Ӧзӱмниҥ чике јолында - altaicholmon\nӦзӱмниҥ чике јолында\nШабалин аймактыҥ тӧс јуртында «Туулу Алтайдыҥ ӱрендери» билим-производственный биригӱ» деген СППК иштейт. Бу ээлем јаҥыс ла аймактыҥ эмес, је анайда ок республиканыҥ оморкодузы деп айдар керек. Јуукта Шабалин јуртта болуп, ӧрӧ айдылган СППК-ныҥ башкараачызы Василий НАРАНОВЛО эрмек-куучын ӧткӱрдис.\n—Василий Николаевич, Слер ӱредӱгер аайынча кем болорор?\n—Ӱренген ӱредӱм аайынча биолог болорым. Јурт ээлемде он тогус јыл иштейдим. Бастыра бу иш крестьян ээлем тӧзӧгӧнимнеҥ башталган. Эмди республиканыҥ ла Алтайский крайдыҥ бир канча крестьян ээлемдери ле ЛПХ-лары кирип турган биригӱни башкарадым.\n—Ишти канайда баштаганар керегинде куучындап ийзеер?\n—2008 јылга јетире алты јылдыҥ туркунына шиҥжӱ иш ӧткӱрилген. Оныҥ амадузы 2025 јылга јетире ӧзӱмниҥ ууламјыларынаҥ экономический јанынаҥ эҥ кирелтелӱзин чокымдап алары болгон. Бу ишле колбой «Биогумус» деп органический удобрение эдип чыгарып баштаганыс. Ол кызыл калифорнийский чойлошконныҥ болужыла эдилет. Бӱгӱнги кӱнде бис бу удобрениениҥ 16 бӱдӱм продукциязын чыгарып, оныла Омсктоҥ ала Красноярскка јетире ээлемдерди јеткилдейдис.\n—Ӧскӧ дӧ ууламјылар аайынча иштеп турганарды уккам…\n—Эйе. Шиҥжӱ иштиҥ турулталары аайынча ӧзӱмниҥ тӧс ууламјылары чокымдалган. Олор: «Биогумус» деп органический удобрение эдип чыгарары, јакшы тӱжӱм берер ӱрен картошко ӧскӱрери. Социальный ууламјы база бар. Ол республиканыҥ бюджетный бӧлӱгин аш-курсак картошколо, маала ажыла јеткилдеери болуп јат.\n—Амадуларар керегинде айдып ийзеер?\n—Мынаҥ ары Шабалин јуртта микроразмножениениҥ тӧс јерин тӧзӧӧр деген санаа бар. Ол тӧзӧлгӧн соҥында, ӱрен картошко ӧскӱрериниҥ кемин бийиктедер. Анайда ок эм ӧлӧҥдӧрди, ол ло алтын тазылды ла женьшеньди промышленный эп-сӱмеле ӧскӱрер арга берер. Мындый тӧс јер тӧзӧлгӧн соҥында, јурт ээлемде мешке, эм ӧлӧҥдӧр ӧскӱрер ууламјылар болор. Эмдиги ӧйдиҥ технологияларына тайанып, садоводство ло лесоразведение јаҥы ӧзӱм алынар.\n—Республикан јаҥдардаҥ, аймактыҥ администрациязынаҥ јӧмӧлтӧ-болуш јетирилет пе?\n—Андый болуш јетирилип турган учун бу ишти апарып турбай. Јурт ээлемниҥ республикан министерствозыныҥ ла аймактыҥ администрациязыныҥ јӧмӧлтӧзиле бис ӱрен картошко ӧскӱрер ишти тыҥыдарыс. Не дезе, бӱгӱн ого суру сӱрекей јаан. Бистеҥ андый ӱрен картошко алып тургандардыҥ баштанулары аайынча биске производствоны беш-алты катапка кӧптӧдӧр керек болуп јат. Мыныла колбой биске јаҥы крестьян ээлемдер кожулар деп сакыйдыс. Байа бир бойлорыныҥ тӧс ижинеҥ башка ӱрен картошкодоҥ кирелте аларга турган ээлемдерди.\nОл кӱн Василий Наранов эртен тура Горно-Алтайскка ижи аайынча барып, јаҥы ла кайра келген болгон. Кооперативтиҥ башкараачызы тудулып јаткан је ле деген объекттерди кӧргӱскен. Бу тудумдарда иш «кайнап» турганын темдектебес арга јок. Анда маала ажын чеберлейтен јерлер болор. Тудумдар јаан болоры кайкатты.\nВасилий Николаевичтиҥ бу ишти баштаардаҥ озо эткен чоттомолдоры чын болгонын ӧй кӧргӱзет. Баштап тарый ол бойыныҥ мындый баштаҥкайыла јамылуларга кӧп барган. Бир сананзаҥ, ӧзӱмдердиҥ микроразмножениези деп куучындап турган кижини угар ла кижи угар, оныҥ ӱстине бистиҥ кату ар-бӱткендик тергееде. Је ол јылдарда Шабалин аймакты ченемелдӱ башкараачы Анатолий Соколов башкарган. Ол бу кижиниҥ тургускан амадузынаҥ јана баспазын, иштеер бийик кӱӱнин сезип, ого јӧмӧшкӧн. Оноҥ бери ӧткӧн јылдар Василий Нарановтыҥ чын јолдо турганын, аймактыҥ администрациязы ого ӧйинде болуш јетирип баштаганын иле кӧргӱзет. Мында алынган ӱрен картошконы Москвадаҥ ла ӧскӧ дӧ тергеелердеҥ келип алгылайт. Бу башкараачыга башкарткан ӧмӧлик эмди де алдына јаан амадулар тургузат. Олор бӱдерине бир де алаҥзыбайдым.\nӦзӱмдердиҥ микроразмножениезиниҥ тӧс јериниҥ презентациязы база ӧткӧн. Ол Шабалин јуртта, бу кооператив турган јерде болор. Баштапкы алтамла маала ажы чеберлейтен тудумдар тудулар. Тургуза ӧйдӧ олор тудулат. Оны ээчий лабораторный бӧлӱктер, теплицалар, административный туралар ла гаражтар тудулар. Адакыда, тургуза ӧйдӧ иштеп турган тура јаҥыртылар. Лабораторияны тӧзӧӧринде ле оны иштедеринде Горно-Алтайсктыҥ государственный университеди јӧмӧжӧр.\nТеплицаларда отургызылатан пробирочный материал јаандаган соҥында, республиканыҥ јурт ээлемдерине садылар. Мындый лаборатория тӧзӧлгӧн кийнинде, университеттиҥ преподавательдери ле студенттери шиҥжӱ иштерди эмдиги ӧйдиҥ айалгаларында ӧткӱрер аргалу болор.\nГорно-Алтайсктыҥ университединде ӧзӱмдердиҥ клонированиези аайынча биотехнологический лаборатория тӧзӧлӧр. «Туулу Алтайдыҥ ӱрендери» билим-производственный биригӱ» деген СППК-да тӧзӧлӧтӧн лаборатория ӧзӱмдердиҥ микроразмножениези аайынча иштеер. Анда ла тудулатан тепличный комплексте кандый да оорулар јок ӱрен картошко ӧскӱрилер. Горно-Алтайсктагы комплексте садово-јиилек ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр лӧ ийне бӱрлӱ чаалдар ӧскӱрилер. Пробиркаларда ӧскӱрерге турган ӧзӱмдер: яблонялар ла грушалар, мӧштӧр лӧ карагайлар, алтын тазыл ла женьшень, мешкелер ле картошко.\nБу иштер кидим ӧдӱп барган соҥында, јыл туркунына бастыра кандый да оору јок 1500 тонна ӱрен картошко, 120 тонна мешке, 60 муҥ чаал ла 30 тонна алтын тазыл ла женьшень алары темдектелет.\n«Туулу Алтайдыҥ ӱрендери» билим-производственный биригӱ» деген СППК он јылдаҥ ажыра Тӱштӱк-Сибирьдиҥ билим-шиҥжӱ институттарыла, университеттериле јуук колбуда иштеп турган эмтир. Кооператив Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ јӧмӧлтӧзиле тергеебистиҥ эмчиликтерин, садиктерин картошколо, капустала, морковьло, свеклала јеткилдейт. Ол јӱк ле 2016 јылда республиканыҥ бюджетный организацияларын 69 тонна маала ажыла јеткилдеген болзо, 2017 јылда бу тоо 230 тоннага јеткен. 2018 јылда кооператив тергеебистиҥ эмчиликтерин, школдорын ла садиктерин 400 тонна маала ажыла јеткилдеген. 2019 јылда бу СППК республиканыҥ бюджетный организацияларын маала ажыла толо јеткилдеер амадулу.\nКооперативке кирип турган јурт ээлемдер он беш јылдыҥ туркунына элитный ӱрен картошко ӧскӱредилер ле «Биогумус» деп органический удобрение эдип чыгарадылар.\nТеплицаларда ӧскӱрилген чаалдар ла рассадалар республиканыҥ агропромышленный комплексиниҥ предприятиелерине аткарылар. Оныҥ шылтузында јурт ээлемниҥ мешке, ускум ла ӱрен картошко ӧскӱрер јаҥы ууламјылары тӧзӧлӧр. Анайда ок эм ӧлӧҥдӧрдиҥ промышленный производствозы. Бу бастыра алынган продукция јаҥыс ла Россия ичинде эмес, је анайда ок ӧскӧ дӧ ороондордо јаан суруда болор. Бу иштерге одустаҥ кӧп крестьян фермер ээлемдерди ле кооперативтерди јилбиркедери темдектелет. Ишчилердиҥ тоозы 250-ге једе берер деп чоттолот. Бу темдектелген иштер бӱдӱп баштаган соҥында, озолондыра чоттолгоныла, јыл туркунына алынатан кирелтениҥ кеми 250 миллион салковойго једер.\nТургуза ӧйдӧ кооперативте 30-таҥ кӧп улус иштейт. Кооперативтиҥ маала ажы Чамал, Шабалин ле Улаган аймактардыҥ јалаҥдарында отургызылат.\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ јӧмӧлтӧзиле картошко јуунадар комбайн ла оноҥ до ӧскӧ техника алынган.\n«Туулу Алтайдыҥ ӱрендери» билим-производственный биригӱ» деген СППК-ныҥ «Ӧзӱмдердиҥ микроразмножениезиниҥ тӧс јери» деп адалган инновационный ӱлекери Алтай Республиканыҥ инвестиционный ӱлекерлериниҥ тӧртинчи јарымказыныҥ јеҥӱчили болуп чыккан. Айдарда, тергеениҥ јурт ээлем аайынча министерствозынаҥ да, аймактыҥ администрациязынаҥ да јӧмӧлтӧ-болуш мынаҥ да ары улалар ла бу кооператив темдектеп алган амадуларына јединер деп иженери ле јолыгар ачык болзын деп айдары артат.


Мал-аштыҥ чокым тоозын алар иш ӧдӧт - altaicholmon\nМал-аштыҥ чокым тоозын алар иш ӧдӧт\nРоссия Федерацияныҥ «Ветеринария керегинде» федерал јасагы аайынча мал-аштыҥ ла кижиниҥ текши југуш ооруларын таркатпас, онойдо ок мал-аштыҥ југуш оорулары табылып ла таркап турган шылтактарды илелеер амадула мал-аштыҥ идентификациязын ла олорды чотко тургузарын ӧткӱрери некелет. Онойдо ок «Ветеринария керегинде» федерал јасакка 2015 јылда эдилген кубулталарла, мал-аштыҥ ороон ичинде ары-бери јӱрӱшкени «Меркурий» федерал государственный јетирӱлик системада кӧрӱлер, мал-аш керегинде документтер дезе электрон бӱдӱмде болор учурлу деген некелте тургузылган.\nБистиҥ тергееде бу јаан ла каруулу иштиҥ ӧдӱп турганы керегинде эрмек-куучын Алтай Республиканыҥ ветеринарияныҥ Госветинспекцияла јаба комитединиҥ председатели Айдар ТОДОШЕВЛЕ ӧдӧт.\n—Айдар Петрович, идентификация эмезе чипирование деп оҥдомолдор керегинде јартап берзеер…\n—Мал-аштыҥ идентификациязы — ол мал-ашка идентификациялык (эмиссионный) таҥма-номер берери. Ондый таҥмалу мал-аш Бирлик электрон системаныҥ базазына кийдирилет. Идентификация эдилер тушта таҥманыҥ электрон эп-аргалары тузаланылат: терениҥ алдында јӱрер чиптер ле кулактагы биркалар. Эмиссионный таҥмалар ончо мал-ашка эдилет. Тогус цифралу биркалар јаҥы чыккан мал-ашка тургузылат. Олордыҥ кажы бӱдӱминеҥ (кой бо, јылкы ба эмезе уй ба) камаанду бир канча чокым темдектелген ӧйдӧҥ олорго таҥмалар тургузылар учурлу. Кайда да такыптаҥ туштабай турган мындый номерлерди Россия Федерацияныҥ Росјуртээлемшиҥжӱзи берип јат. Биркаларда сканерлерле кычырар аргалу штрих-кодтор бар. Сканерлер «Ийделӱ Алтай» деп программа аайынча чыгарылган 2,4 млн. салковойго алынган.\n—Кандый мал-ашка, кандый тындуларга электрон таҥмалар (идентификация) тургузылат?\n—Россия Федерацияныҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ 2016 јылдагы јакарузыла, идентификация эдилип, чотко тургузылатан тындулардыҥ, мал-аштыҥ тооломы јарадылган. Ого јылкы мал, уй-мал, аҥдар, тӧӧлӧр, айылдыҥ куштары, ийттер, кискелер, чочколор, кроликтер, албалу тындулар, адарулар, балыктар кирет.\nАйдарда, айылдыҥ тындуларын, мал-ажын азырап турган улуска ла аргачылык јурт ээлемдерге мал-ажыныҥ ла бойлорыныҥ су-кадыгын корулаарга, онойдо ок мал-ажын јалтаныш јогынаҥ ары-бери тартып, садып, толыжып јӱрерге, олорды электрон эп-аргала таҥмалап аларын кичеер керек. Мал-ажыныҥ ээзи болуп регистрация эдерге, мал-ажын таҥмалап, чотко тургузарга аймактардагы ветеринар службаларга баштанар керек.\n—Бистиҥ тергеениҥ географиялык айалгазы бу ишке база аҥылу некелтелер эдип турган болбой?\n—Алтай Республика ӱч государстволо (Казахстан, Монголия ла Китай) гран-кыйулу, онойдо ок ороонныҥ тӧрт тергеезиле гранду болуп јат. Айдарда, мал-аш ажыра југуш оорулар таркаар чочыду јаан. Темдектезе, Монголиядаҥ ящур деп југуш оору — биске, бистеҥ дезе ороонныҥ ӧскӧ тергеелерине таркаардаҥ айабас. Ондый јеткер болбозын деп, Россия Федерацияныҥ јурт ээлем аайынча министерствозы Россия Федерацияныҥ јеринде ветеринария јанынаҥ тергеелик иштер (регионализация) ӧткӱрериниҥ ээжилерин јараткан, ондо мал-аштыҥ чокым ооруларыныҥ тооломы берилген. Регионализацияныҥ программазына ороонныҥ кӧп тергеелери кирген, ол тоодо коштойында Алтай край, Башкортостан, Новосибирск ле Кемерово областьтар.\nБу программа аайынча бистиҥ тергееде ящур оорудаҥ мал-ашка кыйалтазы јоктоҥ вакцинация эдери некелет. Бис вакцинацияны јӱк ящур таркаар чочыдулу Кош-Агаш аймакта ӧткӱрерине јараду алганыс. Је Росјуртээлемшиҥжӱ бисти текши тергеениҥ мал-ажына идентификация ӧткӱрип, вакцинация эдилбеген мал-аш «ару» тергеелерге барбазын деп, ончо јетирӱлерди «Меркурийге» аткарар некелте эткен. Вакцинация акча тӧлӧттирбезинеҥ эдилет. Идентификациялык таҥмазы јок мал-ашка вакцинацияны акча тӧлӧттирбезинеҥ эдер арга јок.\n—Мал-аштыҥ ла кижиниҥ текши југуш ооруларын таркатпазы — ол идентификация ӧткӱрер иштиҥ јӱк бир амадузы. Оныҥ база кандый јакшы аргалары бар, Айдар Петрович?\n—Идентификация ӧткӧн лӧ јетирӱлери текши электрон базага салылган мал-аш керегинде јетирӱлерле тергеениҥ јурт ээлем аайынча министерствозы тузаланар аргалу. Крестьян-фермер ээлемдерге, јуртээлем-производственный кооперативтерге (СПК-лар) ле таҥынаҥ аргачыларга субсидиялар берерге, олордыҥ мал-ажыныҥ тоолоры керектӱ болуп јат. Алдында ол статистикалык јетирӱлерди чаазын документтердеҥ аларга келишкен болзо, эмди мал-аштыҥ чокым тоозы бирлик электрон базада салылганы бу ишти јеҥилтет. Бу тооломло онойдо ок банктар, страховой компаниялар база элбеде тузаланар аргалу.\nОнойдо ок бистиҥ тергееде федерал да, тергеелик те учурлу јолдордо мал-аш автомобильдердиҥ алдына кирип, олорло табарыжып, авариялар болуп турган учуралдар кӧптӧгӧн. Айдарда, кажы кижиниҥ, фермердиҥ мал-ажы јолго чыгып, јеткерлӱ учуралдыҥ шылтагы болгонын јартаарга, ол мал-аш электрон таҥмалу болгоны эптӱ эмей.\nКандый бир мал-аш јылыйган болзо, эмезе уурылар болгондо, мал-аштыҥ ээзин табарга јеҥил болор. Југуш оорулар табылганда, ветеринар врачтар, клиникалар ла лабораториялар ортодо тӱрген колбу тудуп, јетирӱлерле ӱлежерге эптӱ. Мал-ашты ӧскӧ ороондордыҥ, озо ло баштап Евросоюзтыҥ ороондорыныҥ грандары ажыра калыктар ортодогы тургузылган стандарттарла апарар арга база берилип јат. Чип-таҥмаларды ла электрон документтерди солып, кубултып ийер арга јок. Онойдо ок чаазын документтерле чилеп, электрон документтерле куурмакту керектер эдер арга база јок болот.\n—Ээзи јок јӱрген ийттер, кискелер анчада ла бистиҥ калабыста кӧп туштайт. Олор југуш оорулар таркадар чочыду эдип тургандарыла коштой, темдектезе, ийттер улуска, анчада ла оогош балдарга табарып, шыркалап та турулар. Кезик ээлер оорый берген ийттерин, кискелерин тышкары таштап ийедилер. Идентификация эдилген соҥында, улустыҥ бойыныҥ туткан тындулары учун каруузы тыҥыыр болбой?\n—Россия Федерацияныҥ «Тындулар тударында каруулу болоры керегинде» 498-чи номерлӱ федерал јасагы айылдыҥ тындуларына, кискелерге ле ийттерге келижет. Горно-Алтайск кала олордыҥ идентификациязын ӧткӱрерге чиптер садып аларына 500 муҥ салковой чыгарган. Эмди бу ла јайда эл-јонныҥ ийттерине ле кискелерине акча тӧлӧттирбезинеҥ чиптер тургузылары темдектелет. Бу иш элбеде ӧткӱрилген кийнинде јошкын ийттердиҥ, кискелердиҥ тоозы астаар деп иженели.\n—Идентификация эдер иш кандый бӱдӱм јурт ээлемдерде (СПК-ларда ба, айса болзо, таҥынаҥ улуста ба) эрчимдӱ ӧдӧт?\n—Бу ишти чыҥдый ӧткӱрери јаан ээлемдерге: јуртээлем-производственный кооперативтерге, укту мал-аш ӧскӱрип турган ээлемдерге, кӧп мал-ашту крестьян-фермер ээлемдерге тыҥ керектӱ. Идентификациялу мал-ашла садыжары, толыжары, олорго субсидия алары эптӱ ле тӱрген болуп јат. Јаскыда идентификация эдер иш кӧп мал-ашту ээлемдерлӱ Шабалин, Кан-Оозы, Оҥдой аймактарда эрчимделген. Ветеринар службаныҥ специалисттерине кӧп иштеерге келишкен. Је таҥынаҥ болушту ээлемдерде (ЛПХ) бу иш когыс ӧдӧт деп айдар керек.\nКичӱ изӱ айдыҥ тал-ортозына јетире республикада текши мал-аштыҥ 70,8 процентине индентификация эдилген. Аймактарла алзабыс, Кан-Оозы аймакта мал-аштыҥ 97,4, Оҥдой аймактыҥ 84,3, Шабалин аймактыҥ 67,1 проценти электрон таҥмалар алган. Бу иш мынаҥ да ары улалар. Мал-ажына электрон таҥмалар эттирткени мӧрлӱ ле астамду деп, тегин эл-јон оҥдоп-билип, бу иште туружар деп иженедис.\n—Эрмек-куучын учун быйан. Јаан ла каруулу иш једимдӱ ӧтсин, Айдар Петрович.\nОйдой аймакта «Теньгинский» јуртээлем-производственный кооперативтиҥ, укту мал-аш ӧскӱрер заводтыҥ баш зоотехниги:\n—Бистиҥ ээлемниҥ мал-ажын чипировать эдери 2010 јылдаҥ бери ӧткӱрилет. Озо баштап быјылгы чыккан бозуларды, оноҥ јоон уй-малды чипировать эткенис. 2019 јылда дезе бастыра аҥдарга, јылкыга ла койлорго чиптер тургустыс. Эмди чиптерлӱ јоон уй-малдыҥ тоозы — 1800, аҥдардыҥ тоозы — 2000, јылкыныҥ тоозы 700 ле койлордыҥ тоозы 3000 тын болды.\nМал-ашка чиптер тургузары кооперативке керектӱ болуп туру. Мал-ажысла јаҥыс ла Алтай Республиканыҥ ичиндеги ээлемдерле садыжып, толыжып турган эмезис, ороонныҥ ӧскӧ дӧ тергеелериле иштейдис. Нениҥ учун дезе СПК 2009 јылда укту мал-аш ӧскӱрер заводтыҥ статузын алынган. Кооператив ак башту казах укту уйлар ла букалар, алтае-саянский укту «Теньгинский» аҥдар ӧскӱрет ле садат. Онойдо ок Горно-Алтайский укту койлор ӧскӱрип туру. Эмди бистиҥ кооператив укту мал-аш ӧскӱрип, Алтай Республиканыҥ ла ӧскӧ дӧ тергеелердиҥ јурт ээлемдерин јеткилдеп турган баш ээлем болуп јат.\nЈуртээлем-производственный кооператив онойдо ок мал-аштыҥ Алтай Республика да ичинде, Сибирьдеги федерал округта да ӧткӱрилип турган кӧрӱлеринде эрчимдӱ туружат. Оныҥ да учун мал-ашка чиптер тургузары ла вакцинациялар ӧткӱрери керектӱ болуп туру. Бӱгӱнги кӱнде В. Г. Шадринге баштаткан кооперативтиҥ специалисттери укту мал-аш ӧскӱрер ишти эрчимделтип, мал-аштыҥ тоозын кӧптӧдип турулар. Јылдыҥ сайын јуртээлем продукцияны садары ла оныҥ чыҥдыйын јарандырары база эрчимделип јат.\nкрестьян-фермер ээлемниҥ јааны:\n—Чиптер, биркалар эдери СПК-лардый, укту мал-аш ӧскӱрип турган кооперативтердий јаан ээлемдерге тузалу да, керектӱ де деп сананадым. Олор мал-ажын тергеелерле де, ӧскӧ дӧ ороондорло садыжып та, толыжып та јат. Онойдо ок олор государстводоҥ мал-ажыныҥ кӧп тоозынаҥ камаанду субсидияла болуш акча да алгылайт.\nАс-мас мал-ашту крестьян-фермер ээлемдер, таҥынаҥ болушту ээлемдер чиптер тургузарын тыҥ ла керексибей турулар. Нениҥ учун дезе, чиптерди, биркаларды бойыҥныҥ акчаҥа садып алар керек. Ас тоолу мал-ашка субсидия берилбей де јат, темдектезе, уйларга субсидия аларга, олордыҥ тоозы 30 тыннаҥ кӧп болор учурлу. Оноҥ бистиҥ иштеп алган јуртээлем сырьены государство садып аларын кичеебейт. Кӧбизинде ле ичкери јерлердеҥ ортокчылар келип, јеҥил баала садып алала, баазын канча катапка бийиктедип, бойлоры кирелте аладылар. Јӱк ле Алтай крайдаҥ бир аргачы бойы келип, торбоктыҥ эдин эмеш бийик баага алып туру. Тӱктиҥ бир килограммыныҥ баазы быјыл јӱк 35 салковой болуп калган, былтыр дезе 60 салковой болгон.\nБаза бир сурак турат. Мал-ашты садуга апарарга, мал-аш сойор аҥылу јерде сойдырар керек. Је ондо сойгоны учун акча алып јат. Оныҥ баазы мал-ажыҥды ӧскӱрген чыгымыҥнаҥ да кӧп боло берет. Јурт ээлемдерде иш ай-кӱннеҥ, ар-бӱткенниҥ айалгазынаҥ, рыноктыҥ суруларынаҥ ла баалардаҥ камаанду ине. Оныҥ учун бу ишти јеҥил деп айдар арга јок.


Кеендиктиҥ кайкалы, јӱрӱмниҥ тыныжы - altaicholmon\nКӧрӱде башка-башка ууламјыларла, темдектезе, той балкашла, кийисле, самын белетеериле, бӧскӧ јураарыла, графикала, ӧскӧ дӧ эп-аргаларла иштеп турган јайаан јайалталу 15 ус эрчимдӱ турушты.\nКӧрӱге чыгарылган той балкаштаҥ белетелген эдимдер башка-башка эп-сӱмеле белетелген. Бу ууламјыда бойыныҥ иштериле јуулгандарды Сергей Кергилов, Игорь Аргунов ло Софья Корчуганова, Анна Рябова ла Светлана Кокосова таныштырды.\nСергей Кергилов кӧп јылдардыҥ туркунына той балкаштаҥ јӱзӱн-башка айак-казанды белетеер байлык ченемелдӱ ус ла бу школдо јаан класстардыҥ ӱренчиктерин той балкашла иштеерине ӱредет. Бу устыҥ јайаандык иштериниҥ тӧзӧгӧзинде алтай албатыныҥ кулјалары. Оныҥ белетеген вазалары ла јӱзӱн-башка айак-казаны су-алтай ӧзӧктӱ.\nХоллдыҥ чике бажында столдо эки јайаан јайалтаныҥ, Игорь Аргуновтыҥ ла Софья Корчуганованыҥ, белетеген эдимдеринеҥ кӧрӧӧчилер кӧстӧрин алып болбойдылар.\nИгорь јапшырып јазаарыныҥ (лепка) урокторын ӧткӱрет.Чӧлӧӧ ӧйдӧ той балкашла јилбиркеп иштеп, јети јылдыҥ туркунына јаан једимдерге јеткен деп айдар керек. Оныҥ белетеген вазаларыныҥ јаражын, айактарын дезе тургуза ла колго алар кӱӱниҥ келер. Софьяда бу бӧлӱкте аҥылу ӱредӱ јок то болзо, је той балкаш эдимдерди кееркедип јураарында ого једери јок ошкош.\nИгорьдыҥ ла Софьяныҥ кӧрӱге тургускан айак-казанын јажыл јастыҥ темазы бириктирет. Јаҥы ла јайылып јаткан маралдыҥ чечектери, вьюнныҥ ла настурцияныҥ бой-бойыла колболышкан саптары јуралган эдимдердиҥ сӱрлӱзин, јаркындузын! Чын ла јаскы кӱӱ, кожоҥ бу эдимдерде.\nИгорь ончо улуска, школдыҥ башкартузына, ӱредӱчизи Сергей Ивановичке, ӧмӧ-јӧмӧ кожо иштеп јаткан Софьяга јаан быйанын айтты. Оныҥ айтканыла, ол эдимдерди белетеериле иштеерде, Софья олорды башка-башка эп-сӱмеле кееркедет. Бу эки јииттиҥ баштап алган ижинде амадулары јаан. Јуук ӧйдӧ олор база мындый јилбилӱ кӧрӱлерди белетеер кӱӱндӱ.\nБу кӧрӱде турушкандардыҥ кажызы ла байлык ченемелдӱ, аҥылу кӧрӱмдӱ, бойыныҥ ижиниҥ јаркынду устары. Онызын олордыҥ кӧрӱге чыгарылган јайаан иштери лапту керелейт.\nАнна Рябова бу ла школдо јураарыныҥ урокторын ӧткӱрет. Је бойы дезе той балкашла иштеерге јакшызынат, бош ӧйин бу ижине берет. Оныҥ скульптуралары база танылу ла аҥылу. Аннаныҥ агаш вазаларыныҥ ортозынаҥ агаш аразыныҥ ээлери карап тургандый.\nСветлана Кокосованыҥ той балкаштаҥ эткен эдимдери Елена Ерохинаныҥ кийис сумкаларыныҥ, Ольга Саватованыҥ торко арчуулдарыныҥ ортозында ондый эптӱ ле јаркынду кӧрӱлет.\nАды јарлу устар Каламбина Желтковская ла Айдана Тадыкина кийистеҥ эткен эдимдериле таныштырдылар. Айдананыҥ кебизине јилбӱӱ јаан болгон. Ол оны Пазырыктаҥ чыккан кулјала кееркеткен. Бу устыҥ ижиниҥ ууламјызы – этнокебистер ле Пазырыктаҥ табылган кебистерди орныктырары.\nЕлена Ерохина кӧрӱге кийистеҥ белетеген сумкаларын, пэчворк ууламјыла белетеген јууркандарын, наадайларын, коручыл наадайларын ла этнонаадайларын экелди, бу эдимдер башка-башка ороондордыҥ культураларын бириктирет. Еленаныҥ айтканыла, ол озо ло баштап графикалык живописец, ӱредӱчи ле оноҥ дезе наадайларла иштейт. Колдыҥ, јӱректиҥ јылузыла белетеген јууркандарда куулгазын ийде бар. Ол кижини токынадар, амырадар аргалу. Наадайлар база таҥынаҥ башка куулгазын телекей. Славяндардыҥ коручылдары болгон наадайларды ол азыйгы ла ээжиле, чӱм-јаҥла белетеп јат.\nОльга Саватова калганчы ӧйдӧ той балкашла иштеер студияга јӱрӱп баштады. Бу иштиҥ аҥылузын ол јакшы билер. Той балкашла иштеерге Ольганы Игорь ло Софья ӱредет. Ольга кийисле де, торко арчуулдарла да иштеп турган ус деп, эл-јон јакшы билер. Билерине болорзынбай, ол оноҥ ары ичкери бедиренип, ченеп барып јатканы јарамыкту.\nДмитрий Берегошев агашла узанат. Кӧрӱде оныҥ белетеген экспозициялары сӱрекей солун. Агаштаҥ эткен эдимдеринде ар-бӱткенниҥ, оттыҥ ийдези бар, олор чек ле тирӱ, ӧзӧгинеҥ јарык ла јылу келип тургандый.\nВитринада Алена Сидорованыҥ кееркеде јураган наадайларыныҥ јаражын! Марина Стародубцева, Таисия Менигечева ла Светлана Козловцева балдардыҥ јуранар школыныҥ ӱредӱчилери. Олор кӧрӱге бойлорыныҥ јуруктарын тургусты. Марина дизайнныҥ ӱредӱчизи, кӧрӱге бойыныҥ графикалык постерлерин тургускан. Бӱгӱнги кӱнниҥ интерьерине оныҥ экспозициялары сӱреен эптӱ келижеринде алаҥзу јок. Маринаныҥ авторлык графиказын, темдектезе, агаш, чаазын ла ӧскӧ дӧ эдимдерди кееркедерге тузаланарга јараар. Таисия дезе маралдыҥ чечектегенине учурлалган јуруктарыла (акварель) таныштырды.\nСветлана Козловцева ар-бӱткенде ӧдӱп турган кайкал кептӱ куулгазын кубулталарды јурап, база кӧрӱге тургускан. Кӧрӱниҥ ууламјызы башка да болзо, је бу јуруктар (живопись) сӱрекей эптӱ келижип, бойыныҥ јерине тура берди.\nБалдардыҥ јуранар школыныҥ директоры Наталья Романенко солун кӧрӱниҥ туружаачыларына, онойдо ок кӧрӧӧчилерге јаан быйанын айтты. Јайаан јайалта, јайаандык кӧрӱм, кӧӧрӧм кӱӱн-тап шак бу устарды бириктирет. Ол бойыныҥ куучын-эрмегинде Игорь Аргуновтыҥ, Светлана Кокосованыҥ ла оноҥ до ӧскӧлӧриниҥ белетеген ле кӧрӱге чыгарган эдимдерин бийик баалады.\nБу школдо ӱренип турган балдарга сӱрекей тузалу кӧрӱ деп айдарга јараар. Олорго јозок алгадый, ӱренгедий јарамыкту кӧдӱриҥи. Бойыныҥ ижиниҥ устарын ла ӱредӱчилерин бириктирген кӧрӱ мынаҥ ары улалар деп иженер керек.


Бичиичи, журналист јерлежис — оморкодубыс - altaicholmon\nБичиичи, журналист јерлежис — оморкодубыс\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газетте кӧп јылдардыҥ туркунына једимдӱ иштеп јаткан Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы, Алтай Республиканыҥ нерелӱ журналисти, ченемелдӱ корреспондент Н.Б. Бельчекованыҥ ады-јолы танылу, бичимелдери јилбилӱ, чӱмдемелдери солун деп, эл-јон, кычыраачылар јакшы билер.\nБичиичи Нина Бельчекованыҥ 2016-2017 јылдарда «Турна-Тууныҥ ээзи» деген јаҥы чӱмдемелиниҥ ӱзӱктери газетте јарлаларда, кычыраачылар сӱрекей соныркап, улалганын энчикпей сакып, бир тынышла кычырып туратан. Јерлежистиҥ чӱмдемелин бис бойыс та јилбиркеп кычырган эдис. Быјыл тӧрӧл газедис јӱс јылдыгын темдектеп јадарда, Нина Баштыковнаныҥ јӱрӱмдик ле јайаандык јолын тереҥжиде кӧрӱп, бичиир деп шӱӱдис.\nОл 1953 јылдыҥ кочкор айыныҥ 24-чи кӱнинде Экинур јуртта чыккан. 1970-1975 јылдарда Горно-Алтайскта пединституттыҥ физико-математикалык факультедин једимдӱ божодып, Улаганныҥ, Балыкчыныҥ, Кан-Оозыныҥ, Экинурдыҥ школдорында ӱредӱчи болуп иштеген. Оныҥ кийнинде 1984-1987 јылдарда Москвада М. Горькийдиҥ адыла адалган Литературный институтты заочно ӱренип божоткон. 1981 јылдаҥ ала бӱгӱнге јетире «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ корреспонденти болуп, ак-чек иштеп јат. Ол бир канча прозалык јуунтылардыҥ авторы: «Мӧш не керегинде шуулайт», «Јорук», «Чечектер имдежет», «Куулгазынду тууларда» ла о. ӧ.\nЧенемелдӱ журналист, бичиичи ада-энезиниҥ, ака-карындаштарыныҥ, айдарда, текши албатыныҥ да јадын-јӱрӱмин јакшы билер. Олордыҥ салымы, ӧткӧн јолы муҥдар тоолу теп ле тегин улустыҥ јӱрӱминдий ок, је ондый да болзо, аҥылузы бар эмей. Нина Баштыковнаныҥ адазы колхозтыҥ баштапкы тискинчизи болгон. От-калапту јуудаҥ эзен-амыр јанып келеле, комбайнер, кузнец, койчы болуп, ижин каруулу бӱдӱрген. Сӱрекей иштеҥкей, чыйрак кижи болгон. Айылдаштарына, јерлештерине ус колду ӧрӧкӧнниҥ јаан болужы јеткен: каду-эш эдип, казан-айагын каҥдап јазайтан, чалгыны таптаар ла оноҥ до ӧскӧ иштерди бир де кӱчсинбейтен. Энези колхозто кату-кабыр иште иштеп јӱреле, эрте божогон. Нина Баштыковнаныҥ эјези Ирина Баштыковна Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы, ол Экинурдыҥ эл-јоны, јерлештери, билези керегинде кӧп бичиген. Бичимелдериниҥ кезиги «Экинур тӱӱкилик ӧзӱмниҥ јолында» деген бичикте јарлалган.\nРФ-тыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, јурттыҥ баш библиотекари болуп иштеген Г.К. Тышкышева: «Салымыныҥ јолын таап, јайаандыгыла јӱретени — јаан ырыс. Кандый да кӱч болгон болзо, Нина Бельчекова акту бойыныҥ јолын ачып алган» — деп бичиген. «Јайалталу литератор-прозаик, журналист Нина Бельчекованыҥ бичиктери аҥылу, јилбилӱ, кычырарга солун» («Экинур тӱӱкилик ӧзӱмниҥ јолында»).\nНина Баштыковнаныҥ «Турна-Тууныҥ ээзи» деп чӱмдемелинеҥ ол ар-бӱткенниҥ учурын, албатызыныҥ јӱрӱмин бастыра јанынаҥ билер прозаик-бичиичи деп кӧрӧдис. Оныҥ тӧс геройы Бӧдӱ деген эмеген јаҥыскан артып, јаҥысканзырабай, ар-бӱткенле куучындажып јӱрет: Кан-Кереде кушла, теҥериле, куйунла, мал-ажыла, ийди-кискезиле, о. ӧ. Бӧдӱниҥ јӱрӱми кӱч те болгон болзо, је јӱрӱмди јӱрерге кандый да ӧйдӧ ижемјизин јылыйтпаган. Ижемји болгон до, болор до. Бу учуралда И. Белековтыҥ «Бийик бол, кижи» деген ӱлгери санааҥа кирер. Бӧдӱни јаткан јери корулап-чеберлеп јӱрет. Оныҥ ӧбӧгӧни Кан-Кередениҥ эжин адып салган эмтир. Је оныҥ кийнинеҥ Бӧдӱ эмеген јаҥыскан артат.\n«Турна-Тууныҥ ээзи» деген чӱмдемел јаанга-јашка јӱрӱмнеҥ баалу не де јок деп јартап, чокымдап айдат. Бу чӱмдемел кычыраачыны санандырар деп айдар керек. Јӱрӱмде јастырбаска, јакшыны бойына алып, јаманды туураладып јӱрзе артык деп, чӱмдемелдиҥ база бир учурын темдектеерге јараар.\nЈиит уул Байрамныҥ Бӧдӱге болужы једерде, ӧрӧкӧн сӱреен сӱӱнет: јер ӱстинде јакшы улус јаман улустаҥ кӧп деп сананат. Бӧдӱ ол јиитке: «Турна-Тууныҥ ээзи Кан-Кереде болор, онызын билип јӱригер, јиит улус. Јаман неме кылынбагар, тайга-ташка кӧп чыкпагар, аҥ-кушты кырбагар» — деп јакыйт. Бӧдӱ јаткан јериниҥ кажы ла јыраазын јакшы билер, ол мында јайы-кыжы јаткан. Оныҥ учун бу јер ого баалу. Је јаҥы кӧрӱмдӱ улус табылып, јаҥы ӧй келген. Ол јаткан јерин арай ла блаадып ийбеген, карын, уулы келип, аайы-бажына чыккан. Бӧдӱ мында улус амырап, су-кадыгын орныктыратан јер эдерис деп айтканына сӱрекей сӱӱнген. «Мен де иштеп јӱрер эдим» — деп, Бӧдӱниҥ айтканы јӱрӱмде бийик санаа, јаан амаду бар, кижиге тузалу керек эдилер деп ижемји берет.\nБистиҥ јеристе, тергеебисте улустыҥ су-кадыгын орныктыратан санаторийлер кӧп болгон болзо, албатыга тузалу, јарамыкту болор эди.\nЈаҥы ӧйди јӱк ле бойына тузаланарга турган улус табылып келет (Метрей). Олорды керек дезе ар-бӱткен де сезип, јаратпай турат. Онызы «Турна-Тууныҥ ээзи» деген чӱмдемелдеҥ јарт кӧрӱнет: Кан-Кереде Метрейдиҥ кӧзине тебет.\nБӧдӱ эмеенниҥ јӱрӱминеҥ кандый да уур-кӱчтерди ӧдӱп чыгар ижемји бар, јакшы керектер кӧп, ичкери јӱрӱмге амадулар ачат деп, чӱмдемелдиҥ авторы, каламы курч бичиичи Нина Бельчекованыҥ албатызын сананып бичигени оморкодулу.\nЈеҥил эмес ижерде једимдерер улалзын. Айыл-јуртыгарга, алкы бойорго јӱзӱн алкыжыс јетсин.\nС. АЙДАРОВА, С. МАНТЫШЕВА, Т. КУДАЧИНА


Инфоурок › Другое ›Тесты›8-чи класстардыҥ ӱренеечилерине зачёттын сурактары.\nМБОУ « Актельская оош им.М.В.Карамаева»\n8-чи класстардыҥ ӱренеечилерине\nАкjол jурт , 2016\nI. Оҥдомолдорго толо каруу берер:\n1.Кай чӧрчӧк -\n2. Кай чӧрчӧктиҥ кееркедим эп-аргаларын темдектеп, јартап айдып беригер:\n3.Атту-чуулу кайчыларды тоолоп беригер:\n4. «Маадай-Кара» деп, кай чӧрчӧкти кем кайлаган?\n5.Ӧй лӧ телкем кай чӧрчӧктӧ:\n6. Ӧскӧ јер –\n7.Тӧрӧл јер –\n10. Алыс јол –\n12.Тӱӱкилик роман –\nII. Чын каруу талдагар:\n1.«Кызалаҥду јылдар» деген тӱӱкилик романныҥ авторы кем?\nа) Л.В.Кокышев б) А.О.Адаров в) И.В.Шодоев\n2.Јаш баланыҥ ыйын кандый куш токтодып турган?\nа) агунак б) улу в) кӱӱк\n3.Тарыктыҥ улуныҥ ады кем?\nа) Тӧдӧкӧ б) Тузагаш в) Карчага\n4. «Чак!» деген сок јаҥыс сӧсти элдеҥ озо кем јетирди?\nа) Обо јайзаҥ б) Тӱӱкей в) Бӧкӱре\n5.Баштапкы калапту согуш кандый јерде ӧткӧн?\nа) Чарас ичинде б) Кара-Сууда в) Соок-Сууда\n6.Оныҥ јӱзи толун айдый тегерик, јараш, тоны кандый да чаҥкыр канаттарлу эмтир. Бу кемниҥ сӱр-кебери?\nа) Јинји б) Јаҥар в) Сырга\n7.Айлу-кӱндӱ теҥерим ару турзын, агаш – ташту Алтайым тынным алзын! – деп, кыйгырала бийик кайаныҥ ӱстинеҥ кандый батыр калып ийген?\nа) Чече б) Тузагаш в)Омбо јайзаҥ\n8. ….сары иркиттердеҥ бӱткен батыр. Оныҥ сыны он эки карыш, кӧкси јоон, балтырлары таштый кату. Бу кажи баатырдыҥ јурамалы?\nа) Чече б) Тӧӧдӧкӧ в) Карчага\n9. Ӱч теҥери ол тӱбиле, ай канату куш ӧткӱрбес.\nӰч алтайдыҥ ол сыртыла, айры сынду мал ӧткӱрбес.\nа) эки кара мӱркӱт б)эки тӱҥей ат бажинча алтын кӱӱк в) эки тӱҥей кара тайгыл\n10.Ай кеберлӱ ол чырайы, айга бербес алтын кептӱ\nКӱн кеберлӱ бу чырайы, кӱнге бербес кӱмӱш кептӱ.\nа) Алтын-Тарга б) Алтын – Кӱски в) Алтайдыҥ ээзи\n11. Бу кандый учуралга келишкен јыргал?\n«Кереес казан болгой – деди,-ээй-ээй, уулдар – дийт.\nКереес јыргал болгой – деди,акар - акар, баатырлар – дийт.\nа) Кӧгӱдей- Мергенниҥ тойы б)Маадай –Караныҥ калганчы јыргалы\nIII. Сурактарга бойоордыҥ сӧстӧрӧрлӧ кару толо беригер:\n1.Кай чӧрчӧктӧ сӱр-темдектердиҥ учуры керегинде нении билеригер?\n2.Чӧрчӧктиҥ тили керегинде нении айдарыгар?\n3. Кай чӧрчӧктиҥ кееркедим эп-аргаларын темдектеп, олордыҥ учурын јартагар.\n4. «Кызалаҥду јылдар» деген романнаҥ алтай калыктыҥ јӱрӱми керегинде нени билип алдыгар? Автор оны кандый кееркедим эп- аргалардыҥ болужила кӧргӱзет?\n5.Ӧдӱп турган јуу-чактыҥ ӧйинде албаты бойыныҥ тӧрӧл алтайы керегинде кандый сӧстӧр айдып турган болгон? Бу јуу - согушта албатыны не бириктирип турган эмтир?\nНастоящий материал опубликован пользователем Ертакова Сурая Васильевна. Инфоурок является информационным посредником и предоставляет пользователям возможность размещать на сайте методические материалы. Всю ответственность за опубликованные материалы, содержащиеся в них сведения, а также за соблюдение авторских прав несут пользователи, загрузившие материал на сайт


Ајаруда — јонјӱрӱм-ишмекчи колбулар - altaicholmon\nЈонјӱрӱм-ишмекчи колбуларды аайлаштырары аайынча республикан ӱчјандай кӱреениҥ јууны тергеениҥ башкарузында ӱлӱрген айдыҥ 7-чи кӱнинде ӧткӧн.\nПрофсоюзтардыҥ «За достойный труд!» деген телекейлик кӱниниҥ кеминде болгон бу јуунды Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ молјуларын бӱдӱреечи Игорь Коршунов башкарып ӧткӱрген. Анда ӱч сурак кӧрӱлген. Баштапкы суракла Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ ишчилердиҥ ишјалыныҥ кемин бийиктедери ле улустыҥ јокту јадын-јӱрӱминиҥ кемин астадары аайынча Јарлыгын Алтай Республиканыҥ јеринде канай бӱдӱрип турганы керегинде јетирӱ эдилген.\nАР-дыҥ экономиканыҥ ӧзӱми ле ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министриниҥ ордынчызы Алтынсай Белекова РФ-тыҥ Президентиниҥ «Национальный амадулар ла Россия Федерацияныҥ ӧзӱминиҥ 2024 јылга јетире стратегический амадулары керегинде» Јарлыгыныҥ ишчилердиҥ ишјалыныҥ кемин бийиктедери ле улустыҥ јокту јадын-јӱрӱминиҥ кемин астадары аайынча бӧлӱгин бистиҥ тергееде канайда бӱдӱрип турганы керегинде јетирӱ этти.\nОныҥ айтканыла, 2019 јылдыҥ чаган-кичӱ изӱ айларында ишчилердиҥ кезик бӧлӱктериниҥ тоозы ла ишјалы аайынча кажы ла ай сайын ӧткӱрген мониторингтиҥ уч-турулталарына тӧзӧлгӧлӧнип, олордыҥ ишјалыныҥ кеми адылу категориялардыҥ ишчилериниҥ Алтай Республика аайынча орто ишјалыныҥ кемине келиштиртерин чеберлеп алары јеткилделген.\n2019 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинде болгоныла, организациялардыҥ ишчилерине текши чоттолгон ортоайлык ишјалдыҥ кеми 34534,6 салковой болгон, онызы, 2018 јылдыҥ бу ок ӧйинде болгонына кӧрӧ, 107,2 процент.\nАлтайкрайстаттыҥ јетирӱзиле, 2018 јылда бистиҥ тергеениҥ эл-јоныныҥ текши тоозынаҥ (218 муҥ кижи) 52,8 муҥ кижиниҥ кирелтезиниҥ кеми прожиточный минимумнаҥ (9752 салковой) ас болгон, олордоҥ: 27507 кижи (51,9 %) — иштеер аргалу улус, ол тоодо: 14771 кижи (53,7%) — экономикада иштейт, 10500 кижи (38,2 %) — ишјоктор. Анчада ла балдарлу билелердиҥ кирелтелер јанынаҥ айалгазы кызалаҥду. Балдарлу ла кирелтезиниҥ кеми кирелӱ 23898 биленеҥ: 8030 биле (33,6 %) кӧп балдарлу, 1500 билениҥ (6,3 %) балдарыныҥ јажы 1,5 јаштаҥ ала 3 јашка јетире, јаҥыскандыра билелердиҥ тоозы 5870 (24,6 %).\nУлустыҥ колго алып турган кирелтезиниҥ кемин бийиктедерге ле јокту-јойу јадын-јӱрӱмниҥ кемин 2024 јыл кирезине јетире ӧйдиҥ туркунына эки катапка астадарга, Алтай Республика ороонныҥ пилотный ӱлекерлер иштеп турган субъекттериниҥ тоозына кийдирилген.\nАР-дыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министриниҥ баштапкы ордынчызы Алексей Санаровтыҥ јартаганыла, пилотный ӱлекер аайынча керек-јарактарды тӧрт бӧлӱктей ӧткӱрери темдектелген. Јартап айтса, ишле јеткилдеериниҥ ле јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧниҥ бӧлӱгиниҥ јеткилдештерин аларга баштанган улус ортодо анкетирование ӧткӱрери пландалган, муниципал тӧзӧлмӧлӧргӧ 2020 јылга пландалып турган инвестиционный ӱлекерлер ле улус иштеери јанынаҥ тӧзӧлип јаткан јерлер керегинде запростор аткарылган. Тергеелердиҥ экономикалык ӧзӱми кандый камаанын јетирип турганы, эл-јонныҥ кирелтелериниҥ кемин нацӱлекерлер аайынча иш-керектердиҥ шылтузында бийиктедери јанынаҥ шиҥжӱ ӧткӱрери планга кийдирилген. Анайда ок јокту јадын-јӱрӱмниҥ кемин јонјӱрӱмдик болуштыҥ системазын ӧскӱргени ажыра астадары аайынча шӱӱлтелер белетелер, мындый јонјӱрӱмдик болуш оны керексиген улуска адылу эдилер.\nАнайда ок граждандардыҥ кирелтелериниҥ кемин бийиктедерине ле јокту јадын-јӱрӱмниҥ кемин астадарына ууландырылган керек-јарактардыҥ тергеелик пландарыныҥ ӱлекерлери белетелер. Ол тоодо финансовый јеткилдешке, тургузылган иш-јакылталарды бӱдӱрери аайынча иш-керектердеҥ кандый туза-јандыру аларга турганына база ајару эдилер.\nАлексей Санаровтыҥ айтканыла, государственный јонјӱрӱмдик болушты социальный контракт ажыра бӱдӱрериниҥ чыгымдарын јеткилдеерине 2020 јылда 316 миллион салковойдоҥ кӧп акча чыгарары темдектелген. Бу болушты јонјӱрӱмдик јӧптӧжӱ ажыра 2501 кижи алар, ол тоодо 625 кижиге — иш табарына ла ишке кирерине болужарына, 401 кижиге — профӱредӱ ӧдӧрине, 225 кижиге — таҥынаҥ аргачылык ижин ӧткӱрерин јӧмӧӧрине, 1250 кижиге — јадын-јӱрӱмниҥ уур-кӱчтерин ӧдӧрине болуш эдип.\nПрофсоюзтардыҥ чыгартулу улузыныҥ темдектегениле, Алтай Республиканыҥ эл-јоныныҥ 25 процентиниҥ кирелтезиниҥ кеми прожиточный минимумнаҥ ас, онызы текшироссиялык кӧргӱзӱнеҥ (13 %) эки катап кирезине кӧп.\nАР-дыҥ «Катастрофалардыҥ медициназыныҥ тӧс јери» деп БУЗ-та болгон бузуштарды јоголторы јанынаҥ кандый иштер ӧткӱрилгени керегинде сурак јуунда кӧрӱлерде, бу јанынаҥ јетирӱни оныҥ директоры Сергей Земцов эткен. Кӱреениҥ јуунында темдектелгениле, калганчы айлардыҥ туркунына бу учреждениеде прокуратураныҥ, иш аайынча инспекцияныҥ, профсоюзтардыҥ шиҥжӱлери ӧткӧн. Илезине чыгарылган бузуштар јоголтылып јат. Тургуза ӧйдӧ ишчилердиҥ таҥынаҥ керектери, јакарулар, ишчилердиҥ угузу бичиктери јасакберимниҥ некелтелери аайынча келиштирте јазалат. Баштамы профсоюзный организацияныҥ председатели Ольга Горхованыҥ айтканыла, ӧмӧликтеги айалга оҥдолып башталган. Суракты аайлаштырарына јӧмӧлтӧ эткени учун ол су-кадыкты корыырыныҥ ишчилериниҥ республикан профсоюзный организациязына (председатели Елена Николаевна Григоренко) быйан айткан. Ӧрӧ адалган тӧс јерде болгон бузуштарды јоголторы јанынаҥ кандый иш ӧткӱрилгени керегинде јетирӱни ӱчјандай кӱреениҥ ээчиде јуунында угар деп јӧп јарадылган.\nАнайда ок јуун ӧйинде Алтай Республиканыҥ 2020 јылда ла 2021-2021 јылдарда јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱми кандый болоры керегинде белге-јетирӱ эдилген.\nКӱреениҥ ижиниҥ учында оныҥ туружаачылары эл-јонныҥ ишле колбулу курч сурактарын мынаҥ да ары ӧмӧ-јӧмӧ шӱӱжер деп јӧптӧшкӧн.


100 кӱн: Олег Хорохординниҥ бӱдӱрген ижи - altaicholmon\n2019 јыл Россияга оныҥ кӧп тоолу тергеелеринде, ол тоодо Алтай Республикада, талдаштар ӧдӧриле аҥылу болуп јат. Ӧдӱп јаткан јылдыҥ тулаан айыныҥ 20-чи кӱнинде Россияныҥ президенти Владимир Путин Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечизине Олег Хорохординди кӧстӧгӧн.\nӦткӧн неделениҥ учкаары, кичӱ изӱ айдыҥ 29-чы кӱнинде, Олег Хорохординниҥ Алтай Республиканы башкарып баштаганынаҥ ала јӱс кӱн ӧткӧн. Бу ӧйдиҥ туркунына јаҥы башкараачы республиканыҥ бастыра 11 муниципал тӧзӧлмӧзинде болуп, эл-јонло туштажулар ӧткӱрген, јербойындагы улустыҥ кӧдӱрип турган курч сурактарыла јууктада танышкан, кӧп солун ӱлекер-проекттерге старт берген, тергеебисте тудулып јаткан јонјӱрӱмдик учурлу јаан объекттердиҥ бастыразында болуп, тудум иштер канайда ӧдӱп јатканын шиҥдеген, башкаруда кадровый кубулталар эдерге јазанганын угускан, тергеебиске јарамыкту болгодый сурактар аайынча федерал министрлерле туштажулар ӧткӱрген ле оноҥ до ӧскӧ керектер эткен.\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечизиниҥ бу ӧйдиҥ туркунына эткен керектери керегинде элбек јетирӱлер эдер республикан эп-аргаларда кӧп бичилген, айдылган ла кӧргӱзилген.\nБӱгӱн бис удурумга башчы Олег Хорохордин бу јӱс кӱнниҥ туркунына кандый иштер бӱдӱргениниҥ тооломын тургусканыс. Ого јетирӱлер толо кирбеген де болзо, је бу тооломноҥ јербойында јаҥныҥ органдары бу ӧйдиҥ туркунына нени эткенин билип алар арга бар.\n(Улалганы 3-чи бӱкте)\n—Алтай Республиканыҥ Ӧзӱмниҥ тӧс јерин тӧзӧгӧн. Бу тӧс јердиҥ амадузы – тергеениҥ ӧзӱминиҥ стратегиязын белетеери. Оныҥ ижинде јарлу јондык ишчилер ле специалисттер туружат, кӱӱнзеген улус бойлорыныҥ шӱӱлтелерин айдар аргалу. Стратегия текшиалбатылык шӱӱжӱниҥ турулталары аайынча јӧптӧлӧр лӧ јаҥныҥ органдарына тӧс документ болор.\n—Кадровый резервтиҥ «Ӧзӱмниҥ командазы» деп конкурсын јарлаган. Конкурс куран айдыҥ учында тӱгенер. Оныҥ јеҥӱчилдери башкараачы јамыларда иштеер тӧс претенденттер болор. Конкурс ишке јиит, јайалталу ла эрчимдӱ башкараачыларды јилбиркедер ле јамылу иштерде јаҥыс ла тӧрӧӧн-туугандар иштеп турган деген суракты чечер амадула ӧткӱрилет. Јаҥы башкараачы мынаҥ озо болгон «бердниковский» командадаҥ айрыларга јӱткигенин кӧргӱскен, баштапкы вице-премьер Роберт Пальталлердиҥ отставказын јараткан. Мынайып, баштапкы «экономический» вице-премьердиҥ молјуларын бойына алынган.\n—Алтай Республикадӧӧн учар јаҥы авиаперевозчикти – «Победа» авиа-компанияны јилбиркеткен. Онызы Москвадӧӧн авиабилеттердиҥ баазын эки катап кирезине јабызаткан. Тергеениҥ эл-јонына ороонныҥ тӧс калазына јеткедий, ороонныҥ кӱнбадыш талазынаҥ туристтерге Туулу Алтайга келгедий јакшынак айалга тӧзӧлгӧн.\n—Тергее ичинде авиаперевозкалардыҥ ӧзӱминиҥ сурактары аайынча эрчимдӱ иштеген. Јуукта Горно-Алтайсктаҥ Кош-Агаштӧӧн баштапкы технический авиа-рейс болгон. Бу республика ичинде јаантайынгы ла чартерный рейстерди орныктырарына эдилген баштапкы алтам болуп јат.\n—Бастыра тӧс соцсетьтерде бойыныҥ бӱктерин тӧзӧгӧн лӧ олордо јаантайын бойыныҥ ижи керегинде айдат. Тергеелик ле муниципал администрациялардыҥ ишчилерин эл-јонныҥ комыдалдарына тӧзӧлгӧлӱ каруулар јандырзын деп молјогон. Граждандардыҥ баштануларына тӱрген ајарулар эдилер боло берген. Эмди тергеениҥ башкараачызына бойыныҥ сурагыла баштанар арганы айлар, керек дезе јылдар туркунына сакыбас керек, ого чике баштанар арга бар. Ого социальный сетьтер ажыра бичиирге јараар. Удурумга башчы андый баштануларды кычырып, айдылган сурактарды шиҥдеп, ол сурактарды аайлаштырары аайынча јакылталар берип турганын ченемел кӧргӱзет.\n—Алтай Республиканыҥ бастыра аймактарында болгон, јербойында айалгаларла тереҥжиде танышкан, эл-јонло, предприятиелердиҥ ле учреждениелердиҥ башкараачыларыла тушташкан. Тергеениҥ јаан учурлу бастыра соцобъекттеринде болгон.\n—Федерал ӱч министрле ишмекчи туштажулар ӧткӱрип, јурт ээлемниҥ, јол-транспортный колбуныҥ, туризмниҥ ле ӱредӱниҥ ӧзӱминиҥ сурактары аайынча Алтай Республикага ӱзеери јӧмӧлтӧ јетирери керегинде јӧптӧшкӧн.\n—Казахстандӧӧн јол тудары ла тергееде јолдор јазаар иштерге чыгарылып турган акча-манаттыҥ кемин кӧптӧдӧри аайынча сурактар јанынаҥ Минтранстыҥ јӧмӧлтӧзин алган. Анайда ок Алтын-Кӧлгӧ јетире јол федерал статус аларын темдектеткен.\n—Тарифтердиҥ сурагына учурлалган бир канча јуун ӧткӱрген. Сурак курч турат ла оныҥ аайына бир ле уунда чыгарга келишпейт. Ондый да болзо, бу бӧлӱкте иштеп турган бастыра каруулу јамылуларга коммуналка ла электроэнергия учун тӧлӧмирлерди јабызадар эп-аргаларды бедирезин деп јакару берген.\n—«Чыҥдый ла јеткер јок автомобильный јолдор» деген ӱлекер аайынча јолдорды јазаар јаан иштер баштаган: 2020 јылдыҥ учына јетире узуны 180 километрдеҥ кӧп јолдор јазалар. Майма јуртта Советский оромдо, Горно-Алтайсктыҥ оромдорында ла ӧскӧ дӧ јурттарда сакылталу јазал иштер башталган. Олор куран айда тӱгенер. Олег Хорохордин јазал иштерди ле чыгарылып турган акча-манат канайда чыгымдалып турганын таҥынаҥ бойы шиҥжӱде тударын угускан.\n—Сӱрее-чӧпти арутаарыныҥ сурагын таҥынаҥ шиҥжӱге алган. «Сӱрее-чӧптиҥ реформазы» — текши ороон ичинде, ол тоодо Алтай Республикада эҥ ӧҥзӱре сурактардыҥ бирӱзи болуп јат. Удурумга башчы јамылулардаҥ сӱрее-чӧптиҥ сурагыла јазап иштезин деп некейт. Кезикте эл-јонныҥ комыдалдары аайынча јарабас јерлерде ташталган сӱрее-чӧпти арутап саларга бир канча саат ӧй керек болуп калат. Тӱрген аайына чыгар эп-аргадаҥ башка таштанчыларды ылгап јууры, олорды чыгара тартырары учун тарифтерди јабызадары аайынча иш ӧткӱрилет.\n—«Су-кадык» деген автопоезд» деп јонјӱрӱмдик медицинский ӱлекер иштеп баштаган. Республиканыҥ эл-јоны кайдӧӧн дӧ барбай, бийик квалификациялу врачтардыҥ болужын бу ӱлекер аайынча јербойында ла алар аргалу. Јаан изӱ айдыҥ 7-чи кӱнинде баштапкы автопоезд Кан-Оозы ла Кӧксуу-Оозы аймактардӧӧн барар. Врачтардыҥ бригадалары кажы ла аймакта бир неделениҥ туркунына иштеер.\n—Алтын-Кӧлди чеберлеп алары аайынча программа кеминде бир јерде туруп калган иштерди кӧндӱктирген. Хорохордин ӧткӱрген јуунныҥ кийнинде јакылталар берилген ле Артыбашта сууӧткӱш тудулып башталган.\nОлег Хорохординниҥ аайына чыгарында турушкан кӧп тоолу сурактар болгон. Олордыҥ бир канчазын ла тоолоп ийели. Темдектезе, ол Кош-Агаш аймакта јол-јорыкта болордо, Тӧбӧлӧрдиҥ эл-јоны ичер сууныҥ сурагын кӧдӱрген, Оҥдойдо дезе эҥ курч сурактардыҥ бирӱзи јемирилген кӱр болгоны јарталган. Бу сурактардыҥ аайына чыгарын јаҥы башкараачы таҥынаҥ бойыныҥ шиҥжӱзине алган. Анайда ок Паспарты јурттагы школ ло Майма јуртта спорттыҥ «Атлант» комплекси тузаланарына јаҥы ӱредӱлӱ јыл башталарына јетире табыштырыларын ајаруда тудат.\nЈаҥы Белтирдиҥ эл-јонында клуб јок. Учреждение ӧйинде тудуларын јербойыныҥ јаҥдары бойыныҥ ајарузында тутсын деп, Олег Хорохордин олорго баштанган. Анайда ок ол Кан-Оозында балдардыҥ эскирген садигиле колбулу суракты тӱрген аайлаштырзын деп јакылта берген. Анда 125 бала јӱрер садик келер јылдыҥ учына јетире тудулып калар учурлу. Алтай јурукчы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 150 јылдыгына учурлай оныҥ Оностогы музей-туразы орныктырылар. Кызыл-Ӧзӧктӧ јаҥы микрорайонныҥ ӱлекери белетелер.\nЈондык транспортто Сбербанктыҥ «Мир» картазын тузаланып, јеҥилтелӱ јорыктаарыныҥ тӧлӧмирлери аайынча ӱлекердиҥ стартын ол кичӱ изӱ айда берген. Бу ӱлекер јеҥилтелӱ јеткилдештерди тузаланып турган граждандардыҥ јӱрӱмин јеҥилтер.\nРафтингле ӧткӧн телекейлик чемпионаттыҥ призерлорыла туштажу ӧйинде Олег Хорохордин Горно-Алтайскта гребной канал ла чакпынду суудагы спорттыҥ бӱдӱмдерин ӧскӱрери аайынча Сибирьдиҥ тергеелик тӧс јерин тӧзӧӧриниҥ аргаларын шиҥдеп кӧрзин деген јакылта берген.\nЈуукта ӱредӱниҥ федерал министриле ӧткӧн туштажуда ол Российский академияныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ «Алтайда ченелтелер ӧткӱрер јурт ээлеми» деп билим учреждениезиниҥ Шабалин аймакта тузаланылбай турган јерлерин муниципалитетке табыштырзын деген шӱӱлтеле окылу баштанган. Бу сурак чечилген соҥында, улус јадар туралар тударыла, јурт ээлемниҥ ӧзӱмиле колбулу кӧп тоолу сурактардыҥ аайына чыгар арга болор.\n«Ак турада» јаантайын болуп тургандардыҥ ла јаҥныҥ органдарыныҥ ишчилериниҥ темдектегениле, јаҥы башкараачы келгениле колбой башкаруныҥ ижиниҥ аайы солынган. Озо ло баштап ишти бӱдӱрер дисциплина бийиктеген. «Иш – ол мениҥ јадын-јӱрӱмимниҥ бӱдӱми» — деп, Хорохордин айдат. Ол таҥкы тартпайт, ачу аш ичпейт, су-кадыгы бек, оныҥ учун јаантайын иштейт. Онызын бойы башкарып турган ишчилеринеҥ де некейт.\nИ. З. Шуклинниҥ адыла адалган 6-чы таҥмалу лицейдиҥ директоры:\n«Ӧзӱмниҥ командазы» деп адалган конкурс керегинде тергеебистиҥ јӱрӱминде не болуп турганыла јилбиркеп турган кажы ла кижи билер болбой. Конкурстыҥ туружаачыларын баалайтан, јеҥӱчилдерди талдаар ээжи-некелтелер чындык болор учурлу. Не дезе, кадрлар «решают все». Бу куру сӧстӧр эмес — ол бӱгӱнги кӱнниҥ некелтези. Бу конкурс республиканыҥ ӧзӱми учун санааркап, оны ӧзӱм алындырарына иштеерге јӱткиген улустаҥ турган команданы тӧзӧӧрине тебӱ берер учурлу. Командага киретен улус ӱредӱзи, ченемели, ичкери барарга јӱткимели ле туза экелери јанынаҥ бааланар учурлу.\nАлтай Республиканыҥ Ӧзӱмниҥ тӧс јери ачылар тушта темдектелген амадулар јӱрӱмде бӱткен соҥында, сӱрекей јакшы болор эди. Тергеениҥ кажы ла кижизинде республиканыҥ ӧзӱминиҥ стратегиязында туружар арга болзо, ол анда туружып тура, кандый да буудактар сеспезе, чокым ӱлӱзин јетирип ийзе, бу номенклатурный тӧс јер эмес, а чындап ла иштеп турган Тӧс јер, республиканыҥ ӧзӱминиҥ тӧзӧгӧзи боло берер эди.\nТранспортный логистика ӧзӱм алынза, келер ӧйдӧ республика ӧзӱм алынар, ӱзеери федерал акчалар јилбиркедилер, туризм ӧзӧр, јаҥы иштеер јерлер, ыраак аймактардыҥ улузына јарамыкту айалгалар тӧзӧлӧр».\nАР-дыҥ су-кадыкты корыырыныҥ «Республикан эмчилик» деп бюджетный учреждениезиниҥ приемный бӧлӱгиниҥ заведующийи, врач-хирург:\n«Авиаколбуны ӧскӱрери керегинде јакшы солун болды. Бу ӱлекер јӱрӱмде бӱтсе, Кош-Агаштаҥ ла Кӧксуу-Оозынаҥ Горно-Алтайсктӧӧн учуп келетени сӱрекей эптӱ болор эди. Ол јурттардагы аэродромдор орныктырылып, јаҥыртылган болзо, јакшы болор эди. 80-чи јылдарда канайда учканысты эске алынадым — сӱрекей эптӱ болгон. Иштеер јерлер де тӧзӧлӧр, туристтер де кӧптӧӧр эди.\n«Ӧзӱмниҥ командазы» — јакшы программа. Бойыстыҥ кадрларысты ӧскӱрер, улус јадар јакшы јерлер ле акча иштеп алар айалгалар тӧзӧӧр керек. Мында јербойында чыккан, тергеедеги иштиҥ ле јӱрӱмниҥ айалгаларын билер улус иштезин деп. Јиит специалисттерге шеф-таскадаачылар јӧптӧӧр керек. Олор јииттерди ишке ууламјылаар ла бу улус учун каруулу болор эди.\nБис Медицинаныҥ ишчизиниҥ кӱнинде Олег Леонидович Хорохординле тушташканыс. Кадровый суракты кӧдӱргенис, перинатальный тӧс јер тудары керегинде куучындашканыс.\nОл јиит, келер ӧйдиҥ ченемелдӱ башкараачызы. Куру сӧстӧр айтпайт, кандый ла суракты тереҥжиде билерге кичеенет».\nВ. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ директоры:\n«Алтай Республиканыҥ Ӧзӱмниҥ тӧс јери – тергеебистиҥ ӧзӱмине јӱткиген кӧп тоолу улустыҥ, тӧрӧлчи кӱӱндӱлердиҥ јилбӱлери бириккен јер болор учурлу. Демократияныҥ тӧзӧлгӧзинде турган, Александр Васильевич Бердниковло јуук колбуда иштеген ле республикада бастыра тӧс ӱлекерлер ле учурлу керектер керегинде билер улус Тӧс јердиҥ ижинде эрчимдӱ туружат. Мынызы стратегияны тӧзӧӧринде бар ченемел-јаҥжыгуларды улалтарын јеткилдеер.\nУдурумга башчы Олег Хорохординниҥ Майма аймакла јол-јорыктарыныҥ уч-турулталарына јаан ајару эдедис. Јакшы кубулталар болор, кӧп тоолу сурактар чечилер ле Александровкада школ тудулар, Сайдыс, Бӱлӱлӱ ле Александровка јурттарда јакшы инфраструктура тӧзӧлӧр деп иженедис.\nФермер ээлемдерге јӧмӧлтӧ јетирер деген јаан учурлу сурак кӧдӱрилген. Улус керектӱ болушты канайда аларын билбес. Андый болушты бастыразы алар аргалу болор учурлу. Улусты госјӧмӧлтӧни тузаланарына ӱредер керек.\n«Ӧзӱмниҥ командазы» — јакшынак шӱӱлте. Социальный лифттер иштеер учурлу. Конкурста талдалган баштапкы улус Алтай Республикада кандый аргалар бар болгонын кӧргӱзер учурлу. Мынызы јаан керек. Улус тергеебисте ле јатсын ла мында ла иштезин».


Рустам Минниханов—Алтай Республикада - altaicholmon\nРустам Минниханов—Алтай Республикада\nТатарстанныҥ Президенти Рустам Минниханов кече Алтай Республикада ишмекчи јол-јорыкла болгон. АР-дыҥ Башчызы Александр Бердников делегацияны тергеениҥ гран-кыйузында уткыган.\n«Слер ажыра бастыра улу татар албатыны уткып турум. Слердиҥ албаты бистиҥ улу Россия Федерацияда амыр-энчӱ, турумкай айалганы ла албатылар ортодо оҥдожуны чеберлеп аларына јаан камаанын јетирген. Слерге ле бастыра татар албатыга ичкери ӧзӱм кӱӱнзейдим»—деп, Александр Бердников кӱндӱлӱ айылчыларга баштанган.\nРустам Минниханов Алтай Республикадӧӧн јол-јорыкты аҥылу учурлу деп темдектеген.\n«Алтай Республика—аҥылу субъект, бистиҥ ороонныҥ оморкодузы—деп, ол айткан.—Бӱгӱн бис кеми јаан ӧмӧ-јӧмӧ иш бӱдӱредис. Текши тазыл-тамырларды табарга, тӱӱкиниҥ ле археологияныҥ бӧлӱгинде ӱлекерлерле иштейдис. Бистиҥ јол-јорыгыс субъекттер ортодо колбуларды тыҥыдарына тебӱ берерине иженедим».\nТуштажу ӧйинде «Алтай—Евразияныҥ јӱреги» деген кереес-темдектиҥ јанында экскурсия ӧткӧн. Бу кереести Татарстан Республика Туулу Алтайдыҥ албаты-јонына алтай албаты Россияныҥ составына бойыныҥ кӱӱниле киргениниҥ 250 јылдыгын темдектеп турар тушта сыйлаган болгон. Кереестиҥ јанында алты мӧш отургызылган.\nJол-јорык ӧйинде тергеелердиҥ башкараачылары ишмекчи туштажу ӧткӱрип, эки тергее ортодо колбулар тудары, ӧмӧ-јӧмӧ иштер бӱдӱрери јанынаҥ сурактар аайынча куучын-эрмек ӧткӱрген.\n«Татарстан—экономиказы бийик ӧзӱмдӱ ле аргалары јаан тергее. Бис авиаколбу, туризм, фармацевт кластер јанынаҥ ӧмӧ-јӧмӧ иштеерин темдектейдис»—деп, Александр Бердников айткан. Рустам Миннихановтыҥ аҥылаганыла, анайда ок саду-экономикалык колбулар јанынаҥ бистиҥ тергеелер ортодо јаан аргалар база бар.\nТергеелердиҥ башкараачыларыныҥ айтканыла, эки тергее ирбисти корып ла чеберлеп алары јанынаҥ ӱлекерле ӧмӧ-јӧмӧ иштеер. Бу тындуныҥ сӱри Татарстанныҥ да гербинде бар. Бистиҥ ороондогы 70 кире ирбистердиҥ 30 кирези Туулу Алтайда јӱрет. Озолондыра јӧптӧжӱле, Татарстан Республиканыҥ јеринде ирбистиҥ балдарын ӧскӱретен питомник тӧзӧлӧр. Олор јаанай берзе, олорды Туулу Алтайдыҥ јериндӧӧн божодор ло олорды ӧмӧ-јӧмӧ кичеер. Рустам Минниханов бу ӱлекерди Россияныҥ ар-бӱткен аайынча министерствозы јӧмӧп јат деп куучындаган.


Ада-энелердиҥ ижемјизи јаан - altaicholmon\n«Звезда Алтая» газеттиҥ редакциязыныҥ «Перезагрузка» деген ӱлекери (килемјиниҥ «АБСОЛЮТ-ПОМОЩЬ» фондыныҥ грантыныҥ болужыла ӧткӱрилип јаткан) аайынча ачык-јарык айалгада ӧткӧн ээчиде эрмек-куучын тоолу кӱндер кайра Калыктар најылыгыныҥ туразында ӧтти.\nКӱрее куучын «Јонјӱрӱмдик јанынаҥ каруулу бизнес» деген суракка учурлалды. Мында окылу јаҥныҥ чыгартулу улузы бу туштажуга ӧзӧгин ӧйкӧгӧн сурактарла келген улусты ајарулу угуп, аайына ӧмӧ-јӧмӧ чыгатан сурактары аайынча јолду јӧп-сӱмелер, јартамалдар айдып бердилер. Куучын-эрмек экијандай тузалу болды. Чокым болушка тузалу туштажулар да, јӱрӱмдик јӧп-сӱме де бастыра јанынаҥ кӧрӱлди.\n«Звезда Алтая» газеттиҥ редакциязы «Перезагрузка» деген ӱлекерле иштеп, мындый экијандай тузалу эрмек-куучынды белетеп, јуулгандарга бой-бойын угарга јарамыкту айалганы тӧзӧгӧни база јакшы керек.\nКӱрее куучында таланыҥ экономикалык ӧзӱми, ӱредӱ ле билим, онойдо ок иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерстволордыҥ чыгартулу улузына сӧс берилди. Таланыҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министриниҥ ордынчызы Алтынсай Белекова 2019 јылдыҥ јаан изӱ айында «Россия Федерацияда кичӱ ле орто аргачылыктыҥ ӧзӱми» деген јасакка эдилген кубулталар јанынаҥ айтты. Чокымдап айтса, јасакка «Социальное предприятие», «Социальное предпринимательство» деген оҥдомолдор кийдирген.\n«Бис бу кубулталарды сакыганыс ла онойдо ок бу мынаҥ ары бӱгӱнги ӧдӱп јаткан туштажуда кӧдӱрилип јаткан бӧлӱкле чике колбулу сурактар аайынча чокым алтамдар болорына иженедис. Бисте тургуза ӧйдӧ беш угузу-заявка бар. Эҥ ле керектӱзи бу чыду-статус нени беретенин чокымдап, јартап алар керек. Сурактар сӱреен кӧп. Је эмди тургуза федерал јасакберимде чокымдап јартаган јартамал јок. Минэкономика ӧмӧ-јӧмӧ ишке белен» — деп, А. Белекова куучын-эрмегиниҥ учкары аҥылап темдектеди. Јонјӱрӱмдик аргачылардыҥ јанынаҥ чокым сурактар болзо, бӱгӱнги нормативный акттарга кандый бир тӱзедӱ (корректировка) эдер арга бар.\nТаланыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министриниҥ ордынчызы Алексей Санаров куучын-эрмегин эл-јонго јонјӱрӱмдик јеткилдешти бастыра јанынаҥ јеткилдеер тӧс јер керегинде јетирӱзинеҥ баштады.\n—2013 јылда шак бу Тӧс јерде јонјӱрӱмдик аргачылыктыҥ школы ачылып, бойыныҥ ижин баштаган. Ондо бойыныҥ аҥылузы бар. Бу јорыктап јӱрер школ болуп јат. Оныҥ учун кӧп саба учуралда школ ӱредӱзин јербойына барып ӧткӱрет. Школдыҥ база бир јарамыкту јаны бар. Бис иш аайынча колбулардыҥ јилбӱлерине, керектегенине тайанып, бойыстыҥ ээжи-некелтелеристи тургуспай јадыс. Аргачылык ишле јилбиркеп иштеерге кӱӱнзеген, амадаган кажы ла кижиле таҥынаҥ куучындажадыс. Ол кандый ишке кӱӱндӱ, кандый шӱӱлтелерлӱ, јӱрӱминде кандый амадуларын бӱдӱрерге турган – бис ого тайанадыс.\nӦткӧн јылда биске пилотный ӱлекерге кирерге јарамыкту айалга болгон. Республика кеминде јаан иш ӧткӱрилген. Бис государстволо јонјӱрӱмдик јӧптӧжӱ-контракт тургускадый аргалу улусты илелеп бедирегенис. Мында 316 млн салковой акча-манат чыгарылган. Шак оныҥ шылтузында быјылгы ӧдӱп јаткан јылда эки муҥнаҥ ажыра улус акча-манатла јӧмӧлтӧ-болуш алар.\nБу јӧптӧжӱ-контрактта тӧрт ууламјы: ишке кийдирери, ӱредери ле таскадары (стажировка), бойы иштеерине керектӱ јеткилдешти јетирери (таҥынаҥ аргачылыктыҥ ижин тӧзӧӧри) ле јӱрӱмдик уур-кӱч айалгага кирген граждандарга болуш јетирери (угузу бергендердиҥ (заявительдердиҥ) 50 проценти). Бӱгӱнги кӱнде баштангандардыҥ ончозына шыдарыла ээжи-некелтелерге келижип тургандарла јӧптӧжӱ-контракт тургузылган. Је мынызыла ишти токтодып салганыс деп айдарга јарабас. Иш токтобос, ол улалар. Бу программа ӱч јылга тургузылган. Оны јӱрӱмде бӱдӱрерге кайда да миллиардка јуук акча-манат аларыс. Аргачылык иш аайынча 200-теҥ ажыра јӧптӧжӱ-контракттыҥ 129-ла јӧптӧжӱ тургузылган — деп, ол куучындаган.\nТаланыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ специалисти Ульяна Попова бойыныҥ јетирӱзинде республикада су-кадыгы кирелӱ јиит улуска тӧрт специальностьты чокымдап адады. Ондый иштиҥ тоозында ашканада иштеер ишчи (Кӧксуу-Оозында ӱредет), плодоовощевод (Маймада), штукатур-маляр ла кӧкчи (ГАГПК). Јылдыҥ ла бу тӧрт специальностьтыҥ кажызына ла 15 бюджетный јерлер берилет ле олор ајару јок артат.\nМындый јетирӱни балдары аҥылу энелер соныркап уктылар. Нениҥ учун дезе олордыҥ балдары коррекционный школды ла божотсо, олордо айлынаҥ ӧскӧ барар кандый да арга да, айалга да јок.\nКуучын-эрмекти А. Санаров улалтты. Ол Ульяна Николаевнаныҥ айтканын јӧмӧп, јасакла ОВЗ-лу улустыҥ аҥылузын ла јилбӱлерин ајаруга алып, олорды таҥынаҥ программала ӱредери чыдулалганын темдектеди. Алексей Санаров онойдо ок ӱзеери кожулта этти: «Мынаҥ башка, орто ӱредӱ албаган кажы ла бала (ОВЗ-лу эмезе јок) иш бедирезе, ишле јеткилдеер службага баштанар аргалу. Качан ондо аҥылу кандый да ӱредӱ јок болзо, кыска курстарга (3 айга јетире) аткарарга јараар. Ол кандый бир профессияга (ишмекчи иштиҥ кандый бирӱзин) ӱренип алзын. Оноҥ ары бис ондый јиитке ишке кирерге болужарыс».\nКӱрее куучында турушкан су-кадыгы, аргалары кирелӱ балдардыҥ ада-энелери кӧп тузалу јетирӱлер, јартамалдар уктылар. Бу улустыҥ балдары эр кемине јууктажа берген, айдарда, олордыҥ ичкери јолы, салымы ада-энелерди санааркадат. Олор ӧзӧгин ӧйкӧгӧн кӧп тоолу сурактарга јартамалдар угуп, чокым темдектер ажыра таныштылар. Адакы учында олор М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган политехнический колледжтиҥ кӱрее куучында эрчимдӱ турушкан чыгартулу улузыла ӱредӱлӱ заведениениҥ бойында туштажары јанынаҥ јӧптӧжип алдылар.\nЈондык аргачылардыҥ јӱрӱмде учурап турган уур-кӱчтери јанынаҥ эл-јонго јонјӱрӱмдик јеткилдешти чук, бастыра јанынаҥ јеткилдеер тӧс јердиҥ јааны Нина Тадырова ла ательениҥ ээзи Ольга Бабыева айттылар. Ольга Петровна бойыныҥ ӧйинде Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернатты божоткон, јондык аргачылыктыҥ школын ӱренип тӱгескен. Јиит аргачы школ-интернаттыҥ балдарын кӧктӧнӧргӧ ӱредер амадулу. Је иштеер јер ле керектӱ јепсел јогынаҥ кӱчке келижет.\nЈаҥныҥ чыгартулу улузы чокым бу айалгадаҥ ла бого бӱдӱштеш ӧскӧ дӧ айалгалардаҥ чыккадый јарамыкту эп-аргалар јанынаҥ бойлорыныҥ шӱӱлтелерин айдар болуп, сӧзин бердилер.\nКӱрее куучында республикан парламенттиҥ профильный комитеттериниҥ јаандары Алена Казанцева ла Сергей Тимошенский туружып, јаҥыс ла акча-манатты иштеп алар јолды талдап алган эмес, је онойдо ок јондык јӱкти бойына алынган улуска арга-чыдалы јеткенче болужын јетирери јанынаҥ айттылар.\n«Перезагрузка» ӱлекер аайынча ӧткӧн ээчий кӱрее куучын јеҥил эмес те болзо, је турулталу, тузалу болды. Јолдыҥ бажында тӱҥей ле кандый да ижемји бар деп айдарга јараар. Кӱрее куучында турушкандар бой-бойын ајарулу уккан. Је туштажу ӧйинде улустыҥ айтканы мынаҥ арыгы јӱрӱмде бӱткен болзо, ада-энелерге де, балдарга да ичкери јолына ижемји, амаду, чокым болуш бар деп айдарга јараар эди.


28.08.2017 - altaicholmon\nЭскизинеҥ јаҥы тураларга\nАР-дыҥ талалык ӧзӱм аайынча министри Н. Кондратьевтиҥ јетиргениле, быјыл Горно-Алтайскта, Майма, Улаган ла Кан-Оозы аймактарда эскизи јеткен тураларда јадып турган 282 кижини јаҥызына кӧчӱрер керек.\nЧерӱге барарынаҥ качпа, оноҥ ӧскӧ…\nJаҥы чыккан јасак аайынча черӱге барарынаҥ кыйышкан улус 10 јылдыҥ туркунына государстволык службаныҥ организацияларында иштеп болбос. Мынаҥ озо болгон јасакта ондый кижи госслужбада јажына иштебези керегинде айдылган.\nБашкару ла Сбербанк: ӧмӧ-јӧмӧ иш улалар\nАлтай Республиканыҥ Башкарузы ла Россияныҥ Сбербанкыныҥ Алтайдагы бӧлӱги ортодо ипотека аайынча кредит берер тушта јеҥилтелер эдери керегинде јӧптӧжӱ тургузылды.\nАјарыҥкай болугар, јолдордо балдар!\nАлтай Республикада «Ајарыҥкай болугар, јолдордо балдар!» деген профилактикалык керек-јарактар ӧткӱрилет.\nӰнди ӧйинеҥ озо берери\nАлтай Республиканыҥ јеринде ӱнди ӧйинеҥ озо берери 2017 јылдыҥ куран айыныҥ 30-чы кӱнинеҥ ала башталар деп, талдаштарды ӧткӱретен комиссия јетирет.


Баланыҥ байы - altaicholmon\nБаланыҥ байы. Сборник статей.\nКажы ла албатыда бойыныҥ озогы ӧйлӧрдӧҥ бери улалып келген учурлу чӱм-јаҥдары, јакшынак ээжи-јаҥжыгулары бар. Олорды ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ келер ӱйелерге энчилеп артырган баалу-чуулу кӧгӱс-байлыгы, јӱрӱмде башкарынып јӱретен тем-јозогы деп айдарга јараар. Бӱгӱнги отурган бистерге бу энчи-байлыкты чеберлеп, мынаҥ ары бойыстыҥ бала-баркабыска берип, быжулап салары — јаан учурлу керек. Јашӧскӱрим, јиитӱйе, албатызыныҥ чӱм-јаҥдарын, јаҥжыгуларын јаҥдап јӱрзин, салым саҥ-башка, јӱрӱм јӱс-башка деген бирӱзи, јӱрӱмниҥ јӱс јолдорында олорды тузаланып, бӱдӱрип јӱрзин. Мындый санаа-шӱӱлтеле башкарынып, 2014 јылда кӱскиде «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязы кычыраачы-\nлар ортодо «Баланыҥ байы» деп конкурс јарлалган. Ол «Алтай калыктыҥ чӱм-јаҥдары» деп ӱлекердиҥ баштапкы тизӱзи болуп јат. Бу ӱлекердиҥ јӱрӱмде бӱдери слердеҥ, кӱндӱлӱ кычыраачыларыстаҥ, јаан камаанду. Ойгор кӧгӱстӱ јаандарыс эзен-амыр отурарда, билер-айдар, јаҥдаар-кӧргӱзер улус бар тушта, олордоҥ чӱм-јаҥдарыс керегинде угуп, кепке салып, быжулап койолы. Ак-јарыкка јаҥы кижи келгени, башка баш кожулганы алтай улуска сӱрекей јаан сӱӱнчи, ырыс-кежик. «Алтай кижиниҥ айлы-јуртын алкы јӧӧжӧ дӧ сӱрлӱ этпес, алтын-мӧҥӱн де ӧҥжитпес, је бала-барка, јаш бабийлер јараш ла кеен эдер, јаркын-јыргал берер» деп, поэт, бичиичи Бронтой Бедюров «Алтайдыҥ ал-\nкыштары» деп бичигинде темдектеген эди. Шак оныҥ да учун бис ӱлекеристи «Баланыҥ байы» деп конкурстаҥ баштаганыс.\nБаланыҥ кини тӱшсе, оны канайда чеберлеер, баланыҥ кабайын канайып јазаар? Койу кӧчӧниҥ учуры, балага ат адаары керегинде ле ӧскӧ дӧ кӧп тоолу сурактардыҥ каруузы јаҥыс та јиит ада-энелерге, олордыҥ тӧрӧӧн-тӧркиндерине эмес, је текши эл-јонго јилбӱлӱ болор деп иженедис.\nКонкурска кӧп самаралар келген. Толо, солун бичимелдер учун јаан быйанысты Шыргайты јурттаҥ Зоя Боделуковага, Оҥдой јурттаҥ Елена Кыдыевага, Н. Кергиловага, Зинаида Атаровага, Экинурдаҥ Раиса Темеевага ла Ирина Садановага, Боочы јурттаҥ 81 јашту ӧрӧкӧн Ульяна Чарагановага, Беш-Ӧзӧк јурттаҥ Лидия Унутовага, Курмач-Байгол јурттаҥ Наталья Тонжераковага айдып турубыс. Кепке базылган «Баланыҥ байы» деп јуунты озо ло баштап слерге сыйлалар. «Алтай калыктыҥ чӱм-јаҥдары» деп ӱлекердиҥ экинчи тизӱзи «Суулардыҥ ла аржандардыҥ байы, јол-јорыкта јӱрериниҥ ээжилери» деп адалар. Ол керегинде «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте јарлалып калды. Ондый болордо, билеригерди бичигер, укканыгарла ӱлежеер. Бир де самара ајару јок артпас. Калбакчадаҥ јуузаҥ, кап болор, јурунчадаҥ кичеезеҥ, јууркан болор.\nКонтактный телефон для приобретения электронной версии\nСкачать ознакомительный фрагмент издания в формате pdf


Улалу — Ойрот-Тура — Горно-Алтайск - altaicholmon\nУлалу — Ойрот-Тура — Горно-Алтайск\nАлтай Республиканыҥ тӧс калазы быјыл тӧзӧлгӧниниҥ 90 јылдыгын темдектеп јат. «Ойрот автоном областьтыҥ тӧс јери болгон Улалу јуртты город эдип кубултары» керегинде ВЦИК-тиҥ (Всероссийский Центральный Исполнительный Комитет) јӧби 1928 јылда чыккан.\nӦткӧн бир чак кире ӧйгӧ тергеебистиҥ тӱӱкизиниҥ тӧс учурлу керектери Улалу, Ойрот-Тура, Горно-Алтайск деп адалган бу јерле колбулу.\nГорно-Алтайсктыҥ тӱӱкизи XIX чактыҥ башталарынаҥ бери чотолот, ол ӧйлӧрдӧ Улулу суу агып тӱшкен бу ӧзӧктӧ байаттардыҥ (ак телеҥиттер, телеуттар) јаан эмес турлу-јурты болгон.\nJе улус бу јерде јебрен ӧйлӧрдӧҥ бери јуртаган. Академик А. П. Окладников 1977 јылда эмдиги Горно-Алтайсктыҥ јаказында јебрен улустыҥ турлузын казып тапкан. Билим телекейде јарлу бу кереестиҥ ӧйи — 300 муҥ јылдаҥ ала 1,5 миллион јылга јетире деп чотолот.\n«Улалу» деген сӧстиҥ учуры јанынаҥ бирлик шӱӱлте эмдиге јок. Онойдо, искусствоведениениҥ кандидады Владимир Эдоковтыҥ бичигениле, Улалу «Ула-Jул» деген сӧстӧҥ бӱткен болордоҥ айабас. Сӧстиҥ «ула» деген тазылы «улу» (јаан, бийик) эмезе «улаа» (улус јаткан јер, темдектезе: «улаазынаҥ уй ичкен») деген сӧстӧрдӧҥ бӱткен болор. «Jул» дегени — суу, суу аккан ӧзӧк (темдектезе, Балыктујул).\nУлалу јурттыҥ ады Улалу деген сууныҥ («улалып аккан суу») адыла адалган деген шӱӱлтелер бар. Узуны 20 км кире јаан эмес бу суу Сугулдыҥ туу-сындарынаҥ башталат. Азыйда Улалу сууныҥ орто агынында Сугул деген јурт болгон, эмди ол јок, је ады карталарда артып калган.\nУлалу јуртта јаткан байаттардыҥ ады-јолдоры бичиктерде арткан: Кочаев (Кочеев), Табакаев, Яраскин, Каланаков, Нурчаков, Кулашев, Кабайчы, Карп Еремеев, Чевалков. Анайда ок: адару туткан Михаил Ашаулов, Афанасий Коншин, Ермолай Шабалин, Илья Корольков, Иеремей Караев, чиновник Сосунов, кӧчӱреечи Карбышев, крестьяндар Пихтовников, Антонов, Тузиковтор деп ага-карындаш улус, Гилев деген којойым, заседательдер Судовский ле Борисов.\nБого јадарга кӧчӱп келген орус улусла кожо крестӱ јаҥ келген. «Ээн бу јерде калмыктар (алтайлар) јуртайт, олордыҥ ончозына јуугы крестӱ јаҥга тӱшпеген улус, оныҥ да учун мында крест тургузылган» — деп, ады-јарлу јорыкчы В. И. Верещагин бичиген. XIII чакта крестке тӱшкен алтайлардыҥ текши тоозы 500-ке де јетпес болгонын, крестӱ јаҥга кирген де «инородецтер караҥуй язычниктер болуп артканын», миссионерлер јӱре ле берзе, олор озогы јаҥына бурулатанын шиҥжӱчилер темдектейтен.\n1934-1879 јылдарда Улалу Алтайский Духовный миссияныҥ тӧс јери боло берет. Бу ӧй архимандрит Макарий Глухаревтыҥ ады-јолыла, иштеген ижиле кӧнӱ колбулу. Крестӱ јаҥ келгениле јурттыҥ ӧзӱми јаҥы јолго чыккан, церквелер, монастырьлар тудулып, миссияныҥ школдоры, ӧскӱс балдардыҥ туразы, эмчилик иштеп башталган.\nXIX чактыҥ экинчи јарымында Улалуда којойымдар тӧс јерге чыгып келген. Хакиндердиҥ, Бодуновтордыҥ, Тобоковтыҥ ады-јолы, олордыҥ туткан таш ла эки кат агаш тураларыла колбой, эмдиге адалат. Ол ӧйлӧрдӧ јаҥар айдыҥ башталарында Улалуда ӧткӧн Никольский јарымкада ондор муҥ салковой кемдӱ саду ӧдӧтӧн. Улалу Томский губернияныҥ Бийский уездиниҥ јаан саду ӧткӧн тӧс јерлериниҥ бирӱзи боло берген. Ӧс калыкка бу кандый саду болгоны Л. В. Кокышевтиҥ «Тубаныҥ јӱрӱми» деген туујызында јарт кӧргӱзилген.\nРеволюциялык јылдарда, Туулу Алтайды Бийский уездтеҥ чыгарып, таҥынаҥ башкарынып јадар тергее эдип тӧзӧӧр ӧйлӧрдӧ, Улалу бу керектердиҥ тӧс јери боло берген. Онойдо, туй ла 101 јыл мынаҥ кайра, 1917 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 1-6 кӱндеринде, Бийский ле Кузнецкий уездтердиҥ ӧс калык јаткан волостьторыныҥ чыгартулу улузыныҥ јууны Бийск калада ӧткӧн. Ондо алтайлар Туулу Алтайды Бийский уездтеҥ чыгарып, таҥынаҥ башкарынып јадар тергее эдер суракты курч тургускан. Бу сурак аайынча озолодо ӧткӱрген референдумда 72 муҥ кижи айрылары, 9 муҥы мыны јаратпаганы учун ӱнин берген де болзо («Улалу, Ойрот-Тура, Горно-Алтайск. Страницы истории» 1997 ј, Горно-Алтайск), земский јуун бу бу шӱӱлтени јаратпаган.\n1918 јылдыҥ тулаан айыныҥ 6-чы кӱнинеҥ ала 12-чи кӱнине јетире Улалуда ӧткӧн инородческий ле крестьян депутаттардыҥ съезди Туулу Алтайды Бийский уездтеҥ чыгарар ла Каракорум Алтайский округ тӧзӧӧр јӧп јараткан. Jаҥы тӧзӧлгӧн округтыҥ тӧс јери удурумга Улалу болор, оноҥ Кадын сууныҥ оҥ јарадында, эмдиги Манјӱрек ле Майма јурттардыҥ ортозында, Суску јурт турган киреде, узуны 10 км ле тууразы 3 км јерде јаҥы столицаны — Каракорум деген городты тудары съездтиҥ јӧбинде база бичилген. Бу јӧптӧр јӧптӧлгӧн кӱнде, тулаан айдыҥ 7-чи кӱнинде, Улалудагы Спасский церкведе быйанду мӱргӱӱлдиҥ чӱм-јаҥы («благодарственный молебен») ӧткӧни, Миссионерский деген тӧс тепсеҥге Алтайдыҥ эл маанызы — «Jер —Суу — Кан Алтай» алкалганы, Бийский гарнизонныҥ солдаттары байрамдык салют эткени солун.\n1922 јылда Текшироссиялык Тӧс Бӱдӱреечи Комитет «Ойрот албатыныҥ автоном облазын тӧзӧӧри керегинде» декретти јӧптӧп јат. Ол аайынча јаҥы тӧзӧлгӧн Горно-Алтайский уездтиҥ тӧс јери Алтайский јурттаҥ Улалуга кӧчӱрилет.\nВЦИК-тиҥ 1928 јылдыҥ кочкор айыныҥ 28-чи кӱнинде чыккан јӧбиле Улалу јурт «город» деп адалат.\n1932 јылда Улалу город Ойрот автоном областьтыҥ тӧс калазы — Ойрот-Тура деп кубулта адалат.\nРеволюция, граждан јуу болгон, совет јаҥ бутка турган јылдарда Улалу тӱӱкилик учурлу керектердиҥ тӧс јери болгон. Олордо турушкан кӧп алтай, орус ла ӧскӧ дӧ укту улус коллективизацияныҥ ла политикалык кысташтыҥ јылдарында айдуга барган, тӱрмелерде корогон, ӧлтӱрткен.\nОйрот автоном областьты Горно-Алтайский автоном область деп кубулта адаары керегинде РСФСР-диҥ Ӱстиги Совединиҥ Тӧргизиниҥ Jарлыгы 1948 јылдыҥ чаган айыныҥ 7-чи кӱнинде чыккан.\nОндо айдылганыла, бу јерде јаткандардыҥ сураганы аайынча областьтыҥ ады солынган: Ойрот-Турский аймакты Майма аймак, Ойрот-Тура каланы Горно-Алтайск деп кубулта адаары јӧптӧлгӧн.\nАлтай Республиканыҥ государстволык архив службазыныҥ 2001 јылда Горно-Алтайскта кепке базып чыгарган «От уезда к республике» деген бичигинде ВКП(б)-ныҥ (Коммунисттердиҥ (большевиктердиҥ) текшисоюз партиязыныҥ) Алтайский крайдагы Ойротский обкомыныҥ бюрозыныҥ 1947 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 8-чи кӱнинде ӧткӧн јууныныҥ 179-чы номерлӱ протоколы јарлалган (јарлалып јаткан документтиҥ стили кубултылбаган — ред.):\nОйрот автоном областьтыҥ адын кубулта адаары керегинде\n(Облисполкомло кожо јӧптӧлгӧн)\nВКП(б)-ниҥ обкомы ла облисполком Ойрот автоном областьтыҥ адын солыыр керек деп чотойт, нениҥ учун дезе ОЙРОТ деген сӧс тӱӱкилик чынга келишпей јат.\nБаштапкыда, Туулу Алтайдыҥ 1922 јылда Ойрот автоном областька бириккен тӱрк тилдӱ кӧп саба ук-калыктары бойлорын ойроттор эмес, алтайлар (алтай кижи) деп аданган ла аданып јат.\nОйрот область тӧзӧлгӧнинеҥ 25 јылга ОЙРОТ деген ат тилге јаҥжыгып кирбеген. Алтай эл-јон бастыра окылу документтерде бойын ОЙРОТ эмес, АЛТАЙ деп бичийт.\nЭкинчиде, ОЙРОТ — ол «ОЙРАТ» деген терминди алтайлап айтканы. Калганчызы монгол тилдиҥ айрызыла куучындашкан, Ада-Тӧрӧл учун Улу јуудаҥ озо Калмык АССР-га кирген Эдилдиҥ калмыктарыныҥ ады. «ОЙРОТ» деген термин учурыла «калмык» эмезе «кӱнбадыш монгол» дегенине тӱҥей ле алтайларга чек келишпей јат.\nӰчинчиде, «ойрот» деген сӧс алтайлар ортодо каандарла колбулу. Мынайда ӱч чактыҥ туркунына, 18-чи чактыҥ ортозына јетире, алтай уктарды казыр базынган кӱнбадыш-монгол каандардыҥ династиязын адагандар. Алтайлардыҥ кеп-куучындарында кӧп тоолу кӱнбадыш-монгол каандар «Ойрот-каан» деген бирлик атла адалат.\nТӧртинчиде, Туулу Алтайда «ОЙРОТ» кара ийде-кӱчтерди бириктирген мааны болгон. Оны тӱӱкилик мындый керектер керелейт.\n1904-1905 јылдарда Алтайда «бурханизм» деген кыймыгу табылган. Оныҥ башчылары јаан байлар, алтайлардыҥ јайзаҥдары ла монгол ламалар болгон. Бу кыймыгу мӱргӱӱл јаҥныҥ кычыруларыла ӧткӧн лӧ Алтайды Японияныҥ камаан башкартузыла јадарына айрыыр амаду тургускан. Бурканчылардыҥ «мӱргӱӱлдеринде», алтайлардыҥ кааны деп, Ойрот-каанла тӱҥейлештирген Jопон-каан адалган («Jопон-каан — Ойрот-каан»). 1918 јылда, Колчактыҥ черӱзи Туулу Алтайда јаҥды блаашкан ӧйдӧ, эсерлер, акгвардеецтер ле јербойыныҥ буржуазный националисттери Туулу Алтайды, Минусинский крайды, Урянхайский крайды (эмдиги Тувинский автономный областьты) ла Кытат Туркестанды бириктирип, «Ойрот государство» тӧзӧӧр ченелте эткендер. Бу јаан кемдӱ ченелтедеҥ Алтайда Колчактыҥ акгвардиялык управазын, ол Каракорум управа деп адалган, тӧзӧӧринеҥ ӧскӧ не де болбогон, ишкӱчиле јаткан алтайлардыҥ ол керегинде эмдиги эземи јескинген ле кӧрӧр кӱӱни јок.\nУчында, он јыл мынаҥ кайра јербойыныҥ буржуазный националисттери, «троцкистско-бухаринский отрепьеле» кожо, революцияга удура бойлорыныҥ амадуларын ойто ло «ОЙРОТ» деген сӧслӧ колбоп, «Ойрот-Го»* тӧзӧӧргӧ амадаган.\nБу ончо айдылганын кӧрзӧ, областьтыҥ адын Ойротский деп адаарга јарабас.\nВКП(б)-ниҥ Ойротский Обкомы ла Облисполком Ойротский автономный областьты Горно-Алтайский автономный область деп кубулта адаары чын болор деп чотойт. Бу ат, баштапкыда, эл-јон (алтайлар) бойын аданганын чын кӧргӱзер, экинчиде, Алтайский крайла булгаларын токтодор ло јаткан јериниҥ аайын чокымдап темдектеер, нениҥ учун дезе областьтыҥ јери бӱткӱлинче Туулу Алтайда. Бого келиштире областьтыҥ администрациялык тӧс јери Ойрот-Тураны Горно-Алтайск деп кубулта адаар.\nОйрот-Турский јурт аймакты Майма аймак деп кубулта адаар.\nВКП(б)-ниҥ Алтайский крайкомын ла крайисполкомды бу јӧпти јӧмӧзин деп сураар.\nВКП(б)-ниҥ Тӧс Комитединиҥ Политбюрозын бу јӧпти јӧптӧзин деп сураар.\n(*1931 јылда Японияныҥ Китайдыҥ јеринде тӧзӧгӧн Маньчжоу-го деген государствого тӱҥейлеп)\nОбластьты кубулта адаганыныҥ шылтактары керегинде јетирӱлер эмдиге јетире сӱрекей ас. Бу керектерде турушкан, оны кӧргӧн-уккан улустыҥ эске алынганы јокко јуук. Тергеебистиҥ, тӧс калабыстыҥ тӱӱкизин бичиген билимчи-шиҥжӱчилер де бу керекти иштеринде јартабайтан. Бу, байла, 1920-1930-чы ла оныҥ кийниндеги јылдарда ӧткӧн политикалык истештердеҥ коркышту салтары.\nТӱштӱк Сибирьдиҥ ӧс калыктарын шиҥдеген јарлу билимчи, тӱӱки билимдердиҥ докторы Леонид Потапов керегинде Интернеттиҥ «Википедия» деген јайым энциклопедиязында мындый солун јетирӱ бар. Л. П. Потапов Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде Ленинградты корулаарында турушкан ла 1942 јылда курчудаҥ «Jӱрӱмниҥ јолыла» чыгып, Новосибирскке, оноҥ Барнаулга ла Горно-Алтайскка келген эмтир. Кыска ӧйгӧ ол Горно-Алтайсктыҥ пединститудында преподаватель де болуп иштеген.\n1946 јылда Л. П. Потапов СССР-дыҥ башчызы болгон И. В. Сталинге Ойрот-Тура городтыҥ ла Ойрот автоном областьтыҥ ады чынга келишпей јат, нениҥ учун дезе бу јерде јаткан алтайдар бойын ойрот деп чотобой јат деген толо јартамалду бичик бичиген болтыр. «Бу самараны аткарган кийнинде, ол бойы ла оныҥ билези арест сакып отурган. Jе оныҥ ордына 1948 јылда Ойрот-Тура ла Ойрот автоном область Горно-Алтайск ла Горно-Алтайский автоном область деп кубулта тӧзӧлгӧн. Сталинниҥ сыйын (СССР-дыҥ Сталинниҥ адыла адалган Государстволык сыйын — С. К.) алгадый кандидаттарды шӱӱжер ӧйдӧ оныҥ (Сталинниҥ) кӧзине «Очерки по истории алтайцев» (1948 ј.) деген бичик илинген ле докладной бичиген Л. П. Потапов БУ КИЖИ бе деп ол качыдаҥ сураган. «Эйе» деген карууныҥ кийнинде 1951 јылдыҥ сыйын кемге берери јанынаҥ шӱӱлте јӧптӧлгӧн».\nОйрот автоном областьтыҥ адын солыган шылтак керегинде база бир солун шӱӱлтени тӱӱки билимдердиҥ докторы Светлана Тюхтенева куучындаган. Ада-Тӧрӧл учун 1941-1945 јылдардыҥ јуузы ӧткӧн ӧйдӧ калмыктар бӱткӱлинче айдуга барган калыктардыҥ бирӱзи болгонын билерис. Мыныҥ шылтагы — революциядаҥ озо орус каандыктыҥ черӱчилдери болгон ло совет јаҥга удура јуулашкан, ак гвардияда болгон калмыктардыҥ кезиги Гитлердиҥ черӱзине кожулып јуулашканы. Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ тергеелерине айдаткан калмыктар озогы эл тӧрӧӧни деп бодогон ойротторго — Ойрот автоном областька, качып та болзо, келерге кӱӱнзегенин керелеген документтер бар. Бу керектерди токтодорго, областьтыҥ ла каланыҥ ады солунган.\nОйрот автоном областьтыҥ адын геополитикалык шылтактарла солыганын кезик билимчилер айдат. Китай коммунисттер башкарган, социалистический ороондордыҥ биригӱзине кирген ороон болгон ло СССР-ле јӧптӱ јаткан. Кыдаттар бойыныҥ јаҥы тӱӱкизин бичиген бу ӧйлӧрдӧ олордыҥ јайрадып-јоголтып салган ойротторы Россияныҥ јаказында чыгып келгени чек келишпес айалга болуп турган. Бу келишпести јоголторго, Ойрот автоном областьтыҥ адын јоголткон деп, кезик шиҥжӱчилер темдектейт.\nБодогондо, областьтыҥ адын солыыр шылтактар јаҥыс эмес болгон ло бу тӱп-шӱӱлте ороонныҥ башкартузы кеминде, айса болзо, И. В. Сталин бойы турушканыла јӧптӧлгӧн.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јуу башталар алдында Ойрот-Турада 27 муҥнаҥ ажыра улус јаткан. Jууныҥ јылдарында бистиҥ калабыска Москвадаҥ Карл Либкнехтиҥ адыла адалган педагогикалык институт, маала ажыныҥ Мичуринниҥ адыла адалган институды, јуучыл ийде-кӱчтердиҥ летчиктер белетеер школы кӧчӱрилген. Олор Туулу Алтайда ӱредӱликтиҥ ӧзӱмине, калада бийик ӱредӱлӱ заведение —пединститут тӧзӧлӧрине камаанын јетирген.\nАзыйда кала турган јерди эбире кӧп тыттар ӧскӧн деген јетирӱлер бар. Jе јуу ӧйинде Тугая ла Комсомольский кырларда ла каланы эбире ӧскӧ дӧ јерлерде агашты улус ӱзезин одынга кезип койгон. Эмдиги ӧскӧн агаштарды каланыҥ улузы, ол тоодо ӱредӱлӱ заведениелердиҥ ӱренеечилери ле ӱренчиктери кийниндеги јыллдарда отургускан. 1960-чы јылдарда областьтыҥ национальный школында ӱренгендер бу керегинде эмдиге эске алат.\n1948 јылда Ойрот-Тура Горно-Алтайск деп, область — Горно-Алтайский деп, јаҥырта адалган.\n1950-чи јылдарда Горно-Алтайский автоном областьта бӧс согор, кийим кӧктӧӧр, гардин тюль тӱӱр фабрикалар, абра-чанак ла кирпич эдер заводтор ачылат. Оноҥ темир-бетон эдимдердиҥ ле мебель эдер предприятиелер ижин баштайт.\nЭэчий 20 јыл — каланыҥ јонјӱрӱмдик бӧлӱги ле коммунал ээлеми кидим ӧзӱм алынган ӧйлӧр: јаҥы школдор ло балдардыҥ садтары ачылат, јаҥы микрорайондор тудулат. Эмдиги Мебельный, Жилмассив деген микрорайондор 1970-чи јылдардыҥ бажында тудулып башталган эмей. Автовокзалдыҥ јанында кӧп катту кезик туралар, автовокзалдыҥ бойы — база бу ок ӧйдӧ тудулган. Туралар тудар иштерде Майманыҥ јанындагы тӱрмеде отурган улустыҥ ийде-кӱчи элбеде тузаланылган.\n1991 јылда, ороондо болгон политикалык реформалардыҥ шылтузында, бистиҥ автоном область Алтайский крайдаҥ чыгып, республиканыҥ статузын алган.\nJаҥы республиканыҥ Ӱстиги Совединиҥ 1992 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 17-чи кӱнинде ӧткӧн бежинчи сессиязы «Алтай Республиканыҥ столицазыныҥ статузы керегинде» республикан јасак јӧптӧгӧн. Бу јасактыҥ 2-чи тизиминде айдылганыла: «Алтай Республиканыҥ тӧс калазына — Горно-Алтайск городко республикада јаҥныҥ ла башкартуныҥ, тап-эрик корыырыныҥ, прокуратураныҥ, ичбойындагы керектердиҥ, арбитражтыҥ, республикан башкартуныҥ ӧскӧ дӧ тӧс органдарына, Россия Федерацияга кирген республикалардыҥ, ӧскӧ ороондордыҥ ла башкарулар ортодогы организациялардыҥ элчиликтерине иштеер айалгалар тӧзӧӧри, олорды јеткилдеген системалар иштеерин јеткилдеери, калада эл-јон јадар айалгаларды тӧзӧӧри ле ӧскӧ дӧ иштер молјолот».\nТургуза ӧйдӧ Горно-Алтайск калада республиканыҥјасакчы ла бӱдӱреечи тӧс јаҥдары — парламент ле башкару, Ӱстиги, Арбитраж јаргылар, республикан прокуратура, федерал јаҥныҥ бистиҥ тергеедеги башкартулары иштеп јат.\n1996 јылда Горно-Алтайск каланыҥ кебедел темдеги (герби) јӧптӧлгӧн. Оныҥ авторы — Россияныҥ нерелӱ јурукчызы Владимир Чукуев. Кебедел-темдектиҥ тӧзӧлгӧзине археолог А. П. Окладников каланыҥ јанында казынтыларда тапкан јебрен кижиниҥ тудунган таштаҥ эткен јепселдери салынган.\nБӱгӱн Горно-Алтайск башка-башка мӱргӱӱл јаҥду кӧп калыктар эптӱ-јӧптӱ јаткан кала.\nМындагы ӱредӱлик заведениелерде: университетте, колледжтерде, техникумдарда ла училищелерде јаҥыс та бистиҥ тергеебистиҥ эмес, је одоштой до јаткан тергеелердиҥ кӧп јииттери ӱренет.\nКалганчы јылдарда Горно-Алтайск Россияныҥ экологиязы эҥ артык каларыныҥ тоозына кирет. Мында јаткан эл-јоныныҥ јаткан айалгаларыныҥ чыҥдыйын кӧдӱрери, јажыл ӧзӱмдер ӧскӱрери, газ ӧткӱрери — Горно-Алтайсктыҥ башкартузыныҥ иштеген тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи болуп јат.\nГорно-Алтайсктыҥ ичкери ӧйгӧ темдектеген, ӧзӱп чыгар амадулары јаан. Ол ӧзӱмниҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи деп, туризмди темдектеген ле бу ууламјыла кӧнӱ ижин баштаган.\nГорно-Алтайсктыҥ элбеп ӧзӧр лӧ јаранар јолын буудактаган тӧс айалгалардыҥ бирӱзи — јери тапчы болгоны. Каланыҥ гран-кыйулары јанындагы Майма аймактыҥ Майма, Кызыл-Ӧзӧк лӧ Алферово јурттарыла биригип калган. Мыны јасак кеминде ээжилеер некелте канча јылдарга турат.\nРеспубликаныҥ тӧс калазын јаҥы кала туткадый јайым ӧзӧк јерге, темдектезе, Оҥдой аймакка кӧчӱрери јанынаҥ эл-јонныҥ шӱӱлтелери бар. «Сок јаҥыс городту республика», «бир тӧс оромду столица» деген кокыр ла шоодылганду эрмек-куучындар Туулу Алтайды кӧрӧргӧ келген јорыкчылардыҥ бичимелдеринде улайын туштайт.\nАнайда ок бу јерде чактарга алтай калык јуртаганы (республика деген статус тергеебиске ӧс калык бар учун берилген эмей) тӧс калабыстыҥ архитектуралык чырай-кеберинде де, культуралык ла јеткилдеш бӧлӱгинде де јокко јуук. «Алтай Республиканыҥ тӧс калазында кӧлӱктиҥ алтай атту токтодузы да јок» — деп, јуукта јурттаҥ келген бир кижи бисте чалчыган. Бу сурактарды столицабыстыҥ ла республикабыстыҥ башкартузы сананып ла турган болбой.\nРеспубликабыс тӧзӧлгӧн кӱнде, тергеебистиҥ тӧс калазыныҥ юбилейлик јылында ӧдӱп келген јолысты эзедип, ичкери ӧзӱп барар јолдорысты јӧптӱ шӱӱжип иштеер керек. Бу бистеҥ, мында јаткан албаты-јонныҥ кӱӱнинеҥ камаанду сурактар эмей.


Эски јылыс элес этти, Јаҥы јылыс јанып келди! - altaicholmon\nАзия телекейиниҥ калыктарыныҥ, ол тоодо алтай албатыныҥ Јаҥы јылы – Какай јыл — быјыл кочкор айдыҥ 5-чи кӱнинде кирди.\nБистиҥ тергееде кӱнчыгыш Јаҥы јылды Чага байрам деп адап, окылу темдектеери удабаган. Бӱгӱнги кӱнде бу байрам тергеениҥ ончо аймактарында, јурттарында ла таҥынаҥ билелерде текшилей темдектелип, калыктыҥ элбек ле јаркынду јыргалдарыныҥ бирӱзи боло берди.\nКалык Чаганы озодоҥ бери байрамдаганын албатыныҥ оос чӱмдемелдеринде алкышту сӧстӧр, кӧп тоолу каргандарыстыҥ бу байрамды канайда ӧткӱргени керегинде куучындары быжу керелейт. Кош-Агаш аймак Чага байрамды 26 јыл кайра баштап ла орныктырып, ачык темдектеген эди. Оноҥ бери кажы ла јыл Алтайыска, текши калыкка баштанып айдылган тереҥ учурлу, јаркынду ла чечен тилдӱ алтай алкыштар јаан ачылта болуп, јӱректеристи ӧкпӧӧртӧт лӧ кӧӧрӧдӧт.\nЧага байрамла, кӱндӱлӱ јерлештер!\nЭмил сайлу кузукту,\nАлтай јериме баш болзын!\nТаш очогыс маты болзын,\nТалкан-кӱлис обоо болзын,\nТапкан-јӧӧгӧн тайга болзын!\nКожулганы кӧп болзын,\nКоромјызы ас болзын!


Чач öрÿш « Свадебный портал Республики Алтай\nКожоҥдоп тура, келинге барган улус той öдöр айылга келет (кӧжӧгӧниҥ кожоҥдорын бу бӱктеҥ кӧригер). Кайыҥдардыҥ баштарын бириктире тудуп ийеле, озо кöжöгöни кийдирип ийеле, кийнинеҥ келинди кийдиргилейт. Оноҥ тÿрген кöжöгöлö тööрдö јуулып калган орын-тöжöкти бöктöй тудала, ого келинди отургызат. Бу öйдöҥ ала чач öрÿш башталат.\nЧач öрÿштиҥ учуры алтай улуста сÿрекей јаан. Кыстыҥ јаҥыс кејегезин чечип, чачын эки јара јарганы — кыстыҥ эштÿ болгонын, бойлу кыстаҥ келин болгонын керелейт. «Чачы јарылбаган» деп кижиге барбаган, ол эмезе той этпеген эпшилерди айтканын угарга јарар.\nКыстыҥ чачын јарарына 2 тарак, сÿттÿ айак, тулуҥдарын тутурар ленталар, кееркедер не-немелер, кеп-кийимин – чегедегин ле сÿрÿ бöрÿгин – белетеп салар. Айакта сÿтке бир-эки тамчы сарју ла арчын салар. Эки јеҥези бöрÿктÿ, јикпелÿ, кеп-кийимдÿ, эки јанын јаҥла ÿлежет – айдылганы чылап: оҥ јаны (справа) – эпши јаны, сол јаны (слева) – уул јаны. Ол белетеп салган тарактарла чачты чечкен кийнинеҥ јарат.\nУулдыҥ јеҥези тöбöзинеҥ маҥдайы јаар јарар – бу алдыгы эдегине бала базып, угы-тöзин улалтар дегени. Кыстыҥ јеҥези тöбöзинеҥ јиткези јаар јарар – иш-тош, уй-малдыҥ јолын ачканы эмтир. Чачты чип-чике јарарга албаданар керек – јииттердиҥ јолы ачык, тÿс болзын деп. Кыстыҥ чачын јарала, јиктерин ол арчынду сÿтле сÿртер, тöбöзине тамчы эдер. Јаҥжыккан аайынча, чач öрÿште база бойыныҥ кожоҥдоры бар. Олорды бу бӱктеҥ кӧригер.\nКыс баланыҥ чачын шаҥкыла јарандырып турган болзо, келин кижиниҥ чачын таналарла, јыламаштарла кееркедет.\nЧачын öргöн, курын чечкен кийнинеҥ, јеҥелер чегедекти кийдирет. Оныҥ кийнинеҥ кайын энези тÿлкÿ бычкак ол эмезе сÿрÿ бöрÿкти кийдирет. Анайда ок, кайын энези келинниҥ тулуҥдарыныҥ учтарын тöжинде бириктирип буулайт. Айдар сöстöр:\nБажыҥа кийдирген бöрÿгим\nЈылу јараш кеп болзын.\nБажын билип башкарып јÿр,\nЈажын чакка јурт тут.\nЈеҥелери алкыш сöс айдар. Бир јеҥези:\nЧачыҥды билип тарадыс,\nАк сÿтле ÿрÿстедис,\nАлды эдегиҥе бала бассын,\nКийни эдегиҥе мал бассын.\nАзыраганыҥ бала болзын,\nАйдаганыҥ мал болзын!\nÖлöҥи кöп малду бол,\nÖдÿги кöп балалу бол!\nЧач öрÿлген кийнинеҥ, кöжöгöни јаҥ аайынча ачып, келинге сÿт амзадат, тепши бергилейт.\n1. Чач јарылган\n3. Келинге чегедек кийдирилет\n2. Чач öрÿлген\nКеп-кийимдÿ јеҥелер чач öрöт\nЧач öрöр јеҥелер платту\nКелинге сÿттÿ айак берилген\nЧачын кыска jÿрÿмде jÿк бир катап jарат. Келин оноҥ озо кижиге барып, чачын jардырган болзо, канайдарын, бу бÿктеҥ кычырыгар!


Инвестициялык айалганы оҥдолтор амадула - altaicholmon\nИнвестициялык айалганы оҥдолтор амадула\nАлтай Республиканыҥ инвестициялык ла аргачылык айалганы оҥдолторы аайынча тӧзӧмӧл комитеттиҥ јуунын АР-дыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ баштапкы ордынчызы Р. Пальталлер башкарып ӧткӱрди.\nАргачылардыҥ регистрациязы, строительство ӧткӱрерине јӧп алары ла мензинеечи тап-эриктерди регистрировать эдери керегинде јетирӱлерди јуунда ишмекчи группалардыҥ башкараачылары эттилер.\nАлтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министри Светлана Буйдышева государствоныҥ ла муниципалитеттердиҥ јӧмӧлтӧзин аларындагы курч сурактарды илезине чыгарарга «ченелтелӱ садужы» ӧткӱретени керектӱ болгонын темдектеген. Ол анайда ок электро ло газосетьтерди, јылула, суула јеткилдейтен системаларды иштедип баштаарыныҥ ӧйи керегинде јетирӱлерди эл-јонго ло аргачыларга ӧйлӱ-ӧйинде јетирериниҥ јаан учурына база катап ајару этти.


М. Орешкин: «Јакшы јанындӧӧн кубулталарды кӧрӧдис» - altaicholmon\nМ. Орешкин: «Јакшы јанындӧӧн кубулталарды кӧрӧдис»\nКуран айдыҥ 7-чи кӱнинде Алтай Республикага ишмекчи јол-јорыкла РФ-тыҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министри, бистиҥ тергеениҥ кураторы Максим Орешкин келип јӱрген.\nОл тергеениҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохординле туштажып, республиканыҥ јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱмиле колбулу сурактарды шӱӱшкен. Эрмек-куучын тергееге инвестициялар јилбиркедери, кичӱ ле орто аргачылыкты јӧмӧӧри керегинде ӧткӧн деп айдар керек.\nОлег Хорохордин республикада тергеениҥ 2024 јылга јетире ӧзӱминиҥ программазы белетелип јатканын, оны белетеер тушта эл-јонныҥ шӱӱлтелери ајаруга алынып турганын темдектеген. Анайда ок туризмниҥ ӧзӱминиҥ бешјылдык программазы белетелет деген.\n—Бистиҥ текши амадубыс – республиканыҥ эл-јоныныҥ јадын-јӱрӱмин јарандыратан документти јӧптӧйлӧ, јӱрӱмде бӱдӱрери – деп, удурумга башчы айткан.\nМаксим Орешкин бастыра сурактарды шӱӱжип ле тӧзӧлгӧлӱ шӱӱлтелерди угуп, кажы ла ууламјы аайынча јарамыкту јӧп табарга белен болгондорын темдектеген. Ол тергеениҥ мынаҥ ары једимдӱ ӧзӱм аларына керектӱ комплексный планды белетеер арга республикада барын айткан.\n«Ого керектӱ јаан аргалар Алтай Республикада бар, бӱгӱн бис бастыра бӧлӱктерде јакшы јанындӧӧн кубулталарды кӧрӧдис. Тергеелик јаҥдардыҥ јӱткимелиниҥ ле федерал тӧс јердиҥ јӧмӧлтӧзиниҥ шылтузында Алтай Республика темдектеп алган стратегический амадуларга јединер» — деп, Максим Орешкин айткан.\nТергеениҥ кураторыла кожо республикабыска федерал министерстволордыҥ ла ведомстволордыҥ чыгартулу улузы келген. Бу кӱн олор Горно-Алтайсктыҥ башка-башка площадкаларында — «Экономика», «Кичӱ ле орто аргачылыктыҥ ӧзӱми», «Субъекттердиҥ ӱстиги јамылуларыныҥ ижин баалаар кӧргӱзӱлер», «Эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ кеми», «Јонјӱрӱмдик бӧлӱк», «Туризмниҥ ӧзӱминиҥ сурактары ла келер ӧйи» деп адалган стратегический сессиялардыҥ ижинде турушкан. Анда олор агропромышленный комплекстиҥ, кичӱ ле орто аргачылыктыҥ, коммунальный ла газовый ээлемдердиҥ сурактарын ла ӧскӧ дӧ сурактарды, анайда ок «Ӱредӱ», «Культура», «Јадар јер ле калада јадар айалга» нацӱлекерлер јӱрӱмде канайда бӱдӱп турганын шӱӱшкен.\nСтратегический сессиялардыҥ ижиниҥ турулталары элбедилген јуунда кӧрӱлген.\n—Куратор болорыныҥ учуры тергееде белетелген комплексный баштаҥкайларды јӧмӧӧри болуп јат. Бу сӱрекей јаан иш. Бистиҥ амадубыс – федерал ведомстволорды Алтай Республиканыҥ ӧзӱмине ууламјылалган иште эрчимдӱ туруштырары болуп јат. Тергеениҥ башкарузында ичкери ӧзӱмге барарга нени эдер керек деген толо оҥдомол бар. Бистиҥ јӧмӧп турган тӧс ууламјы эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ айалгазын оҥдолторына ууландырылган ла бӱдӱретен баштапкы сурактар – эл-јонныҥ кирелтелериниҥ кемин бийиктеерин јеткилдеери, улус јыл туркунына иштегедий јерлер тӧзӧӧри, јурт ээлемди ле ӧскӧ дӧ бӧлӱктерди ӧскӱрери – деп, федерал министр айткан.\nОлег Хорохординниҥ айтканыла болзо, комплексный план белетеери аайынча иш тергееде кичӱ изӱ айдаҥ ала ӧдӧт. Кандый иштер ӧткӱрери керегинде чокым шӱӱлтелер белетелген. Олорды белетеер тушта эл-јонныҥ шӱӱлтелери база ајаруга алылган.\n—Алтай Республиканыҥ аргаларын толо тузаланарга, ӧзӱм алынган транспортный, инженерный, логистический ле социальный инфраструктуралар керек. Комплексный планга мыныҥ бастыразы кирген – деп, удурумга башчы айткан.\nМаксим Орешкинниҥ айтканыла болзо, Алтай Республиканыҥ јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱмин буудактадып турган шылтактардыҥ тоозына, озо ло баштап, транспортный инфраструктураныҥ јеткилинче ӧзӱм алынбаганы, ЖКХ-ныҥ тарифтериниҥ кеми бийик болгоны кирет.\n—Алтай Республиканыҥ јол колбуларыныҥ ӧзӱмине «Јеткер јок ло чыҥдый автомобильный јолдор» деген нацӱлекер аайынча јаан акчалар чыгарылып јат, эмди бу ишти учына јетиргизер керек – деп, тергеениҥ кураторы айткан.\nЈуун ӧйинде бу программаны јӱрӱмде бӱдӱрери аайынча республикага јаан сурактар јок болгоны айдылган. Максим Орешкин Казахстандӧӧн јол тудар деген баштаҥкайды јӧмӧп, бу сурактыҥ аайына, тургуза ӧйдӧ белетелип јаткан гран-кыйуда Казахстанла ӧмӧ-јӧмӧ иштеериниҥ программазы ажыра чыгарын шӱӱжер керек деген. Республиканы кӱрлер тудары ла јазаары аайынча аҥылу программага кийдирер керек деген шӱӱлте база айдылган.\nМынаҥ озо Бийск–Горно-Алтайск ортодо темир јол тудар керек деген шӱӱлтелер јаҥыс катап айдылбаган эди. Мыныла колбой М. Орешкин тургуза ӧйдӧ РЖД бу темир јолды тудары аайынча јӧп аларга белен эмес болгонын айткан. Министрдиҥ темдектегениле, озо баштап бу ӱлекер-проекттиҥ баазын бу јолло канча кире кош, улус тартыларын кӧрӧр керек деген. Темдектезе, Тувада тудулып јаткан Кызыл–Курагино деген темир јолды тударына салылган акча ол јолло кӧмӱр тартканынаҥ јандырылар аргалу болор. Тергеениҥ кураторы Бийск ле Горно-Алтайск ортодо темир јол экономический јанынаҥ тузалу болор бо деп, бастыра јанынаҥ шӱӱп кӧрӧр керек деген. Оны тергее бойы ла федерал ведомстволор шиҥдеер учурлу.\nФедерал министр ајаруны авиаколбуны ӧскӱрер керек болгонына эткен. Јаҥыс ла Москвала эмес, је анайда ок Россияныҥ ӧскӧ дӧ калаларыла, республиканыҥ јурттарыла ӧзӱм алындыратаны јаан учурлу болгонын темдектеген.\n—База бир јаан учурлу сурак – ол кичӱ ле орто аргачылыктыҥ бӧлӱгиниҥ, анчада ла јурт ээлемде, тузазын јаандадары. Анайда ок туризм де јаан учурлу. Оныла колбой туристтерди амырадар сезонды элбедер керек. Туризмниҥ, јурт ээлемниҥ бӧлӱктеринде таҥынаҥ баштаҥкайлардыҥ ӧзӱмин, таҥынаҥ инвестицияларды экелерин буудактадып турган сурактарды чечкедий учурлу јӧптӧр чыгарар керек. Мындый шӱӱлтелерди тергеениҥ командазы мындагы эл-јонныҥ шӱӱлтелерин ајаруга алып белетегенин темдектейдим – деп, Максим Орешкин айткан.\nТуризм аайынча федерал агентствоныҥ элбедилген јуунда турушкан јааны Зарина Догузова республикага келип турган туристтердиҥ 90 проценти јылдыҥ кӱӱк-сыгын айларында келип турганын темдектеген. Тергееде јыл туркунына иштеер туробъекттер тудар керек. Мында ајаруны олордыҥ тоозына эмес, чыҥдыйына эдер керек деген. Анайда ок акчалу туристтерди јилбиркедерине ајару эдилер учурлу болгонын, мыныла колбой авиаколбуныҥ географиязын элбедер, конкурентный болгодый турпродукт тӧзӧӧр керек болгонын ол база темдектеген.\n—Республикага келип турган айылчылардыҥ тоозын кӧптӧдӧр амадула республика танылу болзын деп, сезондор ортодо реклама аайлу керек-јарактар ӧткӱреринде тергеениҥ јӧмӧлтӧзи керек. Анайда ок республикада национальный аш-курсак белетеер чыҥдый ресторандар једишпей турганын, јаҥы отельдер ле кемпингтер тудар керек болгонын темдектеер эдим – деп, ол айткан.\nМаксим Орешкин аэропортто телекейлик кеминде терминал тудар керек болгонын темдектеген. Мыны уккан Олег Хорохордин ого керектӱ јарадулар алар иш учына једип баратканын ла объекттиҥ ээзи бу ӱлекерге акча саларга белен болгонын айткан.\nЈонјӱрӱмдик бӧлӱктиҥ ӧзӱми шӱӱжилер тушта јаан ајару улустыҥ јӱрӱмин узадарына, ӧлӱмдерди астадарына, балдар чыгарын кӧптӧдӧрине, медициналык јеткилдештердиҥ чыҥдыйын оҥдолторына, анчада ла јаҥы перинатальный тӧс јер тудар керек болгонына, онкологический службаны ӧскӱрерине, јӱрек-тамырдыҥ ооруларын эмдеер тӧс јердиҥ таҥынаҥ бӧлӱгин тӧзӧӧрине эдилген.\n—Кураторствоныҥ иштеер аайыныҥ учуры, аргалары јаан. Је тургуза ӧйдӧ олорды тузаланып болбой турган тергеелерди ӧрӧ тартары тӧс ајаруда болуп јат. Алтай Республикага ортороссиялык кӧргӱзӱлердеҥ бийик болорго јединер керек. Комплексный план РФ-тыҥ башкарузы кеминде јӧптӧлӧр. Бӱгӱнги јуун оныҥ тӧзӧлгӧзи. Бис бу программаныҥ сомын, чокым керек-јарактарын кӧрӱп баштадыс – деп, Максим Орешкин айткан.\nОлег Хорохординниҥ темдектегениле, јуун ӧйинде тергееге берилген јакылталардыҥ бастыразы эдилер. Керектӱ документ-чаазындар ӧйинде белетелип, федерал ведомстволорго јетирилер.\n—Эмди бис бу комплексный планды кыска ӧйдиҥ туркунына јӧптӧп, оноҥ ары РФ-тыҥ башкарузыныҥ јакаандары, госпрограммалары ла нацӱлекерлери ажыра јӱрӱмде бӱдӱрерис. Анайда ок бис республиканыҥ ӧзӱминиҥ программазын ла туристический бӧлӱктиҥ ӧзӱминиҥ программазын белетейдис. Олор Россияныҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министерствозыныҥ программазыла, анайда ок Максим Станиславовичтиҥ кураторствозыла белетелип јаткан комплексный планла колбулу. Мынызы республиканыҥ ӧзӱминде билдирлӱ једимдерге једер арга берер – деп, Олег Хорохордин адакыда айткан.


«ГЛОНАСС-ла» јӧптӧжӱ тургузылган - altaicholmon\n«ГЛОНАСС-ла» јӧптӧжӱ тургузылган\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ле «ГЛОНАСС» акционер обществоныҥ генеральный директоры Игорь Милашевский чаган айдыҥ 28-чи кӱнинде ӧмӧ-јӧмӧ иштеериниҥ јӧптӧжӱзине кол салгандар.\nБу документ аайынча ӧмӧ-јӧмӧ иш бир канча ууламјылар аайынча ӧдӧр, ол тоодо тергееде навигационно-јетирӱлик система ла ӱлекерлер аайынча иштерди башкарар тӧс јер тӧзӧлӧр. Экијандай болгон куучын-эрмекте јолдордо јеткер болбозын јеткилдеери, тергееде башка-башка бӧлӱктерди башкарары аайынча иштер, интеллектуальный транспортный системаны ла мониторингтиҥ системазын ӧскӱрери аайынча иштерди тӧзӧп ӧткӱрери јанынаҥ сурактар шӱӱжилген. Бу иштерде навигацияныҥ ла бийик кемдӱ позиционированиениҥ бӧлӱктеринде инновацияныҥ технологияларын кийдирери сӱрекей јаан учурлу болоры темдектелген.\nОлег Хорохордин јӧптӧжӱ керегинде айдып тура, Алтай Республика бӱгӱнги кӱнде цифровизацияныҥ јолына бек туруп, бу бӧлӱкте билдирлӱ алтам эдип јат деп темдекте-ген. «Бис алдыста турган јаан учурлу иштерди, кыска ӧйдиҥ туркунына бӱдӱретен некелтелерди јакшы оҥдоп јадырыс. Мен «ГЛОНАСС-тыҥ» байлык ченемели бистиҥ тергеениҥ экономиказын ӧскӱреринде, башка-башка бӧлӱктерде ишти баштап тӧзӧӧринде айдары јок јаан болуш јетирерине быжу бӱдӱп турум» — деп, ол темдектеген. Оныла колбой, ол тергееде толо кеминде иштейтен навигационный јетирӱлик системаны тӧзӧӧрин ле оны тузаланып баштаарын јаан ла каруулу иштердиҥ бирӱзи деп кӧрӧт.\n«Бу система тура-коммунальный ээлемдеги иштиҥ тузазын бийиктедеринде, ол тоодо кату таштанчыларла, улус тартар сурактарла иштееринде, јолдордо јеткер болдыр-тпазын јеткилдееринде ле бир канча ӧскӧ дӧ ууламјыларда биске јазымы јогынаҥ тузалу болор. «ГЛОНАСС» акционер обществодо бу јанынаҥ байлык ченемел бар» — деп, республиканыҥ башчызы айткан.\nИгорь Милашевский дезе «ГЛОНАСС» АО-ны бойына алынган иштерди чыҥдый ла толо кеминде бӱдӱрип турган компаниялардыҥ бирӱзи деп темдектеген. Компанияныҥ генеральный директорыныҥ айтканыла, олордыҥ ижи элдеҥ ле озо улустыҥ јӱрӱмин, су-кадыгын корулаарына, ар-бӱткенди чеберлеерине ле государствоныҥ јеткер болбозын јеткилдеерине ууландырылган. Ол бойыныҥ куучынында олор связьта, јетирӱлик ле навигационный технологияларда олордо јуулган бастыра байлык ченемелди тергеениҥ ӧзӱмине ууландырарга турганын чокумдаган.\nБӱгӱнги кӱнде бийик ӧзӱм алынган кӧп тоолу ороондор ар-бӱткенди корулап алары керегинде сананат. Олор экологияныҥ курч сурактарын јӱрӱмде једимдӱ бӱдӱрерге, айдары јок кӧп акча чыгымдап јадылар. Россияда ар-бӱткениле јараш ла байлык јер бар. Ол — Туулу Алтай. Мында тӱӱкиге, культурага, албатылардыҥ јаҥжыгуларына, јажыл ӧзӱмдерди корулап аларына јаан ајару эдилет. Јадын-јӱрӱмде, экономиканыҥ бӧлӱгинде эмдиги ӧйдиҥ сетевой технологияларын тузаланып баштаганы экологияныҥ сурактарына каршузын јетирбей јат. Мындый эп-арга Алтай Республиканыҥ экономиказын ичкери ӧскӱреринде, эл-јоныныҥ јадын-јӱрӱмин јарандырарына јаан болужын јетирер.\nАлтай Республикада транспорттыҥ бирлик платформазын тӧзӧӧри аайынча ӧткӱрилип турган ӧмӧ-јӧмӧ иш транспорттыҥ јӱрӱжин, коммунал ла јол тударында тузаланып турган транспортты автоматизировать эдерин јеткилдеер, анайда ок улус тартарын мониторинг ажыра кӧрӧр, јеткер экелгедий уур бескелӱ ле кош тарткан јаан кемдӱ транспортты шиҥжӱде тудар аргалар ачар. «ГЛОНАСС» акционер обществоныҥ технологияларын тузаланып, чыгара тартып турган таштанчыларды ајаруда тудар аргалар база болор.\nИнтеллектуальный транспортный платформала колбой, бистиҥ республикада тергеелик навигационно-јетирӱлик система база тӧзӧлӧр. Ол «ЭРА-ГЛОНАСС-тыҥ» ГАИС-ине кирип турган «АСМ ЭРА» деген автоматизированный системаныҥ мониторингиниҥ базазында тӧзӧлӧр. Анайып, навигационный ла транспортно-логистический јетирӱлерди бӱткӱлинче јуур бирлик тӧс јер иштеп баштаар.\nӦмӧ-јӧмӧ ӧткӱрип турган иштиҥ учурлу ууламјыларына анайда ок Алтай Республиканыҥ ӱлекерлерин башкарары аайынча ла Project management бӧлӱкке специалисттер белетеп ӧскӱрер ӱредӱлӱ тӧс јерлерди тӧзӧп ачары база ки-рип јат. «ГЛОНАСС» акционер обществоныҥ специалисттери тургуза ӧйдӧ бу јанынаҥ белетеништӱ иштер ӧткӱрет.\n«ГЛОНАСС» АО бистиҥ республикага тергеелик туристический порталды тӧзӧп ачарына база болужын јетирер. 2016 јылда Россия Федерацияныҥ башкарузы экономиканыҥ он јети бӧлӱгин тӧзӧӧри јанынаҥ јӧп чыгарган. Ол јӧптӧ навигационный јетирӱни тузаланып турган государственный јетирӱлик система тӧзӧлип ачылза, ол бойыныҥ ижинде «ЭРА-ГЛОНАСС» ГАИС-тиҥ система-бӱдӱмдерин кыйалтазы јогынаҥ тузаланар учурлу деп айдылган. Бӱгӱнги кӱнде бу системага тӧзӧлгӧлӧнип, государственный ла аргачылык организацияларды автоматизировать эдерге кӧп тоолу прикладной сервистер тузаланылат.\nБизнесте, анайда ок государственный башкартуда эмдиги ӧйдиҥ јетирӱлик ле телекоммуникационный технологияларын тузаланганы тергеелерди ӧскӱрерге јаан аргалар берет. Платформаны тузаланганы ла элбек кемдӱ ӱлекерлерде турушкан байлык ченемел «ГЛОНАСС» акционер обществого Россия Федерацияныҥ тергеелериле ӧмӧ-јӧмӧ иштеер јаан аргалар ачат. Ол транспорттыҥ бӧлӱгинде ле экономиканыҥ ӧскӧ дӧ ууламјыларында кӧп инновационный јаҥыртулар тӧзӧйт.