РОССИЯ БИР НАЦИЯЛУ ОРООН БО? - LIS108.XYZ - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\n(Учы, башталганы 19.02.2020 јылда чыккан газетте)\nЈетирӱлик агентство REGNUM-ныҥ аналитический редакциязыныҥ шеф-редакторы, философия билимдердиҥ кандидады Юрий Баранчик Россияда бир ле нация, орус нация јадат деген шӱӱлтезин ООН-ныҥ "ороонныҥ культурный (этнический) кыйулары политический кыйуларына келижип турза, ондый ороон национальный (эмезе мононациональный) болор" деген јартамалына ла ороон бир ле нациялу болорго ороонныҥ бир калыгыныҥ кеми текши эл-јонныҥ 2/3 ӱлӱзи эмезе 66,6 проценттеҥ ас эмес болор учурлу деген ээжи-принципке тайанат. Мыныҥ ӱстине ол "национальные республики в составе России – это пережиток советского периода, от которого необходимо самым решительным образом избавляться. Необходимо переходить от федерации к унитарному государству. <...>. В большинстве случаев большую часть населения так называемых национально-государственных образований РФ составляют русские. Например, в Адыгее русских 63,6%, в Республике Алтай 56,6%, в Бурятии 66,1%, в Хакасии 81,7%, в Удмуртии 62,2%, в Карелии 82,2%, в Коми 65,1%, в Мордовии 53,4% и так далее (данные переписи 2010 г.)" деп јетирген...\nОрус националисттиҥ мындый бичимели санаа-кӱӱннеҥ кӧрӱм-турумга кӧчӧр јол алынза, бӱгӱнги Россияныҥ нациялык тӧзӧлгӧзи ле федерациялык сайламазы бузулып, орооныс Российский Империя ла СССР чылап, јайрадылардаҥ да айабас. Господин Баранчик, баштапкызында, ол ло ООН-до 1970 јылдыҥ ӱлӱрген айында јарадылган Декларацияныҥ кажы ла калыктыҥ бойын бойы башкарынар табын јарлаган статьязында "все народы имеют право свободно определять без вмешательства извне свой политический статус и осуществлять свое экономическое, социальное и культурное развитие, и каждое государство обязано уважать это право в соответствии с положениями Устава ООН" деп айдылганын ла ООН-ныҥ ла ӧскӧ дӧ телекейлик биригӱлердиҥ калыктардыҥ табын јартаган документтеринде тун калыктарды (английскийлеп, "indigenous peoples", орустап, "коренные народы") "это народы, которые обитали на определенных землях до прихода туда переселенцев из других мест" деп јартаганын не бичибей турган? Экинчизинде, "Россияда јӱк ле орус нация јадат" деген кубултаны ол Конституцияныҥ кандый бӧлӱгине кийдирерге турган? Конституцияныҥ "Основы Конституционного строя" деп адалган I бажалыгына мындый тӱзедӱни кийдирерге Конституционный Јуун јуурга келижер, преамбулага кийдирейин дезе, преамбула Конституцияныҥ философиялык тӧзӧлгӧзи учун, ого кубулта эдери база ла Конституционный Јуун јуурын некеер...\nГосподин Баранчикке јазап сананар, шӱӱр керек, је нацияны јайрадары јанынаҥ эмес, а бириктирери јанынаҥ. Онойдо эдерге, баштапкызында, Россия Федерациязы кӧп нациялу эл дегениле јӧпсинип, је ол ок ӧйдӧ орустарды этнос эмес, а нация (эмезе супернация) деп адап, бастырабысты "орус нация" деп јарлаар керек. Орус славян, орус угро-фин. орус тӱрк, орус татар, орус чечен, орус алтай, орус еврей, орус американец болотон тӧзӧлгӧ "русский" деген сӧстиҥ этимологиязы, бӱткени туру. Мында эҥ ле кайкамчылузы бастыра нациялар адалгыштар (еврей, немец, алтаец, казах) болуп, кем деген суракка каруу берет, јаҥыс ла русский јарталгыш болуп, кандый ла кемниҥ деген сурактарга каруу берет. Русский деген эндоэтноним (орустап, самоназвание, алтайлап, албаты бойын аданганы) "русь" деген сӧстӧҥ табылган. А русь деп јебрен славяндар, угрлар ла тӱрктер баштап варягтардыҥ кайыкчыларын, оноҥ князьтыҥ дружинниктерин адагандар. Јебрен скандинав тилдиҥ "руотси" деген сӧзин јебрен славян тилге кӧчӱрзе, ro – "грести", rodher – "гребец" дегени болор. "Повесть временных лет" деп адалган јылбичинтиде "племена, платившие дань варягам, изгнали последних за море, не дали им дани и начали сами у себя владеть и владели дурно, не могли установить внутреннего порядка: встал род на род, начались усобицы. В таких обстоятельствах племена собрались и сказали: "Поищем себе князя, который бы владел нами и судил по праву". Порешивши так, пошли за море к варягам, и сказали им: "Земля наша велика и обильна, а порядка в ней нет: приходите княжить и владеть нами". Собрались три брата с родичами своими, взяли собой русь и пришли, и сел старший, Рюрик, в Новгороде, а другой, Синеус, – на Белоозере, а третий, Трувор, – в Изборске" деп јарт айдылат. Рюрик, Синеус, Труворло кожо келген кайыкчылар суула јорыктабас ӧйлӧрдӧ князьтарыныҥ дружинниктери боло бергендер. Русь деп аданган јалтанбас јуучылдар коруп баштаарда, јербойыныҥ албатызы олорды јакшы кӧрӱп, бойлоры да русь болорго албадангандар. Јуучыл демократияныҥ ӧйинде кӧдӱрилерге, черӱбашчыга, јуртбашчыга, князька ӧзӧргӧ русь јаан арга болгон. "Повесть временных летте" варягтарды алдырткан улустардыҥ ук-тӧстӧри славяндар ла углар болгоны база јарт бичилген. Тӱрктердиҥ торки, печенеги, половцы деген ук-тӧстӧри руська славяндар ла углардыҥ кийнинде киргилегендери јарт. Шак ла бу русь, русский деген сӧстӧрдиҥ этимологиязына тайанып, бӱгӱн Россия Федерациязында јуртап турган бастыра этносторды, нацияларды орустап, "русская супернация", алтайлап, "орус супернация" деген оҥдомолго не экелбес? Россия Федерациязына кирип турган республикалардыҥ тун калыктары бойлорыныҥ республикаларында нациялар болзын, а текши Россияда орус супернацияга кожулзын. Ол тушта орооныс Российский Империя ла СССР чылап качан да јайрадылбас. Кӧп калыкту (этносту), кӧп нациялу ороонныҥ этнический политиказы кажы ла кижиниҥ, кандый ла калыктыҥ, нацияныҥ ла текши супернацияныҥ јилбӱлерин теҥ-тай корыыр учурлу. Кижи, этнос, нация ла супернация ортодо эп-јӧп болбозо, ороон јайрадылары јарт. Бастырабыс орус супернация болор јолды туйуктап турган база бир айалга – орооныстыҥ Россия деген ады туру. Россияны Руська эмезе Руссияга кӧчӱрзе, русский деген супернация ордына белен кире берер эди. Русь нениҥ учун Россия боло бергени керегинде санаа-шӱӱлтелер кӧп, олордоҥ чындыкка келижип турган эки версияныҥ баштапкызыла – Русьты Рос деп Византияныҥ гректери адап баштагандар, а Русь дезе, ич ле тыш политикаларында Византияга тӱҥей болорго албаданган, экинчизиле – јайрадылган Русьты јууган, бириктирген уктар "о" таныкты капшай айдар окающий тилдӱ болгондор, олорго Русьты Рось деп айдарга јеҥил болгон.\nБаза кӧп этносту, кӧп нациялу ороонныҥ этнический политиказы кажы ла кижиниҥ, кандый ла калыктыҥ, кандый ла нацияныҥ ла текши супернацияныҥ јилбӱлери теҥ-тай ла эптӱ-јӧптӱ болорго ороон элдеҥ ле озо демократический болор керек. Россия Федерациязында демократия тӧзӧлбӧзӧ, ол Российский Империя ла СССР чылап, јайрадылып каларында јазым јок. 1834-1907 јылдарда јуртаган улу орус билимчи, шӱӱлтечи Дмитрий Менделеев 2000 јылда Россияда орус албатыныҥ тоозы 600 миллион кижи, а 2026 јылда – 1 миллиард кижи болор деп чотогон болгон. 2020 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинде Россияныҥ эл-јоныныҥ тоозы 146 миллион 745 муҥ 98 кижи болды. Д.Менделеев нениҥ учун јаан јастырган деп сурак тургуссабыс, каруузы канча миллион кижилер карам-кайрал јогынаҥ кырдыртарын ол билбеген дегени болор. 1917 јылдыҥ ӱлӱрген айында большевиктер јаҥды колго алып, гражданский јуу ачарда, бодоштыра чотолгоныла, 2 500 000 кижи ӧлтӱрткен ле шыркалардаҥ улам ӧлгӧндӧр, 2 000 000 кижи террордоҥ улам ӧлгӧндӧр, 6 000 000 кижи тородоҥ ло оорулардаҥ улам ӧлгӧндӧр, 2 000 000 кижи эмиграцияга качкандар. Экинчи телекейлик јууда СССР 6 818 300 јуучылын јуу-согуштарда ӧлтӱркен, 1 850 100 јуучылы олјодоҥ келбеген, тегин албатынаҥ 7 420 400 кижини немецтер ӧнӧтийин ӧлтӱргендер, 2 164 300 кижи Германияда айдуда болуп, кату-кабыр иштеҥ ӧлгӧндӧр, 4 100 000 кижи тородоҥ ло оорулардаҥ ӧлгӧндӧр. Бӱгӱнги Россияда болгон ӧлӱмдерди алзабыс, олордыҥ эҥ ле кӧби 1994-1996/1999-2009 јылдарда Россия Федерациязы ла Чечен Республика Ичкерия ортодо ӧткӧн јууларда болды. Бу јуу-согуштарда Россия јанынаҥ 11 муҥ 42 јуучыл ӧлтӱрткен, 35 муҥ 353 јуучыл шыркалаткан, 1 муҥ 231 јуучыл сурузы јок јылыйган, чечендер јанынаҥ 32 муҥ 391 јуучыл ӧлтӱрткен, 7 муҥга јуук јуучыл шыркалаткан. Тегин албатынаҥ канча кижи ӧлтӱрткен, шыркалаткан ла сурузы јок јылыйганы јанынаҥ кандый да јетирӱ јок. Улу билимчи ле шӱӱлтечи 92 ле јылдыҥ туркунына ороондо мындый јаан ӧлӱмдер болорын кайдаҥ билзин. Мыныҥ ӱстине Баштапкы телекейлик јууда Российский Империяныҥ 7 700 000 јуучылы ӧлтӱрткен ле шыркалардаҥ улам ӧлгӧндӧр, тегин албатынаҥ канча кижи ӧлтӱрткендерин база тыҥ јарлабайдылар. Албаты-јонын мынайда кырдыртып, кырып јаткан ороон демократический эмези јарт.\nКонституциябыска эдилип јаткан кубулталарды текшилей алар болзо, јаҥыртылган тӧс јасакка "федерал јерлер" ("федеральные территории") деген оҥдомол кийдирилип јатканы чочыду экелет. Федерал јерлер керегинде кубулта кийдирер баштаҥкайды Тульский областьтыҥ Областной думызыныҥ председатели Сергей Харитонов эткен. Оныҥ јартаганыла федерал јерлердиҥ чыдузын, темдектезе, јуучыл ла стратегический ууламјылу объекттер, темдектезе, космодром "Восточный" ла заповедниктер ле ӧскӧ дӧ аҥылу корулталу јерлер, ол тоодо Байкӧл алар аргалу. Областной спикердиҥ мындый кубултазын эҥ ле озо Федерация Совединиҥ спикери Валентина Матвиенко јӧмӧгӧн. Јаанада алып, тереҥжиде шӱӱзе, бӱгӱнги "федерал јерлер" деген оҥдомол озогы Российский Империя туштагы "земли Его императорского величества" деген јерлерге келижет эмес пе?.. Бала-Каанга багынарыста Алтай јерис баштап императордыҥ јерлерине кирген эди, а бӱгӱн дезе, республикабыстыҥ 15 проценттеҥ ажыра јерлери адылу, аҥылу корулталу Алтайский биосферный заповедникке, Катунский биосферный заповедникке ле Сайлюгемский национальный паркка кирет. Конституция кубула берзе, бу јерлерди федерал јаҥдар федерал јерлер эдетенис деп блаашса, канайдарыс?.. Ӧскӧ талаларды кӧрзӧбис, олордыҥ кезиги мындый блааштарга белетенип турганы јарталат. Темдектезе, кочкор айдыҥ 17-чи кӱнинде Иркутский областьтыҥ удурум губернаторы Игорь Кобзев Байкӧлди федерал собственностько кийдирерине удурлашкан оперативный јуун јууп, сурак аайынча шӱӱжӱде "Серьезные опасения вызывают поправки в Конституцию о передаче озера Байкал в федеральную собственность. Считаю абсолютно некорректным выносить вопрос на общероссийское голосование. Голоса жителей региона могут быть потеряны. Вопрос о территориальной целостности региона должен решаться непосредственно в самом регионе. Предложение президента по поправкам в Конституцию направлено на развитие государственности, а те инициативы, которые мы слышим, они в целом нарушают этот принцип" деп јартын айткан...\nАлтай уулдар! Омок болыгар\nАракыдаҥ эмес, ару санаадаҥ.\nАлбаты адын бийик тудугар\nАгару jӱректиҥ ӧчпӧс одынаҥ!\nКелер ӧй слердиҥ колоордо эмей,\nКемдер болорыс – слердеҥ камаанду!\nОчокто одыс jаркынду кӱйгей,\nОнызы база слердеҥ быйанду...\nЧуркурап ӧскӧн jаш ӱйени\nЧуктай jууп слер башкарбай.\nТӧрӧлис дегени ол не эди?\nТӧзинеҥ ала слер jартабай.\nЭлдер ортодо элекке тӱшпей,\nЭрjине таштый jаркынду кӱйӱгер.\nКалыктар ортодо калганчы jӱрбей,\nКалапту элдиҥ адын кӧдӱргер.\nТӧп болугар, jе тӧгӱнди билигер.\nТӧрӧлис блаажып кем ле келер!\nАлтай кӱӱнис ачык болзо,\nАлбын-jилбинге бӧктӧп ийигер.\nJаан jӱрӱмниҥ теҥизине киреле,\nJаҥыстаҥ барзабыс, чӧҥӱп каларыс.\nJаан салдыҥ агаштары чылап,\nJаба таҥылзас, эжинип чыгарыс.\nЭне-jеристи эрjинедий кичееп,\nЭлистиҥ кӱӱнин бирлик тудугар.\nОзодо тӧзӧлгӧн ойгор jуртыстыҥ\nОдын ӧчӱрбей, кӧҥжидип jуртагар.\nӦчӧш болбогор, ӧмӧлӧжип jӱригер,\nӦзӧр салымыс jаҥыс ла мында.\nJаҥыс аданыҥ уулдарындый болыгар –\nJаркынду салымыс jаҥыс ла анда!\nТелекей эбирип, тенип барбагар,\nТӧрӧлдӧҥ артык тӧрӧл табылбас.\nJоонорды jамандап, jожып баспагар,\nJолдордо слерди кем де мактабас.\nАлтай уулдар! Ак-jарыкта\nАру кӱӱнисти бийик тудугар!\nИйиндеригерди бириге тудуп,\nИчкери барар jӱрӱмди санангар.


15.12.2020 - altaicholmon\nКовидле тартыжарына јаҥы јазалдар\nАлтай Республиканыҥ эмчиликтери коронавирусла тартыжарына керектӱ јаҥы јазалдарла јепселет.\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театр «Большие гастроли. Межрегиональная программа» деген федерал программа аайынча кӱчӱрген айдыҥ 26-28 кӱндеринде Петрозаводск (Карелия) јаар гастрольдо болгон.\nЈаҥар айдыҥ 13-чи кӱнинде, бойыныҥ 67 јажы толорынаҥ бир кӱн озо, Алтай Республиканыҥ алтынчы ла јетинчи катап тудулган Эл Курултайыныҥ председатели, республиканыҥ 2002 јылдаҥ ала депутады Владимир Николаевич Тюлентин јӱрӱмнеҥ јӱре берди.\nЈасактарды бускандарла куучын кату\nКоррупцияла тартыжар керекке бӱткӱл ороон ичинде, ол тоодо бистиҥ тергееде јаантайын јаан ајару эдилет. Бу каруулу ишти бӱдӱрери јаҥ корулаар органдарга молјолгон.


Алтай тил - altaicholmon\nБайлыкты јууган сӧзлик\nАлтай тилди ӱренип тургандарга болуш эдип, ӧдӱп јаткан јылда Горно-Алтайскта сӧзлик-справочник («В помощь изучающим алтайский язык: словарь-справочник») ак-јарыкка кепке базылып чыкты.\nБу сӧзликтиҥ тӧс учуры алтай тилле куучындажарга, алтай тилге ӱренерге кӱӱнзеген кычыраачыга тузалу болоры. Кычыраачыга сӧзликтиҥ болужыла кӱнӱҥги јӱрӱмниҥ сӧстӧрин, эрмектерин јарт оҥдоп, куучындажарга јеҥил болор. Алтайлап јакшылажатаны, эзендежетени, алкыш-быйанын айдатаны, јаманын таштазын деп сураганы ла оноҥ до ӧскӧ керектӱ сӧстӧр кӧп. Сӧзликте айыл-јуртта тудунатан эдим-тудумдардыҥ, јазалдардыҥ, кеп-кийимниҥ, кееркедим эдимдердиҥ, темирдиҥ, таштардыҥ аттары јарлалды. Онойдо ок алтай улустыҥ тӧрӧӧн-тӧркини, ук-тӧзи, сӧӧк-тайагы керегинде кӧп јетирӱлер бар. Тилди ӱренерге кӱӱнзеген кычыраачыга јарамыкту јетирӱлер бу сӧзликте јеткилинче.\nБӱгӱн бис слерди темирдиҥ ле таштыҥ башка-башка бӱдӱмдериниҥ аттарыла таныштырадыс.\nАлюминий белеҥир (телеҥир)\nКрепкая сталь кара болот\nОлово калай (коло)\nСеребро кӱмӱш, мӧҥӱн\nГранит чулум таш\nКремень отык таш\nКаменный угол таш кӧмӱр\nПесчаник кумак таш\nКошачий глаз монгыш\nБаатыр бӱткен эпшилердиҥ ады-јолыТӱрк калыктардыҥ баатырлар керегинде чӱмдеген кай чӧрчӧктӧриндеги эпшилердиҥ, кыстардыҥ ады-јолдоры тегин кычыраачыны да, онойдо ок шиҥжӱчи билимчилерди де јаантайын јилбиркеткен ле јилбиркедет.\nТӱрк элдерде баланыҥ ады-јолын адаары чӱмдӱ ле учурлу. Нениҥ учун дезе јебрен-кумран ӧйлӧрдиҥ эл-јоныныҥ јаҥжыккан јаҥжыгуларыла кижиниҥ ады-јолында оныҥ салымына, јолына камаанын јетирер аргалу илбизин ийде бар болуптыр.\nБилимчи Н. Тыдыкованыҥ «Алтай тил аайынча шиҥжӱ иш» («Исследования по алтайскому языку») деген билим иштериниҥ јуунтызында (Горно-Алтайск, 2003, 71-79 бӱк) алтай баатырлар керегинде кай чӧрчӧктӧрдӧги эпшилердиҥ ады-јолдорыныҥ лингвистикалык јартамалы берилген.\nJуунтыда «Бис кай чӧрчӧктӧрди тилдиҥ байлык ла аҥылу бӧлӱги деп билерис. Ол кай чӧрчӧктӧрдиҥ аҥылу телекейин кӧргӱзет. Мында бойыныҥ бузулбас ээжилери бар. Кай чӧрчӧктӧрдӧ эпшилердиҥ ады-јолдоры чӱмдемел-этикалык учуры, экинчи јанынаҥ — јетирӱлерле билгир аайынча оҥдомол ишти бӱдӱрет» деп айдылат.\nАвтор кай чӧрчӧктӧрдиҥ «Алтай баатырлар» деген јуунтызыныҥ 12 томын алып, эпшилердиҥ ады-јолдорын ылгап шиҥдеген. Шиҥжӱлӱ иштиҥ турултазыла, кай чӧрчӧктӧрдӧ эпши улустыҥ ады-јолдоры ла онойдо ок монгол, кыдат тилдердеҥ келген аттар бар болуптыр.\nКай чӧрчӧктӧрдӧги эпшилердиҥ, кыстардыҥ ады-јолдоры учурыла, бӱткениле 9 бӧлӱкке бӧлилген:\n1. Ады-јолдоры баалу-чуулу темирле, ташла колбулу: Алтын-Сырга, Алтын-Чачак, Кӱмӱш-Коо, Кӱмӱжек-Коо, Кӱмӱжек-Ару, Темир-Карак ла о.ӧ.\n2. Jаҥжыккан јаҥжыгуларга тайанган (ӧҥи, чыҥдыйы, тоозы): Ак-Санаа, Ак-Бӧкӧ, Кара-Кадын, Сары-Кӱмӱжек.\n3. Ар-бӱткенле, Айла, Кӱнле колбулу: Ай-Чечек, Ай-Тана, Jер-Киндик, Эҥир-Jылдыс, Jети-Кӧчкӧ.\n4. Эпшилердиҥ эдинген-тудунган эдимдериле, кеп-кийимиле, кееркедимдериле, улустыҥ иштеген ижи-тожыла колбулу: Алтын-Кӱскӱ, Темене-Коо, Ак-Кайчы, Jаҥарчы, Адучак эмеген ле о. ӧ.\n5. Баалаганыла колбулу: Эрке-Коо, Эрке-Очы, Быйан-Сылу, Байым-Сур.\n6. Мал-аштыҥ ла олордыҥ ӧҥдӧриле, ӧзӱмдерле, куштардыҥ аттарыла колбулу: Ак-Бӧрӱ, Кас-Маҥдай, Эчей-Буудай, Алтын-Паргаа¾.\n7. Jон ортодо айалгазын ла ук-тӧслӧ тӧрӧӧн-тӧркин колбузын керелеген: Кыс-Каан, Очы-Бала, Бойдоҥ-Коо¾.\n8. Кижиниҥ бӱдӱмиле, кылык-јаҥыла колбулу: Торгойок (торкодый кеберкек), Алтын-Сабар, Борпыйак (бышпак, борбойгон эпши)¾\n9. Глаголло колбулу ат-јолдор: Кӱн-Келди, Толо-Барган¾\nАлтай баатыр эпшилердиҥ, кыстардыҥ ады-јолдорыныҥ тӱӱкизиле, учурыла јилбиркеген кычыраачы Эл библиотекага баштанза, ондо бу суракка учурлалган бичиктер сӱреен кӧп.\nЭл библиотеканыҥ краевед бӧлӱгиниҥ ишчизи


«Темдектелген иштер толо кеминде ӧткӱрилер...» - altaicholmon\n«Темдектелген иштер толо кеминде ӧткӱрилер…»\nОрооныста кыйалтазы јогынаҥ медициналык страхованиениҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 25 јыл ӧй ӧдӧ берди. Бӱгӱн бис Россияда оныҥ тӧзӧлгӧни ле 2018 јылда граждандарга акча тӧлӧбӧзинеҥ медициналык болуш јетирериниҥ государственный гарантийлериниҥ территориальный программазын јӱрӱмде бӱдӱрериниҥ тӧс ууламјылары керегинде Алтай Республикада Кыйалтазы јогынаҥ медициналык страхованиениҥ территориальный фондыныҥ директоры Ольга Алексеевна Корчугановала ӧткӱрген эрмек-куучынысты јарлайдыс.\n— Ольга Алексеевна, кыйалтазы јогынаҥ медициналык страхование тӧзӧлгӧнинеҥ ала 25 јылдыгын темдектейт. Слер сананзаар, оныҥ тӧзӧлгӧни чын керек болгон бо?\n— Россиядагы кыйалтазы јогынаҥ медициналык страхование быјыл 25 јылдыгын темдектейт. 90-чы јылдардыҥ бажында су-кадыкты корыырында ОМС-тыҥ тӧзӧлгӧни чын керек болгон. Бу ӧйдиҥ туркунына кыйалтазы јогынаҥ медициналык страхование эмчиликтерди акча-манатла јеткилдеер турумкай тӧзӧлгӧ лӧ страхование эттирткендердиҥ тап-эриктериниҥ чыҥдый коручылы боло берген. 20 јыл кайра улустыҥ акча тӧлӧбӧзинеҥ медициналык болуш аларына керектӱ конституционный тап-эриктерин јӱрӱмде бӱдӱрерге болуп, Российский Федерацияныҥ башкарузыныҥ 1998 јылдыҥ сыгын айыныҥ 11-чи кӱнинде јӧптӧгӧн 1096 номерлӱ јакааныла баштапкы ла катап Российский Федерацияныҥ граждандарына акча тӧлӧбӧзинеҥ медициналык болуш јетирериниҥ государственный гарантияларыныҥ программазы јӧптӧлгӧн.\nРоссийский Федерацияныҥ башкарузы государственный гарантиялардыҥ программазына јылдыҥ сайын кубулталар кийдирет. Кажы ла катап акча тӧлӧбӧзинеҥ медициналык болуш јетиретениниҥ айалгалары јаҥыртылат, медициналык болуштыҥ бӱдӱмдери кӧптӧдилет, программаны јеткилдеп турган акча-манаттыҥ кеми бийиктейт. Эдилип турган кубулталардыҥ бастыразы акча тӧлӧбӧзинеҥ медициналык болуштыҥ чыҥдыйына ла андый болушты алары јеҥил болорына ууламјылалган. Бу программа аайынча Российский Федерацияныҥ кажы ла субъегинде государственный гарантиялардыҥ территориальный программазы јӧптӧлӧт. Оныҥ тӧс бӧлӱги кыйалтазы јогынаҥ медициналык страхованиениҥ территориальный программазы болуп јат.\n— Быјылгы программаныҥ аҥылузы неде?\n— Российский Федерацияныҥ башкарузыла 2018 јылга государственный гарантиялардыҥ программазында эки тӧс ууламјы темдектелгенин айдар керек. Олор – медициналык реабилитация ла кату оору (онкология) аайынча медициналык болушты мынаҥ да ары ӧзӱм алындырары. Бу ууламјылар кыйалтазы јогынаҥ медициналык страхованиениҥ программаларында (базовый ла территориальный) темдектелген болуп јат.\n— Бу эки ууламјыныҥ кажызы ла керегинде толо јартамал берген болзогор?\n—Кату оору аайынча болуш керегинде айдар болзо, мында баштапкы ла катап аҥылу эмдешти јетирериниҥ сакыйтан ӧйи чокымдалган. Бу ӧй оору кижиге тижиктиҥ (опухольдыҥ) гистологический диагностиказын ӧткӱргенинеҥ эмезе диагнозты тургускан ӧйдӧҥ ала 14 календарный кӱнди ашпас учурлу. Мынайып, кату оору аайынча аҥылу медициналык болуш јетирерин сакыйтан ӧй, ӧскӧ ооруларга кӧрӧ, кезем астадылган. Бу ӧйдиҥ туркунына оору кижини эмчиликке јаттыргызар, оноҥ ары эмдеп апаратан јолы чокым јарталар учурлу. Оору кижи медициналык болуштыҥ стандарттарыныҥ некелтелерине келиштире чыҥдый профильный медициналык болуш јетирип болбой турган эмчиликтерде ӧйин јылыйтпас учурлу.\nКату оорула тартыжарында кыйалтазы јогынаҥ медициналык страхованиениҥ чыгымдарына баратан акча-манаттыҥ кеми кезем кӧптӧдилген.\nБу ууламјыда профилактикалык шиҥжӱ ле диспансеризация ӧткӱрип турган медишчилер рак ооруныҥ баштапкы симптомдорын табарына ајарулу иштеер учурлу. Кандый бир серемји боло бергенде, кыска ӧйдиҥ туркунына диагнозты чокымдаар иштерди ӧткӱрер ле диагноз тургузылган соҥында, оору кижини тӱрген-тӱкей эмдеерине аткарар учурлу. Ого јаан ајару эдилет. Профилактикалык шиҥжӱлерди ле диспансеризацияларды ӧдӧрине айттырткан граждандарга бу иштердиҥ учурлу болгонын оҥдоор, темдектелген шиҥжӱлерди ӧскӧ ӧйгӧ кӧчӱрбей, ӧйинде ӧдӧр керек. Jаан улустыҥ диспансеризациязыныҥ 2018 јылдагы јаҥы ээжизи аайынча кезик улус диспансеризацияны эки јылда бир катап ӧдӧр учурлу. Анда, мынаҥ озо јылдарга кӧрӧ, тереҥ шиҥжӱлер ӧткӱрилер. Бу шиҥжӱлер кату ооруныҥ диагностиказына ууламјылалган болуп јат. Мындый эрчимдӱ экијандай јилбиркедиштиҥ шылтузында башталып јаткан кату ооруны эртедеҥ табар, бу оорудаҥ эмденип алар эмезе оны токтодып ийер арга болор.\n— Ол ло диспансеризацияны ӧйинде ӧдӧтӧни јаан учурлу болтыр?\n— Онызы чын. Улус бойлорыныҥ су-кадыгы учун каруулу болор учурлу. Страховой компаниялардыҥ чыгартулу улузы бойлорыныҥ молјулары аайынча страхование эттирткен улуска керектӱ јетирӱлерди јетирери аайынча чокым иштер бӱдӱрет. Оныҥ да учун телефон согуп айткан, смс ажыра, почтала эмезе ӧскӧ эп-аргала келген јетирӱлерди ајаруга алар, темдектелген медициналык шиҥжӱлерди ӧйинде ӧдӧр керек. Бастыра профилактикалык иштер су-кадыкты корыыр ла јӱрӱмди узадар амадула ӧткӱрилет.\n— Ольга Алексеевна, ӧткӱрилип турган иштиҥ чыҥдыйын баалаар арга бар ба?\n— Территориальный программада медициналык болуштыҥ чыҥдыйын баалап турган кӧргӱзӱлердиҥ тоозында кату ооруларда медициналык болушты баалайтан целевой кӧргӱзӱлер темдектелген.\n2018 јылдыҥ сыгын айынаҥ ала медициналык болуштыҥ тӧлӧмирлериниҥ чотторында кату оору аайынча јетирилген медициналык болуш чокым темдектелер. Мынызы диагнозты тургускан ӧйди, эмдейтен кандый эп-арга талдалганын, ол тоодо химиотерапияныҥ курстарыныҥ тоозын тергее ле федерал кеминде ајаруда тудар арга берет. Анайда ок эмдиги јасактар аайынча страховой организациялар, Территориальный фонд медициналык болуштыҥ чыҥдыйын шиҥдеер аргалу. Анайып, кату оорулу улуска јетирилип турган медициналык болушту учуралдар аайынча тематический шиҥжӱлер ӧткӱрет. Текшилей алза, территориальный программа аайынча ӧткӱрилип турган иштер Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ ајарузында турат.\n— Jарт, эмди медициналык реабилитация керегинде айдып ийзер.\n—Калганчы јылдарда медициналык реабилитацияныҥ учуры јаандайт. Ол јӱрек-тамырдыҥ, сӧӧк-тайактыҥ ооруларыла, кату оорула оорып тургандардыҥ јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедер, су-кадыгын орныктырар ла јӱрӱмин узадар амадула ӧткӱрилет. 2015-2017 јылдарда кыйалтазы јогынаҥ медициналык страхованиениҥ базовый программазында, кыйалтазы јогынаҥ медициналык страхованиениҥ территориальный программазында ла чылап, медициналык реабилитацияны јаҥыс ла стационардыҥ айалгаларында ӧдӧри темдектелген болгон. 2018 јылда јаҥыс стационарда јадып эмдеер эмес, је анайда ок тӱште јаттыргызып эмдеер эмезе амбулаторно эмдеер медициналык болуш кирген. Анда айлында телемедициналык технологияларды тузаланып, реабилитационный болуш алары база бар.\nТерриториальный фонд Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыр министерствозыла кожо эл-јонды медициналык реабилитацияла јеткилдеери аайынча чокым иштер ӧткӱрет. Территориальный программада 2018 јылга медициналык реабилитация аайынча чыгымдарга акча-манаттыҥ кеми, 2017 јылга кӧрӧ, кезем кӧптӧдилген. Jаан ајару республиканыҥ эмчиликтеринде медициналык реабилитацияныҥ ӧзӱмине эдилет. Темдектезе, Майманыҥ эмчилиги лицензия алган ла эмди оору улустыҥ кезиги медициналык реабилитацияны республика ичинде алат. Анайда ок инсульт, инфаркт болгон, јӱректиҥ тамырларына операция эттирткен улустыҥ медициналык реабилитациязы ӧдӱп јаткан јылда территориальный программада туружып турган Алтайский крайдыҥ «Барнаульский» ле «Обь» санаторийлеринде ӧткӱрилет. Андый реабилитация Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыр министерствозыныҥ тургускан маршрутизациязы аайынча ӧдӧт.\nТемдектелген бу иштер республикабыстыҥ эл-јоныныҥ су-кадыгын корыыр јилбӱлерле толо кеминде ӧткӱрилер.\n—Ольга Алексеевна, ачык-јарык эрмек-куучын учун быйан болзын.


18.09.2018 - altaicholmon\nТуралардыҥ јаны јаранат, экстрим-парк ачылган\nАлтай Республиканыҥ тӧс калазы Горно-Алтайск кӱннеҥ кӱнге јаранат. Бу ла јуукта Жилмассив деген микрорайондогы туралардыҥ јанында јерлер јарандырылды ла каланыҥ паркында экстрим-парк ачылды.\nЈӧнјӱрӱмдик сурактар – тӧс јерде\nБу кӱндерде ОНФ-тыҥ турчылары текшироссиялык Албаты фронттыҥ Алтай Республикадагы тергеелик бӧлӱгинде элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ чыгартулу улузыла туштажу ӧткӱрген. Јондык кыймыгуныҥ турчылары газеттердиҥ јаандарына ла телекомпанияныҥ башкараачыларына 2018 јылда бӱдӱрип турган керектери ле келер ӧйдӧ эдетен иштери керегинде куучындагандар.\nАлбатыныҥ тыш-амырын корыйт\nЈыл башталганынаҥ бери республиканыҥ јеринде албаты-јон турушканыла колбулу 1200-теҥ кӧп керек-јарактар ӧткӧн. Олордыҥ бирӱзи де Алтай Республика аайынча МВД-ныҥ тергеениҥ албаты-јоны ла айлчылары ортодо јеткер-неме болбозын јеткилдеечи ишчилери турушпаганы јогынаҥ ӧтпӧгӧн. Эҥ јаан учурлу уч-турулта: јондык ээжилерди бускан бир де учурал болбогон. Тап-эриктерди корыыры аайынча јербойындагы ишчилер канайда иштеп турганы керегинде, качан арткан улус амырап\nКелер ӧйдиҥ бюджеди аайынча иштер башталды\nСыгын айдыҥ 13-чи кӱнинде АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентинниҥ башкарганыла республикан парламенттиҥ Тӧргизиниҥ ээчиде јууны ӧткӧн. Оныҥ ижинде Тӧргиниҥ турчылары, АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, АР-дыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ Бирлик аппарадыныҥ башкараачызы Анатолий Донской, башкаруныҥ председателиниҥ ордынчызы, акча-манат аайынча министр Ольга Завьялова, Шинжӱ-чотомол палатаныҥ председатели Артем Сумачаков ло ӧскӧ дӧ башкараачы ишчилер турушкан.\nВ. А. Тоеновтыҥ чыкканынаҥ ала 80 јылдыгына\nЈарлу ла јайалталу журналист, публицист, јондык ишчи Василий Айачинович Тоенов балдарга учурлалган куучындар база бичиген. Оныҥ куучындарыныҥ јуунтызы «Кайыҥаш» деп адалып, 1984 јылда 3 муҥ тиражла чыккан. Бичиктиҥ кире сӧзинде мынайда бичилген: «Автор куучындарында балдарды ар-бӱткенди оҥдоорына, сӱӱрине ле корыырына таскадып јат. Мындый таскаду ажыра келер ӱйени јалакай, кӱӱнзек ле тӧп санаалу улус эдип чыдадары\nТӧрӧлчи кӱӱндӱ најыбыс Слерле кожо бистиҥ билениҥ најызы болгон кижи керегинде эске алынып ийерге турубыс. Ол алдында ӧйдӧ бистиҥ кӧзнӧгистиҥ алдыла ӧдӱп браатса, эмезе тегин ле базып јӱрзе, јакшылажып, куучындажып туратаныс. Кезикте айылыска да кирип јӱретен эди. Эмди бу кижини бис јоксынып јадыс.\nГран-кыйуларды кечип барала…\n(Улалганы, башталганы 68-чи номерде) Кӧчкӱн албатылардыҥ III телекейлик ойындарында спорттыҥ 37 бӱдӱми аайынча маргаандар ӧткӧн. Олордо 74 ороонноҥ 1976 спортчы турушкан. Маргаандардыҥ текши турулталарыла баштапкы јерге Кыргыз Республиканыҥ командазы чыккан. Ойындардыҥ ээлери бу учуралда 100 медаль (40 алтын, 30 мӧҥӱн ле 30 кӱлер) ойноп алган.\nЭмдиги ӧйдӧ сӱрее-чӧптиҥ сурагы анчада ла курч турат. Кижи јадын-јӱрӱмине керектӱ јӱзӱн-башка јазалдар, кийим-тудум ла о. ӧ. не-немелер эдип чыгарары там ла кӧптӧйт. Бу ончозы эдилип јаткан ӧйинде ле тудунган кийнинде камык кату коммунальный дейтен таштанчылар берет, ол тоодо канча онјылдыктарга, чактарга јоголбозын.


Чуйдыҥ јолына—95 јыл - altaicholmon\nJе јолдыҥ тӱӱкизи оноҥ эрте башталган. Россияныҥ эҥ јараш јолдорыныҥ бирӱзи ол ок ӧйдӧ јебрен јол болуп јат. Оныҥ баштапкы јуруктары XVII чактыҥ учында ла XVIII чактыҥ бажында болгон. Бу ӧйдӧ 1-кы Петр каанныҥ јарлыгыла, Бийдиҥ ле Кадынныҥ бириккенинде Бикатунский шибее тудулган. Кӧп тӱӱкичилердиҥ шӱӱлтезиле, Чуйдыҥ јолы—Улу Торко јолдыҥ тӱндӱкте барган ӱзӱги. Бу јол керегинде муҥдар јылдар кайрадагы кыдат бичимелдерде айдылат.


Ийнектиҥ ле Аттыҥ маргааны - altaicholmon\nТымык эҥири койылза, јылдыстары јажытту суркурашкан, карарган боочыныҥ ӱстинде беш толынду Ай-Буркан эриккен Алтайда јебренде Ийнек ла Ат Јылтоо-лоштыҥ курдунына кирер деп, экӱ маргаан эткен.\nМаргаанныҥ баштапкы урмады* — байгага озо једери. Экинчи урмады — јеҥӱчилди керелеген аржан суудаҥ амзап ичери. Бу эки урматты кем озо јеҥӱлӱ бӱдӱрер, ол Јылтоолошко кирип, оныҥ курдуны деп кӱндӱлӱ ат адаттырар учурлу болгон.\nКату маргаандарды ӧдӱп, Јылтоолоштыҥ курдунына он бир тынду талдалып калган. Бу тоолошко аржан, тоҥмок, кутук суулардыҥ ээзи јирме тӧрт айры мӱӱстӱ Сыгын база талдалып кирген.\nЈылтоолоштыҥ тоозында эҥ тоомјылу курдуны — 24 айры мӱӱстӱ Сыгын бу маргаанды ӧткӱрзин деп, Буркан-Јайаачы ого тап берди. Уйды кӧрзӧ лӧ јоон, бооду, карды чарбак. Ийт чыкпас јерге ийнек чыга берер, ийт кирбес јерге Ийнек кире берер. Байгага једетен јол узун ла керий баратан болордо, кара агашту арканыҥ ортозыла кӧндӱре маҥтап, јӱгӱрӱк Ийнек Атты ыраак артыргызып, байгага озо јетти.\nМаргаанныҥ јаргызына, томду сугаттардыҥ ээзи јирме тӧрт айры мӱӱзи Айга јеткен, алтын тӱги Кӱнниҥ чогына мызылдаган Сыгынга, кемдер маргыжып турганын Буркан-Јайаачы айтпаган.\n—Сакы ла. Јаргыны чындык ӧткӱр — деп, ого Јайаачы јакыган.\nСугат ээзи кӧрӱп турза, ыраакта тоозын буркурап келеетти.\n—Бу не атазы болотон? — деп, Сыгын кайкап турганча, тӧрт саны тӧрт башка майчыҥдаган, туйгактары айрууш чылап айрайган, чарбак карды кӱкпеҥдеген, мурун суузын мус тӧккӧн, ак кӧбӱк тери чачылган, мӧӧрӧгӧн, бустаган, кылак кӧстӧри аҥданышкан, тынаастаган Ийнек маҥтап келетти.\nИйнек кату јаргычыныҥ алдында тура тӱшти, сӱзерге айрууш мӱӱстерин удура суй тутты, кара јерди чапчый берди, кыйгас кӧстӧри кызарып айтты:\nЈаан, улу маргаанды\nАт кӧлчинди озолойло,\nАк-чоокыр Ийнек мен алдым.\nБажыҥа јаба каткан,\nСырлу ок сыылап келип,\nКӱр кӧксиҥди ӧткӱре аткан\nСыгын Сытрыч саатабай,\nМеге аржан сууны\nОжыркабай, кӧргӱзип бер!\nТомду сугаттардыҥ ээзине Ийнектиҥ кыдырмак сӧстӧри јарабады, кылак кӧстӧри ичине кирбеди.\nМалт эткен малта\nБач эткен балкаш\nТӧрт санын кӱлӱдип\nСойдырган чарбак Ийнек\nСуу јадыры, ичип ал — деп, Сыгын айтты.\nИйнек кайа кӧрзӧ, јаҥмырдыҥ кийнинде артып, ӧтӧккӧ-чӧпкӧ кожулып, чейилип калган тӱӱнти суу јадыры. Оноҥ суузы канганча ичип алала, Ийнек сӱӱнип, кеде берди.\nЈирме тӧрт айры мӱӱстӱ Сыгын оноҥ ары кӧрӱп турза, кезикте теҥериниҥ тӱбиле учуп, кӱмӱш јылдыстарла ойноп, ойто јажыл јерле јелип, кӱӱлеген салкынла јарыжып, сӱрлӱ чечекти кӧмӧ баспай, јаш ӧлӧҥди јайа баспай бијелеген, јоргологон эрјине Ат келип јатты. Ару јалы Айдыҥ чогына јаркындалып, торко куйругы Кӱнниҥ чогына суркурап, как бажын јеҥил серпип, шыҥкырада киштеп, аржан ээзине ол айтты:\nСын јерде турарда,\nСыны јараш Сыгын,\nӰни јараш Сыгын.\nКош аркада турарда,\nКоо сынду Сыгын,\nКожоҥы јараш Сыгын.\nАк айасты чийип турат,\nАмыргы ошкош ӱниҥ\nИчерге аржан суу бер!\nМаргаанныҥ кату јаргычызына эрјинениҥ эптӱ эрмеги јарады, јылу, јараш кӧрӱжи ичине кирди:\nКӧк айастыҥ алдына\nКӧнӱ јорго јелип јӱр,\nСары чечек ӱстиле\nСалкын кептӱ ойлоп јӱр.\nКӧк ӧлӧҥнӧҥ талдап ји,\nАржан сууныҥ арузын ич! —\nдеп, Сыгын ак-сары Эрјинени алкайла, маргаанныҥ турултазын керелеген томду аржан сууны кӧргӱзип берди.\nЈылтоолоштыҥ курдуны деп\nТоомјылу ат адандым.\nАйры мӱӱстерлӱ Сыгын-эје,\nКојырада отогон Сыгын-эје,\nАйланып отогон Сыгын-эје,\nАлтын тӱгиҥ сынбазын,\nАмыргыдый ӱниҥ тунбазын.\nАлты толыкту Алтайдыҥ\nЫжыгына амыр јӱр — деп, Эрјине мал суузынын кандырып, Сыгын јаргычыны алкайла, озогы јолыла јал-куйругы јалбырап, чеп-чек маҥтай берди.\n«Ийнек ле Ат нениҥ учун экӱлези Јылтоолоштыҥ курдунына кирген?» — деп, Буркан-Јайаачы кайкады. «Мени тӧгӱндеди эмеш пе» — деп, ол Сыгынды алдырды.\nАайы-тӧӧйине чыгар болзо, маргаан аайынча Ийнек озо баштап байгага јеткен, је маргаанныҥ турултазын — аржан сууны ичпеген, тегин, кирлӱ суу ичкен. Јӧптӧжӱ аайынча, јӱгӱрӱк ийнек маргаанды алган. Јылтоолоштыҥ курдуны деп тап-эрикти алган.\nЭрјине мал экинчи де келген болзо, маргаанныҥ турултазын-јеҥӱчилдик аржанын ичкен, јӧптӧжӱ аайынча маргаан-јеҥӱни база алган. Тӧгӱн, меке — не де јок. Је «Јылтоолоштыҥ курдуны» деп, јӱк ле он эки тынду ададар керек. Је мында курдундардыҥ тоозы он ӱч, артык амыйтанды курдунныҥ тоозынаҥ чыгарар керек.\n«Сезимиҥе салдырып, булгакту маргаан ӧткӱргеҥ» — деп бурулап, Буркан-Јайаачы ӧрӧкӧнгӧ Јылтоолоштыҥ курдундарыныҥ тоозынаҥ Сыгынды бойын чыгарарга келишти.\nОноҥ бери эрјине мал кирлӱ суу ичпес јаҥду, ару, аржан, тоҥмок суулар ичер болуп калды. Ийнек дезе ӧтӧк, балкаш чейилген састыҥ кӧӧлмӧгин, јолдогы тӱӱнти сууны ичер болуп калган. «Кир, чӱш колышкан кӧӧлмӧк сууны ичпезем, суузыным канбайт» — деп, Ийнек кебинде айдатан эмтир.\nИйнек јылда албаты-јон, уйлар чылап, кыйгастажып, кылаҥдажып, кыйыктажып, керек дезе кезек ӧйлӧрдӧ сӱзӱжип те тургулаар.\nКуран айда Ийнектиҥ сӱди коојырай да берзе, койылып, амтаны кире берер. Сӱтти сааза, каймагы болчоктолып, сабаттыҥ кырына јапшынып турар. Кайнаткан сӱттиҥ ӧрӧмӧзи арбын, сарјузы тамзык, тотоо болор, оныҥ учун куран ай Ийнек јылга темдектелет.\nЭпшилердиҥ бойына јуук, кару малы — ийнек. Оны соксо, кебинде ийнек ээзиниҥ кӱр-кӧксин ойо сӱзет. Бир ийнектиҥ мӱӱзине соксоҥ, јӱс ийнектиҥ мӱӱзине тоҥдолор. Бир ийнекти сыймазаҥ, јӱс ийнек сӱӱнер.\nИйнекти саап јаткан келин оныҥ бозузыныҥ бажына, будына, майканына соксо, ол согулта келинниҥ бойыныҥ балазына тийет. Колдоры сыраҥдууш кыйгас келинниҥ эткен сарју-куруды да арбызы јок болуп, келер јайга јетпейт.\nИйнекке јалакай болуп, оны эркетенде алып јӱрзе, керсӱ келин кӧнӧккӧ толо койу сӱт саап алат. Кӱнге толо кычкыл чегендӱ, аткыска толо тамзык курутту, куукта толо ток сарјулу отурат. Ийнектерге сӱт тӱжӱп, койылган ӧйди тузаланып, иштеҥкей келиндер јылына јийтен тамзык, тоото курсагын белетеп алгылайт.\nИйнек јылда кыш соок, кары јаан, кату, кӱч јыл болот. Ийнектердиҥ бойлорыныҥ да мӱӱстери чупча тоҥуп, јаскыда кӧп уйлар, мал-аш кӧдӱртип ӧлӧт. Кубулчак јастыҥ солуныжына чыдашпай, анчада ла уйлар кӧп коройт.\nӰргӱлјиде каа-јаа Ийнек јылда јыл јымжак ӧдӧр, је андый ӧйлӧр тӱӱкиликте сӱрекей ас учурайт.\nИйнек јылда чыккан эпшилерди эш-нӧкӧрлӧри карузып, чебер алып јӱрзе, јылдардыҥ ӧткӧниле олор там јаранар. Олор кезикте кылыктанып, тилдери узап чыгат, је кара санаа јок учун, калју кылыгы чечилип, чугулы кайыла берет деп, кезик јаан јаштулар айдыжатанын угуп јӱретем.\nИйнекчилер бичикке, ӱредӱге јайалталу. Олордыҥ ортозынаҥ албаты-јонго јаан туза экелер, кежиги јаан, јайалтазы элбеги де бар. Ийнекчи эпшилер колы кокту, алаканы арбынду болот. Олор курсак-тамакты там-зыктап, тотоолоп белетеерин јакшызынар. Анчада ла байрам кӱнде мазаныҥ ӱсти суурумнаҥ ээлип турзын деп кӱӱнзеер.\nТӱбек ийнекчилерге аракы ажыра билдирбезинеҥ ӧҥӧлӧп келет.\nАлтай калыкты Јаҥы јылла уткыганымла,\nОн эки ай эбирип,\nОйто јерине турды.\nJылдыҥ ӧйи солунып,\nJылыжып ӧдӧ берди.\nБозогостоҥ эски jыл\nБоро тонду чыгып jат.\nБолгон ончо кӱчтерди\nБожотпостоҥ апар jат.\nСакылталу Јаҥы jыл\nКемге ырыс ла jеҥӱ,\nКемге амтанду кӱндӱӱ,\nКемге ийде, кемге сӱӱш,\nКемге кӧкиген учуш.\nКемге jедим, кемге тӱжӱм,\nКемге jаркынду jӱрӱм,\nКемге ӧлӧҥ, кемге кабай,\nКемге талайлу Дубай…\nЧыккан кӱниҥле, кару нӧкӧрим,\nАкту кӱӱнимнеҥ сеге кӱӱнзейдим:\nТыт агаштый бек су-кадык,\nJаныҥда болзын нӧкӧр артык.\nТелекей кеминдий jаан ырысты,\nJӱзиҥде ойноор эрӱ каткыны,\nJӱректи кычыклаар ӱргӱлjи сӱӱшти,\nJаҥардый божобос узун сӱӱнчини.\nАлтайыс корулап, сыныҥды алказын,\nJажына ийде бойыҥды курчазын,\nУлустыҥ jакшызы jолыҥда туштазын,\nСананган амадууҥ чынга кубулзын.\nЭнеҥниҥ эркези канат берзин,\nАдаҥныҥ айтканы санаа кошсын,\nКӧксиҥде кызу одыҥ чагылзын,\nКарманыҥ баалу чаазынла толзын.\nКере ле кӱн jӱрегим тӱбинде\nУчы билдирбес кӱӱ угулат.\nКӧлзӧштиҥ ордына тымый ла тӱшсем,\nОйто ло кожоҥ кӧксимде jайылат.\nКызара чагылган танго ӱни\nТыҥып, jоголып мени кычырат.\nТӱжимди собырган jерлик Испания\nСагышты ӱйгендеп, амырым апарат.\nБир ле уксам, Кыдаттыҥ кӱӱзи\nJӱректи чымчып, эркелеп тартылат.\nСалкынга jайканган сакура чечеги\nӦткӧн jорыкты керелеп агарат.\nОноҥ ары аттардыҥ тибирти,\nБыр, тоозын, балкаш теҥериде,\nУзун чечектӱ jикпе кийген\nЦыган кыс тыҥытту биjеде.\nКӱӱлер колболып табыжы тыҥыды,\nТӱҥӱрлер баштады кокымай ойынын,\nКышкы эҥирде jӱректи чочыткан\nКайкамjык кӱӱлерди угарга солунын.\nКЕЧЕ, БӰГӰН, ЭРТЕН\nКече, бӱгӱн, эртен,\nТаҥ, тӱш, эҥир,\nБаза бир кӱн ӧдӧ бертир,\nЭҥир, таҥ, тӱш,\nКараҥуй jарыкла тудуш.\nКече, бӱгӱн, эртен —\nТизилип кӱндерис кемjилген,\nСоҥзун, башкӱн, бӱгӱн —\nТилис кандый ла jӱзӱн.\nБашкыjыл, былтыр, быjыл\nӦткӧнин тӱҥдеерге jеҥил.\nБыjыл, эзенде, кийнинде\nТургай не чакылар jеринде?\nТаҥ, бӱгӱн, эмди\nКажыбыс кайда эптелди?\nКем ӱлтӱреп ачуга сыныкты,\nКем ӧҥжӱп, сагыжына jетти?\nТууларда, чӧлдӧрдӧ, талайда\nБыйанду jӱрзин кижи таҥдарга.


Студент ӧйлӧр недеҥ де ырысту - altaicholmon\nСтудент ӧйлӧр недеҥ де ырысту\n«Јылдыстыктыҥ» бӱгӱнги айылчызы тоҥжан сӧӧктӱ Кӱн-Тана КАНТЫРОВА. Ол Горно-Алтайсктагы государственный университеттиҥ алтаистика ла тӱркология аайынча факультединиҥ тӧртинчи курсыныҥ студенти. Јакшы ӱредӱзиле коштой,\nол университеттиҥ, факультеттиҥ бастыра керектеринде эрчимдӱ туружат. Кӱн-Тана кӱнчыгыш, тӱрк тилдерле јилбиркейт, оныҥ ӧскӧ дӧ јилбӱлери, билгирлери кӧп лӧ байлык.\nКӱн-Тана бойыныҥ билези, кожо чыккандары керегинде мынайда куучындады: «Чыккан јерим Оҥдой аймактыҥ Ийин јурты. Адам Эрендей Яманулович, энем Альбина Аспембаевна. Бистиҥ биле 2000 јылдаҥ ала Горно-Алтайск калада јуртайт. Бис тӧрт бала: ӱч кыс ла бир уул. Мен 2002-2013 јылдарда каланыҥ 3-чи номерлӱ гимназиязында ӱренгем. Школды божодорымда, мениҥ алдымда талдаш турган: јурукчы адамныҥ јолыла барып, колледжке кирер, эмезе университетке кирер. Оогошто мен јураарыныҥ школында ӱренгем, онойдо ок кӧкчи карган энемди, эјелеримди тӧзӧп, кӧктӧнӧрин де сӱӱгем. Экинчи јанынаҥ мен тилдерле база јилбиркегем».\nЈайалталу кыс учында Томскто дизайнныҥ ла сервистиҥ колледжине кирген ле ондо ӱч јылга кийимниҥ дизайнериниҥ специальнозына ӱренген. Студент јылдарын Кӱн-Тана эҥ ле јилбилӱ, је бош ӧй јок болгон јылдар деп айдат. «Улайын ла јуранарыҥ, цехте кӧктӧнӧриҥ, нениҥ учун дезе, разряд берип турган — деп, ол куучындайт. —Калганчы курста ӱренеримде, кандык айда, мен бойымныҥ дизайнер коллекциямла јиит дизайнерлердиҥ калыктар ортодо ӧткӱрилген конкурсында Томский областьтаҥ турушкам. Кӱӱк айда дезе Горно-Алтайскта ӧткӧн бастырателекейлик конкурста мен база ла Томский областьтаҥ турушкам. Јирме туружаачыныҥ ортозынаҥ јетинчи јер алганым јаан једим деп бодойдым».\nТӧрӧл јеринде ӧткӧн конкурста турушканы кыстыҥ оноҥ арыгы јӱрӱмине кубулталу болгон. Кӱн-Тана мынаҥ арыгы јӱрӱмин тӧрӧл калазында ӧткӱрер деп быжу сананып алган. Кысты ӱренип келзин деген кычыртулар да болгон. Таныштары Горно-Алтайскта не артып јаткаҥ, ГАГУ-да не ӱренерге тургаҥ, мынаҥ ары Томскто ло ӱрен деп кӧп лӧ сӧстӧгӧндӧр. Кӱн-Тана билезиле кожо болорго, онойдо ок алтай тилин ӱренерге кӱӱнзеген. «Мен 3-чи номерлӱ гимназияда ӱренеримде, класста бис эки ле алтай бала болгоныс. Биледе алтайлап та куучындашкан болзоос, мен тӧрӧл тилимди јакшы билбес болгом. Онойдо ок кыдат тилди ӱренер кӱӱн база болгон. Онойып, мен 2016 јылда ГАГУ-ныҥ алтаистика ла тӱркология аайынча факультедине киргем. Студенттиҥ јаркынду, эрчимдӱ јӱрӱми ойто башталган… Ол тоодо группаныҥ профкомына тудулгам. Баштапкы ла курста, ӱч ай ӱренген соҥында, мени тергеелердиҥ университеттериниҥ активиниҥ Улан-Удэде ӧткӧн тергеелер ортодогы фестивалине аткарган» — деп, Кӱн-Тана айдат.\nУниверситетте студент јӱрӱминде оныҥ дизайнерге ӱренгени, јуранып билери сӱреен болушту болгон. Университеттиҥ «ГУСЬ-ТВ» деп телекӧрӱлтези 2016 јылда јаҥыртыларда, Кӱн-Тана ондо дизайнер болуп турушкан. 2019 јылда медиа-тӧс јер деп јаҥырта адалган телекӧрӱлтениҥ башкараачызыныҥ ижин бӱдӱреечи боло берген. «Бис университетте ӧткӧн, болгон ончо керектердеҥ видеорепортажтар согуп, олорго тексттер, фотојуруктар јазайдыс — деп, студент кыс куучындайт. —Контактта группа бар, олорды ондо саладыс. Мен дизайн-афишалар, «ГАГУ в стиле» деп рубрика апарып јадым, онойдо ок гусь-комикстер јурайдым».\nКӱн-Тана тӧрӧл факультединде бойыныҥ јайалталарын кандый ла керектерде јетире ачар арга болгонын база темдектеп айтты. Ол мында баштапкы ла катап јурукчы-кееркедеечиниҥ каруулу ижин бӱдӱрген эмтир. Ол алтай, орус ла английский тилдерле чыккан «Алтайский мифологический словарь» деп бичикти јуруктарла кееркеткен. Аҥ-куштар, ӧзӱмдер, агаш-таш ла телекейдиҥ бӱткени керегинде соојындарга јуруктар јураары сӱреен јилбилӱ иш болгон деп, ол айдат. Ӧткӧн јылда Кӱн-Тана преподаватели Майя Петровна Чочкинала кожо эки тилле «Алтай орнаменттер» деп јуунты чыгарган. Кыс ого јуруктар јураган. Бу да иш јайаандык ла чӱмдӱ болгон. Бичигеш башка-башка ууламјыла иштеп турган устар ортодо јаан суруда болгон эмтир.\nКажы ла катап Кӱн-Тана кандый бир фестивальда, конкурста туружып турганын база айтты. Ол Јашӧскӱримниҥ ле студенттердиҥ Сочиде ӧткӧн бастырателекейлик фестивалинде турушкан. Јарым јыл озо ондый фестиваль ӧдӧрин угала, кыс угузу берип, заочный бӧлӱкте турушкан. Угузу берип, баштапкы бӧлӱкте турушкан 2 муҥнаҥ ажыра кижидеҥ 200 ле кижи очный бӧлӱкке јеткен. ГАГУ-даҥ баратан он кижиниҥ тоозына Кӱн-Тана база кирген. Сӱӱнчи эмес сӱӱнчи! Баштапкы катап самолетло учканы, баштапкы катап талайды кӧргӧни… Фестивальга телекейдиҥ кӧп ороондорынаҥ јирме муҥнаҥ ажыра јашӧскӱрим келген. Эки неделеге улалган фестивальда сӱреен јилбилӱ площадкалар ӧткӧн. Кӱн-Тана бойыныҥ јилбӱлериле культураны ла јайаандыкты талдап алган. Јарлу бијечи Егор Дружининниҥ ӧткӱрген мастер-клазында, јуранарыныҥ мастер-клазында турушкан, онойдо ок Ник Вутичтиҥ «Јӱрӱмге сӱӱш» деп лекциязын уккан. Госдуманыҥ јарлу политик-депутаттарын кӧргӧн. Президент Владимир Путинди уккан. Фестиваль ӱлӱрген айда ӧткӧн учун Алтайдаҥ барган делегация Алтай тилдиҥ кӱнин ондо ӧткӱрген. Канча ороонныҥ улузы да, алдында совет ороонго кирген ле эмди башка государстволордыҥ да делегациялары алтайлардыҥ кеп-кийимин кайкап кӧргӧн эмтир. Сибирьдеги федерал округтаҥ Добрыня Сатин ле ӧскӧ дӧ кайчылар кайла таныштырган.\nТӱрк јашӧскӱримниҥ Казаньда ӧткӧн фестивалинде туружып, студент кыс база кӧпкӧ ӱренген ле кӧпти билип алган. Олордыҥ тува, татар студенттердеҥ турган командазы Росмолодежьтыҥ ла Президенттиҥ гранттарына ӱлекерлер бичиирине ӱренген. Онойып, Кӱн-Тананыҥ командазы «Алтай тилди ӱренер мобильный приложение» деп ӱлекерди тургузып, јеҥӱ алган. «Бу ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрери эмеш соҥдоп туру. Оны бӱдӱрери сӱреен чӱмдӱ ле кӱч иш. Оноҥ биске ченемелдӱ, јакшы программисттер керек болуп јат. Онойдо ок бис база ӧскӧ ӱлекерлерле иштеп турубыс» — деп, кыс јартады.\n«Бистиҥ факультеттиҥ студенттери сӱрекей кӧп керектерлӱ, јаҥы ӱлекерлерлӱ, јаҥы амадуларлу јӱрӱм јӱрӱп турулар — деп, Кӱн-Тана оноҥ ары куучындайт. —Мен мында ӱренер деп артып тура, ондый јилбилӱ, кӧп керектерле толо студент јӱрӱм болор деп сананбагам да! Былтыр кӱскиде Чуваш Республикада Тӱрк јашӧскӱримниҥ «Тӱрктердиҥ алтыны. 2019» деп бастырароссиялык фестивали ӧткӧн. Ондо ороонныҥ јирмедеҥ кӧп тергеелеринеҥ јашӧскӱрим келген. Алтай Республикадаҥ јети кижи ондо туруштыс. Бис ӧскӧ тергеелердеҥ келген карындаш калыктардыҥ јашӧскӱримиле танышканыс, текши кӧп сурактарла кызу куучын-кумыйлар да ӧткӱргенис. Бир неделеге ӧткӧн фестивальда бис «Россияныҥ тӱрк тегелиги» деп ӱлекер тургузып, «Тӱрк калыктардыҥ кеп куучындары» деп темала иштедис».\nЧувашиядаҥ куран айдыҥ учында келеле, ӱредӱни баштап ла ийерде, кысты студенттердиҥ Тувада ӧткӧн «РФ-тыҥ калыктарыныҥ (тӱрк группа) филологиязы, тилдери ле литературалары. 2019» деп бастырароссиялык олимпиадазында туружарына аткаргандар. Кӱн-Тана кӱӱк айда бистиҥ тергееде ӧткӧн олимпиадада таҥынаҥ зачетло баштапкы јер алган болуптыр, оныҥ учун Тувада ӧткӧн олимпиадага барганы ол.\nКӱн-Тана тӧрӧл университеттиҥ факультедине алтай тилин тереҥжиде ӱренерге кирген. Је ол мында тӧрӧл тилиле коштой кыдат тилге ӱренерин кӱӱнзеп баштаган. «Алтай тилге ӱренери, кыдат тилге ӱренерине кӧрӧ, кӱч болгон — деп, ол куучындайт. —Баштапкы курста чын ла тыҥ кӱч болгон. Мен школдо до, оноҥ Томскто до орус улустыҥ ортозында кӧп болуп, орус ла тилле куучындажып јӱргем. Баштапкы айларда јӱре де берер, дизайнердиҥ ӱредӱзин улалтар санаалар болгон. Је мен преподавательдеримниҥ, кожо ӱренген студенттеримниҥ јакшы јӧмӧлтӧзиниҥ шылтузында артып калгам. Эмди удурумга ла болгон уур-кӱчтерге салдырып, барбаганыма сӱӱнип јӱредим».\nКӱнчыгыш тилдердиҥ калыктар ортодогы дистанционный олимпиадазында студент кыс экинчи јер алганы база једим. Эмди Кӱн-Тана кочкор айдаҥ ала Кыдат јеринде кыдат тилди тереҥжиде ӱренип барарга документтер јазадып туру. Бу ончо керектердеҥ кӧргӧндӧ, анчада ла ӧткӧн јыл студенттиҥ јӱрӱминде керектерле толо болгон эмтир. Ол тоодо алтаистиканыҥ ла тӱркологияныҥ факультеди Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ 2018 јылдагы јондык сыйыныҥ лауреады болгон ло ол сый факультетке 2019 јылдыҥ чаган айында кӧдӱриҥилӱ айалгада берилген. Бу ончо керектерди тӧзӧп ӧткӱреринде факультеттиҥ Кӱн-Тананыҥ башкарган «Бирлик» деп волонтер отряды база эрчимдӱ турушкан. «Бистиҥ отряд Чага байрамды база ӧткӱрип, алтай аш-курсак белетеген — деп, кыс айдат. —Бис талканнаҥ башка-башка јиилектер, ӧскӧ дӧ тату не-немелер кожуп, чокчоктор эткенис. Оноҥ кажы ла айына чокчоктыҥ рецепти бичилген календарь чыгарганыс. «Тамзыкту талкан» деп бичик база чыгардыс. «Бирлик» отряд ГАГУ-ныҥ да, факультеттиҥ де ончо ло керектеринде эрчимдӱ туружат».\nКуучыныстыҥ учында Кӱн-Тана айтты: «Мен тӧрӧл јеримде артып, ӱредӱмди мында улалтарга турарымда, кезик улус јаратпаган. Је кижи кайдаар да барганда, тӱҥей ле тӧрӧл Алтайы кайра кычырат. Горно-Алтайсктагы университет, факультет меге јайаандык јанынаҥ ӧзӧр, ороонло јӱрер, гран ары јанындӧӧн барар, кӧпти кӧрӧр, билип алар аргалар берген. Мен видео-фото согор, дизайнер, кӧктӧӧр јанынаҥ јилбӱлеримди улалтарым. Јӱк факультеттеги де јӱрӱмди алзабыс, ол сӱрекей јилбилӱ, база кӧпти берет, аргаларыҥды ачат. Бистиҥ преподавательдерис бийик профессионалдар, тереҥ билгирлерлӱ улус. Студенттерди олор бастыра јанынаҥ ӧзӱмдӱ, билгирлерлӱ ле тӧрӧлчи кӱӱндӱ улус эдип таскадат, ӱредет. Јиит кижи кандый калада (јаан ба, оогош по), кандый университетте (јарлу ба, јок по) ӱренгени учурлу эмес. Оныҥ бойыныҥ ич-кӧгӱс байлыгын тереҥжидип, билгирлерин кӧптӧдип, бойы ӧрӧ ӧзӧргӧ чырмайганы учурлу деп бодойдым.\nБистиҥ јакшынак байрамысла ончо студенттерди уткуп турум! Амадулараар бӱтсин, ичкери јӱткӱп, једимдерге једигер! Кӧп иштезеер, кӧп ӱрензеер, ончозына јединереер!».


Jакшы керек јандырулу болор - altaicholmon\nJакшы керек јандырулу болор\nJӱс сӧӧктӱ Айару Чеконова Кош-Агаш аймактыҥ Кӧкӧрӱ јуртында чыккан. Баштамы класстардыҥ кийнинеҥ каладагы республикан гимназияда ӱренген. Тургуза ӧйдӧ Айару ГАГУ-ныҥ студенти, оныла коштой — волонтер. Бичимел Айаруныҥ шак бу јолы керегинде болор.\nJол дееристе, Айаруга оны талдаарга да келишпеген. Оогоштоҥ ала, волонтер деп сӧс-оҥдомолды укпаган да тушта, ол тӧрӧл јуртындагы ӧмӧлик иштерде туружатан, јуртта јаткандарга, анчада ла карган улуска, ишке кӱчи јетпес улуска болужып јӱрер бала болгон. Кемниҥ де туразын черетежер, одын-суузын экелер, айыл ичинде кандый ла иш болзо, Айару оноҥ тууразында артпайтан.\nКалага келип, «волонтер» деп аданганынаҥ бери тӧрт јыл ӧдӱп калды. Jаҥы келгендерге кыска ӧйгӧ ӱредӱ ӧткӱрилет. Оноҥ кажызы ла кандый ууламјыла иштеерге турганын бойы талдайт.\nJымжак јӱректӱ кыска эне-адазы јок арткан балдарга болужар, олорды јӱрӱмниҥ бу кӱч айалгазында бойыныҥ арга-кӱчи јеткенче јӧмӧжӧр ууламјылу иш келишкен. Кажы ла волонтер кижи бойыныҥ ӧткӱрип турган керек-јарактарына каруулу болоры — эҥ баштапкы некелте. Андый ла болор учурлу, нениҥ учун дезе ол акту јӱрегинеҥ иштеп јат. Ӧдӱп јаткан 2018 јыл Волонтердыҥ јылы, јакшы керектердиҥ јылы деп тегиндӱ адалбаган. Волонтерлордыҥ тоозы јылдыҥ сайын кӧптӧп јат. Угар болзо, олордыҥ иштебей ле турган ижи јок. Каргандарга одын-суу экелер, кышкыда олордыҥ тураларыныҥ јанын кардаҥ арчыыр, айыл ичин арутаар, оору балдарга ајару эдер ле оноҥ до ӧскӧ иш-керектер.\nУлуска канча ла кире јакшыҥ једер, анча ла кире јакшыны кайра аларыҥ. Бу сӧстӧр Айару Чеконовага база јолду келижет. Ачык-јарык куучынынаҥ оныҥ кӧгӱс-кӧрӱминиҥ байлыгы, јӱрӱмде качан да «јакшылык» акалап јӱрер деп бӱдӱмјизи сезилет.\nБилезинде олор эки кыс ӧскӧн. Эјези Лидия Юрьевна Тайдонова В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ ишчизи, ашкананыҥ баш казанчызы, айыл-јуртту. Адазы Юрий Александрович Чеконов Кӧкӧрӱ јуртта јадат. Бойыныҥ ӧйинде черӱге барып, ол Афганистанда болгон јуу-согуштарда турушкан. Чыдадып салган кичӱ кызы волонтерлордыҥ тоозына кожулып, улуска болужып јӱргениле Юрий Александрович јаҥыс ла оморкоп јӱрет.\nВолонтерлор ортодоҥ иш-тожыла аҥыланып тургандары талдалып, ыраак ла јаан калаларда ӧдӱп турган конференцияларга, ӱредӱлерге барат. Мындый јол Айаруга база келишкен. Баштапкы катап 2015 јылда Санкт-Петербург калага барган. Анда ол Кореяныҥ культуразына учурлалган форумда турушкан. Форумга Россияныҥ ончо калаларынаҥ, Кореядаҥ, Япониядаҥ, Китайдаҥ туружаачы-волонтерлор, иш-керектер тӧзӧӧчилер јуулган. Бистиҥ тергеенеҥ Айару јаҥыскан турушкан.\n2016 јылдыҥ кочкор айында «Золото тюрков» деп албатылык форумга Алтайдаҥ ГАГУ-ныҥ делегациязы барган. Делегацияны ГАГУ-ныҥ ӱредӱчизи Сурна Борисовна Сурбашева башкарган. Форумга Кыргызстаннаҥ, Туркменистаннаҥ, Казахстаннаҥ туружаачылар келген болгон.\n2016 јылдыҥ кичӱ изӱ айында Тыва Республиканыҥ Кызыл калазыныҥ госуниверситеди «Саян-Алтайдыҥ албатыларыныҥ этноэкологический ле этнокультурный јаҥжыгуларын шиҥдеериниҥ сурактары» деп албатылык конференция ӧткӱрген. Айару алтай албатыныҥ байлу агаштары керегинде јетирӱ белетеп турушкан. Монголиядаҥ студенттер база болгон. Мындый солун јол-јорыктардаҥ јаҥыс ла јарык кӱӱн-санаа артат, најыларыҥныҥ тоозы кӧптӧйт деп, Айару темдектейт.\nКуучын-эрмек ӧткӧн кӱн јиит волонтердо бош ӧй база ла ас болды. Олордо соотоп отурар бир де бош ӧй јок, јаантайын ла кала ичинде ӧткӱрилген кажы ла керек-јаракта туружар улус. Айдарда, Айаруныҥ ижи-тожы кайралду, јакшы керектери јандырулу болзын деп, кӱӱнзеп турус.


Усть-Канский район, Республика Алтай, Сайт газеты Кан Чарас, Гуркинниҥ премиязы\nГуркинниҥ премиязы 19.10.2018\nЈаҥжыкканы аайынча бу ла ӧйдӧ Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган Јондык сыйдыҥ јаҥы лауреадыныҥ адын чокымдаар иштер башталып јат.\nАлтайдын Чолмоны Лауреат-2018\nБу сыйдыҥ тӧзӧӧчилери — "Оносский клуб" - "Оностогы кӱрее" деген коммерциялык эмес фонд ло "Алтайдыҥ Чолмоны" газет. "Оностогы кӱрее" 2015 јылдыҥ кочкор айында Јондык сый аайынча бир аай, чокым ууламјыла иштезин деп тӧзӧлгӧн. Ол ло ӧйдӧ фондтыҥ турчылары лауреаттар Јондык сыйды кандый ээжи-тӧзӧлгӧлӧ алары јанынаҥ ээжилерди јӧптӧгӧн болгон. Јондык сыйла колбулу јетирӱлерди слер, кычыраачылар, јылдыҥ ла тӧрӧл газедистеҥ кӧрӧдигер.\n"Оностогы кӱрее" деген коммерциялык эмес фондтыҥ јааны Аржан Валерьевич Иташевле ӧткӧн куучыныста бу сыйдыҥ учуры ла тӱӱкизи эзедилди, ээжилеринде јаҥыртулары ла фондтыҥ келер ӧйгӧ амадулары јанынаҥ јартамалдар эдилди.\nА. В. Иташев: "Григорий Иванович Чорос-Гуркин — бистиҥ Алтай Республиканыҥ баштапкы башкараачызы деп айдарга јараар. Ол тергеебистиҥ государственнозын, республиканы тӧзӧӧрине јӱрӱмин берген кижи. Россия ичинде тургун ӧс калыктардыҥ баштапкы јаан јурукчызы, тууларлу пейзаж јураарында эҥ озо иштеп баштагандардыҥ тоозында болуп јат. Јондык сыйдыҥ учуры — ойгор баатырыстыҥ адын албатылар ортодо, Россия ичинде бийик кӧдӱрип апарары. Бу бийик учурлу сыйдыҥ лауреады улу јерлежистиҥ адын, ого эдилген бӱдӱмјини тооп, ижин оноҥ до ары эрчимдӱ, каруулу апарар, албатызына, Тӧрӧлине тузалу болорго амадаар учурлу. Чынынча айтса, фондтыҥ турчылары ортодо Јондык сый алган кижи лауреат адын тӱжӱрбес учурлу деген санаала, ондый учуралдар болуп турза, бу бийик атты кайра јандыртар да деп шӱӱлтелер болот.\nЛауреат — билимде, культурада, санатта, литературада, спортто эмезе јондык иште Алтайыстыҥ адын бийик кӧдӱрген кижи болор. Чокымдап айтса, ол билим ачылталары ла ижи, јураган јуруктары, кӱӱлик, литератураныҥ бастыра бӱдӱм жанрлары аайынча чӱмдемелдери, театрал ла санат, кинематография ла мультипликация бӧлӱгинде иштери эмезе спортто ороон кеминде ле калыктар ортодо ӧткӧн маргаандарда јаан једимдери ле јеҥӱлери учун кайралдалат.\nӰлӱрген айда "Алтайдыҥ Чолмоныныҥ" кычыраачылары, јурттардыҥ улузы, ӧмӧликтер, јондык биригӱлер, республиканыҥ улузы газедиске баштанып, санаа-шӱӱлтелерин, лауреатка кемди кӧстӧӧргӧ турган кӱӱнин айтсын, бичип аткарзын деп јарлайдыс. Јондык сыйдыҥ лауреадыныҥ кандидадына божоп калган улустыҥ адын адабас. Албаты кандидатты адап, керектӱ чаазындарды (ол јанынаҥ толо јетирӱлер, кӧргӱзӱлер, анкета фондтыҥ Интернетте бӱгинде бар: https://vk.com/choros_gurkin) ийгени — ол талдаштардыҥ баштапкы бӧлӱги болор. Угузулар кӱчӱрген айдыҥ 1-кы кӱнине јетире алылар.\nЛауреатка кандидаттардыҥ адын шӱӱжӱге чыгаргандарга онойдо ок Јондык сыйдыҥ акчазыныҥ кемине бойыныҥ јӧмӧлтӧзин эдер керек. Кандидаттардыҥ ады-јолы адалган кийнинде, ол јанынаҥ јетирӱ ле талдаштарга чыгарылган улус керегинде элбеде бичимелдер газетте јарлалар.\nКӱчӱрген айдыҥ туркунына "Алтайдыҥ Чолмоныныҥ" кычыраачылары ортозында рейтинг-ӱнбериш ӧдӧр. Ол јаҥжыкканы аайынча газетте чыгып турган купон аайынча ӧткӱрилер. Купондор ол ок кӱчӱрген айдыҥ туркунына чыгарылар. Бу талдашту иштердиҥ экинчи бӧлӱги болор. Быјыл бис, Јондык сыйдыҥ тӧзӧӧчилери, талдаштардыҥ ээжилерине јаҥырту кийдирип јадыс. Ол — ӱчинчи бӧлӱк талдаштар. Оныҥ ӧйинде фондтыҥ турчыларынаҥ турган эксперттердиҥ јууны иштеер. Рейтинг-ӱнбериштиҥ турулталарына тайанып, лауреатты адаарында калганчы шӱӱлтени бу эксперттердиҥ јууны чыгарар.\nБу јылдарда Јондык сый алгандарла коштой ижи-тожын, јӱрӱмин Алтайына, эл-јонына берген тоомјылу јаан јаштуларыска аҥылу ајару эдип, олорды тӧшкӧ тагынар "Фондтыҥ нерелӱ турчызы" деп атту медальла кайралдап, оны керелеген бичикти, јӧмӧлтӧ сыйды кожо бередис. Бу атты кемге адаарын эксперттердиҥ јууны шӱӱп айдар.\nОнойдо ок јашӧскӱримисле иш башталып калган деп кычыраачылар билер. 2017 јылдыҥ лауреады, "Солнечная энергия" ООО-ныҥ генеральный директоры Андрей Ялбаковтыҥ баштаҥкайыла, јӧмӧлтӧзиле баштапкы катап балдардыҥ јуруктарыныҥ "Мениҥ тӧрӧл Алтайым" деген кӧрӱ-маргааны бийик кеминде ӧткӱрилди. Бу конкурста балдардыҥ 117 јуругы кӧрӱлди. Жюриде ады јарлу јурукчылар Вячеслав Торбоков, Валерий Тебеков ло Амыр Укачин болдылар. Балдарга бир кӱнниҥ туркунына јилбилӱ программа тургузылган: јурукчылар будуктарла канайда иштеериниҥ, јуранарыныҥ јажыттарын ачып, солун мастер-класстар кӧргӱскен, кийнинде олорго зоопаркла, музейле экскурсия болгон, театрда концерт кӧргӱзилген. Бу конкурстаҥ кажы ла оогош туружаачы тату сыйлу, јеҥӱчилер ӱзеери баалу сыйларлу ла бийик кӱӱн-санаалу артты. Мындый јакшынак ченемелди улалтып, быјыл балдар ортодо база кӧрӱ-маргаан ӧткӱрерис. Јашӧскӱримле иштеер ууламјыларыс, санаа-шӱӱлтелерис кӧп. Олорды келер ӧйдӧ келишкенче бӱдӱрерис.\nМынайып фондтыҥ ижи ӱч ӱйе јерлештеристи бириктирип, јаан јаштуларыстыҥ тоомјызын темдектеп, иштеп турган јииттеристи мактап, олорго иженип, јашӧскӱримисти келер јеҥӱлерге белетеп, јилбиркедип, ижис улалып јат.\nСыйдыҥ кеми керегинде айтса, оны бис, эл-јон, јууп јадыбыс. Оныҥ кеми ончобыстаҥ камаанду. Мыныла колбой ӧткӧн јылда лауреаттарыстыҥ болужыла баштапкы катап килемјиниҥ концерти ӧткӧн лӧ оноҥ јуулган акча-манат Јондык сыйга кожулган болгон. Бу јакшынак баштаҥкайды быјыл улалтып, концертти Г. И. Чорос-Гуркинниҥ чыккан кӱнине келиштире ӧткӱрер деп сананадыс. Јуулган акчаны Балдардыҥ јуруктарыныҥ экинчи республикан кӧрӱ-конкурсын ӧткӱрерине ууламјыларыс.\nЈондык сыйдыҥ фондыныҥ ижинде туружарга кӱӱнзегендерди санаа-шӱӱлтелерин айдып, биске јӧмӧшсин деп кычырадыс".\nАвтор: Алтайдын Чолмоны


Телекейде калыктардыҥ кай чӧрчӧктӧри аjаруда - altaicholmon\nӦткӧн айдыҥ учкаары Бишкекте телекейдеги калыктардыҥ кай чӧрчӧктӧриле колбулу фестиваль ла билимдик симпозиум ӧтти.\nБу фестиваль ла оныҥ ичинде ӧткӱрилип турган симпозиум Кыргызстанда эки jылдыҥ бажында бежинчи катап болды. Симпозиумныҥ тӧс темазы — «Эпосто телекейлик мифологиялык jурамал чын jӱрӱмниҥ кебери» деп тургузылган. Анайда ок бу ончо керектер атту-чуулу манасчы Сайакбай Каралаевтиҥ чыкканынаҥ ала 125 jылдыгына учурлалган эмтир. Бу манасчы улу кай чӧрчӧктиҥ беш jӱс муҥнаҥ артык ӱлгерлик jолдыктарын билер болгон. «Манас» ЮНЕСКО-ныҥ энчилик байлыгыныҥ тоозына кийдирилген.\nКыргызстанныҥ госфилармониязыныҥ jанында манасчылардыҥ бюсттерлӱ аллеязы да бар, фестивальдыҥ тартыжулары, концерттери бу филармонияныҥ тыштындагы сценазында ӧткӧн. Фестивальда турушкандардыҥ тоозында: Азербайджанныҥ ашугы, Казахстанныҥ айтысчызы, Узбекистанныҥ дастанчызы, Кыдаттыҥ гесерчизи, Россияныҥ — Алтайдыҥ кайчызы, Башкорстанныҥ узляучызы, Тываныҥ хӧӧмейчилери болгылады. Фестивальда бистиҥ республикадаҥ «Ээлӱ кай» деп эл-jондык биригӱниҥ jарлу турчызы Мерген Тельденов эрчимдӱ турушты, оныҥ кайлаганы кыргыз кӧрӧӧчилерди база кайкатты.\nСимпозиумныҥ туружаачылары база башка-башка талалардаҥ болгон, ол тоодо: Россиядаҥ, Индиядаҥ, Кыдаттаҥ, Новый Зеландиядаҥ, Италиядаҥ, Франциядаҥ, Америкадаҥ, Абхазиядаҥ, Азербайджаннаҥ, Армениядаҥ, Белоруссиядаҥ, Грузиядаҥ, Таджикстаннаҥ, Узбекистаннаҥ, Эстониядаҥ, Латвиядаҥ болдылар. Кажы ла калыкта бойыныҥ кай чӧрчӧктӧри бар, бӱгӱнги кӱнде олордыҥ ӧзӱминиҥ айалгазы кандый, эл-jоны бу байлыкты чеберлеп, керектеп турган ба, келер ӱйелерге оны энчилеп jетирер аргалар бар ба ла оноҥ до ӧскӧ сурактар шӱӱжилди. Анайда ок билимчилер бойлорыныҥ ченемелдериле ӱлежип тура, государстволык кеминде кандый ууламjылар барын база jартагылады.\nАлтай jарлу востоковед Б. Я. Бедюровтыҥ чотогоныла, кыргызтардыҥ «Манас» деп чӧрчӧги jӱк ле мындый бийик кырларлу jерде туулганы — чокым темдек. Калыктыҥ кӧгӱс ийдези оныҥ кай чӧрчӧктӧринде, нениҥ учун дезе бис, Тӧс Азияныҥ калыктары, ол тоодо, алтайлар, сӧслӧ колбулу цивилизация. Оныҥ учун керек калыктыҥ тоозында эмес — оныҥ кӧксиниҥ сыркыныныҥ бегинде. Кыргызтарга Алтай дегени — jаан байлу jер, Манастыҥ туулган тӧрӧли.\nЭмдиги ӧйдӧ кыргыз эл-jон кӧгӱс энчизин корып, элбедерге jаан иштер ӧткӱрет. Темдектезе, бӱгӱнги кӱнде Кыргызстанда бойыныҥ эпикалык энчини корыыр jасагы бар, jе билимчилер оныҥ кемин болорзынбай, оны анаҥ ары чыныктаар амадулу.\nОл тоодо бистиҥ Россияныҥ федерал jасактыҥ ӱлекери бар, оны Госдуманыҥ Алтай Республикадаҥ депутады И. И. Белеков эрчимдедет, симпозиум бу документти jӧмӧгӧнин резолюциязында темдектеди. Ого шылтай эпосты чеберлейтен ле ӧскӱретен деген jербойыныҥ jасактарын Саха Республиканыҥ ла Алтай Республиканыҥ кийнинеҥ Тыва Республика jӧптӧгӧн, Башкортостан бу ишти улалтып jат.\nБу суракла колбой айдарга турганым: бистиҥ Эл Курултайда бу jасактыҥ ӱлекери шӱӱжилип турарда, нениҥ де учун бистиҥ билимчилер ле культураныҥ ишчилери оны jӧмӧбӧй, бистиҥ кайчылардыҥ келер jолын ла кай энчибистиҥ ӧзӱмин тереҥ шӱӱбеген. Оноҥ улам бу jасак бӱгӱнги бӱдӱмиле алынган, бу айалгада депутат В. Н. Ухановтыҥ jана баспазын темдектеер керек. Jасакта салынган статьяларга тайанып, кайдыҥ ӧзӱмиле колбулу программаны белетеп, бюджетке кирер арга барын бистиҥ культураныҥ каруулу улузы билип, бу ишти кӧндӱктирер деп иженедис. Анайда ок кӱскиде депутаттардыҥ jаҥы тудулган ӧмӧлиги бу jасакка база аjару салып, оныҥ кемин бийиктедер деп сананадым. Ол тушта бис алтай кайдыҥ ӧзӱмиле ороондор ортодо jылыйбай, оморкодулу кӧдӱрип jӱрер эдис. Нениҥ учун дезе, кай энчиге сӱреен jаан аjаруны бӱгӱнги кӱнде Кыргызстанда, Монголияда, Кыдатта эдип jат, бистиҥ россиялык республикаларда — Сахада, Тывада, Башкортостанда иш эрчимдӱ ӧдӧт.\nТемдектезе, Кыргызстанда бу ӧткӱрилип турган фестивальга тайанып, телекейлик кай чӧрчӧктӧр шиҥдеер институт тӧзӧӧр амаду бар. Саха Республикада Институт олонхо, Театр олонхо барын билерис. Тывада Телекейлик хӧӧмейдиҥ тӧс jери бар, Кыдатта «Гэсэрди», «Джангарды» шиҥдеер тӧс jерлер бар. Бистиҥ республикада государстволык кеминде бу иш jабызап калган, ол ок ӧйдӧ «Ээлӱ кай» деп jондык биригӱ эл-jонго эки-ӱч jылдыҥ туркунына кайдыҥ толо бӱдӱмин кайра jандырып, кайчы кижиниҥ учурын кӧдӱрерге jаан алтамдар эдет. Чынынча айтса, бу иш теҥ-тай, государстволык ла jондык кеминде ӧдӧр керек. Оныҥ учун кайды ӧскӱреринде jаҥыс ла кайчылар эмес, је анайда ок государстволык ишчилер эл-jонло кожо, бир аай оҥдомолдо иштеер деп иженедис.\nфилология билимдердиҥ докторы


Школдордыҥ сурактары јаҥныҥ ајарузында - altaicholmon\nТуштажу эки бӧлӱктеҥ турган: оныҥ башталганында сенатор бойыныҥ ороонныҥ эҥ бийик јасакчы органында ижи керегинде куучындап, Майма аймактыҥ, оныҥ шӱӱлтезиле «тергееде айалгазы эҥ јарамыкту аймактыҥ», албаты-јонына амыр бербей турган сурактарга кару берерине белен болгонын айткан.\nСенаторго берилген баштапкы сурактар ӱредӱликле колбулу болгон. Туштажуныҥ туружаачылары аймактыҥ албаты-јоны бастыра школдордо автобустар, текшилей јеткилделген спортзалдар, балдардыҥ садтарында јерлер јеткилинче болорына иженер аргалу ба деп сурактар берген. Улустыҥ шӱӱлтезиле, аймакта тудулар деп темдектелген эки школ школдор бир сменала иштеер деген амадуны јӱрӱмде бӱдӱрерин јеткилдеп болбос.\nТатьяна Гигель берилген сурактар учун быйан айдып, олордыҥ аайына муниципал ла тергеелик јаҥдар јӱк ле ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ шылтузында чыгар аргалу деген.\n«Школдорго физкультураныҥ урокторын ӧткӱрерине керектӱ спортзалдар јанынаҥ болужарга, јербойындагы јаҥдарга ӱлекер-сметный документтерди белетеер ле олорды тергеелик программага кийдирерин јеткилдеер керек. Бу пункттарды бӱдӱрген соҥында, «Ӱренчиктерге эмдиги ӧйдиҥ ӱредӱлик айалгазын тӧзӧӧри» деген федерал программага кирерге ченежип кӧрӧр керек» — деп, парламентарий айткан.\nШколдо ӱредӱ кӧп сменала ӧдӧрин јоголторы керегинде айтса, сенатордыҥ шӱӱлтезиле, бу суракты ороонныҥ субъекттериндеги текшиӱредӱлик организацияларда јаҥы јерлер тӧзӧӧрине јӧмӧлтӧ эдериниҥ РФ-тыҥ башкарузы јӧптӧгӧн программа аайынча аайлаштырар керек. Текшиӱредӱлик организацияларда ӱредӱниҥ эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келижип турган јаҥы јерлерин тӧзӧӧрине ууландырылган государственный программалардыҥ иш-керектериниҥ софинансированиезине федерал бюджеттеҥ акча-манат РФ-тыҥ субъекттерине 2016 јылдаҥ бери чыгарылат. Ол иштердиҥ тоозында школдордыҥ тураларын тудары ла јазаары, ӱредӱ ӧткӱрерине керектӱ јазалдар садып алары. Бу программаныҥ амадузы — кӧп сменала ӱренерин јоголторы, школдордыҥ эскирген тураларында ӱренип тургандарды кӧчӱрери ле школдордыҥ тураларында санитарно-гигиенический кыптар јок болгоныла колбулу курч сурактардыҥ аайы-бажына чыгары. Бу программа эки бӧлӱкле ӧдӧр — 2016-2020 јылдарда ла 2021-2025 јылдарда деп, сенатор темдектеген.\nДетсадтарда јаҥы јерлер тӧзӧӧргӧ, Россияныҥ Минӱредӱзине јылдыҥ ла ороонныҥ бюджединеҥ 25 миллиард салковой кире акча чыгарары јанынаҥ шӱӱлте эдилет. Федерацияныҥ Совединиҥ турчыларыныҥ шӱӱлтезиле, бу да акча јетпес, оныҥ учун олор акча-манатла јеткилдештиҥ программазын эки катапка кӧптӧдӧр, јылына бу акчаныҥ кемин 50 миллиард салковойго јетирер деген шӱӱлте эткендер. Бу шӱӱлте 2018 јылдыҥ ла 2019-2020 јылдардыҥ темдектелген ӧйиниҥ бюджединде тӱзедӱлер, кубулталар эдер тушта шӱӱжилип кӧрӱлер деп, сенатор айткан.\nӰренчиктерди јурттар ортодо акча тӧлӧтпӧзинеҥ тартарга, ороонныҥ школдорын автобустарла јеткилдеери јанынаҥ алза, ӱредӱ аайынча министр Ольга Васильева автобустарла јеткилдешле колбулу программаны бӱдӱрерине темдектелген акчаныҥ кеми јетпей калган деп айткан. Оныҥ да учун бу программа толо кеминде бӱтпеген. Тургуза ӧйдӧ ол программаныҥ ӧйин узадары јанынаҥ эрчимдӱ иш ӧдӧт. Мынаҥ кӧрзӧ, јербойына автобустар келерине иженер ле керек деп, сенатор айткан.\nРоссияда балдарды детсадтарла јеткилдеери јанынаҥ элбек кемдӱ иштер ӧткӧни, 2017 јылдыҥ учында демографиялык программа јарадылганы керегинде айдып тура, ого балдарды ясляларла јеткилдеери база кирет, сенатор улустыҥ кеми мындый јаан ишти јӱрӱмде бӱдӱрерине ас эмес акча керек деген шӱӱлтезиле јӧпсинген. Мында балдардыҥ садтарында группалар сӱрекей ныкталганын база ајаруга алар керек.\nТатьяна Гигельдиҥ темдектегениле, тургуза ӧйдӧ Россияныҥ Минӱредӱзи бӱдӱреечи јаҥныҥ федерал органдарыла, РФ-тыҥ башкарузыла кожо школдоҥ озо ӱредӱлик организацияларда ясляларга канча кире јерлер тӧзӧӧрин озолондыра чокымдаары јанынаҥ иштейт.\nСенатор анайда ок агашустройстволо колбулу јасакберимге калганчы ӧйдӧ эдилген јаҥыртуларла, агаш јыгарына јараду аларыла колбулу сурактарга кару берген.\nТуштажуныҥ учында Татьяна Гигель Маймадагы эл-јонды јонјӱрӱмдик јанынаҥ јӧмӧӧри аайынча башкартуныҥ јааны В. Павленконыҥ бу бӧлӱктиҥ кезик ишчилери ишјалдыҥ кемин бийиктедер тооломго кирбегени јанынаҥ јетирӱзи аайынча јартамал эткен. Сенатор бу айалганы школдоҥ озо учреждениелердиҥ кичӱ персоналы аайынча качан да болгон айалгала тӱҥдештирген. Оныҥ шӱӱлтезиле, бу сурак јаҥыс катап эмес кӧдӱрилген, оныҥ да учун, байла, оныҥ аайы-бажына чыгар. Бу суракты Федерацияныҥ Совединде кӧдӱрерим деген.


10.08.2019 - altaicholmon\nНациональный ойындардыҥ јаан маргаандары сакыйт\nКӱреҥ кӱсте национальный ойындардыҥ фестивалин ӧткӱрери тергеебисте јакшынак јаҥжыгу болуп калды ла быјыл база катап ӧткӱрилер. Ондо «Ирбизектиҥ ойындары» ла «Сартакпайдыҥ согоондоры» деп эки бӧлӱк солун ла экпиндӱ маргаандар ӧдӧр. Фестиваль јарланып, 2019 јылда ӧткӱрилетен элбек культурный керектердиҥ календарине кирген. Быјылгы фестиваль сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде каланыҥ «Спартак» стадионында ӧдӧр. Је оноҥ озо талдашту тур-маргаан


Сӱӱнчини сыйлап, кунукты ыраадат - altaicholmon\nЈурукчыны учурлу кӧрӱзиле республиканыҥ Госфилармониязыныҥ кожоҥчызы Эдуард Согоноков, Јурукчылар биригӱзиниҥ председатели Елена Ортонулова, искусствоведениениҥ кандидады Алексей Эдоков, Россияныҥ нерелӱ јурукчызы Сергей Дыков, АР-дыҥ Јурукчылар биригӱзиниҥ турчызы Зинаида Янсон, Эл музейдиҥ јааны Римма Еркинова уткудылар.\nЛеонид Сафроновтыҥ јайаандык ижинде бойыныҥ аҥылу поэзиязы, кӱӱзи. Јурукчы ар-бӱткенниҥ, аҥ-куштыҥ јукачак телекейин сӱрекей чебер, табылу ла чек кӧргӱзет. Кӧрӱге чыгарылган јуруктарындагы кӧбӧлӧктӧр ажыра ол телекейдиҥ јука ӧзӧгиле, арузыла таныштырат. Эбире курчаган телекейди, оныҥ байлыгын, учурын ич-кӧрӱмиле сезет. Јурукчыныҥ ӧҥдӧри јаркынду, јарык, јылу ла ару, ол оныла сӱрекей билгир тузаланат. Кӧрӱдеги јайаандык иштери бу јаан устыҥ ӧткӧн јолыныҥ кажы ла бӧлӱгин сӱрекей јакшы кӧргӱзет (авангардист ченелте, абстракция, экпрессионизм, фовизм). Је ондый да болзо, кӧпти ченеген, бедиреген јурукчыныҥ база бир ууламјызы —јаркынду, ӧҥжик, јӱрӱм ойногон фольклорлык јуруктары. Сафроновтыҥ ижиндеги тӧс эп-аргазы — сӱр-темдектердиҥ учурын бодоштыра кӧргӱзери. Кӧрӧӧчиде бойыныҥ сӱр-кеберлери, сезимдери, кӧрӱмдери чыксын, ич телекейиниҥ байлыгы чечилзин деп амадайт.\nЈурукчыныҥ будуктарын (палитразын) јӱрегине јаба тудуп алган бойыныҥ сӱр-кеберинде (автопортрет) аҥылу, тереҥ учур бар. Мында будуктарды јӱрегинеҥ сызылып чыккан кан деп јартаарга јараар. Леонид Марковичтиҥ айтканыла, мында бойыныҥ јажыды бар. Јурукчы кандый да ӧйдӧ от-јалбыштый изӱ, кызу јӱрекле иштейт, кезикте ол бойыныҥ ижинде кӱйӱп те јат. Оныҥ ончо автопортреттеринде јӱрӱмди бастыра јанынаҥ кӧргӧн, билер кижиниҥ курч кӧрӱжи, кебер-чырайынаҥ дезе јылу, јарык келет. Нениҥ учун дезе ол јурап јаткан сӱр-кеберге бойыныҥ ийдезин, кӱӱнин берет.\nЛеонид Сафроновтыҥ сӱӱген јурукчызы Николай Чевалков чагылып кӱйген ӧдӱрӱм кӧрӱштӱ, кызыл аракы мындай јайаандыктыҥ сӱр-темдеги, таҥкызыныҥ оды база ӧткӱн кызыл ӧҥдӱ. Чындап та, кажы ла сӱр-темдекте бойыныҥ јажыды, тили. Ол Чевалковты ӧнӧтийин јаан колду эдип јураганы база тегиндӱ эмес. Не дезе, јурукчыга оныҥ кӱчтӱ колы баштапкы болушчызы ине. Бу кӧрӱде онойдо ок Чевалковтыҥ кара-ак линогравюралары аайынча јураган кӧӧрӧм-кей јуруктар база бар. Је олор ӧҥдӱ эдип јуралган, онызы јуруктардыҥ ӧзӧгин ойгозып, ийдезин кийдиргени деп айдарга јараар.\nКӧрӧӧчилерди бу кӧрӱде грузин јурукчы (примитивист) Нико Пиросманиниҥ сӱр-кебери сӱрекей сонуркатты. Бу јалакай, јымжак, ачык јӱректӱ, ӧзӧктӱ јурукчы болгон. Нико Пиросмани ончо тынар-тындуны сӱӱген, је кӧп јаны балдарды, эпшилерди, тындуларды јураган. Шак оныҥ учун оныҥ кӧстӧри, кабактары ӧнӧтийин эпши кижидийи ошкош эдип аҥылап кӧргӱзилет — мынызы дезе килемјиниҥ, кӧӧрӧм, јайым кӱӱн-таптыҥ сӱри, кереези.\nБаза бир кайкамчылу јуругы «Алтай космос» деп адалат. Јебрен-кумран ӧйлӧрдӧҥ ала алтай кижиниҥ јаҥдаган јаҥыла, Айла-Кӱнле бирлик колбуда болгоны кӧргӱзилет. Бу јуруктаҥ јебрен тӱрктиҥ телекей керегинде кӧрӱмин, ойгорлыгын «кычырарга» јараар.\nЈурукчы Л. Сафронов кӧрӱге живописный ла графикалык иштеринеҥ башка кумран ӧйдиҥ санадына келиштире јураган таштарын тургусты. Азый кайа таштарда бичилген-јуралган темдектерди јурукчы таштарга ӧҥдӱ эдип салганы база солун. Кажы ла таштагы јебрен јуруктыҥ учурын ајарып кычырары база јайалта. Сафронов бойыныҥ таштаҥ кееркедип эткен эдимдеринде Јайаанныҥ ӧрӧ-тӧмӧн собурылып, кайнап јаткан ӱргӱлјик кыймыгузын, јӱрӱмин кӧргӱзет. Таш эдимдердиҥ кӧп јанында кӧк, чаҥкыр ӧҥ эркидеп- артыктайт. Онызы ӱргӱлјикти, Орчылаҥды ла ӧйдиҥ чӧйилип барган чаҥкыр ыжын темдектейт.\nЈурукчыныҥ иштеринде Шагалга, Пикассого, Модильяниге јуукташтары да бар. Је ондый да болзо, оныҥ бойыныҥ таҥынаҥ јолы бар, ол танылу. Јурукчыныҥ айтканыла, кажы ла кижиде бойыныҥ кӧрӱми, сезими, сӧзи, тили, ончо јурукчылар бойыныҥ ӧҥин чӱмдеп јат. Чеп-чек кӧчӱрип, кӧрӱп јурайтаны јайаандык ишке чек келишпес керек. Иште алкы бойынаҥ не де јок болзо, оны јайаан иш деп айдып болбозыҥ.\nБу кӧрӱде калык јайаандыгыныҥ јылу, јӱрекке јуук ла кару сӱрекей кӧп сӱр-кеберлери бар. Темдектезе, кызыл јалаазы јайылган пӧтӱгеш, тӧп, токуналу кызыл бука, анчадала Ӱкектеҥ чыккан Очы-Баланыҥ кискези кееркемјилӱ, јараш — байа айды истежип, ажырып ийерге тургандый. Бир сӧслӧ, «Палитра Леонида Сафронова» деген кӧрӱде сӱӱнчи, кокыр, кӧдӱриҥилӱ кӱӱн-тап артыгынча. Кӧрӧӧчилердиҥ Сафроновтыҥ кӧрӱлери јанынаҥ «оныҥ кӧрӱзине кунук, туйук кӱӱн-санаала келериҥ, кайра дезе сӱӱнген, канатталган, ӧкпӧӧргӧн барарыҥ» деп айткан сӧстӧри јолду ла тереҥ учурлу.


Солдаттыҥ јуучыл јолы - altaicholmon\nБис јылдыҥ ла Улу јаан байрамды – Улу Јеҥӱниҥ кӱнин бийик кеминде темдектейдис. Јеҥӱниҥ баазы сӱреен бийик. Оныҥ баазы – миллиондор тоолу солдаттардыҥ јӱрӱми, тылда тӱни-тӱжи амыры јогынаҥ нерелӱ иштеген ӱй улустыҥ ижи, аштап-суузап јӱрген балдардыҥ бала тужы. Бистиҥ ороондо от-калапту јуу-чактыҥ канаттары табарбаган биле јок деп айдарга јараар.\nОҥдой аймактыҥ Кӱпчеген јуртында јуртаган ла ак-чек иштеген тегин ле улустыҥ – Чыҥдый ло Топсон Баранчиковтордыҥ билезинде 1923 јылда мениҥ Очур таадам чыккан. Биледе ол экинчизи болгон. Оноҥ башка биледе эјези Таный (1920-2011 јј.), Теке карындажы (1930 ј., тургуза ӧйдӧ Оҥдой јуртта јадат), Бодый эјези (эрте божоп калган) ле оогожы Мария (1936 ј., Кӱпчегенде јуртап јат) болгондор. Таадам, ол ӧйдиҥ ончо балдары чылап ок, оогоштоҥ ло ала кӱчи јеткенче ончо иште иштеген, уур-кӱчтерди јакшы билер. Мал-ашты кӧрӧргӧ, одын-сууны белетеерге, кичӱ карындажын ла сыйындарын кичеерге ада-энезиниҥ баштапкы тайагы-болушчызы болгон. Ол јӱк ле 3 классты ӱренип божоткон.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јуу башталарда, таадам 18 јашту болгон. 1943 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 7-чи кӱнинде оны РККА-га алган. Јуучыл керектиҥ сӱме-аргаларыла ол Омсктогы ӱредӱлӱ полкто танышкан. Бир канча ӧйдӧҥ белетелген полкты фронт јаар аткарган. Таадам 1-кы Прибалтийский фронттыҥ 91-чи гвардейский стрелковый Духовщинский дивизиязыныҥ 277-чи стрелковый полкыныҥ ПТР-дыҥ ротазына (противотанковое ружье) кӧстӧлгӧн.\n1-кы Прибалтийский фронт (1943 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 20-чи кӱни – 1945 јылдыҥ кочкор айыныҥ 24-чи кӱни) – СССР-дыҥ ВС-зыныҥ РККА-зыныҥ фронты, ол Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде прибалтийский ууламјыда јуу-согуштарда турушкан. 1943 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала 21-чи кӱнине јетире фронттыҥ јуучылдары витебско-полоцкий ууламјыда јуулашкан. 1944 јылдыҥ кочкор-тулаан айларында 1-кы Прибалтийский фронт Кӱнбадыш фронтло кожо Витебско-Оршанский операция (1944 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 22-28 кӱндери) ӧткӱрген – Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде ӧштӱниҥ јуучылдарына удура СССР-дыҥ јуу-јепселдӱ ийде-кӱчтериниҥ стратегиялык јуучыл операциязы Кӱнчыгыш Белоруссияда болгон. Амадузы ӧштӱниҥ «Центр» черӱзиниҥ бӧлӱгиниҥ оҥ флангыныҥ корулын оодо согоры болгон. Онызы бистиҥ черӱниҥ Белоруссияда ӧткӱрген «Багратион» деген операциязыныҥ бӧлӱгине кирген.\nСтавканыҥ темдектегениле, «Багратион» деп адалган Белорусский операцияда 4 фронт турушкан: 1-кы Прибалтийский (командующийи генерал И. Х. Баграмян), 1-кы Белорусский (командующийи генерал К. К. Рокоссовский), 2-чи Белорусский (командующийи генерал Г. Ф. Захаров), 3-чи Белорусский (командующийи генерал И. Д. Черняховский).\nЈуучыл керектердиҥ аайы-бажын Советский Союзтыҥ маршалдары Г. К. Жуков ло А. М. Василевский башкарган.\n«Багратион» деп адалган јуучыл операцияныҥ амадузы ӧштӱниҥ башка-башка алты јердеги-участоктордогы коруланыжын бир ле уунда ӧдӱп чыгары, Бобруйсктиҥ ле Витебсктиҥ јерлеринде ӧштӱлердиҥ фланговый бӧлӱктерин курчап, јоголторы болгон. Онойдо ок финский ле могилевский бӧлӱктерди оодо согоры база темдектелген. Оныҥ кийнинде Белорусский ӱч фронттыҥ бирлик согултазыла Минск јаар текши ууламјыда ӧштӱниҥ «Центр» деген черӱзиниҥ бӧлӱктериниҥ тӧс ийдезин курчап ла јоголтып, Совет Союзтыҥ гран-кыйузына чыгатаны темдектелген.\nКичӱ изӱ айдыҥ 23-чи кӱнинеҥ ала 3-чи Белорусский фронттыҥ јуучылдарыла ӧмӧ-јӧмӧ Витебско-Оршанский операция ӧйинде ӧштӱниҥ «Центр» деген черӱзиниҥ сол канады оодо согулган.\n1944 јылдыҥ јайында ӧткӧн Белорусский операция Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде болгон ӧскӧ операциялардаҥ кемиле, турушкан јуучылдарыныҥ тоозыла, онойдо ок сӱреен тыҥ јуучыл-политикалык турулталарыла аҥыланган. Совет Черӱниҥ јеҥӱзиниҥ шылтузында Белоруссияныҥ Витебск, Бобруйск, Можайск, Орша, Минск ле оноҥ до ӧскӧ јерлери јайымдалган.\nБелоруссияны јайымдаары учун тартыжу тӱӱкилик бичиктерде совет јуучылдардыҥ ат-нерелӱ керектери кӧп бичилген. Олордыҥ ортозында мениҥ таадам Очур Чындыевич Баранчиковтыҥ ат-нерелӱ керегин темдектеер керек.\nКайралдаштыҥ 1944 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 1-кы кӱниндеги листогында мынайда бичилген: «… Ол 22.06.1944 јылда Витебск каланыҥ тӱштӱктей «Чулок» деген агаш аразында ӧштӱниҥ корулын ӧдӱп чыгар тужында јуу-чактаҥ чыккан пулеметчикти солыган. Станковый пулеметтоҥ ӧштӱниҥ солдаттарын јоголткон. Ӧштӱниҥ пулемеды аткылап та турган болзо, ол пулемедын траншейдеҥ 100 метрге чыгара ийдип, пулемедынаҥ чечен ле ӱзӱктелтпей адып турарда, ӧштӱ чыдашпай качкан. Шак онойып ол пехотага траншеялар јаар јолын ачкан». Јалтанбазы учун ол «За отвагу» медальла кайралдаткан.\nОчур Баранчиков кичӱ изӱ айдыҥ 29-чы кӱнинде шыркалаткан ла 1944 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 14-чи кӱнине јетире јуучыл госпитальда эмденген. Госпитальдаҥ чыгала, таадам ойто ло јуулашкан. Бу ӧйдӧ Прибалтийский фронт Литваныҥ јеринде болгон, 1944 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 18-чи кӱнинде јалтанбас јуучыл Укмерге деген литовский каладаҥ тӱштӱк-кӱнчыгышта ӧткӧн јуу-согуштарда уур шыркалаткан. Эвакуационный госпитальда ол 1944 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 25-чи кӱнине јетире эмденген. Эмденген кийнинеҥ 3-чи группаныҥ кенеги деген бичик берилген.\nСССР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ Президиумыныҥ 1945 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 9-чы кӱнинде чыгарган Јарлыгыла Очур Чындыевич «За Победу над Германией» деген медальла кайралдаткан. Ол онойдо ок Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ 2-чи степеньдӱ ордениле, ӧскӧ дӧ кӧп тоолу юбилейный медальдарла кайралдаткан.\nТаадам калганчы шырказыныҥ кийнинеҥ тӧрӧл јуртына јанып келген. Је айылда бир де эмеш отурбаган. Оныҥ билбези-этпези јок, јаан ус болгон. Кандый ла ишти – плотник, слесарь, строитель, токарь болзын, эмезе механик, электростанцияныҥ инженери болзын, ак-чек, кӱӱнзеп иштеген. Јерлештери ого јаантайын кандый бир суракла келетен эмезе болушка кычыратан. Таадам качан да јок деп айтпайтан, мойношпойтон. Јуртында јерлештери, јаан-јаш ортодо тоомјыда болгон. Ол эш-нӧкӧри Татьяна Байатовнала экӱ ӱч балазын азырап-чыдаткан, ӱреткен. Олор экӱниҥ байлыгы – кару балдары, алты барказы, он ӱч унугы. Таадабыс 1991 јылда амырап калган.\nБот, бистиҥ таадабыс, улдабыс кайкамчылу салымду јалтанбас солдат, јалакай кижи болгон. Бис оны јаантайын эске алып, јӱрген јӱрӱмиле, ӧткӧн јаркынду јолыла оморкоп јӱредис. Јӱрӱмдик јолы ачык ла чындык болгон. Бойыныҥ Тӧрӧли учун ат-нерелӱ јуулажып, ол ло керсӱ, јалакай бойы Алтайында, албатызы ортодо јӱрген ле иштеген. Шак ла мындый бекем ӧзӧктӱ јалтанбас јуучылдардыҥ јӱрӱмиле, каныла, ийде-кӱчиле Јеҥӱ биске келген.\nСлерге амыр-энчӱ јадын-јӱрӱм, корып алган Јер-энебис учун бажысты эҥчейтип, быйанысты айдадыс.\nБарказы А. ТИХОНОВА,


Амаду «Пара-Крымныҥ» Кубогын ойноп алары - altaicholmon\nАмаду «Пара-Крымныҥ» Кубогын ойноп алары\nСыгын айдыҥ 7-10 кӱндеринде Евпаторияда, спортты ӧскӱрериниҥ тӧс јеринде, кенек спортчылар ортодо «Пара-Крым-2020» деген бастырароссиялык физкультурно-спортивный фестиваль ӧткӧн. Бу јаан маргаандарда Арасей тергеениҥ 56 талазынаҥ 400-теҥ ажыра спортчы турушкан. Алтай Республиканыҥ јуунты командазы фестивальда база турушкан. Бистиҥ јерлештерис таҥынаҥ туружаачылар ортодо беш медаль ойноп алгандар. Мыны јакшы једим деп айдар керек.\nФестивальда болгон спорттыҥ бӱдӱмдериниҥ таныштыру-презентациязында Крым Республиканыҥ министрлер Совединиҥ председателиниҥ ордынчызы — иш ле јонјӱрӱмдик корулаш аайынча министр Елена Романовская турушкан. Вице-премьер спортчыларга уткуулду сӧзиле баштанып: «Мындый фестивальды ӧткӱргени су-кадыгы кирелӱ улус ортодо спортты ла физкультураны элбеде таркадарына, Крымда бу кыймы-гуны ӧскӱрер јарамыкту айалгалар тӧзӧп јат» — деп айткан. Ол анайда ок кенек спортчылар мындый мероприятиелерде туружып, бойлорыныҥ арга-чыдалын ченеп јадылар. Эҥ ле турумкайларына дезе јаан спортко кӧнӱ јол ачылып јат деп темдектеген.\nБу фестиваль канча јылга улай «Спорт — јӱрӱмниҥ некелтези» деген федерал ӱлекердиҥ, «Демография» деп нацӱлекердиҥ, анайда ок Россия Федерацияныҥ ла Крым Республиканыҥ спорт ло иш аайынча министерстволоры-ныҥ болужыныҥ ла јӧмӧлтӧзиниҥ шылтузында ӧткӱрилип јат. ВОИ-ниҥ ле РССИ-ниҥ баштапкы бастырароссиялык фестивали 2007 јылда ӧткӧн. Кенек спортчылар 2014 јылга јетире Сочиде маргышкандар. Бу фестиваль 2015 јылдаҥ ала Крымда ӧткӱрилет. Су-кадыгынаҥ кирелӱ спортчылар быјылгы фестивальда спорттыҥ беш бӱдӱмиле маргышкандар. Фестивальдыҥ медальдары дартста, јеҥил атлетикада (100 ле 400 метр ыраагына јӱгӱреринде), столдо ойноор теннисте, пауэрлифтингте ле сууда эжинеринде ойнолгон.\nНајылыктыҥ чогы камызылат\nФестивль ӧткӧн кӱндерде анайда ок спорттыҥ башка-башка бӱдӱмдериле — столдо ойноор теннисле, парадайвингле, фридайвингле, парусту, кайага чыгары, ок-јаадаҥ, пневматический мылтыктаҥ адары аайынча бӱдӱмдеринде, сапсерфингле, коляскалу отургушла јӱрери аайынча кӧргӱзӱлӱ ле ӱредӱлӱ мастер-класстар ӧткӧн. Спорттыҥ суудагы бӱдӱмдери аайынча маргаандар кенек улустыҥ спортыныҥ бастырароссиялык биригӱзиниҥ «Кӱн, Салкын, Суу, Кижи» деп адалган ӱлекери аайынча ӧдӱп јат. Бу фестивальды ӧткӱреринде анайда ок президенттиҥ гранттарын јӧмӧп турган бастырароссия-лык фонд эрчимдӱ туружып јат деп, темдектеер керек. Быјылгы фестиваль Крым Республиканыҥ ла Севастополь каланыҥ Роспортебшиҥжӱзиниҥ тергеелер ортодогы бӧлӱгиниҥ башкартузыныҥ тургускан ээжилери ле некелтелери аайынча ӧткӧн.\nФестивальдыҥ текши турулталарыла быјылгы маргаандарда командала баштапкы јерди Кемеровский областьтыҥ спортчылары алган. Экинчи јерге Крым Республиканыҥ јуунты командазы чыгарда, ӱчинчи јер Орловский областьтыҥ спортчыларына келишкен.\nКенек улустыҥ бастырароссиялык обществозыныҥ председатели, Госдуманыҥ депутады Михаил Терентьев фестивальдыҥ јабылтазында: «Јеҥӱ алган командаларды акту кӱӱнимнеҥ уткуп турум! Је мен спорттыҥ бу јаркынду байрамында кем де јеҥдиртпеген деп айдарга турум. «Пара-Крым» деп фестиваль ол јаҥыс та маргаандар эмес, мында најылыктыҥ, ачык-јарык кӱӱн-таптыҥ, бой-бойына болужарыныҥ чогы камызылып јат. Спортчылар ого белетенип, оны энчикпей сакып јадылар. Бистиҥ маргаандарыс најылык айалгаларда ӧдӱп јат, ол кажы ла туружаачыга јаҥы најылар сыйлайт. Быјыл коронавирустыҥ пандемиязыла колбой, ого белетеништӱ иштер кӱч айалгаларда ӧткӧн. Фестивальды јӧмӧп, биске јаан болужын јетиргени учун Крым Республиканыҥ башкарузына јаан быйанымды айдып турум. Бистиҥ спортчылар бу фестивальды энчикей сакып, оныҥ маргаандарында кӱӱнзеп турушкандар. Фестиваль једимдӱ ӧткӧниле слерди уткуп турум!» — деп айткан.\nФестивальдаҥ — беш медальду\nАлтай Республиканыҥ јуунты коман-дазы Евпаторияда ӧткӧн бастырароссия-лык парафестивальдаҥ беш медальду јанган деп, мынаҥ ӧрӧ айткан эдибис. Команданыҥ капитаны Людмила Рыспаева сууда болгон 50 метр эжиниште баштапкы јер алып, алтын медальла кайралдаткан. Надежда Ортонулова пневматический мылтыктаҥ таҥма адып, экинчи јерге чыккан. Чейнеш Манзырова дартсла, пауэрлифтингле болгон маргаандарда эрчимдӱ туружып, баштапкызында экинчи, экинчизинде ӱчинчи јерлер алган. Алена Бабушкина дезе столдо ойноор теннисте кӱлер медальла кайралдаткан. Бистиҥ тергеедеҥ бу фестивальда бастыра сегис кижи турушкан.\nРеспубликаныҥ јуунты командазы сыгын айдыҥ 11-чи кӱнинде фестивальдаҥ јанып келерде, оны Горно-Алтайскта аэропортто тергеениҥ башчызы Олег Хорохордин уткы-ган. Ол спортчыларга баштанып, мынайда айткан: «Слерле бастыра Алтай Республика оморкоп јат деп алаҥзыбай турум. Турумкайыгар ла јана баспазыгар спортто шак мындый бийик јеҥӱлерге экелип јат».\nКоманданыҥ капитаны, кенек улустыҥ бастырароссиялык обществозы-ныҥ Алтайдагы республикан орга-низациязыныҥ председатели Людмила Рыспаева республиканыҥ башчызына болуш ла јӧмӧлтӧ учун јаан быйанын айткан. Бу туштажуда Олег Хорохордин иштиҥ, јонјӱрӱмдик ӧзӱмниҥ, эл-јонды ишле јеткилдеериниҥ министри Адар Су-минге ле спорт ло физкультура аайынча комитеттиҥ председатели Олег Гуринге «Пара-Крым-2021» фестивальга белетенер ӧйдӧ бистиҥ спортчыларга бастыра јанынаҥ јарамыкту аргалар ла айалгалар тӧзӧӧрин јеткилдезин деген јакылта берген.\nАлтай Республикадаҥ быјылгы парафестивальда бастыра сегис кижи турушкан деп мынаҥ ӧрӧлӧй база айткан эдибис. Командага јеҥӱ экелген спортчылар керегинде дезе кыскарта мынайда айдарга јараар: бу парафестивальда олордыҥ кажызы ла јеҥӱге јана баспас јӱткӱмелин кӧргӱскен. Олорды јеҥӱге команданыҥ капитаны, ченемелдӱ спортчы Людмила Рыспаева баштаган. Ол бойы сууда эжинер спортто Россияныҥ чемпионаттарыныҥ кӧп катап јеҥӱчили, Голландияда ӧткӧн телекейлик чемпионаттыҥ туружаачызы. Евпаторияда болгон маргаандарда Людмила сууда кожо эжинген јети кижини акалап, финишке ончолорынаҥ озо келген.\nНадежда Ортонулова парафестивальда бойын чечен адышту кижи деп кӧргӱскен. Ол мындый јаан маргаандарда баштапкы ла катап туружып, кӱндӱӱниҥ пьедесталыныҥ экинчи тепкижине кӧдӱрилген. Надежда Улаган аймакта Балыктујул јуртта јадып јат. Ол ӱч баланыҥ эрке энези. Дартста экинчи, пауэрлифтингте ӱчинчи болгон Чейнеш Манзырова Улаган јурттыҥ бойында јадып, аймактыҥ «Улаганныҥ солундары» газединде корреспондент болуп иштейт. Ол газетте јарлап турган бичимелдериниҥ кӧп лӧ сабазын су-кадыгы кирелӱ спортчы улустыҥ јадын-јӱрӱмине ле маргаандарда јеткен једимдерине учурлайт. Кӧп тоолу туружаачылар ортодо столдо ойноор теннисте ӱчинчи јер алган Алена Бабушкинаныҥ чыккан ла ӧскӧн јери Майма јуртта. Ол тургуза ӧйдӧ су-кадыгынаҥ улам айылында отурат.\nКенек улустыҥ бастырароссиялык обществозыныҥ Алтайдагы республикан организациязыныҥ председатели Людмила Рыспаева Евпаторияда фестивальда јеҥӱ алган спортчылардыҥ кезиктерин мынаҥ ары ӧскӧ дӧ јаан маргаандарга апарып, олордыҥ арга-чыдалын анда ченеп кӧрӧргӧ јазанат. Айдарда, спортко јайалталу болуп бӱткен јерлештеристиҥ ады-јолдоры јеҥӱ алган бӧкӧлӧрдиҥ ле капшуундардыҥ то-озында мындаҥ да ары адалар ла угулар. Ол амадулар кыйалтазы јогынаҥ бӱдерине иженип ле бӱдӱп турубыс. Је Людмила Рыспаеваныҥ эҥ јаан амадузы ол — «Пара-Крым» фестивальдыҥ командалар ортодо ойнолып турган улалып јӱрер Кубогын ойноп, оны Алтай Республикага экелери болуп јат. Бу да амаду качан бирде јазымы јогынаҥ бӱдер деп иженип турубыс.


Россияныҥ эҥ артык санитарный врачы - altaicholmon\nМедицинаныҥ ишчизиниҥ кӱни темдектелер алдында врачтар ортодо ӧдӱп турган Бастырароссиялык конкурс-маргаанныҥ уч-турултазы кӧрӱлген. Јеҥӱчилдердиҥ тоозында бистиҥ јерлежис —медицинаныҥ билимдериниҥ кандидады, Роспотребшиҥжӱниҥ «Чумала тартыжары аайынча Алтайдагы станция» ФКУЗ-ыныҥ бактериологический лабораториязыныҥ јааны врач-бактериолог Галина БАЗАРОВА.\nРоссияныҥ су-кадыкты корыыры аайынча министри Михаил Мурашко башкарган комиссия Галина Хамроевна бу маргаанныҥ эҥ артык санитарный врачы деп шӱӱлтеге келген. Конкурстыҥ 36 номинациязына бастыра 526 иш аткарылган болгон. Роспотребшиҥжӱниҥ чумала тартыжар тергеелик учреждениезиниҥ врачтары мынаҥ озо мындый конкурс-маргаанда бир де турушпаган болгон. Баштапкы ла катап турушкан врач Галина Базарова јаан једимге јеткен. Врач-бактериолог – ол инфекционный оорулар кайдаҥ табылып турганын, олордыҥ антигендерин, генетиказын ла морфоло-гиязын шиҥдеп турган специалист. Шиҥжӱге материалдарды эбире турган бӱдӱмелдердеҥ, су-кадык ла оору улустаҥ алат.\n21-чи чакты чындап та лабораторный шиҥжӱлердиҥ чагы деп тегиндӱ айтпай турган. Калганчы онјылдыкта каршулу јаҥы кӧп оорулар илезине чыгарылат. Олорды јаҥыс ла лабораторияларда шиҥдеп, кӧп лӧ баалу анализ-шиҥжӱлер ӧткӱргениниҥ кийнинеҥ олордыҥ бӱдӱми јарталат. Бӱгӱнги кӱнде лабораторный шиҥжӱ јогынаҥ андый ооруларды јартап, эмдеп те болбос. Эмдиги ӧйдӧ клинико-диагностический эмчиликтерди оборудованиелерле јеткилдеери там јаранат, олордыҥ арга-кӱчтери тыҥыйт, оныҥ да учун Галина Базаровадый билгири бийик улус бийик бааланат.\nТоомјызы јаан врач-бактериолог\nГалина Хамроевна 2008 јылда медицинаныҥ Кемерово каладагы государственный академиязыныҥ «эмдеер ле профилактика ӧткӱрер иш» деп бӧлӱгин кызыл дипломло божоткон. Коркышту југуш, каршулу, ар-бӱткенде «очак-уйалу» инфекциялар аайынча специализацияны тӧрт-јарым айдыҥ туркунына Иркутсктагы НИПЧИ-де ӧдӧлӧ, 12 јылдыҥ туркунына врач-бактериолог болуп, Роспотребшиҥжӱниҥ «Алтайская ПЧСМ» ФКУЗ-ында иштеген.\nЈаҥар айдыҥ 23-чи кӱнинеҥ ала Галина Базарова бактериологический лабораторияныҥ јаанына кӧстӧлгӧн. Г. Х. Базарова ар-бӱткендеги чуманыҥ «уйа-ларын» шиҥдеер, эпидемияга удурлажар отрядтарда врач болуп, олордыҥ ижинде кӧп катап туружып, чума, туляремия, сибирский язва јанынаҥ лабораторный шиҥжӱлерди јербойынаҥ алып шиҥдеген. Алтайский крайга кӧп катап барып, јердиҥ кумагын, тындулардыҥ сӧӧктӧрин ле сууларды алып, шиҥжӱ иш ӧткӱрген.\n2016 јылда сибирский язвадаҥ улам корогон тындулардыҥ таштап ийген сӧӧксалгыжынаҥ ПЦР эп-аргала бу ооруны таркадып турган ДНК илезине чыгарылган. Галина Хамроевна ПЦР-дыҥ эп-аргазын элбеде тузаланып, Алтайский крайда ла Алтай Республикада југуш ооруларды: чума, иерсиниоз, лептоспироз, сальмонеллёз, туляремия, сибирский язва кайдаҥ табылып турганын шиҥдеерине тузаланган. Онойдо ок кеми јаан ишти ӧткӱрип, ол крайдыҥ ла бистиҥ тергеениҥ бактериологический лабораториялары ийген каршузы бийик, ар-бӱткеннеҥ уйалу штаммдарды шиҥдеген. 2014-2015 јылдарда Кош-Агаш аймакта чыккан чума ооруны шиҥдеп ле оноҥ оныла канай тартыжары јанынаҥ кеми јаан шиҥжӱ иш ӧткӱрген. Тулаан айдыҥ 27-чи кӱнинеҥ ала тургуза ӧйгӧ јетире клинический секционный шиҥжӱлерди Галина Хамроевна бойы башкарып, јаҥы табылган коронавирусный инфекция Covid-19-ты шиҥдеген. Бир кӱнниҥ туркунына, орто тооло алза, 250 шиҥжӱ иш ӧткӱрип турган.\nГалина Базарова баштапкы квалификационный категорияны «Бакте-риология» деп специальностьло ал-ган. 2009 јылдаҥ бери эпидемиологтордыҥ, микробиологтордыҥ, паразитологтордыҥ бастырароссиялык билим-практический биригӱзиниҥ (ВНПОЭМП) турчызы болуп, тергеелик бӧлӱгинде эрчимдӱ иштейт. Бойыныҥ кӧп ӧйин билимге учурлайт. 45 статья бичиген, олордоҥ 13 статья ВАК-тыҥ рекомендациязыла. Анайда ок 3 свидетельство бойыныҥ сагыжыла јеткен једимин (интеллектуальная собственность) керелейт, 1 методический рекомендация, 1 ӱредӱлик бичик-пособие белетеген, ЭВМ-га рационализаторский шӱӱлтелӱ программа тургускан.\nЈиит врачтарды ла лаборанттарды ишке таскадат\nГалина Хамроевнага медицинага сӱӱшти, јайаанды 40 јылдаҥ ажыра врач-стоматолог болуп иштеп салган энези Людмила Владимировна Серкина берген. Ол кижи ончо јӱрӱминде јурт јерде иштеген.\nБактериолог болуп иштеерге турган улуска озо ло баштап тӧп санаалу, јаҥыс јерде узак отурып иштеер чыдалду, кӧзи чокту, сескирим болор керек. Кӧскӧ кӧрӱнбес не-немелерди узак ӧйдиҥ туркунына микро-скопло ајыктап шиҥдеери коркышту кӱч. Кажы ла профессияда, ол тоодо врач-бактериологтыҥ ижинде, бойыныҥ уур-кӱчтери бар: ичинде не-немелерлӱ, шиҥжӱ ӧткӱретен пробиркалардыҥ јаман јыды, дезинфицировать эдип турган суузындар, реактивтер кижиниҥ су-кадыгына каршу јетирер аргалу. Оныҥ учун мында аллергия, астма ооруларлу улус иштеп болбос.\nЈе бу ишти сӱӱген улуска јилбилӱ учуралдар база бар. Бактериологтор јилбиркеп, оору-јоболдордыҥ јаҥы бӱдӱмдерин бедирейт, олорды шиҥдейт. Олорго улус неле оорып турганы, кӧскӧ кӧрӱнбес кандый бӱдӱм бу ооруны баштап турганы јаан ачылта. Ого удура тартыжар эм-том табары — једим. Бу улустыҥ ижи чындап та јаан тузалу. Олор инфекционный оорулардыҥ эпидемиязы таркабазын деп тыҥ чырмайып иштегилейт. Онойдо ок кандый бир јаҥы оору улус ортодо табылбазын деп, база чырмайат. Олордыҥ ишјалыныҥ кеми олорды тыҥ байытпас та болзо, је мында ижине беринген, канынаҥ врач болуп бӱткен, кижиликти сӱӱген, тузалу болойын деген улус иштейт.\nБу иштиҥ бойыныҥ чочыдулу айалгалары база бар: реактивтерле, бактериологический препараттарла иштезе, јеткер болдыртпазыныҥ ээжи-некелтелерин кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱрер керек. Нениҥ учун дезе кичинек ле јастырза, бойы эмезе јуук улузы бу југуш оорула оорыырдаҥ да айабас. Г. Х. Базарова тӧрт јылдыҥ туркунына эки врач-бактериологты, ӱч эмчи техник-лаборантты ишке таскадып ӱреткен.\nЈедимдери ле кайралдары\n2017 јылда Роспотребшиҥжӱниҥ РосНИПЧИ-зиниҥ «Микроб» деген ФКУЗ-ында «Эмдиги ӧйдиҥ сибиреязвенный инфекциязы Алтай ичинде незиле аҥыланат» деп темала кандидатский диссертациязын једимдӱ корулап алган. Эмди ол медицинаныҥ билимдериниҥ кандидады, билимдик степень алган врач. 2018 јылда јакшы, јайаанду ижи учун Быйанду бичикти Медицинаныҥ ишчизиниҥ кӱнинде Россияныҥ тузаланаачылардыҥ тап-эриктерин ле кижиниҥ тыш-амырын корыыр бӧлӱкте шиҥжӱ ӧткӱрери аайынча федерал службаныҥ башкартузынаҥ баш государственный санитарный врач А. Ю. Попова табыштырган. Бийик једимдери учун «Роспотребшиҥжӱниҥ 90 јылдыгына» деп кереес темдекле, «Алтай Республикада Роспотребшиҥжӱниҥ организациялары тӧзӧлгӧниниҥ 10 јылдыгына», «Россияныҥ Госсанэпидслужбазына 95 јыл» деп кереес медальдарла база кайралдаткан.\n2020 јыл Галина Базаровага јылдыстык јыл болот дезебис, бир де јастыра болбос — «Россияныҥ эҥ артык санитарный врачы» деп нере атла адаткан, Россияныҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткан. «Чумала тартыжары аайынча Алтайдагы станция» ФКУЗ-тыҥ адынаҥ — «За верность профессии» деп медаль, Алтай Республиканыҥ башчызы О. Л. Хорохординниҥ адынаҥ Кӱндӱлӱ грамота. Оноҥ Г. Х. Базарованыҥ кандидатуразын Россияныҥ президентиниҥ коронавирусный инфекция Covid-19-ла тартыжарында эрчимдӱ турушканы аайынча кайралына база кӧстӧдилер. Је эҥ ле јаан кайрал, Галина Хамроевнаныҥ айтканыла болзо, кожо иштеп турган улус оны тооп ло баалап турганы, Алтай Республиканыҥ албаты-јонына тузалу болгоны.\nГ. Х. Базарованы бу канча јыл иштеген ӧйинде чындап та билгириниҥ кеми бийик, иштеер арга-методторы кӧп, квалификациязы јаан, лабораторный шиҥжӱлерди чокым билип, капшай, чын эдип турган кижи деп, кожо иштеген улузы айдыжат.


Кумжулуныҥ кырлары базытчыларды уткыды - altaicholmon\nКумжулуныҥ кырлары базытчыларды уткыды\nКӱӱк айдыҥ 15-чи кӱнинде Тӱндӱк базыттыҥ бастырателекейлик кӱни темдектелген. Алтай Республиканыҥ тӱндӱк базытчылары спорттыҥ бу бӱдӱминиҥ кӱнине учурлай, кӱӱк айдыҥ 15-16 кӱндеринде республикан маргаандар ӧткӱрдилер. Республиканыҥ «Себи» кубогына керектер Шабалин аймактыҥ Камлак јуртында ла Ботанический садта ӧткӧн. Маргаандарда республиканыҥ Кан-Оозы, Шабалин, Майма аймактарыныҥ, Горно-Алтайсктыҥ базытчылары туруштылар. Каланыҥ спортчыларын јетиретен микроавтобусты Горно-Алтайсктыҥ администрациязы чыгарган, кезик улус бойыныҥ автомобильдериле келген.\nБу эки кӱнде Камлакта айас ла јылу кӱндер турган. Камлакты ӧрӧ барган јолдо, «Айас» турбазаныҥ јанында, тӱндӱк базытчылар ла волонтерлор јуулган. Спортчылардыҥ кӱӱн-санаазы да јаскы кӱндий јарык болгон. Маргаандар 5 ле 10 километрге ӧткӧн. Туружаачылар јаштары аайынча башка-башка категорияга бӧлинип тартышкан.\nӦдӧтӧн јол темдектелип, волонтерлор јолдо туруп, базытчыларды техниканы буспазын деп кӧрӧргӧ белен болордо, старт берилген. Спортчыларды Тӱндӱк базыттыҥ бастырателекейлик кӱниле, маргаандардыҥ ачылганыла «Шабалин аймак» МО-ныҥ администрациязыныҥ јааныныҥ ордынчызы Татьяна Золотухина уткыган. Маргаандар кӱнниҥ тал-ортозында тӱгенген. Спортчылар оноҥ ары Ботанический садка келип тыштанган, ажанган кийнинде, маргаандардыҥ турултазы јарлалып, јеҥӱчилдерге кайралдар берилген. Бу кӧдӱриҥилӱ керекте Камлак јурт јеезениҥ јааны Сергей Соколов туружып, тӱндӱк базытчыларды байрамыла уткыган. Оныҥ кийнинде туружаачылар Чаргыныҥ јурукчы келини Раиса Кулакованыҥ јуруктарыныҥ кӧрӱзин јилбиркеп кӧргӧн. Јурукчыныҥ аҥылу ӱредӱзин албаган да болзо, јаан јайалталу эпшиниҥ јуруктары кӧргӧн кижиниҥ јӱрегине томулып, санандырат ла ӧкпӧӧртӧт. Шабалинниҥ артисттери јакшынак ойын-концерт база кӧргӱстилер.\nБу ончо керектердиҥ ортозында мен аймактардаҥ келген спортчылардыҥ баштаачыларыла эрмектештим.\nКан-Оозы аймактыҥ Экинур јуртынаҥ келген базытчылардыҥ адынаҥ бу јуртта эпшилердиҥ биригӱзиниҥ јааны Зинаида Тордошева айтты:\n—Бистиҥ эпшилер биригӱзинде «Су-кадык» деп группа экинчи тӧзӧлгӧн группа болуп туру. Удабас «Кийис» деп группа ачарыс. «Су-кадык» группаныҥ базытчыларын педагогика иштиҥ ветераны Эльвира Елекова башкарат. Ол Алтайыла јорыктап, оныҥ јараш јерлериле таныжарын сӱӱр кижи. Јиит, каруулу келин Оксана Кабанова кӱӱнзеген улусты базыттыҥ техниказына ӱредип туру. Кӧп улустыҥ айтканыла, эртен тура базыт бӱткӱл кӱнге омок ло јакшы кӱӱн-тап сыйлайт, айылда ончо иш те тӱрген эдилет. Бисти тӱндӱк базыттыҥ техниказына, марына РФ-тыҥ Тӱндӱк базыттыҥ федерациязыныҥ республикан бӧлӱгиниҥ јааны Наталья Николаевна Кушерова јуртыска келип ӱреткен. Келиндер ого јаан быйанын айдыжат.\nЭмди группадагы 25 кижи кажы ла эртен тура стадиондо 6.30 сааттаҥ ала 1-2 саат базып турубыс. Группада башка-башка јашту келиндер јӱрӱп јат. Кандый бир кӱнде Којогор, Куйлу деген кырларла базадыс. Эр улус јок. Је олор бистиҥ стадиондо базыдысты туйказынаҥ кӧрӱп, айылында тайактар эделе, базып турганын уктыбыс. Айдарда, бис стадиондо базыттыҥ разминказын, заминказын ла техниказын јакшы бӱдӱреге чырмайып турус. (Каткырат). Эр улус, айса болзо, биске кожулар болор бо деп сананадыс.\nБӱгӱнги маргаандар сӱреен јарады. Мен спортчы келиндерди јӧмӧп, кӧкӱдип, коштой до базып ийдим.\nШабалинниҥ базытчыларынаҥ Лидия Чекурашевала (Уханова) куучындаштым:\n—Бис тӱндӱк базыт керегинде телевизордоҥ кӧрӱп, јилбиркеп туратаныс. Оноҥ Наталья Николаевнаны бисти ӱретсин деп кычырганыс. Эмди бис ӱредӱлӱ улус, кӱнӱҥ ле эҥирде 3-5 километрге базып турус. Группада тӧртӧн јаш кирези јашту келиндер, мен эҥ јааны — амыралтада кижи. Мен узак јылдарга балдардыҥ тиштерин эмдеген эмчи. Бу иш каруулу иш, мен айылда да эмдеген балдарды сананып, санааркап та туратам. Мал-аш та тутканыс, маала ажын да отургусканыс, бала-баркалар чыдатканыс. Эмди амыралтага чыгала, амырап, базып, улусла таныжып, су-кадыкка ајару эдедим. Тӱндӱк базыт, маргаандарда туружары меге де, ончо келиндерге де сӱреен јарап јат.\nКандык айдыҥ 16-чы кӱнинде Горно-Алтайсктыҥ первенствозында турушканыс. Мен бойымныҥ јажымда баштапкы јер алгам, аҥылу сый да алдым. Бӱгӱнги маргаанда беш кижи туруштыс. 10 километрге Соенгошева Людмила басты, арткандарыс 5 километрге бардыс. Бис јуртыста тӱс јерле базып турганыс учун, мында чыгышту јерлер болордо, кӱчке келишти.\n10 километр базытта бойыныҥ јажында баштапкы јер алган Раиса Язарова (Байтушкина) мынайда куучындады:\n—Мен Горно-Алтайсктыҥ педучилищезиниҥ физкультура бӧлӱгин божотком. Бастыра ла јӱрӱмим спортло колбулу ӧдӱп јат. Ӱредӱниҥ кийнинде Балыктујулда физкультура ӧткӱргем. Балдарыс јаанап, школго барар ӧйи једе берерде, калага кӧчкӧнис. 7-чи школдо, Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернатта иштегем. Эмди ойто 7-чи школдо иштеп турум, спортты таштабагам.\nМен јеҥил атлетикадаҥ полиатлонго (кыска ла узун дистанцияга јӱгӱриш, адыш, гимнастика) кӧчкӧм. Улайын ла республикан маргаандарда баштапкы јерлер алатам. Эмди тӱндӱк базытла јилбиркеп, базып турум. Каланыҥ базытчыларыла кожо басканыс бир јыл боло берди. Горно-Алтайсктыҥ первенствозында 5 километрге базып, јеҥӱ алдым. Тӱндӱк базыт бистиҥ јажыста улуска сӱреен јарамыкту бӱдӱм. Бӱгӱн республиканыҥ кубогында трасса кӱч болды: чыгыштар, сас, суу кечтис, тӱжӱде таштарлу јер болды. Тӧрт јердеҥ спортчылар келип турушканы јакшы. Тӱндӱк базыт элбек јол алынып, келер ӧйдӧ маргаандарда ончо аймактардаҥ улус туружар деп бӱдедим. Кӱӱк айдыҥ байрамдарында Сочи калада маргаандарга Наталья Николаевнага баштадып барып јӱргенис јараган.\nБаза бир јеҥӱчил Валентина Алексеева:\n—Мен калада М. Чевалковтыҥ адыла адалган библиотекада иштеп турум. Тӱндӱк базытла бир јылдаҥ ажыра ӧйгӧ тазыктырынып турум. Спортло тыҥ тазыктырынгам деп айтпазым, је институттаҥ ла бери поход-јорыктарда, маргаандарда эрчимдӱ турушкам, столдо теннисле ойногом. Тӱндӱк базыт јарап јат. Кижи бойыныҥ базыдыныҥ бир марын (темп) таап алза, кӧндӱгип базып браадар. Горно-Алтайсктыҥ маргаанында турушкам, тӧртинчи келгем. Бӱгӱнги маргаан сӱреен јарады, туружаачылар да кӧп болды, тыҥ базытчылар да турушты.\nЭкинчи кӱнде базытчылар быјыл куран айда Камлакта ӧдӧтӧн «Kumzhulu Trail & ranning nordic wolking» деп јаан ӱлекер-маргаандардыҥ јолыла таныжып бастылар. Бу маргаанда эҥ тыҥ базытчылар 18,7 ле 35 километрге базып маргыжар учурлу. Каланыҥ ла Шабалинниҥ базытчылары Кумжулуныҥ ордында тургузылган чакыга јетире ле кайра 18,7 километрди ӧттилер. Каланыҥ базыткырлары – Наталья Кушерова, Дмитрий Климов (Кумжулу трейл ӱлекер-маргаанныҥ тӧзӧӧчилери), Зульфия Шадеева, Кемине Сатунова, Римма Аяшева, Алена Шкакова 35 километрди ӧттилер.\nМаргаанныҥ турулталарыла баштапкы ла јерлер алгандарды јарлайдыс:\n5 километрде: 18-35 јашту эр ле ӱй улус ортодо – Ай-Тана Торбокова, Арман Кушеров\n36-54 јаштулар ортодо – Алексеева Валентина\n55 јаштаҥ ӧрӧ базытчылар ортодо – Светлана Бушанова (ончозы каладаҥ).\n10 километрде: 36-54 јаштулар ортодо – Людмила Коргина\n55 јаштаҥ ӧрӧ базытчылар ортодо – Раиса Язарова (ончозы каладаҥ).\nОнойдо ок јажынаҥ камааны јогынаҥ абсолютный чемпиондор:\n5 км – Валентина Алексеева\n10 км – Раиса Язарова.