОноҥ Алтай Республиканыҥ депутады, бойыныҥ ӧйинде база ВЛКСМ-ла колбулу каруулу иштерде иштеген Укмет Альпимов сценага комсомолдыҥ Горно-Алтайский областной организациязыныҥ ла Горно-Алтайск каланыҥ организациязыныҥ Кызыл мааныларын чыгарзын деген.\nБу кӱнде сценага чыгып, уткуулду сӧстӧрин кӧп улус айткан. ВЛКСМ-ныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 100 јылдыгына учурлай белетелген тӧшкӧ тагар темдектерле кайралдаткандардыҥ тоозы база ас эмес болгон. Залда јуулган улуска јарлу артисттер комсомол ӧйиниҥ кожоҥдорын кожоҥдогон.\nВЛКСМ јашӧскӱримге кандый таскаду, ченемел бергенин кӧп улус билер. Бу јӱрӱмдик школды ӧткӧндӧр јаан јамылу иштерде иштеген, эмдигенче иштегенче.\nБу организацияныҥ јакшынак јаҥжыгуларын улалтар амадула РФ-тыҥ президенти Владимир Путин 2015 јылда Школдыҥ ӱренчиктериниҥ российский кыймыгузын тӧзӧӧри керегинде јарлыкка кол салган. Алтай Республика ӧскӧ тергеелерле кожо бу ӱлекер-проектке кирген ле 2016 јылда 11 пилотный школдор чокымдалган. Анайда ок республиканыҥ школдорыныҥ ӱренеечилери ле јашӧскӱрим «Юнармия» деген кыймыгуга кожулган. Тургуза ӧйдӧ Алтай Республиканыҥ 72 школы Школдыҥ ӱренчиктериниҥ российский кыймыгузына кирет. Ого кирип турган балдардыҥ текши тоозын алар болзо, 7,5 муҥ кижиге једе берет. Јаҥыс ла «Юнармияга» кирип турган балдардыҥ тоозы бир муҥ кижинеҥ ажа берген.\nАлтай Республиканыҥ јеринде тӧрӧлчи кӱӱндӱ эттире таскадарына ууламјылалган 89 биригӱ иштейт. Ол тоодо эки муҥнаҥ кӧп бала туружып турган 39 јуучыл-патриотический клубтар. Бу клубтардыҥ туружаачыларыныҥ тоозы јылдаҥ јылга кӧптӧп турганы сӱӱндирет.\nАнайда ок тергеебисте јашӧскӱримле эрчимдӱ иштеп турган коммерческий эмес, ветерандардыҥ ла јондык 26 организация бар.


«Единая Россия»: озолодо талдаштар - altaicholmon\n«Единая Россия»: озолодо талдаштар\nБыјыл сыгын айда Алтай Республикада элбек кемдӱ муниципал талдаштар ӧдӧр: аймак советтердиҥ 170 депутады, јурт јеезелердиҥ 54 јаандары ла јурт советтердиҥ 645 депутады тудулар.\nБу талдаштарда туружатан кандидаттарын талдаар амадула «Единая Россия» кичӱ изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинде озолодо талдаштар ӧткӱрген. Партияныҥ мындый ок талдаштары бу кӱнде бастыра ороондо ӧткӧн.\n«Единая Россия» партияныҥ Алтай Республикадагы талалык бӧлӱгиниҥ качызы, АР-дыҥ парламентиниҥ председатели Владимир Тюлентин ле талалык бӧлӱктиҥ бӱдӱреечи комитединиҥ башкараачызы Эмиль Тюхтенев кичӱ изӱ айдыҥ 4-чи кӱнинде ӧткӧн пресс-конференцияда бистиҥ тергееде ӧткӧн озолодо талдаштардыҥ турулталары керегинде республикан СМИ-лердиҥ журналисттерине куучындаган.\nВладимир Тюлентинниҥ айтканыла, «Единая Россия» партияныҥ республикада озолодо ӧткӱрген талдаштарында 16 095 кижи туружып, јараткан кандидаттары учун ӱнин берген. Бу тергеебистеги ӱнбереечилердиҥ 13,84%.\nТекши Россияда кичӱ изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинде ӧткӧн озолодо талдаштарда 2 млн 800 муҥ кижи турушкан эмезе ӱнбереечилердиҥ 11,14%.\nАнчада ла Кош-Агаш (24,12%), Шабалин (22,27% ле Улаган (18,13%) аймактардыҥ ӱнбереечилери талдаштарда эрчимдӱ турушканын Владимир Тюлентин темдектеген. Эҥ јабыс кӧргӱзӱлерлӱ муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ тоозында Турачак 3,64%) ла Майма (7,9%) аймактар.\n«Jурт јеезелерде ӱнбереечилердиҥ эрчими јаан болгон, кезик участоктордо бюллетеньдер ӱнберишти токтодор ӧйгӧ јетпей тӱгенип калган. Озолодо талдаштарда кӧп улус турушканы «Единая Россия» партияга бӱдӱмји јаан болгонын, оныҥ талдаштарына јилбиркеп турушканын керелейт» — деп, «единоросстордыҥ» республикада башчызы журналисттерге айткан.\nПартияныҥ озолодо талдаштарын ӧткӱрер белетеништӱ иш быјылгы јылдыҥ тулаан айында башталган. Кандык айдыҥ 2-чи кӱнинеҥ ала кӱӱк айдыҥ 13-чи кӱнине јетире талдаштарда туружатан кандидаттарды кӧстӧӧри ӧткӧн деп, Владимир Тюлентин куучындаган. Онойдо, озолодо талдаштарда туружарга турган кӱӱнин 1450 кижи угускан. Олордоҥ 1421 кижи кандидат болуп кӧстӧлгӧн. Бу улустыҥ ортодо 309 кижи «Единая Россия» партияныҥ турчылары, 390 кижи — партияны јӧмӧгӧндӧр лӧ 722 кижи кандый да партияга кирбей турган граждандар болгон.\nТалдаштарды ӧткӱрерге республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧринде 97 чотоор участоктор тӧзӧлгӧн. Олордыҥ ижин 300-теҥ ажыра кижи јеткилдеген. Ӱнбериш ӧдӧр кӱнде кажы ла участокто кандидаттардыҥ шиҥдеечи улузы отурган. Текши айдар болзо, ӱнбериш бийик тӧзӧмӧлдӱ ӧткӧн, комыдалдар ла ајарулар болбогон деп, Владимир Тюлентин темдектеп, талдаштарды тӧзӧгӧн лӧ оныҥ ижин јеткилдеген улуска, ондо турушкан ончо ӱнбереечилерге быйанын айткан.\nПартияныҥ озолодо талдаштары ӧткӧн кӱнде Кош-Агашта шиҥдеечи болуп јӱргенин Эмиль Тюхтенев куучындаган. Регламентте темдектелгениле, ӱнбереечилердиҥ 25 % талдаштарда турушканы — эҥ бийик кӧргӱзӱ деп чотолот. Кош-Агаш аймак бу кӧргӱзӱге јеткен деп айдарга јараар.\n«Быјыл сыгын айда ӧдӧтӧн талдаштарда јербойыныҥ јаҥы: аймак, јурт јеезе кеминде јаҥда иштеер улус тудулар, оныҥ учун эл-јонныҥ јилбӱзи талдаштарга јаан, ондо туружарга кӱӱнзеген кандидаттар кӧп — деп, Эмиль Тюхтенев айткан. — Кош-Агаш аймакта кажы ла участокто беш бюллетень аайынча ӱнбериш ӧткӧн: партияныҥ тооломы, бир мандатту округтар, јурт јеезелер аайынча ла о. ӧ. Аймакка 14 муҥ бюллетеньдер аткарганыс».\n«Единая Россияныҥ» талалык бӱдӱреечи комитединиҥ јааныныҥ јетиргениле, јербойыныҥ тӧзӧмӧл комитеттери бу неделениҥ учына јетирбей озолодо талдаштардыҥ турулталарын јӧптӧӧр. Ӱнбереечилер кандый кандидаттарды канайда јӧмӧп турганы јарталган. Партия сыгын айда ӧдӧтӧн талдаштарга чыгатан окылу кандидаттарын јаан изӱ айдыҥ экинчи јарымында јӧптӧӧр деп, пресс-конференцияда айдылган.\nПартияныҥ талалык бӧлӱгиниҥ башкараачыларыныҥ јетиргениле, озолодо талдаштардыҥ турулталары аймак ла јурт советтердиҥ депутады, јурт јеезелердиҥ јаандары болорго кӱӱнзеген кӧп јаҥы, јиит улус чыгып келгенин кӧргӱскен.\n«Молодая гвардияныҥ» талалык бӧлӱгиниҥ башкараачызы Роман Гордеевтиҥ пресс-конференцияда айтканыла, партияныҥ озолодо ӧткӱрген талдаштарында бу биригӱге кирген 110 јиит улус турушкан. Олордоҥ 30 кижи ӱнбереечилердиҥ кӧп ӱндерин алган ла «Единая Россияныҥ» кандидаттарыныҥ тооломына кирер аргалары јаан. Анайда ок мындый талдаштарда турушканы јиит улуска политикада бойын ченеер, шиҥжӱчи эмезе кандидат болуп, ченемел алар јакшынак аргалар берип турганын ол ајарган.\nТурачак ла Майма аймактарда ӧткӧн озолодо талдаштарда ӱнбереечилер ас турушканыныҥ шылтагын журналисттер сураган.\nВладимир Тюлентинниҥ айтканыла, талдаштарга туружарга кӱӱнзеген кандидаттыҥ бойыныҥ эрчиминеҥ, ӱнбереечилерле туштажулар ӧткӱрип, талдаштарга келерге улусты јилбиркеткенинеҥ кӧп неме камаанду.\nJӧптӧлгӧн ээжилер (Регламент) аайынча, «Единая Россияныҥ» озолодо ӧткӱрген талдаштары тӧрт эп-аргала (модель) ӧдӧр аргалу. Онойдо, аймактардыҥ тӧс јурттарында талдаштар 1-кы эп-аргала ӧткӧн. Бу учуралда кӱӱнзеген ончо ӱнбереечилер, ол тоодо ӧскӧ дӧ партиялардыҥ турчылары ӱнбериште туружар аргалу. Олор ӱнин берерге, окылу талдаштарга чылап ок, паспортту келип јат. Бу эп-арга анайда ок 1 муҥнаҥ кӧп ӱнбереечилер јаткан јерлерде тузаланылат.\n2-чи эп-аргала ӧткӧн учуралда талдаштарда база ончо ӱнбереечилер туружар аргалу, је олор тӧзӧмӧл комитетте озолодо регистрация ӧдӱп, чотко турар учурлу.\n3-чи эп-арганы ӱнбереечилери 1 муҥнаҥ ас јерлерде тузаланарга јараар. Бу учуралда ӱнбериште јӱк партияныҥ турчылары ла оныҥ јӧмӧӧчилери туружып јат. Турачак аймактыҥ јурт јеезелеринде шак бу эп-арга тузаланылган ла ӱнбериште турушкан улустыҥ тоозы ас болгонында бу да шылтак бар.\n4-чи эп-аргала ӧткӧн учуралда ӱнин јӱк партияныҥ турчылары берер аргалу. Эмиль Тюхтеневтиҥ айтканыла, партия бу бӱдӱмнеҥ туку качан мойноп салган, ӱнбериштиҥ мындый бӱдӱми тургуза ӧйдӧ бистиҥ ороондо кайда да тузаланылбай јат.\nӰнберишти кандый эп-аргала ӧткӱрерин јербойындагы тӧзӧмӧл комитет талдап алып турган эмтир.\nПартияныҥ озолодо ӧткӱрген талдаштарын 1-кы эп-аргала — кӱӱнзеген ончо ӱнбереечилерге туружар арга берип ӧткӱрерин Алтай Республика баштап ла 2014 јылда, АР-дыҥ парламентиниҥ депутаттарын тудар тушта тузаланган. Ол ӧйлӧрдӧ Россияда мындый эп-арганы тузаланган баштапкы тергее бис болгоныс деп, Эмиль Тюхтенев айткан. Кийнинде, бистиҥ ченемелиске тайанып, «Единая Россия» ӧскӧ тергеелер озолодо талдаштарды мынайда ӧткӱрип баштаган.\nКуучын айас. Муниципал кеминде калганчы јаан талдаштар республикада 2013 јылда ӧткӧн. Быјыл сыгын айда ӧдӧтӧн талдаштарда тогус аймакта аймак советтиҥ депутаттары ла оноҥ, бу улустыҥ ортозынаҥ, аймактыҥ чыгартулу јаҥыныҥ башкараачызы тудулар.\nРеспубликаныҥ јаҥы јасагыла, аймактыҥ јааны болотон кижини АР-дыҥ башкарузыныҥ ла аймактыҥ депутаттар совединиҥ чыгартулу улузынаҥ турган камыс талдап алар, оноҥ оны аймактыҥ депутаттары сессиязында јӧптӧӧр учурлу.\nJурт јеезениҥ јаанын канайда тударын: кӧнӱ талдаштарда ба айса јурт советтиҥ депутаттарыныҥ ортозынаҥ ба — муниципал тӧзӧлмӧниҥ Уставы ээжилеп јат.


«Јурттыҥ ӱредӱчизи» деген программа — Алтай Республикада - altaicholmon\n«Једер јерге јетире вертолетту да апарып турган јурттар бар. Мениҥ шӱӱлтемле, бу кижи бастыра бойын беринип турган иш. Бӱгӱнги кӱнде тергеелерде ӱредӱчилерди јӧмӧп турган кӧп программалар бар, ол тоодо бизнесле, тӧзӧлмӧлӧрлӧ ӧмӧ-јӧмӧ программалар» — деп, РФ-тыҥ ӱредӱлик аайынча министриниҥ ордынчызы Виктор Басюк темдектеди. Ол онойдо ок ӱредӱлик јабыс кӧргӱзӱлерлӱ, јонјӱрӱмдик-экономический кӱч айалгаларда иштеп турган школдорды јӧмӧӧри керегинде куучындады.\n«Бис пилотный тергеелерде ӱредӱлик кӧргӱзӱлери јабыс 20 школды илезине чыгардыс ла тургуза ӧйдӧ тергеелик башкартуныҥ командаларыла ӧмӧ-јӧмӧ бу школдорды јӧмӧӧр иштердиҥ аайын кӧрӧдис, кийнинде ол башка да школдорго болужын јетирер аргалу» — деп, Виктор Басюк айтты. Министрдиҥ ордынчызыныҥ айтканыла, бу иштиҥ турулталары јаҥар айда кӧрӱлер.\nАлтай Республикада сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала Майма, Чамал, Кан-Оозы, Турачак, Чой, Шабалин, Оҥдой ло Кӧксуу-Оозы аймактардыҥ јурт школдорында 13 ӱредӱчи ол ӱлекер аайынча иштеп баштаган.\nТергеениҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министерствозыныҥ јетиргениле, ол тоодо — Манјӱректиҥ, Бешпелтирдиҥ, Шуҥмарыныҥ, Јар-Айылдыҥ, Ускучтыҥ, Камлактыҥ школдорында английский тилле ӱредӱчилер. Онойдо ок Боочыга математиканыҥ јаҥы ӱредӱчизи келген, Куладыга — математиканыҥ ла информатиканыҥ ӱредӱчизи, Мӧндӱр-Сокконныҥ И. В. Шодоевтиҥ адыла адалган орто школына — математиканыҥ ла физиканыҥ ӱредӱчизи.\nОнойдо ок программа аайынча Чичке-Чаргыныҥ школында тӱӱкиниҥ ле обществознаниениҥ ӱредӱчизи иштеп баштаган, Тӧгӧрик јуртта — тӱӱкиниҥ ӱредӱчизи, Каракӧпшиниҥ школында — орус тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи, Абайда — алтай тилдиҥ ӱредӱчизи.\nТекши тооло конкурста Алтай Республикадаҥ ла башка тергеелердеҥ 40 кижи турушкан, ончо јарлалган вакансиялар аайынча документтер келген. Рейтинг аайынча талдаштардыҥ јеҥӱчилдери ончозы бийик педагогикалык ӱредӱлӱ ле профессионал ижинде јаан једимдерлӱ.\n«Јурттыҥ ӱредӱчизи» деген программа 2020 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинде башталган. Јурт јерге иштеп барган педагогтор јӧмӧлтӧ эдип 1 млн салковой акча алат. Мындый программа керектӱ болгоны керегинде президент Владимир Путин 2019 јылдыҥ кочкор айында Федерал Јуунга баштанузында айткан. Программа јажыла 55 јашка јетире ӱредӱчилерге эдилген. 2022 јылга јетире бу программала бистиҥ тергееде 35 ӱредӱчи иштеер јерлерле јеткилделери темдектелет.


Кичӱ тӧрӧлиниҥ чындык уулы - altaicholmon\nКичӱ тӧрӧлиниҥ чындык уулы\nЈаҥар айдыҥ 13-чи кӱнинде, бойыныҥ 67 јажы толорынаҥ бир кӱн озо, Алтай Республиканыҥ алтынчы ла јетинчи катап тудулган Эл Курултайыныҥ председатели, республиканыҥ 2002 јылдаҥ ала депутады Владимир Николаевич Тюлентин јӱрӱмнеҥ јӱре берди. Бу ӧйинеҥ озо болгон јылыйту кӱч ле неле де толтырылбас. Владимир Николаевич Тюлентин республиканыҥ јондык-политический јӱрӱминде јаан учурлу керектер бӱдӱрген. Ол тӧрӧӧндӧриниҥ ле јуук улузыныҥ, најыларыныҥ ла оныла јӱрӱмниҥ башка-башка ӧйлӧринде таныш болгон ончо улустыҥ эземинде ак-чек санаалу, јӱрӱмди сӱӱген, јалакай, кандый да ӧйдӧ болушка келер кижи болуп артар.\nВладимир Николаевич 1953 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 14-чи кӱнинде Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Абай јуртында чыккан. 1978 јылда Горно-Алтайсктагы зооветтехникумды «веттехник» специальностьту божоткон. Бастырароссиялык финансово-экономический институтта заочно ӱренип, 2003 јылда «финансы и кредит» специальность алган. Иштеги јолын 1971 јылда «Амурский» совхозто шофер болуп баштаган, веттехник, малчы, ДЮСШ-ныҥ тазыктыраачызы болгон. 1999 јылдаҥ ала 2016 јылга јетире — «Амурский» ПКЗ СПК-ныҥ директоры. Ээлемде ончо сурактардыҥ аайына тӱрген чыгып, рыноктыҥ ӧйинде иштиҥ озочыл эп-аргаларын тузаланып билер, јӧптӧрин бӱдӱреринде бийик каруулу ла тургузылган амадузына јаантайын јединер јайалтазы Владимир Николаевич Тюлентинге кӧп ууламјылу иштӱ јуртээлем предприятиезин республикада эҥ артыктардыҥ тоозына кийдирер арга берген. Ээлемде јаҥжыкканыла сӱт, эт, тӱк, аҥныҥ мӱӱстерин иштеп аларыла коштой, чочколор, адарулар, аалулар туткандар. Јурттыҥ продукция иштеп алаачылары сӱттеҥ аш-курсакты эдип, элбек садуга да чыгарып турулар.\nВ. Н. Тюлентин республиканыҥ 2002 јылдаҥ ала депутады болуп тура, бойыныҥ депутат ижинде ондый ок каруулу болгон. Ол јурт јердиҥ јилбӱлерин ле курч сурактарын јакшы билген, олордыҥ аайына бар арга-кӱчиле, депутаттыҥ мандадыныҥ болужыла чыгатан болгон. Владимир Николаевич аграрный политиканыҥ, экологияныҥ, ар-бӱткенди тузаланарыныҥ комитединиҥ турчызы болуп тура, Алтай Республиканыҥ јерди тузаланар керекти ӧскӱрерине ле аайлаштырарына ууламјылу, республиканыҥ кӧп балдарлу билелерин јӧмӧӧрине ле јуртээлем ишчилерин корыырына ла олорго болужарына ууламјылу јасактарын тургузарында эрчимдӱ турушкан. 2016 јылда республиканыҥ парламентиниҥ башкараачызына тудулала, Владимир Николаевич Тюлентин бойын билгир государственный ла јондык ишчи деп кӧргӱскен, тергеениҥ государственнозын орныктырарына ла быжулаарына, парламент ле тап-эрик системаныҥ ӧзӱмине јаан камаанын јетирген. Государство оныҥ республиканыҥ ӧзӱмине јӧмӧлтӧзин бийик баалаган. Ижинде бийик једимдери учун В. Н. Тюлентин Россияныҥ Аграрный партиязыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла, Т. С. Мальцевтиҥ адыла адалган медальла, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ, Алтай Республиканыҥ јурт ээлем министерствозыныҥ, Россия Федерацияныҥ јурт ээлем министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла, Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла, «За заслуги перед Отечеством» орденниҥ II-чи степеньду медалиле, «Таҥ Чолмон-Утренняя звезда» орденле кайралдаткан. Бу карыкчалду кӱнде Владимир Николаевич Тюлентинниҥ тӧрӧӧндӧрине ле јуук улузына, оны билген ончо улуска олорло кожо тереҥ карыкканысты айдып турубыс. Бу эрчимдӱ ле амадуларына јӱткӱмелдӱ кижи керегинде јаркынду эзем бистиҥ јӱректеристе артар, оныҥ ады-јолы дезе Алтай Республиканыҥ тӱӱкизинде артар. Бис политикадагы тал-табышту, кезикте јаан удурлажулу ла тартыштарлу, керектерлӱ телекейде турумкай ич-кӱӱнин ле кижи чырайын јылыйтпай, бойыныҥ албатызыныҥ чындык уулы болуп артатан јакшы кижиле кожо коштой јӱрӱп иштегенисти ундыбазыс, оморкоп јӱрерис. Владимир Николаевич Тюлентинниҥ салымы јаркынду ла ырысту болгонында алаҥзыш јок. Оны јуук улузы акту кӱӱнинеҥ сӱӱген, оныҥ шӱӱлтезин коллегалары баалаган, најылары оны тоогон, бойыныҥ керектери учун ӱнбереечилери ого бӱткендер. Калыгыныҥ чындык уулыныҥ јаркынду эземи ундылбас!\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ спикери Владимир Николаевич Тюлентин ак-јарыктаҥ јӱре берди. Јалакай, ачык-јарык ла «мен» деп тӧжине согунып билбес кижи, бойыныҥ кичӱ тӧрӧлиниҥ чындык уулы. Бу ла пятница кӱнде, сессияныҥ кийнинде, кожо пландарысла ӱлежип, республиканыҥ ӧзӱминиҥ сурактарын шӱӱшкенис. Владимир Николаевич Тюлентин Туулу Алтайды акту јӱрегинеҥ сӱӱген, эл-јонына ајарулу, каруулу болгон, курч сурактарды ајару јок артырбайтан, олордыҥ аайына чыгарга таҥынаҥ бойы туружатан. Эрчимдӱ ле дипломат јайалталу бойы коллегаларыныҥ, бистиҥ ортобыста тоомјыда јӱрген ле тем-јозок болгон. Оныҥ ортобыстаҥ барганы Алтай Республикага јаан јылыйту болды. Владимир Николаевичтиҥ тӧрӧӧндӧриле, јууктарыла, оны билген ончо улусла кожо тереҥ карыгып кородогонысты айдадыс. Јаркынду эземи ундылбас.\nАлтай Республиканыҥ башчызы\nМениҥ најым ла кожо иштеген Владимир Николаевич Тюлентинниҥ јада калганыла колбой, тереҥ карыкканымды айдып турум. Јӱрӱмнеҥ эҥ артыктар барат. Ол олордыҥ бирӱзи. Ол јаан таныктаҥ башталган Кижи болгон.\nАлтай Республиканыҥ алдындагы башчызы\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Николаевич Тюлентинниҥ јада калганын угуп, тыҥ карыктым. Владимир Николаевичтиҥ јада калганы бастыра республикага айдары јок јаан јылыйту болуп јат. Ол Тӧрӧлине ижиле де, керектериле де беринген, тӧрӧл тергеези учун акту кӱӱнинеҥ иштеген јарлу ла ченемелдӱ государственный ишчи, билгир башкараачы ла политик, чындык профессионал. Ол республиканыҥ социально-экономикалык ӧзӱмине, парламентаризмди тыҥыдарына, јасактарла иштеерин јарандырарына кӧпти эткен. Владимир Николаевичти билген ончо улус оны ак-чеги, ойгоры ла эл-јон учун каруулузы учун баалаган. Оны бис чындык тӧрӧлчи кӱӱндӱ ле јакшы кӱӱн-санаалу кижи болгон деп ундыбай јӱрерис. Владимир Николаевичтиҥ тӧрӧӧндӧрине ле јуук улузына мениҥ олорло кожо тереҥ карыкканымды, бу јылыйтуныҥ ӧйинде олорды јӧмӧгӧн сӧстӧримди јетирзин деп сурап турум.\nРоссия Федерацияныҥ Федерал Јууныныҥ Федерация Совединиҥ председатели\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Николаевич Тюлентин ак-јарыктаҥ јӱре бергениле колбой билезине, тӧрӧӧн-туугандарына, коллегаларына олорло кожо тереҥ карыгып кунукканын јетирет.\n«Владимир Николаевич профессионал кеми бийик, тереҥ санаа-сагышту болгоныла, тӧрӧл јерин тыҥ сӱӱгениле јаантайын аҥыланатан. Ол Эл Курултайдыҥ председатели болуп иштеп турарда, Алтай Республиканыҥ ла Алтай крайдыҥ парламенттери ортодо бастыра ууламјылар аайынча јуук ӧмӧ-јӧмӧ иш ле колбу тӧзӧлгӧн. Алтай крайдыҥ парламентиниҥ депутаттары бу јылыйтуныҥ ачу сызын теҥ-тай ӱлежип, тереҥ карыгып кунукканын јетирет» — деп, биске одоштой тергеениҥ Јасакчы Јууныныҥ депутаттары айдат.\nЈасакчы Јууныныҥ депутаттары


Тӧрӧлин сӱӱгени — кеендикте - altaicholmon\nЭл-јон јаткан кажы ла јерде культура бӧлӱктиҥ ижинеҥ улустыҥ кӱӱн-санаазы, јашӧскӱримниҥ кӱр-кӧксиниҥ байлыгы кандый болоры камаанду.\nТекши ороондо культураныҥ ӧзӱми јаан алтамдар эдип турганын 2019 јыл Театрдыҥ јылы деп адалганы да керелейт. Ого учурлай тергеебисте культура аайынча кӧп башка-башка керек-јарактар ӧткӱрилет.\nТергеебистиҥ чике ортозында турган, су-алтай Оҥдой аймактыҥ культура бӧлӱги республика ичинде јайалталарыла алдынаҥ бери аҥыланып, једимдериле јаантайын сӱӱндирип туратан. Бу да Театрдыҥ јылында Оҥдой аймак јаҥы јеҥӱлериле јерлештерин оморкотты. Аймактыҥ культура аайынча бӧлӱгиниҥ ишчилериниҥ једимдӱ ижи, јилбилӱ јол-јорыктары, јайаандык јолдоры керегинде биске оныҥ культура, спорт ла јашӧскӱрим политика аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Сырга Садрашева куучындады.\nТомск калада јаан изӱ айдыҥ 4-7 кӱндеринде јайаандык ӧмӧликтердиҥ текшироссиялык маргаан-фестивалиниҥ талалык бӧлӱги ӧтти. Бу фестиваль «Культура» деген национальный ӱлекердиҥ кеминде ӧткӱрилген. Албатылык јайаандыктыҥ ӧргӧӧзиниҥ тӧс сценазына Сибирьдиҥ 10 тергеезинеҥ 36 ӧмӧлик чыгып, јайаандык программазын кӧргӱсти.\nКонкурс тӧрт ууламјыла ӧтти: «Фольклорлык ӧмӧлик», «Албатылык бије», «Албатылык кожоҥ» ло «Албатылык кӱӱ». «Албатылык кожоҥ» деген ууламјыда Алтай Республиканыҥ адынаҥ Оҥдой аймактыҥ «Эҥир јылдыс» ӧмӧлиги турушты.\nС. Садрашева: «Албаты јайаандыгыныҥ тӧс јеринеҥ бу маргаан-фестивальдыҥ талдашту баштапкы бӧлӱгинде турушсын деп телефон соккон болгон. Конкурстыҥ ээжи-некелтелериле 1-кы бӧлӱк талдашка бойыстыҥ кожоҥдорысты видеого согуп аткарганыс. Оныҥ турулталары Москвада кӧрӱлген. Бу бӧлӱкти једимдӱ ӧдӱп, Томск кала јаар шыйдындыс.\nЭҥ ле озо айдарга турганым: бу конкурс коркышту бийик кеминде ӧткӱрилип јат, ондо ченемелдӱ, јайалталу, эҥ ле артык деген ӧмӧликтер туружат. Бистиҥ «Эҥир јылдыс» ансамблистиҥ тергее тыштында бу баштапкы мындый јаан, каруулу ченемели болды.\nӦмӧликте тогус кижи, олордыҥ кажызыныҥ ла текши ижи кожоҥноҥ ыраак деп темдектеер керек (Сырга Садрашева — башкараачызы). Эҥ ле јиит туружаачыбыс — 25 јашту Мызылдай Анатова, эҥ јааны — Ирина Маймановна Сарбашева. Бис алтай кожоҥысты, јаҥарысты сӱӱген тегин ле улус. Айыл-јуртту, билелӱ, бала-баркалу эпшилерге кожоҥдоорына ӧй табарга кезикте келишпей турат. Кезикте ӧмӧлик јуулышкан ӧйдӧ башка-башка шылтактардаҥ улам кажы бирӱбис келбей турган учуралдар болуп ла турган эмей. Је мындый јаан конкурста једимдӱ туружып, башка да ӧмӧликтердиҥ јайаандыгыла таныжып, кажыбыс ла сӱӱген јилбӱбиске там јӱткӱп, оныҥ учурын јаҥыдап ачып, таштабай, кожоҥдоорысты оноҥ ары улалтар деген тебӱ алган деп бодойдым.\nФестивальда карындаштык тува, хакас ӧмӧликтердиҥ, «Ансамбль казачьей песни» деп ӧмӧликтиҥ программалары тыҥ болгон деп темдектедис. Олор канча-канча фестивальдардыҥ лауреаттары, туружаачылары. Башкараачылары да кӧп сабада ченемелдӱ, атту-чуулу, нерелӱ ишчилер. Бистиҥ ууламјыда турушкан ончо ӧмӧликтердеҥ «Эҥир јылдыс» иле аҥыланып турды. Нениҥ учун дезе олордыҥ кажызы ла чыгып келеле, кожоҥын кожоҥдойло эмезе кайын кайлайла, ойноткыларын кожоло, театрал да ойын кожуп, кӧрӱмјилӱ программа белетеген. Је конкурстыҥ ээжи-некелтелери аайынча бу ууламјыда јӱк албатылык кожоҥ болор керек болгон. Бис ээжилердеҥ бир де чыкпаска чырмайдыс. Программаныҥ башталганында бир эмеш кай кожуп, оноҥ ло јаҥарысты чӧйип кожоҥдодыс. Јаргычыларга сӱрекей јараган. Је ондый да болзо, јаан сый — 2 млн салковой акча Томск каланыҥ кожоҥчы ӧмӧлигине келишти.\nСӱрекей јаан ченемелдӱ, јайалталу ӧмӧликтерле кожо бир сценага чыгып, маргыжып, мындый конкурста турушканысла, Оҥдой јуртыстыҥ ады бийик сценадаҥ јарлалганыла оморкойдыс.\nБистеҥ башка республикадаҥ база ӱч ӧмӧлик турушканын, байла, кӧп улус билер. Кажы ла ӧмӧлик Томск калага бойы јеткен деп айдар керек. Јӱк ого једип барала, бой-бойысты кӧрӱштис. Фестивальда бой-бойысты јӧмӧжип, «Алтайлар, ичкери!» деп «оорып» јӱрдибис. Ончобыс јаба, јаан делегацияла, јакшынак автобусту, ого «Республика Алтай» деп бичийле барган болзос, артык болор эди…».\nБаза бир јаан јеҥӱни аймак орус албатыныҥ јайаандыгыныҥ «Алтайдыҥ аржандары» деген байрамында алды.\nКӧксуу-Оозында байрамныҥ јайаандык бӧлӱгинде туружарга Оҥдой аймактаҥ 100-теҥ ажыра кижи барган. Олорды Оҥдойдыҥ культурно-досуговый тӧс јериниҥ эрчимдӱ башкараачызы Марина Олеговна Емекеева баштап апарган.\nБелетениш 3 ай озо, программа келерде ле башталган. Орус албатыныҥ чӧрчӧктӧри аайынча кӧргӱзӱ тургузар конкурс анчада ла јилбилӱ болгонын кӧрӧӧчилер темдектеген эди. Аймактыҥ культишчилери «Летучий корабль» деп чӧрчӧккӧ тайанып, бӱткӱл мюзикл белетеди деп айдарга јараар. Оны тургузарында аймактыҥ кажы ла ууламјы аайынча устары турушкан. Республика ичинде јарлу, тереҥ кӧрӱм-шӱӱлтелӱ, алтай албатыныҥ фольклорын јакшы билер ус Алып-Манаш Токтунович Епишкин уулдары Эрменле, Эркеменле бу кӧргӱзӱге керектӱ јазалдар белетеген. Сценада айланып турар турачак тудулган, кажы ла јаны кӧрӧӧчилерди башка јерге апарып туратан. Бир јаны Россияныҥ маанызы, бир јаны Водянойдыҥ сазы, бир јаны каанныҥ туразы. Экинчи катта Забаваныҥ кыбы, ондо трубадаҥ чӧрчӧктиҥ геройлоры да чыгып турды. Оныҥ бийиги – 2,5 метр, тууразы – 2 метр. Бу куулгазын тудум кӧрӧӧчилерди коркышту јилбиркетти.\nКӧрӧӧчилерди бойыныҥ јайалталу ойыныла анчада ла јиит артисттер Тимур Кадыков, Индира Кадыкова, орус албатыныҥ кожоҥдорыныҥ «Параллель» ӧмӧлиги (башкараачызы Е. В. Алаева) сӱӱндирди. Артисттердиҥ јайалтазы, ченемели коркышту тыҥ деп сезилип турды.\nБайрамда турушкан кажы ла кижи бойыныҥ ижин јакшы бӱдӱрерге албаданган. «Тӧрӧл аймагыс бастыра кӧргӱзӱлерле баштапкы болгоныла оморкойдыс. Маргышкан ӧскӧ аймактардаҥ Чой ло Кӧксуу-Оозы, Кош-Агаш аймактарды аҥыладыс. Мындый јаан байрамдар улустыҥ кӱӱнин кӧдӱрет, албатыны бириктирет, культишчилердиҥ ченемелин бийиктедет, бой-бойыстыҥ једим-једикпестеристи темдектеп, келер ӧйдӧ оноҥ јакшы, оноҥ артык болорго бек амаду-санаа берет» — деп, тӧс јердиҥ режиссеры Нина Маковна Унукова айтты.\n«Алтайдыҥ аржандарында» Оҥдой аймактаҥ бијениҥ албатылык «Урсул» ӧмӧлигиниҥ художественный башкараачызы Азамат Малчиев ле культурно-досуговый тӧс јердиҥ специализи, кожоҥчы, кӱӱ чӱмдеечи, Андрей Хабаров Эл Курултайдыҥ Кӱндӱлӱ грамотазын алганы база оморкодулу.\nБылтыр Оҥдойдыҥ культурно-досуговый тӧс јери грант ойноп алган. Оныҥ некелтезиле аймакта «Алып-Манаш ла Кӱмӱжеҥ-Ару» деп спектакль тургузар иштер кӧнӱ башталып калган. Кай чӧрчӧктиҥ тӧзӧлгӧзин буспай, эмдиги ӧйдиҥ јаҥыртуларын кийдирип, келиштире сценарий бичилген (авторы — Н. Унукова). Тургуза ӧйдӧ кидим репетициялар ӧдӧт (режиссеры — З. Гасанов). Бу солун спектакль кӧрӧӧчилерге куран айда сыйлалар. Онойдо ок ол јылдыҥ ла ӧткӱрилип турган «Торко Чачак» театрал фестивальда, аймактар сайын кӧргӱзилер. Орус тилге кӧчӱрилген тушта ол јаан јолго чыгып, ороон ичиле де јорыктаар болор. Спектакльда 30 кире јииттер туружар, ол тоодо аймактаҥ культураныҥ ла санаттыҥ колледжинде ӱренип турган балдар. Тӧс јердиҥ бойында «Алтын оймок» мастерской бар. Оныҥ ус кӧкчилери спектакльга керектӱ јаҥы костюмдар шидеген.\nОҥдой аймакта, кажы ла јерде чилеп, культишчилер эл-јонго, јашӧскӱримге јакшыны ла јарашты јербойыныҥ јаҥжыгуларына, албатызыныҥ энчизине тайанып кӧргӱзет, тӧрӧлин мактайт, јерлештериниҥ кӱӱн-санаазын кӧдӱрип, олордыҥ ӧзӧк-бууры ӧткӱн, тирӱ болзын деп кичеенип иштейт.


Јаскы кыра ижине белетениш ӧдӧт - altaicholmon\nЈаскы кыра ижине белетениш ӧдӧт\nБистиҥ республикада јаскы кыра ижине белетениш јанынаҥ иштер текшилей башталып калган.\nЈаскы кыра ижине белетениш јанынаҥ јуундар Майма, Шабалин ле Кӧксуу-Оозы аймактарда ӧткӧн. Јуундарда кыра ижинде озочыл технологияларды тузаланары, кыралардыҥ арбынду тӱжӱм берер аргаларын бийиктедери, техниканы каруулу ишке канайда белетеп турганы јанынаҥ сурактар шӱӱжилип кӧрӱлген.\nЈуундарда Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министриниҥ баштапкы ордынчызы Владислав Таханов, јурт ээлемниҥ министерствозыныҥ ӧзӱмдер ӧскӱрери ле механизация аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Егор Лепихов, Россельхозцентрдиҥ филиалыныҥ башкараачызы Владимир Пысин, јурт ээлемниҥ билим-шиҥжӱ институдыныҥ, агрохимический службаныҥ «Горно-Алтайская» станциязыныҥ, аймактардыҥ башкартуларыныҥ чыгартулу улузы, јурт јеезелердиҥ јаандары, јурт ээлемниҥ товарэдеечилери турушкан.\nМайма аймакта јаскы кыра ижин ӧткӱретен јерлердиҥ кеми 1,1 муҥ гектар. Бу јерлердиҥ 0,5 муҥ гектары кӧпјылдык ӧзӱмдерге, 0,6 муҥ гектары бирјылдык ӧзӱмдерге келижет. Ол аймакта техниканыҥ 91 проценти кыра ижин ӧткӱрерине белен. Јербойында кӧпјылдык ӧзӱмдер ӧскӱрери јанынаҥ јакшынак ченемел бар болгоны јуунда темдектелген.\nШабалин аймакта кыралардыҥ кеми 21,6 муҥ гектар. Мында јурт ээлемниҥ техниказыныҥ 48 проценти јаскы кыра ижин ӧткӱрерине белетелип калган, бу каруулу иш оноҥ ары улалганча.\nКӧксуу-Оозы аймак кыраларыныҥ кеми элбек аймак болгоныла аҥыланат. Јербойындагы кыралардыҥ кеми 28,7 муҥ гектар. Јаскы кыра ижин ӧткӱрерге ээлемдерге 2565 тонна ӱрен аш садып алар керек болгон, тургуза ӧйдӧ ӱрен аштыҥ 2505 тонназы (97 %) алылып калган.Техниканыҥ 66 проценти ишке белен.\nЈаскы кыра ижин ӧткӱрер тушта минеральный ла органический удобрениелер тузаланылар, кезик јерлердиҥ кыртыжы кӱбӱредилер. Бастыра агротехникалык иштерди ӧйлӱ-ӧйинде ле чыҥдый ӧткӱрерине аҥылу ајару эдилер деп, тергеениҥ јурт ээлем аайынча министерствозы јетирет.\nБыјыл бистиҥ тергееде 106,8 муҥ гектар јерде јаскы кыра ижи ӧдӧри темдектелген, онызы 2019 јылда болгон кеминде. Республика кеминде алза, техниканыҥ 62 проценти ишке белен. Јаскы кыра ижин ӧткӱрерине 2,6 муҥ тонна ГСМ керек болор, оныҥ 593 тонназы белетелип калган, артканын керектӱ ле тушта алар. Озолондыра темдектелгениле, 1 муҥ тонна минеральный удобрение керек болор, јербойында агрохимикаттар чеберлейтен аҥылу складтар јок болгонынаҥ улам олорды ээлемдер табынча алар.


Калык јуулган јалаҥда кайкалду маргаан шакпырты - altaicholmon\nБу јуукта газетте Оҥдой аймакта Кӱпчеген јурттыҥ јанында Кер-Кечӱ деп јерде «Кӧк-Бӧрӱ» ойын аайынча ӧткӧн Алтай Республиканыҥ чемпионадынаҥ белетелген репортаж кепке базылган эди. Бӱгӱн куучын-эрмекти улалтып, бичимелдиҥ адакы — экинчи бӧлӱгин јарлайдыс.\nЧемпионаттыҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында С. Тузачиновты Кӧк-Бӧрӱ ойынныҥ республикан федерациязыныҥ баштапкы президенти, Россия Федерацияныҥ Государственный Думазыныҥ депутады И. Белеков, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ ӱредӱлик, культура, спорт, јашӧскӱримниҥ политиказы, јондык биригӱлер ле элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар аайынча комитединиҥ јааны В. Уханов, Кыргыз Республиканыҥ президентиниҥ эмиграция аайынча службазыныҥ советниги К. Акаев, Оҥдой аймакта Кӱпчегендеги ле Јолодогы јурт јеезелердиҥ јаандары В. Мандаев ле А. Ялбаков уткып, Кӱндӱлӱ грамоталарын, Быйанду самараларын ла баалу сыйларын табыштыргандар. Ачылтада Россия Федерацияныҥ нерелӱ артизи Б. Байрышевтиҥ ле Мерген Тельденовтыҥ кай кожоҥдоры јаҥыланган.\nФинал ойында «Оҥдой» ло «Улаган» деп командалар тушташкан. Курч тартыжуныҥ кийнинде јеҥӱни 3:1 тооло Урсул ичиниҥ спортчылары алган. Ӱчинчи јер учун «Ирбис» ле «Чике-Таман» ойногон. Мында «Ирбис» јеҥген. Кӧк-Бӧрӱниҥ ортозында ат јарыштыҥ маргаандары база ӧткӧн.\nЧемпионатта јаргычылардыҥ ижин Э. Тепуков билгир башкарган. Комментатор-ширтеечи болуп Р. Танытпасов једимдӱ иштеген. Адылу маргаандарды сыйларла, акча-манатла, кайралдарла кӧп аргачылар, билелер ле таҥынаҥ улус јӧмӧгӧндӧр. С. Тузачиновтыҥ билези ат јарышта таҥынаҥ башка сыйларын тургускан. А. Ялбаковтыҥ башкарган «Кӱнниҥ ийдези» деген ООО чемпионаттыҥ тӧс спонсоры болгон.\n(Башталганы 51-чи номерде)\nС. С. Тузачиновтыҥ чыкканынаҥ ала 75 јажына учурлалган республикан турнирде турушкан спортчылардаҥ Оҥдой аймактыҥ јашӧскӱриминиҥ, Улаганныҥ, Јоло јурттыҥ ла Новосибирский областьта јаткан кыргызтардыҥ «Кӧчкӱндер» деп командалары керегинде баштапкы бичимелде элбеде айдылган эди. Бӱгӱн кычыраачыларды арткандарыла кыскарта да болзо таныштырар керек деген шӱӱлтеге келдим.\nОҥдой јурттыҥ база бир командазы «Ирбис» деп адалат. Капитаны Евгений Шалданов. Бу команда 2010 јылда Эл Ойында экинчи јер алган. Олордо Кыргызстанда ӧткӧн Телекейлик ойындарда турушкан ченемелдӱ спортчылар база бар. Ийинниҥ командазы дезе 2008 јылда тӧзӧлгӧн. Јиит команданыҥ турчыларын «Кӧк-Бӧрӱге» Роберт Берегошев тазыктырат. Каракол јурттыҥ кӧкбӧрӱчилери бойыныҥ командазын «Ак-Барс» деп адап алгандар. «Кӧк-Бӧрӱ» ойын аайынча спорттыҥ узы Чингиз Судуевке баштаткан бу команда быјыл «Чике-Таманныҥ јазы» деген фестивальда јеҥӱ алган. Маргаандардыҥ ээлери Кӱпчеген јурттыҥ «Чике-Таман» деп командазын туй ла ӱч јыл мынаҥ кайра тӧзӧгӧндӧр. Ол 2016 јылда болгон Эл Ойынныҥ туружаачызы. «Кӧк-Бӧрӱде» самбодо, алтай кӱреште кӧрӱмјилӱ једимдерге једип, спорттыҥ устары деп адаткан капшуун ла бӧкӧ јииттер база туружып турганын темдектеер керек.\nЭреен јайдыҥ ичинде Кер-Кечӱ деп јердиҥ элбек јалаҥында болгон маргаандар башка-башка санаалар артырды. Је бачымдабактар. Олор керегинде тӧмӧндӧй айдылар. Эмди дезе ойто ло турнирдиҥ ачылтазына бурыларга турум. Алтай кайдыҥ јебрен кӱӱлери јаҥыланган бу куулгазынду ачылтаны јаҥыс баатырлар керегинде айдылган чӧрчӧктӧрдиҥ јолдыктарыла јурап айдардаҥ башка.\nТӱрк калыктыҥ уулдары\nТӱмен кептӱ чубашты.\nЈазалду аттар киштежи\nЈеезелӱ ойынды баштады.\nӰзеҥилер тебижи —\nИзиген аттар тыныжы,\nӰзе тартып энчини\nЧупча согот бирӱзи.\nКӧк теҥери аҥданып,\nАт кӧзинде суркурайт.\nКӱнниҥ чогы чарчалып,\nКазан тӱбинде јажынат.\nКандый сӱрлӱ јолдыктар. Теҥери де бу кӱндерде ап-айас туруп јат. Кӱнниҥ чокторы чындаптаҥ ла чарчалып, јалаҥда тургузылган је ле деген кӧӧш казандардыҥ тӱбинде јажынып ойноп тургандый. Је торко јайдыҥ чӱмдӱ бу байрамында, Алтай Республиканыҥ «Кӧк-Бӧрӱ» аайынча байгалу чемпионадында, аймактыҥ башкараачыларынаҥ бир де кижи болбоды. Онызы јуулган эл-јонды алаҥ кайкатты. Ол кӱндерде республиканыҥ тӧс калазында тергеениҥ спортчыларыныҥ кичӱ олимпий ойындары ӧткӧн. Эки јаан маргаан бой-бойына камдалажып, јамылу улуска, айса болзо, чаптыгын јетирген. Олимпиаданы ла «Кӧк-Бӧрӱниҥ» чемпионадын бир ле ӧйдӧ ӧткӱргени алаҥзулу деп кӧрӱнди. Је аргымактардыҥ бијезин кӧрӱп, ого сӱӱнип, «карыкчалду» санаалар ак јуҥ кар чылап кайылып, чӱрче ле јоголып калды. Јалаҥда тоозын-тобрак «кайнап», ӱзеҥилер тебижи тыҥыган сайын тал-табыш там јаанады:\nАй-уй, јеҥӱчил јерлер учун кемдер тартыжар? «Кӧчкӱндер» бе? Айса Алтай Республиканыҥ кӧп катап чемпиондоры «Улаган» ба? Је маргаандардыҥ ээлери улалып јӱрер кубокты бойлорында да артыргызар тапту. Чур-чуманак анайып ӱч тӱнге ле ӱч кӱнге улай улалган. Јеҥӱ учун тартыжатан командалардыҥ аттары бу чемпионатта јаҥыс ӱчинчи кӱнде јарталган. Быјылгы турнирдиҥ тыҥ деген командалары «Кӧчкӱндер» ле «Оҥдой» финалга чыгары учун теҥ-тай тартышкандар. Бу туштажуда ойынныҥ тӧс лӧ ӱзеери ӧйи кайымла тӱгенген. Сӱрекей ӧкпӧӧриштӱ тартыжу болгон деп айдар керек. Маргаандардыҥ баш јаргычызы Эзендей Тепуков «Кӧк-Бӧрӱниҥ» ээжилери аайынча буллит јарлап јат. Футболдо — пенальти. Кӧк-Бӧрӱде, хоккейде ле чилеп, буллит. Стадиондо тал-табыш там тыҥыйт. «Оорычылар» кыргызтар ла алтайлар учун теҥ-тай «оорыйт». Ыраак јердиҥ спортчыларын килеп те турган улус бар. Јолой олордыҥ кӧлӱги сынган. Оноҥ улам аттарын экелип болбой, ойто кайра аткаргандар. Бу ла шылтактаҥ улам бойлоры турнирге оройтып келгендер. Маргаандарда, арга јокто, Оҥдойдыҥ аттарыла туружып јадылар. Ӱренишпеген, темикпеген малла јакшы ойын кӧргӱзери кӱч болбой база. Је олор ченемелдӱ кӧкбӧрӱчилер.\nБуллите јеҥӱни учы-учында 5:4 тооло Оҥдойдыҥ јуунты командазы ушта соккон! Айылчы команданыҥ туружаачыларыныҥ бирӱзи уулакты казанга јетире чачып болбогон. Оны кӧӧшкӧ кӧҥкӧрӧ саларга не аайлу чырмайыш болгон. Казанды айландыра тоозын-тобрак борлоп кайнайт. Ойынга темигип калган аттар бой-бойын ийдижет! Ӱзеҥилер тебижи — изиген аргымактар тыныжы — кызыл ӧрт чырайлар — ончозы колышкан! Уулак дезе ол ло јеринде, казанныҥ кырында. Мындый јастырыш айылчы команданыҥ финалга јолын туйуктаган. Спорт ол спорт ине. Мында ӧскӧ канайдар да арга јок. Бӱгӱн сен јеҥӱни сооро тудуп, ычкынгаҥ, эртен, айса болзо, макка кӧдӱрилип, ойто ло бий болорыҥ. «Оҥдой» команданыҥ «оорычылары» јеҥил тынат. Јерлеш спортчылар — финалда.\nЭртенгизинде финалда 1-2 јерлер учун «Оҥдой» ло «Улаган» деп командалар тартышкан. Улаганныҥ эҥ артык кӧкбӧрӱчилериниҥ бирӱзи Айдар Олчонов, командазын баштапкы ла минуттаҥ ала маҥ бажына кӧдӱрип, јеткерлӱ табарулар тӧзӧп, уулакты казанга тӱрген-тӱкей кийдирерге јӱткийт. Баштапкы таймда «Оҥдойго» кӧп лӧ сабазында шибееленерге келишкен. Амырын билбес Айдар Олчонов ойынныҥ 15-чи минудында ээчиде база бир табару тӧзӧп, уулакты казанга бойы кийдире чачат. Тоо 1:0. Улаганныҥ командазы республиканыҥ кӧп катап чемпиондоры. Олорго удурлажарга андый ла јеҥил эмес. Је баштапкы таймныҥ учына јетире 2 минут ӧй артарда, Анатолий Покошев кайым эдип јат — 1:1. Экинчи таймда маргаанныҥ ээлери ойынын чик јок эрчимделтип, табаруларды бойлоры баштайт. 16-чы минутта Эзен Каймин ле Кӱрмел Кыдыев тооны 2:1 эдип кубултат. 19-чы минутта дезе бу турнирдиҥ эҥ артык табараачы-бомбардири Анатолий Покошев уулакты «Улаганныҥ» кӧӧш казанына база катап кийдире чачып, Оҥдой аймактыҥ јуунты командазына јеҥӱ экелип јат. Комментатор-ширтеечи Ратмир Танытпасов јардак ӱниле «Финалда 3:1 тооло «Оҥдой» јеҥген!» — деп јарлайт. Урсул ичиниҥ јуунты командазы учун бу турнирде Јолоныҥ, Кеҥиниҥ, Караколдыҥ ла Кӱпчегенниҥ ченемелдӱ кӧкбӧрӱчилери ойногон деп айдар керек. Анатолий Покошев турнирде удурлажаачыларыныҥ казанына бастыра 9 гол кийдирип, быјылгы чемпионаттыҥ рекордын тургускан. Евгений Шалданов ло Айдар Олчонов дезе 8 уулактаҥ кийдиргендер. «Ирбис» ле «Чике-Таман» ӱчинчи ле тӧртинчи јерлер учун тартышкандар. Мында јеҥӱни 2:1 тооло «Ирбис» алган.\n«Кӧк-Бӧрӱ» ойын ла спорттыҥ национальный бӱдӱмдери аайынча Россияныҥ биригӱзиниҥ президенти Кристина Карамышина кӧӧш казанды айландыра болгон тартыжуларды лапту ширтеп, Кер-Кечӱде ӧткӧн маргаандарга бийик баа берген. Барнаулдаҥ келген бу эпши «Кӧк-Бӧрӱни» бистиҥ ороондо спорттыҥ национальный бӱдӱми эдип јарлаарга оны спорттыҥ министерствозында окылу темдектедер керек деп айдат. Тургуза ӧйдӧ ол маргаандарда јӱк ле ойын аайлу ӧдӱп јат. Алтай Республиканыҥ федерациязы керегинде айтса, ол бӱгӱнги кӱнде ороон кеминде окылу темдектеткен ле маргаандар ӧткӱрерге јараду алган сок јаҥыс јондык биригӱ болуп јат деп айдар керек. Кристина Олеговнаныҥ темдектегениле, «Кӧк-Бӧрӱни» Россияда спорттыҥ национальный бӱдӱми эдип јарлаарга оны 49 тергееде таркадып ӧскӱрер керек. Бӱгӱнги кӱнде оныҥ Барнаулда тӧзӧгӧн јондык биригӱзи бу суракла кӧндӱре иштеп турган эмтир. Јондык биригӱге тургуза ӧйдӧ тенгелӱ, арлудаспак, аттыҥ ӱстинеҥ ок-јаала адыш, ийттердиҥ јарыжы, куштардыҥ аҥдажы деген ойындар ла бир канча ӧскӧ дӧ бӱдӱмдер кирип јат деп уктым. Сибирьдиҥ калыктарыныҥ ортозында элбеде таркаган алтай шатраны бу маргаандардыҥ тоозына база алар керек. «Кӧк-Бӧрӱ» ойын дезе бӱгӱнги кӱнде јаҥыс ла бистиҥ республикада элбек јол алынган. Бисте командалардыҥ тоозы он алтыга једип јат. Башкортостанда алты, Новосибирский областьта эки команда тӧзӧлгӧн. «Кӧк-Бӧрӱни» Красноярский крайда, Московский ле Иркутский областьтарда база ойногылап јат.\nСпорттыҥ национальный бӱдӱмдери аайынча Россияныҥ биригӱзиниҥ президенти тӱрк калыктардыҥ јебрен ойыныла татарлар база јилбиркеп баштаган деп айдат. Айдарда, удабас биске удура ичкери јерлердиҥ командалары туруп чыгар. Тискинди колдоҥ ычкынбас керек. «Кӧк-Бӧрӱге» республика ла аймактар кеминде јаан ајару эдери туура салбас керектердиҥ бирӱзи болор учурлу деп сананып турум. Айса јастырып турум ба? Бойыныҥ ӧйинде эл-јон ортодо бу ойын керегинде удур-тедир шӱӱлтелер кӧп лӧ айдылган эди. Кер-Кечӱде болгон маргаандарда Алтыгы Талдудагы јурт јеезениҥ јааны Данил Кохоев алдында Каракол ичинде ат јарышла атту-чуулу Аргымай Кульджинниҥ сыйы республикан маргаандар ӧдӧтӧн болгон, эмди бу турнир ундылган деп чӧкӧгӧндӱ куучындаган эди. Ол тушта Јаан Ӱлегем ле Кадын суулардыҥ бириккенинде турала, калак ла калак, учы-тӱбинде барып, «Кӧк-Бӧрӱ» ойынла база ла мындый болуп калбазын деген санаалар эбелген јокпо.\nКер-Кечӱде јылдыҥ сайын рафтингле «Ак талай маргаан» деген бастырароссиялык маргаандар ӧткӱрилет. Бу турнирде јеҥӱ алган спортчылар Россияныҥ јуунты командазына кирип, телекейлик чемпионаттарда туружат. Эмди бу јерде «Кӧк-Бӧрӱ» аайынча база бир јилбилӱ маргаандар ӧдӧт. Кӱпчегендеги јурт јеезениҥ јааны Владимир Мандаев спорттыҥ национальный бӱдӱмдерин ӧскӱрерге јаан иш ӧткӱрип јат деп айдар керек. Стадион Чуйдыҥ јолыныҥ сыраҥай ла јаказында сӱрекей эптӱ јерде туруп јат. Ӧрӧ-тӧмӧн јорыктаган туристтер Кер-Кечӱде токтоп, кӧкбӧрӱчилердиҥ маргаандарын јилбиркеп кӧрӧт. Бӱдӱретен иштер мында база ас эмес. Стадиондо аймак, республика, бастырароссиялык ла телекейлик кемдӱ маргаандар ӧткӱрерге, оны јазаптыра чыныктап, јазап алар керек. Ол кӱндерде кӧлӱгимле Кӱпчегеннеҥ Кер-Кечӱ јаар јолой чубашкан уулчактарды тартып божободым. Санаковторды, Очердяковторды, Кухаевтерди, Моносовторды… Кезиктерин ундып салдым. Балдар «Кӧк-Бӧрӱле» јилбиркеп турганда, ондо келер ӧй бар деген санаалар келди. Кер-Кечӱде болуп турган маргаандарды республикада бу бӱдӱмди тӧзӧгӧн лӧ ого јол берген С. С. Тузачиновтыҥ ады-јолыла колбоп, оны мынаҥ ары не јаҥжыктырбас?\nЭ. Тепуковтыҥ фотојуругы


Россияныҥ эҥ јараш кӧлдӧриниҥ тоозында - altaicholmon\nРоссияныҥ эҥ јараш кӧлдӧриниҥ тоозында\nТуулу Алтайдагы Шавланыҥ кӧлдӧри Россия ичиндеги эҥ јараш беш кӧлдиҥ тоозына кирди. Discovery Channel Russia организацияныҥ шӱӱлтезиле, талайдыҥ кеминеҥ 2000 метр бийигинде турган бу кӧлдӧр экинчи јерде.\nБаштапкы јерди Ладога кӧл алган, ол Европада тус јок кӧлдӧрдиҥ эҥ јааны болуп јат. Мурманский областьтагы Тахтаръявр деген кӧл ӱчинчи јерде. Оныҥ кийнинде Хабаровский крайдагы Амут кӧл.\nБежинчи јерде Томский, Новосибирский ле Омский областьтардыҥ јериндеги Васюганский састардагы кӧлдӧр. Бу састардыҥ кеми Швейцарияныҥ јеринеҥ элбек, мында јаан эмес 800 кире кӧл бар.


Јеҥӱ кӱӱнзеери артат - altaicholmon\nКаланыҥ ичин јарандырары јанынаҥ Бастырароссиялык конкурста Горно-Алтайск база туружар.\nБу суракла колбой кӱӱк айдыҥ 22-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин јуун ӧткӱрген. Горно-Алтайск кала бастырароссиялык конкурста В. И. Ленинниҥ адыла адалган тӧс тепсеҥди, оны одоштой турган культураныҥ ла амыраарыныҥ тӧс скверин јарандырары аайынча ӱлекер-проегиле туружар.\nБастырароссиялык конкурс керегинде айдар болзо, ол эл-јоныныҥ тоозы 100 муҥ кижиге јетире калалар ортодо ӧткӱрилет.\nГорно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронованыҥ айтканыла болзо, конкурста В. И. Ленинниҥ адыла адалган тӧс тепсеҥди, оны одоштой турган культураныҥ ла амыраарыныҥ тӧс скверин јарандырары аайынча ӱлекер-проектле туружарын эл-јон бойы талдаган. Каланыҥ ичинде кандый объектти јарандырар керек деген суракла калачылар ортодо шиҥжӱ-опрос, ол тоодо социальный сетьтер ажыра, ӧткӱрилген. Бастыра ӱч объект болгон эмтир: баштапкызы — В. И. Ленинниҥ адыла адалган тӧс тепсеҥ ле оны одоштой турган культураныҥ ла амыраарыныҥ тӧс сквери, экинчизи – «Чаҥкыр Алтай» кинотеатрдыҥ јанында культураныҥ ла амыраарыныҥ паркы, ӱчинчизи – Каяс сууныҥ јарады. Анайып, шиҥжӱ-опростыҥ турулталарыла тӧс тепсеҥ талдалган. Чокымдап айткажын, опросто турушкандардыҥ 35 проценти бу объектти талдап алган. Тӧс тепсеҥ кажы ла каланыҥ јӱзи ле эл-јоныныҥ сӱӱген јери эмей. Айса болзо, оныҥ да учун Горно-Алтайсктыҥ бу талдашта турушкан эл-јоны шак ла бу объектти талдап алган. Ольга Сафронова Горно-Алтайсктыҥ тӧс тепсеҥиниҥ ӱлекер-проеги туку 1950-чи јылдарда белетелгенин, калганчы катап анда јазал иштер 2006 јылда эдилгенин темдектеген.\n«Бу ӱлекер-проектле бис Горно-Алтайсктыҥ аҥылузын темдектеерге турганыс, национальный элементтерди эмдиги архитектураныҥ эп-сӱмелериле бириктирип. Калабыстыҥ бӱдӱмин јилбилӱ ле танылу эткедий тӧс элементтер инвестициялардыҥ кемин кӧптӧдӧрине, экономиканы ӧзӱм алындырарына тебӱ берер» — деп, Ольга Сафронова јартаган.\nКаланыҥ администрациязыныҥ јааныныҥ темдектегениле болзо, бастырароссиялык конкурста туружарыныҥ некелтелери ле ээжилери кату. Андый да болзо, бу ӱлекер-проект аайынча ченемелдӱ специалисттердеҥ турган јаан команда иштеген. Анайып, «Горно-Алтайск кала» муниципал тӧзӧлмӧниҥ администрациязы бастыра керектӱ чаазындарды белетеген ле бу конкурста туружарга белен.\nБу ӱлекер-проект аайынча В. И. Ленинниҥ адыла адалган тӧс тепсеҥде, оны одоштой турган культураныҥ ла амыраарыныҥ тӧс скверинде аш-курсак садар јерлер, јыл туркунына иштеер павильондор, јашӧскӱримге ле оогош балдарга эрчимдӱ амырайтан площадкалар болоры темдектелет.\nТегерик фонтан турган јерде јаҥы объект – беседка-фонтан болоры темдектелет. Бу объект органический шилдеҥ јазалган алты толыкту јабынтылу, фонтан алты учар суу бӱдӱмдӱ болор. Кайа-таштардагы јуруктарга келиштире граниттеҥ колонналар белетелер. Анайып, Туулу Алтайдыҥ эҥ јарлу алты учар суузыниҥ тӱӱкизи керегинде айдылатан эмтир.\nБаза бир солун неме – ол прямоугольный фонтан јоголтылар. Эмди ол иштебейт деп айдылды. Оныҥ јеринде амыраарыныҥ, ботанический экспозицияныҥ зоназы болор. Ботанический экспозицияда Алтай Республиканыҥ кырлу ла чӧл јерлери кӧргӱзилер. Анайда ок ӱзеери отургыштар, улус базар јолдор ло база да јарыткыштар тургузары темдектелет.\nӰлекер-проект аайынча јанында турган ла таҥынаҥ улус ээленип турган объекттердиҥ фасадтары база јаҥыртылар. Темдектезе, 1963 јылда тудулган «Туулу Алтай» конор тураныҥ ээзи оныҥ фасадын јаҥыртып, одоштой јерди јарандырарга темдектейт.\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин бу ӱлекер-проект аайынча јартамалдарды лаптап угуп, тударга темдектелген кажы ла объект аайынча ӱзеери чокым сурактар берген. Ол ло беседка-фонтанда нениҥ учун алты учар суу, ол нени темдектеп турган, объекттерде национальный элементтер болор бо, олор нени темдектейт ле оноҥ до ӧскӧ сурактар. Не дезе, ӱлекер-проектте кандый объекттер болоры темдектелген, је чокым јартамалдар берилбеген.\nОлег Хорохординниҥ берген сурактарыныҥ кийнинеҥ, Горно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ чыгартулу улузы байа јартамалдарды берип баштагандар. Тергеениҥ башкараачызы кажы ла объект аайынча чокым јартамалдарды, анчада ла национальный элементтерле колбой, ӱлекер-проектке тӱрген кийдиригер, керек болзо, А. Анохинниҥ адыла адалган эл музейдиҥ директоры Римма Еркинованы болушка сурагар деп јакылта берген. Оныҥ темдектегениле, андый јартамалдар чокым ла јарт бичилген соҥында, конкурста јеҥӱ алар аргалар бийиктеер. Олег Хорохордин анайда ок бу бастырароссиялык конкурска ӱлекер-проекттерди кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱнине јетире аткарар керек болгонын темдектеп, оны аткарарын нениҥ учун удадып турганына ајару эткен ле документ-чаазындар эҥ орой кӱӱк айдыҥ 29-чы кӱнинде аткарылган болор учурлу деген јакылта берген.\nГорно-Алтайск бу бастырароссиялык конкурста 2018 јылда турушканын темдектеер керек. Ол тушта бу конкурсты Россия Федерацияныҥ башкарузы баштапкы катап ӧткӱрген. Горно-Алтайск каланыҥ администрациязы ол конкурста «Тугая кыр» деп панорамный паркты јарандырары» деген ӱлекер-проектле јеҥӱчилдердиҥ тоозына кирген ле бу ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрерге 100 миллион салковой акча алган эди. Быјылгы конкурста јеҥӱчилдердиҥ тоозына киргендер база ол кире акчадаҥ алатан эмтир. Анайып, баштапкы катап ӧткӧн конкурста јеҥӱ алынган соҥында, 2019 јылда Туу-Кайа кырдыҥ бажында смотровой площадка, ого барар јолдо беседка тудулган ла таштаҥ тепкиш салынган эди. Ол объектте иштер улалганча, инвестор ого јетире кичӱ канатный јол тударга ла искусственный карла бӱркеерге темдектейт. Тургуза ӧйдӧ кӧлӱктер тургузар парковка ла тура тудулган. Темдектелген иштердиҥ кӧп сабазы бӱткен.\nОлег Хорохордин Туу-Кайадӧӧн барган тепкишти кандый подрядчик јазаганын сурап, анда кезиктей таштар кодорылганына ајару эткен ле кыска ӧйдиҥ туркунына бу једикпестерди јоголтсын деп некеген.\nБаштапкы бастырароссиялык конкурс ӧткӧн кийнинеҥ эмди оныҥ туружаачыларыныҥ тоозы сӱреен кӧптӧй берген. Оныҥ да учун эмди анда јеҥӱчилдердиҥ тоозына кирери кӱч керек. Андый да болзо, бу да учуралда тӧрӧл калабыс бастырароссиялык конкурста јеҥӱчилдердиҥ тоозына кирер деп иженери артат. Керек анайда болзо, тергеебистиҥ јаҥыс болчок калазы — Горно-Алтайск анаҥ да артык болуп јаранар. Јаҥыс ла андый объекттерди тудуп турган улуска немени јазап, чыныктап, чыҥдый этсин деп айдары артат. Јаҥы тудулган, јазалган объекттер бир-эки јылдаҥ оодылып, јайрадылбазын, узак јылдарга бек турзын. Бала-баркагар бу объектти мениҥ ада-энем туткан деп, узак јылдарга оморкоп јӱрзин деп.


04.10.2019 - altaicholmon\nАйткан сӧзи недеҥ де баалу…\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязына башка-башка ӧйлӧрдӧ кӧп улус бичиген. Олордыҥ јербойынаҥ бичиген солун бичимелдери, калык ортозынаҥ эткен јетирӱлери јогынаҥ газет кӧпти јылыйтар эди. Онойдо ок тӧрӧл газедиске су-алтай тилле кӱӱн-санаазын, ӧскӧ дӧ солун керектерди бичип турган улус јылдаҥ јылга астап турган айалгада ондый авторлорыс недеҥ де баалу ла мактулу. Ӧткӧн чактыҥ 90-чы јылдарынаҥ ала газетке\nБеш Богда — Беш Кудайдыҥ туузы\nЈакшылыкту кӱнле, мениҥ најыларым! Бойымныҥ солун јол-јорыгым керегинде бичип ийерге турум. Мениҥ ада-энем мӱргӱп туратан: «О, Алтайым! О, мениҥ агару Алтайым — Телекейдиҥ јӱреги! О, улу мениҥ байлу кудайлык тууларым: Беш Богда, буурыл Мӧҥӱн-Тайга! Теҥериниҥ ле Јердиҥ ээлери, о, мениҥ Алтайым — Јер-телекей! О, кӧк јерим — Теҥерим! О, Ӱргӱлјик чаҥкыр теҥери!»… Ада-энем ар-бӱткенге акту\n«Бу мениҥ кижим деп, ол качан да айтпаган»\nӰлӱрген айдыҥ 30-чы кӱнинде М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада ады-јолы элбеде јарлу политик ле јондык ишчи Михаил Васильевич Карамаевтиҥ чыкканынаҥ ала 90 јылдыгына учурлалган эҥир ӧткӧн. Михаил Карамаев 1929 јылдыҥ тулаан айыныҥ 12-чи кӱнинде Шабалин аймакта Кумжулу јуртта чыккан. Бу јурт Камлактаҥ он тӧрт, Шабалиннеҥ бежен километр ыраагында туруп јат. 1925 јылда Кумжулуда\nЭл Курултай: баштапкы сессия ӧткӧн\nАлтай Республиканыҥ парламентиниҥ јетинчи тудуузыныҥ баштапкы сессиязы ӱлӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинде ӧтти. Эл Курултайдыҥ Регламенти аайынча, оны јажыла эҥ јаан депутат, Алтай Республиканыҥ депутадына КПРФ-тыҥ тооломы аайынча тудулган Еликпай Аманчин ачкан. Сессияныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин, РФ-тыҥ Федерация Совединиҥ председателиниҥ ордынчызы, «Единая Россия» партияныҥ Генеральный совединиҥ качызы Андрей Турчак, Федерация Совединиҥ\nОлег Хорохордин Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели болуп окылу иштеп баштаганын керелеген чӱм-јаҥ ӱлӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинде республиканыҥ тӧс калазында П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ӧткӧн. Кӧдӱриҥиде АР-дыҥ парламентиниҥ депутаттары, АР-дыҥ башкарузыныҥ турчылары, айылчылар ла кычырган ӧскӧ дӧ улус турушкан. Олег Хорохордин, јасакталган ээжиле, Алтай Республиканыҥ Конституциязына колын салып, алтай ла орус тилдерле


Чыҥдый ӱредӱ, тереҥ билгир — педколледжте - altaicholmon\nГорно-Алтайсктагы педколледжте тӱӱкиниҥ ле социально-политикалык предметтердиҥ ӱредӱчизи Аржан АНЫШЕВ Москвада кӱчӱрген айдыҥ 15-17 кӱндеринде ӧдӧтӧн «Кижи эдип таскадар» деген бастырароссиялык кӧрӱ-маргаанда Алтай Республиканыҥ адынаҥ туружар.\nГазеттиҥ бӱгӱнги солун айылчызы бойыныҥ ижи, амадулары, једимдери јанынаҥ мынайда куучындады:\n«1995 јылда эл университеттиҥ тӱӱки-филологический факультедин божотком. Педколледжке мен 2015 јылда иштеп келгем. Мында кӧп јаны алтай бӧлӱкте иштеп јадым. Бу ла бӧлӱктиҥ 4-чи курсыныҥ класстагы башкараачызы болуп иштейдим, 44-чи группада 28 кыс ӱренет.\nБу ӧдӱп јаткан јылдыҥ кочкор айында бисте ӱредӱчилердиҥ ченемелиниҥ, билгириниҥ, јайаан ла таскамал ижиниҥ талалык кӧрӱ-маргааныныҥ кӱндери ӧткӧн. Бу ууламјыда 17 кижи турушкан. Ончозы байлык ченемелдӱ, бойыныҥ ижиниҥ устары. Ондо мен сакыбаган јанынаҥ јеҥӱчил болуп чыккам. Оныҥ кийнинеҥ «Воспитать человека» деген бастырароссиялык кӧрӱ-маргаанныҥ заочный бӧлӱгинде бис, тала кеминде ӧткӧн кӧрӱ-маргаандардыҥ јеҥӱчилдери, туруштыс. Мында ырысту учурал деп айдар ба, бис, он кижи, база јеҥӱчилдер болуп чыктыс.\nМениҥ иштеп јаткан ӱлекерим «Многоликий Алтай» деп адалат. Ӱлекердиҥ амадузы — педколледжте таскамал ишти (бекем ӧзӧктӱ, турумкай, ак-чек санаалу, кӧрӱмдӱ ле тӧрӧлчи кӱӱн-тапту эдип таскадары) музейный педагогикала бек колбуда ӧткӱрери.\nМосквада ӧдӧтӧн кӧрӱ-маргаанда мен мастер-класс ӧткӱрерим. Ол «Јаан класстарда ак-чек санааны ла тӧрӧлчи кӱӱн-тапты, кӧрӱмди балдардыҥ кӧксине культуралогиялык ла краевед иштиҥ эп-аргаларыла салары» деп адалат. Мында меге ӱзеери реквизиттер керек болор».\nАржан Алексеевичтиҥ јартаганыла, ол мастер-клазын солун бӱдӱмле ӧткӱрер. Јайаандык ижи художественный гостиныйда ӧдӧр. Шак мында виртуальный экскурсия керектӱ.\n«Бу ӱлекердиҥ бойын бир ле кӱнниҥ эмезе јылдыҥ кереги деп айдар арга јок. Оныҥ аргалары сӱреен јаан. Качан мен колледжке иштеп келеримде, 3 ле ай кирези ӧткӧн болор, бис бу ӱлекердиҥ тӧзӧгӧзин салганыс. Ол 1-3 курстардыҥ ӱренеечилери ортодо јолын алынган, 4-чи курстыҥ балдарын албадыс. Чокымдап айтса, бу ӱлекер мында ӧткӱрилип јаткан таскамал иштиҥ база бир учурлу бӧлӱги деп айдарга јараар. Је онойдо ок ол ӱренеечилерди, 4 бӧлӱкти чуктай бириктирет. Мында башка-башка предметтер бой-бойыла кӧнӱ, эптӱ колбуда. Је аҥылу ајару «Туулу Алтайдыҥ тӱӱкизи» деген предметке эдилет. Бу предмет бойы эмди јок ине.\nТуулу Алтайдыҥ тӱӱкизи, эл-јонныҥ јаҥжыккан јаҥжыгулары, культуразы школьный бӧлӱкте элбеде, тереҥжиде берилет. Нениҥ учун дезе мында туризмле чике колбулу группа бар. Краевед иш аайынча бис јаан программаны белетеп тургусканыс. Мында ончо иш бой-бойыла тудуш. Айдарда, ӱредӱликтиҥ уроктогы ла урокто эмес бӱдӱмдерин эптештирип-келиштирип бириктирер арга берет.\nБистиҥ ӱренеечилер культуралогиялык, музеевед иште эрчимдӱ туружат, оныҥ уч-турултазы — кӧрӱ-маргаандарда јеҥӱчилдер болуп јолду чыгат. Онойдо олор урокторды аудиторияда эмес, музейде ӧткӱрет. Мында јаан алкыш-быйанды Р. М. Еркиновага, Т. И. Полтевага айдадыс. Римма Михайловнаныҥ јӧби эмес болзо, мен бу ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрип болбос то эдим. Татьяна Ивановна биске бойы да экскурсия ӧткӱрет. Мындый иштиҥ турултазы, једимдери бийик. Ӱренеечилер иштеген сурагы аайынча алган билгирине тайанып, јайаан ижиле башка-башка билим-практикалык конференцияларда туружат. Олор бойыныҥ иштериле республика да, ӧскӧ дӧ ыраак талалар кеминде билимчилерди јилбиркедет. Темдектезе, Карина Какашева Красноярский крайда, Канскта, Кемероводо, Самарада, Отрадноеде ӧткӧн билим-практикалык, калыктар ортодо ӧткӧн конференцияларда једимдӱ турушкан ла туружат. Бис алтай албатыныҥ јаҥжыгуларын, чӱм-јаҥын корыыры, ӧскӱрери јанынаҥ јилбилӱ ӱлекерлерди белетейдис. Ӱренеечилерис шак бу кӧгӱс байлыкла кӧп тоолу калыктарды таныштырат. Карина бу ла јуук ӧйдӧ Улан-Удэде калыктар ортодо ӧдӧтӧн кӧрӱ-маргаанда бистиҥ республиканыҥ адынаҥ туружар. «Тӧрӧл тилдиҥ урогы» деп адалган кӧрӱ-маргаанда Россия, Китай, Монголия туружар».\nАржан Алексеевичтиҥ шӱӱлтезиле, оныҥ ӱлекери озо ло баштап эл-јонго, јондыкка баштанат. Оныҥ чокымдаганыла, РФ-тыҥ президенти В. Путинниҥ айтканыла, текшиӱредӱлик школ башка-башка укту-тӧстӱ калыктарды бириктирерине, бирлик болорына экелер учурлу. Шак ол бирликтиҥ шылтузында кӧгӱс байлыкка, јаҥжыгуларга тайанып ӧскӧни ӧзӱмдӱ, јолду болор. Эҥ јаан ајару тӧрӧлчи кӱӱн-тапка эдилет. Тӧрӧлчи кӱӱн-тапты јылыйткан кийнинде элдиҥ бойын бойы тооры, оморкооры база јылыйар аргалу. Андый болзо, бис албаты, эл болгон адысты јылыйтарыс. Бирлик кӱӱн-тапту, ийделӱ калык болгонысты тӱӱкилик учурлу керектер канча катап керелеген ине.\n«Мен ӱлекеримде виртуальный экскурсия бар деп байа айткан эдим. Ол јанынаҥ эмеш јартамал эдип ийейин. Бисте ӧткӧн кӧрӱ-маргаанда мен планетарийди тузалангам. Ончо улуска сӱреен јилбилӱ болгон. Планетарий дезеҥ, кӧзиҥе озо ло баштап јылдыстар кӧрӱнер ине. Айдарда, мен Москвада Орчылаҥ јаар санат телекейиниҥ јол-јорыгын кӧргӱзерим. Јылдыстарды артыргызала, бистиҥ јурукчылардыҥ јуруктарын кӧргӱзерим. Бу ишти мен эл музейдиҥ болужыла белетеп јадым. Виртуальный экскурсияны интерактивный досконыҥ болужыла ӧткӱрерим. Мында мен бир ле аай эл музейле таныштырарым. Кӧрӱ-маргаанныҥ туружаачыларында, айылчыларында Алтай Республиканыҥ эл музейиле јууктада таныжар арга болор.\nЈайаан иштиҥ эмезе ӱлекердиҥ баштапкы бӧлӱги ӱч јылдыҥ туркунына ӧдӧтӧн учурлу болгон. Мында эҥ ле озо эл музейле, эл театрла, эл библиотекала ишти тӧзӧӧри болгон. Је јылга да јеткелекте, мен балдарды музейге, ӧскӧ дӧ объекттерге апарып баштагам.\nИш чокым ууламјыла, программала ӧткӧн. Баштапкы бӧлӱкте иштиҥ ӧдӧтӧн аайы чокымдалган болзо, экинчи бӧлӱк 2016 јылдаҥ ала бӱгӱнге јетире ӧйдиҥ туркунына чокым ишле ӧткӧн. База краевед экскурсияларды ӧткӱрерге темдектеп алдыс. Олор, темдектезе, Тӧрӧлин коручылдыҥ кӱниле, Јеҥӱниҥ кӱниле, ороон кеминде јаан учурлу кӧдӱриҥилерле колбулу. Ӧткӧн јылда Москвада ӱредӱлик академия тӱӱкиниҥ кӧрӱ-маргаанын ӧткӱрген. Бажында бис оныҥ заочный бӧлӱгинде турушканыс — бистиҥ ӱренеечилер јеҥӱчилдер болуп чыккан. Москвада Кызыл тепсеҥде ӧткӧн парадка, Ӱргӱлјик полкто туружарга кычырту алганыс. Је јол-јорык келишпей калган…\nБу ӱлекерди јӱрӱмде иштедеринде методбиригӱлер база туружат. Иш башка-башка бӱдӱмдер аайынча тӧзӧмӧлдӱ ӧдӧт. Класстыҥ башкараачыларыла туштажадыс, мастер-класстар, класста эмес кӧдӱриҥилер кӧнӱ ӧдӧт. Педколледжте иш бек тӧзӧгӧлӱ деп айдар керек.\nБу ла ишле коштой ӱренеечилерис башка-башка билим-практикалык конференцияларда: предметный олимпиадаларда, кӧрӱлерде, экскурсияларда, кӧрӱ-маргаандарда јилбиркеп туружат. Каланыҥ ончо кӧдӱриҥилеринде бистиҥ балдар кӱӱнзеп туружат. Темдектезе, «Кӱнчечектер» деген јайаан ӧмӧликти јаан-јаш јакшы билер. Бу ӱлекердиҥ ээзи Марина Анышева, худбашкараачызы Лариза Лебедева. Мен дезе технический јанынаҥ болушчызы болгом деп айдарга јараар.\nБистиҥ ижисте эҥ ле учурлузы — педколледжтиҥ јааны О. Г. Облецова јайаандык ишти, ончо ӱлекерлерди јӧмӧп-болужат. Ӧмӧ-јӧмӧ иштеерин ол сӱреен билгир тӧзӧп тургузат. Таланыҥ культуразыныҥ учреждениелериле, јондык организацияларла колбулар јылдаҥ јылга элбеп јатканы јарамыкту. Јайаандык колбулар ӧскӧ дӧ тергеелерле, талаларла јакшы барат. Бистиҥ колледж ончо ууламјыларла ӧзӱмниҥ јолында деп айдар керек» — деп, ол куучындаган.\nАржан Алексеевич онойдо ок ӱлекерлердиҥ ӱчинчи бӧлӱги јанынаҥ база айтты. Оныҥ темдектегениле, эткен иштиҥ адакы турултазы иле, јарт кӧрӱлет. «Једимдерин-једикпестерин ајаруга аладыс. Бу ишти бис ончо баш ӱредӱчилерле, предметный комиссияларла ӧмӧ-јӧмӧ ӧткӱредис. Темдектезе, общественный дисциплиналардыҥ комиссиязыныҥ јааны\nИ. И. Зеленинала таскамал иш јанынаҥ методичкалар белетеп јадыс.\nШак бу ончо иштиҥ турултазы кӧстиҥ алдында. Бистиҥ ӱренеечилер башка-башка конференцияларда тыҥытту туружат. Бийик ӱредӱлӱ заведениелердиҥ ӱренеечилери, бакалаврлар, аспиранттар ортодо бистиҥ балдар баштапкы јерлерге чыгып турганы оморкодулу.\nАзый бир-эки ле бала ӱлекерде туружып туратан эди. Олорды бедиреп, белетеп јадыҥ. Бӱгӱн айалга чек ӧскӧ. Балдар бойы кӱӱнзеп, јилбиркеп келет. Олордо бойыныҥ озочыл шӱӱлтелери болот. Мынызын бу ӱлекердиҥ једими деп айдарга јараар.\nШак бу иште бойыныҥ тереҥ учуры, јажыды бар. Балдардыҥ билгириниҥ чыҥдыйы бийик. Олор колледжке ӱренер, билгир алар, ол билгирди јӱрӱминде тузаланар амадула келген деп айдар кӱӱним бар.\nБу мындый јарамыкту айалгада балдардыҥ ич-телекейи, байлыгы чечилет. Олор бойыныҥ ӱредӱзи, јӱрӱми учун бойлоры каруулу болгоны, сӧзине турары, чындык, чек болоры јанынаҥ јаан таскамал алат, ӱредӱге јаҥы кӧрӱмле кӧрӧт.\nТаскамал иш элбеп, јайа барат: туйукталбай, ачык телекейге, эрмек-куучынга чыгат. Бӱгӱнги ӱйени «цифровой ӱйе» деп айдып турганын ајаруга алар керек деп бодойдым. Бу айалгада бис олорло теҥ-тай болор учурлу. Бис, ӱредӱчилер, олордоҥ ӱренедис. Бис олордоҥ ӱренерин, јилбиркеерин токтодып ла ийзеес, олордоҥ чик јок артып каларыс. Мында олорло теҥ-тай болуп тура, је ол ок ӧйдӧ бис таскадаачылар болгонысты ундыбас керек.\nБистиҥ педколледж эки јылдыҥ туркунына Симферопольдо «Мультиактивность» деген сетевой организацияла иштеп јат. Севастопольдоҥ «Чистый исток» деп јондык организацияла колбу тудадыс. Бис олорго јаан учурлу керектерге учурлалган кӧрӱлерди јакыйдыс. Олор биске келип, сӱреен јилбилӱ кӧрӱлер белетеп кӧргӱзет. Колледжтиҥ 2-чи, 3-чи каттарында солун кӧрӱлер бар. Бистиҥ ӱренеечилер Севастополь јаар кычырыштарга кычырту алат. Олордыйын бис, темдектезе, В. А. Сластенинге учурлалган кычырыштарга кычырадыс» — деп, А. А. Анышев айткан.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ кычыраачылары Аржан Алексеевичке ачык јол, једимдер, јеҥӱлер кӱӱнзейт.


Сары-Кокшоны тереҥжидет - altaicholmon\nТереҥжидеечи ле арутаачы иштер Чой аймакта Сары-Кокшо сууда ӧткӱрилет. Мындый иштер 2017 јылда башталган.\nӰлекерде темдектелгениле, сууныҥ 2 км коолы аруталар учурлу. Мында 10 миллион салковойдоҥ кӧп акча чыгымдалар. Сууны тереҥжитпезе, керде-марда суу јараттарынаҥ ажынза, озолодо чоттогоныла, 97 миллион салковойдыҥ чыгымы болор аргалу.\nСуудагы иштер 2018 јылда бӱдер учурлу, ол тушта 174 кижи јадып турган 55 тураны, 14 гектар јерди, 1,2 км автојолды ла кӱрди суу албайтан быжу айалга тӧзӧлӧр деп, Алтай Республиканыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары аайынча министерствозыныҥ пресс-службазы јетирет.