26.04.2021 - altaicholmon\n«Јеткер јок ло чыҥдый јолдор» эл ӱлекерде јаҥыртулар\nӦткӧн неделеде элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларга Алтай Республиканыҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министерствозында јолдордыҥ эл ӱлекеринде јаҥыртулар, тергеениҥ јолдорында келер јуук ӧйдӧги иштер керегинде сурактар јанынаҥ пресс-конференция болгон.\n«Каладӧӧн кӧчкӧн улус кайра јанат…»\nМӧндӱр-Соккон јурт тергеебистиҥ тӱӱкизиле, иштеҥкей улузыла јарлу су-алтай јурттарыныҥ бирӱзи. 2018 јылдаҥ ала јурт јеезениҥ јааны болуп Артур БРЫШКАКОВ иштейт.\n«Айастыҥ» курсагы чыҥдый ла амтанду\nШабалин аймактыҥ «Аяс-1» СППК-зы јербойында ӧскӱрген малдыҥ эдинеҥ башка-башка аш-курсак белетеп иштейт.\nЫраак Сахалинде бир биледий\nСахалин деп алтайга иштеп барган бистиҥ улустыҥ кажызында ла бойыныҥ таҥынаҥ јолы.\n26 апреля – старт народного голосования за объекты благоустройства\nГолосование пройдет в онлайн-формате и продлится до 30 мая\n«2020 јылда иш чыҥдыйлу ӧткӧн»\nАлтай Республиканыҥ прокуратуразыныҥ ижин 2019 јылдаҥ бейин Анатолий БОГДАНЧИКОВ башкарат.\nПрезиденттиҥ Федерал Јуунга Баштанузын бӱдӱрери\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Артур Кохоевтиҥ башкарганыла, парламенттиҥ профильный комитеттериниҥ башкараачыларыла јуун ӧткӧн.\nРингте тартыжулар јеҥӱчилдерди адаган\nБу јуукта Оҥдой јуртта Н. В. Кулачевтыҥ адыла адалган ДЮСШ-да спорттыҥ бокс бӱдӱмиле маргаандар ӧтти. Ол Алтай Республиканыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 30 јылдыгына ла алтай албатыныҥ бойыныҥ кӱӱниле Россияга киргениниҥ 265 јылдыгына учурлалган болгон.


Куманды элге – јаан сый - altaicholmon\nКалыктар најылыгыныҥ туразында кӱчӱрген айдыҥ 18-чи кӱнинде «Орус-куманды сӧзликтиҥ» («Русско-кумандинский словарь») таныштырузы ӧтти.\nАс тоолу тургун калыктардыҥ «Звенящий кедр» деген талалык јондык организациязыныҥ баштаҥкайыла јаҥыртылып, ак-јарыкка чыккан сӧзликтиҥ таныштырузында ӱредӱликтиҥ, окылу јаҥныҥ чыгартулу улузы, билимчилер, јииттер эрчимдӱ туруштылар.\nАлтай Республиканыҥ депутады, эл политика, ӱредӱ, культура, јондык колбулар ла СМИ-лер аайынча комитеттиҥ председатели Наталья Екееваныҥ темдектегениле, тергеениҥ албатызыныҥ јӱрӱминде тӱӱкилик учурлу јаан керек болды. «Орус-куманды сӧзлик» кепке базылып чыкканы – куманды тил тирӱ, тазыл-тамыры бек, онойдо ок тил бойы јылыйбай, ӧзӱмдӱ јолло чебер ле кӧнӱ улалат деп јарт кӧргӱзет.\n«Куманды эл бистиҥ ороондо јебрен-кумран ӧйлӧрдӧҥ ала амыр-энчӱ јуртап јаткан калыктардыҥ бирӱзи болуп јат. Куманды тил бойы јебрен тилдердиҥ башка-башка бӧлӱктерин, ол тоодо тӱрк тилдиҥ бӧлӱгин бойына алынган» – деп, Н. Екеева чокумдады.\nКуманды тилге јилбӱ кандый да ӧйдӧ болгон. Албаты бойыныҥ тилин чеберлеп, корулап алары аайынча каруулу ишти тӧзӧмӧлдӱ ле кӧнӱ улалткан. 1926 јылда ӧткӧн тооалышла кумандылардыҥ текши тоозы 6326 кижи болгон. Тургуза ӧйдӧ олордыҥ тоозы 3 муҥнаҥ ашпай јат, олор азыйгы СССР-дыҥ бастыра јерлеринде јуртап јат. Је байа чук, бир аай Бийскте, Алтай крайдыҥ Красногорский ле Солтонский райондорында, Кемерово областьтыҥ Таштагольский районында, Алтай Республиканыҥ Горно-Алтайск калазында, Турачак аймакта јуртагылайт. 2010 јылда ӧткӧн тооалышла Россияда 737 кижи куманды тилле куучындап турганын угускан, бу ок ӧйдӧ 3114 кижи бойлорын куманды деп адаган.\n1990 јылда Алтайда азыйдаҥ бери јуртап келген ас тоолу тургун куманды албатыны бириктирер, тилин, культуразын, јаҥжыгуларын орныктырар амадула јондык организация тӧзӧлгӧн. 1992 јылдыҥ кандык айында бу калыктыҥ тӱӱкизинде олордыҥ баштапкы съезди ӧткӧн. Съездте јарадылган јӧпкӧ РСФСР-дыҥ Национальностьтор Соведи каруу эткен ле ол 1993 јылдыҥ кочкор айыныҥ 24-чи кӱнинде кумандыларды Тӱндӱктиҥ ас тоолу калыктарыныҥ тоозына кийдирген. Онойып, 1993 јылдыҥ ӱлӱрген айынаҥ ала Алтайдыҥ куманды этносыныҥ Россия Федерацияныҥ албатылары ортодо теҥ-тай болорыныҥ тап-эриги орныктырылган.\nРоссия Федерацияныҥ Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ Ас тоолу тургун калыктарыныҥ ассоциациязыныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала он јылдыгыла колбой куманды этностыҥ тилин, культуразын чеберлеп алар амадула орус-куманды сӧзлик чыгарылган. Куманды тил јылыйардыҥ бери јанында, айдарда, бу бичик бойыныҥ ӧйинде чыкканын таныштыруныҥ туружаачылары бирлик кӱӱнле темдектедилер.\nТургуза ӧйдӧ куманды албатыда бойыныҥ бичиги, литературазы јок. Је јирмезинчи чактыҥ одузынчы јылдарында олордо бойыныҥ тӧрӧл тилиле таныктӧстӱ баштамы национальный школдоры иштеген.\n1990 јылда карманга алып јӱрер орус-куманды разговорник (тургузаачылары Л.М. Тукмачев, Е.Н. Тукмачева), 1995 јылда куманды-орус сӧзлик (Л.М. Тукмачева, М.Б. Петрушова, Е.Н. Тукмачева) белетелип чыгарылган. Јебрен ле байлык культураны орныктырып, ордына кийдиреринде тӧс јерде тӧрӧл тил турат. Је бӱгӱнги кӱнде тӧрӧл тилин кумандылардыҥ јӱк јаан ӱйези јакшы билер, орто ӱйениҥ улузы билер, је куучындабай јат, јаш ӱйе тилин билбес.\nКӧдӱриҥиниҥ туружаачыларын АР-дыҥ эл политика ла јондык колбулар аайынча комитединиҥ адынаҥ Урмат Молчоев уткуды. Учурыла, кемиле алар болзо, сӱрекей јаан ла керектӱ бичик. Сӧзлик бойы јаан эмес тиражла да чыккан болзо, је авторлордыҥ ижи каруулу болгонын ол аҥылап темдектеди. Олордыҥ ижин шиҥжӱлӱ де, ширтемелдӱ де учурлу деп айдарга јараар.\nСӧзлик Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ јӧмӧгӧниле АР-дыҥ «Государстволык эл политиканы јӱрӱмде бӱдӱрери» деген госпрограммазы аайынча чыккан.\nАлтаистиканыҥ С.С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ јааныныҥ ордынчызы филология билимдердиҥ кандидады Алексей Чумакаевтиҥ айтканыла, куманды тил ас шиҥделген тилдердиҥ бирӱзи. Шак мындый сӧзлик такып ойто кепке базылып чыкканы сӱрекей учурлу керек. Бойыныҥ ӧйинде бу сӧзликти М.Б. Петрушова, В.М. Данилов белетеп тургускан ла филология билимдердиҥ кандидады Н. А. Яимованыҥ редакциязыла чыккан сӧзликке 34 муҥга шыдар сӧс кирген.\n«Орус-куманды сӧзликти» белетеп чыгарганы куманды тилдиҥ ичкери ӧзӱмине тебӱ береринде алаҥзу јок. Јилбиркеген кӧп тоолу кычыраачыларда солун бичикле јууктада таныжар арга табылган деп, А. Чумакаев аҥылап темдектеди.\nАлтай крайдыҥ куманды албатызыныҥ ассоциациязыныҥ президенти, Бийск каланыҥ Думазыныҥ депутады Виталий Тебереков, тӧрӧл тилдиҥ, культураныҥ, чӱм-јаҥжыгулардыҥ ӧзӱми аайынча тергеелер ортодо советтиҥ председатели Наталья Глухова кӧдӱриҥиниҥ туружаачыларын учурлу керекле уткуды. Олор айылдаш тергеелердиҥ эрчимдӱ улузыныҥ куманды тилди чеберлеп ӧскӱрери јанынаҥ ӧткӱрип јаткан ижи керегинде база айттылар. Тӧрӧл тилиниҥ салымы, келер ӧйи учун турумкай иштеп јаткандарды текши јилбӱзи, амадузы бириктирет. Куманды тилдиҥ байлыгы – ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ бала-барказына энчилеп артыргыскан эрјинези деп айдарга јараар. Бӱгӱнги кӱнде тӧрӧл тилле кӧнӱ куучындап, чӱм-јаҥынаҥ тудунып јӱргендер келер ӱйе керегинде сананат. Шак оныҥ учун «Орус-куманды сӧзлик», онойдо ок куманды калыктыҥ чӧрчӧктӧри белетелип, кепке базылат.\nНаталья Арсентьевна таныштыру ӧйинде туружаачыларды бир канча бичиктердеҥ турган кӧрӱле элбеде таныштырды. Кӧрӱде јаҥыс та куманды албатыныҥ эмес, је онойдо ок башка-башка ук-тӧстӱ албатылардыҥ бичиичилериниҥ бичиктери, чӱмдемелдери болды. Ол калыктарды тирӱ сӧс бириктирет, чындык најылыкты керелейт деп айтты.\nКӧдӱриҥиде Алтаистиканыҥ С.С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ тӱндӱк калыктардыҥ тилдериле иштеп турган тӱӱки билимдердиҥ кандидады Дарья Аткунова, куманды «Таныктӧстиҥ» тургузаачы-авторы педагогикалык билимдердиҥ кандидады Надежда Тайборина, «Орус-куманды сӧзликтиҥ» корректоры К.Т. Каттыбал ла оноҥ до ӧскӧ улус сӧс айттылар. «Звенящий кедр» деген ассоциацияныҥ президенти Любовь Пешперова «Орус-куманды сӧзликти» белетееринде эрчимдӱ, акту кӱӱндеринеҥ јилбиркеп турушкан ончо улуска јаан алкыш-быйан айтты.\nОныҥ кийнинде таныштыруныҥ туружаачылары улу јаан кайчы Николай Улагашевтиҥ кереезине чечектер салдылар. Бу ла эҥирде эл театрда бијениҥ ле кожоҥныҥ «Алтам» театрыныҥ кайчы Н.У. Улагашевтиҥ чыкканынаҥ ала 160 јылдыгына учурлап тургускан «Сынару» деген этно-баледин кӧрдилер.


Jеҥил баалу корон - altaicholmon\nJеҥил баалу корон\nАлтай Республикада, ӧскӧ талаларда чылап, киосктордо, магазиндерде спирттӱ настойкаларды садары туку качаннаҥ бери јаҥжыгып калган. Олордыҥ баазы јабыс болгонынаҥ улам аракызактар олорды улам ла алгылайт. Оныҥ учы-тӱби кандый болуп турганын бойыс кӧрӱп јадыбыс.\nМындый ачу аштаҥ корогон улус кӧптӧп турганын статистика кӧргӱзет. Алтай Республиканыҥ јурттарында јуундар ӧткӱрип, серемјилӱ настойкаларды садарын токтодоры керегинде баштанулар эдилет. Jе сурактыҥ аайы ол ло бойы артканча.\nРоспотребшиҥжӱниҥ башкартузыныҥ јетиргениле, «боярышникти» садары јыл башталып турарда кирелене берген болгон, је калганчы ӧйдӧ јажытту саду ойто ло эрчимделет. Мындый керектиҥ јолын туй аларында јаҥыс та јаҥдар эмес, эл-јон база элбеде туружар учурлу.


Аайына чыгатан сурактар кӧп - altaicholmon\nКочкор айдыҥ 25-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин тергеениҥ јурт ээлеминиҥ товарэдеечилериле јуун ӧткӱрген. Анда бу бӧлӱктиҥ ӧзӱминиҥ јаан учурлу сурактары кӧрӱлген.\nЈуунда АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин, республикан башкаруныҥ профильный министерстволорыныҥ ла комитеттериниҥ, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ, тергеениҥ јуртээлемдик предприятиелериниҥ ле ээлемдериниҥ башкараачылары турушкан.\nТергеениҥ башчызы ӧткӧн јылдыҥ јаҥар айында Россияныҥ президенти ӧткӱрген Госсоветтиҥ јуунында турушканын айдып, анда аграрный бӧлӱктиҥ алдында турган сурактар, јуртээлемдик производствоныҥ ла јурт јерлердиҥ тӧс ууламјылары кӧрӱлгенин темдектеген. Эл-јоныныҥ 70 проценти јурт јерлерде јадып турган Алтай Республикага јурт ээлем экономиканыҥ стратегический бӧлӱги, эҥ учурлу ууламјызы болуп турганын Олег Хорохордин айткан.\n«Бистиҥ алдыста аграрный политиканы Госсоветте Россияныҥ президенти ле јурт ээлемниҥ министри чокымдаган ууламјы аайынча ӧткӱрер керек деген сурак турат. Озо ло баштап јурт јерлерди ӧскӱрер керек, јурт ээлемниҥ товарэдеечилериниҥ бойлорыныҥ аргаларыныҥ, анайда ок госјӧмӧлтӧниҥ акча-манадыныҥ шылтузында јылдыҥ ла јуртээлемдик производствоныҥ кемин, ас ла салза, 6-7 процентке кӧптӧдӧр керек» — деп, тергеениҥ башкараачызы айткан.\nОлег Хорохординниҥ темдектегениле, бӱгӱнги кӱнде Алтай Республиканыҥ агропромышленный комплексинде бир канча сурак бар: туза-јандыруныҥ кеми уйан болгоны, государственный јӧмӧлтӧниҥ ас эмес акчалары јарамыкту тузаланылбай турганы, мал-аштыҥ угын јарандырар иштиҥ кеми јабыс болгоны. Јуун ӧйинде бу сурактар ла АПК-ны ӧзӱм алындырарга кандый эп-аргалар тузаланар керек болгоны шӱӱжилген.\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министри Андрей Цыгулевтыҥ айтканыла болзо, калганчы ӱч јылдыҥ туркунына тергееде сӱттиҥ производствозында кӧргӱзӱлер јакшы јанындӧӧн ууланганы, сӱттеҥир мал-аш ӧскӱрери јарамыкту боло бергени темдектелет. Бу ок ӧйдӧ продукцияныҥ чыҥдыйына некелтелер јабызадылбаган. Министрдиҥ темдектегениле, республикада мал-аштыҥ текши тоозы 430 муҥ условный тын болуп артат. Текши мал-аштыҥ тоозыныҥ јети проценти укту мал-ашка келижет, укту мал садары республика ичинде де, республика тыштында да эки катапка кӧптӧгӧн. Алтай Республика аҥдарыныҥ тоозыла (55,4 муҥ) Россия ичинде баштапкы јерде, јылкы малыныҥ тоозыла (105,8 муҥ) ӱчинчи јерде турат. Государство јурт ээлемге 40-нӧҥ ажыра ууламјылар аайынча госјӧмӧлтӧ эдет. Јылдыҥ ла јурт ээлемниҥ бир муҥга јуук товарэдеечилери субсидиялар алат. Бу бӧлӱкке чыгарылып јаткан акча-манаттыҥ кеми, ӧткӧн јылга кӧрӧ, 120 миллион салковойго кӧптӧгӧн.\nАлтайда ченелтелер ӧткӱрер ээлемниҥ директоры Юрий Земиров тергееде сӱттеҥир уйлар ӧскӱрери керегинде айткан. Калганчы кӧргӱзӱлерле, республикада 31 сӱт-товарный ферма иштейт, кочкор айдыҥ бажында саар уйлардыҥ тоозы, былтыргы ӧйдиҥ бу ок ӧйине кӧрӧ, 8 процентке кӧптӧгӧн.\nБу бӧлӱктиҥ курч сурактары керегинде айдып тура, Юрий Земиров электроэнергияныҥ ла ГСМ-ныҥ баалары бийик болгонын, сӱтле иштеп турган бӧлӱк јаан кирелтелер албай турганын, кезикте чек албай турганын, сӱтке баалар јай ла кыш ӧйинде тыҥ аҥылана берип турганын темдектеген.\nБу сурактардыҥ аайына чыккадый эп-сӱмелердиҥ бирӱзи — тергееде сӱттеҥ продукция эдип турган предприятиелердиҥ башкараачыларына сӱттиҥ садып алар бааларын турумкай этсин деп айдары. Олег Хорохординниҥ айтканыла, республиканыҥ бюджединде бу јылга сӱт иштеп алар фермаларды тударына ла јаҥыртарына акча салынган. Ол јурт ээлем аайынча министерствого бу ишти ајаруда тутсын деп јакылта берген.\n«Мясо Опт» ООО-ныҥ генеральный директоры Андрей Фролов мал-аштыҥ эдинеҥ не-немелер эдип чыгарарыныҥ ӧзӱминиҥ јолдоры ла сурактары керегинде айткан. Ол башкарып турган предприятиези эрчимдӱ ӧзӱм алынып турганын темдектеп, је мал сойор предприятиелер јӱк ле јайдыҥ учында ла кӱс ӧйинде толокеминде иштейт деген. Олег Хорохордин республикада ӧзӱмниҥ «Ийделӱ Алтай» деп программазы јӧптӧлгӧнин, ол программала јурт ээлемниҥ бастыра ууламјылар аайынча продукциязыныҥ переработказы јанынаҥ јаан комплекс тӧзӧӧрине бюджеттеҥ акча чыгарылар деген ле «бис оны канча ла кире јарамыкту эдер учурлу» деп темдектеген.\n«Меркит» ООО-ныҥ јааны Александр Кулаков ол ло уй-малды бескези 400 ле оноҥ кӧп килограммга јетире азыраар аргалар тӧзӧӧр вольерлер тудар керек деген. Мал-аш ӧскӱреечилер јай ӧйинде мал-ажын тайгага чыгарып турганын, байа тайгадагы јерлердиҥ статузы эмдиге јарт эмес болгонын ла оныҥ аайына база чыгар керек деп, јаан ээлемниҥ ченемелдӱ башкараачызы айткан. Ӧскӧ ороондордоҥ ветеринарный инспекторлорды бери кычырары, олорды мындагы производствоныҥ ижиле таныштырары аайынча иштер ӧткӱрер, Москваныҥ рыногына чыгар керек деп, Александр Кулаков база айткан. Оныҥ темдектегениле, Алтай Республикада эттеҥ иштеп алган продукцияла јыл туркунына јеткилдеер производитель бар. «Меркит» ООО-ныҥ башкараачызы «Јажыл марка» керегинде кӧп куучындайдыс, је ол јанынаҥ иш эмдиге јетире јазап башталбаган деди. Бу марка јанынаҥ иштеп, ол ажыра продукциябысты кандый ла рынокко чыгарар эдис деген.\nБаза бир ӧҥзӱре сурак – ол јурттарда ветеринарлардыҥ једишпей турганы. Ветеринардыҥ ишјалы ас болгонынаҥ улам јашӧскӱрим бу иште иштеерге кӱӱнзебейт. Јурт ээлемниҥ бӧлӱгинде узак јылдарга иштеп келген, јаан ээлемниҥ башкараачызы Александр Мещеряков бӱгӱнги кӱнде агроном, зоотехник јогынаҥ иштеерге јараар, је ветеринар јогынаҥ неме болбос деген. Оныҥ айтканыла, башкарып турган ээлеми ветеринар болуп иштеерге кӱӱнзеген кижи бедирейт деп јар берген. Тӧлӧйтӧн ишјалыныҥ да кемин бийик тургускан. Анайып, олорго Улаганнаҥ јиит кыс келген. Ветеринардыҥ ӱредӱзин јаҥы божоткон бу кыс эмди бу ууламјы аайынча билгирлерин бийиктедер ӱредӱ база ӧдӧт. Ижин јакшы бӱдӱрип турган јиит специалистке ээлем де јӧмӧжӧт. Айдарда, будына бек туруп алган ээлемдер бу сурактыҥ аайына мынайда чыгар аргалу.\nБӱгӱн мал-ашка чип тургузылар учурлу. Је бу иш чек јылбайт деп айдарга јараар. Не дезе, кажы ла чип учун акча тӧлӧӧр керек. Улуста дезе акча јок. Мал-ашка чиптер тургузылбай турганы ӧскӧ иштерге буудагын јетирет, ол тоодо мал-ашты ӧскӧ тергеелердӧӧн тирӱге аткарарына качалаҥын јетирет.\nБаза бир сурак – ол тергеениҥ соц-учреждениелери, ол ло школдор улусты ла ӱренчиктерди ашкарарына керектӱ этти, сӱтти, эттеҥ ле сӱттеҥ эдилген аш-курсактарды ӧскӧ тергеелердеҥ садып алып турганы. Јаҥыс ла тоолу ла муниципал тӧзӧлмӧлӧр, ол тоодо Кан-Оозы аймак, олорды бойыныҥ ла производительдеринеҥ алып турган эмтир. Мында бастыра неме баалардаҥ камаанду. Оныҥ да учун кӧп саба муниципал тӧзӧлмӧлӧр Алтайский крайдыҥ производительдериниҥ јеҥил баалу продукциязын алат.\nАПК-ныҥ курч сурактары кӧрӱлген јуунда мал-аш сойор ло оныҥ переработказы аайынча иштегедий специалисттер белетеер ӱредӱлӱ јерлер јок болгоны керегинде база айдылган. Мыныла колбой Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозына бу бӧлӱктиҥ ишчилерин белетеери керегинде суракла иштезин деген јакылта берилген.\nТергеениҥ башкараачызы Олег Хорохордин аймактарда мал-ашты семирте азыраар площадкаларды тудары аайынча ишти эрчимдетсин деген. Аймактыҥ јаандарына јонјӱрӱмдик бӧлӱктиҥ учреждениелерине јурт ээлемниҥ продукциязын јербойыныҥ производительдеринеҥ алзын деп айдылган.\nРеспубликаныҥ башчызы анайда ок тергеениҥ акча-манат аайынча министерствозына јурт јерлерде иштеер ветеринарларды јӧмӧӧр эп-сӱмелер тӧзӧӧри аайынча аргалар бедирезин деген јакылта берген. 2021-2022 јылдарда јурт ээлемниҥ јаан учурлу ууламјыларын ӧскӱрерине ӱзеери акча чыгарар арга база кӧрӱлер. Бу акча мал-аштыҥ генетический экспертизазын ӧткӱрер молекулярно-генетический лаборатория тӧзӧӧрине керектӱ.\nОзо ло баштап аайына чыгатан сурактардыҥ тоозында анайда ок јуртээлемдик иштерге ууламјылалган јерлердиҥ учедын ӧткӱрери, Кош-Агаш аймакта сугарар системаны јаҥыртып орныктырары, уй саар фермалар тудары ла оноҥ до ӧскӧзи.\nФермер ээлемдер, јуртээлемдик предприятиелер ле таҥынаҥ болушту ээлемдер муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ перерабатывающий предприятиелерин мал-ашла, сӱтле керектӱ кеминде јеткилдеерине керектӱ ишти тӧзӧӧр, бу ээлемдердеҥ кооперативтер тӧзӧп, олорды ӧскӱрер керек деп, Олег Хорохордин база айткан.\n«Бистиҥ тергее јурт јерлердиҥ комплексный ӧзӱмине јаан акчалар алар. Учурлу болгоны — бу акча ӱлекер-сметный документация белетеерине база берилип јат. Јурт јерлерде улус јадарына јакшынак айалгалар тӧзӧӧри, ары бийик ӱредӱлӱ кадрларды, анчада ла јашӧскӱримди јилбиркедери, јурт јердеги иштиҥ тоомјызын бийиктедери аайынча бастырабыска јаан иш ӧткӱрер керек» — деп, Олег Хорохордин адакыда айткан.


Сÿÿнчи ачты эжигин\nСÿÿнчи ачты эжигин,\nСÿÿнип тийди jарык кÿн.\nJажыл jараш эдегин\nJайа салды jай бÿгÿн.\nСÿÿнет суулар jалтырап,\nСÿÿнет кайын шылырап.\nСоодоп чыкты салкынак,\nКожоҥдоп турат Койонок.\nТомонок то сÿÿнчиде:\nКÿÿлеп учат бийикте.\nСÿÿнет ончо ар-бÿткен,\nАлтайыска jай келген.\nJаскыда кандый макалу,\nКÿнниҥ чогы jылу-jылу.\nУйкудаҥ турат андар,\nУйа тартат таандар.\nСÿÿнип агат суучактар,\nСÿÿнет ого уулчактар.\nJайгыда кандый макалу,\nЫнаарлар оронгон тайгада.\nЭртен тура ойгонзон,\nЭдил куштар jанында.\nТойынып калган кураандар\nТуттурбай сенен качкылаар.\nJажыл торко jаландар\nОйынга сени кычырар.\nКÿскиде кандый макалу,\nКузук чертип, соодоорыҥ.\nАрбуз, моркоп, алама –\nКÿзÿни ÿни шыҥырап,\nШколго бисти кычырар.\nКожо ÿренген нöкöрлöр\nJолыгып, куучын башталар.\nКышкыда кандый макалу,\nКырлаҥды тöмöн чанакла\nСоокко до тонгонын\nОйын ажыра сеспезин.\nБаза бисти сÿÿндирет.\nШколго келзе Соок-Таадак.\nБисле кожо биjелейт,\nЭски jылды ÿйдежет.\nАлтай jерис агару\nАлтай jерис агару –\nАржан суулу, кей ару.\nАрка-тажы быйанду –\nАл ла камык jиилектÿ.\nАҥга-кушка байлык jер,\nБалыгы да толтыра.\nJÿрегиҥ сÿÿнип jажыркаар.\nКеен jараш jеристи\nБайлап jажына jÿрели.\nСÿÿнип öскöн чечекти\nТегин калас ÿспейли.\nJаан суулар кечкеҥде,\nБоочылар ажып jÿргеҥде,\nБыйан айдып jериҥе\nКыйра буула кайыҥга.\nАлкыш сура jериҥнеҥ.\nАмырыҥ сениҥ бузулбас,\nАлтайыҥ сени ундыбас.\nЭмди кичинек нöкöрим,\nЭэчидип сени барайын.\nКойон, койон, койонок\nМайчык буту ботпонок.\nТулай деп ийиндÿ.\nКарлу бийик тууларда\nJÿрет байлу аҥыбыс –\nКызыл куйрук кырлаҥда\nАры-бери сурт ла сурт.\nОны кöргöн чычкандар\nКут jок качкандар.\n«Кöк тон» деп байлаткан,\nБöрÿ деген казыр аҥ.\nАҥ-куштар ла бис, улус,\nБу jÿрÿмде учурыс –\nОймон ичи, Кан-Чарас,\nJалукыш ла ре-Чуй,\nКадын ичи, Улаган,\nАба Jыш та – jаан алтай.\nМындый алтай кайда да\nБаза jок дкп билигер.\nJараш, байлу jеристе\nJакшы, омок jÿрÿгер.\nКереес сöзим учында\nТакып база айдадым:\nЫрыс, сÿÿнчи jажына\nЧечектер ле адару\nАдарулар «жу» ла «жу» –\nМöт болор быжу.\n– Эй, келескен!\n– Оны кем де\n– Куйрук jокко\nСолун табыш угыгар.\nМени тапту уткыгар.\n– Jаҥмыр, jаҥмыр, сен кайдаҥ\n– Тестек, семис булуттаҥ!\n– Булут, булут, сен кайдаҥ?\n– Буулап чыккан ол буудаҥ!\n– Буу, буу, сен кайдаҥ?\n– Агып jаткан суучактаҥ!\n– Суучак, суучак, сен кайдаҥ?\n– Сениҥ, уулчак, jанында,\nСÿÿнип тÿшкен jаҥмырда!\nБир – эзин,\nЭки – куйун,\nŸч – салкын,\nТöрт – jалкын –\nАйлыс бистин азбука\nАйлыс бистиҥ АЗБУКА,\nАдым мениҥ А танык.\nМени ээчий Б, В, Г,\nКирзеер биске – jол ачык.\nД ла J – наjылар,\nКожо ойноп jадылар.\nЕ ле Ё – игистер,\nТÿҥей бÿткен кÿлÿктер.\nАдару «жу» ла «жу»,\nЭки нöкöр кажаанда.\nБу экÿниҥ кажызы,\nТаныбайдым, Ж ла З?\nИ ле Й иштеҥкей –\nАйылдыҥ ичин jуунадат.\nМында jылу, ару кей,\nТöрт нöкöр К, Л, М, Н\nКöргÿзер jакшы кылыгын.\nН-га тÿней ҥ танык,\nТумчугы онын кайкамчык.\nО танык ачынчак,\nСыйны Ö-ни айткылайт:\n«Jаантайын ла сен öчöш,\nКöстöриҥ чек jöргöмöш».\nЧуркурап jадар П ла Р\nБÿгÿн карын амыр.\nЭски айдый С танык\nЭстеп отуры орында.\nКирип келген Т ла У\nАйдыжат: «Уйку тату».\nŸкÿ ошкош кöстöрлÿ\nŸ танык каруулда.\nУйку билбес ÿкÿ\nБÿгÿн оныҥ jанында.\nФ танык мактанчак,\nКезикте ол jарбынчак.\n«Фу» деп ÿшкÿрет.\nОго кöрö Х ла Ц\nАчынза да кÿндÿзек.\nЧ дезе чечеркек,\nБойы дезе ару-чек.\nШ танык шыраҥкай,\nЩ танык куйрукту\nШ-ла ол jаҥыс укту.\nКату темдек кылыкту,\nЫ-наҥ тайак блаажат.\nТайак jокко Ы танык\nJымжак темдек ол болор.\nЭ танык эжикте\nЭэчий бисти кычырат:\n«Э-эй, балдар, киригер,\nБисле таныш болыгар».\nЮ ла Я учында\nСлерге чöрчöк куучындаар.\nОноҥ айдар: «Слер, балдар,\nЭмди бойоор кычыраар».\nКуштардыҥ öштÿзи ле наjызы\nБир jуртта эки уулчак jуртаган. Бирÿзиниҥ ады Попыш, экинчизиниҥ – Чопыш. Попыш jурттыҥ ÿстиги учында jаткан, Чопыш дезе jурттыҥ алтыгы учында jаткан.\nПопыш, jас ла келзе, jалбак агаштардаҥ куштарга уйалар эдип, агаштарга эмезе тураныҥ ÿстине илип салатан. Оныҥ учун Попыштыҥ айылыныҥ jанында jаантайын ла куштар толо болотон. Попыш, кыш та келгенде, тегин отурбас уулчак. Кышкыда куштар курсакты кайдаҥ тапсын, оныҥ учун, ол калаштыҥ оодыктарын jалбак агаштыҥ ÿстине тöгÿп салатан.\nЧопыш баштак уулчак болгон. Ол куштар азыраардаҥ болгой, куштардыҥ уйазын кöргöндö, оны ÿреп, чачып салатан.\nJаскыда Попыштыҥ да, Чопыштыҥ да энелери кöп мала ажын отургыскан. Jе Чопыштыҥ маалазында jыду маргаадаҥ öскö не де öспöгöн.\nПопыштыҥ маалазында кандый öзÿм jок дейзиҥ. Анда кызыл jаакту помидорлор до, кат-кат тонду капыста да, чербек ичтÿ огурчын да, сары чачту кÿнкузук та бар болгон. Бир кÿн Попышка Чопыш келди.\n– Попыш, бу узун jайдыҥ ичинде бир де катап огурчын амзап кöрбöдим. Меге бир огурчын берзеҥ.\n– Огурчын jиирге сÿÿп jадыҥ, куштарла наjылажарын билбейдиҥ. Куштарла öштöшпöй турган болзоҥ, олор сениҥ маалаҥдагы курт-коҥыстарды jоголтып салар эди, сен дезе, эмди мала ажынаҥ нени кÿÿнзегениҥди jип отурар эдиҥ – дейле, Попыш Чопышка jаан огурчын туттурды.\nЧöрчöк jеринде эjелÿ-сыйынду jети öҥ jуртаган. Эҥ jаан эjезиниҥ ады Кызыл-Марал, ээчиде: Ак-Мöҥкÿ, Сары-Ай, ортоны – Jажыл-Ÿн, оныҥ кийнинеҥ Кара-Килиҥ ле Чаҥкыр-Кыйра. Эҥ ле кичинеги Кöк-Jибек деп атту болгон. Кызычактар бой-бойы ортодо сÿрекей кару, jик jок эптÿ jуртаган. Ööн-бöкöн jок jуртаган кысчактар ортодо бир катап коркышту jаан чууган чыкты. Оны öҥдöрдиҥ эҥ jаан эjези, Кызыл-Марал, баштаган:\n– Мениҥ öҥим кызыл, айдарда, мен эҥ ле jаражы. Мениҥ öҥим кöскö илиҥкей!\nJааны мындый болордо, арткандары канайтсын база…\n– Тöгÿнеле мактанба, Кызыл-Марал! Мен де сÿрлÿ, мен де кеберкек – деп, Сары-Ай айтты, – мениҥ öҥимле Кÿнниҥ ле Айдыҥ чогы будулган.\n– Jок, jок, эjелер! Калас чуркурашпагар. Эҥ jаражы мен – деп, jобош ÿниле Jажыл-Ÿн унчукты, – jажыл jайдаҥ не jараш?\n– Айга-кÿнге мызылдап тура рак мöҥкÿнеҥ не сÿрлÿ? – деп, Ак-Мöҥкÿ куучынга киришти, – ак чырайым jок болзо, ак-jарыкты кайдаҥ кöрöрööр!\n– Мендий jарашты кем де кöрбöгöн – деп, jобош ло болгон Чаҥкыр-Кыйра атыйланып чыкты, – ынаарларга ороткон чаҥкыр туулардаҥ, кöк чаҥкыр теҥеринеҥ, сÿÿнип аккан чаҥкыр суулардаҥ не артык, не jараш?\n– Чаҥкыр ла jажылды кем кöрбöгöн – деп, кысчактардыҥ эҥ кичинеги, Кöк-Jибек, эjелеринеҥ артпаска куучынга киришти, – теҥери болзо, кöк болотон, jаскыда öзÿп чыккан öлöҥди «кöк öзÿп келди» деп айдыжат. Кöк öлöҥди jип, мал тойынат, мени кöрÿп, эл-jон сÿÿнет. Кожоҥдо до тегиндÿ айдылбаган:\nÖзöк jерге кар jааза,\nÖксöп чыккан кÿн билер.\nÖрö турган кöк билер.\n– Кöктöҥ бийик, кöктöҥ сÿрлÿ не бар?\nЭjелÿ-сыйынду кысчактардыҥ чур-чуманак чыгарып керишкенин угуп чыдабай, олорго чöрчöк jериниҥ куулгазынду кызы, Байым-Сур, келди.\nКысчактар Байыс-Сурды курчай алып сурагылайт:\n– Бистиҥ кемибис jараш ла сÿрлÿ?\nJажыл öлöҥниҥ бажына тийип, элес эзинди колыла тудуп, Байым-Сур jалакай jымжак ÿниле мынайда айтты:\n– Слердиҥ бирÿгерди де мен jараш эмес деп айдып болбозым – ончогор ло сÿрлÿ, ончогор ло jараш. Jе слерди ööн-бöкöн jогынаҥ jуртазын деп, слерди бой-бойыгарла кожулыр jÿрер эдип jайап саларым.\nОноҥ ло бери öҥдöр кожулып, jаҥы öҥдöр чÿмдейт. Кызыл лас ары бириксе – оошкы, ак ла кöк – кубакай, кара лас ары – кÿреҥ ле оноҥ до öскö башка-башка öҥдöр туулат.\nАдакыда Байым-Сур öҥдöрди бойына jууп, учурлу сöзин айтты:\n– Чырай-бÿдÿжеер кандый да кеберкек болзо, кöксигер ойлу болбозо, слерди jараш деп кем де айтпас. Кебинде тегиндÿ айдылбаган: «Jаражыҥла болбозыҥ – jарыкпыҥла болорыҥ, кызылыҥла болбозыҥ – кылыгыҥла болорыҥ».\nКуулгазынду кыс сол колыла jаҥып ийерде, теҥеринеҥ jаҥмыр тÿшти. Оҥ колыла jети öҥди алып, jааштыҥ алдына чачып айтты:\n– Jаман кылыктараар jаҥмырбыла jунулзын!\nJети öҥ биригип, теҥериниҥ бир учынаҥ экинчи учына тартылып, солоҥы боло берди.


Суулардагы тош кайылза, јеткер болбозын деп - altaicholmon\nСуулардагы тош кайылза, јеткер болбозын деп\nТулаан айдыҥ 30-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин бистиҥ тергееде суулардыҥ тожы кайылып башталганынаҥ улам јеткер болбозын јеткилдеери јанынаҥ јаан учурлу суракты ајаруга алып, јеткер болдыртпазы аайынча камыстыҥ јуунын башкарып ӧткӱрди.\nАлтай Республиканыҥ гидрометеорология ла айландыра ар-бӱткенниҥ, ай-кӱнниҥ айалгазы аайынча тӧс јериниҥ башкараачызы Валентин Декенев ар-бӱткенниҥ ле кӱн-айдыҥ бӱгӱнги кӱнде айалгазы керегинде јетирӱ эткен. Ол сууларды бӱркеген тоштор кайылып, суулар ачыларыныҥ баштапкы ӧйи-бӧлӱги быјыл, арткан јылдарга кӧрӧ, чик јок башка ӧдӧрин темдектеген.\nТулаан айдыҥ 20-чи кӱнинде Майма ла Турачак аймактардыҥ јерлериндеги кардыҥ бийиги 73-103 сантиметр болгон. Бу темдектелген нормадаҥ 16-18 сантиметрге бийик, Кӧксуу-Оозы аймакта текши кӧргӱзӱ — 16-31 см, арткан јерлерде — 2-8 см. Кан-Оозы, Чамал, Оҥдой аймактардыҥ кӧп саба јерлеринде кар чек јок эдип кайылып калган. Јердиҥ кыртыжыныҥ тоҥгоныныҥ кеми кӧп аймактарда 137-186 сантиметрге једет. Турачак, Майма аймактарда — 20-36 сантиметр, Кош-Агаш аймакта — ӱч метрдеҥ кӧп. Эҥ ле соок кӱндер болуп турган аймактыҥ бу кӧргӱзӱзи јылдыҥ ла болуп турган орто кемине келижип јат.\nВалентин Декеневтиҥ айтканыла, кӧп суулардыҥ тошторы кайылып баштаган ла тоштор оодылып, суулар ачылып баштаган. Је кезик сууларда тош эмди тургуза кыймыгы јок туруп јат. Ондый да болзо, тергееде суулардагы тоштор кайылып баштаганы норма-кеминеҥ 5-10 кӱнге эрте деп, ол темдектеген. Кандык айдыҥ 10-чы кӱни кирезинде республиканыҥ бастыразына јуук сууларында тоштор текшилей кайылып калар деп прогноз-белге бар. Је бу ла ок ӧйдӧ тошторы кайылбаган јерлердеги тошторды оодор, кӱрлердиҥ кырындагы тошторды суулар ажынары јеткелекте кыймыктадар иштерди баштаар керек деп, В. Декенев јетирген.\nРоссияныҥ МЧС-ныҥ Алтай Республикадагы баш башкартузыныҥ јааныныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Александр Романовтыҥ јуунда айтканыла, сууларды бӱркеген тоштор кайылып-оодылар тужында јеткер болбос айалгалар тӧзӧлӧр учурлу деген јакарулар бастыра аймактардыҥ јаандарына, јеткер болдыртпазы јанынаҥ иштеп турган бӧлӱктерине 2021 јылдыҥ кочкор айыныҥ 16-чы кӱнинде эдилген. «Је белетеништӱ иштер Чой аймакта толо кеминде ӧткӱрилбеген, Турачак аймак јаскы суу-јеткерге тыҥ алдырткадый аймак деп чотолып та турза, мында бу иш эмдиге башталгалак» — деп, ол темдектеген. Сурак ајаруга алынбаза, кандый да иш ӧткӱрилбезе, аймактыҥ Дмитриевка ла Озеро-Куреево деген јурттары сууга алдыртар деген чочыду бар. Бу јурттарда текши тооло 700-800 кижи јуртап јат.\nОлег Хорохордин Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, АР-дыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ аппарадыныҥ башкараачызы Михаил Маргачевко Турачак аймакта айалганыҥ аайына чыксын деп јакару берген. «Эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмине јеткерлӱ айалга тӧзӧлбӧзин деген амадула бу аймактыҥ башкараачыларына КЧС јакару берген ле бу јакару ајаруга алынбаган. Турачактагы айалганы ајаруга алып, тӱрген-тӱкей аайына чыгар керек» — деп, ол јакарган.\nАлександр Романовтыҥ куучындаганыла, тергееде суулардыҥ тошторы кайылганы, суулардыҥ кеми канча кире болгоны јанынаҥ бастыра айалга-керектерди ајаруда тударга, стационарный гидрологиялык 23 пост иштеп јат. Јаскы суулардыҥ кеми канча кире болгонын кажы ла кӱн кемјиир 36 пост ишке белен. Суулардыҥ тожыныҥ, кардыҥ јаскы кайылыжы чочыду-јеткер јогынаҥ ӧдӧрин ајаруда тударын оперативный 23 группа јеткилдеер. Онойдо ок кажы ла кӱндеги айалга керегинде јетирӱлердиҥ мониторинги болзын деп, теҥериле пилот јогынаҥ учар аппараттардыҥ аргалары база тузаланылар.Текши тооло республикада бу јаскы кӱч ӧйдӧ јеткер болдыртпазында 2058 кижи иштеери, техниканыҥ 614 единицазы, суула јӱрер 33 техниказы, ӱч вертолет, пилот јогынаҥ учар ӱч аппарат тузаланылары темдектелген ле бӱгӱн олор бастыразы ишке белен.\nКандык айдыҥ баштапкы онкӱндӱгинде бастыра республиканыҥ сууларында айалга кандый деп билерге, Ми-8 таҥмалу вертолет тергеени эбиреде учар ла чокум јетирӱ јарлалар. Аймактарда, јурттарда јадып турган улуска текши јетирӱлер јетирер эп-аргалар база белетелип калган. Кезем ле кӱч айалгада смс-јетирӱлер тузаланылары база пландалган.\nАлтай Республиканыҥ граждан коруланыш, јеткер болдыртпазы ла ӧрттӧҥ чеберленери аайынча комитединиҥ јааны Юрий Леонтьев керде-марда јаан чочыдулу айалга тура берзе, 17 муҥ кижини удурумга јаттыргызар јерлер белетелген деп куучындаган. КЧС-тыҥ јӧбиле бу реестр јӧптӧлгӧн.\nОнойдо ок бу јуунда эл-јонды чыҥдыйы јакшы суула јеткилдеери аайынча јасакбериминиҥ некелтелериҥсурактары шӱӱжилген. Јаскы ӧйдӧ аймактарда сууныҥ водопроводторыныҥ айалгазын кыйалтазы јогынаҥ шиҥдезин деп шӱӱлте-јакылта сурак муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарына эдилген. Суулары јараттарынаҥ ажынгадый јерлерде улус ару суула јеткилделер учурлу деген сурак јазап шиҥделер ле мындагы башкараачылар чочыду болгодый айалгага белен болор учурлу. Онойдо ок эл-јонго јетирӱлер јетирер эп-аргалардыҥ айалгазы кандый болгонын ајаруга алзын деп јакылта аймактардыҥ бастыра јаандарына эдилди.


Калыктыҥ кӧксин ойгоскон кай чӧрчӧк - altaicholmon\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл драма театрда сыгын айдыҥ 23-чи кӱнинде кайчы Алексей Калкинниҥ «Маадай-Кара» деген кай чӧрчӧги аайынча тургузылган ойын—кӧргӱзӱниҥ премьеразы ӧтти.\nКычыраачыларга «Маадай-Кара» ойын-кӧргӱзӱниҥ режиссеры Андрей Борисовтыҥ ады-јолы таныш. Телекейде ады чыккан режиссер тоолу јыл кайра «Восхождение на Хан-Алтай» деген ойын-кӧргӱзӱни база мӧрлӱ тургускан эди. «Маадай-Кара» деген кай чӧрчӧкти сценага тургузары јанынаҥ шӱӱлтениҥ ээзи – РФ-тыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Иван Белеков. Ол бу шӱӱлтени Андрей Борисовко јирме јыл мынаҥ кайра айткан болуптыр. Тӱӱкилик учурлу керек јаан телекейге јолын алынды.\nКӧрӧӧчилер «Маадай-Кара» кай чӧрчӧк аайынча «Улу туулардыҥ 3 ӱйелӱ кай чӧрчӧги» деп кӧргӱзӱниҥ премьеразында театрдыҥ башка-башка тепсеҥдеринде ӧткӧн кӧргӱзӱле јилбиркеп таныштылар. Олор ӱч телекейде (Ӱстиги, Ортогы, Алтыгы ороондордо) ак ла караныҥ тартыжузын кӧрдилер. Јебрен Афиныныҥ амфитеатрларында эмезе чадыр айылда очокты эбире отурган чылап, кӧрӧӧчилер эптӱ отурып, куулгазын чӧрчӧктиҥ телекейиле танышты.\nОйын-кӧргӱзӱ тыҥытту болгонын кӧрӧӧчилер аҥылап темдектедилер. Эл театр бойыныҥ 41-чи театрал сезонын тӱӱкилик учурлу ойынла ачканы, байла, тегиндӱ эмес. Калык бойыныҥ тазыл-тамырына, эрјинедий байлыгына бурылып јатканын бу кӧргӱзӱ лапту кереледи.\n«Маадай-Кара» кӧргӱзӱниҥ кӧрӧӧчилерин режиссер Андрей Борисов, Госдуманыҥ депутады Иван Белеков, Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин, культураныҥ министри Ольга Антарадонова, театрдыҥ художественный башкараачызы Эмма Иришева, онойдо ок јаан кайчы Алексей Григорьевич Калкинниҥ уулы Элбек ле келди Мария, кызы Надежда ла баркалары, ӧскӧ дӧ улус уткыдылар.\nАндрей Борисов бойыныҥ јайаандык ӧмӧлигиле једимдӱ иштеген. Олор — режиссер, пластика аайынча ӱредӱчи Саха Республиканыҥ культуразыныҥ отличниги Мария Маркова; јурукчы-тургузаачы Саха Республиканыҥ санадыныҥ нерелӱ ишчизи, «Золотая маска» эл сыйдыҥ лауреады Михаил Егоров, кеп-кийим аайынча јурукчы, Саха Республиканыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Сардана Федотова; инсценировканыҥ авторы Саха Республиканыҥ культуразыныҥ отличниги Татьяна Егорова. Олорло кожо кӧргӱзӱниҥ балетмейстери РФ-тыҥ нерелӱ артизи Айана Шинжина, јурукчызы РФ-тыҥ нерелӱ јурукчызы Валерий Тебеков, композиторы АР-дыҥ нерелӱ артизи Александр Трифонов ло ӧскӧлӧри де лапту, јакшы иштедилер. Ойын-кӧргӱзӱде бијениҥ ле кожоҥныҥ «Алтам» эл тергеелик театры эрчимдӱ турушты.\n«Маадай-Кара» кай чӧрчӧкти бойыныҥ ӧйинде кайчы Алексей Калкиннеҥ јарлу билимчи С. С. Суразаков бичип алган.\nОдус-тӧртӧн јыл мынаҥ кайра «алтай Гомер» деп адаткан кайчы Алексей Калкин бойыныҥ албатызына айдып јӱрген кай чӧрчӧктӧрин, ас ла салза, одус та кижи ойногодый, эмезе алтан кижи ойногодый ойындар болор, эмезе опера да тургузылар деп айдып салган. Кайчыныҥ кӧрӱп-сезип айдып салган ойгор сӧстӧри 1995 јылда кепке базылып чыккан «Кан-Капчыкай» деп бичикте («Алтай Баатырлардыҥ» 12-чи томы) айдылып калганын ойын-кӧргӱзӱниҥ премьеразына јуулган кӧрӧӧчилерге кайчыныҥ келди Мария Калкина эзедип айтты.\nЧындап та, Паспартыда 1994 јылда јерлештери Алексей Калкинниҥ јетен јажын темдектеп турарда, јаан кайчы: «Мениҥ кайлаган кай чӧрчӧктӧримле кийнинде ойын-кӧргӱзӱлер де, опералар да тургузылар» деп айдып салганын кызы Надежда Калкина база айтты. Кайчыларыс барда, кай чӧрчӧктӧрис те ӱйедеҥ ӱйеге улалар ине. Темдектезе, кайчыныҥ адазы Григорий Калкин, Алексей Калкин, уулы Элбек, барказы Мајый (Элбектиҥ уулы) угы-тӧзиниҥ, албатызыныҥ эрјинедий ырыс-кежигиин кӧнӱ улалтат.\n«Маадай-Кара» деген кӧргӱзӱге калыкта јилбӱ де, сакылта да јаан болды. Кӧрӱде Эре-Чуйдаҥ, Улаганнаҥ, Шабалиннеҥ, Кан-Оозынаҥ ӱредӱчи, библиотекарь, культураныҥ ишчизи, тегин онойдо тӧрӧлчи кӱӱндӱ, алтай ӧзӧктӱ улус кӧп болды. Каладаҥ ресгимназияныҥ балдары болгоны оморкодулу. Кош-Агаштаҥ ӱредӱчи келинниҥ «Маадай-Караны» канайып кӧрбӧйтӧн! Балдарга куучындап, олорды кай чӧрчӧктӧрди кычырарына јилбиркедери таскадары база каруулу иш ине» деп айтканы база оморкодулу.\nОйында эл театрдыҥ јайаан јайалталары, байлык ченемелдӱ, је ле деген јылдыстарыла коштой јииттер, јаҥыдаҥ чагылып, јаркындалып кӱйӱп јаткан чолмондор бирлик кӱӱн-тапла, амадула, ууламјыла тыҥытту ойнодылар. Јаш, јиит артисттердиҥ јайаан јайалталары бастыра јанынаҥ тыҥ. Ойноп, кайлап, кожоҥдоп, бијелеп јаткандарын кӧрзӧҥ, кӱӱн-санааҥ кӧдӱрилер, кӧӧрӧӧр. Ченемелдӱ артисттер јииттерин ыжыктап, билгир башкарып јатканы јакшы. Режиссер Андрей Саввич бойыныҥ ӱренчиктериле, командазыла јорыктап иштеп јатканы база јарамыкту. Јозок алгадый јакшы керек. Мындый јаан устыҥ, ӱредӱчиниҥ кажы ла сӧзи тереҥ учурлу, ийделӱ…\nОйын-кӧргӱзӱде Маадай-Караныҥ сӱр-кеберин РФ-тыҥ нерелӱ артизи Александр Майманов, Алтын-Тарганы РФ-тыҥ нерелӱ артизи Власта Тысова, Алтайдыҥ ээзин АР-дыҥ нерелӱ артизи Ирина Майманова, Кара-Кула каанды АР-дыҥ нерелӱ артизи Аржан Товаров, Эрлик бийди АР-дыҥ нерелӱ артизи Игорь Тодошев, Ай-Каанды АР-дыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Николай Багыров, эш-бараанын АР-дыҥ нерелӱ артизи Нина Юданова ла јаркынду ойынду ӧскӧ дӧ артисттер бийик кеминде ойнодылар.\nКӧрӧӧчилер база бир актерды бойына ачты. Ол Маадай-Караныҥ уулын Кӧгӱтей-Мергенди ойногон актер Вадим Деев. Вадимниҥ бу баштапкы јаан ла учурлу роли деп айдарга јараар. Алкы бойы јайалталу јиит. Кайга јолду. Ол кайлап турган актерлорло кожо телекейдиҥ кӧп ороондорыла једимдӱ јорыктаган. Алтай ойноткыларла ойноп, кайдыҥ, кай чӧрчӧктӧрдиҥ куулгазын телекейиле кӧп калыктарды таныштырган.\nВадимниҥ Кӧгӱтей-Мергени алтай ӧзӧктӱ, эпчил, бӧкӧ, керсӱ, тӧп, кӧгӱстӱ, кӧрӱмдӱ алып баатыр. Ойыны чындык ла тыҥытту болды. Кӧгӱтей-Мергенниҥ оогош бала тужын Ирина Минакованыҥ барказы Даниял Муратов база јакшы ойноды. Кем билер, айса болзо, кийнинде Даниял актердыҥ јолын талдап, ӱренип, театрына келип, Кӧгӱтей-Мергенди ойноор…\nОйын-кӧргӱзӱниҥ бажынаҥ ала учына јетире Алексей Калкинниҥ «Маадай-Кара» кай чӧрчӧгинеҥ алынган ӱзӱктер ӱйдешти. Онойдо ок ортозында актерлор кайлап јат. Оноҥ Бай-Теректиҥ тӧзинде алтай кебин кийген кайчы отурып, колына топшуурын алып кайлады. Бу — база кайга јолду алтай јиит Байыр Турулунов. Кӧрӧӧчилер јаҥыс та ойын-кӧргӱзӱни кӧргӧн эмес. Је ол ок ӧйдӧ кӧрӧӧчилердиҥ санаа-кӱӱнин, арыган-чылаган сын-арказын кайчыныҥ кайы токынадып амыраткан деп айдарга јараар. Кайды, кай чӧрчӧктӧрди телекейде «классический сагалар» деп, байла, тегиндӱ айтпаган. Залга, јуулган улуска сӱреен јаан алкыш-быйан, ийде-кӱч келет деп билер улус айдып салганын шак бу кӧргӱзӱ лапту кереледи.\nБу ойында эл театрла кожо бијениҥ ле кожоҥныҥ «Алтам» театры мӧрлӱ иштеген. Режиссер Андрей Борисов байлык ченемелдӱ, кӧгӱс байлыгы тереҥ, калыгыныҥ чӱм-јаҥын, јаҥжыгуларын јакшы билер Айана Шинжинаныҥ јайаан ижин бийик баалады.\nОйын-кӧргӱзӱниҥ учкары Андрей Борисов кӧрӧӧчилерге, актерлорго, кожо иштеген улуска алкыш-быйанын айтты. Ол онойдо ок Алтай Республиканыҥ башкарузына, культураныҥ министерствозына, Госдуманыҥ депутады Иван Белековко, театрдыҥ худбашкараачызы Эмма Иришевага јетирген јӧмӧтӧзи учун быйанын база айтты.\nКайчы Алексей Калкинниҥ бала-барказы якут режиссерго, јайаан ӧмӧлигине, айылчыларга, театрдыҥ акетрлорына алтай јаҥла кур курчап, бел-курчузын тыҥытты. Эл театр якут ӧмӧликке база курлар курчап, кереес сыйларын табыштырды.\n«Маадай-Караны» эл театр эки кӱн кӧргӱсти. Кӧрӧӧчилер кӧп болды. Бӱгӱнги кӱннеҥ ала эл-јон «Алтай Баатырлардыҥ» тизӱ бичиктерин, байла, библиотекалардаҥ алып кычырар деген ижемји артат. Школдордо ӱренчиктерди база кычыраар ла деп айдар керек. Тилдиҥ байлыгы, ийдези, кежиги шак бу чӧрчӧктӧрдӧ.\nЈуук ӧйдӧ, айса болзо, бистиҥ де режиссерлор, темдектезе, Ногон Шумаров, кай чӧрчӧклӧ иштеер. Бойыныҥ ӧйинде ол канча кай чӧрчӧктӧрди Эл Ойындарда једимдӱ тургускан ине…\nАды јарлу Андрей Саввич актерлордыҥ ӧзӧгин кандый јакшы билерин кайкаары артат. Ол ло Кӧгӱтей-Мергенди, Маадай-Караны, Тастаракайды (Евгений Папитов), Алтын-Кӱскӱни (Арунай Тазранова) ле ӧскӧлӧрин сӱреен чын, эптӱ, байа олордыҥ ла сӱр-кеберлерине келиштире актерлорды тургусканы кайкамчылу. Актерлордыҥ кеби, декорация кайкамчылу!\nКайчы Алексей Калкинниҥ «Маадай-Каразы» байлу, чӱмдӱ кай чӧрчӧк. Је бу режиссер оны сӱреен чебер, оныҥ байын, учурын буспай, јабызатпай, тапташтыра-келиштире тургусты.


Олег Хорохордин таланыҥ јайзаҥдарыла тушташты - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин калада алтай ук-тӧстӧрдиҥ јайзаҥдарыла, онойдо ок эл-јондыктыҥ ӧскӧ дӧ чыгартулу улузыла тушташты.\nТуштажуны ачып тура, ол келген ончо улуска јаан алкыш-быйанын айтты. Таланыҥ удурумга башчызыныҥ айтканыла, ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ јаҥжыккан јаҥжыгуларын, чӱм-јаҥын баалап тоогоны Алтайдыҥ ар-бӱткенин, байлыгын корып алар јаан арга болуп јат. Ӧс тургун калыктыҥ ар-бӱткенге чебер ле каруулу болгонын республикада амыр-энчӱ јуртап јаткан башка-башка укту-тӧстӱ калыктардыҥ чыгартулу улузы база акту кӱӱндеринеҥ јӧмӧп јатканы јарамыкту.\n«Таланыҥ башкараачызы болуп тура, бу ончо байлыкты чебер корып, је ол ок ӧйдӧ ичкери ӧскӱрерин бойымныҥ тӧс лӧ каруулу керегим, ижим деп кӧрӧдим. Ичкери ӧзӱм кайкалга бодолду ар-бӱткендик объекттерге, экологияга, эл культурага, кӧгӱс байлыкка ла агару, байлу јерлерге бир де каршузын јетирбезин деген амадула ондый эптӱ ле теҥ-тай эп-арганы табары сӱреен керектӱ» — деп айтты.\nОлег Хорохордин туштажуныҥ туружаачыларына республиканыҥ ичкери ӧзӱми, јаан јолы јанынаҥ тӧзӧлгӧн программа керегинде айтты. Шак бу программа «јондык» учурын алынып ийди — јондык, онойдо ок каланыҥ эл-јоны бу программага бойлорыныҥ шӱӱлтелерин кийдирет. Темдектезе, ичкери ӧзӱмниҥ 7 јаан ӱлекериниҥ бирӱзи — Алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ тӧс јерин тӧзӧӧри, иштедери. Шак бу тӧс јерде алтаистика ла тюркология бӧлӱгиниҥ јаан учурлу шиҥжӱлӱ ижи ӧткӱрилер. Бӱгӱнги ӧдӱп јаткан туштажуныҥ адакы турултазы база бу да ӱлекерге кирет.\nТуштажу ӧйинде тоҥжоондордыҥ тоомјылу јайзаҥы Иван Охрин јайзаҥдардыҥ баштаҥкайыла алтай калыктыҥ орус каандыкка киргениниҥ тӱӱкилик учуры јанынаҥ айтты. Республикада бала каан Елизавета Петровнага учурлалган кереес бар. Бала каан 1756 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 2-чи кӱнинде јараткан јарлыгыла Россия каандыгына алтай калыкты алары јанынаҥ Сибирь администрацияга јӧбин берген. Тоҥжоондордыҥ јайзаҥы эмдиги ӧйдиҥ тӱӱкизи јанынаҥ айдып тура, Горно-Алтайский автономный областьтыҥ башкараачызы, государственный ишчи Михаил Карамаевтиҥ эземин кереестеп, оныҥ монументин тургузары јанынаҥ шӱӱлтезин айтты. И. Охрин мынаҥ да ары мындый туштажулар улай ла ӧтсин деп кӱӱнзеди. Оныҥ темдектегениле, мындый ачык-јарык, тӧзӧмӧлдӱ туштажу баштапкы катап ӧткӧн.\nОлег Хорохординниҥ чокымдаганыла, таҥынаҥ да, ӧмӧ-јӧмӧ дӧ мындый туштажулар мынаҥ да ары улай ла болор: «Мен бодозом, бу сӱреен керектӱ, тузалу. Экијандай колбулар кыска ӧйдиҥ бажында ла ӧдӱп турар».\nКӧбӧк сӧӧктӱлердиҥ чыгартулу кижизи Таукен Яйтынов бойыныҥ куучын-эрмегинде калыктыҥ тилин, культуразын ла чӱм-јаҥын корып алары келер ӱйелерге сӱреен керектӱзин чокымдады. Бӱгӱнги кӱнде балдарга учурлалган чыҥдый чӱмдемел бичиктер јетпей јатканын база темдектеди. Бюджетти тургузар тужында бу ууламјыга керектӱ акча-манаттыҥ кеми кӧдӱрилери јанынаҥ ол бойыныҥ ижемјизин айтты.\nКуучын-эрмек онойдо ок каланыҥ ла талалык кӧдӱриҥилерди белетеп ӧткӱреринде оныҥ чӱм-јаҥла колбулу бӧлӱги јанынаҥ база болды. Кӧдӱриҥилердиҥ чӱм-јаҥла колбулу шак мындый бӧлӱги сӱреен учурлу. Нениҥ учун дезе мында јаҥжыккан јаҥжыгулар, чӱм-јаҥ элбеде кӧргӱзилет. Онойдо ок бӱгӱнги кӱнде бу учурлу ууламјыдагы байлык ченемелди чеберлеп, оноҥ ары тереҥжиде, элбеде апарары база каруулу иш. Келер ӱйелерге керектӱ. Бӱгӱнги јашӧскӱрим тилиниҥ, культуразыныҥ, чӱм-јаҥыныҥ учурын мындый кӧдӱриҥилердеҥ кӧргӧни, ӱренгени, таскаганы сӱреен јарамыкту деп куучын-эрмекте темдектелди.\nТаланыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи бу јолду шӱӱлтени јӧмӧп јаратты. Оныҥ темдектегениле, алтай тил аайынча ӧткӧн советте бичиктерди тӧрӧл тилле кепке базары јанынаҥ сурак кӧрӱлген. Балдарга керектӱ бичиктер јанынаҥ куучын база ӧткӧн, керектӱ, чокым јакылталар берилген.\nШабалин аймактаҥ очылардыҥ чыгартулу кижизи, аймактыҥ эл башчызы болгон Семен Делдошпоев тургуза ӧйдӧ республиканыҥ Бичиичилер отогында иштеер кып јок деп айтты. Онойдо ок иштиҥ улузыныҥ, озочылдардыҥ тоомјызын кӧдӱрери, ишмекчи профессиялардыҥ учурын элбеде јартаары јанынаҥ бойыныҥ шӱӱлтезин айтты. Семен Кымовичтиҥ алкы бойыныҥ шӱӱлтезиле: «Кажы ла аймакта иштиҥ улузына кереестер тургузылар учурлу. Онойдо ок кадровый политика јанынаҥ суракта, кыйалта јогынаҥ паритет, теп-теҥ айалга болор учурлу». Куучын-эрмегиниҥ учында ол башчыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохординге ачык-јарык айалгада ӧткӧн эрмек-куучын учун быйанын айтты.\nОлег Хорохордин Бичиичилердиҥ биригӱзиниҥ отурар, иштеер јери јанынаҥ сурак кӧрӱлет, шӱӱжилет деп айтты. Нениҥ учун дезе бу сурак аайынча баштанулар болгон. Кадровый сурак јанынаҥ: «Мениҥ билеримле, паритет бузулбай јат ла ол бузулбас — мен ондый ишти чокым темдектебейдим» — деп угусты.\nТуштажуда јурт ээлемди јӧмӧӧри, ар-бӱткенге каршуны јетирерин јабызадары јанынаҥ бойыныҥ сӧзин, шӱӱлтезин маймандардыҥ јайзаҥы Семен Тузачинов айтты. «Ичкери, ӧрӧ ӧзӱп баратаныныҥ эп-аргазы бӱгӱнги кӱнде јурт ээлем ле туризм деп айдарга јараар. Је ол ок ӧйдӧ тӧс амаду, керек — ар-бӱткенди корып алары. Бӱгӱнги кӱнде республикага ӧрӧ ӧзӧргӧ, балансты буспазынаҥ, мындый ууламјыларды аҥылап кӧрӧдим. Мында сырьены — этти, сӱтти, мӧтти, эм-том ӧлӧҥди, аҥныҥ мӱӱзин, сууны, суузындарды билгир ле чыҥдый белетеери. Туризмниҥ ӧзӱминде тӧс ајаруны экотуризмге, этнический туризмге, «јажыл тураларга» эдер керек. Биске онойдо ок санаторно-курортный комплексти база ӧскӱрер керек» — деп, удурумга башчы айтты.\nУлаган аймактыҥ ас тоолу тургун калыгы телеҥиттердиҥ «Такылган» деген общиназыныҥ башкараачызы, тӧӧлӧстӧр отогыныҥ чыгартулу кижизи Айдар Тазрашев туштажуныҥ јаан учурын аҥылап темдектеди. «Аайына чыккадый сурактарга бис бойыстыҥ иштеп јаткан ижисте јаантайын учурап јадыс. Је бу сурактарды таланыҥ башкартузыла туштажып шӱӱжери, кӧрӧри сӱреен керектӱ. Мен сананзам, бистиҥ ыраакта турган јурттарыста јакшы колбу ла Интернет болзо, таланыҥ ончо улузына башка-башка јерлердеҥ јолго чыгары мынаҥ ары астаар эди. Онызы дезе ӱзеери чыгымдарды да болдыртпазы јарт ине.\nЈаан јашту, тоомјылу аксагалдардыҥ айткан сӧзи, шӱӱлтелери алтай тилди, чӱм-јаҥды, јаҥжыгуларды корып чеберлеерине јаҥыс ла тузазын јетирер эди» — деп, Айдар Тазрашев айтты.\nТуштажуда онойдо ок куучын-эрмекти АР-дыҥ Јондык палатазыныҥ, ОНФ-ныҥ талалык штабыныҥ турчызы, чаптылардыҥ чыгартулу кижизи Борис Алушкин, тоҥжоондордыҥ јарлу јондык-политикалык ишчизи Степан Тюхтенев, маймандардыҥ чыгартулу кижизи Чагаш Бардин, АР-дыҥ депутады, тодоштордыҥ чыгартулу кижизи Геннадий Сумин, иркиттердиҥ јайзаҥы Василий Кудирмеков ло ӧскӧлӧри де айттылар. Ачык-јарык туштажуныҥ туружаачылары Олег Хорохординле таланыҥ социально-экономикалык ӧзӱмин ле јондык-политикалык айалгазын ӧмӧ-јӧмӧ шӱӱштилер.\nА. Тырышкинниҥ фотојуругы


Jурт — ол јаан биле - altaicholmon\nJурт — ол јаан биле\nЧамал аймактыҥ Бешпелтир јуртын тӧртинчи јыл Валерий Александрович КАЛАНОВ башкарат. Бу ла јуртта чыккан-ӧскӧн кижи. Оныҥ учун кандый ла јанынаҥ алза, тӧрӧл јуртыныҥ кӧп сурактары бу кижиге алдынаҥ бери таныш.\nВ. Каланов чыккан-ӧскӧн јеринде комсомол ӧйинде эрчимдӱ иштеген, јурттыҥ школыныҥ директорыныҥ ижин бӱдӱрген. Оныҥ кийнинде, 90-чы јылдарда, јурт администрацияныҥ јаанына кӧстӧлгӧн. Бойы спортло јилбиркеп, Бешпелтир јуртта Чамал аймактыҥ балдардыҥ ла јашӧскӱримниҥ спортивный школын ачкан. Аймак депутаттыҥ ижиле база таныш. 2014 јылдаҥ ала катап ла јурт јеезениҥ јааныныҥ ижин бӱдӱрет. Ол тушта аймактыҥ јааны болгон Родион Борисович Букачаков јурттыҥ кӱч айалгазын кӧрӱп, Валерий Александровичти јурттыҥ башкараачызына јӧптӧгӧн.\nВалерий Александрович јурттыҥ башкараачызы болуп келеле, иштеп отурган специалисттердеҥ кемди де солыбаган. Онызы кандый ла иште ченемелдӱ ишчилер бойыныҥ ижин тӱрген-тӱкей, чыҥдый бӱдӱрерине ууламјылалган.\nИжи-тожында туштап турган айалгалар керегинде Валерий Александрович куучындады:\n«Jурт јеезениҥ јааны болуп иштеп баштайла, озо ло баштап суу алар башня јанынаҥ суракла иштегем. Ол эскизи једип, чике ле ортозынаҥ јарылып калган болгон. Бу башнянаҥ школ, балдардыҥ сады суу алат. Суунаҥ ыраак јадып турган билелерге јеҥил болзын деген амадула, јурттыҥ оромдорына колонкалар тургузып, улусты суула јеткилдегенис. Jерле колбулу сурак кайда ла курч туруп јат. Башка-башка иштерди бӱдӱрерге, акча-манатты кайдаҥ алганыс дезе, бистиҥ јурттыҥ јуугында туристтерди јилбиркедер турбазалар јок. Оныҥ учун јуртээлемдик учурлу јерлердиҥ ээлериле туштажала, јерлерин рекреацияга кӧчӱрери јанынаҥ куучындашканыс. Оныҥ шылтузында баштапкы јылдарда 60-80 муҥ салковой акча иштеп алган болзоос, кийниндеги јылдарда бу тооны 480 муҥга чыгарып алдыс. Ол акча јурттыҥ ичин чыныктаарына ла јарандырарына барат.\nӦткӧн 2017 јыл кӱч ле ӧтти. Бешпелтир јурттыҥ чике ортозыла беш башка суу агып, јурттыҥ алды јанында биригип, Узнези деп адалат. Озо ло баштап кыштыҥ јаҥар айында бу кичинек суучактар кенейте јаанайла, айылдарга кирердиҥ бери јанында болгон. Бу учурал биске кӧп чыгым экелген. Бис Чамалдыҥ бир организациязыла јӧп тургузып, олордыҥ болужыла 40-50 кӧлӱк кумак-сай тартып экелгенис. Оны сууныҥ јарады сайын тӧккӧнис. Онызыла сууны ӧйлӱ ӧйинде тозуп салганыс јакшы болды. Аймактыҥ јаандары болужып та турган болзо, бойыстыҥ кӱчис, бойыстыҥ улузыс эмес болзо, мынча кире ишти кем эдер эди? А Бешпелтирдиҥ эл-јоны кандый да ишјал јогынаҥ коркышту јаан иш бӱдӱрди. Бу иш бӱдӱн-јарым ай ӧй алган. Ар-бӱткен кыш ортозында јурт јаткандарды суу кечип болбос айалгага кийдиргени Бешпелтирдиҥ улузыныҥ ӧмӧчил болгонын кӧргӱсти.\nБу ишке келгеним тегин-калас эмес деп бодойдым. Эдилген иштер кӧп. Суула јурт јаткандарды јеткилдеер иштер бӱткен. Клубтыҥ одырузы одыннаҥ таш кӧмӱрле одырарына кӧчӱрилген. Калан тӧлӧмирлер јанынаҥ сурактар кӧп учураган, оныҥ да аайына чыккан, бӱгӱнги кӱнде јуртта тӧлӱлер артпады. Кӧп иштер амыраар кӱндер јогынаҥ иштелет. Jурт јеезениҥ деп чоттолып турган јерлерле мониторинг ӧткӱрип, акча-манат иштеп алар арга тапканыс. Чокымдап айтса, садылып калган јерлердиҥ ээлери тууразынаҥ келген «карманы калыҥ» улус болгон. Кажызыла ла куучындажып, олорго кандый туза болорын јартайла, кӧп јерлерди рекреацияга кӧчӱрип салганыс.\nБашкараачы башкарып турган јуртында не болуп турганын ончо билер учурлу деп бодойдым. Оныҥ учун кажы ла ай јурттыҥ участковыйы, ветерандардыҥ биригӱзи, иштеп турган улус јуулыжып јуундайдыс. Кажы ла организация ӧткӧн айда кандый иш бӱдӱргенин куучындап, келер айга тургузылган планыла таныштырат. Jурт — ол јаан биле деп сананадым, оныҥ учун бу биле нак болзын деп санааны бӱдӱрип, ӧмӧ-јӧмӧ иштеп, јурт ичинде байрамдар ӧткӱредис. Анайда ок бисте 12 номинацияла маргыжар јаҥжыгу бар, кажызын ла аҥылап темдектейдис. Олордоҥ эҥ ле јаан сыйды «Jылдыҥ кижизи» алат. Эл-јон кандый ла байрам ӧткӱреринде эрчимдӱ туружып јат».\nАнайып, билгир башкараачыныҥ баштаҥкайыла, јурт администрация бир гектар јердеҥ мынаҥ озо алып турган 80 салковойдыҥ ордына 32 муҥ салковой алып баштаган. Бу сӱме јурт јеезениҥ тӧлӱлерин тӧлӧп чыгар арга берген, ӱрелгенин чыныктаар ла јаҥыларын тудар иштер башталган. Jер ӱлежер деп сурактаҥ улам кӧп улус ортодо оҥдошпостор ло јаҥга бӱтпес ӧйлӧр турган болгон. Оныҥ учун Валерий Александрович башкараачыныҥ ижине келеле, озо ло баштап улустыҥ кӱӱн-санаазын угуп, олорло јӧптӧжӧрин баштаган. Бойыныҥ бу ижи-тожы ажыра Валерий Александрович ӧскӧ улуска тем кӧргӱскен.\nСууалгыштар ойылган, јолдор јазалган, хоккей ойноор коробка база тууразында артпады. Jаан јурттарга ајару да јаан болуп јат, оогош јурттар та нениҥ де учун бойыныҥ кӱчиле ле аргаданып туратаны тӧгӱн эмес.\nАнайда ок аймак кеминде ӧткӱрилип турган ойындарда, маргаандарда Бешпелтирдиҥ адын корып барган туружаачылар јаантайын баштапкы јерлер алып јанат. Федерал, тергеелик кеминде акчаларды алары јанынаҥ база сананып, јуртты јарандырарына ууландырат. Бешпелтир јуртта клубтыҥ туразы эски бойы артканча: тургуза ӧйдӧ проектно-сметный документация белен, је ол јаҥыс ла ӧйдиҥ ле акча-манаттыҥ сурагы, база јаҥы тура тудуларына јурт јаткандар иженет.


Автопоезд Кош-Агаш аймакта - altaicholmon\nАвтопоезд Кош-Агаш аймакта\nУлустыҥ су-кадыгын акча тӧлӧтпӧзинеҥ шиҥдеер јондык ӱлекерде туружып турган эмчилер јаан изӱ айдыҥ 21-чи кӱнинде Кош-Агаш аймакка јеттилер. Эмчилерди аймактыҥ јааны Серикжан Кыдырбаев ле онойдо ок аймактыҥ депутаттар Совединиҥ јааны Санаш Дидунов алтай, орус ла казах албатылардыҥ чӱм-јаҥжыгуларыла уткыдылар.\nАймактыҥ башкартузы автопоездтиҥ ижине јарамыкту айалгалар тӧзӧп, эмчилерди јадар јерле, азырашла јеткилдеп, олордыҥ јурттар сайын иштеер ӧйиниҥ аайын келиштирип, су-кадыгын шиҥдедерге кӱӱнзеген улусты тартар иштер ӧткӱрген.\nАймакка јеткен кӱнниҥ эртенгизинде, 5.30 саат таҥ ла кӧлӱктер ыраак Бел-Ажу јуртка ууланарга белен болды. Автопоезд келер алдында кара јолды тӱзедип салганы јол-јорыкка јарамыкту болгон. Автопоезд Кош-Агаш аймактыҥ эмчилигиниҥ башкартузына баштадып, баштапкы јуртка јеткен.\nБел-Ажуда олорды јербойындагы коллегалары сакып јатты. Участковый эмчиликтиҥ педиатр-врачы Н. Матисаков эмчилик ишчилерди, ол тоодо Јазатыр јурттыҥ школыныҥ медишчизин јууп, эрчимдӱ ишке белен болдылар. Автопоездтиҥ кажы ла эмчизине таҥынаҥ кып берген, кӧчӱп јӱрер флюорографты эмчилик тӧзӧлмӧниҥ чедениниҥ ичине тургускан. Онойдо ок чеденниҥ ичинде «ПАЗ» автобуста гинекологиялык кып јазалган. Эмчилер керектӱ бичимелдер эдер эмчилик болушчылу, бойыныҥ кыптарында отура берерде, иш башталган.\nСу-кадыгын шиҥдеп келген кажы ла кижиге элдеҥ озо волонтерлордо эмчилик картаны толтырып, алып алар керек болгон. Оныҥ кийнинде кажызы ла кыйалтазы јок флюорография ӧдӧр, тӱрген шиҥжӱге кан табыштырар ла ЭКГ ӧдӧр керек болгон. Бу некелтелерди ӧткӧн кийнинде улус кандый специалистке барарын бойлоры талдап барган. Келгендердиҥ кӧп сабазы јӱк ич-кӧгӱс органдардыҥ шиҥжӱзин ӧткӧн. Специалисттерге су-кадыгын элбеде шиҥдедерге анчада ла кӧп учуралдарда Јазатырдыҥ јаан јаштулары кӱӱнзегилеген.\n«Су-кадык» автопоезд ӱлекер тергеениҥ удурумга башчызы Олег Хорохординниҥ баштаҥкайыла иштеп баштаган деп айдар керек. Эмчилердиҥ кӧчӱп јӱрер бригадазы аймактарда јаткандардыҥ некелтелерине тайанып јуулган. Эмчилердиҥ тоозында кардиолог, онколог, хирург, невролог, офтальмолог, отоларинголог, рентгенолог, УЗИ-шиҥдештиҥ эмчизи, уролог. Онойдо ок эмчилердиҥ шӱӱлтезиле, јаантайын јетпей турган ууламјылар аайынча балдардыҥ кардиолог-эмчизи, невролог, балдардыҥ гинекологы ла стоматолог болды. Кӧп улус эндокринологтыҥ јартамалдарын алар кӱӱндӱ болгон, је ондый специалист бригадада болбогон. Эмчилерге ченемелдӱ медицина ишчилер, фельдшерлер болушкан. Онойдо ок ӱлекердиҥ турчыларыныҥ тоозына волонтерлор — эмчилер белетеер колледжтиҥ ӱренеечилери — кирген. Эмчилердиҥ мындый айалгаларда ӧткӧн ишмекчи кӱндери сӱрекей эрчимдӱ болгон. Олор јӱк ле јарым саат ӧйгӧ ажанып-тыштанып алала, ойто ло ишке кирип тургулаган. Јурт јеезениҥ јааны Альберт Каменов кӱндӱлӱ айылчыларды школдыҥ ашканазында азыраар керектӱ иш-айалгалар тӧзӧп белетеген. Улус кӱн туркунына келип ле турды. Ак-јарыкка чыкканынаҥ ала кардиологто, неврологто бир де катап шиҥдетпеген оогош балдар кӧп болгон. Эмчилер су-кадыгында чочыдулу кубулталарлу улусты тургуза ла тооломго кийдирип, учетко алып турды. Шиҥдешти ӧткӧн кийнинде ле тӱрген госпитализация керек болгон учуралдар база болды.\nСпециалисттердиҥ ортозында УЗИ-шиҥдештиҥ эмчизи болгонына кӧп улус сӱӱнди. Олордыҥ кӧп сабазы щитовитказын кӧргӱзерге кӱӱнзеген. Бу айалга бийик ле ыраак јерлерде јаткандарда эндокринный системала колбулу оорулар кӧп учурап турганын база катап илеледи.\nБаштапкы кӱнде эмчилерге Бел-Ажу јурттыҥ 953 кижизи кирген. Эмчилер улусты тӱнге јетире кӧргӧн. Олор једерге кӱч Аркыт јурттыҥ улузын сакып алар деп шӱӱшкен. Калганчы улус олордоҥ 20.30 саатта чыккан. Эки кижиге эмчиликте артып, каныныҥ бийик тебӱзинеҥ улам болуш алзын деп јакару эдилген. Је улус, байла, бӱткен бӱдӱми ондый учун, јаныксап, бичилген эмдердеҥ алала, јӱре берген. Автопоездтиҥ ижи ӧйинде «Чуйдыҥ таҥдагы» газеттиҥ корреспонденттери јербойындагы улустаҥ автопоездтиҥ ижи керегинде санаа-шӱӱлтелерин угуп алды.\nНурмухамед Матисаков, Бел-Ажуныҥ участковый эмчилигиниҥ башкараачызы: «Мындый тузалу ӱлекер иштеп баштаганы јарамыкту. Бӱгӱнги айылчыларыска јуртыстыҥ кӧп улузы канча јылдарга једип албас эди. Ӱлекер тӱгенбей, оноҥ ары улалзын деп кӱӱнзейдим. Мындый јакшынак керек-јарактар јылында эки катап ӧткӱрилип турган болзо, оноҥ артык болор эди. Онойдо ок улустыҥ кӧби эндокринолог келерин сакыган. Јурттыҥ эмчизи болуп тура, Јазатырдыҥ кӧп улузы эндокринный системазыла колбулу ооруларла оорып турганын билерим.\nКезик улус травматолог-ортопед эмчиге кӧрӱнер кӱӱндӱ болгон. Эмчиликтиҥ туразы оогош то болзо, кажы ла специалистте бойыныҥ кыбы болгон. Јурттыҥ улузыныҥ ончозына јуугы су-кадыгын келип шиҥдеткен».\nОнойдо ок кӧчӱп јӱрер бригаданыҥ ижиниҥ аҥылузыла, бойыныҥ шӱӱлтелериле автопоездтиҥ тӧзӧӧчилери ӱлешти.\nВера Кучукова, ӱлекердиҥ тӧзӧӧчизи: «Кош-Агаш аймак — бис иштеп келген ӱчинчи аймак. Ӱч кӱнге специалисттер кайда да 2,5 муҥ кире кижи шиҥдейт. Кӱнинде бригаданыҥ эмчилери алты јӱстеҥ ала бир муҥнаҥ ажыра улус кӧрӧт. Автопоездте 14 эмчи, 7 эмчилик ишчи, 4 волонтер ло 3 организатор-тӧзӧӧчи иштейт. Специалисттердиҥ шиҥжӱзинеҥ башка бистиҥ ишчилер канда холестерин ле сахардыҥ кемин шиҥдеер экспрессанализтер эдет. Иш ӧдӧтӧн аайы-ээжилериле эдилет. Келип турган улус чыдамкай, кажызы ла бойыныҥ ӧйин сакып отурат. Јуртта кӧп балдарлу энелер барын темдектеп сӱӱнедис. Бригаданыҥ ижи канча кире кӧп улус шиҥдеерине ууламјылалган. Калганчы пациентке јетире иштейдис. Кӱнниҥ учында кажы ла специалисттиҥ ижиниҥ турулталары аайынча јуундажадыс. Кийнинде аналитикалык справка белетелет. Кажы ла аймакта текши айалгалар башкаланат. Шиҥдештердиҥ турултазында кату оорулар баштапкы катап илелелген учуралдар бар, база энедеҥ чыгардаҥ ала ооруларлу улус. Эмчиликке тургуза ла јатыргызар деген учуралдар да болгон. Бу ӱлекер бойыныҥ керектӱ болгонын кӧргӱскен. Јурт јаткандарга, анчада ла ыраак јерлерде турган јурттардыҥ улузына, чике специалисттерге кӧрӱнип турар керек» .\nРеспубликан эмчилерге кӧрӱнгениле јербойыныҥ улузы ӱлешти.\nСалтанат Манаспаева, Бел-Ажу јурттыҥ кижизи: «Мындый ӱлекер учун быйан! Эмчилер эмди де келип турзын. Бел-Ажуныҥ кӧп улузы эмчилерге једип алар эмес. Кош-Агаштагы да специалисттерге једип болбой јаткан да, республикан эмчилер керегинде куучын да јок. Ончобыс сӱӱнедис, мындый јакшынак арга берилген учун».\nВячеслав Черепанов: «Мындый автопоезд келер деп «Чуйдыҥ таҥдагы» газедистеҥ кычырып, эмчилерди энчикпей сакыганыс. Сӱрекей јакшы ӱлекер. Анчада ла Бел-Ажудый ыраак турган јурттарда јаткандарга. Албатыны сананып эдилген ӱлекер деп кӧрӱнет. Чындап та, эмдиги ӧйдӧ чике специалисттерге јӱк талон сакып кирериҥ. А бу учуралда олор биске бойлоры келген. Ӱлекер мынаҥ да ары јол алынып, кӧндӱксин деп кӱӱнзейдим. Келер јылда база сакыырыс».\nГульнара Джапарова, Бел-Ажу јурттыҥ участковый эмчилигиниҥ ишчизи: «Автопоезд келер деп биске эртеледе айдып салган болгон. Республикан эмчилер келерине чырмайып белетенгенис. Олор једип ле келерде, ишти баштаганыс. Јурттыҥ ончого јуук улузы су-кадыгын шиҥдетти. Ишмекчи кӱнниҥ учында бистиҥ бойыска да, јербойында эмчиликтиҥ ишчилерине, шиҥдедип алар арга болор деп иженедис. Ончо улус бу ӱлекер керегинде јакшы сӧзин айдат ла келер јылда ол бир катаптаҥ ас эмес болзын деп кӱӱнзейдилер».\nЭртенгизинде ле эмчиликтердиҥ бригадазы Ко-Агаштыҥ аймак эмчилигинде иштеп јатты. Кажы ла эмчиде бойыныҥ кыбы, аймактыҥ эмчилигинеҥ эмчилик болушчы болгон. Аймактыҥ эмчилигинде коркышту кӧп улус болгон. Је эмчилик бригада ижин бӱдӱрип, бу экинчи кӱнде Кош-Агаштыҥ бойында 1226 кижиниҥ су-кадыгын шиҥдеген. Ӱч кӱнге «Су-кадык» автопоезд текшилей 2987 пациент кӧргӧн.\nКажы ла муниципалитет аайынча аналитикалык справка белетелген. Кош-Агаш аймак ичиле иштердиҥ турулталарыла, эҥ ле кӧп патологияны терапевт-эмчиниҥ ижи илелеген: канныҥ бийик тебӱзиниҥ оорузы, щитовидный железаныҥ оорузы (зоб), ӧкпӧлӧрдиҥ јаантайын оорыыр оорулары, онойдо ок эт-канда чочыдулу јаҥы бӱткендер табылган баштапкы учуралдар темдектелген. Лор-эмчи 233 кижини кӧргӧн. Оныҥ ижи аайынча Кош-Агашта кӧп саба кулактыҥ оорулары, Бел-Ажуда — тумчуктыҥ, Курайда — балдарда аденоидтер. Онойдо ок оорып турган 15 кижини республикан эмчиликтиҥ реаниматология, кардиология, терапевтический, педиатрический бӧлӱктери сайын јаттыргызар сурактар аайлаштырылган. 12 эпшиге пландалган аайыла гинекологиялык јанынаҥ, 20 кижиге хирургиялык патологиядаҥ улам, 5 неврологиялык оорулу, 15 терапевтический ле 50 ЛОР-оорулу улуска эмчиликке барзын деп јӧп-шӱӱлте берилген.\nБу јондык ӱлекер «Су-кадык» ла «Демография» нацӱлекерлер аайынча бӱдӱрилет. Алтай Республикада јаткандарга специализированный ла профилактикалык баштапкы болуш јетирерин некеген. Ол јылдыҥ ла ӧткӱрилип турар.\nКош-Агаш аймактыҥ кийнинде автопоезд Улаган аймакта токтогон. Ондо оныҥ ижин удурумга башчы, баштаҥкайды баштаган Олег Хорохордин кӧрӱп, јербойыныҥ улузыла куучындашкан.\nЭҥ ыраак эки аймакта ӧткӱрилген иштердиҥ турулталарыла, Кош-Агаш аймактыҥ Јазатыр јуртында ай сайын келип турар терапевт, педиатр, чике специалисттер, акушер-гинеколог иштеери темдектелген. Улаган аймакта база ла ай сайын ондый ок специалисттер Балыкчы јуртта иштеер. Ого ӱзеери аймактардыҥ тӧс јурттарында улуска медшиҥдеш ле диспансеризация пландаары ла ӧткӱрери аайынча эмчилик профилактиканыҥ кыбыныҥ ижи тӧзӧлӧр.\nЭмчилик «Су-кадык» автопоезд деген јондык ӱлекер ижин улалтат.\nТургуза ӧйдӧ автопоездтиҥ эмчилери Оҥдой аймакта иштейдилер. Оныҥ кийнинде Шабалин, Чой ло Турачак аймактарда јаткандар су-кадыгыныҥ айалгаларын шиҥдедип алар аргалу болор.\nСыгын айда автопоезд Чамал ла Майма аймактарда иштеер.


заседание Ассоциации 01.12.2016 г.\nМетодика јанынаҥ куучынды каланыҥ 7 таҥмалу школыныҥ ӱредӱчизи Юлия Альчиновна Мундукина уулалтып, ӱренчиктерге керектӱ иштеер тетрадьтар кӧргӱскен. Алтай тилле 5-11 класстардыҥ ӱренчиктерине белетелген бу тетрадьтарды ӱредӱчилер сӱрекей јилбиркеп кӧрдилер.\nКан-Оозыныҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи Кыдрашева Эмилия Сергеевна литературный краеведениеле ӱренчиктерди НОУ-га белетеери аайынча ижи керегинде куучындап, ӱредӱчилерле бойыныҥ ченемелиле ӱлешти.\nБӱгӱнги кӱнде алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ частар јанынаҥ ӧҥзӱре сурактарын Шебалинниҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ ӱредӱчизи Шилинова Татьяна Михайловна кӧдӱрди. Бу суракка карууны Самаева Марина Анатольевна берип, јетпес частарды кайдаҥ алар арга барын јартаган. Ээчий куучынды Амырова Жанна Иостыновна улалтып, учебный пландардыҥ бӱдӱмдери, алтай тилле колбулу ӧткӱрилген мониторинг шиҥжӱ иштер керегинде јетирӱ эткен.\nМында ӱредӱчилердиҥ алдында тургузылган сурактар аайынча куучын ӧткӱрилип, шӱӱлтелер чыгарылган. Ол тоодо 2016 јылда ӧткӱрилген иштерди кӧрӱп, келер јылда бӱдӱретен иштерди темдектеери аайынча куучын ӧткӱрилген.\nБиригӱниҥ јуунында республиканыҥ башка-башка школдорынаҥ текши тоозыла 25 ӱредӱчи турушкан.


12.11.2019 - altaicholmon\nУндыбайдыс ла оморкойдыс!\nЈарлу јерлештерис Ялбаков Алексей Иженерович ле Юрий Васильевич Антарадонов эзен јӱрген болзо, быјыл олорго 70 јаштары толор эди. Экӱлези Кан-Оозы аймактаҥ, Јабаганныҥ сегисјылдык школында бир класста ӱренген, бастыра јӱрӱмине нӧкӧрлӧжип јӱрген. Экӱлези Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчылары болуп иштеген. Алексей Иженерович Алтай Республиканыҥ башкарузына Кош-Агаштыҥ аймакисполкомыныҥ председателиниҥ јамызынаҥ келген. Горно-Алтайсктыҥ областной совединиҥ депутады болуп\nӰргӱлјикке – поэзияныҥ јажытту, кеендик телекейинде\nБичиичи Байрам Суркашевтиҥ чыкканынаҥ ала 80 јылдыгына учурлалган тизӱ кӧдӱриҥилер тала кеминде бийик ӧтти. М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада ийделӱ сӧстиҥ узы Байрам Суркашевтиҥ ады-јолын, артыргызып салган энчи-байлыгын кереестеген туштажу ӧткӧн. Ӱлгерчи ле эмчи Б. Суркашевтиҥ јӱрӱмдик ле јайаандык јолы керегинде бичимелдер, онойдо ок ӱлгерлери «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газетте башка-башка јылдарда элбеде јарлалган\nЈӱректеги сӱӱшти оройтыбай айдалы\nТӧӧлӧс сӧӧктӱ Јергелей Унукованыҥ ады-јолы алтай литературада танылу ла аҥылу, тӧс јеринде бек турат. Алтай Республиканыҥ культура ла санат ӧзӱминиҥ байлыгына бичиичиниҥ поэзиязы ла прозазы, драматургиязы ла јайаандык ижи јаан ла тузалу јӧмӧлтӧ-болужын јетирет. Чӱмдӱ, ийделӱ, учурлу сӧстиҥ узы Јергелей Унукованыҥ јайаандык ижи башка-башка ууламјыла тыҥытту јолыла кӧнӱ улалат. Тоолу кӱндер кайра эл театрда\nТеатрдыҥ шакпырты — куулгазын шакпырт\nЭл театрда ӱлӱрген айдыҥ 24-25 кӱндеринде таланыҥ культура бӧлӱгиниҥ ле ӱредӱлик учреждениелериниҥ театрал ӧмӧликтериниҥ «Театральный BUM» деп адалган республикан фестиваль-маргааны байрамдык айалгада ӧтти. Шак бу кӧдӱриҥи ороондо ӧдӱп јаткан Театрдыҥ јылына учурлалган јаан учурлу ӱлекер-проекттердиҥ бирӱзи болуп јат. Бу јайаандык ӱлекер «Сибирьдеги федерал округта ӧдӱп турган бастырароссиялык ла калыктар ортодо ӧдӱп турган фестивальдарды ла кӧрӱлерди\nӦмӧлӱ иш ӧчпӧс\nКажы ла кижиниҥ салымында ӱренген школы јаан изин артырат. Кӧп сабада балдардыҥ келер једимдери школдо канайда ӱренгенинеҥ камаанду. Онойдо ок школдо кандый таскамал, айалга кандый болгонынаҥ кижиниҥ јӱрӱмдик кӧрӱми, кылык-јаҥы, керек дезе текши салымы да камаанду болор аргалу. Оҥдой аймакта Боочы јурттыҥ орто текшиӱредӱлӱ школы тергеебистиҥ јакшынак, јозокту школдорыныҥ бирӱзи болуп јат. Оныҥ ады бастыра\nТеҥеридеҥ тӱшкен темир-терсти айландыра\nБу јууктарда Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин Байконурдагы космодромноҥ учуртып турган «Союз» ла «Протон» ракеталардыҥ бистиҥ тергееге келип тӱжӱп турган сыныктарына учурлалган јуун ӧткӱрген. Эл-јонды ак-айастаҥ тӱжӱп турган темирдиҥ оодыктары база јаантайын јилбиркедет. Бистиҥ тергееде бу суракла бир канча министерстволор ло ведомстволор иштеп јат. Ол тоодо экологияныҥ Алтайдагы институды. Бӱгӱн оныҥ директоры Юрий\n«Тӧс сурак – эттиҥ баазы…»\nМарат Табадяков ӱредӱзи аайынча инженер, Новосибирскте Телекоммуникациялардыҥ ла информатиканыҥ Сибирьдеги университедин ӱренип божоткон. 2014 јылдаҥ бери тӧрӧл Чамал аймагында Алтыгы Байкабак деген јерде мал-аш тудуп, фермер болуп иштейт. Бийик ӱредӱлӱ, јакшы профессиялу јиит кижи нениҥ учун јӱрӱмин јурт ээлемдеги ишле колбогон? Бистиҥ эрмек-куучыныс бу сурактаҥ башталган. – Мен университетти божодып, черӱге баргам. Оноҥ келеле, алган\nКычырыштарда айдылган шӱӱлтелер\nКӱчӱрген айдыҥ 8-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ парламентиниҥ јаан залында Алтай Республиканыҥ келер ӱч јылга тургузылып јаткан бюджединиҥ јондык кычырыштары ӧткӧн. Кычырыштарда тергеениҥ бӱдӱреечи ле јасакчы јаҥдарыныҥ, јондык организациялардыҥ чыгартулу улузы, эксперттер, аймактардыҥ администрацияларыныҥ ла јурт јеезелердиҥ јаандары турушкандар. Кычырыштардыҥ туружаачылары текши шӱӱжӱге јолдордогы бӧлӱктиҥ, су-кадыкты корыырыныҥ, эмчилердиҥ јадын-јӱрӱминиҥ ле олордыҥ ижиниҥ айалгаларын јарандырарыныҥ, туризмниҥ бӧлӱгин\n«Алтайды мен коомой ӧзӱмдӱ тергее деп айдар кӱӱним јок»\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ ӧткӧн талдаштарында Олег Хорохордин быжу јеҥӱ алган. Политологтор јаҥы башкараачыны тӧп кылыкту, је чокым керектерде эрчимдӱ кижи деп айдыжат. Алтай Республиканыҥ јаҥы башчызы иштеген ӧйинде кажы ла аймакта јаҥыс катап эмес болуп, јурттардыҥ тал-ортозынаҥ кӧбизине јеткен. Ол аҥылу сигнал јок автомобильдӱ маҥтадат, экономклассла учуп јат ла Россияныҥ эҥ кӧп нацияларлу тергеезиниҥ кажы\nВладимир Путин Казахстанныҥ президентиле ӧткӧн туштажуда «Алтайдыҥ алтын эбирӱзи (Золотое кольцо Алтая)» ӧзӱм алынзын деген кычыру эткен. Россияныҥ президенти Владимир Путин кӱчӱрген айдыҥ 7-чи кӱнинде Россия ла Казахстан ортодо ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ албатылар ортодогы форумында турушкан. Омск калада ӧткӧн бу форумда гран-кыйу јанындагы ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ ӧзӱминиҥ сурактары кӧрӱлген. Ороонныҥ башкараачызыныҥ темдектегениле, эки ороон ортодо колбулар једимдӱ


Кам јаҥыла Берлин танышты - altaicholmon\nКам јаҥыла Берлин танышты\nРоссияныҥ Jурукчылар биригӱзиниҥ турчызы, кӧп тоолу кӧрӱ-маргаандардыҥ туружаачызы ла јеҥӱчили Аржан ЮТЕЕВЛЕ эрмек-куучын јиит јурукчыныҥ Берлинде ӧткӧн кӧрӱзи керегинде ӧтти.\n—Аржан, Берлинниҥ Azps Pro Dono деген галереязында сениҥ таҥынаҥ «Камныҥ илбизиндӱ алкыштары» («Шаманская мистерия») деп адалган кӧрӱҥ ачылганы керегинде солун табышты угуп сӱӱндис. Jилбилӱ јол-јорыгыҥ, јайаан кӧрӱҥ керегинде угарга јилбилӱ.\n—Бу ла кече-башкӱн Германияныҥ тӧс калазы Берлинде болдым. Бӱгӱн дезе мында, јер-алтайыма једип келдим. Берлинде јарлу галереяда бойымныҥ иштеримниҥ (живопись, графика) «Камныҥ илбизиндӱ алкыштары» деп адалган кӧрӱзин окылу айалгада ачтым.\nКичӱ изӱ айдыҥ 30-чы кӱнинде самолетко отурып, Красноярсктаҥ Москва ажыра Германия јаар учтым. Jаан изӱ айдыҥ баштапкы кӱндеринде кӧрӱ ӧдӧтӧн галереяныҥ залдарыла таныжып, јуруктарды келиштире ылгап, кӧрӱни белетедим.\nКӧрӱниҥ ачылтазы јаан изӱ айдыҥ 6-чы кӱнинде ӧтти. Ӧкпӧӧриш, санааркаш болгон ло. Jе кем јок. Кӧрӱге кӧрӧӧчилер кӧп келген. Орус та, немец те укту улус јуруктарымла соныркап, кӧп тоолу сурактар да бергилеп турды. Кӧрӱге тургузылган иштерге јилбӱ бар, канайда бойымда сананып алгам, ол ло аайынча эптӱ келижип барды.\n—Галерея сениҥ иштериҥле кайда танышкан, сеге канайып чыккан?\n—Бу галереяныҥ јааны Интернеттеҥ мениҥ јуруктарымды кӧрӱп, оноҥ меге чыккан. Галереяныҥ ээлери Алексей Шрайнер ле Наталия Чеботарева деген улус. Бистиҥ галереяда кӧрӱҥди тургузарыҥ ба деп сураарда, јӱпсинип ийдим. Оноҥ былтыр, быјыл араайынаҥ каруулу ишке белетенип баштагам.\nГалеристтердиҥ айтканыла, олор галереязына јиит јурукчыларды кычырбай турган болуптыр. Jе ары јанынаҥ, байла, ырызым тарткан болор бо…\n—Кӧрӱге кандый иштериҥди чыгардыҥ, кӧргӱстиҥ? Алтай албатыныҥ јебрен-кумран ӧйлӧрдӧҥ ала јаҥдаган јаҥын, культуразын, тӱӱкизин бойыҥныҥ иштериҥ ажыра кӧргӱзер амаду болды ба? Jер-телекейде кам јаҥына јилбӱ јаан ине…\n—Кӧрӱ «Камныҥ илбизиндӱ алкыштары» деп адаларда, кычыраачылар, байла, јуруктарда кӧргӱзилгенин, айдылганын ӧзӧгиле сезип, оҥдоп ийген болор. Нениҥ учун дезе ол бистиҥ каныста, ӧзӧгисте бар байлыгыс ине.\nКӧрӱге мынаҥ озо болгон иштердеҥ «Кайчы», «Алматтардыҥ тӱӱкизи», «Ук-тӧстӧрдиҥ кычыртузы» деген јуруктар ла «Алтайдыҥ чечектери» деген јуруктардыҥ бирӱзи, «Ӧйлӧр колбузы» деген јуруктыҥ копиязы чыгарылган.\nJе јаан јол-јорыкка барарга шыйдынып турала, база јаҥы иштерди јурагам. Тӧс иш деп, «Камныҥ илбизиндӱ алкыштары» деген јурукты айдарга јараар. Бу ла иштиҥ адыла кӧрӱ адалган. База «Ээлердиҥ талдап алганы», «Тудулу» («Табу») деген тизӱ иш кам јаҥыла тудуш. База «Очы-Бала» деп јурукты јурагам. Кӧрӱге келгендерге бу јурук база јараган. Галеристтер бу јурукты бойына арттыргызып алар кӱӱндӱ.\nJуруктардыҥ адын кӧрзӧ, 6 кире иш чала ас деп билдирер. Jе тоозыла алар болзо, кӧрӱге 20-ге шыдар иш тургузылды.\n—Ада-ӧбӧкӧниҥ јаҥдаган јаҥына учурлалган кӧрӱ Берлинниҥ галереязында канча кире ӧйдиҥ туркунына иштеер? Jуруктарыҥды садып аларга кӱӱнзеген улус кӧп лӧ болбой?\n—Кӧрӱ куран айдыҥ 6-чы кӱнине јетире иштеер. Кӧрӧӧчилер јараган јуругын тургуза ла садып алар кӱӱндӱ, амадулу Jе кӧрӱ ӧйинде ишти садарга, сыйлаарга јарабас. Кӧрӱде кажы ла экинчи кижи јуруктар аайынча сурактар берген. Кандый эп-сӱмеле, канайда јурагаҥ деп јилбиркеп тургандары кӧп лӧ болды. Кожо фотојурукка тӱжек деп те сурагылап турды.\nИштеримди тирӱ, ийделӱ, кижиниҥ ӧзӧгине табарар кандый да саҥ башка сезимдӱ деп, кӧрӧӧчилер јаныма келип, айдып турдылар. Онойдо ок јуруктарыҥнаҥ амыр-энчӱ, тымык, јайым, кӱӱ, јебрен ӧйдиҥ тыныжы да билдирет деп шӱӱлтелерди угарга келишти. Кӧрӧӧчилерге јараганын, кӧксине табарганын кӧрӧргӧ-угарга оморкодулу болды. Нениҥ учун дезе иштерим ажыра олор тӧрӧл Алтайымла, алтай албатыла, угы-тӧзисле, тӱӱкибисле танышкан, куучындашкан деп сананадым. Кӧрӧр-сезер кам улустыҥ алкыжын база сескен болор…\n—Аржан, солун ла ыраак јол-јорыкка барарга, кандый бир јердеҥ болуш болды ба? Айса болзо, јол-јорыкты алкы бойыҥныҥ арга-чыдалыҥла алып чыктыҥ ба?\n—Jӱрӱмде кажы ла учуралда, байла, бойыныҥ темдеги, шылтагы бар. Мен Красноярскта Василий Янныҥ «Чингиз-Хан» деген бичигине јуруктар јурагам. Jаан ла каруулу иш болгон. Чингис-Каанныҥ бойыныҥ јуругын јурадым. Jаан кам кижидеҥ суранып, айдынып иштедим. Jакылтаны бӱдӱргем. Иш јакылта берген улуска јараган. Онойып, јолго керектӱ акча-манат табылды.\n—Тургуза ӧйдӧги ӱредӱҥ јанынаҥ угарга база јилбилӱ…\n—Jуранарыныҥ Красноярсктагы институдын былтыр божодып салдым. Быјыл бу ла калада јуранарыныҥ академиязында јӧптӧжӱ аайынча стажировка ӧдӱп јадым. Эки јыл ӱренерим. Келер јылда мында ла, Красноярскта, ӱренген ӱредӱм, эткен ижим аайынча кӧрӱ болор.\n—Тӧрӧл Алтайыҥда таҥынаҥ кӧрӱни белетеп тургузары јанынаҥ амадуларыҥ кандый? Jерлештериҥ, кӧрӧӧчилер алтай јииттиҥ иштериле јууктада таныжарга энчикпей турган болор.\n—Келер јылда кӧрӱни Алтайыма экелерим деп бек шӱӱп алдым. Быјыл тапту, јазап белетенер керек. Ӱренип, билип алганымды эл-јонго кӧргӱзер керек. Jеткен једимдеримди меге тӧрӧл јерим берген ине. Айдарда, алганымды баалап, быйанымды айдары база керектӱ деп сананадым. Кӧп улус кӧрӱҥди качан экелериҥ, кӧргӱзериҥ деп сурагылап јат. База ла эмеш сакып ийигер деп айдадым.\n—Аржан, сеге ичкери јолыҥды табарга, јолыҥа турарга болушкан улус, байла, кӧп лӧ дезеҥ? Алтай јериме, албатыма меге бергенин кайра јетирери керегинде айдарыҥда, шак ол улус керегинде айттыҥ ба?\n—Эйе, мен алтай ӧзӧктӱ, алтай тилдӱ кижи инем. Кайда ла јӱрзем, мен алтай деп, оморкоп айдадым. Германияда мен алтай дезем, улус мен јаар кайкаган кептӱ кӧргӱлеп турды. Ӧскӧ талаларда улус Алтайский крайды ла Алтай Республиканы ылгаштырбай, бир ле јер деп бодоп тургандарын угарга келижет. Мен алтай, Алтай Республикадаҥ деп айдып, јартап ла јӱредим.\nМениҥ энем Роза Учуровна, адам Андрей Айдышевич Ютеевтер су-алтай улус. Мен каланыҥ 7-чи таҥмалу школында ӱренгем. Оноҥ культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжинде ӱрендим. Ӱредӱчим јарлу јурукчы Амыр Борисович Укачин. Мени јаан телекейдиҥ јолына чыгарган кару ла јуук улузыма јаантайын быйанду јӱредим.\nМениҥ кӧксимди ойгозып, кӧзимди ачып, сениҥ Алтайыҥ, угы-тӧзиҥ, тилиҥ, калыгыҥ бар деп ичкери апарган улус бу болор. Мен эмди јорыктап, иштеп, јуруктарым ажыра јииттерди бойыныҥ јерине, тилине, јаҥжыгуларына бурылзын, «јанзын» деп кӱӱнзейдим.\nБойымныҥ јуруктарымда алтай кеп-куучындардыҥ, кай чӧрчӧктӧрдиҥ, «Алтай баатырлардыҥ» керсӱ, укаа-санаалу сӱр-кеберлери ажыра јиит улусты санандырар амаду бар.\n—Быјылгы јыл сеге једимдӱ деп айдарга јараар. Берлиннеҥ озо сен база ӧскӧ кӧрӱлерде туружарыҥда, јолду јеҥӱлер болгон ло дезеҥ? Олордыҥ бирӱзин де болзо, адап ийген болзоҥ?\n—Быјыл кандык айдыҥ учкары Новосибирскте «Сибирьдиҥ јайалталары» деген кӧрӱ-маргаанда туружып, Гран-приле кайралдаттым. Былтыр Татарстанда тӱрк тилдӱ карындаштардыҥ јурукчылары јуулышкан. Алтайдаҥ бис — нӧкӧрим Игорь Катонов, ӱредӱчим Амыр Укачин ле мен — јӱргенис. Анда јолуккан улус бис бойыныҥ алтай тилин билер јурукчылар деп кайкап, соныркап јаткандарын.\nJайаан јол-јорыктар, кӧрӱлер болуп ла јат. Турция да јаар јӱргенис. Ондо ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ кабайы болгон Алтайдаҥ келген карындаштарыс деп айдар. Алтай тилисти эҥ ле јебрен тил деп айтканда, угарга оморкодулу.\n—Аржан, Берлинге бурылза, бош ӧй келижерде, бу калала, оныҥ байлыгыла таныштыҥ ба?\n—Мен јайаан иштӱ кижи болгон адымда, телекейде ады јарлу музейлерде, Берлинниҥ Национальный галереязында, Боде музейде ле оноҥ до ӧскӧлӧринде болдым. Кӧп тоолу кӧрӱлерге барып, јилбилӱ экспозицияларла таныштым.\n—Ыраак јол-јорыктаҥ тӧрӧл јериҥе, ада-энеҥе јанып, Алтайдыҥ ару кейиле тынып, аржан сууларынаҥ амзап, эмеш амыраарыҥ ба? Jе кеендиктиҥ улузы эбире курчаган јарашты кӧксине алып, ак чаазынга саларга меҥдеер улус ине. Айдарда, тайга-ташла јорыктап, Алтайыҥнаҥ алкыш-быйан алып, ичкери јортор деген амаду бар ла болбой?\n—Эйе, алтай кижи Алтайдыҥ ару сындарына чыгып, эбире курчаган улу ла кеен ар-бӱткенниҥ ортозына таҥ атту јортып, јойу базып, эҥирде одудагы оттыҥ јанына отурып, кӧк айаста теҥерини, јылдыстарды ајыктап, байбак мӧштиҥ алдына амырап конотоны сӱреен јаан ырыс ине. Алтайыҥныҥ алкыш-быйаны шак ла мындый јайым ла куулгазын јарашта.\n—Аржан, солун куучын-эрмек учун быйан. Кычыраачылардыҥ адынаҥ Берлинде таҥынаҥ ӧткӧн кӧрӱҥле уткыйдыс.


Сентябрь 2017 - altaicholmon\nКирелте де, ӱнбереечиниҥ јилбӱзи де учурлу…\nАлтай Республиканыҥ алтынчы катап тудулган Эл Курултайыныҥ сыгын айдыҥ 22-чи кӱнинде ӧткӧн 28-чи сессиязы керегинде газетте јарлалган. Бу ок кӱнде, сессияныҥ кийнинде, депутаттар пресс-конференция ӧткӱрдилер. Ондо Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Председателиниҥ ордынчызы, «Единая Россия» партияныҥ парламенттеги фракциязыныҥ башкараачызы М. А. Терехов, парламенттиҥ акча-манат, калан ла экономикалык политика аайынча комитединиҥ председатели С. А. Ефимов, парламенттиҥ\nЭл музей—Алтайдыҥ оморкодузы ла байлыгы\nБеш јыл кайра кӱски айас кӱнде А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейдиҥ јаҥыртылган јаҥы туразыныҥ ачылтазы болгон. Бу ачылтага текши тооло эки муҥнаҥ ажыра эл-јон јуулган эди. Олордыҥ ортозында «Газпромныҥ» бу кӧдӱриҥилӱ керекке амадап келген јааны Алексей Миллер болгон.\n«Туулу Алтай» ГТРК-ныҥ берилтелери—текшилей\nБистиҥ тергеениҥ албаты-јоныныҥ 97 проценттеҥ кӧбизи «Туулу Алтай» ГТРК-ныҥ программаларын чыҥдыйы бийик цифровой бӱдӱмле акча тӧлӧбӧзинеҥ кӧрӧр аргалу болуп калган. Мындый арганы телекӧрӧӧчилер «Россия Федерацияда телерадиоберилтениҥ ӧзӱми» деген федерал адылу программаныҥ шылтузында алган. Бу программа аайынча ороонныҥ албаты-јоны цифровой эфирный телерадиоберилтениҥ составына кирип турган тергеелик (јербойындагы) берилтелерле јеткилделер. Бистиҥ республиканыҥ эл-јоны 10 текшироссиялык телеканалдарды\nМанјӱректиҥ кӧли аруталар\nСыгын айдыҥ 27-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели А. В. Бердников Майма аймакта Манјӱректиҥ кӧлиниҥ јарадында бу кӧлди балардаҥ (ил) арутаары, мында улус амыраарына јарамыкту айалгалар тӧзӧӧри јанынаҥ иштерге учурлалган ишмекчи јуун-туштажуны ол иштерди ӧткӱрип тургандардыҥ чыгартулу улузыла ӧткӱрген.\nДаунхилл айынча сӱрекей чӱмдӱ јол\nМанжерокто даунхилл (кырдаҥ чаналу, эмезе велосипедтӱ, эмезе автомобильдӱ, ӧскӧзиле де маҥтадып тӱжери) аайынча маргыжатан сӱрекей чӱмдӱ јол тудулат. Ол бойыныҥ узуныла, кадалгак јолдорыла, ӧдӧргӧ кӱч болгоныла Россияда баштапкы јерде турат деп, специалисттер јартайт. Бу јолдыҥ узуны 1700 метр.\nАды јарлу јорыкчы Горно-Алтайскта\nАды јарлу јорыкчы, Орус географический обществоныҥ турчызы Иван Ширяев Горно-Алтайскка келди.


20.04.2018 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\nБилгири кӧп, ченемели јаан\nКандык айдыҥ 21-чи кӱнинде окылу государстволык байрамдардыҥ бирӱзи – јербойында башкарынарыныҥ кӱни темдектелип јат. Оныҥ тӧс учуры Екатерина II каан калаларга Жалованный грамота чыгарып, эл-јонына кӧп аргалар бергенине тайанат. Тургуза ӧйдӧ бу байрамныҥ учуры — јербойында башкарынып, демократиялык ороонныҥ ла јадын-јӱрӱминиҥ кемин бийиктедеринде ле ӧҥжидеринде.\n«Арга-чыдал јеткенче иштеп ле јадырыс…»\nДанил Кохоев Оҥдой аймакта Алтыгы Талду јуртта јурт јеезениҥ јааны болуп бежинчи јыл иштеп јат. Бӱгӱн тӧрӧл јуртыныҥ эл-јоныла јуук колбуда иштеп турган јиит башкараачыла ӧткӱрген эрмек-куучынды јарлап турубыс.\n«Jуртымныҥ јоны јӧмӧп јат…»\nКош-Агаш аймактыҥ Кӧкӧрӱ јурты — республиканыҥ кӧп албаты-јонду, јаан јурттарыныҥ бирӱзи. Ол иштеҥкей ле јарлу улузыла, јакшынак јаҥжыгуларыла тергеебисте јарлу. 2005 јылдаҥ бери, 13 јылга чыгара, Кӧкӧрӱдеги јурт јеезени Борис Бидинов башкарат. Ол ӱредӱзи аайынча ӱредӱчи кижи, Горно-Алтайсктагы педучилищени ле ГАГУ-ныҥ география факультедин ӱренип божоткон. Самбо кӱреш аайынча спорттыҥ узы. Ӱйи Кӧкӧрӱниҥ школында ӱредӱчи болуп


Туулган кӱниҥле, Тӧрӧлим! - altaicholmon\nКичӱ изӱ айдыҥ 12-чи кӱнинде Арасейдиҥ Кӱни темдектелген\nОдус јыл кайра, 1990 јылда бу кӱнде РСФСР-дыҥ кемнеҥ де камааны јок ороон деген Декларациязы јӧптӧлгӧн. 1991 јылда эҥ баштапкы демократический талдаштар ӧдӧрдӧ, Борис Ельцин РФ-тыҥ президенттине тудулган. Съездтиҥ залында отурган албатылык 929 депутаттаҥ 907 кижи ӱнин декларацияны јӧмӧп берген, удура 13 ле кижи болгон. Баштапкы ӧткӱрилген мындый талдаштар тӱӱкиде РСФСР-дыҥ демократический ороон болорына баштапкы алтам эткени болды. 1994 јылда ороонныҥ јааны бу кӱнди Декларация јӧптӧлгӧн байрамдык кӱн деп јарлаган. 1998 јылдаҥ ала Россияныҥ Кӱни деп адалган.\nБу тоомјызы јаан байрам улу ла мактулу тӱӱкилӱ ороонныҥ албатызын ончозын бириктирип јат. Бис баша-башка укту, кудайлу ла бӱдӱмјилӱ де болзобыс, бис ончобыс бир ороонныҥ улузы. Бистиҥ Тӧрӧлис тереҥ кӧгӱс байлыкту, культуралу ла јаҥжыгуларлу. Албатыныҥ бек кӱчиле, укаа-ойгор санаазыла орооныс ӧйдиҥ некелтелерин бӱдӱрет. Бӱгӱн бистиҥ орооныс телекей ичинде јаан тоомјыда. Бу кӱнде текши Арасей ичинде байрамдар, концерттер јылдыҥ ла ӧдӧт. Кӧдӱриҥилӱ айалгада 14 јажы јеткен балдарга паспортты миграционный служба табыштырат. Россияныҥ президенти Владимир Путин россияндарды изӱ уткыйт.\nАлтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин уткуулында мындайда айтты: «Слерди Россияныҥ Кӱниле уткуп турум! Бу байрам государствоныҥ байрамдарыныҥ кӱнтизӱзинде аҥылу јерде туруп јат. Шак бу кӱнде бистиҥ государствоныҥ кемнеҥ де камаанду эмези, јайымы ла суверенитеди байрамдык айалгада темдектелет. Коронавирус таркаарын токтодорыла колбулу кирелендириштердеҥ улам быјыл Россияныҥ Кӱниле колбулу керек-јарактар онлайн бӱдӱмле ӧткӱрилер. Тӧрӧлистиҥ кӧп чактарга улалып келген тӱӱкизинде болгон ас эмес уур-кӱчтерди чилеп, бу ооруны јеҥип чыгарыска быжу бӱдедим. Алтай Республика орооныстыҥ айрып болбос бӧлӱги болуп јат, ийде-кӱчтӱ, бийик ӧзӱмдӱ болзын, кажы ла кижи бойыныҥ Тӧрӧлиле оморкоп, оныҥ једимдерин кӧптӧдип турзын деп, бис ӧмӧлӧжип иштеп јадыс». Кажы ла муниципал тӧзӧлмӧдӧ јаандары бойыныҥ аймагыныҥ улузын уткып, јылу сӧстӧрин база айдып бардылар.\n«Алтай Республиканыҥ албатызыныҥ база бир сӱӱген јайгы байрамы — Россияныҥ Кӱни. Бу кӱнде јылдыҥ ла јаан байрам ӧткӱрилип, тӧс тепсеҥде бистиҥ тергееде јадып турган башка-башка укту улус јуулып, аш-курсагын экелип байрамдайтан» — деп, ОНФ-тыҥ тергеелик штабыныҥ сопредседатели Андрей Ищенко айдып барды. 2010 јылда Текшироссиялык тооалыш ӧйинде бистиҥ тергееде 206 168 кижиниҥ тоозы алынган. Оныҥ 56% бойлорын орус деп айттылар, 34% — алтай, 6% — казах. 3% улустыҥ тоозында украин, узбек, молдован, корей, грузин, армян уктулар. Ас тоолу калыктар ортодо эҥ ле кӧби 1,8% — телеҥиттер, 0,9% — тубалар, чалкандулар ла кумандылар 0,5% . Алтайкрайстаттыҥ јааны Ольга Ситникова Алтай Республикада бу байрам мында јадып турган албатылардыҥ јаҥжыккан культураларын байрамы болуп ӧдӧт деп айдып барды.\nБу јылда ОНФ, культураныҥ министер-ствозы, национальный политиканыҥ комитеди, албаты-јонныҥ су-кадыгын чеберлеп турган ӧй дӧ болзо, башка тергеелердеҥ аҥыланбай, база јаан байрам ӧткӱрдилер. Оныҥ кӧп сабазы экран ажыра болды.\nНациональный политиканыҥ ла јондык колбулардыҥ республикан комитеди кӱӱк айдыҥ 14-чи кӱнинеҥ ала кичӱ изӱ айдыҥ 12-чи кӱнине јетире кӧп тоолу соот-маргаандар тӧзӧп ла башкарып ӧткӱрди. Ол тоодо, «Орус тилдиҥ эрјинелери» деп видеороликтердиҥ патриотический маргааны, Арасейдиҥ албатыларыныҥ алама-шикириниҥ мастер-клазы, Триколор деп флешмоб, кан табыштырарыныҥ неделези, айылдарыныҥ јанында «Бистиҥ Россия» деп ойын-концерттер ӧткӱрилген. Онойдо ок «Россияныҥ маанызы» деп флешмоб-акцияда улус кӧзнӧктӧрин јарандырдылар. Кичӱ изӱ айдыҥ 11-чи кӱнинде Арасейдиҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Владимир Кончев башкарган Государстволык филормонияныҥ ла јиит ле јайанду артисттердиҥ онлайн-концерти ӧтти.\nБайрамдык кӱнде тергеедеги «ОНФ-ныҥ јашӧскӱриминиҥ» турчылары ла «Бис кожо» деп штабтыҥ волонтёрлоры мындый соот-маргаандар ӧткӱрдилер: фото-квест, онлайн челлендж, Мениҥ РОССИЯМ, «Мениҥ мааным — мениҥ оморкодуум» акция. Онойдо ок Майский кӱрде, тергеениҥ тӧс јеринде туружаачыларды албатылардыҥ аш-курсагын белетеп азырадылар.\nАлтай Республиканыҥ ла Алтай крайдыҥ гран-кыйузында, ГИБДД-ныҥ пунктында, ары-бери ӧткӧндӧргӧ триколор-ленталар ӱледилер. Онойдо ок мында тургузылган јазамал мааныныҥ јанына айылчылар ла каланыҥ улузы јурукка соктыртып бардылар. «Бис кожо» деп акцияныҥ туружаачылары онойдо ок улуска бойыгардыҥ су-кадыгарды коронавирустаҥ чеберленигер деп, эске алындырдылар.\nАлтай албатыныҥ байлу суузы Кадын кечире Айдыҥ кӱринде јаан байрам база ачылды. Мында алтай кеп-кийимин ле орус кеп-кийим кийген кыстар туштажып, орус каравай калажы, алтай боорсок ло оноҥ до башка алама-шикирле ӱлежип, ороонныҥ маанычактарын келген улуска база сыйладылар.\nБолчомдордыҥ «Радуга» садында — «Мааныны бедире» деп квест-ойын ӧткӱрилди.\nӦткӧн ӧй – ол бистиҥ ороонныҥ тӱӱкизи. Кажы ла кижиге бойыныҥ Тӧрӧлиниҥ тӱӱкизин билер, оҥдоор ло тоор керек. Эмди бистиҥ Тӧрӧлисти јаан једимдер сакыйт деп иженедис. 2020 јылда Конституцияда кӧп солунталар эдилер. Оны анчада ла јаш ӱйе, олордыҥ келер ӧйине тузалу учун, јаан ла орто јашту улус јазап кычырып, оҥдоп, кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинде ӱнин берип, јӧмӧӧр болор.


Аракыдашла тартыжарыныҥ курч сурактары - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыырыныҥ министерствозында «Алтай Республикада аракыдаштыҥ курч сурактарыныҥ аайына чыгарыныҥ аргалары» деп темалу кӱрее-куучын ӧтти. Ол Эрӱӱл јӱрериниҥ бастырароссиялык кӱнине ле Аракыдашла тартыжарыныҥ ла эрӱӱл јӱрӱмниҥ бастырателекейлик кӱнине учурлай ӧткӱрилди. Кӱрее-куучынныҥ амадузы — аракыдашты болдыртпазында бӱдӱреечи јаҥныҥ органдарыныҥ ла јондыктыҥ јаба ижин бӱгӱнги кӱнниҥ аргаларыла ӧткӱрери, СМИ ажыра эл-јонго аракыдаштыҥ кижиниҥ эди-канына коомой салтары, аракыдаштыҥ јонјӱрӱмдик-психологиялык салтарлары,\nсу-кадык јӱрӱм ле су-кадык керегинде јетирӱлер эдери.\nКӱрее-куучында тергеениҥ су-кадыкты корыыр организацияларыныҥ, су-кадыкты корыырыныҥ, ӱредӱликтиҥ министерстволорыныҥ, ӱредӱликтиҥ, культураныҥ учреждениелериниҥ, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы туруштылар ла јетирӱлер эттилер.\nСу-кадыкты корыыры аайынча министрдиҥ ордынчызы Александра Путилова аракыдаш јанынаҥ ороон ло республика ичиндеги айалга керегинде јетирӱ этти. Аракыдаш, алкоголизм бӱгӱнги обществоныҥ эҥ курч сурактарыныҥ бирӱзи болуп, инфекционный ла инфекционный эмес оорулардыҥ, рактыҥ, чемет ле буурдыҥ ооруларыныҥ, ВИЧ-инфекцияныҥ, ичтеги баланыҥ једикпестӱ ӧзӱминиҥ, сынык-бычыктардыҥ, корондолгоныныҥ, кол салынып божогонынаҥ улам јӱрӱмнеҥ эрте барып турганыныҥ, кенеп каларыныҥ шылтагы болот. Оноҥ улам, билелер ле јуук улус ачу-коронго алдыртат, ичип турган кижиниҥ де, оныҥ билезиниҥ де, тӧрӧӧндӧриниҥ де, балдарыныҥ да салымы бузулат, ӱрелет.\nСу-кадыкты корыырыныҥ бастырателекейлик организациязыныҥ јетирӱзиле, јылдыҥ ла аракыны ӧйинеҥ ӧткӱре кӧп ичкенинеҥ 3 миллион кижи божоп јат. 20-39 јаштулардыҥ ортодо божогондордыҥ 13,5% аракыдаштаҥ улам божойт. Аракыдаш су-кадыкка коомой салтарын јетирип турганыла коштой, ол текши обществого до, таҥынаҥ улуска да јаан экономикалык чыгым экелет. Аракы улусты амтаныла да эмес, аракыдаҥ улам кижиниҥ санаа-кӱӱни кубулып, арыганын, санааркаганын ундыдып турганыла јилбиркедет. Ичип турган кижи айыл-јуртындагы, јонјӱрӱмдик ӧскӧ дӧ курч сурактардаҥ аракыныҥ болужыла «јажынарга» ченежет. Је аракы мында болушчы эмес. Кижи орого, аракыныҥ олјозына там ла ары тереҥжиде тӱжет.\nБистиҥ тергееде аракыдашла тартыжары, аракыдашты астадары јанынаҥ кӧп керектер ӧткӱрилет. Врачтарла, политиктерле, билимчилерле кожо бу иште јашӧскӱримниҥ организациялары, волонтерлор туружат. Јондык ишчилердиҥ баштаҥкайыла јылдыҥ ла ӱлӱрген айдыҥ 3-чи кӱнинде Эрӱӱл јӱрериниҥ бастырателекейлик кӱни ӧткӱрилип, кӧп керектер болуп туру. Онойдо ок аракыдашла тартыжарында государствоныҥ јанынаҥ база кӧп керектер эдилет. Бу керектердиҥ шылтузында Россияда аракы ичери, 2003 јылдазына кӧрӧ, эки катапка астаган эмезе 43%. Су-кадыкты корыырыныҥ бастырателекейлик организациязыныҥ јетирӱзиле, Россияда эр ле ӱй улустыҥ аракыдаштаҥ божооры келиштире 39 ло 36 процентке астаган, россияндардыҥ јӱрӱми узаган (эр улустыҥ 68 јаш ла ӱй улустыҥ 78 јаш).\nМинистрдиҥ ордынчызыныҥ темдектегениле, «Су-кадык» деп нацӱлекерле, «Су-кадык јӱрӱм јӱрерин тӧзӧӧри» деп федерал ӱлекерле ӧйинеҥ ӧткӱре кӧп аракыдаарыла тартыжарында бир канча керектер ӧткӱрилет. Бу ишти бистиҥ республикада тӧзӧлгӧн Медицинский профилактиканыҥ тӧс јери, наркологтор, психологтор ӧткӱрип туру.\n«Эрӱӱл Россия» деп федерал ӱлекерле Россияныҥ тергеелериниҥ эрӱӱл јӱрӱм аайынча рейтинги тургузылган ла 2018 јылдагы турулталары алынган. Тергеелердиҥ эрӱӱл јӱрӱми алты ээжиле чоттолгон: аракыдаҥ корондолып божогондордыҥ тоозы, алкоголизм деп диагнозту ла чотко тургузылган улустыҥ тоозы, эзирикте эткен каршулу керектер, тергееде садылган аракыныҥ кеми, аракыдашка удурлажа јасактардыҥ ийдези, онойдо ок јасакка келишпес аргала аракы чыгарганыла, сатканыла колбулу бузуштардыҥ тоозы. Кажы ла тергее канча ла кире ас баллду болзо, ондо айалга јакшы. Онойып, јакшы айалгалу беш тергеениҥ тоозына Кавказтыҥ республикалары кирген: Чечня — 12,78 балл, Ингушетия — 12,82 балл.\nАлтай Республика 47-чи јерде, 37,43 балл. Бистиҥ айылдаштарыс Алтай край 33-чи (34,55 балл), Хакасия 70-чи (40,38), Тува 52-чи (37,71) јерде.\nРоспотребшиҥжӱниҥ АР-дагы башкарту-зыныҥ ла Гигиена ла эпидемиология аайынча тӧс јериниҥ каруулу ишчизи Варвара Шилкова башкартуныҥ шиҥжӱлӱ ижиниҥ турулталарыла, онойдо ок 2019 јылдыҥ ӧткӧн ӧйинде аракыдаш јанынаҥ айалгала таныштырды. 2016 јылдыҥ јаҥар айынаҥ ала спирттӱ продукцияны садары кирелендирилген. Оноҥ бери «изӱ линия» иштеген ле консультациялар берилген. 2018 јылда Роспотребшиҥжӱ аракы садып турган 172 объектти шиҥжӱлеген. 116 объектте бузуштар илезине чыгарылган. Спирттӱ продукцияныҥ 190 пробазы алынган. Садудаҥ керектӱ ээжилерди бузуп садылган 43 дкл. кемдӱ 14 партия аракы јоголтылган. Шиҥжӱлердиҥ турултазында бурулу улусты (8 юрлицо, 88 таҥынаҥ аргачылар) административный каруузына тургузары керегинде 96 јӧп чыгарылган. Олорго 207000 салковойго административный штраф салылган, 5 предупреждение эдилген. Бир объекттиҥ ижи чек токтодылган.\n2019 јылдыҥ тогус айында спирттӱ продукция садып турган 34 объект шиҥжӱлелген, 54 проба алылган. 24 бузуш илезине чыгарылган, 21 протокол тургузылган. 51000 салковойго штраф салынган, садудаҥ 15,55 дкл. кемдӱ 6 партия аракы јоголтылган. 2017 јылдыҥ јайынаҥ бери тергеениҥ јеринде текши тооло шил јунар 5835 литр суузын садудаҥ чыгарылган.\nВ. Шилкова оноҥ ары 2019 јылдыҥ ӧткӧн ӧйинде аракыдаҥ корондолыш керегинде јетирӱ этти. Роспотребшиҥжӱниҥ башкартузыныҥ мониторингиниҥ турултазында быјыл тогус айдыҥ ичинде спирттӱ продукциядаҥ корондолгон 37 учурал болгон, 29-ында улус божогон. Ӧткӧн јылдыҥ бу ок ӧйиле тӱҥейлезе, аракыдаҥ корондолыш 1,3 катапка, оноҥ улам божогондордыҥ тоозы 1,27 катапка кӧптӧгӧн. 2018 јылда 27 кижи корондолгон ло 22-зи божогон.\nӦлӱмдӱ 27 учуралдыҥ шылтагы этиловый спиртти ӧйинеҥ кӧп ичкени, 2 учуралдыҥ – метиловый спиртле корондолгоны болгон. 2019 јылда аракыдаҥ корондолгон кӧп учуралдар Кӧксуу-Оозы, Кан-Оозы, Улаган ла Оҥдой аймактарда болгон. Эҥ кӧп аракыдаш ишјоктордо ло пенсияда улуста болуп јат. Онойдо ок 75% учурал эр улуска, 25% ӱй улуска келижет. В. Шилкова каруулу ведомствоныҥ профилактикалык ла шиҥжӱлӱ иштерин адап, ол тоодо эзирик ле бойы базып болбой турган улусты јетирер ле болуш эдер аҥылу учреждениелер тӧзӧӧр суракты тургузарын айтты.\nРоспотребшиҥжӱниҥ чыгартулу кижизи оноҥ ары Су-кадыктыҥ бастыра телекейлик айлыгында (быјыл јаскыда ӧткӧн) орто аҥылу ӱредӱлӱ учреждениелердиҥ, ГАГУ-ныҥ агроколледжиниҥ студенттери ортодо ӧткӱрилген анкетированиениҥ турулталарын адады. Текши тооло 15-23 јашту 277 уул ла 322 кыс турушкан. Уулдардыҥ 34,3% каа-јаа ла ичет, кыстардыҥ дезе 35,1%. Неделеде ӱч катаптаҥ ас эмес ичип тургандар: уулдардыҥ 1,8%, кыстардыҥ 4,3%. Кажы ла кӱн уулдардыҥ 5,4%, кыстардыҥ 1,0% ичет. Аракы ичпей тургандар: уулдар – 54,1%, кыстар – 56,2%. Санааркашты јаба базарга аракыдап ла таҥкылап тургандар: уулдар 7,2%, кыстар 10,2%.\nВ. Шилкова Роспотребшиҥжӱниҥ тергееде улустыҥ аракыдаҥ корондолорын, оноҥ улам ӧйинеҥ озо божоорын астадар ла тергееде демографиялык айалганы јарандырар амадула эдетен иштер керегинде шӱӱлтезин база јарлады.\nАР-дыҥ психиатрический эмчилигиниҥ баш врачы Ирина Карпова бу эмчиликте республиканыҥ ла Алтай крайдыҥ коштойында райондорыныҥ эл-јонына наркологический болуш јетирип, медикаментозный ла профилактикалык иштерди ӧскӧ ведомстволорло кожо эрчимдӱ бӱдӱрип турганын куучындады. Алтай Республиканыҥ кажы ла аймагыныҥ тӧс эмчилигинде улусты амбулаторно кӧрӧр врач психиатр-наркологтыҥ кабинеди иштеп јат.\nХронический алкоголизмле, ол тоодо аракыдаштыҥ психозыла оорыган ла чотко алынгандар калада да, республикада да наркологический ооруларлу улустыҥ кӧбизи болуп јат. 2018 јылда бу тоо республиканыҥ 100 муҥ тоолу эл-јонына 814,9 болгон эмезе 1853 учурал. Калада дезе алкоголизмниҥ кӧргӱзӱзи 100 муҥ кижиге 795,7 эмезе 503 кижи болгон. Республикада јылдыҥ ла хронический алкоголизмле оору деп 150-неҥ кӧп улус илезине чыгарылат, 100 муҥ кижиге 74,7, онызы Россиядагы орто тоодоҥ бийик (53,3). Калада бу кӧргӱзӱ 123,4. Аракыдаш јанынаҥ коомой айалга Чой, Турачак, Кош-Агаш, Чамал ла Улаган аймактарда.\nНаркологический служба јажы эр кемине јетпегендердиҥ керектери аайынча комиссияла, МВД-да ПДН-ла јаба иштеп, јажы эр кемине јетпегендерге медицинский, консультативный ла профилактический болуш јетирет. Мындый балдардыҥ керектери аайынча комиссиялардыҥ психиатрический эмчиликтиҥ наркологиялык бӧлӱгине аткарганыла, аракыдаш јанынаҥ коомой айалгалу билелерде ада-энелерди аракыдаштаҥ эмдеери ӧдӧт. 2019 јылдыҥ кандык айынаҥ ала эмчиликте врач психиатр-наркологтыҥ балдарды кӧрӧтӧн кабинеди иштеп туру. Баш врач тергееде эзирик ле базып болбой турган улусты јетирер ле медболуш эдер аҥылу јер тӧзӧӧр суракка база ајару этти.\nЈетирӱлерин онойдо ок Медицинский профилактиканыҥ тӧс јериниҥ ишчизи Вера Кучукова, МВД-ныҥ чыгартулу кижизи Денис Польянов, Анонимный аркычылардыҥ Маймадагы биригӱзиниҥ турчызы Александр Воробьев, «Эрӱӱл Алтай» республикан јондык организацияныҥ јааны Аззат Кыхыев, спорт ло физкультура аайынча комитеттиҥ чыгартулу кижизи Ахат Иванов, калада јашӧскӱримниҥ тӧс јериниҥ јааны Эркелей Бекова ла ӧскӧлӧри де эттилер. Кӱрее-куучынныҥ туружаачылары јетирӱлердиҥ учында аракыдашла тартыжары, болдыртпазы ла су-кадык јӱрӱм јӱрерине таскадары јанынаҥ јаба иштер ӧткӱрери керегинде тӱп-шӱӱлтелер јараттылар.


«Россияныҥ чаназы» — Горно-Алтайскта - altaicholmon\n«Россияныҥ чаназы» — Горно-Алтайскта\nБу амыраар кӱндерде Горно-Алтайскта чаначылардыҥ Jыландудагы базазында «Россияныҥ чаназы» деген текшироссиялык маргаандар ӧткӧн. 26-чы катап болгон маргаандарда бир муҥ эки јӱске шыдар физкультура сӱӱчилер ле спортчылар турушкан. Оныҥ ачылтазында чаначыларга уткуулду сӧстӧриле Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы Михаил Маргачев, каланыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова, Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ ректоры Валерий Бабин ле ӧскӧ дӧ окылу айылчылар баштангандар.\nМ. Маргачев бойыныҥ куучынында чанала јарыжары аайынча маргаандар Тӱштӱк Кореяда кышкы Олимпий ойындар ӧдӱп турган кӱндерде ӧткӱрилип турганын темдектеген. Ол физкультура сӱӱчилер элбеде туружып турган мындый маргаандардаҥ јарлу спортчылар ӧзӱп јат деп айткан. Каланыҥ администрациязыныҥ јааны О. Сафронова спорттыҥ байрамыныҥ туружаачыларына 1964 јылда Инсбрукта ӧткӧн Олимпий ойындарда чананыҥ эстафетазында чемпион болуп чыккан бистиҥ јерлежис Е. Мекшилоны эске алындырткан. Бу ла кӱндерде Алтай Республиканыҥ олимпий совединиҥ јааны А. Телесовтыҥ баштаҥкайыла атту-чуулу чаначыныҥ ӱренген 13-чи таҥмалу школында оныҥ эземине учурлай кереес-доско тургузылганын база темдектеер керек. В. Бабин дезе ГАГУ-ныҥ 3-чи курсыныҥ студенти А. Собакаревтыҥ једимдери керегинде куучындаган. Тургуза ӧйдӧ бистиҥ јерлежис чанала јарыжары аайынча јииттер ортодо телекейдиҥ Кубогы учун маргаандарда туружып јат. Маргаандардыҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында анайда ок Россияныҥ спорт аайынча министерствозыныҥ јааны Павел Колобковтыҥ ийген телеграммазы кычырылган.\n«Россияныҥ чаназыныҥ» кайралдары учун быјыл Горно-Алтайсктыҥ, Чой, Майма, Кӧксуу-Оозы, Чамал, Турачак аймактардыҥ, Алтайский крайдыҥ физкультура сӱӱчилери ле спортчылары тартышкан. Башкараачы ишчилер ортодо бу маргаандардыҥ јаантайынгы туружаачызы, республиканыҥ Башкарузыныҥ тарифтер аайынча комитединиҥ јааны Виталий Кичинеков јеҥген. Ӱй улустаҥ бир километр јолды ончозынаҥ тӱрген Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ санитар айалгаларды шиҥдеер бӧлӱгиниҥ јааныныҥ ордынчызы Елена Кичинекова ӧткӧн. Бу јарышта 2-чи ле 3-чи јерлерге Эликманардагы јурт јеезениҥ јааны, чанала спорттыҥ узы Виктор Пригоженко, национальный банктыҥ ишчизи Олег Обухов, капитальный ремонт аайынча фондтыҥ ишчизи Эльвира Гуляева ла Чамалдагы спортшколдыҥ ишчизи Светлана Тырышкина чыккандар.\nӦскӧлӧрине кӧрӧ, бу маргаандарда бойыныҥ аҥылузы бар. «Россияныҥ чаназында» кӱӱнзеген ончо улус туружар аргалу — чанага туруп билер балдардаҥ ала су-кадыгы бек ветерандарга јетире. Туружаачыларыныҥ тоозы канча ла кире кӧп болзо, база јакшы. Анайып, ол кӱн 1 километр јарышта 55 јаштаҥ ӧрӧ ветерандар арга-чыдалын база ченеп кӧргӧндӧр. Мында Александр Увачев, Сергей Филонов, Олег Обухов, Мария Тищенко, Светлана Кичинекова ла Наталья Дубень јеҥгендер. Омок-јимек ветерандар ол кӱн керектӱ ӧйдӧ кӱчтӱлердиҥ ле чыйрактардыҥ тартыжузына чыгып, јап базатан «ок-таары» бисте эмди де бар деп кокырлагандар.\nФизкультура сӱӱчилер анчада ла республиканыҥ эҥ тыҥ спортчыларыныҥ јарыжын энчикпей сакыгандар. Олор бу да учуралда јаҥжыканы аайынча ыраак дистанцияда — 5 километрде маргышкандар. Бу јарышта Артем Бабаяков (Росгвардия), Евгений Бабаяков, Роман Огнев, Вера Водолеева, Кыял Абдыкадыр (ончолоры ГАГУ) ла Александара Попова (НГАУ) јакшы ӧй кӧргӱзип, јеҥӱчил болуп чыккандар.\n1999 јылдаҥ ӧрӧ чыккан эр улус ла кыстар ортодо Алексей Лихобабин, Сергей Логинов, Дмитрий Тарбаганов, Вера Водолеева, Татьяна Еловская ла Дарья Ушакова акалагандар. Уулдар ла кыстар ортодо Данил Павлякка, Иван Абрамовко, Данил Зубровко, Арина Кусургашевага, Дарья Маришинага ла Екатерина Огневага једер спортчылар болбоды. Чананыҥ јолында кӱч те болгон болзо, је оогош балдар ортодо финишке эҥ озо Никита Зенков, Захар Тарбаганов, Булат Бачишев, Ева Тырышкина, Кристина Гусева ла Софья Якимова келгендер. Олорго «узун» ла јеҥил эмес јолды «кыскартарга» ада-энелери болушкан. Келер ӧйдиҥ кезик чемпиондорын финишке колдоҥ до јединип экелерге келишкен эмей. Jаштарыла эҥ ле оогош туружаачылар Петя Калинин ле Диана Белобородова (2015 јылда чыккан балдар) аҥылу сыйларла кайралдаткандар. 1947 јылда чыккан јаан јашту спорт сӱӱчилер Василий Кошкин ле Ольга Порохина ол кӱн айылдарына база сыйларлу јанган.\nМаргаандардыҥ јеҥӱчилдери Россия Федерацияныҥ спорт аайынча министерствозыныҥ ла Алтай Республиканыҥ физкультура ла спорт аайынча комитединиҥ грамоталарыла, медальдарыла, кубокторыла кайралдаткан.