«Адару тудары – эҥ кирелтелӱ бӧлӱктердиҥ - altaicholmon\n«Адару тудары – эҥ кирелтелӱ бӧлӱктердиҥ\nЈуукта јакшы таныжым Кӱлер Такачаковко јолугып, бут бажында да болзо куучындажар арга келишкен. Тоҥжан сӧӧктӱ Кӱлер тергеебистиҥ јарлу адаручыларыныҥ бирӱзи. Оныҥ да учун ого бу ижи керегинде айдып берзин деп баштандым.\n–Адарула иштеп баштаганымнаҥ бери јирме ӱч јыл ӧдӧ берген. Адарула јаҥы ла иштеп турарымда, кӧзиме чактырткан эдим. Ол ӧйдӧ мен МЧС-та элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларла иштеп турган специалист болгом. КЧС-тыҥ јуунында республиканыҥ журналисттериниҥ јанында, тишкен кӧзимди кӧргӱспеске, кара очкилӱ отургам. Кемниҥ де каламы тӱже берерде, оны алайын деп эҥчейгем ле очким уштыла берген. Журналисттердеҥ Наталья Манышева тижигимди кӧрӱп, «Кӱлер, сени кем соккон?» – деп сураганы санаамда јакшы артып калган. (Каткырат. Авт.)\nӰч пе, беш пе уйа адарудаҥ баштагам. Бу ӧйдиҥ туркунына не болбоды деер. Јӱс бежен уйага јетире кӧптӧткӧн дӧ, бир кезек шылтактардаҥ улам бастыразын јылыйткан да ӧйлӧр болгон. Кийнинеҥ јаҥыдаҥ орныктыргам ла эмди 120 уйа адару тудадым. Олордыҥ кӧп сабазы Майма аймактыҥ јеринде турат. Быјыл мӧттиҥ тӱжӱми јакшы. Пасекам Россельхозшиҥжӱде, ветстанцияда регистрация ӧткӧн. Бир ӧйдӧ меге каргананыҥ мӧди коркышту јараган болгон. Чамал аймакта андый јыраалар кӧп. Анда мениҥ јерим бар ла быјыл јирме беш кире уйаны ары апарып тургускам. Сары карганадаҥ јакшы мӧт алгам. Андый болорын бойым да сакыбагам. Пасекам јолдоҥ ыраак јокто турат. Оныҥ учун ӧткӧн улус кӧрӱп, мӧтти келип алгылайт. Анда ла эки апитурачак (апидомик) тудуп алгам. Кӱӱнзеген улус адаруныҥ кӱӱлежин угуп уйуктаар аргалу. Улуска ол сӱреен јарайт.\nМайма аймактыҥ јеринде турган пасекадаҥ јакшы тӱжӱм аладым. Бу кӱнге јетире бир биледеҥ 35 килограмм мӧттӧҥ алып ийдим.\n–Јолдыҥ кырында садылып турган мӧт керегинде нени айдар эдиҥ?\n–Јолдыҥ јанында мӧт садарын бисте Женя Плеханов деген уул баштаган эди. Ол бойы МВД-ныҥ структураларында иштеген, оноҥ јӱре берген. Бир кӱн кӧлӱктӱ барып јатсам, јолдыҥ кырында Женя турган. Удабай ла јанында туруп, мӧт садып баштагам. Ол тушта Алтай крайдыҥ адаручылары кӧп келетен. Ол ло Красногорский районноҥ келип, продукциязын јолдыҥ јанында садар болгон. Эмди андый мӧт садаачылар чек кӧптӧп калды. Ортозында перекупщиктер де бар.\n–Олордыҥ садып турган мӧдиниҥ чыҥдыйы кандый не?\n–Је онызы садып турган кижидеҥ камаанду. Мениҥ ол улусты мактаар да, јабарлаар да аргам јок. Кезиктери адаручылар эмес болгонын билерим.\n–Сен бойыҥ мӧтти кайда сададыҥ?\n–Кӱӱк айдыҥ учында ла телефон токтоду јогынаҥ шыҥкырап баштайт. Улус телефон согуп, мӧт сурагылайт. Кӧп неме кӱн-айдаҥ камаанду ине. Бу јылдардыҥ туркунына мӧтти јӱк менеҥ ле алып турган улус бар. Јаҥы улус табылат, кезиктери јылыйат.\n–Адару тударыла колбой јӧптӧлгӧн јаҥы јасак керегинде нени айдарыҥ ?\n–Мен оны јазап шиҥдебедим, эм тургуза ӧй келишпейт. Ол ветеринарный ээжилерле колбулу јасак болор керек. Баштап тарый бичилгени адаручыларга чек јарабаган эди. Оны кычырып, ол ээжилерди адару тудар иште нени де оҥдобой турган улус белетеген деген санаага келериҥ. Баштапкы ӱлекерди мен кӧргӧм, ол бистиҥ адару ӧскӱрер бӧлӱкти јоголторына ууламјылалган деп айдардаҥ башка. Адару тудары, чынынча айтса, байа бир энтузиаст улустыҥ шылтузында ӧзӱм алынат. Государстводоҥ тыҥ ла јӧмӧлтӧ-болуш јок. Оныҥ да учун адаручылар кӧп лӧ сабада ЛПХ болуп иштейт. Адаручылардыҥ кайда да 80 проценти адаруларын участокторында тудуп турган улус. Кӧп тоолу јарлу адаручылар ол јасакты јаратпай турганын угускан. Эмди адаруныҥ кажы ла билезине бирка бергилейт. Кажы ла бирка учун ӧткӧн јылда 150 салковой кире тӧлӧӧргӧ келишкен. Адаруныҥ уйаларын номерлейдилер. Байа уйада адарулар ӧлӱп калза, не болоры олорго керек те јок. Ветстанцияныҥ ишчилери айалганы оҥдойт ло андый некелтелерге бойлоры да каткыргылайт.\nАдаручылардыҥ айткан кӱӱнземелдери ајаруга алынган ла болор деп иженедим. Јасакберимниҥ ӱлекери сайтка чыгарыларда, андагы једикпестерди бичиген болгоныс. Андый јасак керек јок то деп бичиген улус болгон.\n–Тергеебиске ӧскӧ укту адарулар экелип турганын јаратпай турганыҥды билерим…\n–Республикага ӧскӧ јерлердеҥ, тоҥ болбосто, ӧскӧ ороондордоҥ башка укту адарулар экелип турганы коомой. Эмди ле бисте адарулар колболышкан, байа бир метистелген болуп јат, кӧп сабазы среднерусский укту да болзо. Мен адарулардыҥ угын јарандырып, ӧскӧ уктуларыла колбоштырып турган адаручыларга мынайда айдадым: «Слердиҥ ӧскӧ укту адару экелгенигер Сибирьге негр кижини экелгениле тӱҥей. Негр кижи Африкада чын ла бийик сынду, эттӱ-канду, кӱчтӱ. Је бери экелзе, ол мында узак ӧйгӧ чыдашпас» деп. Ӧскӧ јердеҥ экелген адару јаҥыс ла укты ӱреп салар.\n1990-чы јылдарда бисте Коргон сууныҥ јанында горно-алтайский популяциялу среднерусский укту адарулардыҥ заповеднигин тӧзӧӧри аайынча иш ӧткӱрилер керек болгон. Је ол кӱч јылдарда бу ишти јӱрӱмде бӱдӱрери келишпей калган. Башкирлер дезе, бойлорыныҥ среднерусский укту адаруларын чеберлеп, «Шульгин таш» деген заповедник тӧзӧп алган. Мен башкирлерле куучындашсам, олор мынайда айдат: «Среднерусский укту адаруда бойыныҥ једикпестери бар, је ол бистиҥ адару ла бис оны сӱӱйдис. Биске ӧскӧ укту адару керек јок ло бис оны бедиребезис те». Мынызы меге јарайт. Олор бойыныҥ адарузын кичеейт, пропагандировать эдет.\nБисте дезе андый эмес. Бистиҥ кӧп адаручыларыс немецкий адаруларды јарадат. Андый адару оорулар экелет ле бистиҥ ар-бӱткенниҥ айалгаларына келишпей јат. Республикабыста горно-алтайский популяциялу среднерусский укту адару ӧскӱрер заповедник тӧзӧлгӧн соҥында, ол тергеебиске ӱзеери бренд болор эди.\n–Канча јылдарга иштеп келген адаручылар ижин промышленный, таштанчы јок производство кемине јетирет. Анчада ла ӧскӧ тергеелерде. Ол керегинде нени айдар эдиҥ?\n–Туйказынаҥ андый санаа келип ле турган эмей. Эмди апитурачактарды кӧп тургузарым деп сананадым. Горно-алтайский популяциялу среднерусский укту адаруларды орныктырары аайынча иштеер кӱӱн бар. Андый укту адаруларла таадаларыс, адаларыс иштеген. Бистиҥ албатыда нениҥ де учун кӱнбадыш јаар кӧрӧр, оны ӧткӧнӧр кылык-јаҥ бар, бойыстыйы артык болгонын оҥдобой јадып. Кӱнбадыштаҥ нени-нени аткаргылады ба, арай јара тартышпай блаажадыс. Анайып, адаруларысты ӱреп јадыс. Бойыстыҥ адаруларыстыҥ угын орныктырган кийнинеҥ, пасекаларда адарулардыҥ оорулары астаар, мӧттиҥ тӱжӱми де, чыҥдыйы да артык боло берер, адаруларыс та кышты јакшы чыгар. Анчада ла јиит адаручылар ал-камык акчага ӧскӧ укту адарулар садып алат, оноҥ олоры кышты чыгып болбойт. Јӱс уйа андый адарудаҥ кышты бирӱзи ле чыккан кийнинде, ол не аайлу чыгым деер…\nГорно-алтайский популяциялу среднерусский укту эне адарулар (маткалар) чыгарып ӧскӱрерге меге бӱгӱн ле 400 муҥ салковой кире акча керек болор. Искусственный ӱрендеер иштер ӧткӱрерине керектӱ аппарат, ӧскӧ дӧ јазалдар, ол тоодо сооткыштар, инкубаторлор садып алар керек. Баштапкы аппараттыҥ баазы кайда да 180 муҥ салковойго једе берет. Јӱк ле оныҥ кийнинде мен мындый укту маткалар ӧскӱрип чыгарар ууламјыла иштеер аргалу болорым, сертификацияны, шиҥжӱ иштерди ӧдӱп. Ол тушта адарулардыҥ угын јарандырары аайынча иштеп турган ээлем керегинде айдарга јараар болор.\nЭмди ле тудуп турган адаруларымды шиҥдеттирткен болгом. Олордыҥ кайда да јетен проценти среднерусский укту адарулар болгоны јарталган. Артканы кандый да метистер деп айдардаҥ башка. Кӧп адаручыларда андый ок айалга. Адарулардыҥ угын јарандырар ээлем тӧзӧӧри келишкен болзо, тыҥ болор эди. Бу суракта республикан јаҥдардыҥ болужы јогынаҥ кӱчке келижер.\n–Кыштыҥ учкары республика кеминде конкурстар ӧткӧн эди. Адаручы деген ууламјыда сениҥ ӱренчигиҥ баштапкы јерге чыкканы санаама кирет.\n–Эйе, андый конкурс болгон ло мениҥ ӱренчигим тоҥжан сӧӧктӱ Андрей Потагашев адаручы деген ууламјы аайынча баштапкы јер алган. Эмди ол Уфада ӧдӧтӧн бастырароссиялык конкурста туружар. Уфада конкурс јаан изӱ айда ӧдӧр керек болгон, је коронавирустаҥ улам оныҥ ӧдӧр ӧйи кӧчӱрилет. Эмди сыгын айдыҥ бажында ӧдӧр ошкош. Республикан конкурста экинчи јерди база мениҥ студентим алган эди. Андрей Потагашевти бу јол-јорыкта ӱйдежип болбозым. Не дезе, пасекамда болорго келижет. Бу уул бастырароссиялык конкурста једимдӱ туружар деп иженедим. Бойымныҥ билгирлеримле, бу ӧйгӧ јетире алган ченемелимле Андрейле бастыра ӱлешкем.\nБилериҥ бе, эмди адарула иштеерге кӱӱнзеп турган јиит улус сӱреен ас. Мен ле андый јашӧскӱрим кӧрбӧйдим. Адару тудары дезе сӱрекей јилбилӱ иш. Сен бойыҥныҥ алдыҥда, ару кейде, јараш ар-бӱткенде иштейдиҥ. Токуналу болуп, јӱрӱмге сӱӱнедиҥ. Кижиге оноҥ артык не керек? Улусты јазап ајарып кӧрӱп турзаҥ, кӧп лӧ сабазы кандый да стрессовый айалгада болот.\nБилим-технический революциядаҥ улам кӧп тоолу профессиялар јылыйат. Улус кайдӧӧн барар деген сурак тура берет. Оныҥ учун јашӧскӱримге кайда иштеерин, кандый профессияны талдап аларын эмди ле сананар керек. Алдында энем меге: «Ӱрен, балам, ӱрен. Ӱренбезеҥ, мӧшкӧ чыгып, кузук јуунадарыҥ» – деп айдатан. Ол тушта андый болгон туру, эмди бастыра неме кубулып јат.\n–Адару тудуп, кирелте аларга сананган кижи, ас ла дезе, бежен уйа адару тудар керек болбой?\n–Он јыл кайра бежен уйа адару туткан болзоҥ, ол сеге јӱрӱмге једер болгон. Эмди дезе, ас ла дезе, јӱс уйа тудар керек. Кӱӱнзе де, кӱӱнзебе де, је эмди тоозыла алар керек болуп јат. Анаҥ ол јӱс уйа адаруга керектӱ јазалдар алары кайда. Мынаҥ озо колдыҥ кӱчиле толгоп турган медогонканы тузаланган болзоҥ, эмди электрическийи керек, рамкаларды распечатывать эдетен станок алары кайда. Адаруларыҥ оноҥ кӧп болгон соҥында, производственный кып тудар керек. Пасеказын јаандадарга кӱӱнзеген адаручылар иштеп алган акчазын пасеказын ӧскӱрерге ууламјылайт.\nТуулу Алтайда адару тудуп ӧскӱрер јаан аргалар бар. Бисте јӱк ле эки аймакта – Улаганда ла Кош-Агашта – адару тудуп болбозыҥ. Арткан аймактар адару тударына јарамыкту. Адару тудары јурт ээлемниҥ јакшы кирелте экелетен бӧлӱктериниҥ бирӱзи. Республиканыҥ башкарузына бу ууламјыга база ајару эдип, адаручыларды јӧмӧӧр керек. Ол тушта адаручылар ЛПХ-даҥ чыгып, КФХ-га кӧчӧр эди. Республикан јаҥдарга бу ууламјыда иштеер керек деп сананадым.\n–Ачык-јарык эрмек-куучын учун алкыш-быйан, јакшы тӱжӱм ле једимдер кӱӱнзейдим.\n–Быйан, айтканыҥ келзин.


Аттар (орустап лошади; латиндап Equus) — эмдиги ӧйдӧ јаҥыс арткан тындулардыҥ угынаҥ: семейство лошадиных (Equidae), непарнокопытныйлардыҥ отрядына кирип турган тындулар. Кладистический анализ аайынча шиҥжӱ иштер чӧлдиҥ зебралары ла эштектер европей аттардаҥ (Стенонныҥ) бӱткен деп темдектейт. Филогенетиканыҥ эҥ калганчы једимдериле аттардыҥ бӱткен ӧйи 4,0—4,5 млн јыл.\n1.1 Эволюциязыныҥ тӱӱкизи\n2 Эмдиги ӧйдиҥ аттары\n3 Ат ээлемде\n3.1 Экологиялык сурак\nСистематиказы[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАттардыҥ систематиказы эмдиге ле јакшы јарт эмес, былааш-тартышту. Эҥ ле таркаган систематика аайынча, аттардыҥ угы 7 бар бӱдӱм ле бир канча јоголгон бӱдӱмдерди тоолойт:\nЈерлик ат (Дикая лошадь) (Equus ferus);\nАйылдыҥ ады (Домашняя лошадь) (Equus ferus caballus);\nПржевальскийдиҥ ады (Equus ferus przewalskii);\nКианг (Equus kiang);\nЈерлик эштек (Дикий осёл) (Equus asinus);\nАйылдыҥ эштеги (Домашний осёл) (Equus asinus asinus);\nКырдыҥ зебразы (Горная зебра) (Equus zebra);\nЧӧлдиҥ зебразы (Пустынная зебра) (Equus grevyi);\nБурчеллова деп зебра (Equus quagga);\n† Кӱнбадыш ат лошадь — тӱндӱк Америкада јӱрген ат, плейстоцен ӧйдиҥ учында јоголгон;\n† Стенонныҥ ады — Евразияда плиоцен — плейстоцен ӧйдиҥ бажында болгон, јоголгон;\n† Equus neogeus — Тӱштӱк Америкада плейстоценниҥ учында јоголгон ат, Amerhippus[en] укту ат.\nБу классификация јанынаҥ келишпей турган кӧрӱмдер бар. Эштек ле куланды кезикте башка ук (Asinus) эдип бӧлӱп, бу эки бӱдӱм арткандарынаҥ плиоцен ӧйдӧ айрылган деп јартайт. Пржевальскийдиҥ ады ла айылдыҥ ады эки башка бӱдӱм деп чотолот, нениҥ учун дезе хромосомаларыныҥ тоозы башка. Је кезикте олорды айылдыҥ аттарыла јаба чотойдылар. Палеогенетиктердиҥ айтканыла, Пржевальскийдиҥ аттары тӱбинде ботайский аттардыҥ јерликшиген ӱйези болор.\nКуландар эки бӱдӱмге бӧлӱп јат, кезик зоологтор кажызын ла башка бӱдӱм дежет. Башкы классификацияларда куландар 7 бӱдӱмге јетире. Кезик зоологтор чӧлдиҥ зебралары, бурчелловый зебра (Equus burchellii) ла квагг (Equus quagga quagga)зебра деп бӧлийт. Бу ӱч бӱдӱм зебраны кезикте бирге бириктиредилер, је олордыҥ јуугы ондый ла тыҥ эмес.\nЭволюциязыныҥ тӱӱкизи[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАттардыҥ эволюциязы казынтыларда чыккан сӧӧктӧрдӧҥ кӧрунет, сыны ийт ле кире агаш аразыныҥ тындузы пропалеотерий, туйгактардыҥ ордына сабарларлу болгон, 50 миллион јылга јаан сынду туйгактарлу ачык јерде јӱрер тынду боло берген. Мындый солыныш Тӱндӱк Америкада болгон, оноҥ бу аттар Евразияныҥ јерине јеткен Ол тушта Берингов пролив јок болгон. Аттардыҥ эволюциязы эоцен ӧйжӧ, 55 миллион јыл кайра башталган. Ол ӧйдӧ гиракотерий — эмдиги ӧйдиҥ аттарыныҥ башталганы болгон, сыны јабызак, ӧлӧҥ лӧ фрукты јиир тынду. Эмдики аттардаҥ чек башка: бажы, меези јаан эмес, кыска мойынду, коркок белдӱ, буттары кыска, узун куйрукту, оборы тӱлкӱнеҥ ле јаан эмес, буттарында тӧрт сабарлу.\n50 миллион јыл кайра гиракотерйдеҥ Orohippus (орогиппус) деп бӱдӱм табылган. Эҥ ле озо буттары ла тиштери солунып баштаган, ол кату курсакка кӧчкӧн. Ӱч миллион јыл кийнинеҥ орогиппустар эволюция болуп, Epihippus (эпигиппус) деп база јаҥы бӱдӱм аттар табылган. Бу ӧйдӧ климат билдире кубулып, Тӱндӱк америкада чала кургак климат келген, агаш-таш астап, ачык саванналар кӧптӧгӧн. Бу айалга аттардыҥ эволюциязына сӱреен тыҥ салтарын јетирген, бу тындулар јаҥы айалгага ӱренижер учурлу болгон. Олордыҥ оборы јаанап, кыймыгы тӱргендеп, курсагы јаҥыс ӧлӧҥ боло берген. 40 млн јыл кайра Mesohippus (мезогиппус) деп бӱдӱмдӱ аттар болгон. Сыны 60 см, бели коркок эмес, буттары, мойны, тумчучы узаган. Туйгактары тыҥ слынган. 35 миллион јыл кайра аттар Miohippus деп бӱдӱмге кӧчӱп, оозы-мурды база узаган. 35 миллион јыл кайра олор Miohippusдеп бӱдӱмге кӧчкӧн. Тиштери кату курсакка тыҥып, тӱйгактары табынча солунып бараткан. Олордоҥ ары, Merychippusтардаҥ (мерикгиппус), парагиппустар болуп кубулган, Сыны 1 метрге јеткен. Бажы эмдиги аттардыҥ бажына тӱҥей боло берген, меези бир канчага јаанаган.\nMerychippus (мерикгиппус) деп бӱдӱмдӱ аттар бир канча эволюционный линияга бӧлӱнген, олордыҥ кезиги јоголгон. Dinohippus доп ортодо бӱдӱм 4,4—4,5 млн јыл кайра, генетиктердиҥ айтканыла, Equus деп линия табылып, оноҥ ло ары эмдиги аттар, зебралар ла эштектер уулалган. 2,5 млн јыл кайра Equus деп бӱдӱмдӱ аттар Американаҥ Берингия ажыра Евразияга таркаган. Јуук Кӱнчыгышта (Ближнем Востоке) олор эштектер, онагралар ла аттар болуп, Ортодо Африкада зебралар болуп кубулган.\nЭмдиги аттар (современным одомашненным лошадям (DOM2)) бойыныҥ гендериле Пржевальскийдиҥ аттары болуп 43,8 муҥ јыл кайра кубулган. Ленский деп линияныҥ аттары (Equus lensensis) — 118,6 муҥ јыл кайра. Equus lenensis леп линия Тӱштӱк Сибирге јайылган. Кийнинде Тыва Республиканаҥ MerzlyYar_Rus45_23789 табылган Бий Хем леп ӧзӧкто Тоджинский аймакта Јаан Энесай сууныҥ бажында 24 000 јыл кайра табылган образец (После анализа графика основных компонент (PCA), филогенетической и f3-аутгрупповой кластеризации) Новосибирскте табылганынаҥ (33 200 јыл кайра ӧйдиҥ) митохондриальный ДНК-зы торт ло башка болгоны кӧрӱнет.\nТӱндӱк Америкада аттар VI чактыҥ (до н. э.) ортозында јоголып калган, XVI чакта колонизация ӧйинде бери айылдыҥ ады ла эштекти экелгендер. Кийнинде, бу аттардыҥ јерликшигенин мустангтар деп адаган. Ондый ок айалга Австралияда болгон, алдында мында аттар качан да болбогон.\nЭмдиги ӧйдиҥ аттары[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nАттардыҥ буттарында «сӧӧлдӧр» («каштанов») тӧрт санында ба, айса јаҥыс алын буттарында болгонынаҥ, ӧҥи ле куйругыныҥ тӱгиниҥ бӱдӱминеҥ аттарды эки-ӱч бӱдӱмге бӧлийдилер. Баштапкызы: (Equus) тӧрт санында «сӧӧлдӧрлӱ», куйругыныҥ кылдары барбайа ӧзӧт, экинчизи: эштектер (Asinus) — сӧӧлдӧр јӱк ле алын сандарында, узун кылдар куйругыныҥ учында ла, (је квагги ле дауныҥ куйруктарыныҥ кылы тӧзинеҥ ала ӧзӧт). Эштектиҥ бӱдӱмдери: «тигровый аттар» (Hippotigris), квагга, бурчелдиҥ зебразы ла кырдыҥ зебразы, Чапманныҥ зебразы, Гревиниҥ зебразы, айылдыҥ эштеги, онагр, кулан (джигитей) (E. hemionus), кианг (Е. kiang) ла африкан эштек, Аттардыҥ бӱдӱмдери: айылдыҥ ады, тарпан, Пржевальскийдиҥ ады,\nАйдарда аттар деп тындуныҥ 9—12 бӱдӱми бар. Бой бойыныҥ ортозына скрещиваться эдип, кайлыкталып јат, кайлыкталган мал балдар јок болор, је кезиги кайлыкталып кӧптӧйт. Айылдыҥ ады ла эштектиҥ кошмогы кулун јок болот, айылдыҥ ады + джигетай, + дау (эмезе квагга), + (эштек+зебра), + (а.ады + квагга), эштек ле ат, зебрала, о.ӧ. Олордыҥ кезиги јакшы темдектериле јаан учурлу болот.\nТамбелина деп бее 2006 јылда Миссури штатта Сент-Луис калада телекей ичинде эҥ ле кичинек ат деп чотолгон, сыны 44,5 см болгон.\nСША-да Висконти штатта Смоуки Холлоу деп ферманыҥ (Бельгийская упряжная лошадь) Большой Джэйк деп чололу ады телекейде эҥ јаан ат деп чотолгон, сыны 210,19 см.\nАт ээлемде[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nЈобожыдып, ӱредип алган аттар ла эштектер, паровой ло электрический двигательдер табылгалак тушта, кӧп сабада уур иштерди эдетен болгон. Ат транспортто јаан учурлу болгон, кош тартар, гужевой транспорт, таҥынаҥ јорторго керектӱ болгон.\nДжеймс Уатт паровой машинаны сананып эдерде, оныҥ кӱчин аттыҥ кӱчиле теҥдеген, мощностьтыҥ кемин «лошадиная сила» деп кемјиир боло берген.\nЭкологиялык сурак[тӱзедер | кодты тӱзедер]\nЈаан калаларда двигатель табылгалак тушта экологиялык сурак турган: аттардыҥ бок-сидиги. Бир ат конок туркунына 15 кг ӧтӧк лӧ 4 литр сидик салатан. XIX чакта Лондондо, Парижте ле Нью-Йоркто транспортто 200 муҥнаҥ ала 500 муҥга шыку аттар иштейтен, оромдордо сӱреен кӧп ӧтӧк болотон. Каланыҥ оромдорын арчып арутаары аттардыҥ ордына кӧӧликтер XX чакта келерде јаҥыс оҥдолгон.\nЈаан каталанский · Јаан российский · Брокгаузтыҥ ла Ефронныҥ · Брокгауз и Ефронныҥ Еврейский · Малый Брокгауза и Ефрона · Britannica (онлайн) · Universalis · Швейцарский исторический\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Ат&oldid=27208"\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 19 куран ай 2021, 00:34.


Jаан jÿректÿ кижи - altaicholmon\nКелер jылдыҥ кочкор айыныҥ 3-чи кÿнинде Туулу Алтайдыҥ jарлу политиги ле эл ишчизи В. И. Петровко 80 jаш толор. Бу кижи 90-чы jылдарда Алтай Республиканыҥ баштапкы башкарузыныҥ председатели болуп иштеп, ол эҥ кÿч öйлöрдö эл-jоныстыҥ jадын-jÿрÿмин толо jеткилдеп, республиканыҥ статузын алып чыкан. Jажы jаанай берген ветеран бÿгÿн де амыр отурбайт – ол тергеебисте болуп турган ончо jаан учурлу керектерде эрчимду туружат, каладагы оныҥ иштеер кичинек кыбына бойыныҥ сурактарыла jаантайын улус келип барат. Эл-jон ортодо бу кижиниҥ тоомjызы эмди де сÿрекей jаан. Владимир Ивановичтиҥ юбилейиле колбой, келер jылда ол керегинде бичик чыгарары темдектелет. «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газет алтайлардыҥ адаанын jаантайын алып jÿретен бу jарлу орус jерлежис керегинде бир кезек бичимелдерди ле эске алыныштарды jарлаарын баштап туру.\n1966 jылда мени Кан-Оозы jаар райисполкомныҥ jурт хозяйство аайынча бöлÿгиниҥ jааны эдип ийгендер. Бу ишке мени КПСС-тыҥ райкомыныҥ баштапкы качызы Роман Александрович Дорохов бойы кычырган эди.\nАймакла, улусла таныжып, ары-бери кöп маҥтаткам, ол тоодо Jабагандагы совхозто машинно-тракторный мастерскойдыҥ механиги болгон Владимир Иванович Петровло танышкан эдим. Колы ус, иштеҥкей, албаданчаҥ, недеҥ де јалтанбас jиит уулдыҥ кылык-jаҥы меге jараган. Ол jаскы кыра ижинде, кÿскиде аш jуунадар иштерде трактордыҥ, комбайнныҥ штурвалына бойы отурып, эртен турадаҥ ала эҥирге jетире чылаазын jоктоҥ иштейтенин мен ол тушта аjарып кöргöм. Jиит ус кижи ол öйдö атла öлöҥди jууп обоолоор jазал сананып табып, оны иштеткени jерлештериниҥ кол кÿчиле бÿдÿрип jаткан ижин сÿрекей jеҥилткен деп айдар керек. Не-немени тÿрген сананып табып ийетени, байа бир рационализаторство дейтен арга-санаа ого jаантайын амыр бербейтен болгон. Jиит механизаторды бек ишмекчи öмöлик jакшы jöмöгöн – совхозтыҥ директоры болуп ол öйлöрдö Беззубцуев Василий Иванович иштеген, баш агрономы Уюкина Маргарита, баш зоотехниги Иван Бахтушкин болгондор. Jаан удабай В. Петров бу хозяйствоныҥ баш инженери боло берген.\nЭрчимдÿ, озочыл баштаҥкайларлу jиит специалист Петровты мен бойымныҥ аjарума ол тушта алгам. Совет öйинде кадрлар белетеерине сÿрекей jаан аjару эдилетен. Мен партияныҥ обкомыныҥ jуртээлем бöлÿгиниҥ jааны болорымда, баштап тарый оны, кайда да 1967-68 jылдарда ошкош эди, Барнаул jаар инженерлердиҥ билгирлерин бийиктедер алтыйалык курстарга ÿренерге аткаргам. Кийнинде, бу jайалталу уулдыҥ jолы оноҥ ары ачык ла телкем болзын деп, Петровты Новосибирсктеги бийик партийный школго ÿренерге ийген эдим.\nМында мен Владимир Иванович тургуза ла jаан башкараачы боло бербеген, ол бу jамыга jединердеҥ озо узак jол öткöн, ÿренген, ченемел алган, иштенген деп айдарга турбай. Озо баштап 1973 jылда мен оны партияныҥ обкомы jаар jуртээлем бöлÿктиҥ инструкторыныҥ ижине кычыргам ла алгам. Ол тушта Кан-Оозында райкомныҥ баштапкы качызы болгон Иван Васильевич Рязанцев В. Петровты керектÿ, баалу ишчи деп аймактаҥ божотпой тыҥ тартышкан. Учы-учында обкомныҥ баштапкы качызы болгон Н. С. Лазебныйдыҥ болужыла оны бери кöчÿрген эдис.\nКПСС-тыҥ обкомында jуртээлем бöлÿктиҥ инструкторы болуп В. Петров мениҥ jанымда эки-jарым jылга jуук иштеген. Иш аайынча ол бойын jурт ээлемди jакшы оҥдоор, не-немени тÿрген аайлаар билгир специалист деп кöргÿскен. Jурт jаткандардыҥ jÿрÿмин jарандырары jанынаҥ кöп jаҥыртылу, озочыл ченемелдÿ шÿÿлтелер айткан ла бичиген, олорды jÿрÿмде бÿдÿрерге албаданган. Мен сананзам, jуртээлем бöлÿкте иштеп турала, Владимир Иванович улусла иштеериниҥ сÿрекей jаан, тузалу ла jакшы ченемелин алган. Бир эмеш öйдиҥ бажында бистиҥ билелерис наjылажар боло берген – jаба амырап, балдарла кожо походторго до барып туратаныс санаама кирет.\nОнойдо айтса, обкомдо мениҥ jуртээлем бöлÿгимде иштеген улустыҥ jетÿзи кийнинде аймактарда партияныҥ баштапкы качыларына тудулган. Ол тоодо Рязанцевти, Собянинди, Чижовты, Маймановты, Ялбаковты адаарга турум. В. И. Чаптынов менле кожо база jети ай иштеген эди. Ялбаков Алексей Иженеровичти ол партияныҥ членине киргелекте мен ишке аларга ченешкем. Экинчи качылар ла аймакисполкомдордыҥ jаандары керегинде мен айтпай да jадым. Айдарда, обкомныҥ бу бöлÿги кадрлар белетеер «кузница» деп тегиндÿ чотолбогон туру.\nКачан мен обкомныҥ jуртээлем бöлÿгиниҥ jааны болорымда, область ичиле командировкага jаҥыскан качан да барбайтам – кожо бир-эки инструкторды ээчидип аларым. Владимир Петровло кожо онойып бастыра аймактарды керий маҥтатканыс. Мен jииттерди кичинек керектердиҥ кийнинеҥ jаанын илелеп билерине, улустыҥ öҥзÿре сурактарын ылгап, аjаруга чыгарарына, керектиҥ тöс, чын аайын «тудуп» аларына jаантайын ÿредетем. Мынайып иштеп билерин Владимир Иванович öскöлöринеҥ чик jок озо кöргÿскен. Ол ичкери jаанада (масштабно) сананарыла, кандый ла керекти баштап, учына jетире бÿдÿрип билериле ол тушта jакшы аҥыланган.\nКажы ла керекти тöзöп, баштап апарып билери, ычкынбазы, байа бир «деловая хватка» деп айдыжатан аргазы Владимир Ивановичте ол jиит тужында ла иле билдирип баштаган. Обкомдо кожо иштеп турарыста, мениҥ бойымда иштеҥ бош öйлöрдö маҥтадып jÿретен кöлÿк jок болордо, В. Петровто ол туку качан бар эмтир. «Машина jок не jойу базып jÿрÿҥ?» деп, ол менеҥ сураарда, мен «Эм тургуза келишпеген учун албагам» деп каруу бергем. Jиит инструктор jаан нöкöри бойына кöлÿк садып алзын деген шÿÿлтени баштаҥ чек чыгарбай, мени гараж тудуп баштазын деп албадаган. «Машина садып алзаҥ, тургузар jер болор» деп айткан. Гаражты тудуп баштап ийеримде, Петров бу керекте меге сÿрекей тыҥ болушкан – нöкöрлöрин айдып алала, тудум иштер öдÿп jаткан jерге келип, раствор чейип, кирпичтер тажып, стенелер тударында, jабынты эдеринде учына jетире турушкан. Бир ай öткöн бö, jок по, мениҥ гаражым белен болгон эди.\nКачан мен Москвада бийик партийный школды божодып jадарымда, обкомныҥ тöзöмöл бöлÿгиниҥ jааны Василий Хавбошин В.Петровты Кöксуу-Оозы jаар партияныҥ райкомыныҥ экинчи качызыныҥ ижине аткарып ийген. Мен ол тушта Горно-Алтайскта болгон болзом, Владимир Ивановичти божотпос эдим – обкомныҥ jуртээлем бöлÿгинде ол баалу ишчи болгон. Экинчи jанынаҥ кöрзö, бу кижи jаҥы ла одус jаштаҥ ашкан да болзо, улусла иштеп билери учун оны тургуза ла экинчи эмес, баштапкы качыныҥ каруулу ижине тургузарга jараар болгон.\nКöксуу-Оозындагы райкомныҥ озо баштап экинчи, оноҥ баштапкы качызы болуп турала, В. Петров бу ыраак аймактыҥ эл-jонына кöп тузалу керектер бÿдÿрген – jаҥы кÿрлер, jолдор, улус jадар туралар, школдор, балдардыҥ садтарын туткан, jурт ээлемди бийик кемине jетире кöдÿрген. Мен, улай ла jоруктап, маҥтадып турган кижи, мында улустыҥ jадын-jÿрÿми, текши керектери jаранып турганын бойымныҥ кöзимле кöргöм.\nВ. И. Петров кандый да jаан иштерде иштезе, качан да тыҥзынбайтан, мактанбайтан, тегин ле кижи болуп артатан. Бир катап мындый учурал болгоны санаама кирет. Мен райкомныҥ баштапкы качызы В.Петровло кожо Кöксуудаҥ Горно-Алтайск jаар мениҥ кöлÿгимле келип jатканыс. Jолой ол мени Jабаганда токтодып ийзин деп сураган. Токтогон, кöрöр болзо, мында оныҥ энезине бир машина одын тартып экелип салтыр – jарып берер керек. Бис экÿ кере тÿжине иштенип, ол одынды ÿзе jарганыс, кулаштаганыс. Оноҥ мылчага от салып, jазап туруп jунунганыс. Öткÿре кызыдып ийгенис учун керек дезе «парилкадагы» таскакта эки каду кызып калтыр, олор В.Петровтыҥ кардын бир эмеш каарып ийген. Ӱсле сÿрткенис, бис jиит, су-кадык болгоныс учун ÿзе jакшы јазылып калган. Кöксууныҥ кийнинеҥ В. Петровты облисполкомныҥ председателиниҥ ордынчызы – jурээлем управлениениҥ jааны этире тургускан эди. Jе кандый да jамыларда иштезе, ол бойын элдеҥ ле озо ак-чек, кижи кÿÿндÿ ла jакшы кижи деп кöргÿзетен.\n90-чы jылдардыҥ бажында ÿзе неме jайрадылган. Улуска ишjалдар ла пенсиялар канча айлардыҥ туркунына тöлöлбöйтöн болгон. Митингтер ле удурлашкан акциялар кажы ла кÿн болотон. Бу öйдö мен jаандарла бир эмеш jарашпай, КПСС-тыҥ обкомыныҥ экинчи качызыныҥ ижинеҥ баргам. Владимир Иванович дезе Валерий Иванович Чаптыновло кожо артып, экÿ оноҥ ары jедимдÿ иштегендер. Петровло мен эмдиге jетире нöкöрлöжип jÿредим. Бу улуска сÿрекей килеҥкей, ак санаалу кижи деп темдектеерге турум. Ол öскö кижиниҥ тÿбегине, ачу-коронына качан да болзо болужар кÿÿндÿ — кöрбööчи, укпаачы болбос. Башка-башка jамыларда иштеп турарда, ол jÿстер тоолу тегин улустыҥ jÿрÿмдик сурактарыныҥ аайына чыгарга болушканын билерим. Кийнинде де кожо иштеген нöкöрлöрин, таныштарын тÿбекте качан да jаҥыскан артырбайтан.\nКачан Владимир Кучукович Сабин уур оорый берерде, Владимир Петров оны эки катап Барнаул jаар эмчиликтерге апарып jÿрген. Нениҥ учун дезе бистиҥ эмчилер ого операция эдеринеҥ мойножып ийген. Баштапкы катап Владимир Иванович Сабинди Анатолий Иванович Чичиновло кожо Барнаулга jетирген, jе ол тушта Владимир Кучукович операциядаҥ бойы мойношкон. Экинчи катап нöкöрин jаҥыскан бойы тарткан, ондо кестирткен. Jе канайдар, јаан оору-ракты jеҥер арга jок болгон до. Ондый да болзо, Владмир Петров нöкöриниҥ jÿрÿми учун учына jетире тартышкан, калганчыда В. К. Сабин мында бистиҥ эмчиликте jадарда, ого улай ла барып, не-немеле jеткилдеп туратан.\nКачан мен уур оорый береримде, ойто ло Владимир Иванович мени Барнаулдагы госпитальга мынаҥ тартып jетирген. Ол ондогы эмчилерле куучындажып, мени jатыргызып койоло, кийнинде кажы ла кÿн телефон согуп, мениҥ су-кадыгым керегинде угуп турган. Горно-Алтайскта керектÿ оборудование jок болгонынаҥ улам, меге мында операция эдеринеҥ мойножып ийгендер. Барнаулда меге эки катап операция эткен, кажы ла катап ары-бери мени В. Петров тарткан, кезикте бойыныҥ кöлÿгиле. Баштапкызыныҥ кийнинде эки айдыҥ бажында ойто ло Барнаул барарга jазанарыста, ол госпитальды короновирустаҥ оорыган улус эмдеер jер эдип кубултып ийген. Бу тушта Владимир Иванович крайдагы клиникалык эмчиликтиҥ jаандарыла куучындажып, мени оноор jатыргыскан, ондо кестирткен. Мыныҥ кийнинеҥ ол мени база катап Барнаулдаҥ айылыма экелип салган.\nБойы да jажы jаанап калган кижиге улуска, наjыларына, нöкöрлöрине jаантайын мындый килемjилÿ керектер эдерге кандый jаан jÿректÿ болор керек деп сананадым. Мынайып кöрзöҥ, тегин ле кижи, jе качан тÿбекке кирген улуска канайда болужып турганын аjарзаҥ, кандый кÿчтÿ, кандый jараш, кандый кÿÿнзек кижи деп айдарыҥ. Улуска болужатаны – онызы Владимир Иванович Петровтыҥ бастыра кылык-jаҥында, канында деп бодойдым.\nЮ. С. Сребрянский,\nпартийный ла эл иштердиҥ ветераны


09.02.2021 - altaicholmon\nЭдилген иш кӧп, эдетени оноҥ кӧп\nКочкор айдыҥ 4-чи кӱнинде Калыктардыҥ најылыгыныҥ туразыныҥ актовый залында Россия Федерацияныҥ Государственный Думазыныҥ депутады, аграрный политика аайынча камыстыҥ турчызы Родион БУКАЧАКОВТЫҤ пресс-конференциязы ӧтти.\nАрчын јытту Алтайыста амыр турзын Уй јылыс\nЧага — Јаҥы јыл кумран чактардаҥ ала јылыйбай келген ле албатыныҥ эҥ ле сакылталу, учурлу, чӱмдӱ ле кӧдӱриҥилӱ байрамы. Чаганыҥ алкыштарын «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газет јылдыҥ ла Јаҥы јыл кирер алдында элбеде јарлап турганын кычыраачылар јакшы билер.\nКаланыҥ мэриниҥ кубогы учун\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин кочкор айдыҥ 6-чы кӱнинде туу-чанала Горно-Алтайсктыҥ мэриниҥ кубогы учун болгон маргаандардыҥ ачылтазында турушкан.\nИйнектиҥ ле Аттыҥ маргааны\nТымык эҥири койылза, јылдыстары јажытту суркурашкан, карарган боочыныҥ ӱстинде беш толынду Ай-Буркан эриккен Алтайда јебренде Ийнек ла Ат Јылтоо-лоштыҥ курдунына кирер деп, экӱ маргаан эткен. Маргаанныҥ баштапкы урмады* — байгага озо једери. Экинчи урмады — јеҥӱчилди керелеген аржан суудаҥ амзап ичери. Бу эки урматты кем озо јеҥӱлӱ бӱдӱрер, ол Јылтоолошко кирип, оныҥ курдуны деп кӱндӱлӱ\nКату оорулу улусты јӧмӧп\nКочкор айдыҥ 4-чи кӱнинде Рак (кату) ооруларла тартыжарыныҥ телекейлик кӱни темдектелген. Оныла колбой тергеебисте Онкологиялык оорулардыҥ айлыгы ӧдӧт.\nКӱлӱмји сыйлаган эмчиниҥ телекейлик кӱни\nКочкор айдыҥ 9-чы кӱнинде Стоматологтыҥ албатылар ортодо кӱни темдектелет. Бу байрам баштапкы катап 1984 јылда ӧткӱрилген ле эмди ол улайын темдектелет.\nАлтайыстыҥ тоомјылу алып-баатырына — 75\nКочкор айдыҥ баштапкы кӱнинде Туулу Алтайдыҥ алып-баатыры, РСФСР-дыҥ ла Алтай Республиканыҥ нерелӱ тазыктыраачызы, Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ кижизи, «Таҥ Чолмон» орденниҥ кавалери, СССР-дыҥ спортыныҥ узы, бастырароссиялык национальный категориялу јаргычы Мадий Каланакович КАЛАНАКОВ 75 јажын темдектеди.\nЈакшылык акчалу болор учурлу\nӦткӧн чаган айда Президенттиҥ гранттарыныҥ фондыныҥ 2021 јылдагы баштапкы конкурсыныҥ турулталары кӧрӱлген. Бу конкурста Алтай Республикадаҥ он сегис ӱлекер јеҥӱ алган.\nМал-аштаҥ иштеп алган продукцияны канайда кӧптӧдӧр…\nБу јуукта республикан парламентте башкаруныҥ чазы ӧткӧн. Анда депутаттар тергееде мал-аштыҥ угын јарандырар ишти тӧзӧӧри керегинде суракты шӱӱшкен.\nАлтай тилдиҥ сурактары шӱӱжилди\nКочкор айдыҥ 4-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохординниҥ башкартузыла алтай тилдиҥ совединиҥ јууны ӧтти.


Ајаруда – Акташ јурттыҥ сурактары - altaicholmon\nАјаруда – Акташ јурттыҥ сурактары\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников јаан изӱ айдыҥ 4-чи кӱнинде Улаган аймактыҥ Акташ јуртыныҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык сурактары аайынча ишмекчи јуунды баштап ӧткӱрди.\nМынаҥ озо ӧйдӧ таланыҥ башкараачызы Акташтагы јурт јеезениҥ ичкери ӧзӱмине, мында јуртап јаткан эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмине, олордыҥ айалгазына, аргаларына јарамыкту, тузалу башка-башка ууламјылардыҥ чокымдалып темдектелген иштиҥ планын белетеп тургузары јанынаҥ јакылта берген болгон.\nОл сурак аайынча ӧткӧн ӧйдиҥ туркунына эдилген иш керегинде јетирӱни Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ Бирлик аппарадыныҥ башкараачызы Анатолий Донской этти. Онойып, таланыҥ башкарузыныҥ турчылары Акташ јаар ишмекчи јол-јорыкла јӱрген. Jол-јорык ӧйинде муниципалитеттиҥ администрациязыныҥ чыгартулу улузыла јуун ӧткӱрилген. Шак ол јуунда бу јурттыҥ ӧзӱмдӱ јолы аайынча мынаҥ ары туура салбай бӱдӱретен иштиҥ чокым ууламјылары чокымдалган. Онойдо ок бу ла јуунда «јолдыҥ картазы» белетелип тургузылганы керегинде таланыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы бойыныҥ јетирӱзинде аҥылап темдектеди.\nБӱгӱнги кӱнде бу јурт јеезеде 2,4 муҥ кижи јуртап јат, онызы Улаган аймактыҥ эл-јоныныҥ 20,8 проценти. Акташ јурттыҥ одус проценттеҥ ажыра эл-јоны иштегедий аргалу-чакту деген улустыҥ категориязына келижет. Бюджетный бӧлӱкте 290 кижи иштеп јат.\nТаланыҥ башчызыныҥ чокымдаганыла, толо кемдӱ, турулталу ишти ӧткӱрерге, эҥ ле озо јурт јеезениҥ јеринде јербойында бойы башкарынарыныҥ органын тӧзӧӧри јанынаҥ суракка аҥылу ајару салар керек. Шак ол јербойыныҥ јаҥыныҥ органы аймактыҥ ла республиканыҥ јаҥдарыла једимдӱ, ӧмӧ-јӧмӧ иштегедий аргалу болзын.\nКӱскиде, сыгын айда, јурттыҥ Совединиҥ депутаттарын јетире тударыныҥ талдаштары ла онойдо ок јурт јеезениҥ јаанына талдаштар ӧдӧр. Александр Бердников текши эл-јонды муниципал талдаштарга каруулу болзын ла јурттыҥ јадын-јӱрӱми, ӧзӱми учун оорып јӱрген улусты талдап алзын деп баштанды. Оныҥ айтканыла, сӧзине турар, ижи эрчимдӱ, чындык кӧрӱмдӱ, эдер-тудар улус јуртта бар. Jерлештериниҥ, текши јурттыҥ айалгазын, аргаларын јакшы билер, бир сӧслӧ, јериниҥ ээзи болзын.\nJуунда Акташтагы јурт јеезениҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱми аайынча темдектелген иш јанынаҥ Алтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министри Светлана Буйдышева јетирӱ этти.\nАкташ јуртта јонјӱрӱмдик бӧлӱкти ӧзӱмниҥ кӧнӱ јолыла ӧскӱрер амадула јуртта культураныҥ байзыҥын тудары темдектелген. Республиканыҥ башчызы Александр Бердников Улаган аймактыҥ јааны Никита Санинге культураныҥ байзыҥыныҥ ӱлекер-сметный документациязын белетеп баштазын деп јакылта берген. Келер јылда јаҥы байзыҥды тударын баштап ийер керек.\nОнойдо ок јуртка стадион, хоккейный коробканы тудары база темдектелген. Jурттыҥ школыныҥ јабынтызын солыыры, школдо республиканыҥ ӱредӱчилерине јуулып, ченемелле, јаҥыртуларла ӱлежер, таныжар (стажировочный площадка) јерди белетеери јанынаҥ айдылды. Эл-јонныҥ, јашӧскӱримниҥ су-кадыгын тыҥыдар амадула стадион до, хоккейный коробка да сӱреен керектӱ. Келер ӧйдиҥ улузын таскадып ӱредериниҥ айлагазы бастыра јанынаҥ аҥылу ајаруда. Акташ јурттыҥ кӱӱлик школыныҥ ӱренчиктериниҥ једимдери тала да, ороон до кеминде кӧп. Jуунда Александр Бердников ӱренчиктерге керектӱ кӱӱлик ойноткыларды алары јанынаҥ јакылта берди. Шак бу јуунда ӱредӱчилер ондый суракла баштанган.\nJурттыҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱми аайынча темдектелген јаан учурлу бӧлӱктердиҥ бирӱзи эл-јонды ишле јеткилдеери болды. Чокымдап айтса, мында јолын јаҥы алынып јаткан аргачыларга тузалу профессионал ӱредӱ ле керектӱ јӧмӧлтӧ-болуш конкурсла ӧдӧр. Александр Бердников эл-јонло бизнес-пландарды бир аайлап, тӧс јерди тӧзӧӧри јанынаҥ јакылта берди. Jуун ӧйинде эл-јонго јарамыкту иштиҥ бӱдӱмдери керегинде шӱӱлтелер болды, темдектезе, куштыҥ минифабриказын ачары ла агашты јарары аайынча ишти баштап тӧзӧӧри.\nТуштажу ӧйинде јурттыҥ фермерлериниҥ аймактыҥ јурт ээлемине јӧмӧлтӧ-болужын јетирер арга-чыдалы јок болгоны база темдектелди. Шылтагы јериниҥ ар-бӱткендик айалгазында, мал-аштыҥ одоры болгодый јерлер јок болгонында. Таланыҥ башчызыныҥ чокымдаганыла, јурт јеезениҥ мал-аштыҥ азыралы јанынаҥ аргазы кирелӱ. Jе бу ок ӧйдӧ коштой айылдаш Чибит јурттыҥ јерлериниҥ кӧп јаныныҥ ээзи бир ле кижи болуп јат. Ӱзеери бу јерлер тузаланылбай јат. Эмезе чике учурыла тузаланылбай турган болуптыр. Jуунда керектӱ экспертизаны тӧзӧп ӧткӱрери јанынаҥ шӱӱлте јарадылды. Онойдо ок јуртээлемдик кооперативтиҥ ээзиле куучын-эрмекти ӧткӱрери ле арга-айалга келишкенче Акташтыҥ фермерлерине бош јерлерди берери јанынаҥ база јолду шӱӱлте јараду алды.\nАзый Акташта горно-металлургический предприятие иштеген. Оныҥ ар-бӱткенге, эбире курчаган јерге јетирген каршузын јоголтор амадула јуртта таштанчыны тӧгӧтӧн јерди рекультивировать эдери база темдектелген. Jуртта агашты јарып белетеер ишти ӧскӱрер иш база туура салбас иштиҥ тоозына кийдирилди.\n«Бистиҥ ижистиҥ амадузы, тӧс учуры — эл-јонго јадарга амыр-энчӱ, јарамыкту айалганы тӧзӧӧри. Меге Акташ јуртта улай ла болорго келишкен, бис јаантайын туура салбас сурактардыҥ аайы-бажына ӧмӧ-јӧмӧ, бирлик кӱӱн-тапла чыгатаныс, Ончо ууламјыларла аайы-бажына чыгарга, башкаруныҥ камызын тӧзӧӧри јанынаҥ шӱӱлте јарадылган. Ончо министерстволор ло ведомстволор бойлорыныҥ шӱӱлтелерин кийдирген. Бу сурактардыҥ аайы-бажына ээчий-деечий бӧлӱктеп чыгарыс. Акташ јурт кыйалтазы јогынаҥ болзын, улузы мында ла тӧрӧл јуртында артсын деп кӧдӱрилген ле тургузылган сурактардыҥ аайы-бажына чыгарыс» — деп, Александр Бердников адакыда чокымдады.\nТаланыҥ башчызы тургузылган ла темдектелген иштиҥ јӱрӱмде бӱдерин бойыныҥ аҥылу ајарузына алды.


Шибеези — билези, ырызы — балдары - altaicholmon\nШибеези — билези, ырызы — балдары\nБӱгӱнги кӱнде Караколдогы јурт јеезениҥ јеринде Кудайдыҥ берген јажын јажап, амыр-энчӱ отурган сок јаҥыс аксагал — Тордомой Тадинович. Јажаган јашты сананып, кайра кӧрзӧ — јӱрӱмниҥ јаан јолы кӧскӧ кӧрӱлер, санаага эбелер. Иш кижиниҥ ырызы деген бирӱзи, ол оогоштоҥ ала амыралтага чыкканча ижин ак-чек бӱдӱрген. Јиит тужында бухгалтердиҥ курстарын божодып, Карл Маркстыҥ адыла адалган колхозында бухгалтер-чотобот болуп иштеп, талдап алган ӱредӱзине, ижине чындык арткан.\nТордомой Тадиновичти 2019 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 15-чи кӱнинде кирген 90 јажыла окылу да улус, онойдо ок јерлештери, тӧрӧӧн-туугандары, бала-барказы уткуп, акту кӱӱндеринеҥ алкаган эди. Иштиҥ ветеранын ла тылда ак-чек иштеген Тордомой Тадиновичти айлы-јуртына Оҥдой аймактыҥ јааныныҥ ордынчызы Евгений Мартынюк, Караколдогы јурт јеезениҥ јааны Каска Маиков келип уткугандар. Олор юбиляр аксагалга РФ-тыҥ президенти В. Путинниҥ таҥынаҥ уткуулын, онойдо ок тергеениҥ башчызы О. Хорохординниҥ уткуулын ла аймактыҥ ол туштагы јааны А. Мунатовтыҥ сыйын кӧдӱриҥилӱ айалгада табыштырганы ундылбай артар.\nБыјыл кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде Караколдогы јурт јеезениҥ јааны К. Маиков ло чыгартулу улус келип, Тордомой Тадиновичти ле Тамара Ивановнаны Улу јууныҥ Јеҥӱзиле уткуп, бек су-кадык, санаа-кӱӱндери јарык, сын-аркалары сергек отурзын деп кӱӱнзедилер.\nЈетен ӱч јылдыҥ туркунына чындык эш-бараандар учураган уур-кӱчтерди, келген јеҥӱ-једимдерди теҥ-тай ла ӧмӧ-јӧмӧ апарат. Билелик от-очоктыҥ коручылы Тамара Ивановна кӱнӱҥги јӱрӱмде, иште эш-нӧкӧриниҥ база быжу коручылы деп айдарга јараар. Ол ӱредӱликтиҥ узы, педагогикалык иштиҥ ветераны, тӧрӧл јериниҥ канча-канча ӱйе балдарын ӱредип, таскадып, јаан јолына чыгарган. Баштапкы ла катап школдыҥ алтын бозогозын алтаган уулчактарга ла кызычактарга јалакай, ачык-јарык, јылу кӱлӱмјилӱ ӱредӱчи билгир телекейиниҥ куулгазын јажыдын ачкан.\nТамара Ивановна Каракол ӧзӧктиҥ ады-чуузы јер-алтайды ӧткӧн бир ӱйе ӱредӱчилериниҥ бирӱзи деп, оныҥ ӱреткен ӱренчиктери оморкогон айас айдадылар. Байлык ченемелдӱ ӱредӱчи Т. Сабаева быјыл бу ла кичӱ айдыҥ 3-чи кӱнинде 95 јажын темдектеер.\nОл 1927 јылда Јоло јуртта чыккан. Мындагы јетијылдык школды 1941 јылда божодып, педучилищеде ӱренген. Јиит кыс иштеги јолын 1942 јылдыҥ сыгын айыныҥ 29-чы кӱнинде Кайыҥчыда баштамы школдо ӱредӱчи болуп баштаган. Бир јылдаҥ Куладыныҥ школына иштеерге аткарылган, мында Тамара Мачакова (кыс ӧбӧкӧзи) тӧрт јыл иштеген.\nОл ӧйдиҥ јетирӱлериле болзо, ол 1947-1948 ӱредӱлӱ јылдарды «Кызыл Таҥ» деп колхозто божоткон (коштой турган Кызыл Таҥ ла Ленин-Јол деп эки колхоз 1957 јылда бириктирилген). Бу школдо Т. И. Мачакова ӱч јыл иштеген.\nТамара Ивановна 1956 јылдаҥ ала амыралтага јетире Бичиктӱ-Боомдогы школдо озо баштап ӱредӱчи, оныҥ кийнинде бу школдыҥ јааны болуп иштеген. Оныҥ иштеген текши стажы — 50 јылдаҥ ажыра. Ол ӱредӱчиниҥ ижиле коштой јондык иште сӱрекей эрчимдӱ турушкан. Темдектезе, Тамара Ивановна Караколдогы јурт Советтиҥ депутадына да тудулган, јурттыҥ женсоведин де башкарган. Јурттыҥ ичине агаштар, чаалдар тарып, чечектер ӧскӱрип, јурттыҥ тыш бӱдӱмин јазаар ишти эҥ ле озо ол баштап кӧндӱктирген. Бойыныҥ ӱренчиктериле кожо байрамдарга кӧдӱриҥилерди, ойын-концерттерди белетеп, балдардыҥ ада-энелерине, јерлештерине кӧргӱзетен.\nТамара Ивановна Сабаева ак-чек ле једимдӱ ижи учун РСФСР-дыҥ ӱредӱ министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла, Кызыл Мааны орденле, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарында иштегени учун кӧп юбилейлик грамоталарла јолду кайралдаткан.\nТордомой Тадиновичтиҥ адазы Тајы Кергилович Сабаев фронтко Оҥдойдогы РВК-даҥ 1941 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинде атанган ла 1943 јылда сурузы јок болуп јылыйган. Је бала-барказыныҥ бедиреништӱ ижиниҥ шылтузында Тајы Сабаев 08.07.1942 јылда Украинада олјолоткон ло туберкулезтоҥ Берген-Бельзен деп концентрационный лагерьде 28.02.1944 јылда божогон деп јарталган (Л. Якшимаеваныҥ «АЧ» газетте 28.04.2020 јарлалган «Сабаевтер одузынаҥ — эки солдат» деп бичимелде. Бу бичимел Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлалып бичилген).\nАдазы керегинде оныҥ кичӱ уулы Тордомой Тадиновичтиҥ эске алынганынаҥ: «Адам санаамда кӧгӱстӱ-кӧрӱмдӱ, сынгыр деп арткан. Колхозто ого сӱтти уй саар фермадаҥ Туйакту јаар тартарга бӱдӱмји эдилген. Энем Кӱйечи Сабаева мен кайда да јети јашту болорымда амырап калган. Адам ӱч балазыла јаҥыскан арткан. Јаан акам Токтонго кайда да 10-11 јаш, кичӱ сыйным Јаманайга (Мария) јӱк ле ӱч јаш болгон…»\nУулы јажын јажап та койгон болзо, је кӧзин јумуп ла ийзе, адазыныҥ айтканы, јакыганы чӱрче ле элес эдип ээчий-деечий тура берет. Адазы чыйрак, иштеҥкей, турумкай кижи болгон. Чындап та, јуртта баштапкы огород-маала олордо болгон. Картошкозы јылдыҥ ла јакшы бӱдетен. Шак оныҥ учун школдо балдар кичинек Тордомойды «кызыл картошко» деп аҥдышкылайтан.\nСанаада арткан база бир элес — адазы бойыныҥ эки колыла ажанатан стол ло узун скамейка-тактаны эткени. Тӧртӱ столды эбире отурып ажанатан. Столдо — јаҥы кайнаткан картошко, сӱт, каймак. Эҥ ле амтанду, ток курсак…\nТордомой Тадиновичтиҥ эске алынганынаҥ: «Качан јуу-чак башталарда, адабыс бис ӱчӱни Сулатаев Шалбык таайыстыҥ айлына апарган. Олор бисле айылдаш јаткан. «Эмди мында јадарар, јӱререр» деп, ол биске јакыган айас айтты. Је јаан удабай, таайысты бир јылдаҥ база фронтко алган. Ол ло кӱннеҥ ала бистиҥ јӱрӱмис айылдар сайын ӧткӧн».\nБалдарына адазынаҥ бир ле самара келген. Самарада Воронеж городтыҥ госпиталинде будындагы шыркадаҥ улам эмденип турган ла «удабастаҥ ойто фронтко барарым» деп бичиген. Балдарына адазы јаан эмес посылка да аткарган. Ондо — самын, учуктар…\nТордомой Тадиновичтиҥ оноҥ арыгы салымы јурттыҥ уулдарыныҥ салымындый ок ӧткӧн: јаскыда чабатан јалаҥдарды арчыыр, кӱскиде аш јуунадар, аш согор иш. Школдоҥ јанып отурала, јолой ӧркӧгӧ тургускан чакпыларды кӧрӧр.\nБӱгӱнги кӱнге бурылар болзо, Тордомой Тадиновичтиҥ ле Тамара Ивановнаныҥ кӧкси, јӱреги ол ло тирӱ бойы, кӧстӧринде дезе айландыра јӱрӱмге јилбӱӱ, јаан ла чындык сӱӱштиҥ одычагы азыйдагызындый ла кӱйет. Шак ол сӱӱш олорды јажын-чакка бириктирген ине. Олор экӱ бӱгӱнге јетире бой-бойына сӱрекей кару, чебер. Биледе эҥ ле озо бой-бойын тоогоны, текши тилди таап, эптӱ-јӧптӱ јӱргени, јӧмӧжип болушканы кандый да ӧйдӧ оныҥ тӧзӧгӧзи болгонын бис бу биледеҥ кӧрӧдис.\nСабаевтердиҥ туразы, айлы-јурты чыт ла эдип калган, от-очогы јылу, айландыра ап-ару, кажы ла немеде бойыныҥ јери. Балдары, унуктары, ӧй лӧ келишсе, меҥдеп-ӧкпӧӧрип, чӱрче ле келип, болужып берет. Олор јажы јаан ада-энезине, таадазына ла јааназына кунугарга, санааркаарга ӧй дӧ артыргыспайт. Кайда јаан сӱӱш, ондо куучын-эрмек, каткы-кокыр, сӱӱнчи кажы ла кӱн эмей. Ӧзӱп јаткан јаш ӱйеге јозок алгадый биле Сабаевтердиҥ билези деп айдарга јараар. Олор экӱ эрке-торко ӱч балазын ӱредип, колго-бутка тургускан. «Јаан уулыс 74 јашту, кыстарыс экӱлези амыралтада — деп, Тамара Ивановна каткырат. — Ырыс, байла, мында. Јерлештерис ле чилеп ок јатканыс, иштегенис, учураган уур-кӱчтерди ӧмӧ-јӧмӧ лӧ ӧткӧнис. Балдарысты база ак-чек, бекем ӧзӧктӱ болорына, кижи кӱӱндӱ јӱрерине ӱреткенис, таскатканыс. Бӱгӱнги кӱнде бистиҥ эҥ јаан байлыгыс — беш баркабыс, тогус унугыс. Биске оноҥ артык кандый ырыс керек. Јер-телекей ле амыр-энчӱ туратан болзо».\nТордомой Тадинович ле Тамара Ивановна база да узак эзен-амыр отурзын. Олорды айландыра курчаган бала-барказы, јууктары, јерлештери чеберлеп, јӧмӧп, кичееп ле јӱрзин. Бу билени тергеениҥ алтын кӧмзӧзи деп айдып, олорло оморкоп јӱрели.\nТамара Ивановнаны чыккан кӱниле уткуп, алкыш-быйанысты айдадыс:\nАда-ӧбӧкӧлӧристиҥ јебрен јери\nАлкы бойорды курчулап-куйактап,\nАй-куулардыҥ јажын берзин.\nКлара Пиянтинова белетеген


Јӱсјылдык једимдери оморкодот - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ ады-јолы элбеде јарлу эл библиотеказы бойыныҥ тӱӱкилик учурлу 100 јылдыгын ӧткӧн 2020 јылда темдектеген. Је коронавирустыҥ пандемиязынаҥ улам байрамдык кӧдӱриҥилер, ол тоодо билим-практикалык конференция ла кӧдӱриҥилӱ јуун 2021 јылга кӧчӱрилген.\nЭл театрдыҥ јаан залында ыраак-јуук тергеелердеҥ келген айылчыларды, туружаачыларды Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ председателиниҥ адынаҥ АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Эжер Ялбаков, Эл Курултайдыҥ экономика, акча-манат ла калан политика аайынча комитединиҥ председатели Радмила Пекпеева, Госдуманыҥ депутады Иван Белеков ло оноҥ до ӧскӧлӧри уткудылар.\nЭжер Ялбаков бойыныҥ уткуулду сӧзинде эл библиотеканыҥ тӱӱкилик учуры јанынаҥ мынайда айтты: «Эл библиотека тӧзӧлгӧнинеҥ ала Туулу Алтайдыҥ санаа-шӱӱлтезиниҥ телкемин јууп тӧзӧӧр ишти кӧнӱ улалтып, оныҥ билим санаа-шӱӱлтезине, ӱредӱлигине ле культуразына јаан камаанын јетирген. Библиотеканыҥ эҥ јаан байлыгы оныҥ бирлик кӱӱн-тапла, амадула ак-чек ле једимдӱ, ӧмӧ-јӧмӧ иштеп јаткан ӧмӧлиги. Шак олор бичикке кычыраачыны јууктадары, јилбиркедери јанынаҥ иштеп јат. Айдарда, бистиҥ тергеениҥ оморкодузы болуп јаткан тӧс библиотеканыҥ ӧмӧлигине экинчи јӱсјылдыктыҥ башталганында јаҥы једимдер, јаҥы шӱӱлтелер, иштиҥ јаҥы бӱдӱмдерин кӱӱнзейли. Тӧс библиотеканыҥ тӱӱкилик јолы ачык болзын».\nВице-премьердиҥ айтканыла, библиотека бойыныҥ юбилейлик јылында кычыраачыларга сӱрекей эптӱ ле јакшынак јер боло берди. Эл библиотеканыҥ фондторыныҥ кӧп јаны элкем-элбек телкемде, онызы дезе кычыраачыларга база сӱрекей јарамыкту ла эптӱ.\nКӧдӱриҥилӱ, байрамдык айалгада эл библиотеканыҥ ак-чек, ченемелдӱ, бойыныҥ ижиниҥ устарына бийик кайралдар табыштырылды. Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи деген кӱндӱлӱ ат-нере Россияныҥ калык чӱмделгезиниҥ В. Д. Поленовтыҥ адыла адалган государстволык Туразыныҥ директорыныҥ ордынчызы Андрей Беляевке адалды. Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла эл библиотеканыҥ краеведение ле национальный библиография бӧлӱгиниҥ јааны Светлана Моможокова кайралдатты. АР-дыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ Быйанду самаралары эл библиотеканыҥ ишчилери Светлана Лукьяновага, Наталья Русскихке ле Светлана Сумачаковага табыштырылды.\nКӧдӱриҥиниҥ туружаачыларын Эл Курултайдыҥ адынаҥ байрамла Радмила Пекпеева уткуды. Оныҥ темдектегениле, библиотека узун ла јаан тӱӱкилик јолын ӧткӧн лӧ бӱгӱн дезе ичкери ӧзӱмдӱ јолында. Тергеениҥ М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеказы јартамал учурлу ла культуралык ижинде эл-јонго билгирдиҥ одычагын ла мында иштеп јаткандар бойлорыныҥ јӱректериниҥ јылузын акту кӱӱнинеҥ јетирет.\n«Бу ӧйдиҥ туркунына ӧмӧликтиҥ ле оныҥ ишчилериниҥ бичикке чындык сӱӱжи, оны ӱренери ле јартап айдары тӧс лӧ ичкери апарар ийдези болуп артат» — деп, парламентарий темдектеди.\nПарламенттиҥ комитединиҥ јааныныҥ сӧзиле бӱгӱнги јетирӱлик јондык библиотеканыҥ алдына ичкери ӧзӱмниҥ јаҥы амадуларын тургузат: библиотечный иште јаҥыртуларды ӧткӱрери, библиотечный јеткилдештиҥ јаҥы бӱдӱмдерин ле эп-аргаларын кийдирери, библиотечный јеткилдешти чыҥдый, эптӱ эдип јетирери.\nЭл библиотеканыҥ учурлу кӱнинде билгирдиҥ ле јетирӱлердиҥ тӧс јериниҥ ончо ишчилерин, онойдо ок айылчыларды, кычыраачыларды уткуп, бек су-кадык, билгирге, јаҥыга јилбӱӱ ле библиотекага јаан сӱӱш кӱӱнзеп, Радмила Пекпеева Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Быйанду самаразын ӧмӧликке табыштырды.\nЭл библиотеканыҥ ишчилерине, айылчыларына тергеениҥ госоркестриниҥ (дирижеры Россия Федерацияныҥ санадыныҥ нерелӱ ишчизи Владимир Кончев), госфилармонияныҥ артисттериниҥ, культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжиниҥ ле тергеениҥ аймактарыныҥ јайаан јайалталарыныҥ байрамдык ойын-концерти ӧтти.\nБу ла кӱнде тергеелер ортодо «Бичик, Кычырары, Библиотека тергеениҥ культуралык јӱрӱминде» деген билим-практикалык конференция бойыныҥ ижин улалткан. Конференцияныҥ пленарный јуунында онноҥ ажыра улус јетирӱлерин, ол тоодо видеозапись ээжиле эткендер.\nКонференцияныҥ ижинде Москваныҥ, Санкт-Петербургтыҥ, Красноярсктыҥ, Екатеринбургтыҥ, Новосибирсктиҥ, Томсктыҥ, Барнаулдыҥ чыгартулу улузы турушты. Онойдо ок республиканыҥ аймактарыныҥ чыгартулу улузы туружып, јетирӱлериле таныштырды. Тергеелер ортодогы конференцияныҥ турултазы аайынча материалдардыҥ јуунтызы кепке базылып чыгарылар. Јуунтыда онойдо ок конференцияныҥ айылчыларыныҥ докладтары база јарлалар.\nБилим-практикалык конференция ӧйинде эл библиотекада президенттиҥ библиотеказыныҥ тергеелик тӧс јери кӧдӱриҥилӱ айалгада ачылды.\nПрезиденттиҥ библиотеказыныҥ ла М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижи 2015 јылдаҥ ала башталган. Шак ол ӧйдӧ президенттиҥ библиотеказына Алтай Республикадаҥ электрон кӧрӱге керектӱ материалдар аткарылган. Кӧрӱ дезе Россияда ЮНЕСКО-ныҥ бастыра телекейлик энчи-байлыгыныҥ объекттерине учурлалган.\n2016 јылдыҥ кӱӱк айында эл библиотекада президенттиҥ библиотеказыныҥ аргаларына ыраактаҥ тузаланар тӧс јер ачылган.\nБилим-практикалык конференция ӧйинде эл библиотеканыҥ јаҥыртылган актовый залында «Ойротия в зеркале литературы» деген бичиктиҥ таныштырузы ӧтти.\nБичиктиҥ таныштырузында оныҥ тургузаачылары-авторлоры филология билимдердиҥ кандидаттары Эльвира Чинина ла Татьяна Шастина, «Полиграфика» бичик басманыҥ адынаҥ Николай Тенгереков, эл библиотеканыҥ директоры Светлана Штанакова туружып, куучын айттылар.\n«Ойротия в зеркале литературы» деген антологияда Ойрот автоном областьта бичилген ле Ойрот автоном область керегинде орус, алтай тилдерле бичилген тексттер, олор 1922-1947 ј.ј. темдектелген, чуктай јуулып јарлалат.\nБичиктиҥ амадузы — Ойротияныҥ јылдаҥ јылга ӧзӱм алынып, башка-башка ууламјыларла (литература, журнал-газеттер ле о. ӧ.) келер ӧйгӧ эрчимдӱ иштегенин, јеткен једимдерин кӧргӱзери.\nЧике бажында чӱмдӱ сӧслӧ иштеген сӧстиҥ устары келер ӧйдиҥ бичиичилерине, билимчилерине, журналисттерине тайанатан јарамыкту арга берген, айалга белетеген.\nАр-бӱткени бузулбаган, оодылбаган, албатызы јайалталу Ойротия јаар тӧс јердиҥ јайаандыгыныҥ, кеендигиниҥ улузы келип, јорыктап, кайра јанып, јилбилӱ этнографиялык бичимелдерин, очерктерин бичиген. Алтайга, Ойротияга јилбӱӱ јаан болгон. Шак ийделӱ сӧстиҥ устарыныҥ јайаан иштериниҥ шылтузында Ойротия телекейге эжигин ачкан.\nЈуулгандарга Татьяна Шастина ла Эльвира Чинина Ойрот автоном областьтыҥ (1922-1948) айалгазын, аргаларын литератураныҥ, чӱмдӱ сӧстиҥ устарыныҥ артыргыскан эрјинедий энчи байлыгы керегинде толо ло јилбилӱ куучындадылар. Бу мындый јакшы туштажуларды ӱренеечилерле, кычыраачыларла ӧткӱрип турза, турултазы бийик болорында алаҥзу јок. Николай Тенгереков бойыныҥ куучынында бу бичикти база бийик баалады.\nЭл библиотеканыҥ ишчилери бу бичикти белетееринде эрчимдӱ турушкан. Бичиктиҥ авторлоры бу библиотеканыҥ директорыныҥ ордынчызы Марина Алушкинаныҥ архивтерле иштеп, солун фотојуруктарды тапканын аҥылап темдектедилер.\nОнойып, эл библиотека бойыныҥ 100 јылдыгын бийик кеминде темдектеди.


Эрте чактыҥ тӱбинеҥ эбирип келген јаҥарыс - altaicholmon\nJаҥарга учурлалган байрамда Оҥдой, Шабалин, Улаган, Кош-Агаш, Кан-Оозы, Кӧксуу-Оозы, Турачак, Чамал, Майма аймактардаҥ, Горно-Алтайск каладаҥ эки јӱске шыдар туружаачылар, јаҥарчылардыҥ јайаан ӧмӧликтери турушты. Jаҥарчылардыҥ кӧрӱзи: соло, ӧмӧлик кожоҥ, сӧгӱш кожоҥ деген ӱч ууламјыла ӧтти. Jаҥар кожоҥго учурлалган байрамныҥ амадузы калыктыҥ база бир эрјинедий энчи-байлыгыныҥ учурын ӧзӱп јаткан јаш ӱйеге јартап кӧргӱзип, олорды кӧгӱс байлыгыла, тилиле јилбиркедип, ичкери ӧзӧрине јӧмӧӧри. Албаты-јонды бириктирип јаткан база бир јаан ийде-кӱчи јаҥар кожоҥ деген ӱредӱни кӧгӱске салары.\nJаҥар кожоҥго учурлалган байрамда байлык ченемелдӱ, алтай ӧзӧктӱ, кӧрӱмдӱ, тоомјылу окылу жюри иштеди. Билимчи М. Демчинова, поэт, кайчы К. Кергилов, «Сурлан» албаты театрдыҥ башкараачызы Т. Курдяпова, актриса М. Саксаева, актриса Д. Таджибаева, бичиичи J. Унукова, кайчы, јаҥарчы А. Чесноков.\nКӧдӱриҥиниҥ окылу ачылтазында јуулган айылчыларды, туружаачыларды Госдуманыҥ депутаттары И. Белеков, Р. Букачаков, АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ ӱредӱ, культура, спорт, јашӧскӱримниҥ керектери, јондык биригӱлер, СМИ-лер аайынча комитединиҥ председатели В. Уханов, Хамбо Лама, «Ак Буркан» кӱреениҥ јааны М. Шагаев, АР-дыҥ культуразыныҥ министриниҥ ордынчызы С. Пешперова, Сарымай Дадаевичтиҥ эш-барааны Е. Тобоева уткыдылар.\nJаш улустыҥ, јииттердиҥ ле Сарымай Тадаевичтиҥ билезиниҥ, јуук улузыныҥ, тӧрӧӧн-туугандарыныҥ баштаҥкайыла ӧткӱрип јаткан байрамды, оныҥ учурын куучын айткан улус баалап, алкыш-быйанын айттылар. Каракол ӧзӧктиҥ кайчы, јаҥарчы, јалакай, ачык-јарык, тӧп лӧ керсӱ, алкышчы, айлаткыш эрмек-куучынду, сӧзиле, кожоҥыла, кайыла јаан-јаштыҥ ӧзӧгин, ич-телекейин эмдеп-томдоп, јолын ачып, сын-арказын курчулап-куйактап јӱрген јерлежистиҥ эземин кереестеп, кӧп јылу эрмек-куучын айдылды. Jаш улуска јозок алгадый кайчыныҥ ады-јолы, јайаан ижи чактарга улалар деп шӱӱлте болды. Jаҥарчылардыҥ эки кӱнге ӧткӧн байрамында Сарымай Урчимаевтиҥ јогын јоктотпой, јакшынак, јайым, амыр-энчӱ айалгада келген улус бары-јогын угужып, јерлежиниҥ ады-јолын кереестедилер.\nОноҥ ары јаҥарчылар тектирге (сценага) чыгып, јаҥарын, кожоҥын коолодо чӧйди. Алтай кебин кийген јайаан јайалталар јаҥардыҥ байлыгын бийик кеминде кӧргӱсти. Бу байрамныҥ бойыныҥ аҥылузы бар. Эки кӱнге залда кӧрӧӧчилер сӱреен кӧп болды. Jаҥар ундылбаган, ол калыктыҥ ӧзӧгинде, канында болгонын байрам јарт кереледи. Кӧрӱде Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Талду јуртынаҥ келген «Амаду» ӧмӧлик, јаҥарчы В. Попошев. Кӧбизинде орус албаты јуртаган аймакта су-алтай тилин, јаҥарын ичкери апарып јаткандарга јаан быйан айдар керек. Оҥдой аймактыҥ Алтыгы-Талду јуртынаҥ келген «Эрјине» ӧмӧликтиҥ јаҥарчыларынаҥ (школдыҥ ӱренчик уулдары, башкараачызы И. Кахтунов) бир канча јылдаҥ је ле деген јаҥарчылар чыгарында алаҥзу јок. Улаганныҥ, Кош-Агаштыҥ, Кан-Оозыныҥ атка чыккан јаҥарчылары, Майманыҥ, Чамалдыҥ, Турачактыҥ, каланыҥ јаҥарчылары бийик кеминде болгонын бу байрам јарт кереледи. Сӧгӱш кожоҥ калыктыҥ поэзиязыныҥ база бир кайкамчылу бӱдӱми ине. ²зӧги байлык, чечен, кокырчы, чӱмдеечи јайалталар бисте кӧп. Темдектезе, Керек Сапо, Г. Тунтешева, С. Табулгин, Ж. Челбакова ла оноҥ до ӧскӧлӧри. Солодо, таҥынаҥ О. Колян, С. Ультарикова ла оноҥ до ӧскӧлӧри. Алтай тилис, калык чӱмделгези—элдиҥ эрјине байлыгы барда, калык јылыйбас ине.\nБу ок эҥирде база бир тӱӱкилик учурлу керек болды. Алтай кӱӱлик ойноткылардыҥ «Ээлӱ Кай» деген оркестриниҥ таныштырузы бийик кеминде ӧтти.\n«Ээлӱ Кай» оркестрдиҥ художественный башкараачызы Мерген Тельденов, дирижеры АР-дыҥ нерелӱ артизи Юрий Чендыев. Оркестрдиҥ турчылары РФ-тыҥ нерелӱ артизи Ногон Шумаров, РФ-тыҥ нерелӱ артизи Болот Байрышев, АР-дыҥ нерелӱ артисттери—Эмиль Теркишев, Марина Саксаева, Алан Темеев, онойдо ок ады-јолдоры јарлу Мерген Тельденов, Вадим Деев ле јиит кӱӱчилер.\n«Ээлӱ Кай» оркестрдиҥ ачылтазында учурлу сӧзин Госдуманыҥ депутады Р. Букачаков, ветерандардыҥ республикан совединиҥ јааны Б. Алушкин ле оркестрди баштап тӧзӧгӧн М. Тельденов айттылар. Мындый оркестр јер-телекейле јорыктап, албатызыныҥ байлыгын чек ле чебер кӧргӱзип јӱрзин. Jарым јолго токтобой, ичкери ле јортсын. Jе јаҥыс ла оркестрди, јайаан јайалталарды керектӱ акча-манатла таланыҥ Башкарузы јӧмӧгӧн-болушкан болзо. Тӧзӧгӧзин тыҥыдып, болужып берзе, јииттер оноҥ ары ӱлекер, программа тургузып, гранттарда эрчимдӱ туружарында алаҥзу јок деп кӱӱнземелдер болды. Jиит-ӧктӧм Мерген Тельденовтыҥ, Сарымай Урчимаевтиҥ амадаган амадузы јӱрӱмде јол алынып јатканы јарамыкту.\nАлбатыныҥ кӱӱлик ойноткыларыныҥ оркестриниҥ эки бӧлӱктеҥ турган ойын-концертинде јебрен ойроттордыҥ ийдези, ойгоры, јайымы, агару кӱӱн-санаазы тыҥытту чыкты. Оркестр Jаҥы јылда, айса болзо, ойын-концертин такып кӧргӱзер деп иженели. Сӧслӧ айдар арга јок, эки кӧслӧ кӧрӧр, ӧзӧккӧ салар керек. Мында Сахадаҥ (Якутиядаҥ) келген јиит кайчы, билимчи Юрий Борисов якут элдиҥ олонхозын эске кайлаганы база сӱреен јакшы болды. Бистиҥ кайчыларга јозок алгадый.\nJаҥар айдыҥ 3-чи кӱнинде эл театрдыҥ фойезинде Алтайдыҥ колы алтын устарыныҥ «Jаҥыјылдык сый» деп адалган јаан ла јаркынду кӧрӱ-садузы ӧтти. Мында тургузылган эдимдердиҥ јаражын, сӱрлӱзин, бачым ӱстине сӧс тӧ табылбас. Jаан кӧрӱ, калыктыҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥыжгулары јӱрӱмде ичкери јолын алынып, кӧндӱгип калганын иле кӧргӱсти. Мында бу ишти кандый да кызалаҥду ӧйдӧ токтотпой, турумкай улалткан Татьяна Бабрашеваныҥ нерелӱ ижин темдектеер керек. Оныҥ башкарган албаты устарыныҥ тӧс јери телекейдиҥ канча ороонын кайкатпады, олјолободы эмеш. Бӱгӱнги кӱнде республикада је ле деген албаты устары ӧзӱп чыкканы Татьяна Кӱндӱчиновнаныҥ ижиниҥ шылтузы эмей. Акча-манатла јӧмӧлтӧ болзо, устарыс недеҥ де туура калбазын бу кӧрӱ јарт кереледи.\nJаҥар кожоҥныҥ айалгазына, ӧзӱмине, ичкери јолына учурлалган кӱрее куучын-эрмек театрыҥ кичӱ залында ӧтти.\nАлтай Республиканыҥ јайаандык баштаҥкайын таланыҥ калык јайаандыгыныҥ тӧс јери, ЮНЕСКО-ныҥ керектери аайынча Россиядагы комиссияныҥ Алтайдагы бӧлӱгиниҥ јӧмӧгӧниле, калада јаҥар кожоҥныҥ байрамы, кӧрӱ-маргааны ӧткӧн. Ол байрам ӧйинде ӧткӧн кӱрее-куучында культураныҥ ишчилери, билимчи шиҥжӱчилер, јаҥарчылар турушты.\nКӱрее-куучында алтай тилдиҥ, чӱм-јаҥжыгулардыҥ, чокымдап айтса, јаҥар кожоҥныҥ кӧрӱ-маргаандарын ӧткӱрери керегинде ээжилер, акча-манатла јеткилдеш, болуш јанынаҥ сурактар кӧрӱлди.\nТилин билбес ӱйе ӧзӱп јатканы кӧп шылтактарла колбулу. Бала школго, интернатка, оноҥ ары ӱренип барарда, тили ундылып јат. Jаҥар кожоҥныҥ кӧрӱлерин ӧткӱрерге аҥылу ӱредӱлӱ режиссер, критик керек. Керектӱ методбичиктер кайда. Jаҥар кожоҥды балдарга оогоштоҥ ала таскадарга школдордо кружокторды ӧткӱрер керек. Кӧрӱде сӧгӱш кожоҥды аайлу-башту кожоҥдоорына ајару салар. Сӧгӱш кожоҥдо байбаҥ-балыр орус сӧстӧр кошпос керек деп, куучын айткан улус бойыныҥ шӱӱлтелерин айттылар.\nJаҥар кожоҥ ар-бӱткенле тудуш болордо, бу байрамды јайгыда кандый бир јуртта, аймакта очоктыҥ јанында ӧткӱрзе, јакшы болор. Jылу-јымжак, јайым айалгада бӱдӱн республиканыҥ эл-јоны, айылчылар туружар эди. Jаҥар кожоҥды ӧткӱретен јакшынак ченемел бар. Ады јарлу Тожыла Енчинов 1997 јылда Кайсында баштапкы катап бу байрамды бийик кеминде ӧткӱрген эди. Калык чӱмделгезиниҥ тӧс јери эдетен-тудатан јайаан иш јанынаҥ тузалу шӱӱлтелер айдылды.\nАлтай тилле чын куучындап јӱрели деп баштанула, темдектезе, «коркышту јараш эмес, је сӱреен јараш; башкаруныҥ, бойымныҥ алдымнаҥ эмес, башкаруныҥ, бойымныҥ адымнаҥ» деп айдып ӱренели деген ајару болды. Сценаны «тектир» деп айдар керек болуптыр.\nJаҥар кожоҥныҥ байрамы Сарымай Урчимаевтиҥ эземине учурлаларда, кӱрее куучында оныҥ эш-нӧкӧри Е. Тобоева, эјези З. Торбокова база куучын-эрмек айдып, јӧмӧгӧн-болушкан улуска алкыш-быйанын айттылар.\nЯкут билимчи Юрий Борисов Якутскта јиит кайчылардыҥ-олонхочылардыҥ биригӱзиниҥ президенти. Ол бойыныҥ башкарып турган биригӱзиниҥ ижиле слайд-таныштыру эдип куучындады. Jиит билимчиге кӧп сурактар болды. Соныркаган улус Интернет ажыра бу јиитле колбуга чыккадый. Солун, јилбилӱ иштӱ. Jаш улусты кайга таскадат.\nКӱрее куучынныҥ учкары јӧптиҥ ӱлекери јарадылды. Туура салбай, бӱгӱн-эртен ле баштап ӧткӱретен иш чокымдалды, тузалу шӱӱлтелер ајаруга алылды.\nЭҥир базым јаан залда јаҥар кожоҥго учурлалган байрамныҥ кӧдӱриҥилӱ јабылтазы ӧтти. Jеҥӱчилдерди кайралдаар јараш чӱм-јаҥ кӧрӧӧчилерди, туружаачыларды ӧкпӧӧртти.\nОнойып, ӧмӧликле кожоҥдоорында:\n1-кы јерге «Теле» албаты фольклорлык ӧмӧлик (башкараачызы Ольга Колян, Улаган аймак) чыкты. 2-чи јерде «Эрјине» ӧмӧлик (Игорь Кахтунов, Оҥдой аймак, Алтыгы-Талду) болордо, 3-чи јер «Байана» фольклорлык ӧмӧликке (Татьяна Адышева, Кан-Оозы аймакта Моты-Оозы јурт) келишти.\n1-кы јер—Ольга Колян\n2-чи јер—Светлана Ультарикова (Кош-Агаш аймак)\n3-чи јер—Чечек Карулова (Чамал аймак).\n1-кы јерде—Керек Сапо (Кош-Агаш аймак).\n2-чи јерге Сергей Табулгин (Улаган аймак) чыгарда, 3-чи јер Евгения Челбаковага (Шабалин) келишти.\nКӧрӱ-маргаанныҥ Гран-при сыйы «Jаҥылга» ӧмӧликке табыштырылды (башкараачызы Динара Челбаева, Кош-Агаш аймактыҥ культура башкартузы).\n«Ээлӱ кай» оркестрдиҥ башкараачызы М. Тельденовтыҥ аҥылу сыйы «Амаду» фольклор ӧмӧликке (Алена Кучкашева, Кӧксуу-Оозы аймакта Талду јурт), «Биле» вокал ӧмӧликке (Валентина Такина, Кӧксуу-Оозы аймакта Кујурлу јурт) табыштырылды.\nКӧрӱ-маргаанныҥ ончо туружаачыларына Быйанду самаралар табыштырылган. Jеҥӱчилдердиҥ, јылдыстардыҥ сӱрекей јараш ойын-концертин кӧрӧӧчилер изӱ колчабыжуларла уткыды.\n«Jаҥар кожоҥ» республикан фестивальдыҥ спонсорлоры—Андрей Ялбаков, Татьяна Бабрашева, онойдо ок Сарымай Урчимаевтиҥ билези, эл-тӧрӧӧни. Ак санаалу, ару кӱӱндӱ улус биригип, јаан керекти ӧмӧ-јӧмӧ алып чыктылар. Онойдо ок Мерген Тельденовтыҥ, Николай Сегирткишевтиҥ баштаҥкайлу, јӧмӧлтӧ-болушту ижин темдектеер керек.


Коронавирус бистиҥ Јеҥӱбисти уурдап болбоды - altaicholmon\nКоронавирус бистиҥ Јеҥӱбисти уурдап болбоды\nКоронавирустаҥ улам быјыл Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгы элкем байрам јогынаҥ темдектелген. Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин тергеениҥ эл-јонын бу јаан байрамла уткуп тура, Улу Јеҥӱниҥ кӧдӱриҥилӱ парады, «Ӱргӱлјик полктыҥ» базыды ла темдектелген ӧскӧ дӧ акциялар эпидемиялык айалгалар оҥдолгон кийнинде кыйалтазы јогынаҥ ӧдӧр деп темдектеген.\nУлу Јеҥӱниҥ Кӱнин јаҥы айалгаларда канайда байрамдаганы керегинде бойлорыныҥ кӱӱн-санааларыла ветерандар, јондык ишчилер, политиктер, волонтерлор, журналисттер ле јашӧскӱримниҥ биригӱлериниҥ чыгартулу улузы ӱлежет.\nЈаҥы бӱдӱмдерди келер ӧйгӧ чеберлеп алар керек\nБистиҥ тергее, коронавирустаҥ коруланар тартыжуда, арткандарына кӧрӧ, калганчы патронго јетире «адыжып», узак ӧйгӧ чыдашкан. Бу айалганы ајаруга алып, албатыныҥ сӱӱген учурлу ла јаан байрамдарыныҥ бирӱзин канайып та болзо, темдектеер керек болгон деп, Алтай Республиканыҥ ветерандарыныҥ биригӱзиниҥ председатели, Россияныҥ Журналисттер бирлигиниҥ Алтайдагы тергеелик бӧлӱгиниҥ башкараачызы, јарлу јондык ишчи Борис Алушкин темдектейт.\nВетерандардыҥ организациязыныҥ башкараачы-зыныҥ айтканыла, бистиҥ тергее темдектелген керек-јарактарды јаҥы формат-бӱдӱмде бийик кеминде ӧткӱрген. «Сетьтерде не болгонын ончозын ширтегем, меге анайда ок Владимир Кончев башкарган госоркестрдиҥ онлайн-концерти база јараган. Анчада ла Кӱлер Тепуковтыҥ «Јеҥӱниҥ Кӱни» деп јарлу кожоҥды алтай тилге кӧчӱргени тереҥ тӱӱкилик ле культуралык учур алынып јат. Оны госоркестрдиҥ кожоҥчылары кижини ӧкпӧӧртӧр тӧрӧлчи кӱӱн-тапла бийик кӧдӱриҥиде кожоҥдогондор» — деп, ол айткан.\nБорис Алушкин Алтай Республиканыҥ бастыра эл-јоныла кожо Улу Јеҥӱниҥ «айылдарда» отурып ӧткӱрген акцияларында эрчимдӱ турушкан. Ол: «Мен баркаларымла кожо балконго Россияныҥ ла Алтай Республиканыҥ мааныларын, бистиҥ айылдаҥ «Ӱргӱлјик полкто» туружып турган портреттерди тудунала чыкканыс, «Јеҥӱниҥ Кӱни» деп кожоҥды ла ӧскӧлӧрин де кожоҥдогоныс. Бу јаан байрамдарды уткыйтан јаҥы формат-бӱдӱм болуп јат. Бис олорды ундыбай, мынаҥ да ары тузаланар учурлу» — деген.\nБистиҥ албатыга кандый да ченелтелер коркымчылу эмес\nРоссияныҥ Јондык палатазыныҥ турчызы, «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ директоры Татьяна Кончева быјылгы Јеҥӱниҥ Кӱни албаты-јон ӧбӧкӧлӧргӧ лӧ олордыҥ ат-нерелӱ керектерине чебер ле чындык болуп артканын база катап иле кӧргӱскен деп айдат: «Коронавирус Јеҥӱниҥ парадын, «Ӱргӱлјик полктыҥ» базыдын, каланыҥ тӧс тепсеҥинде байрамдык јаан концертти ӧткӱрерге бербеди. Је бис бу кӱч айалгалардаҥ јеҥӱлӱ чыктыс. Эл-јон кӧп тоолу флешмобтордо турушкан, олор айылдарыныҥ кӧзнӧктӧрин ачып, балкондорына чыгып, јуу ӧйиниҥ кожоҥдорын кожоҥдогондор, јондык сетьтерде фронтовиктердиҥ портреттерин салгандар, јуучылдардыҥ ӧткӧн јӱрӱми ле ат-нерелӱ керектери керегинде куучындагандар».\nТатьяна Кончева анайда ок «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ ӧткӱрген онлайн-концерттине белетеништӱ иштер канайда ӧткӧни керегинде куучындаган: «Артисттер куру отургыштарга баштанып кожоҥдогондор. Оноҥ улам айландыра саҥ-башка айалгалар тӧзӧлгӧн, артисттердиҥ јанынаҥ кемзиниш те болгон. Је кожоҥчылар јаҥы айалгаларга тӱрген темигип, мындый драйвка ӱрениже бергендер. Артисттер кӧрӧӧчилерди кӧрбӧй јат, је олор чаҥкыр экранныҥ ары јанында онлайнда сӱрекей кӧп улус отургылап јат деп јарт сескендер. Мындый эп-марла ӧткӧн концертти ол кӱн 4,5 муҥ кӧрӧӧчи кӧргӧн. Мынча кире улус «Спартак» стадионго јуулышкан болзо, бадышпас эди».\nВетерандардыҥ «Боевое братство» деген бастырароссиялык јондык организациязыныҥ Алтайдагы республикан бӧлӱгиниҥ јааны Александр Вилисов Алтай Республиканыҥ эл-јоны Улу Јеҥӱниҥ кӱнин коронавирустыҥ пандемиязыныҥ ӧйинде нак ла бирлик айалгада уткыгандар деп темдектейт: «Интернетте «Ӱргӱлјик полкты» онлайнда ӧткӱрерге бир канча площадкалар темдектелгени керегинде јарлалган јетирӱ сӱӱндирген. Улус јонјӱрӱмдик сетьтерде бойлорыныҥ ветерандарыныҥ фотојуруктарын салганын, олордыҥ бӱдӱрген ат-нерелӱ керектери ле јуучыл јӱрӱми керегинде оморкоп куучындаганын кӧргӧм» — деп, ол айдат.\nОныҥ угусканыла, быјылгы Јеҥӱниҥ байрамы бистиҥ албаты кандый да уур-кӱчтердеҥ коркыбай турганын база катап кӧргӱскен, албаты-јон кандый да айалгаларда нак ла бирлик калык болуп артып јат, бис ӧбӧкӧлӧристиҥ бӱгӱнги амыр ла ырысту јӱрӱм учун берген ат-нерелӱ керектерин качан да ундыбазыс. «Јалтанбас јерлештеристиҥ сӧӧктӧри калапту јуулар ӧткӧн јалаҥдарда эмдиге јетире јатканча. Бис андый јерлерде бедирештӱ иштер ӧткӱрип, јуучылдардыҥ мӧҥкӱзин чыккан-ӧскӧн јерлерине, тӧрӧӧн-туугандарына ойто кайра јандырып турус. Бисте кем де, не де ундылбас учурлу» — деп, ол айткан.\nКенек улустыҥ бастырароссиялык обществозыныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ председатели Людмила Рыспаева коронавирусла тартыжу ӧдӱп турган ӧйдӧ байрам јакшы ӧткӧн деп база темдектейт: «Јадып турган тура-дворымда Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызына учурлай концерт ӧткӧн. Мен оны база кӧргӧм. Јӱрексирегем ле ӧкпӧӧргӧм. Улу ороонныҥ ат-нерелӱ керектериле колбулу болгонымла оморкогом. Фашист јутпаны кӧмӧ баскан таадаларыска бис тӧлӱлӱ јӱрӱп јадыс. Коронавирусла колбой улустыҥ кӧп сабазын айылда отурзын деп молјоп салгандар. Эл-јон бу ээжилерди бӱдӱрип јат. Мындый айалгаларда темдектелген Јеҥӱниҥ Кӱни мени бир де чӧкӧтпӧди. Ийдебис, бирлигис ле турумыс эмди де бек деген санаалар артып калды».\nУлу Јеҥӱ бастырабысты бириктирет\nУлу Јеҥӱниҥ алдындагы јылдарга тӱҥей эмес быјылгы јаркынду байрамы Федерация Совединиҥ турчызы Татьяна Гигельдиҥ кӱӱн-санаазында база качан да ундылбас ис артыргыскан. Парламентарий јонјӱрӱмдик сетьтерде ӧкпӧӧрип мынайда бичиген: «Мынаҥ озо болгон байрамдар чек ӧскӧ айалгаларда темдектелген эди. Быјыл дезе кажы ла кижи ол герой-фронтовиктердиҥ ат-нерезин ле эзен-амыр јӱрген ветерандардыҥ јӱрӱмин канайып тооп ло баалап турганын кӧргӱсти. Коронавирустыҥ ӧйинде айылдарында отурган јаан јашту улуска, ол тоодо Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына, килемји ле ајару, алдындагызына кӧрӧ, эки-ӱч катапка кӧп керек болгон. Бисте бир де ветеран ајару јок артпаган. Бис олордыҥ алдына качан да болзо, чӧгӧдӧп отурарыс ла бажысты јабыс эҥилтерис».\n«Јеҥӱниҥ волонтерлоры» деген текшироссиялык кыймыгуныҥ чыгартулу кижизи Анна Пьянкова Улу Јеҥӱниҥ байрамы бисти бастырабысты бириктирген, а «Ӱргӱлјик полктыҥ» акциязы дезе байрамныҥ кажы ла туружаачызына јуук ла кару бӧлӱк болуп калган деп темдектеген.\nКожоҥчы ла журналист Владимир Попошев дезе айалгалар быјыл кандый да болгон болзо, ороон биригип, 9 Майды бийик кӧдӱриҥиде темдектеген деп айдат. «Коронавирусла колбой байрамныҥ тӧс керектерин токтодып та салган болзо, бис бир јудурук болуп јуулыжып, ӧбӧкӧлӧристи бийик тооп турганысты кӧргӱстис. Олордыҥ јарык эземин кереестеп јӱргенис бу байрамда сӱрекей иле болды» — деп, ол јонјӱрӱмдик сетьтерде бичиген.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы Николай Ефимович Янышкинниҥ барказы Катерина Гонохова Улу Јеҥӱниҥ байрамына учурлай оныҥ таадазыныҥ кӧзнӧгиниҥ алдында ӧткӧн концерт керегинде база оморкодылу айдат: «Мениҥ таадам јӱрӱмде јеҥил эмес јолдор ӧткӧн. Кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱни ого јаантайын аҥылу кӱн болуп артар. Ол чындап та, Улу байрам, ол Јеҥӱниҥ сӱӱнчизи, ол бистиҥ албаты учун оморкош, ол јер-телекейге амыр-энчӱ экелген јалтанбас солдаттардыҥ ады-јолдорын кереестеген кӱн. Таадам балконго чыгып, јуу ӧйиниҥ кожоҥдорын уккан, јуучыл јолдорын ла нӧкӧрлӧрин эске алынган. Ветерандарды ундыбай турганын бис јарадып кӧрдис. Таадама мындый ајару сӱрекей јараган».\nРоссия Федерацияныҥ Государственный Думазыныҥ депутады Иван Белеков Улу Јеҥӱниҥ байрамы керегинде айдып тура, юбилейле колбой темдектелген тӧс керектер јада-тура кыйалтазы јогынаҥ элбеде ле бийик кӧдӱриҥиде ӧдӧр деген. «Бис «Јеҥӱниҥ Кӱнин», «Катюшаны» ла ӧскӧ дӧ кожоҥдорды кыйалтазы јогынаҥ ӧмӧ-јӧмӧ кожоҥдоорыс, кару фронтовиктерди кыйалтазы јогынаҥ кучактаарыс. Бу тегин эмес ӧйдӧ эл-јон бирлик ла јаба болгонын база катап иле кӧргӱсти. Бистиҥ кӧрӱм-турумысты ла ийде-кӱчисти кем де бузуп болбос, бистиҥ эземис ӱргӱлјик» — деп, ол темдектеген.


«Балдарарды спортко экелигер...» - altaicholmon\n«Балдарарды спортко экелигер…»\nГазедистиҥ бӱгӱнги номеринде кычыраачыларысты самболо Россияныҥ спортыныҥ узы, Алтай Республиканыҥ нерелӱ тазыктыраачызы Айабас ЯЙТАКОВЛО таныштырадыс.\n—Jаҥжыкканы аайынча озо баштап бойыҥ керегинде куучындап ийзеҥ?\n—Мен 1984 јылда Горно-Алтайск калада чыккам. Адам Мӧҥӱнчи Яковлевич бойы тазыктыраачы, энем Вера Васильевна узак јылдарга бухгалтер болуп иштеген улус болор. Кожо чыккан Айас карындажым ла Чечек сыйным бар. Сегизинчи класска јетире 7-чи таҥмалу школдо ӱренгем. 11-чи классты 6-чы таҥмалу школдо божотком. Школдыҥ кийнинеҥ Новосибирскте јолдордыҥ ла колбулардыҥ Сибирский государственный университединде таможенный керекке ӱренгем. 2006 јылда ӱредӱмди тӱгезип, јангам. Бир јылдаҥ тазыктыраачыныҥ ижин бӱдӱрип баштагам. Мында иштегеним он јылдаҥ ажа берди. Тазыктыраачыныҥ ижи меге јарайт. Оогош балдарла, јаан уулдарла иштейдим. Ӱренчиктеримнеҥ ӱч кижи Россияныҥ јуунты командазында болгон. Олор: Герман Токарев, Айвар Ямончиряев ле Айабас Яграшев. Он кире кижи Россияныҥ спортыныҥ узыныҥ нормативин бӱдӱрген. Тургуза ӧйдӧ тазыктыраачыныҥ ижиле колбой республиканыҥ олимпий спортшколыныҥ директорыныҥ ӱредӱ-спортивный иш аайынча ордынчызыныҥ ижин бӱдӱредим. Билелӱ, эш-нӧкӧримле кожо бир бала чыдададыс.\n—Спорт сеге не дегени?\n—Мениҥ санаамла, спорт кижиле јаба, јӱрӱминде кожо барар, оныла тудуш болор учурлу. Бистиҥ улуста кандый эди: спортло јаҥыс школ, институт ӧйинде тазыктырынадылар. Оныҥ кийнинде биле тӧзӧп, ишке чыкканда, спорт улустыҥ јӱрӱминеҥ араайынаҥ јылыйып калат.\nБисте муҥдар тоолу темдектер бар: качан тӧртӧн јашту уулдар спортло тазыктырынып, бийик једимдерге једет. Олор јӱрӱминде де једимдӱ улус болуп јат. Оныҥ учун оогош балдарды спортло тазыктырынарын таштабазын деп таскадарга кичеенедим. Кийнинде билелерин корып ийер, байа бир тоомјылу эрлер болзын деп. Спорт — ол дисциплина, бойын тудунып билери. Ӱренчиктеримди тазыктырулардаҥ алган билгирлерин тегин улуска удура тузаланбазын деп ӱредедим. Алтай уулдарды ла кӧдӱрер деп, албаданып јадым (каткырат).\n—Спорт сеге не болуп турганын јартадыҥ. Эмди, айса, самбо сеге не болуп турганын айдып берериҥ?\n—Самбо мениҥ јӱрӱмимде коркышту јаан учурлу. Адам тазыктыраачы учун, кӱӱнзе де, кӱӱнзебе де, самбо деген сӧсти оогоштоҥ ала угарга келишкен. Самбо ло дзюдо меге спорттыҥ баштапкы јерде турган бӱдӱмдери болуп јат. Ол спорттыҥ конкурентный, российский бӱдӱми. Бистиҥ тергееде самбо сӱрекей јакшы ӧзӱм алынат. Мында аймактарда иштеп турган тазыктыраачылардыҥ ӧткӱрип турган јаан ижин темдектеер керек. Олор кийнинде турулталар экелип турган спортчыларды тазыктырып баштайт. Алтай Республикада самбоныҥ федерациязы бир јаан ла нак биле, ӧмӧлик болуп јат. Бис бой-бойысты јӧмӧп јадыс.\n—Тургуза ӧйдӧ тазыктырып турган улустыҥ тоозы канча?\n—Бӱгӱнги кӱнде мен ӱч группаны тазыктырадым. Баштапкы группада јаан уулдар, ол тоодо спорттыҥ устары, кандидаттар — бастыра он эки кижи. Орто группада 11-13 јашту он бала јӱрет. Оогош группада 6-7 јашту 15-16 кижи тазыктырынат. Мында јаҥыс ла уулдар эмес, кыстар да бар.\n—Сениҥ санааҥла, самбо качан бирде спорттыҥ олимпий бӱдӱмдерине кирер бе, кирген соҥында, олимпий ойындардыҥ јеҥӱчилдери болгодый јерлештерис бар ба?\n—Мен сананзам, самбо спорттыҥ олимпий ойындарыныҥ программазына кыйалтазы јоктоҥ кирер. Не дезе, ол јаҥыс ла Россияда ла Азияда эмес, бастыра јер-телекей кеминде ӧзӱм алынат. Телекейдиҥ чемпионаттарында ла первенстволорында туружып турган ороондордыҥ тоозы јылдаҥ јылга кӧптӧйт. Бисте дезе самболо олимпий ойындардыҥ јеҥӱчилин таскадарына керектӱ бастыра айалгалар тӧзӧлгӧн. Школ, тазыктыраачылар, самбоныҥ ӧзӱминиҥ тӱӱкизи, аргалар бар. Келер јуук ӧйдӧ кийдирилген болзо, ол биске јаан сӱӱнчи болор эди. Jе бу ок ӧйдӧ конкуренция сӱрекей јаандай берерин база оҥдоор керек.\n—Бисте спорттыҥ бу бӱдӱмиле телекейдиҥ јеҥӱчили бар…\n—Эйе, Виталий Уин — телекейдиҥ јеҥӱчили. Бу јаан маргаанда экинчи ле ӱчинчи јерлерге чыккан спортчыларыс бар. Текшилей алза, бисте телекейлик маргаандардаҥ онго јуук медаль бар.\nКандый ла једимге једерге, тыҥыда иштеер керек. Ол ло јайалта — ишти јеҥип болбос. Учы-учында тӱҥей ле иш јеҥер. Иш, чыдамкай кӱӱн-санаа, бойын спортко беринери, тоомјы ла дисциплина јаантайын једимдерге, турулталарга экелер. Оны керелеген кӧп темдектер бар. Качан кижи дисциплинаны буспай, коркышту иштеп турза, јакшы турулталарга једет. Тазыктыраачы дезе байа спортчыга једимдерге једерге болужат. Ол кайда да спортчыны тӱзедет, кайда да јӧмӧжӧт. Jедим озо ло баштап спортчыныҥ бойынаҥ камаанду. Оныҥ учун спортло тазыктырынарга келген уул эмезе кыс бийик једимдерге једерге турган болзо, тыҥыда иштеерге белен болор учурлу.\nСпортло тазыктырынган, эди-каны, кӧгӱс-кӧрӱми бек улус јӱрӱминде де једимдӱ болот. Олорды ишке де јакшы аладылар. Бисте тазыктырынып турган кӧп тоолу уулдар МВД-да, ФСБ-да, ОМОН-до ло ӧскӧ дӧ ийделӱ структураларда иштегилеп јат. Спортчыларды јаантайын тооп ло баалап турганын база ундыбайлы. Оноҥ, кижи спортло тазыктырынып, кандый бир једимдерге јетпезе де, ол оныҥ јӱрӱмине качан да артык болбос.\n—Тазыктыраачы болуп узак ӧйгӧ иштеп келериҥде, мындый сурак берейин. Кандый бир јайалталу уулчакты кӧрӱп, оны бойы тазыктырар, ӧскӧ тазыктыраачыларга бербес деген тартыжулар слер ортодо болуп јат па?\n—Айса болзо, кайда да болуп турган. Jе бисте андый ачык тартыжулар болбой јат. Мен бойым кандый бир јайалталу уулчакты бойыма тартып аларга качан да албаданбагам. Байа уулчак тазыктырынып јӱрӱп калар, а тазыктыраачы-коллегаларыҥла кожо оноҥ ары иштеер керек. Кемди де блаажатан деген оҥдомол бисте јок.\nБала бойы ӧскӧ тазыктыраачыга барарга албаданып турган учуралдар болуп јат. Андый бала биске келген соҥында, ого «озо баштап сениҥ тазыктыраачыҥ биске телефон согуп, сени божодып јатканын айтса, бис сени тазыктырып баштаарыс» деп айдадыс. Орустап айткажын, интригалар болбос учурлу. Тегин де бистиҥ, алтайлардыҥ, тоозыс ас болзын.\nПрофессионал спортто андый учуралдар болуп јат. Анда тазыктыраачы профессионал спортчыны тазыктырганы, белетегени учун јаан ишјал алат.\n—Сен бойыҥ база кӱрешкеҥ эмезиҥ бе?\n—Эйе, мен С. Н. Грушинде тазыктырынып баштагам. Сергей Николаевич РФ-тыҥ физический культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, Россияныҥ нерелӱ тазыктыраачызы болуп јат. Бу кижи мени кӧпкӧ ӱреткен, мен оны јаантайын тооп јӱредим. 10-11-чи класстарда адамда тазыктырынып баштагам. Новосибирскте ӱренеримде, Россияныҥ нерелӱ тазыктыраачызы С. В. Плотниковто тазыктырынгам. Су-кадыгымла колбой тӧрт кире операция эттирткем. Оныҥ учун јаан једимдерге једерге келишпеген. Тазыктыраачыныҥ ижине келип, тазыктырынарын таштабагам. Мынайып, ӱренчиктериҥе спаринг-партнер болодыҥ, анайда ок олорго тем кӧргӱзерге кичеенедиҥ.\n30 јаштуда самболо Россияныҥ спортыныҥ узыныҥ нормативин бӱдӱргем. Ол ло јылда Россияныҥ јуунты командазына ӱч спортчы, спорттыҥ алты узын ла Европаныҥ призеры Айвар Ямончиряевти белетеген учун Алтай Республиканыҥ нерелӱ тазыктыраачызы боло бергем.\n—Тургуза ӧйдӧ кандый маргаандарга белетенедер?\n—Дзюдоло ӧдӧтӧн Сибирьдиҥ ле Россияныҥ чемпионаттарына белетенедис. Бистиҥ иш бӱткӱл јыл туркунына ӧдӧт. Ӱредӱлӱ јылда балдарла, студенттерле иштеп турган болзос, јайгыда ӱредӱ-тазыктыру иштер, лагерьлерде сборлор ӧткӱредис.\n—Адакыда кычыраачыларыска кӱӱнземелиҥ?\n—Спортты сӱӱгер, јандырузы кыйалтазы јоктоҥ болор. Балдарарга, јуук улузыгарга тем болугар. Балдарарды спортко беригер. Мында кандый бӱдӱмге берерге турганар учурлу эмес, учурлузы — спорт ло болзын. Бисте грек-рим кӱреш тыҥ ӧзӱм алынган. Анайда ок спортивный акробатика ӧзӱм алынат. Спортло тазыктырынарына керектӱ бастыра айалгалар тӧзӧлӧт — спортивный площадкалар, стадиондор, футбол ойноор јалаҥдар тудулат. Балдарарды компьютердеҥ, планшеттеҥ, телефонноҥ айрып, спортко, тазыктыраачыларга экелигер. Бойор до тазыктырыныгар.\n—Ачык-јарык эрмек-куучын учун быйан болзын.


«Алтайдыҥ Чолмоны» мениҥ салымымда» - altaicholmon\nБыјыл кӱчӱрген айдыҥ 15-чи кӱнинде бистиҥ газет тӧзӧлгӧнинеҥ ала 100 јылдыгын темдектеер. Оныла колбой, редколлегия 2022 јылдыҥ чаган айыныҥ 11-чи кӱнинеҥ ала кӱчӱрген айдыҥ 7-чи кӱнине јетире журналисттер ле кычыраачылар ортодо «Алтайдыҥ Чолмоны» мениҥ салымымда» деген литературалык конкурс јарлап јат.\nБиске тӧрӧл газетле колбулу болгон солун учуралдар, туштажулар ла јол-јорыктар керегинде бичигер! Слердиҥ јӱрӱмигерге ле салымыгарга газетте чыккан бичимелдер, айса болзо, кандый бир камаанын јетирген јилбилӱ учуралдар болгон?\nБичимелдердиҥ кеми алты страницадаҥ (бӱдӱми А4) ашпас учурлу. Конкурска бир кижинеҥ бир ле иш алылып јат. Бичимел фотојуруктарлу болзо, оноҥ артык болор. Олорды мындый сурула ийер керек: 649000, Алтай Республика, Горно-Алтайск кала, Чорос-Гуркинниҥ оромы, 38-чи тура, 3-чи кат, ол эмезе газеттиҥ cholmon@inbox.ru деген электрон почтазына аткарарга јараар.\nТуружарга кӱӱнзегендер газеттиҥ редакциязына бӱдӱми бир тӱҥей угузу-заявка бичиир, редакцияга анайда ок «Алтайдыҥ Чолмонына» почта ажыра, эмезе оны газеттиҥ редакциязынаҥ келип алатан эп-аргала бичиткен купонды, ол эмезе электрон эпле кычырарга бичиткенин керелеген документти табыштырар учурлу. Олор болбозо, иштер кӧрӱлбес. Јарт эмес сурактар болзо, 8-913-690-45-98, 8-983-583-62-44, 8-983-582-24-45 номерлӱ телефондорго согуп, аайына чыгар арга бар.\nКонкурска келген бичимелдер јыл туркунына «Алтайдыҥ Чолмонында» ла оныҥ сайтында јарлалар. Кӱчӱрген айдыҥ 7-чи кӱниниҥ кийнинде келген бичимелдер кӧрӱлбес. Јеҥӱчилдер журналисттер ле кычыраачылар ортодо башка талдалар. Бастыра туружаачыларга Быйанду самаралар табыштырылар. 1-3 јерлер алган јеҥӱчилдер дезе Дипломло, сый-акчала кайралдадар. Жюри анайда ок солун деген јети ишти талдап, олорго база јилбиркедиштер јарадар аргалу. Сыйларга текши кемиле 45 муҥ салковой акча чыгарылат.\nКонкурста јеҥӱ алган улустыҥ ады-јолдоры газеттиҥ 2022 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 15-чи кӱнинде кепке базылып чыгатан байрамдык номеринде јарлалар. Сыйларды ла кайралдарды табыштыратан чокум кӱнди ле ӧйди жюри кийнинде ӱзеери јарлаар. Колбуларыс ӱзӱлбес, газеттиҥ 100 јылдыгына учурлай јарлалган конкурста эрчимдӱ туружарыгар деп иженедис.


«Jӱрӱмге сӱӱнип, быйанду јӱрӱгер» - altaicholmon\nЭпши автор — эне, эш-нӧкӧр, јаанак кижи. Раиса Амыровнаныҥ јажы јаандап та калган болзо, је ол тирӱ, јиит јӱректӱ эпши. Ол канчын јаш ӧйинеҥ ала эмдиге јетире кӱӱлик ойноткыларла да ойноор, кожоҥдоп то, бијелеп те ийер јайалталу ӧрӧкӧн.\nБичиктиҥ ады учурлу адалган:\nАвтор јӱрӱм берилгенин, јӱрӱм јӱргенин ырызы кептӱ чоттойт. Ӱлгерчи эпши ӱлгерлери ажыра кычыраачыла токыналу, табылу куучындажып, бойыныҥ акту јӱрегин, ару санаа-кӱӱнин ачат, кычыраачыны јакшы кӱӱниле, ак санаазыла бактырат. Кажы ла ӱлгеринде јӱрӱмди сӱӱгени, чыккан-ӧскӧн јуртын, Алтайын, јерлештерин, бала-баркаларын тоогоны, сӱӱгени јакшы сезилет. Оныҥ кокыр-каткылу да ӱлгерлеринде јаман шоодышту сӧстӧр јок, ол јӱрӱмде ырызы, јолы келишпеген де, аракызак та јерлештерин јамандабайт — јӱк чебер кокырлап, килеген кептӱ айдып салат.\nJӱрӱми — оныҥ байлыгы. Jӱрӱминде карыкчал да, сӱӱнчи-ырыс та, јылыйтулар да, кирелтелер де болгон болзо, јӱрӱмине, салымына ол комыдабайт. Ончозын ӧрӧ турган Jайаачы јайаган, бастыразын Кудай берген. Айдарда, ӧткӧн јол, салым кижиниҥ байлыгы, ӧткӧн ӧйдӧҥ, јӱрӱмнеҥ алып чыккан байлык ченемели болот.\nРаиса Амыровна бу бичигиле кычыраачыга јӱрегин јайа ачып, ачык-јарык куучын ӧткӱргендий. Кычырган кижиге «јӱрӱмди сӱӱгер, ого сӱӱнигер, Алтайыгардыҥ, јерлештеригердиҥ јаражын, кеенин ајарыгар — ырысту болугар» деп араайынаҥ, јымжак ӱниле айдып тургандый.\nJаан кижиниҥ теп-тегин сӧстӧрлӧ бичилген ӱлгерлери ол ок ӧйдӧ ойгорыла, јӱрӱмдик шӱӱлтелериле, ару кӱӱниле аҥыланат, оныҥ да учун, кычырарга јилбилӱ, јеҥил.\nБичикте ӱлгерлердеҥ башка тойдыҥ алкыштары, койу кӧчӧниҥ алкыштары, кеп сӧстӧр, куданыҥ, тойдыҥ кожоҥдоры јуулган. Автор олорды «Энемнеҥ энчилеген сӧс» деп адаган эмтир. Мен сананзам, сӧскӧ јайалталу эпшиниҥ бойы да чӱмдегени бар ошкош.\nӰчинчи бӧлӱкте Раиса Амыровна, оныҥ база ок јаан јайалталу бала-баркалары керегинде јерлештериниҥ башка-башка ӧйдӧ бичиген бичимелдери јарлалган эмтир. Jакшынак сый учун, эпши-јерлешке јаан быйан! Jайаан ижинде једимдер, јаан билезинде амыр-энчӱ, ырыс болзын!\nРФ-тыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы


Калыктыҥ оос чӱмдемелдериниҥ коручылы - altaicholmon\nАлтай калыкта кандый ла ӧйдӧ ич-кӧгӱс телекейи байлык, кӧрӱм-сезими тереҥ шӱӱлтечи-ойгорчылары, кайчылары, чӧрчӧкчилери ле ӧскӧ дӧ аҥылу јайалталарлу улузы болуп јат. Олор ок калыктыҥ ич-кӧгӱс байлыктарыныҥ, чӱм-јаҥдарыныҥ ла јаҥжыгу-байларыныҥ коручылдарындый, олорды чактар ӧткӱре келер ӱйелерге улалтып, артырып келген. Ондый улустыҥ бирӱзи – тодоштордыҥ элбек отогында јаан јаштулардыҥ ла Беш ичиниҥ тоомјылу каргандарыныҥ бирӱзи Петек (Петр) ОЙНОШЕВ.\nПетек Ечишевич Ойношевтиҥ јайаандык ижине учурлалган таныштырулу туштажу Горно-Алтайск калада Најылыктыҥ туразында ӧтти. Ӧрӧкӧнниҥ тоозыла тӧртинчи бичигин – «Ӱч кыс» јуунтыны — бу јуукта «Алтын Туу» бичик басма кепке базып чыгарган. Туштажуга Петек Ечишевичтиҥ тӧрӧӧндӧри, билимчилер, журналисттер, бичиичилер јуулды. Мында П. Е. Ойношевтиҥ башка-башка ӧйлӧрдӧ чыккан бичиктериниҥ («Элдиҥ энчи сӧзи», «Эне-Бештиҥ јаҥары», «Абрам-Теҥис ле Кӧӧркий-Бараан» ла «Ӱч кыс»), оныҥ эске алынып айткан ла бичиген чӧрчӧктӧри кирген јуунтылардыҥ, онойдо ок билимчи уулы Василий Петрович Ойношевтиҥ јайаан јуунтыларыныҥ кӧрӱзи тургузылды. Оныҥ чыгарган бичиктерине кай чӧрчӧктӧр, кеп-куучындар, тегин чӧрчӧктӧр, кожоҥдор ло кеп сӧстӧр кирген.\nПетек Ечишевич 1929 јылда Шабалин аймактыҥ Шыргайты јуртында чыккан. 1950 јылда Кула Кичешевна Анчинала айыл-јурт тӧзӧп, алтан јылдаҥ ажыра эптӱ-јӧптӱ јуртап, јети бала азырап чыдаткандар. Петек ӧрӧкӧн колхоз-совхозтыҥ ижинде эрчимдӱ туружып, кӧп иш бӱдӱрген: темир сулаачы, јылкычы, механизаторлордыҥ бригадари болгон. Је кандый ла иш эткенде, јайаан сӧскӧ јилбӱзин, фольклорло колбулу јаан учурлу керегин артырбаган.\nТаныштыруда баштапкы сӧсти «Алтын Туу» бичик басманыҥ јааны Татьяна Николаевна Туденева айтты. Оныҥ эске алынганыла, бойыныҥ ӧйинде Василий Петрович «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязында корреспондент болуп иштеген. Бир катап Василий Петрович редакцияга адазыныҥ бичиген «Ӱч кыс» деп чӧрчӧгин экелген. Је чӧрчӧк сӱреен узун учун, ол газетте јарлалбаган. Т. Н. Туденева бичик чыгарманыҥ директорына тудулып, бу чӧрчӧкти кепке базар шӱӱлтеге келген. Бичик чыгарма бир јылга чыгаратан ла планга кирген 4-5 бичиктеҥ башка ӧскӧ бичиктерди бойыныҥ аргаларыла чыгарарга албаданып иштейт. Бу да бичик онойдо чыккан.\nТатьяна Николаевна корреспонденттер командировкаларга јӱрӱп, Петек ӧрӧкӧнниҥ ле эш-нӧкӧриниҥ айылына кӱӱнзеп киретендерин куучындады. Ӧткӧн чактыҥ 90-чы јылдарында тергеениҥ башкарузыныҥ председатели В. И. Петров газеттиҥ редакторы болгон Татьяна Николаевнаны алдырткан. Ол Италиядаҥ ла Англиядаҥ јаҥы республикала таныжарга келген эки журналистле кожо јорыктазын деп сураган. Онойып, олор Кӧксуу-Оозы аймакка јетире јӱргендер. Ол ӧйдӧ эмдигидий ашканалар, кафелер јок болгон учун, јолой таныштарга кирип, айылчыларды азырап јӱрген. Ол тоодо Беш-Ӧзӧктӧ Петек Ечишевичтиҥ айылына киргендер. Бу айыл кой сойгон, солун алтай аш-курсак кайнаткан ӧйгӧ туштагандар. Ӧскӧ ороонныҥ улузы алтай улустыҥ кӱндӱзегин, јалакайын кайкаган: кайда ла кемниҥ ле айылына кычырту јок кирип, амырап, чайлап алар арга бар, айыл ээзи улус киргендерди кӱндӱӱ јок база чыгарбас. Эске алыныштыҥ кийнинде Т. Н. Туденева јаан јашту ӧрӧкӧнгӧ ӱйелерге артырган учурлу иштери, азырап салган јайалталу бала-баркалары учун быйанын айтты.\nАлтай Республиканыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ адынаҥ Таукен Тазымаевич Яйтынов уткыды. Ол тӧрӧӧн, куда ӧрӧкӧнди бичиичилердиҥ адынаҥ уткып, бу кирези јӱрӱп, калыкка јакшынак, солун фольклор байлыктар артырганы учун быйанын айтты. Ол чӧрчӧк ажыра албатыныҥ јӱрӱми, кылык-јаҥы кӧргӱзилген деп, «Ӱч кыс» чӧрчӧктӧ керектерди темдек эдип кыскарта куучындады. Башка-башка ӧйдӧ јаан кижиниҥ кепке базылган чӧрчӧктӧриле таныш болгонын айдып, ӧрӧкӧнгӧ јаҥы иштер кӱӱнзеди.\nВасилий Петрович адазыныҥ јайаан ишке, бичинерине јайалтазын темдектеп, эске алынды: «Адам бош ло ӧйдӧ тӧринде кыпта бичинип отуратаны санаама кирет. Ол кӧстӧринеҥ отурганча ла бичинген. Кепке базылган иштери – оныҥ колло бичиген ле билер оос чӱмдемелдердиҥ јӱк кичинек ле ӱлӱзи. Туку качан уккан чӧрчӧктӧрин, кӧргӧн-укканын эмдиге јетире ундыбай јӱрет ле бичип саларга чырмайат. Бойы бичип болбой барала, келиндерине айдып бичидип јат. Ол јаштаҥ ала укканын албатыга артырып койойын деп, улайын ла бичинип, айдып јӱрген. Адамныҥ айткан «Јылдыс чоокыр атту Јылан-Коо» деген чӧрчӧги «Алтай баатырлардыҥ» 15-чи томында чыккан. 80-чи јылдарда Алтаистиканыҥ институдында иштееримде, адам меге колбичимелдерлӱ кӧп тетрадьтарын берген. Квартираларла кӧчӱште кезиги јылыйган да. Адамныҥ бичигенинде кайда да јогы бар, саҥ башка јебрен сюжеттерлӱзи де туштайт. Кезик билимчи-фольклорчылар адамнаҥ уккандарын бичиктерге де, јуунтыларга да кийдирген, ол тоодо «Алтай кеп-куучындар», «Оогош балдарга чӧрчӧктӧр»…»\nПетек Ечишевичтиҥ эҥ оогош сыйны Наталья Ечишевна аказыныҥ билези, эш-нӧкӧриле јӱрӱми, эш-нӧкӧриле бой-бойына, тӧрӧӧн-туугандарына ла јерлештерине јалакай, ачык кӱӱн-табы бала-барказына јакшы јозок болгонын темдектеди. Јаан ӧрӧкӧн бойыныҥ угы-тӧзин јети ӱйеге јетире билери, туку качангы укканын, кӧргӧнин эмдиге ундыбай јӱргени оноҥ оогош јаштуларды кайкадат деп, ол јолду айтты.\nГАГУ-ныҥ алтаистика ла тӱркология факультединиҥ преподаватели, фольклорчы билимчи Мая Петровна Чочкина албатыныҥ оос чӱмдемелдерин јуур јол-јорыктар ӧйинде Петек Ечишевичтиҥ айылында болуп, кӧп солун материалдар угатанын куучындады. «Јаан ӧрӧкӧн чӧрчӧктӧрди, кеп-куучындарды ла соојындарды озогы бойын куучындайла, олор аайынча бойыныҥ санаа-шӱӱлтезин айдып, јартамал беретени сӱреен болушту – деди. – Ачылар-јабылар кайа керегинде солун куучындаган: оны јӱк сӱнелер ӧдӱп јат, кам кижи ого тал-ортолой кирип, ондогы јӱрӱмди кӧрӧр аргалу болгон — бу јӱрӱмде јакшы јӱрген кижи ол јерде база јакшы јӱрер, јаман кылык эткени ондо база кинчегин алынып, кату каруузына турар деп јартайтан. Онойдо ок слер, ӱредӱчи улус, јаш ӱйени јаман кылык этпезине, јакшы јӱрерге чырмайарына, ајарыҥкайга ӱредигер деп јакаратан. База бир айтканы учурлу. Алтайлар јокту-јойу јӱрген албаты деп јастыра айдыжат. Алтай албаты чӧрчӧктӧрдӧ јаан каандыкта, ӧргӧӧлӧрдӧ јуртаган, којойым-јайзаҥдарлу, баатырларлу, ойгорчыларлу јӱрген калык болуп јат. Бойын онойдо ло сананып, оморкоп јӱрер керек. Петек Ечишевич бу ла бойыныҥ Беш ичиндеги соојындарды, кеп-куучындарды куучындап отурала, текши Алтай ичине јайыла беретени кайкаткан. Онызы бу ӧрӧкӧнниҥ шӱӱлтечи болгонын керелейт. Оноҥ угуп бичип алгандарын билимчилер бичиктерге, ол тоодо «Ак јаҥ» бичикке кийдирип чыгаргандар».\nТаныштыру-туштажуга јуулгандар Петек ӧрӧкӧнниҥ база бир јаан јайалталу уулы Павел Петровичтиҥ јуруктарыныҥ коштой залдагы кӧрӱзиле таныштылар. Солун ла аҥылу кӧрӱм-шӱӱлтеле јуралган јуруктарды кажы ла кӧрӧӧчи бойыныҥ санаазыла, кӧксиле оҥдоп, билип, кажызыныҥ ла алдына узакка туруп кӧрди…\nОноҥ арыгы куучын-кумый кӱндӱӱ-кӱреелӱ тепши-столды айландыра ӧтти. Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ билимчизи Аркадий Алексеевич Конуновтыҥ айтканыла, тургуза ӧйдӧ институтта тӧрт јаан сумка чӧрчӧктӧр кичеелип јадат. Олорды ӱзезин кычырып, редактировать эдип, ак-јарыкка чыгарар элбек иш сакыйт. Эмди «Алтай баатырлардыҥ» 17-чи томын белетеер иш ӧдӧт. Ого тергеениҥ ончо аймактарынаҥ 14 кайчы-чӧрчӧкчилериниҥ айтканын кийдирер амаду тургузылган. Билимчи учында айтты: «Ортобыста, бисле кожо Петр Ечишевичтий, калыгыныҥ оос чӱмдемелин тӧкпӧй-чачпай јетирип јӱрген чӧрчӧкчи улус бары оморкодулу. Олорло бойыныҥ ӧйинде туштажып, айтканын угуп, бичип алары сӱреен керектӱ, каруулу иш. Онойдо этпегенистиҥ кийнинде сананарга да, айдарга да кӱч — ӧй ӧдӱп калат…».\nБашка-башка ӧйлӧрдӧ јаан ӧрӧкӧнлӧ туштажып, куучындажып ла айтканын бичип јӱрген улус – јарлу журналист Зинаида Маймановна Торбокова, бичиичи, кӧчӱреечи Сергей Тырмаевич Торбоков ло ӧскӧлӧри де акту кӱӱнинеҥ алкышту сӧстӧрин база айттылар.\nАдакы учында Петек Ечишевич Ойношев јуулган ла уткуулдарын айткандарга баштанып, алкышту сӧзин айтты: «Санаама санаа коштыгар, канадыма канат коштыгар! Кижиниҥ јӱрӱмине, кӱӱнине јаан камаанын јетирип келгенигерге быйан. Ӧткӧн ӧйди эбиртип эске алынганаарга, тооп ло оморкоп јӱргенеерге алкыш-быйаным јетсин, мениҥ јажымды алыгар! Энелик сагыжар энделбезин, адалык сагыжар артабазын, айткан сӧзӧӧр учурлу болзын! Колыгар кокту, айыл-јуртыгар бай болзын! Бала-баркагар амыр јӱрзин!»\nЈаан ӧрӧкӧнгӧ калыгыныҥ бай оос чӱмдемелдерин байлык кӱр-кӧксинде ле тереҥ санаа-укаазында ундыбай алып јӱргени, ӱйелерге артырып бичингени, јилбиркеп келгендерге айдып бергени учун Алтайга батпас алкыжыс, јерге јетире бажырып айткан быйаныс јетсин!


Jаҥыс ла ичкери... - altaicholmon\nJаҥыс ла ичкери…\nЈаҥар айдыҥ 7-чи кӱнинде «Звезда Алтая» республикан газеттиҥ редакциязында кенектердиҥ онкӱндӱгине учурлай туштажу ӧткӧн. Анда республикан СМИ-лердиҥ журналисттериле эки эпши — Анна Юрьевна КАЗАНЦЕВА ла Елена Васильевна КАЗАНЦЕВА тушташкан.\nБу улус кенек балдар чыдадат. Јӱрӱминде мындый јаан ченелтелер ӧдӱп јаткан бу эки келин бастыра арга-кӱчин балдарыныҥ јӱрӱминиҥ чыҥдыйын эмеш те болзо бийиктедерге берет. Олор кандый ла иштерде, ол тоодо баш федерал инспектордыҥ ишмекчи группаларында, координационный советтердиҥ јуундарында јаантайын туружып турган эрчимдӱ јӱрӱмдик кӧрӱмдӱ ӱй улус. Салымдары анайып келижип, кенек балдардыҥ энелери болуп, мындый болчомдордыҥ бастыра курч сурактарын олор билер.\n«Звезда Алтая» республикан газеттиҥ, оныҥ баш редакторы Алена Казанцеваныҥ баштаҥкайыла редакцияда кандый ла тема аайынча јакшынак та, тузалу да туштажулар ӧдӱп турганын темдектеер керек.\nТуштажуга келген Анна Юрьевнаныҥ айтканыла, ол Елена Васильевнала кайда да беш јыл кайра танышкан. Анна Юрьевнаныҥ кызычагы ДЦП-лу, эмди тогус јашту. Баштап тарый оору кызычагыла кожо кандый уур-кӱчтерди ӧдӧргӧ келишпеген деер. «Ол тушта биске кем де болужып болбос деген санаалар да болгон. Је бир катап Майма аймактыҥ администрациязыныҥ јонјӱрӱмдик корулаш аайынча бӧлӱги кенек балдардыҥ сурактарыла колбулу керек-јарак ӧткӱрген. Анда мен Елена Васильевнала танышкам. Ол кӱннеҥ ала јӱрӱмим солынып баштаган. Ада-энелердиҥ биригӱзи, олорго тап-эрик сурактар аайынча јартамалдар берип турган улус бар болгонын билип алгам» — деп, Анна Казанцева айткан.\n—Бистиҥ керектӱ јасактарды билбес болгоныс, тап-эрик сурактарды оҥдобой турганыс кӧп буудактар јетирген. Бисте кандый тап-эриктер, јеҥилтелер бар болгонын кем де айтпайтан. Билеҥде кенек бала табылган да болзо, ол ло су-кадык балдар чылап, балдардыҥ садына, школго барар тап-эригис бар болгонын билбейтенис – деп, ол куучынын улалткан.\nБыјыл јайгыда «Кенек балдардыҥ ада-энелери» деп бастырароссиялык јондык организация тӧзӧлгӧн. Оныҥ ижиниҥ тӧс ууламјызы кенек балдарлу билелерди јӧмӧӧри болуп јат. Ӱлӱрген айда бу организацияныҥ тергеелик бӧлӱги республикабыста ачылган ла оны Анна Юрьевна башкарат.\nЕлена Васильевна кӧп балдарлу эне. Оныҥ бир кызычагына «эрте бала тужыныҥ аутизми» деген диагноз тургузылган эмтир. Тургуза ӧйдӧ кызычагы он эки јашту. Эки эпши балдарыныҥ јӱрӱминиҥ чыҥдыйын оҥдолторго албаданат. Бир јерде турбай, бу ууламјы аайынча керектӱ билгирлер алат, оору балдарлу ӧскӧ ада-энелерге болужат.\n—Бу ууламјыла колбулу јасакберимди бастыра билип аларга келишкен. Чын јӱрӱмдеги айалгалар јасакберимде айдылганына келишпей јат. Оныҥ да учун кӧп тӱзедӱлер кийдирер керек. Нези келишпей турганын, кандый тӱзедӱлер кийдирерин бис јакшы билерис. Оныҥ учун јаҥныҥ органдарыла кожо ӧткӱрген ӧмӧ-јӧмӧ ижис турулталу болот. Темдектезе, «Доступная среда» деген программа аайынча пандустар јазалган. Кезик учреждениелер байа пандустарды анаар ла эдип салган. Бис бу иштерге киришкен соҥында, пандустарды јазап эдип баштагандар. ГИБДД биске база јакшы јӧмӧжӧт. Автопарковкаларда «кенек улуска» деген темдектер тургузылат – деп, эпшилер айткан.\nЕлена Васильевнаныҥ балазы кӱнде эки сааттыҥ туркунына школдо ӱренет. Ол каланыҥ 10-чы таҥмалу школына барып турган эмтир. Елена Васильевнаныҥ айтканыла, Горно-Алтайсктыҥ јаҥыс ла кенек эмес, је анайда ок су-кадыгы уйан балдарыныҥ кӧп сабазы бу школдо ӱренет. Анда талдама специалисттер, педагогтор иштеп турганын ол темдектеген. Елена Васильевнаныҥ балазы бу школдо ӱредӱчизинеҥ таҥынаҥ уроктор алат, анайда ок текши урокторго јӱрет. Быјыл кызычагы тӧртинчи класста, эзенде јылда бежинчи класска кӧчӧр лӧ ӱзеери јаҥы предметтер кожулар. Ол тушта балазын бир эмес, бир канча ӱредӱчи ӱредер. Балазына кӱчке келижер деп, энези санааркайт. Је андый да болзо, бир де јана баспай, јаҥыс ла ичкери барар деген кӱӱн энезинде тыҥ деп сезилип турды.\nАнна Юрьевнаныҥ балазы уур бӱдӱмдӱ ДЦП-лу. Андый да болзо, ол Кызыл-Ӧзӧктиҥ текшиӱредӱлик школына ӱренип барган. Школдо эмеш јеҥил предметтерге (јуранары, технология, кӱӱ) јӱрет. Эмеш уур деген предметтерди айлында ӱренет. Анна Юрьевна школдыҥ администрациязы јаантайын јӧмӧжӧргӧ турганын, клазыныҥ ӱредӱчизи јаан ченемелдӱ педагог болгонын темдектеген. Оныҥ айтканыла, баштап тарый балдардыҥ садында да, школдо до бастыразы ла «бис слердиҥ балагардаҥ коркыйдыс» деп айдыжатан. Је андый да болзо, Анна Юрьевна бир де кайра баспай, балазын садикке јӱргӱстирген ле эмди школго апарып јат. Ол јаҥы тӧзӧлгӧн јондык организация ӱредӱ ле билим аайынча республикан министерстволо кожо бу мындый балдарды ӱредериниҥ курч сурактарыныҥ аайына ӧмӧ-јӧмӧ чыгарга албаданар деп айдат.\nЭки эпши балдарына бу јӱрӱмде эмеш те болзо јеҥил болзын деп, бастыра арга-кӱчин берет. Олор балдарыла кожо болчомдорго учурлай ӧткӱрилип турган бастыра керек-јарактарда, ойын-концерттерде, фестивальдарда ла оноҥ до ӧскӧзинде туружат.\nБаланы эмоционально-психологически јанынаҥ су-кадык болор, комплекстери ас эттире чыдадып алар деген амаду турат. Эки эпши республиканыҥ, ӧскӧ дӧ тергеелердиҥ мындый ок ада-энелерле таныш. Кожо кӧп куучындажат, сурактарыла, олорды чечкедий ченемелдериле ӱлежедилер.\nЭмди билим јаан алтамдарла ичкери барып јатканы керегинде эпшилер база айткан. Олор мындый диагнозту оору улуска аҥылу сенсорный клавиатуралар, оноҥ до ӧскӧ кӧп јазалдар бар болгонын темдектеген. Айса болзо, андый јазалдар алар арга келижер.\n—Бис фонд эмезис, бис јондык организация, тӧс ууламјыбыс – тап-эрик јӧмӧлтӧ-болуш јетирери – деп, Казанцевалар айткан. Эки эпшиниҥ темдектегениле, олор мындый оору балдардыҥ курч сурактарын јакшы билер болзо, балдар 18 јашка јеткен соҥында, кандый уур-кӱчтерге туштап турганын јакшы билгилебес. Оныҥ да учун ого эмдигештеҥ белетенер керек.\nБу эки эпшиле кожо Ольга Павловна Колянова деген база бир эрчимдӱ келин иштеп турган эмтир. Олор кайдаҥ да акчала јӧмӧлтӧ-болуш албайдылар. Айса болзо, бу бичимелди кычырган улустаҥ та кемде де олорго болужын јетирер кӱӱн табылар. Андый улус 8-962-582-00-39 номерлӱ телефонло баштанар аргалу.\nАдакыда айдарга турганым – кажы ла бала су-кадык ла ырысту чыдазын деп кӱӱнзейдис. Је јӱрӱм андый эмес болгонын такып кӧргӱзет. Бу туштажуда турушкан эки эпшиге јаҥыс ла алкыш-быйан айдып, ийде-кӱч, чыдамкай кӱӱнзеери артат. Анайда ок кандый да кайкал болуп, балдарыныҥ су-кадыгы оҥдолзын, јӱстеринеҥ каткы тӱшпезин деген кӱӱнземелдеримди база кожойын.