«Ийделӱ Алтай» программа — јӱрӱмде - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин «Ийделӱ Алтай» деген программа тергееде быјылгы јылдыҥ баштапкы кварталында канайда бӱткенин кӧрӧрине учурлалган јуун ӧткӱрген. Бу јуунда башкаруныҥ министрлери ле комитеттердиҥ башкараачылары программаны бӱдӱреринде олордыҥ ведомстволоры кандый иштер ӧткӱргени керегинде јетирӱ эткендер.\nБашчы «Ийделӱ Алтай“ деген программа — ол тирӱ механизм. Јӱрӱм јаҥыс јерде турбай јат. Кубулталар эдер ле јаҥыртулар кийдирер айалгалар јаантайын болуп јат. Оныҥ учун керектӱ тушта программага кыйалтазы јогынаҥ кожулталар эдилер» — деп айткан. Ол тергеениҥ эл-јонынаҥ программага кийдиретен шӱӱлтелерди јууп алары арай ла ас, олорды республиканыҥ 2021 ле 2022-2023 јылдарга јетире ӧзӱминиҥ бюджедине ӧйинде кийдирери база јаан учурлу деген.\nЈуунда „Ийделӱ Алтай“ деген программаны бӱдӱрери јанынаҥ тургузылган Јолдыҥ картазы керегинде тӧс јетирӱни Алтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министри Вячеслав Тупикин эткен. Ол 2020 јылда программала колбулу иштерди бӱдӱрерге 9 миллиард салковой акча чыгарылары темдектелген. Быјылгы јылдыҥ баштапкы кварталында тергееде ӧдӱп турган тудум иштерге 522 миллион салковой чыгарылган. Мынызы текши чыгымныҥ кеминиҥ 6% деп айткан.\nЈонјӱрӱмдик бӧлӱк ле культура\nӰредӱниҥ ле билимниҥ министри Ольга Саврасова «бу программа аайынча тергееде 1855 бала јӱретен 15 садик тудулып јат. Бу садиктер ишке табыштырылза, олордоҥ 895 јер яслялардыҥ группаларына берилер» – деп айткан. Ӱредӱниҥ министри „Ийделӱ Алтай“ деген программа аайынча тудулып јаткан 15 садиктиҥ он ӱчӱзи ишке быјыл табыштырылар деп темдектеген.\nОлег Хорохордин дезе: «Быјылгы јылда табыштырылатан садиктердиҥ чыҥдыйын мен акту бойым шиҥдеп кӧрӧрим. Горно-Алтайскта, Майма ла Улаган аймактарда ӧдӱп јаткан тудум иштерде болгом, јаҥыс баштап алган иштиҥ эрчимин эмди јабызатпас керек» деп айткан. Ӱредӱниҥ министри тургуза ӧйдӧ балдардыҥ 28 садигинде јаҥыртулу иштер база ӧдӱп јат деген. Бу объекттерде тудум иштер тӱгензе, олор ясляга јӱрӱп турган оогош балдарга берилер. Јазалду иштер сыгын айдыҥ 1-кы кӱнине јетире тӱгенип калар учурлу.\nМынаҥ башка Горно-Алтайскта Заимка деген микрорайондо ло Кӧксуу-Оозы јуртта эки јаҥы школ база тудулып јат. Калада јетинчи таҥмалу школды тудары јанынаҥ белетеништӱ иштер эрчимдӱ ӧдӧт. 96 школды ла орто ӱредӱлӱ тӧрт аҥылу профессионал учреждениени федерал бюджеттеҥ эдим-јазалдарла јеткилдеерге субсидия јанынаҥ јӧптӧжӱ тургузылган.\nСу-кадыкты корыыры аайынча министр Сергей Коваленко бу јылдыҥ баштапкы кварталында республиканыҥ аймактарында 16 акушерско-фельдшерский пункт тударга јердиҥ участокторы чыгарылган деп айткан. Кызыл-Ӧзӧк јурттыҥ врачебный амбулаториязы дезе ишке бу јылдыҥ учы јаар табыштырылар. Тургуза ӧйдӧ ого эдим-јазалдар алынат. Ол балдардыҥ республикан больницазыныҥ хирургический корпусыныҥ экинчи корпусын тудары аайынча иштер улалып јат деген. Бу объект бӱгӱнги кӱнде 85% белен.\nКультураныҥ министри Ольга Антарадонова Јолдыҥ картазы аайынча Кош-Агаш аймакта Јаҥы Белтир јуртта культураныҥ јап-јаҥы туразы тудулып јат деп айткан. Подрядчиктер бу объектти ишке 2021 јылда табыштырарга молјонгылап јат. Анайда ок тӧс јерге јурт јерлерде культураныҥ 16 туразын тудары ла чыныктап јазаары аайынча заявка аткарылган. Культураныҥ министерствозы Горно-Алтайсктагы госуниверситетле кожо алтай цивилизацияныҥ „Алтай-Кабай“ деген тӧс јерин ачарга белетенет. Тургуза ӧйдӧ оныҥ документ-бичиктерин јазалат. Каланыҥ администрациязы бу тӧс јерди тударга јердиҥ участогын чыгарып салган.\nИш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле улусты ишле јеткилдеери аайынча министр Адар Сумин ӧрӧги адалган программа аайынча јылдыҥ баштапкы кварталында эки муҥнаҥ ажыра јонјӱрӱмдик контракт-јӧптӧжӱ тургузылган деп темдектеген. Оныҥ акча-манады улустыҥ профессионал ӱредӱзине, олорды ишле јеткилдеер керектерге, таҥынаҥ аргачылк иштерди ӧткӱрерге ле јӱрӱмниҥ уур ла кӱч айалгаларына учураган улусты јӧмӧӧрине тузаланылган.\nЈолдор, связь ла туризм\nРеспубликада јолдор тудары аайынча башталган иштер быјыл база улалып јат. Баштапкы кварталда Урлу-Аспак — Каракол деген ууламјыда эки јолдыҥ участогын тудары аайынча белетеништӱ иштер ӧткӧн. Анайда ок 155 километр јолды чыныктап јазаары аайынча контракт-јӧптӧжӱ тургузылган. Ого Горно-Алтайсктыҥ агломерациязына кирип турган 9 киломтер јол база кирип јат.\nЈолдорды тудары ла чыныктап јазаары аайынча иштер Майма, Чамал, Оҥдой ло Кан-Оозы аймактарда кидим башталып, тапту кӧндӱге берген деп айдар керек. Олег Хорохордин каланыҥ тӧс оромдорын чыныктап јазаарга јолдыҥ фонды ажыра темдектелген иштерге јаан ајару эдер керек деп айткан. Акташ ла Улаган јурттардыҥ ортозындагы јолдордо турган ӱч эски кӱрди јаҥыртары аайынча иштер база ӧдӱп јат. Анайда ок тудум иштер Кан-Оозы аймакта Чарыш сууны ла Оҥдой аймакта Урсул сууны кечире турган кӱрлерде ӧдӧт. Турачак аймакта Бийка ла Курмач-Байгол јурттардыҥ ортозындагы јолдордыҥ јакалары база чыныкталып јазалган.\nУлусты эски ле элентизи јеткен туралардаҥ баштапкы кварталда кӧчӱрери јанынаҥ Тура-коммунальный ээлемди јаҥыртарын јӧмӧӧр фондло бу фондтоҥ акча берери ле тузаланары аайынча јӧптӧжӱ тургузылган. Текши кеми 844,8 квадратный метр 21 тура алары јанынаҥ јӧптӧжӱлерге кол салылган. Бир канча јылдарга бӱдӱрер деп темдектелген программаныҥ баштапкы бӧлӱги быјыл тӱгенип јат.\nАлтай Республиканыҥ цифровой ӧзӱм аайынча министри Николай Степановтыҥ айтканыла, быјыл Интернетке республиканыҥ јонјӱрӱмдик учурлу 87 объектин колбооры темдектелген — школдорды, балдардыҥ садтарын, фельдшерско-акушерский пункттарды. Бу иштер башталып калган ла олорды 2020 јылдыҥ сыгын айыныҥ 20-чи кӱнине јетпей јадып тӱгезип салары темдектелген.\nАнайда ок оныҥ айтканыла, тергееде мобильный колбуныҥ Tele2 деген јаҥы операторы иштеп баштап јат, баштапкы вышкаларды Майма аймактыҥ јеринде тургузары планга кийдирилген.\nТуризмниҥ ӧзӱминиҥ кеминде, тергееде туризмниҥ инфраструктуразын тӧзӧӧри јанынаҥ кеми јаан иштер ӧткӱрери темдектелген. Оҥдой аймактыҥ администрациязы Алтайдыҥ албатыларыныҥ этно-культурный тӱӱкилик тӧс јерин Чуй ла Кадын бириккенинде тударыныҥ ӱлекер-сметный документтерин белетеерин баштапкы кварталда баштап ийген. План аайынча болзо, бу объектте туризмле, коночылыкла, экскурсионный јеткилдештерле колбулу бӧлӱктер болор.\nАнайда ок Алтай Республикада санаторно-курортный ишти ӧскӱрер амадула, Россияныҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозына Чамал јуртты эмдеер ле су-кадыкты орныктырар јер деп јарлаары јанынаҥ шӱӱлте кӧрӧрине аткарылган, Чамалдагы курорттыҥ гран-кыйуларын чокымдаары аайынча иш ӧдӧт.\nЈурт ээлем ле продукцияныҥ переработказы\nАгропромышленный комплекстиҥ ӧзӱми јанынаҥ јетирӱни тергеениҥ јурт ээлем аайынча министри Андрей Цыгулев эткен. Оныҥ темдектегениле, баштапкы кварталда тергееде јурт ээлемниҥ товарэдеечилериниҥ государственный јӧмӧлтӧзиниҥ јаҥы бӱдӱмдерин тузаланары јанынаҥ документ јарадылган, ол тоодо претенденттер бизнес-ӱлекердиҥ софинансированиезин 20 процентке јетире кеминде бойыныҥ акча-манадыла јӧмӧӧр арга. Республикан бюджеттеҥ софинансированиеге 7,5 миллион салковой ууландырылар.\nАнайда ок баштапкы ӱч айдыҥ туркунына јеҥилтелерлӱ кредиттер јурт ээлемниҥ беш товарэдеечизине берилген, олордоҥ бирӱзи инвестиционный амадуларга ууландырылган, арткандары — јаскы кыра ижин ӧткӱрерине.\nАлтай Республиканыҥ агропромышленный комплексинде јаҥы производстволор ачарына инвесторлор бедиреери аайынча иш оноҥ ары улалган, бир канча инвестӱлекерлерди бӱдӱрери ӧдӱп јат.\nЧой, Кош-Агаш ла Шабалин аймактарда баштамы переработканыҥ, аш-курсакты ла јарымдай фабрикаттарды соодорыныҥ предприятиелерин тӧзӧӧри јанынаҥ иш башталган. Майма аймакта баштамы переработка, аш-курсакты ла јарымдай фабрикаттарды соодорыныҥ объегин тудары тулаан айда башталды. Анайда ок Кӧксуу-Оозы аймакта малды азыраар площадкалар тудары аайынча инвесторлорды бедиреери јанынаҥ иш ӧткӧнчӧ. Чой аймакта инвестор ӱлекерди бӱдӱрерин баштап ийген. Анайда ок 200 тын уй-малдыҥ фермаларын тудары јанынаҥ инвесторлор чокымдалган.\nЧой аймакта сӱттеҥ аш-курсак белетеери аайынча цех тудары баштапкы кварталда оноҥ ары улалган. Шабалин аймакта маала ажын ла картошконы чеберлеер јерлер тудары тӱгенген. Оҥдой ло Турачак аймактарда јерлик ӧзӱмдерди ле белен продукцияны чеберлейтен производственный кып-туралар ла складтар болотон тура-јазалдарды тудары учына једип барааткан.\nАР-дыҥ ЗАГС-тыҥ керектери ле архивтер аайынча комитединиҥ председатели Наталия Антарадонова Туулу Алтай аайынча тӱӱки-архивный путеводитель тӧзӧӧри керегинде куучындаган. Национальный политика ла јондык колбулар аайынча республикан комитеттиҥ јааны Людмила Варванец НКО-лорды јӧмӧӧр ресурсный тӧс јер тӧзӧӧри јанынаҥ јетирӱ эткен. Физический культура ла спорт аайынча республикан комитеттиҥ председатели Олег Гурин кичӱ спортивный площадкалар тӧзӧӧрине јазалдар алары ла Горно-Алтайскта физкультурно-орныктыру комплексти тударына ӱлекер-сметный документтер белетеери керегинде јетирӱ эткен.\nЈуунныҥ уч-турулталарын эдип тура, Олег Хорохордин бастыра темдектелген иш-керектерди темдектелген ӧйинде бӱдӱрерине кату шиҥжӱ эдерине аҥылу ајару эткен.\n«Бис бу программаны ӧмӧ-јӧмӧ тургузып јаратканыс, эл-јонго олор јӱрӱмде бӱдер деп сӧзис бергенис. Беш јылдыҥ туркунына бис бу программаныҥ кажы ла пунктын бӱдӱрип салар учурлу» — деп, ол айткан.\nБашчыныҥ темдектегениле, «Ийделӱ Алтай» программаны ла тергеениҥ ӧзӱминиҥ РФ-тыҥ Минэкономӧзӱмиле кожо белетеген таҥынаҥ программазын ајаруга алып, Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ 2035 јылга јетире стратегиязына кубулталар кийдирери пландалат.


17.11.2021 - altaicholmon\n«Сӱмер энебистий, бис койнына кармактанган јаш балдарындый…»\nБистиҥ бӱгӱнги айылчыбыс Виктор (Бектир) Николаевич Келюев. Бу кижи керегинде кӧп улус уккан да, билер де болор. Нениҥ учун дезе, оныҥ јилбӱлери, эткен керектери сӱреен кӧп кижи, онойдо ок оныҥ најы-нӧкӧрлӧри база кӧп. Олордыҥ ортозында кандый иштӱ, кандый јилбӱлерлӱ, кандый јайалталу улус јок деер. Бу јуукта Виктор Николаевич бичик чыгарып јат деп солун угуларда, оныла\nАлтай аҥчы браконьер бе?\nӰлӱрген айдыҥ учкары Москваныҥ блогери ле аҥчызы Татьяна Баулина Инстаграмда Кош-Агаш аймактыҥ тайгаларында текеге аҥдаганын бичигени ле кӧргӱскени Алтайыста јаан тал-табыш кӧдӱрди. Мындый болоры јолду. Бисте, алтайларда, аҥдаары байлу иш, чӱм-чамду керек эмей. Бу учуралда, баштапкызында, ӱй кижи, экинчизинде, тууразынаҥ келген кижи, ӱчинчизинде, «мен – аҥчы», «мен – тыҥ аҥчы» деп мактанганы кӧрӱнет. Кош-Агаштыҥ улузы\nЈаҥы кийдирген некелте\nQR-кодтор калганчы јылдарда кайда ла туштап јат. Темдектезе, сайттарда, визитка-чаазындарда, электроот, суу, јылу учун тӧлӧйтӧн квитанция-чаазындарда. Јаан компаниялар јетирӱлерди кӧмзӧдӧ тударга эмезе кандый бир јетирӱлерди тӱрген таркадарында мындый кодторды јаантайын тузаланадылар. Смартфон телефонду улуска мындый эп-арга сӱрекей эптӱ. QR-code (Quick Response) дегени тӱрген карууныҥ коды деп кӧчӱрилет. Јуруктаҥ кӧрзӧ, тӧрт толукту, каралу-акту јурук. QR-кодтыҥ системазы


Август 2020 - Страница 9 из 12 - altaicholmon\nБистиҥ тергееде Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлай «Я. Помню» деген ӱлекер аайынча элбек кемдӱ иштер ӧткӱрилет. «Јербойында коронавирусла колбулу эпидемиологиялык айалга јеҥил эмес те болзо, бу ӱлекер јанынаҥ иш улалганча. Алты айдыҥ туркунына элбек кемдӱ иш ӧткӱрилген: муниципалитеттердиҥ јеринде канча кереестер бары, олордыҥ айалгазы кандый болгоны јанынаҥ јетирӱлер јууган, каруулу улусты кӧстӧгӧн,\nТолгойокто јаҥы ФАП ла балдардыҥ площадказы тудулат Тергеениҥ башкараачызы Олег Хорохордин ФАП ла балдардыҥ площадказы тудулып јаткан Толгойок јуртта болгон. ФАП мынаҥ озо ӧйдӧ кӧп квартираларлу турада иштеген. Фельдшерско-акушерский пункттыҥ туразы болгон тураны эскиргени учун бузуп салгандар, је јаҥы тудулган турадаҥ кып берилбеген болгон. Јербойыныҥ улузын участковый врач-терапевт озолондыра угусканы аайынча айылда кӧрӱп эмдеген, тӱрген


Айткан сӧзигер тузалу болзын (Ефестегилерге 4:29, ЈТ) | Кудайдыҥ сӱӱжи\nАйткан сӧзигер тузалу болзын\n«Оозыгардаҥ бир де јаман сӧс чыкпазын, јаҥыс ла бӱдерине ӱредер [тузалу, ЈТ]... сӧстӧр чыксын» (ЕФЕСТЕГИЛЕРГЕ 4:29).\n1—3. а) Иегова биске кандый сый берген ле бу сый канайып јастыра тузаланылар аргалу? б) Кудайдыҥ сӱӱжинде артарга, бис куучынданар арганы канайып тузаланар учурлу?\nСЕН сӱӱген кижиҥе сый сыйладыҥ, је ол оны ӧнӧтийин баалабай турган болзо, нени сезер эдиҥ? Темдектезе, сен ого машина сыйлагаҥ, је ол ајару јогынаҥ маҥтатканынаҥ улам, улуска каршу јетирген болзын. Сен бир де ачынбазыҥ ба?\n2 Куучынданар арга — Иегова Кудайдыҥ сыйы болот. Нениҥ учун дезе ӱзе «јакшы» ла «толо кемдӱ» сыйлар Кудайдаҥ берилет (Иаковтыҥ самаразы 1:17). Бисти тындулардаҥ башкалап турган шак бу сыйдаҥ улам, бис бойыстыҥ јӱк ле санааларысты эмес, је сезимдеристи де чыгара айдар аргалу. Бу сый машина ла чылап, јастыра тузаланылардаҥ айабас. Улус бу сыйды јастыра тузаланып, ӧскӧ улусты ачындырып турза, Иеговага јарабай јат.\n3 Бис Кудайдыҥ сӱӱжинде артарга турган болзоос, куучынданар арганы Јайаачыныҥ амадаганыла тузаланар учурлу. Иегова кандый куучынды јарадып турганын Агару Бичигинде јарт кӧргӱзет: «Оозыгардаҥ бир де јаман сӧс чыкпазын, јаҥыс ла бӱдерине ӱредер [тузалу, ЈТ]... ле угуп турган улуска јакшылык береечи сӧстӧр чыксын» (Ефестегилерге 4:29). Эмди, немени айдардаҥ озо нениҥ учун сананар керек, кандый сӧстӧрдӧҥ кыйар керек ле айткан сӧзис тузалу болзын деп, канайып куучынданар керек деген сурактарды кӧрӱп ийеектер.\nНЕМЕНИ АЙДАРДАҤ ОЗО НЕНИҤ УЧУН САНАНАР КЕРЕК\n4, 5. Агару Бичиктиҥ кезик укаа сӧстӧринде сӧс ийделӱ деп, канайып кӧргӱзилет?\n4 Немени айдардаҥ озо сананарыныҥ баштапкы шылтагы — сӧс ийделӱ болгоны. Укаа сӧстӧр 15:4-тӧ мынайып айдылат: «Амыр тил — јӱрӱмниҥ агажы, је ачу-коронду тил кижини кунуктырат» *. Канайып суу кургап јаткан агашка јӱрӱм берет, анайып ла тузалу куучын улустыҥ кӱӱнин кӧдӱрет. Је каршулу куучын улусты санааркадат. Бистиҥ айткан сӧстӧрис улусты шыркалар эмезе јазып салар аргалу (Укаа сӧстӧр 18:21).\n5 База бир укаа сӧстӧ, сӧс ийделӱ деп јарт кӧргӱзилет: «Кем де, сананбай айткан сӧстӧриле, кылыш чылап шыркалап јат» (Укаа сӧстӧр 12:18). Јазап сананбай айткан сӧстӧр кижиниҥ сезимдерин тереҥ шыркалап, улус ортодогы колбуларды ӱреп салардаҥ айабас. Кем-кем сеге, кылышла шыркалагандый чылап, ачу сӧстӧр айткан ба? Је бу ла укаа сӧстӧ: «Ойгор улустыҥ тили эмдеп салат» — деп айдылат. Кудайдыҥ ойгорынаҥ ӱренип, јазап сананып айткан кижиниҥ сӧстӧри шыркалаткан јӱректи јазып, колбуларды орныктырар аргалу. Јалакай сӧстӧрдиҥ јазып салар ийдезин качан бир сескеҥ бе? (Укаа сӧстӧр 16:24 кычыр.) Сӧс ийделӱ деп ундыбай турганыстаҥ улам, куучынысла улусты шыркалаарга эмес, карын јазып саларга кӱӱнзейдис.\nТузалу куучын сергидӱ берет\n6. Тилисти тударга нениҥ учун кӱч болот?\n6 Је канайып та албаданып турзаас, сӧс айдып, бир де јастырбазыс деп сананбас керек. Немени айдардаҥ озо сананарыныҥ экинчи шылтагы — кинчектӱ ле толо кемдӱ эмес болгоныс бисти тилисле јастыра тузаланзын деп кӱӱнзедип турганы. Сӧс јӱректеҥ чыгат, а јӱрек «јаманды ла эдейин деп јӱрет» (Башталганы 8:21; Лука 6:45). Оныҥ учун тилди тударга сӱреен кӱч болот. (Иаковтыҥ самаразы 3:2—4 кычыр.) Бисте сӧс айдып јастырбас аргабыс јок то болзо, тилди тударга албаданар керек. Темдектезе, чакпынду сууны кечерге канайып кӱч болот, анайып ла тилисти јастыра тузаланатан кинчектӱ кылык-јаҥысла тартыжарга кӱч болот.\n7, 8. Айткан сӧстӧрис учун бисте Иегованыҥ алдына кандый молју бар?\n7 Немени айдардаҥ озо сананарыныҥ ӱчинчи шылтагы — сӧстӧрис учун Иегова бисти кату каруузына тургузары. Тилисле канайып тузаланып турганыстаҥ јаҥыс ла улусла колбуларыс эмес, је Иегованыҥ да биске кӧрӱми камаанду. Иаковтыҥ самаразында 1:26-да мынайып айдылат: «Кемигер бойын кудайзак деп сананып, је тилин тудунбайт, оныгар јӱрегин мекелейт, оныҥ кудайзагында туза јок» *. Ӧткӧн бажалыктаҥ кӧргӧнисле, бистиҥ куучыныс ла Кудайга бажырып турганыс јуук колбулу болот. Тилисти сулуктап тутпай турган болзобыс, бистиҥ куучыныс ачынчылу ла коронду болор, мынаҥ улам христиан ижисти Кудай јектеп салардаҥ айабас. Кандый чочыдылу шӱӱлте! (Иаковтыҥ самаразы 3:8—10).\n8 Куучынданар арганы чын тузаланарында ајарыҥкай болорыныҥ ӱч јаан шылтагы бар деп кӧрӱп ийдис. Је тузалу куучынга не кирип турганын кӧрӧрдӧҥ озо, чындык христиандар канайып куучынданбас учурлу деп кӧрӱп ийеектер.\nКАРШУ ЈЕТИРЕТЕН СӦСТӦР\n9, 10. а) Бӱгӱнги кӱнде улус кандый сӧстӧр јокко куучындажып болбой јат? б) Бистиҥ куучыныс нениҥ учун багай болбос учурлу? (Кӧчӱрӱни база кӧрӱгер.)\n9 Багай куучын (непристойная речь). Бӱгӱнги кӱнде улус кирлӱ, уйатту, ӧскӧ дӧ јаман сӧстӧр јокко куучындажып болбой јат. Кӧп улус калју, багай сӧстӧрди ачынып калган болзо айдат эмезе улусты каткыртарга болуп, балыр сӧстӧр тузаланат. Темдектезе, кокырчы улус ла сатириктер улусты каткыртарга болуп, балыр јӱрӱмле колбулу јескинчилӱ немелер куучындайт. Је багай куучын — ойын эмес. 2000 кире јыл кайра элчи Павел Колоссыдагы јуунга «багай куучындарды» токтодыгар деп јӧп берген (Колоссыдагыларга 3:8). А Эфестеги јуунга Павел чындык христиандарда «багай сӧстӧрлӧ улус шоодотон» куучын болбос то учурлу деп айткан (Ефестегилерге 5:3, 4, ЈТ).\n10 Багай куучын Кудайды, анайда ок Оны сӱӱп турган улусты ачындырат. Бис Кудайды сӱӱп турганыстаҥ улам, кандый ла багай куучындарды јуутпайдыс. Багай куучындар «быјарга» кирет. Павелдиҥ айтканыла болзо, «быјар — «эт-канныҥ керектериниҥ» бирӱзи болот (Галаттарга 5:19—21). Бу јаан учурлу сурак. Нениҥ учун дезе христиан кижи берилген јӧптӧрди алынбай, оноҥ ло ары балыр, багай, каршулу куучынын солыбай турза, јууннаҥ чыгардырып койордоҥ айабас *.\n11, 12. а) Коп дегени ол не, ол кандый каршу јетирердеҥ айабас? б) Иеговага бажырып тургандар нениҥ учун јабарлаарынаҥ кыйар учурлу?\n11 Каршулу коп, јабарлаары. Коп — кандый бир кижиниҥ јӱрӱми ле керектери керегинде куучын јайганы. Эмди кем-кем керегинде куучындажарга јарабас па? Јараар, јакшы солундарла эмезе тузалу јетирӱлерле ӱлешкени, темдектезе бу јуукта сууга чӧҥӱрилген эмезе оморкодуны керексинип турган кижи керегинде куучындажарында јаман неме јок. Баштапкы чактыҥ христиандары бой-бойыныҥ солун-собурыла јилбиркеп, ака-эјелери керегинде јакшы солундарыла ӱлежетен (Ефестегилерге 6:21, 22; Колоссыдагыларга 4:8, 9). Је бис кижиниҥ улуска куучындабаска турган јӱрӱмин куучындап турган болзоос, эмезе јастыра јетирӱлер айдып турган болзоос, оны каршулу коп деп айдарга јараар. Је мындый коптыҥ эҥ јаманы, каршузын јетиретен јабарлаарына экелип турганы. Јабарлаары — «ӧнӧтийин јамандаарга, тӧгӱн куучын таркатканы». Темдектезе, фарисейлер Иисусты јамандаарга, Оны ӧнӧтийин јабарлаган (Матфей 9:32—34; 12:22—24). Јабарлаары кӧп сабада ӧӧн-бӧкӧнгӧ экелет (Укаа сӧстӧр 26:20).\n12 Иегова, куучынданар аргазын улусты јабарлаарга эмезе бӧлӱништер эдерге тузаланып турган улусты, кату каруузына тургузар. Ол «ака-эјелердиҥ ортозында ӧӧркӧш» јайып турган улусты кӧрӧр кӱӱни јок (Укаа сӧстӧр 6:16—19). «Јабарлаачы» деп кӧчӱрилип турган диа́болос деген грек сӧс Сатанага тузаланылат. Ол — Кудайды јабарлап турган Дьявол (Ачылта 12:9, 10). Оныҥ учун улусты јабарлап, дьявол деп ададарынаҥ кыйарга кӱӱнзейдис. Јуунда јабарлаштаҥ улам эт-канныҥ керектерине экелип турган «ӧӧн-бӧкӧн» лӧ «бӧлиниш» болбос учурлу (Галаттарга 5:19—21). Оныҥ учун кандый бир кижи керегинде солунды айдардаҥ озо, бойыҥга мындый сурактар бер: «Бу чын болгон неме бе? Оны куучындаганымнаҥ, улуска туза болор бо? Эмезе мыны чек куучындабас керек пе?» (1 Фессалоникадагыларга 4:11 кычыр.)\n13, 14. а) Јамандадып турган улуста кандый сезимдер болот? б) Кемди-кемди јамандаары дегени ол не ле улусты јамандап турган кижи бойын јеткерлӱ айалгага тургузат деп, нениҥ учун айдарга јараар?\n13 Јамандаш. Ӧрӧги бичилгениле, сӧстӧр шыркалаар аргалу. Толо кеминде эмес болгоныстаҥ улам, кезикте ончобыс эби-јок сӧстӧр айдып јадыс. Је Агару Бичик мындый куучындар христиан јуунда да, биледе де болбозын деп јакарат. Павел христиандарга: «Не ле ачыныш, чугулданыш, атыйланыш, кыйгырыш, јамандаш ӧскӧ дӧ јаманла кожо слердеҥ ыразын» — деп айткан (Ефестегилерге 4:31). Јамандаштаҥ, ол тоодо јабыс кӧрӱп јаантайын ачу сӧстӧр айдып јамандаганынаҥ улам, кижи бойын уйан кӧрӱп, не де кире бодобой барардаҥ айабас. Мындый куучын, анчада ла балдардыҥ јымжак, бӱдӱҥкей јӱректерине јаан каршузын јетирер аргалу (Колоссыдагыларга 3:21).\n14 Агару Бичик кемди-кемди јамандаарын, ол эмезе ачынчылу эмезе ачу сӧстӧр айдып, улусты јабыс кӧрӧрин чек јаратпай јат. Андый сӧстӧр айдып турган кижи бойын јеткерлӱ айалгага тургузат, нениҥ учун дезе улусты јамандап турган кижи, болужарга такып айдылган јӧптӧрди укпай турза, јууннаҥ чыгардырып салардаҥ айабас. Андый кижи тӱзедилбезе, ого Каандыктыҥ алкыштары берилбес болор (1 Коринфтегилерге 5:11—13; 6:9, 10). Бистиҥ куучыныс туза јок, тӧгӱн ле каршулу болзо, Кудайдыҥ сӱӱжинде артып болбозыс.\nТУЗА ЈЕТИРЕТЕН СӦСТӦР\n15. Кандый куучын тузалу болот?\n15 Куучынданар арганы Јайаачыныҥ табы аайынча канайып тузаланарга јараар? Кудайдыҥ Сӧзи бисти «јаҥыс ла [тузалу, ЈТ]... сӧстӧр» айтсын деп кычырып турганын эске алып ийзеҥ (Ефестегилерге 4:29). Бис улустыҥ кӱӱн-санаазын кӧдӱретен сӧстӧр айдып турзаас, Иегова сӱӱнип јат. Андый сӧстӧрди озодоҥ сананып айдар керек. Агару Бичикте белен кӧргӱзӱ берилбеген, анайда ок кандый куучынды тузалу деп айдарга јараарыныҥ тисмези де берилбей јат (Титке 2:8). «[Тузалу, ЈТ]... сӧстӧр» айдарга, кӱӱн кӧдӱретен куучынды аҥылап турган јаан учурлу ӱч арганы ундыбас керек: бистиҥ куучыныс тузалу, чын ла јалакай болор учурлу. Оныҥ учун андый куучынныҥ темдерин кӧрӱп ийеектер. (« Мениҥ куучыным тузалу ба?» деген рамканы кӧрӱгер.)\nМЕНИҤ КУУЧЫНЫМ ТУЗАЛУ БА?\nПринцип: «Сӧзигер јаантайын јакшылыкту болзын» (Колоссыдагыларга 4:6).\nМен кемди-кемди кандый бир јакшы кереги учун калганчы катап качан мактагам? (1 Коринфтегилерге 11:2; Ачылта 2:1—3).\nУлуска тоомјылу баштанарга, јалакай ла быйанду сӧстӧр айдадым ба? (Башталганы 24:17; Иоанн 11:41).\nУлусла куучындажып тура, јаҥыс бойым керегинде куучындайдым ба эмезе ӧскӧ улус нени сананып ла сезип турганын билерге кӱӱнзейдим бе? (Филиппыдагыларга 2:3, 4; Иаковтыҥ самаразы 1:19).\nМен кем-кем керегинде нени-нени билер болгонымды, олорго болужарга ба эмезе санааркадарга тузаланадым ба? (Укаа сӧстӧр 15:1, 2).\nКирлӱ сӧстӧр айдарына мениҥ кӧрӱмим кандый, јӱрегимде не бары кӧрӱмимнеҥ канайып кӧрӱнет? (Лука 6:45; Иаковтыҥ самаразы 3:10, 11).\n16, 17. а) Бис улусты нениҥ учун мактаар учурлу? б) Билениҥ ле јуунныҥ улузын мактайтан кандый аргалар бар?\n16 Акту јӱректеҥ мактаганы. Мактап ла баалап турганын кӧргӱзип турган сӧстӧрди айдары сӱреен керектӱ деп, Иегова ла Иисус оҥдоп јадылар (Матфей 3:17; 25:19—23; Иоанн 1:47). Бистер, христиандар, улусты база акту јӱректеҥ мактаар учурлу. Нениҥ учун? Укаа сӧстӧр 15:23-те айдылат: «Ӧйинде айдылган сӧс кандый јакшы!» Бойыҥнаҥ сура: «Мени акту јӱректеҥ мактап турза, мен нени сезедим? Мынайып мактаганы кӱӱнимди кӧдӱрип, јӱрегимди јылыдат па?» Акту јӱректеҥ мактаганы бойыҥды кереги јок кижи деп сеспеске ле албаданып турганыҥды улус баалап турган деп билерге болужат. Мындый сӧстӧр кижини бойына бӱдӱмјилӱ болорына ла оноҥ кӧп иштеерине кӱӱнзедет. Сени мактап турза, сеге јарап турган болор, оныҥ учун сен де улусты мактаар учурлу эмезиҥ бе? (Матфей 7:12 кычыр.)\n17 Улустыҥ јакшы јанын кӧрӧргӧ лӧ мактаарга албадан. Темдектезе, јуунда сен јакшы белетелген куучын-эрмек угар болорыҥ, кӧгӱс амадулар тургузып турган јиит јарчыны эмезе јажы јаанап та калган болзо, је јуунныҥ туштажуларын божотпой турган аканы эмезе эјени кӧрӱп ийер болорыҥ. Бу улусты акту јӱректеҥ мактаганы олордыҥ јӱрегин томултып, ич-кӧгӱзин тыҥыдар болор. Биледе эш-нӧкӧрлӧр бой-бойын мактап, быйанын кӧргӱзип турган јылу сӧстӧр айдар учурлу (Укаа сӧстӧр 31:10, 28). А балдар дезе, олорды баалап ла сӱӱп турган деп кӧрӱп турза, чечектей бергилейт. Олорды мактап, баалап турганы, ӧзӱмдерге керектӱ кӱнниҥ чогындый ла суудый болот. Ада-энелер, балдараарды јакшы кылык-јаҥы ла албаданып турганы учун мактаарын ундыбагар. Мактаганы балдараарга јалтанбас ла бойына бӱдӱмјилӱ болорго болужар, анайда ок Агару Бичикле јӱрерге, оноҥ тыҥ албаданарга кӱӱнзедер.\n18, 19. Ака-эјелерди токунадарга, нениҥ учун ийде-кӱчти кысканбас керек, мыны канайып эдер?\n18 Токунадары. Иегова «јобожыган» ла «кыйналган» улусты акту кӱӱнинеҥ кичееп јат (Исаия 57:15). Оныҥ Сӧзи бисти: «Бой-бойыгарды кӧкӱдип... ...Чинези јокты кӧкӱдигер» — деп кӱӱнзедет (1 Фессалоникадагыларга 5:11, 14). Бис кунугып калган ака-эјелеристи токунадарга албаданып турзаас, Кудай мыны ајаруга алып, баалап турган деп алаҥзыбас керек.\nБис улустыҥ кӱӱн-санаазын кӧдӱретен сӧстӧр айдып турзаас, Иегова сӱӱнип јат\n19 Санааркап турган эмезе кунугып калган ака-эјени кандый сӧстӧрлӧ токунадарга јараар? Сен олордыҥ уур-кӱчтериниҥ аайына чыгар учурлу деп сананба. Кӧп сабада тегин сӧстӧр айтканы јакшы болот. Кунугып калган кижи болужарга белен болгоныҥды билип турзын. Ол кижиле кожо мӱргӱп ийерге јараар. Мӱргӱӱлде, оны бис те, Кудай да тыҥ сӱӱп турган деп оҥдоорго Иегова болушсын деп, айдарга јараар (Иаковтыҥ самаразы 5:14, 15). Јуунда улуска ол сӱреен керектӱ ле оны ӱзези баалап турган деп айт (1 Коринфтегилерге 12:12—26). Иегова оны кичеейт деп бӱдӱмјилеерге, кӱӱн кӧдӱретен библиялык ӱлгер кычырып бер (Сарын 34:18; Матфей 10:29—31). Сен «јакшы сӧс» айдарга ӧйиҥди кысканбай, кижиле акту јӱрегиҥнеҥ куучындашсаҥ, ол сениҥ сӱӱжиҥди ле баалап турганыҥды кӧрӧр. (Укаа сӧстӧр 12:25 кычыр.)\n20, 21. Тузалу јӧп берерге, кандый аргаларды тузаланарга јараар?\n20 Тузалу јӧп. Толо кемдӱ эмезистеҥ улам, кезикте биске јӧптӧр керек болот. Агару Бичик бисти: «Ойгор болорго, јӧпти угуп, тӱзедин» — деп кӱӱнзедет (Укаа сӧстӧр 19:20). Јӧпти јӱк аксагалдар бербей јат. Балдарга јӧпти ада-энелер берет (Ефестегилерге 6:4). Јиит сыйындарга јӧпти ич-кӧгӱзи тереҥ эјелер берет (Титке 2:3—5). Сӱӱш кижини ачындырбайтан јӧп берерге кӱӱнзедет. Андый јӧптӧр берерге биске не болужар? Берилген јӧп јаан тузалу болзын деп болужатан ӱч арга кӧрӱп ийеектер: јӧп недеҥ улам берилет, јӧп неге тӧзӧлӧнип берилет ле канайып берилет.\n21 Јӧптиҥ тузазы берип јаткан кижинеҥ камаанду. Бойыҥнаҥ сура: «Меге кандый кижиниҥ јӧбин угарга јеҥил болот?» Јӧп берип јаткан кижи јаман сананып эмес, карын сени баалап турганын билер болзоҥ, јӧпти угарга јеҥил. Оныҥ учун сен де јӧп берип јаткан болзоҥ, андый ла кӱӱн-санаалу болор керек эмес пе? Анайда ок јакшы јӧп Кудайдыҥ Сӧзине тӧзӧлӧнӧт (2 Тимофейге 3:16). Бис библиялык ӱлгерди санаабыстаҥ айтпай (цитировать) да турган болзоос, јӧбисти јаантайын Агару Бичикке тӧзӧлӧнип айдар учурлу. Бу шылтактаҥ улам аксагалдар улуска бойыныҥ кӧрӱм-шӱӱлтезин албадабай јат, анайда ок кемниҥ-кемниҥ кӧрӱмин библиялык тӧзӧлгӧлӱ деп кӧргӱзерге болуп, Агару Бичимелдиҥ чындыгын солыбай јат. Ого ӱзеери, чын эдип берилген јӧп, база јаан туза экелет. Јалакай эдип айдылган јӧпти угарга јеҥил, анайда ок андый јӧп кижини кунуктырбай јат (Колоссыдагыларга 4:6).\n22. Сен куучынданар аргаҥды канайып тузаланарга кӱӱнзейдиҥ?\n22 Анайдарда, куучынданар арга — Кудайдыҥ баалу сыйы. Иегованы сӱӱп турганыстаҥ улам, бис бу сыйды чын тузаланар учурлу. Бистиҥ айткан сӧстӧрис туза эмезе каршу јетирер ийделӱ деп ундыбай јӱреектер. Бу сыйды Јайаачыныҥ амадузы аайынча «[тузалу, ЈТ]... сӧстӧр» айдарына тузаланаактар. Анайып, бистиҥ куучыныс улуска тузалу болуп, оморкодор аргалу болор ло Кудайдыҥ сӱӱжинде артарга болужар.\n^ 4 абз. Укаа сӧстӧр 15:4-тӧ «ачу-коронду» деп кӧчӱрилген еврей сӧс, «ӱрелгенин ле тыртыйганын» темдектеер аргалу.\n^ 7 абз. Грек тилдеҥ кӧчӱрилген «туза јок» деген сӧстӧ «сандырашту» деген учуры база бар (Петрдыҥ 1-кы самаразы 1:18).\n^ 10 абз. Агару Бичикте «быјар» деген сӧстиҥ учуры сӱреен јаан, ого кинчектиҥ башка-башка бӱдӱмдери кирип јат. Быјарсыдып турган кажы ла кинчекти јаргыныҥ комитеди кӧрбӧй дӧ турган болзо, је кинчегин алынбай, уур кинчек эдип быјарсыган кижини јууннаҥ чыгарып салардаҥ айабас (2 Коринфтегилерге 12:21; Ефестегилерге 4:19; 2006 јылдыҥ јаан изӱ айдыҥ 15-чи кӱнинде чыккан «Каруулчы бакананыҥ» «Вопросы читателей» деген рубриказын кӧрӱгер).\nӰлежер Ӱлежер Айткан сӧзигер тузалу болзын\nlv 12 баж. 133—143 б.


04.09.2017 - altaicholmon\n«Jиит пограничник» деп класс ачылды\nСыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде Горно-Алтайскта кадеттердиҥ 4-чи школында «Jиит пограничник» деп класс ачылган. Ондо быјыл 5-чи класска кӧчкӧн 27 уулчак ӱренер.\nКаландарды канайда тӧлӧӧр?\nJӧӧжӧниҥ 2016 јылдагы каланын тӧлӧйтӧн ӧй јууктаган сайын јеҥилтелӱ калан тӧлӧӧриниҥ объекттерин быјыл кӱчӱрген айдыҥ 1-кы кӱнине јетире чокымдаар керек деп, каландар аайынча службаныҥ пресс-службазы эске алындырат.\nКаруузына тургузарга келижер\nӦртти болдыртпазы аайынча иштер Алтай Республикада кажы ла кӱн ӧткӱрилет, нениҥ учун дезе Туулу Алтайда бу јанынаҥ аҥылу айалга јарлалган ла кату некелтелер тургузылган.\nБылтыргызынаҥ уйан эмес\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлеминде јаан учурлу иш—сыгындардыҥ мӱӱзин кезери учына јетти.\nАймактыҥ эмчилери быйанду акцияда туруштылар\nМайма аймактыҥ эмчилигиниҥ ле Кызыл-²зӧктӧги эмдеечи амбулаторияныҥ ӧмӧликтери аргазы ас билелерге балдарын школго јууры јанынаҥ быйанду болуш јетирдилер.\nJеткер болбозыныҥ айлыгы\nРоссияныҥ МЧС-ныҥ Алтай Республика аайынча башкартузы Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билимдик аайынча министерствозыла кожо сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала 30-чы кӱнине јетире «Балдарга јеткер болбозыныҥ айлыгын» ӧткӱрет.


Тергеениҥ тӧс калазын ӧскӱрери аайынча шӱӱлтелер - altaicholmon\nТергеениҥ тӧс калазын ӧскӱрери аайынча шӱӱлтелер\nАР-дыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин «Горэлектросетьтердиҥ» ишчилериле, каланыҥ микрорайондорыныҥ эл-јоныла тушташкан. Каланыҥ ла республиканыҥ ӧзӱминиҥ программазына кийдиретен шӱӱлтелерди јууры улалганча.\nОлег Хорохордин «Горэлектросети» деген муниципал учреждениениҥ диспетчерскийинде болгон. Тургуза ӧйдӧ бу учреждениеде 140-нӧҥ кӧп кижи иштейт, ол узуны 550 километрдеҥ кӧп электросетьтерди јеткилдейт.\nУдурумга башчы ишти јарандырары ла электројылыйтулардыҥ кемин астадары аайынча бир канча шӱӱлтелер айткан. Предприятие калганчы беш јылдыҥ туркунына электројылыйтулардыҥ кемин эки катап кирезине астадып салган. Андый айалга энергокымакайлаш иштерле, каланыҥ предприятиелери ле албаты-јоны газка кӧчкӧниле, электроэнергияныҥ чотко јетире алылбазыла, электроэнер-гияны уурдаарыла тартыжуныҥ шылтузында тӧзӧлгӧн.\nОлег Хорохординниҥ айтканыла, ороонныҥ президенти Владимир Путинниҥ јакылтазы аайынча Национальный технологический баштаҥкайды јӱрӱмде бӱдӱрери ӧдӧт, оныҥ ууламјыларыныҥ бирӱзи Энерджинет. Ол — јазал-јепселдердиҥ рыногы, программный јеткилдеш, кеми јаан комплексный системаларга ла интеллектуальный энергетиканыҥ сервистерине инжиниринговый ла сервисный јеткилдештер. «Калининградта бу ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрип салгандар, сеть цифровой бӱдӱмге бӱткӱлинче кӧчӱрилген. Оныҥ шылтузында электројылыйтулардыҥ кеми астаган, онызы тарифтердиҥ баазына камаанын јетирет. Анайда ок аварийный айалгалардыҥ тоозы астаптыр, андый айалгалар болзо, олордыҥ аайына тӱрген чыгар арга тӧзӧлгӧн. Бис те бу ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрип ийерис деген ижемји бар» — деп, тергеениҥ удурумга башчызы айткан.\n«Горэлектросетьтердиҥ» ишчилери олорды јилбиркедип турган сурактар берип, карууларын алган. Анайда ок энергетиканыҥ бӧлӱгинде ишти јарандырары аайынча шӱӱлтелерин айтты. Сурактар јеҥилтелерлӱ улуска јердиҥ участокторын берери, балдардыҥ садтарында ла школдордо ӱзеери јерлер тӧзӧӧри, сууӧткӱштер ӧткӱрери ле Горно-Алтайскта јолдордыҥ айалгаларын јарандырары аайынча болгон. Аҥылу автопаркты, эскирген электросетьтерди јаҥыртарыла колбулу чыгымдарга субсидия акча берери јанынаҥ сурак база кӧрӱлген.\nЭл-јонноҥ каланыҥ ӧзӱминиҥ программазына кийдиретен шӱӱлтелер јуурына учурлалган туштажулар Пушкинниҥ ле Ключевой оромдордо јадып турган улусла ӧткӧн. Калада јадып турган улус оромдорды арутаар «албаты» субботникте кӱн туркунына турушкан. Микрорайондордо суула јеткилдеш, газӧткӱштерди јердиҥ участокторыныҥ гран-кыйуларына јетире ӧткӱрери јанынаҥ иштер ӧдӧт. Улус олор газты качан тузаланып баштаар деп суракла јилбиркеген. Горно-Алтайсктыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова газла колбулу иштер график аайынча ӧдӧт, јаҥар айдыҥ 31-чи кӱнине јетире ӧйдиҥ туркунына узуны 37 км газовый сетьтер ӧткӱрилер, келер јылда микрорайонныҥ 1699 туразы газла јеткилделер деп куучындаган.\nАР-дыҥ удурумга башчызы Олег Хорохординниҥ јӧби аайынча ӱзеери чыгарылган акча-манаттыҥ чодыла 2019 јылда микрорайондо сӱрее-чӧптиҥ 16 контейнерный площадкалары јазалар. «Гардинка» микрорайондо Университетский оромдо јолды јазаар, Олонскийдиҥ оромын тӧс суујеткилдешке колбоор. Балдардыҥ садтарында ӱзеери јерлер тӧзӧӧри јанынаҥ айтса, Оконечный, 5/1 оромдо 100 бала јӱрер детсадты тузаланарына куран айдыҥ 30-чы кӱнинде табыштырары темдектелген.\nКлючевой, Гогольдиҥ, Шевченконыҥ, Чапаевтиҥ, Пионерский, Глухаревтыҥ, Некрасовтыҥ, Белинскийдиҥ оромдорында јарыткыштардыҥ линиязы јаҥыртылар. Социалистический,31 оромдо 125 бала јӱрер детсадты тудары јанынаҥ ӱлекер-чоттомол документтерди белетеери темдектелет. Анчада ла кырларлу јерлерде суујеткилдешле, јолдорды јазаарыла колбулу иштерди бӧлӱктей ӧткӱрери јанынаҥ шӱӱлте эдилген.\nМикрорайонды ӧскӱрерине јербойыныҥ бюджединеҥ субсидиялар аларын јеҥилтерге, «Гардинка» микрорайондо ТОС тӧзӧӧри јанынаҥ шӱӱлте айдылган.\nУлус Пушкинниҥ оромыла агып јаткан суучак кезик тураларды алып турганы, тураларды газјеткилдешке колбоор туштагы материальный уур-кӱчтер керегинде айдышкан. Каланыҥ администрациязыныҥ чыгартулу улузы газла одырышка кӧчӧргӧ тургандарга акча-манатла кандый јӧмӧлтӧ эдилип турганы керегинде куучындаган, бӱгӱн оныҥ орто кеми 50 муҥ салковойго једет.\nБир катап берилетен јӧмӧлтӧ акчаны аларга турган улуска документтердиҥ пакедин табыштырар керек, оны Горно-Алтайсктыҥ администрациязыныҥ тура ла јонјӱрӱмдик политика аайынча бӧлӱгине табыштырып јат (Коммунистический проспекттеги 13-чи таҥмалу тура, телефоны 2-40-68). Јеҥилтелерлӱ улус анайда ок республикан бюджеттеҥ јӧмӧлтӧ эдип, 15 муҥ салковой алар аргалу, оны аларга, Горно-Алтайсктыҥ соцјӧмӧлтӧ аайынча Мичуринниҥ оромында 2-чи таҥмалу турадагы башкартузына баштанар учурлу.\nОлег Хорохордин анайда ок Ключевой оромдо детсадты јарандыра тудары канайда ӧдӱп турганын шиҥдеп кӧргӧн. Тургуза ӧйдӧ мында эски площадканы јоголтып салгандар, јыраалар ла агаштар кезилген. Келер ӧйдӧ мында ойноор јазалдарлу тренажерный ла балдардыҥ зоналары, футбол ло волейбол ойноор спорт площадка болор.


30.08.2017 - altaicholmon\nКуран айдыҥ 23-чи кӱнинде АР-дыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы, АР-дыҥ јурт ээлем аайынча министри Александр Манзыров Чамал аймакта ишмекчи јол-јорыкла болгон. Бу јол-јорыкта оны, башкарып турган министерствозыныҥ бӧлӱктериниҥ јаандары ӱйдешкен.\nКандый кандидаттар јарайт?\nБу кӱстиҥ тӧс политикалык керек-јарагына јетире кӧп ӧй артпады—2017 јылдыҥ сыгын айыныҥ 10-чы кӱнинде Горно-Алтайск каланыҥ Совединиҥ депутаттарыныҥ талдаштары ӧдӧр. Куран айдыҥ ортозы кирезинде политический социологияныҥ билим-шиҥжӱ институды (Москва кала) талдаштар алдында Горно-Алтайсктыҥ ӱнбереечилери ортодо олор кандый кандидаттарды јарадып турганы јанынаҥ шиҥжӱ-опрос ӧткӱрген.\nӰчинчи јаан ором болор бо?\nГорно-Алтайскты кезик айылчылар эки ле оромду кала деп шооткылайт—Коммунистический проспект ле Чорос-Гуркинниҥ оромы.\nJӧп берилген де болзо…


Эл-јонныҥ баштаҥкайыла јурттар јаранат - altaicholmon\nЭл-јонныҥ баштаҥкайыла јурттар јаранат\nАлтай Республиканыҥ јурт јеезелериниҥ тыш бӱдӱмин јарандырар иштер эл-јонныҥ бойлорыныҥ баштаҥкайлары јогынаҥ ӧтпӧй јат. Эл-јоныныҥ тоозы бир муҥнаҥ ажыра кажы ла јурт јеезе 2018-2022 јылдарда бӱдетен «Јадар јерлерде јарамыкту айалгалар тӧзӧӧри» деп программада туружарга угузу берер аргалу. Республиканыҥ аймактарыныҥ јурт јеезелериниҥ ле тӧс калазыныҥ эл-јоныныҥ баштаҥкайларыла эдилген угузулар аайынча конкурстар эки министерстводо ӧткӱрилет. Ол тоодо јурт ээлемниҥ ле тергеелик ӧзӱмниҥ министерстволорында ӧткӱрилген конкурстарла бир канча јурт јеезелерде, тӧс јурттарда, калада Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ кереестери јаҥыртылат ла јаҥыдаҥ тургузылат, спорттыҥ ла балдардыҥ ойноор площадкалары јазалат.\nТемдектезе, Алтай Республиканыҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министерствозына аймактардаҥ ла јурттардаҥ аткарылган 25 угузудаҥ (бирӱзи каладаҥ) 9 ӱлекер јеҥген. Онойдо ок јурт ээлемниҥ министерствозы јанынаҥ база ӱлекерлер чыду алынып, федерал, республикан бюджеттеҥ акча-манатла јӧмӧлтӧ алып туру. Конкурстарга угузулар келери улалып јат.\n«Эл-јонныҥ баштаҥкайлары», «Јурт јерлерди јарандырары аайынча керектер» деп программаларла иштеп турган Чой аймактыҥ јурт јеезелериниҥ эрчимин аҥылап темдектеер керек. Быјыл бу аймак бойыныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 40-чи јылдыгын темдектеп јат. Тӱӱкиге баштанзабыс, 1933 јылда Ойрот автоном областьтыҥ Успенский аймагы Чой аймак деп адалган. 1956 јылда дезе, Чой аймак Майма аймакка кийдирилип, ол јоголгон. 40 јыл кайра, 1980 јылда, ол Чой аймак болуп ойто орныктырылган.\n2019 јылда «Јадар јерлерде јарамыкту айалгалар тӧзӧӧри» деп программала Чой јурттыҥ «Олимп» стадионы јаҥыртылып, тазыктырынар кӧп тренажерлор, спорт јепселдер тургузылган. Бу ӱлекерди тургузарында тӧс јурттыҥ эл-јоны эрчимдӱ турушканын темдектеер керек. Стадионды јаҥыртып, јарандырары јанынаҥ текши шӱӱжӱлерде эл-јон бойыныҥ санаа-шӱӱлтелерин айдышкан эмтир. Олор аайынча стадиондо мындый иштер эдилген: оромдордо тургузылатан тренажерлорго јабынтылар тудулган. Волейбол ло баскетбол ойноор, городки ойноор площадкалар ла ӧскӧ дӧ спорт эдимдер јазалган. Бастыра јанынаҥ јаранган, јазалган стадионныҥ окылу ачылтазы былтыр куран айдыҥ 11-чи кӱнинде, Россияныҥ Физкультурниктиҥ кӱнинде ӧткӧн. Кышкыда стадионго коштой катокто конекло јыҥылаар арга бар. Катокло коштой балдар јыҥылаар тош кыр урулган. Ӱлекерди бӱдӱрерине текши тооло 2 131 900 салковой чыгымдалган. Олордыҥ 2 млн салковойы федерал бюджеттеҥ, артканы республикан ла аймактыҥ бюджеттеринеҥ чыгарылган.\nОнойдо ок Ускучтагы ла Ӱймендеги јурт јеезелерде Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларыныҥ ады-јолы бичилген Мактыҥ кереестери тургузылган. 2018 јылда Красносельск јуртта балдардыҥ ойноор спорт площадказы база бӱткен.\n2020 јылда јурт ээлемниҥ јанынаҥ јӧмӧлтӧлӱ «Јурт јерлерди јарандырары аайынча керектер» программага кирерге ончого ло јуук јурт јеезелер турушкан. Быјылгы јылда эдилетен ӱлекерлердиҥ тоозында Паспаулда Эземниҥ аллеязыла колбулу ӱлекери (ӱлекерди јӧмӧӧрине угузу берилген). Мында «Турналар» деген кереес јилбилӱ болоры сезилет. Ондо теҥерини ӧрӧ учуп чыккан турналар кереестелген ле авар поэт Расул Гамзатовтыҥ ӱлгерине чӱмделген јарлу кожоҥныҥ јолдыктары бичилген. Гусевка јуртта база ондый ок аллея тургузылары темдектелет. Бу ӱлекерлердеҥ кӧргӧндӧ, олордо тургузылатан кереестер бӱгӱнги ӱйени ӧбӧкӧлӧриниҥ ат-нерезин эзеттирер де, санандыртар да аргалу, ийделӱ. Темдектезе, Гусевкада тургузылатан бийиги 2,5 метр «Тул эпшилер» деген обелискте эки эпши совет солдаттыҥ касказын јуучылдыҥ канду јуудаҥ калганчы эзениндий, калганчы эземиндий чебер тудат.\nАлтай Республиканыҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министерствозы јанынаҥ јараду алган бу комплексти тургузарына республикан бюджеттеҥ — 471 469 салковой, аймактыҥ бюджединеҥ 20 200 салковой чыгарылары пландалган.\nОнойдо ок Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлай Мактыҥ аллеязы «Эземниҥ бичиги» деп адалып, Чой јуртта ачылар. Ӱлекердеҥ кӧрзӧбис, кереес он кичӱ ле бир тӧс бӧлӱктеҥ турат. Олордо Чой аймактыҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан фронтовиктериниҥ фотојуруктары тургузылар, олорго быйанду сӧстӧр бичилер. Онойдо ок јуу-чактыҥ јеҥӱзине јаан тӱӱкилик камаанын јетирген, канду јуу-согушка эмезе кандый керекке учурлалган фотојурук, ол керегинде кыска јетирӱ ле байрамныҥ кебедел-темдеги болор.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына Каракокшодо тургузылган кереести јаҥыртар иштер ӧткӱрер ӱлекер база бар.\nПаспаулда Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозы ажыра балдардыҥ ойноор спорт площадказы тудулар. Ондо ӱч спорт јалаҥ — оромдо тургузылатан јабынтылу тренажерлор, футбол ойноор площадка, волейбол ло баскетбол ойноор универсал площадка, онойдо ок спорт площадка тудулар. Футбол ойноор площадкадаҥ ӧскӧлӧри бетон ло ымтак резинала бӱркелген тӧзӧгӧлӱ болоры темдектелген. Мындый ок площадкаларды Ыныргыда тудары база јарадылган, онойдо ок Ускуч јуртта тударына јӧмӧлтӧ-болушка база угузу берилген.\nЈаҥы ӱлекерлер конкурсты ӧдӱп, субсидияла болуш алза, јурттарда кереестерди јаҥыртар, јаҥыларын тургузар иштер, спорттыҥ ойноор ло тазыктырынар площадкаларын тудары улалар.\nОроондо «Эл-јонныҥ баштаҥкайлары» деп ӱлекерле јурттардыҥ, калалардыҥ тыш бӱдӱмин јарандырар элбек иш-тош ӧткӱрилет. Эл-јонныҥ баштаҥкайлары государствоныҥ ла граждан јондыктыҥ ортодо колбулар тудар арга болуп јат. Олордыҥ шылтузында эл-јон бойыныҥ курч сурактарыныҥ аайына государствоныҥ болужыла чыгат. «Эл-јонныҥ баштаҥкайлары» ӱлекер граждандардыҥ јербойында јадын-јӱрӱмниҥ текши айалгазын јарандырар керектерде јонјӱрӱмдик-политикалык эрчимин бийиктедер, эл-јонныҥ добровольческий јондык биригӱлердиҥ ижинде туружарын кӧптӧдӧр амадула ӧткӱрилет. Баштаҥкайлар эдип, эл-јон јадын-јӱрӱминиҥ јонјӱрӱмдик, экологиялык сурактарыныҥ, јаткан јеринде јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр сурактардыҥ аайына чыгар тап-эриктерин јербойында, тергеелик ле федерал кеминде бӱдӱрер аргалу болуп туру.


Чадыр айылда — айылчылар, чакыда — аргымактар - altaicholmon\nТӱӱкини эзетсе, јурттыҥ турган јери азыйда ээн ле јаан јалаҥ јер болгон. Эл-јоны кобы-јиктер, ӧзӧктӧр сайын чачыҥы јуртаган. Темдектезе, бир бӧлӱк улус Божулан ичинде јаткан. Тӧӧлӧстӧр Алтыгы Каралдайда, Каалдарда, тодоштор Алтыгы Талдуда, маймандар Курсайда, кара тодоштор, иркиттер Ӱстиги Талдуда јуртаган. Оныҥ кийнинде эл-јон тӧмӧндӧп, чуктай јуулып, јурт тӧзӧлгӧн. 1955 јылда «Ленин-Jол» ло «Кызыл Таҥ» деген эки колхоз бириккен. Ленин-Jол колхоз оноҥ ары јаранып, јаанап ӧзӱп барган.\nJаткан јурт јаан, калыҥ. Эбире кӧс јетпес јалаҥдар, кыралар, тайгалары аҥ-кушла байлык. Короты-Бажы байлу јер, аржан суузы эл-јонго быйанду. Jерис мал-ашка сӱреен јарамыкту, эптӱ. Эл-јоныныҥ турган јери де јаан, јайым, мал-ажыныҥ одоры да артыгынча.\nКолхоз-совхозтор чачылып, таҥынаҥ да барган ӧйлӧрдӧ эл-јон азыраган, тынын алган ак малын, эки-јаҥызын ычкынбаган. Азыраган ак малы бала-барказын аргадаган, чыдаткан, албатыныҥ тоозына кошкон. Jуртта јиит билелер кӧп. Бала-барка да јылдаҥ јылга кӧптӧйт. Алтай албаты шак мындый ӧзӱмдӱ, је ле деген јурттардыҥ шылтузында кӧптӧӧри, ӧзӧри јарт ине. Бисте јиит билелер кандый да ӧйдӧ јер-алтайынаҥ ырабаган, айыл-јуртын, от-очогын арттыргызып, город-эш кӧчпӧгӧн. Эл-јон нак, ӧмӧркӧк. Байа ук-тӧс, сӧӧк-тайак, јаҥжыккан јаҥжыгулар, јаҥдаган јаҥ деген јебреннеҥ јылыйбай келген ӱредӱ ӱйедеҥ ӱйеге, уктаҥ укка, баладаҥ балага улалат.\nКалыктыҥ јаҥдаган јаҥы аайынча јуртыста тоомјылу эјебис Валентина Бачибаева байрам ӧдӧтӧн јердеги от-очогын кӧдӱрди. Оноҥ ары байрам токыналу, јымжак айалгада ӧтти. Байрамга јаан-јаш бир кижидий туруп чыгала, ӧмӧ-јӧмӧ бийик кеминде ӧткӱрди. Чын, јурт јерде акча-манатла айалга кӱч, айтпаза да јарт ине. Jе јурттыҥ фермерлери кой малыла болужып ийген. Казанга толо кӧчӧ-јарма, тепшиге батпас эт-јуу, ӧскӧ дӧ аш-курсак онойдо ло јайа болды. Мында јурт јеезениҥ, оныҥ јааны Д. Кохоевтиҥ тӧзӧмӧлдӱ ижи иле болды.\nАлтыгы Талду јурттыҥ маанызын јаан јашту тоомјылу эјебис Табачы Сабагашеваныҥ барказы Альмира ла јети бала азырап јаткан Владимир ле Сынару Богомяковтордыҥ уулы Рамир кӧдӱрди.\nЭл-јонды Алтыгы Талдудагы јурт јеезениҥ јааны Данил Кохоев, Оҥдой аймактыҥ јааны Мирон Бабаев уткыдылар. Данил Яковлевич јурттыҥ, онойдо ок эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминдеги, ижиндеги, ӱредӱде, су-кадыкты корыырында, спортто, культурада јеткен једимдери јанынаҥ айтты. Ол тӧрӧл јуртыс јаранзын, јаандары јаштарын ыжыктап, баштап-уштап алып јӱрзин деп кӱӱнзеди. Оныҥ айтканыла, мындый байрамдар јаан-јашты бириктирип, ийделӱ-кӱчтӱ, аргалу-чакту албаты эдип, ичкери јолына апарат.\nМирон Бабаев уткуулду сӧзинде Алтыгы Талду јурт аймак ичинде эҥ ле тӧзӧмӧлдӱ, тыҥытту јурттардыҥ бирӱзи болгонын аҥылап темдектеди. «Албатызы иштеҥкей, уур-кӱчтердеҥ тууралабас, тӧп кылык-јаҥыла ӧскӧ јурттардыҥ албаты-јонына јозок болорында алаҥзу јок. Бу јуртта эҥ ас административный каршучылдар, каршулу керектер база да ас. Азыраган мал-ажы арбынду, турлулары јык ла эткен, спорттогы једимдери, јеҥӱлери артыгынча, бир сӧслӧ, јурттыҥ ӧзӱмин оморкоп кӧрӧргӧ јараар.\nБыјыл орто текши школдыҥ, јурт јеезениҥ туразыныҥ јабынтыларын солыырга керектӱ акча-манатты Оҥдой аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи чыгарган»— деп, ол айтты.\nБайрамныҥ ачылтазында сӱреен солун парад болды. Башка-башка јылдардыҥ улузыныҥ ады-јолдоры да адалды, быйанду сӧстӧр дӧ айдылды. Парадка озо ло баштап јаан јашту, тоомјылу ӧрӧкӧндӧр чыкты. Олор 1926-1945 јылдардыҥ улузы. Кандый да ӧйдӧ колхозтыҥ ижин ак-чек иштеген, арыдым-чыладым, аштадым-суузадым деп комыдал билбес нерелӱ иштӱ јерлештерис. Оноҥ ары јылдарла кӧп лӧ улус чыкты. Эҥ учкары јирме биринчи чактыҥ јаш корболоры чыккан. Ӧйлӧр колбузы ӱзӱлбес деген сӧстиҥ тереҥ учурын шак бу парад јакшы кереледи.\nОноҥ алтай кебин кийген эпшилер јаҥарлады, балдар бијеледи. Jаан да, јаш та балдардыҥ кеп-кийими сӱреен сӱрлӱ, јаркынду болды.\nJурттыҥ стадионы јаан. Айдарда, спорттыҥ башка-башка бӱдӱмдери аайынча јилбилӱ маргаандар мында ӧтти. Маргаандардыҥ туружаачылары да, кӧрӧӧчилери де кӧп болды. Мында Алтыгы Талду јурттыҥ спортчыларыныҥ башка-башка маргаандарда кайралдаткан кубокторыныҥ, медальдарыныҥ кӧбин! Олор кӱнниҥ чокторына јаркындалып, мызылдап турды. Клубтыҥ бир кыбында солун музей иштеди. Мында кайда да јок табынтылар бар. Музейге алдынаҥ башка тура болор деген табыш бар. Ондый тура келишсе, јакшы эди. Нениҥ учун дезе улуста кандый ла кереес табынтылар бар ине. Айылда јаттыргысканча, музейде јатса, артык ине. Jурттыҥ тӱӱкизине учурлалган стендттер јаш улуска солун болды. Оогош балдардыҥ бойыныҥ улузыныҥ, јааналарыныҥ, таадаларыныҥ фотојуруктарын кӧрӱп, сӱӱнип, оморкоп јаткандарын.\nОныҥ кийнинде чадыр айылда, тышкары столдордо јаанды-јашты агаш айактарда јарма, тепшилерде учурлап салган эт-јуу, быштак, боорсок, теертпек ле оноҥ до ӧскӧ алама-шикир сакып јатты.\nАгаш айыл, сцена, отургыштар Короты сууныҥ јарадында, аралда, сӱреен эптӱ јерде турат. Чайлап-чаптап, эл-јон јакшынак ойын-концертти јилбиркеп кӧрдилер. Тӧрӧл јерине амадап келген, темдектезе, Раиса Урбанова, Мая Ороева, Владимир Туткушев, Анжела Кыдыева (Jоргой Кыдыевтиҥ кызы), Эрке Адуев, Бичиктӱ-Боомноҥ Анна Мыжлакова ла оноҥ до ӧскӧлӧри јерлештерин байрамла уткып, кожоҥдорын кожоҥдоп, ӱлгерлерин кычырдылар. Jайаан јайалталар јуртта кӧп. Оныҥ учун ойын-концерт те јилбилӱ болды.\nКычыраачыларды байрам ӧйинде спорттыҥ башка-башка бӱдӱмдери аайынча ӧткӧн маргаандардыҥ јеҥӱчилдериле таныштырып ийели.\n1-кы јерде — Поромзон Яилгаков\n2-чи јерде — Олег Кыбыев\n3-чи јерде — Батыр Яилгаков.\n1-кы јерде — Чечен Ерохонов\n2-чи јерде — Арутай Кыбыев\nӰй улус ортодо\n1-кы јерде — Алина Кокулева\n2-чи јерде — Олеся Пиянтинова\n3-чи јерде —Айсура Кыбыева.\n1-кы јерде — Эркемен Кыбыев\n2-чи јерде — Айабас Пиянтинов\n3-чи јерде — Игорь Калкин.\n1-кы јерде — Карам Кохоев\n2-чи јерде — Аргымак Болбосов\n3-чи јерде — Байрам Кадин.\n1-кы јерде — Алла Альчина\n2-чи јерде — Оля Казакова\n3-чи јерде — Айару Кадина.\nАлтай кӱреште (абсолютка, 18 јашка јетире)\n1-кы јерде — Чечен Кыбыев\n2-чи јерде — Jалтанбас Сандыков\n3-чи јерде — Карам Кохоев.\nКӱреште (30 кг јетире)\n1-кы јерде — Андрей Богомяков\n2-чи јерде — Амат Кыбыев\n3-чи јерде — Сӱнер Иртамаев.\n40 кг јетире бескеде\n1-кы јерде — Айас Боков\n2-чи јерде — Чечен Баянкин\n3-чи јерде — Амат Тепуков.\n50 кг јетире бескеде\n1-кы јерде — Карам Кыбыев\n2-чи јерде — Сурдаш Яилгаков\n3-чи јерде — Батый Яилгаков.\nJаштарыла эҥ ле оогош эки кӱрешчи алып-баатырлар Амат Кыбыевке ле Айдыс Тахановко акча-манатла сыйды бойыныҥ адынаҥ аргачы Елена Курдакова табыштырды.\n1-кы јерге Алтыгы Талдуныҥ командазы (Эркей Кыбыев, Чечен Кыбыев, Айабас Пиянтинов, Игорь Калкин, Аткыр Байрымов, Айвар Мамаков, Александр Кныев) чыгарда, 2-чи јер Караколдыҥ командазына келишти.\nБу маргаандардыҥ спонсорлоры болуп Караколдогы, Оҥдойдогы, Кӱпчегендеги јурт јеезелердиҥ јаандары Чедирген Тарбанаев, Эзен Тепуков, Владимир Мандаев ле Эркемен Тузачинов акча-манатла болушкан.\nАт јарышта (1200 метрге)\n1-кы јерде — Айабас Пиянтинов\n2-чи јерде — Мурат Чехонов\n3-чи јерде — Кӱрмел Кыдыев.\n1-кы јерде — Батый Яилгаков\n2-чи јерде — Эркей Кыбыев\n3-чи јерде — Мурат Чехонов.\nОҥдой јуртта јуртап јаткан јерлештерис ат јарышта јарыжып, јеҥӱчил болуп чыккан эҥ кичинек бӧкӧгӧ, Батый Яилгаковко, сыйын табыштырган.\nАт јарыштыҥ спонсорлоры Наталья Ачимова, Эркемен Михайлович Кыбыев, Айвар Мамаков, Александр Кыбыев, Чехоновтордыҥ таҥынаҥ ээлеми.\nАт јарыштыҥ ӧдӧтӧн јерин Кару, Александр Кыбыевтер, Арсан, Мурат, Аҥчы, Адучы Чехоновтор, Сергей Бадыев јазаган. Байрамныҥ казанын Андрей Иртамаев, Аргымак Тыйданов, Альберт Кокулев, Константин Сакладов аскандар. Койды Айабас Пиянтинов, Арунат Кохоев берген. Байрамда маргаандардыҥ јеҥӱчилдерин кайралдаар медальдардыҥ спонсоры Эрке Адуев. Jурттыҥ јашӧскӱримине Оҥдойдоҥ јерлештер волейбол ойноор мячиктер сыйлаган. Jурт јеезениҥ администрациязы онойдо ок ончо ак санаалу, ару кӱӱндӱ спонсорлорго, Валентина Бачибаевага јаан алкыш-быйанын айдат. Jурттыҥ культура байзыҥы, јурт јеезе, школ, детсад, јурттыҥ ветерандары, јииттери байрамды белетеп ӧткӱреринде эрчимдӱ турушканы јарамыкту.\nАлтыгы Талдуныҥ эл-јоны «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ бойыныҥ кычыраачыларыныҥ јаҥжыкан чӱм-јаҥжыгулары керегинде јарлалган бичимелдериниҥ тизӱ бичиктерин садып аларыла озочыл јерде турат. Анчада ла јиит билелер бу бичиктерди алып турганы јарамыкту. Онойдо ок эл-јон тӧрӧл газедине бичидип аларын бир де ундыбай турганы оморкодулу. Jурт ичкери ӧзӱмдӱ, келер ӱйелерге айдатан сӧзи де, арттыргызып салатан энчи-байлыгы да бар.


«Каруулчы шибее», ӱренетен чыгарма (кичӱ изӱ ай 2020)\nКАРУУЛЧЫ ШИБЕЕ (ӰРЕНЕТЕН ЧЫГАРМА) Кичӱ изӱ ай 2020\nӰренетен чыгарма (куран ай 3—30, 2020 јыл).\n«Адыҥ Сениҥ агарулалзын»\n23 ӱренетен јӧрмӧл (куран ай 3—9, 2020 јыл). Улустыҥ ла ангелдердиҥ алдында ачык кандый сурак турат? Бу суракка нениҥ учун јаан ајару эдер керек? Бис бу суракка канайып туружадыс? Бу теманы оҥдоп турзаас, Иеговала колбуларыс бек болор.\n«Бастыра јӱрегимле сениҥ адыҥнаҥ айап јӱрерге болуш»\n24 ӱренетен јӧрмӧл (куран ай 10—16, 2020 јыл). Бу јӧрмӧлдӧ бис Давидтиҥ мӱргӱӱлин кӧрӧрис. Бу мӱргӱӱл Сарын 86:11, 12 бичилген. Кудайдыҥ адынаҥ коркыыры дегени нени темдектейт? Бис недеҥ улам Кудайдыҥ адынаҥ коркып јадыс? Кудайдаҥ коркып турганыс бисти ченелтелердеҥ канайып корулайт?\nТудуныш. Тудуныш јогынаҥ Иегованыҥ јарадузын алып болбозыс\nАгару тынныҥ тӱжӱмине јӱк ле Галаттарга 5:22, 23-те бичилген тогус кылык-јаҥ кирет пе?\n«Мен бойымныҥ койлорымды бойым бедиреерим»\n25 ӱренетен јӧрмӧл (куран ай 17—23, 2020 јыл). Кӧп јылдардыҥ туркунына Иеговага чындык иштеген кезик ака-эјелер нениҥ учун јарлабай да, јуунныҥ туштажуларына да јӱрбей барган? Иегова олорго кандый кӧрӱмдӱ? Эмди бу сурактарды шӱӱжип ийектер, анайда ок библиялык ӧйлӧрдӧ Иегова оноҥ канча да кире ӧйгӧ ырап калган улуска канайып болушканын ла бу бисти неге ӱредет деп кӧрӱп ийектер.\n«Меге кайра келигер»\n26 ӱренетен јӧрмӧл (куран ай 24—30, 2020 јыл). Иегова јуундарга ла јарлаар ишке јӱрбей барган бойыныҥ ишчилерин: «Меге кайра келигер — деп кычырат. А бистер бу кычыруны угуп, Иеговага кайра јанып келерге турган ака-эјелерге болужар аргалу. Олорго канайып болужарын кӧрӱп ийектер.\nАмыргыныҥ ӱнин уксагар, нени эдедигер?\nКичӱ изӱ ай 2020\nТексти Публикацияларды электронный бӱдӱмдӱ эдип чыгаратан эп-аргалар КАРУУЛЧЫ ШИБЕЕ (ӰРЕНЕТЕН ЧЫГАРМА) Кичӱ изӱ ай 2020\nӰлежер Ӱлежер КАРУУЛЧЫ ШИБЕЕ (ӰРЕНЕТЕН ЧЫГАРМА) Кичӱ изӱ ай 2020


10.07.2017 - altaicholmon\nОймон ичиле кӱӱ-кожоҥ јайылды…\nОн тӧртинчи катап ӧткӱрилген «Алтайдыҥ аржандары» деп талалар ортодогы фестиваль Кӧксуу-Оозы аймакта јаан изӱ айдыҥ 8-9 кӱндеринде кожоҥ-бијеле шыҥырап ӧдӱп калды. Баштапкы катап 1994 јылда Турачак аймакта ӧткӱрилген бу байрам Россияда Экологияныҥ јылына учурлалып, Кӧксуу-Оозы аймакта быјыл бежинчи катап ӧтти.\nБистиҥ делегация форумда турушкан\nАлбатылар ортодогы «Тӱӱки-культурный энчи социокультурный ӧзӱмниҥ байлыгы—Сибер Ил» деген јетинчи культурно-турист форум Хакасияда ӧткӧн.\nКазактардыҥ следы болгон\nСибирьдеги черӱчил казак биригӱниҥ казак јашӧскӱриминиҥ тергеелер ортодо следы Омскто ӧткӧн.\nТергеениҥ ӧзӱминиҥ келер ӧйгӧ стратегиязы\nАР-дыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ Баштапкы ордынчызы Роберт Пальталлер тергеениҥ јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱминиҥ сурактары јанынаҥ консультативный советтиҥ, Jондык палатаныҥ ла «Туулу Алтай» ЭЭР-диҥ ӧзӱми аайынча ишмекчи группаныҥ ӧмӧ-јӧмӧ јуунын ла јондык угуштар ӧткӱрген.\nШиҥжӱ иштиҥ сурактарыныҥ јууны\nАР-дыҥ Башчызы Александр Бердников РФ-тыҥ Башкарузыныҥ Председатели Дмитрий Медведев шиҥжӱ ишти јаҥыртарыныҥ сурактарына учурлай ӧткӱрген селекторный јуунда турушкан.


17.04.2018 - altaicholmon\nКаланыҥ администрациязында — «Jаҥыс кӧзнӧк»\nРоссия Федерацияда Jербойында башкарынарыныҥ кӱнине учурлай Горно-Алтайскта бир канча ууламјыларлу иш-керектер ӧткӧн. Олордыҥ тоозында ӱредӱликтиҥ заведениелеринде јербойында башкарынарына учурлалган ачык уроктор, туштажулар, экскурсиялар ла о. ӧ.\nСибирьдиҥ фермерлерине аҥылу ајару\nАлтай Республиканыҥ јасакчы јаҥынаҥ сенатор Татьяна Гигель Россия Федерацияныҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ уч-турулталарга учурлалган коллегиязыныҥ ижинде турушкан. Докладты јурт ээлем аайынча министр Александр Ткачев эткен. Jуунныҥ ижинде беш тергеениҥ јаандары, федерал башкаруныҥ, Федерация Совединиҥ ле Госдуманыҥ профильный комитеттериниҥ, РФ-тыҥ Jондык палатазыныҥ, Россияныҥ Минјуртээлеминде јондык советтиҥ, јаҥныҥ тергеелик органдарыныҥ, отраслевой биригӱлердиҥ ле ассоциациялардыҥ, аграрный бӧлӱк\nАлтай Республика јебрен культуразыла байлык тергее болуп јат. Кайкамјык географический ле тӱӱкилик айалгалар бу тергееде јаткан албатылардыҥ культуразына ла тӱӱкизине бойыныҥ изин артыскан. Республиканыҥ культура аайынча энчизиниҥ объекттери, ӧскӧ јерлердегизине кӧрӧ, аҥыланат ла олордыҥ кезиги база кайда да туштабайт. Олор — јай ӧйинде кыртыжы тереҥжиде ээрибес мӧҥкӱлик јерлердеги корумдар, кайа-таштардагы јуруктар ла бичимелдер, кезер таштар,\nКалыктар ойгорлыгын тӧрӧл тилисле\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада «Тирӱ классиканы алтай тилле кычыралы» деген баштапкы талалык кӧрӱ-маргаан кандык айдыҥ 10-чы кӱнинде ӧтти.\nБаштапкы Эл-Ойынды эске алынып…\nЭл-Ойын байрамыс быјыл Улаган аймакта ӧткӱрилетен деп јӧп јарадылып калды. Эмди ого белетенер иш кӧндӱге берген. Бис бӱгӱн албатыныҥ бу байрамын тӧзӧӧринде баштапкы алтамдар эткен улустыҥ бирӱзи Александр СЕЛЬБИКОВКО баштанып, оныла куучын-эрмек ӧткӱрдис.\nБой-бойысты оҥдожып, болушсабыс…\nКан-Оозы Алтай Республиканыҥ јаан деген јурттарыныҥ бирӱзи — јуртап јаткан улузыныҥ тоозы да, турган јериниҥ кеми де аайынча. Бу јуукта Кан-Оозында болуп, јурт јеезениҥ јааны Виталий Кандыковло туштажып, оныҥ ижи-тожы јанынаҥ јаан эмес эрмек-куучын ӧткӱрдис.


Болужы билдирлӱ болгон - altaicholmon\nБолужы билдирлӱ болгон\nТурачактыҥ орто ӱредӱлӱ школында јиит ӧрт ӧчӱреечилердиҥ дружиназы тӧзӧлгӧнинеҥ бери бир јыл болды. Балдар эмди амыралтада, кезиги экзамендер табыштырат.\nДружинага кирип турган ӱренчиктер 2016-2017 ӱредӱлӱ јылда МЧС-тыҥ аймактагы ишчилириле ко-жо ӧртти болдырбазы аайынча иштерде јилбиркеп ту-рушкан. Jас ӧйинде, куудаҥ ӧлӧҥ кӧрӱнип келерде, МЧС-тыҥ ишчилери ле балдар рейд ӧткӱрип, улус тышкары от салган учуралдарды илезине чыгарган-дар. Кааҥ кӱндерде мындый иш јаантайын ӧткӱрилген.\nТурачактыҥ јурт администрациязында, ӱредӱниҥ, балдардыҥ учреждениелеринде, улус амырап турган јерлерде болуп, дружинниктер листовкалар таркат-кандар, јартамалду иштер ӧткӱргендер.


Рерихтиҥ экспедициязы — Алтайда - altaicholmon\nНиколай Константинович Рерихтиҥ Тӧс Азия јаар экспедициязын Нью-Йорктогы Рерихтиҥ музейи ле Санаттардыҥ калыктар ортодогы «Corona Mundi» («Венец мира») белетеп ӧткӱрген. Ю. Н. Рерихтиҥ керелегениле, ол «Азияныҥ јӱреги болуп турган јерлерди эки катап эбирген».\nАлтай экспедицияга јети кижи кирген: Н. К. Рерих, оныҥ ӱйи Елена Ивановна, уулы Юрий, Рерихтиҥ Нью-Йорктогы музейиниҥ ишчилери — эмеген-ӧбӧгӧн Лихтмандар, Морис Михайлович ла Зинаида Григорьевна (кийнинде Фосдик), тӧбӧт лама Церинг ле ладак Рамзан.\nНиколай Рерихте Россияныҥ ла азиат калыктардыҥ јебрен тӱӱкизиниҥ ле культуразыныҥ јажыдына јилбӱзи оогошто башталган. Ол јилбӱзине бастыра јӱрӱмине чындык арткан. Студент јылдарында ол бойыныҥ археологияга учурлалган баштапкы билим иштерин бичиген, казынтылар ӧткӱрип, јурамалдарын јураган. Н. Рерих «бойыныҥ ӧткӧн ӧйин билбезе, келер ӧйи керегинде сананып болбос» деп бӱткен ле оныҥ учурын јакшы билген.\nЭкспедицияныҥ башкараачызы болуп, Н. Рерих каруулу јӱкти бойы апарган. Ол ончозын ажындыра кӧрӱп салатан учурлу болгон — маршрутты јӧптӧӧринеҥ ала керектӱ ончо эдимдерди, кийим-тудумды, эм-тусты, кош тартатан тындулардыҥ тоозын јеткилинче алатанына јетире, ол тоодо акча-манаттыҥ сурактары. Онойдо ок тӧзӧмӧл кӧп ӧскӧ дӧ сурактардыҥ аайы-бажына чыгар керек болгон. Је эҥ ле учурлузы, каруулузы улус ине. Уур-кӱч, јол јок кырларды ажарда, Цайдамныҥ састарында, Гобиниҥ јеткерлӱ чӧлинде канайтса да, олорды корып алар керек.\nТӧс Азия јаар экспедиция керегинде санаа 1913 јылда болгон. Ол тужында јаан уулы Юрий 11 јашту, је ол адазыла кожо экспедицияга барарга сӱреен тыҥ кӱӱнзеген ле белетенген: келер ӧйдӧ кыйалтазы јогынаҥ керектӱ болор деп, ӧскӧ тилдерди ӱренген. Юрий 15 јаштуда европей 8 тилди билер болгон ло ӱренерге баштапкы университедине кирген. Бу ла экспедиция учун ол ӱч университетти: Англияда Оксфордты, Францияда Сорбоннаны ла Америкада Гарвардты божоткон. Оныҥ кажызында ла кӱнчыгыш факультетте Юрий 1,5-2 јылдаҥ ӱренген, программа бойы 4-5 јылга да јарадылган болзо. Ол Кӱнчыгыштыҥ 22 тилин ӱренген, монгол тилле, чадыр айылда чыккан-ӧскӧн кӧчкӱн чилеп, јайым куучындаган. «Ол персид, кыдат, тӧбӧт, индийский ончо тилле куучындаарын ла јебрен тилдерди, санскрит ле пали тилдерди, сӱрекей јакшы билген. Мынызы анчада ла колбичимелдерле иштеерине керектӱ, учурлу болгон. Качан олор экспедицияга атанарда, олорго тилмешчилер керек те јок болгон. Эҥ ле аалга-туйук јерлерде олорго туштаган улустыҥ јӱректери бӱткӱлинче ачык болгон». Олордыҥ алдына туулык јерлердеги монастырьлардыҥ эжиктери ачык болгон, јебрен манускриптердиҥ колбичимелдердиҥ кӧп јанын кӱнбадыштыҥ кижизи баштапкы катап кӧргӧн. Юрий Николаевичтиҥ молјузына экспедицияныҥ караванын мылтык-бычакту тонокчылардаҥ корыыры база кирген. Ол ӧйдӧ Тӧс Азияныҥ кезик јерлеринде тонокчылдар кайнап турган тужы.\nЭкспедиция Москвадаҥ Алтай јаар јаан изӱ айдыҥ 22-чи кӱнинде чыккан. Јаан изӱ айдыҥ 26-чы кӱнинде Новосибирскке јеткен. Экспедицияныҥ туружаачылары јаан изӱ айдыҥ 27-чи кӱнинде пароходло Бийск јаар јолой Барнаулда ӧскӧзине отурып чыккан. Јаан изӱ айдыҥ 30-чы кӱнинде экспедиция Бийскте болгон. Мында оныҥ туружаачылары аттарды ла атту јол баштап баратан улусты јалдап алган. Онойып, куран айдыҥ 1-кы кӱнинде Алтайдыҥ чике ӧзӧгине, јӱрегине јолын туткан. Олордыҥ јолы Кызыл Јар, Алтайский, Баранчы, Тоурак, Мариинск, Чаргы-Оозы, Моты, Кан-Оозы, Кырлык, Абай, Јӱс-Тыт, Кӧксуу-Оозы ажыра ӧткӧн.\nЭкспедицияныҥ тӧс амадузы Тӧс Азияныҥ кайкамчылу јараш јерлериниҥ ле калыктарыныҥ јаркынду, бӱткӱл ле толо јуругын кӧргӱзери болгон. Экинчизи, археологиялык учурлу јаҥы јерлерди табатан ла шиҥдейтен аргаларды бедиреери. Шак оныҥ шылтузында бу ла тергееде келер ӧйдиҥ экспедицияларына јарамыкту јолдорды белетеери болгон. Ӱчинчизи, Тӧс Азияныҥ тилдерин ле диалекттерин шиҥжӱлеери ле бу аймактардыҥ кӧгӱс байлыгын, культуразын кӧргӱзип, керелеп турган эдимдердиҥ јаан јуунтызын јуунадары».\nУнаачылар јолды да, бойыныҥ ижин де јакшы билбес болгон. Бого ӱзеери улай ла јааш-јут болуп, оноҥ улам јолдор до уйан, коомой. Оныҥ учун экспедицияныҥ туружаачылары канча катап јеткер-тӱбекке де учураган. Экспедиция 7 кӱн јолдо болуп ла Кадынды паромло кечип, Ӱстиги Оймонго јеткен. Лихтмандар Куприн деген крестьян кижиниҥ айылында, Рерихтер Вахромей Атамановто токтогон. В. Атаманов бойыныҥ ӧйинде Алтайдыҥ шиҥжӱчизи Василий Васильевич Сапожниковко ло јурукчы Григорий Чорос-Гуркинге јол баштаачы болгоныла јарлу. Экспедицияныҥ туружаачылары ӧмӧ-јӧмӧ иштеерге тӱште оныҥ айылында јуулатан. Бу тураныҥ стенелериниҥ бирӱзинде кызыл айак јуралган, Рерихтер ондо, байла, тегиндӱ токтобогон. Талдаш эртеде чокымдалган ине, Атамановтыҥ таадазы Беловодьени бедиреп јӱрген ине.\nЭкспедицияныҥ туружаачыларын Алтай бастыра јанынаҥ јилбиркеткен. Олор Беловодье, Ак Буркан, јердиҥ алдында јуртап јаткан албаты керегинде ле оноҥ до ӧскӧ кӧп тоолу соојыҥдарды, кеп-куучындарды бичиген. Јербойыныҥ јадын-јӱрӱмин ле культуразын шиҥдеген. Эм-том ӧлӧҥди ле тазылды јууган, Вахромей Атаманов олорды сӱрекей јакшы билген.\nЕлена Ивановна экспедицияныҥ керектери коомой деп кенетийин сескен ле ол ло тарыйын олор јолын Новосибирск јаар туткан. Јорыкчыларды Бийскке јетире Вахромей Атаманов ӧскӧ, эмеш эптӱ јолло ӱйдежип апарган. Олор куран айдыҥ 24-чи кӱнинде Бийскте, 27-чи кӱнинде Новосибирскте болгон. Сыгын айдыҥ 3-чи кӱнинде Рерихтер бойлорыныҥ улу јаан јол-јорыгын улалтар амадула Верхнеудинск јаар ууланган. З. Фосдик ле М. Лихтман Москва јаар атанган, кайра Америкага бурыларга.\nНиколай Константинович Ӱстиги Оймондо болордо, сӱреен кӧп јуранган. Этюд материалдары ла Алтайдагы јол-јорыгында кӧргӧни-укканы кийнинде орой иштериниҥ тӧзӧгӧзи болуп барган. Темдектезе, «Ойрот, Алтай», «Подземный народ», «По Ергору едет всадник», «Буддийские пещеры над Кырлыком», «Звенигород» ло о.ӧ.\n1972 јылда В. Атамановтыҥ туразы тӱӱкилик учурлу кереес деп, эл-тергеелик чотко алылган. 1974 јылда бу турага кӧдӱриҥилӱ айалгада мемориал доско тургузылган. Академик Окладниковтыҥ ла Алтай крайда јурукчылардыҥ биригӱзиниҥ организациязыныҥ баштаҥкайыла Ӱстиги Оймондо Н. К. Рерихтиҥ мемориал тура-музейин тӧзӧп ачары керегинде шӱӱлте эдилген.\n1980 јылдыҥ сыгын айында Горно-Алтайсктыҥ облисполкомы «областной краевед музейдиҥ филиалын — Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Ӱстиги Оймон јуртында\nН. К. Рерихтиҥ тура-музейин- ачары јанынаҥ суракты РСФСР-дыҥ культура министерствозына тургуссын деп крайисполкомды сураары» керегинде јӧп јараткан.\nАР-дыҥ эл-тергеелик кӧмзӧзиниҥ бергениле\nФотојуруктар „Рерихи на пути в Тибет“.\n„Дневники Зинаиды Фосдик 1926-1927“ деген бичиктеҥ


Ӱй улустыҥ јаркынду јаскы байрамыла! - altaicholmon\nТулаан айдыҥ 8-чи кӱни — Ӱй улустыҥ калыктар ортодогы кӱни деп, телекейдиҥ кӧп ороондорында темдектелет. Бу кӱнде ӱй улустыҥ политикада, экономикада ла јонјӱрӱмдик бӧлӱкте једимдери кӧрӱлет, олорго алкыш-быйанду сӧстӧр айдылат.\nБу кӱнде бийик госјаҥдар, јербойында башкарынарыныҥ органдары ӱй улустыҥ јаан једимдериле оморкоп, олорго кайралдар ла кереес сыйлар табыштырат. Ончо эпшилерге јаркынду чечектер сыйлалат. Онойдо ок башка-башка керектер, ойын-концерттер ӧткӱрилет. Ол ок ӧйдӧ бу байрамды билелер база темдектеп, эр киндиктӱлер энелерине, ӱйлерине, кайын энелерине, эје-сыйындарына, кыстарына, ӱӱрелерине акту јӱректеринеҥ алкышту ла јылу сӧстӧрин айдыжат.\nБу байрам тӧзӧлип турарда, ол ӱй улустыҥ иште, јӱрӱмде эр улусла теҥ-тай болорыныҥ сурактарына учурлалып ӧткӱрилетен болгон. Бӱгӱнги кӱнде ол јастыҥ, ӱй улустыҥ јаражыныҥ, јалакайыныҥ, ич-кӧгӱс байлыгыныҥ, ойгорыныҥ ла ӱй кижиге ајаруныҥ кӱни деп чотолот. Байрамды Нациялардыҥ Бириктирилген Организациязы темдектейт. Је кезик ороондордо – Россияда, Азербайджанда, Арменияда, Белоруссияда, Туркменистанда ла ӧскӧлӧринде национальный байрам болуп јат.\nӰй улустыҥ кӱнин темдектеери ӧткӧн чактыҥ бажында табылган. Је Ӱй улустыҥ телекейлик кӱни деп статус байрамга ООН-ныҥ 1975 јылдагы јӧбиле берилген.\nБайрамла, кару ӱй улус, энелер, јааналар, эје-сыйындар!


Майман Гӱзел сыйным… - altaicholmon\n…Кару сыйным ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ тӧрӧлине мени озолоп атанар деп, качан да бодобогом, ӱч-тӱбинде сананбагам. Јажыла да менеҥ јаш, ийде-кӱчиле де менеҥ айдары јок јаан ла чыйрак бӱткен, Алтайдыҥ кеен-јараш чечеги, поэди, акыны, эрке-торко эки кызыныҥ энези, карудаҥ кару тӧрт барказыныҥ јааназы, сок јаҥыс согоно башту сыйнызыныҥ эјези, јеендериниҥ таай эјези, јӱзӱн сыркынду најыларыныҥ ӱӱре-јелези…\nМайманнаҥ ла кыпчактаҥ туулып чыккан сыйнымныҥ ак-јарыкка келген ӧйи – кӧгӧрип ойгонгон кӧк јас, 1953 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 4-чи кӱни. Бис экӱ сӧӧктӧрис аайынча эјелӱ-сыйынду болгоныс, бого ӱзеери јаан улузыс јаҥыс јуртта бир билениҥ улузындый нак јуртап, бой-бойлорына карузыжып, угужып-суражып, ајару эдип јӱргендерине јакшызынып туратаныс. Анчада ла кин энезиниҥ эземин – майман сӧӧктӱ Санина Тонкур ӧрӧкӧнди, кыпчактардыҥ ойгор когӱстӱ келдин јӱрегиске јуук алып јӱретенис.\nГӱзел Елемованыҥ энези Суркурак эјебис — байлу-чуулу јаан таайларым кыпчактардаҥ. Угында адазыныҥ кожо чыккан аказы јарлыкчы кижи, ады Абайым, улус эмдейтен јайалталу болгон. Мен Суркурак эјейди «Кызыл-Таҥ» јуртта јаткан ӧйдӧҥ бери билерим, алты-јети јаштаҥ ала. Чала оогош то болзом, бу сӱреен јараш кижини кӧргӧмдӧ, чек јӱрексирей беретем. Санаамда кап-кара јоон тулуҥдары кӱнге суркурап туратан, јаан кара кадалгак кӧстӧри ӧрӱмдеп, ӱйтеп тургандый билдиретен. Эјебис кыска ӧйгӧ јуртта кӧрӱнеле, ойто кедери ижине јӱре берзе, такып качан келгей не деп сакып туратам. Јаанап калган туштарымда эјебистиҥ куучынын угарга јакшызынатам. Ончо тӧрӧӧн-туугандардыҥ, јерлеш улустыҥ кандый бир аҥылу, кемге де тӱҥдеш эмес кылык-јаҥын сӱреен чокым тилле, чӱмдӱ сӧстӧрлӧ јурай тартатан. Кӱӱни тутса, модорлоп, укаалап та айдынары бар болгон. Бу куучындардыҥ учуры бир шӱӱлтеге экелетен: кажы ла кижи беске билбес байлык, учы-тӱби јок јажыт, кӧрнӧӧ-кайкал… Кем де кемге де тӱҥей эмес, кажы ла кижи – алдынаҥ бойы бӱткӱл телекей деген билим. Ол ӧйистиҥ јаандарыска, сӱрекей кату айалгалар да кӧргӧн болзо, је бӱдӱмјизин бир де тӱжӱрбеген улуска, олордыҥ керсӱзине, ойгор сагыжына баш болзын!\nГӱзелдиҥ адазын кӧрӧргӧ, угарга келишпеди. Гӱзел бойы адазыла јаандап калган ӧйинде тил билижип баштаган. Танго Монголович Монголов революциядаҥ озо Кеҥиде јуртаган јарлу Манјы байдыҥ уул-барказы. Манјыныҥ баштапкы уулыныҥ ады Монгол болгон. Манјы бойы такпактар (частушкалар) чӱмдеп туратан деп, Урсул ичиниҥ улузы јакшы билер. Бир кезек такпактарын угуп та туратам. Кудайга баш, ончо тӧрӧӧн-туугандары керегинде, анайда ок бир кезек јерлештери керегинде Гӱзел 2007 јылда кепке чыккан «Кӧгӧл найманныҥ тукумы» деп бичигинде билгенин, укканын, сескенин, оҥдогонын керелеп койгон.\nКару Гӱзелдиҥ ак-јарыкка туулган јери Кызыл-Таҥ јурт. Качан да коолоп, шуулап јаткан јурт эмди јок. Колхозторды јаанаткан ӧйдӧ (60-чы јылдарда Кызыл-Таҥныҥ тургундарын коштой турган Ленин-јолдыҥ улузыла бириктирген. Эмди бу Короты ичинде турган Алтыгы Талду деп калыҥ јурт.\nПоэт бу ак-јарыктыҥ ӱстинде узун јӱрӱм јӱрбес дегени бар. Оныҥ учуры мындый: ӧҥзӱре јӱректӱ поэттер эбире јӱрӱмде болуп турган айалгаларды бойына сӱрекей јуук алынып, ончо немеге айдары јок санааркап, кородоп, кыйналып, бу мыныҥ чындыгы бар ба, јок по деп шиҥдеп, јӱрӱмниҥ тереҥ айлаткыш учурын оҥдоорго, бар-јок кӱчиле темденип, чынын-тӧгӱнин ылгап, ума јок сурактарды чечерге ченежип турганча, арга-чагы чыгып, ийде-кӱчи јукаарып та турбай. Мындый болуп турган учун су-кадыгы артап, оору-јобол келбей база. Алтай акыныс Гӱзелдиҥ јӱрӱми шак мындый, токынал билбес айалгада ӧткӧнин, мен, јаан эјези, керелеп јадым.\nСыйным керегинде эске алыныш — ол учы-куйузы јок, качан да тӱгенбес куучын-кумыт, је газеттиҥ кыскачак бӱгинде бир учуралды айдып койойын. Не дезе, бу керек текши алтай калыктыҥ јӱрӱмиле тудуш, ончобыска јаан учурлу кереес.\nӦткӧн чактыҥ 80-чи јылдарыныҥ ортозы. Алма-Ата калада «Казахфильмныҥ» киностудиязында таҥ эртеде мен бир кезек мультипликаторлорло кожо съемка ижисти баштап алганыс. Радиоприемниктеҥ солундар угулып турган. Олордыҥ ортозында Кадын сууны бууп, ГЭС тудар суракла колбулу јетирӱ. Бу ГЭС тудулза, кӧп электроэнергия берер, јарымын айылдаш калыктарга сатса, Алтайдыҥ тургундары быжу ӧзӧр, јаранар деген сӧстӧр. Је, бу мындый улу ла бийик јаҥжыгуны, технический прогрессти алтайлар оҥдобой турган, кӧп сабазы чакпырап, удурлажып турган деп угузу болгон. Солундарды санааркашту угуп турганчам, эки кижиниҥ ады-јолы угулган: Владимир Кыдыев (2013 јылда ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ јерине јӱре берген) ле Гӱзел Елемова. Кӧрӧр болзо, олор экӱге баштадып, Туулу Алтайдаҥ бӱткӱл делегация Москвага једип келген: ГЭС керегинде тергеелик јуун-совещаниеде туружып, эне талай Кадын суубысты чалмадаарга бербеске, кӱӱн-санаазын ачыгынча айдарга. Санаама иле кирет: отурган јеримнеҥ тура јӱгӱрип, баш болзын, Эне-Алтайысты корыйтан јуучылдарыс тӱгенбеген турбай деп санангам.\nТурултазы: эреҥис ГЭС-тиҥ сурагын бӧктӧп койгоны — ол Алтайдыҥ тургундарына сӱрекей јаан јеҥӱ. Туулу Алтайда эбире кырлардыҥ ортозында јалаҥ јер тегин де ас ине. ГЭС-ле кожо ал-камык одорлу јер суу тӱбине баратаны јарт эмей. Је ле деген кӧлмӧк талайдаҥ улам айдыҥ-кӱнниҥ ыразы кубулып, Алтай ичинде улам ла јааш, улам ла чык болзо, јайы-кыжы куу туман тура берзе, туйгакту мал турбас боло берерин јаҥыс ла јажын-чакка уй-мал азырап, оныла аргаданып јӱрген калык сезип, удурлажып турбай. Демографияныҥ сурактарын айдарга да болбос: тоозыбыс тегин де јука калык мында ла кайылып јоголор эдис. Ол ӧйдӧ бу сӱрекей учурлу ла кату айалга болгон. Јуучыл јерлештердиҥ чындыгын бӱгӱнги ӧй кӧргӱзип јат. Технический прогресстиҥ ӧзӱми эмди кӱнниҥ ле салкынныҥ ийдезиле колбулу боло берди. Эмдиги нанотехнологиялар кандый ачылталарга келгенин ончобыс кӧрӱп јадыс. Мынаҥ ары бу ийде-кӱч там тыҥыырында серемји јок. Бу ончо сурактарды Гӱзел ле Владимир бир кӧрӱмдӱ, бир шӱӱлтелӱ јерлештериле тереҥ шиҥдеп, керектӱ ӧйдӧ, керектӱ јерде туруп чыккандар. Алтай калык мындый ойгорлорын, мындый јуучылдарыныҥ эземин качан да ундыбай, јӱегиниҥ ӧзӧгинде алып јӱрер учурлу.\nМайман сыйнымныҥ кылык-јаҥы кӧп сыркынду болгон дезем, Гӱзелди билетен улус мениле јӧпсинер. Бир ӧйдӧ јукачак, јымжак, эркеленген кӱӱндӱ јӱрер, ай-кӱн ӧтпӧй, база кӧрзӧҥ, бастыра бойы соогын тартынып алган, бӱткӱл кайа-таштый кижи отурар. Jаштаҥ ала билетем учун, кайран кӧӧркийдиҥ кажы ла сыркыны меге јарайтан. Је качан куучындап баштаза, тен тӱни-тӱжиле де угуп отургадыйым. Чындап та, Гӱзелдиҥ кылык-јаҥында, эткен ижинде сакыбаган кайкалдар кӧп болгон, ончозын тоолоп болбозыҥ, је база бирӱзин айдып койойын — онызы меге анчада ла јуук ла кайкамчылу болгон учун.\nБис экӱге ГТРК-да кыска ӧйгӧ (2000-2002 јылдарда) иштеерге келишкен. Бу алтайларга јаҥжыгу иш. Мында иште јирме јылга јуук туружып, Гӱзел журналист иштиҥ јаан ченемелин алып, је ле деген специалист боло бергенин телекӧрӱлтениҥ ишчилери бу јанынаҥ, байла, айдыжар да, эткен ижин бастыра јанынаҥ шиҥдеп кӧрӧр дӧ деп иженип турум. Айдарга турганым Гӱзелдиҥ кандый да байрамга стенгазет белетегени керегинде. Ол бойы јуранбайтан болгон, је эски журналдардаҥ керектӱ јуруктарды кезип алала, телеишчилердиҥ фотојуруктарын јууйла, олордоҥ ӧдӱп јаткан учуралга келиштирип, коллаж јазайла, јуруктардыҥ алдына ба, коштой бо сӱреен каткымчылу кокыр бӱдӱмдӱ бичимелдер јазаган. Стенгазеттиҥ авторыныҥ мындый кайкамчылу јайалтазын кайкап, акту јӱректеҥ «бу газетти Лазарь Васильевич кӧргӧн болзо, алтай литератураныҥ телкеминде база бир макалду кокырчы бар турбай деп, бого кандый коркышту сӱӱнер эди» дегем. Ол стенгазет ГТРК-ныҥ архивинде артты та јок?\nГӱзелдиҥ јаш јӱректӱлерге бойыныҥ ӧйинде эм-том болгон агару поэзиязы, бир кезек ӱлгерлик бичиктери келер ӱйеге бийикте турган чолмон-јылдыстый белге болуп, ундылбайтан оморкоду-темдек болорына бир де кичинек алаҥзыбай турум. Поэтти эзедип, оныҥ бир ӱлгерин эске алынып ийели:\nТӱймеп чыкса јӱрегиҥ…\nТӱӱлген корон сыстадып,\nТӱймеп чыкса јӱрегиҥ,\nКереес санааҥ кыстадып,\nКенеп калза амадуҥ –\nБагынба качан да салымга,\nБажырба качан да ӧлӱмге,\nӦчӧжип, тыныҥла ойнобо,\nУлус јаман деп бодобо!\nJерлик куудый чыдажып,\nJерге тӱшпей, уча бер.\nКалактабай, алып јӱр –\nJииттер кайкашсын ийдеҥди,\nJаандар јаратсын чегиҥди,\nКӱчтӱ кижини ырыс талдаар,\nАмаду кӧгӱсте катап чагылар!\nГӱзел акыныбыс эрчимдӱ ийдезин, тереҥ билимин, ачык-јарык кӱӱн-санаазын, бийик поэзиязын кажы ла кыс балага, кажы ла уулга энчи эдип артыргызып койды …\nАлтай акынныҥ мынаҥ да ары јазагадый ижи, пландары јаан болгон. Jӱрӱмниҥ јӱзӱн-башка согулталарынаҥ курчуланып, акту кӱӱнинеҥ крестке тӱшкен кийнинде, јебрен јарлык, каан Давидтиҥ кудайлык айлаткыштарын кӧчӱрерге темденген болгон. Бу ижиниҥ кыскачак ӱзӱгин берейин. Кайран сыйнымныҥ поэт јайалтазы кандый быжу, кандый чыҥдый ӧзӱп калганын кайкап кычырыгар, кӱндӱлӱ јерлештерим: «Кижи ӧлӧҥ чилеп, ӧзӱп чечектеер, конок јетсе, какталып кургаар, тоозын чылап, јерге кайра тӱжер. Jе сок јаҥыс мӧҥкӱлик энчи, оныҥ кӧгӱс чогы-куды ол Кудайдыҥ колына эбирип, чындыктыҥ чогыла биригип, јылынар, сӱӱнер, јыргаар…».\nАлтын сынду, арчын јытту Алтайынаҥ айрылып барган Гӱзелимниҥ јӱрӱми, кӱӱн-санаазы токыналу болзын, јаткан јери јай, тобрагы торко болзын, куды Кудайдыҥ тергеезинде јӱрзин, кудайлык мызадаҥ тамактанып, кудайлык јууркан јабынып, Кудайдыҥ сӧзин угуп, ол јерде, ол алтайда, кыру тӱшпес, каршу тийбес тӧрӧлинде мынаҥ арыгы јӱрӱм-салымы амыр-энчӱ улалзын, акту бойыныҥ качан бирде айтканыла – «ӧбӧкӧлӧриниҥ мӧҥкӱлик кожоҥына јӧмӧшсин». Кайрокоон баш…


«Јӱрӱмим тазыктыраачыныҥ ижиле колбулу…» - altaicholmon\n«Јӱрӱмим тазыктыраачыныҥ ижиле колбулу…»\n«Алтайдыҥ Чолмоны» республикан газет тергеебисте спорттыҥ ӧзӱми керегинде бичимелдер јарлаарын улалтат. Бӱгӱнги эрмек-куучын Алтай Республиканыҥ јуунты командаларын белетеер тӧс јердиҥ директоры, Россияныҥ нерелӱ тазыктыраачызы Мӧҥӱнчи ЯЙТАКОВЛО ӧдӧт.\n—Мӧҥӱнчи Яковлевич, озо ло баштап Слерди ӱренчигер Родион Асканаков јуучыл самболо экинчи катап телекейдиҥ чемпионы болгоныла уткуп јадым. Бу албатыбысты сӱӱндирген чындаптаҥ да јаан једим. Ӧдӱп јаткан јылда оноҥ ӧскӧ база кандый једимдер болгон?\n—Быйан болзын. Быјылгы јаан једимдердиҥ бирӱзи – ол Рустам Комдошевтиҥ телекейдиҥ кубогында экинчи јер алганы. База бир јаан сӱӱнчи јуучыл самболо республикабыстыҥ јуунты командазы Россияныҥ чемпионадын баштапкы катап јеҥип алганы болуп јат. Туку јетен команданыҥ ортозынаҥ јеҥӱчил болуп чыкканыс. Мынаҥ озо јылдарда ӱч катап экинчи болгоныс. Москваныҥ, Санкт-Петербургтыҥ, Дагестанныҥ командалары бистиҥ кийнисте арткан. Бу ла јуукта Россияныҥ кубогына маргаандар ӧткӧн. Анда менде тазыктырынып турган Игорь Казанин, Семен Тайпинов, Эжер Енчинов бойлорыныҥ бескелеринде ӱчинчи јерлер алган. Анда ла Свердловсктаҥ бистиҥ јерлештерис Аймерген Аткунов ло Валерий Сороноков база ӱчинчи јерлер алган. Онызы тоозы ас албатыбыска тӱҥей ле јакшынак турулта деп сананадым.\nТелекейдиҥ чемпионадында једимдер — ол јаан једимдер. Родион бу маргаандарды экинчи катап ойноп алган. Республикабыстыҥ спортыныҥ тӱӱкизинде бу баштапкы андый учурал. Бу ок маргаанда база баштапкы јерге чыккан јерлежис Степан Кобенов алдында ӧйдӧ бисте, Артем Владимирович Майчиковто тазыктырынган. Эмди Новосибирскте јадып тазыктырынат. Ол айдыҥ 29-чы кӱнинде Улаганда Родионды ла Семенды уткыган.\nБаза бир јаан сӱӱнчи – ол былтыргы јылдыҥ учында, 2018 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 30-чы кӱнинде, качан бис П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда самбоныҥ 55 јылдыгын ӧткӱрип турарыста, Албатылар ортодогы Олимпийский комитет самбоны спорттыҥ олимпийский бӱдӱмдериниҥ бирӱзи деп јаратканы керегинде јетирӱ келгени болуп јат. Оныҥ ла кийнинеҥ Россияныҥ президенти В. В. Путин «Россияда самбоны ӧскӱрери керегинде» јарлыкка кол салган. Анайып, ороонныҥ башкарузы кеминде тӧзӧмӧл комитет тӧзӧлгӧн. Эмди ол иштеп јат. Бистиҥ амадубыс Олимпиада эмей. Россия 2024, 2028 јылдарда ӧдӧтӧн Олимпийский ойындардыҥ программазына самбоны кийдирерге албаданып јат. Эмди ле кӱрежип турган 14-16 јашту уулчактардаҥ кемге де бу јаан маргаандарда туружарга келижердеҥ айабас. Мен ол керегинде тазыктыраачыларга айдып јадым. Быјыл телекейдиҥ чемпионадында 86 ороонноҥ спортчылар турушкан. Телекей ичинде 130 кире ороондо самболо окылу тазыктырынат. Бу Самбоныҥ албатылар ортодогы федерациязыныҥ јаан једими. Ол ло Тӱштӱк Кореяда ӧткӧн телекейдиҥ чемпионадында бу федерацияныҥ президенти В. Б. Шестаковло куучындажарымда, самбоны Олимпийский ойындардыҥ программазына кийдирерге тыҥ ла кӱјӱренип тургандарын билдим. «Самбо Олимпиаданыҥ программазына кирип турганча, јажым јаандап калатан эмтир» — деп айдарымда, Россияда самбоныҥ федерациязыныҥ јааны С. В. Елисеев кокырлаган айас «а сен эмди ле 14-16 јашту уулчактарды јууп, тазыктырып башта, ол тушта кыйалтазы јоктоҥ Олимпиадада самболо ӧдӧтӧн маргаандарды кӧрӧриҥ» деген. Су-кадык ла јӱрзе, айса болзо, быјыл уулчактар јууп, Олимпиадага белетенер ишти баштаарым. Бастыра неме су-кадыктаҥ камаанду ине, јаш та кожулган.\nТазыктыраачы болуп иштеп турган јиит уулдарга Олимпийский ойындардыҥ чемпионын белетегедий стимул-јилбӱӱ боло берген. Бистиҥ республикада самбо кем јок ӧзӱм алынат. Уур-кӱчтер бар, олор јогынаҥ болбой јат. Башкару, аймактар бастыра јӧмӧзӧ, андый једимдер тӱҥей ле болор. Учурлузы – бӱгӱнги кӱнге јетире јеткен једимниҥ кеминеҥ тӱшпес керек. Тӱже берерге кӧп неме керек эмес. Ойто такыптаҥ кӧдӱрилетени кӱч эмей. Јаҥы аргалар, эп-сӱмелер табып, оноҥ ары ӧзӧр керек. Јаргычылардыҥ корпузына јиит уулдарды кийдиредис. Тазыктыраачыларысты акча-манатла јӧмӧӧргӧ кичеенедис. Ол ло Самбоныҥ ла дзюдоныҥ республикан федерациязыныҥ јааны Сурдаш Текенов бойыныҥ акчазын чыгарып болужат. Эмди бисте федерацияныҥ бажында отурган уулдар бастыра ла јиит уулдар. Мен сананзам, ол сӱреен јакшы. Не дезе, јиит уулдардыҥ јолын ачар керек. Олор ӧзӧр учурлу.\n—Уур-кӱчтер бар деп айттыгар, кандый уур-кӱчтер барын чокымдап ийген болзогор?\n—Уулдар черӱдеҥ келзе, иштеер јери јок. Бир-эки ле јылдаҥ айыл-јурт тӧзӧгилейт, билезин азыраар керек. Андый сурактар чыга берет. Бис уулдарды ишке кийдирерге база кичеенедис. Кӧп уулдар МВД-да, Росгвардияда иштегилеп јат. Олор профессиональный спорттогы уулдар. Је ол ас.\nАнайда ок ШВСМ-га чыгарылып турган акча-манаттыҥ кеми ас болгоны. Быјыл бу јанынаҥ биске кӱч јыл болгон. Не дезе, биске берилетен акчаныҥ кезигин ӧскӧ ууламјыга аткарып ийгендер ле бис куруга јуук отурып калганыс. Бис дееримде, самбо, дзюдо, грек-рим кӱреш керегинде айдып турум.\n—Президенттиҥ јарлыгыла колбой јӧмӧлтӧ-болуш эдилбей турган ба?\n—Талдаштардыҥ ӧйи боло берген учун андый айалга тӧзӧлӧ берген. Је республиканыҥ эмдиги башчызы талдаштар ӧйинде спортко болужарым дегенин бастыра бӱдӱрип јат. Чындап, быјыл кочкор айда республикан башкару самбоныҥ ӧзӱминиҥ планын јӧптӧгӧн. Эзенде јылда керектер кем јок болор деп иженедим. Спорт аайынча иштеп турган комитеттиҥ јааны кем болорын, комитет бойы болор бо деп билбезис. Кандый да болзо, спорттыҥ сурактарын айалганы јакшы оҥдоп турган кижи башкарар деп иженедис. Комитеттиҥ јаанынаҥ кӧп неме камаанду.\n—Самбоныҥ секциялары бастыра аймактарда бар ба?\n—Јаҥыс ла Чой аймакта јок. Бу аймактыҥ јааны Михаил Маргачев самболо тазыктырулар ӧткӱректер деп сурап јат. Эмди тургуза анда тазыктыраачы болгодый кижи табып болбой јадыс. Олордо ДЮСШ база јок то. Андый да болзо, Чой аймакта иштегедий тазыктыраачыны табып, ары аткарарыс.\nТазыктыраачылар керегинде айдар болзо, керек олордыҥ тоозында эмес, чыҥдыйында болор учурлу. Алдында 1980-чи јылдарда самболо иштеп баштаарыста, спорттыҥ бу бӱдӱмиле кӱрешкен ле уулды тазыктыраачы болуп иштезин деп албаданганыс. Олор, орустап айткажын, «на общественных началах» иштеген. Ол ӧйлӧрди ӧдӱп салганыс ла эмди биске профессионал уулдар керек. Аҥылу ӱредӱлӱ, бойлоры да кӱрешкен ле јакшы једимдерге јеткен, бийик једимдердиҥ спорты ол не болгонын билген уулдар. Республика ичинде самболо, дзюдоло тазыктырынып тургандардыҥ тоозы ӱч муҥ кижидеҥ кӧп. Мен бодозом, оогош тергееге бу јакшы кӧргӱзӱ. Балдар да секцияларга кӱӱнзеп келет, анчада ла спортчыларыс јаан једимдерге јеткенин кӧрӱп. Республикада эмди секцияларга келип турган балдардыҥ тоозы там кӧптӧӧр болор. Не дезе, телекейдиҥ бу эки чемпионы олорго јозок болор ло балдар бойыныҥ алдына јаан амадулар тургузып, олорго јединерге јӱткиир. Самболо телекейдиҥ чемпионадында јерлештерис канча катап экинчи эмезе ӱчинчи јерлерге чыгатан. Бу учуралда дезе эки чемпионду болуп калдыс. Тӱӱкибисте баштапкы андый учурал.\n—Мындый јеҥӱлерле колбой башкарудаҥ јӧмӧлтӧ-болуш јетирилет пе?\n—Јӧмӧлтӧ-болуш јаантайын болгон. Ол ло А. И. Ялбаков, Ю. В. Антарадонов эзен јӱрерде, Г. П. Сумин, Г. Н. Пильтин, И. Э. Яимов ло оноҥ до ӧскӧ улус самбого јаантайын болушкан. Ол ло аймактардыҥ јаандары болгон И. С. Куюковко, Л. Д. Маиковко, С. С. Тузачиновко, М. Б. Кыдырбаевке, Ю. М. Яргаковко, М. Г. Бабаевке мен јаантайын быйанду јӱредим. Аймактардыҥ бӱгӱнги де јаандары керегинде бир де јаман сӧс айтпазым. Олордыҥ иштерин кӧрӱп јадыс, араайынаҥ болужып јат. Бу улус јаҥыс ла самбого эмес, је анайда ок спорттыҥ ӧскӧ дӧ бӱдӱмдери јанынаҥ болужат.\nМен бодозом, республикага спортты кыйалтазы јоктоҥ ӧскӱрер керек. Не дезе, ол балдардыҥ јана баспас, турумкай болор кылыгын, орустап айткажын, характерин тыҥыдат. Анайда ок культураны база ӧскӱрер керек. Мен бистиҥ кожоҥдоп турган уулдарга јолыксам: «Слер кандый бир јуучыл кожоҥдор чӱмдезеер» деп айдадым. Ол ло баатырлар керегинде, ол тушта албатыныҥ кӧгӱс-байлыгы да кӧдӱрилер ине.\nЈуучыл самбоны алактар — ол спорттыҥ сӱрекей кату бӱдӱми. Кӱнинде тӧрт-беш катап согужарга кажы ла кижи чыдажып болбос. Уулдардыҥ кӱӱн-санаазы, кылык-јаҥы бек болгон учун анайда согужып, једимдерге једип турган эмей. Алдында јылдарда спорттыҥ бу бӱдӱмиле јииттер ортодо маргаандар ӧткӱрилбейтен. Быјылдаҥ ала јуучыл самболо маргаандарда 14 јаштудаҥ ала туружарга јараар деп, Минспорт јараду берген. Спортивный самбоныҥ сегизен јылга ӧткӧн јолын јуучыл самбо он беш-он јети ле јылга јаба једип алган да. Спортивный самбо чичке ууламјы болзо, јуучыл самбого ӧскӧ кӱрештиҥ, бокстыҥ, кикбоксингтиҥ, колдомдожып согужарыныҥ, тхеквондоныҥ уулдары келет. Ол ло Степан Кобеновтыҥ Новосибирсктеги тазыктыраачызы боксло спорттыҥ узы болуп јат. Родион Асканаковты алзас, ол алдында ӧйдӧ грек-рим кӱреште кӱрешкен. Сегис јыл кайра оныҥ тазыктыраачызы Г. Ю. Бачимов менле куучындажып, Родионды самбого кӧчӱргенис. Баштап тарый ол спортивный самбодо кӱрешкен, кийнинеҥ јуучыл самбого кӧчкӧн. Эмди ол спортивный да, јуучыл да самбодо кӱрежет. Је тӧс ууламјызы – јуучыл самбо.\n—Кыстар ортодо кӧргӱзӱлер бар ба?\n—Россияныҥ, Сибирьдеги федерал округтыҥ маргаандарында кӱрежип турган кыстар бар. Је андый јаан једимдерге јеткен спортчы кыс эм тургуза јок. Бу ла јуукта тазыктыраачылар јуулыжып, кыстарды тазыктырар ишти тыҥыдар деп јӧптӧштис. Айса болзо, Олимпиадага кыстарла тӱрген једе берерис… Оныҥ учун бу ла јаҥар айда А. И. Ялбаковтыҥ эземине учурлай ӧдӧтӧн маргаанга кыстардыҥ беш бескезин кийдиргенис, 2008-2009 јылдардыҥ балдары туружар. Кыстардыҥ ууламјызы аайынча база бир баш тазыктыраачы болор. Јазап иштезе, алтай кыстар јакшы кӱреже берер деп бодойдым.\n1983-1984 јылдарда иштеп баштаарымда, уулдар самбоны ла дзюдоны бир уунда ӧскӱректер деп айткан эди. Ол тушта мен, самбоныҥ федерациязыныҥ председатели кижи, «эки јара бӧлӱне берзес, бисте самбо до, дзюдо до болбос» дегем. Јаҥыс ла самболо иштеп баштактар, ӧзӱм алынган соҥында, дзюдоло иштеп баштаарыс дегем. Ол ӧйлӧрдӧ самболо бисте Алтайский крайдыҥ призеры да јок болгон. Јылдар ӧдӱп, самбо ӧзӱм алынган соҥында, дзюдо аайынча база иштеп баштаганыс. Спорттыҥ бу бӱдӱмиле он јыл кире иштейдис. Турулталар база кем јок. Ол тушта кыстарды тазыктырарына јаан ајару база этпегенис. Не дезе, маргаандарга кӧп балдар апарарга акча-манат јок. Эмди дезе бу ууламјы аайынча эрчимдӱ иштеп баштаар ӧй келген. Бӱгӱнги кӱнде бастыра баш тазыктыраачылар јиит уулдар. Бастыра неме олордоҥ камаанду болотон туру. Јакшы иштегилезе, турулталар болор.\n—Мӧҥӱнчи Яковлевич, самбо аайынча иштеп баштаганарды кыскарта эске алып ийген болзогор?\n—1984 јылда мен самболо баштапкы окылу тазыктыраачы болгом. Ол тушта мени Алтайский краевой совет «Урожай» спортивный обществого ишке алган. Ол ӧйдӧ ДЮСШ-лар да јок болгон. 1985 јылда Оҥдойдо самболо баштапкы ДЮСШ ачылган. Оныҥ кийнинде аймактарда ачып баштаганыс. Уулдар бу ишти араайынаҥ баштап, балдарды јууп аларда, јамылуларга самбоныҥ бӧлӱктерин, школдорын ачарга келишкен. Ченемелдӱ спортчыларысты, спорттыҥ устарын аймактардӧӧн иштеерге аткарганыс. Анайып, араайынаҥ ӧзӱп баштаганыс. Ол тушта јурттарда тазыктыраачы болуп турган уулдарга «иштегер, слердиҥ ӱренчиктерер анаҥ бийик једимдерге једер» деп айдатам. Ол ло Юрий Яргаков, Валерий Шоҥкоров, Петр Ябыков, Слава Барбачаков, Сергей Чудаков ло оноҥ до ӧскӧлӧри аймактардӧӧн иштеп барган. Анаҥ јети-сегис јылдаҥ јаҥы ӱйе спортчыларыс чыгып келген ле 1992 јылда бис баштапкы ла катап самболо јашӧскӱрим ортодо Россияныҥ первенствозын ойноп алганыс. Ол ло тушта Эзен Семендеев, Болот Казакенов, Эрнар Океев, Амат Шлыков, Артур Яймин, Шуну Едоков јаан једимдерге јеткен эди. Ол ло јылда Артур Яймин СНГ-ныҥ чемпионы боло берген. Ороон јайрадылбаган болзо, ол СССР-дыҥ первенствозыныҥ јеҥӱчили болор эди. Оноҥ ло бери ӧзӱп баштаганыс…\n—Кӧп јеҥӱчилдер белетеген тазыктыраачыда спортчыларды тазыктырарыныҥ эп-сӱмелери, јажыттары бар ла болбой?\n—Кандый ла иште озолодо темдектелген план болор керек. Мен ол керегинде бастыра тазыктыраачыларга айдадым. Ол узун ӧйгӧ тургузылган, эки, ӱч, тӧрт јылга темдектелген болор учурлу. Анда кем, качан турулталар экелип баштаар учурлу болгоны база темдектелер керек. Спортчыны јеҥӱге араайынаҥ апарар керек. Бӱгӱн ол ойнодып турзын, је сен оны тургузылган амадуга јетирер ле темдектелген ӧйдӧ ол «адып ийер» учурлу.\nОл ло Родионды алактар, мен оны база капшайлатпагам. Маргаандарда ӱчинчи јерлерге чыгатан. Ол тушта оныҥ белен эмес болгонын оҥдогом. 2017 јылда Сочиде ӧткӧн телекейдиҥ чемпионадында ол јеҥдирип ийген эди. Спортчы психологически «кӱйе берген». Кебиске чыгып келеле, оны сеспей турган да. Ол тушта ченемели ас болгон. 2018 јылдаҥ ала мен Родионды бастыра јаан маргаандарга, ол тоодо ӧскӧ ороондордо ӧткӧндӧрине, апарып баштагам. Бу ок јылда ол тизезинде бычык алган. Эки ай кире ӧйгӧ эмдегенис, тазыктыруларда јаан јӱк-нагрузка этпей. Родион јана баспас кылык-јаҥду спортчы. Оноҥ Румынияда ӧткӧн телекейдиҥ чемпионадына ол психологический јанынаҥ белен болгон, кебисти сезип турган. Быјылгы чемпионатка ол бастыра јанынаҥ белен, ченемелдӱ де болгон. Алтай-Кудай да болушкан болор. Мен јаантайын айдынып јӱредим. Ол маргаанныҥ кийнинеҥ ӧскӧ ороондордыҥ тазыктыраачыларына: «Алтай албатыныҥ тоозы јӱк ле јетен муҥ кижи, а бу чемпионатта эки чемпионду болдыс» — деп айткам. Олор бисти алтайлар деп билгилеер. Нениҥ учун дезе, бис кажы ла телекейлик чемпионатта туружадыс.\n—База да кӧп јерлештеристи спортто бийик једимдерге јетирерге нени эдер керек деп сананадар?\n—Бис стадиондо залды тудуп алганыс. Эм анда тазыктырынадыс. Је ол эмдиги ӧйдӧ кичинек болуп јат. Оныҥ учун «Единоборстволордыҥ тӧс јери» деп адалган јаан зал тудар керек деп сананадым. Анда самбоныҥ, дзюдоныҥ, грек-рим кӱрештиҥ тазыктыруларын ӧткӱрер эттире, ӱч кебистӱ, трибуналарлу. Уулдар кӱрежип, оноҥ ары ӧскӱлезин деп. База бир јаан санаа – ол Олимпийский резервтиҥ училищези ачылган болзо. Бӱгӱнги кӱнде јаан сурак ол балдарды азыраары болуп јат. Ол ло педколледжте, университетте ӱренип турган студенттерде толо ажаныш јок то. Олор доширак, ролтон јигилеп јат. Андый училище болгон соҥында, олор анда ӱредӱ алгылаар, јадар јер, курсак-тамак, кийим болор. Бу сурак аайынча иштеерис, республиканыҥ башчызына, башкаруга баштанарыс.\nЭмди Россия ичинде кӧп тергеелерде Самбоныҥ ӧргӧӧлӧри тудулат. Бу ла бир канча ӧй кайра Новосибирскте самбоныҥ Сибирьдеги академиязы ачылган. Ороон ичинде самбоныҥ ӧзӱминиҥ сурактары аайынча Россияныҥ јеткер болдыртпас совединиҥ јааныныҥ ордынчызы Рашид Нургалиев иштейт. Самбо ороонныҥ јеткер болдыртпазыныҥ программазына кирет. Оныҥ учун спорттыҥ бу бӱдӱмине јӧмӧлтӧ-болуш бар. Калганчы эки јылдыҥ туркунына телекейдиҥ чемпиондоры ла призерлоры сый акчалар алат. Тӧс спонсоры «Роснефть» болуп јат.\nМындый айалгаларды ла аргаларды тузаланып, тергеебисте «Единоборстволордыҥ тӧс јерин», Олимпийский резервтиҥ училищезин ачтырар керек деп сананадым.\n—Республикабыста самболо «Россияныҥ спортыныҥ нерелӱ узы» деген ат-нерелӱ канча кижи бар?\n—Родион Асканаков эмди алар, оныҥ баштапкы тазыктыраачызы Геннадий Юрьевич Бачимовко «Россияныҥ нерелӱ тазыктыраачызы» деген ат-нере адалган. Мен олорды бу једимдериле уткыйдым. Самболо Россияныҥ спортыныҥ нерелӱ устарыныҥ тоозына анайда ок Виталий Уин, Валерий Сороноков кирет. Амыр Бакрасовко адаары јанынаҥ чаазындар аткарылган, Степан Кобеновко берилер. Аймерген Аткуновко бу ат-нерени аларга бир эмеш ле кӧргӱзӱлер јетпей јат. Ол до оны ал согор деп иженедим.\nИжистиҥ ӧҥзӱре сурактарына бурулып, ол ло јол-јорыктарга акча-манат једишпей турганын айдайын. Мен мында республиканыҥ јуунты командаларын белетеер тӧс јердиҥ директоры болодым. Улус бастыра акча анда деп бодойт. Је спорттыҥ кажы ла бӱдӱмине акча берилип јат. Оныҥ кеми спорттыҥ кандый бӱдӱми кандый турулталарга једип турганына, рейтингке келиштире ӱлештирилет. Јаҥыс ла республиканыҥ башчызы, башкарузы ӱзеери акча берзе, ӱзеери акча-манат аладыс. Эмди ле Сибирьдиҥ чемпионадына барарга камык уулдарда акча јок. Бастыразы ла бедирениште. Бу маргаанныҥ ӧдӧтӧн јери Иркутск кала, база јуук эмес јер.\n—Слерди улус баштаган ижин једимдӱ апарып турган кижи деп билер. Слерде политикага барар деген санаа болгон бо?\n—Чынын айтса, меге бу суракты кӧп улус берет. Алдында, 1987 јылда, спорткомитеттиҥ председателиниҥ ордынчызына кӧстӧгӧндӧр. Мен ол тушта 25-26 јашту болгом. Јӧбимди берип ийгем ле керектӱ документ-чаазындар јазалып баштаган. Оноҥ узак сананып, калганчы ла ӧйдӧ В. И. Чаптыновтыҥ кыбына кирип: «Валерий Иванович, мениҥ областьтыҥ спорткомитединде иштеер кӱӱним јок» деп айткам. Ол «нениҥ учун?» деп сураган. «Мен тазыктыраачы болорго турум» дегем. Валерий Иванович отурган јеринеҥ туруп: «Молодец, барып иште» деген. Ол ӧйдӧ мойноп ийзеҥ, уч-турултазы коомой до болордоҥ айабас болгон. Је Валерий Иванович мени оҥдогон деп сананадым. Оныҥ да кийнинде А. И. Ялбаковло, Ю. В. Антародоновло, М. И. Лапшинле де, А. В. Бердниковло до јуук колбуда болгом. Политикага барар аргалар болгон. Је мен барбагам. Не дезе, бир катап јастыргам. 1993 јылда мен тазыктыраачыныҥ ижинеҥ чыгып, аргачылыкта иштеген болгом. Ол тушта мениҥ белетеп алган спорттыҥ он тӧрт узы бир ле јылдаҥ јылыйып калган. Бир канча јылдаҥ педколледжтеҥ, ЗВТ-наҥ ойто јаҥыдаҥ уулчактар јууп, тазыктырып баштагам. Ол тушта бойымныҥ ӱренчиктеримле самбодо эҥ бийик једимдерге једерим деп айткам. Телекейдиҥ беш чемпионын белетеер деген амаду тургускам. Тургуза ӧйдӧ тӧрт чемпион бар. Валерий Сороноков ло Амыр Бакрасов јиитттер ортодо телекейдиҥ чемпиондоры, Родион јуучыл самболо эр улус ортодо телекейдиҥ эки катап чемпионы. Телекейдиҥ чемпионаттарына ӱренчиктеримди он эки катап апарып јӱргем. Ӱренчиктерим тӧрт катап 1-кы, тӧрт катап 2-чи ле тӧрт катап 3-чи јерлер алган. Европаныҥ 11, Россияныҥ 10 чемпионын, Телекейлик кубоктыҥ 3 јеҥӱчилин белетегем. Политикага јӱре берген болзом, мениҥ јӱрӱмимде мындый чемпион ӱренчиктерим болбос эди. Јӱрӱмим тазыктыраачыныҥ ижиле колбулу. Мен спортто болгом, спортто ло болорым.\nБӱгӱнги кӱнде тазыктырып турган группамда уулдардыҥ эҥ оогожы 27 јашту. Айса болзо, база бир группа јууп, тазыктырып баштаарым деген санаалар келет.\n—Јарт. Ачык-јарык эрмек-куучын учун быйан болзын. Су-кадык јӱрӱгер, амадуларар бӱтсин деп кӱӱнзейдим.


2019 јылда јерлеш спортчыларыс бисти јаан јеҥӱлериле сӱӱндирген деп айдар керек. Республиканыҥ спорт јӱрӱминде кӧп јаркынду керек-јарактар болгонын темдектебес арга јок.\n2019 јылдыҥ учкары Алтай Республиканыҥ физический культура ла спорт аайынча комитединиҥ председателине Олег Гурин кӧстӧлгӧн. Ол 34 јашту, дзюдоло спорттыҥ узы.\nАР-дыҥ башчызы Олег Хорохордин спорт аайынча советнигине јарлу спортчы ла политик Александр Манзыровты кӧстӧгӧнин база темдектеп салар керек.\nТӱгенип јаткан јылда АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ депутаттарына талдаштар ӧткӧн. Парламенттиҥ структуразында туризм, аргачылык, спорт ло јашӧскӱрим политика аайынча комитет тӧзӧлгӧн. Оныҥ јаанына Сергей Тимошенский талдалган.\n2019 јылда экинчи катап Национальный ойындардыҥ фестивали ӧткӱрилген. «Сартакпайдыҥ согоондоры» ла «Ирбизектиҥ ойындары» деп адалган маргаандардаҥ турган фестиваль тергеебистиҥ јаркынду керек-јарактарыныҥ тоозына киргенин айтпас арга јок. Ол «Алтайдыҥ Чолмоны» республикан газеттиҥ баштаҥкайыла ӧткӱрилип турганы оморкодулу.\nСпорттыҥ башка-башка бӱдӱмдери аайынча јӱзӱн-башка маргаандарда једимдӱ туружып турган спортчыларыс база кӧп. Бисти анчада ла кӱрешчилерис јаантайын сӱӱндирет. Грек-рим кӱреште ӧдӱп јаткан јылда јакшы једимдерге Юрий Тапаа, Алексей Тадыкин, Баатыр Ечешев, Сӱнер Конунов ло оноҥ до ӧскӧлӧри јеткен. Уулдарга оноҥ до бийик једимдер кӱӱнзейдис.\nЭмди самбого кӧчӧли. 2019 јыл спорттыҥ бу бӱдӱминдеги јеҥӱлериле бай болгонын темдектеер керек. Јуучыл самболо Алтай Республиканыҥ јуунты командазы баштапкы катап Россияныҥ чемпионадын ойноп алган. Бу маргаанда бойлорыныҥ бескелеринде Родион Асканаков 1-кы, Эжер Кеденов 2-чи, Игорь Казанин ле Рустам Конзошев 3-чи јерлерге чыккан эди. Анда ла јерлежис Степан Кобенов бойыныҥ бескезинде база јеҥӱчил боло берген.\nРоссия Федерацияныҥ национальный гвардиязыныҥ черӱлериниҥ самболо Россияныҥ Геройы генерал-полковник Анатолий Романовтыҥ кубогына ӧткӧн чемпионатта база бир јерлежис спорттыҥ телекейлик классту узы Эжер Енчинов јуучыл самболо бойыныҥ бескезинде эҥ артык болгон.\nЈуучыл самбо аайынча телекейдиҥ кубогыныҥ маргаандарында Рустам Конзошев мӧҥӱн призер болуп чыккан.\nЈе эҥ ле јаан једим ол кӱчӱрген айда Тӱштӱк Кореяныҥ Чхончжу калазында самболо ӧткӧн телекейлик чемпионатта болгон. Анда јуучыл самболо 52 килограммга јетире бескеде тартышкан јерлежис Родион Асканаков ло 68 килограммга јетире бескеде согушкан Степан Кобенов телекейдиҥ чемпиондоры болуп чыккандар. Родион Асканаков спорттыҥ бу бӱдӱмиле телекейлик маргаанныҥ эки катап јеҥӱчили болуп јат. Ас тоолу албатыбыска бу јаан сӱӱнчи ле оморкоду.\nЈаан изӱ айда Горно-Алтайскта Алтай Республиканыҥ спортчыларыныҥ Јайгы олимпиадазы ӧткӧн. Бир муҥнаҥ кӧп спортчы спорттыҥ 11 бӱдӱми аайынча маргышкан. Текшикомандалык зачетто баштапкы јерди Горно-Алтайсктыҥ командазы аларда, экинчи јерде Кош-Агаш аймактыҥ, ӱчинчизинде Майма аймактыҥ командалары болгон.\n2019 јылда болгон јаркынду керек-јарактардыҥ тоозында грек-рим кӱрешле Европаныҥ чемпионы, телекейдиҥ Кубогыныҥ јеҥӱчили, Россияныҥ спортыныҥ нерелӱ узы Иван Самтаевтиҥ сыйына ӧткӧн «Ийде-кӱчтиҥ кубогы» деп адалган албатылар ортодогы матчевый туштажуны темдектеер керек. Республикабыстыҥ командазы Казахстанныҥ командазын 11:2 тооло јеҥип алган эди. Ол ло тушта грек-рим кӱрешле олимпийский чемпиондор Мнацакан Искандарян, Александр Игнатенко ло Александр Карелин республиканыҥ аймактарында мастер-класстар ӧткӱрген.\nБыјыл тергеебиске Олимпий ойындардыҥ јеҥӱчилдери келип јӱрген. Олордыҥ тоозында: 1968 јылда Гренобыльда ӧткӧн Кышкы Олимпий ойындардыҥ конекло јӱгӱрери аайынча јеҥӱчили, спорттыҥ нерелӱ узы Людмила Титова, 1992 јылда Барселонада ӧткӧн Олимпиаданыҥ баскетбол аайынча јеҥӱчили, спорттыҥ нерелӱ узы Ирина Минх, 2004 јылда Афиныда ӧткӧн Олимпиаданыҥ ыраагына калыыры аайынча јеҥӱчили, спорттыҥ нерелӱ узы Татьяна Лебедева, 1998 јылда Наганодо ӧткӧн Олимпий ойындардыҥ биатлон аайынча јеҥӱчили, спорттыҥ нерелӱ узы Галина Куклева, 1988 јылда Калгариде ӧткӧн Олимпиаданыҥ бобслейле чемпионы, спорттыҥ нерелӱ узы Владимир Козлов, 2006 јылда Туринде ӧткӧн Олимпиаданыҥ бобслейле мӧҥӱн призеры, спорттыҥ нерелӱ узы Алексей Селиверстов болгон. Олор республиканыҥ тӧс калазында ла аймактарында јилбилӱ туштажулар ӧткӱрген. Алтай Республиканыҥ Олимпийский совединиҥ ле физический культура ла спорт аайынча комитединиҥ јӧмӧлтӧзиле ӧткӧн мындый туштажулар чыдап јаткан ӱйеге сӱреен јарамыкту болгонын айтпаза да јарт.\nСыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде Маймада спорттыҥ ла су-кадыкты орныктырарыныҥ «Атлант» деп комплексиниҥ ачылтазы ӧткӧн. Бу республикада Тоштыҥ баштапкы ӧргӧӧзи болуп јат.\nГорно-Алтайскта гиберспорттыҥ «NAVIGATOR Game Arena» деп баштапкы площадказыныҥ ачылтазы ӧткӧн. Оныҥ ачылтазында компьютерный спорт аайынча турнир болгон ло анда 116 кижи турушкан.\n2019 јылда јерлеш спортчыларыс башка-башка бӱдӱмдер аайынча јеҥӱлерге јеткен. Кем де чанала јӱгӱреринде, кем де рафтингте, кем де боксто, кем де каратэде.\nАлтай Республикада кӧп тоолу јакшынак профессионал спортчылар бар. Олордоҥ 35 спортчы Россияныҥ јуунты командаларына кирет. Бис олорло оморкойдыс ла келер 2020 јылда спортчыларыска јаҥыс ла бийик једимдер кӱӱнзейдис!


Тоомјылу јаштулардыҥ айлыгы башталган - altaicholmon\nӰлӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинде Јаан јаштулардыҥ телекейлик кӱни темдектелген. Бу байрамдык кӱнди темдектеерин 1990 јылда јаҥар айда ООН-ныҥ Генассамблеязы окылу јӧптӧгӧн. Байрамды окылу темдектеери 1991 јылда башталган, бистиҥ ороондо оны 1992 јылда темдектеп баштаган. Быјыл бу байрам текшилей 30-чы катап темдектелген.\nТӱӱкинеҥ кӧрзӧ, јаан јаштуларга учурлалган байрам тӧзӧӧри керегинде санаа-шӱӱлте 1970-чи јылдарда туулган. Андый шӱӱлте јер-телекейдиҥ албатызы карып турганыла колбулу сурак јанынаҥ шиҥжӱ иштер ӧткӱрген шиҥжӱчилерде табылган болгон. Байрамды озо баштап скандинавтар темдектеп баштаган, оноҥ олорго американдар ла ӧскӧ дӧ албатылар кожулган.\nАйлыкла колбой, тоомјылу јаштуларыска јилбилӱ ле солун программа белетелген. Је эпидемиялык айалгала колбой программаныҥ кезик бӧлӱктери онлайн аайыла тӧзӧлӧр. Телекӧрӱлтедеҥ, газеттердеҥ ле јондык сетьтердеҥ јаан јаштуларыска уткуулду сӧстӧр, јылу айдыныштар угулып турганы агару иш башталып калганын керелейт. Ого ӱзеери иштиҥ ӧмӧликтери ветерандарын ла јаан јаштуларын уткыыр.\nЈажы 65 јаштаҥ ашкан јаандарга ар-бӱткендик материалдардаҥ эткен эдимдердиҥ «Эҥ артык устар» деген, јайаандыкта иштеп тургандардыҥ «Санатта — јӱрӱм» деген конкурстары башталып калды.\nТергеениҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозыныҥ јылдыҥ бажында јетиргениле, Алтай Республикада јаан јашту 41915 кижи (55 јаштаҥ ӧрӧ ӱй улус ла 60 јаштаҥ ӧрӧ эр улус) јадат. Ол тоодо јажы 65-ти ашкан 21100 кижи. 90 јашты ашкан ӧрӧкӧндӧристиҥ тоозы јылдыҥ бажында 458 кижи болгон. Текши јаан јаштулардыҥ ортозында јаҥыскан 2489 кижи јадып турган. Бу улуска болуш ла јӧмӧлтӧ анчада ла тыҥ керек болуп јат.\nОлорго болушты јаҥыс ла бу айлыкта, јаҥыс ла волонтерлор ло јонјӱрӱмдик ишчилер эмес, је анайда ок кажы ла кӱн кажыбыс ла јетирер аргалубысты ундыбай јӱрели.