Тӧрӧл тилдиҥ јыргалыныҥ јеҥӱчилдери - altaicholmon\nТатарстан Республиканыҥ тӧс калазы Казаньдагы федерал университетте ӱренчиктердиҥ ле студенттердиҥ Калыктар ортодогы фестивали ӧдӱп калды. Фестиваль ӱч бӧлӱкле ӧткӧн. Баштапкы бӧлӱктиҥ конкурстары тергеелерде ӧткӧн лӧ јеҥӱчилдери фестивальда ӧткӧн экинчи ле ӱчинчи бӧлӱктерде турушкандар.\nАлтай Республиканыҥ билим ле ӱредӱ аайынча министерствозы баштапкы бӧлӱктиҥ конкурсын кӱчӱрген айда ӧткӱрген. Конкурс тӧрӧл литератураны тереҥжиде кӧрӧрине учурлалган. Конкурстыҥ баштапкы бӧлӱгинде окылу сайтта угузу эделе, орус тилле сочинение бичиир керек болгон. Бистиҥ республиканыҥ калазынаҥ ла аймактарынаҥ 18 ӱренчик турушкан. Сочинениени бичииринде эҥ ле бийик турултазыла 7 ӱренчик аҥыланган: Денис Асканаков, Улаганныҥ орто ӱредӱлӱ школында 10-чы класстыҥ ӱренчиги; Айлана Егузекова, республикан классикалык лицейде 10-чы класстыҥ ӱренчиги; Сынару Содоева, Сугаштыҥ орто ӱредӱлӱ школында 11-чи класстыҥ ӱренчиги; Эмилия Туткушева, Сугаштыҥ орто ӱредӱлӱ школында 10-чы класстыҥ ӱренчиги; Арчынай Чучина, республикан гимназияда 11-чи класстыҥ ӱренчиги; Анастасия Горохова, республикан гимназияда 10-чы класстыҥ ӱренчиги; Солоҥы Тумпукова, Кырлыктыҥ орто ӱредӱлӱ школында 10-чы класстыҥ ӱренчиги.\nЈаҥар айдыҥ 9-12 кӱндеринде Казаньдагы университетте конкурстыҥ 2-чи ле 3-чи бӧлӱктери болгон. Мен Улаганныҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ алтай тилдиҥ ӱредӱчизи Наталья Николаевна Санинала кожо 6 бала ээчидип, конкурска апарып jӱрдис. Кырлыктыҥ школыныҥ ӱренчиги оорыганынаҥ улам барып болбогон. Ӱч кӱнниҥ туркунына Казань деген калага айылдап, татар албатыныҥ алама-шикирин амзап, тӧрӧл тилин ле албатызын канайда кӧдӱрип турганын кӧрӱп, кайкап jӱрдис. Каланыҥ ичиле экскурсияга јӱрӱп, музей, театр, Кремль кӧрдис. Кайда ла барзаҥ, эл-јон тӧрӧл тилиле куучындажат, ӧскӧ тил укпазыҥ.\nКазаньныҥ университеди jаан, jарык, кабинеттери эмдиги ӧйдиҥ некелтезиле эдилген, бастыразы татар тилле куучындажат. Ончо предметтерди татар тилле ӱренип турган гимназияга барып јӱрдис. Эки-jарым частыҥ туркунына татар тилле спектакль кӧрдис. Максим Горькийдиҥ ле кожоҥчы Шаляпинниҥ музейлерине јӱрдис. Бир эрмекле айтса, тӧрӧл тилин чеберлеп, баалап, келер ӱйеге энчилеп, албатызын, тилин jылыйтпаска тыҥ чырмайган республикалардыҥ бирӱзи эмтир.\nФестивальдыҥ турулталары керегинде айдалы. 15 республикадаҥ бастыра 140 кире ӱренчик ле студент турушкан: башкирлер, саха-якуттар, мордвалар, чуваштар, хакастар, буряттар, комилер, кабардиндер, балкарлар, казахтар, узбектер, кыргыстар. Ончозы бойыныҥ кеп-кийимин кийип алган — кӧрӧргӧ jаражы да коркыш. Бу кыймырап jаткан айылчыларды эптӱ, jылу конор jерге апарып, ӱч кӱнниҥ туркунына ток-тойу азырагандар. Ары-бери самолетло jорыктаганын, jатканын ла ажанганын фестивальдыҥ тӧзӧӧчилери тӧлӧгӧн.\nJедип барган кӱнниҥ эртезинде балдар тӧрӧл тилдеҥ орус тилге берген тексттерди кӧчӱрген. Эртезинде тӧрӧл тилле ӱренип алган ӱлгерлерин ӱренчиктер бойыныҥ тилиле, оноҥ орус тилге кӧчӱргенин эске куучындаган. Ӱредӱчилерди ӱчинчи бӧлӱкке балдарыныҥ айтканын уксын деп кийдиргендер. Ӱренчиктер кӧп сабазы тӧрӧл тили, албатызы, јуртаган алтайы керегинде кӧдӱриҥилӱ ӱлгерлер кычырды. Бистиҥ балдардаҥ Сугаштыҥ школынаҥ Сынару Содоева ла Эмилия Туткушева Алтайы керегинде jакшы куучындагандар. Олор тӧп, санаалу, jакшы балдар эмтир. Улаганныҥ школынаҥ Денис Асканаков топшуурла ойноп, jараш кожоҥыла, кайыла улусты кайкатты. Лицейдиҥ ӱренчиги Айлана Егузекова Бронтой Бедюровтыҥ Антуан де Сент-Экзюпериниҥ «Маленький принц» деп чӱмдемелин алтай тилге кӧчӱргенинеҥ ӱзӱкти ле оны орустап кычырганын камыстыҥ башкараачызы jарадып мактады.\nТурултаныҥ эҥири кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧтти. Кӧп балдардыҥ ортозында бистиҥ алты ӱренчиктиҥ тӧртӱзи бийик бааладып кайралдатты. Арчынай Чучина – 3-чи степеньдӱ лауреат; Денис Асканаков, Айлана Егузекова ла Анастасия Горохова призерлор.\nБу эҥирде Д. Асканаков башкир ле бурят уулчактарла кожо аҥылу сый алып, топшуурла кожоҥдоп ло кайлап, ончо улусты сӱӱндирди. Айылчыларга университеттиҥ ректоры ла факультеттиҥ деканы уткуул сӧс айтканы ончобыска jарады. Наталья Николаевна ла мен деканныҥ айткан сӧстӧрин кайкап ла оморкоп уктыбыс: «Бистиҥ республикага эки тилдӱ, анчада ла бойыныҥ тилин jакшы билер специалисттер керек. Тӧрӧл тилин билбес кижи – ол толо эмес кижи. Тилин билбес кижи кичинек Тӧрӧлин саткандый болуп јат, ондый кижи јаан да Тӧрӧлин садардаҥ айабас».\n«Канга шылтай ичеге» деген бирӱзи, jиит билелерге ле ада-энелерге айдып ийер кӱӱнис бар. Ӧбӧкӧлӧрис «Бала jашта — аш кылгада» деп тегин айтпаган. Тӧрӧл алтай тилеерди ундыбагар. Јӱрӱм, тил биленеҥ башталып jат. Биледе бала алтай тилин билбезе, кийнинде ӱредип аларым дегени – ол тӧгӱн санаа. Республикабыс, јӱрӱмис јаранар, ӧскӧ ӧйлӧрлӧ ӧскӧ некелтелер келер. Албатыны, јеристи тӧрӧл тилин jакшы билер jиит ӱйе кӧдӱрер!\nУчында балдарга солун фестивальда туружарында јӧмӧлтӧ эткендерге јаан быйаныс айдадыс. Озо ло баштап билимниҥ ле ӱредӱниҥ министерствозына ла бисти башкарып турган Екатерина Дмитриевна Чандыевага jаан быйанысты айдып турус. Мындый jакшы јол-jорыкка барганыс ончобыска тузалу ла ӱредӱлӱ. Наjылык ла ӧмӧлик болуп, кӧп албатыныҥ ортозында jӱрӱп, бойыныҥ культуразыла, тилиле, литературазыла таныштырганы ӱренчиктерди сӱреен кӧпкӧ ӱредип, байыдып јат.\nалтай тилдиҥ ӱредӱчизи


01.06.2018 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\nСессияныҥ јӧби: Иш-тош јакшы\nГорно-Алтайск каланыҥ депутаттар Совединиҥ ээчий сессиязы кӱӱк айдыҥ 24-чи кӱнинде ӧткӧн. Сессияныҥ ижин депутаттардыҥ Совединиҥ председатели Юрий Нечаев башкарып ӧткӱрген. Сессияда Алтай Республиканыҥ бӱдӱреечи ле јасакчы јаҥдарыныҥ, каланыҥ тап-эриктер корыыр ла ӧскӧ дӧ органдарыныҥ чыгартулу улузы турушкан.\nJолыҥ ачык болзын, «Кан Чарас»!\nКан-Оозы аймактыҥ «Кан Чарас» газеди 2017 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 25-чи кӱнине јетире «²йдиҥ ӱни» деп адалган. Jаҥыдаҥ адалган газет бир јылга улай чыгат. Шак ого учурлалган кӧдӱриҥилӱ керек-јарак кӱӱк айдыҥ 25-чи кӱнинде Кан-Оозы јурттыҥ Культура байзыҥында ӧткӧн.\nОдуска јуук сурак кӧрӱлген\nКӱӱк айдыҥ 24-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ Государственный Jууны — Эл Курултайдыҥ XXXIV ээчий сессиязы ӧткӧн.


Су-кадык јӱрӱмге — ичкери! - altaicholmon\nСу-кадык јӱрӱмге — ичкери!\nКуран айдыҥ 8-чи кӱнинде Физкультурниктиҥ бастырароссиялык кӱни темдектелди. Бу байрам ороондо јаҥжыкканы аайынча куран айдыҥ экинчи суббот кӱнинде темдектелет. Бу байрам Совет јаҥныҥ баштапкы онјылдыктарында тыҥ тебӱ алынган. Ол окылу эдип, 1939 јылдаҥ ала темдектелип баштаган.\nБистиҥ республикада бу байрам јылдыҥ ла база темдектелет. Физкультурниктиҥ кӱни — ол јаҥыс ла физкультураныҥ ла спорттыҥ ишчилериниҥ профессионал байрамы эмес, ол онойдо ок миллиондор тоолу россияндардыҥ байрамы — спортло тазыктырынып турган јаанду-јаштулардыҥ, спорт маргаандарды сӱӱчилердиҥ, бир сӧслӧ айтса — спортты сӱӱген, ол учун «оорып» турган ончо улустыҥ. Олордыҥ тоозы республика ичинде јылдыҥ ла кӧптӧп јат.\nАлтай Республикада бу байрамга учурлалган ончого јуук керек-јарактар мында «Бийик кеминде белен болорыныҥ режими» улалып јатканы ла јаҥы коронавирус југуш ооруныҥ таркаарын болдыртпас иш-керектер учун онлайн аайыла электрон площадкаларда ӧтти.\nКуран айдыҥ 7-8 кӱндеринде Горно-Алтайскта Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱге учурлалган «Коногына јӱгӱрери» деген марафон башталды. Оныҥ туружаачылары 24 сааттыҥ туркунына узуны эҥ кӧп јерге јӱгӱреринде маргышкан. Куран айдыҥ 10-чы кӱнинде башталган јӱгӱрӱште 75 кижи турушты. Кажы ла туружаачы темдектелип калган 19,2 минут ӧйгӧ јӱгӱрер керек болгон, керек-јарактыҥ калганчы ӱзӱгин Олег Хорохордин тӱгескен. 24 сааттыҥ туркунына туружаачылар 290 километр ӧткӧн. Оныҥ турулталарыла эр улус ортодо эҥ артык ӧйди Павел Пятков (Росгвардияныҥ Алтай Республика аайынча башкартузы/ јӱгӱрери аайынча TREND деген клуб) — 5 км 780 м, ӱй улус ортодо эҥ артыгы болуп Вера Водолеева чыкты (ГАГУ-Буревестник/јӱгӱрери аайынча TREND деген клуб), ол 5090 м јӱгӱрген.\nЭҥ артык он спортчылардыҥ ады-јолдоры ла кӧргӱзӱлери: Долгова Ирина Васильевна, 4140 м, Релакс-Макс; Кукпенекова Айару Амыровна, 4050 м, культура аайынча министерствозыныҥ ишчизи; Саданчикова Чейнеш, 4000 м, јӱгӱрери аайынча TREND клуб; Мухарьямова Ирина Олеговна, 4000 м, фитнес-клуб «Республика»; Мартыненко Кристина, 3820 м, СК «Наши люди»; Абершток Елена Александровна, 3800 м, фитнес-клуб «Республика», ГАГУ-Буревестник/Беговой; Фукс Ангелина Николаевна, 3790 м, TREND клуб; Непочатова Татьяна Вячеславовна, 3790 м, фитнес-клуб «Республика»; Шарова Алена Юрьевна, 3750 м, фитнес-клуб «Республика»/Росгвардияныҥ Алтай Республика аайынча башкартузы; Беляев Павел Юрьевич, 5510 м, МЧС; Ногонов Амаду Андреевич, 5430 м, Росгвардияныҥ Алтай Республика аайынча башкартузы; Тайпинов Владислав, 5200 м, АР-дыҥ спорт аайынча јуунты командаларын белетеер тӧс јер; Терёхин Константин Андреевич 5110 м, Росгвардияныҥ Алтай Республика аайынча башкартузы; Иташев Алан Алексеевич, 5070 м, Росгвардияныҥ Алтай Республика аайынча башкартузы; Чоков Карен Васильевич, 5060 м, военкомат; Енчинов Эжер Игнатьевич, 5010 м, АР-дыҥ спорт аайынча јуунты командаларын белетеер тӧс јер; Степанов Николай Николаевич, 5000 м, цифровой ӧзӱмниҥ министерствозы; Соколов Алексей Викторович, 4980 м, Росгвардияныҥ Алтай Республика аайынча башкартузы.\nБайрам кеминде онойдо ок «ГТО» деген физкультурно-спортивный комплекстиҥ кайралдары ла темдектери табыштырылды. Самбо аайынча спорттыҥ узы деген атла јуучыл Александр Акчин адатты. ГТО-ныҥ алтын темдектери Россияныҥ МЧС-ыныҥ Алтай Республика аайынча тӧс башкартузыныҥ ишчилери Антон Зяблицкийге, Алексей Чупахинге, Алексей Неверовко, Дмитрий Наумовко, Михаил Курносовко табыштырылды.\nТергеени башкараачы спорт байрамга јуулгандарды уткуп, Алтай Республикада спортло тазыктырынып, стадиондорго, спорт площадкаларга келип турган улустыҥ тоозы кӧптӧп турганын темдектеди.\n«Туулу Алтайдыҥ спортсмендери россиялык ла албатылар ортодо кеминде башка-башка маргаандарда туружып, јеҥӱлӱ јерлерге чыгат. Бис јаан улуска ла балдарга, профессионал спортчыларга ла спортты сӱӱп тургандарга спортло тазыктырынар ончо айалгалар јеткил ле чыҥдый болзын деп бойыстаҥ камаанду ончозын эдип јадыбыс» — деп, тергеениҥ башчызы айтты. Оныҥ темдектегениле, коронавирустыҥ пандемиязы кандый да тӱзедӱлер кийдирген болзо, тергеениҥ спорт јӱрӱми токтобогон. Мыныҥ алдында оперативный штаб бир кезек объекттерди ачарын јӧптӧгӧн. Фитнес-клубтар, физкультурно-су-кадык орныктырар комплекстер ле спортивный залдар ижин кирелендириштӱ некелтелер ле санитар службаныҥ ээжилери аайынча баштаар. Мынаҥ озо стадиондор ло спортивный клубтар ижин баштап салган.\nКажы ла кижиге баштаарга јеҥил, кандый бир аҥылу садып алгадый јеспели јок спорттыҥ бӱдӱми — ол јӱгӱриш. Јӱгӱрзе, кижиниҥ кӧп тоолу учуктары, балтырлары ла ӱйелери кыймыктанып, иштеп турат. Ол ӧкпӧ-јӱрекке, тамырларга тузалу, иммунитет тыҥыдат ла кижиниҥ кӱӱн-санаазына да јарамыкту болот. Марафончылар ортодо јӱгӱрерин канайып баштаганы керегинде Чейнеш Саданчиковадаҥ сурадыс. Чейнештиҥ јӱгӱрип баштаганынаҥ бери эки јылга барып јат. Ол бойыныҥ ла кӱӱниле јӱгӱрип баштаган. Јӱгӱришти јаҥы баштаарга тургандарга ол 21 кӱнниҥ марафонын тӧзӧп алза јакшы болор деп айдат. Ол 21 кӱнниҥ туркунына 10-15 минут киредеҥ кажы ла кӱн јӱгӱрер керек. Бу ӧйгӧ кижиде темигӱ болуп калар — јӱгӱрер кӱӱни келип баштаар. Оныҥ кийнинде јӱгӱрер ӧйин узадып, кажы ла кӱн эмес, неделеде 2-3 катап јӱгӱрзе, јеткил болор. Чейнештиҥ тузалу јозогы 10 кире ӱӱре-јелезине јарамыкту болгон ло олор база јӱгӱрип баштаган. Јӱгӱрип баштаган кийнинде Чейнеш эди-каны тыҥып, су-кадыгы бектеп, кӱӱн-санаазы јеҥил, кандый бир иш-керектерде эди-каныныҥ да, ич-санаазыныҥ да ийдези турумкай болуп калганын темдектейт.\nФизкультурниктиҥ кӱнине учурлай «Коногына јӱгӱрери» деген марафон керегинде ого спортчы нӧкӧрлӧри айткан. Спортчы кижиде ол ло тарый маргаанда туружар амаду ойгонгон. Је бу марафондо эҥ ле учурлузы таҥынаҥ бойыныҥ јеҥӱзи эмес, текши 75 туружаачыныҥ кӧргӱзӱзи болгон деп, Чейнеш Саданчикова айдат. Ол тергееде јаткандардыҥ база бир текши, јакшынак једими. «Јӱгӱрип турзам, јӱрӱмниҥ ончо курч сурактары кийнимде артып калат, кӱӱн-санаам бийиктейт» деп, ол айдып, јерлештерин су-кадык јӱрӱмге ле јӱгӱрип баштазын деп кычырат.


Кату таштанчылардыҥ аайына чыгарга - altaicholmon\nКату таштанчылардыҥ аайына чыгарга\nАлтай Республиканыҥ талалык ӧзӱм аайынча министри Н. Кондратьев ле ар-бӱткенниҥ байлыктары экология ла јӧӧжӧлик колбулар аайынча министриниҥ ордынчызы Е. Мунатов ведомстволор ортодогы тегерик столдо туруштылар.\nПроизводствоныҥ ла айыл-јурттыҥ таштанчыларын аайлу-башту јуурында јаҥдар ла аргачылык ӧмӧ-јӧмӧ иштеериниҥ сурактары шӱӱжилген јуун Москвада ӧткӧн.\n2017-2019 јылдарда коммунальный кату сӱрее-чӧптиҥ аайына чыгар, бу ууламјыдагы јасактарды бӱдӱрер амадула Алтай Республикада ишмекчи группа тӧзӧлгӧн. Оны Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ баштапкы ордынчызы Р. Пальталлер башкарат.\nКату таштанчылардыҥ аайына чыгатан системаныҥ Алтай Республиканыҥ јеринде иштеп баштайтан ӧйи 2019 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱни деп, ишмекчи группаныҥ документтеринде айдылат.


Чактар ӧткӧн алтай айылдар - altaicholmon\nЧактар ӧткӧн алтай айылдар\nЫжы теҥериге чӧйилип чыккан алтай айылдардыҥ кебери кажы ла алтай кижиниҥ ӧзӧгинде кару Алтайыла, тӧрӧл јуртыла, эне-адазыла, кожо чыдаган ага-эјелериле тудуш артат. Айылда от-очокты айландыра бастыра јӱрӱм ӧдӱп јат. Алдындагы ӧйдиҥ айылдарыныҥ ортозында кыйалтазы јоктоҥ очок турган. Jе ӧйлӧ кожо кӧп не-неме кубулып јат. Айылдардыҥ да бӱдӱми, ичи-тышты тыҥ кубулган. Ондый да болзо, алтай айыл эмдиге јетире јурттарда тураларла коштой кӧсти сӱӱндирип, јӱректи оморкодып, седеҥ тургулайт.\nАлтай айылдардыҥ кӧрӱзинде кажы ла айылдыҥ эжигинде чакылар тургузылган. Олор бой-бойына тӱҥей эмес эмтир. Эҥ баштапкы турган айыл Эл Ойынныҥ быјылгы ээзи Улаган аймактыҥ айылы болды. Jе айылдыҥ ээзи ӧскӧ керекте туружып турганынаҥ улам, кӧпти укпай калдыс. Эр јанында эр киндиктӱлердиҥ јепселдери, ээрлери, тудунган-иштеген эдимдери тургузылган. Эпши јанында айак-салгыш, стол. Тӧрдӧ кайырчак, оныҥ ӱстинде аҥныҥ мӱӱзинде јӱзӱн-башка бӱдӱмдӱ, башка-башка терелердеҥ, алулардаҥ кӧктӧгӧн бӧрӱктер кӧскӧ иле кӧрӱнет. Бу јӱзӱн байлыктарды кӧктӧгӧн ус эпши Мария Петровна Олчонова бӧрӱктериле кӱӱнзеп таныштырды. Мында тӱлкӱ бычкактаҥ, тийиҥниҥ терезинеҥ, киштеҥ ле ус эмес, тегин кижиниҥ санаазына кирбес ӧскӧ дӧ не-немедеҥ кӧктӧгӧн бӧрӱктер тургузылган.\nКош-Агаш аймактаҥ эки айыл тургузылган эмтир. Бирӱзи казах, экинчизи алтай айыл. Алтай айылдыҥ ээзи Кӧкӧрӱде Культураныҥ туразыныҥ јааны Соня Краевна Емедекова сонуркадып экелген јӧӧжӧзи керегинде куучындады: «Бис аракы азып турган озогы шурум экелдис, оныҥ тоскууры (аракы тозор эдим – Н. Б.) база агаштаҥ. Бӱгӱнги де кӱнде эл-јон шурумды эдип, база тузаланып туру. Ак сӱдинеҥ чеген эдип, алтай аракызын азып, той-јыргалда эл-јонды кӱндӱлеп јат. Тередеҥ эткен аркыт бар. Ондо чеген, кымыс ачыдып, быжып, алтай аш эдип јат. Аркытта тургузып эткен аракы, чеген сӱреен амтанду болуп туру. Аркытты јоон малдыҥ терезинеҥ эдип јат. Оны уужайла, кумак уруп салат, каткан кийнинде кумакты тӧгӱп салза, аркыт белен болот». Мында ок озогы тере тажуур, тоскуур турды. Олордо кандый да озогы таҥма-темдектер базылып калганы солун.\nОноҥ ары казах калыктыҥ кийис айылы. Келген улус эжикте ле ӧдӱктерин уштып јат. Айылдыҥ ичи јердеҥ ала стенелерине, јабынтызына јетире јаркынду чололорлу сырмакла, кийисле, кебисле јайылган, бӧктӧлгӧн. Jылаҥаш буттарла тӱк сырмактарга базарга да јымжак, јакшы. Айылдыҥ ээзи, казах эпшиниҥ ак кийимин кийген Дарья Айтпасовна Садакпаева мынайда куучындады: «Кош-Агаш аймактыҥ эл-јоныныҥ 58% казах калык, айдарда, казах элдиҥ айылы, ондогы байлыктар ажыра оныҥ культуразын, чӱм-јаҥдарын кӧргӱзер амадула айылды тургустыс. Мында озодо улустыҥ ар-јӧӧжӧзи, тудунган, кийген эдимдери, кеп-кийимдери јуулган. Олор эмдиги де ӧйдӧ тузаланылып, кийилип јат. Бу јаркынду учуктардаҥ крючокло тӱӱген тӱскӱйӱс-кебисти эне кижи эдип јат. Кыс бала чыкканнаҥ ла ала энези ого кижиге барганда керектӱ јӧӧжӧ јӧӧп јат. Ол тоодо тӱскӱйӱс-кебис, сырмак, јууркан, јастык ла ӧскӧзи де. Кыс кижиге барганда, ол энениҥ акту кӱӱнинеҥ, колыныҥ јылузыла эткен бу јӧӧжӧ ого берилет. Jаш бала кабайына 40 кӱн ӧтсӧ, салылып јат. Кабайда уул ла кыс баланыҥ чӱжи јуулатан аҥылу башка эдимдер бар\nМӧҥӱнле кееркеткен озогы ээрди биске Тӧбӧлӧрдӧ јаткан 80 јашту Канар Мухаткалиев ӧрӧкӧн берген. Казах айылдыҥ тыш јаны чыйла (осот) кееркедилген. Кажы ла чыйды коштой салып, јӱзӱн ӧҥдӱ тӱк учуктарла ороп, јаба бириктирип јадылар».\nКан-Оозы аймактыҥ айылын јуур, айылчыларды кӱндӱлеер молјулу керек Экинур јурттыҥ устарына бӱдӱмјилелген эмтир. Айылдыҥ јӧӧжӧзи керегинде биске јурттыҥ библиотеказыныҥ јааны Светлана Николаевна Айдарова куучындап берди. «Айылда јӧӧжӧ-эдимдерди текши аймактаҥ јууганыс. Бис бӱгӱнги ӧйдиҥ айылын кӧргӱзер амаду тургустыс. Кижи эжиктеҥ бажын јабыс тудуп кирзе, тоомјызын, байланып киргенин керелейт. Айылдыҥ очок бажында керем, јайык, тагыл, кӱп турат. Бис олор ончозы ла бу айылда болорын база кичеедис. Керемди бӱткӱлинче Эзен Шкаков јазап берген. Аттыҥ ончо јепселин кӧргӱстис. Jаҥы ээрди Эжер Кокпоев берди. Толыкта топшуур, камчы, уул баланыҥ коручылы. Айуныҥ терезинде балдар ойноп јат. Эр, ада кижи балдарын камчы согорына, топшуур ойноорына ӱредет, чӧрчӧк куучындайт. Онойдо ок республикада јарлу јурукчы Эдуард Тижимеевтиҥ байлык јуруктарын, јиит јурукчы Тайана Каланчинованыҥ графика јуруктарын экелдис.\nПазырыктыҥ эп-сӱмезиле јазаган кебистерди Мӧндӱр-Сокконныҥ ус эпшизи Ия Ишмина берген. Элик, кой бычкак ӧдӱктерди Экинурдыҥ ус эпшизи Тамара Елекова кӧктӧгӧн. Эмди јурттыҥ ончо эл-јоны Чага байрамда бычкак ӧдӱктер кийер болуп браады. Тӱлкӱ бычкак бӧрӱктерди база ус кижи Сарбый Мочева кӧктӧп јат. Ус улус эмди тӱлкӱниҥ терезинеҥ кӧгӱспектер, тон-шубалар кӧктӧп баштады».\nСтолдо онойдо ок јиит келиндердиҥ эткен-быжырган алтай аш-курсагы толо болды. Олор бӱгӱнги кӱнде калыгыныҥ озодоҥ бери эткен, јиген курсагын эдип, оны озогызынаҥ артык јазап тургандары бу аш-курсактаҥ јарт кӧрӱнет, амзалат. Онызы оморкодулу.\nОҥдой аймактыҥ айылыныҥ ээлери бу јорыкта јериниҥ устарыла оморкоор, кӧӧркӧдинер деген јолду амаду тургускан эмтир. Бӱгӱнги кӱнде бу аймактыҥ устары Кӱпчеген јурттагы албаты устарыныҥ тӧс јерин ачып, ондо учурлу ла јаан керектӱ иш ӧткӱредилер. Клубтыҥ јааны Сурайа Николаевна Тытышеваныҥ куучындаганыла, тергеебисте де, ороондо до јарлу устар мында бойыныҥ эдимдерин тургускан ла мастер-класстар ӧткӱрген. Тышкары агашла узанаачы Станислав Тадаевич Урчимаев, сӧӧклӧ ус кижи Вячеслав Михайлович Кухаев мастер-класстар ӧткӱрет, јилбиркеген улуска јартамалдар берет. Онойдо ок экинчи кӱнде тереге базып јурук салары, ээр эдери (Эркемен Эпишкин), талканнаҥ торт быжырары, таш кайылтып узанары јанынаҥ мастер-класстар ӧткӧн. Кебисте петроглифтер салып иштенер мастер-классты Маргарита Минакова ӧткӱрген.\nАйылдыҥ стенезинде илип койгон сӱреен кеен ле јаркынду јуруктарды ајарбас арга јок болгон. Олордыҥ будуктарыныҥ ӧҥине, јаркынына кӧс кылбыгар да дезе, кӧпчидиш эмес. Кӧрӧр, угар болзо, бу јуруктарды студент кыс Кӱнел Такаракова јайаган эмтир. «Jураган», «тӱӱген» деп сӧстӧр мында канайып та келишпей калды. Нениҥ учун дезе, јуруктар тӱктеҥ јайалган. Тӱктеҥ баскан јука кийисте крючокло јӱзӱн ӧҥдӱ тӱктеҥ јуруктар тӱӱлип јат. Бу иш узак ла чӱмдӱ болуптыр. Ондый техникага ӱренерге кӱӱнзеген јаан да улус, оогош то балдар эки кӱнге улай, тӱжине ле тегерик столды айландыра отурып тӱӱнгендер.\nОҥдойдыҥ айылында онойдо ок аймактыҥ аргачылыгында, предприятиелеринде Алтайдыҥ байлыктарынаҥ эткен, јазаган, белетеген алтай аш-курсак, тамзыктар, бальзам-ӧлӧҥдӧр база тургузылган.\nГорно-Алтайск каланыҥ айылында јиит кыстар кирген улусты кӱндӱлеп, эдимдерле јилбиркегендерине јартамалдар берип турдылар. Эркелей Тодошеваныҥ айтканыла, бу айылдыҥ јӧӧжӧзи, эдимдери бӱгӱнги кӱнниҥ айылыныҥ кӧргӱзӱзи аайлу этирте тургузылган. Jаҥжыкканыла айылды эки бӧлӱкке — эр ле эпши улустыҥ бӧлӱктерине бӧлиген. Айылда кӧрӱде јиит јурукчылардыҥ, дизайнерлердиҥ иштери тургузылган. Ол тоодо Айдана Тадыкинаныҥ Пазырыктыҥ эп-аргазыла, стилиле кееркеткен кебистери, калада јураарыныҥ школыныҥ 10-15 јашту јурукчыларыныҥ Туулу Алтайга учурлаган јуруктары тургузылган. Чейнеш Саданчикованыҥ бисерле јазаган, кееркеткен эдимдери јараш. Культураныҥ ла кеендиктиҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжиниҥ студенттериниҥ наадайлары, јуруктары тургузылган. Тепшини ле тере тажуурларды ус кижи Владимир Михайлович Моносов узанган.\nАйылдыҥ эпши јанында тӧрт кат (эҥ алды элбек, оны ээчиделери кичинектеп барат) этирте јазаган агаш айак-салгыш кӧскӧ озо илинет. Оныҥ кажы ла кадында этника стильле јазалган ӱспекчиндер, айактар, тепшилер турат, столло коштой сокы-балалу оогош сокылар. Бир кижи сокыныҥ бирӱзин тудунып алала, садып алатам деп, айылдыҥ ээзин бедиреп тыҥ ла баскан дежет. Айак-салгышты Иван Кинов эткен, айактарды, сокыларды Александр Тарбанаев јазаган эмтир.\nКӧксуу-Оозы аймактыҥ айылыныҥ ээзи Людмила Владимировна Соколова айылда ончо јӧӧжӧ, јӱзӱн эдимдер аймактыҥ алтай калыкту Кујурлу, Тӱҥӱр, Корумду, Сугаш јурттарынаҥ јуулган деп куучындады. Алтай кеп-кийимдерди Валентина Кузуковна Ерелина берген. Бу айылда солун кӧрӱнген эдим — ол јука тередеҥ эткен каптар ла атка арта салып аларга эптӱ, узун таарлар болды. Бир јаан капта кара таҥма бар эмтир. Людмила Владимировнаныҥ јартаганыла, бу капты 1993 јылда сойоҥ сӧӧктӱ Книга Марков деп кижи берген. Таҥма, байла, сойоҥдордыҥ таҥмазы. Jымжак каптарда, таарларда озодо кийим салган, олорды атка арта салып јӱрерге эптӱ болгоны јарт. Тажуурларда дезе, курсак, суйук не-неме алып јӱрерге эптӱ болгон.\nКӧксуу-Оозы аймактыҥ айылында айылчыларды алтай стилизованный кеп-кийимдӱ јиит кижи топшуур ойноп, кожоҥдоп уткыйт. Ол кайчылардыҥ ортодо ады-јолы јаҥы ла јарлалып јӱрген Алексей Чичаков эмтир. Алексей бойыныҥ кайдыҥ телекейине келген јолын кыскарта куучындап берди: «Мен Кӧксууда орус улустыҥ ортозында чыдагам, алтай тилимди билбезим. Школдо гитарала ойногом, бойым орус тилле кожоҥ до бичип, кӱӱге салгам. Культураныҥ институдын божодоло, јанып келгем. Болот Байрышевке јолугыжып, оны кожоҥымды бичижерине кычыргам. Онойып, алтай кайлаштыҥ узына баштапкы ла катап туштагам. Онойдо ок Аржан Кӧзӧрӧковтыҥ кайлажы бичилгенин уккам. Оноҥ ло бойым кайлаарын баштагам. Эмештеҥ алтай тилди ӱренерге ченежедим. Байла, тазылым, каным јеҥип баштаган туру. Карган энем мениҥ кайлап баштаганымды угала, меге оныҥ адазы, Сӱме деп кижи, кам болгонын куучындаган. Сӱме деп кижи улусты да эмдеген, кайлаган да, балдарга чӧрчӧктӧр дӧ куучындаган эмтир. Оныҥ угы-тӧзи Ӱч-Сӱмердиҥ эдегинеҥ таркаган дежет».\nКӧксуу-Оозыныҥ айылында «Биле» деп ӧмӧликтиҥ тӧзӧӧчизи Раиса Васильевна Сысовага база туштадым. Оныҥ куучындаганыла, «Биле» ӧмӧлик ӱч јыл кайра тӧзӧлгӧн, ондо 12 кижи, кӧбизи амыралтада улус кожоҥдойт. Кӧп саба улус Кујурлу јурттыҥ, онойдо ок Тӱҥӱрдиҥ эмтир. Ӧмӧликтиҥ кожоҥчылары јаҥар да, эстрадный да кожоҥдор коолодып турган. Jиит ӧмӧлик аймактыҥ Эл Ойынында, кышкыда калада ӧткӧн «Jаҥар кожоҥдо» турушкан болуптыр.\nКанча калыктар колыжып јуртаган јурттарда культурада, кеендикте мындый баштаҥкайлар эдип, калыгыныҥ чӱм-јаҥдарын, байлыктарын орныктырып, јаш ӱйеге тем-јозок болуп, олорго јол ачып турган улусла јаҥыс ла оморкоор, олорды јӧмӧӧр керек.\nАс тоолу тургун калыктардыҥ ла алтайлардыҥ тоозы ас аймактардыҥ айылдарын тургузып, калыгыныҥ байлыктарын кӧрӱге чыгарганы мактулу деп бодойдым. Майма аймактыҥ айылын сок јаҥыс алтай јурт Сайдыстыҥ эл-јоны тургускан. Мында јурттагы музейдиҥ јааны Ада Чагашевна Туйбенекова јууган-јӧӧгӧнин экелип тургускан болуптыр. Агаш теермен ле сарју толгоор эдим озогыда тудунган јӧжӧӧ деп билдирип турды. Эки башка агаш тегерикти агаш тутказынаҥ айландырып, талкан базарга эптӱ болуптыр. Сарју эдер эдимди база ок тутказынаҥ айландырып, иштенетен эмтир. Бӱгӱнги кӱнде устар кӱптер, кӱптеҥ оогош чапчак эдип јат. Кӱпте аракы азатан чеген, чапчакта ичетен чеген ачыдып јат.\nЧамал аймактыҥ айылын јурукчы кӧбӧк сӧӧктӱ Яков Янгиновтыҥ натурадаҥ јураган јуруктары кееркедет. Олордыҥ кӧбизинде Чамал суу… Ол Новоалтайскта јуранарыныҥ училищезин ӱренип божоткон. Тургуза ӧйдӧ Чамалда кеендиктиҥ школында јуранарыныҥ јажыттарына, јуруктыҥ куулгазын телекейин ачып, балдарды ӱредет.\nJиит биле, Сергей ле Яна Туткужаковтор, Чой айактыҥ айылында туба калыктыҥ байлыктарыла таныштырды. Мында эр јанында киштиҥ, тийиҥниҥ терелери, аҥчыныҥ јалбак чаназы, тузактар, аҥдаарына керектӱ ӧскӧ дӧ эдимдер. Айактар, тепшилер, баланыҥ кабайы ӱзе ле мӧштӧҥ эдилген. Солун јепсел: балык тудар мордо болды. Jиит улус оны «морда» дежерде, јаан эпши кижи «мордо» деп тӱзетти. Мордоныҥ бӱдӱми — талдаҥ ӧӧргӧн, суйман, узун клетка аайлу эдим. Ич јанында оогош клетка. Сууныҥ јаратка јуук јанын бууйла, мордоны сууга салып койзо, балык ого киреле, јаан клеткада артып, ойто чыгып болбойтон эмтир. Бу озогы јепселле улус бел, чараан туткандар. Тургуза ӧйдӧ мордоны тузаланары јол алынып турган болуптыр. Нениҥ учун дезе, суулар тайызаган дешти.\nТурачак аймактыҥ айылыныҥ ээзи муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ таныштыру-презентациязында туружып турган эмтир. Мында база ла аҥдаарыныҥ јепселдери, чана, тузактар тургузылган. Кӧскӧ иле кӧрӱнгени — јаан да, оогош то кӧгӱспек-јеҥјоктор болды. Олорды ус эпши Ирина Федоровна Черноева кӧктӧгӧн болуптыр.\nТӱндӱк аймактардыҥ ас тоолу тургун деген албаты-јоны озогы јаҥжыгуларын, чӱм-јаҥдарын, кеп-кийимдерин, тудунган-кабынганын база орныктырып, кӧрӱлерге тургузып турганын бастыра јанынаҥ јӧмӧӧр керек.\nБу Эл Ойында жюриниҥ айылдарды керип, тургускан баллдары аймактардыҥ командазыныҥ текши кӧргӱзӱлерине кийдирилер ээжи тургузылган болуптыр.


Телекейде озочыл jерлерге чыгар - altaicholmon\nКӱчӱрген айдыҥ 29-чы кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда јурт ээлемниҥ ишчилериниҥ байрамына учурлай кӧдӱриҥилӱ јуун ӧткӧн. Јуунда Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников, Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин, Россия Федерацияныҥ Государственный Думазыныҥ депутады Родион Букачаков ло јурт ээлемниҥ министри Андрей Цыгулев турушкандар.\nТергеениҥ башчызы Александр Бердников: «Јурт ээлем бисте экономиканыҥ јаан ла учурлу деген бӧлӱктериниҥ бирӱзи болуп јат. Калганчы јылдарда агропромышленный комплекстиҥ ӧзӱмине федерал кеминде сӱрекей јаан учур берилет. Россия Федерацияныҥ президенти Владимир Путин јурт ээлемниҥ ишчилериниҥ алдына бийик некелтелер тургузат: јуук ӧйлӧрдӧ ороонныҥ эл-јонын аш-курсактыҥ бастыра бӱдӱмдериле толо јеткилдеер, ээчиде алтамда – курсак-тамакты белетеп чыгарарында ла аш-курсактыҥ продукциязын иштеп аларында телекейде озочыл јерлерге чыгар. Оныҥ да учун ар-бӱткени кӱч айалгаларлу јурт јерде јаткан улустыҥ мал-аштаҥ иштеп алып турган аш-курсагы јаантайын јаан сурууда болор ло бис олорго бастыра јанынаҥ болуш јетирерис» — деп айткан.\nА. В. Бердников ороондо экономиканыҥ айалгалары кӱч те болзо, је јурт ээлемге јербойындагы бюджеттеҥ акча чыгарары калганчы јылдарда бир де јабызабаган деп темдектеген. Бу бӧлӱкти акча-манатла јеткилдеери карын да бийиктеп јат. 2006 јылда бюджеттеҥ чыгарылып турган болуштыҥ кеми јӱс тогузон тӧрт миллион салковой болгон болзо, 2018 јылга «Јурт ээлемди ӧскӱрериниҥ» госпрограммазына јети јӱс он эки миллион салковой акча салынган. Алтай Республиканыҥ аграрный бӧлӱги керегинде айдып тура, оныҥ тыҥып ӧскӧн ийде-кӱчин темдектебес арга јок. Бӱгӱнги кӱнде республиканыҥ крестьян ла фермер ээлемдери јарым миллионго шыдар тын мал кыштадып јадылар. Тергеениҥ јурт ээлеминде 500 јуртхозпредприятие, 1600-теҥ ажыра крестьян (фермер) ла 55 муҥнаҥ ажыра таҥынаҥ ээлемдер иштейт.\n2006 јылда јурт ээлемниҥ бӧлӱктери 3,5 миллиард салковойго турар аш-курсак эдип чыгарган болзо, ӧткӧн јылда оныҥ кеми 10,8 миллиардка јеткен. Алтай Республика эт иштеп алар бӧлӱкте јаткан эл-јоныныҥ тоозы аайынча Сибирь федерал округта озочыл јерде барып јат. А сӱт иштеп алар мӧрӧйдӧ бистиҥ фермерлер Сибирьдиҥ агропромышленный комплексинде канча јылга улай экинчи јер алат. Јурт ээлемниҥ товарларын белетеп чыгарарына республиканыҥ башчызы јаан ајару эдет. Бӱгӱнги кӱнде тергееде мал сойотон он эки пункт иштеп јат. Андый цехтердиҥ бирӱзи Кан-Оозы аймакта Экинур јуртта ачылган. Эмди «Меркит» деп ээлемниҥ ишчилери малын семирте азырап, јербойында ла сойот. Кош-Агаш аймакта Белтир јуртта иштеп турган мал сойотон цех база јаҥыртылган. Оҥдой аймакта Кеҥидеги јурт ээлемниҥ кооперативинде малды ӱзеери азырайтан площадка тудулган. Республиканыҥ јурт ээлеминиҥ бӧлӱктеринде анайда ок чилгемнеҥ, кузуктаҥ, мӧттӧҥ лӧ кедери тайга-ташта ӧскӧн эм ӧлӧҥдӧрдӧҥ эл-јонго керектӱ курсак-тамак ла эдимдер белетеп чыгаратан предприятиелер иштеп јат. Горно-Алтайскта Кӱнбадыш рынокто «Бош-Туу» деп СППК-ныҥ цеги ачылган. Мында республиканыҥ товар эдеечилериниҥ чыгарып турган продукциязы јыл туркунына садылат.\nАлтай Республиканыҥ башчызы кӧдӱриҥилӱ јуунда тергеениҥ јонјӱрӱмдик ууламјылу учреждениелери бӱгӱнги кӱнде јербойыныҥ эдиле, сӱдиле, сӱттеҥ белетелген курсак-тамагыла тогузон эки, ӧзӱмдердеҥ эдилген продукцияла дезе тогузон беш проценттерге јеткилделген деп айткан. А. В. Бердников «бистиҥ фермерлердиҥ иштеп алып турган сӱдиниҥ, эдиниҥ, сарјузыныҥ ла сырыныҥ чыҥдыйы телекейде эҥ артыктардыҥ тоозында адалып јат» деген. Башчы республиканыҥ јурт ээлеминиҥ ишчилери Туулу Алтайдыҥ ар-бӱткениниҥ кату ла кӱч айалгаларында јана баспай иштеп турганын аҥылап темдектеп, олорго бек су-кадык ла иште бийик једимдер кӱӱнзеген.\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министри Андрей Цыгулев бойыныҥ куучынында бисте анчада ла мал тудуп ӧскӱрерине јаан ајару эдилип јат деп темдектеген. Оныҥ айтканыла, быјыл мал ӧскӱрерине 200 миллион салковойго шыдар акча чыгарылган. Эттеҥир укту јоон малды јакшы кичеемелде тудуп, бийик кӧргӱзӱлерге бӱгӱнги кӱнде Кан-Оозы, Шабалин ле Кош-Агаш аймактардыҥ бастыра бӱдӱм ээлемдери једип јат деп айдар керек. Укту мал ӧскӱрери республикада, алдындагы јылдарга кӧрӧ, база јаранган. Тургуза ӧйдӧ тергеениҥ јурт ээлеминде укту мал ӧскӱрер јети завод иштеп јат. Ӱч предприятие дезе јурт ээлемниҥ јоголып јаткан тындуларыныҥ генофондын кичееп корулайт. Бӱгӱнги кӱнде племстанцияларда ченелтелӱ јаан иштер ӧдӧт. Специалисттердиҥ алдында эттеҥир укту мал ӧскӱрип, ээлемдерди олорло толо кеминде јеткилдеер некелтелер туруп јат. Укту малды ӧскӧ јерлердеҥ садып алары јанынаҥ ла олорды Туулу Алтайдыҥ айалгаларына келиштери ӧскӱрери аайынча иш база мӧрлӱ ӧдӱп јат. Республиканыҥ тыштындагы тергеелердӧӧн дезе 2500 тын укту мал садылган. Ол тоодо Кемеровский область, Казахстан ла Узбекистан јаар.\nБистиҥ тергееде алтай-сайан укту аҥдарды Шабалин аймакта Владимир Ситниковко ло Владимир Мещеряковко башкарткан «Марал-Толусома» деген ООО једимдӱ ӧскӱрет. Бу ООО-ны укту мал ӧскӱрер завод деп айтсабыс, байла, јолду болор. «Марал-Толусоманыҥ» аҥ ӧскӱреечилериниҥ бригадазы быјыл республикан мӧрӧйдӧ јеҥӱ алган. Сергей Жиляевтиҥ озочыл иштӱ бригадазы ӧдӱп јаткан јылда аҥдарыныҥ табыштырып турган мӱӱзиниҥ бескезин орто тооло 8,3 килограммга јетирген. Бу Россияда эҥ артык кӧргӱзӱ болуп јат.\nКой, эчки ле јылкы ӧскӱрерине база јаан ајару эдилет. Кан-Оозы, Оҥдой ло Шабалин аймактарда малды тургуза азыралда тудар площадкалар тудулган. Бу площадкаларда бир ле уунда 8100 јоон малды, ӱч јӱске шыдар оок јылкыны азыралда тудуп ӧскӱрер аргалар бар. Сӱт иштеп алар иш дезе Шабалин, Кан-Оозы ла Кӧксуу-Оозы аймактарда јарамыкту тӧзӧлгӧн. 2018 јылдыҥ тогус айыныҥ туркунына республиканыҥ уй саачылары 72,5 тонна сӱт саап табыштыргандар. Саап турган уйлардыҥ угы табынча база јаранат. Јурт ээлемниҥ министриниҥ айтканыла, фермерлер бу ла јууктарда уй саар ӱӱрлерге ӱзеери база 200 тын сӱттеҥир уйлар экелип кошкондор. Мындый алтам иштеп алып турган сӱттиҥ чыҥдыйын ла кемин билдирлӱ бийиктеткен. Бу ууламјыда Майма аймакта Алферово јуртта иштеп турган таҥынаҥ аргачы Николай Фокинниҥ мергендӱ ижин темдектеерге јараар. Быјылгы мӧрӧйдӧ оныҥ башкарып турган ээлеми база јеҥӱчил болуп чыккан.\nЈурт ээлемниҥ ишчилериниҥ байрамына учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуунда тергеениҥ башчызы бу јууктарда јуучыл самболо Румынияда ӧткӧн телекейлик чемпионатта алтын медаль ойноп алган Родион Аскановко ло оныҥ тазыктыраачызы Мӧҥӱне Яйтаковко Алтай Республиканыҥ эҥ бийик кайралдарын табыштырган. Самбо кӱрешле Россияныҥ ла Алтай Республиканыҥ нерелӱ тазыктыраачызы М. Яйтаковтыҥ тӧжине «Таҥ Чолмон» орден тагылган. Јуучыл самболо республикада эҥ баштапкы чемпион болуп чыккан Россияныҥ спортыныҥ узы, Россияныҥ, Европаныҥ чемпионы, телекейлик кубоктыҥ јеҥӱчили Р. Асканаковко «Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи» деген бийик ат адалган ла квартира садып аларга бир миллион беш јӱс муҥ салковойдыҥ сертификады табыштырылган.\nЈурт ээлемниҥ ишчилериниҥ байрамына учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуунда иштиҥ озочылдарына кӧп тоолу кайралдар табыштырылган. Узак јылдарга једимдӱ ле ак-чек иштегени учун Кӧксуу-Оозы аймакта «Абайский» СПК-ныҥ электрокаҥдаачызы Сергей Кискинге ле Оҥдой аймакта Кеҥидеги укту мал ӧскӱрер СПК-ныҥ аҥ ӧскӱреечилериниҥ бригадазыныҥ бригадири Василий Головинге «Алтай Республиканыҥ јурт ээлеминиҥ нерелӱ ишчизи» деген бийик ат адалган. Республиканыҥ агропромышленный комплексин ӧскӱреринде јеткен бийик једимдери учун Шабалин аймакта «Марал-Толусома» ООО-ныҥ аҥ ӧскӱреечизи Борис Бугуев, Росјуртшиҥжӱниҥ Алтайский край ла Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ ветеринар ла фитосанитар бӧлӱгиниҥ баш госинспекторы Василий Киркин, Шабалин аймакта Алтайда ченелтелер ӧткӱрер ээлемниҥ тракторизи Геннадий Бушуев, иштиҥ ветераны Анатолий Клешев, тындулардыҥ ооруларыла тартыжар республикан станцияныҥ баш ветеринар врачы Светлана Торосян ла Шабалин аймакта Барагаштагы СПК-ныҥ малчызы Александр Гришин Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткандар.


Кем де ундылбаган, не де ундылбас - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели, «Единая Россия» партияныҥ бистиҥ тергееде иштеп турган «Тӱӱкилик эзем» деген ӱлекериниҥ координаторы Владимир Тюлентин тулаан айдыҥ 25-чи кӱнинде ишмекчи јорыкла Чой аймакта болуп, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јеҥ јастанып јыгылган јуучылдарга учурлай тургузылган кереестердиҥ бӱгӱнги кӱндеги айалгазын кӧргӧн.\nЈол-јорыкта анайда ок Эл Курултайдыҥ депутадына бу аймактаҥ тудулган Михаил Терехов, аймактыҥ администрациязыныҥ јааны Михаил Маргачев, депутаттардыҥ аймактагы совединиҥ председатели Зураб Колосов, Алтай Республикада культураныҥ энчизиниҥ кереестерин корулайтан госинспекцияныҥ јааны Сергей Очурдяпов турушкандар.\nБыјыл Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгы темдектелер. Тургуза ӧйдӧ ого јаан белетеништӱ иштер ӧдӧт. Бастыра јерлерде — республиканыҥ тӧс калазында, аймактарда ла јурттарда Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јеҥ јастанып јыгылган јерлеш јуучылдарга учурлай тургузылган кереестерди чыныктап јазаары аайынча иштер коронавирусла колбой тура берген айалгалардаҥ камаанду јогынаҥ эрчимдӱ ӧдӱп јат деп айдар керек. «Тӱӱкилик эзем» деген ӱлекердиҥ бистиҥ республикадагы координаторы Владимир Тюлентин бу сурактарды јаантайын бойыныҥ ајарузында тудат.\nКереестерди чыныктап јазаары аайынча иштер Чой аймакта база ӧдӱп јат. Бу иштерди бӱдӱрерге республикан бюджеттеҥ аймакка 800 муҥ салковой чыгарылган. Келген акчаныҥ 400 муҥы аймактыҥ тӧс јуртында турган кереести чынктаарына чыгарылган. Јурт јеезелерге акча эмди тургуза ӱлелбеген. Је аймактыҥ администрациязында ол јанынаҥ иштер ӧдӱп јат. Бу сурак јуук ӧйдӧ чокымдалып, јартала берер.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууда Чой аймактаҥ 3076 кижи турушкан. Јууныҥ јалаҥдарында јеҥ јастанып јыгылган ла сурузы јок јылыйган јуучылдардыҥ тоозы — 2398. Калапту тартыжулар ӧткӧн јууныҥ јалаҥдарынаҥ тӧрӧл јерине јӱк ле 678 кижи јанган. Фронтко Чой аймактаҥ барган јуучылдар Москваны, Ленинградты, Севастопольды корулаарында турушкандар. Ӧштӱдеҥ Чехословакияны, Венгрияны, Польшаны, Болгарияны ла ӧскӧ дӧ ороондорды јайымдагандар. Фашист-јутпаны Берлинге јетире сӱрӱп, олорды оодо согорында ат-нерезин ле јалтанбазын кӧргӱскендер.\nТылда иш дезе тӱни-тӱжи ӧткӧн. 1941 јылда аймактыҥ одус ӱч колхозында бастыра 4778 кижи иштеген. Олор 1945 јылга јетире фронтко 36 муҥ центнер аш, 29 муҥ центнер эт, 310 муҥ центнер сӱт, 480 муҥ центнер тӱк, койдыҥ ла јоон малдыҥ 48 муҥ терезин табыштыргандар. Фронтко 2310 ат, 920 центнер кузук, 1440 центнер картошко ло маалаажы, 748 центнер мӧт, 27 центнер кургак бадан, таҥкыныҥ 18 центнер јалбырагы, 430 јастык аткарылган. Кара-Кӧпшидеги ЛПХ-да 210 кубометр агаш белетелген. Коруланарыныҥ фондына 24 миллион салковой акча аткарылган. Аймактыҥ эл-јоны госзаймга бичидип, фронтты 17 миллион акчала јеткилдеген.\nЭл Курултайдыҥ председатели, «Тӱӱкилик эзем» деген партийный ӱлекердиҥ координаторы Владимир Тюлентин эҥ ле озо Паспаулда Советский Союзтыҥ Геройы Евгений Трофимовтыҥ адыла адалган школго кирип јӱрген. Мында оны школдыҥ директоры Людмила Чумакаева уткыган. «Высота» деген јуучыл-тӧрӧлчи клубтыҥ башкараачызы Оксана Мызаева дезе республиканыҥ парламентиниҥ спикерине ле јол-јорыктыҥ туружаачыларына школдыҥ јуучыл магыныҥ залын кӧргӱзип, олорды ӱренчиктердиҥ ӧткӱрип турган ижиле таныштырган. Јуучыл-тӧрӧлчи клубтыҥ башкараачызыныҥ айтканыла, мактыҥ залында кӧп экспонаттар тургузылган, балдар дезе Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларыныҥ ады-јолдорын кереестеер иште эрчимдӱ туружып јадылар.\nВладимир Тюлентин јалтанбас летчиктиҥ адыла адалган школдо балдарды тӧрӧлчи кӱӱнге таскадар иш јакшы ӧдӱп турганын темдектеген. Оныҥ айтканыла, мындый ууламјылу иш анчада ла Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына белетенер ӧйдӧ билдирлӱ эрчимделген. Ол тоодо Паспаулдагы орто ӱредӱлӱ школдо. Школдыҥ ӱренчиктери бедирештӱ ишти улалтып јадылар. Олор улустыҥ айылдарына јӱрӱп, олорды јурттыҥ тӱӱкизиле, јууныҥ ла иштиҥ ветерандарыныҥ эткен ат-нерелӱ керектериле таныштырат. Парламентарий ол кӱн анайда ок бу јуртта Гражданский јууда ла Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ фронтторында јеҥ јастанып јыгылган јуучылдарга учурлай тургузылган кереесте болгон. Ол бу јуртта тылдыҥ ветераны Василий Кречетовтыҥ айылында болуп, оныҥ тӧжине Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ 75 јылдыгына учурлалган кереес медальды таккан.\nШколдыҥ директоры Людмила Чумакаева бӱгӱнги кӱнде Советский Союзтыҥ Геройы Евгений Трофимовтыҥ адыла адалган школдо 218 бала ӱренип јат деп айткан. Јурттыҥ эл-јоны дезе бу ла тулаан айдыҥ 14-чи кӱнинде јалтанбас летчиктиҥ чыккканынаҥ ала јӱс јылдыгын темдектегендер. Школдо ого учурлай кӧдӱриҥилӱ линейка ӧткӧн. Бу линейкада «Высота» деген јуучыл-тӧрӧлчи клубка јаҥы турчылар алылган. Линейкада балдардыҥ садигинеҥ чыгып јаткан оогош болчомдордыҥ тӧштӧрине курсанттардыҥ значокторы тагылган. Бу балдар быјыл кӱскиде Геройдыҥ адыла адалган школго баштапкы класска келгилеер ле јуучыл-тӧрӧлчи клубтыҥ ижинде эрчимдӱ туружар.\nЕвгений Трофимовтыҥ јӱс јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥилӱ линейкада анайда ок Веселый Сейканыҥ юнармеецтери, Чойдогы школдыҥ кадеттери ле Кара-Кӧпшидеги школдыҥ музейиниҥ турчылары турушкандар. Быјыл јуучыл-тӧрӧлчи клубтыҥ балдары школдыҥ јуучыл магыныҥ залында ӱзеери иштер ӧткӱрерге грант ойноп алгандар. Людмила Олеговнаныҥ айтканыла, оныҥ акчазыла музейге эмдги ӧйдиҥ јазалдары алылар ла оныҥ фонды бӱткӱлинче электрон эп-аргага кӧчӱрилер. Бу туштажуда школдыҥ директоры Алтай Республиканыҥ депутады Михаил Тереховтыҥ олорго јетирип турган болужын темдектеп, ого Быйанду самара табыштырган.\nОл кӱн база бир туштажу Кара-Кӧпши јуртта Советский Союзтыҥ Геройы Семен Тартыковтыҥ адыла адалган текши ӱредӱлӱ школдо ӧткӧн. Бу школ 1947 јылда тӧзӧлгӧн. 1967 јылда мында јаҥыдаҥ агаш школ тудулган. 2007 јылдаҥ ала дезе школдо тудум ла јазал иштер ӧткӧн. Бу иштердиҥ кийнинде ол танылбас болуп кубулган. Јурттыҥ балдары тургуза ӧйдӧ эмдиги ӧйдиҥ јепселдериле јеткилделген јаан ла јарык класстарда ӱренип јадылар. 2019 јылда Кара-Кӧпшиниҥ школына Советский Союзтыҥ Геройы Семен Тартыковтыҥ ады адалган. Бу јуртта оныҥ адыла адалган ором база бар. Герой бойы Никольское јуртта чыккан ла ӧскӧн. Кара-Кӧпшиниҥ школында ӱренген. Гвардияныҥ ефрейторы Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Корсунь-Шевченкодогы операцияда туружып, јалтанбазын ла ат-нерезин кӧргӱскен. Јеҥ јастанып јыгылган јуучылга Советский Союзтыҥ Геройыныҥ бийик ады 1944 јылда адалган.\nВладимир Тюлентин школдыҥ балдары каникулдарда да болгон болзо, је бастыра класстарда болуп, оныҥ ижиле јилбиркеп танышкан. Бу ла јууктарда бу школдыҥ директоры Ольга Назарова республикан конкурста «Ӱредӱниҥ лидери» деген номинацияда баштапкы јер алып, ӱредӱчилердиҥ ӧмӧлигин, ӱренчиктерди ле јерлештерин тыҥ сӱӱндирген эди. Эл Курултайдыҥ предсеадатели јиит директорды бу једимиле база катап уткып, школдо балдарды тӧрӧлчи-патриот кӱӱнге таскадар иш бийик кеминде тӧзӧлгӧнин темдектеген. Ол Кара-Кӧпшиниҥ школы јӱрӱмин бӱгӱнги ырысту ла амыр-энчӱ јӱрӱм учун берген јалтанбас Геройдыҥ адыла тегиндӱ адалбаган деп ајарган. Бу школдо анайда ок Афганистанда јеҥ јастанып јыгылган черӱчил Виктор Михайлов база ӱренген. Школдо оныҥ јадын-јӱрӱмине ле јуучыл керегине учурлалган музей тӧзӧлгӧн. Бӱгӱнги ӱйе јуучыл-интернационалисттиҥ ат-нерелӱ керегин бийик баалап, кылык-јаҥыла, јана баспазыла, јалтанбазыла ого тӱҥей болорго кӱӱнзеп јадылар.\nПарламентарий бу јуртта Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына учурлай тургузылган кереес-мӧҥкӱде база болгон. Мындагы јурт јеезениҥ јааны Ольга Сырыхтыҥ айтканыла, кереесте 329 јуучылдыҥ ады-јолы бичилген. Аймакта бӱгӱнги кӱнде эзен-амыр јӱрген тӧрт ветеранныҥ ӱчӱзи Кара-Кӧпшиде јадып јат. Олор: Макар Вершинин, Дмитрий Хамлюк ла Дмитрий Стариков. Дмитрий Федорович Стариков быјыл кӱӱк айда 93 јажын темдектеер. Јуртта тылда иштеген тӧрт ветеран арткан. Јууныҥ балдары деген улустыҥ тоозы — 35 кижи. Аймактыҥ администрациязыныҥ јааны Михаил Маргачев јурттарда турган кереестердиҥ бирӱзи де ајару јок артпас деп айткан. Кар кайылып, кӱндер јылыза ла кереес-мӧҥкӱлерде јазалду иштер башталар. Кара-Кӧпшиде јууныҥ туружаачыларына учурлай тургузылган кереес кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнине јетпей туруп база чыныкталар.\nЭл Курултайдыҥ предсеадатели В. Тюлентин, республиканыҥ депутадына бу аймактаҥ тудулган М. Терехов, аймактыҥ администрациязыныҥ јааны М. Маргачев ло депутаттар совединиҥ председатели З. Колосов, республикада культураныҥ кереестерин корулайтан госинспекцияныҥ јааны С. Очурдяпов ло Кара-Кӧпшидеги јурт јеезениҥ јааны О. Сырых ол кӱн анайда ок тылда иштеген ветерандар Иван Табакаевтиҥ ле Мария Галецкаяныҥ айылдарында болуп, олорго Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ 75 јылдыгына учурлалган юбилейлик медальдар табыштырган.\nКрасносельское ле Веселая Сейка јурттарда\nПарламенттиҥ спикери Красносельское јуртта тубалардыҥ культуразыныҥ тӧс јериниҥ јааны Васса Такпаева ла Эл Курултайдыҥ бежинчи тудуузыныҥ депутады болгон Виктор Суразаковло тушташкан. Олор Владимир Тюлентинге тӧс јердиҥ ижи-тожы керегинде куучындап, алты толукту айылда тургузылган солун экспонаттарла таныштырган. Тӧс јердиҥ јааны јаҥныҥ јербойындагы органдарыныҥ ишчилери ле Эл Курултайда олордыҥ аймагыныҥ депутады ас тоолу ӧс калыктардыҥ сурактарына јаан ајару эдип турганы керегинде куучындаган. Ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ шылтузында тоолу јылдар мынаҥ кайра Паспаул јуртта ады-јолы јарлу кайчы Николай Улагашевтиҥ адыла адалган музей тӧзӧлгӧн. Эл Курултайдыҥ председатели тубалардыҥ Красносельское јурттагы культуразыныҥ тӧс јериниҥ ишчилери алтай калыктыҥ Эл-Ойын, Јылгайак, Чага ла ӧскӧ дӧ байрамдарында эрчимдӱ туружып турганын темдектеп, олорго јаан алкыш-быйанын айткан.\nИшмекчи јорыктыҥ туружаачылары Веселая Сейка јуртта јерлеш Геройлорго учурлай тургузылган мемориалда база болгондор. Владимир Тюлентин бву кереес-мӧҥкӱниҥ јакшы айалгазын темдектеген. Јурттыҥ эл-јоны бу мемориалды јаантайын кичееп ле кӧрӱп турганы иле ле танылу болды.\nАймактыҥ тӧс јуртындагы Мактыҥ мемориалы бӱгӱнги кӱнде база јакшы айалгада туруп јат. Бу кереес Чойдо 1968 јылда ачылган. 1985 јылда Улу Јеҥӱниҥ 40 јылдыгы темдектелип турарда, ол бӱгӱнги турган јерине кӧчӱрилген. База бир јылдаҥ дезе мемориалдыҥ јеринде 1919-1922 јылдарда Гражданский јууда туружып, јеҥ јастанган он јети кызылчерӱчилдиҥ сӧӧги јуулган. 1990 јылда Мактыҥ мемориалыныҥ тепсеҥинде политикалык репрессияларга кыстадып божогондорго учурлалган митинг ӧткӧн. 1991 јылда дезе кереес-мӧҥкӱниҥ јанында Советский Созтыҥ Геройлоры Семен Тартыковтыҥ ла Евгений Трофимовтыҥ сӱр-темдектери тургузылган.\nЈеҥӱниҥ кӱнин јууктаткан јалтанбас јуучылдардыҥ ла тылда ат-нерелӱ иштеген ветерандардыҥ ады-јолдоры бу аймактыҥ кереес-мӧҥкӱлеринде алтын таныктарла бичилген. Бӱгӱнги кӱнде Чой аймакта тылдыҥ ветерандарынаҥ 32 кижи арткан. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачылары јылдаҥ јылга там ла короп јат. Аймакта бӱгӱнги кӱнде јӱк ле тӧрт фронтовик арткан. Олор: Макар Иванович Вершинин, Дмитрий Федорович Стариков, Дмитрий Васильевич Хамлюк, Фёдор Кузмичь Логинов ло концлагерьде болгон Виктор Корнеевич Петерс.\nАймактыҥ тӧс јуртындагы Мактыҥ мемориалына калганчы јылдарда кӧп фронтовиктердиҥ ады-јолдоры јаҥыдаҥ бичилген. Јуук ӧйлӧрдӧ мында Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ 75 јылдыгына учурлай тудум ла јазалду иштер ӧдӧри темдектелет. Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ предсеадтели, «Тӱӱкилик эзем» деген ӱлекердиҥ координаторы Чой аймакла болгон ишмекчи јорыкта анайда ок Культураныҥ тураларыныҥ, библиотекалардыҥ, балдардыҥ садиктериниҥ, кӱӱлик школдордыҥ ла клубтардыҥ ижи-тожыла танышкан. Ол мындый ишмекчи јорыктарды ла туштажуларды республиканыҥ ӧскӧ дӧ аймактарында ӧткӱрерге темдектейт.\nГ. МИРОНОВАНЫҤ фотојуруктары


07.05.2019 - altaicholmon\nОйрот јуучылдыҥ нерезин эзедип\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууда «За отвагу» медальла ӱч катап кайралдаткан, ӱстине Мактыҥ орденин алган улус Алтайыста ас табылар болор, айса болзо, јок то. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга 1941 јылдыҥ јайында, 18 јаштуда Оҥдой аймактыҥ Јоло јуртынаҥ атанган чагандык сӧӧктӱ Јаҥый Питешев јуудаҥ «За отвагу» деген ӱч медальду, Мактыҥ III степеньдӱ орденин, «За победу над Германией»\n«Колбу тудулбаганча, кайра болор јаҥ јок»\nЈасла, јылула кожо Улу Јеҥӱниҥ 74-чи байрамы ойто ло једип келди. Јӱректериске Јеҥӱле, ат-нерелӱ јуучылдарысла, тылда иштегендерле оморкошло кожо карыкчал ла ачу сыс ойгонот. Кажы ла јыл ортобыстаҥ бу улус ырап јат, астап јат. Је олордыҥ эткен агару кереги бистиҥ санаабыста, эземисте ӱйелерге артар! Мениҥ адам, оргончы сӧӧктӱ Исак Алексеевич Бельчеков, јуу башталарда, Улаган аймакта\nАлкышты, кожоҥды – бијениҥ тилиле\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда кандык айдыҥ 26-27 кӱндеринде Бијениҥ калыктар ортодогы кӱнине ле Театрдыҥ јылына учурлалып, бијениҥ ачык талалык кӧрӱ-маргааны ӧтти. Талалык кӧрӱ-маргаанныҥ окылу ачылтазында јайаан јайалталарды, айылчыларды Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ министри Ольга Антарадонова уткыды. Ол јаҥжыкканы аайынча јылдыҥ ла ӧткӱрилип турган кӧрӱ-маргаанныҥ туружаачыларыныҥ тоозы јылдаҥ јылга кӧптӧп турганын аҥылап темдектеди. Оныҥ\nОзочыл иштӱлерге – мак!\nГорно-Алтайск каланыҥ ишмекчи ӧмӧликтериниҥ 1 майда ӧткӧн јаҥжыккан парадында быјыл 4,5 муҥ кижи турушты. Бастыра тергее ичинде ӧткӧн кӧдӱриҥилерде 11 муҥ кижи турушканы темдектелди. Кӱӱк айдыҥ баштапкы кӱни карлу, салкынду да турган болзо, Горно-Алтайск каланыҥ тӧс тепсеҥинде Иштиҥ ле јастыҥ байрамы кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧтти. Колоннада ишмекчи ӧмӧликтер, аргачылар ла политический партиялардыҥ чыгартулу улузы турушкан. Анайда\nКем де ундылбас, не де ундылбас!\nӦштӱниҥ тылына 10 катап кайучыл рейдтерге јӱрген Хамшит Урустемович Абитов фронтко 1941 јылдыҥ јайында Кош-Агаш аймактаҥ атанган. Ол тушта ого 18 јаш болгон. Јуу башталарына јетире ол колхозто иштеген. Хамшит Урустемовичти Ижевск калада тӧзӧлип јаткан 313-чи стрелковый дивизияга аткарган. Сыгын айдыҥ 5-чи кӱнинде дивизия Петрозаводск калага келген. Ондо олор Карелияга табарган финдердиҥ черӱзиле тартышкан. 1941\nАјаруда – экологиялык таскадуныҥ сурактары\n«Ар-бӱткенге чебер ле каруулу болорын таскадарында Алтай Республиканыҥ аҥылу корулу јерлериниҥ учуры» деген кӱрее куучын Эл Курултай-да кандык айдыҥ 25-чи кӱнинде ӧткӧн. Парламенттиҥ аграр политика, экология ла ар-бӱткенниҥ байлыктарын тузаланары аайынча комитединиҥ јааны Василий Манышев кӱрее-куучынныҥ туружаачыларына уткуулду сӧзинде тергееде ӧткӱрген экологиялык јартамал ла таскадулу иштиҥ јаан ӱлӱӱзи аҥылу корулу јерлерге (ООПТ) келижип турганын темдектеген.\nУдурумга башчы Кош-Агаш аймакта болгон\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин Кош-Агаш аймакла ӧткӧн јол-јорыгында Тӧбӧлӧр јуртта база болгон. Анда ол јербойыныҥ улузыла эл-јонды чыҥдый ичер суула јеткилдеериниҥ сурагын шӱӱшкен ле социальный объекттердиҥ айалгазын кӧргӧн. «Бу јурттыҥ эл-јоныныҥ тӧс курч сурактарыныҥ бирӱзи – ичип турган сууныҥ чыҥдыйы јабыс болгоны. Мен андагы скважинага барып јӱргем, улусла куучындашкам. Андагы\nОлег Хорохордин Улаган аймакла јӱрген\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин Улаган аймакла ишмекчи јол-јорыкла јӱрген. Ол аймактыҥ кӧп тоолу учреждениелеринде болуп, туштажулар ӧткӱрген. Акташтыҥ эки учреждениезинде Олег Хорохордин Акташтагы эмчиликте ле психоневрологический интернатта болгон, медишчилерле, олордо эмденип јаткан улусла тушташкан. Акташтагы эмчиликтиҥ эҥ курч сурагы, республиканыҥ ӧскӧ дӧ медучреждениелеринде ок чылап, медишчилерле коомой јеткилделгенин Олег Хорохордин темдектеген.\nСовет албатыныҥ Улу Јеҥӱзиле!\nБыјыл бастыра кижилик кӱӱндӱ ороондордыҥ албаты-јоны совет албатыныҥ 1941-1945 јылдарда Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱзиниҥ 74 јылдыгын темдектеп јат. Бу кӱнде јуу-чактыҥ 1418 кӱниниҥ туркунына улалган јуу-согуштарда јеҥ јастангарды эске алынып јадыс. Ол канду јуу-согушта Јеҥӱ јеҥил эмес болгон — ондор тоолу миллион улус јӱрӱмин берген. 9 Май јаантайын сӱӱнчиниҥ ле ол ок ӧйдӧ карыкчалдыҥ


Байлу-чÿмдÿ Алтайыстыҥ айылчылары\nСыгын айдыҥ 30-чы кÿнинеҥ ала ÿлÿрген айдыҥ 2-чи кÿнине jетире Алтай Республикада карындаштык Тыва Республиканыҥ Виктор Кок-оолдыҥ адыла адалган эл кÿÿлик-драмалык театрыныҥ гастрольдоры öткöн. Ол керегинде Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл драма театрдыҥ худбашкараачызы Эмма Иришевала эрмек-куучын öткÿрдибис.\n—Эмма Александровна, карындаш тыва калыктыҥ театрыныҥ jайаан jол-jорыгы аайынча öткöн белетеништÿ иш jанынаҥ айдып ийзер? Jыл туркунына öткöн иштиҥ учурын, кемин, турултазын угарга турубыс.\n—Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ министри Эжер Малчинов ло мен эҥ ле озо окылу кычыртула Тыва Республиканыҥ Виктор Кок-оолдыҥ адыла адалган эл кÿÿлик-драмалык театрыныҥ тöзöлгöнинеҥ ала 80 jылдыгына учурлалган кöдÿриизинде турушканыс.\nШак бу солун jол-jорыкта бистиҥ министр ле Тываныҥ культуразыныҥ министри Алдар Тамдын эки республика ортодогы jайаандык колбулар jанынаҥ эрмек-куучын öткÿрген.\nОныҥ кийнинде Андар Константинович ле «Алаш» деген jарлу jайаан öмöлик Алтай албаты Россияга бойыныҥ кÿÿниле киргениниҥ 260 jылдыгына, Алтай Республиканыҥ тöзöлгöнинеҥ ала 25 jылдыгына учурлалып öткöн Эл Ойыныста турушты. «Алаш» эҥирги jаан ойын-концертте турушканын кöрööчилер ундыбаган болор.\nӰчинчи ишмекчи jол-jорыгыс Тываныҥ Наадым деген jараш jери jаар болды. Олор республиказыныҥ чыккан кÿнин элбеде, тыҥытту öткÿрет. «Наадым» (койчылардыҥ байрамы) jылдыҥ ла öткÿрилет. Шак бу байрам республиканыҥ башка-башка jерлеринде öткöн. Бу байрамда Эжер Николаевич окылу туружып, уткуулын айткан. Мен дезе тыва театрла кöнÿ иштеп, белетеништÿ сурактардыҥ аайы-тööйин чокымдап лаптадым. Окылу jöптöжÿни эки министр öмö-jöмö jарадып jöптöди.\nСлерде Алтай ла Тываныҥ эл театрларыныҥ репертуарный пландарына кирген ойын-кöргÿзÿлердиҥ «салымы», келер öйдöги jолы керегинде кандый амаду, шÿÿлте бар?\n—Бÿгÿнги кÿнде Тываныҥ Виктор Кок-Оолдыҥ эл кÿÿлик-драмалык театрыныҥ jааны Станислав Ирильдиҥ ле мениҥ алкы бойымныҥ тÿп-шÿÿлтелерис бирлик деп айдарга jараар.\nТургузылган ончо ойын-кöргÿзÿлерди ыраак ла jуук талаларга, эл-jонго элбеде кöргÿзип таныштырары. Бÿгÿнги кÿнде кажы ла театр бойыныҥ тилиле, культуразыла, чÿм-jаҥжыгуларыла jаан jолго чыгып, jорыктаары сÿреен керектÿ деп айдарга jараар. Öскö калыктардыҥ театрларыныҥ ойындарыныҥ, актерлорыныҥ тÿÿкилик jолынаҥ ÿренери керектÿ ине.\nАлтайга одус jыл мынаҥ кайра ады-jолдоры телекейде jарлу Максим Мунзук ла Кара-Кыс Мунзук гастрольло келип jÿрген. Оноҥ бери биске бир де тыва театр келбеген. Айдарда, бу öткöн jол-jорык биске де, олорго до сакылталу ла сÿÿнчилÿ болды.\nАлтай ла Тыва республикалардыҥ культура аайынча министерстволорыныҥ öмö-jöмö иштеери jанынаҥ jöптöжÿге кол салганы jанынаҥ айдып берзер?\n—Тÿÿкилик учурлу бу керекке сÿÿнедим, оморкойдым. Нениҥ учун дезе эки министр бир jылдыҥ туркунына тöзöмöлдÿ иштеп, сÿреен керектÿ, тузалу jöпкö бирлик амадула, кÿÿн-тапла келип, эки jанына jарамыкту jöптöжÿге кол салды.\nЭжер Николаевичтиҥ ле Алдар Константиновичтиҥ öмö-jöмö бÿдÿрерге темдектеп салган ÿлекер-проеги сÿреен солун деп сананадым. Олор талалар ортодо кöчкÿн калыктардыҥ «Очок» («Ожык») деген фестивалин белетеп öткÿрер амадулу. Бу ÿлекерде Алтай, Тыва, Хакас республикалар туружары темдектелет.\nБистиҥ театрда солун конференция öтти. Эки театрдыҥ ишчилери театрларыныҥ бÿгÿнги айалгазы, аргалары, онойдо ок актерлордыҥ профессионал öзÿми jанынаҥ ачык-jарык ла наjылык айалгада куучындашты.\nКонференция öйинде айткан куучынымда солун, jаҥы шÿÿлте-идеяларды jайаан иштÿ улус берип jат деп темдектедим. Бу эки министрдеҥ бис акча-манатла болуш сурайдыс. Нениҥ учун дезе бистиҥ учредительдерис культураныҥ министерстволоры болуп jат.\n—Тыва театрдыҥ балдарга, jаан улуска кöргÿскен ойын-спектакльдары jанынає Слердиҥ шÿÿлтегер?\n—Олор болчомдорго баштапкы катап «Шымды чычканак Австралияда» деген jакшынак ойынды орус тилле кöргÿсти. Jилбиркеп, соныркап кöрдис.\nБистиҥ театрдыҥ актерлоры алдынаҥ бери орустап ойноп кöндÿгип калган ине. Актерлордыҥ ойыны тыҥытту болгонын кöрööчилер де аҥылап аjарган болор.\nЭкинчи кöргÿзÿ «Эгил, эжим, эгил» деп адалат. Бу ойын-кöргÿзÿ 1988 jылда тургузылган. Ол тыва калыктыҥ икили (игили) деп кÿÿлик ойноткызыныҥ табылганы керегинде сооjынга тайанып бичилген. Режиссердыҥ ижи сÿреен чокым, чындык ла билгир тургузылган.\nМеге бу ойынды эҥ ле баштап Татарстанда кöрöргö келишкен. Ол 1998 jылда Казаньда öткöн калыктар ортодогы «Туганлык» деген фестивальда лауреат болуп чыккан. Ойын-кöргÿзÿде эҥ ле баштап РФ-тыҥ ла Тыва Республиканыҥ нерелÿ артизи Галина Максимовна Мунзук ойногон.\nАды jарлу, jайалталу, ченемели байлык, ич-телекейи, кöгÿс кöрÿми аҥылу артисттер-устар бастыра öйгö кайкал-оморкоду болуп артканы база нерелÿ керек. Ойынды экинчи катап кöрöлö, ондый шÿÿлтеге келдим…\n—Бу ойын-кöргÿзÿде jиит артисттер ойноордо, азыйгы ла бÿгÿнги ойынныҥ аҥылузы, jедими jанынаҥ айдып берзер?\n—Jарлу, ченемелдÿ артисттердиҥ кийнинеҥ jиит ÿйеге, jаш улуска ойынды такып ойноорго, кöргÿзерге кÿчке келижет. Jиит улуска ойноорго бир эмеш jалтанчылу да, каруулу да керек ошкош.\nJаш ÿйени таскадар, ÿредер керек. Азый бу ойында кулунныҥ сÿр-кеберин Галина Мунзук ойногон, эмди оны ойногон jиит кыс Айзана Чылбак-оолго эмди де ÿренерге, таскаарга, öрö öзöргö öй керек. Ченемел öйлö кожо келер ине.\nӰйелердиҥ колбузы тыва театрда кандый айалгада? Колбу улалат па айса кайда да jылыйа берди эмеш пе?\n—Öрö айттым, öй керек деп. Ол шÿÿлтемди улалтып ийерге турум. Тургузып турган ойындарымда ÿйелерди бириктире, кöнÿ jолло улалтып апарадым. Мен ойынга jаан ла орто jашту, онойдо ок jиит актерлорды кийдиредим. Келген теардыҥ актерлоры jаҥы ÿйениҥ jииттери болуптыр. Jаандары, ченемелдÿ устары jок…\nТеатрдыҥ тайанатаны, тудунатаны ÿйелер колбузы деп база ла катап айдып jадым. Jаан, ченемелдÿ артисттерис бисти ыжыктап, корулап алып jÿрет. Олордыҥ ченемели, jолду сöзи, болужы биске кандый да öйдö керектÿ.\n—«Алтай-Саян алышкылар» деген ойын-концерт керегинде Слердиҥ бойыгардыҥ кöрÿм-шÿÿлтегерди угарга jилбилÿ?\n—Тыва театр кÿÿлик-драмалык театр болордо, олордыҥ тöс ууламjызы—jаш улусты, балдарды аҥылу кÿÿлик бийик ÿредÿлÿ заведениелерге ийип ÿредери болуп jат. Онойдо ок наадайлар ууламjызы бар. Балдарды кÿÿлик жанр-ууламjыга алдынаҥ ла бери ÿредип таскадып jатканын аҥылап темдектеер керек.\nБисте эл драма театр, олордо дезе эл кÿÿлик-драмалык театр. Ӱзеери кöс jетпес куба чöлдиҥ улузы кожоҥчы-jаҥарчы деп айдарга jараар. Кырлары бар да болзо, олор ыраактаѕ\nТеатр башка-башка жанрларла-бÿдÿмдерле азыйдаҥ бери иштеп келген ине. Бойыныҥ jаҥжыгулары бар. Байлык кöмзö-репертуар база бар. Ончозын, талдамазын-артыгын чук jуунадып ийерде, jе ле деген ойын-концерт чыгып келет.\n—Артисттердиҥ кеп-кийими, ойын-кöргÿзÿлердиҥ декорациязы сÿреен тыҥ. Jöмöлтö-болуш jакшы деп айдар ба?\n—Театрдыҥ худбашкараачызы Станислав Ирильдиҥ айтканыла, куран айда Тану Тыва ороонныҥ тöзöлгöнинеҥ ала 95 jылдыгы элбеде темдектелген. Тÿÿкилик учурлу байрамла колбой олорго сÿреен jакшы jöмöлтö-болуш болгон.\n—Ойын-концертте тыва эпши кöрööчилерге «Эҥир jылдыс чыгарда» деген кожоҥды кожоєдогоны база солун болды ба?\n—Ойын-концерт бийик кеминде болды. «Эҥир jылдыс чыгарда» деп кожоҥды кожоҥдооры jанынаҥ шÿÿлтени мен олорго концерттеҥ озо айдып бердим. «Эҥир jылдыс чыгарда» деп кожоҥды коо, jараш ÿниле Аржана Стал-Оол кожоҥдоордо, алтай кöрööчилер сÿреен jакшы jöмöди. Тыва келиндер «Кара сууны» jымжак, койу ÿндериле кожоҥдоды. Алтай, орус кöрööчилер ойын-концертти сÿреен jылу уткыды.\n—Ӱчинчи кÿнде Галина Максимовна Мунзук бойыныҥ «Амадаар… Чÿмдеер Иженер…» деген моно-ойынын кöргÿсти. Слердиҥ кöрÿм-шÿÿлтегерди угуп ийели.\n—Кажы ла артист бойыныҥ ич-телекейиниҥ байлыгын чыгара айдатаны ол база бир öскö, солун бÿдÿм-жанр деп айдар керек. Бистиҥ кöрööчилерге ол база jарады. Бир ле кижиге бÿткÿл залды тудары сÿреен каруулу, кÿч иш. Мында кöп неме артисттиҥ бойыныҥ ченемелинеҥ, кöрÿминеҥ камаанду.\nГалина Максимовна театрда иштебей jат. Ол бойы таҥынаҥ нöкöр-наjы болуп келген. Jайаан jол-jорыгы театрдыҥ гастрольдоры öдÿп турган кÿндерге келиштире öтти.\n—Карындаш калыктыҥ театрыныҥ jайаан jол-jорыгын öмö-jöмö бийик кеминде алып чыкканын кöрööчилер jолду баалап темдектеди. Слерде кандый шÿÿлте бар?\n—Театрга бу jаан ишти бастыра jанынаҥ jöмöп-болушкан культураныҥ министри Э. Н. Малчиновко, коллегаларыма, эл музейге, эл библиотекага, театрдыҥ jайаан öмöлигине, А. Ч. Балинага, И. У. Маймановага, В. К. Киндиковко, Н. Е. Багыровко, В. Г. Тебековко, Д. Ч. Челбаевага, техсоставка ла оноҥ до öскö актерлорго jаан алкыш-быйанымды айдадым.\n—Тыва театрдаҥ кöп артисттер келген бе? Мында база аjаруга алгадый айалга керегинде айдып ийзер?\n—Бу jол-jорыктыҥ аҥылузы—техсостав, 20 кижи келгени. Jирме кижи он беш актерды бастыра jанынаҥ jеткилдеген. Мында завхоз, реквизитор, парикмахер, звукооператор, администратор. Бистиҥ театрдыҥ техбöлÿкке кирип турган ишчилери олорло кожо нак, öмö-jöмö иштеди. Онойдо ок актерлор база чÿрче ле текши тилди таап, куучын-эрмек, иш-тош кöндÿгип, бийик кеминде öтти. Министрлер, худбашкараачылар, актерлор, техсостав сÿреен jакшы иштеди.\n—Тыва jаар бистиҥ театр кандый ойындарды апарар амадулу, кÿÿндÿ?\n—Бистиҥ jол-jорык jанынаҥ тургуза öйдö чокым айдар аргам jок. Ончо неме акча-манаттаҥ камаандузы jарт ине. Jе келер jылда, jылуга, jайга jетпей jадып, меге ары jол тудар керек.\nТыва кöрööчилерге бис «Восхождение на Хан-Алтай», «Туба» (Л. В. Кокышев) деген ойындарды кöргÿзерис. Оноҥ балдарга, болчомдорго учурлалган спектакльды апарарыс. Онойдо ок jайаан öмöликтиҥ, артисттердиҥ, ойын-концертин апарып кöргÿзерис.\nК. Пиянтинова, Алтайдыҥ Чолмоны, ÿлÿрген айдыҥ 7-чи кÿни 2016 j. №188-190


«Актёр — ол профессия эмес, ол јӱрӱмниҥ аайы» - altaicholmon\n«Актёр — ол профессия эмес, ол јӱрӱмниҥ аайы»\nАлтай јериниҥ адын кӧдӱрген јииттер калганчы ӧйдӧ там ла кӧптӧп турганы сӱӱндирет. Кажы ла кижи оны бойыныҥ таҥынаҥ эп-аргазыла эдет. Андый улустыҥ бирӱзи — майман сӧӧктӱ Эпчил АКЧАЛОВ. Бу бичимелисте театрдыҥ ла киноныҥ Москвада иштеп турган актёры ла оныҥ амадуларына једерге талдап алган јолы керегинде куучындайдыс.\nЭпчил Кош-Агаш аймактыҥ Ортолык јуртында чыккан. Анда 4-чи класска јетире ӱренеле, В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияга ӱренерге кирген. Ол актёрдыҥ ижиле оогоштоҥ ала јилбиркеп, оныла бек колбузын сезип јӱрер болгон. Эпчил 3 јаштаҥ ала јаан эмес спектакльдарда ойноп баштаган. Гимназияда ӱренип турган тужын ол эҥ јаркынду, санааркаш јок ӧй болгон деп, эске алынат.\nМында ол театральный кружокко ло Анатолий Булданович Тюрункин башкарган «Башпарак» ансамбльга кӱӱнзеп јӱрген. Араайынаҥ Эпчил јаан сценага чыгып баштаган: КВН, спектакльдар, «Башпаракла» кожо Москвада фестивальга барган. Бу ӧйлӧрдӧ актёр болор амадузы там ла тыҥый берген. 11-чи класска једерде, М. С. Щепкинниҥ адыла адалган бийик театрал училище адылу набор ачкан. Ого ајарып, театральный кружоктыҥ ӱредӱчизи Татьяна Борисовна Ойноткинова Эпчилге ары ӱредӱге кирерге бойын ченеп кӧрзин деп айткан.\n«Экзамендерге тӱрген-тӱкей белетенер керек болгон, је, карын, Наталья Владимировна Апинаныҥ болужыла бу таскадуны јакшы бӱдӱрип алгам. Ол учун ӱредӱчимге јаан быйанымды јетирип турум» — деп, Эпчил бичийт.\nСтудент јӱрӱми кӱч, је ол ок ӧйдӧ сӱрекей сӱӱнчилӱ ӧткӧн. Эпчил баштапкы ӧйлӧрдӧ театрал јӱрӱмди оҥдоп болбой, эпјоксынып јӱргенин ачыгынча айтты: «Јаан калага, таҥ эртенеҥ ала орой эҥирге јетире ӱредӱге, јаантайын акча јетпеске ӱренерге кӱч болгон до болзо, је кийнинде ӧткӧн јолымды ајарала, сӱӱнип, кӱлӱмзиренип турадым».\nАнайда ок амадаганына једерге, кижиге «солынарга» да келижип турат. «Мен бойымла кӧп тартышкам. Сӱрекей уйкучы кижи болгомдо, кезикте репетицияларды да божодып ийер деген сагыштар келип турар болгон. Мен эмдигенче андый. Је, канайдар? Тартыжуда бойыныҥ јакшызы база бар».\nОныҥ учун мындый јолло барарга амадап турган балдарга уур-кӱчтерлӱ, шакпыртту, меҥдештӱ јӱрӱмге белен болор керек. Республикадаҥ кӧп балдар Эпчилге бу јанынаҥ сурактар бичип турган учун, јиит актёр олорго бир канча јӧп берет:\n«Озо ло баштап кычырарын сӱӱгер. Нениҥ учун дезе, ол јаҥыс ла ЕГЭ-ге эмес, је анайда ок университетте де јаантайын керек болор.\nТеатрал вузта ӱренерге кӱӱнзеп турган болзогор, јайаандык экзаменниҥ программазын јакшы белетеп алар керек. Бу тушта јаныгарда болужып, слерди ууламјылап турган кижи болзо — јакшы.\nАктёр кижи ончозын эдип билер болзо, канча ла кире артык болор. Оныҥ учун слерде кандый бир јайалта бар болзо, сӱрекей јакшы болор: кожоҥдоп, бијелеп, кӱӱлик ойноткыларла ойноп. Билгирлерер, јайалталарар канча кире кӧп болор — сценада анча ла кире аргалар болор.\nУйалчак кижиге мындый иште кӱч. Сен јаантайын башка-башка улусла туштажып, олорло куучындажып јӱрер керек. Оныҥ учун, мындый кылык-јаҥды туура таштагар.\nКандый да болзо, кижиде кӱӱн барда, аргалар да табылар. Бойыгардыҥ ийде-кӱчигерге бӱдӱп, албаданып јӱрӱгер».\nЭпчилдиҥ айтканыла, ол бойы да бу јанынаҥ кӧп амадулар тургускан болгон. Олордыҥ кӧп сабазы келишкен де болзо, је кезиги эмди де амадулар болуп артып јат. Тургуза ӧйдӧ јаҥы амадулар там ла кӧптӧгӧн, олордыҥ бирӱзи — 2020 јылда толометраж кинодо тӧс рольдордыҥ бирӱзин ойнооры.\nБу јууктарда Эпчил Егор Крид деген јайалталу орус кожоҥчыныҥ клибында турушкан. Бу керегинде Эпчил мынайда айдат: «Кридтиҥ јаҥы кожоҥына клип согулар деген солун угулган кийнинде меге бир кастинг-директор «анда туружып кӧр» деп айткан. Мен капшай ла бойымныҥ актёрский портфолиомды ла видеотаныштырумды тӧзӧӧчилерге аткаргам. Учы-учында мени ары јараткан деп сакылталу јетирӱ келген. Ол тушта мениҥ сӱӱнгенимди кӧргӧн болзогор!».\nЈе ижигерди канча да кире сӱӱп турган болзогор, кажы ла немеде јакшызы да, јаманы да бар. Актёр кижиниҥ ижинде бир канча једикпестери бар, Эпчил ол керегинде јажыт јогынаҥ чике айдат: «Баштапкы тутагы — кубулчаҥ ла кезикте эпјок иштейтен ӧй. Съёмкалар кандый ла айалгаларда ӧдӧр аргалу. Темдектезе, «Сердце Пармы» деген киноны согуп турган тушта, бис эрте таҥла, 5 сааттаҥ ала эҥирдиҥ 9 саадына јетире соок кырларда тоҥуп туруп иштегенис.\nБаза бир једикпези ол — турумкай эмези. Кезик актёрлор токтобостоҥ кӧп кинолордо ойнойло, кийнинде узак ӧйдиҥ туркунына иш јок отурар аргалу. Оныҥ учун бойыҥ јаантайын бедиренип, кыймыктанып јӱрер керек».\nБайла, оныҥ да учун Эпчилдиҥ эне-адазы балазыныҥ талдап алган ӱредӱзин јаратпаган. Олордыҥ санаазыла эмчиниҥ эмезе программисттиҥ ижи канча катапка учурлу. Ол јаантайын суруда да, јал-акчазы да кӧп. «Је андый да болзо, олор меге бӱдӱп, эмди мениҥ бек тиргижим болуп јадылар» — деп, Эпчил куучындайт.\nАйдарда, актёр кижиниҥ ижинде кӧп јакшы аҥылулар бар. «Кандый да роль берзе, сен оны бастыра јӱректеҥ ойноорго албаданар учурлу. Бӱгӱнги кӱнде мениҥ эҥ сӱӱген ролим — ол Игорь Владимирович тургускан «Бумбараш» деп спектакльдагы тӧс герой Ляхтыҥ роли.\nАнайда ок сенде јилбилӱ, атту-чуулу кӧп улусла таныжар арга бар. Кезикте олорло куучынды баштаарга эмеш коркымчылу да болзо, кийнинде олор теп ле тегин сен ошкош улус болгонын биледиҥ»— деп, ол айткан.\nАлтай јеринеҥ кӧп улус Эпчилдиҥ једимдӱ, кӧрӱмјилӱ ижиле јилбиркеп, ого бичип, оморкоп турганына јиит актёр быйанду јӱрет. Анайда ок ол актёр кижиниҥ телкемине баштапкы алтамдарын эдерге болушкан улуска быйанын јетирет: оогоштоҥ ала ууламјылап ла болужып јӱрген Ортолыктыҥ Культура байзыҥыныҥ башкараачызы Зинаида Фёдоровна Ултариковага, Любовь Бадыкеевна Барбачаковага ла Анатолий Булданович Тюрункинге.\nЭпчилге куучын-эрмек учун быйан, јайаандык јолында бийик једимдер кӱӱнзейдис ле јаҥы рольдор сакыйдыс.


Кыймыктанганы кыр да ажар, су-кадык та јӱрер - altaicholmon\nАба-јышту, мӧш-карагай агашту Турачак аймакта эл-јонныҥ су-кадыгына анчада ла јарамыкту айалгалар бар. Мында чанага турбаган, оныла јыҥылаарга сӱӱбеген кижи јок болбой. Аймактыҥ улузы кӧп сабазы спортко кӱӱндӱ ле јербойында ӧдӱп турган ончо спорт керек-јарактарды јӧмӧйдилер. Ондыйлардыҥ тоозында Турачак јуртта «Барс» спорт клубтыҥ башкараачызы, эрчимдӱ кӧрӱмдӱ эр Александр Варганов.\nАда-энези Казахстаннаҥ бери уулы оогош ло тужында кӧчӱп келген. Школдыҥ кийнинеҥ Александр Владимирович Горно-Алтайскта педагогикалык училищеде физкультураныҥ ӱредӱчизине ӱренген. Дипломын алып, тӧрӧл аймагына јанып келеле, школдо физкультураныҥ ӱредӱчизи, балдардыҥ спорт школында тазыктыраачы болуп иштеген. Кийнинде школдо завуч, директор до болгон. Уур-кӱчтерлӱ 90 јылдар келерде, Александрга школдоҥ чыгып, аргачылыкта иштеерге келишкен. Ол ок ӧйдӧ ол бойыныҥ акту кӱӱниле, ишјал јогынаҥ Алтай Республиканыҥ полиатлонло федерациязыныҥ башкараачызы болот.\n«Канча јылдардыҥ туркунына албаданып иштеп, полиатлонды тизедеҥ кӧдӱрип ийгенис деп айдарга јараар. Ол тушта бисте спорттыҥ бу бӱдӱмде баштапкы устары чыгып баштаган (Вера Водолеева ла А. Варганов бойы — ред.)» — деп, Александр айтты.\nБу спортчыныҥ таҥынаҥ бойыныҥ једимдерин айдар болзо, 2010 јылда ол Россияныҥ чемпионадында спорттыҥ узыныҥ нормативин бӱдӱрген. Ээчиде 2011 јылда Финляндияда полиатлонло Телекейдиҥ кубогын ойноп алган. Мындый једимдердиҥ кийнинеҥ Александрга ойто ло спортто окылу иштезин деп кычыру келген. Эмди ол Турачак аймакта ачылган «Албатылык спорттыҥ бӱдӱмдериниҥ тӧс јериниҥ» директоры болуп экинчи јыл иштеп јат. Тӧс јер ас тоолу тургун калыктардыҥ программазы аайынча ол јылда тузаланарына кийдирилген.\n«Албатылык спорттыҥ бӱдӱмдериниҥ тӧс јериниҥ» ижиниҥ ууламјылары — ол су-кадык јӱрӱм јӱрерин элбедери ле спорттыҥ албатылык бӱдӱмдерин ӧскӱрери. Тургуза ӧйдӧ тӧс јерде бириктирилген единоборстволорло, кӱрешле, дзюдоло тазыктыраачылар бар. Онойдо ок мында шайбалу хоккейле тазыктыраачы иштейт. Кӱӱнзегендерге акча тӧлӧбӧзинеҥ чаналар алып јыҥылаар јакшынак арга бар. Јуртты эбире 850 м, 1500 м ле 3000 м трассалар чӧйилет.\nЧындап, Турачактыҥ шак ла бу јолдорында А. Варгановтыҥ баштаҥкайыла эки јылга улай «Салоп ТурSky» деген спорт-чана марафон ӧткӱрилет. Ондо ончо кӱӱнзеген улус туружар аргалу. Онойып, марафонго Новосибирск, Кемерово областьтардаҥ, Барнаул, Бийск калалардаҥ айылчылар келгилейт. Эм тургуза оныҥ эҥ оогош туружаачызы 4, эҥ јааны 84 јашту болгон.\nБаштапкы јылда бу солун керек-јаракта 300 кире кижи турушкан, быјыл дезе — 400 кире. Спортсӱӱчилер Салоп кырдыҥ јараш эдегиле 10 ло 20 км јолдорды ӧй кемјибезинеҥ ӧткӧн. Кажы ла туружаачыга кереес медальдар сыйлалган ла олор ортодо солун лотерея ойнодылган. «Мария-РА» саду сетьтиҥ ээзи А. Ракшин туружаачыларга тату сыйлар табыштырган.\nМындый јакшынак керек-јарактыҥ кийнинеҥ чанала јыҥылаарыла улус там јилбиркеп баштаган деп, Александр темдектейт. Айдарда, марафонныҥ су-кадык јӱрӱм јӱрерине баштандырар амадузы эрчимдӱ бӱдӱп јат.\nКӱрешле, самболо тӧс јерде Чинат Шонкоров тазыктырат. Оныҥ эш-нӧкӧри Зинаида Кандаракова — дзюдоныҥ тазыктыраачызы. Шайбалу хоккейле ойноорго балдарды Новосибирсктеҥ кычырылган Михаил Суворкин јилбиркедет. Спорттыҥ ойноор бу бӱдӱми Турачак аймакта јаткандарды бир ле јылдыҥ туркунына тыҥ кӱйбӱредип ийген деп темдектеер керек. Мында «Адамды, энемди ле хоккейди сӱӱйдим» деп адалган фестиваль айылдаш Алтай крайдаҥ ла тергеебистеҥ кӧп улус јууп, бийик кеминде ӧткӧн эмтир. Ол байрам Елена ла Геннадий Тимченколордыҥ Килемјилик кӧмзӧзиниҥ јӧмӧлтӧзиле ӧткӧн.\nБыјыл ок Турачакта аймактыҥ јааныныҥ кубогына маргаандар ӧткӱрилген. Ондо Новосибирсктеҥ, Таштаголдоҥ хоккейчилер ле Алтай Республиканыҥ јуунты командазы турушкан. Башка-башка маргаандар ӧткӱрип, гранттарда туружып ла јӧмӧӧчилердиҥ болужыла бир эмештеҥ керектӱ спорт јепселдер јуулат. Је эҥ ле учурлузы — ол балдардыҥ ла текши эл-јонныҥ спортко јилбӱзи ле кӱӱни там тыҥып турганы. Онойып, келер јылда Турачактыҥ балдары республиканыҥ хоккейле чемпионадында туружарга белетенет.\nАлександр бойы балдарды полиатлонло тазыктырат. Калганчы ӧйдӧ олор спорттыҥ бу бӱдӱминде пневматикалык биатлонго јайылат. Онойып, А. Варганов Горно-Алтайсктагы спорттыҥ кышкы бӱдӱмдериниҥ школыла куучындажып, јербойында балдарды тазыктырарга эки мылтык ла эки тургузу-јазал сурап алган. Тургуза ӧйдӧ биатлонго јӱрген балдардаҥ јакшы кӧргӱзӱлерди Никита Зенков берет. Быјыл ол баштапкы катап Москвага барып, биатлонло албатылар ортодо маргаандарда турушкан. 87 кижи ортодо турулталарыла ол ортозы киреде болгон. Онойдо ок бу јуукта А. Богалийдиҥ сыйларына ӧткӧн бастырароссиялык маргаанныҥ суперспринт бӧлӱгинде 102 кижидеҥ бистиҥ Никита 13-чи јерге чыккан. Чанала јӱгӱрериле дезе ол ончозын акалап та турат деп, тазыктыраачызы оморкоп темдектеди.\nКызычактардаҥ Софья Агарина једимдӱ јыҥылайт. Ол Алтай крайдыҥ быјылгы первенствозында одус кире туружаачыдаҥ 3-чи јерге чыккан.\nАйдарда, Турачак аймакта спорт текши ӧзӱмниҥ јолында бек туруп, ичкери барат деп айдарга јараар. Оны тегин эл-јон, аймак Советтиҥ депутаттары ла аргчылар акту кӱӱнинеҥ јӧмӧйдилер. Спорттыҥ Александр Варгановтый эрчимдӱ башкараачыларын кӧрӱп, чындап та, кыймыктанган кижи кыр ажар дегенине база катап бӱдедиҥ.\nЕвгений БУТУШЕВТИҤ фотојуругы


Jаш баланыҥ киниле колбулу чӱм-jаҥ ~ Звезда Алтая\nАлтай албаты озогыдаҥ бери билезинде кӧп балдар азырап чыдадып jат. Канча ла кире кӧп балдар болзо, ол биле ырысту болгон. Jаан улус балдары ажыра албаты-jонныҥ ӱзӱлбезин, олордыҥ ӱйези оноҥ ары корболоп ӧзӧтӧнин кӧрӧтӧн. Балдар jаандарга келер jӱрӱмди керелеген. Чын ла, канча чак ӧткӧн, канча суу аккан, jе алтай албаты тирӱ, бала-баркалары jаандарыныҥ угы-jолын улалтып, jӱрӱмди ичкерледип ле jат. Оныҥ да учун алтай улус балдарын jаштаҥ ала сӱӱп, олорды чеберлеп, балала колбулу чӱм-jаҥдарды бӱдӱрип, бир де буспай тузаланган. Jаан ӱйениҥ jаҥдаган бу jаҥы ундылбай, бистиҥ де ӧйгӧ jетире jоголбой jедип келген. Эмдиги jиит билелер баланыҥ кининиҥ учурлузын оҥдоп, таштабай, чеберлеп jадылар. Онызы бисти сӱӱндирет. Бу jаҥныҥ jӱрӱмде кӧнӱ jол алынганы алтай улусты оморкодот. Алтай улус балазыныҥ кинин чеберлеп, кичееп jӱргенине ӧскӧ дӧ албатылар аjару эткендер.\nБаланыҥ кини оныҥ сӱнезиле колбулу болуп турган деген шӱӱлтени jаҥыс ла алтайлар эмес, онойдо ок тувалар да, буряттар да айдыжат, ол керегинде кеп куучындар да бар. Баланыҥ кинин чачып ийзе, ол jӱрӱминде ырыс jок болор дежедилер. Кинди канча ла кире чебер алып jӱрзе, баланыҥ jӱрӱми ончо ло кире jакшы болор деп, jаан jаштулар айдыжат. «Кин баланыҥ тыныла, оныҥ ӧзӱмиле, jӱрӱминдеги jол-ырызыла колбулу. Кин тайкыларда, эрjине бӱткен»—деп, тегиндӱ айдылбаган.\nКин деген сӧс кӧп учурлу. Кажы ла кижиде оныҥ jӱрӱмиле колбулу кичӱ тӧрӧли бар. Алтай калыктыҥ jадып турган кеен-jараш ар-бӱткендӱ jерин Кин-Алтай деп тегиндӱ айтпаган. Ол мындагы jадып турган эл-jонго, чындап та, jаркынду, jайым jӱрӱм берет. Алтайыс, эне ле чилеп, балдарына jӱрӱм берет.\nКажы ла биледе бала чыкканы учурлу. Оныҥ кинин чебер кӧктӧӧриле коштой, ого ат адаары база учурлу ла каруулу. Балага атты учурлап адайдылар, нениҥ учун дезе адаган ады оныҥ бастыра jӱрӱм-салымыла тудуш болот. Ол ак-jарыкты кӧрӱп, адап салган атту болгон ӧйдӧҥ ала билезиндеги улусла теҥ тап-jаҥду болот. Jе бу ок ӧйдӧ бала оныла колбулу бир канча чӱм-jаҥдагы jарабасты (запрет) ӧтпӧгӧнчӧ, ӧмӧликтиҥ тоозына кирип болбос.\nАда-эне балазыныҥ чыккан баштапкы кӱнинеҥ ала оныла колбулу чӱм-jаҥдарды кыйалтазы jогынаҥ бӱдӱрер учурлу. Балага ат адаганыла колбулу чӱм-jаҥда калмык албатыда бир кезек аҥылузы бар. Баштап эне кижи айылына улус jууп, эт-кӧчӧ азып, боорсок быжырып, курсак-тамагынаҥ салып кӱндӱлейт. Уул бала болзо, таадазы, кыс бала болзо, jааназы арчынды кӱйдӱрип, оныла отты, баланы аластап, баланыҥ оҥ кулагына оныҥ адын айдат. Ол ӱч катап айдылат. Онызы бу айылда jаан улусты тоогоны дегени. Темдектезе, тува албатыда уткуул сӧс айдатан тоомjылу, аҥылу кижини кычыратан. Ол кижи jаҥы чыккан балага узак jаш jажазын, jакшы чыдазын деп кӱӱнзеп, мындый сӧстӧр айдат:\nУзун jашту, сен ыраак, ырысту барарыҥ.\nСен ырысту jылда, jакшы кӱнде чыккаҥ.\nБийик тууда аҥдар ойногон чылап,\nСууда балыктар jайым jӱскен чилеп, сен ӧзӧриҥ.\nJер ӱстинде агаштыҥ бӱри jайылган чылап,\nJайылып ӧрӧ ӧзӧриҥ!\nБу тушта тӧрӧӧндӧри ат адаган балага сыйлар табыштырып jат. Уулга—камчы, бычак, мылтык, ок-таары, ат; кыска—сырга, jӱстӱк, топчы, jинjи, айак-казан, jыламаш. Кажы ла кижи сыйын берип, уткуул сӧзин айдат. Калбакты балага ондо jакшы ажаныш болзын, окты—ол чечен аҥчы болзын деп сыйлайдылар.\nJажы jетсе бойына\nТорко мандык jаразын.\nТозуп аткан адына\nТоолок темир jаразын.\nАйткан уткуулдар бала ырысту jӱрзин дегенин кӧргӱзет. Мында албатыныҥ канча чактарга улалып келген кӧрӱм-шӱӱлтези, баланы jаштаҥ ала таскатканы.\nАлбатылык медицинада jаҥы чыккан баланы тус ла сӱт кошкон jылу суула jунарыныҥ jӧп-сӱмези бар. Мынайып баланыҥ кини тӱрген jазылзын деп jунадылар. База бир тузалу шӱӱлте—ол баланыҥ кинине койдыҥ jуулу куйругын, ич jуузын, темир эмезе jес акча салганы. Кезикте энезиниҥ маҥдайындагы ла jиткезиндеги чачынаҥ кичинек чач кезип алала, оны кӱйдӱрип, кубалын кинге уймап jат. Кезик учуралда кин узак jазылбай турза, килиҥ бӧстиҥ ӧӧнин кӱйдӱрип, уйдыҥ ӧтӧгин эмезе кургак чай салат. Эне кижиниҥ тӱкӱрӱги де баланыҥ кини тӱжерине болужын jетирип турган деп, jаан улус айдыжатан.\nУлус jаш баланыҥ тӱшкен кинин беениҥ эмезе уйдыҥ сӱдиле jунуп, арчынла аластап, торко бӧскӧ ороп, агаш кайырчактыҥ тӱбине салып койодылар. Байагы кинди кескен кайчыны арчынла база аластап, ару бӧслӧ оройло, кожо салып jат. Оныла кандый бир ӧскӧ немени кезерге, тузаланарга да jарабас деп, jаандарынаҥ укканы керегинде кӧбӧк сӧӧктӱ Борбуева Араjан ӧрӧкӧн айткан эди. Ол кижиниҥ база бир айтканыла, баланыҥ кини тӱшкенче, айылдаш ла туш улус jаш балалу болгон айылдаҥ нени де чыгарбас, онызы байлу болгон.\nБайрыдагы кинниҥ учуры\nБаланыҥ кинин чеберлеери—озодоҥ бери келген чӱм-jаҥ. Эне кижи кинди узак ӧйгӧ чеберлеп аларга кураганныҥ терезинеҥ, булгайры тередеҥ байры кӧктӧйт. Кызычактыҥ ла уулчактыҥ байрызы кӧктӧгӧн бӱдӱмиле бой-бойынаҥ аҥыланып jат. Кыстыйы—экче, уулчактыйы дезе—тал-орто ай эмезе ӱч толукту бӱдӱмдӱ болор. Кыстыҥ байрызына буудай, арчын, jинjи, топчы, учук, jыламаш салатан, а уулдыйына—ок-таары эмезе корголjын. Ол эдимдер ончозы учурлу болгон. Кинди кӧктӧгӧн байрыныҥ тыштын кӧрӱмjилӱ топчыларла, оогош jинjилерле кееркедип jат. Оны чӱмдеп, мынайда кӧктӧп турганы керегинде куучынды Шабалин аймакта Шыргайтыда jадып турган иркит сӧӧктӱ Таркрашева Нина Андреевна ла Кош-Агаш аймакта Кӧкӧрӱде jадып турган Баданова Ася деп улус айткан. Ася эjебис эмди 65 jашту, энезиниҥ ого кӧктӧгӧн байрызы эмдиге ле бар. Ол оны чеберлеп jӱрет. Оныҥ айдыжыла, кижиниҥ кини бош jӱрбес учурлу, оны ак бӧскӧ ороп, jанына аш ла оноҥ до ӧскӧ неме салатан. Оныҥ байрызында киниле кожо кӧктӧгӧн аш эмдиге бар деп айдат. Эjебис Юра деп уулына булгайры тередеҥ ле уулыныҥ эҥ кичинек кызычагы Вассага торко бӧстӧҥ база мынайып ла байрызын кӧктӧп салтыр. Байлу байрыны балдарга ойноорго бербей, бийик jерге илип салар керек. Оны ол эмезе баланыҥ кабайына илип jадылар деп, эjебис айдат.\nӧйлӧ кожо 1970-1980 jылдарда албаты баланыҥ чӱм-jаҥдарына аjару этпеген. Jиит энелер бала чыгарар турада ла балазыныҥ кинин артызып койотондор. Байры кӧктӧӧр деген санаа да jок болгон. Jе ӧй солынып, эмдиги энелер балдарыныҥ кинин чачпай, байрыларга кӧктӧп jадылар.\nКалганчы jылдарда алтай албатыныҥ кеп-кийими, тудунган-кабынган не-немелери сӱрекей чӱмдӱ, jараш, кееркемjилӱ болуп калган. Онойдо балдардыҥ кинин кӧктӧгӧн байрылар да керегинде айткадый. Энелер, jааналар байрыны, шаҥкыны, шалтракты акту бойлорыныҥ агару, ак кӱӱн-санаазыла кӧктӧп jадылар. Бу балала колбулу чӱм-jаҥ jоголбой, узак jылдарга улалып барарына иженедим ле ондый jаҥ барына оморкойдым.\nЭкче байрыныҥ ичинде\nБаланыҥ кини салылган.\nОго ырыс, jакшы кӱӱн\nАкту jӱректеҥ айдылган.


Олордыҥ ат-нерези качан да ундылбас - altaicholmon\nОлордыҥ ат-нерези качан да ундылбас\nСовет черӱ немец-фашист черӱни 1943 јылда Сталинградтыҥ јанында оодо сокконынаҥ бери кочкор айда туй ла 75 јыл болор. Россияныҥ Башкарузы бу ла јуукта бу сурак аайынча аҥылу јӧп чыгарды. Ого белетенери аайынча иштер баштала берди.\nМындый кӱнди јылдыҥ ла темдектеери керегинде федерал јасак 1995 јылдыҥ тулаан айыныҥ 13-чи кӱнинде јарадылган.\n74 јыл мынаҥ кайра чаган айдыҥ 10-чы кӱнинеҥ ала кочкор айдыҥ 2-чи кӱнине јетире ӧткӧн «Кольцо» деген стратегический табару јеҥӱге экелген.\nСталинградтыҥ јанында ӧткӧн канду јууда Алтайыстаҥ ас эмес јуучылдар турушкан, кезиги јер јастанып јыгылган, тоолулары ла јер-Алтайына јанган. Олордыҥ ат-нерелӱ кереги албатызыныҥ санаа-сагыжында јаантайынга артар.


Jаан jаштуларга текшилей аjару - altaicholmon\nКӱчӱрген айдыҥ 7-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентинниҥ башкарганыла Башкаруныҥ чазы ӧтти. Ӧткӱрилери јаҥжыккан бу јуунда «Алтай Республикада јаан јаштуларды медицина ла јонјӱрӱмдик јанынаҥ јеткилдеери керегинде» сурак кӧрӱлди. Ондо Алтай Республиканыҥ депутаттары, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ Бирлик аппарадыныҥ башкараачызы Анатолий Донской, Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министри Павел Решетов, Алтай Республиканыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министри Адар Сумин ле ӧскӧ дӧ каруулу улус турушты.\nПавел Решетовтыҥ јетирӱзиле, республикада каргандардыҥ јонјӱрӱм-экономикалык айалгазын јарандырарына аҥылу ајару эдилет. РФ-тыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозыныҥ «Јаан улустыҥ бир кезик группаларыныҥ диспансеризациязын ӧткӱрериниҥ ээжизин јарадары керегинде» деп 2015 јылдагы јакааныла, медицинаныҥ организациялары диспансеризация ӧткӱрет. 2018 јылдыҥ чаган айынаҥ ала куран айына чыгара 60 јашты ашкан 5609 кижи, эмезе планныҥ 95,7%, диспансеризацияны ӧткӧн. Экинчи бӧлӱкте 1116 кижи ӧткӧн. Эмдер акча тӧлӧбӧзинеҥ јеткилдеериниҥ программазы аайынча каргандарга, 1-кы ла 2-чи группалардыҥ кенектерине айылына јетирилет, олор стационарларда эмделет.\nОнойдо ок «Јаан јашту граждандардыҥ јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедер ле јӧмӧӧр «Јаан ӱйе» деп программаны тургузары ла бӱдӱрери јанынаҥ ӱлекердиҥ паспорты тургузылган. Ол аайынча 2024 јылдыҥ учына јетире јаан јашту, иштеер аргалу улустыҥ 90 процентинеҥ ас эмези профшиҥжӱ, диспансеризация ӧдӧр учурлу, бу улустыҥ оору табылгандарыныҥ 80 проценттеҥ ас эмези диспансерный шиҥжӱде тудулар. Канныҥ тебӱзи бийик улустыҥ 75 проценти база диспансерный шиҥжӱде болор. Министрдиҥ айтканыла, 2024 јылга јетире ӧйдиҥ туркунына тергееде гериатрический службаныҥ ижи тӧзӧлӧр. «Гериатрия» ууламјыла медицинаныҥ болужы астениялу јаан јаштуларга јӱрӱмде тууразынаҥ болужы јогынаҥ јӱрерин, эрчимин ле бойы бойын јеткилдеер аргаларын корыырга ла орныктырарга эдилер.\nМинистр јаан јаштуларды медицина јанынаҥ јӧмӧӧриниҥ тергеелик программалары, ол тоодо онкология, јӱрек-тамырдыҥ оорулары ла баштапкы медико-санитарный болуш јанынаҥ программалар керегинде база куучындады.\nИштиҥ, јонјӱрӱмдик ӧзӱмниҥ ле эл-јонды ишле јеткилдеериниҥ министри Адар Суминниҥ јетирӱзиле, федерал ла республикан јасактарда темдектелген јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧлӧр РФ-тыҥ иштиҥ ле тылдыҥ 9365 ветеранына, АР-дыҥ иштиҥ 4060 ветеранына, политический репрессияларга кирген ле акту ады орныктырылган 215 кижиге, пенсиязына аҥылу једимдери учун кожулталу 5700 пенсионерге эдилет. Министерство РФ-тыҥ Пенсионный фондыныҥ јӧмӧлтӧзиле јылдыҥ ла эл-јонды јонјӱрӱмдик јанынаҥ јеткилдеер организациялардыҥ материально-технический тӧзӧгӧзин тыҥыдат. Ондый бюджетный организациялардыҥ тоозы тергееде 11, олор јарымдай стационар, айылда ла таҥынаҥ программа тургуспазынаҥ тӱрген болуш јетирет.\nТергееде јаан јаштуларга ла кенектерге јонјӱрӱмдик јеткилдеш јетирип турган 381 јерлӱ тӧрт учреждение иштейт: кенектердиҥ ле јаан јаштулардыҥ 3 тура-интернады ла бир психоневрологический интернат. Министрдиҥ јетирӱзиле, тургуза ӧйдӧ республикада јаан јаштулардыҥ тоозы 40 031 кижи. Ол тоодо, 2018 јылдыҥ ӱлӱрген айына јетире, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ – 62 кенеги ле туружаачызы, фронтовиктердиҥ – 363 тул эпшилери, тылдыҥ – 1182 ишчизи. «Эл-јонго бир чук јонјӱрӱмдик јеткилдеш эдер» автоном учреждениеде јаан јашту ла кенек улустыҥ су-кадыгын орныктырар бӧлӱк иштейт. Јылдыҥ ла ондо 368 карганга болуш јетирилет. Ончо јонјӱрӱмдик јеткилдештӱ учреждениелерде дезе 8 муҥнаҥ ажыра карганактарга јонјӱрӱмдик болуш эдилет. Ол тоодо айылда јеткилдештер, культуралык ла соот керектер ӧткӱрилет. Јонјӱрӱмдик службалардыҥ ишчилери јаан јаштуларла таҥынаҥ программалар аайынча иштейт, курсак-тамак, эмдер, эҥ керектӱ товарлар, одыру садып апарат, курсак белетейт, коммунал тӧлӧмирлер эдет. Кажы ла муниципал јонјӱрӱмдик башкартуда мобильный јонјӱрӱмдик служба иштеп, јаан јаштуларга, кенектерге болуш јетирет.\nМинистрлердиҥ јетирӱлериниҥ кийнинде депутаттар олорго сурактар бердилер. Айдар Тазрашев Улаган аймакта патолого-анатомический службаны тӧзӧӧриниҥ курч сурагын кӧдӱрип, мындагы улуска јада калган тӧрӧӧндӧрин канча боочылар ажыра Кош-Агаш аймакка апарарга келижет деди. Павел Решетовтыҥ каруузыла, республиканыҥ аймактарында патолого-анатомический службаны лицензияла јарадары јанынаҥ сурак чын курч турат. Је бу службага лицензиялар берерин тӧзӧӧрине акча-манат чыгарылган ла сурак јылдыҥ учына јетире аайлана берер учурлу.\nРоберт Кыпчаков Кӧксуу-Оозы аймактыҥ тӧс эмчилигинде бӱгӱнги кӱнде 12 специалист једишпей турганын айтты. Су-кадыкты корыырыныҥ министриниҥ каруузыла, «Земский доктор» деген программала 2019 јылдыҥ чаган айынаҥ ала аймактыҥ эмчилигине тӧрт врач барып иштеер. Олорло беш јылга јӧптӧжӱ тургузылган. Эмди јӧптӧжӱ алдындагы чылап ӱч јылга эмес, беш јылга тургузылат. Специалист барган јеринде беш јылды кыйалтазы јоктоҥ иштеп салар учурлу.\nБойыныҥ сурактарын онойдо ок Владимир Тюлентин, Геннадий Сумин (анчада ла јурттарда тегинге берилетен эмдердиҥ рецептин бичидери ле олорды алары јанынаҥ курч сурак), Укмет Альпимов (гериатрия болуш керегинде сурак), Николай Малчинов (врачтардыҥ этиказы керегинде сурак), Вячеслав Уханов («Земский доктор» программаныҥ ээжилери солынган ба деген сурак), Аскар Тулебаев (эмчиликтерде эмдеер ӧй ас болгоныныҥ ла јерлер јок болуп турганыныҥ шылтактары керегинде), Николай Нечаев, Михаил Терехов (јаан јаштуларды јӧмӧӧриниҥ программазыныҥ ӱлекери керегинде сурак) бердилер.\nЈуунныҥ учында Эл Курултайдыҥ јонјӱрӱмдик корулаш ла эл-јонныҥ су-кадыгын корыыры аайынча комитединиҥ председатели Наталья Никитенко јетирӱ этти. Ороондо јаан јаштулардыҥ тоозы кӧптӧп, улустыҥ јаш јажаары узап туру. Алтай Республикада госјаҥныҥ органдары јондык биригӱлерле кожо јаан јаштулардыҥ јӱрӱминиҥ чыҥдыйын јарандырары ла олорды јондыктыҥ керектерине эрчимдӱ туруштырары јанынаҥ иштейт. Государствоныҥ ветерандарды јӧмӧӧр ижи јӱк керектӱ јасактар јарадарыла токтобой јат. Кажы ла башка бӧлӱк ветерандарды медицинала јеткилдеери ле јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧлӧр эдери, јӱрӱмниҥ кӱч айалгазына кирген каргандарга болужары аайынча федерал ла тергеелер кеминде аҥылу программалар тургузылат ла јӱрӱмде бӱдет. Республиканыҥ эл-јонын медицина ла јонјӱрӱмдик јанынаҥ јеткилдеериниҥ сурактары комитеттиҥ јаантайынгы ајарузында. Темдектезе, комитет тылдыҥ ишчилерине јонјӱрӱмдик јеткилдештер эдериниҥ сурагын кӧргӧн. Онойдо ок Россия Федерацияныҥ президентиниҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветерандарын јадар турала јеткилдеери јанынаҥ 2008 јылдыҥ кӱӱк айындагы Јарлыгыныҥ бӱдӱп турганы, Алтай Республиканыҥ эл-јонын эмдерле јеткилдеери, Алтай Республиканыҥ «Су-кадыкты корулаары» деп государственный программазыныҥ «Алтай Республиканыҥ эл-јоныныҥ оорыырын астадары ла болдыртпазы, су-кадык јӱрӱм јӱрерин тӧзӧӧри ле баштамы медико-санитарный болуш јетирери» деп подпрограммазыныҥ бӱдӱп турганы керегинде сурактарлу јуундар, Башкаруныҥ частары ӧткӱрилген.


Январь 2018 - altaicholmon\nЭҥ кӧп бӧрӱни кем ӧлтӱрер?\nАлтай Республиканыҥ јерлик тындуларды корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча комитеди «Алтай Республиканыҥ эҥ артык бӧрӱчизи», «Алтай Республиканыҥ бӧрӱчилериниҥ эҥ артык бригадазы» деген конкурстар јарлады.\nТуралары кӱйген, болуш керек!\nГорно-Алтайскта Белинскийдиҥ адыла адалган оромдо кӧп балдарлу 2 билениҥ туралары ла ондогы бастыра јӧӧжӧ кӱйӱп калды.\nЫраактагы јурттарды ӧскӱрерине 164 миллион салковой\nАс улус јуртап јаткан ыраактагы јурттарды социально-экономический јанынаҥ ӧскӱрериниҥ сурактарына быјыл јаан ајару эдилер деп, Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ сайтында айдылат.\nӰнбереечилер ӱн берер талдаачы участоктор\nӰнбереечилер ӱн берери ле ӱндерди тоолооры талдаачы участоктордо ӧткӱрилет.\nЈеткерлер болоры бир кеминде артат\nЧаган айдыҥ 26-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ ичбойындагы керектер аайынча министерствозыныҥ јолдордо јеткер болдыртпазыныҥ государстволык инспекциязыныҥ (УГИБДД) јааны полицияныҥ полковниги А. КОСИНОВ тергеениҥ элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларына пресс-конференция ӧткӱрген.\nООПТ — ар-бӱткенди корыыр иштиҥ бӱдӱми\nРоссияда ороонныҥ тӱӱкизинде Байкал кӧлдиҥ јарадында тӧзӧлгӧн баштапкы Баргузинский текшигосударстволык заповедник тӧзӧлгӧниниҥ 101 јылдыгы чаган айдыҥ 11-чи кӱнинде темдектелген. Оныҥ амадузы баргузинский кишти корыыры аайынча ӧткӱрер иш, бу тындуныҥ тоозы XX чактыҥ башталганында сӱрекей астай берген болгон. Баргузинский заповедник (Бурят Республика) тӧзӧлгӧниниҥ шылтузында аҥылу коруулду ар-бӱткендик јерлердиҥ бӱгӱнги федерал системазыныҥ тӧзӧлгӧзи тӧзӧлгӧн. ООПТ-ныҥ (ар-бӱткенниҥ аҥылу\nJыҥылаарын сӱӱчилерге јакшынак сый\nМайма аймактыҥ јериндеги «Манјӱрек» деген туу-чанаа комплекстиҥ орто станциязыныҥ узуны 1050 метр, уур-кеми јанынаҥ «чаҥкыр» деп темдектелген ле кресельный подъемниктерле јеткилделген јол-трассазыныҥ ачылтазы ар-бӱткенде амыраарын сӱӱчилерге јакшынак јаҥыјылдыҥ сый болды. Эмди кырдаҥ јыҥылаарын сӱӱчилер ӧскӧ тергеелердеги ГЛК-лардӧӧн барбай, эрте кыштаҥ ла ала мында кӱӱни јеткенче јыҥылап алар арга тӧзӧлгӧн.\n«Россияныҥ чаназы-2018» — кочкор айдыҥ 10-чы кӱнинде\nАлтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле, «Россияныҥ чаназы-2018» деген јаҥжыккан маргаандар кочкор айдыҥ 10-чы кӱнинде Горно-Алтайскта Jыланду ӧзӧктӧ ӧдӧр, башталатан ӧйи 11 саатта.\nАлтын Кӧлдиҥ 100 метр тереҥине\n«БайкалТек» деген дайверцентрдиҥ башкараачызы Геннадий Мисан быјыл чаган айдыҥ 20-чи кӱнинде Алтын Кӧлдӧ болуп, оныҥ 100 метр тереҥине тӱжӱп јӱрди.\nСооктор сыныккан да болзо…\nМындый сооктор Туулу Алтайда 1969 јылда болгон деп, Алтай Республикадагы Гидрометбюро јетирет. Ол тушта 40 градус сооктор бастыра областьтыҥ аймактарында болгон деп айдарга јараар.


Ирбисти чеберлеп аларга - altaicholmon\nИрбисти чеберлеп аларга\nОрус географический обществоныҥ гранты аайынча гран-кыйуныҥ јерлеринде ирбисти чеберлеп аларыла колбой, Россияныҥ ла Монголияныҥ ӧмӧ-јӧмӧ иштери ӧдӧт.\nСайлугемдеги (Алтай Республика) ле «Силхэм» национальный парктардыҥ билимчилери российско-монгол гран-кыйуда ирбистиҥ тоозын чеберлеп алары аайынча видеоконференция ӧткӱрген. Аҥылу корулалып турган ар-бӱткендик јерлер Сайлугемниҥ сындарыныҥ эки јанында бар, андый айалга бу јерлерде ирбистиҥ тоозын шиҥдеер ле орныктырар деген текши амаду тургузат.\nБу ууламјыда эки ороон ортодо ӧмӧ-јӧмӧ иш «Россияда ирбис јӱрӱп турган Алтай Республикада очокты шиҥдеери ле чеберлеери» деген грант аайынча ӧдӧт. Ол 2020 јылдаҥ ала Орус географический обществоныҥ јӧмӧлтӧзиле ӧткӱрилип јат.\n«Сайлугемниҥ сындарыныҥ российский јанында 7 ирбис бар деп чотолот, монгол јаны шиҥделбеген. Ӧмӧ-јӧмӧ ӧткӱрип јаткан ӱлекер гран-кыйуныҥ јерлеринде бу тындуныҥ чокум тоозын билип алар, текши тоозын чеберлеери аайынча иштерди темдектеп салар арга берер. Эксперттердиҥ јетирӱлери аайынча болзо, Монголияда ас ла дезе 1,5 муҥ ирбис бар, Россияда кӧп лӧ дезе 70-90» — деп, Сайлугемдеги нацпарктыҥ директоры Денис Маликов айдат.\nАҥылу корулалып турган ар-бӱткендик јерлер автоматический регистраторлор тургузатан экспедициялар ӧткӱрер арга алар. Фототузактардаҥ алынган јетирӱлер гран-кыйуныҥ эки јанында шиҥжӱ ле корыыр иштерди аайлу-башту ӧткӱрер арга берер.\n«Ӧмӧ-јӧмӧ ишти качан ӧткӱретени видеоконференция ӧйинде чокумдалган. Бу иштер тулаан айдыҥ бажында башталар. Бис 30 регистратор тургузарыс, монгол коллегаларыс кайда да 35-40 андый јазал тургузар. Камераларда не согулганын шиҥдеер иш кӱӱк айдыҥ учында-кичӱ изӱ айдыҥ бажында башталар. Эки «гражданстволу» ирбистерди ле гран-кыйуныҥ бир ле јанында јӱрӱп турган ирбистерди илелеерге бу кире ӧй једер» — деп, Сайлугемдеги нацпарктыҥ баш билим ишчизи Денис Гуляев јетирет.\nВидеоконференция ӧйинде «Силхэм-Сайлугем» деп трансграничный резерват тӧзӧгӧни кандый туза экелери, албатылар ортодогы ООПТ-ныҥ узак ӧйгӧ темдектелген менеджмент-планы база шӱӱжилген.


Россияныҥ кӱни — јаркынду байрам! - altaicholmon\nРоссия Федерацияныҥ президенти шак ла кичӱ изӱ айдыҥ 12-чи кӱнинде тудулганы керегинде база айдар керек. 1991 јылда ороонныҥ тӱӱкизинде баштапкы ла катап государствоныҥ башкараачызын тудары аайынча элбек эл-јон турушкан ачык талдаштар ӧткӧн. Бу талдаштарда јеҥӱни Б. Н. Ельцин алган. Борис Николаевич ороонныҥ эҥ бийик јамызына тудулган кийнинде, 1994 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 2-чи кӱнинде 1113 таҥмалу јасакка кол салып, кичӱ изӱ айдыҥ 12-чи кӱнине бийик государственный учур берген. Байрамныҥ бойы дезе Россия Федерацияныҥ государственный суверенитеди керегинде Декларацияга кол салган кӱн деп јарлалган. Кийнинде оны эптӱ болзын деген кӱӱн-санаала кемнеҥ де камааны јок кӱн деп адап баштагандар.\nРоссияныҥ јаҥы тӱӱкизиниҥ башталганында табылган бу байрамды кӧп саба россияндар озо баштап дачага тыштанып барып келер деген тегин ле амыраар кӱн деп бодогондор. Ороонныҥ кезик калаларында јаҥы байрамга учурлалган керек-јарактар ӧткӱрилген де болзо, је олор баштапкы јылдарда элбек кемине јетпеген. 1998 јылда Борис Ельцин бу байрамга учурлалган кӧдӱриҥиде уткуулду сӧс айдып, аайлашпастарды токтодып, байрамды Россияныҥ кӱни деп адаары јанынаҥ бойыныҥ шӱӱлтезин айткан.\nАнайып, бу байрам Россияныҥ кӱни деп 2002 јылдыҥ кочкор айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала, качан Россия Федерацияныҥ Иш аайынча јаҥы Кодекси толо чыду алынган кийнинде, окылу адалып баштаган. Бу керек-јарактаҥ озо 2001 јылда президент В. В. Путин Россияныҥ государственный суверенитеди керегинде Декларацияны јӧптӧгӧнине учурлай Кремльде ӧткӧн кӧдӱриҥилӱ туштажуда: «Бу документ бистиҥ ороонныҥ јаҥы тӱӱкизине јол ачкан. Ол јасактарла быжулалган гражданский јайымла колбулу. Оныҥ тӧзӧлгӧзинде граждандардыҥ једимдери, арга-чагы ла јеткил јӱрӱми салылган» — деп айткан.\nБӱгӱнги кӱнде Россияныҥ кӱни ороонныҥ башка-башка ук-калыктарын бириктирип, најылыкта ла амыр-энчӱде јадатан айалгалар тӧзӧйт. Бу кӱнде Россияныҥ бастыра калаларында кӧдӱриҥилӱ јуундар ла байрамдык керек-јарактар ӧдӧт. Байрамда элбек эл-јон туружат. Президент Кремльде Россия Федерацияныҥ Государственный сыйларын табыштырат. Је эҥ ле кӧп улус турушкан јаркынду байрам Москвада Кызыл тепсеҥде ӧдӧт. Ол эҥирде Россияныҥ кӱнине учурлалган јӱзӱн ӧҥдӱ кеен салютла тӱгенет.\nБайрамга учурлалган керек-јарактар бистиҥ республикада быјыл онлайн эп-бӱдӱмле ӧдӧт. Кичӱ изӱ айдыҥ 11-чи кӱнинде 18 саат эҥирде «Бис — россияндар» деген концерттиҥ трансляциязы башталар. Байрамдык концертте тергеениҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ артисттери ле јайаан ӧмӧликтери туружат. Горно-Алтайскта дезе «Россияныҥ кӧзнӧктӧри» ле «Кичӱ изӱ айдыҥ 12-чи кӱни, Россияныҥ флагтары» деген флешмобтор ӧдӱп јат. Алтай Республиканыҥ калыктарыныҥ Најылыгыныҥ туразы дезе кичӱ изӱ айдыҥ 1-18 кӱндеринде «Калыктардыҥ најылыгы» деп адалган онлайн-парад ӧткӱрет. Бисте анайда ок «Оморкойдым сениле, мениҥ Россиям!» деген онлайн-кӧрӱ ӧдӧт.\nКичӱ изӱ айдыҥ 11-чи кӱнинде Эл Курултайдыҥ јаан залында Алтай Республиканыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 30 ла алтай калыктыҥ Арасей тергееге бойыныҥ кӱӱниле киргенинеҥ ала 265 јылдыктарына учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун ӧдӧр.


Ойно, пиано! - altaicholmon\nУзак ӧйдиҥ туркунына бистиҥ кала бу каршулу пандемия учун сÿÿнчилу туштажулар ла учуралдар jок туруп калган. Jе, карын, jаан изÿ айдыҥ 17-чи кÿнинде ӧткӧн кичинек концерт бу айалганы тÿзеткен.\nКонцерт Ленинниҥ адыла адалган тепсеҥде пятница кӱнниҥ эҥиринде ӧткӧн. Jыргал башталгалагынаҥ ла улус араайынаҥ jуулыжа берген. Мында ончо аjару сары-чоокыр кийимдӱ туружаачыларга ла сӱрлӱ пианиного учурлалган. Эбиреде jуулган улустыҥ кезиктери бойлорыныҥ кӱӱлик ойноткыларыла келип, концерттиҥ башталганын сакыганча, кожоҥдожып турдылар.\nБир канча ӧйдиҥ кийнинеҥ улус там ла кӧптӧй берерде, концертти бу ӱлекердиҥ авторы Андрей Модоров ачкан. Андрейдиҥ айтканыла, бу ӱлекерди баштаарга ого кӧдӱриҥилӱ ийдени ӧскӧ калаларда тазыктырылып jаткан кееркемел берген. Мындый ӱлекерге jӧмӧӧчи болуп, каланыҥ администрациязы болуш эткен деп, А. Модоров айтты. „Бу каршулу айалга учун канча ӧйгӧ санаамда jӱрген амадуум бӱтпес болбой деп сӱрекей санааркагам. Jе эмди эбиреде турган улусты кӧрӧлӧ, jӱрегим сӱӱнип турат. Келер ӱйеге бу сӱрекей jаан алтамдардыҥ бирӱзи. Алтайдыҥ jашӧскӱрими соныркап, бӱгӱнги ӧйдӧ кайда ла ичкери барып jат. Кееркедим jанынаҥ база артпай, ӧрӧ кӧдӱринзин деп кӱӱнзеп jадым“ — деп, А. Модоров куучындайт.\nОны ээчиде сӧс Тюхтенев Станислав Степановичке кӧчкӧн. Ол албаты-jонды уткуп, ӧйди jакшы ӧткӱрзин деп кӱӱнзеди. Анайда ок бу эҥирде ӱлекерди бӱдӱрерге болушкан улуска јаҥжыкканы аайынча быйанду самаралар табыштырылды.\nБу ӱлекердиҥ тӧс амадузы – ол республиканыҥ jашӧскӱриминиҥ кеендикке jилбӱзин тыҥыдары. Эмди балдар уйалбазынаҥ ла ачык-jарык кӱӱнинеҥ бойыныҥ узын албатыга кандый ла ӧйдӧ кӧргӱзер аргалу. «Пианиного канча кижиниҥ кӱчи барган. Эмди ол паркта ла турар. Оныҥ салымы албатынаҥ камаанду. Мыны ӱрейтен кара сагышту кижи табылбас ла болбой деп, бис иженип jадыс» — мынайда Андрей Модоров кӧрӧӧчилерге бойыныҥ ижемjизин jартады.\nБу мындый шӱӱлте jаҥы эмес. Анайда Мюнхенде 14 jерде, Женевада 32 jерде фортепианолор туруп jат. Кажызынга ла кӱӱнзеген кижи jууктап, ойноп ийер аргалу. А 2008 jылда британ jурукчы Люк Джеррам Бирмингемде 15 пианино тургузар ӱлекер белетеген. Оныҥ кийнинеҥ бу амыргылар вокзалдарда, галереяларда, остановкаларда ла оноҥ до башка jерлерде тургузылган. Ол пианинолордыҥ jанында веб-камералар ӧткӱрилген. Анайда ойногон улусты Интернет ажыра кӧргӱзет. Бу мындый шӱӱлте кажы ла jыл там ла jарлу болуп, ого оноҥ до кӧп ороондор кожулат.\n„Бойымныҥ шӱӱлтемле улусла ӱлежеримде, мениле кӧп сабазы jӧп эмес болгон. Камык улус jӱретен паркта тургузып койгон пианино бир канча ла кӱннеҥ сынып калар деп, мениҥ нӧкӧрлӧрим коркыжат. Jе мен ӧскӧ калаларда мынайда тургузып койгон амыргыларды кӧрӧлӧ, анайда сананбай jадым. Нениҥ учун дезе пианино ойноорго эҥ jайалталу улус отурар. Мындый улус акча да, мак та учун эмес, jе ачык-jарык jӱректеҥ кееркедимге сӱӱжи учун ойноор. Оны оҥдобос улус, уйатка тӱшпеске, туура баскылай берер“ — мынайда А. Модоров айдат.\nБу тургузылган пианиноныҥ бир jилбилӱ немези – ол анаморфический иллюзия. Jартап айтса, кижи чын толыктаҥ кӧрзӧ, пианино кӱнниҥ чогыныҥ алдында тургандый деп билдирер. Бу мындый кайкамчылу дизайнды Андрейдиҥ наjызы Лиза чӱмдеген. Бу концерттиҥ дизайнеры база ла Лиза болгон.\nКӧдӱриҥилӱ ачылтаныҥ кийнинде јуулгандарга бир кичинек концерт ӧткӱрилген. Ондо джазовый пианист Игорь Дмитриев бойыныҥ узын кӧргӱзип, кӧрӧӧчилерди jыргаткан. Анайда ок кожоҥчылардыҥ «ACМ» ӧмӧлигиниҥ туружаачылары улуска кожоҥдоп бердилер. Тыванаҥ Алтайга jорыктап келген «Новая Звезда» ӧмӧликтиҥ туружаачылары — jайалталу биле бу учуралла республикада јаткандарды уткуп, база кӱӱлик сыйын сыйладылар.\nЭмди Ленинниҥ тепсеҥи саҥ башка табыштарла ӱндене берер. Каланыҥ jӱрӱминиҥ ле камык кӧлӱктердиҥ тал-табыжын куулгазын пианиноныҥ кӱӱзи солып, улустыҥ jӱректерин jылыдар. Анайда ок улус тӧрӧлиниҥ аjарып кӧргӧдий jерлерин тооп баштаар.\nИшмекчи неделениҥ учындагы бу солун ла тузалу ӱлекердиҥ ачылтазыныҥ кичинек байрамы, тӧс калабыстагы кӱӱ, кожоҥдор кажы ла келген кижиге јеҥил ле сӱӱнчилӱ кӱӱн-санаа сыйлады.