Июнь 2020 - Страница 8 из 14 - altaicholmon\nВ Республике Алтай прокуратурой приняты меры в целях получения работниками медицинских учреждений стимулирующих выплат за дополнительную нагрузку в период распространения коронавирусной инфекции Органами прокуратуры Республики Алтай проведены проверки исполнения законодательства в части своевременности и полноты получения выплат стимулирующего характера медицинскими и иными работниками, непосредственно участвующими в оказании медицинской помощи гражданам, у которых выявлена новая коронавирусная\nУулым керегинде сӧс (эске алынганы)\n(Учы. Башталганы 40 номерде) Онойып, малла кожо кӧчкӱндеп јӱрзебис, Шаптыйак-Оозына турар тушта нааназы эки баламды ээчидип алала, једип барар. — Бу экӱге одыргактыҥ јиилегин амзадарга јеттим – деер. Нааназы теертпекти ол эмезе калашты курына јаба орой буулап алар, балдар ажанып, амырап алза, экӱни ээчидип алала, јурт ыраак эмес, ойто јангылай берер. Одыргакка јетире ӱчӱни\nӦштӧп келген ӧштӱни јеҥген албаты\nКанду јуу башталып, адалар Алтай јерин артыргызып, канду јууга атанып турарда, мен бир јашту болгом. Ол ӧй керегинде нени де айдар аргам јок. Энелердиҥ, эјелердиҥ тӱни-тӱжи амыры јогынаҥ иштеп турганы, олордыҥ кожоҥы эмдиге јетире ундылбайт. Чадыр айылда уйуктап јадып укканым јажын-чакка мениҥ кӧксимде арткан. Эмдиге ле уур салдаларла кыра тартып, аш кезетен аттарга јегип салган\nБир ӧйдӧ областьтыҥ кезик аймактарында «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» бойыныҥ корреспонденттери (орустап —собкорлоры) иштеген. Јурткорлор ло рабкорлор база болгон. (Учы. Башталганы — газеттиҥ 2020 јылдагы 2-чи номеринде) Собкор – ол редакцияныҥ бойында эмес, аймактарда иштеп, газеттиҥ штадына кирип ле ишјал алып турган улус. Јурткорлор ло рабкорлор дезе јурттарда, промышленный предприятиелерде иштеп, бичимелдерин бойлорыныҥ кӱӱниле газеттерге аткарып, ол\nОлорды Тӧрӧли ундыбас\nБыјыл орооныс Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱниҥ 75-чи јылдыгын темдектеди. Јуу-чактыҥ текши тӱбеги кажы ла билеге тийген. Јуу башталып турарда, бистиҥ Кош-Агаш аймакта јуртаган улустыҥ тоозы 8000-га јуук болгон, јууга 1990 кижи барган, корогоны, јылыйганы — 1048, јуунаҥ јанганы 407 кижи (28 %). Кӧргӧндӧ, кажы ла тӧртинчи кижи јууга барган болтыр. ган, јанганы – 53,\nОҥдой аймактыҥ Каракол јуртындагы эмчилик амбулатория Караколдо, Коротыда ла одоштой турган јурттарда јаткан эки муҥ кире кижиге медициналык јеткилдеш јетирет. Эл-јонго бу турада эмчилердеҥ терапевт, педиатр ла стоматолог иштейдилер. Онойдо ок мында эмдеш-процедуралар ӧткӱрер кып ла тӱште јадар стационар иштейт. Ого ӱзеери карынду келиндерле, ӱй улустыҥ ооруларыла амбулаторияда акушер иштейт. Бӱгӱнги бичимелисти бис Караколдыҥ эмчилик\nБистиҥ ӧйдиҥ геройлоры\nБӱгӱнги кӱнде врачтар, медишчилер — бистиҥ геройлорыс, эмди олор јаан тоомјы-ајаруда. COVID-19 деп оору-јоболло јаан тартыжуда јеҥӱни эмчилер алары кажы ла эмчиликте иштеген кижиниҥ ижинеҥ, каруулу болгонынаҥ камаанду. Европа ла США бош салынарда, кандый уур-кӱчтер олорды баскан, ол бистиҥ эмчилерге јаан ӱредӱ болгон. Оныҥ учун бистиҥ тергеениҥ эмчилери бу оору-јоболло канайып тартыжып турганы, Горно-Алтайсктыҥ госпитальдарыныҥ\nСу-кадыкты сыйлаары — агару молју «Медицинадаҥ тузалу санат јок»\n(Гай Плиний Секунд) Чындап та, Гай Плиний Секундтыҥ айткан сӧзи бӱгӱнги де кӱнде тереҥ учурын јылыйтпаган. Ак-јарыкка келген кажы ла кижини эҥ ле озо колы быйанду, јӱреги јалакай, ак халатту-кептӱ улус ӧкпӧӧрип, сӱӱнип уткыйт. Баштапкы кӱнинеҥ ала бастыра јӱрӱмине кажы ла кижи олорло бек ле јуук колбуда јӱрет. Албаты-јон ортодо «Кудайдыҥ кийнинеҥ ак халатту\nТуулган кӱниҥле, Тӧрӧлим!\nКичӱ изӱ айдыҥ 12-чи кӱнинде Арасейдиҥ Кӱни темдектелген Одус јыл кайра, 1990 јылда бу кӱнде РСФСР-дыҥ кемнеҥ де камааны јок ороон деген Декларациязы јӧптӧлгӧн. 1991 јылда эҥ баштапкы демократический талдаштар ӧдӧрдӧ, Борис Ельцин РФ-тыҥ президенттине тудулган. Съездтиҥ залында отурган албатылык 929 депутаттаҥ 907 кижи ӱнин декларацияны јӧмӧп берген, удура 13 ле кижи болгон. Баштапкы ӧткӱрилген\nШабалинде Л. В. Кокышевтиҥ адыла адалган орто ӱредӱлӱ школдыҥ јанында Алтай Республиканыҥ баштапкы башчызы, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Валерий Иванович Чаптыновтыҥ эземине учурлалган мемориал досконыҥ ачылтазы ӧткӧн. Алтай Республикада Валерий Ивановичтиҥ эземин ӱргӱлјикке артырары јанынаҥ кӧп иш эдилген. Оныҥ адыла Горно-Алтайск каланыҥ тӧс оромдорыныҥ бирӱзи адалган, оныҥ јаткан туразында мемориал доско тургузылган, кичӱ


07.08.2017 - altaicholmon\n2017 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала Алтай Республикада коммунальный јеткилдештиҥ тарифтери кубулган. Экинчи јарымјылдыкта ӧзӱмниҥ орто кеми 3,5 процент болгон. Быјыл тарифтерди чокымдаар тушта улустыҥ тӧлӧмирлери кӧптӧбӧзин деп јеҥилтелӱ тарифтер јӧптӧлгӧн. Тарифтер аайынча комитеттиҥ специалисттериниҥ јартаганыла, чыгымдардыҥ компенсациязыныҥ акчазы республиканыҥ бюджединеҥ алынар, быјыл бу амадуларга 110 миллион салковойдоҥ кӧп акча чыгарылган. Алтай Республиканыҥ\nИшјалды јасактарды буспай тӧлӧзӧ…\nИшјалды, ӧскӧ дӧ тӧлӧмирлерди јасактарды буспай тӧлӧзӧ, республикан бюджеттиҥ аргалары там ла кӧптӧп барар деп, Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы М. Маргачев республикан камыстыҥ јуунында темдектеген.\nАзыйда бисте иштеген, Кемероводо дезе туттурган\nК. Антонкин 2006-2008 јылдарда ФСИН-ниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ јааны болгон.\nМайма: администрацияда курч сурактар шӱӱжилди\nБу јуукта Майма аймактыҥ администрациязында јуун ӧтти.\nТегин улуска база эптӱ\nТышты да, ичи де јаранат\nБу јайгыда республикан эмчиликтиҥ тыш јаны билдирлӱ јаранган деп айдар керек.\nТиштиҥ протезин эдетени стоматологияныҥ јаан учурлу ууламјызы болуп јат. Бу иштиҥ эп-сӱмелери јаантайын ла јаҥыртылат.\nГрант ойноп алган\n«Балтийский Артек» деп бастыраросссиялык форумныҥ федеральный сменазы Балтийский талайдыҥ јарадында ӧтти.


10.12.2020 - altaicholmon\n«Муҥ калыктыҥ канынаҥ каным бӱткен…»\nКам-јарлыкты јоголткон, кудайы јок јаҥы јӱрӱм тӧзӧгӧн совет ӧй. 1950-чи јылдардыҥ башталганы. Јал-Мӧҥкӱниҥ эдегинде Боочы-Оозы деген јерде турган\nКандый ла ишти эрчимдӱ эдип баштайтан…\nКӧксуу-Оозы аймакта Банное јуртта (алтай ады Ак Сас) ферманы башкарган фронтовик, тоомјылу улустыҥ кийнинеҥ јаҥы кӧрӱмдӱ, јаҥы билгирлерлӱ јиит кижи келген.\nАда-ӧбӧкӧлӧрдиҥ јаҥжыгулары — су-кадык јӱрӱмге јол!\nЈаҥар айдыҥ 3-чи кӱнинде эл-јонныҥ су-кадыгында аш-курсактыҥ камааны керегинде албатылар ортодо «Адаӧбӧкӧлӧрдиҥ јаҥжыгулары — су-кадыкка јол!» деген солун конференция ӧтти.


Адалардыҥ таскамалду иште учурын бийиктедер - altaicholmon\nАдалардыҥ таскамалду иште учурын бийиктедер\nКочкор айдыҥ учында Улаган аймактыҥ Акташ јуртындагы орто ӱредӱлӱ школдо бир канча керектер ӧткӧн. Олор Алтай Республикада баланыҥ тап-эриктери аайынча чыдулу кижи Надежда Манзырованыҥ баштаҥкайыла, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ јӧмӧлтӧзиле ӧткӱрилген. Школдыҥ директоры Раиса Абугалимова каладаҥ келген улусты уткып, школло таныштырган. Эки кат јаан школ коридорлорыныҥ, фойелериниҥ, класстарыныҥ јааныла, спорттыҥ ла концерттиҥ элбек залдарыла кайкатты. Ӱренчиктер бир сменала ӱренип турган болуптыр.\nШколдыҥ ойын-концерттер, јуундар ӧткӱрер элбек залында адалардыҥ Улаган аймактыҥ администрациязында тӧзӧлгӧн совединиҥ јууны ӧткӧн. Адалардыҥ совединиҥ јуунында онойдо ок школдо ада-энелердиҥ комитединиҥ турчылары ла ӧскӧ дӧ јилбиркеген улус турушкан.\nЈуунды Улаган аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧзиниҥ јааныныҥ ордынчызы Людмила Кудюшева ачып, школдо «Аданыҥ патрули», «Јеткер јок бала туш» ла «Јалакайдыҥ урокторы» деп акциялар ӧткӱрилет деген. Олор баланыҥ тап-эриктери аайынча РФ-тыҥ президентинде чыдулу кижи Анна Кузнецованыҥ баштаҥкайыла ороондо элбеде ӧткӱрилип туру. Бу керектер ончозы су-кадыгыныҥ айалгазы коомой балдарга ӧзӧр јарамыкту айалгалар тӧзӧӧрине, балдардыҥ јӱрӱми, ӱредӱзи јеткери јок ӧдӧрине, адалардыҥ балдарды таскадарында учурын ла каруулузын бийиктедерине ууламјылу ӧткӱрилет. Ол онойдо ок адалардыҥ соведи кажы ла јурт јеезеде тӧзӧлип, јурт администрацияларла, јурт Советтерле јуук колбуда иштеер учурлу деген. Балдардыҥ таскадузы учун јӱк ӱредӱлӱ организациялар каруулу эмес, ол учун ада-энелердиҥ каруузы недеҥ де јаанын ундыбас керек.\nНадежда Манзырова сӧс алып, кочкор айдыҥ 19-21 кӱндеринде адалардыҥ Екатеринбургта ӧткӧн бастырароссийский форумында турушканын куучындаган. Ондо ороонныҥ тергеелеринеҥ бастыразы 300 кижи, ол тоодо тергеелерде баланыҥ тап-эриктери аайынча чыдулу улус, јаҥныҥ федерал органдарыныҥ, каруулу министерстволордыҥ, ведомстволордыҥ чыгартулу улузы турушкан. Баланыҥ тап-эриктери аайынча РФ-тыҥ президентинде чыдулу кижиде тӧзӧлгӧн адалардыҥ совединиҥ председатели Андрей Коченов форумды ачып, адалардыҥ бӱгӱнги таскамалду ла ӱредӱлӱ керектерде јаан учуры, адалардыҥ ороондо ӧткӱрилип турган акцияларда туружып турганы керегинде айткан. Андрей Коченов кичӱ изӱ айда ГТО-ны билелерле табыштырар слет ӧдӧр тушта биске келерге јат.\nАдалардыҥ советтери ороон кеминде тӧзӧлгӧлӧктӧ, олор бистиҥ республиканыҥ кезик аймактарында «Алтайдыҥ эпшилери» деп јондык биригӱниҥ баштаҥкайыла тӧзӧлгӧнин, бу кыймыгуны АР-дыҥ башкарузы, АР-дыҥ Јондык палатазы, аймактардыҥ администрациялары јӧмӧп лӧ јаба иштеп турганын мен бийик јуундарда угускам деп, Надежда Чаҥкышевна айткан. Адалардыҥ советтери балдарды су-кадык јӱрӱмге, спортко јилбиркедер, тӧрӧлчи ле чындык эрлер таскадар, балдардыҥ, анчада ла уулдардыҥ, бош ӧйин тузалу ла јилбилӱ ӧткӱрер, онойдо ок балдарды чыҥдый ла тузалу курсак-тамакла азыраар ла ӧскӧ дӧ сурактарла иштеер, бойлоры бу керектерде јозок кӧргӱзер учурлу. Форумда Новгородский областьтыҥ адаларыныҥ совединиҥ јааны куучын айткан. Олор балдардыҥ садиктеринде, школдордо балдардыҥ курсак-тамагыныҥ чыҥдыйыла кыракы иштеп тургандар. Ороонныҥ тергеелериниҥ акча-манат јанынаҥ айалгалары башка-башка, айдарда, курсак-тамактыҥ чыҥдыйы да башказы јарт. Оныҥ учун Анна Кузнецова ончо тергеелерде балдардыҥ курсак-тамагыныҥ чыҥдыйы ла јӱзӱни тӱҥей болорын кичееп, бу јанынаҥ шиҥжӱ-мониторингтер ӧткӱрерин айткан.\nНадежда Чаҥкышевна оноҥ ары 2017 јылда президент «Бала туштыҥ 10 јылдыгы» деп акция јарлаганын айдып, бу программада башка-башка ууламјылу 130 сурактыҥ 30 кирезин баланыҥ тап-эриктери аайынча чыдулу улус эткенине ајару эткен. Ас туштап турган уур оорулу балдарды эмдеерине тергеелер сӱреен кӧп акча-манат чыгарып јат. Бис бу керекке акча-манатты федерал бюджеттеҥ чыгарар суракты кӧдӱргенис ле ол аайлалган. Јаан ајару онойдо ок кӧп балдарлу билелерге, јаҥыскан энелерге эдилет. Јаҥыскан энелер балдарын няняларга артыргызып, иштеер аргалу болзын деп, Анна Юрьевна нянялар ӱредер шӱӱлте айткан. Онойдо ок су-кадык ӱйе тазыктырар амадула балдардыҥ спорт кружокторы акча тӧлӧбӧс болоры керегинде айдылган.\nНадежда Чаҥкышевна су-кадыкты корыыр јанынаҥ эдилген ӧскӧ дӧ керектерди айткан. Ол тоодо республиканыҥ бир канча оору балазы тӧс эмчиликтерде эмденген. Ада-энелердиҥ јолы учун Хабенскийдиҥ фонды болушкан. Онойдо ок Усмановтыҥ фонды база бир балага операция эдеринде болушкан. Ончо школдордо «Јалакайдыҥ урогын» ӧткӱрери керегинде айдып, Н. Манзырова балдарды кижилик кӱӱн-тапка, јалакай ла јакшы керектер эдерине таскадарына, каршулу керектерге кирбезин деп, профилактикалу иштер ӧткӱрерине јаан ајару керек деген. Ол Кемерово областьта балдардыҥ Мариинский колониязында бистиҥ тергеениҥ алты балазы отурып турганын куучындаган. Олордоҥ 18 јажы јеткен уулдыҥ энези уполномоченныйга балазын јаан улустыҥ тӱрмезине кӧчӱрбей, колонияда 21 јажы јеткенче артырарында болушсын деп суракла баштанган. Надежда Чаҥкышевна бу суракла кайдаар ла баштанган. А. Кузнецовада ӧткӧн координационный советте Сибирьдеги федерал округтыҥ уполномоченныйы эки сурагын кӧдӱрген. Ол тоодо Н. Манзырова бу суракла баштанган. Эмди колонияныҥ бойында јажы јеткен јииттерди оогошторыла артырбай, коштойында поселение тӧзӧп, ондо јӱрдирер сурак тургузылган.\nКуучыныныҥ учында Надежда Чаҥкышевна АР-дыҥ башкарузыныҥ школдыҥ библиотеказына бердирген бичиктерин табыштырган.\nУлаган аймактыҥ адаларыныҥ совединиҥ јааны Степан Ельдепов база куучын айткан. Бу кижи тӧрт уулдыҥ адазы, 11 барканыҥ улдазы. Ол онойдо ок спорттыҥ башка-башка бӱдӱмдериле чемпион до болгон, «Алтай албатыныҥ алыбы» деп кӱндӱлӱ атла адаткан. Степан Иванович адалардыҥ соведи эки јыл кайра тӧзӧлгӧнин ле оны тӧзӧӧри ӧйдиҥ, јӱрӱмниҥ курч сурактарыныҥ некелтези болгонын айткан. Ол алматтардыҥ јайзаҥы болуп, бойыныҥ ӧйинде јайзаҥдардыҥ башка-башка аймактарда јуундарына, туштажуларына барып, адалардыҥ советтериле танышкан ла ченемелиле јилбиркеген эмтир. Тургуза ӧйдӧ Улаган аймактыҥ адалар соведи Кӧксуу-Оозы ла Майма аймактардыҥ адалар советтериле колбу тудуп, олордыҥ ченемелине тайанып иштейдилер. Онойдо ок калада 1-кы таҥмалу школ-интернаттыҥ балдарыла иштеп турган талайчылардыҥ «Морское братство» биригӱзиле колбулу иштейт. Олордыҥ ченемелиле Каракујур јурттыҥ школында «Јиит десантниктер» деп биригӱ тӧзӧлгӧн. Бу ишти улалтар амаду бар. Степан Иванович оноҥ ары адалардыҥ совединиҥ ижиниҥ ӱч јылга тургузылган планыла таныштырган. Куучынныҥ учында ол Акташтагы орто ӱредӱлӱ школго гитара табыштырган. Надежда Чаҥкышевна мынаҥ ары школдыҥ кажы ла балазында кӱӱлик ойноткы болзын деген кӱӱнземелин айткан.\nӰренчиктердиҥ российский кыймыгу-зыныҥ Алтай Республикада координаторы ла ӱзеери ӱредӱниҥ республикан тӧс јериниҥ методизи Ирина Юрьевна Санарова сӧс алган. Балдардыҥ ла ӱренчиктердиҥ јондык государственный бу кыймыгузы Россияныҥ президентиниҥ 2015 јылдагы јарлыгыла тӧзӧлгӧн. Ол бойыныҥ учурыла пионер ле комсомол организацияларды солыыр јаҥду. Алтай Республикада ол 2016 јылда тӧзӧлгӧн, АР-дагы текши ӱредӱлӱ 181 организацияныҥ 103-и ӱренчиктердиҥ российский бу кыймыгузына кирет. Бу кыймыгу ӱренчиктердиҥ тӧрт ууламјылу таскадузын ӧткӱрет. Координатор онойдо ок ӱренчиктер текшироссиялык конкурстарда туружар аргалузын айдып, «РДШ-рф» сайт ажыра олордо туружарына кычырган. Кажы ла ӱренчик бойыныҥ јилбӱлериле кандый конкурста туружарын талдап алар аргалу. Конкурстарда турушкан ӱренчиктер турултазында «Океан», «Орленок» ло «Смена» деп бастырароссийский лагерьлерде амырап јат. Ирина Юрьевна Акташтыҥ школыныҥ былтыр конкурста турушкан ӱренчиги Елизавета Гончаровага сертификат ла рюкзак-сый табыштырган.\nГеоргий адай сӧс алып, адалардыҥ соведи тӧзӧлгӧни сӱреен јакшы керек деп айткан. Оныҥ шӱӱлтезиле, школдордо мӱргӱӱл јаҥдардыҥ, ол тоодо православиениҥ тӧзӧгӧ ӱредӱзин берер керек. Нениҥ учун дезе, билгирлер берериле коштой балдардыҥ ич-кӧгӱс ӧзӱмине јаан ајару керектӱ болуп јат. Мында анчада ла ада-энелердиҥ таскамалду ла јозокту учуры јаан. Ада-энелер балдарыныҥ јӱк ток-тойу, керектӱ кеп-кийимдӱ јӱрерин кичеер эмес, онойдо ок ич-кӧгӱс ӧзӱмине ајару эдип, бош ӧйин балдарыла кожо ӧткӱрерин, олордыҥ јилбӱлерин јакшы јаны јаар ууламјылаарын кичеер учурлу.\nАкташтыҥ школында тӱӱкиниҥ ле обществознаниениҥ ӱредӱчизи, тӧрт баланыҥ јиит адазы Бахтияр Ахунджанов школдо адалардаҥ турган баштаҥкайлу улус иштеп турганын ла олор адалардыҥ совединде иштеерге беленин айткан. Олор биригип, спонсорлор таап, ӱренчиктерле кожо «Балыкчыныҥ кӱнин», «Нептунныҥ кӱнин», «Сӱӱнчилӱ старттарды» ла Јаҥы јылды солун этирте ӧткӱрип турганын куучындаган. Ол ӱренчиктерле шахматтыҥ, шашкиниҥ кружогын ӧткӱрип турганын айдып, столдо ойноор ойындар керектӱзин база айткан. Школдыҥ шахматчылары республикан маргаандарда јӱк Горно-Алтайсктыҥ командазына ойнодып турган эмтир.\nАдалардыҥ јууны ӧдӧр ӧйдӧ спорттыҥ залында су-кадыгыныҥ айалгазы коомой балдарла сӱӱнчилӱ старттар, ондый ок элбек фойезинде јолдо јеткер јок болорыныҥ ээжилериле «Мобильный калачак» деп программа аайынча таныжулу ойындар ӧткӧн. «Мобильный калачакты», сӱӱнчилӱ старттардыҥ јепселдерин ле сыйга бичиктерди экелерге, АР-дыҥ башкарузы микроавтобус берген. Балдардыҥ ӱзеери ӱредӱзиниҥ республикан тӧс јериниҥ специалисттери: педагог Дмитрий Образцов, балдардыҥ организацияларыла иштеп турган педагог-тӧзӧӧчи Владимир Кудрявцев ле педколледжтиҥ волонтер-студенттери бу ойын-керектерди ӧткӱргендер. Балдар ончо бу ойын-керектерде кӱӱнзеп ле јилбиркеп турушкандар. Ойын-старттар тӱгенген соҥында Надежда Чаҥкышевна балдарга бичиктер сыйлаган.\nТуштажуныҥ учында школдыҥ директоры Раиса Заргумаровна Абугалимова каладаҥ келип, тузалу керектер ӧткӱрген ле сыйлар экелген айылчыларга јаан быйанын айткан. Надежда Манзырова таҥынаҥ суракту улусла, адаларла таҥынаҥ база туштажып куучындашкан.


Кирилл Трашев: «Соок Таадактыҥ болушчызына быйаным!» - altaicholmon\nМайма јуртта јадып турган Кириллдиҥ јилбӱзи — башка-башка кӧлӱктерди: ойынчык трамвайды, троллейбусты, паровозты ла оноҥ до ӧскӧлӧрин јууры. Уулчак бойы олордыҥ чын бойын качан да кӧрбӧгӧн дӧ болзо, је олор Москваныҥ бир музейинде бар деп билип алган.\n—Уулым канча-канча сааттыҥ туркунына турбазынаҥ отурып, бойыныҥ сӱӱген автоойынчыктарыла ойноор эмезе олорды јураар — деп, уулчактыҥ энези Ирина Юрьевна куучындады. —Мен Интернеттеҥ орооныстыҥ тӧс калазында ретрокӧлӱктердиҥ музейи керегинде јетирӱни табала, фотојуруктарын балама кӧргӱстим. Кириллдиҥ сӱӱнип, ӧкпӧӧрип јатканын кӧрӧр керек. Ол тургуза ла музейди кӧрӧргӧ, оноор барарга кӱӱнзеди!\nКенек уулчагын јакыскан чыдадып јаткан энеге балазыныҥ амадузын јӱрӱмде бӱдӱретени кӱч керек эмей. Јаҥы јылдыҥ алдында республикада «Амадуныҥ чибичеги» деген кыймыгу-акция ӧткӧн. Јӱрӱмдик уур-кӱч айалгага кирген балдарга бойлорыныҥ самараларын оноор аткарарга јарамыкту арга болгон. Кирилл Соок Таадакка амадузы керегинде бичиген. Самара таадактыҥ бойына јетпеген, је оныҥ болушчызы (оныҥ бойыныҥ айтканыла) Госдуманыҥ депутады Иван Белековко јеткен.\n«Кару Кирилл! Мен сени ле сениҥ јуук улузыҥды кирип јаткан Јаҥы јылла акту кӱӱнимнеҥ уткуйдым! Јаҥы јыл — куулгазын чӧрчӧктиҥ ле амадаган амадулардыҥ кыйалтазы јогынаҥ бӱдетен ӧйи ине. Мен сеге ӱредӱде бийик једимдер, бек су-кадык, ырыс ла јӱрӱмиҥде ачык јолдор кӱӱнзейдим. Байрамныҥ алдында јакшы, јараш керектер кӧп болзын. Сениҥ Москвага барып келер ле оныҥ байлыктарын кӧрӧр јаҥыјылдык амадууҥ јӧмӧлтӧ-болуш алынзын, јӱрӱмде бӱтсин!» — бот, Трашевтердиҥ билезиниҥ адына Иван Белековтоҥ сакыбаган јанынаҥ мындый открытка келген. Сӱӱнчиниҥ, кайкалдыҥ учы-куйузы јок болды! Је эртенги кӱнде Госдуманыҥ депутады бойы, тату сыйларын тудунганча, олорго једип келеле, ыраак јолго белетензин деп јакыды.\nКирилл деген алып баатырга Јаҥы јылдыҥ алдында кайкамчылу сый болды. Јилбилӱ ле узакка ундулбас јол-јорык уулчактыҥ 2021 јылдыҥ кочкор айыныҥ 14-чи кӱнинеҥ ала 18-чи кӱнине јетире ӧткӧн каникулдары ӧйинде болды. Кирилл энезиле кожо орооныстыҥ тӧс калазыныҥ эҥ ле кайкамчылу, јилбилӱ јерлеринде, темдектезе, Кремльдиҥ музейлеринде, Москвариумда ла о. ӧ. јерлерде, эки кат экскурсионный автобусла ӧрӧ-тӧмӧн јорыктап, кӧпти кӧрди, бойына ачты. Олор Иван Белековло кожо Кызыл тепсеҥде, ретрокӧлӱктердиҥ «Моторы Октября» деген кайкамчылу музейинде болдылар.\n—Иван Итуловичке уулымныҥ амадузы бӱткени, бистиҥ јол-јорыгысты баштап белетегени, аэропортто уткуганы ла ӱйдешкени учун тай ат кӧдӱрбес, тар эжиктеҥ батпас алкыш-быйанысты айдадыс — деп, Ирина Трашева айтты. —Кириллдиҥ сӱӱнчизи, ырызы кӧксине батпай турганына сӱӱнедим. Уулымныҥ ырысту, каткылу чырайын кӧрӱп, јӱрегим кӧдӱрилет, кӧксим бӧктӧлӧт! Кирилл солун јолдоҥ келген ле бойынча, бир ле эрмекле — «Соок Таадактыҥ болушчызына быйан!» деп, кӧдӱриҥилӱ, омок ӱниле кыскарта айтты.\nПартияныҥ ӱлекери балдарга ла олордыҥ билелерине сакыбаган јанынаҥ кайкамчылу сыйлар эткени бачым ундылбас! Јакшы керектерге јол јаантайын ачык болзын, амадулар јӱрӱмде јаантайын бӱтсин!\nПрезидент Владимир Путинниҥ эткен баштаҥкайыла текши ороон кеминде экинчи јыл ӧдӱп јаткан «Амадуныҥ чибичеги» деген акция јаан јолын алынган деп айдарга јараар.


Кредит јок јӱрер арга јок - altaicholmon\nКредит јок јӱрер арга јок\nЭкономикада эрчимдӱ ле ачык кредиттӱ улузыныҥ тоозы јанынаҥ Алтай Республика баштапкы јерлердиҥ бирӱзине чыккан.\nТекши Россияда бу кӧргӱзӱ 61 процент болзо, АР-да 99 процент деп, Бириктирилген кредитный бюроныҥ јетирӱзинде айдылат. Jартап айтса, республиканыҥ кажы ла јаан кижизинде кредит бар.\nЗаемщикке келижип турган кредиттердиҥ орто тоозы аайынча Алтай Республика эҥ бийик кемине јеткен. Заемщиктиҥ бастыра кредиттери аайынча тӧлӱзиниҥ орто кеми аайынча кӧргӱзӱ АР-да эҥ јабыс (105 муҥ салковойдоҥ эмеш кӧп).


Угы-тӧзиле керсӱ, укаалу... - altaicholmon\nРоссия Федерацияныҥ нерелӱ ишчизи, Россия Федерацияныҥ Иштиҥ ветераны, одус јылдыҥ туркунына «Ӱч-Сӱмер – Белуха» бичик басмада ак-чек ле једимдӱ иштеген Зоя Шакаевна Шинжинаныҥ јаан изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинде учурлу јажы кирип јат. Кычыраачыларды Алтай Республиканыҥ чындык кызыныҥ јаркынду ла јозокту јӱрӱмиле таныштырадыс.\nЗоя алтай ады – Солун Шакаевна 1945 јылдыҥ јаан изӱ айы-ныҥ 25-чи кӱнинде Оҥдой аймактыҥ Инеген деп јараш алтайында чыккан. Кызычак баштамы школды Кичӱ-Јаламанда једимдӱ божодып, кала јаар келген. Ол 1957-1963 јылдарда национальный школдо ӱренген. Ӱредӱге, билгирге јайалталу кыс ӱредӱзиниҥ кийнинеҥ Кичӱ-Јаламанныҥ баштамы школында, оноҥ Хабаровканыҥ сегисјылдык школында ӱредӱчи болуп иштеген.\nЗоя Шакаевна 1970 јылда кала јаар бурылып, ӱредӱчилердиҥ билгирин бийиктедер институтта лаборант, оноҥ облисполкомныҥ приемныйында комыдалдар аайынча качы болуп иштеген. Бичикчи, билгири тереҥ, улуска ајарыҥкай, тӧп лӧ керсӱ Зоя Шакаевна 1975 јылда Горно-Алтайсктагы бичик басманыҥ бӧлӱгине (кийнинеҥ «Ӱч-Сӱмер – Белуха» бичик басма, бӱгӱнги кӱнде республикан чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын-Туу» деп байзыҥ-јурт) чӱмдемел литератураныҥ редакторы болуп иштеп келген.\nОдус јылдыҥ туркунына каруулу ла јаан иште иштеп, албаты-јон ортодо оныҥ јаҥыс ла јакшы ады-јолы чыккан. Ол бу иште иштеп турала, коштой ло «Эземниҥ Бичигин» белетеп чыгарар ишмекчи группаныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала бу ишти база кӧнӱ апарган.\nЗоя Шинжинаны 1975 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-кы кӱнинде Горно-Алтайсктагы Алтайдагы бичик басманыҥ бӧлӱгине ишке Аржан Адаров алган ла ол 2005 јылга јетире ондо ло иштеген. Бу ла ок ӧйдӧ К. Ч. Тӧлӧсовты ишке алган.\nЗоя Шакаевнаныҥ эске алынганынаҥ: «Бис ол ӧйдӧ ончобыс ӧктӧм, јиит болгоныс. Бажында ла мени чӱмдемел ле политикалык литератураныҥ редакторы эдип ишке алган. Бу кӱч ле каруулу је ол ок ӧйдӧ јилбилӱ иште сӱреен јаан ченемелди издательствоныҥ тоомјылу ла байлык ченемелдӱ редакторы Зоя Саймовна Суразакова берген. Бӱгӱнги кӱнге јетире мен бу ӧрӧкӧнгӧ быйанду јӱредим. Јолыма ондый јакшы кижи учураганы јаан ырыс ине.\nКайда да бир айдыҥ бажында иштеги јуун ӧйинде З. С. Суразакова редактордыҥ ижин јиит ле эрчимдӱ редактор З. Ш. Шинжинага табыштырып јатканын айткан. Ол меге бӱткенин, иженгенин ончо ӧмӧликтиҥ алдына айтканы санаамда артып калган.\nСегизен јылдарда А. О. Адаровтыҥ ордына В. Н. Тонкуров, оныҥ кийнинде Э. М. Палкин ле Т. Т. Яйтынов келген эди. Билгири бийик, бойыныҥ ижиниҥ устары болгон башкараачы улустыҥ шылтузында бичик басманыҥ ӧмӧлигинде ачык-јарык, нак ла јылу айалга болгон. Улус бой-бойына болужарыла, јӧмӧӧриле аҥыланатан.\nӦмӧликте нак, најылык айалганыҥ шылтузында бис кӱч тогузон до јылдарды кем јок ӧдӱп чыкканыс. Бис бир биледий јӱргенис, иштегенис. Бой-бойыска болужып, сӧслӧ дӧ јӧмӧжип, артык-эш немелерисле де ӱлежетенис, кӱч ӧйдӧ болушка келетенис. Онойдо ок сӱӱнчи болзо, темдектезе, балдарыстыҥ той-јыргалдары, баркаларыс ак-јарыкка келзе ле о. ӧ. кӧдӱриҥилерде ончобыс теҥ-тай туружатаныс.\nБичик басмада иштеген ӧйимде мениҥ чындык коллега-најыларым Раиса Лыкова, Анна Торбокова, Любовь Патагашева, Јергелей Маскина, Јыбаш Каинчин, Зинаида Табакова, Паслей Самык ла оноҥ до ӧскӧлӧри болгон. Мен сӱреен јакшы улустыҥ ортозында иштегем.\nИш кӱч, каруулу болгон деп база катап айдадым. Кажы ла бичикти эки-ӱч катаптаҥ ас эмес кычырар керек. Бу каруулу иш, је качан меге авторлор бойлорыныҥ алкыш-быйанын айтса, оморкодулу болотон. Јакшы сӧс кижиниҥ кӱӱн-санаазын кӧдӱрер ине.\nТогузон јылдарда «Эземниҥ Бичигин» белетеп, кепке базып чыгарары аайынча ишмекчи группа тӧзӧлгӧн. Бу иштиҥ бажында П. И. Чепкин турган. Мениҥ јӱрӱмимде база бир кайкамчылу кижи – Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветераны, бойыныҥ ӧйинде педучилищениҥ директоры болуп иштеген Порфирий Иванович Чепкин. Оныҥ ады-јолы Россияда, Алтай Республикада танылу. Тоомјызы тыҥ кижи болгон. Бис Порфирий Ивановичле кожо «Эземниҥ Бичигиниҥ» ончо 15 томын белетеп чыгарганыс. Бу тизӱ бичиктерге бистиҥ ондор-муҥдар тоолу јерлештеристиҥ, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларыныҥ ла политикалык истежӱге-кысташка алдырткан улустыҥ ады-јолы кирген».\nЗоя Шакаевна алкы бойы тӧп, керсӱ, кӧп куучындаарын сӱӱбес, је куучындаган кийнинде иштеген ижи, ӧмӧлиги, коллегаларыныҥ једимдери керегинде оморкоп айдып отурар кайкамчылу кылык-јаҥду эпши.\nТургуза ӧйдӧ Зоя Шакаевна амыралтада. Ол он ӱч барказы-ныҥ ла эки унугыныҥ сӱӱген ле ырысту јааназы. Бичик басмада иштеген ижин бӱгӱнги де кӱнде онойдо ло айлында эш-нӧкӧри Таныспай Боксуровичле кожо бӱдӱрет. Ол эш-нӧкӧриниҥ јайаан иштерине болужат: кӧчӱреечиниҥ ижин бӱдӱрет, тексттерди терет ле такып кычырып, келиштире јазайтанын эки бойы јӧптӧжип, тӱзедип, јаан ишти белетеп јаткандары оморкодулу.\nЗоя Шакаевнаны чыккан кӱниле «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газединиҥ ӧмӧлиги акту кӱӱнинеҥ уткуп, бек су-кадык, кӧп јаш јажазын деп кӱӱнзейт.\nАй-куулардыҥ јажын алыгар.\nИжине каруулу, ижи једимдӱ\nУзак јылдарга «Ӱч-Сӱмер – Белуха» бичик басманы башкарган ла тургуза ӧйдӧ амыралтада Таукен ЯЙТЫНОВ:\n– Мен Зоя Шакаевнаны издательствого иштеп келгелектеҥ озо јакшы билетем. Оныҥ кийнинде издательстводо иштеерде, ижи једимдӱ, чыҥдый ла быжузыла аҥыланатан. Јаан эмес, је нак ӧмӧлигистиҥ эҥ ле талдама, озочыл иштӱлериниҥ бирӱзи Зоя Шакаевна болгон деп айдарым. Чӱмдемел литература бӧлӱгиниҥ редакторы болуп иштеген. Бир бӧлӱкте Раиса Арбаковна Лыковала кожо иштеген. Бичиктер кепке базар басманыҥ ижин тӧзӧгӧндӧр, јаан иштиҥ чике бажында турган улус шак олор. Ады јарлу бичиичи Эркемен Палкин иштеп јаткан ижине эҥ каруулу, билгири бийик, бичикчи-биликчи улус деп Раиса Лыкованы, Зоя Шакаевнаны мактап, баалап айдатан эди.\nОныҥ кийнинеҥ Анна Кӱрмеевна Торбокова иштеп келген. Иштеп јаткан ижине каруулу болгонын олор кӱнӱҥги ижин, кычыратан, тӱзедетен бичиктерди эҥирде айылдарына апарып, тӱниле кычырып, эрте таҥла ижине экелер. Айыл-јурттыҥ ижи кайда деп.\nЗоя Шакаевна байлык ченемелдӱ, алкы бойы сӱреен токыналу, керсӱ, кандый ла ишти алза, сӧс јогынаҥ лапту јазап ӧйинде бӱдӱрип салар.\nБу ла издательстводо ижиле коштой Зоя Шакаевна «Эземниҥ Бичигин» белетеп чыгарар ишмекчи группа тӧзӧлгӧнинеҥ ала бу кемиле јаан ла учурлу иште ак-чек ле эрчимдӱ турушкан. Бу да ишке ол каруулу болгон. Шак бу «Эземниҥ Бичигиниҥ» ончо 15 томын кыракы кычырган, тӱзеткен ле јазаган. Ченемелдӱ редактор тӱӱкилик учурлу бу текши албатыга тузалу ишти бийик кеминде бӱдӱрген. Ол бу ижин 1995 јылдаҥ ала 2005 јылга јетире апарган. 2005 јылда «Эземниҥ Бичигин» белетеп чыгарар ишмекчи группаныҥ баш редакторы болуп ижин улалткан.\n«Алтай баатырлар» деген кай чӧрчӧктӧрдиҥ тизӱ бичиктерин чыгарар иште бажынаҥ ала эрчимдӱ турушкан.\nГорно-Алтайсктагы бичиктер чыгарар издательствоныҥ бӧлӱгиниҥ чӱмдемел литература аайынча бӧлӱгиниҥ редакторы болуп иштеп турган ӧйдӧ, темдектезе, ады јарлу бичиичилер И. В. Шодоевтиҥ, («Кызалаҥду јылдар»), Л. В. Кокышевтиҥ, А. О. Адаровтыҥ, Б. У. Укачинниҥ, Ш. П. Шатиновтыҥ, К. Ч. Тӧлӧсовтыҥ ла оноҥ до ӧскӧ кӧп тоолу бичиичилердиҥ, поэттердиҥ чӱмдемелдери кепке базылып, ак-јарыкка чыккан.\nБӱгӱнги ӧзӱп јаткан јаш ӱйе бийик технологияла билгир тузаланат, олордыҥ билбези јогын кезикте кайкаарыҥ. Је бистиҥ иштеп јӱрген ӧйисте кӧп ишти колло эткенис-бӱдӱргенис. Темдектезе, типографиядаҥ белен бичиктерди ончо ӧмӧлик бир уунда тажыырыс. Кандый ла ишти ӧмӧ-јӧмӧ, ойын-каткыла бӱдӱретенис.\nТаныспай Боксурович ле Зоя Шакаевна Шинжиндердиҥ билези республикада, онойдо ок ӧскӧ талаларда јарлу. Зоя Шакаевна бичиктиҥ-биликтиҥ јолыла барарда, Таныспай Боксурович бичинер-чӱмдеер, бичиичиниҥ, кайчыныҥ јолыла барган. Је олорды экӱлезин јайаан јайалталу јайаандык ишчилер деп айдарга јараар. Бу су-алтай ӧзӧктӱ, чӱм-јаҥын туткан биле деп айдар керек. Олордыҥ балдары да, баркалары да азыраган ада-энезиниҥ, ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ энчи-байлыгын улалтат.\nТаныспай Боксурович те, Зоя Шакаевна да сӱрекей токыналу, тоомјылу улус. Ӧзӱп јаткан јаш улуска, јиит билелерге бу мындый тӧзӧмӧлдӱ, башту-ушту алтай билелердеҥ јозок алар керек деп кӧрӱп јӱредим. Азыраган бала-барказы ада-энезиниҥ ады-јолын тооп, оморкоп, баалап јӱргени сӱреен јакшы. Онойдо ок мен ле эш-нӧкӧрим Тамара Аримановна Зоя Шакаевнаны чыккан кӱниле, кирген учурлу јажыла акту кӱӱнистеҥ уткуйдыс. Алкы бойына бек су-кадык, билезине амыр-энчӱ јадын-јӱрӱм, ырыс-кежик кӱӱнзейдис.\nКечкен кечӱлер тайыс болзын,\nАшкан ажулар јабыс болзын,\nИштеген ижер једимдӱ болзын,\nАйыл-јуртыгар амыр-энчӱ турзын!\nКӧкси ойлу, сӧзи учурлу\n«Ӱч-Сӱмер – Белуха» бичик басманыҥ чӱмдемел литература бӧлӱкте иштеген ле амыралтада Анна Торбокова:\n–Зоя Шакаевнаныҥ јӱрӱмдик те, онойдо ок иштеги де јолы сӱреен байлык. Ол Кичӱ-Јаламанда ӧскӧн-чыдаган. Адазы сегизен јылдарда амырап калган. Издательстводо Зоя Шакаевна одус јылдаҥ ажыра иштеген. Ченемели байлык, билгири бийик болгон. Меге јӱрӱмимде мындый тӧп, токыналу, керсӱ кижиле кожо бир бӧлӱкте, бир ӧмӧликте иштегенимди, јӱргенимди јаан ырыс деп сананадым. Мен бу эпшидеҥ кӧпкӧ ӱренгем.\nЗоя Шакаевна чӱмдемел литература бӧлӱгиниҥ јааны болуп иштеген. Ижине каруулу болгонын аҥылап темдектеер керек. Кепке базып чыгаратан чӱмдемел бичиктердиҥ художественный ла технический јанынаҥ ээжи-некелтелерин јакшы билетен. Бу ла каруулу ижиле коштой «Эземниҥ Бичигин» белетеер ишти бажынаҥ ала учына јетире апарган. Эмди ол ӧйгӧ кайра кӧрӱп, Зоя Шакаевнаныҥ турумкайын, чыдамкайын эске алып, јаш ӱйеге јозок алатан, олордоҥ ӱренетен улус јаныста јӱрет деп сананып јӱредим.\nБис бир кыпта Зоя Шакаевна Шинжина, Раиса Арбаковна Лыкова ла мен отурганыс. Олор экӱлези бичикчи-биликчи, ченемелдӱ, ачык-јарык эпшилер. Бистиҥ нак ӧмӧлигисте ол јылдарда Любовь Андреевна Патагашева, Валентина Ивановна Ортонулова, баш экономист Зоя Григорьевна Тенгерекова ла оноҥ до ӧскӧлӧри эптӱ-јӧптӱ, бар-јогысты угужып, ӧмӧ-јӧмӧ иштегенис.\nЗоя Шакаевна ижинде каруулу, билезинде чындык эш-нӧкӧр, балдарыныҥ, баркаларыныҥ сӱӱген энези ле јааназы. Иштеп турган јылдарга бурылза, Зоя Шакаевна баркачактарын ишке кожо алып, коштой креслого-эшке уйуктадып салатан. Бойы дезе оноҥ ары иштеп јадар.\nБилези, балдары ишле коштой тӧс јерде турган ла турат. Эш-нӧкӧри Таныспай Боксуровичти, эрке-торко бала-баркаларын, билелик от-очогын апарып јаткан Зоя Шакаевнаны чыккан кӱниле, учурлу јажыла бойымныҥ ла билемниҥ адынаҥ уткуйдым. Алкы бойына бек су-кадык, ачык-јарык кӱӱн-тап кӱӱнзейдим.\nЈети ӧҥдӱ солоҥыдый\nЈебрен јеристиҥ алкыжы јетсин,\nЈетен јӱзин кӱӱнин сыйлаган\nЭлдиҥ-јонныҥ быйаны јетсин.\nӦзӧги бек ле чымалыдый чыйрак\nБойыныҥ ӧйинде «Ӱч-Сӱмер – Белуха» бичик басманыҥ баш редакторы болгон ло тургуза ӧйдӧ чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын-Туу» байзыҥ-јурттыҥ баш редакторы\n– Мен 2004 јылдаҥ ала 2009 јылга јетире «Ӱч-Сӱмер – Белуха» бичик басманыҥ баш редакторы болуп иштегем. Шак бу ӧйдӧ Зоя Шакаевнала кожо јаҥыс ӧмӧликте иштеп, кӱнӱҥ сайынгы иш-тошто билижип, эптӱ-јӧптӱ иштеп јӱргенис.\nЈе оноҥ до озо ӧйдӧ учтай-баштай ӱзӱктелте, 70-80 јылдарда бичик басмада кире-чыга, кыска ӧйгӧ иштеген эдим. Ол тушта меге Зоя Шакаевнала билижетен ырыс келишкен эди. Кижи кижини иштеп јаткан ижи ажыра јакшы билип, оҥдоп јат ине. Иштебей јадып, кижини јакшы билип болбозыҥ деп јӱрӱмде кӧрӱп јӱредим.\nЗоя Шакаевна керегинде мынайда айдар кӱӱним бар: ижине сӱреен кичееҥкей, чек ле байа чымалыдый иштеҥкей, иштеер столыныҥ кийнинде бажын јабыс эҥчейтип, кажы ла колбичимелди коркушту ајарулу, кыракы шиҥдейтен-шиҥжӱлейтен. Анчада ла бичиичи улусла, авторлорло иштеери кӱч керек ине. Олорло текши тилди табатаны, эпке-јӧпкӧ кийдиретени база јаан учурлу иш. Ол јайаан иштӱ улусла эптӱ иштеп, бойыныҥ ижин быжу эткен. Кандый бир бичиичиниҥ колбичимелин чек ле «бийтеп-сиркелеп» барадар, кӧзиниҥ курчын, кӧргирин, ајарыҥкайын кайкаарыҥ. Колбичимелде кайда кажылгакту јерлер, јастыралар бар, ол ло тарыйын тӱзедер, келиштире јазаар.\nОл бистиҥ чӱмдемел литератураныҥ бӧлӱгиниҥ редакторы болгон. Бу сыраҥай ла каруулу бӧлӱк деп айдарга јараар. Айдарда, бу ишти ол сӱрекей билгир, једимдӱ, турулталу апарган.\nЈе оныҥ кийнинде бис кожо иштебей барганыс. База анча-мынча ӧй ӧдӱп те калган болзо, каа-јаада тӱҥей ле јолыгыжып, туштажа ла бередис. Аҥылузы, јакшызы, јарамыктузы ла эптӱзи – Зоя Шакаевна ла Таныспай Боксурович качан да айрылышпас, байа эжер куулардый ошкош. Бис иштеп те турарыста, кажы ла байрамда качан да экӱ кожо јӱрер. Байа сӱӱнчиге де, ачу-коронго до экӱ јаба јӱрер улус. Бу ла эл театрда, ойын-концерттерде эмезе библиотекада, эл музейде, кӧдӱриҥилерде олор экӱлези јӱргӱлейт. Олордыҥ кажызын да таҥынаҥ башка кӧрбӧдим. Ол экӱ онойып ла эптӱ-јӧптӱ, нак јӱрзин, бала-баркага, јаш ӱйеге јӱрген јӱрӱми, иштеген ижи јозок болзын.\nМен Зоя Шакаевнаны ла Таныспай Боксуровичти мынаҥ да ары ырыс-кежиктӱ, амыр-энчӱ, су-кадык ла отурып, узун јолдор ӧдӱп, Алтай-Кудайынаҥ курчулу-куйакту јӱрзин деп кӱӱнзейдим.


Албатызы учун иштеген алтай эр - altaicholmon\nАлбатызы учун иштеген алтай эр\nКуран айдыҥ 20-чи кӱнинде Алтай Республикада Россияныҥ государственный Флагыныҥ окылу кӱни темдектелип, кӧп тоолу керектер ӧткӱрилген.\nОлордыҥ тоозында јакшы иштӱ, канча јылдарга улай Тӧрӧлиниҥ ле албатызыныҥ једимдӱ јӱрӱмине кӱчин ле амадузын берген улус государстволык учурлу сыйларла,\nат-нерелӱ аттарла кайралдаткан. Тергеебистиҥ мындый улузыныҥ тоозына Александр Егорович Телесов кирди ле бу учурлу кӱнде «Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ Кижизи» деген ат-нереле окылу адатты. Александр Егорович Телесовтыҥ ады-јолы бистиҥ республикада, одоштой јаткан тергеелерде јакшы таныш. Ол јиит тужынаҥ ла ала бӱгӱнги кӱнге јетире бӱдӱрӱп турган ижи чикезинеҥ балдарга, спортко, физический культурага ла текши албатыга учурлалганы, байла, мында учурын ойнойт.\nАлександр Егорович ишмекчи јолын 1982 јылда тӧрӧл Шабалин аймагыныҥ «Семинский» деп адалган совхозында, оноҥ 1985 јылда Шабалиндеги ДЮСШ-да классический кӱрешле тазыктыраачы болуп иштегенинеҥ баштаган. 1990 јылда јиит кижи физический культураныҥ Омсктогы государстволык институдында ӱредӱни тӱгескен ле спортто профессионал тазыктыру ижи јол алынып, оноҥ ары кӧндӱккен. Ол кӧп јылдарга облисполкомныҥ СДЮСШОР-нда, Алтай Республиканыҥ ӱредӱлик аайынча министерствозыныҥ РСДЮСШОР-нда классический кӱрешле тазыктыраачы-преподаватель болуп иштеген. Бу иштеген јылдары ӧйинде спортшколдыҥ бӧлӱгинде кӧп тоолу чемпиондор, бийик усту кӱрешчилер, СССР-дыҥ ла Россияныҥ спортыныҥ 25 узын тазыктырылган. Олордыҥ ортозында — Эл-Ойынныҥ абсолютный јеҥӱчили, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ албатыларыныҥ Спартакиадазыныҥ јеҥӱчили, Россияныҥ первенствозыныҥ кӧп катап јеҥӱчилдери ле призерлоры, Россияныҥ Ийде-Кӱчтериниҥ канча катап јеҥӱчили, Россияныҥ Кубогыныҥ јеҥӱчили, Францияныҥ ла Чехияныҥ телекейлик турнирлериниҥ јеҥӱчилдери, студенттер ортодо Россияныҥ чемпионадыныҥ јеҥӱчилдери ле призерлоры. Александр Телесовтыҥ башкартузыла 1996 јылда Алтай Республиканыҥ РСДЮСШОР-ныҥ командазы Томск калада юниорлор ортодо ӧткӧн тергеелик маргаандарда ӱчинчи кӱндӱлӱ јерди ойноп алган. 2007 јылда Абаканда бистиҥ тергеенниҥ јуунты командазы ӱренеечилердиҥ Спартакиадазында ӱчинчи јерди алган эди. Башка-башка јылдарда тазыктыраачыныҥ ӱренчиктери Россияныҥ кадеттер ле јашӧскӱрим ортодо јуунты командазына кирген. 1997 јылда баш тазыктыраачы-преподаватель болуп иштеп турала, ол грек-рим кӱрешле Афганистанныҥ ла локальный јуулардыҥ јуучылдарыныҥ эземине учурлалган јаҥжыккан бастырароссиялык маргаанды баштаган. Бу маргаан-турнир ажыра јирме тӧрт јылдыҥ туркунына јӱстер тоолу кӱрешчилер «ӧдӱп», тергеебистиҥ једимдӱ спортчылары, кӱрешчилери деген кеминге јеткилеген. Олордыҥ кӧбизи ороонныҥ, талалардыҥ, телекейлик маргаандарыныҥ башка-башка кемдӱ јеҥӱчилдери болуп чыккан.\nАлександр Егорович бойы да јарлу ла једимдӱ спортчы. Кӱрешле, алтай кӱрешле јаштаҥ ала јилбиркеген. Ӧткӧн јылдарда Эл-Ойынныҥ кӱреш аайынча кӧп катап јеҥӱчили ле призеры, Алтай Республиканыҥ абсолютный јеҥӱчили ле призеры болуп чыккан, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ албатыларыныҥ спортыныҥ национальный бӱдӱмдери аайынча Спартакиадазыныҥ призеры. Ол – Алтай Республиканыҥ национальный бӱдӱмдер аайынча спортыныҥ узы, «Алып баатыры». Тазыктыраачы тергеениҥ спорт аайынча Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ Совединиҥ турчызы болуп, тергееде физический культура ла спорт аайынча сурактарды бӱдӱреринде туружат.\nАлександр Егорович депутат болуп тура, тӧрӧл јуртыныҥ, аймагыныҥ текшијондык, јӱрӱмдик сурактарында чике турушкан ла эмди де туружып јат. Ол бӱгӱн де Каспа јурттыҥ јурт Совединиҥ депутады болот. «Элдиҥ элчизи, јонныҥ јолчызы» болзын деп, тӧрӧл јериниҥ улузына болушсын деп јерлештери оны канча катап јӧмӧгилеген эди. Онойдо ок ӧткӧн јылдарда депутаттардыҥ аймак Соведин башкарган ла бу Советтиҥ председателиниҥ ордынчызы база болгон. Тӧрӧл јериниҥ, албатызыныҥ јӱрӱми алтай эрди јаантайын санааркатканынаҥ улам, байла, текшијондык јӱрӱмде эдип койгон ижи база кӧп. Эҥ ле јаан ла учурлу баштаҥкайы деп республиканыҥ тӱӱкизинде баштапкы јурт-кайрал болгон «Каспа-кайрал» деп медальды адаар керек. Каспа јурттыҥ бу кӱндӱлӱ кайралыныҥ учредитель-јӧптӧӧчилериниҥ ле эскиз-бӱдӱминиҥ авторыныҥ бирӱзи — Александр Егорович Телесов. Бӱгӱнги кӱнге јетире бу медальла јурттыҥ да, тергеениҥ де једимдӱ јӱрӱмдӱ, иштӱ, тоомјылу 250-ге јуук кижизи кайралдаткан. Элдеҥ ле озо кайрал јурттыҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јуулашкан ветерандарына, тылдыҥ ветерандарына, кӧп балдар азыраган тоомјылу энелерге, иштиҥ ветерандарына, јакшы ӱредӱлӱ студенттерге ле ӱренчиктерге, тергее ле ороон кеминде јаан једимге јеткен спортчыларга, артисттерге, бичиичилерге, политиктерге, јондык ишчилерге берилген.\nКаспаныҥ албаты-јоныныҥ текши јӧмӧгӧниле, Александр Егорович 2008 јылда јурттыҥ јаанына тудулган. Јурттыҥ јӱрӱмин башкарып турган ӧйдиҥ туркунына ол кӧп тоолу учурлу иш бӱдӱрӱп салган. Оныҥ чике баштаҥкайы ажыра јурттыҥ школы ремонттолып јазалган, балдарга јаҥы ашкана тудулган. Школго эдилген јӧмӧлтӧ-акчаныҥ болужыла компьютерлӱ класс ачылган. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан ветерандардыҥ эземине учурлалып, мӧш агаштаҥ турган Эземниҥ аллеязына ӱзеери 200 агаш отургызылган. Јурт поселениеде каландарды тӧлӧӧр ишти 140 процентке бӱдӱрген учун тергеениҥ башкарузынаҥ ла акча-манат аайынча министерствоноҥ, аймактыҥ администрациязынаҥ јурт акча-манат сый алган эди. Кажы ла јыл Каспада јеҥил атлетикала јаҥжыккан аймак маргаан ӧткӱрилип, ветеран-јерлештерге учурлалат. Бу маргаан база Александр Егоровичтиҥ баштаҥкайыла ӧткӱрилип баштаган. Јылдыҥ ла спортчылардыҥ тоозы кӧптӧп, эмди 200 туружаачыны ажа берди. Оогош ӱренчиктердеҥ ала алтан јашты ашкан улуска јетире јӱгӱрӱктер бойлорыныҥ јеҥӱлерин јууныҥ ветерандарына учурлап, аймактыҥ улузына сӱӱнчилӱ сый эдедилер.\nТӧрӧл аймагындагы башкараачы ишти Александр Егорович аймактыҥ јааныныҥ социальный сурактары аайынча ордынчызы болуп иштеп тура улалткан. Бу ла ӧйдӧ аймактыҥ јуунты командазы Эл-Ойын деп албатылык байрамда ӱчинчи кӱндӱлӱ јерге чыккан. Ӱренчиктердиҥ тергеелик кичӱ олимпий ойындарында Шабалин аймактыҥ спортчылары база ӱчинчи јерге чыккан эди. Оныҥ баштаҥкайыла аймактыҥ тӧс јуртында спортивный школдо коштончы ангар-бӧлӱк чыныкталып-јазалган. Бу темдектерди оноҥ до ары улалтарга јараар. Улустыҥ јадын-јӱрӱминиҥ курч сурактары сӱреен кӧп лӧ олор кажы да јыл астабай јат. Александр Егорович улуска болужарга амадап, текши јондык айалганы оҥдолторго јаантайын јӱткӱген. Буурзак кылык-јаҥду, иштеҥкей, албатызыныҥ сурактарын бӱдӱрӱп билер јерлежин Шабалин аймактыҥ эл-јоны 2019 јылда аймактыҥ Аймак-Башчызына јӧптӧгӧндӧр.\nБӱгӱнги кӱнде Александр Егорович Алтай Республиканыҥ Олимпий Совединиҥ ижин башкарып турганы база элбеде јарлу. Россияда кышкы XXII-чи Олимпий ойындары бистиҥ де республикага јаан учурлу керек болгон эди. Олимпий ойындардыҥ оды тергеебистиҥ тӧс калазында болуп, мында база кӱйген. Бу иште турушкан кижи – Олимпий Советтиҥ јааны Александр Егорович Телесов. Олимпий кыймыгу телекейде, ороондо ло бистиҥ тергееде эрчимдӱ барып јат. Јиит ӱйе, балдар, јаан јашту ӱйе ортодо су-кадык јӱрӱмди, спортто јаркынду једимдерге једетен ишти апарып јаткан бу кыймыгуныҥ ижин бистиҥ эл-јон ортодо тергеениҥ Олимпий Соведи башкарат. Спорт бӱдӱмдерле Алтай Республиканыҥ јуунты командалары Олимпий Советле јуук колбуда иштеп, болуш-јӧмӧлтӧни јаантайын алгылайт.\nАлександр Егорович јаҥыс ла ижинде једимдӱ болгон кижи эмес, ол онойдо ок билезинде чындык ла кару эш-нӧкӧр лӧ ада болгонын темдектеер керек. 2020 јылда Телесовтордыҥ билези ӱч бала азырап-чыдаткан, общество-јон ортодо бек ле тоомјылу, нак биле деп ададып, олор ороондо ӧткӱрилген Билениҥ кӱнинде «Сӱӱш ле чындык учун» деген кӱндӱлӱ медальла кайралдаткылаган.\nСпортто, јиит ӱйени таскадарында, алтай албатызыныҥ јӱрӱминдеги курч сурактарды бӱдӱреринде јаан ишти бӱдӱрген ле бӱдӱрӱп турган тазыктыраачыны, ӱредӱчини, башкараачыны, јондык ишчини, Александр Егорович Телесовты, «Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ кижизи» деп нерелӱ атла адатканыла изӱ уткуйдыс ла мынаҥ да ары ӧйдӧ једимдӱ иш, бийик ажулар кӱӱнзейдис! Эткен ижигер тоомјылу болзын, амадаган амадуларар јаантайын бӱтсин!\nАдакыда: Александр Егоровичтиҥ айтканыла болзо, бу јаан једимге јеткенинде ого болуш-јӧмӧлтӧни јуук улузы, кожо иштеген нӧкӧрлӧри ле тӧрӧл јериниҥ улузы, јерлештери јетирген. Олорго јаан алкыш-быйан.


Тӧрӧлис бойыныҥ улузын таштабайт - altaicholmon\nӦткӧн амыраар кӱнде, кичӱ изӱ айдыҥ 30-чы кӱнинде, Горно-Алтайскта «Родина» партияныҥ јаҥырта тӧзӧлгӧн тергеелик бӧлӱгиниҥ баштапкы јууны ӧткӧн. «Родина» партия бу јуунда сыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде ӧдӧтӧн талдаштарда Эл Курултайдыҥ депутаттарына кандидаттарды кӧстӧӧрин тӱгести.\nПартияныҥ баштапкы ӱч кандидадыныҥ тооломына Турачактаҥ Олег Добрынин, Горно-Алтайсктаҥ Юлия Тадыева ла Улаганнаҥ Юрий Яргаков киргендер. Текши јуунда анайда ок партияныҥ тооломына кирген тергеелик он группаныҥ кандидаттарыныҥ ады-јолдоры адалып чокымдалган. «Родина» партияныҥ кандидаттары республиканыҥ парламентиниҥ јаҥы составына кирери учун партияныҥ тооломыныҥ тоозында ла бир мандатту одус округтыҥ бастыразында тартыжар.\n«РЕСПУБЛИКАДА ЧЫНДЫК ЈАҤЫРТУЛАРДЫҤ ӦЙИ КЕЛГЕН»\n«Родина» партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ председатели:\n–Меге јаантайын кӱч, јеҥил эмес деп санангадый иш-амадуларды бӱдӱрерге јарайтан. Быјыл јаскыда тергеелик партия кӱч айалгаларда болордо, меге оны башкаратан шӱӱлте эдилген. Тергеелик бӧлӱктиҥ ижин башкарарга уур-кӱчтерди јеҥип чыгар амадула јӧпсингем. Эки ай кире ӧйдиҥ туркунына партияныҥ бӧлӱгин јаҥыртып, оныҥ тӧзӧмӧл сурактарыныҥ аайына чыгып салдыбыс. Эл Курултайдыҥ талдаштарына бистиҥ партия кӱчи тыҥып калган чыгып јат. Кандидаттарды бир мандатту 30 округтыҥ бастыразында кӧстӧдис. Олор башка-башка јаштарлу ла профессиялу улус. Је олордыҥ бастыразын республиканыҥ эл-јоныныҥ јадын-јӱрӱмин јарандырар кӱӱн-санаа бириктирип јат.\nРеспублика бӱгӱнги кӱнде база јеҥил эмес айалгаларда. Бистиҥ алдыста байа системный деп айдатан јеҥил эмес ишти тӧзӧмӧлдӱ апарар некелтелер туруп јат. «Родина» партия бу талдаштардыҥ турулталарынаҥ камааны јогынаҥ мынаҥ да ары ичкери ӧзӧр. Быјыл бистиҥ мааныбыстыҥ алдына кӧп улусты јуурын јеткилдеерис. Мынаҥ ары республиканыҥ он бир муниципал тӧзӧлмӧзинде партияныҥ бӧлӱгиниҥ баштамы ячейкаларын тӧзӧӧрис. Олор ижи-тожын чаазында эмес, быжу керектериле бӱдӱмјилеер.\nБистиҥ планыста партияда јашӧскӱримниҥ бӧлӱгин тӧзӧӧри база бар. Мен республикада иш бӱдӱрерге суузап калган јакшы амбицияларлу јиит улустыҥ тоозы кӧп болгонын кӧрӱп, тыҥ кайкагам. Олор экономиканыҥ ла политиканыҥ сурактарын јакшы оҥдоп јадылар. Је олордыҥ ийде-кӱчи бӱгӱнги кӱнде толо тузаланылбай јат. Учуралды тузаланып, кӱӱни бар улусты бистиҥ партияга келзин деп кычырадым, бир командага биригип, келип јаткан талдашту кампанияда эрчимдӱ туружалы. Кӧп јииттерге бу јакшы старт болор деп алаҥзыбайдым.\n«РОДИНА» БИСТИ БИРИКТИРЕТ»\nГ. И. Чорос-Гуркинниҥ музей-туразыныҥ директоры,\n16-чы таҥмалу талдаачы округ аайынча кандидат:\n–Бис бастырабыс башка-башка улус. Бистиҥ культурага ла политикага кӧрӱмис ӧскӧ дӧ болордоҥ айабас, бистиҥ јаҥыс ла угыс база башка-башка болордоҥ маат јок. Орустарды ла алтайларды, телиҥиттерди, тубаларды, чалкандуларды ла кумандыларды, казахтарды, украиндерди ле немецтерди сок јаҥыс неме бириктирип јат: Тӧрӧл. Тӧрӧл дегени ол — элдеҥ ле озо бистиҥ Алтайыс. Меге јаҥыртылган партия бойыныҥ канаттарыныҥ алдына бир де башкаланыш јогынаҥ бой-бойлорын тооп ло бойыныҥ республиказын тыҥ сӱӱп турган улусты бириктирип турганын кӧрӧргӧ оморкодылу. Оныҥ да учун республикада бар кӧп политический ийделердиҥ ортозынаҥ мен шак «Родинаны» талдап алгам.\nБеш јыл мынаҥ кайра мени мындый ла партийный конференцияда турушсын деп база кычыргандар. Бӱгӱн залда отурган улустыҥ кӧп сабазын таныбай турум. Онызы сӱрекей јакшы. Айдарда, тергеелик бӧлӱктиҥ партиязына ас эмес јаҥы улус келген. Бис быјылгы талдаштарга кемнеҥ де камааны јок, ийдези тыҥ јаҥыртылган командала барып јадырыс. Јаҥыс ла тооломло эмес, је анайда ок јаҥыс мандатту округтар аайынча кӧп ӱндер јууп, республиканыҥ парламентине ӧдӱп, анда камааны јок фракция тӧзӧп, бистиҥ кичӱ Тӧрӧлис болгон Алтай Республиканыҥ кажы ла кижизиниҥ јилбӱлерин корулаарыс деп бек бӱдӱм турум.\n«АЛТАЙДЫҤ КЕЛЕР ӦЙИ —\nУлаган аймактыҥ јааны болгон, 22-чи таҥмалу округ аайынча кандидат:\n–Республикада структура аайынча тереҥ кубулталар эдетен ӧй келди, је ол ло ӧйдӧ јарт эмес айалгалардыҥ ӧйи башталды. Бу айалгаларды јаан ижемјилердиҥ ӧйи деп айдарга база јараар. Бӱгӱнги кӱнде јаҥга келген улус ӱнбереечилердиҥ алдында ак-чек болор, бойлорыныҥ айткан сӧстӧрине ле бӱдӱрип јаткан керектерине быжу турар учурлу. Биске јеҥӱ дезе јӱк ле бириккен кийнинде келер. Уур-кӱчтерди јаҥыс ол тушта једимдӱ ӧдӧрис.\nПарламентке јаҥы улус керек деп бодойдым. Бӱгӱнги кӱнде уур-кӱчтерди јаҥыс ла билгири бийик ле эрчимдӱ улус јеҥип чыгар. «Родина» партия республиканыҥ парламентине шак мындый кӱӱн-тапту улусты апарып јат. Качан меге бу командага бириксин деп кычырту болордо, ого јӧбимди алаҥзыбай бергем. Кӱскиде ӧдӧтӧн талдаштарда партия јакшы кӧргӱзӱлерге једер деп иженедим. Онызы партияныҥ ичкери кӧрӱмдӱ турчыларынаҥ кӧрӱнет. Бис талдаштарда ӧскӧ партияларла теҥ-тай тартыжарыс деп сананып турум.\nюрист, аргачы, 22-чи таҥмалу округ аайынча кандидат:\n–Бистиҥ командабыс бӱткӱлинче јаҥыртылган. Оныҥ составы ийде-кӱчтӱ. Партияныҥ тооломы аайынча Эл Курултайдыҥ депутаттарыныҥ тоозына ӧдӧ берер јаан аргалар јеткилинче бар да болзо, је ӱнбереечилерле тӧс ишти бир мандатту округтарда ӧткӱрер керек деп сананып турум. Как-куру ла тал-табышту кычырулардыҥ ӧйи эмди ӧткӧн. Бу јылдардыҥ туркунына республикада аайына чыгатан ла бӱдӱретен кӧп сурактар ла керектер јуулган деп айдар керек.\nБу талдаштарда улус бӱгӱнги кӱнде иштеп јаткан депутаттарга эмес, а јаҥы улуска јайылар деп бодом турум. Акту бойым, команданыҥ турчылары ла чылап ок, кажы ла ӱнбереечиле туштажарым деп молјонодым. Бу талдаштарда бистиҥ тӧс иш-амадуларыстыҥ бирӱзи ол — ӱнбереечилердиҥ кӧдӱрген ле тургускан курч сурактарына кыйалтазы јогынаҥ ајару эдери болуп јат. Олор бистий ле тегин улус ине.


«Меге келигер, слерди токынадып салайын» — Каруулчы шибеениҥ ОНЛАЙН-БИБЛИОТЕКАЗЫ\nw19 Сыгын ай 20—25 б.\n«Меге келигер, слерди токынадып салайын»\n«МЕН БЕРЕР КОМУТТЫ БОЙЫГАРГА КИЙИП» АЛЫГАР\nБИСКЕ ОНОҤ ЛО АРЫ ТОКЫНАЛУ БОЛОРГО НЕ БОЛУЖАР?\n38 ӰРЕНЕТЕН ЈӦРМӦЛ\n«Јобоп-чучурап калгандар ла уур-кӱчке бастыргандар, ончогор Меге келигер, слерди токынадып салайын» (МАТФ. 11:28).\n17 КОЖОҤ Кӱӱнзейдим!\n1. Матфей 11:28—30-ла болзо, Иисус кандый ижемји берген?\nИИСУС јуулган улуска: «Меге келигер, слерди токынадып салайын» — деп, сӱрекей јакшы ижемји берген. (Матфей 11:28—30 кычырыгар.) Бу куру сӧс болбогон деп, Иисустыҥ ооруп шыралап турган ӱй кижини јасканынаҥ кӧрӱнип јат.\n2. Иисус ооруп турган ӱй кижиге нени эткен?\n2 Бу ӱй кижи ӱзе неменеҥ чӧкӧп бараткан болгон. Оорузынаҥ јазыларга, ол коркышту кӧп эмчилерге јӱрген. Је 12 јыл ӧдӱп калган да болордо, ол оорузынаҥ анайып ла јазылып болбогон. Јасакла болзо, бу ӱй кижи ару эмес болгон (Лев. 15:25). Је ол Иисустыҥ оору улусты јазып турганын угуп ийеле, ого барып јат. Иисусты табып алала, оныҥ кийиминиҥ эдегине тийип ле ийерде, јазыла берет! Је Иисус оны јӱк ле оорузынаҥ јазып салган эмес, је: «Кызым» — деп јалакай ла тоомјылу айтканыла, бойын јабыс кӧрбӧзин деп бӱдӱмјилеп салган. Оныҥ сӧстӧринеҥ бу ӱй кижи оноҥ ары јӱретен ийде-кӱч алган (Лука 8:43—48).\n3. Бу јӧрмӧлдӧҥ кандый сурактардыҥ карууларын табып аларыс?\n3 Бу ӱй кижи Иисуска бойы јууктаган деп ајардаар ба? Иисуска јууктаарга, ого бойы јанынаҥ керектӱ алтамдар эдер керек болгон. Анайып ла бӱгӱнги кӱнде, Иисуска јууктаарга, биске бойыстыҥ јаныстаҥ керектӱ алтамдар эдер керек. Бистиҥ ӧйдӧ Иисус кайкал эдип, улусты оорулардаҥ јаспай турган да болзо, бисти: «Меге келигер, слерди токынадып салайын» — деп кычырып јат. Бу јӧрмӧлдӧҥ беш сурактыҥ каруузын табып аларыс: Иисуска канайып јууктаар? «Мен берер комутты бойыгарга кийип» алыгар деп, Иисустыҥ айтканын канайып оҥдоор? Иисустаҥ неге ӱренерге јараар? Иисустыҥ берген јакарузы биске нениҥ учун токынал берип јат? Анайда ок биске Христостыҥ комудын кийип, иштенип турганыстаҥ оноҥ ло ары токынал алып турарга не болужар?\n4, 5. Иисуска јууктаарга нени эдер керек?\n4 Иисуска јууктаарга нени эдер керек? Иисуска јууктайтан аргалардыҥ бирӱзине, оныҥ јӱрӱмин ле неге ӱреткенин лаптап шиҥдеери кирет (Лука 1:1—4). Мыны бис учун кем де эдип болбос, оныҥ учун мыны бис бойыс эдер учурлу. Анайда ок сууга чӧҥӱрилип, оныҥ ӱренчиги болуп калганысла Иисуска база јууктайдыс.\n5 Иисуска јууктайтан база бир арга — јуунныҥ аксагалдарына баштанары. Иисус бойыныҥ койлорына болужарга, «сый эдип берилген улусты» (ЈТ) тузаланат (Еф. 4:7, 8, 11; Иоанн 21:16; 1 Петр 5:1—3). Биске аксагалдардаҥ болушты бойыс сураар керек, нениҥ учун дезе олор бистиҥ санаабысты кычырып болбой јат ла кандый болуш керектӱзин билбей јат. Джулиан ака мынайып куучындайт: «Су-кадыгымнаҥ улам Бэт-Элде иштеерин артыргызарга келижерде, бир најым меге аксагалдарга баштанзын деп айткан. Је мен озо баштап: «Аксагалдар меге неле болужар?» — деп санангам. Андый да болзо, соондо, аксагалдардаҥ болуш сурагам. Эмди мен олорло куучындашканымды эҥ јакшы сыйлардыҥ бирӱзи деп кӧрӧдим». Кудайга чындык аксагалдар, темдектезе Джулианга болушкан аксагалдар, Христос чылап сананарга болужат, ӧскӧртӧ айтса Иисустыҥ кӧрӱм-санаазын оҥдоорго болужат (1 Кор. 2:16; 1 Петр 2:21). Кӱдӱчиниҥ болужы (пастырское посещение) — аксагалдардыҥ биске сыйлап турган эҥ јакшы сыйларыныҥ бирӱзи.\n6. «Мен берер комутты бойыгарга кийип» алыгар дегени нени темдектейт?\n6 «Мен берер комутты бойыгарга кийип» алыгар деген сӧстӧр «Меге багыныгар» эмезе «Мениҥ комудымды кийип алзагар, Иегованыҥ ижин кожо эдерис» дегенин темдектеп турган болор. Је бу сӧстӧрдиҥ учуры кандый да болзо, комут деген сӧс албаданып иштеерин кӧргӱзет.\n7. Матфей 28:18—20-ле болзо, биске кандый иш берилген ле бис неде алаҥзыбай јадыс?\n7 Бис јӱрӱмисти Иеговага учурлап, чӧҥӱрилзеес, Иисустыҥ кычырузын алып јадыс. Бу кычыру ӱзе улуска айдылат, нениҥ учун дезе Иисус Кудайга акту јӱректеҥ иштеерге турган кижини качан да јектебей јат (Иоанн 6:37, 38). Кажы ла христианга Иегованыҥ Иисуска берген ижине туружатан кӱндӱ эдилген. Оныҥ учун бу ишти бӱдӱрерге, Иисус јаантайын бисле кожо болор деп алаҥзыбай јадыс. (Матфей 28:18—20 кычырыгар.)\nИисус чылап улусты токынадып туругар (8—11 абзацтарды кӧрӱгер.)*\n8, 9. Иисуска нениҥ учун јобош улус тартылган? Бойыска кандый сурактар берер керек?\n8 Иисуска јобош улус тартылып туратан (Матф. 19:13, 14; Лука 7:37, 38). Нениҥ учун? Нениҥ учун дезе Иисус бийиркек ле соок фарисейлердеҥ, ол эмезе кудай јаҥныҥ башчыларынаҥ, чек башка болгон (Матф. 12:9—14). Иисус јымжак ла јобош болордо, је фарисейлер улуркак ла бойыныҥ јамызыла оморкоор улус болгон. Иисус улуркаарын бир де јаратпайтан. Ол ӱренчиктерин јобош болуп, улуска болужып јӱрзин деп ӱреткен (Матф. 23:2, 6—11). Фарисейлер улусты коркыдып, бир иске бастырып туратан (Иоанн 9:13, 22). Је Иисус дезе, улусты јалакай сӧстӧриле, јакшы керектериле токынадып туратан.\n9 Слер Иисустыҥ теминеҥ ӱренедигер бе? Бойыгардаҥ сурагар: «Улус мени јымжак ла јобош кижи деп кӧрӧт пӧ? Улуска болужарга ла кӧскӧ кӧрӱнбес јабыс иш бӱдӱрерге кӱчсинбейдим бе? Мен улуска јалакай баштанадым ба?»\n10. Иисус улуска канайып баштанган?\n10 Иисус ӱренчиктерин ӱредип тура, олорго јымжак ла јалакай баштанган. Оныҥ учун ӱренчиктерге Иисусла кожо иштеерге јеҥил болгон (Лука 10:1, 19—21). Ол ӱренчиктериниҥ нени сананып турганын билерге, олорго сурактар берип туратан (Матф. 16:13—16). Мынаҥ улам ӱренчиктер теплицада ӧскӧн ӧзӱмдер чилеп, чечектеп туратан. Олор Иисустыҥ ончо ӱредӱзин алынып, кӧп тӱжӱм экелген, ол эмезе јакшы керектер эткен.\nУлуска слерле куучындажарга јеҥил болзын, ачык–јарык болугар\nЈарлаар ишке эрчимдӱ туружыгар\nЈобош ло иштеҥкей болугар*\n11. Бойыска кандый сурактар берер керек?\n11 Слерге улусты башкаратан кандый бир јаҥ берилген болзо, бойыгардаҥ сурагар: «Мен ижимде эмезе айылымда улуска канайып баштанып јадым? Улусла амыр-энчӱ јӱрерге албаданадым ба? Улуска меге кандый бир суракту баштанарга јеҥил бе? Улустыҥ кӧрӱмин чаптыксынбай угадым ба?» Айдарда, улустыҥ сурактарына кыртыштанып, ӧскӧ кӧрӱм-санаалу кижини базынып турган фарисейлердий болбой турактар (Марк 3:1—6; Иоанн 9:29—34).\n12—14. Иисустыҥ берген јакарузы биске нениҥ учун токынал берип јат?\n12 Иисустыҥ берген јакарузы биске нениҥ учун токынал берип јат? Мында бир канча шылтак бар, је бис оныҥ јӱк кезигин кӧрӱп ийерис.\n13 Бисте эҥ ле јакшы кӧрӧӧчилер. Иегова эҥ бийик јаҥду да болзо, ол биске качан да кату ла соок баштанбай јат. Ол бистиҥ ижисти баалап јат (Евр. 6:10). Анайда ок биске молјуларысты бӱдӱрерге ийде-кӱч берет (2 Кор. 4:7; Гал. 6:5). Иисус Кааныбыс — улуска канайып баштанарыныҥ сӱрекей јакшы теми (Иоанн 13:15). Аксагалдар дезе, Иисустаҥ, ол эмезе «улу Кӱдӱчинеҥ», тем алат (Евр. 13:20; 1 Петр 5:2). Олор бисти корулап, кӧгӱс курсакла азырап јат, анайда ок кӱӱнисти кӧдӱрет, јалтанбас болорго болужат ла јалакай баштанып јат.\n14 Бисте эҥ ле јакшы најылар. Андый јуук карындаштык колбуларлу ла бир амадулу бириктирилген албаты јердиҥ ӱстинде база бар эмеш пе? Сананып ийзеер де: бис, бийик нормаларла јӱрӱп турган да болзо, бийиркенбей турган улусла теҥ-тай иштеп јадыбыс. Олор јайалталарлу да болзо, улуркабас, јобош улус болот. Олор бистерди јӱк ле кожо иштеп турган улус деп эмес, је чыннаҥ ла најылар деп кӧрӧт. Бистиҥ најылыгыс сӱрекей бек, керек дезе олор бис учун јӱрӱмин де берерге белен!\n15. Кудайдыҥ ижин бӱдӱрип, бис нени сезедис?\n15 Бисте эҥ ле јакшы иш. Бис улусты Кудай керегинде чындыкка ӱредедис, анайда ок Дьяволдыҥ таркадып турган тӧгӱнин илезине чыгарадыс (Иоан. 8:44). Сатана улуска кӧдӱрип болбос јӱктер илип берет. Темдектезе, Иегова бисти качан да сӱӱбес ле јаманысты таштабас деп бӱдӱмјилеп саларга албаданат. Бу коркышту уур јӱк ле јескинчилӱ тӧгӱн! Нениҥ учун дезе, чынынча болзо, бис Иисуска јууктазаас, бистиҥ кинчектерис ташталып јат. Анайда ок Иегова бистиҥ кажыбысты ла тыҥ сӱӱп јат (Рим. 8:32, 38, 39). Улусты Иеговага иженерине ӱредерге ле олордыҥ јӱрӱми јакшы јанындӧӧн солынып турганын кӧрӧргӧ кандый сӱӱнчилӱ!\n16. Иисустыҥ биске берген јӱги, ӧскӧ јӱктердеҥ незиле башка?\n16 Иисустыҥ биске берген јӱги кандый ла јӱктердеҥ чек башка. Темдектезе, иштиҥ кийнинеҥ кӧп улус јаҥыс та физический јанынаҥ эмес, је эмоциональный да јанынаҥ арып-чучурап калат. Је Иеговага ла Иисуска иштенгенистеҥ, јаан сӱӱнчи аладыс. Эмезе кезикте эҥирде иштиҥ кийнинеҥ јуунныҥ туштажузына да барарга кӱчсинип јадыс. Је туштажуныҥ кийнинеҥ јанып келзеес, јаҥы ийде-кӱч кожулганын сезедис. Анайып ла јарлаар ишке туружарга ла Агару Бичикти таҥынаҥ ӱренерге албаданганыстаҥ алган кайралыс, берген ӧйистеҥ ле ийде-кӱчистеҥ канча киреге артык болот.\n17. Биске нени оҥдоп турар керек ле нени кӧрӱп турар керек?\n17 Биске бойыстаҥ ӧткӱре кӧпти сакыбас керек, нениҥ учун дезе бис ӱзени эдип болбозыс. Оныҥ учун ийде-кӱчис неге барып турганын кӧрӱп турар керек. Темдектезе, ийде-кӱчисти акча-јӧӧжӧ јуурына калас јылыйтардаҥ айабазыс. Иисустыҥ бай эр кижиле куучындашканын сананып ийектер. Бу эр кижи Јасакты бӱдӱрип турган јакшы кижи болгон болор, нениҥ учун дезе Марктыҥ Сӱӱнчилӱ јарында Иисус ого карузый берген деп бичилет. Ол: «Ӱргӱлји јӱрӱмди энчиленерге, нени эдейин?» — деп, Иисустаҥ сураарда, Иисус ого — «Барып, не барыҥды садала... Оноҥ келип... Мениле кожо бар» — деп айткан. Је бу јиит кижи Христостыҥ ӱренчиги болорго кӱӱнзеген де болзо, бойыныҥ акча-јӧӧжӧзин карамдай берген (Марк 10:17—22). Анайып ол Иисустыҥ берген јӱгин албай, акча-јӧӧжӧниҥ кулы болуп артып калган (Матф. 6:24). Мындый учуралда слер нени талдаар эдер?\n18. Биске кезикте нени кӧрӱп турар керек, нениҥ учун?\n18 Биске јӱрӱмисте баштапкы јерге нени тургузып турганысты кезикте кӧрӱп турар керек. Анайып ийде-кӱчисти калас јылыйтпай турганыска бӱдӱмјилӱ болорыс. Марк деп јиит карындаш мынайып куучындайт: «Канча јылдардыҥ туркунына мен бойымды чӱм јок јӱрӱм јӱредим деп бодогом. Пионер болуп иштегем, је јаантайын ла акчаны канайып кӧптӧдӧ иштеп, эмеш јакшы јадарын сананар болгом. Меге нениҥ учун сӱӱнчи јетпей турганын чек аайлабай туратам. Је оноҥ, кӧп саба ийде-кӱчимди бойымга берип, Иеговага јӱк арткан-калганын берип турганымды оҥдоп ийгем». Анайып, Марк бойыныҥ кӧрӱм-санаазын ла јӱрӱмин солып, Иеговага кӧптӧдӧ иштеп баштаган. «Је кезикте мен акча једер бе деп санааркай да берзем, Иегова ла Иисус меге јарлаар ишти баштапкы јерге тургузарга болужып јат» — деп, Марк айдат.\n19. Јарлаар ишке нениҥ учун чын кӧрӱмдӱ болор керек?\n19 Иисустыҥ комудын кийип, оноҥ ло ары токынал аларга, ӱч јӧпти бӱдӱрер керек. Баштапкы јӧп, јарлаар ишке чын кӧрӱмдӱ болугар. Бис Иегованыҥ ижин эдедис, оныҥ учун бу ишти оныҥ табы аайынча бӱдӱрер керек. Бис — ишчилер, а Иегова бистиҥ Бийис (Лука 17:10). Оныҥ учун Кудайдыҥ ижин бойыстыҥ кӧрӱмисле этсеес, јӱрӱмисти уурладып саларыс. Анайып бис, бойыныҥ ээзине багынбай, ӧскӧ јанындӧӧн барарга турган букага тӱҥей болорыс. Андый бука кандый да кӱчтӱ болзо, ийде-кӱчин капшай јылыйтып, шыркаланып та калардаҥ айабас. Је бис Иегованыҥ сӧзин угуп турзаас, эдип болбос немени эдип ийерис ле кандый ла кӱчтерди ӧдӱп чыгарыс. Ундыбагар: Кудай бойыныҥ табын бӱдӱрип салар, ого кем де буудак эдип болбос! (Рим. 8:31; 1 Иоанн 4:4).\n20. Христостыҥ комудын кийип аларга, бисти не кӱӱнзедер учурлу?\n20 Экинчи јӧп, чын кӱӱн-санаалу болугар. Бис сӱӱштӱ Иегова Адабысты мактаарга амадайдыс. Баштапкы чакта, Иисустаҥ јӱк ле нени-нени аларга болуп келген улус, капшай чӧкӧп, Христостыҥ комудын аларынаҥ мойноп ийген (Иоанн 6:25—27, 51, 60, 66; Флп. 3:18, 19). Је Кудайды ла улусты акту јӱрегинеҥ сӱӱп турган улус, јердеги де јӱрӱминде Иисустыҥ комудын кийип, сӱӱнчилӱ иштенген. Олор бу ижин теҥериге де барза, улалтарга белен болгон. Анайып бис те чын кӱӱн-санаалу болзоос, Христостыҥ комудын кийип, сӱӱнчилӱ иштенип јӱрерис.\n21. Матфей 6:31—33-ле болзо, бис неге иженер аргалу?\n21 Ӱчинчи јӧп, Иегованыҥ болужына иженигер. Бис Иеговага акту кӱӱнистеҥ иштеерин баштапкы јерге тургузарыс деп шӱӱп алганыс. Је Иисус биске истежӱлер болор деп озодоҥ айдып салган да болзо, бис, Иегова кандый ла ченелтелерди ӧдӧтӧн ийде-кӱчти берер деп, иженер аргалу. Канча ла кире турумкай болуп артсаас, ончо ло кире бӱдӱмјибис тыҥып јат. (Иак. 1:2—4). Анайда ок Иегова биске ӱзе керектӱ немени берер, Иисус бистиҥ кӱдӱчи болор, ака-эјелер бисти кӱчтердиҥ ӧйинде артыргыспас деп, иженер аргалу. (Матфей 6:31—33 кычырыгар; Иоанн 10:14; 1 Фес. 5:11.) Айдарда, турумкай артарга, бисте ончо неме бар!\n22. Бис неге быйанду болодыс?\n22 Иисус ӱй кижини јазып ийерде, ого ол ло тушта јеҥил боло берген, је узак ӧйгӧ токыналу јӱрерге, ого Христостыҥ ӱренчиги болор керек болгон. Сананып ийзеер де: бу ӱй кижи Христостыҥ комудын кийип алган болзо, эмди ол теҥериде јӱрет! Ол чыннаҥ ла Христостыҥ чындык ӱренчиги болуп калган болзо, оныҥ алган кайралы эткен тайылгаларынаҥ канча катапка артык. Бистиҥ ижемјибис кандый да болзо, јерде јадатан эмезе теҥериге баратан да болзо, Иисустыҥ «Меге келигер» деген кычырту эткенине јаан быйанду болодыс.\nБис Иисуска канайып јууктаар аргалу?\nИисустыҥ берген јакарузы нениҥ учун токынаду экелип јат?\nХристостыҥ комудын кийип, оноҥ ло ары токыналу болорго биске не болужар?\n13 КОЖОҤ Христос биске тем\nИисус бисти бойына кычырып јат. Оныҥ кычырузын аларга, биске нени эдер керек? Каруузын бу јӧрмӧлдӧҥ билип аларыс. Анайда ок Христосло кожо иштенип турзаас, биске канайып токынал берилет деп билип аларыс.\nЈурукта: Иисус улусты сӧстӧриле де, эткен керектериле де оморкоткон.\nЈурукта: ака улусты база анайып ла оморкодып јат.\nАлтай тилге бичиктер (1998—2021)


Моногоспитальдарда ӱзеери 70 јер - altaicholmon\nЈуунды ачып тура, субъектти башкараачы Алтай Республикада, калганчы јетирӱлерле, текши алза, бистиҥ тергееде коронавируска табарткан улустыҥ тоозы 3478-ге јеткен, ол тоодо: Кош-Агаш аймакта — 1310 кижи, Горно-Алтайскта — 771, Майма аймакта — 327, Оҥдой аймакта — 233, Турачак аймакта — 230, Кан-Оозы аймакта — 168, Шабалин аймакта — 164, Улаган аймакта — 121, Чамал аймакта — 98, Кӧксуу-Оозы аймакта — 48, Чой аймакта — 8. Калганчы конокто COVID-19 оорулу эки кижи божогон, улус корогон учуралдардыҥ текши тоозы 20, ол ортодо 17-зи — коронавирустаҥ улам, ӱчӱзи — башка шылтактардаҥ деп темдектеди. Текши ӧйдиҥ туркунына тергееде 2542 кижи јазылган.\n«Бисте оорыган улустыҥ тоозы кӧптӧгӧн кӧргӱзӱ бийик ле бойы тудулат. Ол ок ӧйдӧ улус корогон кӧргӱзӱлер, ороон ичинде кӧргӱзӱлерге кӧрӧ, эҥ јабыстарыныҥ тоозында. Мынаҥ озо айларда коронавируска кажы ла кӱн 400-500 кижини шиҥдеп турган болзо, бӱгӱнги кӱнде 900 кижи шиҥделет. Онызы онойдо ок темдектелип турган учуралдардыҥ тоозын кӧптӧдӧт» — деп, Олег Хорохордин айтты.\nТергеениҥ баш санитар эмчизи Леонид Щучинов оорыган улустыҥ кӧп сабазы ол ло бойы Кош-Агаш аймакта деп јетирди, текши тоодоҥ 39% оорыгандар бу аймакта, бӱгӱнги кӱнде ондо кажы ла 16-чы кижи оорыган эмезе оорып јат.\nКош-Агаш аймактыҥ јааны Серикжан Кыдырбаев муниципал тӧзӧлмӧдӧ кирелендирген ээжи-некелтелер тыҥып јатканын, кӧп эл-јон јуулар керек-јарактар, ол тоодо билелик, токтодылганын каруулу ајаруда тудулып турганын айтты. Аймактыҥ аргачылары бир неделениҥ туркунына иштебес деп јӧптӧшкӧндӧр — сыгын айдыҥ 28-чи кӱнинеҥ ала ӱлӱрген айдыҥ 4-чи кӱнине јетире.\nТергеениҥ су-кадык корыыры аайынча министри Сергей Коваленко тергеениҥ эмчилик тӧзӧлмӧлӧринде 264 кижи јатканы, олордыҥ јарымынаҥ кӧбинде пневмония бары илелелгени керегинде јетирди. Симптомдор јок ло јеҥил кеминде оорып тургандар амбулаториялык эмдеш алып турган. Моногоспитальдарда текши тооло 334 јер тӧзӧлгӧн.\nО. Хорохордин коронавирусту пациенттерди эмдеер јерлерди кӧптӧтсин деп јакарды. Министр ол сурак аайынча иштер эм тургуза башталып калганын, база 70 јер тӧзӧлӧрин јетирди. Јуунныҥ база бир сурагы ол тергеедеги школдордо, балдардыҥ садтарында, колледжтерде ле вузтарда айалга керегинде болды. АР-дыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министри Ольга Саврасова ӱредӱлик тӧзӧлмӧлӧрдӧ ӱренеечилер ле педагогтор оорыыры ајаруда тудулып турганын јетирди. Калганчы јетирӱлерле, текши дистанцион аайыла ӱренишке 10 школ кӧчӱрилген, олордыҥ алтузы — коронавирустаҥ улам, тӧртӱзи — ОРВИ-деҥ улам. Онойдо ок тергеениҥ 20 школында дистанцион аайыла ӱренери кезиктей 36 класс кийдирилген. Балдардыҥ садтарында ӱч группа бӧктӧлгӧн, профессионал ӱредӱлӱ тӧзӧлмӧлӧрдӧ — сегис группа.\n«Класста оорыган учуралдар темдектелип, ӱренчиктерди дистанцион аайыла ӱренерине кӧчӱрген кийнинде олор јондык јерлерде болуп, кружокторго ло секцияларга барып турган деп јетирӱлер бар. Ондый болбос учурлу. Изоляцияныҥ режимин тудары аайынча каруулдашты тыҥыдар керек» — деп, башчы айтты.\nОперштабтыҥ јӧбиле јажы 65 јаштаҥ ӧрӧ улустыҥ самоизоляцияда отурары ӱлӱрген айдыҥ 16-чы кӱнине јетире узадылып јат. Муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ администрацияларыныҥ јаандарына ла АР-дыҥ ичбойындагы керектер аайынча министерствозына јондык јерлерде маскалу јӱрер режимди буспазын ајаруда тутсын, бускандарды кату каруузына тургуссын деп јакару эдилди.


Бийик учушту эмчи керегинде сӧс - altaicholmon\nТуй ла бир јыл кайра мындый ок сары бӱрде јӱрӱмнеҥ јаркынду кижи, кару эне, эш-нӧкӧр, эрке эје, орооныстыҥ нерелӱ эмчизи Кудирмекова Тамара Карамаевна сала берген. Оныҥ эземине учурлай кожо иштегендериниҥ, јерлештериниҥ, тӧрӧӧндӧриниҥ бу тоомјылу эпши керегинде эске алыныштарын, айтканын јарлайдыс.\nТамара Карамаевна 1940 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 9-чы кӱнинде Оҥдой аймактыҥ Кулады јуртында чыккан. Барсуков Карамай Маймановичтиҥ ле Эмиль Кокушевнаныҥ беш балазыныҥ јааны Тамара јаштаҥ ла ала санаалу, ӱредӱге кӱӱндӱ, шыраҥкай болуп ӧскӧн. Адазы башка-башка иштерде иштеген, је кӧп сабазында мал кабырган, энези почтальон болгон. Олор јаан кызын бӱдӱрген ижине каруулу, карындаштарына кару, улуска јалакай болорына таскаткан.\nБайла, оныҥ да учун оогош Тамара эл-јонго су-кадык сыйлаган эмчилердиҥ ижин јакшы кӧрӱп, оныла јилбиркеп турар болгон. Јаанап келеле, кандый ӱредӱге барарында ол бир де алаҥзыбаган. Куладыныҥ баштамы, оноҥ ары Караколдогы јетијылдык школды божодып, бек амадулу јиит медициналык училищеге кирип ӱренген.\nИшмекчи јолын 19 јаштуда Кырлык јурттыҥ фельдшери болуп баштаган. Анда иштеген ӱч јылдыҥ туркунына Тамара Карамаевна ончо уур-кӱчтерди ӧдӱп, талдап алган ижин чыҥдый бӱдӱрген. Кӧлӱктер јокко јуук, медпунктта кышкыда соок, кӧп улус турлулар сайын болгон ӧйдӧ јиит эмчи оорып калгандарга тӱнде де, тӱште де, атту да болзо једип, болужын јетирген. Јана баспас, турумкай, јалтанбас јиитти Кырлыктыҥ улузы тооп, бир канча ӧй ӧткӧн кийнинде «бистиҥ эмчи» деп баалап айтканы ого недеҥ де јаан сӱӱнчи болгонын Тамара Карамаевна јылу куучындайтан.\n1961 јылда ол Алтайский государстволык медицинский институтка «Лечебное дело» деген факультетке ӱредӱге кирген. 1968 јылда оны божодып, Јабаганныҥ участковый эмчилигин башкарып иштеген. Бир јылдаҥ эш-нӧкӧри Кудирмеков Василий Ивановичле (педагог, биологиялык билимдердиҥ кандидады, декан ла кафедраныҥ башкараачызы болгон) кожо Горно-Алтайскка кӧчӱп келген. Ондо олордыҥ сок јаҥыс уулы Евгений чыккан (ол адазыныҥ јолыла барып, тӱӱкилик факультет божоткон).\nЈаҥы јерде Тамара Карамаевна баштап каланыҥ поликлинказындӧӧн участковый терапевт болуп ишке кирген. 1971 јылда оны поликлиниканыҥ терапевт бӧлӱгиниҥ јаанына кӧстӧгӧндӧр, 1986 јылда — баш эмчиниҥ ордынчызына, 2003 јылда — профилактиканыҥ бӧлӱгиниҥ јаанына, ол ок ӧйдӧ ол ӱредӱлик тӧзӧлмӧлӧрдиҥ терапевт эмчизи болуп иштеген. 2016 јылда амыралтага чыккан.\nПоликлиниканыҥ јаҥы туразын табыштырып турарда, тӱни-тӱжи иштеерге келишкен. Шак ла ол 1986 јылда Тамара Карамаевна Горно-Алтайск каланыҥ поликлиниказыныҥ башкараачызына ту-дулган. Ол тушта не-немени табып, садып аларга кӱч ӧйлӧр болгон. Јаҥы тураны ончо јанынаҥ јеткилдеер керек. Мында башкараачы кижиниҥ улусла куучындажып, јартап, сурак тургузып билеринеҥ кӧп неме камаанду болгон. Тамара Карамаевна баштанган улустаҥ кем де туура калбай, оныҥ сӧзине кирип, болужын јетирген ле поликлиника ончого јуук јанынаҥ јеткилделген.\nРеспубликан эмчиликтиҥ ЛДО бӧлӱгиниҥ башкараачызы Марина Бородулина:\n— Тамара Карамаевна бистиҥ, поликлиниканыҥ ишчилериниҥ, санаабыста сӱрекей сагышту, ойгор, ӧмӧлиги ле поликлиника учун «оорып», ижине бастыра бойын берген кижи болуп артар.\nПоликлиниканы ол 30 јылдаҥ ажыра башкарган. Ижин поликлиника туку эски туразында болгон ӧйлӧрдӧ баштаган. Тамара Карамаевнага башкарткан тужында ӧмӧлик сӱреен нак, эптӱ-јӧптӱ болгон. Мениҥ кыбымда бистиҥ ол ӧйлӧрдӧги ойноп алган кубоктор эмдиге јетире турат. Ол тушта бис су-кадыкты корыырыныҥ тӧзӧлмӧлӧри ортодо спорт, јайаандык керек-јарактарда эрчимдӱ туружып, јаантайын јеҥӱлӱ јерлер алып туратаныс. Ол јаркынду ӧйлӧристеҥ бисте кӧп альбомдор, кепке базылган фотојуруктар артып калган.\nМен поликлиникада иштеп баштап турарымда, Тамара Карамаевна ӱредӱлик тӧзӧлмӧлӧрдиҥ эмчизи болуп турган. Студенттер, ӱренеечилер келгенде, мен олорды Тамара Карамаевнага ӱйдежип, талон јоктоҥ ӧткӱрип ийзин деп сурайтам, ол качан да «јок» деп айтпаган. Бир тоолу катап ол ӱренеечи балдарла канайып куучындажып турганын угарга келишкен. Эмчи бу балдарга бойыныҥ ла балдарына чылап ӱзе јартап, «чайнап», сурактарын толо каруу беретен. Јетен јажынаҥ ажып та калган болзо, билгирлери ол ло бойы тереҥ, айдып бергени чып-чын болотон.\nТамара Карамаевна, учына јетире мында иштегенче, ончо поликлиниканыҥ ишчилерин бой-бойына чук, нак болор эдип туткан кижи. Биске оныла кожо сӱрекей эптӱ, јылу болгон. Былтыр оныҥ фотозы калада Кӱндӱниҥ доскозында турганы јолду, ол чындап та Горно-Алтайск каланыҥ кӱндӱлӱ кижизи, су-кадыкты корыырыныҥ тоомјылу ишчизи. Бистиҥ санаабыста ол јажын-чакка артар.\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыырыныҥ министри болгон Сергей Переверзев:\n– Јӱрӱмимде мындый кижиле иштегениме, ол мениҥ јолымда учураганына сӱӱнедим. Тамара Карамаевна керегинде менде јаҥыс ла јакшы, јарык эске алыныштар. Элдеҥ ле озо ол сӱрекей интеллигентный, токыналу кижи болгон деп темдектеер кӱӱним бар. Ол башкараачы болордо, качан да кемге де кезерленип, ӱнин тыҥыдып, кату сӧс айтканын укпагам. Ишчилерине кандый бир суракты јартап, нени-нени аайлаштырып турган токыналу ӱни, мен сананзам, ол улустыҥ тӱжине де кирип турган болор. Не дезе, Тамара Карамаевна тӧп, чокум, некелтелӱ куучын ӧткӱрер јайалталу болгон ло ончозы оныҥ сӧзин угуп иштеген.\nОл туштарда поликлиниканыҥ керектери јакшы болгон деп айдар арга јок, поликлиника јаҥы ла тӧзӧлип јаткан болгон. Је Тамара Карамаевнаныҥ шылтузында ӧмӧлик бирлик кӱӱндӱ, нак болуп, кӱч ӧйлӧрди једимдӱ ӧдӱп чыккан. Бу кижиге баштанган бир де пациент ајарузы ла болужы јок артпайтан. Ол баштаган ижин учына јетирер, сурактарды эптӱ аайлаштырар болгон. Оныҥ кажы ла пациенти эмдедип, јазылып калатан. Тамара Карамаевнаны бийик учушту кижи болгон деп айдар кӱӱним бар. Ол чындап та кижи кӱӱни бийик, јалакай кижи болгон. Ондый улус кӧп учурубай јат.\nБу ченемели јаан коллегамнаҥ мен башкарар, ишти тӧзӧӧр марын јарадып алынгам деп айдар керек.\n— Эјебисти талдап алган јолында бек туруп алзын деп, ада-энебис тыҥ кичеенген. Кийнинде ол бистиҥ ончобыска јозок ло јаан јӧмӧлтӧ болгон.\nБисти, оогошторын, ӱредӱге, ишке темиктирген, айылында јатыргызып, бутка тургускан. Бистиҥ балдарыска, јеендерине, карындаш-сыйындарына ӱредӱ ӱренерге баштандырып, јӧбиле, сӧзиле, ончо аргаларыла болушкан. Онойып, эјебистеҥ тем алып, медицинаныҥ јеҥил эмес јолын талдагандар балдарыс ортодо кӧп.\n— Тамара Карамаевна Кулады јурттаҥ чыккан баштапкы эмчилердиҥ бирӱзи. Оны јаҥыс јакшы јанынаҥ билерим. Меге кураа сыйны Маша олордо јадып турарда, јаантайын ары айылдап барып туратам. Айылдыҥ ээзи эпши кӱндӱзек, барзаҥ ла, «кандый јӱрӱҥ, кандый ӱренедиҥ?» деп сурап турар.\n— Калада јадып турган Кудирмековтордыҥ айылында Оҥдойдоҥ, Кан-Оозынаҥ тӧрӧӧн-туугандары кӧп токтойтон. Тамара Карамаевнаныҥ тӧрӧгӧнсӧк болгоны оноҥ до кӧрӱнет. Јаанды-јашты ылгабай, ончозыла ачык-јарык куучындажар, бастыра бойын ишке де учурлаган болзо, айыл-јуртын база бек туткан.\n— Оорыйла барзаҥ, ончозына болужып берер, кемге де «јок» деп айтпас. Ижи аайынча нӧкӧрлӧри кӧп болгон, ончозыла нак, ӧмӧ-јӧмӧ иштеген.\nЭл-јонго, јерлештерине, тӧрӧӧн-тууганына быйаны јеткен Алтайдыҥ кызы Тамара Карамаевна эземисте јажына артар.\nТоомјылу јерлежис албаты-јонныҥ бӱдӱмјизинде јӱрген ле краевой ло каланыҥ советтериниҥ депутадына канча катап тудулган.\nТекши ижинде ле јондык иште једимдери учун Тамара Карамаевна мындый кайралдар алган:\n– «Су-кадыкты корыырыныҥ отличниги» деп атла адаткан (1985 ј. );\n– «Россия Федерацияныҥ нерелӱ эмчизи» деп кӱндӱлӱ атла адаткан (1997 ј.);\n– «Иштиҥ ветераны» (1986 ј.), «За веру и добро» медальдарла кайралтадкан (2003 ј.);\n– Алтай Республиканыҥ эмчилериниҥ ассоциациязыла «Профессиязына чындыгы учун» деп ууламјыда јеҥӱчил деп адаткан (2014 ј.);\n– «Горно-Алтайск каланыҥ Кӱндӱлӱ кижизи» деп ат Горно-Алтайск каланыҥ Депутаттар совединиҥ јакааныла берилген (2017 ј.).


Jаан иштер эдилет, темдектелгени де кӧп... - altaicholmon\nJаан иштер эдилет, темдектелгени де кӧп…\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Роберт ПАЛЬТАЛЛЕР республикан эки газеттиҥ журналисттериле туштажып, пресс-конференция ӧткӱрген. Ол тергеебистиҥ экономиказындагы башка-башка ууламјылардыҥ ӧзӱми керегинде сурактарга каруу берген.\n—Республика кӱнниҥ чогынаҥ иштеечи станциялардаҥ электроийде алып јат па? Кӱнниҥ электростанцияларын тутканы электроийдениҥ тарифтерин јабызадар ба?\n—Бистиҥ тергееде 5 электростанция тудулган, олор 40 мгВт электроийде берип јат. Электроийде оптовый рыноктыҥ бирлик системазына барып јат, оныла бастыра тузаланаачылар јеткилделет. Jе бу электроийде биске јетпей туру, биске керектӱзи — 110 мгВт. Бӱгӱнги кӱнниҥ технологияларыла электроийдени јууп, «кӱлтелеп» алары јанынаҥ иштеер керек. 2017 јылда кӱнниҥ электростанцияларыныҥ иштеп алган электроийдезиниҥ кеми 21,8 млн. квт/ч болгон, онызы республиканыҥ тузаланган электроийдезиниҥ 4%.\nКӱнниҥ электростанцияларын тутканы тарифтерди јабызатпас. Нениҥ учун дезе, олордыҥ берген электроийдези кӧп эмес. Бу электростанцияларды тутканыныҥ јакшы јаны — ол электроийделе јеткилдеерин быжулайт, тергеениҥ бу суракта камааны јок болорын јеткилдейт, электроийдениҥ сетьтерде јылыйтуларын астадат.\nТарифтер федерал кеминде тургузылып јат. Олорды ого јӱк Сибирьдеги федерал округтыҥ тергеелеринде тӱҥей эдер суракла бис СФО-го до, федерал тӧс јерге де баштанганыс. Эмди тура бу сурак ачык артат.\n—Качан республиканыҥ бастыра јурттары чыҥдый сотовый колбулу болор? Кезик јурттарда, темдектезе, Оҥдой аймактыҥ Коркобы јуртында мобильный колбу бар. Jе колбу тударга «эптӱ јер» бедиреер керек болуп јат. Бу сурактыҥ аайына кем чыгар?\n—Мобильный колбуныҥ сурагыла бис кажы ла кӱн, кажы ла ай, кажы ла јыл иштеп турус. Бӱгӱнги кӱнде тергеениҥ 98 процент јурттары мобильный колбулу, 246 јурттыҥ 210-ы телефонду эмезе сотовый колбулу. 76 јуртта 3G-4G форматту Интернет колбу иштейт.\nJурт јерлердиҥ эл-јонын турумкай сотовый колбула јеткилдеерге, јаҥы тӧзӧгӧ станциялар тудар керек. Jе онызы колбу тудар иштердиҥ баазы бийик ле чыгымын кайра јандырары узак учун тутакталып јат. 2015-2016 јылдарда сотовый колбуныҥ операторлоры јаҥы станциялар тутпаган, јӱк барын јарандырган. Jурттарды РФ-тыҥ субъекттериниҥ бюджединеҥ сотовый колбула јеткилдеери керегинде федерал јасакта айдылбаган. Бу ончо иштерди сотовый операторлор бойлорыныҥ акча-манадыла бӱдӱрип јат.\nАР-дыҥ башкарузыныҥ «Строительствого јараду керек јок учуралдардыҥ тооломына кубулталар кийдирери керегинде» јӧбиле јаҥы тӧзӧгӧ станциялар тударыныҥ ээжилери јеҥилтилген. Муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандары сотовый колбуныҥ јепселдерин тургузарга, арендага беретен јерлердиҥ тооломын тургускан ла ол сотовый операторлорго табыштырылган.\nРоссияныҥ Минкомколбузыныҥ, «Ростелеком» ПАО-ныҥ ла АР-дыҥ башкарузыныҥ ортодо «Цифровой башкаланышты јоголторы» деп јӧптӧжӱ-ӱлекерге кол салылган. Ол аайынча тергеениҥ 53 јуртын тӱргени бийик Интернетле јеткилдеер иштер 5 јылдыҥ туркунына ӧдӧр. Бу тооломго эл-јоныныҥ тоозы 250-неҥ ала 500-ке јетире јурттар кирген. Бу тооломго кирбеген ле колбуныҥ линияларына јуук јурттарда иштер ӱзеери јӧптӧжӱлерле ӧткӱрилер.\nКоркобы јуртта колбула, Интернетле «МТС» ПАО ло «Ростелеком» ПАО јеткилдейт. Бу јурт ӧрӧги јӧптӧжӱге кирбеген. Jе «ЭлТелеком» БУ-ныҥ колбузы јок јурттарда бириктирилген спутниковый колбу элбедилет, онойдо ок колбуныҥ чыҥдыйы јанынаҥ јуртты јеткилдеп турган сотовый операторлорго баштанар керек.\n—Горно-Алтайскта Майма сууныҥ јараттарын бектеер иштер бир кӧнӱ эмес, анда-мында ӧдӱп туру. Бу иштер качан тӱгенер?\n—Jараттарды бектеер иштерге буудагын јараттарда тудулган объекттер, таҥынаҥ улустыҥ участокторы эдип јат. Айдарда, кайда да олорды јайладар эмезе канайып та кыйары јанынаҥ сурактардыҥ аайына чыгарга келижет. Онойдо ок суу тӱрген бийиктеп, јайылып турган јараттарда иштер эҥ озо ӧткӱрилет. Бу иштерди, акча-манаттыҥ кемине кӧрӱп, 2019 јылдыҥ учына јетире бӱдӱрер керек.\n—Ар-бӱткенниҥ Сайлугемдеги паркыныҥ јерин элбедери (ол тоодо корудагы јерлердиҥ чодыла) керегинде Слердиҥ шӱӱлтегер кандый?\n—Сайлугемдеги национальный парктыҥ гран-кыйуларын элбедери пландалбай јат. Корудагы јерлериниҥ гранын тургузары керегинде суракты РФ-тыҥ Минар-бӱткенинде федерал министерстволор ло ведомстволор ортодо јӧптӧштирер иш ӧдӱп туру.\n—2017 јылда Горно-Алтайскта ла Маймада таҥынаҥ улустыҥ тураларын газӧткӱшке колбоор программа керегинде нени айдараар? 2018 јылда бу программада јаан кубулталар болор бо? Республиканыҥ тӱштӱк аймактарында эл-јон кӧп агаш одырат. Олор јаар газ ӧткӱрер программа бар ба?\n—2008 јылдаҥ бери таҥынаҥ тураларга газ ӧткӱрер иш ӧдӱп јат. 2017 јылда Алтай Республикада газ ӱлештирер 23 километр сетьтер тудулган, јурттар ортодо 10,85 километр газӧткӱш ӧткӱрилген, таҥынаҥ 463 тура газка колболгон. Ол тоодо Горно-Алтайск калада — 299, Майма аймакта — 164 тура. Ар-бӱткенниҥ газыла котельныйлар, компримированный газла автомобильдер иштейт. 2017 јылда 48 873,32 муҥ куб. метр газ тузаланылган.\nАлтай Республикада 2016-2020 јылдарда газла јеткилдеериниҥ ле газ ӧткӱрериниҥ программазы аайынча 2018 јылда Газпром бу иштерге 762 млн салковой инвестировать эдерге туру.\nБыјыл Майма аймактыҥ Суску јуртында таҥынаҥ 178 турага, Маймада 531 турага ла Горно-Алтайскта 136 турага газ ӧткӱрерине јараду алары пландалат.\nОнойдо ок строительно-монтажный иштерди мындый объекттерде улалтары пландалат: Майма аймактыҥ Айбалык јуртында 105 тураны, Кызыл-Ӧзӧктӧ 694 тураны газла јеткилдеерин. Горно-Алтайскта 32, 42 ле 24 таҥмалу микрорайондорго газӧткӱштер ӧткӱрер тудум иштер башталар.\nӰлекер-сметный документтери белен ле государственный экспертизадаҥ јарадылу объекттерде иштеерине конкурс јарлаары пландалат. Олор Горно-Алтайскта 30 таҥмалу микрорайондо ло Майма аймактыҥ Дубровка јуртында ӧдӧр учурлу.\nОнойдо ок Алтайский райондо «Алтыгы Кайанча» ГРС-таҥ Майма аймактыҥ Манјӱрек јуртына јетире газӧткӱштиҥ, Манјӱректе ле Сускуда газ ӱлештирер сетьтердиҥ ӱлекерлерин тургузар ла государственный экспертизаныҥ бу объекттерге јарадузын алар иштер эдилер.\nТергеениҥ тӱштӱк аймактарына газ ӧткӱрер программа јок. Jурттардыҥ ортозы ыраак ла эл-јонныҥ тоозы ас учун. Олорды суйук ла компримированный газла јеткилдеер керек.\n—«Жемчужина Алтая» туркомплексти ле «Манјӱрек» ГЛК-ны тудары кандый кеминде ӧдӱп јат? Олор качан белен болор?\n—«Манјӱрек» ГЛК-ныҥ инфраструктуразын тударына Сбербанк акча-манадын чыгарып јат. Туристтерди јеткилдеериниҥ тӧс јери, конор туралар ла ӧскӧ дӧ объекттер тудулат. Алтай Республиканыҥ башкарузы дезе, федерал тӧс јердеҥ Манјӱректиҥ кӧлин арутаар ла оныҥ јараттарын јарандырар, пляж эдер иштерге акча-манат сурап алган. Бу иштер кидим ӧдӱп туру. Быјыл јайгыда пляжта бир уунда 1,5 муҥ турист амыраар аргалу болор.\nАлдында «Долина Алтая» деп адалган «Жемчужина Алтая» деп туркомплексти Алтай Республикага табыштырар иш 2017 јылдыҥ бажында башталган ла ол тӱгенбеген. Удабастаҥ бу иш тӱгенген соҥында ишти баштаарыс. Акча-манадын салып, туружарга турган инвесторлор бар. Кӧл, санаторий, отельдер ле ӧскӧ дӧ объекттер тудар план озогы бойы артар. Тургуза ӧйдӧ мында производственно-эксплуатационный база, МЧС-тыҥ объеги, котельный, суу соордырар јазал ла ӧскӧ дӧ объекттер барын айдар керек.\nJуукта республикага Ростуризмниҥ јааныныҥ ордынчызы келип јӱрген. Ол Ростуризмниҥ чодыла тудулып турган объекттерди шиҥжӱлеер амадула келген. Республиканыҥ ла Ростуризмниҥ башкартулары ортодо келер ӧйдӧ туризмди ӧскӱрериниҥ ле јаҥы объекттер тударыныҥ сурактары кӧрӱлген. Ол тоодо Караколдогы кӧлдӧрдӧ туробъект тудары шӱӱжилген. Ростуризмниҥ акча-манадына Урлу-Аспактаҥ ала Караколдогы кӧлдӧргӧ јетире јол тударыныҥ сурагы јӧптӧлгӧн.\n—Тергееде бойыныҥ аэропорты бар да болзо, Горно-Алтайсктаҥ Москвага јетире авиабилеттиҥ баазы бийик учун кӧп улус Барнаулдаҥ эмезе Новосибирсктеҥ учуп турулар. 2018 јылда айалга оҥдолгой не?\n—Горно-Алтайск—Москва рейсте экинчи перевозчик јанынаҥ улайын ла куучын-јӧптӧжӱлер ӧткӱрип турубыс. Jе эмди тура сок јаҥыс монополист компания бойыныҥ баазын тургузып јат. Рейстердиҥ баазына бистиҥ башкару да, Москва да субсидия этпей јат.\nАлтай Республиканыҥ башкарузы «Горно-Алтайск аэропорт» АО-ло кожо Новосибирсктеҥ ле Барнаулдаҥ авиабилеттердиҥ баазын јабызадары керегинде јӧптӧжӱлерди «Сибирь» авиакомпнаия» ПАО-ло ӧткӱрет. Бӱгӱнги кӱнде билеттердиҥ бир јанындӧӧн баазы 13 500 салковой.\nОнойдо ок «Горно-Алтайск аэропорт» АО-го калыктар ортодогы аэропорттыҥ статузын берери јанынаҥ иш ӧдӧт. Ӱлекер белен, аэропортто ӧткӱрериниҥ пункты керегинде јӧптӧштирӱлер ӧдӱп туру. Государственный экспертизаны ӧткӧн кийнинде келер ӧйдӧ јуук јаткан государстволор ло республика ортодо рейстер ачылары темдектелет.\n—Горно-Алтайскта сууӧткӱштер јок микрорайондор бар. Бу сурак качан аайланар?\n—Он јыл кайра 300 километр сууӧткӱш болгон. Эмди оныҥ узуны 700 кмилометр. Кажы ла јыл сууӧткӱштердиҥ планын тургузып, олорды ӧткӱрип јадыс. 2018 јылга 50 млн салковойдоҥ эмеш ас акча чыгарылган.\nСуу јок микрорайондордыҥ эл-јонында айыл-јуртка (мылчага, кийим јунарга ла ӧскӧ дӧ иштерге) керектӱ сууны аҥылу машинала тартырары јанынаҥ каланыҥ администрациязыла јӧптӧжӱ тургузар арга бар деп бодойдым.\n—Элбек каруулар учун јаан быйан, Роберт Робертович!


«Ӧлӱмди кайда садат, айдып бер!» - altaicholmon\n«Ӧлӱмди кайда садат, айдып бер!»\nАлтай Республикада наркотиктерле тартыжарына учурлалган «Ӧлӱмди кайда садат, айдып бер!» деген текшироссиялык акцияныҥ экинчи бӧлӱги кӱчӱрген айдыҥ 13-чи кӱнинеҥ ала 24-чи кӱнине јетире ӧдӧр.\nБу керектиҥ амадузы јасактарды бузуп, наркотиктерди таркадаачыларла тартыжуга эл-јонды тартып алары, оны кижини эмдееринеҥ ӧскӧ керектерде тузаланарын озолодо токтодоры, наркомандарга квалифицированный болушты ӧйлӱ-ӧйинде јерирери болуп јат.\nJасактарды бузуп, наркотиктерди таркаткан учуралдар керегинде јаҥыс та акция ӧдӱп турарда эмес, анайда ок ӧскӧ дӧ ӧйлӧрдӧ јетирӱ эдерге јараар деп, Алтай Республиканыҥ МВД-зыныҥ наркотиктерди шиҥжӱзинде тудатан башкартузы база катап эске алындырат.\nНаркотиктерди јажытту садаачылар, бу коронды јетирип турган јолдор ло ӧскӧ дӧ каршулу керектер керегинде јетирӱлерди мындый телефондор ажыра эдерге јараар: (38822) 9-21-00, бӱдӱмјиниҥ телефоны—(38822) 2-00-20. Тӱнде де, тӱште де болзо. Jетирӱ эткен кижиниҥ ады-јолы јажытта артар.\nНаркоманиянаҥ эмденерге турган улус психиатрический эмчиликтиҥ бӧлӱгине 8-(38822) 4-90-43 номерге соксын. Специалисттер слердиҥ сурагарды ајарузы јогынаҥ артырбас.


Ӧмӧ-јӧмӧлӱ иш мӧрлӱ... - altaicholmon\nАлтайыска кӱстиҥ сыраҥай ла кидим ӧйи келди. Узун кыштыҥ тыныжы сезилип, ол кыр ажыра эмезин эзедет. Јурт јаткандардыҥ кӧбизи кышка белетенер јайгыда башталган иштерди кӱстиҥ алтын-кӱреҥ бу ӧйинде тӱгезип койды да деп айдарга јараар. Азырал белетелген, кажаан-чеден чыныкталган… Олордыҥ тоозында Шабалин аймактыҥ Апшыйакту јуртынаҥ майман сӧӧктӱ јиит фермер Алексей КЫДЫЕВТИҤ ээлеми чыныкталган.\nАлексей Павлович Апшыйакту јуртта чыккан-ӧскӧн. Бу ла јурттыҥ школында тогус классты божодып, орто ӱредӱни Шабалинниҥ школында алган. Бирлик государственный экзаменниҥ турулталарыла ол бир канча институттарга ӧдӧ берген. Је бир канча шылтактардаҥ улам ол јурт ээлемниҥ институдыныҥ ветеринария факультедине кирген. Јурт ээлемге керектӱ ӱредӱ алган кийнинде Алексей бир јыл Тӧрӧлине молјузын бӱдӱрип, черӱге барган.\nИштеги јолын јиит кижи Шабалинде ветеринар станцияда баштаган. Је адазыныҥ уур-кӱч 90-чы јылдарда тӧзӧгӧн крестьян-фермер ээлемин кӧдӱрер деп, ол фермердиҥ јолын талдаган. Алексейдиҥ трактористтиҥ ижин бӱдӱрген адазы, Павел Германович, кызалаҥду 1993 јылда Кызыл-Таш деп јерде крестьян-фермер ээлем тӧзӧгӧн. 2006 јылда јеткердеҥ улам ол ак-јарыктаҥ јӱре берерде, ээлемди јурттыҥ библиотеказында эмдиге иштеп турган эш-нӧкӧри Татьяна Ивановна бойына бичиткен. Бу ӧйдиҥ туркунына Алексей ӱренчик те, студент те болордо, мал-ашты кичееринде турушкан. «2016 јылда «Начинающий фермер» деп программада туружып, 1,5 миллион салковойдыҥ субсидиязын алгам — деп, Алексей Павлович куучындайт. –Бу акча-манатка «Беларусь» трактор садып алганыс. Чалгылу, КУН-ду јаҥы ӧйдиҥ тракторы јурт иштерде сӱреен болушту».\nАлексей Павлович ээлеминде уйлар, ол тоодо саар уйлар, јылкы тудуп турган эмтир. «Эмди тура койлор тутпай турум, ижи кӧп, јылу кажаан-двор до керек. Уйларды туку качаннаҥ бери кичееп, кабырып келгем, ӱренижип калган ижим. Эки јылга улай саар уйлар тудуп турум. Сӱтти бойымныҥ кӧлӱгимле Чаргыдагы сарјусырзаводко јетиредим. Је ӱлӱрген айда сӱтти табыштырбай токтодып ийедис, бозуларга артырадыс. Јыл туркунына сӱтле иштеерге јылу двор, уй саар агрегат болор учурлу. Јай ӧйинде уй саар агрегатты арендага аладым. Је эмди сӱт саар кооперативтер тӧзӧӧри, олорды јӧмӧӧри керегинде кӧп айдыжат. Јада-тура, айса болзо, ондый кооператив тӧзӧӧргӧ келижер» – деп, ол куучындайт.\nАлексей Павловичле кожо тӧрӧӧндӧри иштеп турган эмтир. Адазыныҥ кожо чыкканыныҥ уулы, аказы Андрей Михайлович Кыдыев, адазыныҥ карындажы Геннадий Германович Кыдыев – ченемелдӱ улус, олор Алексейле кожо иштеп турулар. Геннадий Германович јылкы малды јакшы билер јылкычы кижи. Уйларла ишти аайлап-баштап билер кижи – ол Алексей Павловичтиҥ јестези Альберт Дмитриевич Шадрин. Бу кижи алдында механизатор болгон, эмди амыралтада да болзо, мал-ашта иштеп туру. Бу улус алдында ӧйлӧрдӧ ончозы Алексейдиҥ адазыла кожо иштеген, иженчилӱ ле быжу ишчилер деп, Алексей Павловичтиҥ куучынынаҥ билдирди.\nКыралар, одорлор јанынаҥ сурагыма фермер кыралабай турганыс, керектӱ техника јок, је јоон мал-ашка једер ӧлӧҥди белетеп аладыс деп, каруу берди. Мал-аштыҥ эдин кайдаар, канай табыштырып тураар деп сурагыма фермер мынайда каруу берди: «Шабалинде эткомбинат та, мал-аш сойор цех те јок. Ольга Васильевна Идубалина колбаса эдер цех ачкан. Је ого эт табыштырайын дезеҥ, мал-ашты айылда сойорго јаратпай јат. Айдарда, мал-ашты эткомбинаттарла колбулу ортокчыларга тирӱ бескезиле бир килограммын 90-100 салковойдоҥ садып ийедис. Быјыл солярка-немениҥ баазы бийиктеген учун, бу баа јабыс эмей. Фермерлер 1-1,5 ла јашту торбокторын садып јат, оноҥ узак азыраарга чыгымду».\nМал-аштыҥ оорулары, эмдер-прививкалар керегинде јилбиркедим. Алексей Павловичтиҥ айтканыла, противопаразитарный эмдерди, прививкаларды крестьян-фермер ээлемдердиҥ ээлери садып алат. Је аҥылу јеткерлӱ (сибирский язва, бешенство ло ӧскӧлӧри де) оорулардаҥ прививкаларды акча тӧлӧбӧзинеҥ берип јат. Апшыйакту јуртта бойыныҥ штатта ветеринары бар эмтир, мал-ашту улус анчада ла јаскыда ветеринарларга кӧп баштанат. Алексей керектӱ тушта суракту келген улуска болужып јӱрет.\nАлексей Павлович айыл-јуртту эр эмтир. Эш-нӧкӧри бурут сӧӧктӱ Евгения Александровна бухгалтер. Ол Горно-Алтайскта экономикалык техникумды ӱренип божоткон. Олор ӱч бала азырап чыдадат. Јаан кыс школдо ӱренет, эки уулчак балдардыҥ садигине јӱрет. «Эш-нӧкӧрим тургуза ӧйдӧ балдарды кичееп туру. Онойдо ок мениҥ таҥынаҥ бухгалтерим» – деп, Алексей кӱлӱмзиренип куучындайт.\nЈиит фермер Кызыл-Таш деп турлудагы ижи-тожын ӧмӧ-јӧмӧлӱ, турулталу ла улалтсын, ада-энезиниҥ баштап койгон мал ижин мӧрлӱ апарзын деп кӱӱнзейли.\nФОТОЈУРУКТА: А. Кыдыев јарымкада


Прокуратураныҥ баштаҥкайыла... - altaicholmon\nМайма аймакта Манјӱрек јуртта балдар амыраар «Пилигрим» деген таҥынаҥ лагерь иштейт.\nОныҥ башкараачызы Ольга Константиновна Пронинаныҥ айтканыла болзо, былтыр јайгыда Алтай Республиканыҥ прокуратуразы бу лагерьде уур јӱрӱмдик айалгаларга кирген балдарды амырадар деген баштаҥкай эткен. Андый балдарга учурлалган баштапкы смена ӧткӧн јылдыҥ јай ӧйинде болгон. Быјылгы смена куран айдыҥ 15-чи кӱнинде башталган ла бу ок айдыҥ 28-чи кӱнине јетире улалар. Бу сменага келген балдардыҥ кӧп сабазы јажы эр кемине јеткелек балдардыҥ керектери аайынча инспекцияныҥ учедында турат. Баштапкы сменада бу балдарла «Пилигримниҥ» таскадаачылары ла вожатыйлары эмес, ӧскӧ улус иштеген болзо, эмди лагерьдиҥ бойыныҥ таскадаачылары ла вожатыйлары иштейт. Олор бу балдарла иштеер кӱӱндерин бойлоры угускан эмтир. Не дезе, уур јӱрӱмдик айалгаларда арткан балдардыҥ ортозында јилбилӱ, јайалталу балдар база бар.\nБу смена «Мен талдап јадым» деп адалат. Ол республикан прокуратураныҥ, АР-дыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозыныҥ ла јонјӱрӱмдик службалардыҥ шылтузында иштейт деп айдарга јараар. Прокуратураныҥ јӧмӧлтӧзиле, лагерьге солун айылчылар келет, олор балдарга јолыгып, солун эрмек-куучын ӧткӱрип турган эмтир. Темдектезе, бис барган кӱн балдарга ӧрт ӧчӱреечилер келип јӱрген. Олор ижиле колбулу солун учуралдар керегинде куучындаган. Бу ла кӱндерде «Хаски» клубтыҥ турчылары, олорды ээчий рафтингле тазыктырынып турган спортчылар келери темдектелет. Мынайып, бу балдарда чыдаган соҥында кандый иште иштеерин эмдигештеҥ оҥдоп турар арга болор.\n«Пилигрим» ӧмӧлик керегинде айдар болзо, ол јирме јыл кайра тӧзӧлгӧн. Бу лагерьде экинчи јыл. «Пилигрим» бойы лингвистический ууламјылу лагерь болуп јат. Анда английский тилге ӱренерине, јаҥыс ла бу тилле куучындажарына керектӱ айалгалар тӧзӧлӧт. Вожатыйлар туку Москвадаҥ, Барнаулдаҥ келет. Лагерьге башка-башка ороондордо тренингтер ӧткӱрип турган улус келип, балдардыҥ английский тил аайынча билгирлерин быжулайт. Темдектезе, быјыл Даниядаҥ, Швециядаҥ ла Голландиядаҥ келген улус балдарла иштеген. Бу ла улус балдарды канайда ӱредери аайынча программалар тургузат.\n«Мен талдап јадым» деп адалган сменага келген балдарла английский тилдиҥ ууламјызы аайынча иш ӧткӱрилбейт. «Пилигрим» лагерьдиҥ башкараачызы Ольга Пронинаныҥ айтканыла болзо, олор уур јӱрӱмдик айалгаларга кирген балдарга јӱрӱмниҥ јараш јаны бар болгонын кӧргӱзерге, ого јединерге јӱткиир керек болгонын јартаарга кичеенедилер.\n—Балага јӧмӧлтӧ алгадый, тайангадый јер керек. Бери келип турган балдар мынаҥ кандый да ич-кӧгӱс тӧзӧгӧлӱ барзын деп кичеенедис. Олордыҥ бу јӱрӱмде нени де эдер керек деген кӱӱнин ойгозып ийген болзоос, оноҥ артык не де јок. Jаҥыс ла бойына керектӱ нени де эдер эмес, је анайда ок улуска керектӱ керектер база эдер керек деп.\nЭкинчи амадубыс балдардыҥ английский тилле билгирлерин тереҥжидип, быжулаары болуп јат. Бу тилди билбегени улуска јаан једимдерге једерге база буудагын јетирет. Мыны бастыразы билер — деп, Ольга Константиновна айдат.\n«Мен талдап јадым» деп адалган сменада алтан бала амырайт. Олор республиканыҥ кажы ла муниципал тӧзӧлмӧзинеҥ келген. Кажы да аймактаҥ тӧрт бала келген болзо, кажызынаҥ да јети.\n—Бу балдар јакшы јӱрӱм јӱрерге јат. Онызы учурлу — деп, Ольга Пронина темдектеген.\nАнглийский тилдиҥ ууламјызы аайынча сменага келерге кӱӱнзеген улуска путевка садып алар керек. Jе андый путевкалар једишпей турган эмтир. Не дезе, олор јаан суруда. «Пилигрим» лагерьдиҥ английский тил аайынча ууламјылу сменалары кыш ла јай ӧйинде ӧдӱп турган эмтир. Олорго алты јаштаҥ ала 16 јашка јетире балдар јӱрет. Бир сезонго 80 бала јӱрер аргалу. Он тура тудулган, кажы ла турада сегис кижи јадар аргалу. Туралардыҥ бирӱзинде медпункт. Анайда ок эки кийис айыл тургузылган. Кезик балдар бу кийис айылдарда јадарга кӱӱнзейт. Балдарга тӧзӧлгӧн айалгалар бастыра некелтелерге келижет. Олор бузулып турган ба деп кӧрӧргӧ, шиҥжӱ ӧткӱрер службалар бери јаантайын келип барат.\nОльга Пронина бойы Барнаулдаҥ, эш-нӧкӧри юрист кижи. Качан эш-нӧкӧрин Туулу Алтайдӧӧн прокуратураныҥ ижине аткарарда, кожо келген ле лагерь тӧзӧгӧндӧр.\n«Пилигрим» лагерь турган јерде качан да, совет ӧйинде балдар амыраар В. И. Ленинниҥ адыла адалган лагерь болгон. Мында ла ок российско-монгол најылыктыҥ фестивали ӧткӧн. Ороон ичине јаҥыланган «Манжерок» кожоҥ баштапкы катап база мында кожоҥдолгон. Кийнинде јылдарда мында тудум иштер ӧткӱрерге санангандар, је келишпеген. Соҥында коттеджтер тудулган, је коомой эттире. Бу јер «Пилигримге» табыштырылган соҥында, олор байа тураларды бузып, јаҥыдаҥ туткандар. Бӱгӱнги кӱнде оныҥ ээлеринде лагерь бастыра некелтелерге келижип турганын керелеген сертификат бар.\nБыјыл лагерь беш смена ӧткӱрген. Олордыҥ тӧртӱзи лингвистический ууламјы аайынча ӧткӧн лӧ ого Барнаулдаҥ, Москвадаҥ, Санкт-Петербургтаҥ, Новосибирсктеҥ ле бистиҥ республикадаҥ балдар јӱрген. Путевкаларды тулаан айда алган улус бу јеткилдештер учун 21 муҥ салковой тӧлӧгӧн болзо, кийнинде алган улуска 23,5 муҥ салковойдоҥ тӧлӧӧргӧ келишкен. Майма аймактыҥ балдары 17 муҥ салковой тӧлӧп турган эмтир. Муниципалитет ол акчаны балдарга ойто јандырып берет. «Мен талдап јадым» деп адалган сменага јӱрӱп турган балдар учун акчаны государство тӧлӧйт.\n«Пилигрим» лагерьдиҥ турган јеринде эки катту туралар, суузын јылыдып ийер бассейн, эки кийис айыл, јаан сцена, ашкана, мылча, футбол, волейбол ойноор площадкалар бар.\nОльга Пронинаныҥ айтканыла, мынаҥ ары су-кадыкты орныктырар комплекс тӧзӧӧр деген санаа бар. Jе ого јаан акча-манат керек. Оныҥ да учун кандый бир республикан инвестор табылза, олор јаҥыс ла сӱӱнер эди.\nАнда ла клубтыҥ јаан, је эскирген туразы турат. «Манжерок» кожоҥды баштапкы катап шак ла бу турада кожоҥдогондор деп айдыжат. Лагерьде мынаҥ озо турган эски туралар јоголтылган болзо, клуб артып калган. Ольга Пронинаныҥ эш-нӧкӧри бардовский кожоҥдор кожоҥдоп турган кижи эмтир. Ол клубтыҥ эски туразы сӱрекей јакшы акустикалу болгонын ла оны јаҥыртып алар кӱӱндӱ болгонын айткан болуптыр.\nО. Пронинаныҥ айтканыла, олордыҥ амадузы балдардыҥ су-кадыгын орныктырары јанынаҥ мында јыл туркунына иштейтен комплекс тӧзӧӧри болуп јат. 21 кӱнниҥ сменазына келген баланы ӱредӱзинеҥ артпазын деп, мында ӱредер, оныҥ су-кадыгын орныктырып, тыҥыдар айалгалар тӧзӧӧри. Анайда ок байагы балдарды јилбилӱ улусла таныштырары.\nБис «Пилигрим» лагерьге једип барарыста, балдар амырап турган ӧй болгон. Лагерьдиҥ башкараачызыла куучындажып турганча, амыраар ӧй ӧдӧ берген ле бис туралардыҥ бирӱзине киргенис. Анда Чамалдаҥ, Турачактаҥ, Оҥдойдоҥ, Курайдаҥ келген уулчактар отурган. Олор 7-8 класстарда ӱренип турган эмтир. Мында јарап турганын айткандар.


Телекейди јеҥген баатырыс - altaicholmon\nАлтай албаты ӧзӱп, бийик једимдерге једип турганын кӧрӧргӧ кандый сӱӱнчилӱ! Калганчы ӧйдӧ бистиҥ тергеебисте баатыр уулдар кӧптӧп лӧ јат.\nОлордыҥ тоозында бистиҥ бӱгӱнги айылчыбыс — ак кӧбӧк сӧӧктӱ Степан Кобенов. Оны билбес кижи бистиҥ Алтайда артпаган болбой. Бу јууктарда јуучыл самболо Корея ороонныҥ Чхончжу калазында ӧткӧн телекейлик чемпионатта бистиҥ јерлежис бойыныҥ бескезинде чемпионныҥ адын кӧдӱриҥилӱ алып чыккан. Мындый бийик једимге јеткенине сӱӱнип, оны изӱ уткуп турубыс! Оморкогонысла колбой, чемпионныҥ јӱрӱми керегинде элбеде куучындап ийер деп санандыс.\nСтепанды баштапкы ла катап кӧргӧҥдӧ, сениҥ алдыҥда јуучыл самболо телекейдиҥ чемпионы турган деп санаа да болбос. Ол узун сынду (1 метр 80 см), јажыл-сур кӧстӧрлӱ, тӧп, токыналу куучынду јиит эр.\nСтепан Улаган аймактыҥ Балыкчы јуртында 1990 јылда кочкор айдыҥ 28-чи кӱнинде Любовь Степановнаныҥ ла Альберт Николаевичтиҥ билезинде тӧртинчи бала болуп чыккан. Баштамы класстарды тӧрӧл јеринде божодып, 5-чи класстаҥ ала Горно-Алтайск каланыҥ 7-чи таҥмалу школында ӱредӱзин улалткан. Степанныҥ билезинде бир де кӱрешчи болбогон деп айдар керек. Јуук јанында андый тем-јозок јок то болзо, 7-чи класска једеле, ол спорт ууламјыла барар деп шӱӱген. Самбоныҥ секциязын алаҥзу јогынаҥ талдап, ого јилбиркеп јӱрӱп, кӧндӱге берген. «Баштапкы тазыктыраачым А. В. Майчиковко алкыш-быйанымды айдадым — деп, Степан айдат. — Артем Владимирович самбо кӱрешти, чындап та, акту јӱрегинеҥ сӱӱп, ары јанынаҥ тазыктыраачы болгоны меге де јаан ырыс. Ол бойыныҥ ченемелиле мениле ӱлешкен деп сӱӱнип, тооп јӱредим».\nШколды божодоло, Степан Новосибирск каладагы архитектурно-строительный университетке «суула јеткилдеер ле суу ӧткӱрер» деп ууламјылу ӱредӱге кирген. Бийик ӱредӱ алып тура, самболо кӱрежерин ундыбай, оноҥ ары улалткан. Ол ло тушта ого араайынаҥ јуучыл самбо јарап баштаганы јарталган. Јиит спортчы 2014 jылдаҥ ала ары кӧчӧр деп шӱӱлтеге келген. Онойып, јылдаҥ јылга эрчимдӱ тазыктырынып, ченемелин бийиктедип, јаан јеҥӱлерге јеткени бу.\nТургуза ӧйдӧ Степан Новосибирскте калага јылу берип турган электростанцияда инженер болуп иштейт. Тӧс учурлу объекттер тудар бӧлӱкти башкарат. Бир ле алтай уулда эки чек башка јайалта: инженер ле ол ок ӧйдӧ самбо кӱрешчи болгоны бир эмеш кайкамчылу билдирет дезем, кӧп улус мениле јӧпсинер болбой. Оныҥ энези математиканыҥ ла физиканыҥ ӱредӱчизи, адазы јажына тура тудаачы болуп иштейт. Байла, эҥ тыҥ учурын ада-энезинеҥ тӧзӧп алганы јетирген болор.\nИштеер толо кӱнди бу јеҥил эмес ижинде ӧткӱрип, кажы ла эҥирде Степан спортзал јаар тазыктырынарга меҥдейт. Чемпионаттыҥ алдында ижинеҥ эки айга озо суранып, амыраар кӱн јогынаҥ, кӱнинде тӧрт-беш сааттыҥ туркунына тазыктырынган. Оныҥ да учун финалда jарлу Абсолютный бойцовский чемпионаттыҥ (Ultimate Fighting Championship) Мераб Двалишвили деп профессионал туружаачызынаҥ јеҥӱни 4:1 тооло алып соккон. Тартыжу ӧйинде ЮФС-ниҥ приёмдоры эмеш башкаланып турганын сезип, Степан бойыныҥ артык јандарын оҥдоп, олорды билгир тузаланып, јеҥерге бастыра ийде-кӱчин салган.\nСпорттыҥ бу бӱдӱминде алтайлардыҥ тоозы ас деп, Степан айдат: «Бистиҥ Алтайда јайалталу балдар кӧп, чырмайып, темигер керек. Мен сананзам, самболо 12 јаштаҥ ала тазыктырынарга јараар — бу ӧйдӧ уулдардыҥ ийде-кӱчи кӧрӱнип баштайт».\n—Степан, бош ӧй болзо, нени эдерин сӱӱйдигер? – деп сураарымда, ол кӱлӱмзиренди:\n—Бош ӧй менде јок. Качан бирде болзо, кышкыда конекторло јыҥылаарын сӱӱйдим, јайгыда бассейнде эжинедим.\nЈаан Чолушман сууныҥ јарадында ӧскӧн-чыккан кижи, байла, сууга тартынып ла турар…\n—Беш јылдаҥ бойыгарды нени эдип турган деп кӧрӧдигер? Тӧрӧл Алтайыгарга јанып, оогош кӱрешчилердеҥ јеҥӱчилдер ӧскӱререр бе? Эмезе бойыгардыҥ ченемелерди бийиктедип, ӧскӧ калага кӧчӧ берер кӱӱнигер бар ба?\n—Бу суракка каруузын, чынынча айтса, берип болбозым. Качан, нени эдерим — эм тургуза сананбадым, чокым билбезим. Је качан бирде кичинек Тӧрӧлиме кайра јанарымда алаҥзу јок.\n—Је онызы да јарталганы јерлештериске учурлу болор. Јиит кычыраачыларысты јилбиркедип, Слердеҥ элес сурактар сурап ийейин.\nСлердиҥ санаагарла, эҥ артык спортчы кем?\n—Федор Емельяненко. Оныҥ тартыжуларын кӧрӱп, јуучыл самбого кӧчкӧм. Ого тӱҥей болорго амадап туратам.\n—Кандый бир мотивационный дейтен бичиктер кычырып турадар ба? Эҥ тыҥ камаанын јетирген бичимел кандый?\n—Дмитрий Хара. «П.Ш» Кычырбаган болзогор, кычыргар деп кӱӱнзеп турум.\n—Слер јӱрӱмигерде кандый бир ээжиге, ойгор шӱӱлтеге тайанып ла турган болбойор, оныла ӱлежип ийзегер?\n—Кижи чыдап, эдип болбос неме јок. Јылдаҥ јылга кӱнӱҥ ле ичкери ӧзӧргӧ јӱткиир керек.\n—Ырыс — ол не? Слер ырысту ба?\n—Мен бойымды ырысту деп сезедим. Кажы ла кӱн сӱӱнчи јетиретен керек бар болзо — меге ол ырыс. Јуук, сӱӱген улузыҥ, бойыҥ су-кадык болзоҥ — ол недеҥ де јаан ырыс.\nМынайып, јуучыл самболо телекейлик чемпион Степан Кобеновло јууктада таныжып алдыбыс. Јашӧскӱрим оноҥ тем алып, бош салынбай, телефондорын туура салала, тазыктырынган болзо, сӱрекей јакшы болор эди деп сананып турубыс.\nСтепанга база да кӧп јеҥӱлер, бек су-кадык кӱӱнзейдис! Келер ӧйдӧ јакшынак једимдер керегинде база да куучындажарыста алаҥзыбай турубыс.