Бу оору-јоболды јеҥип чыккан улус кӧп - altaicholmon\nБу оору-јоболды јеҥип чыккан улус кӧп\nБастыра телекей коронавирус југуш оорула тартыжарын улалтканча. Бистиҥ де тергееде бу ууламјыда иштер ӧдӧт. Медицинаныҥ, Роспотребшиҥжӱниҥ, полицияныҥ ишчилери, јаҥныҥ органдары бу оору таркабазын, оорыган улусты јазылзын деп, бастыра кӱчин салат деп айдар керек.\nТергеебисте коронавирус југуш оорудаҥ эмденип алган улус бар. Олордыҥ бирӱзи Горно-Алтайсктаҥ Иван Анатольевич Бедюров. Оны эмчиликтеҥ јаан изӱ айдыҥ 28-чи кӱнинде чыгаргандар. Бис ол кӱн Иван Анатольевичке јолыгып, ого бир канча сурак бергенис.\n–Эмчиликке качан киргенер?\n–Јаан изӱ айдыҥ 10-чы кӱнинде киргем. Бу југуш ооруны кайдаҥ тудуп алганымды эмдиге билбезим. Каладаҥ ыраак кайда да барбагам. Озо баштап эди-каным изип, камалгам чыгып баштаган. Бир канча кӱннеҥ бажым тыҥ айлана берген. Бажымды кӧдӱрип де болбой тургам. Чын ла сӱрекей кӱч болгон. Оноҥ тӱрген медболуштыҥ кӧлӱгиле бери экелгендер. Анализтердиҥ турултазыла бу јаман оору болгоны јарталган. Оноҥ МСКТ-ны ӧткӧм лӧ экијандай пневмония болгоны јарталган. Меге 53 јаш, чын ла кӱч болгон. Карын ИВЛ-ды тузаланарга келишпеген ле эмчилеристиҥ шылтузында јазылып баштагам.\n–Эмчиликте эмденип турган улус кӧп пӧ?\n–Баштап тарый кӧп болгон, эмди эмеш астай берди ошкош. Биске палатадаҥ чыгарга јарабас болгон до. Мен јаткан палатада бис алты кижи болгоныс, сегис кижи јадар палатада.\n–Кажы јердиҥ улузы?\n–Кӧп сабазы Кош-Агаш аймактаҥ, бир кижи Томсктоҥ. Ол Кош-Агаштӧӧн иштеп келген болтыр.\n–Јаман оорудаҥ јазылган кижиде нени айдар кӱӱнер бар?\n–Озо ло баштап бастыра врачтарга, бу эмчиликте иштеп турган улустыҥ ончозына, техничкалардаҥ ала эмдеп турган врачтарына јетире, алкыш-быйаным айдадым. Бисти сӱрекей јакшы кичееген, ресторанда чылап азыраган. Јӱк ле јайым јетпей турган болгон.\n–Мынаҥ ары нени эдер деп сананадар?\n–Понедельникке јетире амыранарым, оноҥ ишке чыгарым.\n–Кычыраачыларыска, тергеебистиҥ эл-јонына айткадый кӱӱнземелдер бар ба?\n–Бойоорды ла јуук улузарды кичеегер. Мен озо баштап бу оору бар деп чек бӱтпегем, маска јок баскындагам. Је бойым оорыйла, бу кандый јаман оору болгонын билдим. Кайда да тудуп алгам. Бу ла калабыстыҥ ичинде. Кайдаҥ тудуп алганымды эмдиге билбейдим. Оныҥ учун кичеенигер, маска кийер, колдорды јунар деген ээжилерди бӱдӱригер. База ла катап медишчилерге јаан быйаным айдадым.\n–Эмди ле тыныжарда кандый бир уур-кӱчтер сезилет пе?\n–Јок, андый неме сеспейдим. Јӱк ле узак јадындагам учун сӧӧк-тайагымда, эт-балтырымда кандый да саҥ башка сезим бар. Эмеш баскындап ийзем ӧдӧ берер болор.\n–Оорыбай-чылабай, јакшы јӱрӱгер.\nАлтай Республикада бу ла калганчы кӱндерге јетире эмчиликтерде коронавирусту 142 кижи јадат. Республикан эмчиликте 79 кижи эмденет, олордоҥ эки кижи интенсивный терапияныҥ палатазында, ИВЛ-га бир кижи колболгон.\nМайма аймактыҥ эмчилигинде 44 кижи эмденет, ол тоодо бежӱзи интенсивный терапияныҥ палатазында. Кош-Агаш аймактыҥ эмчилигинде эмденип турган улустыҥ тоозы 11 кижи. СПИД-ле тартыжарыныҥ тӧс јеринде јети кижи эмденет.\nБу ооруныҥ симптомдоры јогынаҥ оорып турган 293 кижи айылдарында амбулаторный эмдениш ӧдӧт. Јаан изӱ айдыҥ 28-чи кӱнинде эмденип алган улустыҥ тоозы 36 кижи болгон. Олор Горно-Алтайсктыҥ, Кош-Агаш, Майма, Турачак, Кан-Оозы ла Шабалин аймактардыҥ улузы. Јаан изӱ айдыҥ 29-чы кӱнине јетире тергеебисте бу оорудаҥ јазылган ла медучреждениелердеҥ чыгарылган улустыҥ тоозы 1059 кижи.\nКоронавирус југуш ооруныҥ таркаарын болдыртпазыла колбой тергееде 571 кижи медициналык шиҥжӱ алдына алынган.\nТожоҥтыдагы гран-кыйуда кӧлӱктер ӧткӱрер пунктта тепловизионный шиҥжӱ ӧткӱрилет. Анайып, Монголиядаҥ Алтай Республиканыҥ јериндӧӧн кирип јаткан бастыра граждандар ла коштор шиҥделет. Јаан изӱ айдыҥ 28-чи кӱнинде гран-кыйуны 31 кӧлӱк кечкен. Тискинчилер шиҥделген ле бирӱзинде де бу југуш ооруныҥ темдек-симптомдоры темдектелбеген. Јеткерлӱ коштор база болбогон.\nПандемия башталганынаҥ ала коронавируска лаборатория ажыра 53672 кижи шиҥделген (тергеениҥ эл-јоныныҥ 24,52 проценти), ол тоодо јаан изӱ айдыҥ 28-чи кӱнинде – 612 кижи.\nЈаан изӱ айдыҥ 28-чи кӱнинде коронавирус Кош-Агаш аймактыҥ 9 кижизинде, ол тоодо эки балада, Горно-Алтайсктыҥ тӧрт кижизинде, ол тоодо бир балада, Кан-Оозыныҥ тӧрт кижизинде, ол тоодо эки балада, Улаган аймактыҥ тӧрт кижизинде, ол тоодо бир балада, Майма аймактыҥ ӱч кижизинде, Оҥдой аймактыҥ эки кижизинде, ол тоодо бир балада ла Майма аймакка ӧскӧ тергеелердеҥ келген эки кижиде темдектелген.\nБу темдектелген 28 учуралдыҥ 18-зинде мынаҥ озо оору улусла колбу болгоны јарталган. 10 учуралда ооруныҥ симптомдоры темдектелген.\nМыныла колбой Алтай Республикада оорыган 1529 учурал лабораторно темдектелген, ол тоодо Кош-Агаш аймакта – 701, Горно-Алтайскта – 290, Кан-Оозы аймакта – 126, Майма аймакта – 120, Шабалин аймакта – 102, Турачак аймакта – 78, Улаган аймакта – 48, Чамал аймакта – 24, Оҥдой аймакта – 21, Кӧксуу-Оозы аймакта – 18 ле Чой аймакта 1 учурал.\nТергееде COVID-19 оорулу улустаҥ јети кижи божогон: тӧртӱзи коронавирустаҥ, ӱчӱзи ӧскӧ шылтактардаҥ улам.\nЈаан изӱ айдыҥ 29-чы кӱниниҥ эртен туразына јетире телекейде бу оорула 1667130 кижи оорыганы темдектелген. 659045 кижи божогон. Россияда оорыгандардыҥ тоозы 823515, божогон улустыҥ тоозы – 13504 кижи. 612217 кижи эмчиликтердеҥ чыгарылган.\nОдоштой турган тергеелердеги айалганы алар болзо, Алтайский крайда – 8786, Хакасияда – 2786, Кузбасста – 3329, Тувада 6018 учуралдаҥ.\nМонголияда 289 учурал темдектелген (Алтай Республиканыҥ гран-кыйузына јакалай турган Баян-Ульгий аймакта бир де учурал јок), Кӱнчыгыш-Казахстанский областьта 5864 учурал. Китайдыҥ Синьцзян-Уйгурский автономный районында 191 учурал темдектелген, пандемия башталганынаҥ ала бастыра 254 оору кижи табылган.\nМынаҥ озо Кош-Агаш аймакта айалга кӱч боло берген эди ле аймакты бӧктӧӧргӧ келишкен. Кан-Оозы аймакта бу оорула оорыган улустыҥ тоозы база кӧп деп темдектелет. Јаан изӱ айдыҥ 29-чы кӱнине јетире Кан-Оозы аймакта коронавирусла оорыган 126 учурал темдектелген. Оноҥ кӧп учуралдар јаҥыс Кош-Агаш аймакта ла Горно-Алтайскта болуп јат.\nАймактыҥ бастыра јурттарында ооруны таркатпазына ууламјылалган иштер ӧдӧт. Эҥ кӧп учуралдар Чаргы-Оозыныҥ, Кӧзӱлдиҥ ле Кан-Оозыныҥ јурт јеезелеринде темдектелген деп, Роспотребшиҥжӱниҥ республикан башкартузы јетирет. Јаан изӱ айдыҥ 4-чи кӱнинеҥ ала 20-чи кӱнине јетире 104 учурал темдектелген болгон. Ооруныҥ очогын илелеери аайынча иштердиҥ кийнинеҥ, ӧскӧ тергеелердеҥ келген улус самоизоляцияныҥ ээжилерин бӱдӱрбегенинеҥ улам оору таркаганы јарталган. Карантинде отурардыҥ ордына олор нӧкӧрлӧриле, тӧрӧӧндӧриле тушташкан, магазиндерде ле эмдеер-профилактический организацияларда болгон. Кӧп сабазы маска јогынаҥ јӱрген. Анайда ок айылдары сайын эмденген улустыҥ кезиги айылдары сайын отурар ээжини бӱдӱрбеген ле дезинфекцияны ӧткӱрбеген.\nРоспотребшиҥжӱниҥ эл-јонго јеткилдештер јетирип турган предприятиелер аайынча ӧткӱрип турган рейдтери бу предприятиелердиҥ кезиги дезинфекционный ла масочный ээжини бӱдӱрбей турганын кӧргӱзет. 92 объект шиҥделген кийнинеҥ 28 протокол тургузылган, олордоҥ 26 протокол аайынча административный штрафтар салынган.\nСамоизоляцияныҥ ээжизин бускан бир кижиге административный бузуш керегинде протокол тургузылган. Јаргы оны 15 муҥ салковой штраф тӧлӧӧри керегинде јӧп чыгарган. Ишчилеринде COVID-19 табылган эки магазинниҥ ижи токтодылган.\nОоруны мынаҥ ары таркатпас амадула Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ ишчилери оору улусла колбуда болгон граждандардыҥ изоляциязы аайынча иштер ӧткӱрет. Аймактыҥ оперативный штабына андый улусты эмчиликке јаттыргыссын, анайда ок аймактыҥ эл-јонын айылдары сайын отурар ээжини буспазын деген некелтелер айдылган.


Кызыл-Ӧзӧктӧ врачебный амбулатория ачылган - altaicholmon\nБу амбулатория Кызыл-Ӧзӧктиҥ ле ого јуукташ јурттардыҥ текши тоозы 7 муҥнаҥ кӧп улузын јеткилдеер. Мында тӧрт терапевтический ле эки педиатрический участоктор бар. Эмчиликке келген улусла эки врач-педиатр, ӱч участковый терапевт, гинеколог, анайда ок текши практиканыҥ врачы иштейт.\nАмбулаторияныҥ туразын 2018 јылдыҥ кӱзинде тудуп баштаган, тудум иштер 2020 јылдыҥ јазында тӱгенген болгон. Оныҥ кийнинде тураныҥ ичин јарандырары, мебельдер ле медицинаныҥ јазалдарын тургузары ӧткӧн. Медучреждение мынаҥ озо ӧйдӧ арендага алылган турада иштеген болгон.\nАлтай Республикада албаты-јонды медициналык болуш јанынаҥ чыҥдый јеткилдеери аайынча чокым ууламјылу иштер ӧткӱрилет. Темдектезе, «Су-кадыкты корыыры» деген национальный ӱлекер аайынча 16 ФАП тудары быјыл планга кийдирилип калган. Ол фельдшерско-акушерский пункттардыҥ туралары тудулып, иштеп баштаза, медболуштыҥ чыҥдыйы билдирлӱ бийиктееринде алаҥзу јок.\nНацӱлекердиҥ шылтузында мынаҥ озо ӧйдӧ узак ӧйдиҥ туркунына тудулган объектти учына јетире тудары тӱгенген — балдардыҥ республикан эмчилигиниҥ хирургический корпузын. Мындагы тудум-монтажный иштер график аайынча ӧткӧн, план аайынча олор јаан изӱ айдыҥ 31-чи кӱнинде тӱгенер учурлу болгон. Мында инженерный коммуникациялар јанынаҥ иштер бӱдӱрери арткан. Је тургуза ӧйдӧ мында коронавирусла оорыган улусты эмдеер госпиталь иштеп турган, оныҥ да учун тудум иштер удурумга токтодылган.


Албатыныҥ бирлигиниҥ кӱни - altaicholmon\nКӱчӱрген айдыҥ 4-чи кӱнинде бистиҥ ороонныҥ албаты-јоны Россия Федерацияныҥ тӧс государственный байрамдарыныҥ бирӱзин – Албатыныҥ бирлигиниҥ кӱнин темдектеер. Россияныҥ Президенти Владимир Путин 2004 јылдыҥ јаҥар айында кол салган федерал јасакла јӧптӧлгӧн бу байрам бистиҥ ороондо текшилей темдектелери јакшынак јаҥжыгу болуп калган. Байрам баштапкы ла катап 2005 јылда кӱчӱрген айдыҥ 4-чи кӱнинде темдектелген.\n1612 јылда ороонды олјочылардаҥ јайымдаарга болуп, албатыны Кузьма Минин ле Дмитрий Пожарский бириктирип, Россия кемнеҥ де камаанду эмес болоры учун тартыжуны башкарган. Мындый тартыжуныҥ шылтузында Москва поляк олјочылардаҥ јайымдалган. Ол канча чактар кайра болгон ат-нерелӱ керек эмди государство кеминде темдектелип турганы јолду ла јаан учурлу. Кажы ла албатыныҥ келер ӧйи бойыныҥ тӱӱкилик јолын ундыбаганынаҥ камаанду деп тегиндӱ айдылбаган.\nБистиҥ Туулу Алтайда бу байрам элбеде ле кӧдӱриҥилӱ айалгада темдектелери база бек тазылдана берген. Ого учурлалган байрамдык керек-јарактар тергеебистиҥ кажы ла толыгында ӧдӧт. Темдектезе, бу кӱнде эртен тураныҥ 11 саадында Горно-Алтайсктыҥ тӧс тепсеҥинде «Бис бирлик!» деген јаан митинг-концерт јаҥжыкканы аайынча ӧдӧр. Каланыҥ албаты-јоны ла айылчылары 17 саатта А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде ӧдӧтӧн «Искусстволордыҥ тӱни» деген Текшироссиялык акцияда туружар аргалу.\nБайрамла, кӱндӱлӱ јерлештер!


Алтай тилис — Википедияныҥ телкемдеринде - altaicholmon\nВикипедия — ол кӧп тилдерле бичилген јайым бичимел-јетирӱлерлӱ универсал интернет-энциклопедия. Бу јаан ӱлекер Викимедия фонд (Wikimedia Foundation) деген коммерциялык эмес американ тӧзӧлмӧниҥ ӱлекерлериниҥ бирӱзи болуп јат. Тоолу ла кӱн кайра, чаган айдыҥ 15-чи кӱнинде, Википедия тӧзӧлгӧнинеҥ бери 20 јылдыгын темдектеди. Ого ӱзеери бу ла кӱндерде тӧрӧл алтай тилисле Википедия окылу ачылып јат. Бичимел кычыраачыларысты бу јаан ӱлекерле таныштырат.\nВикипедия керегинде текшилей\nОныҥ адында гавай тилдиҥ «вики» — «тӱрген» деген сӧзи бар. Айдарда, Википедия — ол тӱрген энциклопедия. Оны 2001 јылда Дж. Уэйлс ле Л. Сэнгер деген улус тӧзӧп ачкан. Бӱгӱнги кӱнде ол Интернетте эҥ јаан ла јарлу справочник болуп јат. Текши кижиликтиҥ де тӱӱкизинде ол эҥ ле јаан ла толо энциклопедия.\nВикипедияныҥ тӧс једимдериниҥ бирӱзи ондогы јетирӱ-бичимелдерди тузаланаачыныҥ тӧрӧл тилиле берер аргалузында. Онойып, 2018 јылдагы кӧргӱзӱлерле бу энциклопедияныҥ бӧлӱктери 301 тилле бар, онойдо ок 493 тилдиҥ бӧлӱктери инкубаторлордо белетелип јаткан болгон. Статьяларыныҥ текши тоозы 40 миллионноҥ ажыра. Албаты-јонныҥ тузаланыжы аайынча оныҥ сайты телекейде бежинчи јерде турат.\nВикипедияныҥ тӧс аҥылузы дезе оныҥ бичимелдерин, кӧмзӧ-байлыгын кажы ла тузаланаачы-кижи толтырар, тӱзедер аргалу болгонында. Эдилген тӱзедӱлер сайтты тузаланып турган ончо улуска тургуза ла кӧрӱне берер.\nВикипедияда берилген јетирӱ-бичимелдердиҥ чыҥдыйы ла чын болгоны аайынча кӧп сурактар болот. Оны салылган бичимелдери кезикте тӧгӱн ле јарталбаган, бӱктеринде шоктонгон учуралдар болор аргалузы учун каарып айдадылар. Је ондо андый учуралдар тӱрген јоголтылып турганын ол аайынча ӧткӱрилген билим шиҥжӱлер керелейт.\nБу сайтта бичимелдер энциклопедический учурлу, тузалу, јилбилӱ болор керек. Оноҥ озо олор тӧс СМИ-лерде, тоомјылу арга-источниктерде чыккан болзо, оноҥ артык болор. Википедияныҥ статьяларында автордыҥ кӱӱн-санаазы, сананып тапканы, кандый бир суракта бойыныҥ шӱӱлтези болбос, ол кемниҥ де јанында эмес, нейтральный болор учурлу.\nБӱгӱнги кӱнде Википедияда эҥ ле кӧп бичимелдер английский тилле салылган, оныҥ кийнинде — немецкий тилле. Орус тил дезе ӱчинчи јерге чыгып келген. Россияныҥ ӧскӧ тилдери ортодо Википедияны ачарга эрчимдӱ иштеген ле эм тургуза окылу ачылып калгандардыҥ баштапкылары — ол чечен ле татар тилдер.\nАлтай тилле энциклопедия\nӦрӧ айдылган инкубаторго кирип, тӧрӧл тилиле бичимелдер јууп, белетеп тургандардыҥ тоозында алтай тилисле Википедия тӧзӧӧр иштердиҥ баштапкы алтамы туку 2012 јылда эдилген. Је оноҥ бери, байла, ӧйи келишпегенинеҥ, јӧмӧӧр улус табылбаганынаҥ улам, ол иштер улалтылбай туруп калган болгон. Ӧткӧн 2020 јылдыҥ јас-јайынаҥ ала алтай тилле Википедия тӧзӧӧр иштер орныктырылып, эм тургуза бӱдӱп, оны окылу ачары башталып калды. Бир јылдаҥ ас ӧйгӧ јерлештерис Надежда Енчинова, Клавдия Кудачина ла Баатыр Комдошев эрчимдӱ иштеп, алтай сайттыҥ «чырайын» белетеп, кӧчӱриштер эткен, бичимелдер бичиген. Тӧс бичимелдердиҥ тоозы эмди керектӱ ажуны ажа берди. Википедияныҥ ээжилериле инкубатордо кажы бир тилле иштеп турган ӱлекерде чыҥдый бичимелдер тӧрт јӱстеҥ ашса, оны Интернетке јайым салып, окылу ачарга јараар.\nНадежда Николаевна Москвада јадып тура, карындаш калыктардыҥ бу јаан ӱлекерде эрчимдӱ иштеп турганын угуп, ада јанынаҥ тӧрӧл алтай тилин бу ӱлекерге кийдирер санаа-шӱӱлтеге келген. Н. Енчинованыҥ акту баштаҥкайыла, ийде-кӱчиле, јана баспазыла бу иш јаҥы тебӱ алынып, мынайып тӱрген ле чыҥдый бӱткен. Ол алтай Википедияны ичкерледип, телекейлик кемине чыгарган ла келер иштердиҥ тӧзӧлгӧ-ӱренин ӧскӱрерине јаан камаанын јетирген кижи. Тургуза ӧйдӧ Надежда Николаевна алтай Википедияныҥ окылу администраторы болуп јат.\nКлавдия Бакпаевна дезе, администратордыҥ чындык јӧмӧӧчизи, бу эдилген јаан иште кӧчӱреечи болот. Эпшилер агару амадулу санаазынаҥ бек тудунып, бойыныҥ ӧйин, кӱчин кысканбай, кыска ӧйдиҥ туркунына јӱстер тоолу бичимелдер кӧчӱрип, бичип, канча муҥдар тоолу тӱзедӱлер эдип, канча улусла куучын-колбулар тудуп, баш кӧдӱрбей иштеген. Баатыр деген јиит 2012 јылда алтай Википедияны ачар баштапкы ченелте иштерде турушкан эди. Иштерди тӱргендедерге чырмайып, ол интерфейсте муҥнаҥ ажыра сӧстӧрди кӧчӱрген. Сайттыҥ ижи анчада ла интерфейстеҥ камаанду.\nБу ла кӱндерде Википедияныҥ башкартузынаҥ, ондо тилдерле иштеп турган камыстаҥ алтай тилле инкубатордо иштер бӱткен, алтай Википедияны ачарга јараар деген окылу јетирӱ келген. Онойып, јаҥы тилле ачылып јаткан энциклопедия текши Википедия ӱлекердиҥ кӱнине сый болуп калды.\nТӧрӧл тилисле бу ӱлекерде турушкан ла туружып јаткандар ортодо С. Тугудинди, Е. Тӧлӧсовты, А. Бидинованы темдектеер керек. Онойдо ок эм тургуза ишке јӧмӧжип турган улус табылып турганы сӱӱнчилӱ. Россияда Википедияныҥ башка-башка тилдерле бӧлӱктериниҥ биригӱлери эрчимдӱ иштейт ле бой-бойыла ченемелиле ӱлежип, јӧмӧжип јӱрет. Олор алтай Википедияга ак-јарыкка чыгарга база тыҥ болушкан.\nЭрчимдӱ википедисттеристиҥ шӱӱлтелери\n— Бойыныҥ тилиле Интернеттиҥ телкемдеринде энциклопедия ачарында улус акту кӱӱниле туружып јат. Та кем де: «Ол не керек? Эмди ончо јетирӱлер Интернетте бар» деп айдат. Је анчада ла бистий албатыларга Википедияда турушканы — ол тӧрӧл тилин корулап, чеберлеп аларга сӱрекей јакшы арга. Оны тузаланбас арга јок.\n— Алтай тилистиҥ сурагы курч болгоны кемге де јажыт эмес. Ӱзеери оны ончозынаҥ артык билер јаандарыс јылдаҥ јылга астап јат. Оныҥ учун кӧп албатылар Интернетте бойыныҥ тилиле мындый энциклопедия ачарында сӱрекей эрчимдӱ иштейдилер. Ондо коммерциялык јаны јок, ол ак-чек, каруулу кӧрӱмдӱ энтузиасттардыҥ кӱчиле, кӧп лӧ сабада бойыныҥ тилин корып, документировать эдип аларга амадула эдилет.\n— Википедияныҥ телекейи јаантайын ӧзӱп, элбеп јат. Ол кеминде кӧп тилдерле јарамыкту ла јилбилӱ башка да ӱлекерлер тӧзӧлӧт. Темдектезе, саха тилле 2007 јылда ачылган Википедияда карындаш Викијетирӱлер ле Викитека деген ӱлекерлер бар. Анда јетирӱлерди јаҥыс ла профессионал журналисттер эмес, је онойдо ок тегин де улус бичийдилер. Викитека сайтта фольклорлык тексттер, ӱлгерлер, куучындар ла газеттиҥ статьялары кӧмзӧлӧнӧт. Онойдо ок сахалар Викисӧзлик ачарын темдектейдилер. Википедия ла оныҥ карындаштык ӱлекерлери јоголып брааткан, курч айалгада болгон тилдерди чеберлеер, кереестеп (документировать) салар јаан учурлу.\n— Бӱгӱнги кӱнде алтай Википедия окылу ачылып калды (ондогы ончо бичимелдерди бир канча ӧйдиҥ туркунына бӧлӱктей салар). Эмди ол ончо тузаланаачыларга ачык болуп, ичкери ӧзӱп, керек дезе, тӱзедилип, байып барар. Темдектезе, Россияда бу сурак јанынаҥ эҥ ле эрчимдӱ иштеп турган чечендердиҥ ле татарлардыҥ Википедияларында бичимелдердиҥ тоозы бу јуукта 20 муҥ деген тооны ажа берген.\n— Бу иш анчада ла ӱредӱчилерге ле ӱренчиктерге, студенттерге јарамыкту ла тузалу болор деп сананадыс. Ондогы бичимелдерди бойыныҥ ижинде јайым тузаланарга јараар. Онойдо ок бу иште ӱредӱчилер бойлоры турушса, сӱреен јакшы болор. Олорго ӱзеери, тилдиҥ ээжилерин, грамматиказын јакшы билер ӧскӧ дӧ улус, бичиичилер, журналисттер, билимчилер бу ишке бойыныҥ ӱлӱзин саларында алаҥзу јок. Билим-шиҥжӱ бичимелдер аҥылу терминологиялу стильдӱ болуп јат. Википедияда бичилгени дезе улуска текшилей јарт (популярный) эдип бичилер керек.\n— Бис ижисти Алтай Республиканыҥ јурттары, јеезелери, муниципал тӧзӧлмӧлӧри керегинде бичимелдердеҥ баштадыс. Эм тургуза тергеебистиҥ 247 јурты керегинде кыскачак јетирӱлерди, олордыҥ фотојуруктарын, кебеделдерин бого салып койдыс. Ол келер иштердиҥ тӧзӧлгӧзи болор. Мынаҥ ары кажы ла кижи элдеҥ озо, байла, бойыныҥ јаткан јери керегинде бичилгениле јилбиркеер. Кӱӱнзегендер белен јетирӱлерге тайанып, оныла колбулу база кандый бир јетирӱлер (јаткан улузы, тӱӱкизи, аҥ-кужы, ӧзӱмдери ле о.ӧ. керегинде) салып, керек дезе, тӱзедип, бу учурлу иште туружар аргалу болор. Албатылык энциклопедиябыс мынаҥ ары кандый болоры оныҥ алтай тилин сӱӱген, чеберлеп јӱрген келер ӧйдӧги авторлорынаҥ камаанду.\nБаштапкы ажуны ашкан, мынаҥ ары јолыс кеен ле јымжак болзын!\nБу иштер аайынча эрчимдӱ википедисттер јӧмӧжӧргӧ турган улуска иштиҥ технический ле ӧскӧ дӧ јанынаҥ јаан эмес ӱредӱ-куучын ӧткӱрер аргалу.\nЭм тургуза алтай Википедияныҥ сайты аайынча јайым тузаланышка бӧлӱктей салып јаткан иштер ӧдӧт. Сайт удабас ла толо кеминде иштей берер.\nМындый учурлу иште блааш-тартыш чу-гаан, атаркаш болбос, јастыра-јарабасты шоктоп бичибес керек. Тӧрӧл тилис кунурап, јоголып калбазы учун ончобыс каруулу. Учурлу ишке јӧмӧжип, агару кӱӱнди улалталы. Алтай Википедияга јӱрӱм берген эрчимдӱлерге јаан быйан!


18.07.2017 - altaicholmon\nТоктодулу јӧп оноҥ ары узадылды\nРоссия Федерацияныҥ главный государстволык эмчизи А. Попова бу јуукта јӧп чыгарган.\n7 муҥнаҥ кӧп организацияны јеткилдейт\nСоциальный страхованиениҥ фондыныҥ талалык бӧлӱги башка-башка 7241 организацияны јеткилдейт, олордо текши тооло 69 муҥ кижи иштейт.\nРезерваттыҥ кеми 1,5 млн. гектар\nЮНЕСКО-ныҥ «Кижи ле биосфера» деп программазыныҥ качылыгында тӧзӧлгӧн телекейлик консультативный комитет «Jаан Алтай» деп биосферный резерватты тӧзӧӧри аайынча ӱлекерди јараткан.\n«Темир куштардыҥ» болужыла\nМедициналык катастрофалардыҥ республикан тӧс јери тӱбекке тӱшкен эмезе јеткерге кирген улусты аргадаарында «темир куштарды» тузаланарын элбедип туру.\nТуйка ӧткӱрерге ченешкен\nРоссияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча погранбашкартузыныҥ ишчилери Тожоҥты ажыра патрондор ӧткӱрерге сананган кижини тудуп алган.\nАмырайтан айалга јакшы\nБалдарды амырадатан «Космос» деп лагерьде (башкараачызы В. Мищенко) быјыл јакшынак айалга тӧзӧлгӧн деп, АР-дыҥ билимдик ле ӱредӱ аайынча министерствозыныҥ сайтында айдылат.


20.08.2019 - altaicholmon\nЈӱрӱми оныҥ јииттерге јозок\nТоолу кӱндер кайра, чокымдап айдар болзо, куран айдыҥ 15-чи кӱнинде, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы Николай Ефимович Янышкинге юбилейлик 100 јажы толгон. Бу кӱнде ол кӧп тоолу уткуулдар алган. Ветеранды уткыган улустыҥ тоозында јаан јамылулар база болгон деп айдар керек. Јӱрӱми бӱдӱн чакты ашкан улус ортобыста андый ла кӧп эмес. Бу јӱрӱмдик јаан ченемелдӱ, катан\nТооргы – Кызыл бичикте\nТооргы аҥныҥ тын тоозы јанынаҥ тартыжу куучындар Россия каандыгыста канча јылдарга куучында ла артканча. Оны корыыр деген сурак ӱчинчи онјылдыктыҥ туркунына јарталбайт. Бистиҥ республикабысты алзабыс, ӧткӧн 2018 јылда «Тооргыны Кызыл бичикке кийдирер» деген јӧп јӱрӱм алынган. Сӱрекей јакшы јӧп, је ол ок ӧйдӧ бу јӧп полкаларда кыймыгы јок туруп калгай не деген чочыду бар. Бу\n«Јайаан иш ле јуранары салымымда салынган»\nЈайаан јайалталу Алина Бидешева јӱстеҥ ажыра наадайлардыҥ ээзи. Колы ус кыстыҥ наадайлары танылу ла јарлу. Оныҥ кезик наадайлары, темдектезе, Америкада, Японияда, Якутияда да оноҥ до ӧскӧ јерлер јаар «јадарга» јӱре берген. Ус кӧкчи канча јылдардыҥ туркунына наадайларды бойыныҥ эп-сӱмезиле, ээжи-некелтезиле белетеп јат. Кандый бир бӧстиҥ ӧӧнинеҥ Алина алтай ӧзӧктӱ, бӱдӱмдӱ јараш наадайларды чӱрче ле белетеп\nАзыралды артыгынча белетейт…\nРедакцияныҥ кандый бир ээлем керегинде бичимел белетезин деген јакылтазын алып, эҥ јуук ээлемдердиҥ бирӱзи — Майма аймактыҥ Алферово jуртыныҥ jанында турган «Фокин» деп крестьян ээлемге бардым. Бир канча јыл кайра оныҥ башкараачызы Николай Фокинле эрмек-куучын база ӧткӱрген эдим. Николай Михайловичке телефон согуп, эртен тура крестьян ээлемниҥ јеринде јолыгар болдыс. Эртезинде јарым сегисте једип барзам, ээлемниҥ\nАлтай Республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин тергеениҥ Ӧзӱминиҥ тӧс јеринде Россия Федерацияныҥ Федерация Совединиҥ турчылары Татьяна Гигельле, Владимир Полетаевле, Государственный Думаныҥ депутаттары Иван Белековло, Родион Букачаковло тушташкан. Туштажуда тергеедеги айалга, оныҥ ӧзӱминиҥ јолдоры ла јасакчы јаҥла јаба иштеери керегинде сурактар шӱӱжилген. Олег Хорохордин туштажуныҥ бажында оныҥ тергееде удурумга башчы болгон ӧйинде кандый керектер эдилгенин куучындаган.\nОлег Хорохордин – президенттиҥ кижизи\nАлтай Республиканыҥ эҥ бийик јамылу кижизине талдаштар сыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде ӧдӧр. Бу јамыга кандидаттардыҥ ортозында Алтай Республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин. Ады-јолы ак-чек, калык-јонго ачык ла ичкери кӧрӱмдӱ — Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ јаҥы башкараачызы керегинде улус мынайда айдыжат. Оныҥ амадузы – президенттиҥ ле республиканыҥ эл-јоныныҥ бӱдӱмјизине турары, бистиҥ тергеениҥ ӧзӱмин јеткилдеери. 2019 јылдыҥ тулаан\nАлбаты бойы аайлап ийер\nАлтай Республиканыҥ башчызына кöстöлгöн кандидаттардыҥ регистрациязы jаан изÿ айда тÿгенип, оноҥ ары öткöн ÿч кандидат албаты ортозында jартамалду ижин эрчимделтип ийдилер. Бажында кöстöлгöн сегис кандидаттаҥ бежÿзи каланыҥ, аймактардыҥ ла jурттардыҥ депутаттарынаҥ jöмöлтö эттире колдорын талдаштар аайынча jасактыҥ некелтелерине келиштире тургустырып алар бололо, ÿндердиҥ керектÿ тоозын jууп албаган. Бу беш кижиниҥ ортозында болгон алтай да кандидаттардыҥ\nӰредӱликтиҥ чыҥдыйы бийиктегенин кажы ла биле билзин\nИшмекчи јуун «Демография» ла «Ӱредӱлик» деген эл ӱлекерлер Алтай Республикада јӱрӱмде канайда бӱдӱп турганына, онойдо ок школдорды јаҥы ӱредӱлӱ јылга белетеерине учурлалды. Олег Хорохординниҥ темдектегениле, быјылгы јылда республикада эл ӱлекерлер аайынча иш эрчимдӱ ӧдӧт. Шак бу ӱлекерлерди јӱрӱмде бӱдӱрерине субъекттерге јаан акча-манат чыгарылган ла јӧмӧлтӧ-болуш эдилген. Ондый федерал болушты келер де јылдарда аларга, эл-јонныҥ јилбӱлерин\nТергеелик АПК-ныҥ ӧзӱминиҥ аргаларын кӧргӧн\nРоссияныҥ јурт ээлем аайынча министри Дмитрий Патрушев Алтай Республикада ишмекчи јол-јорыкла јӱрди. Ишмекчи јол-јорык ӧйинде ол АР-дыҥ удурумга башчызы Олег Хорохординле туштажып, јурт ээлемниҥ товарэдеечилериле республиканыҥ АПК-зыныҥ тӱрген ӧзӱминиҥ сурактары аайынча јуун ӧткӱрген. Анайда ок федерал министр Бӱлӱлӱдеги јуртээлемдик предприятиениҥ мал-аш ӧскӱрер ле перерабатывающий комплексиниҥ производственный арга-чыдалдарын кӧргӧн. Дмитрий Патрушевтиҥ удурумга башчыла туштажу ӧйинде темдектегениле,\nЭҥ чечен, капшуун, бӧкӧ баатырлардыҥ ойындары\nАлтай улуска јайдыҥ эҥ шакпыртту айыныҥ ӧткӧн амыралта кӱнинде Шабалин јуртта баатырлардыҥ јаан ойындары ӧткӧн. Бу маргаандар 2017 јылда «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ 95 јылдыгына учурлай баштапкы катап ӧткӱрилген Албатылык ойындардыҥ фестивалиниҥ талдашту бӧлӱги болгон. Талдашту бӧлӱк быјылгы фестивальдыҥ јаҥыртузы болуп јат. Фестиваль «Ирбизектиҥ ойындары» ла «Сартакпайдыҥ согоондоры» деп ууламјылардаҥ турат. Шабалинде маргаандарга туружарга тергеебистиҥ 21


Квартиралар учун тӧлӧмирлер астаар ба? - altaicholmon\nТемдектезе, ЖКХ-ныҥ ижи учун тӧлӧмирлерди квартиралардыҥ ээлеринеҥ калганчы ӧйгӧ јетире управляющий компаниялар јууган. Олор ортокчылар болуп, ас эмес акчаны бойлорына «јаба тартат».\n«Известия» газетте бичилгениле, управкомпаниялар эмди ортокчыл ижинеҥ јайымдалар аргалу. Россияныҥ строительство аайынча министерствозы ла ЖКХ јасак белетейт, ондо айдылганыла, тӧлӧӧчи бирлик документтиҥ типовый бӱдӱми белетелет.\nБу јасак јарадылза, управляющий компаниялар коммунальный јеткилдеш учун тӧлӧӧриле колбулу керектердеҥ јайымдалар.


Тазыктырынган кижиге оору-јобол белен јапшынбас - altaicholmon\nТазыктырынган кижиге оору-јобол белен јапшынбас\nКоронавирус деп југуш оору јер-телекейдиҥ ӱстине таркап баштаганынаҥ улам кӧп тоолу јаан керек-јарактар, ол тоодо спорт маргаандар, ӧткӱрилбей токтодылган эмезе ӧскӧ ӧйгӧ кӧчӱрилген эди. Спортло эҥ јаан маргаандар, бастырабыстыҥ сӱӱген Олимпий ойындар быјыл Японияда ӧдӧр керек болгон. Је коронавирустаҥ улам келер јылга кӧчӱрилген. Эмди бу ороонныҥ эл-јоныныҥ кӧп сабазы Олимпий ойындарды эзенде де јылда ӧткӱрбези учун деп, элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларда бичилет.\nКоронавирустыҥ пандемиязы эмеш оҥдоло берерде, јаан спортивный ареналарга јанган баштапкы организация Абсолютный бойцовский чемпионат (UFC) болгон. Оныҥ маргааны Флорида штаттыҥ Джексонвилл калазында јербойыныҥ јаҥдарыныҥ ла США-ныҥ президенти Дональд Трамптыҥ јӧмӧлтӧзиле ӧткӧн. Маргаан кӧрӧӧчилер јогынаҥ ӧткӧнин темдектеер керек. Спортчылар ла турнирдиҥ ӧскӧ дӧ туружаачылары кажы ла кӱн медицинский тесттер табыштырган. Ол маргаанныҥ кийнинеҥ UFC база да бир канча турнирлер ӧткӱрген.\nБистиҥ ороонды алар болзо, айалга эмештеҥ оҥдолып башталарда, футбол аайынча Россияныҥ чемпионадын ӧткӱрери кичӱ изӱ айда орныктырылган.\nРоссияныҥ спорт аайынча министерствозы субъекттерде бастырароссиялык ла тергеелер ортодогы маргаандарды ӧткӱрерин орныктырзын деген шӱӱлте-рекомендация берет. Спорттыҥ министри Олег Матыцин 2020 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 8-чи кӱнинде «Российский Федерацияныҥ јеринде спортивный керек-јарактар ӧткӱрери керегинде» 497-чи номерлӱ јакаруга кол салган. Бу документ аайынча бастырароссиялык спортивный федерацияларга, спорттыҥ јуучыл-прикладной ло служебно-прикладной бӱдӱмдерин ӧскӱрер ууламјыда иштеп турган бӱдӱреечи јаҥныҥ федерал органдарына, «Динамо» деп бастырароссиялык физкультурно-спортивный обществого, Российский Федерацияныҥ субъекттеринде физический культура ла спорт аайынча бӧлӱктиҥ сурактарыла иштеп турган бӱдӱреечи јаҥныҥ органдарына бастырароссиялык ла тергеелер ортодогы спортивный маргаандарды ӧткӱрерин орныктырзын деген шӱӱлте-рекомендация берилет.\nРоспотребшиҥжӱниҥ методический рекомендациялары аайынча ла Российский Федерацияныҥ субъекттериниҥ башкараачыларыныҥ тергеелердеги санитарно-эпидемиологиялык айалгаларды ајаруга алып чыгарган јӧптӧрине тайанып, маргаандарды тӧзӧӧр лӧ ӧткӱрер керек.\nБастырароссиялык ла тергеелер ортодогы спорт маргаандарда коронавирус југуш ооруга лабораторный шиҥжӱ ӧткӧн лӧ табыштырган анализтиҥ турултазы јакшы болгон спортчылар туружар аргалу.\nАлтай Республиканыҥ физический культура ла спорт аайынча комитединиҥ јааныныҥ ордынчызы Денис Письменныхтыҥ айтканыла болзо, тергеебисте јуунты командалардыҥ турчыларыныҥ тазыктырулары орныктырылган. Спортчылар бир канча кижидеҥ турган группаларла тазыктырынат. Мындый айалгала колбой тургузылган ээжилер ајаруга алынат. Бу иштер Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузынаҥ јараду алынган соҥында ӧткӱрилип баштаган.\nКоронавирусла колбой спорттыҥ контактный эмес деген бӱдӱмдери аайынча онлайн-маргаандар ӧткӧн, ол тоодо шахматла, алтай шатрала, компьютерный спортло. Онлайн-тазыктырулар база ӧдӧт.\nАлтай Республиканыҥ физический культура ла спорт аайынча комитеди Россия Федерацияныҥ рафтинг аайынча федерациязыла Россияныҥ чемпионадын ӧткӱрерге белетеништӱ иштер эдет. Бу маргаан куран айдыҥ 13-18 кӱндеринде Суску јурттаҥ ыраак јокто Кадын сууда ӧдӧри темдектелет. Эмди ол маргаанды тӧзӧӧрине ле ӧткӱрерине јараду алары, спортчыларды канайда тестировать эдери ле оноҥ до ӧскӧ сурактар аайынча иштер ӧдӧт. Айалга кем јок болзо, керектӱ јарадулар берилзе, бу маргаан ӧдӧр.\nСтадиондордо, оромдордо јӱгӱрип турган улустыҥ тоозы кӧптӧп турганын кычыраачыларыс ајаруга алган болбой. Айылдары сайын отурар деген ээжи ӧйинде јазап тазыктырынбаган спортчыларыс тазыктырынып, кыймыктанбай отурган јерлештерис кыймыктанып, јӱгӱрип баштаганы јакшы эмей.\nСу-кадык јӱрӱм јӱрген, физкультурала, спортло тазыктырынган кижиге оору-јобол белен јапшынбайтан эди.


ЭЛ ОЙЫНДА БОЛГОНЫМА СӰӰНЕДИМ | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nЭЛ ОЙЫНДА БОЛГОНЫМА СӰӰНЕДИМ\nГазедистиҥ бӱгӱнги айылчызы — Россия Федерацияныҥ Государственный Думазыныҥ депутады, аграр политика аайынча комитеттиҥ турчызы Родион Букачаков. Ол бойыныҥ эрмек-куучынын јӱк ле јыл туркунына ӧткӱрген иш-тожына эмес, а орооныста да, Алтайыста да болуп турган керек-јарактарга учурлайт.\n— Родион Борисович, былтыргы јылдыҥ Сыгын айынаҥ ала бу каникулдарга јетире Госдумада иштелген иш аайынча элбеде куучындап берзегер?\n— Јылдык ишти элбеде куучындаарга газедистиҥ бӱги ас болоры јарт, оныҥ учун кӧп куучынды тоолорло солыырга келижер болбой. Бистиҥ јылдык иш кӱски ле јаскы сессияларга бӧлинет. Былтыр кӱски сессия Куран айдыҥ учынаҥ башталып, 2017 јылла кожо туузылган эди. Бу кире ӧйгӧ Госдумада 30 пленар јуун ӧткӱрилген ле бу јуундарда текши тооло 753 јасактыҥ ӱлекери кӧрӱлип, олордоҥ 215 јасак јарадылган. Кӱски сессияныҥ кӧп ӧйи келер јылдыҥ ла ээчий эки јылдыҥ бюджеттерин јӧптӧӧрине барат. Мында шӱӱжӱ блааш-тартышту башталат, нениҥ учун дезе 26 комитеттиҥ кажызы ла бойыныҥ тӧс отрасли ле апараткан ууламјылары акча-манатла канча ла кире кӧп јеткилделзин деп кичеенет, мыныҥ ӱстине кажы ла депутат талдалган талазы учун база «оорып», алкы бойыныҥ бюджет аайынча санаа-шӱӱлтезин, кӧрӱм-турумын партиязыныҥ фракциязы ажыра ӧткӱрерге албаданат. Комитеттердиҥ ле фракциялардыҥ бюджет аайынча кезик оҥдошпосторы јаҥыс ла парламент ичинде эмес, а Госдума, Федерация Соведи ле Башкару турушкан ӱчјандай комиссияда да шӱӱжилет ле аайлалат.\nЈарадылган јасактардаҥ акту кӱӱнимле јӧмӧгӧн јасактарды алзам, олордыҥ тоозына эҥ ас ишјалдыҥ кемин кижи аштабай, арыбай, оорыбай јӱрерине керектӱ аш-курсак аларына једер акча-манаттыҥ (прожиточный минимум) кемине јетирери; энелердиҥ капиталын 2021 јылдыҥ учына јетире улалтары ла бу акчаларды ӱзеери школдоҥ озогы ӱредӱни ле кенек балдардыҥ адаптациязын тӧлӧӧрине тузаланарын јаратканы; кижи бажына кирелтези прожиточный минимумды 1,5 катапка ашпай турган билелерде баштапкы ла экинчи балдар табылза, олорго ай сайын акча тӧлӧӧри; улусты ла таҥынаҥ аргачыларды калан тӧлӱлеринеҥ айрыыры ла пенсионерлердиҥ ле кенектердиҥ кеми алты сотыктаҥ ас дачаларына јердиҥ каланын салбазы; федерация ла талалар кеминдеги Јондык палаталарды талдаштарда наблюдательдер эдери ле талдаштар ӧткӱрер талалык кӱреелер талдаштардыҥ турултазын јӧптӧӧринде видеонаблюдение тузаланылары керегинде јасактар.\nЈасактар јаратканыстаҥ башка кӱски сессияда 51 парламентский угуштар ла 9 башкаруныҥ чазын ӧткӱргенибис. Кӱчӱрген айдыҥ 20-21 кӱндеринде Госдумада баштапкы ла катап Јииттердиҥ форумы ӧткӧн. Ондо текши тооло 400-теҥ ажыра делегаттар (талалык ла јииттердиҥ парламенттериниҥ депутаттары, јиит билимчилер, блогерлер, журналисттер ле ӧскӧлӧри де) турушкан, олор Россия Федерациязыныҥ 80 талазынаҥ ла 6 тыш ороондордоҥ келгендер. Эки кӱнге делегаттар экология, ӱредӱ, ишле јеткилдеш, коммунал ээлем ле ӧскӧ дӧ ууламјылар аайынча курч сурактарды кӧдӱргилеп, олорды келер ӧйдӧ јасактар эдип јараткадый санаа- кӱӱндерин угускандар. Мынайып олор јӱк бойлоры да ӱренгилеген эмес, а бисти де ӱреткендер. Мынаҥ ары мындый форумдар јылдыҥ ла ӧткӱрилери темдектелген.\n2017 јылдыҥ кӱски сессиязынаҥ 2018 јылдыҥ јаскы сессиязына 441 јасактыҥ ӱлекери кӧчӱрилген болгон. Текшилей алза, туку 1994 јылдаҥ бери јадып калган ӱлекерлерди шӱӱп јадыбыс ине. Мыныҥ ӱстине јаскы сессияга јаҥы јасактардыҥ 572 ӱлекери берилген. Темдектелген ӧйгӧ 50 пленар јуун ӧткӱрип, текши тооло 978 јсактыҥ ӱлекерин кӧрдибис, олордыҥ 343-и јасак болуп јарадылган, 155-и баштапкы кычырышла јӧптӧлгӧн. База 23 парламентский угуштар ла 3 башкаруныҥ чазын ӧткӱргенибис. Кичӱ изӱ айда Госдумада баштапкы ла катап «Развитие парламентаризма» деп адалган телекейлик форум ӧтти. Ондо 96 ороонноҥ келген 500-теҥ ажыра парламентарийлер ле эксперттер турушкандар. Олордыҥ солун-собырын ӱлешкен, ченемел алышкан иш-тожыныҥ ортозында ороондордыҥ парламенттери ортодо бир канча туштажулар ӧткӱрилген.\nЈарадылган јасактарды алзабыс, олордоҥ албаты-јонго јарамыкту деп улустыҥ ар-јӧӧжӧзине салар каланныҥ кемин рыночный баала эмес, а кадастровый баала чотооры; «дачный амнистияны» база 2 јылга улалтары; долевой строительстводо шиҥжӱни катуландырары; кижи бажына кирелтези прожиточный минимумды 1,5 катапка ашпай турган билелерге баштапкы ла экинчи балдары учун берилип турган акчалардаҥ НДФЛ-ды айрыыры; гражданский ле уголовный керектердиҥ баштапкы ла апелляционный јаргыларында кыйалта јогынаҥ аудиозапись ӧткӱрери; јаргычылардыҥ дисциплинарный молјузын тыҥыдары; апелляционный ла кассационный јаргылардыҥ јаҥы системазын тӧзӧӧри керегинде јасактарды адаар эдим. Кӧлӱктердиҥ регистрациязын ГИБДД барбай ла ӧткӱрери керегинде јасак база јаратканыбыс. Алтайысты корыыры, агаш-тажысты тузаланары јанынаҥ алзабыс, јыккан агашты кыйалтазы јогынаҥ ойтодоҥ орныктырары аайынча јасак јаратканыбыс, бир јылдыҥ бажында кажы јерде кандый агаш јыгылган ол ло јерде, ол ло бойынча ойтодоҥ отургызылар учурлу, албаты-јон бойы јыгылган агашты аҥылу јараду јогынаҥ тузаланарын јаратканыбыс, улуска агаш фондтыҥ јериндеги участокторын (ол тоодо дачаларын) ээленерине амнистия јарлаганыбыс.\nКезик јасактардыҥ ӱлекерлери коркышту кӱч јӧптӧлгилеген, јаан блааш-тартышта шӱӱжилгилеген, албаты-јон шӱӱзин деп баштапкы кычырышта да токтодылганы бар. Темдектезе, Россия Федерациязында тӧрӧл тилдерди ӱредери аайынча јасактыҥ ӱлекери тал-табышту шӱӱжилди. Блааш-тартыштыҥ тӧзӧлгӧзи ӱлекердиҥ баштапкы вариантында тӧрӧл тилдер факультативно ӱредилер деп айдылганы болгон. Орооныста эл тил орус тил болуп јат, мыныҥ ӱстине 22 республикада эл тилдер деген чыду база 36 тилге берилген, нениҥ учун дезе кезик республикаларда ӧс калык јаҥыс эмес, темдектезе, Дагестан Республикада онноҥ ажыра тилдер эл тилдер деп чотолот, база Кабардино-Балкария ла Карачаево-Черкессия бар. Тӧрӧл тилдердиҥ тоозы бӱгӱнги Россияда 250-неҥ ажыра, былардаҥ 80 тил литературный тилдер деп чотолот. Тӧрӧл тилдерди ӱредерин факультативке тӱжӱрген кийнинде, олор быжулай эмес, а колдыҥ сыртыла ӱредилери јарт. Оныҥ учун баштапкы кычырышта мен бу ӱлекер учун ӱнимди бербегем, концепциязын јаратпагам. Ӱлекер экинчи кычырышка белетелип турарда, шӱӱжӱ јаҥыс депутаттар ортодо эмес, а республикалардыҥ чыгартылу улустары, просвещениениҥ министерствозыныҥ ла Рособрнадзордыҥ специалисттери ортодо ӧткӧн. Экинчи кычырышта Думаныҥ билим ле ӱредӱ аайынча комитединиҥ председатели В.Никонов Россияда калганчы ӧйдӧ тӧрӧл тилдерди ӱренери ле ӱредери уйадаганын, бу сурактарла иштеп турган бир канча шиҥжӱ институттар јоголтылганын, ӧс лӧ ас тоолу ӧс калыктардыҥ тилин ӱредер специалисттер белетеер система шалтыраганын ла ӱредӱниҥ стандарттарын јӧптӧӧринде ле учебниктер чыгарында проблемалар болуп турганын бойы јетирди. Оныҥ учун јасактыҥ постановлениезинде тӧрӧл тилдерди ӱредерине керектӱ профессиональный учебниктер белетеериниҥ ле ӱредӱлик программалар тургузыларыныҥ пландары темдектелген. Јасактыҥ бойында тӧрӧл тилдерди ӱредери «федеральные государственные образовательные стандарты дошкольного, начального общего и основного общего образования обеспечивают возможность получения образования на родных языках из числа языков народов РФ, изучения государственных языков республик РФ, родных языков из числа языков народов РФ, в том числе русского языка как родного языка» деп айдылган.\nУлустыҥ пенсияга чыгар јаштарын узадары керегинде јасактыҥ ӱлекери баштапкы кычырышла јӧптӧлип, экинчи кычырышка белетенер ӧй јаҥжыккан бир айга эмес, а эки айга кӧптӧдилди…\n— Родион Борисович, бу ла айдылып турган јасак учун слерди ле И.Белековты «враги народа» деп бичип турган улус бар, мынаҥ озо, тӧрӧл тилди ӱредери аайынча јасак баштапкы кычырышла јӧптӧлип турарда, «хитрый Родион Букачаков в момент голосования не присутствовал на рабочем месте и в голосовании не участвовал» деп база бичигиледи?..\n— Мен олорло, политикандарла, јӧпсинер аргам јок, улустыҥ пенсияга чыгар јаштарын узадары аайынча јасактыҥ ӱлекери јӱк баштапкы кычырышла јӧптӧлгӧн лӧ экинчи кычырышка белетенер иш эки айга узадылган: талалар шӱӱжӱде база турушсын деп, санаа-кӱӱндерин база айдышсын деп. Баштапкы да кычырыштыҥ алдында јасактыҥ ӱлекери талаларга аткарылган болгон: 85 таланыҥ 73-и ӱлекерди јӧмӧгӧн, јаратпаганы — 12 тала. Экономикабыста керектер талдама ла демографиялык айалгабыс кызу эмес болгон болзо, эл-јонныҥ пенсияга чыгарыныҥ ӧйин кем кӧдӱретен эди? Алдыбыста эҥ ле кату турган сурак орооныстыҥ экономиказын кӧдӱрери болуп јат, президент ол јанынаҥ 12 нацпроект јарадып койды, олорды јӱрӱмде бӱдӱрерге арбынду акча керек. НДС эки процентке не кӧдӱрилген деп, шак бу акчаларды табарга кӧдӱрилип турбай. Је ол ок ӧйдӧ бис алдында јеҥилтелӱ (НДС-ы ноль ло 10 проценттерлӱ болгон) аш-курсакты ла эм-тусты — ол ло бойынча арттырып койгоныс. Пенсияга чыгар јаштарды узадары база ла мындый ууламјыла јарадылар. Пенсияга эр улус 2028 јылдаҥ ала 65 јаштуда, ӱй улус 2034 јылдаҥ ала 63 јаштуда барар деген тоо Башкаруныҥ варианты эмей. Темдектезе, Алтай Республиканыҥ депутаттарыныҥ вариантында пенсияга эр улус 63 јаштуда, ӱй улус 58 јаштуда чыгары керегинде айдылат. Оныҥ учун кӱчӱрген айда экинчи кычырышта бастыра варианттарды тапташтырарыс, анчада ла албаты-јонныҥ санаа-кӱӱни, талалык јаҥдардыҥ тӱп-шӱӱлтелери ајаруда болоры јарт.\nТӧрӧл тилдери ӱредери аайынча јасактыҥ ӱлекерин шӱӱжеристе, пенсияга чыгар јашты узадар ӱлекерди ле шӱӱшкенистий болгон. Талаларга ийилген ӱлекерди јӱк ле бир тала јаратпаган, арткандары бастыра јӧп болгондор. Башкы јыл, депутатка јаҥы ла тудуларымда, ӱнбереечилеримле баштапкы деген тушташтардыҥ бирӱзи акы-поэдис Борис Самыковло болгон. Аксагал мындый керек болорын та ары-јанынаҥ билген, та ӧскӧ кандый сезимдерле башкарынган, ол тушта меге ол алтай тилдиҥ салымы аайынча чындык ла чыҥдый јетирӱ берген эди. Чамал аймакта ӧскӧн, чыдаган кижи керектиҥ аайын бойым да оҥдоп, билип турбай. Чындап, «В Горном» ло «Лысый бурундук» деген сайттардагы «сӱмелӱ Букачаков» деген јетирӱ фейк (английский тилдеҥ орус тилге кӧчӱрзе, «подделка» дегени) туру. Мен тӧрӧл тилдери ӱредери аайынча ӱлекердиҥ баштапкы кычырыжында пленар јууннаҥ качпагам, учына јетире турушкам, фракцияга да угузып салган болгом, бу учуралда ӱлекер учун ӱнимди бербезим деп, концепциязы јастыра деп. Экинчи ле ӱчинчи кычырыштарда ӱлекерлерге ле постановлениеге кандый кожулталар эдилгенин ӧрӧлӧй айттым, оныҥ учун мен јасакты јӧмӧгӧм. Чындап, Тӧрӧл тилдерди ӱренерин ле ӱредерин јӧмӧӧр федерал фонд аҥылу јасакла јарадыларын база темдектегенибис.\n— Слер сананзагар, фейк јетирӱни слерге удура кемдер ӧткӱргилейт ле нениҥ учун ӧткӱргилейт? Политика јогынаҥ болбой турган болбой?\n— Та кемдер де, та нениҥ де учун (кӱлӱмзиренет), бу суракка менде оноҥ ӧскӧ каруу јок…\n— Слер «региональный неделе» деген ижигерде јаантайын аймактар ла јурттарла јорыктайдыгар, ондо болуп турган тушташтар аайынча нени айдарыгар?\n— Таладагы иштиҥ бир кӱни Горно-Алтайскта прием ӧткӱрерине барат, эки кӱни Москва ла Горно-Алтайск ортодо, эки кӱни Горно-Алтайск ла ыраак аймактар ортодо ӧдӧ берип турганы ачымчылу, ӱнбереечилерле туштажарга ӧй ас келижет. Улусла тушташтар јанынаҥ айтса, кӧп лӧ саба эрмек-куучын, сурак-проблема аймак кеминде эмезе республика кеминде чечилер сурактар болот. Федерация кеминде аайлалатан сурактарды кӧдӱрижейин, кӧжӱӱрлежейин, је слердеҥ меге мындый эмезе ондый чаазындар керек деп айдып јадым. Бу јанынаҥ эҥ ылтам, эҥ ылгым иштеген деп Кан-Оозы аймакты адайдым. Аймактыҥ башчызы Г.Н. Пильтин проектно-сметный документация болзын, ӧскӧзи де болзын капшай ла чыҥдый белетедип ийер кижи. Чуй-Оозыныҥ «ээзи» Г.М. Топтыгина база ондый ок башкараачы, јондык ишчилердеҥ Р.С. Пекпееваны («С.Т.Пекпеевтиҥ фонды»), Э.Ю. Суркашевти («Аркыт» экофонд) аҥылап темдектейдим, олордыҥ белетеген документтеринеҥ, чотомолдорынаҥ бир келишпес таппазыҥ.\nКичӱ изӱ айда јааштар јаабаганы учун кӧп саба јерлеристе ӧлӧҥ бӱтпеген, оныҥ учун быјыл кӧп улуска ундылып калган колчалгыларын чыгарып, аркага кирерге келижер ошкош. Јуртээлемниҥ министерствозы, республиканыҥ јаандары быјылгы јылды кӱч јыл деп эмдигештеҥ айдып, мында да, Москвада да иштегилеп тургандары јакшы. Бу ла калганчы пленар јуунда Башкаруныҥ солярка-бензинниҥ бааланганыныҥ компенсациязына талалар ортодо 5 миллирад салковой акча ӱлеери керегинде постановлениезин шӱӱштибис. Бу акчанаҥ Алтай крайга јаан акчалар келишти. Јуртээлемдик хозяйстволор мал-ажына толо ӧлӧҥ эдип албаза, олорго кандый да компенсациялар эдилер учурлузын федерал јаҥдарла эмдигештеҥ иштезе, мӧрлӱ болоры јарт. База айдарга турганым, органический аш-курсак керегинде јасак јаратканыбыс, бу јасак бистиҥ јуртээлемчилериске сӱреен јарамыкту тӧзӧлгӧ болоры алаҥзу јок. Кыскарта айтса, ару кей тынып, ару суу ичип, тайганыҥ тамзык ӧлӧҥин јиген (бис олорды минералла удобрениелеген эмезе пестицидтер тузаланып ӧскӱрген ӧлӧҥлӧ азырабай јадыс ине эмезе беске алынзын деп антибиотиктер бербейдибис) мал-ажыстыҥ эди ле сӱдинеҥ јазаган аш-курсак шак ӧрӧлӧй ӧзӧр стимуляторлорло азыраган деп айткан мал-аштыҥ продукциязынаҥ ас ла салза, эки катапка баалу болор учурлу. Јасакта органический аш-курсак деген оҥдомол чокым јарталып калган, мындый продукцияныҥ сертификадын јуртээлемниҥ кандый ла бӱдӱмдӱ хозяйстволоры алар аргалу, ИП-даҥ ала агрохолдингтерге јетире. Јасактыҥ бойы јарадылганы јаан иштиҥ јӱк башталганы туру, эмди федерал Башкаруга јасакты мынаҥ ары чыҥдый иштедетен подзаконный акттарын, ээжилерин, кемин, кемјӱӱзин чындык белетеери арткан. Бистиҥ республиканыҥ Башкарузына ла јуртээлем министерствозына база эмдигештеҥ кыймыктанар керек деп бодойдым, Алтайыстыҥ органический аш-курсагын садар рынокты эмдигештеҥ бедирегени, белетегени мӧрлӱ болоры ончобыска јарт.\n— Родион Борисович, президенттиҥ талдаштарыныҥ кийнинде Башкаруда кубулталар болуп, јуртээлемде јаҥы вице-премьер ле јаҥы министр тудулганы кандый санааларга экелет?\n— Јаҥы вице-премьер ле јаҥы министр тудулганыныҥ баштапкы алтамдары кӧрӱне берди деп айтсам, јаан јастыра болбос. Бу ла јуукта јуртээлем министерствозы бойы да, «Сколково» ло РАНХиГС-тиҥ агропродовольственный политика ааайынча тӧс јери де албаты-јонды аш-курсакла јеткилдееринде јеткер болдыртпазыныҥ доктриназына потребительский сурууны тыҥыдары аайынча кожулта эдер шӱӱлтезин угускандар. 2010 јылда јӧптӧлгӧн эски доктрина ороон ичинде садылып турган аш-курсак бойыс ӧскӱрген аш-курсак болзын деген планын бӱдӱрип салган, аш-курсактыҥ бӱдӱмдеринеҥ јӱк ле сӱт јанынаҥ программа эмеш бӱтпеген. Шак бу доктринаны бойыныҥ ӧйинде бӱгӱн јуртээлем аайынча вице-премьер болуп турган А.Гордеев белетеген эди. Јуртээлемге адылу вице-премьер тургусканы јакшы, нениҥ учун дезе мынаҥ озо А.Ткачев јӱк јуртээлемниҥ министри бололо, государство јуртээлемди јӧмӧӧр сурактарда Минфинге јайыла берип турганы јарт кӧрӱлген. Мыныҥ бажында госјӧмӧлтӧ отрасльга, подотрасльга эмес, а кажы ла производительге, чынын айтса, јаан-јаан агрохолдингтерге берилген. Аш, помидор, эт, сӱт ле ӧскӧзин де иштеп турган производительдер «мениҥ аш-курсагым эҥ ле керектӱ, мениҥ аш-курсагым эҥ ле талдама» деп, бой-бойлорыла маргаандажып баштагандар ла министрдиҥ адазыныҥ адыла адалган агрокомплекс ороон ичинде рис ӧскӱреринде экинчи, сахар јазаарында ла ээленген јерлериниҥ кемиле бежинчи боло берген, а кичӱ ле орто кемдӱ производительдер госјӧмӧлтӧ јок артып калгандар. Јаҥы јалмууш јаҥыдаҥ јалмап, јаҥы вице-премьер ле јаҥы министр мындый јастыраларды этпес деп иженерис артат.\n— Адакыда, албаты-јонго айдып ийер не сӧзигер бар, айса болзо, кӱӱнземел бар?\n— Кӱӱнземел бир ле: бастырабыс эзен- амыр, су-кадык ла јеткил-бӱткӱл јӱрели, база сӱӱш, сӱӱнчилер ле ырыс келзин!!! Эл Ойында болгоныма сӱӱнедим, Алтайынаҥ ыраакта јӱрерге, албаты-јонго јарабай турган јасактар јазаарга ла јӧптӧӧргӧ кӱч эмей, айдыҥ-кӱнниҥ айалгазы быјыл Москвада да, Алтайда да кату болды. Бот, мындый ӧйдӧ калыгыстыҥ сӱрлӱ байрамы кижиниҥ кӱӱнин кӧдӱрет, ийде-кӱч берет. Улаганныҥ улузын мактаар кӱӱним бар, сӱреен јараш байрам биске сыйладылар, акча-манаттаҥ кату ӧйдӧ мындый јыргалды кӧдӱрип чыгарга баатырдыҥ баатыры, ойгордыҥ ойгоры болор керек. Ойынныҥ ачылтазы сӱреен јарады, оны сананып тапкан, тургускан В.Е. Кончев ле К.Ф. Малчиевке јаан быйан! Алдындагы Эл Ойындарда чылап, ары-бери чачылаҥдаган, анда-мында јыгылган эзириктер јок болгоны сӱӱндирди, Эл Ойынды эрӱӱл ӧткӱрип ийер арга болордо, арткан да јыргалдарысты, куда-кубуйысты, той-белкенчегисти не эрӱӱлге ӧткӱрбезибис деген санааларга да келдим? Алтай кӱрештиҥ «абсолютказын» кӧрӱп, бу теп ле тегин маргаан, теп ле тегин кӱреш эмес, а нацияныҥ ады-чабын чыгаратан јаан учурлу јарак болгоны бистиҥ кӱрешчилерге јетпей тургандый билдирди, олор маргаанга, кӱрешке бир де белетенбей чыккандары сӧӧк-тайактарынаҥ, балтыр-бултырларынаҥ јарт кӧрӱлди.\n— Эл Ойынныҥ ӧйин ӱч эмезе тӧрт јылга узадар керек деген шӱӱлтелер јӱрӱ, слер оны канайда кӧрӧдигер?\n— Јаратпай јадым. Эл Ойын бастыра албатыбысты бириктирип јаткан сок јаҥыс байрамыс, а республиканыҥ ӧс калыгыныҥ — кӧксиниҥ ойы, кӧзиниҥ чогы: бистиҥ кеп-кийимисти, јаҥарысты, кайысты, кожоҥысты, кокырысты, кӱӱлик ойноткыларысты мынаҥ ӧскӧ кайда кӧрӧрис, кайдаҥ угарыс? Хакас, якут, тыва, бурят калыктар мындый байрамдарын јылдыҥ ла ӧткӱргилеп јат, биске, карын да, олордоҥ тем алынар керек деп бодойдым. Бу Эл Ойында эмеш оҥдолбой арткан сурак «келер Эл Ойын кайда болор?» деген сурак болды, алдында Эл Ойындарда андый болды ине: байрамды ӧткӱрген аймак эки јылдаҥ байрам ӧткӱретен аймакка эстафета беретени?\n— Ачык-јарык куучынаар учун јаан быйан, јаактуга айттыртпагар, јарындуга туттыртпагар!!!\nЭрмек-куучынды П.Попошев ӧткӱрген.\n« На территории Республики Алтай проводится операция «Оружие»\nО мерах социальной поддержки сирот »


Ундылбас јылдар эзелет - altaicholmon\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган музейде Эземниҥ вахтазы ачылганына учурлай кандык айдыҥ 11-чи кӱнинде ӧткӧн «Салют, Jеҥӱ! Ол ыраак ла јуук Jеҥӱниҥ кӱни» деп адалган туштажуга каланыҥ школдорыныҥ ӱренчиктери ле студенттер келди. Олордыҥ алдына ветерандардыҥ республикан биригӱзиниҥ јааны Борис Кӱндӱлеевич Алушкин тӱӱкиде арткан јылдарды эзедип, бойыныҥ бала тужын эске алып куучындады. Jуу башталып турарда, ого алты јаш болгон. Оныҥ учун бала тужы сыраҥай ла ачу-коронду јылдарга келишкен. Jаш ӱйени јаан јашту ӧрӧкӧн јеҥ јастанып јыгылган јуучылдарды ундыбай, олордоҥ тем алып, Тӧрӧлине чындык улус болзын деп кычырды.\nРоссияныҥ ветерандарыныҥ биригӱзиниҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ јааны С. В. Денчик уткуулду сӧзинде балдарды Туулу Алтайдыҥ тӱӱкизин шиҥдеп, јууныҥ јылдарында болгон јылыйтуларды ундыбай, база катап андый ӧйлӧр болбозы учун јӱрер керек деп айтты.\n«Россияныҥ офицерлери» биригӱниҥ Алтай Республикадагы бӧлӱгиниҥ јааны В. В. Перов балдарды таадаларлу болгонын баалап, олорды тооп јӱрзин деп јакып, бойы кичинек уулчак тушта таадазы ла улдазы јууга атанып, кайра јанбаганын бастыра јӱрӱмине карамдап, карыгып јӱргенин айтты.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууда туружып, јеҥ јастанып јыгылгандардыҥ мӧҥкӱзин бедиреер кыймыгуныҥ Алтай Республикадагы бӧлӱгиниҥ јааны А. М. Вилисов јууныҥ јылдарында орооныстыҥ кажы ла толыгында јаткан албаты јеҥӱге јӱткигенин, фронттогы јуучылдарды јеткилдееринде арга-кӱчи јеткенче турушканын темдектеди. Бу ла кӱндерде Ленинградты айландыра јерлерде бедирештӱ иштер башталып јаткан, бистиҥ таладаҥ бир группа ол иш-керекте туружарга барып јатканын јетирди.\nМузейдиҥ ишчизи, культураныҥ нерелӱ ишчизи Т. И. Полтева «Нацизмге удура бис кожо тартышканыс» деп кӧрӱле таныштырды. Мында кӧргӱзилген слайдтарда СССР-дыҥ союзный республикалары Тӧрӧлин корыырында кандый јӧмӧлтӧ-болуш јетиргениле аҥыланганы кӧргӱзилген. Ол тоодо бистиҥ де јерлештеристиҥ ады-јолы ла эткен керектери айдылды. Татьяна Ивановна ветерандарга Jеҥӱниҥ кӱнине учурлай белетеп салган уткуулду сӧстӧрлӱ открыткаларга кӱӱнзеген улусты кол саларга кычыру этти. Бу открытканы бойыла кожо алып, јаан јаштуларга да сыйлаарга јараар.\nТуштажуныҥ учында 2-чи таҥмалу кӱӱлик школдыҥ 2-чи клазыныҥ ӱренеечизи Софья Кубекова «Боевые ордена» деп кожоҥын сыйлады.


Балдарга—«кей» акча - altaicholmon\nИшјал ас, пенсия ас, јеткилдеш комой… Мындый куучындар јаан улус, каргандарыс ортодо угулып ла јат, тӧгӱлип ле јат. Jе нениҥ де учун балдардыҥ пособие—акчазы керегинде куучын кайда да угулбайт? Jиит улус бойыныҥ курч сурактарын кӧп кӧдӱрбейт, айтпайт, аайына чыкпайт.\nНениҥ учун государство бойыныҥ келер ӧйине, јашӧскӱримине ајаруны этпейт? Jаан јамыда отурган улус баланыҥ 16 јашка јетире алып турган пособиези 126 салковой деп билер бе? 126 салковой!..\nJас келди. Балам кыш туркунына ӧзӱп, јаанап калды. Былтыр кийген кийими кичинектеди. Акыр, мен бӱгӱн пособие алдым, барып, балама 126 салковойло јаҥы кийим-тудум алайын. Кече эмчиликте врач ал-камык эм-тус ичсин деп айтты, эмдер алар керек. Курсак-тамак кайда? Оноҥ кандый бир јараш ойынчыкла баламды сӱӱндирип ийейин… Чындап, ундып салган турум не, садик учун база тӧлӧӧр керек! Карын, государство бисти ундыбайт, ай сайын 126 салковой берет. Оноҥ ӧскӧ байагы кийимди, курсакты, эм-тусты мен неле алатам?!\nJе чынынча айтса, кандый ачымчылу! Бу кире акчала кижи бӱгӱн нени эдер? Энемниҥ айтканыла, 90 јылдарда ол бистер учун 126 салковой алып турган болгон. Бӱгӱнги кӱнде бу ла кире акчаны мен балам учун база аладым! Онјылдыктар ӧдӧт, баланыҥ пособиезиниҥ акчазыныҥ кеми ол ло бойы артат. Ол јылдарда бу кире акчала эне кижи балазына оҥду нени-нени алып ийер аргалу болгон болзо, бӱгӱнги кӱнде бу акча—кей! Оны бистиҥ јаандарыс оҥдобойт ошкош! «Тойу кижи торологонды оҥдобос» дегени, байла, мында.\nКалганчы эки јылга байагы 126 салковойды да аларга чак болды. Кажы ла јыл јаҥар айда, келер јылга акчаҥды аларга турган болзоҥ, ал-камык документ-справкаларды јаҥыдаҥ јууп, МФЦ-га беди, бу сурак јанынаҥ иштеп турган бӧлӱкке беди барып, табыштырар керек. Бу кандый политика, јарты јок. «Балдар—бистиҥ ижемјибис, келер ӧйис» деп јараш сӧстӧр кажы ла толыктаҥ угулат. Jе олорды чыдадарга, ӧрӧ кӧдӱрерге, Кижи эдип ӧскӱрерге оҥду јӧмӧлтӧ эдилбейт. Тоҥ болбосто, 126 салковойло «тӧгӱндеп» салат. Государство јашӧскӱримле иштебей турган деп айтпай јадым, иштейт. Таҥкылашла, сыралашла тартыжат, аргазы јетпей турган билелерди, каршулу керектер эткен эр кемине јетпеген балдарды ајаруда тудат, јаантайын камыстарга кычырат. Jе бу курч сурактар кайдаҥ чыккан? Оныҥ тӧзӧгӧзи неде? Бала нениҥ учун уурданат? Айылынаҥ качат? Каршулу керек эдет? Jеткерге кирет? Jиит билелер не айрылат? Ол ло баланыҥ пособиези 126 салковой эмес, ас ла дезе 1260 болгон болзо, айса болзо, энези балазын бассейнге бичидип салар эди, кандый бир секцияга, кружокко берер эди. Балада тенип базар бош болбос эди. Бала магазиннеҥ шоколад (темдектезе) уурдабас эди. Чын, ӧрӧ турган јаҥдарды бастыра ла бурулаарга јарабас. Кӧп неме кижинеҥ, таскамалдаҥ, ада-энезиниҥ јозогынаҥ камаанду. Jиит билелердиҥ, оогош балдарлу улустыҥ сок јаҥыс ижемјизи—бойлоры ла ада-энези. Албаданчак јииттер тӱни-тӱжи иштеп, аргазын табып јадылар. Олорго ада-энези болужып турганы—јаан јӧмӧлтӧ лӧ болуш. Jе ада-эне јок улус база бар ине… Jаан јӱрӱмге алтап, јаҥы ла ишке кирген, јаҥы ла биле тӧзӧгӧн адазы-энези јок јиитке будына бек турарга кемнеҥ болуш сураар?\nИженедим ле бӱдедим, качан бирде ӧрӧги јаҥда отурган ӧрӧкӧндӧр тегин кижиге, анчада ла јиитке, ајару эдер. Тӧзӧлгӧн кажы ла билеге турадаҥ сыйлалар, кажы ла чыккан балага—банкта арбынду счет ачылар. Jаан ооруга табарткан балага акчаны тегин албаты бир копейкадаҥ јуубас, казнаныҥ миллиондорын уурдагандар јоголор


Билимчи нӧкӧри керегинде кайчыныҥ сӧзи - altaicholmon\nБыjыл атту-чуулу кӧп алтай улустыҥ толо јылдыктары темдектелген. Олордыҥ ортозында бистиҥ улу кайчыбыс А. Г. Калкинниҥ ле билимчибис С. С. Суразаковтыҥ 95 jаштары кирди. Олор керегинде кӧп тоолу билим бичиктер де, статьялар да бичилген. Jе кайчы кижиниҥ бойыныҥ шиҥжӱӱчизи, антыгарлу нӧкӧри керегинде кереестеп айткан сӧзин баштапкы катап jарлап jадыс.\nКайчы А. Г. Калкинниҥ айтканын 90 jылдарда Тамара САДАЛОВА бичип алган ла газетте айдылган аайыла јарлалат.\n— Сазон Саймовичтиҥ нӧкӧри jаҥыс мен эмезим. Ол алтай калыктыҥ jебрен чактаҥ бери чӱмдеген, кайлаган jаан ӱлгерлердиҥ «аҥчызы» болгон, jаан кеп куучындарды бичиген, jаан тууjылардыҥ чеченин билген, jаан кайчылардыҥ тилмежи болгон. Кӧп улустыҥ кереес сӧстӧрин мениҥ нӧкӧрим Сазон Саймович ак-jарыкка чикезине бичип артырган. Билимчи кижи ундылбас, ойгор бажы jылыйбас. Алтын сӧстӧр арчылбас, албаты колында jӱрер ле ол, ойгор бичик jылыйбас, столдо, архивте jадар ла ол. Билимчи бойы ундылбас, алтай сӧстӧрдӧ адалар, алтай бичикте кычырылар,\nЭмди мен, кайчы, алтын пластинка айланза, агаш топчуур ойнозо, алтай чӧрчӧк чӱмделзе, кӧп кайчыдыҥ ӱнин, кайчылардыҥ чеченин аайлап, тыҥдап угуп jӱредим. Туруйна керегинде кожоҥды туудаҥ тууга айланып, jуртынаҥ ӧскӧ талага аскын-тоскын турна ыраада барып jатканын, ыраак алтайдаҥ айланып, ырысту келип болор бо деп чӱмдӱ кожоҥго сӱӱнедим.\nАлтын бӱри jайкалган Алтайдыҥ баалу агажы «Ак кайыҥды» артист балдар кожоҥдозо, алтай сӧстӧр угулза ла сананадым наjымды. Мен нӧкӧримниҥ Тӧрӧлин корып тартышкан, jуулажып jӱрген jерине айылдап база барып jӱргем. Сазон Саймович бала тужында jууга учурайла, jуудаҥ старший сержант болуп, Алтайына уур шыркаларлу jанган. Канча миллион калыктыҥ jыда бажын блаажып, ӱлдӱ-мизинеҥ тартыжып, калjу фашистке Тӧрӧлин бербей, калапту согушта jыгылган калыктыҥ jебӱзинде мен база болгом. Таштаҥ эткен кереестер келетен чактарды сакып, jыгылгандарды тоолоп, алтын сӧстӧрлӧ бичилген. Адамныҥ jаткан госпиталин Ленинградта jӱрӱп, база кӧргӧм. Ат jакшызы jал jастанып, эр jакшызы jеҥ jастанып jаткан jебӱди jанында озогы ӧйдиҥ баатырларыныҥ сӱрлерин база кӧргӧм.\nМен 1947 jылда Москвада Сазон Саймовичле тушташкам. Аказы деп, оныла мени Нина Николаевна Суразакова таныштырган. Ол кижиге туштаган ла бойынча, билимчи кижи болорын тургуза ла билгем. Москвага jӱреле, «Кызыл jылтыс одын кӧрдим» деп очерк бичийле, газетке де чыгаргам. «Маадай-Карады» анда баштап ла чийгенис.\nJуу божоп то калза, кемjӱлӱ калаш, улус тогус паекту, калыҥ кеден кийимдӱ, jаан улус шыркалу, jаш балдар чыдагалак, кийим уйан, курсак тапчы. Кышкыда Москвада тушташкан да болзоос, jайгыда Сазон Саймович чыккан-бӱткен Алтайына айылдап келген, амырап, аспирантураны божодорго эки jыл арткан деп. Ол Улаган аймакка келерде, мен абамныҥ, Гавриил Долматычтыҥ, айылында jаткам. Сойып берер кой до jок, энем-сыйным Паспартыда. Бис экӱ ӱлгер бичий бердис, «Темене Коо» деп чӧрчӧк. Ол оноҥ «Алтай баатырларда» сегизинчи томдо, jирме сегис jыл бололо, бичик болуп чыккан.\nОрто курсак отургыспас, jарым курсак jатыргыспас. Jе Улаганныҥ чейдемин бис экӱ ичкенис ле, бир ӱдеге аш болды, ойто ло карын кылтылдаган, мен нӧкӧримди ээчиделе, Туралудыҥ оозында Куюков Даниил Ильичке јеттим. Азый меге jесте болгон, эjем jада каларда, ӧскӧ кижи алган, бу да ӱйи мени jаҥыс уулына бодоор. Мен бу айылга jӱс катап jӱргем, аскан ажы сообос, кокыр куучыны тӱгенбес улус. Биске бир серке сойды, эки казан аракы асты, чуурумдап, Чурум Иваныч деп сабады Сазон Саймович кӧрбӧгӧн кижи болуптыр. Кӧп куучын болуп, эҥир кирип барды, меҥдебей, куучындажып отурганчаас, тӱн кирген, андый да болзо, бис айдыҥда Улаганга jедип келдис. Jестем аҥдап-суулап jӱрӱп jанганынаҥ улам бистиҥ jӱктенген jӱктӱкте эт, быштак, jе андый да болзо, таҥ алдында Улаганда.\nJе мен кару нӧкӧрим Сазон Саймовичтиҥ jӱрген jӱрӱмин сананадым. Ол Улагашевтиҥ улу чӧрчӧктӧрин секретари да болуп бичиген, улу орус тилле jазап чыгарган. Туба калыктыҥ туура салбас чечен сӧстӧрин, ару алтынга бодоп, сумалга толтыра салганын, ак-jарыкка чыгарганын кижи кайкабас неме эмес.\nТуура салбас улу керекти ол билгенинеҥ улам, мениҥ ӱч jакшы кай ӱлгеримди, ады-jарлу алтай баатырларды улу орус калыктыҥ тилине jазап кӧчӱрип чыгарган. Алтай калыктыҥ ады jарлу «Алтай Буучай» деп чӧрчӧк, экинчи чӧрчӧк адамнаҥ уккан «Маадай-Кара». Бу чӧрчӧктиҥ кереес сӧзин теҥериде jылтыстаҥ кӧрӧрӧр, телекейде бичиктеҥ кӧрӧрӧр. Оныҥ jуругын jураган Игнат Ортонуловтыҥ ӱлӱӱзи бар, бичикке келиштире jазаган Гавриил Долматычтыҥ ӱлӱзи бар. Орус тилге, алтай тилге бу бичикти чыгарган учун доктор адын ададып, диплом алган Сазон Саймовичтиҥ ойгор ижи ончо калыкка керееске арткан.\nӰчинчизи — алтай калыктыҥ аҥчы чӧрчӧги — «Очы Jеерен jакшы атту Очы-Бала баатыр». Ол jуу-тонокко барбас, jуулап келгенди jандырбас, совет ӱй улустыҥ баатыр jӱрӱмин кӧргӱскен ӱлгер. Эки катап черӱле тартышкан, келген jуучылды тирӱ аткарган, тынын кыйбай, чыркалу ийген. Арт-учында бойы барып, каан ӧргӧӧзине jедип барган, ойгор чӧрчӧк бирӱзи ол. Телекейде калыкка jарлу адын, бойын теҥеридеҥ кӧрӧрӧр, семис тушта ат jараш, cегистӱде ай jараш. Айга jеткен алтын сӧстӧрдиҥ — баатыр кыстыҥ ийдези мында.\nТуура салбас jаан керекти мениҥ jерлежим, мениҥ наjым ак-чегине jазап салган. Оныла кожо мен Чолушманда да болгом, Улаганда да болгом, Сайдыста да болгом, Jабаганда да болгом, Экинурда да болгом, Москвада эки катап тушташкам. Кӧп кожоҥдор, кӧп куучындар, кӧп ӱлгерлер, кӧп кокыр ол нӧкӧрлӧ мен бичигем.\nАлтайда бӱткен jаан кайчы, jаан чӧрчӧкчи, jаан ӱлгерчи, jаан алкышчы, кӧп модор чечен сӧстӧр билер, кӧп jакшы кожоҥ билер улустыҥ ончозына Сазон Саймович jолугып, албаты сӧстӧрин кереес эдип, канча бичикте jазап чыгарган. Сазон Саймовичтий кижи Туулу Алтайда jок эмес, бар. Бар да болзо, ас. Ол нӧкӧримниҥ бир jайнаган кожоҥыныҥ бирӱзи деп, улуска кожоҥдоп jӱредим:\nОҥынаҥ (чикезинеҥ) салкын согордо,\nОнчо чечек ойгонот.\nОзогы наjым туштаарда,\nОйылган кӧстӧҥ jаш агат.\nТерсинеҥ (тескеризинеҥ) салкын согордо,\nЧейне бажы элбирейт.\nJеримнеҥ наjым туштаарда,\nТежилген кӧстӧҥ jаш агат.\nСазон Саймович кӧс jок кижи эмес, jыгылганча кӧстӱ jӱрген, андый да болзо, чили кӧстӱ, алтын очко нӧкӧримниҥ jӱзинде болгон.\nОныҥ база бир качкан кыс керегинде Сайдыстыҥ кожоҥы бар, куда келерде, аракызын энези ичпеген, кызы энезине кожоҥдогон:\nЧулан тӧмӧн чурабай,\nЧумра (иркек) торбок кайткан деер.\nЧуулданза да ичип ийбей,\nЧулаан (ачынган) энем кайтты деер.\nКажаан тӧмӧн калып ийбей,\nКазра (тижи кунан) торбок кайткан деер.\nКарганза да ичип ийбей,\nКабайлаган энем кайтты деер…\nМалды кӧрзӧ лӧ, ол кандый jӱрӱмдӱ болор, тургуза ла билерим. Кижиди кӧрзӧ лӧ, кандый кылык-jаҥду, кандый санаалу, тургуза ла билерим. Бу улу кижи Сазон Саймович мениҥ кылыгымды ӱзе jакшы билип, мен керегинде албаты-jонныҥ тилиле куучындаар боло берерде, обкомго до, райкомго до билгенинче айдып берген. Мениҥ jӱрӱмимди jажырбай, газетке де, журналга да, бичикке де ӧткӱре jамандабай, ӧткӱре jажырбай, акка-чекке бичийле, божогон.\nJе мен, нӧкӧр, кар айланып, jоткон тӱшсе, туу кӧрӱнбей, туман бӧктӧзӧ, jолды таппай азып jӱргенисти, тергендӱ атла jелдиртип бараатканын, jакут олонхо аргазын таппай, jакыла будын ороп турганын, Чиберти кечӱзин аспай кечирип, чике jолло деремнеге келгенисти ундыбазым. Ойгор бажыҥ jылыйбас, кару наjым ыраабас. Тӱш jеримде туштап jӱредим, тус jӱктенгенин кӧрӱп jӱредим…\nАйткан сӧстӧр ундылбас, алтын бичик арчылбас. Ойгор сӧстӧр ундылбас, билимчи кижи jылыйбас. Айткан сӧстӧриҥ калыкта, алтыннаҥ баалу ӱлгерде, кожоҥныҥ сӧстӧри кожунда (кӧп улус ортодо), мӧҥӱннеҥ баалу улуста.


«Алтын оймок» — бийик моданыҥ байрамы - altaicholmon\nАлтай калыктыҥ јаҥжыккан ла сӱрлӱ кеп-кийиминиҥ «Алтын оймок» деп адалган кӧрӱ-байрамы каладагы Албатылар најылыгыныҥ туразында јаҥар айдыҥ учкары ӧтти.\nАлтай албатыныҥ јебрен-кумран ӧйлӧрдӧҥ ала азыраган ак малыныҥ тӱгинеҥ, терезинеҥ кеелеп-кееркедип эткен эдимдери, кептери бӱгӱнги кӱнде орныктыруныҥ јолында, јаҥы ӧйлӧ, кӧрӱмле ичкери јолын алынат. Алтай эл-јон ар-бӱткенниҥ балдары болордо, олордыҥ ич-телекейи, кӧрӱми, кӧгӱс байлыгы база аҥылу. Кӧктӧнӧр-узанар устар кандый да ӧйдӧ эдимдерин кееркедетен сӱр-кеберлерди ӱргӱлјикке улу ла кеен Алтайыныҥ ар-бӱткенинеҥ, аҥ-кужынаҥ, агын сууларынаҥ алган ла алат. Јаҥжыккан чӱм-јаҥ бӱгӱнги кӱнде јайаандык ижин улалтып јатканын ӧткӧн байрам бийик кеминде кереледи. Калыктыҥ кеп-кийиминиҥ бийик модазыныҥ байрамында республикада, онойдо ок ороонныҥ башка-башка талаларында, ӧскӧ дӧ ороондордо ады-јолы јарлу, танылу колы алтын ус Зинаида Таханованыҥ кийистеҥ белетеген кеп-кийиминиҥ јуунтызы сӱрлӱ болды. Онойдо ок јарлу дизайнерлер, устар Кемине Сатунова, Аржан Кухаев, Айжана Какпакова, Айсура Таханова, Валентина Саксаева, Айсулу Такина, Чейнеш Саданчикова, Елена ла Андрей Пакшиндер бойлорыныҥ јуунтыларын кӧргӱстилер.\nЈайалталу устар озогы, тӱӱкилик учурлу кӧкти-јикти, эдимниҥ кажы ла бӧлӱгин, јанын бастыра јанынаҥ шиҥдеп, ајаруга алып, эдимди ӱлгелееринде, кӧктӧӧринде ол ээжи-некелтени буспаска, ого тайанарга амадаган, иштеген. Коо сынду, кеберкек кыстар, уулдар, болчомдор тередеҥ, кийистеҥ, бӧстӧҥ темирди, агашты, ташты тузаланып кӧктӧгӧн эдимдерди подиумда кӧргӱстилер. Кӧрӱге онойдо ок сценада кийетен, той-јыргалдыҥ, эҥирги ле кӱниҥги кийетен кеп-кийимдердиҥ байлык ла солун јуунтызы кӧргӱзилди. Кеп-кийимге келиштире башка-башка материалдардаҥ белетеген јарангыштар база кӧргӱзилди.\n«Алтын оймок» деген фестиваль-кӧрӱниҥ туружаачыларын Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердниковтыҥ адынаҥ Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева уткыды.\nОныҥ темдектегениле, калыктыҥ јаҥжыккан кеп-кийиминиҥ байрамы ол јаҥыс та јаркынду, сӱрлӱ байрам эмес, је онойдо ок ол јаҥжыккан кеп-кийимге, кӧгӱс байлыкка јилбиркедерге јарамыкту айалга.\n«Бис јаҥжыккан кеп-кийимниҥ байрамын ӧткӱрип тура, эл-јонло оныҥ учурын кӧргӱзерге эрмек-куучынныҥ јаҥы бӱдӱминиҥ, онойдо ок калыктыҥ культуразыныҥ учурыла элбеде таныштырар иштиҥ база јаҥы эп-аргазыныҥ тӧзӧгӧзин саладыс. Алтай Республикада башка-башка укту албатылар амыр-энчӱ јуртап јат ла олордо кӧргӱзетени, таныштыратаны база кӧп. Олор бойлорыныҥ культуразыла, јаҥжыгуларыла таныштырар аргалу. Јараш ла јаркынду байрамды белетеп ӧткӱргендерге ле оныҥ туружаачыларына, модельдерге јаан быйан» — деп, Наталья Михайловна айтты.\n«Алтын оймок» фестиваль ӧйинде калыктыҥ кӧктӧнӧр-узанар ла эмдиги ӧйдиҥ кееркедим-кеелеер јайаандык ижин, эрјинедий энчи-байлыгын чеберлеп, ичкери ӧзӱмдӱ јолло кӧндӱктирип јаткан ла бийик моданыҥ байрамында эрчимдӱ турушкан устарына Алтай Республиканыҥ эл политика ла јондыкла колбулар аайынча комитеди Кӱндӱлӱ грамоталар табыштырды. Јайаан јайалталу ус Ольга Саватовага бу комитет Быйанду самара табыштырды. Ольганыҥ кийистеҥ эткен эдимдери, ойынчыктары эл-јон ортодо суруда, јилбӱде ине.\n«Алтын оймок» байрам ӧйинде јуулгандарга «Новая Азия», Алтай Республиканыҥ бијениҥ ле кожоҥныҥ «Алтам» деген государственный театры, Добрыня Сатин, Эмиль Толкочеков јараш ойын-концертин кӧргӱсти. Бӱгӱнги кӱнде байлык ченемелдӱ устардыҥ эдимдериниҥ јуунтыларын кӧрӱп, эмдиги јииттер, келер ӧйдиҥ устары шак олордоҥ јозок алар, ӱренер деп иженер керек. Темдектезе, Зинаида Кыркыновна Тахановага јап-јакшынак, бастыра јанынаҥ јеткилделген мастерской ачып берзе, ол кӧктӧнӧр кӱӱндӱ јииттерди таскадар-ӱредер эди.\nБийик моданыҥ мындый байрамы албатыга, анчада ла јииттерге сӱреен керектӱ. Бичикте берилгенине ӱзеери јӱрӱмде кӧргӧни база јаан ӱредӱ. Калыктыҥ культуразыныҥ, тӱӱкизиниҥ ӧзӧги, ийдези шак мындый байлыгыста эмей. Мынаҥ ары бисле коштой јаткан орус албатыныҥ, онойдо ок ӧскӧ дӧ элдердиҥ кеп-кийиминиҥ байрамын ӧрӧ адалган комитет ӧткӱрер. Нениҥ учун дезе калыктар бирлиги, најылыгы кӧгӱс байлык, јаҥжыгулар ажыра ӧзӧт, јаранат. Мынаҥ ары, айса болзо, бийик моданыҥ «Алтын оймок» деген байрамы эл театрда, јаан сценада ӧдӧр. Ол республиканыҥ база бир солун кебери, оморкодузы болорында алаҥзу јок.


Улаганский район, Республика Алтай, Сайт газеты «Улаганнын солундары», Неделениҥ солуны\nНеделениҥ солуны 16.07.2020\nОрооныстыҥ почтазыныҥ ишчилери кажы ла јылдыҥ јаан изӱ айдыҥ экинчи амыраар кӱнинде профессионал кӱнин темдектейдилер.\nБыјыл бу байрам јаан изӱ айдыҥ 14-чи кӱнине келишти.\nПочта озогы да ӧйдӧ, эмди де кажы ла кижиниҥ јӱрӱмине јаан камаанын јетирет. Почтальондор сакылталу самараларды, газеттерди, журналдарды ӧйинде јетирип, кажы ла айылга јаҥы солундар ла јӱзӱн-башка кӱӱн-тап экеледилер.\nУлаган аймактыҥ почтазы тӧзӧлип, иштеп баштаганынаҥ бери канча јылдар ӧткӧн. Ол аймактыҥ ончо јурттары, республикабыстыҥ аймактары, орооныстыҥ калалары ла анайда ок, гран ары јанындагы ороондор ортодо колбу тудуп, jаҥы ӧйдиҥ некелтелериле ижин улалтат.\nТургуза ӧйдӧ Улаганныҥ почтазында бастыр јаба он ишчи. Почтаныҥ јааны болуп баштапкы јыл Вероника Олеговна Олчонова иштейт. Мынаҥ озо јылдарда Вера Васильевна Сартакова почтаны билгир башкарган болгон. Почтаныҥ јааныныҥ ордынчызы - Оксана Николаевна Токоекова.\nБыјыл почтаныҥ ишчилериниҥ тоозына јаҥы јиит специалист Аруна Рустамовна Белеева кожулган. Анайда ок, Эллада Михайловна Сартакова мында ишмекчи јолын баштады. Олор оператордыҥ ижин бӱдӱргилейт.\nПочтальондор: Светлана Ильинична Чулчушева, Алтынай Васильевна Сартакова, Татьяна Тихоновна Белеева. Тискинчи - Николай Николаевич Бондарь, садучы -Аруна Алексеевна Токоекова, ак-чек учун карулу кижи Айсулу Борисовна Чулчушева.\nБӱгӱнги кӱнде почта ажыра кандый ла калага железнодорожный ла авиа билеттер садып, сотовый телефонго акча салып, электроот тӧлӧӧр, заказной ла тегин самаралар аткарар, акча кӧчӱрер, "Отп-Банк", "Хоум-Кредит", "Альфа-Банк" банктар ажыра алган кредиттер тӧлӧӧр, јӱзӱн-башка журналдар ла газеттер алдыртар, тӱрген почтала посылкалар, самаралар аткарар (тегин почтанаҥ кӧрӧ тӱрген, баалу), открыткалар садып алар аргалар бар. Анайда ок, калганчы ӧйдӧ почтаныҥ www.рochta.ru сайты ачылган. Кажы ла кижи Интернет ажыра сайтка кирип, очередь јогынаҥ заказной самаралар, посылкалар бичип аткарар, посылка кандый јерде јеткени керегинде јетирӱ кӧрӧр лӧ оноҥ до ӧскӧ јаҥыртулар табылган.


Туулу Алтай Арасей эл-тергеезине киргени - altaicholmon\nТуулу Алтай Арасей эл-тергеезине киргени\n1755-1756 јылдарда Джунгар каандык оодо согулган кийнинде, Туулу Алтайдыҥ јери Цин империяныҥ ла Амур-Санаа нойонныҥ тӱймеен кӧдӱрген јуучылдарыла толуп калган болгон. 1756 јылдыҥ чаган айында Кайрлук ӧзӧктӧ 13 јайзаҥныҥ (Омбо, Боокол, Кутук, Буктуш, Бурут, Номыкай, Амзына, Кочерен ле ӧскӧлӧри де) јууны ӧткӧн. Јуулган јайзаҥдардыҥ адынаҥ Омбо јайзаҥ Елизавета Улу-Каанга баштанып, олорды бойыныҥ канадыныҥ алдына алып, корулап алзын деп бичиген. Россияныҥ тоозына кирер јайзаҥдардыҥ кӱӱн-санаазы 1756 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 3-чи кӱнинде јайзаҥдардыҥ јуунында керелелген.\nКӱӱк айдыҥ 24-чи кӱнинде Сибирдеги черӱни башкарып турган командующийдиҥ штабына Арасейдиҥ Тыш керектериниҥ коллегиязынаҥ (ТКК-наҥ) джунгарларды (алтайларды) Арасейдиҥ тоозына алатан ээжилер ле молју-некелтелер керегинде 1756 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 2-чи кӱнинде тургузылган чокум јартамалду јакару келген. Бу јакаруда мынайда айдылган: «Ӧрӧги айдылган джунгар зайсандар Эдилдиҥ (Волганыҥ) калмыктарына кожуларга барбаган да болзо, Улу-Каанныҥ болуш-јöмӧлтӧзин олорго јетиргизер, је темдектел-ген кыйуныҥ ичиндеги сууларла, башка јерлерле алтайлардыҥ кӧчӱп јӱретенин јербойындагы башкаруныҥ ширтӱзинде тудар». Алтайлар «Улу-Каанга багынган кийнинде, Кыдаттыҥ табаруларынаҥ айрылары» керегинде иштер ӧткӱрери аайынча аҥылу ајарулар эдилген. Је андый да болзо, кыдат-монгол табарулардаҥ јалтанып, орус каандыкка јаҥы киргендерди кандый ла эп-арганыҥ болужыла Эдилдиҥ чӧлдӧрине јадарга кӧчӱрзин деп јакарулар берилген.\n1756 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 21-чи кӱнинде Арасейге чындык бӱдӱмјилӱ болоры керегинде Омбо, Кулчугай ло Бобой јайзаҥдар, темичилер Менгош Сергеков, Самур, Алтай, Јайкаш, Дабхур бойыныҥ улузыла кожо черт бергендер. Бу улустыҥ текши тоозы 3300 кижиге јуук болгон. 1756 јылдыҥ ӱлӱрген айында Каменогорск-Оозыныҥ шибеезинде Арасейге багынып кожулганын Бату-Мӧҥкӧ, Еркен-Кашка, Ангир Бойкен, Байсур-Бакши ла Гурбан-Кашка јайзаҥдар (1575 кижиле) керелеген. Анайда ок Кульчукай јайзаҥныҥ темичилери (657 кижиле) кожулган. 1756 јылдыҥ учында Арасейге багынып кожулган улустыҥ тоозы 5530 кижинеҥ кӧп боло берген. 1757 јылдыҥ баштапкы јайгы кӱндеринде Оренбургтыҥ губернаторы В. А. Мятлевтиҥ јетиргениле болзо, Арасейдиҥ тоозына кирген улус 7011 кижи боло берген.\n1757 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 20-чи кӱнинде чыккан Арасейдиҥ ТКК-зыныҥ јакарузында Арасейдиҥ тоозына кирген алтайларды (теленгуттар, уранкайлар) ла ӧскӧ дӧ джунгар качкындарды башка-башка бӧлӱктерге бӧлӱп, Эдил јаар аткарзын деп бичилген. 1757 јылда јаан изӱ айдыҥ 28-чи кӱнинде Јаш-Турадаҥ (Бийсктеҥ) 2277 кижилӱ јаан кош (караван) чыккан. Коштыҥ јолы Семипалатинск, Омск, Тару, Ишим, Куртамыш ажыра барган.\n1761 јылда кочкор айдыҥ 17-чи кӱнинде Улу-Каан Елизавета Петровнаныҥ адына ийген јетирӱле болзо, Эдилдиҥ калмыктарыныҥ ортозында 2074 алтай-теленгит ле уранкайлардыҥ ӧрӧкӧзи jуртадылган деп айдылган.\nСибирдиҥ черӱчил линияларында турган кресттӱ джунгар качкындар башка бӧлӱкле кӧчкӧндӧр. 1757 јылдыҥ ӱлӱрген айында Томск каланыҥ јуугындагы јурттарына 408 кижидеҥ турган бир бӧлӱк улус экелип јуртаттырган. Тарск уездтиҥ јурттарында 408 кижи кыштаган, Уклыкарагай шибееде – 279 кижи. 1758 јылда јайгыда кресттӱ джунгар кӧчкӱндердиҥ бир јаан бӧлӱгин Ставрополь (эмдиги Тольятти) јаар атандырган. Је кезик кӧчкӱндер Оренбургта артызылган, јайзаҥ Андрей Карлов башкарган бир рота болуп, јаантайынгы эмес (нерегулярный) калмык корпуска кийдирилген. Оренбург губернияныҥ канцеляриязыныҥ јетиргениле болзо, анайда ок Арасейдиҥ ТКК-зында тургузылган «Зенгор калыктыҥ керектеринеҥ выписка» аайынча, 1759 јылдыҥ кӱчӱрген айында Ставропольго јӱк ле эр улустаҥ 1765 кижи јетирилген болгон. Је Эдил јаар джунгар качкындардыҥ ончозы аткарылбаган деп айдар керек. Олордыҥ бир јаан бӧлӱги Аба-Тураныҥ (Кузнецк) ле Кызыл-Jардыҥ (Красноярск) уездтеринде токтоп, мындагы телеут, шор, хакас јонныҥ тоозына кирген.\nПолитикалык айалганыҥ аҥылузы неде дезе, 1750 јылдардыҥ экинчи јарымында Туулу Алтайдыҥ орто ло тӱштӱк талаларында Арасейдиҥ jоныныҥ тоозына кирген алтайлардаҥ ӧскӧ, тӧрӧл јеринеҥ кӧчтӱртеринеҥ коркып, Арасейге де, Кыдатка да окылу кирбеген бир јаан бӧлӱк улус арткан. Је Алтайдыҥ кырларында арткан Намжил Тысов, Чубрек Акбилеков деп јайзаҥдарды ла кезик јаандарды, поручик Ф. Заливинниҥ ле И. Максюковтыҥ баштаҥкайыла, Урсул ӧзӧккӧ экелип, Арасейдиҥ тоозына кийдиргилеген.\n1760-1761 јылдарда Арасейдиҥ башкарузы Алтайда арасей кыйуларды тыҥыдарга шибеелер ле ӧскӧ дӧ черӱчил сооружениелер тударга амадаган. Је «ӧдӱп болбос будактардаҥ» улам бу амаду јетире бӱтпеген. Оныҥ учун Туулу Алтайдыҥ јери Арасей черӱчил линияныҥ (шибеелердиҥ, форпосттордыҥ) тыштында артып калган. Цин-Кыдат кыйу пикеттерге jуук, Чолушман-Башкуштыҥ ла Чуйдыҥ телеҥиттери Кытайдыҥ, Богды-каанныҥ улузы болуп калган.\n1790 јылдардыҥ бажына јетире Кыдаттыҥ Цин башкарузы, алтайлардыҥ jерлерин айрыырга болуп, башка-башка некелте-угузулар эткен. Цинныҥ кыйу чиновниктериниҥ некелте-угузулары 1790 jылдыҥ jаҥар айында Арасейдиҥ ТКК-зына jетирилген. 1791 jылдыҥ кандык айыныҥ 1-кы кӱнинде Башкару-Сенаттаҥ (Петербургтаҥ) кажы ла jер некеер айалганы токтотсын деп jакару келген. Айалганы амыр токтодып болбозо, оны «черӱчил командалардыҥ болужыла» токтодорго jараар деп айдылган. Анайып, Цин кыйу-погран башкарузыныҥ оспокту кыймыгулары токтодылган.\nКӱнбадыш Сибирдиҥ ле Орто Азияныҥ бириккенинде стратегический айалгада турган Туулу Алтайдыҥ Арасейге киргени оныҥ геополитикалык айалгазын тыҥыдып, Орто Азияга јол ачкан. Алтай калыктыҥ чактаҥ чакка улалган тӱӱкизинде XVIII чактыҥ ортозы аҥылу болуп jат. XIX чакта Арасей тергеениҥ тоозында: ээлем ле эл-jондык jӱрӱмниҥ солунталары jууга уйадап калган телеҥиттердиҥ ле ӧскӧ дӧ алтай улустыҥ этнокультурный кӱчин орныктырып, олор jаҥы jон — бирлик алтай калык — болуп биригерге арга-кӱчтӱ боло берген.\n«Республика Алтай: через века в будущее» деп бичикте Н. Екеевтиҥ бичигенинеҥ алынган. Алтай тилге С. С. Суразактовтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институттыҥ билим ишчилери\nБ. Саналова ла Н. Тыдыкова кöчӱргендер


Ич телекейи кеен, кӧрӱми тереҥ - altaicholmon\nРаиса Сергеевна бойы Алтыгы Талдуда чыккан-ӧскӧн эмтир. Каракол ӧзӧккӧ ол ӱредӱзиниҥ кийнинеҥ ишке аткарылган ла бу јердиҥ кижизиле биле тӧзӧп, мында ла јуртаган. Библиотекарьдыҥ ӱредӱзине ол бойы амадап барган. Андый санаа кайдаҥ келген дезе, ол Раиса Сергеевнаныҥ туку ла јаш тужында салылган болгон.\n50 јылдарда орын-тӧжӧк кӧп јок, оныҥ учун оогош Раиса јаантайын јаан энезиле кожо полдо матраста уйуктайтан. Адазы механизатор болуп, эки тракторло иштеген. Санаазында артканыла, олордыҥ айлындӧӧн јаантайын МТС-таҥ орус ӧбӧгӧндӧр, адазыныҥ нӧкӧрлӧри келип конотон. Эки кып турада та канайып бадыжатандар? Је Раисага јаан энезиниҥ койнында јерде јылу ла јымжак болгон. Шак ол адазы јанынаҥ јаан энези майман сӧӧктӱ Тегерик Сабагашева Раисаныҥ салымында, кӧрӱми тӧзӧлип салынарында јаан камаанду кижи болуптыр. Ол барказы јашта ла оны ӱредип, јакып туратан: «Рая балам, сен балдардыҥ јааны, тятрадыҥ, ручкаҥ ал, бичи» ле деер. Рая јааназыныҥ јӱрӱминеҥ ала јилбиркеткен ончо ло не-неме керегинде чаазынга бичиир. Јукачак тетрадьтары тӱрген божоп турарда, энези ого 98 бӱктӱ тетрадьтар алып баштаган. Ол тоодо бу јиит ӧйинеҥ бери келген бичимелдерине тайанып, Раиса Сергеевна јаанап келеле, «…» бичик чыгарган. Мындый јакшынак темигӱ, тебӱ берген ойгор, калапту јаан энезине ол јаантайын быйанду јӱрет.\nОогошто ол баштап ӱредӱчи болорго, «ада-энемди кампетле азыраарым» деп, пединститутта ӱренерге амадаган. Је бир кӱн оныла эјези ле јестези, Сабагашевтердиҥ билезиле јаантайын айылдажып, тӧрӧӧнзижип јӱрген Анна Якановна ла Василий Кыпчакович Наевтер, куучындашкан. Бойлоры ӱредӱчилер болуп иштеп турган јаан улус Раисага библиотекарьдыҥ ижи керегинде куучындап, ого бу профессия сӱреен јакшы келижерин айткан. «Библиотекарь кижи албаты-јонло иштеер, куучындажып билер керек. Сенде андый јайалта бар» деген сӧстӧрдиҥ кийнинеҥ Раиса ол керегинде сананып баштады. Јаан энезиниҥ шылтузында ол, чындап та, улусла куучындажып, сонуркак, јайаан кӱӱндӱ болуп чыдап калган.\nКараколдыҥ орто ӱредӱлӱ школын божодып, ол баштап колхозтыҥ культпросветпередвижказында бир јылдыҥ туркунына иштеген. Василий Шурович Кӧзӧрӧковтыҥ башкарганыла ол ондо культмассовый иш ӧткӱрген. Ол тушта киномеханик Владимир Кокчоевич Кыдыев, Василий Шурович ле Раиса Сергеевна (ол тушта ада ӧбӧкӧзиле Сабагашева) ӱчӱ абралу-чанакту маҥтадып туруп, колхозторды эбирип, кинофильмдер кӧргӱзип, улуска јартамалду куучын ӧткӱрип, кызыл толуктар белетеп ле ӧскӧ дӧ культпросветиштер бӱдӱрген.\nОнойып он бир ай иштеп, Раиса Кемероводогы культура институдында «библиотекалык иш» деген ууламјылу ӱредӱге кирип, тӧрт јыл ӱренген. 1976 јыл киреде Бичиктӱ-Боомдӧн ишке аткарылган. Мында ол тодош сӧӧктӱ Евгений Таспашевич Урбановло биле тӧзӧп, ӱч бала азыраган.\n«Библиотеканыҥ ижи кӧскӧ кӧрӱнбес те болзо, сӱрекей кӧп. Кӧп-кӧп керек-јарактар ӧткӱрер керек, отчет-пландар бӱдӱрер… Јажымла амыралтага чыгарымда, ӧзӧгимде јӱрген бир амадуум бӱтпей артып калган болгон. Мен бу ла јербойыныҥ улузынаҥ солун эдимдер, тудунар-кабынар алдындагы јазалдар јуугам. Темдектезе, бу агаш сускуны ла тепшини эмди 80 јаштаҥ ажып калган јерлештерис туку той-јыргалы тужынаҥ ала аш-курсак уруп тузаланган. Бу кайыҥныҥ урынаҥ эдип, ӱске кайнаткан айактар» — деп, Раиса Сергеевна шил шкафта турган эдимдерди кӧргӱзет.\nБичиктӱ-Боом јурттыҥ чике ле ортозында кеен кыптарлу бир кат тура турат. Оны јерлештерине Даниил Иванович Мамыев, тергеебисте јарлу јондык ишчи кижи јазап берген. Оныҥ јаан кыбында Раиса Сергеевна јууп алган эдимдерин тургузып, музей јазап алган. Ол јаан эмес, окылу керелелбеген де болзо, јерлештерине, бала-баркага ла айылчыларга солун ла керектӱ болуп јат. Јербойыныҥ улузы бери кандый бир табынтыларын да экелип берет. Темдектезе, мында —јебрен тӱрк ӧйдӧги ок-јаалардыҥ кастактары. Оныҥ бирӱзин Расул Кельбежеков койлоп јӱреле тапкан. Кастак кырдаҥ тӱжӱп келген койлордыҥ бирӱзиниҥ куйругына илинип калган болгон. Табынтыларды Раиса Сергеевна Бичиктӱ-Боомноҥ чыккан тӱӱки билимдердиҥ кандидады Вера Якшиновна Кыдыевага кӧргӱзет.\nЧындап, бу музейде Бичиктӱ-Боом јуртта чыккан 7 билимчиге учурлалган стенд бар. Ол тоодо В. Я. Кыдыева, искусствовед билимдердиҥ кандидады Р. М. Еркинова, биологиялык билимдердиҥ кандидады Б. К. Кельбежеков, педагогикалык билимдердиҥ кандидады Р. К. Санабасова, геолого-минералогиялык билимдердиҥ кандидады М. В. Шурова, экономикалык билимдердиҥ кандидады Л. Д. Маиков, филологиялык билимдердиҥ кандидады Ю. С. Сабаева. Быјыл музейде база эки јаркынду стенд тагылган. Оны ээзи бойыныҥ акту кӱӱниле аймак Советтиҥ депутады Руслан Шнитовтыҥ болужыла јазаттырткан. «Карузып адап јӱректер, Карыгып эске алынактар» ла «Эх, ӧлтӱрген болзом, тороны» деген стендтер јурттыҥ јууда турушкандарына ла јууныҥ балдарына учурлалган.\nБичиктӱ-Боомдо 45 јыл кире јуртап келген Раиса Сергеевна айдат: «Каракол ӧзӧк сӱрекей аҥылу, башка. Албаты-јоны нак, буурзак, байланчак. Јери де аҥылу, јараш, ийделӱ. Алдында Чечек Мамыевала кожо библиотекада иштеп турарыста, эмди 80 јаштаҥ ажып калган коллегаларыс биске бу учурлу ишти кӧдӱриҥилӱ табыштырып, бисти баштандырган эди. Олор биске ончо байлыгын, ченемелин, ижисти бийик кӧдӱрип, ичкери барар тебӱ берген. Јуртта јаан улус ончо баштап, айдып берип јат, јастыраларысты тӱзедерге болужат, јӧптӧжӧт. Ол тоодо анчада ла Даниил Иванович Мамыевти аҥылап айдар кӱӱним бар. Ол тегин улустаҥ канча кире алтамга ичкери кӧрӱп турган, мениҥ бу эл-јонго учурлалган ижимде јаантайын јӧмӧжип турган кижи.\nИштеп турала, краеведениеле бойым јууган материалдарымды, не-немелерди ончозын алала, мындый јакшынак кып келижерде, бери экелип алгам. Пенсияга чыккан да болзом, амырап отурып болбозым, бойымныҥ бу ижимди оноҥ ары улалтарым деп билгем. Эмди бала-барка јилбиркеп келип јат, школдыҥ балдарына урок аайлу туштажулар да ӧткӱредим. Бис ондо тӧрӧл јерис, јарлу јерлештерис, айландыра ӧзӱмдерис те керегинде куучындажадыс. Јуртыстыҥ Арина Байталакова деген ӱренчиги аймактыҥ музейеведениеле конкурсында туружып, меге келип, база куучындашкан. Кийнинде ол конкурста 2-чи јер алганына сӱӱндим. Чыдап јаткан ӱйе тӧрӧл јериле, тӱӱкизиле, культуразыла база јилбиркеп турганына».\nРаиса Сергеевна мынайып албаты-јонына, чыдап јаткан ӱйеге тузалу ижин улалтып јат. Ӱзеери ол «Ажуда» ла «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттерге солун бичимелдер бичип турат. Јуук ӧйдӧ арба алып, ол јайгыда Бичиктӱ-Боомдо кӧптӧп келген балдарга талкан базып кӧргӱзерге амадайт. База бир јаан амадузы — ол јурт јериниҥ јаан јаштулары, јууныҥ балдары кажызы ла керегинде јетирӱ бичимелдер, эзен-амыр арткандарыла эрмек-куучындар бичип салары.\nР. Урбанованыҥ мындый учурлу ижине кажы ла кижи јӧмӧжӧр аргалу. 80-90 јаштаҥ ашкан јаандарыс јылдыҥ ла астап, бистеҥ ыраап јат. Олордыҥ јӱрӱми дезе бӱдӱн тӱӱки, јурттыҥ, аймактыҥ, ороонныҥ. Оныҥ учун, арга бар болзо, олордыҥ јӱрӱми керегинде куучынын, тегин де нени-нени айдып турганын чаазынга ба, видеого бо бичип алыгар деп кычырадыс. Онойдо ок айыл-јуртыгарда эмди тузаланылбай турган алдындагы эдимдер, солун-собур јазалдар, фотојуруктар бар болзо, оны таштаарга меҥдебей, музейге, кичееҥкей улуска табыштырып ийгер.\nРаиса Сергеевнага эрчимдӱ кӧрӱми, тӧрӧлчи кӱӱни ле тӱӱкибисти, культурабысты чеберлеп јаткан учурлу ижи учун быйан болзын.\nЭ. КУДАЧИНА Автордыҥ фотојуруктары


Тӧргиде — агаш ээлемниҥ сурактары - altaicholmon\nКӱӱк айдыҥ 19-чы кӱнинде АР-дыҥ парламентиниҥ Тӧргизиниҥ јууны ӧткӧн. Ондо Тӧргиниҥ турчылары болгон депутаттар, АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, АР-дыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ Бирлик аппарадыныҥ јааны Михаил Маргачев, АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, акча-манат аайынча министр Ольга Завьялова, ар-бӱткенниҥ байлыктар, экология ла туризм аайынча министр Екатерина Поварова ла ӧскӧ дӧ окылу улус турушкан. Јуунда агашту јерлерди орныктырарыныҥ ла агаш ӧскӱрериниҥ сурактары кӧрӱлген.\nТӧргиниҥ турчылары Россия Федерацияныҥ президенти В. В. Путинниҥ 2021 јылда Федерал Јуунга эткен Баштанузындагы тӧс тӱп-шӱӱлтелерди јӱрӱмде бӱдӱрери аайынча Эл Курултайдыҥ планын јӧптӧгӧн. АР-дыҥ парламентиниҥ председателиниҥ ордынчызы, парламенттиҥ ижин тӧзӧӧри аайынча камыстыҥ јааны Герман Чепкинниҥ јуунда јетиргениле, Эл Курултайдыҥ профильный комитеттериниҥ шӱӱлтелериле, планга 36 иш-керектер кирген.\nДепутаттар «Алтай Республиканыҥ 2020 јылга ла планду 2021-2022 јылдарга республикан бюджеди керегинде» тергеелик јасак аайынча АР-дыҥ парламентиниҥ 2019 јылдыҥ јаҥар айыныҥ јӧби јӱрӱмде канайда бӱткенин шӱӱшкен. Бу сурак аайынча јетирӱни јуунда Ольга Завьялова эткен. Эл Курултайдыҥ экономикалык, акча-манат ла калан политика аайынча комитединиҥ јааны Радмила Пекпеева коштой эткен јетирӱзинде 2020 јылда бюджет керегинде јасакла колбулу сурактар комитеттердиҥ, парламенттиҥ Тӧргизиниҥ ле ишмекчи группалардыҥ јуундарында ла башкаруныҥ частарында кӧрӱлгенин айткан. Бу суракты шӱӱжеринде депутаттар Аскар Тулебаев, Артур Кохоев, Радмила Пекпеева турушкан.\nТӧрги «Алтай Республиканыҥ 2020 јылга ла планду 2021-2022 јылдарга республикан бюджеди керегинде» јасак аайынча Эл Курултайдыҥ шиҥжӱзин токтодор шӱӱлтени кӧп саба ӱндерле јараткан. Парламенттиҥ јӧбиндеги бӱтпеген эки сурак профильный комитеттерде шӱӱжилерине темдектелген.\nЈуунда Алтай Республиканыҥ јеринде агаш ӧскӧн јерлерди орныктырарыныҥ ла ӧскӱрериниҥ сурактары шӱӱжилген. Екатерина Поварова агаш питомниктердиҥ айалгазы, олордыҥ ӧзӱми ле бу иште турган сурактар керегинде јетирген. Агаш ээлемдердиҥ јаҥдарыныҥ ижинде агашту јерлерди орныктырары эҥ јаан учурлу ууламјылардыҥ бирӱзи болгонын министр темдектеп, отургызатан чаалдарды ӧскӱрериниҥ ле садып аларыныҥ сурактарына ајару эткен. Анайда ок республикада мӧш агаштыҥ бийик чыҥдыйлу чаалдарын ӧскӱрер генетико-селекционный јердиҥ ижине аҥылу ајару эдилген.\nАдалган суракты шӱӱжеринде Рустам Байдалаков, Аскар Тулебаев, Александр Груздев, Виктор Ромашкин, Сергей Ложкин, Владислав Рябченко, Михаил Терехов, Артур Кохоев турушкан. Депутаттар куучындарында агашты орныктырарыныҥ ла ӧскӱрериниҥ кӧргӱзӱлери јылдаҥ јылга јабызаганын темдектеп, агаш ээлемниҥ сурактарыла иштеген министерство муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јеринде агаш ээлем бӧлӱкте ӧткӱретен чокым иштердиҥ Јолдыҥ картазын тургузар сурактарды кӧдӱрген.\nӦткӧн шӱӱжӱниҥ турулталарын эдип, Артур Кохоев бар ӧҥзӱре сурактарды темдектегенинеҥ иш јылбас, агаш ээлемде ишти ичкери јылдырарга стратегияны белетеер керек деп айткан. «Агаш ээлем бистиҥ экономиканыҥ јаан учурлу бӧлӱги болуп јат ла ол кандый ууламјыла ӧзӱп барарын чокым оҥдоп турарга депутаттарга бу суракты профильный комитетте шӱӱжип, ээчий сессияга чыгарар керек» — деп, ол темдектеген.\nТӧрги агаш ээлемниҥ сурактарын Эл Курултайдыҥ кӱски сессиязында шӱӱжип кӧрӧрин јӧптӧгӧн.\nЈуунда Эл Курултайдыҥ јасакберим, шиҥжӱ ле тӧзӧмӧл иштериниҥ 2021 јылдыҥ экинчи јарымына планыныҥ ӱлекери шӱӱжилип јӧптӧлгӧн. Анайда ок Эл Курултайдыҥ парламенттер ортодогы колбулар аайынча камызын тӧзӧӧри, оныҥ иштеер ээжилери ле камыстыҥ турчылары керегинде, Эл Курултайдыҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла кайралдаары керегинде сурактар кӧрӱлген.\nПарламенттиҥ ээчий сессиязын кичӱ изӱ айдыҥ 16-чы кӱнинде ӧткӱрери темдектелген.\n(АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле)


Бичикте — јуу ӧйиниҥ балдары - altaicholmon\nБичикте — јуу ӧйиниҥ балдары\nМ. Чевалковтыҥ адыла адалган республикан библиотеканыҥ залында «Јуу ӧйиниҥ балдары» деген јаҥы бичиктиҥ таныштыру-презентациязы ӧтти. Бу тоозыла экинчи бичик Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлалган.\nМындый ок бичиктиҥ баштапкызы 2014 јылда кепке базылган. Ол тушта бистиҥ республикада «јууныҥ балдары» деген категорияга кирип турган 12 муҥга јуук кижи јаткан. Бӱгӱнги кӱнде тергееде 7800 ветеран јуртайт. Олор 1928 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала 1945 јылдыҥ сыгын айыныҥ 2-чи кӱнине јетире чыккан улус. Олордыҥ кӧп сабазы тылдыҥ ветерандары болуп јат.\nБиблиотеканыҥ ишчилери С. В. Суслова ла Е. П. Куликова јуулгандарга јууныҥ кату ӧйлӧри, балдардыҥ, ӱй улустыҥ, тылда иштеген улустыҥ јадын-јӱрӱми ле салымы керегинде сӱреен јилбилӱ јетирӱлер эдип, слайдтар кӧргӱскендер. Олорго педагогический колледжтиҥ ӱренеечилери болушкан. Залда јык толтыра улус — ветерандар, педколледжтиҥ ӱренеечилери, «Вымпел» патриот клубтыҥ турчылары, библиотеканыҥ кычыраачылары болдылар.\nЈуу… Бистиҥ таадаларыс ла адаларыс фашист јутпаныҥ олјозынаҥ Тӧрӧлин корулап аларга тӧрт јылга чыгара јуулашкандар. Јуу-чак 1418 кӱн, 34 муҥ саат ӧйгӧ улалган. Канду тартыжуларда бистиҥ улустаҥ 27 миллион кижи божогон. Бу 27 миллион тоодоҥ кажы ла кижини эске алынып, бир минут ӧйгӧ унчыкпай турзабыс, Тӧрӧлис 43 јылдыҥ туркунына ӱн-табыш јогынаҥ тым туруп калар! 1418 кӱнге улалган јуу-согушта кырылган 27 миллион кижини кӧрзӧбис, кажы ла бир минуттыҥ туркунына он ӱч кижи божогоны јарталар.\n4 миллион бала дезе эр кемине једип чыдап ӧспӧгӧн. Јуу-чактыҥ ӧйинде кажы ла бежинчи бала ӧскӱс арткан. 1942 јылда СССР-да ӧскӱс арткан балдарды кичееп ӧскӱретени керегинде јӧп чыккан ла 4 миллион бала јӱретен садиктер ачылган. Јууныҥ кату ла шыралу ӧйлӧри там ла ыраап, оныҥ туружаачылары короп, астап барадыры. Бӱгӱнги балдар јӱрӱмге ырысту, сӱӱнчилӱ ичкери алтайт. Олордыҥ алдына ӱредӱниҥ, јаҥы ла јилбилӱ иштиҥ јолдоры ачылат. Јетен тӧрт јыл мынаҥ кайра дезе балдар јер-телекейге ӧскӧ кӧстӧрлӧ, ӧскӧ кӧрӱмле кӧргӧндӧр. Олорды ачана-торо, шыра, ӧлӱм, ачу-корон курчаган. Бу экинчи бичикте јууныҥ ӱч јӱске јуук балдарыныҥ эске алыныштары јарлалган.\n1932 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 3-чи кӱнинде Украинаныҥ Ладыжине калазында чыккан М. П. Бурая мынайда эске алынат: «Бистиҥ кала ӱч-јарым јылдыҥ туркунына ӧштӱниҥ оккупациязында болгон. Мен 9 јаштаҥ ала 12 јашка јетире ол оккупацияда јӱргем. Адам фронтто болгон, айылда энемле кожо бис беш бала артканыс. Ӧлӧҥ-тазыл јууп, эски картошконы казып, каа-јаада аштыҥ мажактарын терип, олорды сууга кайнадып, мӱн эдип ичетенис. Ол мӱннеҥ кажы ла кижиге кӱнине јӱк ле 2-3 калбактаҥ једижетен. Бисле кожо карган јаанабыс болгон. Ол ӧйлӧрдӧ коркышту тыҥ кӱйгектер турган. Јаан суу ыраакта аккан, ичетен суу тереҥ колодецте болгон. Оогош балдарда сууны тажып, огородты сугарар чине-чак кайдаҥ келетен эди. Оноҥ улам маала ажы бӱтпес. Немецтердеҥ коркып, айылдаҥ да чыкпайтаныс, сууга јӱк ле тӱнде јылгажактап туруп једетенис. Немецтер улусты улай ла тоскурып, кезиктерин адарга, кезиктерин айдап апаратандар. Мен бир катап немецтерге туттурып, Басачылевка деп јерге јетире айдаткам. Ол тушта кӧп улусты еврейлер деп бурулап, бала-барказыла кожо база Басачылевкага айдап экелгендер. Тереҥ јикке озо баштап балдарды тургузып, јыга аткылаган, оноҥ балдардыҥ энелерин, арткан ӱй улусты ла карганактарды јергелей тургузып јоголткондор. Фашисттер улусты анайып коркыткандар. Оноҥ чине-чак јок алты карганакты орого экелип, олорды алты кӱнниҥ туркунына оны ойто кӧмдирткендер. Ол кӧмгӧн јер тирӱ немедий кыймыктанып, кыйгы-кышкызы, онту-калагы канча кӱнге угулып јадатан. Мындый коркышту јылдар качан да ундылбас, качан да санаамнаҥ чыкпас!»\nМария Прохоровна эш-нӧкӧриле кожо Ботанический садта кӧп јылдардыҥ туркунына агроном ло чечектер ӧскӱреечи болуп иштеген. Оныҥ ӧскӱрген јажыл ӧзӱмдери ле јӱзӱн ӧҥдӱ јараш чечектери јурттар сайын таркап барган.\nЈууныҥ балдарыныҥ бирӱзи Ж. Ж. Кочеева дезе библиотекада болгон туштажуда мынайда эске алынган: «Мен 1938 јылдыҥ кандык айыныҥ 13-чи кӱнинде Тураты јуртта койчы улустыҥ билезинде чыккам. Адам јууга барарда, энем турлуда тӧрт балазыла артып, койлорды јаҥыскан кабырган. Бистиҥ кийимис эски, камык јердеҥ јамачылу, ӧдӱктерис дезе јыртык болгон. Курсак-тамактаҥ тыҥ чучураганыс. Кышкыда кӧп сабазында айылда ла отуратаныс. Кезикте сойгон койлордыҥ нек-сак эди келижетен. Јаан улус ӧскӱрип алган малыныҥ терезин ле эдин јууп, бастыразын фронтко аткаратандар. Бис јайгыда таарга толтыра ӧлӧҥ, тазыл, мешке, чалкан, јиилек белетеп алатаныс. Олорды кышкыда кургадып, куурып, базып, сууга кайнадып ичетенис. Јайгыда ӧркӧлӧп, момондоп, олордыҥ эдин отко быжырып јийтенис. Терелерин кулурга толыйтаныс. Адабыс дезе онойып ла јуудаҥ јанбаган. Бис кыйын-шыраны тыҥ ла кӧргӧнис».\n«Јууныҥ балдары» деген биригӱниҥ председатели Ю. В. Секачев бичикти чыгарар тушта учураган уур-кӱчтер керегинде куучындаган. Ол материалдарды јуурында эрчимдӱ турушкан улустыҥ ады-јолдорын адап, акту кӱӱнинеҥ быйанын айткан. Юрий Васильевич бу бичик президенттиҥ грантыныҥ акчазыла чыгарылган деп айткан. Јаҥы бичиктиҥ таныштырузында бойлорыныҥ кӱӱн-санааларыла, шӱӱлтелериле ветерандардыҥ республикан совединиҥ јааны Б. К. Алушкин, иштиҥ ветерандары Ф. Л. Таушканов, С. С. Тюхтенев ле поэт В. В. Евсеев ӱлешкендер. Бичиктиҥ кадары калыҥ, бичимелдери јилбилӱ, фотојуруктары база учурлу. Јууныҥ балдарыныҥ јӱрӱми, бӱдӱрген ижи-тожы керегинде солун ла јилбилӱ бичилген. Јиит ӱйеге бу бичик сӱрекей керектӱ деп сананып турум. Оны кычырган јииттер јаҥыс ла јакшыга ӱренер, јаан јаштулардаҥ тем ле јозок алар.\nБу солун ла јилбилӱ туштажуны педколледжтиҥ ӱренеечилери «Солнечный круг» деген кожоҥды кожоҥдогоныла тӱгестилер. Туштажуга келгендер Алтайыс амыр-энчӱ турзын, албаты-јоны нак јатсын деп айдып јандылар. Тӧрӧл газедис ажыра ыраак Кош-Агаш, Улаган ла Кӧксуу-Оозы аймактарда јаткан јуу ӧйиниҥ балдарына — «тирӱ тӱӱкиниҥ туружаачыларына» баштану эдип турубыс: «Бичиктерде слер керегинде јетирӱлер јокко јуук. Бала-барка, ветерандардыҥ советтериниҥ, јонјӱрӱмдик учурлу учреждениелердиҥ ишчилери ӧрӧги аймактардыҥ улузы керегинде материалдарды, фотојуруктарды, бичик-документтерди јаҥыс аай јууп, биске аткаргылаган болзо, сӱрекей јакшы болор эди. Јууган эске алыныштарды Горно-Алтайскта Г. И. Чорос-Гуркинниҥ оромында 24-чи таҥалу турада иштеп турган КПРФ-тыҥ тергеелик бӧлӱгине аткарар керек».\nјондык биригӱниҥ башкартузыныҥ турчызы