«Jоныҥды ӧскӱрер jалбышту бол!» - altaicholmon\nБӱгӱнги öйдö jиит ӱйени чике jолго баштап, кижи эдип таскадып алатан сок jаҥыс арга – ол јаш ӱйени албатызына бӱдӱп-иженип, оны тооп јӱрерине, олордо албатым деген кӱӱн-санаа ойгозып, jаандардыҥ, ада-энезиниҥ сöзин угарына, албатыныҥ jаҥжыккан jакшы кылык-jаҥына, чӱм-jаҥдарына таскадары ла ӱредери. Бу ончо иш биледеҥ, ӱредӱчилердеҥ камаанду.\nКажы ла албатыныҥ, анайда ок алтай албатыныҥ балдарла колбулу чӱм-јаҥдары јебрен ӧйдӧҥ бери чӧйилип, ӱйедеҥ ӱйеге таркап келген. Кажы ла тӱӱкилик ӧйдӧ калык бойыныҥ аҥылу ла чӱмдӱ јаҥдарын, балдарыстыҥ алтай ук аҥылузын ӧскӱретен ӱредӱниҥ ле таскамалдыҥ эҥ керектӱзин ылгап-артырып, бойыныҥ јадын-јӱрӱминде тузаланган. Балдарга учурлалган, олорды корулаарын ла кижи эдип чыдадарын аҥылаган чӱм-јаҥдарыс кажы ла ӱйеде экономиканыҥ, билимниҥ, техниканыҥ јаҥы ӧзӱмиле, албаты-јонныҥ јаҥы ижиле, јадын-јӱрӱмиле, санаа-кӱӱниле колбулу болуп, база јаҥырат, кубулат. Озо ло баштап баланы јалакай јаҥ-кылыкка ӱредери, ишке, јаанды-јашты тооп јӱрерине таскадары, айыл-јурт тӧзӧп, бала-барка азыраарына белетеп, угы-тӧзин, озодоҥ бейин јаандарыстыҥ јаҥдап келген јаҥдарын билерине јаштаҥ ала ӱредери јаан учурлу болот.\nОзогы да, эмдиги де ӧйдиҥ балдарга учурлаган алтай чӱм-јаҥдарыс, анчада ла уул баланы таскадарыныҥ эп-аргалары сӱрекей байлык ла элбек.\nАлтай албатыда кажы ла эрге бойыныҥ алтай деген угыныҥ аҥылузын сестиртип, ӧскӧ укту албатылардыҥ ортозында бойыныҥ ук байлыктарын билип, оҥдоп јӱрерине таскадары учурлу. Алтай јаҥда эр улус кажы ла јажында ол «эр кижи – билениҥ бажы», анайда ок олорды «эр кижи – ол агару Алтайыстыҥ коручылы» деп ӧскӱретен учурлу болгон. Алтай улус баланыҥ келер јӱрӱми јаантайын ада-энениҥ јӱрген јӱрӱминеҥ, эткен керектеринеҥ камаанду деер.\nУулчак деп он эки јашка јетпеген уул баланы адагылайт. Уулчакты азырап чыдатса, эне-адазы оныҥ каныла укталып келген кылыгына тайанып чыдадат. Оныҥ учун алты јашка јетире ого айыл-јурттыҥ ӱредӱзин кӧп лö сабада энези берип јат. Бу тушта уулчактыҥ канында энезиле тудуш тазыл-тамыры ла аҥылузы ачык ла ичкери ӧзӱмдӱ болот. Айдарда, ол каныла энезине јуук. Бу ӧйдӧ уулчак бойыныҥ таайларына база јапсып, олордоҥ таскамал алат.\nАйдарда, алты јашка јетпеген бала энезинеҥ ырабаган, оныҥ учун јӱрӱмдик телекейи айылдыҥ ла ичинде болот. Уулчак энезиниҥ таскамалын алып, бойын эр кижи деп араайынаҥ оҥдоп баштайт. Оныҥ учун уулчактыҥ бу ӧйинде баланыҥ таайларыла тудуш чӱм-јаҥдар оныҥ каныла тудуш бу аҥылузына тӧзӧлгӧлӧнгӧн лӧ оны јӱрӱмге тазыктырарына ууламјылалган.\nБу ла ӧйдӧ уулчак кыс балдарды артыктайтан, олорго бакпайтан ла олорды кичееп јӱретен, башкаратан кӱӱн-санаага темигет. Ондый таскамал ла ӱредӱ алган уулчактаҥ келер ӧйлӧрдӧ айыл-јуртын корыыр, бала-барказын кичеер, эш-нӧкӧрин чебер алып јӱрер тоомјылу эр чыдайт. Уулчакты «билениҥ бажы» болорына белетеери алтай улуста аҥылу јерде турат. Бу учуралды кӧрзӧбис, алтай уулчак бойынаҥ кичинек балдарды, кызычактарды корулаар ла уур-кӱч айалгаларда аргадаар јаҥду, кажы ла кӱн эдетен иштерин јаан улуска такып айттыртпай, бойы таҥынаҥ бӱдӱрер учурлу. Айлында турган мал-ажын кичеерге болужып, бу тындуларга буурзак болорго темигер. Ондо таайлары ла ӧскӧ дӧ тӧрӧӧндӧри сыйлаган энчи мал бар болзо, ол олорды ӧскӱрерге албаданар учурлу. Ол энчи малын ары-бери эдерин бойы кӧрӧр јаҥду, анайда ок эрјине малду болуп, олорды байлап ла тооп јӱрер учурлузы — алтай албатыда байлу јанжыгулардыҥ бирӱзи болот. Алтай уулчакты эне-адазы оогоштоҥ ло ала «уулым барда, уйкум да амыр» деп аҥылап, улай ла тоомјылайтан јаҥду ла учурлу болгон.\nБаза бир аҥылу токтогодый учурал – ол алтай укту уулчак јааназа, билелик јӱрӱмге белен болзын деп, адазы оныҥ энезине кару, тоомјылу кылык-јаҥын улай ла темдек эттирте кӧргӱзер јаҥду ла учурлу деп, алдынаҥ бери алтай албаты аҥылаган. Оогош уулчактарла теҥ-тай куучындажып, олорды тоомјылу айбылап, ишке-тошко ӱредер керек. Нениҥ учун дезе ишке јаштаҥ ала темиккени баланыҥ ончо јӱрӱмине керектӱ ле келер ӧйдӧ эр кижиниҥ јакшы кылыктарыныҥ бирӱзи болор. Оныҥ учун алтай биледе уулчакка кӱчи једер иштерди бӱдӱртип, таскадары јаан учурлу. Кажы ла уулчак јаан улустыҥ айбызына уккур болуп ӧссӧ, олордыҥ сӧзинеҥ чыкпас јаҥду ла учурлу болзо, ол јаштаҥ ла ишке темигер ле эне-адазыныҥ чындык болушчызы болуп чыдаар.\nУулчак оогоштоҥ ло ала бойыныҥ угы-тӧзин, сӧӧгин, јаткан јерин, ада-ӧбӧкӧзин байлаар ла билер јаҥду. Анайда ок бойыныҥ балдарына тӧрӧл алтай тилин энчи эдип бербегени – ада-энениҥ кинчеги. Тӧрӧл тилин билбес бала азыраганы, анчада ла уул баланы – бойыныҥ алтай угын албанла ӱзӱп јатканыла тӱҥей болор.\nАлтай уулчактардыҥ кеп-кийими де аҥылу ээжилерле кӧктӧлӧт. Темдектезе: алтай уул баланыҥ бӧрӱги койдыҥ терезинеҥ содон эттирте тӧрт пӧ, алты ба ол эмезе сегис пе ӱзӱктеҥ шиделет. Кыйузына тӱлкӱниҥ ол эмезе шӱлӱзинниҥ терезинеҥ јалбак тилим салылат. Кийин јанына, соок салкын сокпозын деп, бӱркӱ эдетен. Бӧрӱктиҥ сомы озогы јуучылдыҥ кебине тӱҥей. Бу темдекле болзо, уул бала билезиниҥ коручылы болуп јӱрзин деп амадалат. Онойдо ок кураганныҥ терези ак-малыстыҥ ырыс-кежиги, элкем-телкем, једикпези јок јуртаган јуртты керелеп јат. Оныҥ учун уул баланыҥ бу тередеҥ кӧктӧгӧн бӧрӱги аҥылу ла байлу кеп-кийим деп, алтай албатыда чотолот.\nБу ла ӧйдӧ оогош балдар оос чӱмдемелдерле таныжат. «Сабарлардыҥ ойыны» деген алтай ойынды кӱӱнзеп ойногылайт: Башпарак, Бажы-Кырлу, Орто-Мерген, Обо-Чечен, Кичинек Бабый. Балага сабарларын чололоп, тооныҥ ӱредӱзине баштандырар ӧй. Оогош бала оноҥ эмеш јаандаза, кажы ла сабар-карындаш айылдыҥ ичинде кандый иш бӱдӱрип турганын сабарлардыҥ чолологоны ажыра кӧргӱзилет. Беш карындаш – беш сабар, бектеҥ бек орды бар. Башпарак – ол баш сабар, бажын билип башкарар. Бажы-Кырлу – ус сабар, бала алып отурар. Анчада ла «Сабарлардыҥ ойынын» ойноп, балдар ага-карындаш, тӧрӧӧн-тууган, айыл-јурт деп оҥдомолдорло таныжат.\nБала бу ла öйинде, келишкенче айтса, 3-4 јаштуда «эс билинип калган» деп айдар. Ол куучынданып, оны оҥдоп, кӧргӧн-укканын сомдоп, аайлап, ундыбай јӱрген ӧйи болор. Бу ӧйдӧ уулчактарды алтай албатыныҥ оос поэзиязыла таныштырып баштаарга јараар. Анчада ла кӧп модор сӧстӧр ӱредер керек. Олор баланыҥ тилин темиктирерге, табышты, сӧсти јарт айдарга чырмайарына болужар:\nБилдим, билдим, биле чокол,\nЧоколдоҥ чокту белек.\nБелектеҥ беш агаш,\nАгаштаҥ арман кузук,\nКузуктаҥ куба кер,\nКердеҥ кер тарал,\nТаралдаҥ тайтыл ӧзӧк.\nӦзӧктӧҥ ӧрмӧн кайчы.\nКайчынаҥ кара бычак,\nБычактаҥ бычыл тоот,\nТооттоҥ тош кара,\nКаранаҥ кара от.\nЭмдиги ӧйдӧ балдарды таскадарында база бир аҥылу ла керектӱ бӧлӱк ол балдардыҥ јаан улуска баштанганы болуп јат. Алтай уулчак јаан улусты байлап јӱрер учурлу. Улусты јаан-јаш деп тооп, сӧӧгин айдып, јакшылажып, олорды «слер», «ӧрӧкӧн» деп айдар, олордыҥ айткан сӧзин тыҥдап, угуп, јӱрӱмде бӱдӱрип јӱрерге чырмайар. Јаан кижиниҥ адын адабаска чырмайар, адын байлап, «Аакыҥ», «Абайым» ла ӧскӧ дӧ эдип айдарга јараар. Јаан кижиге удура эрмек айтпас, удура керишпес, сӧс блаашпас, оныҥ куучынына киришпес ле ӱспес керек. Карганакка кыйгастанбас, кыйа кӧрбӧс, шоотпос, кизиребес, кол кӧдӱрбес учурлу. Ол кижи айылга кирип келзе, ӧрӧкӧнди ӧрӧ тӧргӧ отургызып, казан-айак уруп, чайладып салар јаҥду. Алтай улуста оныҥ сурагын ла айбызын бӱдӱрбес јаҥ јок.\nАлтай-Кудай эр кижини кӱчтӱ, чыйрак, капшуун эдип, калыгыныҥ, бала-барказыныҥ ла эш-нӧкӧриниҥ коручылы болзын деп јайаган. Бу јанынаҥ Оҥдой аймакта Кулады јуртта узак ӧйлӧргӧ ӱредӱчи болуп иштеген О. К. Ерехонованыҥ «Ӱредӱ» деген ӱлгериниҥ ӱзӱгин эске аларга јараар:\nУул болзоҥ, чындык бол, јӱрӱмди корыыр\nКыс балага кару бол, кыс нӧкӧриҥе эрӱ бол.\nЭш-нӧкӧриҥе тайак бол, эне нӧкӧриҥе\nУул болзоҥ, ийделӱ бол, айылды корыыр\nЈуртыҥды ӧскӱрер баатыр бол,\nБалдарыҥды чыдадар агару бол.\nУул болзоҥ, иштеҥкей бол.\nБилеҥди азыраар башчы бол.\nЈоныҥды ӧскӱрер јалбышту бол.\nКалыгыҥды јӧмӧӧр отту бол!\nАнайдарда, алтай укту уулчакты эр кижи эдип, кӱчин ле аҥылузын ада-ӧбӧкӧбис тайанган јаҥжыгулар аайынча ӧскӱрер учурлу.\nалтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи


Главная > Записи > Эссе_60672\nУлаган аймактын Балыктуjул jурттын орто уредулу школы»\nМениҥ педагогикалык ачылталарым.\nӰредучи — ол jаныс ла аҥылу ӱредӱ ле таскамал алган кижи эмес, ол — бойыныҥ ич — кӧрӱмиле байлык кижи. Ол ич байлыкты jаҥыс ла ижи, jедимдери ажыра кӧрӧр арга бар. Л. Н. Толстой.\nКажы ла кижи бойыныҥ jӱрӱмдик jолын талдап тура: «Кем болорым?» деп сурак алдына тургузат. Сананган санаалар кӧп болгон. Jе… ӱредӱчи болор санаа jеҥип чыккан. 25 jылдаҥ ажыра мен баштамы класстыҥ ӱредӱчизи. Ижим, школым, балдарым недеҥ ле баалу ла кару. Школдоҥ айлыма, айлымнаҥ ойто школго, балдарыма канча jылдарга меҥдеп баскан карарган jолдорым база кару. Ижиме барып jада, санаама бӱгӱн балдарга кандый билгирлер берерим, олорды неле сонуркадарым деген санааларды катап — катап ла бажыма эбелтип, меҥдешту jӱгӱредим.\nКӧп jылдар кайра бу jолды талдап алганыма бир де кичинек санааркабайдым. Канча jылдарга иштеген ижим, Кару школым — ол менин салымым. Ӱйедеҥ ӱйеге ӱредип jаткан Кичинек балдар — ол мениҥ jӱрӱмим.\nЭҥ jаан амадум балдарды билгирдиҥ телекейине jорыкка аткарып тура, олорды кажы ла предметле jилбиркедери. Jединген амадуларыма токтобой, оноҥ ичкери барары.\nЭмди мен оҥдоп jадым: ӱредӱчи — ол Кудайдаҥ берилген jайалта. Тегиндӱ айдылбаган, школ — ол экинчи айлыбыс, ӱредучи — экинчи энебис. Бичиичи бойыныҥ чӱмдемелдериле тынат, jурукчы – бойыныҥ jуруктарыла, ӱредӱчи — балдардыҥ jӱрӱмиле, санааларыла jаантайын кожо. Балдарга jаҥыс ла билгирлер берер эмес, олорды кижи болорго таскадары.\nБаза сананган санааларым — кажы ла урокто , анчада ла кычырарыныҥ ла алтай тилдиҥ — бойыныҥ албатызы, jери учун оорыр, санааркаар, ла бу ок ойдо jедимдериле сӱӱнер, бой-бойын тоор, jакшы керектерле оморкоор айалгалар тозӧӧри. Менде эмди де кӧп амадулар. Бастыра jӱрӱмине ӱренер, jедингенине токтобос, jаҥыдаҥ бедиренер, бойына катап ла «Мен кандый ӱредӱчи?» деп сурак берер. Ӱредӱликтиҥ jолы — ол jаантайын бедирениш. Jаҥы ырысту ачылталар, jедимдериле оморкош, келишпестерле санааркаш. Jе эҥ учурлузы — сӱӱш! Ижин сӱӱр, балдарга jӱрегин ачып, сӱӱш сыйлаар.\nКолдорын jайып удура jӱгӱрген Ӱренчиктеримнеҥ артык меге не керек? Бӱгӱнги кӱнди энчикпей сакыган Кичинек болчомдорымнаҥ — jе не артык?\nМичуева Элеонора Петровна Баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи\n«Балыктуjул jурт — 2014»\nЮ Гагарин Мен чуну корген мен\nХой оранныг саннарны номчууру\nОткрытый урок на темуКадык болуксаар болзунза по окружающему миру 2кл\nРабочая программа 6 кл\nТестовая работа по английскому языку для 4 класса по УМК Enjoy English\nупражнения по английскому языку\nупражнения по английскому языку_25897\nЧаш уругнун хинин кескен авалар ачалар дугайында\nЭссе учителя начальных классов_60802\nЭссе- за ипротив\nЭссеРаспознать выявить раскрыть выпестовать в каждом ученике его неповторимо индив\nЭссеУчитель 21 века\nЭссэ Мои правила воспитания в ребенке-личности\nЭссэ Моя педагогическая философия_60715\nЭссэ на тему Перспективы развития сельского туризма в Республике Мордовия\nЭссэ на тему Перспективы развития сельского туризма в Республике Мордовия_413\nЭссэРазмышления о ФГОС


12.04.2021 - altaicholmon\n«УКСАҤ МЕНИ» улалып јат\nЈииттерге сӱӱнчилӱ ӧй келди—кожоҥчылардыҥ конкурсы угузулар јууп баштап салды.\nЈӱрген болзо, ӱӱребис…\nБистиҥ јурттыҥ эл-јоны да, эл-тӧрӧӧндӧр дӧ ортодо јалакай, иштеҥкей, тем ле јозок болгодый энелер, јаан энелер, эје-сыйындар кӧп. Ондый улустыҥ бирӱзи Саданова (Анасова) Ирина Баштыковна болгон.\nКӱнниҥ кӱлӱмјизи, јылузы, јарыгы – энебисте\nБистиҥ энебис – РСФСР-дыҥ албаты-ӱредӱзиниҥ отличниги, ӱредӱликтиҥ ветераны Мария Федоровна Бельбекова – тулаан айдыҥ 30-чы кӱнинде 90 јажын темдектеди.\nЈӱрӱм бажында турган энеликке – кереес\nП. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда тоолу кӱндер кайра Театрдыҥ телекейлик кӱнине учурлай бичиичи, ӱлгер чӱмдеечи Сурайа Сартакованыҥ «Эрјине» деген туујызы аайынча режиссер Эмма Иришеваныҥ алтай тилле тургускан «Эрјине» деген моноспектаклиниҥ премьеразы ӧтти.\nСанатка јайылган јӱректер\nБу ла јуукта Оҥдой аймактыҥ культура бӧлӱгинде эҥ јаан байлыгы Балдардыҥ санат школы деп, газедистиҥ бир геройы айткан эди. Чындап та, аймактыҥ культурада ла санатта једимдери керегинде айдар болзо, кӧскӧ ол тоодо «Ырысту» ансамбльдыҥ бијелеп јаткан коо сынду кыстары ла уулдары кӧрӱнер.\nСу-кадык јӱрӱм јӱрерине јилбиркедип…\nЈуукта Кан-Оозы аймактыҥ Јабаган јуртында Амат ла Эжер Тулентиндердиҥ эземине учурлай столдо ойноор теннисле республикан маргаан ӧткӧн. Јылдыҥ сайын ӧдӱп турган бу маргаанда туружарга кӱӱнзеген спортчылардыҥ тоозы кӧп болгонын темдектеер керек. Олор республикабыстыҥ башка-башка толуктарынаҥ келген.\nАлтайыстыҥ ар-бӱткени — эм-томду телекей\nАлтай јерис ар-бӱткениле байлык тала болуп јат. Эбиреде турган бу кырларда, кобы-јиктерде, бийик тууларда, элбек јалаҥдарда кандый ӧзӱм јок деп айдар. Эмди јазаптыра шӱӱп ийзебис, кажы ла эм-тустыҥ тӧзӧлгӧзинде эм ӧлӧҥдӧр, ӧзӱмдер болордо, бистиҥ тӧрӧлис эм-тус белетейтен бӱткӱл кӧмзӧлӧ тӱҥейлеш.\nЭл-Ойынга белетенер иштер\nБыјыл пандемияла колбулу айалга кем јок болзо, јаан изӱ айда Кан-Оозы аймакта албатыбыстыҥ сӱӱген Эл-Ойын байрамы ӧдӧр. Јуукта бу аймакта ишмекчи јол-јорыкта болуп, аймактыҥ башчызы Рустам КОКУШЕВКЕ јолукканыс ла Эл-Ойынга белетеништӱ иштер канайда ӧдӧт деген суракла баштанганыс.\nБалдардыҥ акчазын тӧлӧӧринде кубулталар\nБашкару 3 јаштаҥ ала 7 јашка јетире (7 јашты кожо чоттоор) балдарлу ла коомой јеткилделген билелерге пособие тӧлӧӧриниҥ ээжилерин јараткан.\nКитай јаар темир јолды Алтай ажыра\nРЖД ОАО Китай јаар јолды гран-кыйуныҥ кӱнбадыш тужынаҥ – Казахстан ла Монголия ортодо јаан эмес бӧлӱктеҥ ачарын шӱӱп кӧрӧт. Туу-кырларлу јер ажыра јолды баштап тоннельдер казып салар санаа болгон, эмди РЖД ОАО эстакада эп-арганы шӱӱжет.


Јӱрген јӱрӱми, иштеген ижи – јозокту - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ культуразыныҥ ады-јолы элбеде јарлу ла јаркынду эпшилериниҥ бирӱзи Наталья САЙМИНАНЫҤ сыгын айдыҥ учкары учурлу јажы темдектелди. Ол озо баштап автономный областьтыҥ, оныҥ кийнинде республиканыҥ культуразыныҥ учреждениелеринде одус јылдаҥ ажыра ла јирме јети јылдыҥ туркунына культураныҥ министриниҥ ордынчызы болуп, ак-чек ле једимдӱ иштеген.\nНаталья Саймина Барнаулдагы культураныҥ институдыныҥ албаты театрыныҥ режиссерлорыныҥ факультедин божодып, јӱрӱмниҥ јаан ла јилбилӱ јолына чыккан. Јиит кыс 1982 јылда эл театрдыҥ литературный бӧлӱгиниҥ јааны болуп, бойыныҥ ижин баштаган. Јиит те болзо, је театрдыҥ режиссеры болор амадузы јаан болгон. Театрдыҥ баш режиссеры М. Назарова: «Бу јиит кыстаҥ мен бойымды кӧрӧдим. Сен айса болзо, ГИТИС-тиҥ режиссерский факультедине кирерге не ченешпезиҥ. Айла бу курска балдарды мениҥ атту-чуулу ӱредӱчим Анатолий Эфрос алып јат. Ол баш айас профессионал театрлардыҥ ла завлиттердиҥ ижин база кӧрзин» – деп айтты. Наташа јол-јорыкка атанган, је ӱредӱге кирбеди. Ченелте-экзамен ӧйинде мэтр А. Эфросло куучындашкан. Ол Алтайдаҥ барган кыска профессионал театрда иштеп, темигип-таскап, ченемел алынзын деп јакшы ла јолду јӧп-сӱме айдып берди. Ӱредӱге кирердеҥ озо, режиссердыҥ ижиле јӱрӱмде јууктада танышканы, сӱрекей керектӱ.\nКайра тӧрӧлине јанып, Наталья театрда чӱмдемел бӧлӱкте иштеп, ол ок ӧйдӧ бойын актердыҥ ижинде ченеп баштады. Онойып, ойын-кӧргӱзӱлерде јаан эмес рольдорды ойноп, ассистент те, режиссерлордыҥ болушчызы да болуп иштеп кӧндӱккен. Чокумдап айтса, јайаандык ла тӧзӧмӧл иштиҥ учурын, аайын бастыра јанынаҥ тереҥжиде билип алган.\nЈайаан јайалталу Наташа озо ло баштап элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларда театрдыҥ учуры јанынаҥ областьтыҥ «Алтайдыҥ Чолмоны», «Звезда Алтая» газеттерле онойдо ок радиоло, телекӧрӱлтеле јуук колбуда эрчимдӱ иштеген. Ол ойын-кӧргӱзӱлер керегинде јаан эмес бичимелдер бичип, оноҥ табынча актерлордыҥ, јурукчылардыҥ јайаандык сӱр-кеберлерин кӧнӱ бичиген.\nАлкы бойы ачык-јарык, јалакай Наталья јӱзӱн-башка солун, јилбилӱ театральный байрамдарды, ойын-концерттерди белетеп, кӧп сабазында олорды билгир ӧткӱрип туратан. Ӱзеери алтай драматургияныҥ ичкери ӧзӱми јанынаҥ јаан ла каруулу ишти билгир ӧткӱрген. Темдектезе, оныҥ јолду шӱӱлтелерин, сӧзин-эрмегин ады јарлу улу јаан билимчилер ле поэттер А. О. Адаров, Б. У. Укачин, актер ло драматург С. Т. Санашев кажы ла катап ајарулу угатандар. Театрдыҥ јурукчыларыла, јиит драматургтарла јайаандык иш чокум ууламјыла ӧткӧн. Темдектезе, культураныҥ башкартузы театрдыҥ администрациязыла ӧмӧ-јӧмӧ тергеелик ӱредӱ-семинарлар ӧткӱргилеген.\nБу ла ӧйдиҥ туркунына алтай бичиичилердиҥ чӱмдемелдери аайынча ойын-кӧргӱзӱлер тургузылып баштаган. Ол тоодо Аржан Адаровтыҥ «Саҥ башка кижи», «Абайымныҥ кижи алганы» деген чӱмдемелдери аайынча баштапкы алтай мюзикл тургузылган. Борис Укачинниҥ «Ӧлӧргӧ јетире эмди де узак» ла Афанасий Коптеловтыҥ «Улу кӧчӱш» деген чӱмдемелдери аайынча ойын-кӧргӱзӱлер тургузылган. Оогош болчомдорго учурлай Сергей Санашевтиҥ «Ырысту», «Тартынак», Николай Шумаровтыҥ «Торко Чачак», «Сӱмелӱ тӱлкӱ» ле оноҥ до ӧскӧ кӧп тоолу ойын-кӧргӱзӱлер белетелген. Олорды тургузарында јиит специалисттиҥ ижиниҥ ӱлӱзи јаан деп айдарга јараар. Јиит литбашкараачы кӧп ӧйин ӧскӧ ороондордыҥ пьесаларын ла совет чӱмдемелдерди алтай тилге эптӱ ле келиштире кӧчӱрери јанынаҥ каруулу ишке берген.\nОл ченемелдӱ кӧчӱреечилерди бедиреп, олорло јуук колбуда иштеген. Темдектезе, алтай тилле башкир бичиичи М. Мирзагитовтыҥ «Койнында јылан», В. Шукшинниҥ «Јарык улус», Н. Гогольдыҥ «Кижи алганы» ла оноҥ до ӧскӧ кӧп кӧргӱзӱлер тургузылган. Театр тогузон јылдарда «Кӧзӱйке ле Байана» деген кай чӧрчӧкти, «Алтай-Буучай» деген кай чӧрчӧк аайынча «Алтайдыҥ уулы» деп ойын-кӧргӱзӱни тургускан.\nНаталья Саймина театрда иштеп тура, профессионал ӱредӱниҥ керектӱзин јакшы оҥдогон. Ол А. Луначарскийдиҥ театральный санаттардыҥ институдыныҥ театровед факультедине кирип, оны заочно божоткон. Бӱдӱрген ижинде ол бойын бастыра јанынаҥ јакшы кӧргӱскен. Ченемелдӱ специалист, тӧзӧмӧл иште аргалары бийик ле јайаандык ишчи болгонын коштой иштеп јӱрген улус аҥылап темдектеген. Оныҥ бу эрчимине ле аргаларына Валерий Чичинов база ајару эткен деп айдар керек. Ол Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ министри болуп келеле, Наталья Сайминага бойыныҥ ордынчызы болзын деген шӱӱлтезин айткан. Наталья Каруевна јӧпсинген. Тергеениҥ культуразыныҥ министриниҥ ордынчызы болуп тура, театральный санаттыҥ ӧзӱми аайынча ижин кӧнӱ улалткан. Бойыныҥ ӧйинде ол РФ-тыҥ башкарузындагы госучреждениелердиҥ башкараачыларыныҥ ла специалисттериниҥ албаты ээлеминиҥ академиязын једимдӱ тӱгезип, госбашкартуныҥ магистри деген квалификация алган.\nОнойып Наталья Саймина (куратор болуп) культураныҥ учреждениелериниҥ јайаандык, тӧзӧмӧл, ичкери, јаҥыртулу ӧйдиҥ ле туура салбас сурактарыныҥ аайы-бажына чыгатанын јаантайын ајарузында туткан. Јолду шӱӱлтелерле, болушла ол ло тарыйын јеткилдейтен. Оныҥ эрчимдӱ турушканыла театр албатылар ортодогы тӱрк калыктардыҥ Казаньда «Науруз» ла Уфада «Туганлык», Якутскта «Желанный берег» деген фестивальдарында турушкан. Красноярсктагы санаттар институдыныҥ театральный студиязына (1988) ла М. Щепкинниҥ адыла адалган бийик театральный училищеге (1993 ј., 2005 ј.) балдарды ӱредӱге аткарарга эрчимдӱ иштеген. Театрдыҥ эки актеры Москвада РАТИ-де ле Якутскта АГИКИ-де режиссерго ӱренген. Театральный семинар-ӱредӱлерди, лабораторияларды, онойдо ок театральный санаттыҥ ӧзӱми аайынча «Классика на национальной сцене» деген бастырароссиялык билим-практикалык конференцияны белетеп ӧткӱреринде турушкан. Билим-практикалык конференцияныҥ ижинде тувиндер, хакастар, москвичтер ле оноҥ до ӧскӧлӧри амадап, јилбиркеп турушкандар. Театрдыҥ актерлорыныҥ профессионал узын бийиктедер амадула семинарлар, лабораториялар ӧткӱрилген.\nНаталья Каруевнаныҥ јӱрӱмде аҥылузы – ол кандый да ӧйдӧ јаҥы шӱӱлтелерге, ӱлекерлерге ачык кӱӱндӱзи. Ол ченеерге, јаҥыртуларга кандый да ӧйдӧ белен. Онойып, Наталья Саймина Эл университеттеги аспирантурага ӱредӱге кирген. Оныҥ башкараачызы филологияныҥ докторы, профессор С. Каташ болгон. Аспирантурада алган билгирин ол јаҥы ӱлекерлеринде тузаланган, алтай фольклордыҥ ундылып бараткан бӱдӱмдериле иштеп баштаган. Темдектезе, Эл-Ойын ӧйинде Кайчылардыҥ курултайы ӧткӱрилген. Кийнинде ол таҥынаҥ башка кӧдӱриҥи болуп, јолын алынган. Онойдо ок башка-башка аймактардыҥ турушканыла «Јаҥар кожоҥ» ӧткӱрилген. Олорды Наталья Саймина билгир баштап, тӧзӧп, кӧнӱ улалткан. Калыктар ортодогы Эл-Ойынныҥ јаҥжыгу болуп улалган «Элдиҥ кеп-кийими» деген кӧрӱ-маргаан, кӧп улустыҥ сӱӱген Тастаракай, Устардыҥ калазы, Алтай айылдыҥ кӧрӱзи… Бого коштой балдардыҥ «Таҥ Чолмон», «Шаҥкы» деген кӧрӱ-маргаандары јолын алынган. Эл-Ойынныҥ бойын да, онойдо ок оныҥ кӧп тоолу кӧрӱ-маргаандарын тӧзӧмӧлдӱ ле јилбилӱ эдип белетеп ӧткӱреринде Наталья Каруевнаныҥ ӱлӱзи јаан болгонын, айтпаза да јарт ине. Эмдиги ӧйдӧ элдиҥ Эл-Ойындары калыктыҥ бойыныҥ культуразын, јаҥжыккан јаҥжыгуларын толо, чындык кӧргӱзип јатканында алаҥзу јок. Онойдо ок ӧскӧ дӧ байрамдарды алар болзо, олордо бойыныҥ аҥылу учуры бар. Темдектезе, орус албатыныҥ «Родники Алтая» байрамында Сибирьдиҥ старообрядческий ле казактардыҥ чӱм-јаҥдары, онойдо ок ас тоолу тургун калыктардыҥ Јӱрӱк байрамын, Чага байрамды, Јылгайакты алза, азыйгы энчи-байлык орныгып, ордына турган деп айдарга јараар. Наталья Каруевна бойыныҥ ӧйинде тергеениҥ культура бӧлӱктериле алтай ла орус байрамдарды белетеп ӧткӱрери јанынаҥ ӧмӧ-јӧмӧ лӧ тыҥытту иштеген.\nОл Театрдыҥ ишчилериниҥ биригӱзиниҥ Алтай республикан бӧлӱгин тӧзӧӧр тужында оныҥ кӧп тоолу тӧзӧмӧл сурактарын чечерге болушкан ла оныҥ ижин культура министерстводоҥ барганча ла бойыныҥ ајарузында туткан.\nНаталья Каруевна кандый ла керектиҥ аайы-бажына алкы бойы чыгарынаҥ бир де јалтанбайтан. Оныҥ јӱрӱмде бӱткенин, уч-турултазын кӧрӱп, каруузына турарына кандый да ӧйдӧ белен болгон. Ол эбире јӱрген таныш ла таныш эмес улустыҥ уур-кӱч сурактарына, айалгазына сӱрекей ајарыҥкай, килеҥкей. Кандый да ишке баштаҥкайлу, јайаандык кӧрӱмле кӧрӧри, иштеери оныҥ кылык-јаҥыныҥ база бир аҥылузы. Байлык ченемелдӱ башкараачы, эл-јон, иштеп јӱрген улузы ортодо јаан тоомјыда јӱрет.\nОл сӱрекей турумкай, јана базарын билбес, иштеҥкей ле јаан кӱӱндӱ эпши деп айдар керек. Алтай Республиканыҥ јаҥыныҥ јасакчы ла бӱдӱреечи органдарыныҥ, јербойында бойы башкарынарыныҥ органдарыныҥ, онойдо ок Россия Федерацияныҥ тергеелериниҥ окылу органдарыныҥ чыгартулу улузыла јӱрӱмдик сурактар аайынча куучын-эрмекти бийик кеминде ӧткӱрип билер.\nНаталья Каруевна билелӱ, эки кысту ла ырысту јаана.\nАлтай Республиканыҥ культуразыныҥ ӧзӱмине јетирген јӧмӧлтӧ-болужы, ак-чек ле једимдӱ ижи учун Н. К. Сайминага «Отличник культуры» деген темдек 1996 табыштырылган, 2011 јылда Россияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи деген бийик ат-јол адалган. Наталья Каруевна амыралтага чыккан кийнинде ого культурада иштегедий јер табылбаганы карамду. Је јаан удабай, Наталья Саймина Профсоюзтыҥ Тӧс Комитединиҥ профорганизаторы (бӱдӱмјилӱ кижизи) болуп база каруулу иште кӧнӱ ле тӧзӧмӧлдӱ иштей берди.\nСветлана Тарбанакова, искусствоведениениҥ кандидады\nФотојурук билелик кӧмзӧдӧҥ алынган


«Тракторлу биатлон» – Бичиктӱ-Боомдо - altaicholmon\nУкту-тӧстӱ, калыҥ, јозок алгадый билелердиҥ тоозында, темдектезе, Кельбежековтор, Судуевтер, Мамыевтер, Урбановтор, Охрашевтер, Унуковтор, Шалбыковтор, Куйруковтор, Тайпиндер, Туткужаковтор, Мундусовтор, Четовтор, Маиковтор, Табаевтер ле о. ӧ.\nЈылдыҥ ла јаҥжыкканы аайынча кӱстиҥ кӱреҥинде Јурт ээлемниҥ ишчилериниҥ кӱни темдектелет. Шак ла ондый јакшынак байрам «Тӱжӱм-2018» деп адалып, ӱлӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде Бичиктӱ-Боомдо элкем-телкем айалгада ӧтти.\nЈурт ээлемниҥ кӱнине учурлалган байрам мал-аштыҥ азыралы артыгынча белетелип, кӱски иштиҥ учына чыкканын керелейт. Мал ижинде иштеп турган койчы-малчылар, механизаторлор байрамына јакшы белетенген ле бийик кеминде ӧткӱрген.\n«Тӱжӱм-2018» деген байрам јурттыҥ стадионында ӧтти. Мында јаан-јаш, ыраактаҥ-јууктаҥ келгендер кӧп болды. Тӱжӱмниҥ байрамы онойдо ок Јаан јаштулардыҥ айлыгына учурлалган. Стадиондо јилбилӱ маргаандар ӧтти. Мында бойыныҥ ижиниҥ устары, байлык ченемелдӱ трактористтер маргышты. Јурт ээлемде иштеп турган уулдар байрамды «Тракторлу биатлон» деген маргаанла ачкан.\nЈурт кеминде ӧткӧн маргаанда 3 кижидеҥ турган 4 команда маргышты. Командалар: Карл Маркстыҥ адыла адалган колхоз, «Ирбис», «Перезагрузка», «Ак Барс».\nМаргаанныҥ баштапкы бӧлӱгинде тургузып салган тележканы тракторго колбоп, бир эмеш ӧйгӧ маҥтадар керек болгон. Туш-башка чачылган пресстеп рулондогон ӧлӧҥди тележкага коштооры. Байа ӧлӧҥдӱ тележканы колбоп, тракторист тракторын каалгага тескерледип, тургузар учурлу.\nТуружаачылар маргаанныҥ экинчи бӧлӱгинде јердеги суулу сабатты тракторыныҥ айрууш-стогомедына илип, бир эмеш маҥтадып, тӧҥӧштиҥ ӱстине тургузар учурлу болгон. Мында сууныҥ канча кире тӧгӱлгени ле барган ӧйи ајаруга алылат.\nМаргаанныҥ ӱчинчи бӧлӱгинде оныҥ туружаачылары тракторыныҥ стогомедыла тулку тоормош агашка куру эки покрышка-кӧлӧсӧни кийдирип тургузары болгон.\nОныҥ кийнинде механизаторлор, фермерлер мылтыктаҥ адып чечениле, армакчы тартып бӧкӧзиле маргыжып, бой-бойлорын ченедилер. Учкары камчы согуш маргаан ӧтти.\nСтадиондо кыйгы-кышкы, тал-табыш, ӧкпӧӧриш тыҥ ла болды. Кажызы ла бойыныҥ командазы учун «оорыган».\nМаргаандардыҥ туружаачыларын јаштарыла алза, эҥ ле јааны алтан эки јашту Талеҥко Урбанов, эҥ јииди јирме јаштыҥ ичинде Шуну Боятов ло Аткыр Кыдыев болдылар.\nЈурт јеезениҥ јааны К. Маиков маргаанныҥ јеҥӱчилдерин Быйанду самараларла, кереес сыйларла кайралдады.\nМаргаандардыҥ бастыра бӧлӱктериниҥ турултазыла «Перезагрузка» команда јеҥӱчил болуп чыкты. Тележкага ӧлӧҥди саларында, прицептӱ тракторло маҥтадарында Эрчим Охрашевке једери чыкпады. Тракторло јымжак јорыгы учун Аткыр Яков јеҥӱчил болды. Трактордыҥ айрууш-стогомедыла талдама иштеген Мерген Шалбыков байгалу јерге чыгып, эҥ артыгы деп адалды. Эҥ ле чечен деп Расул Кельбежеков јолду темдектелди. Онойдо ок јеҥӱчилдердиҥ тоозында Алексей Судуев, Тимур Макышев, Эрчим Охрашев болдылар.\nБайрам клубта ӧткӧн ойын-концертле тӱгенди. Јурт ээлемниҥ ишчилериниҥ адынаҥ быйанду сӧсти узак јылдардыҥ туркунына малдыҥ эмчизи болуп иштеген Лидия Абакаева айтты. Байрамныҥ спонсоры Бичиктӱ-Боом јурттыҥ фермер-аргачызы Тарын Охрашев болды.\nТракторло биатлонды ӧткӱретен шӱӱлтени јерлештерине А. Урбанов эткен. Тӧрӧл јуртыныҥ улузы бу маргаанды баштаганы јакшы. Айса болзо, ол мынаҥ ары јолын алынар, кӧндӱгер.


22.06.2021 - altaicholmon\nДепутаттар каникулдарга чыгардаҥ озо…\nАР-дыҥ парламентиниҥ кичӱ изӱ айдыҥ 16-чы кӱнинде ӧткӧн XIX сессиязы шӱӱжилген сурактарыныҥ тоозыла, ӧткӧн эрмек-куучындардыҥ ӧктӧмиле аҥыланган.\nУлуска јӱрӱм сыйлаары — агару иш\nКичӱ изӱ айдыҥ 17-чи кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Медишчилердиҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун ӧткӧн.\nРоссия — бистиҥ коручыл ийдебис\nБу эки jылдыктар тереҥ учурлу ла бой-бойыла колбулу. Бистиҥ тÿÿкиде 265 jыл кайра кандый айалга болгоны керегинде кӧп айдылган, анайда ок оныҥ тÿп турулталары бойыныҥ ордына тургузылып калган. Оныҥ учун такып ол керегинде айтпай, jÿк ле эки темдекти чокымдап салалы.\nДоктор Иволинниҥ адылу таҥмазы — эл музейде\nАлтай Республиканыҥ врачтарыныҥ ассоциациязыныҥ чыгартулу улузы эл музейге Ойротияда дипломду баштапкы врачтыҥ адылу таҥма-печадин кӧдӱриҥилӱ айалгада табыштырдылар.\nОрганизаторами мероприятий выступили региональное отделение «Единой России», Молодая Гвардия и Волонтеры Победы\nКӱӱзи ӧчпӧс кӧрнӧӧлу Чуйым\nМанулдыҥ беш балазы табылды\nКош-Агаш аймакта јербойыныҥ кижизи манулдыҥ (јерлик кискениҥ) ичегенин-уйазын тапкан. Солун учурал видеого ло јурукка согулган.\nЈайгы лагерьлерде ПДД ӱренет\nӰредӱлӱ учреждениелердеги јайгы лагерьлерде балдардыҥ каникулдарын јеткери јок ӧткӱрерине ајару эдилет.


Аба-Јышта туулган эмчи - altaicholmon\n2019 јылдыҥ јайы Россия Федерацияныҥ нерелӱ эмчизи, республикан эмчиликтиҥ эмчи-онкологы, эҥ бийик категориялу хирург Роза Макаровна Пустогачевага сӱреен байлык болгонын темдектеер керек. Ол Алтай Республиканыҥ эмчилериниҥ ассоциациязыныҥ кӧрӱзиниҥ «Профессиязына чындык болгоны учун» деп номинациязында јеҥӱ алган, Медицинаныҥ ишчилериниҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуунда ого агару килемјиниҥ ӱспекчизин (свечазын) табыштыргандар. Су-кадыкты корыырында нерелӱ иш бӱдӱргени, јондык иштерде эрчимдӱ туружып, бийик кӱӱн-табын кӧргӱскени учун республиканыҥ эҥ бийик кайралы — «Таҥ Чолмон» орденле кайралдатты. Јаан изӱ айдыҥ 11-чи кӱнинде Роза Макаровнага 80 јаш толгон. Бу 80 јылдыҥ бежен јылы медицинага берилген.\nЫраак јурттыҥ кызычагы\nРоза Макаровна Турачак аймактыҥ ыраак Курмач-Байгол јуртында 1939 јылда чыккан. Ол билезинде эҥ оогожы болгон. Курмач-Байгол ыраак та јурт болзо, ол совет ӧйдӧ анда колхоз то, школ до иштеген. Анда бистиҥ Роза да, оныҥ ага-карындаштары, эје-сыйындары да ӱренгендер. Адазы эрте божоп каларда, энези балдарын јаҥыскан ла чыдадып салган. Роза Пустогачеваныҥ эске алынганыла болзо, энези кату, омок ло чындык кижи болгон. Балдары оныҥ сӧзин угуп, айылдагы ончо иштерди теҥ-тай бӱдӱргилейтен.\n7-чи класстыҥ кийнинеҥ Роза Макаровна Горно-Алтайсктагы национальный школго ӱренерге келген. Оны божоткон кийнинеҥ ол тӧрӧл јуртына бурулып, бир јыл иштеген. Ол тушта мында фельдшер Василий Чеконов деп кижи болгон. Ак халат кийген ле интеллигент бӱдӱмдӱ бу кижи јаантайын бичик тудунып кычыратаны Розаныҥ эмди ле санаазында артып калган. Ол кысты комсомолдордыҥ јуунына келбей туруҥ деп арбанып та туратан. Јурт фельдшерди кӧрӱп, Роза Макаровна бойыныҥ јӱрӱмин медицинала колбоор деп шӱӱген. Анайып, ол Барнаулдагы медицинский институтка ӱренерге кирип јат, оны 1965 јылда божоткон.\nУлу улусла кожо\nИнституттыҥ кийнинде Туулу Алтайга јанып келерде, Р. М. Пустогачеваны Чойдогы участковый эмчиликте иштезин деп аткаргандар. Мында хирург керек болгон. Ол тургуза ла ишке кӧмӱле берген. Операцияларды эдип, кӧп улуска болушкан. Бала табар улуска јаантайын болужын јетиретен. Эмди, ол ӧйлӧрдӧҥ бери кӧп ӧй ӧткӧн кийнинде, Роза Макаровна јурт эмчиликте баштапкы јыл иштеген ӧйди «мениҥ эҥ артык университедим болгон» деп эске алынат.\nБаза бир јыл ӧткӧн кийнинеҥ Роза Макаровнаны бу эмчиликти башкарзын деп кӧстӧгӧндӧр. Экинчи јылдыҥ кийнинеҥ јиит специалист ӱредӱзин ординатурада улалткан. Ол Барнаул каланыҥ эҥ артык клиниказында – темир јолдыҥ эмчилигинде иштеп јат. Мында АГМИ-ниҥ хирургия кафедразыныҥ башкараачызы, медицинский билимдердиҥ докторы, профессор Израиль Исаевич Неймаркла кожо иштеп, оноҥ јакшынак ӱредӱ алган.\nКачан Роза Макаровна Туулу Алтайга јанып келерде, оны республиканыҥ (ол тушта областьтыҥ) хирургия бӧлӱгинде иштеерге аткаргандар. Мында бу бӧлӱкти база бир атту-чуулу кижи, СССР-дыҥ албаты эмчизи Анатолий Михайлович Гоман кӧп јылдардыҥ туркунына башкарган. Шак ла бу эмчиликте доктор Пустогачева ондор тоолу јылдардыҥ туркунына иштеген. Анатолий Гоман јиит хирургты аҥылап, оныҥ јайалтазын темдектеген.\n—Мен, ондый ыраак деремнедеҥ чыккан кижи, тууразынаҥ бир де болуш јогынаҥ бистиҥ эмчиликтиҥ хирургия бӧлӱгинде, Анатолий Михайлович Гоманныҥ башкартузыла иштеп баштаганым учун салымыма быйаным айдадым. Мен Иван Васильевич Першинле, Елизавета Васильевна Товстолуцкаяла, Сергей Георгиевич Толмачевло, Антонина Яковлевна Артемовала, ӧскӧ дӧ јарлу специалисттерле кожо иштеерге келишкениле оморкойдым. Мениҥ билеримле, Анатолий Михайлович кемге де тургуза ла таҥынаҥ операция эдерге јӧбин бербейтен, је мени бир-эки ле катап кӧргӧн кийнинеҥ јарадып ийген эди — деп, Р. М. Пустогачева куучындайт.\nТуулу Алтайды бийиктеҥ\nБистиҥ геройдыҥ биографиязыныҥ јаан эмес те болзо, је јаркынду бӱги оныҥ Горно-Алтайсктагы санавиастанцияныҥ борт-хирургы болуп иштегениле колбулу. Тӱрген медицинский болушты авиация ажыра Горно-Алтайский автоном областьтыҥ бастыра толуктарында јаткан оору улуска јетирип туратандар. Роза Макаровнаныҥ эске алынганыла, бу иш кӱч ле каруулу болгоныла аҥыланган. Кандый ла ӧйдӧ — байрам да болзо, таҥ эртен тура эмезе орой эҥир де тушта алдыртуга учарга келижетен. Је эмчиниҥ санаазында јаҥыс ла уур-кӱч иш арткан эмес, ол Туулу Алтайдыҥ јаражын, учар куш чылап, бийиктеҥ ајыктап, кайкайтан. Ол ло Ӱч-Сӱмердиҥ јаныла, Алтын-Кӧлдиҥ ӱстиле канча учпады деер.\n«Кем де оны эдер учурлу…»\nБистиҥ талада онкологиялык службаны тӧзӧӧринде Роза Макаровна Пустогачева эрчимдӱ турушкан. 60 јылдардыҥ учы јаар су-кадыкты корыырында јаан ајару онкология ооруларла тартыжарына эдилген. Областной эмчиликтиҥ хирургия бӧлӱгинде онкологический орындар тургускандар. Шак ла оноҥ онкологияныҥ тӧс јери тӧзӧлип башталган. Анайып, бистиҥ эмчиниҥ ижиниҥ тӧс ууламјызы онкологияла тартыжары боло берген. Нениҥ учун? Роза Макаровна тегин ле сӧстӧрлӧ каруузын јандырат: «Кем де оны бӱдӱрер учурлу не».\n1997 јылдаҥ ала 2001 јылга јетире ол республикан эмчиликтиҥ онкология бӧлӱгин башкарган. 2009 јылда бӧлӱкти онкологияныҥ тӧс јери эдип кубулткандар. Р. М. Пустогачева бӱгӱн де анда иштеп јат.\n—Онкология — ол јаан оору. Мында эмдиги медицинаныҥ да чыдалы јетпей барат. Рак кемниҥ де јӱрӱмин апарып турганына темигер арга јок – деп, Роза Макаровна ачурканат. Эмдиги ӧйдӧ диагностикага јаан ајару эдилип турган учун, ооруны башталарында ла эрте табып, јартап ийгени оны эмдеп ийер арга тӧзӧйт, оныҥ шылтузында кӧп улустыҥ јӱрӱми аргадалат.\n—Качан эмдеген улузым оромдо туштап ла танып: «Слер мени операция эделе аргадаганыгар, санаарга кирет пе?» — деп сураганда, сӱӱнедим. Чын, эмдеген ончо улусты таныырга кӱч эмей, је кижи су-кадыгын орныктырганы, ракты јеҥгени јаан учурлу не — деп, Р. М. Пустогачева айдат. Оныҥ сӧстӧриле болзо, онкологияла тартыжарында јаан ајару су-кадыкты корыырыныҥ баштамы звенозына, јербойындагы эмчи-терапевттердиҥ ижине эдилер учурлу. Андый јеткерлӱ тижикти бойыныҥ ӧйинде табып, эрте эмдеп баштаза, су-кадыкты ойто орныктырып алар арга бар.\nЭмчиниҥ темдектегениле, калганчы ӧйлӧрдӧ онкологияла оорып баштагандардыҥ тоозы кӧптӧп јат. Онызы улустыҥ јӱрӱми бир канча узап баштаганыла, ракты эрте јартап турганыла колбулу боло берди. Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозы ла онкологиялык службазы бу айалганы оҥдолторы јанынаҥ бир ууламјылу иш бӱдӱрип баштаган. Онкологиялык ооруларла тартыжары — «Су-кадыкты корыыры» деп национальный ӱлекер аайынча бӱгӱнги кӱнде Алтай Республикада иштеп турган талалык ӱлекерлердиҥ бирӱзи болуп јат.\nКилемји, болуш, ченемел\nКачан кижи тыҥ оорып баштаза, тымуга алдырган улус ла олордыҥ тӧрӧӧн-туугандары Роза Макаровнага баштангылайт. Ол оору улусты токынадып, јӧмӧп, эмденерге баштандырып билер кижи. Онызы бийик профессионал болгоныныҥ темдеги ине.\n—Онкологияла оору улусла куучындажып билер керек, кӧп улус мындый диагнозко бӱдер де кӱӱни јок. Оныҥ учун андый кижини јӧмӧп, канча ла кире јарт эдип јартаарга албаданадым, кезикте кокырлап та ийгени тузалу, кату да айдарга келижет. Канайда куучындажары ол эмчиниҥ ченемелинеҥ камаанду — деп, эмчи айдат.\n—Эмчи-онкологтыҥ ижин талдап алганыгар учун эмди бойоорды бурулабайдыгар ба? — деп суракка Роза Макаровна каруузын токыналу јандырат:\n—Бурула да, бурулаба да — бу јолды ӧдӱп койгомдо, эмди кандый куучын, ӧскӧ јол болор эмес.\n50 јылдаҥ ажыра бойыныҥ јӱрӱмин ол чындык, каруулу ла улуска тузалу ӧткӱрген. Бу кижини кӧрӱп, мындый ат-нерелӱ улус Туулу Алтайыста чыгып, иштеп турганы учун јолду оморкойдыс.\n«Бис ончобыс оныҥ ӱренчиктери»\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозыныҥ штатта эмес баш онкологы, республикан эмчиликтиҥ онкологиялык тӧс јериниҥ јааны Алексей Сараев:\n—Роза Макаровна Пустогачева — Алтай Республиканыҥ эҥ ченемелдӱ онкологы, бистиҥ таланыҥ эҥ ченемелдӱ эмчилериниҥ бирӱзи. Ол Барнаулдагы медициналык институтты баштапкы божоткондордыҥ тоозында адалат. Шак оныҥ кӧзинче ле бисте онкологиялык служба тӧзӧлип ле ичкери ӧзӱм алынган. Ол кӧп тоолу јиит эмчилерди таскаткан, бис ончобыс оныҥ ӱренчиктери.\nБис эмдиге ле јетире Роза Макаровнага иш аайынча баштанадыс, ол јаан тоомјыда јӱрет.\nТӧс јердиҥ ӧмӧлигиниҥ адынаҥ бистиҥ коллегага онкологиялык службага эткен јакшынак керектери, профессионализми, јолду јакылталары, чындык болгоны учун быйанду сӧстӧристи айдадыс. Јакшы ла јӱрӱгер, кару Роза Макаровна!\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозы, Алтай Республиканыҥ эмчилериниҥ ассоциациязы, республикан эмчилик ле таланыҥ ончо медициналык ӧмӧликтери Роза Макаровна Пустогачеваны юбилейиле уткып туру! Ижигер учун Слерге, Роза Макаровна, јаан быйан болзын! Су-кадыгар бек болзын, бастыра темдектеген пландарыгар ла амадуларыгар јӱрӱмде бӱтсин. Једимдер, ырыс, сӱӱнчи кӱӱнзейдис, Слерге кару улустыҥ јылузы ла ајарузы јетсин!


Ӧйлӧ ченелген чыҥдый - altaicholmon\nШабалин аймакта Чаргыдагы сарјусырзавод тергеебистиҥ озочыл иштӱ предприятиелериниҥ тоозында адалып, «Туулу Алтай» деген товарный темдекти тузаланар тап-эрик алган.\nТуулу Алтайдыҥ мындый товарный темдегин тузаланар тап-эрик кӱскиде тергеениҥ сегис предприятиезине берилген болгон, олордыҥ тоозында – Чаргыдагы сарјусырзавод. Бу товарный темдек предприятиениҥ иштеп алып турган продукциязыныҥ чыҥдыйы бастыра норма-стандарттарга келижип турганын керелейт.\nЧынынча айтса, Чаргыдагы бу предприятиениҥ сырлары азыйдаҥ бери јаҥыс ла бистиҥ тергееде эмес, је анайда ок ӧскӧ дӧ јерлерде бийик чыҥдыйыла јарлу болгон. Ары-бери јӱрген улус бу предприятиениҥ амтанду сырларын бойлорына да, кӧрӱш-таныштарына да арбындай садып алат. Бу завод эки јылдаҥ бойыныҥ 100 јылдыгын темдектеер! «Јажы јаанап» та калган болзо, эл-јонды јаҥы сортторлу сырла, чыҥдыйы бийик продукцияла јеткилдеп јат. Быјыл продукцияныҥ ассортименти база ла катап элбедилген – сырдыҥ «Сибиряк» ла «Гауда» деген сортторын чыгарып баштаган. Баштапкызы – ӱзи јоголтылган, 25 проценттӱзи. Бу сыр амтанду ла ару аш-курсак сӱӱп, бойыныҥ эди-канына јаан ајару эдип турган улуска јарамыкту. Экинчизи – 50 проценттӱзи – база амтанду ла тузалу сыр. Бу сырларды улус кӱӱнзеп алат, олор јаан суруда.\nТургуза ӧйдӧ бу предприятие сырдыҥ јети сортын эдип чыгарат – «Советский», «Швейцарский», «Чергинский», «Голландский», «Гауда», «Сибиряк» ла јарлу «Кайа». Бир јаан болчок сыр једер кемине јетире, «быжарына», орто тоолу ӱч ай кире ӧй ӧдӧт. Кезик сырлар аҥылап јазалган подвалдарда јарым јылдыҥ туркунына «быжат». «Кайа» деген сортту сырга ӱч јыл керек. Сырды сӱӱчилердиҥ шӱӱлтезиле, керектиҥ аайы андый ла болор учурлу.\nКандый ла продукцияны улус эдип чыгарат – технологтор, лаборанттар, мастер-сыроделдер ле тегин ишмекчилер. Шак ла олордыҥ ижиниҥ шылтузында сыр эдериниҥ јаҥжыгулары јоголбой, оноҥ ары улалып барат, продукцияныҥ чыҥдыйы ол ло бийик кеминде артат.\nТехнологический ээжи-некелтелерди бӱдӱрерин производствоныҥ заведующийи Елена Зык алты јылдыҥ туркунына шиҥдеп кӧрӧт. Текшилей алза, ол бу сырзаводто 14 јыл иштеп келген. Мындагы ишмекчи јолын тегин ишмекчидеҥ баштаган, оноҥ мастер-сыродел болгон. Бойыныҥ ижине сӱрекей каруулу кижи, текши ӧмӧликке де кату некелтелер эдет.\nПредприятиеде ветерандардыҥ тоозы астап калган. Мында узак ӧйдиҥ туркунына иштегендердиҥ тоозында Вера Силиванова. Ол – аппаратчик, сырзаводко экелген сӱт эҥ ле озо оныҥ цеги ажыра барат. Технолог Александр Вакулев амыралтага бу јуукта чыккан. Подвалдыҥ заведующийи Татьяна Ковязинаныҥ, мастер-сыродел Татьяна Третьякованыҥ, лабораторияныҥ заведующийи Светлана Поливцеваныҥ, ишмекчилер Евгения Малашкинаныҥ ла Елена Логвинованыҥ ишмекчи ченемели јаан.\nНак ӧмӧликке јаҥы специалисттер иштеп келет. Олордоҥ эҥ ле јииттери Кристина ла Татьяна Мизоновалар. Кристина Горно-Алтайсктагы техникумды божоткон, Татьяна — ӱредӱге јаҥы кирген, тургуза ӧйдӧ заквасочник болуп иштейт – сӱтле иштеериниҥ тӧзӧлгӧлӧриле јууктада таныжат. Мастер-сыродел Нина Кривошеева база јиит специалисттердиҥ тоозында. Ол практиканы мында ӧдӱп, соҥында ӱредӱзин божоткон кийнинеҥ бери иштеп келген.\nТекши алза, јаан эмес ӧмӧлик бойыныҥ иш-молјуларын једимдӱ бӱдӱрет. Онызын эл-јон предприятиениҥ продукциязын кӱӱнзеп садып алып турганы недеҥ де јарт керелейт.\nЧыҥдыйдыҥ темдек-знагын алатаны андый ла јеҥил керек эмес, оны иштеп алар керек!


Виталий Уин: «Эртенги кӱн јиит ӱйенеҥ камаанду» - altaicholmon\nВиталий Уин: «Эртенги кӱн јиит ӱйенеҥ камаанду»\nБистиҥ бӱгӱнги айылчыбыс – Виталий УИН. Ол Россияныҥ спортыныҥ нерелӱ узы, Россияныҥ чемпионадыныҥ эки катап јеҥӱчили ле канча катап призеры, телекейдиҥ чемпионы, Телекейдиҥ кубогыныҥ ээзи, Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи. Кичинек тужында Виталийде кӱрежер арга бербейтен оору болгон ло эмчилер оныҥ келер ӧйине јаан ижемјилер бербеген. Је бу диагноз-шӱӱлте јиит кижиге 2004 јылда самбо кӱрешле, 2005 јылда дзюдо кӱрешле Россияныҥ спортыныҥ узыныҥ, 2009 јылда спорттыҥ телекейлик классту узыныҥ нормативтерин бӱдӱрип саларга тутагын јетирбеген. Телекейдиҥ чемпионы деген титул-атты ол 2011 јылда Вильнюста ойноп алган. 2017 јылда ого бастыра једимдери учун «Россияныҥ спортыныҥ нерелӱ узы» деп кӱндӱлӱ ат адалган. Ӧткӧн јылдарда кӱрешчи тергеениҥ политикалык керек-јарактарында эрчимдӱ турушкан ла бу керектерде алтай албаты республикага алтын јеҥӱлер экелген алып-баатыр уулын тооп ло баалап турганын база иле кӧргӱзип јӧмӧгӧн.\nӰредӱ јанынаҥ алза, озо баштап ол Горно-Алтайсктыҥ педагогический колледжин, оноҥ государственный университедин ӱренип божоткон. Ӧткӧн јылдарда ол Алтай Республиканыҥ башкарузында, тазыктыраачыныҥ ижинде, јондык иштерде иштеген. Тургуза ӧйдӧ республикан спорткомитеттиҥ јааныныҥ ордынчызы болуп иштейт. Бис бӱгӱнги куучын-эрмегисти спорттыҥ, Алтай јеристиҥ ле албатыбыстыҥ јӱрӱминдеги сурактарга учурладыс.\n— Виталий Юрьевич, Слер алтай алба-тыныҥ тоомјылу улузыныҥ тоозында адалып јадыгар. Бу кире јашта спортто, политикада, текшијондык иштерде јаан једимге једетени – ол кылык-јаҥ, амадузына јединер деген јана баспас кӱӱн. Јиит ӱйе ортодо кӱчтӱ ле ичкери кӧрӱмдӱ уулдар ла кыстар бар болгоны эртенги кӱнге ижемји берет деп, албатыда айдыжат. Алтай јеристиҥ, алтай бойыстыҥ сурактарыс керегинде санаалар јӱрегерди ӧйкӧгӧн лӧ болор деп сананып јадыс.\n— Тӧрӧлиниҥ, тӧрӧл улузыныҥ салымы керегинде санаалар кажы ла кижиде болуп турган болбой. Анчада ла кандый да јаан керектер эдип јатсаҥ, тӧрӧл јериҥ учун бойыҥ каруулу болзоҥ, бу сурактар сӱрекей каруулу болорын некейт. Мында јаҥыс ла тӧрӧл Алтайыҥ эмес, је анайда ок бӱткӱл ороон учун јӱрегиҥ «оорыыр» аргалу. Анчада ла спортчыларда, ол тоодо кӱрешчилерде мындый кӱӱн некелте кеминде турат деп айдарга јараар. Сен Тӧрӧлиҥ, орооныҥ учун кӱрежедиҥ. Айдарда, јастырар, јеҥдиртер јаҥыҥ јок. Бойыныҥ ӧйинде мени, бистиҥ ӱйе спортчыларды тазыктыраачыларыс анайда ӱреткен. Бистиҥ кийнисте тӧрӧл јерис, тӧрӧл улузыс турган деп. Бӱгӱнги мениле кураа кӱрешчилер бойлоры оогош ӱйе ӱренчиктерин онойдо ок ӱредип, тазыктырып јадылар.\nСпорт јаҥыс ла балтырлары бек, кӱчтӱ спортчыларды ӱредер, тазыктырар арга эмес, мында ич-кӱӱндик таскаду, тӧрӧлчи кӱӱн, кижилик кӧрӱм болоры, тоомјы деген сӧсти оҥдооры бастырајандай таскадылып јат. Бойым да кичинек тужымнаҥ ала мындый ӱредӱни ӧдӱп келгем. Эмди бу ӧткӧн јылдарда эткен ижим спортло, јашӧскӱримле колбулу болордо, бу ок кӱӱн-тапты улалтып апарып јадым. Јиит ӱйениҥ јӱрӱминде су-кадыкка, тӧрӧлчи кӱӱн-санаалу болорына таскадары јанынаҥ иштерге, профессионал ижине чокум кӧрӱмдер, амадулар болзын деп санаа-кӱӱнимди чыгара айдадым. ГТО-ныҥ Алтай Республикада элчизи (посол ГТО) болуп јети јылга чыгара иштеп тура, эл-јонды, јашӧскӱримди, балдарды спортко, су-кадык јӱрӱмге јилбиркедип, спорттыҥ бастыра бӱдӱмдериниҥ тергеедеги иштеп турган бӧлӱктерине, чике бойымныҥ бӱдӱмиме — самбо кӱрештиҥ школына — јӧмӧжӧдим.\nБылтыргы јылдыҥ учынаҥ ала республикан спорткомитеттиҥ јааныныҥ ордынчызы болуп иштеп баштагам. Алтай јеристиҥ, алтай албатыбыстыҥ эҥ ле курч сурактарыныҥ бир јаан бӧлӱги су-кадык, ӱредӱзи ле ич-кӱӱндик байлыгы бийик јиит ӱйе ӧскӱрип алары деген сурак деп сананып јадым. Ӱредӱчилер, тазыктыраачылар, таскадаачылар бу ууламјы-ишти бӱдӱрип, сӱрекей каруулу ла учурлу ӱлӱзин кӱннеҥ кӱнге улалтып апарып јат деп темдектеер эдим.\n— Эмди кӧрӱп турзаас, јиит ӱйе јаан ӱйени солыыр деген аксиома-ээжи јӱрӱмисте араайынаҥ бӱдӱп баштады. Тергееде кажы ла сфера-бӧлӱктерди алып ийзебис, јаан јаштуларды јииттер солып, башкараачы да, политикалык да аренага јиит улус чыгары кӧптӧди. Слер сананзагар, бу јаҥы ӱйе јаан ӱйениҥ кандый энчизин улалтып апарар?\n— Мындый солынталар болуп турганы чын. Ӱредӱлӱ, иштеп ийгедий, ченемели де бар јиит улус башкараачы да иштерге кӧп келип баштаганы сӱӱндирет. Ӱйелер солынар учурлу деген ээжилер јӱрӱмде бӱдӱп турганы ол болбой. Јаҥыс ла алтай улус ортодо эмес, орус та улус ортодо ӱредӱлӱ, иштегедий, санаа-укаалу јииттер арбындай кӧрӱнип келгени јакшы. Је кажы ла ишти, ууламјыны алзабыс, јылдарла салынып калган энчи, јаҥжыгулар улалып баратанын база ундыбас керек. Јиит улус јаан ӱйениҥ јылдарла тӧзӧп койгон ченемелине, байлыктарына ла тӧзӧлгӧлӧрине тайанып иштеер, олордыҥ ижин улалтар. Бистиҥ ӱредӱчилеристиҥ некелтелӱ ӱредӱзи бастыра јӱрӱмиске болушту болуп артар деп сананып јадым.\nЧике бойыма Сергей Юракаевич Аткунов ӱредӱчим болуп јажына артып калар. Ол меге экинчи ададый болгон. Ол кӧп кӱрешчилерге, улуска болушкан. Кӧп јииттерди јолында јӧмӧп, тайкылбазын деп ууламјылаган, чын јолго баштаган. Некеген, јастыралардаҥ туураладып апарган. Сергей Юракаевич бистеҥ сӱрекей эрте јӱре бергени ачу…\nОнойдо ок Алтай Республиканыҥ нерелӱ тазыктыраачылары Роман Романович Чичинов, Сергей Николаевич Грушин, Россияныҥ нерелӱ тазыктыраачылары Виктор Саввич Иващенко, Валерий Глебович Стенников – мени ӱреткен, таскаткан улус. Олордыҥ ижи, бӱдӱмјизи, некелтези, таскадузы, тазыктырузы јогынаҥ јаан једимдер, јеҥӱлер кайдаҥ келетен эди. Мен ӱредӱчилериме бастыразына быйанду јӱредим. Мында колледжте ле университетте ӱреткен ӱредӱчи-преподавательдер керегинде база айдып ийер эдим.\nКажы ла јиит башкараачыны, јайалталу јиит ишчини алза, олорды мынайда ок баштаган-башкарган ӱредӱчилери бар. Олорды качан да ундыбай јӱрер керек. Јиит улус јаан ӱйениҥ байлык јолын улалтып апарар, олордыҥ ченемели ле јӧмӧлтӧзи јаантайын болужын јетирер деп бодойдым.\n— Туулу Алтай сӱрекей ийде-кӱчтӱ јер. Ары јанынаҥ ла байлу, курчуулу. Оныҥ да учун бисте јайалталу спортчылар кӧп. Је тергеелик кеминеҥ «ӧзӱп» чыккан једимдӱ бӧкӧлӧр, анчада ла кӱрешчилер, оноҥ ары ӧскӧ јаан тергеелерде тазыктырынып, јеҥӱлериле ӧскӧ талалардыҥ кӧмзӧлӧрин «толтырадылар». 2022 јылдыҥ алдында Слер бистиҥ тергеениҥ башчызы Олег Хорохординге туштап, республикада Олимпий резервтиҥ училищезин тӧзӧӧри јанынаҥ куучын ӧткӱргенер…\n— Чын. Бу сӱрекей јаан сурак. Бистиҥ кӱрешчилер ороон кемине јетсе ле, олорго оноҥ ары тазыктырынарга, ӧзӧргӧ ӧскӧ јаан тергеелердӧӧн јӱре берерге келижип јат. Оноҥ олордыҥ јеҥӱлери ӧскӧ областьтарга, крайларга келижет. Нениҥ учун дезе бисте јаан кеминде спортчылар белетейтен база-тӧзӧмӧлдӧр, керектӱ јӧмӧлтӧ јок. Мен бойым да Тюменьде Олимпий белетеништиҥ тӧс јеринде тазыктырынгам ла бу область учун кӱрешкем. Россияныҥ нерелӱ тазыктыраачылары Виктор Саввич Иващенкодо ло Валерий Глебович Стенниковто тазыктырынгам. Телекейди јеҥип алган ӧйим болгон. Тюменьде артып каларга, оноҥ ары кӱрежерге, иштеерге аргалар болгон, кычыртулар Кемероводоҥ база болгон. Је мен јанып келгем. Алтай кижи Алтайынаҥ ыраак јӱрӱп болбос деген кӱӱн айлымга тарткан. Мынайда ок бистиҥ кӱчтӱ, једимге јеткен, јеткедий спортчылар ӧскӧ јаан калаларда, олимпий тӧс јерлерде тазыктырынат.\nМен сананзам, бисте бойыста Олимпий резервтиҥ училищези болгон болзо, спорттыҥ бастыра бӱдӱмдерине једимдӱ иштеерге јаан аргалар ачылар, олимпий чемпиондорды да тазыктырып алар эдис. Эмди тургуза бу сурак ӱлекер кеминде туруп јат. Акча-манат јанынаҥ иштер Москвала ӧткӱрилер. Је тергеениҥ башчызы бисти оҥдоп-јӧмӧгӧни ижемји берет. Бу сурак кыйалтазы јогынаҥ ичкери јылар деп, мен база иженедим.\n— Виталий Юрьевич, Слер политикада база једимдӱ туружып келдигер. Ол керегинде канча катап болгон праймеризтердиҥ кӧргӱзӱлеринеҥ кӧрӧр арга бар. Горно-Алтайсктыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ депутадына да тудулганаар. Бу керегинде шӱӱлтегерди тоолу сӧслӧ айдып ийзеер?\n— Политикалык керектерде турушканы, уч-турултазы кандый да болзо, ченемел берип јат деп айдар эдим. Канча ла кире јажыҥ кичинек болзо, сен ончо ло кире эрте бу сурактарды оҥдоп баштап јадыҥ. Качан албаты сени јӧмӧзӧ, уч-турулталар болор. Оныҥ учун мен болгон талдаштарда туружала, јастырдым, ол эмезе чӧкӧдим деп бир де айтпазым. Мениҥ јажымда улустаҥ бу кире јӧмӧлтӧ алганы – ол јаан алтам. Сананзам, ончозы келер ӧйдӧ. Иштеер керек, албаты учун керектерди бӱдӱрер керек. Је текши эткедий бир шӱӱлте база бар. Улуска болужайын, улус учун иштейин деген кижиге депутаттыҥ мандады да, јаан јамы да керек јок. Курч, керектӱ сурактарга ајару эдерге, оны тӱзедерге кӱӱнзеген кижи бу да јамы јогынаҥ иштеер, керектерди бӱдӱрер.\n— Келер ӧй јиит ӱйениҥ колында деп јаантайын айдыжып јадыс. Јиит ӱйеге нени кӱӱнзеер эдигер? Слердиҥ ӧдӱп келген јолоорды ајаруга алза, кижиниҥ ӧдӱп болбос уур-кӱчтери јок, бу уур-кӱчтер су-кадыкла да, арткан да шылтактарла колбулу болзо до…\n— Ончозы кижиниҥ бойынаҥ камаанду. Мен кӧрӱп турзам, шыралап ӧскӧн, јаш ла туштаҥ ала уур-кӱчтерди ӧдӱп келген балдар, улус карын да јаан једимдерге једип јат. Ого кӧрӧ, јеткилде јӱргендер та нениҥ де учун бойыныҥ алдына јаан амадулар тургуспайт. Байла, ончозы бар болгонынаҥ улам. Меге кичинек тушта кӱрежерге, спортко барарга јарабас деп айдышкан болгон. Је эмчилердиҥ тургускан диагноз-шӱӱлтезине удура болор арга барын, бастыразы кижиниҥ бойынаҥ камаанду болгонын кӧрӱп јадыгар.\nКелер јӱрӱм јиит улустыҥ колында дегени база чын. Ичкери јӱткӱп, тӧрӧли, албатызы учун јаан амадулар тургузып турган јашӧскӱримди мен јӧмӧйдим. Бӱгӱнги кӱнде кажы ла ууламјы ишти алзабыс, једимге јеткедий аргалар бар. Јаҥыс ла чокум сананып, амадаган јолды улалтар керек. Ӱредӱлӱ, кӱӱнзеген иштӱ, акча-манатту, јеткил јӱрӱмдӱ болорго амадаар керек. Ол тужында арткан да сурактарды бӱдӱрерге јеҥил болор.\n— Виталий Юрьевич, куучын-эрмегер учун јаан быйан. Бис Слерге су-кадык, ижигерде једимдер кӱӱнзейдис. Тургускан амадуларар кыйалтазы јогынаҥ бӱтсин.\nАйгуль МАЙМАНОВА куучындашкан


Иегова бисти јайымдап јат — Юбилейный јыл | «Каруулчы шибеени» ӱренери\nКаруулчы шибее (ӱренетен чыгарма) | Јаҥар ай 2019\nКЫЧЫРАР абуа австралий жестовый адангме адья азербайджан азербайджан (кириллица) аймара акха албан алтай алтыгынемец алур американ жестовый ами амхар английский ангол жестовый араб аргентин жестовый армян армян (кӱнбадыш) аукан африкаанс ачоли басса (Камерун) батак (каро) батак (сималунгун) батак (тоба) бауле башкир белиз креол бенгал биак бикол бислама болгар боливий жестовый бразил жестовый британ жестовый булу ваиунаики валлий валлийский варай венгер венгер жестовый венда венесуэл жестовый вьетнам га гаитян креол ган гарифуна гваделупский креольский гватемал жестовый гереро гитонга гокана гондурас жестовый грек грек жестовый гренланд грузин гуарани гуджарати дамара дат деху дигор дуала замбий жестовый занде зимбабвий жестовый зулу ибан ибанаг ибинда иврит игбо игеде идома илокан индий жестовый индонезий индонезий жестовый исланд исоко испан испан жестовый итальян итальян жестовый ишан йоруба йулу кабре кабувердьяну казах казах (араб шрифт) кана каннада каонде карен (сго) каталан качиквел качин квангали квебек жестовый кекчи кений жестовый кечуа (Анкаш) кечуа (Аякучо) кечуа (Боливия) кечуа (Имбабура) кечуа (Куско) кечуа (Чимборасо) кикамба киконго кикуйю килуба кимбунду киньяруанда кипенде кирибати кирунди киси кисонге китайский (кантонский, упрощенный) киче колумбий жестовый конго конголезский жестовый конкани (латиница) корей корей жестовый коса костарикан жестовый куаньяма кубин жестовый курд курманджи курд курманджи (Кавказ) курд курманджи (кириллица) кхмер кыдат (кантон) кыдат (јаҥжыккан) кыдат (јеҥилтилген) кыдат жестовый кыргыз кьянгонде лаос латыш лаху лендже лингала литва лози ломби лувале луганда лунда луо маврикий креол майя македон макуа макуа-меетто малави жестовый малагаси малай малаялам мальта мам мамбуе-лунгу мапуче маратхи маршалл масатек (Уаутла) мбунда мегрел мексикан жестовый мизо михе миштек (Герреро) мозамбик жестовый монгол море моту мьянма навахо науатль (Герреро) науатль (Хуастека) науатль (тӧс) науатль (тӱндӱк Пуэбла) нгангуела нгаубере ндау ндебеле ндебеле (Зимбабве) ндонга немец немец жестовый неосоломоник непал нзема ниас нигерийский жестовый нидерланд никарагуан жестовый ниуэ норвег ньюнгве ньянджа ньянека окпе олуконзо оромо орус орус жестовый осетин отетела палау панам жестовый пангасинан панджаби папьяменто (Кюрасао) парагвай жестовый перс перуан жестовый пиджин (Западная Африка) поляк поляк жестовый понапе португал португал (Португалия) португал жестовый раротонга ронга румын румын жестовый руньянкоре руторо руунд сальвадор жестовый самоан сангир санго сапотек (истмус) сарамакка свати себуан сейшел креол сена сепеди сепулана серб серб (латиница) сесото (Лесото) сесото (Южно-Африканская Республика) сетсвана сидама сингал словак словак жестовый словен сранан-тонго суахили суахили (Конго) сундан тагал таджик таити тай тай жестовый тайван жестовый тамил тараскан татар тви телугу тетум (Дили) тив тиграй тлапанек ток-писин тонганский тотонак тохолабал трук тсонга тувалу тумбука турк туркмен тӱштӱк африкан жестовый тӱштӱк увеа узбек узбек (латиница) уйгур (араб шрифт) уйгур (кириллица) украин умбунду урду урхобо фанти фиджи филиппин жестовый фин фин жестовый фон француз француз жестовый хауса хилигайнон хинди хири-моту хмонг (белые) хорват хорват жестовый цельталь цоциль цыган (Македония) цыган (Македония) кириллица цыган (тӱштӱк Греция) цыганский (Сербия) чабакано чангана (Мозамбик) чех чех жестовый чибемба чили жестовый чилуба чин (хака) читонга читонга (Зимбабве) читонга (Малави) чичева чияо чокве чоль чопи чуабо чуваш швед шитсва шона эве эдо эквадор жестовый эстон эфик яван яп јопон јопон жестовый\n50 ӰРЕНЕТЕН ЈӦРМӦЛ\nИегова бисти јайымдап јат\n«Јеригердиҥ ончо улузына јайымды јарлагар» (ЛЕВ. 25:10).\n22 КОЖОҤ Кудайдыҥ Каандыгы келзин!\n1, 2. а) Юбилей ол не? (« Јебрен Израильде юбилей деп нени адаган?» деген рамканы кӧрӱгер.) б) Лука 4:16—18-те Иисус кандый сӧстӧр айткан?\nКЕЗИК ороондордо кандый бир каанныҥ эмезе каан абакайдыҥ башкарган ӧйиниҥ 50 јылдыгына јаан байрам ӧткӱрилет. Бу байрамды юбилей деп айдат. Мындый юбилей бир кӱн, бир неделе эмезе оноҥ до кӧп ӧйгӧ байрамдалат. Је байрам ӧдӱп калза, оныла кожо сӱӱнчи де ӧдӱп калат.\n2 Јебрен Израильде кажы ла 50-чи јыл анчада ла сӱӱнчилӱ јыл болгон, нениҥ учун дезе бу јылда израильтяндар јайым алган. Мындый јасактаҥ биске туза бар деп, нениҥ учун айдарга јараар? Нениҥ учун дезе јебрен Израильдиҥ юбилейный јылы, Иегованыҥ биске сӱрекей јакшы арга бергенин эске алындырат. Бу арга, биске ӱргӱлји јайым берер, анайда ок бу јайымнаҥ бӱгӱнги де кӱнде туза бар. Мындый сӱрекей јакшы јайым керегинде Иисус Христостыҥ сӧстӧринде айдылат. (Лука 4:16—18 кычырыгар.)\nЈебрен Израильде юбилей деп нени адаган?\nЮбилей — аҥылу јылдык. Израильтяндар кажы ла 50-чи јылды юбилейный јыл эдип ӧткӱрер учурлу болгон. Кудайдыҥ Берер болгон јерине киргенинеҥ бери израильтяндарга алты јылдыҥ туркунына јерди сӱрӱп, јалаҥдар ӱрендеер ле бӱткен ашты јуур керек болгон, је јетинчи јыл — суббот јыл болор учурлу. Бу јылда ӱрендеерге де, виноград кезерге де јарабас болгон. Мынайып, јети јыл јети катап ӧткӧн кийнинде, (7 × 7 = 49) юбилейный јыл, 50-чи јыл башталган. Израильтяндардыҥ баштапкы юбилейный јылы б. э. озо 1424 јылдыҥ тишри айында (сыгын — ӱлӱрген айлар) болгон. Бу јыл дезе, Кудайдыҥ Берер болгон јерине киргенинеҥ ала чоттолып башталган (Лев. 25:2—4, 8—10).\nИзраильтяндарга юбилейный јыл јаан сӱӱнчи болгон, нениҥ учун дезе кулданышта јӱрген улус бу јылда бойыныҥ јерине ле билезине кайра јанып баратан (3 абзацты кӧрӱгер.) *\n3. Левит 25:8—12-ле болзо, юбилейный јыл Израиль албатыга кандый амадулу берилген?\n3 Иисустыҥ јайым керегинде сӧстӧрин јакшы оҥдоорго, озо баштап Кудай јебрен албатызына берген юбилей керегинде јасакты кӧрӱп ийектер. Иегова израильтяндарга айткан: «Беженинчи јылды агарулап, јеригердиҥ ончо улузына јайымды јарлагар. Бу слерге јайымдалатан [юбилейный] јыл болзын. Слердиҥ кажыгар ла бойыныҥ јерине ле бойыныҥ билезине кайра јанып барзын». (Левит 25:8—12 кычырыгар *.) Ӧткӧн јӧрмӧлдӧ, израильтяндар кажы ла неделеде нениҥ учун суббот кӱнди ӧткӱргенин кӧргӧнис. Је юбилейный јыл израильтяндарга кандый амадулу берилген? Темдектезе кижи тӧлӱзин тӧлӧп болбой, јерин садып ийген болзын. Је бу јер, юбилейный јылда, кижиге кайра берилетен. Анайып, ол «бойыныҥ јерин» кайра алып, бала-барказына энчи эдип берер аргалу болгон. Ол эмезе кандый бир кижи коркышту јаан тӧлӱге тӱжӱп, бойын эмезе балдарыныҥ бирӱзин кулданышка садып ийген болзын. Је юбилейный јылда андый кул јайымдалып, билезине јанып келетен. Айдарда, кул болуп калган кижи бастыра јӱрӱмине кул болуп артпаган. Мынаҥ Иегованыҥ чыннаҥ ла јалакай болгоны кӧрӱнет!\n4, 5. Юбилейный јыл керегинде биске нениҥ учун билер керек?\n4 Юбилейный јыл база кандый амадулу берилген? Иегова мынайып јартайт: «Сенде јокту улус болбос учурлу, нениҥ учун дезе Иегова Кудайыҥ сеге энчи эдип берер јерде кыйалта јогынаҥ сени алкаар» (Јаҥ. т. 15:4). Бу сӧстӧрдӧ айдылганы бӱгӱнги јӱрӱмнеҥ, бай улус байып, јокту улус јоксырап јатканынаҥ, чек башка болот!\n5 Христиандар Моисейдиҥ јасагыла јӱрбей јадылар. Оныҥ учун юбилейный јылла колбулу јакарулар — кулдарды јайымдайтаны, тӧлӱлерди некебейтени, энчи эдип берилген јерлерди кайра беретени — бистеҥ некелбей јат (Рим. 7:4; 10:4; Еф. 2:15). Андый да болзо, юбилейный јыл керегинде јасак биске келишпей јат деп сананбас керек. Нениҥ учун дезе, бис јебрен Израиль албаты ла чылап јайым алар аргалу.\nИИСУС ЈАЙЫМ КЕРЕГИНДЕ ЈАР ЭТКЕН\n6. Улуска кандый јайымдалыш керек болот?\n6 Јайымдалыш биске ончобыска керек болот, нениҥ учун дезе бис ончобыс коркышту казыр бийдиҥ, кинчектиҥ, кулдары болодыс. Мынаҥ улам бис оорып, карып, божоп јадыс. Бу анчада ла кӱскӱнеҥ кӧрӱнген эмезе эмчиге барган тушта јакшы кӧрӱнет. Эмезе бис кинчек эдип ийедис. Элчи Павел бойы керегинде «эди-канымдагы кинчектӱ јасакка» олјолодып јадым деп айткан. Оноҥ ары мынайып айдат: «Бараксанды мени! Ӧлӱмге экелеечи бу эт-каннаҥ мени кем јайымдаар?» (Рим. 7:23, 24).\n7. Судурчы Исаия јайымдалыш керегинде нени судурлаган?\n7 Кудай бисти кинчектеҥ јайымдап саларга турган деп билерге, кандый јакшы. Бу јайым Иисус Христос ажыра берилер. Судурчы Исаияныҥ айтканыла болзо, удабас улус юбилейный јылда берилген јайымдалыштаҥ јаан јайым алар. Бу судур Иисустыҥ чыгарынаҥ 700 кире јыл озо айдылган. Исаия мынайып бичийт: «Иегова Кайраканныҥ тыны — менде. Нениҥ учун дезе ол мени јобош улуска сӱӱнчилӱ јар јетирзин деп, майлап салган. Ол мени јӱреги сыстап јӱргендерди јассын деп, олјолоткон улуска јайым берилер... деп јарлаарына ийген» (Иса. 61:1). Бу судур кемге айдылган?\n8. Исаияныҥ јайымдалыш керегинде судурын кем бӱдӱрген?\n8 Бу јайымдалыш керегинде јаан учурлу судур, Иисус бойыныҥ ижин баштаган кийнинде бӱткен. Иисус тӧрӧл калазына, Назаретте синагогага келип, анда јуулган иудейлерге Исаияныҥ бу сӧстӧрин кычырган. Иисус бу сӧстӧрди бойы керегинде деп айткан: «Кайраканныҥ Тыны — Менде. Ол Мени майлап, тӱреҥи улуска Сӱӱнчилӱ Јар јетирзин деп, кунугып, јӱреги сыстап јӱргендерди јассын деп, олјого киргендерге јайым керегинде, сокорлорго кӧстӧри јарыйтаны керегинде јарлазын деп ийген. Мени Ол базынчыкта јӱргендерди божотсын, Кайраканныҥ быйанду јылы једип келгенин јарлазын деп ийген» (Лука 4:16—19). Бу судурды Иисус канайып бӱдӱрген?\nЈАЙЫМДЫ ОЗО БАШТАП КЕМДЕР АЛГАН?\nИисус Назареттеги синагогада јайым керегинде јарлайт (8, 9 абзацтарды кӧрӱгер.)\n9. Иисустыҥ ӧйинде кӧп улус кандый јайымдалышты сакыган?\n9 Јайым керегинде Иисустыҥ кычырган Исаияныҥ судуры баштапкы чакта бӱдӱп баштаган. Мыны Иисустыҥ сӧстӧри керелейт: «Мында айдылган, слер уккан сӧстӧр бӱгӱн бӱтти» (Лука 4:21). Иисустыҥ бу сӧстӧрин уккан кӧп саба улус политикалык солынталар, ол эмезе Римниҥ јаҥынаҥ јайымдаларын сакыган болор. Христостыҥ ӱренчиктери, байла, мындый јайым аларга база кӱӱнзеген, нениҥ учун дезе соондо олордыҥ экӱзи Иисус керегинде мынайып айткан: «Израильди јайымдаары Ол деп, иженген болгоныс» (Лука 24:13, 21). Је бистиҥ билерисле, Иисус ӱренчиктерин Римниҥ базыныжына удура тӱймеен кӧдӱрзин деп кӱӱнзетпеген. Оныҥ ордына олорды «кагандыйын каганга» берзин деп ӱреткен (Матф. 22:21). Иисус улуска јайымды канайып берген?\n10. Иисус недеҥ јайымдалатан арга ачкан?\n10 Кудайдыҥ Уулы улуска јайымдалыш аларга болужарга келген. Баштапкызында, Иисус кудай јаҥныҥ башчыларыныҥ тӧгӱн ӱредӱлеринеҥ јайымдалатан арга ачкан. Ол ӧйдӧ кӧп иудейлер чӱм-јаҥдардыҥ ла тӧгӱн ӱредӱлердиҥ кулдары болгон (Матф. 5:31—37; 15:1—11). Кудай јаҥныҥ башчылары деп аданып турган улус, чынынча болзо, сокор болгон. Олор Мессияны ла оныҥ чындык ӱредӱлерин јектегени учун кӧгӱс карачкыда ла кинчектиҥ олјозында артып калган (Иоанн 9:1, 14—16, 35—41). Је Иисус дезе, улусты ӱредип, олорго тем кӧргӱзип, јобош улуска јайым аларга болушкан (Марк 1:22; 2:23—3:5).\n11. Иисус улусты база недеҥ јайымдаган?\n11 Экинчизинде, Иисус улуска Адамныҥ кинчегинеҥ јайымдалатан арга берген. Кудай, толынтыга бӱткенин керектериле кӧргӱзип турган улустыҥ кинчегин Иисустыҥ толынты тайылгазына тайанып таштаар аргалу болгон (Евр. 10:12—18). Оныҥ учун Иисус мынайып айткан: «Уулы слерди јайымдаза, чын јайым болгоныгар ол» (Иоанн 8:36). Бу јайымдалыш израильтяндардыҥ алган јайымынаҥ канча катапка артык болгон. Нениҥ учун дезе юбилейный јылда јайымдалган кижи ойто кул болуп калар эди, эмезе кул болбозо до, тӱҥей ле божоп калар эди.\n12. Јайымдалышты озо кемдер алган?\n12 Б. э. 33 јылыныҥ Беженинчи кӱнинде Иегова элчилерди ле ӧскӧ чындык эр ле ӱй улусты агару тынла майлаган. Мынайып, Кудай олорго келер ӧйдӧ теҥериде тирилетен ле Иисусла кожо башкаратан арга берип, бойыныҥ балдары эдип алган (Рим. 8:2, 15—17). Бу христиандар Иисустыҥ синагогада айткан јайымдалышты алган баштапкы улус болот. Олор иудей кудай јаҥныҥ башчыларыныҥ тӧгӱн ӱредӱлеринеҥ ле Агару Бичикке келишпей турган чӱм-јаҥдарынаҥ айрылган. Анайып олор ӧлӱмге экелип турган кинчектеҥ Кудайдыҥ кӧзинде ару болгон. Сӱрлеп айдылган юбилейный јыл б. э. 33 јылынаҥ, Христостыҥ ӱренчиктери майлалганынаҥ, ала Бир муҥ јылдыҥ учына јетире болор. Бу юбилейный јылда база кандый јаан алкыштар болор?\nСӱрлеп айдылган юбилейный јыл\nБ. Э. 30 ЈЫЛЫ Иисус Назареттеги синагогада јайым керегинде јарлап јат (Лука 4:21)\nБ. Э. 33 ЈЫЛЫ Сӱрлеп айдылган юбилейный јыл Христостыҥ ӱренчиктериниҥ майлатканынаҥ ала башталат (Рим. 8:2, 15—17)\nБИСТИҤ ӦЙДӦ. Майлаткандар сӱрлеп айдылган юбилейный јылдыҥ кӧп алкыштарын алып јат\nХРИСТОСТЫҤ БИР МУҤ ЈЫЛГА БАШКАРАТАН ӦЙИ. Улус кинчектеҥ ле толо кемдӱ эмес болгонынаҥ араайынаҥ јайымдалып јат\nХРИСТОСТЫҤ БИР МУҤ ЈЫЛГА БАШКАРГАНЫНЫҤ УЧЫ. Сӱрлеп айдылган юбилейный јыл божоп јат. Улус кинчектеҥ ле ӧлӱмнеҥ калганчы јайымды алат (Рим. 8:21)\nМИЛЛИОНДОР ТООЛУ УЛУС ЈАЙЫМДАЛАР\n13, 14. Иисустыҥ айткан јайымын майлаткандардаҥ ӧскӧ база кемдер алар?\n13 Агару Бичикте база бир бӧлӱк улус керегинде бичилген. Олор «ӧскӧ койлор» (ЈТ) деп адалат (Иоанн 10:16). Бӱгӱнги кӱнде олордыҥ тоозына миллиондор тоолу, башка-башка укту јобош улус кирет. Олор теҥериде Иисусла кожо башкарбас. Бу улус ӱргӱлјиге јерде јӱрер. Олордыҥ ижемјизи Агару Бичикке тӧзӧлӧнӧт.\n14 Слер бу улустыҥ тоозында болзогор, Кудайдыҥ Каандыгында башкаратан улуска берилген алкыштардыҥ канча да кирезин эмди де алып јадыгар. Иисустыҥ толынты тайылгазына бӱдӱп турганаардаҥ улам Иегова слердиҥ јаманыгарды таштаар аргалу. Мынаҥ улам слер Кудайдыҥ јарадузын алып, оныҥ кӧзине ару уйатту болор аргалу (Еф. 1:7; Ачыл. 7:14, 15). Агару Бичикке келишпей турган тӧгӱн ӱредӱлердеҥ јайымдалганаар, слерге кандый туза экелип турган деп сананып кӧрӱгер. Иисус мынайып айткан: «Чындыкты билип аларыгар, чындык бойы слерди јайымдаар» (Иоанн 8:32). Мындый јайым сӱреен јаан сӱӱнчи берет!\n15. Бис удабас кандый јайым аларыс ла бисте кандый јӱрӱм болор?\n15 Келер ӧйдӧ бис оноҥ јаан јайым аларыс. Удабас ла Иисус тӧгӱн кудай јаҥдарды ла кижиликтиҥ башкарузын јоголтып салар. Кудай бойыныҥ «кара-бајырт» ишчилерин корулап, олорды ӱргӱлји јӱрӱмле кайралдаар (Ачыл. 7:9, 14). Анда ал-камык улус тирилер. Олор Адамныҥ кинчегинеҥ јайымдалып, оорубас, карыбас ла божобос (Ап. ижи 24:15).\n16. Келер ӧйдӧ улус кандый јаан јайым алар?\n16 Бир муҥ јылдыҥ туркунына Иисус ла оныла кожо башкаратандар ончо улуска су-кадык ла тереҥ кӧгӱстӱ болорго болужар. Канайып израильтяндар юбилейный јылда јайым алган, анайып ла Иегованыҥ ончо чындык ишчилери кинчектеҥ јайымдалып, толо кемдӱ болуп калар.\nБис јаҥы јӱрӱмде сӱӱнчи экелип туратан тузалу иш эдерис. (17 абзацты кӧрӱгер.)\n17. Исаия 65:21—23-ле болзо, Кудайдыҥ албатызын кандый јӱрӱм сакыйт? (Кадарындагы јурукты кӧрӱгер.)\n17 Райдагы јӱрӱм кандый болорын Исаия 65:21—23-теги судурдаҥ кӧрӱп ийерге јараар. (Кычырыгар *.) Райда улус нени де этпей, нени де сананбай јӱрбес. Агару Бичикле болзо, ол ӧйдӧ Кудайдыҥ албатызы тузалу иш эдип, сӱӱнчи алып јӱрер. Анайып бир муҥ јыл ӧткӧн кийнинде, улус «ӧлӱмниҥ кулданыжынаҥ јайымдалар деп, Кудайдыҥ балдарыныҥ јайымын ла магын ӱлежер деп», бир де алаҥзу јок (Рим. 8:21).\n18. Удабас ырысту јӱрӱм болор деп, бис нениҥ учун алаҥзыбай јадыс?\n18 Иегова јебрен ӧйдӧ израильтяндарга ишке ле амырашка чын кӧрӱмдӱ болорго болушкан. Анайып ла ол бойыныҥ албатызына Христостыҥ Бир муҥ јыл башкаратан ӧйинде болужар. Бӱгӱнги кӱнде бис Иеговага бажырып турганыстаҥ улам ырысту болодыс, јаҥы јӱрӱмде де андый болор. Христостыҥ Бир муҥ јыл башкаратан ӧйи сӱрекей сӱӱнчилӱ болор! Ол ӧйдӧ кажы ла кижиде бойына јарап турган иш болор, анайда ок бис ончобыс Иеговага иштеерис!\nЈебрен Израильде юбилей деп нени адаган, мынаҥ израильтяндар кандый туза алган?\nИегова майлаткандарды канайып јайымдаган?\nИегова «ӧскӧ койлорды» канайып јайымдаар?\n142 КОЖОҤ Ижемјибистеҥ бек тудуналы\n^ 5 абз. Иегова јебрен Израильде кулданышта јӱрген улуска јайымдалатан арга берген. Андый јайымдалыш юбилейный јылда болотон. Христиандардаҥ Моисейдиҥ јасагыла јӱрери некелбей турган да болзо, юбилейный јыл биске де јаан туза берип јат. Бу јӧрмӧлдӧҥ, јебрен Израильдеги юбилейный јыл Иегованыҥ биске нени эткенин эске алындырып турганын ла кандый туза экелип турганын билип аларыс.\n^ 3 абз. Левит 25:8—12: «Јети суббот јылды јети катап чоттоп ал. Анайып, јети суббот јыл тӧртӧн тогус јыл болор. Јетинчи айда, айдыҥ онынчы кӱнинде тыҥ амыргылап ий. Кинчектер ташталатан кӱнде бастыра јереерге угулзын эдип, амыргылап ийигер. Беженинчи јылды агарулап, јеригердиҥ ончо улузына јайымды јарлагар. Бу слерге јайымдалатан јыл болзын. Слердиҥ кажыгар ла бойыныҥ јерине ле бойыныҥ билезине кайра јанып барзын. Беженинчи јыл слерди јайымдайтан јыл болуп калар. Ӱрен отургыспагар, јерге тӱшкен ӱренниҥ ажын јуунатпагар, кезилбеген сабактардыҥ виноградын јуубагар. Бу јайымдалыш беретен јыл. Бу јыл агару болор учурлу. Јердеҥ бойы ӧскӧн аш-курсакла азыраныгар».\n^ 17 абз. Исаия 65:21—23: «Улус туралар тудуп јадар, виноград ӧскӱрип јиир. Тураны ӧскӧ кижи јатсын деп тутпас, виноградты ӧскӧ кижи јизин деп отургыспас. Мениҥ албатымныҥ кӱндери агаштыҥ кӱндериндий болор, мениҥ талдап алгандарым бойлорыныҥ колыла эткен эдимдериле узакка тузаланар. Калас јерге иштенбес, ачу-коронго балдар чыгарбас, нениҥ учун дезе олор Иегованыҥ алкыжын алган калдык болор».\n^ 63 абз. Јурукта: кулдар болуп калган израильтяндар юбилейный јылда јайым алып, бойыныҥ јерине ле билезине кайра јанып баратан.\nӰлежер Ӱлежер Иегова бисти јайымдап јат\nw19 Јаҥар ай 8—13 б.\nКажы ла немеде бойыныҥ ӧйи бар: иштенер ӧй бар, амыраар ӧй бар\nСлер Иегованы јакшы билереер бе?\nАда-энелер, балдарыгарды Иегованы сӱӱрге ӱредигер\nСанаагарга кирет пе?\nИндекс. «Каруулчы шибее» ле «Пробудитесь!» 2019 јыл\nТексти Публикацияларды электронный бӱдӱмдӱ эдип чыгаратан эп-аргалар КАРУУЛЧЫ ШИБЕЕ (ӰРЕНЕТЕН ЧЫГАРМА) Јаҥар ай 2019\nӰлежер Ӱлежер КАРУУЛЧЫ ШИБЕЕ (ӰРЕНЕТЕН ЧЫГАРМА) Јаҥар ай 2019\nЈаҥар ай 2019\nКАРУУЛЧЫ ШИБЕЕ (ӰРЕНЕТЕН ЧЫГАРМА) Јаҥар ай 2019


Универсиада-2019 - altaicholmon\nКӧлӱктердиҥ тӱлкӱӱрлери табыштырылган\n«Медведь Холдинг» деп госкорпорацияныҥ гендиректоры Николай Бяков дилерлердиҥ «Хендэ-центр Красноярск» деген тӧс јеринде студенттердиҥ кышкы универсиадазыныҥ дирекциязыныҥ башкараачызы Максим Уразовко кӧдӱриҥилӱ айалгада Hyundai деп кӧлӱктердиҥ тӱлкӱӱрлерин табыштырган.\nБыјыл сыгын айда Hyundai студенттердиҥ 2019 јылдыҥ тулаан айыныҥ 2-12 кӱндеринде Красноярскта ӧдӧтӧн XXIX телекейлик универсиадазын кӧлӱктерле јеткилдеер окылу фирма болор кӱӱндӱзин угузып, оныҥ јӧптӧжӱзине кол салган. Hyundai тургузылган јӧптӧжӱ аайынча Студенттердиҥ ойындарыныҥ дирекциязын 300 кӧлӱкле јеткилдеер учурлу. Кӧлӱктердиҥ тоозына Creta, Tucson, Santa Fe деген кроссоверлер ле H1 таҥмалу микроавтобустар кирет.\nМаксим Уразовтыҥ айтканыла, олор бу госкорпорацияла ӧмӧ-јӧмӧ иштеп, маргаандардыҥ туружаачыларын стадиондорго ӧйлӱ-ӧйинде јетирерин јеткилдеерге белен. «Кышкы универсиаданыҥ обьекттери каладаҥ ыраак јокто чук тудулган. Кӧлӱктер олорго чӱрче ле једип барар аргалу. Бис ойындарда кӧлӱктердиҥ ӱзӱги јогынаҥ иштеерин јеткилдеерис. «Хендэ-центр Красноярск» деген тӧс јер универсиаданыҥ дирекциязыла јӧптӧжӱ тургусканын јаҥыс ла јарадып јадырыс» — деп, гендиректор угускан. Hyundai компанияда спортчыларла иштеер јаан ченемел бар. Ол 2013 јылда студенттердиҥ Казаньда ӧткӧн јайгы универсиадазыныҥ тӧзӧмӧл комитедин кӧлӱктерле база јеткилдеген.\nЖурналисттерге јарамыкту айалгалар\nКрасноярскта чанала јарыжары аайынча Россияныҥ Кубогыныҥ баштапкы бӧлӱги ӧткӧн. Бу кышкы универсиаданыҥ стадиондорын ченеп кӧрӧрине учурлалган тоозыла јетинчи маргаандар болуп јат. Ого элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардаҥ јӱске шыдар журналисттер кычырылган. Олор «Радуга» деген спорткомплексте ачылган пресс-центрде иштегендер.\nЖурналисттерге пресс-центрде иштеер јерлер берилген. Олор Интернетти элбеде тузалангандар. Мында олорго анайда ок ӧдӱп јаткан маргаандарды стадиондорго барбай кӧнӱ телетрансляция ажыра кӧрӧр аргалар тӧзӧлгӧн. Журналисттер стадиондордоҥ јетирӱлерди инфодеск ажыра алгандар. СМИ-ниҥ корреспонденттериниҥ иштеген јеринде анайда ок кейтерингтиҥ — олорды суузындарла, буттербродторло јеткилдеериниҥ зоналары иштеген. Пресс-центрде иштеген специалисттер ле волонтерлор спортчылардаҥ, тазыктыраачылардаҥ, јаргычылардаҥ интервьюлар аларына јаан болужын јетиргендер.\nЖурналисттер спортчыларла микст-зоналарда туштажып куучындашкандар. Финал јарыштардыҥ кийнинде дезе, пресс-конференциялар ӧткӱрилген. Аккредитация алган журналисттерге маргаандардыҥ эҥ ле курч деген ӱзӱктери согулган видеокассеталар ӱлелген. Универсиаданыҥ алдында быјыл мындый маргаандар кӧп стадиондордо ӧткӧн. Оныҥ шылтузында журналисттерде пресс-центрлердиҥ ижин баалап кӧрӧр јаан аргалар болгон. «Бобровый лог» деген фанпаркта, «Крисстал арена» деп спорткомплексте, «Платинум Арена Красноярскта» ла «Арена Северде» элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттерине иштегедий јакшынак айалгалар тӧзӧлгӧн. Пресс-центрлердиҥ бастыразы маргаандар ӧткӱретен телекейлик некелтелерге толо келижип јат. 2019 јылдыҥ тулаан айыныҥ 2-12 кӱндеринде ӧдӧтӧн универсиадада бастыра он пресс-центр иштеери темдектелген. Журналисттердиҥ аккредитациязы дезе 2019 јылдыҥ чаган айыныҥ 15-чи кӱнине јетире ӧдӧр.\n«Универсиаданыҥ урокторы. Теориядаҥ практикага јетире» деген ӱлекер јолын алынып, база элбеп јат. Бу јуукта Красноярсктагы школдордыҥ ӱренчиктери кышкы Олимпиадалардыҥ тӧрт катап чемпионы Николай Зимятовло туштажып куучындашкандар.\nКрайдыҥ школдорыныҥ ӱренчиктери уроктордо универсиаданыҥ программазына кирген бӱдӱмдердиҥ ээжилерин ле аҥылуларын ӱренет. Олор Интернеттиҥ электрон сайттарын эрчимдӱ тузуланып јадылар. Кажы ла урокко јарлу спортчы келип, бойыныҥ бӱдӱми керегинде куучындайт. Уроктор тӱгензе, ӱренчиктер маргаандарга баргылап, ончозын бойлорыныҥ кӧстӧриле кӧргӱлейт. Бу јуукта андый урок-маргаандардыҥ бирӱзи «Радуга» деген кластерде ӧткӧн. Балдарга мастер-классты «чананыҥ кааны» Николай Зимятов ӧткӱрген. Олимпий ойындардыҥ тӧрт катап чемпионы телекейлик маргаандарда турушканы, анда болгон курч тартыжулар керегинде јилбилӱ куучындаган. Ӱренчиктер атту-чуулу спортчыга кӧп сурактар берип, оныла кожо фотојурукка соктырткандар.\nКаланыҥ 12-чи таҥмалу школыныҥ ӱренчиги Анна Павлованыҥ айтканыла, мындый туштажулар олорго сӱрекей кӧпти берип јат. Атту-чуулу спортчыла јолыккан кийнинде, балдардыҥ кӧп сабазы спорттыҥ телекейин бойлорына чек јаҥыдаҥ ачып, секцияларга бичидедилер. Николай Зимятов: «Мен ӱренчиктерле туштажып, универсиадада чанала болотон маргаандардыҥ стадионында болгом. Эмдиги ӧйдиҥ эп-марыла тудулган спорткомплекс меге сӱрекей јараган. Оны Красноярсктыҥ чаначылары узак ӧйгӧ тузаланар. Бисте телекейлик кемдӱ базалар сӱрекей ас. Универсиаданыҥ спорткомплексин дезе јайгыда да тузаланарга јараар. «Радугада» јакшынак бассейн тудулган. Мында сууда эжинери аайынча кандый ла кемдӱ маргаандарды ӧткӱрерга база јараар деп бодоп турум».\n«Универсиаданыҥ урокторы. Теориядаҥ практикага јетире» деген ӱлекерде бӱгӱнги кӱнге јетире 1600 кижи турушкан. Балдар туу чана, конькиле фигурный јыҥылаш, шорт-трект ле чанала јарыжары аайынча маргаандарда болгондор. Универсиаданыҥ тӧзӧмӧл комитеди јылдыҥ учына јетире болотон «Универсиаданыҥ урокторыныҥ» ӱлекери керлингке, сноубордко ло фристайлга учурлар деп јетирет


Кожоҥдоп, шоорлоп jӱрзе, Алтай сӱӱнер ол эмезе Мамаштыҥ кудай керегинде кожоҥдоры - altaicholmon\nКожоҥдоп, шоорлоп jӱрзе, Алтай сӱӱнер ол эмезе Мамаштыҥ кудай керегинде кожоҥдоры\nМамаш (Мекечи) Ечибесова Кулады jуртта jаткан jети-сары сööктÿ öрöкöн. Бу jуртта эҥ тоомjылу карганактардыҥ бирÿзи. Аргалу болзо, бу кижи керегинде öнöтийин бичиир керек.\nJе бÿгÿн… Мамаш-öрöкöнниҥ кудайлык кожоҥдоры керегинде.\nАлдында öйлöрдö кудай да, кудайлык кожоҥдор до керегинде куучын jок болгон. Эмдиги öйдö бу jанынаҥ шиҥжÿчилердиҥ иштеринеҥ кöргöндö, кудайлык кожоҥдор – алтайлардыҥ бир jаан учурлу кожоҥдоры болгон.\nАлтайларда кудай ла кожоҥ – тудуш учурлу немелер. Албатыда айдылган: «Кожоҥдоп, шоорлоп (амыргылап) jÿрзе, Алтай-Кудай сÿÿнер».\nАйдарда, ак jаҥда, Алтай кöдÿрген тужында, кудайлык байрамдарда кыйалта jок кожоҥдойтон.\nКожоҥды баштап апаратан улусты шабычылар дейтен. Шабычылар jарлыктыҥ јанында туруп, кожоҥдоп јат.\nКожоҥ – алтай улустыҥ ийдези, курчузы. Кожоҥдозо, Алтай сӱӱнер, албатызын јакшы кӧрӧр. Бир уула кожоҥдоп, мӱргӱӱл тушта албаты ийде алынып, бойын бир калыктый, бир кижидий бодоп јат, кожоҥ ажыра улус јууктажып јат.\nАк јаҥда, алтай мӱргӱӱлдерде албатыныҥ тӱӱлген каразы чыгып, ачынып-чагылышкан кыјыраҥы чечилип, јоголып турган болор бо? Нениҥ учун, андый болзо, алтай кожоҥдорго балдарды школдордо ӱретпес?\nЈе ойто кудайлык кожоҥдорды кӧрӧли. Јебрен религияларда кудайлык кожоҥдор буддизм ле манихействодо эҥ јаан учурлу. Шиҥдеп кӧргӧндӧ, ак јаҥ бу эки религиянаҥ чыккан. Буддизмнеҥ чыкканы јарт. Манихейство не религия? Ученыйлардыҥ айтканыла болзо, бу эки религия – игис немедий, эмезе «јаҥыс медальдыҥ эки келтегейи». Манихей религияны Мани деп кижи тӧзӧгӧн (216 јылда чыккан – 274 јылда божогон кижи). Чыккан-ӧскӧн, јуртаган јери – Персия (эмдиги Иран). Кийнинде оныҥ ӱренчиктери бу религияны Орто Азияда (Согдакта) јайган. Озо ло бу ӱредӱни алган, кӧдӱрген улус – парсыл (форси) тилдӱ согдактар «согојоктор» – алт).\nМани буддизмнеҥ кӧп немени алып, бойыныҥ религиязына суккан. Ол јанынаҥ И. Асмуссен деп ученыйдыҥ айтканыла болзо, манихейство буддизмле табарыжар тужында, буддизмниҥ «јуу-јепселин бойыныҥ колына алып, бойындыйы эдип алган» («манихейство атаковало буддизм единственным способом – заимствовало его положения и вносило их в собственное учение». Б. А. Литвинский, Е. Б. Смагина. Манихейство. (Восточный Туркестан в древности и раннем средневековье, М., 1992, с. 508-533. Оноҥ ары бу бичиктиҥ јаҥыс страницалары темдектелер).\nОрто Азияныҥ буддисттери ле манихейлери ортодо чугаан, тартыжу да болуп туратан. Тӧс Азияда – Туркестанда, Монголияда, Алтайда – буддисттер ле манихейлер ортодо ачыныш болгоны керегинде јетирӱлер јок Э. Шаванн деп атту ученыйдыҥ айтканыла, тӱрктер ортодо манихейство буддизм кебин алынып таркаган («восточное манихейство было облачено в буддийское одеяние», с. 528). Санан келзе, Алтайдагы, Энесайдагы тÿрктерге ле кыргыстарга буддизм jебрен öйлöрдö согдилер ажыра, манихей религия болуп келген.\nАйдарда, бу шиҥжÿлерде, jетирÿлерде биске не jилбилÿ?\nJебрен тÿрктерде Теҥерини байлап, кöдÿретен болгоны ончо тÿрк таш-бичиктерде бар. Тÿрктер ортодо манихейство jайыларда, олор Курбустанды кöдÿрип баштаган («Культ Тенгри был заменен божеством Хурмуста»). Курбустан кудайды согдилер Хурмуста (Ормузда) (Ахура Мазда) дейтен (ДТС., 637 с. ДТС – древнетюркский словарь). Манихейлердиҥ кудайларын «Авесто» деп бичигинде Курбустан кудайды мактаган кожоҥдор кöп. Тÿрктер ортодо Курбустан элбеде таркаган – Тывада, Монголияда, Энесайда jаткан тÿрктер ортодо анчада ла. Онойдо ок Курбустан калмыктарда, монголдордо, буряттарда бар. Алтайларда эҥ јаан, эҥ бийик кудай – Курбустан. Курбустан – буркан деп тегин айдылбаган.\nКудын туткан теҥери,\nКучун, кучун, Курбустан.\nКурчай тӱшкен солоҥы,\nКуруйлап алган Ак-Буркан.\nКуруй, куруй, оп куруй.\nКурбустан керегинде сӱрекей јилбилӱ, јарт шӱӱлтелер В. А. Муйтуеваныҥ иштеринде бар. (В. А. Муйтуева «О космогонических представлениях алтайцев), (Проблемы изучения культурно-исторического наследия Алтая, Г-А., 1994, с. 90; «Ӱлген в религиозных представлениях алтайцев»), (Материалы к изучению прошлого Горного Алтая, Г-А., 1992, с. 242-251; «О некоторых духах бурханизма»), (Проблемы изучения истории и культуры Алтая и сопредельных территорий, Г-А., 1992, с. 103-105). Курбустан кудайды бастыра ак јаҥду алтайлар кӧдӱрип јат, Курбустан – бастыра алтайлардыҥ кудайы, Курбустан – ол кудай. Тӧстӧргӧ кӧрӧ – темдектезе, Каршит, Јажылган, Ӱлген ӧскӧзине де. Курбустан, онойдо ок Курбустан-буркан деп айдып јат. Бу учуралда «буркан» «кудай» деп сӧслӧ тӱҥей. Оныҥ ӱстине Курбустанды ак јаҥду албатыныҥ кудайы деп керелеп турган.\nАлтайлардыҥ ак јаҥында манихействоло база кандый колбулар бар? Арткан религияларга кӧрӧ, Маниниҥ религиязында эҥ јаан учурлу неме – от. Јебрен парсылдар ок чылап, согдилер (согојоктор) отты байлаган. Олор бойыныҥ храмдарында от кӱйдӱрген эмезе свеча («јула») камыскан. От эҥ ле јаан байлу неме болгон. курбустанды кӧдӱрзе, отты айландыра базып, оны «азырап», отло «алас» эдетен. Будда кудайдыҥ сӱриниҥ ордына јебрен манихейлердиҥ храмдарында от болгон. «Олордыҥ кудайлык кожоҥдорында отты мактап, оны байлаган кожоҥдор база бар. Темдектезе, «Авесто» бичикте – гимн «Поклонению огню».\nАк јаҥга база јууктаткан неме: былардыҥ религиязында Айга-Кӱнге бажыратаны («Авестодо» – гимн Солнцу и Луне). Маниниҥ религиязында, космогонияда Кӱн ле Ай јаан учурлу болгон. Манихейлерде Сӱмер-Туу база болгон (гора Сумеру в буддизме).\nМыныла колбулу база неме: jебрен манихейлерде бастыра неме эки jара бöлÿнген: «ак» ла «кара», «ак jарык» ла «алыс jер». Ак jарыкта кудай – Хормусту (Ормузд), алыс jерде – Ахриман. Согдилердиҥ алыс jердиҥ кудайы Ахриман jебрен тÿрктердиҥ кудайлык кеп-куучындарына кирбеген. Не дезе, јебрен тÿрктерде алыс јердиҥ јааны Эрлик («Эрклиг» – ДТС., 180 с. – «Ерклиг-кан» – рел., «царь-бог загробного мира»).\nАйдарда, јебрен манихей – тÿрктердиҥ кöдÿрген кудайы – Курбустан. Онойдо ок олордо от сÿрекей jаан байлу болгон. Оныҥ ÿстине, мÿргÿзе, тÿште кÿнге кöрÿп, тÿнде айга кöрÿп – мÿргÿÿр («при молитвах обращались днем – к солнцу, ночью – к луне», с. 530).\nМанихейлер, будисттер ок чылап, ончо немени тынду, öлтÿрерге jарабас дейтен. Анчада ла кижиниҥ канын тöкпöс. Бу религияда база бир кезек jаратпаган неме: аракы ичери. Анчада ла кудайдыҥ улузына – ӱредӱчилерге («мар»), јаҥда бийиктей отурган улуска («мочжо») аракы ичерге јарабас. Аракыны ичерге јарабазы керегинде куучын алтайларда база бар. Аракы ичерин кезем јаратпаган јаҥ ойто ло Курбустанла колбулу. Алтай кеп-куучындарда айдылган: Курбустан кудай аракы ичерин јаратпай, бу јаҥды бускан кижини (керек дезе Эрликти) каргап, кезедип јат. Аракы ичкен кижини куучын аайынча Эрликке тӱҥейлеер, Эрликтиҥ кижизи болор, кара немеге кирген кижи («Алтай кеп-куучындар» деп бичикте, текст №18). Манихейлерде база бир болгон јаҥ: воскресен сайын арутанар, јунунар. Алтай ак јаҥда кӧригер, база ондый ок (кӧригер: Алтай алкыштар, с. 8, 13). Манихейлерде бойын, кӱӱн-санаазын ару тудар, ӧскӧ кижиге јаман сананбас, кара сананбас (с. 516).\nМанихейлерде эмдиги алтай јаҥга тӱҥей база бир неме: бай тудатаны. Олордо бай дегени «вачжо райчо» – религиозный пост (ДТС, c. 76). Бойыныҥ мӱргӱӱлдериниҥ алдында олор бай (райчжо) тудатан (с. 530).\nМӱргӱӱл тужында олор кудайынаҥ, Курбустаннаҥ, кӱннеҥ, айдаҥ кижиниҥ кинчектерин алзын деп сурагылайтан.\nМанихей религия тӱрктер ортодо элбеде јайылган. Тӱрктер ортодо, манихейлер ортодо, бу религияны тӧзӧгӧн кижини «Будда», «Мани-Будда» дейтен. Олордыҥ бичиктеринде «бодхисатвалар – Майтрея (Майтере), Шиги-мине (Шакьямуни) ле бакшылар (ӱредӱчилер) база учурап јат.\nБу мынаҥ улам манихействоны, мен сананзам, «согди (согојок) кептӱ буддизм» деп айткадый. Бис эмди буркан јаҥысты канай айдып јадыс – «алтай кептӱ буддизм» деп. Эмди кӧрӧр болзо, манихейлердиҥ ле эмдиги алтайлардыҥ ак јаҥы сӱрекей тӱҥей. Чек ле игис немедий. Керек дезе, эртен тура кӱнди уткып, јакшылажып, кӱннеҥ алкыш сураганы. …Онойдо, кижи бодозо, оныҥ сӱнези кӧбӧлӧк болуп келип јат дегени база!.. Је эмди бу оок сурактардаҥ текшизине кӧчсӧ, чикезинче айтса, манихейство ол јебрен ӧйлӧрдӧ Алтайдыҥ кырларында јарлу јаҥ болгон. Тӧс Азияда, Алтай-Саян кырларда јаткан тӱрктер ле кыргыстар манихей религиялу отурган деп айдылып јат. Л. Р. Кызласов «История древней Хакасии» (М., 1993, с. 108) деп бичигинде Алтайды ла Энесай Саянды тыҥ башкалабай, мында јаткан албатылар манихей религияны (чике айтса: Курбустанды – Я. Е.) кӧдӱрген деп айдып јат. Ол бичикте јебрен кыргыстар керегинде (араб јетирӱлердеҥ) бичилген: цитата, орустап: «Есть у них храм для богомоления… Зажгли светильник, не гасят его, пока не погаснет сам собою. В молитвах употребляют особую, мерную речь… Молясь обращаются к югу. Поклоняются планетам Сатурну и Венере, а Марс считают дурным презднаменованием» (Венера – алт. Таҥ Чолмон). Оноҥ ары, Л. Р. Кызласовтыҥ шӱӱлтези (база ла цитата): «Наличие храма, священного огня, горевшего во время ночных молений, особой мерной речи, обращения во время молитвы к югу – все это говорит о манихействе, а не о какой-либо другой религии» Мында «зажгли светильник, не гасят его» дегенин алтай ак јаҥда «јула камысканына» тӱҥейлеерге јараар. «Молясь, обращаются к югу» дегенин «кӱн јанына», «кӱн эбире» «кӱнкеери» (тӱштӱк јаар) деп аайлаарга јараар. Бу јетирӱниҥ эҥ ле јилбилӱзи: «В молитвах употребляют особую мерную речь» дегени. Мында сӧс јок мӱргӱӱлдиҥ алкыштары керегинде.\nТӱрктерде алкыштар ӱлгерлик кептӱ, сӱрекей јараш, кожоҥ-алкыштар. Манихейлер мӱргӱӱл тушта кыйалта јок кожоҥдойтон. Ол керегинде мындый јетирӱлер (цитатала): «Мани очень любил музыку, а его ученики приписывали ей божественное происхождение», «поэзия и музыка выступали в манихейском культе на передний план», «манихейский культ включал молитвы, пение гимнов» (530 с.). Калганчызында, «пение гимнов» дегени јарт, ол – «алкыш кожоҥдор», «кудайлык кожоҥдор». Кожоҥ, кӱӱ, алкыш јанынаҥ кӧрзӧ, алтай ак јаҥ озогы бу религияга сӱрекей јуук.\nБис бӱгӱн кудай керегинде јетирӱлерди ары-бери собурып, улустыҥ бажын айландырып, санаа-шӱӱлтезин булгап јадыс – «буддизм», «манихейство», «несторианство» – ӧскӧзи де. Је буддизм ле манихейство сӱрекей јуук, тӱҥей.\nОноҥ чыккан «кожымак» религия уйгурлардаҥ ла кыргыстардаҥ озогы бистиҥ ада-ӧбӧкӧлӧристеҥ – эмдиги бистерге, алтайларга, јеткен. Оныҥ учун бистиҥ алтай ак јаҥыс буддизмге келишпей туру, бу не атазы јаҥ деп кайкажып јадыс. Кӧргӧндӧ, бу бистиҥ алтай јаҥысты, ак јаҥысты туку ла качан ада-ӧбӧкӧлӧрис – јебрен тӱрктер – јаҥдап, јазап койгон. Ол туштарда олор Курбустан кудай деп, От-јалар деп, Кӱн-буркан ла Ай-буркан деп јаҥдаган. Бийик, эптӱ, јакшы јерлерде тагылдар тудуп, Курбустан кудайды кӧдӱрген. Храмдар керегинде Л. Р. Кызласов бичигинде бичип јат. Улустаҥ уккан јетирӱлерле болзо, манихейлердиҥ храмдарына тӱҥей кӱреелер, тагылдар бистиҥ Алтайыста база бар. Бу сӱрекей јебрен тагылдар, эмдиги тагылдарга кӧрӧ. Тагылдардыҥ бӱдӱминеҥ кӧрзӧ, мында јуулган улус кӱнчыгыш-тӱштӱкке баштанып, эртен тура чыккан кӱнле кожо, Кӱн-бурканды, Кудайын Курбустанды кӧдӱрген болгодый.\nАк јаҥ – ол јетире шиҥделбеген јаҥ. Ондо эмди де кӧп ачылбаган сурактар бар. Биске керектӱ кӧп бичиктер, судурлар мында, Алтайда, јок. Олор ӱзези јаан библиотекаларда, Москвада, Петербургта… Је бу ас, чала јетирӱлер биске кӧргӱзип јат: бистиҥ ак јаҥыс сӱрекей јебрен тазылду.\nАк јаҥныҥ агажыныҥ тазылы – ол алкыш кожоҥдор. Кожоҥдор, алкыштар јогынаҥ – ак јаҥы да јок. Алтай чӱм-јаҥдарды школдо ӱредип, ак јаҥга балдарды баштандырып турган болзо, кожоҥдорды школдордо, байла, база ӱредер керек. «Кожоҥдоп, шоорлоп амырагылап јӱрзе… Алтай-кудай сӱӱнер… кижини јакшы кӧрӧр» деп тегин айтпаган. Ого коштой Мамаш ӧрӧкӧнниҥ айтканыныҥ бирӱзи: «Ачынчак… кокыр билбес јаш ӱйе ӧзӱп јат. Кокырлап неме айтсаҥ, аайлабас… кижини айткылай берер…». Алтай кожоҥдордыҥ учына да, тӱбине де, куйузына да јетпес. Мӱргӱӱл кожоҥдор, Алтайды мактаган кожоҥдор, куда-той кожоҥдор, сӱӱш, сӧгӱш, иш кожоҥдор… Кожоҥдорды школдордо ӱредерге јеҥил болор керек. Алтай тилине де ӱренерге јарамыкту болор.\nБу статья Мамаштыҥ кудай керегинде кожоҥдорына тайанып бичилген. Ӧрӧкӧн 2001 jылда ада-ӧбӧкӧлӧрине jана берди.\nКуштыҥ кааны келгей не?\nБистиҥ кааныс келгей не?\nКастыҥ кааны келгей не?\nЈабага малдыҥ одоры\nЈаш ӧлӧҥниҥ тӧзинде\nЈаш бойыстыҥ јӱрӱмис\nКулун малдыҥ одоры\nКулузын ӧлӧҥ тӧзинде\nКулугур бойыстыҥ јӱрӱмис\nКуча мӱӱзи кумурук\nКудай јараш кӧргӧй не?\nКудайым деп сананза,\nБир быйаны јеткей не?\nТеке мӱӱзи теҥ болзо,\nТеҥери јараш кӧргӧй не?\nТеҥерим деп сананза,\nАк тепсеҥниҥ ӱстине\nАк ширдек јайдым – кӧрзин деп.\nАк јаҥар айттым – уксын деп.\nКӧк тепсеҥниҥ ӱстине\nКӧк ширдек јайдым – кӧрзин деп,\nКӧк јаҥар айттым – уксын деп.\nАк ӧлӧҥ бажы ак чечек\nАк бором јизе – тӱк сериир.\nАк ӧзӧк бажы ак чаҥкыр\nБис мӱргӱзеес – сын сергиир.\nКӧк ӧлӧҥ бажы кӧк чечек\nКӧк бором јизе – тӱк сериир.\nКӧк ӧзӧк бажы кӧк чаҥкыр.\nАк Алтайдыҥ ак арчын\nАлтайдыҥ кару агажы,\nАк јаҥарлу албаты\nБырканга кару албаты.\nКӧк Алтайдыҥ кӧк арчын\nКӧк јаҥарлу албаты\nБайры бӱрлӱ бай кайыҥ\nБай тазылы јеҥесте,\nБай јыргалы – Алтайда.\nЭкче бӱрлӱ бай кайыҥ\nЭм тазылы јеҥесте,\nЭм јыргалы – Алтайда.\nКӧкӧрӱ бажы кӧк туман\nКӧк булутла кожо учар.\nКӱн канадын јайгажын\nТӧртӧн эки јуракай (солоҥы).\nАгару бажы ак туман\nАк булутла кожо учар.\nАй канадын јайгажын,\nАлтан эки јуракай.\nЭбирип аккан талайдыҥ\nБажын билген тайгалар.\nЭки јашту бойыстыҥ\nТынын билген буркандар.\nАйланып аккан талайдыҥ\nАлты јашту бойыстыҥ\nМуҥ малды баштайтан\nБулан тӱктӱ суру бар.\nМуҥ аймакты баштайтан\nМуҥ јалалу башкы бар.\nЈӱс малды баштайтан\nЈӱлӱн тӱктӱ суру бар.\nЈӱс аймакты баштайтан\nЈӱс јалалу бакшы бар.\nАйры кулак бажында,\nЭки кулак бажында,\nЭл аймактыҥ темдеги\nЭки алакан чийӱде.\nКарыш куйрук суй салып,\nКамду кирбеен суу бар ба?\nБис айтпаан сӧс бар ба?\nКулаш куйрук суй салып,\nКумдус кирбеен суу бар ба?\nБистиҥ айтпаан сӧс бар ба?\nСӱрӱ тууныҥ бажына\nШӱлӱзин тепкен карчага.\nСӱрлӱ баштыҥ алдына\nСӱмезин айткан албаты.\nКара тууныҥ бажына\nКамду тепкен карчага.\nКаруулу баштыҥ алдына\nКаруузын айткан албаты.\nОттыҥ бажы обоо кӱл –\nОдус буркан байзыҥы,\nОн ширеелӱ Ак-јайзаҥ\nОйрот каанныҥ ийнизи.\nТӧрдиҥ бажы тӧстӧк кӱл –\nТӧртӧн буркан байзыҥы,\nТӧрт ширеелӱ Ак-јайзаҥ\nАлтын тууга ай тийер,\nАрка тууга теҥ тийер.\nАлтын Ойрот каан келер,\nАлбаты бисти јон эдер.\nКӱмӱш тууга кӱн тийер,\nКӱреҥ тууга теҥ тийер.\nКӱмӱш Ойрот каан келер,\nКӱреелей бисти јон эдер.\nАлтын јӱстӱк колымда,\nАрба јажым бурканда.\nМӧҥӱн јӱстӱк колымда,\nМӧҥкӱ јажым бурканда…\nЈеге-байа чолом бар,\nЈердеҥ сӱрлӱ танам бар.\nАка-байа чолом бар,\nАлтайдаҥ сӱрлӱ танам бар.\nЭкче тайга баскажын,\nЭрјине сыны сергийтен.\nЭртенги кааныс келгежин,\nБистиҥ сыныс сергийтен.\nБайры тайга баскажын,\nМалдыҥ сыны сергийтен.\nБарган кааныс келгежин,\nЭрчиш тӧмӧн куш барды\nЭки канат теҥ барды.\nЭбирип ойто келерде,\nЭдиске ӱни теҥ келди.\nАбакан тӧӧн куш барды\nАй канады теҥ барды.\nАйланып ойто келерде,\nАмыргы ӱни теҥ келди.\nАлтын сулук јок болды,\nак боробыс туйлады.\nАка-јайзаҥ јок болды,\nТемир сулук јок болды,\nТеҥ боробыс туйлады.\nТемичи јайзаҥ јок болды\nАлтан атла јелерде,\nТибирткиндӱ бай Алтай,\nТӱдӱскектӱ кин Алтай.\nТӧртӧн атла јелерде,\nТибирткендӱ бай Алтай.\nЕ. Ямаева, тӱӱки билимдердиҥ кандидады


30.10.2017 - altaicholmon\nНемецтер музейде кино соккон\nГерманияныҥ экинчи каналыныҥ (ZDF) журналисттери Горно-Алтайскта бололо, Ӱкектеҥ табылган Каан кыс керегинде кино соккондор.\nАймак озочылдардыҥ тоозында\nАлтай Республикада Шабалин аймак социально-экономикалык ӧзӱм јанынаҥ јылдыҥ ла коомой эмес једимдерге једет. Бӱгӱн аймакта мал-ашла, јерле иштеп тургандардыҥ тоозы 2700-ке једе берер. Крестьяндардыҥ ла фермерлердиҥ 240 кире ээлеми, јаан деген бир канча ээлемдер бар.\nӰлӱрген айдыҥ 26-29-чы кӱндеринде Красноярскта јашӧскӱримниҥ Сибирь федерал округтагы башкаруларыныҥ съезди ӧткӧн.\nБеш гектар јерде мӧштӧр отургызылды\n«Агаштар отургызып, Jеристи јарандыралы» деген программаныҥ база бир бӧлӱги Алтай Республикада бӱтти—сыгын айда 5 гектар кире јерде 14 570 јаш мӧштӧр отургызылган.


«Мындый ӧргӧӧлӧр ороондо до ас...» - altaicholmon\n«Мындый ӧргӧӧлӧр ороондо до ас…»\nЭл-јон јуртаган кажы ла калада, јурт јеезеде, ӱредӱлӱ учреждениелерде спортто ло физический культурада тазыктырынатан залдар, площадкалар, стадиондор ло ӧскӧ дӧ объекттер тударына ороонныҥ Президенти јаан ајару эдип јат. Эл-јонныҥ, анчада ла балдардыҥ, јашӧскӱримниҥ спортко ло физкультурага јилбӱзин, су-кадык јӱрӱмге јӱткӱмелин ойгосконы ажыра олордыҥ су-кадыгын тыҥыдар иш ӧдӧт. «Су-кадык нация — су-кадык, кӱчтӱ ороон» деген кычырула бистиҥ де тергееде калганчы јылдарда јакшынак спорт объекттер тудулды.\nОлордыҥ бирӱзи Горно-Алтайск калада «Спорт акробатиканыҥ тӧс јери» деп эки кат јараш ӧргӧӧ болуп јат. Бу тӧс јер ишке былтыр кӱскиде табыштырылган. Оныҥ директорына республикада ээлем де, башкараачы да иште, јондык-политикалык та јӱрӱмде јаан ченемелдӱ Геннадий Сумин тудулган. Ол бисти спорттыҥ јаҥы ӧргӧӧзиниҥ јарык ла элбек залдарын, ӧскӧ дӧ кыптарын кӧргӱзип, таныштырды. Бис балдардыҥ хореографияла, акробатикала тазыктырынып тургандарын, тазыктыраачылардыҥ ижи-тожын кӧрдис. Эҥ јаан зал спорт акробатиканыҥ, художественный гимнастиканыҥ, батутта, акробатикалык јолдо калыырыныҥ залы болуптыр.\nОнойдо ок хореографияныҥ ӱч залы иштейт. Тренажерный зал ла су-кадыкты орныктырарыныҥ тӧс јери удабас иштеп баштаар. Уштынатан кыптар, душтарлу кыптар иштейт. Jаан улустыҥ тӧлӧп, аҥылу бијеле тазыктырынып турган кыбы бар эмтир.\nТӧс јерле базып танышкан соҥында Геннадий Петрович биске оныҥ ижи-тожы, келер ӧйгӧ пландары керегинде куучындады.\n—«Спорт акробатиканыҥ тӧс јерин» былтыр Горно-Алтайсктыҥ балансына табыштырып берген кийнинде, ол балдардыҥ, јашӧскӱримниҥ «Грация» школы деп адалат. Акробатикала тазыктырынып турган балдардыҥ ада-энелери аҥылу јепселген тура тутсын деп, республиканыҥ Башчызына баштанган. Александр Бердников бу тӧс јерди тударына «Газпром» ПАО-ныҥ јааны Алексей Миллерле 140 млн. салковой чыгарылары керегинде јӧптӧшкӧн. Онойдо ок 22 млн. салковойдыҥ импортный спорт јепселдери, инвентари база «Газпромныҥ» акчазына алылган. Тӧс јердиҥ ӱлекер-документтерин «Алтайэнергосбыт» јазадып берген. Бу тура «Газпромныҥ» акча-манадына тудулган эл музейди ээчидеги экинчи јаан объект болуп јат. Бистиҥ балдарга мындый јаан сый учун «Газпромго» ло республиканыҥ Башчызына јаан быйан айдар керек.\nХореографияныҥ ӱч залы — ол ас. Кӱӱнзеген ада-энелер, балдар сӱреен кӧп. Бир залды балдардыҥ «Алтам» студиязына арендага бергенис. Тургуза ӧйдӧ бу ӧргӧӧдӧ 300 бала тазыктырынат, 60 бала художественный гимназияла тазыктырынат. Кезиктери алдында да тазыктырынган, кезиктери јаҥы да келген балдар. Алты јаштаҥ ала балдар тегинге тазыктырынат, тӧрт јаштаҥ ала балдарды тӧлӧӧр группага аларыс. База 170 бала тазыктырынар аргалу. Олорло 8 тазыктыраачы, ол тоодо 2 баш тазыктыраачы иштейт, база да 6 тазыктыраачы керек. Санкт-Петербургтаҥ тазыктыраачылар, эмеен-ӧбӧӧн Насоновтор келген, бу билеге Алгаирде арендага квартира берилген. Иван Насонов спорттыҥ телекейлик классту узы, акробатика аайынча кубоктыҥ этабыныҥ јеҥӱчили, ӱйи база спорт акробатиканыҥ узы. Ол алты группага бойы балдар талдап алган, келер ӧйдӧ једимдер кӧргӱзетен балдар бар деп ижендирет.\nОнойдо ок Евгения Гусева художественный гимнастика аайынча база ченемелдӱ тазыктыраачы. Былтыр художественный гимнастикала база тазыктыраачы энези келеле, кызына программа тургузыжып берген. Айса болзо, бсике бойы да келип иштеер деп, иженип турубыс. Батутта калыыры аайынча тазыктыраачы келип јат. Эҥ кӧп балдар спорт акробатикага келерге кӱӱнзейт. Маймадагы аҥылу школдоҥ биске балдар кӧчӱп баштаган. Бис спорткомитетле јӧптӧжип, бисте тазыктырынгандарга соҥында спорттыҥ кандидадыныҥ ла узыныҥ аттарын адаар тап-эриктӱ боло бергенис.\nТудум иштер эмди де тӱгенбеген. Кып-кабинеттер једишпей турган учун, экинчи каттагы элбек фойени кабинеттерге бӧлиирге турубыс. Онойдо ок тураны эбиреде шлагбаумду чедеен тудар керек. Автобус садып аларга турубыс, айдарда, гараж керек болор.\nТӧс јерди иштедип, чыныктаарга јылына 26 млн. салковой керек. Бастырага јуук балдар мында акча тӧлӧбӧзинеҥ тазыктырынып јат. Айдарда, бис акча-манат иштеп алатан эп-аргалар табарга кӱјӱренип јадыс. Тренажерный залда эт-канды тыҥыдар, арка-сынды тӱзедер ончо јепселдер, снарядтар тургузылган. Тазыктыраачы-инструктор бар. Су-кадыкты орныктырар тӧс јерде сауна, контрастный ванна, массаж эдер кыптар јазалган. Бу эки залда тазыктырынарга, су-кадыгын орныктырарга кӱӱнзеген эл-јонды акча тӧлӧтирип кийдирерге пландап турубыс. Онойдо ок конференцзал, бар иштедерис. Олордо јуундар, пресс-конференциялар ӧткӱрерге кӱӱнзегендер акча тӧлӧп, тузаланар аргалу болор.\nБистиҥ балдар спортто једимдерди кӧргӱзип турулар. Олор спорт акробатикала, художественный гимнастикала маргаандарда туружып јӱргендер. Спорт акробатикала СФО-ныҥ командалары ортодо маргаанда оогош группа экинчи јер алган. Алматада маргаанда эки бала алтын медальду, бирӱзи экинчи јер алып јанган. Ыраак маргаандарга спорттыҥ федерациялары аткарып јат. Бисте дезе, ӱредӱ-тазыктырулу, белетеништӱ иш ӧдӧт. Маргаандарга кӧбизинде ада-энелердиҥ акча-манадыла аткарып турубыс. Мынаҥ ары акча-манат иштеер арга табып, коомой јадынду, кӧп балдарлу билелердиҥ балдарына тазыктырынар кеп-кийимдер аларында, онойдо ок маргаандарга барарында болужар эп-сӱме табарыс деп иженип турум.\nУдабастаҥ тазыктыраачы Евгения Николаевна Гусеваны атту-чуулу тазыктыраачы Ирина Винер-Усманованыҥ Подмосковьеде тӧзӧгӧн гимнастиканыҥ тӧс јерине ӱредӱге ийерге турубыс. Айса болзо, бу усла танышканыс мӧрлӱ болуп, ол биске айылдап та келер, биске јӧмӧлтӧ дӧ јетирер аргалу болор.\nГеннадий Петрович оноҥ ары республиканыҥ депутады кижи, Бастырароссиялык албаты фронттыҥ бистиҥ тергеедеги бӧлӱгиниҥ штабыныҥ турчызы болуп тура, республикада спортты ла физкультураны ӧскӱрери, аҥылу тазыктырынар объекттер тудары јанынаҥ ла ӧскӧ дӧ сурактарла иштеп турганын куучындады. «Бу иштиҥ уч-турултазында Алтай Республиканыҥ Башкарузы республикада 2019-2024 јылдарда спорттыҥ ла физкультураныҥ ӧзӱми керегинде адылу программа тургузарга јат. Бу программада спорттыҥ кажы ла бӱдӱмин канайда кӧдӱрери бичилер.\nБисте анчада ла спорттыҥ ойноор бӱдӱмдери соҥдоп јат. Темдектезе, волейбол ойноор, тазыктырынар аҥылу спортзалдар јок. Педколледжтеги, «Jиит спартакчы» спортзалдардыҥ кеми телекейлик ээжи-некелтелерге келишпей јат. Программада спорттыҥ ойноор кӧп-кӧп бӱдӱмдериле тазыктырынар спортзал тудары база болор. Министерстволорды, ведомстволорды спорттыҥ кажы ла бӱдӱмине шефтер эдип, јоҥдоор керек. Онойдо ок аргачыларды база шефствого тартып, олордыҥ спорттыҥ ӧзӱмине јӧмӧлтӧзин тыҥыдар керек.\nБистиҥ тергееде спортты ла физкультураны ӧскӱрери јанынаҥ кӧп иш эдилет. Jе бу ишти мынаҥ да артык апарар аргалар бар. Эки јыл кайра јаҥырта јазаган стадион кышкыда куру турган болгон. Былтыр суу уруп, каток эдер машина садып алган кийнинде эмди ондо конекло јыҥылаар арга боло берген. Республиканыҥ да, Госдуманыҥ да депутаттарыныҥ, сенаторлорыстыҥ да аргаларын бу јанынаҥ элбеде тузаланып, республикада спортты ла физкультураны ӧскӱрерин эрчимделтер ле керек», — деп, Г. П. Сумин бойыныҥ санаа-кӱӱнин айтты.\nОноҥ ары Геннадий Петрович бисти акробатикала тазыктыраачы Евгения Гусевала таныштырды. Ол биске мынайда куучындады: «Мен художественный гимнастикала јаштаҥ ала тазыктырынгам. Школдыҥ кийнинеҥ Санкт-Петербургта физкультураныҥ вузына кирип ӱренгем. Оныҥ кийнинде тренер, ӱредӱчи болуп иштедим. Кенек балдардыҥ тазыктыраачы болуп иштейле, Сочиде маргаандарга да јӱрдис. Билемде эки оогош бала, олорды мен спорт акробатикага бердим.\nМениҥ ӧбӧӧним погранслужбаныҥ јуучылы. Ол Ташантада иштеерде, мен Кош-Агашта тренер болгом. Оноҥ погранслужбаныҥ тӧс јерин Горно-Алтайскка кӧчӱрген, ол ок ӧйдӧ бу комплекс ачылган. Эмди мында баш тренер болуп иштейдим. Художественный гимнастикала тазыктырарын бала сӱреен јашта баштаар керек. Оныҥ учун мынаҥ ары 3-4 јаштуларды тӧлӧп јӱрер группаларга талдаарыс. Тургуза ӧйдӧ тӧрт группага 6 јаштаҥ ала балдар талдап алгам. Бир группа ӱредӱ-тазыктырылу, ондо балдардаҥ келер ӧйдиҥ кандидаттарын, устарын тазыктырар амаду тургузылат.\nАлтай балдар сӱреен ээлгир, олорло иштеерге јилбилӱ. Бӱгӱнги кӱнде белетениш эрчимдӱ ӧдӧт. Тулаан айда ӧскӧ калалардаҥ командалар кычырып, маргаан ӧткӱрерге турубыс. Бистиҥ тӧс јеристий ӧргӧӧ Сибирьдеги федерал округтаҥ болгой, ороон до ичинде ас».\nБис спорттыҥ акробатиказыныҥ тӧс јеринде тазыктырынып тургандарга, башкараачызы Геннадий Петровичке бу да комплекстеги, депутат та, ОНФ-ныҥ штабында да ижинде тургускан бастыра амадулары, пландары бӱтсин деп кӱӱнземелисти айттыбыс.