Миронныҥ кумысы – эҥ артык! - altaicholmon\nМиронныҥ кумысы – эҥ артык!\nЈаан изӱ айдыҥ учы јаар меге јол -јорык келижип, Кӧкӧрӱ Бажы деп јараш алтайда болдым. Мында Мирон Дилековтыҥ, Эре-Чуйдыҥ база бир ады-јарлу фермериниҥ јайгы турлуузы…\nКӧкӧрӱ Бажы амыр јер…\nДилековтордыҥ билези кӧк тууныҥ эдегинде, јажыл торко јалаҥда, кырдаҥ аккан аржан суу ичип, ак малыныҥ ак сӱдин саап, айылга толтыра бала-барка азырап јуртап јат. Чындап ла бу јерге келзеҥ, чӧрчӧк јеринде јӱргендий болот. Кош-Агаш јурттаҥ ала Кӧкӧрӱ Бажына јетире тӧртӧн километрге јуук јол ӧдӧриҥ. Телеҥит-Сортогой јурттаҥ јол оноҥ јуук.\nДеремнедеҥ эбире курчаган кырларды ајыктап турзаҥ, туйук ла кӧк ынаарлар турат. Кырды ӧрӧ маҥтадып чыксаҥ, јаан ыйыктыҥ колтыгында аҥ-куш та кӧп, кузукту, кызыл каттарлу, мешкелӱ аркалар да бар. Кӧкӧрӱ Бажы дегени – ол бийиги эки муҥ метрге јуук кырдыҥ бажында јайылган јаан ла кеен алтай. Јайгы ӧйдӧ мында эҥ ле тузалу, мал тойынар ӧлӧҥ-чӧп ӧзӧт. Мал семирерге макалу тала. Мында канча-канча јылдардыҥ туркунына колхозтыҥ кӧп тоолу малчыларыныҥ, койчыларыныҥ јайлузы болгон телкем јерлер. Олордыҥ тоозында Тапаевтер, Очурдяповтор, Майхиевтер, Дилековтор.\nЭмди бу бийик кырдыҥ колтыгында јаҥы улус койын-малын торныктырып ӧскӱрет. Ол Александр Алтукопович Челтуевтиҥ от-очогы, Руслан Маратович ле Мирон Маратович Дилековтордыҥ турлулары. Руслан уй-мал ла койлор јайладат. Бу укталып улалган койчы-малчылардыҥ балдарыныҥ билелери деп айтсам, бир де јастыра болбос. Эре-Чуйда кажы ла кижини алзаҥ, оныҥ угы-тӧзи койчылардыҥ ӧтӧк јытанган, аарчы јайылган турлуларынаҥ башталган.\nБу ӧзӧккӧ једип барзаҥ, бийик кырлаҥда обоо-таш бар. Бого келип, ары-бери ӧткӧн малчылар јалама буулап, Алтай-Кудайынаҥ суранып турат. Бу ыраактаҥ, ӱстинеҥ тӧмӧн кӧрзӧҥ, озо ло баштап эки кат јаан тура кӧзиҥе кӧрӱнер. Бу јаан турада Дилековтордыҥ билези, кӧп лӧ дезе, беш айдыҥ туркунына јададылар. Јайлуга кӧчӱп келзе, малчылар јылдыҥ ла тура јарандырар, будыыр, кадаар иштеҥ баштагылайт. Малчылар айыл-јуртын бир де бош салбай, ару ла чебер тудуп турганы иле билдирет. Мылча, айылда суу, кӱнниҥ чогынаҥ электроот — ончозы бар. Тураныҥ баштапкы кадында ажанар кып, мында јараш печке, стенелери аттардыҥ сӱрлери јуралган јурук-обойлорло кееркедилген. Мында айылдыҥ ээлери бойлоры уйуктаар кып база бар. Экинчи кадында балдар јадар, амыраар кыптар. Јай ӧйинде бу айылда јаҥыс Дилековтордыҥ эмес, је ӧскӧ дӧ ака-карындаштарыныҥ балдары келип, ижи-тожына, кату-кабырына ла бее саарына болужат.\nМирон Маратович ле Милия Анчиновна айыл-јурт тӧзӧп јуртаганынаҥ бери јирме јылга јууктай берди. Јииттер 90-чы јылдарда биригип ле ийеле, ыраак турлуга мал кабырып баргандар. Эмди олор он беш јылга јуук фермерлер болуп јат. Билези база јаанаган: Мирон ло Милия Дилековтор эки уулдыҥ ла эки кыстыҥ эне-адазы. Јаан уулы Сергей биле тӧзӧп, ӱй кижизи Судурайла кожо база турлуда иштенип, эне-адазыныҥ јолын талдап алгандар. Јаан кызычагы Айсура Юрга каладагы университеттиҥ юридический бӧлӱгин божодып, ишке кирер комиссия ӧдӱп јат. Экинчизи Сурлана бу јылда школ божодып, јаан калага ӱредӱге кирерге ченелтелер ӧдӧт. Эҥ кенје балазы Ойгор школдыҥ экинчи клазына кӧчкӧн.\nБис бу айылга кирип келеристе, айылдыҥ кӱӱнзек ээзи Милия Анчиновна ончо керектерин туура салып, бисле куучындажып, эзен-амырысты укты. Милия Анчиновна он балалу койчы-малчы Анчы ла Белла Курдяповтордыҥ билезинде туулып ӧскӧн. Оныҥ учун турлуныҥ ижи-тожы ого јаштаҥ ала таныш. Малчылардыҥ јеҥил эмес јӱрӱми бир де кӱч эмес. Столго алама-шикирин салып, «Чай ичереер бе айса кумыс па?» – деп сурады. Бистиҥ кумыс ичер кӱӱнисти јарадып, Милия Анчиновна јаан челекти быжып, јаан сускула собырып, кумыс урды. Кӧбӱктелген ак кумыс тамактаҥ ажып, ичти кӱйдӱре берди. Бу аш кижиниҥ суузаганын, арыган-чылаганын коркушту јакшы базат. Тайгага малчыларга айылдап барзаҥ, озогы ла алтай јаҥла олор айылчыларды ажандырып, барын-јогын берип ӱйдежедилер.\nБир айак кумысты ичерге јетпей, кӧк ӧҥдӱ УАЗ таҥмалу кӧлӱк айылдыҥ эжигине једе конды. Бу Мирон Маратович јанып келген болтыр. Мирон Маратович база койчы улустыҥ билезинде ӧскӧн. Ол Кош-Агашка тал-тӱшке јетире кумыс апарып садат. Мында базардыҥ јанында олордыҥ бутказы бар. Кӱнӱҥ ле ол ары-бери сегизен километр јер ӧдӧт. Бир кӱнде ол 100 литрдеҥ кӧп кумысты садуга апарат. Оок балдар адазын, таайын, јестезин уткыырга удура јӱгӱрдилер. Мирон Маратович куру келбей јат. Кажы ла катап балдар оны-мыны садып келзин деп јакылта берет. Оноҥ кӧк кӧлӱк кӧрӱнзе ле, болчомдор сӱӱнип, удура барадылар. Кезик ӧйдӧ айылдыҥ ээзи ончо балдарды отургызып, аймактыҥ тӧс јуртына курсак-тамак, ишке, айылга керектӱ эдим-тудум аларга тӱшкилейт. Оок балдар эҥ ле озо баштап «мороженый» деп јӱгӱргилейт, јаан балдар јаранар не-неме алгылайт. Телефондорына акча салгылайт. Јурттагы керек-јорыктары онойып бӱтсе, бийик турлуга јангылайт.\nЈе бу биледе тыҥ ла јайымжыыр ӧй база болбойт. Нениҥ учун дезе бее малды бир кӱнде тӧрт-беш катап саар керек. Олордыҥ јӱстеҥ ажыра јылкы малыныҥ ортозында английский укту тӧрт-беш јӱгӱрӱк аргымактар база бар. Ол аттар аймакта байрамда јарыштыҥ маргаандары болзо, олордо туружып, ээзине јеҥӱ экелип сӱӱндирет. Аттар тайганыҥ улузына тузазы кӧп: койлоп, бош ӧйдӧ аҥдап, балыктап атту баргылайт, керек болзо, ӧтӧк чыгарып, кош тартадылар, сӱдиле кумыс ачыдып, акча эдедилер. Онойдо ок Дилековтордо уй малыныҥ да, кой-эчкилериниҥ де тоозы кӧптӧп, олордыҥ эди-сӱдин јип-ичип, тӱгин, ноокызын садып, ончо керектерине база тузаланып јат. Эмдиги ӧйдӧ малду кижи – ол бай кижи!\nКумыс канайда эдилет?\nЈай кандый макалу, јайым, кӱнге кӱйер, сууга эжинер, амыраар јыргал берет… Је Дилековтордыҥ билезине бу кыска ла јараш ӧй акча-манат иштеп алар арга берет. Кумыс – бистиҥ Эре-Чуйда эҥ ле сӱӱген, тузалу, кижиниҥ арка-сынын сергидер суузын. Оны ичип ӱренген улус торт јаҥы экелген кумысты сакып турат. Бу суузын той-јыргалдарда база элбеде тузаланылып јат. Милия Анчиновнаныҥ айтканыла болзо, сӱтти беелердеҥ бир кӱнде канча-канча катап саар керек. Бир беенеҥ бир катап сааза, јаан ла болзо, бир литрге јетпес сӱт алынар.Тӧртӧн кире беени бир кӱнде ӱч-тӧрт катап саар керек. Бее саарында база бир бойыныҥ эби, сӱмези бар. Јоон беелер бойлоры ла келип, колын кӧдӱрип берет, оны тужап ийеле, капшай-капшай саар керек. Јаш беелерди ӱредер керек.\nУлустыҥ айтканыла болзо, эрјине малдыҥ сӱди эне кижиниҥ сӱдинеҥ бир де башказы јок. Оныҥ учун јаҥы чыккан баланы беениҥ сӱдиле умчылаарга јараар.\nБу јаҥы сааган сӱтти ачыган сӱтле колып, јазап булгаар, быжар керек. Бир кӱнге ол ачыыр керек. Кӧбӱкле кайнап турган, беленине јеткен кумысты чеелектеҥ бачокторго, флягаларга урадылар. Бу флягаларды УАЗ-ка салып, садуга апарадылар. Кумысты 4-6 градус јылу јерге тутса, 48 частыҥ туркунына ӱрелбес, эрӱ болор. Кезик улус кумыс белетеер ӧй ӧдӱп барып јатса, кумысты алып, оноҥ 2-3 градус јылу, караҥуй јерге салып, Јаҥы јылдыҥ байрамына јетире чеберлеп аладылар. Бӱдӱн-јарым литр кумыстыҥ баазы 250 салковой. Дилековтор бир кӱнге канча да муҥ салковойды иштеер аргазы бар. Кумыстыҥ акчазы бу јаан билениҥ ончо некелтелерине чыгымдалып јат. «Кумыс эдери – ол јеҥил иш эмес. Кумысты јаҥыс ла иштеҥкей, тӱни-тӱжи амырын билбес улус эдер. Эҥ јаан иш – ол кумысты садары, акча эдери. Мында тооны, чотты база билер керек, чыдамкай, турумкай болор керек» – деп, фермер айдат.\n«Сыра ичкенче, кумыс ичигер…»\nМындый санаа-шӱӱлтени фермер Мирон Дилеков туку качан билип, ончо јаткан одоштой кӧрӱш-таныштарына айдат. Оноҥ бу улус јакшы чыҥдыйлу кумыс ичсин деп, албаданып, кыжы-јайыла, тӱни-тӱжиле амыры јок иштенет. Эмди Кош-Агашта «Мирон јазаган кумыс» деп бренд бар. Ол јаан суруда. Милия Анчиновнада ла Мирон Маратовичте аймактыҥ башкартузынаҥ, тергеениҥ јаандарынаҥ, јурт ээлемниҥ министерствозынаҥ алган Кӱндӱлӱ грамоталары кӧп, баалу сыйларды да олор база кӧп алган. Тӱк танышпас ак малду, угын улалтар уулдарлу, албаты ӧскӱрер кыстарлу Дилековтордыҥ билезине јаан једимдер кӱӱнзейдис.


Jурттыҥ ӧзӱми - кыймыгуда - altaicholmon\n—Мен Шыргайты јуртта чыккам. Ада-энем бу ла јердиҥ улузы. Совхоз ӧйинде энем ашчы, адам тракторист, кийнинде ӧйдӧ малчы болуп иштеген. Биледе бис беш карындаш — эки эјем, акам ла карындажым бар. Акам Экинур јуртта јадат. Оогош карындажым Шыргайтыда ээлемдӱ, бойыныҥ, эјелеристиҥ мал-ажын јууйла, олорды кичееп, ӧскӱрет.\nБойым Шыргайтыныҥ школын ӱренип божотком, эмди Бийсктиҥ педколледжинде заочно ӱренедим. Jурттыҥ башчызы болуп, 2016 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала иштейдим. Менеҥ озо иштеген кижи ӧскӧ ишке барган. Оныҥ чыдуларыныҥ учына јетире база да эки јыл арткан болгон. Бу кижи ӧскӧ ишке барарда, бис, јурттыҥ депутаттары, ортобыста талдаштар ӧткӱргенис. Анайып, мени јурттыҥ башчызына тудуп салгандар.\nБу иштеҥ озо, ӱч јылга улай јурт Советтиҥ депутады болгом. Jурттыҥ айалгазыла, сурактарыла, албаты-јонло таныш болгом деп айдар керек. Оныҥ учун ишке тӱрген темиге бергем. Улустыҥ мени јӧмӧп турганы база болужын јетирет. Аймактыҥ депутаттарыныҥ Совединде бистиҥ депутадыс Светлана Сергеевна Ойношева эрчимдӱ кижи, администрацияда иштеп турган специалисттер бийик ӱредӱлӱ улус.\nМен Шабалин аймактыҥ јурттарыныҥ эҥ јиит башчызы болорым. Бойым 29 јашту. Оныҥ да учун кандый бир сурак боло бергенде, јажыла јаан коллегаларымнаҥ сурап, ӱренерге јӱткийдим. Республиканыҥ јурттарыныҥ кӧп лӧ саба башчыларыла таныш ошкожым. Jаантайын колбу тудуп, јӧп-сӱме сурайдым.\nJурттыҥ башчызыныҥ ижи уур деп билерим. Албаты-јонло иштеер керек. Улус кандый ла суракла баштанат. Кажызы ла сурагы чечилер деп иженип, сакып јат. Бис кӱчис јеткенче болужадыс. Кажы ла кижиниҥ берген сурагы тууразында артпайт. Jурттыҥ адын бийик кӧдӱрерге, албаданып, иштеп ле јадыс. Мындый иште аймактыҥ, республиканыҥ јаандарыныҥ болужы јогынаҥ нени де эдип болбозыҥ. Олор до мыны јакшы оҥдойт ло акча-манатла, техникала јӧмӧлтӧ-болужын јетирип ле јат. Бу ла јолдорды тӱзедерге, уур техника, кыра ижине белетенер алдында болуш сурайдыҥ. Андый болуш бар тушта, иштеерге де јеҥил ине. Иш барып јатканын бойыҥ да, албаты да кӧрӱп јат.\nЭмди јӱзӱн-башка шиҥжӱ иштер, некелтелер кӧптӧгӧн. Кандый бир једикпестерди ӧйинде јоголтпозоҥ, штрафтар салатаны кайда. Кезикте чын ла ачына да берериҥ. Jе канайдарыҥ, ол некелтелер республикага Москвадаҥ келип јат, оноҥ ары — аймактардӧӧн, јурттардӧӧн. Бир јанынаҥ јакшылары база бар. Ол ло јурттарды ару тудатаныла колбулу некелтелер биске керектӱ эмей. Эмезе јошкын ийттер болбозын деген некелте. Бастыразы ла керектӱ болгодый.\nЭмди Шабалин аймакта «Экобезопасность» деген коммерческий организация иштейт. Ол кажы ла турала, кажы ла билеле јӧптӧжӱ тургузып, контейнер берет. Jурттыҥ администрациязында бир специалист улустаҥ акчаны јууйла, байа организацияга телефон согот. Олор келип, улустыҥ айылдарыныҥ јанында тургузылган контейнердеги сӱрее-чӧпти тартып апарат. Jошкын ийттерди тудала, питомникке апарып турган организация база бар. Оны Шыргайтыныҥ кижизи Артур Сергеевич Шагаев ачып алган. Ол бӱткӱл Шабалин аймакла иштеп јат, вольерлер тудуп алган. Jурттыҥ ветврачыла кожо маҥтадып, јошкын ийттер бар болзо, тудуп апарат.\n2010 јылдыҥ тооалыжыныҥ кӧргӱзӱлериле, Шыргайты јурттыҥ эл-јоныныҥ текши тоозы 600 кижидеҥ кӧп болгон. 2015 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинде бисте улустыҥ тоозы 670 кире болгон. Балдар кӧптӧйт. Калганчы катап отчет белетееристе, байа «прирост» деген кӧргӱзӱ 103 процент болгон. Республикан јаҥдардыҥ болужыла јуртта јаҥы школ, јаҥы садик тудулган. Бу ла јуукта ФАП-тыҥ јаҥы туразы ачылды. Jурт бир ле јерде турбайт, јаантайын ӧзӱм-кыймыгуда деп айдарга јараар.\nУлус мал-аш азырап, иштеп јат. Мында тӧртӧн кире КФХ бар. Мынаҥ озо јылдарда совхоз јайрадыларда, кезик јерлерди Москваныҥ улузы садып алган болгон. Jе јаргылажып, байа јерлерди ойто кайра алганыс. Эмди улус јерлерин мензинип, турлулардаҥ тудуп алган. Jерле колбулу сурак турбай јат, кажы ла кижи јерлӱ, мал-аш та ӧскӱрерге јакшы. Улус гранттар, госјӧмӧлтӧлӧр алат. Былтыр андый јӧмӧлтӧни онноҥ кӧп кижи алган. Бастыразы јаҥы техника садып алды. Ӧлӧҥ ижи, кыра ижи башталза ла јалаҥдарда тракторлор кӧп боло берет. Оныҥ да учун Кан-Оозындӧӧн эмезе каладӧӧн барып јаткан таныштарым телефон согуп, алдындагы совхоз ӧйи санаабыска кирди дежер. Улус тӱнде ӧдӱп бараатса, бастыра кыра тракторлордыҥ одыла јаркындалат. Улус кыра сӱрер, сула отургузар, ӧлӧҥин эдер — јаантайын ла кыймыгуда албаты јаҥыс јерде бир отурбас.\nJуртта сууныҥ эки башнязы тургузылган. Онызы эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмин јеҥилтип турган эмей. Улус сууны тураларындӧӧн ӧткӱртип алган, кийим јунар машинкалар, јылу туалеттер тургузат. Кажы ла оромдо јети-сегис колонкадаҥ турат. Jаҥыс кышкыда Большевик оромло барган сууӧткӱш эмеш тоҥо берет. Оны туку алдында ӧйдӧ ӧскӧ подрядчиктер јазаган болгон. Эмеш чала једикпестерлӱ эдип салгандар. Jе суузы јок шыралап турган улус јок.\nШколдо ӱредӱчилер јеткилинче, балдарысты јакшы ӱредип јат деп айдар керек. Олордыҥ бир-экӱзи ле ӧскӧ јерлердеҥ келген болор. Арткандары Шыргайтыныҥ улузы. Jуртта эки врач бар, база јербойыныҥ улузы. Олордыҥ бирӱзине госпрограмма аайынча тура алгылап бергендер. Олорго улустаҥ комыдалдар јок.\nJиит билелер керегинде айдар болзо, олор бисте база ас эмес. Бойыныҥ ла тӧрӧл јеринде артып, мал-аш ӧскӱрип, бала-барка азырап јаткан билелер. Тӱндӱктӧӧн, Сахалиндӧӧн иштеп барып турган улус бар. Олордыҥ кӧп сабазы ӱредӱзин божодып салган, черӱдеҥ једип келген уулдар. Олор эне-адазына ӧлӧҥди эдижеле, картошконы, мала ажын казала, кышты ӧткӱрип, јас ӧйинде јӱргӱлей берет. Оноҥ ӧлӧҥ эдер тушта ойто јангылайт. Jаантайынга кӧчӱп барган бир-эки биле бар. Бир ӱредӱчи билезиле, оноҥ бир врач кижи база билезиле барган.\nЭҥ курч сурак — ол Чаргы-Барагаш-Кан-Оозы деген јол. Бу Беш ичинде јадып турган албаты-јонныҥ эҥ курч сурагы дезем, байла, јастыра болбос. 2000 јылдардыҥ бажында јакшы јол тудулып ла келеделе, иштер токтоп калган. Качан бирде ол јол јазалар эмес пе?\nJурттыҥ ичинде јолдорды грейдерле јаантайын арчып саладыс. Бисте јердиҥ кыртыжы јымжак, тобрак јер. Оныҥ учун јаскыда кар кайылза ла бастыра балкаш боло берет. Кайдӧӧн лӧ барзаҥ, балкашка тӱжӱп каларыҥ. Jайгыда јер топсый берзе, Шабалиннеҥ уур техниканы алдырып, јолдорды тӱзедип саладыс.\nБюджет јанынаҥ айдар болзо, оныҥ јаан ӱлӱзи јуулган каландардаҥ турат. Быјыл Шыргайты јурт каландарды 100 процентке јууп ийген. Улус каландарды бӱткӱлинче тӧлӧп ийип турган болзо, јадыны кем јок деп айдарга јараар. Улус иштенип, каландарды албаданып тӧлӧп јат. Ӧткӧн јылдыҥ кӧргӱзӱлерине кӧрӧ, Шыргайты јакшы кеминде барып јат. Каландар јакшы јуулган, улус кӧп мал-аш бичиткен. Кыш јымжак болгон, корогон мал-аш ас, оныҥ учун мал-аштыҥ тоозы да кӧп.\nМал-ажыстыҥ тоозыла аймак ичинде озочыл ӱч јурттыҥ тоозына киредис. Таҥынаҥ болушту ээлемдер, КФХ-лар аайынча кӧрзӧ, Шыргайты ла Беш-Ӧзӧк Шабалин аймакта эҥ кӧп мал-ашту јурттар деп чоттолот. Улуска тӧс кирелте мал-аштаҥ келип турган. Бензин-солярканыҥ баалары бийиктеп турганы текши иш-керектерге качалаҥын јетирет. Андый да болзо, эл-јоныс мал-ажын ӧскӱрерге, албаданып ла јат.\nШыргайтыда ӱч магазин иштейт. Олордыҥ ээлери јурттыҥ јӱрӱминеҥ бир де туура турбай јат. Кӧӧркийлер кандый ла керек-јарактарда спонсорлор болуп, јаантайын болужат. Арга келижерде, мен олорго коркышту јаан быйаным айдадым.\nКФХ-лар бисте база кӧп деп, байа айттым. Олор база јӧмӧлтӧ-болужын јаантайын јетирет. Кандый бир байрам болзо, бойлоры ла телефон согуп, кой болзо, койло, акча болзо, акчала болужат. Jурттыҥ улузы андый буурзак, јаманда да, јакшыда да јаантайын болужар улус. Бисте он сегис пилорама, саар уйлар, јолдыҥ кырында бир кафе бар. Оны Шуну Михайлович Шагаев билезиле тудуп алган. Jолло ӧткӧн улустыҥ бастыразы ла бу кафени мактайт, курсагы да ток, баазы да јеҥил деп. Шыргайтыныҥ јети-сегис кире келини анда иштеп јат. Садикте онноҥ артык кижи иштейт. Школдо иштеп турган улус кӧп. Администрацияда сегис кижи иштейдис. Jуртта библиотека бар. Кыскарта айдар болзо, јуртта јӱрӱм бир јерде турбай, ичкери барып ла јат.\nГрек-рим кӱрештиҥ секциязы иштейт, кыстарга бијелеериниҥ кружогы бар. Оны «Алтам» ӧмӧликтеҥ келген келин Лариса Владимировна ӧткӱрет. Ого, балдарысты бијеге ӱредип турганы учун, коркышту јаан быйан айдар керек. Ол анайда ок фитнести ӧткӱрет, јакшы специалист.\nJуртта кӱӱниҥ ле бијениҥ школын ачар деген санаа бар. Jе ол ойто ло акчадаҥ камаанду. Андый школды тӧзӧӧрине керектӱ тура бар. Бу ууламјыда ишти апарарым деп, бек сананып алдым. Былтыр акча јууп, јурттыҥ стадионын јазаганыс. Jаҥы трибуна тутканыс, јаҥыдаҥ сетка алып, чедендегенис. Бӱгӱнги кӱнде стадионныҥ айалгазы, ӧткӧн јылдарга кӧрӧ, јакшы.\nJурттыҥ уулдары канча јылдардыҥ туркунына Кӧк-Бӧрӱ маргаандарда туружат. Мен бойым да он беш јаштаҥ ала ойнойдым. Шыргайтыныҥ уулдары республикан маргаандардыҥ тогус катап јеҥӱчили болгон. Бисте ӱч команда бар. Jылдыҥ ла Кӧк-Бӧрӱле ӧдӱп турган маргаандарга барып јадыс. Анайда ок албатылар ортодогы турнирлерде база туружадыс. Эмди бу ойынга јаш уулдарды ӱредедис. Jуукта Шабалин аймактаҥ Эл-Ойынга ӱч команда апарарыс деп куучындашканыс. Спорттыҥ бу бӱдӱмиле Беш-Ӧзӧк јурттыҥ уулдары база ойнойт. Ат јарышла јилбиркеп турган уулдар кӧп. Олор јарыжатан укту аттар экелип ӧскӱрет. Jылкы ӧскӱрип турган улус кӧп. Jуукта јербойында кайда да јӱске јуук айгыр мал бар деп тоологоныс.\nФутболдыҥ, волейболдыҥ секциялары ӧткӱрилет. Jуртта алтай кеп-кийим кӧктӧп турган улус бар. Бӧрӱк, ӧдӱк кӧктӧӧр, аттыҥ јепселин јазаар устарыс бар болгонына, алтай јаҥжыгуларыс ӱзӱлбей, улалып јатканына сӱӱнедим. Jаҥар кожоҥныҥ «Чаҥкыр» деп албаты ансамбли бисте база бар.\nАлдында јылдарда школдо ӱренеримде, јай келзе ле кичӱ Эл-Ойындар ӧдӧтӧн. Оноҥ ол јаҥжыгу јоголгон. Бу ишке келеле, эл-јонды бириктирер байрамдарды орныктырар деп санангам. Анайып јайдыҥ 1-кы кӱнинде јурттыҥ байрамын ӧткӱредис. Оныла кожо Балдарды корыырыныҥ кӱни ӧдӧт. Анда бастыра јурттыҥ эл-јоны туружат, алтай маргаандар, ойын-концерт ӧдӧт. Бастыра улус алтай кеп-кийимин кийип алат. Былтыр баштапкы андый байрамыс јакшы ӧткӧн эди.\nЭмди Jылгайакка белетенедис. Оны бис јаҥжыкканы аайынча тулаан айдыҥ 30-чы кӱнинде ӧткӱретенис. Jе быјыл бир кезек шылтактардаҥ улам бу байрамды јылдырарга келишкен.\nГрек-рим кӱрешле бир јылда аймак кеминде 2 маргаан ӧткӱредис. Футболло аймак кеминде эмезе Беш ичиниҥ јурттары ортодо маргандар ӧткӱрип ийедис. Бажын ачу ашка сугуп алган јашӧскӱрим бисте јок.\nЭки јылга эдилген иштиҥ турулталары аайынча отчетты бу јуукта эткем. Улустаҥ мактаганы да, ајарулар да эткени бар. Ол ајаруларды бир де ачыныш јогынаҥ уктым ла мынаҥ ары ижимде олорды бӱдӱрерге кичеенерим. Сананып алган неме кӧп, је бастыразы ла акчадаҥ, бюджеттеҥ камаанду.\nСыгын айда талдаштар ӧдӧр. Оныҥ турулталары кандый болорын кем билер. Ол ӧйгӧ јетире албаданып иштеерим. Оноҥ ары не болорын, кемди талдап алатанын албаты-јон бойы ла кӧрзин. Чындап, бис јурттыҥ башчызын јурт Советтиҥ депутаттары эмес, а јурттыҥ эл-јоны талдаар деген јӧп јарадып алганыс. Jурттыҥ башчызын эл-јон тудар керек деп бодойдым. Албаты талдап алган кийнинде, эл-јонныҥ кӧзине де кӧрӧргӧ јакшы эмей.