Владимир Путин: тӧс керек – албатыны корыыры - altaicholmon\nОроонныҥ президенти Владимир Владимирович Путинниҥ Федерал Јуунга јылдыҥ сайынгы баштанузы 2019 јылдыҥ кочкор айыныҥ 20-чи кӱнинде болгон. Бу керекте Федерация Совединиҥ турчылары, Государственный Думаныҥ депутаттары, РФ-тыҥ Башкарузыныҥ турчылары, Конституционный ла Ӱстиги јаргыларыныҥ башкараачылары ла тергеелердиҥ губернаторлоры ла ӧскӧ дӧ јаандары турушкан. Президент Федерал јуунга јылдыҥ сайынгы баштанузында јонјӱрӱмдик ле экономикалык сурактарды кӧдӱрген ле албатыны корыырына аҥылу ајару эткен – улус бойыныҥ јӱрӱминде јакшы кубулталарды бу ла јылда сезер учурлу. Государствоныҥ јааныныҥ шӱӱлтелери кажы ла кижиге учурлалган: В. Путин су-кадыкты корыырыныҥ, ӱредӱликтиҥ, јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧниҥ, экологияныҥ ла экономиканыҥ бӧлӱктеринде нени эдерин айткан.\nКелер ӧйгӧ бӱгӱн иштеер\nПрезидент быјылгы баштану ороонныҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ич ӧзӱминиҥ сурактарына учурлалганын угускан. Ол аҥылу ајаруны кӱӱк айдагы Јарлыкта, национальный ӱлекерлерде айдылган керектерге эткен. «Олордо айдылган керектер ле ууламјылар ороонныҥ эл-јоныныҥ керексиштерин ле сакылталарын кӧргӱзет. Национальный ӱлекерлер кижини айландыра, ончо ӱйелердиҥ јӱрӱминиҥ јаҥы чыҥдыйына јединерге тургузылган ла Россияныҥ турумкай ӧзӱминиҥ шылтузында бӱдер аргалу» – деп, ол айткан.\nПландар узак ӧйгӧ дӧ тургузылган болзо, олорды бӱдӱрерге бӱгӱн иштеер керек деп, президент угускан. «Ӧй ас, мен ол керегинде кӧп айткам, слер оны јакшы билереер. Јайканарга, мынаҥ ары эптештирерге ле келиштирерге ӧй артпаган, ол јок. Ол ӧйди – керектерди темдектеерин ле амадуларга јединериниҥ аргаларын бедиреп табарын – бис ӧткӧнис деп чотойдым… Бис ичкерлештиҥ кемин тӱргендедип, ичкери ле барар учурлу» – деп, государствоныҥ јааны айткан. – Кем де јаҥжыкканыла ла, чырмайбастаҥ, баштаҥкайлар эдеринеҥ ле каруулу болорынаҥ кыйып иштеерге турган ол тургуза ла барза, јакшы. Мен «ондо јарабас», «мында сӱреен чӱмдӱ», «ондо ӧйинеҥ ӧткӱре бийик планка», «болбозыс» дегенин эмди ле угуп турум. Ондый кӱӱн-санаалу снарядка јууктабаза торт».\nПрезидент кандый ла кемдӱ бӱдӱреечи јаҥныҥ ижи бир чук, арбын ла эрчимдӱ болорын айдып, ондый темди Россияныҥ Башкарузы кӧргӱзер керек деген.\n«Кӧп јылдардыҥ текши ижиниҥ ле јединген турулталардыҥ шылтузында бис ӧзӱмниҥ амадуларына јаан акча-манат чыгарар аргалубыс. Олорды бистиҥ миллиондор тоолу граждандарыс – текши ороонло иштеп алган. Олорды Россияныҥ байлыгын ла российский билелердиҥ ырыс-кежигин кӧптӧдӧрине чыгымдаар керек» – деп, Путин айткан. –Јуук ӧйдӧ, быјыл ла, улус јакшыга кубулталарды јӱрӱминде сезер учурлу. Келер јылдыҥ бажында эл-јонныҥ шӱӱлтелерине, баалаганына тайанып, национальный ӱлекерлерле иштиҥ баштапкы турулталарын эдерис. Башка-башка кемдӱ бӱдӱреечи јаҥныҥ ижиниҥ чыҥдыйы ла турулталары керегинде керектӱ шӱӱлтелерди эдерис».\nКӧп балдар – ас каландар\nВладимир Путинниҥ айтканыла, Россияныҥ билелерине каланныҥ јӱгин «кӧп балдар – ас каландар» деп ээжиле астадар керек. Онойдо ок государствоныҥ јааны Федерал Јуунга баштанузында кӧп балдарлу билелерди алты сотка јердиҥ каланынаҥ бӱткӱлинче јайымдаар керек деген. «Кӧп балдарлу билелердиҥ јериниҥ алты сотказына каланнаҥ бӱткӱлинче јайымдаар, онойып, мындый кемдӱ элбеде тузаланылып турган участокторды каланнаҥ чыгарар шӱӱлте эдедим» – деп, ол айткан.\nБалдарлу билелердиҥ кыймыктатпас ар-јӧӧжӧгӧ каландары аайынча федерал јеҥилтелер база кӧптӧӧр учурлу. «Кӧп балдарлу билелердиҥ кыймыктатпас ар-јӧӧжӧгӧ каланыныҥ федерал јеҥилтелерин кӧптӧдӧр, кажы ла балага квартирадагы беш квадратный метрдиҥ ле таҥынаҥ турада јети квадратный метрдиҥ каланын албас шӱӱлте эдедим» – деп, Путин угускан. Ого коштой ол ӱчинчи бала чыккан билениҥ ипотеказы аайынча 450 муҥ салковойды јандырар керек деген.\nОнойдо ок кенек балдарлу ла јаштаҥ ала баштапкы группаныҥ кенектерлӱ билелерге тӧлӧмирлерди јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала 5,5 муҥнаҥ ала 10 муҥ салковойго јетире кӧптӧдӧрин айткан. 2020 јылдаҥ ала балдарга тӧлӧмирлер берер кемди эки прожиточный минимумга јетире кӧдӱрер керек (бӱгӱн пособиени кирелтези бир кижиге бӱдӱн-јарым прожиточный минимумды ашпай турган билелер алат). Эки јылдаҥ ороондо яслялардыҥ курч сурагы аайлалып калар учурлу – 270 муҥ јерлер тӧзӧӧри пландалат. Президент губернаторлорго база сурак тургускан: бюджетниктердиҥ ишјалы тергеениҥ экономиказында орто кеминеҥ јабыс болбос, орто ишјал дезе кӧптӧӧр учурлу.\nПенсияны ойто чоттооры чындык ӧтсин\nПенсияныҥ индексациязы прожиточный минимумныҥ кемине ӱзеери чоттолор учурлу, 2019 јылдыҥ баштапкы айларында тӧлӧмирлерди такып чоттойло, улустыҥ јетире албаганын кайра јандырар керек, деп президент угускан. Путин быјыл пенсиялардыҥ индексациязы пенсияныҥ системазын јарандырар амадула эдилген, је пенсионердиҥ кирелтези прожиточный минимумды ашкан болзо, ого ӱзеери социальный тӧлӧмир алдындагы кемиле тӧлӧлбӧй барган эмезе оны астаткандар. Турултазында кожулта болбогон эмезе кижиниҥ сакыган кеминеҥ јабыс болуп калган.\nБастыра ла јанын чотко алар керек болгон, је онойдо эдилбеген. Ондый болбос учурлу. Чындык эдилбеген бу керекти тургуза ла тӱзедер керек… – деп, президент некеген. – Быјылдаҥ ала пенсиялардыҥ ла ай сайынгы тӧлӧмирлердиҥ индексациязы пенсионердиҥ јылдыҥ ла тургузылып турган прожиточный минимумыныҥ кемине ӱзеери чоттолор учурлу. Государство озо баштап пенсияны прожиточный минимумга јетирер, оныҥ кийнинде пенсияныҥ бойын индексировать эдер учурлу». Путин 2019 јылдыҥ баштапкы айларыныҥ пенсиязын такыптаҥ чоттозын ла јетире албаганын улуска тӧлӧзин деп јакыган.\nИжин јылыйткандарга – ипотеканыҥ каникулдарын\nКӱч айалгага кирген улуска кредитти соҥында тӧлӧӧр, ипотекага алган сок јаҥыс туразын артырар арга берер керек деп, президент чотойт. «Онойып, ипотеканыҥ каникулдарын берерин кӧрӧр керек, бис јуукта ол керегинде Казаньда куучындашканыс. Кирелтези јок арткан улуска тӧлӧмирлер јанынаҥ тыныш алындырар керек» – деп, ол јартаган.\nПутин јӱрӱмде не ле болор, ол тоодо кижи ижин јылыйтар ла јаан оорыыр да деп эзеткен. «Тегин эмес сурак: мында акча-манатту организацияга коомой этпеске де, кижини де јӧмӧӧргӧ ишти канай тӧзӧӧрин сананар керек, је оны эдер арга бар» – деп, ол чотойт.\nАс кирелтелӱ улусла соцконтракт тургузар\nРоссияныҥ президенти ас кирелтелӱ россияндарга јонјӱрӱмдик контракттыҥ ээжизин кийдирер шӱӱлте эткен. «Ондый јӧмӧлтӧниҥ иштеер ээжизи ол соцконтракт болор аргалу» – деп, государствоныҥ јааны угускан ла Россияныҥ бир канча тергеелеринде ле ӧскӧ ороондордо ондый ченемел бар деп кошкон. Ол контракт аайынча государство кижиге ишке кирерге, квалификациязын бийиктедерге болужар, билезине болушту ээлем тӧзӧӧргӧ эмезе бойыныҥ јаан эмес керегин ачарга «билдирлӱ, ондор муҥ салковойдыҥ болужын эдер». Кижи такыптаҥ ӱренер, иш табар ла билезин турумкай кирелтеле јеткилдеер учурлу. «Кем јӱрӱмин чын ла кубултарга турган – соцконтракт ого ондый арганы берер» – деп, президент чотойт. Оныҥ айтканыла, беш јылга контракттарды тогус миллионноҥ кӧп россияндар тургузар аргалу. Путин Башкаруга 2020 јылдаҥ ала ондый контракттарды эрчимдӱ тургузаачы тергеелерге софинансирование эдип, болужар јакылта берген. Президенттиҥ јетирӱзиле, 2000 јылда јоксыраштыҥ чийӱзиниҥ ары јанында 40 миллион россияндар јаткан, эмди бу тоо 19 миллион. «Је ол до сӱреен кӧп» – деп, президент чотойт ло јоксырашла тартыжуга ајару эдерин некеген. «Государство улуска јӱрӱмниҥ кӱч айалгазынаҥ чыгарга болужар учурлу» – деп, ол чокымдаган.\nРоссияндар бюрократиядаҥ ла куурмакчылардаҥ корулалар\nЭл-јонго госјеткилдештер эдери ӱзеери угузулар ла эжиктер айланып базары јогынаҥ эдилер учурлу, бу ишти 2020 јылдыҥ учына јетире бюрократиядаҥ јайымдаар керек деп, Путин угускан. Государствоныҥ ончо тӧс јеткилдештерин мындый ээжиге тургузар керек: кижи керектӱ јеткилдешке јӱк јакылта эдер, артканын система таҥынаҥ автоматический бӱдӱрип койор». Оныла коштой государствоныҥ јааны Центробанкты ла тап-эриктер коручылдарды микрокредиттердиҥ рыногын аайлаштырып, улусты ак-чеги јок кредиторлордыҥ куурмактарынаҥ ла тӧгӱндеринеҥ корулазын деп сураган.\nКату таштанчыларла иш «ачык» болор учурлу\nПутин таштанчылар јууп, ылгаштырар ла јоголтор иш јеткери јок ло бӱгӱнги некелтелерле ӧдӧр учурлу деген. Сӱрее-чӧпти тартканы учун тӧлӧмир аайлу-башту болзын – улус «не учун ас эмес акча тӧлӧп турганын ла кандый кубулталар болгонын билер учурлу». Ороондогы јарабас јерлерде тӧгӱлген таштанчылар 2024 јылга јетире јоголор учурлу, деп президент улалткан.\nОл тӧрӧл «јажыл» продукцияныҥ корулалган брендин тӧзӧӧр, ол оны чыгарарында кижиниҥ су-кадыгына каршузы јок технологиялар тузаланганын быжулап турзын деген шӱӱлте эткен.\nУлус «кымакай» поликлиникалар ла керектӱ медболуш алар\nВладимир Путин јасакчыларга паллиативный болуш керексип турган 800 муҥнаҥ ала миллионго јетире улуска ондый болуш керегинде јасакты јарадарын тӱргендетсин деп јакыган. «Јӱк медицинский эмес, је јонјӱрӱмдик, јондык, ич-кӧгӱс учурлу јаан сурак – ол паллиативный болушты тӧзӧӧри. Оны 800 муҥ кижи керексийт, је волонтерлордыҥ меге айтканыла, миллион до болор. Депутаттар кече паллиативный болуш керегинде јасакка экинчи кычырышта тӱзедӱлер кийдирген деп билерим. Јасактыҥ ӱлекериле иштеерин бӱткӱлинче тӱгессин деп сурайдым», — деп, государствоныҥ јааны айткан.\nМедицинада кадрлардыҥ сурагын аайлаарга «Земский доктор» программаныҥ туружаачыларыныҥ јажына кӧрбӧс керек деп президент шӱӱлте эткен. «50 јашты ашкан специалисттер јурттарда ла кичӱ калаларда иштеерге барганда, бир катаптыҥ тӧлӧмирин алзын. Врачтар – миллион салковой, фельдшерлер 500 муҥ салковой», — деп, Путин айткан. Онойдо ок президенттиҥ айтканыла, башкару быјыл ла «кымакай» поликлиникалар керегинде ээжини јарадар учурлу. Оныҥ айтканыла, јаҥы стандарттар кийдиргени улустыҥ очередьте отурарын ӱч-тӧрт катапка астадар. Озо ло баштап 2021 јылга јетире балдардыҥ ончо поликлиникалары јаҥы стандарттарга кӧчӱрилер деп, президент чокымдаган. Онойдо ок ӱч јылдыҥ туркунына поликлиникалар, аптекалар ла ӧскӧ дӧ медучреждениелер ортодо электрон колбулар тургузылары пландалат.\nОнчо школдордо тӱрген иштӱ интернет болор\nПутин «Земский ӱредӱчи» деп программа иштедер шӱӱлте эткен, ол аайынча јурттарда ла кичӱ калаларда иштеерге барган ӱредӱчилерге бир катап миллион салковой тӧлӧлӧр.\n«200 муҥ кирези балдар јылу берер јакшы системазы, сууӧткӱш ле канализация јок школдордо ӱренет. Ол ӱренчиктердиҥ 1,5 процентинеҥ ас. Је балазы ондый айалгада ӱренип турган ада-энелерди чындык ла тӱҥей аргалар керегинде сӧстӧр ачындырып јат!», — деп, президент ӧктӧм айткан ла ончо јаҥдарды эки јылга бастыра школдорды бӱгӱнги кӱнниҥ бытовой јепселдериле јеткилдеерине, ороонныҥ ончо школдорына 2021 јылга јетире тӱрген иштӱ Интернет ӧткӱрерине кычырган. Президент орто профессионал ӱредӱликтиҥ модернизациязын тӱргендедип, 2022 јылдаҥ ала колледжтердиҥ 2 муҥнаҥ ажыра мастерскойлорында бӱгӱнги кӱнниҥ јепселдерин тургузарын айткан.\nИнфляцияны амадаган кемине јетирер\nОроонныҥ экономиказына инвестициялардыҥ кеми 2020 јылда алты-јети процентке ӧзӧр учурлу деп, Путин айткан. Экономикада јаан учурлу ууламјылардыҥ бирӱзи деп, ол иштеер јарамыкту айалганы ла «кем де гран ары јаар качпазын, ончозы час чылап иженчилӱ иштезин деп, национальный юрисдикцияныҥ чыҥдыйын» јарандырарын адаган. Башкару ла Центробанк бойыныҥ јанынаҥ инфляцияны амадаган кемине јетирерин јеткилдеер учурлу.\nТӱӱкиде баштапкы ла катап ороонныҥ аргалары тыш тӧлӱни бӧктӧп јат. «Государствоныҥ тыш тӧлӱзи … бисте тыҥ јаан эмес, онойдо ок коммерческий бӧлӱктийи база», — деп, ол айткан. Государствоныҥ јааны экономикалык керектерди шиҥдеерде, аресттерди узадар шылтактарды јоголторына кычырган. «Арестте отурарын канча ла катап узадар шылтактарды кезем астадар керек. Бӱгӱн ол кандый да тӧзӧгӧ јогынаҥ эдилет. Темдектезе, экспертизалар, шылу-следствие ле ӧскӧ дӧ керектер удап турганынаҥ улам арест узадылат», — деп, Путин угускан.\nКоруланар-промышленный комплекс керегинде\nКоруланар-промышленный комплекс бойыныҥ аргаларын производствоны бастырајандай ӧскӱрерине тузаланар учурлу. «Коруланар-промышленный комплексти алзас, бастырајандай ӧзӱмниҥ аргаларын, гражданский продукция чыгарарын кӧптӧдӧр аргаларды тузаланар керек… бу ишти кыйалтазы јоктоҥ бӱдӱрер керек. Эмди јалтанбас баштаҥкайлардыҥ, аргачылык ла производстволор тӧзӧӧриниҥ, јаҥы продукталарды ла јеткилдештерди ичкерледериниҥ ӧйи, технологияныҥ ӧзӱминиҥ толкузы тӱрген ӧзӧргӧ, рынокторго чыгарга арга берет» – деп, Путин айткан. Тӱргени тогус махтарга јетире гипертӱрген «Циркон» деп ракетала иштеери ӧйинде божоор, деп президент јетирген. Јаскыда сууга пилот јок «Посейдон» деп баштапкы атомный подлодка-носитель тӱжӱрилер. «Иш планла барып јат» – деп, ол айткан. Ол онойдо ок спутниктердиҥ российский группировказын кӧптӧдӧрин айткан. «Јуук јылдардыҥ кереги — ол тӱрген иштӱ Интернет кайда ла болорын јеткилдеери, колбуныҥ бежинчи ӱйе, 5G системазын тузаланарын баштаары» – деп, ол чокымдаган. Президенттиҥ айтканыла, мындый керектер космосло колбулу бастыра бӧлӱкти чыҥдый јаҥыртарын некейт.\nРоссия США-ла колбуларда јабык эжикке база токулдатпас\n«Бис мылтык-јепселдеҥ айрылар суракла јӧптӧжӱлерге белен, је јабык эжикке база токулдатпазыс – деп, Путин угускан. – Бистиҥ партнерлор «быжарын», бу суракла теҥ-тай куучын керектӱзин оҥдогонын сакыырыс». Россияныҥ башчызы ыраагы орто ло кыска ракеталарды јоголторы керегинде Јӧптӧжӱ (ДРСМД) эскирген, је США оноҥ чыгарга болуп, Россияга сананып тапкан бурулаштар эткен. Вашингтон кӱнчыгыш Европада ракета-таҥмалар ла божодор установкалар учуртып, ДРСМД-ды кӧнӱ бузат, деп президент угускан. «США, ыраагы орто ракета-таҥмалар учуртып ла Румынияда ла Польшада «Томагавк» ракеталар тузаланарга јараар божодор установкалар тургузып, бу јӧптӧжӱниҥ некелтелерин тыҥ бузат».\nБистиҥ ороон ыраагы орто ло кыска ракеталарды Европада эҥ озо тургуспаска туру. «Мен ӧнӧтийин чокымдап јадым — олор (Американыҥ ыраагы орто ракеталары) европей континентте јазалып тургузылбаза, Россия ракеталарын озо тургуспаска јат» – деп, Владимир Путин чокымдаган. Је американ ракеталар Европада тургузылза, Россия каруузына бойыныҥ пландарын бӱдӱрер ле олор ондый јеткерлӱ кекенишке ийдезиле келижер деп, президент угускан. «Россияга биске эдилип турган чике јеткердиҥ јерине де, ол ок ӧйдӧ биске кекеништӱ ракетный комплекстерди тузаланар јӧптӧр јарадаачы тӧс јерлер турган тергееге де ууламјылу јуучыл ийде-кӱчтерин тӧзӧӧргӧ лӧ тургузарга келижер» – деп, государствоныҥ јааны айткан. Бу ийде-кӱчтер бойыныҥ тактико-технический кӧргӱзӱлериле, ол тоодо адалган тӧс јерлерге јетире учар ӧйиле Россияга удурлажа кекенишке келижип турар. «Оны канайда эдерин бис билерис, биске кекеништер бӱдӱп баштаза ла ол пландарды бис тургуза ла бӱдӱрерис» – деп, президент чокымдаган.\nВ. Матвиенко: Президенттиҥ баштанузыныҥ тӧс јеринде – кижи\nРоссия Федерацияныҥ президенти РФ-тыҥ Федерал Јуунына јылдыҥ сайынгы Баштанузында ороонныҥ эл-јонын токынатпай турган бир де курч суракты ајару јок артырбады. Ондый шӱӱлтени Федерация Совединиҥ Председатели Валентина Матвиенко айткан.\n«Баштануныҥ тӧс јеринде кижи болды» – деп, Федерация Совединиҥ Председатели темдектеген. Документте государствоныҥ јааныныҥ кӱӱк айдагы Јарлыгында элбек стратегиялык керектерди бӱдӱрериниҥ јолдоры чокым темдектелген.\nВалентина Матвиенконыҥ ајарганыла, президенттиҥ баштанузы билениҥ сурагынаҥ башталган. Государствоныҥ балдарлу билелерди јӧмӧӧри, онойып балдар чыгарын кӧптӧдӧри керектӱзи айдылган. ФС-ныҥ Председатели бу амадуга јединерге кӧп тоолу керектер темдектелгенин айткан. Улус јӱрӱмин ыраак келер ӧйдӧ эмес, бӱгӱн-эртен јарандырарга јат.\nВалентина Матвиенконыҥ айтканыла, президенттиҥ баштанузында кандый да текши сӧстӧр јок. «Башкаруныҥ, Федерал Јуунныҥ алдына јаан керектер тургузылган. Кезик курч јасактар јанынаҥ чокым ӧй тургузылган – јаскы сессияда јарадары». Јасакчылар президенттиҥ тургускан ӧйинде бу јасактарды јарадар учурлу» – деп, В. Матвиенко айткан. «Баштану кезем болгон. Президент башка-башка кемдӱ јаҥга, бастыра јойпондорго кӱӱк айдыҥ Јарлыгында тургузылган ла Баштануда чокымдалган керектерди ле амадуларды бӱдӱреринде серенбезин деп угускан» – деп, Валентина Матвиенко темдектеген. «Кем мындый јаан ла каруулу ишке белен эмес, ӧскӧ керекте иштезин. Бу кӱч болды, оны бӱдӱрер арга јок деген кандый да актаныш ајаруга алынбас. Онызы президенттиҥ кӱӱк айдагы ла баштануда айдылган кӧргӱзӱлерге јединери ончозынаҥ некелер дегениниҥ темдеги».\nВ. Володин: Госдума президенттиҥ баштанузын бӱдӱрер\nГосдуманыҥ спикери Вячеслав Володин президенттиҥ Россияныҥ ла США-ныҥ колбулары јанынаҥ шӱӱлтелериниҥ кату болгонын темдектеген. Онойдо ок ол Федерал Јуунга баштануда айдылган ич политиканыҥ сурактарын Госдума канайда бӱдӱрерин куучындаган.\n— Президент США-ныҥ чыгартулу улузы, олордыҥ јаҥдагы элитазы бисле амыр-энчӱ колбулар тудары артык, ол колбуларды теҥ-тай, најылык ээжилерле тургузары артык деп оҥдоор учурлузын чокымдаган. Путин «бис ороон-агрессор эмезис, алдындагы ӧйдиҥ јӧптӧжӱлеринеҥ чыгарын баштабай јадыс» – деп айткан.\n— Бис калыктар ортодогы сообществоныҥ јӧптӧрине тӧзӧлгӧлӧнип турубыс, олорды корыырга ла мынаҥ да ары онойдо эдерге бастыразын эдип јадыс – деп, президент чокым айткан.\nВладимир Путин американ јанына озо баштап РФ-тыҥ јуучыл ийде-кӱчтериниҥ аргаларын чоттозын, оныҥ кийнинде ле РФ-ка «ӱзеери јаан кезедӱлер эткедий» јӧптӧр чыгарзын деп шӱӱлтени алдында да эткен. Путин онойдо ок США-ныҥ јетире сананбаган јӧптӧрине удурлажа Россия база туруп чыгар ла оныҥ јеткер јок болоры быжу ла кыйалтазы јоктоҥ јеткилделер деп угускан.\nВолодинниҥ угусканыла, Госдума јуук ӧйдӧ лӧ баштануны бӱдӱрери аайынча керектерге нормативный тӧзӧгӧ салып иштеер. Кезик јасактар дезе кайра ӧйлӱ болор — ӧткӧн чаган айдаҥ ала чыдулу болор. Онойып, јадар јери, ипотека јанынаҥ кӱч айалгада билеге болуш тӱрген келер. Ӱчинчи балалу билелерге 450 муҥ салковой чыгарылар ла ол ипотеканы јабарга болужар деп, президент айткан.\nЈаан учурлу шӱӱлтелердиҥ ортодо пенсиялардыҥ социальный ӱзеери тӧлӧмирлерин база кайра чотооры керегинде шӱӱлте болгон. Кӧп пенсионерлер 2019 јылдыҥ баштапкы айы учун тӧлӧмирлер албаган, нениҥ учун дезе олордыҥ пенсиялары прожиточный минимумнаҥ кӧп болгон. Госдуманыҥ председателиниҥ айтканыла, неделениҥ туркунына президенттиҥ јакыганыла јасакчы баштаҥкайлар белетелер, оныҥ кийнинде Госдумага берериниҥ план-графиги тургузылар. Онойдо ок РФ-тыҥ башкарузыла бу сурак јанынаҥ јаба иштеери чокымдалар.


Алтай тилис — алтай jаҥарыс - Хроника событий - Каталог статей - Шебалинская районная газета "Сельская Новь"\nАлтай тилис — алтай jаҥарыс\nАк тепсеҥдÿ Алтайда\nАк бороныҥ тебеези.\nАда Бештиҥ ичинде\nАлтан чÿмдÿ jaҥapы.\nКöк тепсеҥдÿ Алтайда\nКöк бороныҥ тебеези.\nКайран Бештиҥ ичинде\nКанча чÿмдÿ jaҥaры.\n(П. Ойношев «Эне Бештиҥ jaҥары»).\nБеш ичиниҥ эл-jоны бойыныҥ алтайын байгалу бай алтай, эркетендÿ кин алтай деп тегиндÿ айтпаган. Jурттыҥ турган jери эптÿ, jымжак. Мында jaткан албатызын, ак малын ыжыктап, корулап, амыр-энчÿ jaткан jypт болуптыр. Jааны-jажы нак, кÿндÿзек, тöрööнзöк, jалакай улус. Jaaндapы оокторын, jаш корболорын, таскадып ÿредип jaтканы база japaмыкту.\nӰлÿрген айдыҥ 17-чи кÿнинде Беш-Öзöк jуртта ады-чуузы республикада jарлу, ченемелдÿ башкараачы, jондык ишчи, журналист, jаҥарчы Эжер Яковлевич Яимовтыҥ эземин кереестеп, «Jaҥap кожоҥныҥ бÿгÿнги айалгазы, ичкери jолы» деген солун кÿрее-куучын öтти. Алтай öзöктÿ, тили байлык, чечен, jaҥap айдып баштаза, Эжер Яковлевичке турары jок болгонын jерлештери, айылчылар jылу эзетти. Бу кÿнде jуртта Э. Я. Яимовтыҥ jон ортодо jаҥарлаган jаҥарлары угулды.\nJаҥарчы-кожоҥчы jypткa кöп солун айылчылар келди. Тоомjылу, кÿндÿлÿ айылчыларды алтай элдик jаҥжыккан чÿм-jаҥыла Эжер Яковлевичтиҥ jаҥыртып jазаган jеезе-jуртында jaҥap кожоҥло, тепшиде тееjилеп салган аш-курсакла, актаҥ тамган ашту чööчöйлöрлö уткыды. Алты ÿйелÿ агаш айылда jуулган айылчылар Эжер Яковлевич ле эш-барааны Варвара Сергеевна Яимовторды эзедип, эптÿ-jакшы куучын-эрмек öткÿрди. Jaҥы туткан, каазала jапкан алты ÿйелÿ агаш айылды, очокто кÿйген одын Эжер Яковлевичтиҥ уулы Игорь Эжерович аластап кöдÿрди, алкады.\nJаҥарчы-кожоҥчы öрöкöнниҥ айыл-jуртына кирип, ады-jолын эзедип, келген улус jолын jурттыҥ клубы jaap тутты. Мында jaҥap кожоҥ керегинде куучын-кумый öткöн.\nЭ. Я. Яимовтыҥ эземине учурлалган кÿрее-куучында Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Иван Белеков, Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Александр Сакладов, РФ-тык Бичиичилер биригÿзиниҥ сопредседатели, Алтай Республиканык Бичиичилер биригÿзиниҥ jaaны Бронтой Бедюров, Алтай Республиканыҥ культура аайынча министри Эжер Ялбаков, Алтай Республиканыҥ ÿредÿ ле билим министриниҥ баштапкы ордынчызы Любовь Ойношева, Алтай Республиканыҥ jетирÿ политика, национальностьтор ортодогы ла jондык колбулар аайынча комитединиҥ jaaны Игорь Яимов, Шабалин аймактык депутаттар Совединиҥ председатели Эрчим Сарбашев, Кан-Оозы аймактыҥ jaaны Григорий Пилыин, «Алтайдыҥ Чолмоны», «Звезда Алтая» газеттердиҥ баш редакторлоры Татьяна Туденева, Алена Казанцева ла оноҥ до öскö кöп улус туруштылар.\nСолун туштажуныҥ туружаачыларын уткып тура, республикан парламенттиҥ спикери Иван Белеков jaҥap кожоҥды алтай калыктыҥ jакжыккан jaҥap санадынык, кöгÿс байлыгыныҥ эҥ ле учурлу, байлу, кеен будÿми деп темдектеген. Jaҥap кожоҥ jебрен кумран чактардаҥ бери бÿгÿнги кÿнге jетире калыкты бириктиреечи учурлу болуп jaт.\nАчык-jарык, jайым айалгада öткöн кÿрее-куучын öйинде Иван Итулович Эл Ойын деген байрамды белетеп öткÿрери аайынча концепцияны такыптаҥ кыракы шиҥдеп кöрöри jaнынаҥ шÿÿлте этти. Ол öткöн кÿpee-куучын аайынча белетелген резолюцияга бир канча шÿÿлтелер кийдирери jaнынаҥ айтты. Эл Ойында jаҥжыкканы аайынча öткÿрилип турган «Jaҥap кожоҥ» ло «Кайчылардыҥ Курултайы» деген кöрÿ-маргаандарды талалык кеминде таҥынаҥ башка белетеп öткÿрери керектÿ. Jaҥap кожоҥды, кайды (кай чöрчöктöрди) билим тöзöгöлу, ууламjылу кöдÿрип öскÿрер амадула Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжÿлÿ институтта jаантайын иштеер академия ачар шÿÿлте айтты.\nИван Белековтыҥ темдектегениле болзо, бисте jебрен чактардаҥ бери келген кай чöрчöктöрис ле кай бар. Энчи байлыгыс Тöс Азияныҥ калыктарыныҥ кöгÿс байлыгыныҥ тазыл-тамырында база бар. Бу эрjинедий байлыкты текши кижиликтиҥ кайкамчылу кереес байлыгы деп jолду чотойт. Оныҥ учун ЮНЕСКО-ныҥ материальный эмес энчи байлыгыныҥ Тооломына кийдирери jaнынаҥ иш öдöт. Чактар туркунына кижиликти кайкаткан, кöксин чечкен, кÿÿнин кöдÿрген кайдыҥ учуры тыҥ.\nПарламенттиҥ спикери jаҥарчы улусты баалап, jöмöп, олорго «Алтай Республиканыҥ jон-jаҥарчызы» деген кÿндÿлу ат адаары jaнынаҥ шÿÿлте этти. Jер-jерлериниҥ jаҥарларын jуунадып, калык jуунтыларды белетеп чыгарары, онойдо ок 2016 jылда алтай тилдиҥ орфографиязыныҥ сурактарына учурлалган билим-практикалык конференцияны белетеп öткÿрери керегинде база айтты.\nИван Белеков ады jарлу jаҥарчы Эжер Яимовтык калыгыныҥ эрjинедий энчи-байлыгын, jaҥapын, табыскактарын, чÿмдÿ сöзин, тилин, чÿм-jаҥжыгуларын чек ле чебер корып, jаш ÿйеге артыргызып салганын баалап темдектеген.\nАлександр Сакладов Башкаруныҥ адынаҥ «Jон-jаҥарчы» деген бийик ат-нерени jасакла чыдулаары jaнынаҥ айтты. Культураныҥ министерствозына балдардыҥ садиктерине, кÿÿлик школдорго, орто текши ÿредÿлÿ школдорго ло орто ло бийик ÿредÿлÿ заведениелерге тузалу методпрограммаларды белетеери jaнынаҥ шÿÿлтезин кошты. Jaҥap кожоҥныҥ кöрÿ-маргаандарын, байрамдарын, ÿредÿ-семинарларын öткÿрери jaнынаҥ ишти тöзööр керек. Jaaн учурлу бу ишти белетеп öткÿрерге акча-манатты АР-дыҥ Башкарузы, аймактардыҥ тöзöлöмöри бюджедине салар керек деп, Александр Сакладов чокымдады. Jаҥарды биледеҥ баштаары, балдарды оогоштоҥ ала jaҥap кожоҥына таскадып ÿредери сÿреен керектÿ деп, jуулган улуска баштанды.\nБронтой Бедюровтыҥ айтканыла, jeтeн jылдарга jетире республикан радиодо албатыныҥ кожоҥ-jаҥары кaa-jaaдa ла угулатан. Эжер Яковлевич радиокорреспондент болуп иштеп турарда, албатыныҥ jaҥapнa jилбÿни орныктырган. Эл-jон ортодо Э. Я. Яимов jaaн учурлу jартамалду ишти öткÿрген. Калыктыҥ jaҥapынa, кÿÿлик ойноткыларына, кайга jилбÿ, олордыҥ öзÿми аайынча иш jирме биринчи чакта jаранып, jолына чыккан. Ол эрмек-куучынында калыктыҥ кöгÿс байлыгыныҥ тÿÿкилик jолы, Алтайда ады-jолдоры jарлу jаҥарчылар, кайчылар керегинде элбеде айтты.\nКÿрее куучынныҥ туружаачылары jaҥapдыҥ орныгып jaтканы, öдöтöн эп-аргалары jaнынaҥ айткан шÿÿлтелерди акту кÿÿндеринеҥ jöмöгиледи. Темдектезе, Шабалин аймактыҥ эл башчызы Семен Jолдошпоев Эне Беш ичинде культура бÿлÿгиниҥ jaҥap кожоҥ аайынча филиалын, тöс jерин ачары jaнынаҥ шÿÿлтезиле таныштырды. Тöс jердиҥ тöзöгöзи деп öдÿп jaткaн кÿpee-куучынды айдарга japaap. Семен Кымовичтиҥ айтканыла, öйлö кожо jaҥы кожоҥдор, jaҥap кожоҥ чÿмделзин. Jаш ÿйе тилине бурылзын. Тилис чечектеп japaнып öссин деп кÿÿнзеди. Jaҥapды орныктырып öскÿрерине керектÿ акча-манатты салар деген шÿÿлтени japaдып jöмöди. Беш-Öзöктиҥ база бир тоомjылу, санаа-укаалу, «Элдиҥ энчи сöзи», «Эне Бештиҥ jaҥapы» деген бичиктердиҥ авторы, «Алтайдыҥ Чолмоны» газетке бойыныҥ öйинде сÿреен тузалу бичимелдерин jарлап туратан Петр Ечешевич Ойношев солун айылчыларды, jерлештерин jакшынак байрамла уткып, акту кÿÿнинеҥ алкап, «Эне Бештиҥ jaҥapы» деген бичигин сыйлады. Öрöкöнниҥ уулы В. П. Ойношев клубка смартфон сыйлады. Беш-Öзöктиҥ jозок алгадый, тоомjылу, нак билелериниҥ бирÿзи-Ойношевтер одузы. Онойдо ок Эжер Яковлевич Яимовтыҥ бала-барказы, эл-тöрööни элге-jонго jозок. Адазы балдарын тöрöлчи кÿÿн-тапту, калыгыныҥ чÿм-jаҥжыгуларын баалаар, чыккан-öскöн jерине, jерлештерине кÿÿнзек, буурзак болуп jÿргенин аҥылап кöргöдий. Игорь Эжерович адазыныҥ уулы, адазыныҥ jолын jолдоп, онойдо ло jаҥарлап, jерине, jерлештерине тартылып, олорды тооп jÿргенин улус баалап, быйанду сöстöрин айтты. Чындап та, ада-знези ары болуп jÿpe де берген болзо, jypты ээнзиреп турбаганы - уулыныҥ шылтузы. Албатыны jууй тартып, jaҥapын коолодо чöйип jaткaны jaaн ырыс ...\nKÿpee-куучынныҥ туружаачылары, окылу айылчылар jурттыҥ клубына, библиотеказына керектÿ, баалу-чуулу jилбилÿ бичиктерди сыйлаганы база jозокту керек.\nKÿpee-куучынныҥ экинчи бöлÿги «Кöгÿстеҥ чыккан jaҥapым» деп адалып öтти. Мында Беш-Öзöктöҥ «Кÿмÿш» (худбашкараачызы Любовь Кертешева), Шыргайтыдаҥ «Чаккыр» (худбаш. Рита Бакиянова), Моты-Оозынаҥ «Байана» (худбаш. Руслана Дедярова), Кырлыктаҥ «Ӱлÿрген» (худбаш. Валентина Мюсова), Jолодоҥ «Jоло» (худбаш. Ирина Санакаева) деген jарлу калык чÿмделгезиниҥ jайаан öмöликтери jaҥap кожоҥын чöйип, сÿреен jакшы ойын-концерт сыйлады. Беш-Öзöктöҥ балдардыҥ «Кÿмÿш» деген jайаан öмöлиги (худбаш. Чейнеш Арбакова) jаҥарлады. Ӱйелер колбузы ÿзÿлбес деген сöстиҥ учурын jаанду-jашту jаҥарчылардыҥ öмöликтери japт кöргÿсти.\nБеш-Öзöк jурттыҥ клубыныҥ ишчизи Светлана Сумачакова, библиотекари Юлия Кукпеева jaaн jайаан ишти öткÿреринде эрчимдÿ туруштылар. Бу кÿрее-куучынды, jаҥарчылардыҥ ойын-концертин Алевтина Наева, Тожла Енчинов бийик кеминде баштап öткÿрдилер. Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ министри Эжер Ялбаков Алтайдыҥ ады jарлу jайаан öмöликтериниҥ öткÿрип jaткaн jартамалду ижин бийик баалап, кажызынала Быйанду самаралар табыштырган.\nJаҥарыc — кеен кеен Алтайыс.\nJÿректиҥ оды, канныҥ тебÿзи.\nJаҥар — öзöк-буурдыҥ согылганы\nÖзöги ÿзÿлзе, jÿрум jок,\nJaҥpы ундылза, jоны jок\nдеген учурлу сöстöрди ундыбайлы. Бÿгÿнги кÿнде jaҥapыc орныгып, ийде-кÿч алынып, тазыл-тамыры тыҥып, тыны киргенин Беш-Öзöктö öткöн jакшынак кÿрее-куучын, jаҥарчылардыҥ jaҥapы чокым кöргÿсти.\nJуруктарды «Звезда Алтая» газеттиҥ редакциязы белетеген


Јараштыҥ ла јайалтаныҥ јаркынду ӱлекери - altaicholmon\nБыјыл «Принцесса Алтая» — «Алтайдыҥ јаражайы» тергеелик конкурс ӧткӱрилер деген табыш јерлештериске сӱӱнчилӱ солун болгон деп айтса, јастыра болбос. Јаҥжыкканыла тулаан айдыҥ баштапкы кӱндеринде ӧткӱрилип турган бу ӱлекер анчада ла эпшилерге олордыҥ байрамына учурлай јараш, јакшынак ла јаркынду сый болуп турат.\nБу ӱлекердиҥ тӱӱкизин эзедип, ээчиде кӧрӱзи керегинде бир эмеш јажыттарды ачып ийели.\nМындый јаркынду ӱлекерди тӧзӧӧр деген санаа-шӱӱлтени тергеебистиҥ телекӧрӱлте ле радиоберилте аайынча «Эл Алтай» компаниязыныҥ директоры Татьяна Кончева айткан. Баштапкы конкурс 2011 јылда ӧткӱрилген. Оны «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ ишчилери белетеп, беш јылга улай бийик кеминде ӧткӱрген.\nКонкурста башка-башка јылдарда 10 эмезе 12 јиит јаражай турушкан. Олор јӱстер тоолу јаражайлар ортозынаҥ эҥ ле артыктары деп талдалып туратан. Маргаанду кӧрӱлер ӧйинде финалга чыккан кыстар башка-башка кеп-кийимдер кийип, фотого соктырткан, телеберилтеде кӱнниҥ аайын јетирер ӧткӱреечилер болуп, эл-јонго кӧрӱнген, кажызы ла бойы керегинде кыскачак таныштыру ролик белетеген.\nЈе эҥ ле јаан ченелте — ол финалда сценага чыгып, бойын эҥ јараш ла јакшы јанынаҥ кӧргӱзери эмей. Јайалтазы, сценада бойын тудунып билери, укаа санаалузы, ойноп, каткыртып билери чырайыныҥ јаражыла теҥ баалалат.\n«Бу тергеелик конкурс тӧрӧл јеристиҥ тӱӱкизиле, јаҥжыгуларыла јаантайын бек колбуда. Онойып, башка јерлердезине кӧрӧ, бисте ич кийимдӱ кӧрӱ качан да болбос — деп, баш тӧзӧӧчилердиҥ бирӱзи Елена Шнейдер айдат. —Конкурстыҥ јаантайынгы тӧс режиссеры Владимир Кончев, хореографы — Завид Гасанов. Эҥ уур јӱк јаҥжыкканы аайынча «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ ишчилеринде. Је јаражайларысла иштеери, јерлештериске јаркынду байрам, бийик кӱӱн-санаа сыйлаары — јайаандык ишчилеридиҥ јӱрӱми ле ырызы ине».\nБеш јыл ӧткӱрилбей, быјыл орныктырылып јаткан «Алтайдыҥ јаражайы» конкурста јаҥы солун јаҥыртулар, оноҥ јилбилӱ кӧрӱлер болорында алаҥзу јок. Быјыл бије јанын башкарыжып, 2013 јылда «Алтайдыҥ јаражайы» конкурстыҥ јеҥӱчили Солунай Торбогошева туружар.\n«Улустыҥ ак санаазына, ак-чегине бӱдедим ле сӱӱнип јӱрерге сӱӱйдим. Кандый бир шӱӱлтеге келерге узак шӱӱйдим, анчада ла курсак талдап турзам. Су-кадыкка јарамыктузынаҥ ла јиир кӱӱним келгенининеҥ кажызын талдап алары јанынаҥ јаантайын «тартыжадым». Салат та талдап алзам, санаамда пицца эмезе паста болот.\nМен сӱрекей сескир јӱректӱ кижи. Је андый да болзо, бу кылыгым бойымды башка-башка ууламјыларда ченееринде чаптыгын этпейт. Јорыктап јӱрерге, гран ары јанында ӱренерге, чек башка улусла куучындажып јӱрерге — сӱрекей макалу.\nУчы-учында не де болуп јатса, мен керегинде нени де айтса — мен тӱҥей ле тӱмен јылдыстардый суркурап турарым.\nЧындап, айабай јӱрӱп, бис јиит ӧйисти узададыс дезеер?»\n«Мен Муны-Оозы јуртта чыккам, тургуза ӧйдӧ педагогикалык колледжтиҥ ӱренеечизи. Мен бойымды сӱрекей куучынчы, ачык-јарык кижи деп чотойдым. Бош ӧйдӧ тренажерлорлу залда тазыктырынадым. Ого ӱзеери мен јайаандыкты сӱӱйдим. Педколледжте ол јогынаҥ болбос ине. Јӱрӱмде эҥ ле учурлузы — ол ичкери ӧзӧри. Конкурста туружып јатканым — меге каруулу ченелте, мен оноҥ јаҥы таныжулар, сезим-санаалар ла ченемел аларын сакыйдым».\n«Мен чом-норо сӧӧктӱ, эҥ ле бийик турган Кош-Агаш аймакта чыккам. Мен сӱрекей кемзинчек ле уйалчак. Эҥ ле озо бу конкурста бойымныҥ бу кылыктарымды јеҥип, ачылар кӱӱним бар.\nОнчозына чылап, меге эҥ ле учурлузы — ол мениҥ ада-энем. Олор — мениҥ уур-кӱчтерде јыгыларга бербей турган канаттарым. «Принцесса Алтая» конкурстыҥ финалынаҥ куулгазын сакыйдым».\nойноор кыптыҥ администраторы:\n«Сӧӧгим тодош, чыккан јерим Оҥдой аймактыҥ Алтыгы Талду јурты. Јӱрӱмимде эҥ учурлузы — ол мениҥ билем. «FDMAltai» школдо ӱчинчи јыл ӱренип турганым меге јаан ырыс болот. Бу ӱредӱм аайынча мен јайаандык канча кире ӱлекерлерде ле онойдо ок јайалталардыҥ ла јараштыҥ калыктар ортодогы «Мисс Азия-Сибирь» конкурсында Алтай Республикадаҥ турушкам. Ондо экинчи вице-мисс деген ат алгам.\nБу конкурска нениҥ учун келгем дезе, салым мени јаштаҥ ала амадаганыма бойы ла апарып турган ошкош. Оогоштоҥ ала мени сцена, кӧргӱзӱлер, башка-башка шоулар јилбиркеткен. Мен бу керектерде туружар, олордыҥ ӱлӱзи болор кӱӱним бар».\n«Тӧӧлӧс сӧӧктӱ болорым. Чыккан јерим — Чичке Чаргы, ӧскӧн јерим — Шабалин јурт. Тургуза ӧйдӧ английский тилдиҥ ӱредӱчизи болуп иштейдим. Онойдо ок мен «Алтай талкан» компанияныҥ директоры ла «Маадай Кара» јондык биригӱниҥ турчызы болодым. Олордыҥ тӧс амадузы — алтай кухняны ла культураны кичеери ле ичкери апарары.\nМеге эҥ учурлузы ол тӧрӧӧн лӧ јуук улузымныҥ су-кадыгы болуп јат.\nБу конкурста туружып, бойымды јаҥыдаҥ ачарга, башка јанынаҥ ченеп кӧрӧргӧ амадайдым. Конкурс ондый арга берип турганына акту јӱрегимнеҥ бӱдедим».\n«Мен Оҥдой аймактыҥ Јаан-Јаламан јуртында чыккам. Алдынаҥ бери кожоҥдоорыла, бијелеериле јилбиркейдим ле сценаны сӱӱйдим. Байла, оныҥ учун мен культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжинде ӱренедим.\nМеге бу конкурста туружып јатканым эҥ ле каруулу алтам болуп јат.\nЈӱрӱмде эҥ ле учурлузы — ол јаантайын, кандый ла айалгаларда кижи адын ычкынбазы «.\n«Мен мундус сӧӧктӱ. Оҥдой аймактыҥ Шашыкман јуртында чыккам. Мен амадаганымды бӱдӱрерге јана баспас ла сӱрекей каруулу кижи болорым. Оныҥ учун, байла, мен полицияда иштейдим.\nАргаларым јаан деп бӱдӱп, бойымды ченеер кӱӱним бар. Спортты ла јорыктаарын сӱӱйдим. Баштапкы јерде билем турат, ол меге эҥ учурлузы.\nБу конкурста мениҥ амадуум бӱдерине иженедим».\n«Кергил сӧӧктӱ болорым. Мени тӧрӧӧн улузым Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ геройы Алия Молдогуловага учурлап адаган. Чыккан јерим — Шабалин аймактагы Мыйту јурт. Ӱредӱмле мен юрист.\nЈилбӱлерим кӧп лӧ башка-башка. Је эҥ јуук ла сӱӱген кижиме, Айлана кызыма болуп, мен кӧп сабада мигуруми тӱӱйдим. Мигуруми — ол тӱӱген эрке, јакшынак ойынчыктар.\nБу конкурстаҥ мен јаркынду ла јарык сезим-санаалар сакыйдым».\n«Мен ГАГУ-ныҥ студенти, английский, немецкий тилдерге ӱренедим. Сценаны сӱӱп турганым учун бу конкурста туружып кӧрӧр деп шӱӱдим. Јаш тужымнаҥ ла ала бастыра јилбӱлерим улустыҥ алдына куучындаарыла, ойноорыла колбулу болгон. Бијелейдим, кожоҥдойдым.\nФиналдыҥ бойын энчикпей сакыйдым, нениҥ учун дезе кӧрӧӧчилерге јаркынду, кӧрӱмјилӱ шоу эдер, олорды кайкадар кӱӱним бар».\n«Мен моол сӧӧктӱ. Кош-Агаш аймакта Мукур-Таркаты јуртта чыккам. ГАГУ-ны божотком. Тургуза ӧйдӧ балдардыҥ каладагы 9-чы таҥмалу садында иштейдим. Качан бирде балдардыҥ алтай таҥынаҥ садигин ачар амаду бар. Бу амадуум бӱдер деп алаҥзыбай турум. Мениҥ эҥ ле јуук ла сӱӱген кижим — ол кызычагым. Оныҥ ады тегин эмес ле кайкамчылу — Девора.\nКажы ла кызычак оогошто принцесса болорго кӱӱнзеген болор деп сананадым. Бу конкурска коркыжымды јеҥер ле бойымдӧӧн башка јанынаҥ кӧрӧр амадула туружарга шӱӱндим».\n«Принцесса Алтая» конкурс тулаан айдыҥ 5-чи кӱнинде Эл театрда ӧдӧр. Билеттер јанынаҥ театрдыҥ кассазына ла «Эл Алтай» ГТРК-га баштаныгар.


Тилис — бистиҥ тазыл-тамырыс ~ Звезда Алтая\nТил—ол кажы ла албатыныҥ тазыл-тамыры. Кандый ла эл-jон тӧрӧл тили jок болбос. Бистиҥ кару, энебистиҥ сӱдиле шиҥип калган тилис– ол алтай тил. Албатыда бойыныҥ тили jоголып jаткан, ол кунурап, «оорып» калган деген сурак турбас учурлу.\nJе нениҥ учун алтай тил керегинде ондый сурак туруп jат? Нениҥ учун кӧп алтай улус бойыныҥ тӧрӧл тилинеҥ уйалып, оныла куучындашпай, ӧскӧ тилле куучындажат? Ол ло jарлу спортчылар, ады jарлу биjечилер алтай албатыныҥ культуразын кӧргӱзип те турган болзо, алтай тилиле куучындашпай jат. Онызы сӱреен ачымчылу. Телекӧрӱлтеде кандый бир маргаанла бийик jедимдерге jеткен jииттердеҥ интервью алза, кӧп саба уулдар бойыныҥ алтай тилиле куучындашпай турган деп билдирет, олордыҥ тили ондый кажылгакту, угарга эби jок. Мен сананзам, алтай уулдарды тазыктырып турган тазыктыраачы да алтай тилге аjару эдер керек. Канча jылдыҥ туркунына алтай да школдордо «Алтайский язык для начинающих» деген предмет бары кайкамчылу. Бу ончо jедикпестер калыктыҥ бажында отурган jаандарыстаҥ камаанду.\nСу-алтай тилдӱ jон jуртаган jуртта кандый-бир jуун, байрам, туштажу да болзо, алыш-колыш тилле ӧдӧт. Jаҥыс jерде отурган улустыҥ ортозында бир орус кижи, jӱс тоолу алтай улус отурза, бис албаданып, jастыра-мыстыра орустап айдарга ченежедис. Угарга да уйатту, тилис, бойыс учун ачымчылу. Бу бис кайткан улус, бажысты бийик бир де тудуп билбезис. Ол ло школдордо кандый бир керек-jаракта алтай балдар ла jаан улус болзо до, онызы орус тилле ӧткӱрилет. Эмди ол ӧткӱрилип jаткан байрамныҥ сценарийин беленинче ле «Интернеттеҥ» алып jадылар, айландыра алтай улус, балдар бар болгонына аjару да этпейдилер. Ол ло уткуул сӧстӧрди бала алтай тилиле бойыныҥ кӱӱнинеҥ айдып турган эмес, а беленинче орустап ӱредип салган сӧстӧрлӱ айдат.\nАлдында ӧйдӧ алтай тил, литература деген предметтерле кыйалта jогынаҥ экзамен табыштырары болгон. Балдар тӱҥей ле тӧрӧл тилиле jилбиркеп, литературала кычырыштар да болгон. Алтай тилдиҥ ӱредӱчилери бойын бийик туткан. А эмди экзаменди талдап табыштырар дегенинеҥ бери ада-энелердеҥ болгой, ӧскӧ предметтердиҥ ӱредӱчилери, анчада ла математиканыҥ, физиканыҥ ӱредӱчилери, «алтай тилдиҥ предмеди не керектӱ, ого jаҥыс ла ӧй калас барат» деп айдыжадылар. Ол улуста ичкери кӧрӱм jок деп айдарым. Бала-барказы Алтайым деп сананбайдылар. Кезик школдордо алтай тилдиҥ ле литератураныҥ предмеди факультатив болуп ла расписаниеде эҥ калганчы уроктор болуп ӧткӱрилет. Ол неге jараар неме. Оныҥ аайына кем чыгар?\nКалганчы ӧйдӧ алтай тилдиҥ ӧзӱмине jаан аjару эдилип jат. Сӱрекей солун кӧп бичиктер кепке базылып чыккан, ӱредӱде jаҥыртулар да кийдирилген. Алтаистиканыҥ, алтай кафедраныҥ, РИПКРО-ныҥ билимчилери ол jанынаҥ jакшы иштеп jадылар. А бу ӧрӧги айдылганы ла бӱгӱнги кӱнниҥ айалгазы ол ӧзӱмге буудак болбос по? Бистиҥ, алтай тилдиҥ ӱредӱчилериниҥ, аjару эткен сурагы—ол калада алтай школдордо алтай балдар бой-бойы ортодо орустап куучындажып турганы. Мынаҥ кӧргӧндӧ, калада jадып турган алтайлардыҥ jӱк ле бир канча ла ӱлӱзи алтайлап турган болор. Айдарда, алтай тилистиҥ келер айалгазы текши алтай калыкты санааркадар учурлу. Тилисти бис корулап, чеберлеп, ӧрӧ ӧскӱрип болорыс па? Онызы курч сурак болуп артат.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газетте алтай тилди ӱренерине jилбӱни тыҥыдар ла республикан парламенттиҥ алтай тил билер ишчилери тӧрӧл тилиле бичиирин канча кире jакшы билерин кӧрӧр деген амадула Эл Курултайдыҥ ишчилерине алтай тилле диктант бичидер деген jетирӱни jарадып кычырдым. Ондый ишти Алтай ичинде ончо организациялар ортодо элбеде ӧткӱрер керек деп бодойдым. «Мен алтай тилимди jакшы билерим бе, ол меге керектӱ бе?»—деген сурак кажы ла алтай кижини санандырар болор бо?\nКалганчыда айдарга турганым, тӧрӧл тилистиҥ келер ӧйдӧ ӧзӱм алынары бойыстаҥ камаанду. Ол учун ончобыс каруулу. Алтай тилисти сӱӱп, оныла оморкоп, тооп jӱрели!\nЗ. Боделукова, Шыргайты jурттаҥ


Солун керектерле байлык јай - altaicholmon\nСолун керектерле байлык јай\nРеспубликаныҥ школдорында јаҥы ӱредӱлӱ јыл кӧндӱге берди. Тергеебистиҥ 24 муҥ кире ӱренчиктери јай ӧйинде балдардыҥ лагерьлеринде амыраган ла су-кадыгын тыҥыткан, јилбилӱ јол-јорыктарда ла ӧскӧ дӧ солун керектерде турушкан, удурумга иштеген ле ветерандарга, јаан јашту улуска ла кенектерге болуш јетирген.\n2019 јылдыҥ јайында балдардыҥ амыралтазын јеткилдеер ле су-кадыгын орныктырар иштерде башка-башка бӱдӱмдӱ 156 учреждение иштеген. Алтай Республиканыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозыныҥ специализи Айгерим Сахарьянованыҥ јетиргениле, 11 485 ӱренчик балдардыҥ амыраар ла су-кадыкты орныктырар организацияларында амыраган, 11 300 бала кӧп кӱндерге ӧткӧн лӧ бир кӱнниҥ јол-јорыктарында, экскурсияларда ла слеттордо турушкан, 1 178 бала удурум ӧйгӧ иштеген.\nСу-кадыкты орныктырары аайынча Алтай Республиканыҥ тыштындагы лагерьлерде јылдыҥ ла республиканыҥ 700 кире балдары амырайт. Быјыл санаторийлерде эмденип амыраган балдардыҥ тоозы 746 кижи болгон.\nОнойдо, Алтайский крайдыҥ су-кадыкты орныктырар «Алтай», «Сосновый бор», «Медикал Эстейт», «Белокуриха» деген санаторий-лагерьлеринде јӱрӱмниҥ уур-кӱч айалгаларында јаткан 599 бала амыраган.\nЧернобыльдагы атомный электростанцияда болгон јеткерде, Беларусьта ла Россияда јеткер-тӱбектӱ ӧскӧ дӧ учуралдарда су-кадыгы уйадаган балдарды эмдеерин ле су-кадыгын орныктырарын тӧзӧӧри аайынча Союзный Государствоныҥ Јаантайын иштеген комитеди ле Алтай Республика ортодо јӧптӧжӱ аайынча Краснодарский крайдыҥ ла Беларусь Республиканыҥ санаторийлеринде тургуза ӧйдӧ 129 бала су-кадыгын орныктырат, ол тоодо Анапа каланыҥ «Янтарь» деген санаторийинде 96 бала ла Беларусьтагы «Свитанакта»– 33 бала.\n«Культура» деген эл ӱлекер аайынча Алтай Республиканыҥ 18 ӱренчиги Евпаторияныҥ «Здравница» деген санаторийинде ӧткӧн «Страна героев» деген сменада турушкан. 14 кӱнниҥ туркунына балдар черӱчил белетенишле, мылтык-јепселле, парашют спортло, самбо кӱрешле танышкан ла ГТО-ныҥ некелте-ээжилерин бӱдӱрген.\nАлтай Республиканыҥ балдардыҥ амыралтазыныҥ ла су-кадыгын тыҥыдары-ныҥ учреждениелеринде башка-башка ууламјылар аайынча (јуучыл-тӧрӧлчи, спорт, туристско-краеведческий, эколого-туристический, јайаан, келер ӧйдӧ профессиязын талдаары) 14 бӧлӱк амыралта ӧткӧн, олордо јӱрӱмниҥ уур-кӱч айалгаларында јаткан 799 бала турушкан.\nОлордоҥ эҥ јаркынду ла солун ӧткӧн-дӧриниҥ бирӱзи – «Манжерок» деген туркомплексте ӧткӧн «Рубеж-2019» деген јуучыл-тӧрӧлчи смена. Оны АР-дыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозы, ӱредӱлик ле билим аайынча министерствозы, ветерандардыҥ «Боевое братство» деген текшироссиялык јондык биригӱзиниҥ Алтайдагы республикан бӧлӱги ле јуучыл-тӧрӧлчи бедирӱ иштиҥ «Вымпел» деген тӧс јери тӧзӧп ӧткӱрген. Тургузылган амаду – республиканыҥ аймактарыныҥ јӱрӱмниҥ кӱч айалгазында јаткан балдарын, анайда ок јасак бускан керектерге кирген одорокторды јуучыл-тӧрӧлчи кыймыгуда туружарына јилбиркедери, олордыҥ кӱӱнин спорт јаар јайары, эткен кереги учун каруулу болорына, Тӧрӧлин сӱӱрине таскадары болгон. Бу сменада республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧринеҥ 145 бала турушкан.\nАР-дыҥ иш ле јонјӱрӱмдик ӧзӱм аайынча министерствозы театрдыҥ ла киноныҥ актеры, режиссер, Алтай Республиканыҥ нерелӱ артизи Амаду Мамадаковло, П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ актеры Айдар Унатовло, киноныҥ режиссеры Михаил Кулунаковло, оператор Ольга Кулунаковала кожо тергееде «Јорыктап иштеген «Амаду» школ» деген ӱлекерди бӱдӱрген. Су-кадыкты тыҥыдар «Горный Орленок», «Пилигрим», «Эзлик», «Лебедь», «Семинский перевал» деген лагерьлерде олор кӱч јадын-јӱрӱмдӱ, башка-башка керектер аайынча чотто турган балдарга актердыҥ узы, режиссура, кино согоры ла оны јазаары аайынча мастер-класстар ӧткӱрген. Бу ӱредӱ-ойындар јаҥыс та балдарды эмес, је анайда ок эне-адаларды да јилбиркедип, солун ла тузалу ӧткӧн.\nАйгерим Сахарьянованыҥ айтканыла, балдардыҥ јайгы амыралтазына 85 млн 083 муҥ салковой акча чыгымдалган.\nБир муҥнаҥ ажыра ӱренчиктер јайгыда эл-јон јуртаган јерлерди арутаар ла јажыл ӧзӱмдер ӧскӱрер, эм ӧлӧҥдӧр јуур, јуртээлемдик ле болушту иштер бӱдӱрер, тураларды, айыл ичинде тудунган-кабынган эдимдерди, бичиктерди јазаар, јелимдеер ле экологиялык иштерде турушкан ла јаан јашту улуска, кенектерге јонјӱрӱмдик болуш јетирген. Јажы эр кемине јетпеген балдарды ишле јеткилдеерине 4 157,7 муҥ салковой акча чыгарылган.\nАР-дыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министерствозыныҥ башкартузында болгон учреждениелерде балдардыҥ амыралтазы канайда ӧткӧнин бу министерствоныҥ баш специализи Екатерина Карымова куучындаган.\nГорно-Алтайскта Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернаттыҥ балдары јылдыҥ ла Кызыл-Ӧзӧк јурттыҥ јуугындагы «Черемушки» деген лагерьде амырайт. Быјыл мында кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире ӱч бӧлӱктеп 90 бала су-кадыгын тыҥыдып амыраган.\nАнайда ок школ-интернаттыҥ балдары Алтын-Кӧлдиҥ јанында јуучыл-тӧрӧлчи ууламјылу «Адамант» деген лагерьде, палаткаларда јадып, Алтайский крайдыҥ «Лесной городок» деген лагеринде ле «Манжерокто» амыраган.\nГорно-Алтайскта иштеген «Чедирген» деген лагерь кала јерде ас болуп турган балдарга тӧзӧлгӧн. Республиканыҥ јурттарыныҥ, анайда ок Барнаул да каланыҥ ӱренчиктери В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ интернадында јадып, республиканыҥ тӧс калазыныҥ кереес јерлериле таныжат. Мындагы амыралта краеведение ууламјыла јилбиркеген ӱренчиктерге јилбилӱ ле тузалу болгонында алаҥзу јок. Онойдо, быјылгы јайда «Чедиргенде» 140 бала амыраган. Олор республиканыҥ Анохинниҥ адыла адалган Эл музейинде, Маймада Таштыҥ музейинде, Паспаулда Улагашевтиҥ музейинде болуп, јебрен кижиниҥ Улалудагы турлузын кӧрӱп, Алтын-Кӧлгӧ јетире јорыктап, тӧрӧл јериниҥ тӱӱкизиле, кереес јерлериле, ар-бӱткениле таныжып, каланыҥ бассейнинде тойо эжинген.\nКичӱ изӱ айда Чамал аймакта ӱредӱ-тазыктыруныҥ «Азимут» деген тӧс јеринде спортивный туризм ле ориентирование, туризм ле краеведение аайынча ӱредӱ ле амыралта ӧткӧн. Ондо республиканыҥ ончо аймактарынаҥ 150 бала турушкан.\nГорно-Алтайсктыҥ 4-чи таҥмалу кадет школыныҥ 170 ӱренчиги «Манжерок» деген лагерьде амыраган. Кадет класстардыҥ 26 ӱренеечизи дезе Алтайский крайдыҥ Бийск калазыныҥ јуугында черӱчилдер турган јерде 30 кӱнге јуучыл белетениш ӧткӧн.\nАды јарлу «Артек», «Орленок», «Смена», «Океан» деген лагерьлерде быјыл чаган айдаҥ ала куран айга јетире 126 бала амыраган деп, Екатерина Карымова куучындаган. Тургуза ӧйдӧ «Орленокто» 20 бала, «Артекте» 10 бала, «Сменада» 7 бала амырайт, олор сыгын айдыҥ учында јанып келер. Бу лагерьлерге путевкалар текшироссиялык кӧрӱлердиҥ јеҥӱчилдерине, эҥ јакшы ӱренген ӱренчиктерге, школдыҥ јӱрӱминиҥ эрчимдӱ туружаачыларына берилип турган эмтир. Бу лагерьлерге барган балазыныҥ јолын эне-адазы тӧлӧп јат.\nБалдардыҥ јайгы амыралтазы быјыл јет-кер-тӱбек јок, амыр ӧткӧнин темдектеер керек. Балдардыҥ амыраарын јеткилдеер ле су-кадыгын орныктырар организацияларыныҥ ижи АР-дыҥ башкарузыныҥ ла шиҥжӱ јаҥдардыҥ јаантайын ајарузында болгон. Ӧрт чыгарын, јеткер-тӱбек болдыртпазын јеткилдеер ӱредӱлер јайдыҥ башталарында балдардыҥ амыралтазын ӧткӱреринде турушкан ончо тӧзӧмӧлдӧрдиҥ ишчилериле ӧткӱрилген. Коштой, јартамалду ла ойын кептӱ мындый керектер лагерьлерде балдарла база ӧткӧн.\n2019 јылдыҥ јайында балдарды амырадар, су-кадыгын тыҥыдар иштерде турушкан јӱк педагогтордыҥ ла вожатыйлардыҥ тоозы 1332 кижи болгон.\nГигиенаныҥ Новосибирсктеги билим-шиҥжӱ ӧткӱрген институды балдардыҥ јайгы амыралтазыныҥ турулталарын шиҥдеер ишти тергееде калганчы јылдарда ӧткӱрет. Онойдо, балдардыҥ сынын, бескезин, балтырларыныҥ ийде-кӱчин лагерьге келген, јӱрген ӧйдӧ лӧ јанар аладында кемјип јадылар. Бу кӧргӱзӱле, 2019 јылда 98,4% балдардыҥ су-кадыгы билдирлӱ оҥдолгонын шиҥжӱлер кӧргӱскен деп, специалисттер айткан.\nБалазын лагерьге амырадарга ийип болбой турганы керегинде комыдалдарды угарга келижет. Ӱредӱликтиҥ министерствозында укканыбысла, «Манжерок» ло «Чедирген» лагерьлерге балазын кандый ла кижи амырадып ийер аргалу эмтир. Эне-адаларга АР-дыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министерствозына эртеледе суру бичик (электрон бӱдӱмле јараар) ийер керек. Республиканыҥ амыраар лагерьлерине бир путевканыҥ орто баазы 13 муҥ 16 салковой («Манжерок» лагерьге быјыл путевканыҥ баазы 14 800 салковой болгон). Балазы амыраган кийнинде керектӱ документтерди толо јууп табыштырза, путевканыҥ орто баазыныҥ 80% республиканыҥ бюджединеҥ эне-адаларга јандырылып јат. Айса болзо, бу арганы улус јазап билбес.\nБалдардыҥ јайгы амыралтазыныҥ турулталарын эдип тура, АР-дыҥ башкарузы келер јайга белетеништӱ керектерди, ол тоодо лагерьлер иштеген јерлерди јаҥырта јазаар иштерди, эмди ле шӱӱп темдектейт.


22.03.2021 - altaicholmon\nРеспублика телекейдиҥ ӱч катап чемпионын уткуды\nКош-Агаш аймактыҥ баштапкы јааны\nЭзен-амыр јӱрген болзо, тулаан айдыҥ 20-чи кӱнинде Мураткан Бейсенович Кыдырбаевке 70 јаш толор эди. Мураткан Кыдырбаевтиҥ чыккан-ӧскӧн јери Мукур-Таркаты јурт. Оныҥ ада-энезиле мен кожо иштегем.\n«Мал-ажысты ӧскӧ тергееге садып болбозыс»\nЭжигисте тулаан айдыҥ экинчи јарымызы турган да болзо, је јаскы јылу кӱндерге сӱӱнери арай ла эрте. Кӱн-айдыҥ солынарын, јылыырын, соок кӱндер тӱрген ӧдӧ берерин јурт ээлемде иштеп турган улустаҥ тыҥ сакып турган улус јок болор.


Ноябрь 2018 - Страница 4 из 10 - altaicholmon\n«База ла черӱле колбулу болор…»\nБӱгӱнги кӱнде черӱде контрактный служба ӧдӱп турган улустыҥ тоозы кӧп. Олордыҥ ортозында јерлештерис база ас эмес. Бӱгӱн бис контрактный служба ӧдӱп турган Эмиль СУРАЗОВЛО ӧткӱрген эрмек-куучынысты јарлайдыс. –Эмиль Геннадьевич, мал киштежип, кижи куучындажып таныжар дегениле, бойыгар керегинде айдып ийзеер? –Мен Кош-Агаш аймактыҥ Кӧкӧрӱ јуртында чыккам. Бу ок јурттыҥ школында 4-чи класска јетире ӱренгем. Ада-энем божоп\n«Тойгон-ток, толу-куруй, ток санаа»\nКалганчы јылдарда анчада ла јашӧскӱрим ортодо калыгыныҥ тереҥ тӱӱкилик, ич-кӧгӱстик учурлу байлыктарын, чӱм-јаҥдарын билбес, керексибес улус кӧптӧп јат. «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте баланыҥ байы, боочы-суулардыҥ, айыл-јурттыҥ байы, чӱм-јаҥдары керегинде кӧп бичимелдер чыккан ла кажызы ла башка бичик болуп кепке базылган. Тургуза ӧйдӧ газеттиҥ редакциязы алтай калыктыҥ аш-курсагыныҥ, мал-ажынаҥ алган курсак-тамагыныҥ байы, олорло колбулу чӱм-јаҥдары керегинде бичимелдердиҥ\nТаҥкылаарыла тартыжарыныҥ курч сурагы\nКӱчӱрген айдыҥ 12-чи кӱни – Пневмонияла тартыжарыныҥ телекейлик кӱни. Кӱчӱрген айдыҥ 15-чи кӱни – Таҥкылаарынаҥ мойноорыныҥ калыктар ортодогы кӱни ле кӱчӱрген айдыҥ 18-чи кӱни — Ӧкпӧлӧрдиҥ удаган оорузыла тартыжарыныҥ кӱни. Кижиликтиҥ јеткерлӱ мындый ооруларыла тартыжарыныҥ онкӱндӱги ӧдӧр бу ӧйдӧ, кӱчӱрген айдыҥ 15-чи кӱнинде, Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыырыныҥ министерствозында «Алтай Республикада таҥкылаарыла тартыжарыныҥ курч сурактары» деп