Jаан телекей сени сакыйт - altaicholmon\nИнтернет деген неме улустыҥ јӱрӱминиҥ бастыра бӧлӱктерине туку ла качан кирип калган. Ол биске кандый јаан аргалар берет! Отурган ла бойынчаҥ экрандӧӧн кӧрӱп, јер-телекейдиҥ кажы ла толыгында не болуп турганын билип аларыҥ. Керектӱ ле болгон суракка каруу аларга (топчыны канай шидееринеҥ ала тураны канайып тударына јетире), капшайынча ла Интернетке кирериҥ. Ол ажыра неге ле ӱренип алар арга бар: ойноткыларла ойноорына, ӧскӧ ороондордыҥ тилдерине… Онойдо ок Интернет бой-бойынаҥ муҥдар километрлерге ыраак улусла куучындажар арга берет. Бӱгӱнги айылчыбысла колбуны, ол Италияда болордо, электрон почта ажыра туттыс.\n«Jакшылар! Адым Ольга, Кош-Агаштаҥ болорым. Сӧӧгим кыпчак, ада-энем Радмила Манкыровна ла Валерий Иванович Самуновтор.\nМен офисте ижимнеҥ бош ӧйдӧ эҥ ле тыҥ јорыктаарын сӱӱйдим. Jаҥы ороондорло, башка-башка калаларла, солун јерлерле јӱрӱп, кӧгӱске батпас кӧдӱриҥилӱ санаалар, шӱӱлтелер јууп аладым.\nӰч јыл кайра Израиль барар арга келишкен. Чындап, бу таштарлу чӧл јерди Кӱпчегенге тӱҥей кӧрдим. Канча ӱйелер мӱргӱп, суранып јӱрген Ый-сыгыттыҥ стенези деген байлу јерде болдым. Оныҥ јанында мениле кайкамчылу учурал болды. Амадаган амадууҥды чаазынга бичип, бу стенениҥ таштарына кыстап салзаҥ, ол бӱдӱп калар деп, улус айдат. Мен амадуум база бӱтсин деп, чаазынга бичидим. Бу ла ӧйдӧ колымга ӱстинеҥ кӱӱле чычып ийди. Канайдар? Амадуум јуук ӧйдӧ бӱтпес эмтир деп санандым((… Jе мен јана баспас кыс. Бу јылдыҥ кочкор айында база катап Иерусалимге барып, керегимди учына јеттирдим.\nӦткӧн јылдыҥ кичӱ изӱ айында Грузияла јорыктадым. Ондогы бир билениҥ айылында јадып, грузиндердиҥ культуразыла, јаҥжыгуларыла таныжар јакшынак арга болды. Туулардыҥ ар-бӱткени, грузиндердиҥ курсагыныҥ элдеми, бойы јазаган кызыл аракызы, албатылык ойын-бијези — оноҥ јакшы не керек! Бу ороонды сӱӱбес арга јок. Эди-каныҥ јайымжып, санааларыҥ токынап, бастыра бойыҥ амырап јадыҥ… Мындый јакшы айалгада болуп, бескегерге 4 килограмм кожулганын сеспей де калараар))\nИзӱ кейдиҥ ийде-болужыла учуп турган јаан шарга отурар кӱӱн бар болзо, јӱк ле Турциядӧӧн барар керек. Сыраҥай ла таҥ адар алдында, нӧкӧрлӧримди ле мени каладаҥ туура апардылар. Ишчилер јалаҥдагы шарларды белетеп јатты. Кейге јӱстеҥ кӧп јаан шарлар кӧдӱрилди. Ортозында бистийи. Онойып, кӱнниҥ баштапкы чокторын Каппадокия каланыҥ теҥеризинде уткыдыс. Бу учужымды качан да ундыбазым. Чындап, ол шар јерге јымжак келип тӱжетен эмтир.\nПольшала јорыктап турала, концлагерь болгон Освенцим деген јерде болорго келишти. Мениҥ јорыктаган јерлеримниҥ тоозында ла кижиликтиҥ тӱӱкизинде бу эҥ карыкчалду јер болбой. Ары барарга коркымчылу болгон. Jе бойымныҥ кӧзимле кӧрӱп, улуска куучындап берерим, база качан да мындый јеткерди болдыртпас керек деп бек сананып, једип бардым. Jер-телекейдиҥ јӱк ле јаражын ајыктап канай базып јӱрер. Мындый јерлерди база кӧрӧр керек. Бодозоор до: бистиҥ республиканыҥ албатызыныҥ тоозынаҥ јети катапка кӧп (1,5 млн кире) улус мында корогон. Улустыҥ канча тонна чачыла, кийимиле толгон је ле деген кыптар, барактар, газ божодор камералар кӧргӧм. Сӱрекей коркымчылу, карыкчалду, ачу болгон… Бу ла ӧйдӧ, кижиниҥ јӱрӱми недеҥ де баалу сый, кандый да болзо, оны јӱрер керек, амыр-энчӱбис учун тартышкан јаандарыска јажын-чакка быйанду болор керек деген санаалар кӧксимде катап ла тыҥып турды.\nJорыктаган јерлеримниҥ эҥ јилбилӱзи ле јаражы — ол Исландия. Ӱӱре кысла кожо джип кӧлӱкти арендага алала, ортолыкла маҥтадып јӱргенис. Гейзерлер, вулкандар, куй таштар, тош мӧҥкӱлер, учар суулар ла чаҥкыр суулу, сӱт ошкош ак кумакту лагуналар… Тупиктер, талайдыҥ котиктери, Исландияныҥ јарлу аттары, аҥдары, јерлик кастары. Бу чӧрчӧктӧги јердий ороондӧӧн адамла кожо база катап барып келер кӱӱним бар.\nБу ла јууктарда Италияда болдым. Jол-јорыкта кандый ла айалгаларга учураарыҥ. Оройтыган рейсле Миланга једип келеримде, јеҥил баала улус тартар транспорт иштебей турган ӧй. Аэропорт једетен јеримнеҥ сӱрекей ыраак учун, таксиниҥ баазы 100 евро болгон. Карын, јалакай эмеген-ӧбӧгӧн итальян карганактарга туштап, јолдыҥ баазын ӱлежип алар болдыс (јеҥил болзын деп). Jолой таныжып, куучындажып бардыс. Jедер јеримге једип келеле, акча тӧлӧӧргӧ јазанып отурзам, олор экӱ мени токтодып салды: «Тӱҥей ле таксилӱ барар эдис, бойыс тӧлӧп ийерис» — деп айдала, меге јакшы амыралта кӱӱнзейле, јӱре бергиледи. Кӱӱн-санаам бийик, сӱӱнчилӱ артып калдым (кандый јалакай улуска туштагам)…\nӦткӧн тоолу јылдардыҥ туркунына мен 25-теҥ кӧп ороондордо болгом. Мен мындый кӧп канай јорыктап тургам? Айдып берейин.\nАнглийский тилди јакшы билер керек. Ого мен школдоҥ ала албаданып ӱренип, билгирлеримди университетте тереҥжидип, тыҥыдып алгам. Бу ла школ ло университеттиҥ ӧйинде тилдерге чырмайып ӱренер керек. Бӱгӱн ого јарамыкту ал-камык эп-аргалар бар: ӧскӧ ороонныҥ ӱренип јаткан тилиле соккон фильмдерди орус титрларлу кӧрӧр арга, мобильный приложениелер, јӱзӱн-јӱӱр бичиктер. ²скӧ албатылардыҥ тилдеринеҥ јӱк ле бир тил билериҥле Европада кемди де кайкадып болбозыҥ… Оныҥ учун Турциядаҥ ла Египеттеҥ (ондо ончо персонал орустап билер) башка јерде амыраар кӱӱндӱ болзоор, английский тилге ӱренигер.\nОнчо немени јазаптыра шӱӱп, эртеледе сананып, белетенер керек. Мен јаҥжыккан 28 ле кӱн амыралталу офистиҥ ишчизи. Бу айалга јорыктажымга бир де чаптык этпейт. Арайдаҥ, јыл туркунына јилбилӱ јерлерге билеттердиҥ баазын кӧрӱп саладым. Jол-јорыгымды неделениҥ учында амырайтан ла байрам кӱндерге келиштирерге албаданадым. Темдектезе, Исландия барарга, билеттерди бир јыл озо алгам, не дезе, оной јеҥил болгон.\nJорыктаар кӱӱн болор керек. Нениҥ учун слер јорыктабай јадыгар: тил билбес, бош ӧй јок, акча јанынаҥ кӱч?.. Jе мен слердеҥ бир ле неме сурайын: «Монголияда болгоноор бо?». Ол бистеҥ ыраак јок, ары барарга, виза керек јок, баалары да кемдӱ. Бис ондо ӱзе билебисле амыраганыс — јараган. Башка ороон, аайы-јаҥы да башка, јилбилӱ.\nJорыктаар кӱӱндӱ кижи эбин табып ийер. Мен сананзам, эмдиги ӧйдӧ јорыктабай турган јӱк эки бӧлӱк улус бар болбой. Баштапкылары — јорыктаарын чек сӱӱбейтен улус. Экинчилери — ӱредӱзин божотколок, тургуза ӧйдӧ иш, ишјалы јок улус. Ондый болзо канайдар? Мында да ӱзе јарт: баштапкы јерде ӱредӱ болор керек. Ӱредӱни божодып ла алала (эмезе ӱренип туруп та болзо) — билгирлереерди тузаланып, иштеп баштап јадыгар. Акча-манат јанынаҥ кемнеҥ де камаанду болбоско.\nМен 29 јашту. Бу эки ээжи-некелтени бӱдӱреле, улайын јорыктаарын 4 јыл мынаҥ кайра баштагам. Албаданып, јорыктаар ла керек, “Москва да чӱрче ле ӧйгӧ тудулбаган ине”».


Улаганский район, Республика Алтай, Сайт газеты «Улаганнын солундары», Туулу алтайдын алтын ӱни\nТуулу алтайдын алтын ӱни 06.12.2018\nКӱчӱрген айдыҥ 17-18 кӱндеринде Горно-Алтайск калада "Туулу Алтайдыҥ алтын ӱни деген" эстрадалык кожоҥныҥ конкурсы ӧткӧн.\nУлаганнын солундары фото\nБу конкурс 2002 јылдаҥ ала ӧткӱрилет. Јылдыҥ ла сайын оныҥ туружаачыларыныҥ тоозы там\nла кӧптӧйт. Быјылгы конкурста јӱске јуук кожоҥчы бойлорыныҥ јайалталарын\nкӧргӱскен. Каладыҥ кожоҥчыларынаҥ башка Шебалин, Майма, Чой, Улаган\nаймактардаҥ јитт јайалталар келип турушкандар.\nКонкурс јажыла 4 башка категорияда ӧткӧн. Эҥ баштапкы 14 јашка јетире\nкожоҥчылар сценага чыккандар. Бу категорияда Улаган аймактаҥ Чибилӱниҥ\nшколыныҥ ӱренчиги Айана Койдушева "Албатылык јаҥжыгуларды чеберлегенинде" деген окылу диплом алган. Бу ла категорияда Чибилӱниҥ школыныҥ база бир ӱренчиги\nАнна Конушева туружаачыныҥ дипломын база алган. Эҥ ле јиит туружаачылардыҥ ортозынаҥ\nӱчинчи јерлерди Марина Молодых ла Софья Наймушина алгандар. Экинчи јерде - Анита\nСыромолот ло Айсура Кеденова. Јеҥӱчилдер - Майя Лазарева, Дмитрий Алтарыков ло Шебалин аймактаҥ "Алтын" деген группа.\n1 8 јашка јетире туружаачылардыҥ ортозында баштапкы јер кемге де берилбеген. Јеҥӱлӱ јерледи Суркун Серкин, Галина Шамеха ла Маргарита Степанищева алгандар.\nАрткан эки категорияда (35 јашка јетире ле 35 јаштаҥ ӧрӧ) 30-таҥ ажыра ченемелдӱ кожоҥчылар\nјеҥӱ учун тартышкандар. Ӱчинчи јерлерди Ольга Байкалова, Диана Сергеева ла Марина Чеснакова\nала соккондор, экинчи јерлерде - Юрий Придава, Людмила Наймушина, Татьяна Архипова ла\n"Консонанс" ансамбль (ГАГУ). Баштапкы јерлерди Анна Карабатова, Алёна Казанцева ла Галина\nГребцова ӱлешкендер. Калганчы минутага ла јетире гран-при сыйды кем ойноп алганы, јарты јок болгон. Бу јорык эҥ тӧс сый Улаган аймактаҥ Алексей Тазрановко келишкен. Алексей сӱӱш, ырыс, тӧрӧли керегинде алтай кожоҥдорын јуулган улуска сыйлаган болгон. Жюриниҥ турчылары быјылгы\nконкурсанттардыҥ ченемели бийик, сценада бойын тудунары, кеп-кийими,\nјайалтазы - бастыра бийик кеминде болгон деп темдектейт.


«Албатыга тузалу иш кӧндӱгет» - altaicholmon\n—Карчага Петрович, калганчы јылдарда тергеебистиҥ јурттарын јиит, орто јашту башкараачылар башкарып турганын кӧрӧдис. Бу сӱреен јакшы солунта деп айдар керек. Кажы ла керекти, ишти алза, калыктыҥ «Ӱйени ӱйе солыыр» деген укаа сӧзи бойыныҥ јерин табып алып турганы илезинеҥ кӧрӱнет. Јуртты башкарары јеҥил керек эмес. Бу ишке канайда келгенеер? Бойоор керегинде тоолу сӧс?\n—Мен тодош сӧӧктӱ кижи болорым. Јабаган јурттыҥ јурт јеезезин башкарып келгеним 2,5 јылдаҥ ажа берди. Јабаганныҥ јурт јеезезине Јабаган-Бажы, Оро јурттар база кирип јат. Бу эки јурт улустыҥ тоозыла да, турган јериле де кичинек јурттар деп айдып болбозым. Албатызы кажы ла јыл кӧптӧп јат. Јабаганныҥ бойында бӱгӱнги кӱнде канча кижи јуртап турган чокым тоолорды болотон тооалыш берер болбой, байла. Текшилей алза, тоозы 1400 кижинеҥ 1700 кижиге јетире јаантайын кубулып барат. Кем де јӱре берет, кем де ойто тӧрӧл јериндӧӧн јанып келет.\nЈурттыҥ јаанына барар деген амаду куру јердеҥ туруп келбеген деп айдар эдим. Эне-адам Петр Михайлович ле Любовь Егоровна Елтоковтор Јабагандагы совхозтыҥ нерелӱ койчылары болгон. Адамныҥ тӧрӧл јери Кайсын јурт. Энем — Јабаганныҥ кижизи. Бис эне-адамда беш карындаш. Мен — эҥ ле јааны. Тогус класстыҥ кийнинеҥ Горно-Алтайскта ӱренгем. Черӱге барала, РВСН-да (ракетные войска) механик-водительдердиҥ јааны болгом.\nОзо баштап јурттыҥ ижин башкарар деген санаа менде бир де болбогон. Је эне-адамныҥ јуртта јадып турган туразы јеткерге кирерде, мындый санаага келгем. Бистиҥ тӧрӧл оромыс болгон Луговой оромдо электрооттыҥ ӧткӱргени једикпестерлӱ болгонынаҥ улам јаантайын ла электроот ӧчӱп турар, ол эмезе там ла кызыда иштеп турар болгон. Ол кӱн мен Горно-Алтайскта иш аайынча јӱргем, је та нени де сескен болбойым — јанар ла кӱӱним келген, јанып ийгем. Чике бу ла тӱн эне-адамныҥ туразы электроотто бузулыш болгонынаҥ улам кӱйӱп калган. Бу ла тӱн мениҥ балдарым эне-адамла кожо болгон не… Је кудайдыҥ алдына, бис олорды, эне-адамды аргадап алганыс. Оныҥ кийнинде ле мен оромныҥ улузын јууп, база мындый јеткер болбозын деп, јаандардаҥ болуш сурап, бойыс та акча-манатты јууп, кем кандый аргазыла болужар аргалу — тузаланып, оромныҥ электроот ӧткӱретен тӧҥӧштӧрин јаҥыртарын, эмиктерин солыырын некегенис, электриктерди «эжиктегенис». Карын, улуска јеҥилте болуп, электроотты ӧткӱрери бастыра јаҥыртылган, солунган. Бу учуралдыҥ кийнинеҥ эне-адабыска болуш эдип, Кан-Оозынаҥ тура садып бергенис. Мен билелӱ, ӱч бала чыдадып јадыс. Эш-нӧкӧрим «Јабаган» СПК-да кадрлар аайынча иштейт.\n—Јабаган јурт јеезениҥ бӱгӱнги курч сурактары кандый? Јурттыҥ, аймактыҥ депутаттары бу сурактарды бӱдӱрерге болужын јетирет пе?\n—Јурттыҥ улузыныҥ сурактары качан да астабайтанын билерис. Јаскыда — јаскы сурактар, јайгыда — јайгы сурактар. Кӱс ле кыш керегинде айтпай да јадым. Кышты ӧткӧн соҥында келер кышка белетенип јадыс.\nЈурт јеезениҥ јааны кижи јаҥыскан бойы бастыра ишти бӱдӱрип болбос деп темдектейдим. Мында албаты туружып, бир уунда болужып, јӧмӧжип турза, иш те тӱрген барып, бӱдӱп јат. Бисте јурт јеезениҥ Совединиҥ депутаттары бар. Аймак советте эки депутат иштеп јат. Олор —Амыр Андреевич Калташев, Владимир Митрофанович Букачаков. Аймактыҥ депутаттары јурт јеезениҥ бар сурактарына болужын јетирип, јакшы керектерде туружып јат деп айдар эдим. Јурттыҥ бойыныҥ да, улустыҥ да сурактары аайынча мен депутаттарга јаантайын баштанадым. Бӱгӱнги кӱнге јетире олордоҥ «јок» деп каруу укпадым. Акча-манадыла болзын, аргазыла болзын — јӧмӧгилеп ле јат.\nОнойдо ок бистиҥ округла Эл Курултайда депутадыс Г. Н. Пильтин база болужын јетирет. Тӧрӧл јериниҥ албатызынаҥ туура кӧрбӧй јат. Јабаган — тергеелик кӧп башкараачылардыҥ тӧрӧли ине. Эмди угы-тӧзи Кан-Јабаган болгон Э. А. Ялбаковко до кезикте баштанарга келижет. Онызы јакшы деп сананып јадым. Кижи кайда ла јӱрзе, кем де болзо, тазыл-тамыры тӧрӧлиле тудуш.\nЈабагандагы јурт јеезе аймакта, тергееде болуп турган јаан керектерде (культурада, спортто, јондык керектерде) јаантайын туружып јат. Бистиҥ балдар «балдардыҥ сады», «школ» деген ууламјыларла база кӧп јилбилӱ кӧрӱлерде јеҥӱчилдер болуп чыккан. 2020 јылда коронавирусла кожо кӧп јаан керектер ӧткӱрилбей, токтодылган болгон. Је онлайн-кӧрӱлер сӱреен кӧп болгонын темдектеер керек. Школдыҥ ижин Раиса Ӱрзеевна Каймина, балдардыҥ садыныҥ ижин Айана Николаевна Иванова једимдӱ башкарадылар.\nБӱгӱнги кӱнде эҥ ле тӧс сурактардыҥ бирӱзи ойто ло катап ол сӱрее-чӧп керегинде туруп јат. Јурттыҥ Кызыл-Таш деп адалган јеринде ле айландыра јерлер сӱрее-чӧпкӧ кӧмӱлген. Эмди бис оны бастыра ишмекчи ӧмӧликтерле кожо, јурттыҥ арткан да улузын јууп, арчыырыс. Арутап алган кийнинде сӱреени кӧптӧтпӧй, јаантайын ајаруда тударга келижер. Нениҥ учун дезе салкындарла кожо бу сӱрее-чӧп айландыра јерлерге јайылып турганы коомой.\nБаза бир јаан сурак јерлерле колбулу. Јабагандагы СПК-ны Марат Ногонов удурумга башкарып јат. Бис јурт јерде јаткан учун, јуртыстыҥ јерлерин сатпаска, јылыйтпаска чырмайар учурлу. Јери јок арткан кижи оноҥ ары канайда јӱрер? Ол ло јуртээлемдик пайлу 35 кижи јери јок артса, олордыҥ бала-барказы кийнинде кайда барар? Уй-малын канайда ӧскӱрер? Алтай улус уй-мал ӧскӱрбезе, азыранып болбос деген чындык анчада ла бӱгӱн кызу тура берген. Јерлерле садыжып турган улус бӱгӱн де бар, садылган да јерлер бар. Је бис јерлер сатпас деп чике иш ӧткӱрип, улуска јартап јадыс. Таада-јааналарыс бойыныҥ јеринде канайда иштеген, бис онойдо ло ок иштеп, тӧрӧл јеристи балдарыска артыргызып койор учурлу.\nЈошкын ийттердиҥ сурагы курч турганча. Улусты туткан да учуралдар бар. Эмди тургуза бу сурактарды ээлерине штраф салып бӱдӱредис, олорло куучын-эрмек ӧткӱредис. Оноҥ ӧскӧ арга јок. Ӧлтӱрерге јарабас.\nЈурт Советтиҥ депутаттары керегинде айдар болзо, текши сурактардаҥ туура калбай, иштенип турган деп мен Алевтина Николаевна Тугудинаны (ФАП-тыҥ јааны), Елена Юрьевна Оштушеваны, Владимир Михайлович Суминди, Людмила Альбертовна Чурупованы, Айдар Анатольевич Арбаковты адаар эдим. Ветерандардыҥ тоозынаҥ Галина Николаевна Алексееваны темдектеп ийер керек. Јаан улус ченемелдӱ ине. Ветерандар болужарга јаантайын белен. Онойдо ок аргачы Алексей Васильевич Кайгородов бар аргазыла јаантайын болужат. Јурт јеезеде ээлемдик сурактарла кожо клубтыҥ да ижи јаан учурын ойноп турган ине. Јурт СДК-ныҥ башкараачызы Любовь Петровна Куспекова куучын-эрмекке удура барар, јилбӱлери јаан ла кӧрӱм-шӱӱлтези элбек кижи. Оныҥ да учун культураныҥ ууламјызы аайынча Јабаган аймакта да, тергееде де учында артпай турганы ол.\nТекши сурактарды бӱдӱрерге болужып турган улусты адап турала, мен јурт башкартуда иштенип турган специалист-ишчилерди — Елена Юрьевна Кеденованы, Наталья Алексеевна Кабинаны, Вера Ивановна Кармандаеваны, Светлана Леонидовна Мухортованы, Айана Талбыевна Яжнаеваны, Учур Лаврентьевич Аксантаевти, кочегарлар Сергей Борбуевти ле Игорь Ютановты — темдектеер эдим. Јурттыҥ, јеезениҥ, јеезеде јаткан албатыныҥ бастыра сурактары чике бу улустыҥ ижи ажыра бӱдӱп јат. Онызы јаан учурлу.\nЈабаган-Бажы, Оро јурттарда јаткан улустыҥ сурактары база кӧп. Бу јурттар тӧс јолдоҥ эмеш туура да турган болзо, ондо иштеҥкей ле кӱӱни ачык улус јуртап јат. Бу да јурттарда «иш кайнап јат» деп айдарга јараар. Ӧткӧн јылдарда Јабаган-Бажында ла Ородо оромдорго электроот ӧткӱргенис. Јурттардыҥ клубтары база јакшы иштейт. Јаҥыс ла кӱч сурак Интернет јок болгонында. Бӱгӱн анчада ла јашӧскӱрим Интернет јогынаҥ јӱрӱп болбой јат. Кыш болзын, јай болзын: јашӧскӱрим, балдар интернет колбу «тудуп» аларга болуп, одоштой турган кырлар, сас јер јаар јаантайын барып турганы чочыду болуп калды. Анчада ла балдар јанынаҥ алза, коркымчылу айалга. Оныҥ учун јурт јеезе аймактыҥ јааныныҥ алдына бу суракты тургускан ла быјылгы јылда јыл туркунына интернет колбу тургузатан иш ӧткӱрилип калар деп иженип јадым.\n—Куучыныс чике ле Јеҥӱниҥ байрамыныҥ алдында болордо, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветерандарыныҥ эземине учурлалган иш канайда ӧдӱп турганын куучындап берзегер?\n—Бистиҥ јуртта Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветерандарына учурлалган мемориал-памятникти орныктырып јазаарына Алтай Республиканыҥ сенаторы Владимир Полетаев болушкан болгон. Эмди јурттыҥ бастыра ветерандарыныҥ ады-јолын бичиген мемориал јакшы айалгада туруп јат. Кажы ла јыл бис оны арутап, чыныктап, јаҥыртып јадыс. Ӧткӧн јылдарда гран-кыйуда јуулашкан черӱчил-ветерандар гран-кыйуда јуучыл молјузын ӧткӧн лӧ јуучыл керегин бӱдӱрип тура, ак-јарыктаҥ барган гран-кыйучылардыҥ ады-чуузын кереестеген памятник-мемориал тургузарга кӱӱнзеген. Бис јерди берип, болужысты база јетиргенис. Быјылгы јылда мындый ок кӱӱнин талайчылар чыгара айткан. Бис јӧмӧжип, памятник-монументтер кайда туратанын јӧптӧжип, јерди бергенис. Быјылгы Јеҥӱниҥ кӱнинде талайчылардыҥ кереес-памятниктерин ачатан кӧдӱриҥи ӧткӧн.\n—Карчага Петрович, Јабаган јурт спортто једимдериле сӱреен арга-кӱчтӱ јурт болгон. Бӱгӱн спорт аайынча иш канайда ӧдӱп туру?\n—Јабаган спорт аайынча бойыныҥ јеҥӱлерин улалтканча. Грек-рим кӱрешле балдарды ады-чуузы чыккан тазыктыраачы Станислав Васильевич Таин ӱредет. Самболо — јайалталу тазыктыраачы Амаду Мылтыкович Мякишев. Онойдо ок футболло, волейболло, теннисле, аттыҥ маргаандарыла ижис барып јат. Јурттыҥ спорт аайынча методисти Айтана Васильевна Селешева једимдӱ иштейт. Эмди бистиҥ алдыста јаан учурлу керек бар, ол — тергеелик Эл Ойын. Оныҥ учун спортто до, культурада да эҥ ле једимдӱ улузыс Ойындарда туружып, аймактыҥ ады-чуузын једимдӱ корыыр. Ол база јаан иш деп темдектеер эдим. Бу мындый текши керектерде, јурттыҥ ады-чуузын чыгарар учуралдарда болужып, јӧмӧжип турган улус бар болгоны јакшы деп канайда айтпас. Темдектезе, аргачылар Виктор Митрофанович ле Вадим Митрофанович Букачаковтор, Изольда Арбаева, Айдар Ильич Пильтин… Олордыҥ болужыла јурттыҥ канча кире кӧп сурагы бӱткен, аайына чыккан. Бу улуска јаҥыс ла быйан айдар керек. Айла, олор ончозы ла спортчы улус болгонын канайда темдектебес. Онойдо ок јаан јашту улуска амырайтан, спортло тазыктырынатан кыптар ачар кӱӱнис бар. Ондо јӱгӱрер дорожкалар, шатра ла шахмат ойноор јерлер, бильярдтыҥ столдоры турар учурлу. Келер ӧйдӧ бу амадубыс бӱдер деп иженип јадым.\nА. МАЙМАНОВА эрмектешкен


Администрация муниципального образования «Улаганский район» | КЫШТУЛАРДА АЙАЛГА\nГлавная » Новости » КЫШТУЛАРДА АЙАЛГА\nОл тоодо Буланду ичинде «Крест» деген јерде Чулунова Лидия Исаковнаныҥ турлузына кирип јӱрген. Лидия Исаковна мал ижинде јаштаҥ ала иштеп јӱрген кижи, Алтай Республиканыҥ иштиҥ ветераны деп нерелӱ. Эмдиги ӧйдӧ уулы Чулунов Эркин Алексеевичтиҥ крестьян хозяйствозына болужып, мал-ажын кӧрӱжип јӱрет. Кар јаан јабаганынаҥ улам быјыл мал азыраачыларга эмеш јеҥилге келижет, ийнек-ат мал јердеҥ отоп јӱрет. Лидия Исаковнаныҥ ээлеминде ийнек, кой мал тӧрӧп баштаган. Ийнектерин саап, айылчыларын курут, аарчы, каймакла кӱндӱлеп отурат. Былтыргы јылдагызындый јаан кар болбозына иженерге артат.


«Су-кадык» автопоездтиҥ баштапкы турулталары - altaicholmon\nЈаан изӱ айдыҥ 18-чи кӱнинде ӧткӱрилген јуунда Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин «Су-кадык» автопоезд деген ӱлекердиҥ Кан-Оозы ла Кӧксуу-Оозы аймактардагы баштапкы турулталарын угусты.\nЈуунда су-кадыкты корыырыныҥ министри Андрей Макин, республикан эмчиликтиҥ бӧлӱктериниҥ јаандары ла автопоездтиҥ эмчилери турушкан.\nЈонјӱрӱмдик ӱлекер удурумга башчы Олег Хорохординниҥ баштаҥкайыла ӧткӱрилет. Ол јурт јаткандарга чыҥдый эмчилик болуш јетирзин, су-кадыгын шиҥдеп, диагноз тургузып, керек дезе эмденер аайын айдып берзин деп јакылта берген. «Нерелӱ эмчилердеҥ турган тоомјылу ӧмӧлик-команда јууп алганыс. Слер сӧзигерге туруп, таҥ эртедеҥ ала орой эҥирге јетире «су-кадыгын шиҥдедип келген калганчы кижиге» јетире иштегенигер. Беш муҥ кире кижиге болуш јетирдер. Олордыҥ кӧби бир ууламјылу специалисттерге канча јылдардыҥ туркунына баштапкы катап болдылар» — деп, Олег Хорохордин темдектеди.\nЈурттарда јаткандарла 16 эмчидеҥ ле 6 медишчидеҥ турган бригада иштеген. Ол кардиолог, онколог, хирург, невролог, офтальмолог, оториноларинголог, уролог, терапевт, стоматолог, акушер-гинеколог, рентгенолог, УЗИ-шиҥдештиҥ эмчизи, балдардыҥ кардиолог-эмчизи, невролог, балдардыҥ гинекологы, педиатр. Эҥ ле кӧп улуска стоматологтыҥ, офтальмологтыҥ ла гинекологтыҥ болужы керек болды. Диагнозты тургузарында ла эмдеништиҥ аайын илелеер ончо керектӱ инструментальный, лучевой ло лабораториялык шиҥдештер јербойында ла эдилип турды. Хирург јаан эмес операциялар эдип турды. Эди-канында су-кадыкка каршулу кубулталар табылган улусты эмчилер аймактыҥ эмезе республикан эмчиликтерде јадып эмденерге уулмајылап турды, онойдо ок федерал эмчилик тӧс јерлерге операцияларга ууламјылаган чаазындар берип турды.\nУдурумга башчы бу иштиҥ учурын темдектеп, јурт јаткандардыҥ су-кадыгын шиҥдегениниҥ једимдерин угусты — ол кӧп улуска су-кадыгын орныктырарында, ооруныҥ јаан чочыдулу салтарынаҥ кыйарга болушкан. Онойдо ок јербойындагы эмчилик болуш тӧзӧӧриниҥ курч сурактары илезине чыгарылып, аайлаштырылды.\n«Су-кадык» автопоезд — ол бир ле катап ӧдӱп јаткан ӱлекер эмес. Оны јылдыҥ ла улалтарыс. Келер јылдарда оноҥ до кӧп аргаларлу болорыс, нениҥ учун дезе, јуук јылдарда республикага бу ӱлекердиҥ ижине јарамыкту, кӧчӱп јӱрер ондор тоолу јаҥы медициналык техника келер. Эл-јон бу ӱлекерди керектеп, јакшы уткыганын кӧрӧдис. Эмчилер дезе улустаҥ кӧп-кӧп быйанду сӧстӧр укканы јолду» – деп, О. Хорохордин айтты.\nЈуундажып тургандар јуун туркунына тургузылган амадулар канча кирезине бӱткенин, ишти эрчимделтерге нени эдер керегин, ведомстволор ичинде ӧмӧ-јӧмӧ ишти канайып ӧткӱрерин шӱӱштилер.\n«Автопоездтиҥ баштапкы јорыгыныҥ турултазыла слердиҥ эптӱ ижигер јурт јеезелердиҥ болужынаҥ камаандузы јарталды» — деп, Олег Хорохордин темдектеди. Ол аймактардыҥ ла јурт јеезелердиҥ јаандарын эмчилердиҥ бригадазына бастыра кӱчиле јӧмӧжип, ӧмӧ-јӧмӧ иштезин деп кычырды.\nАР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министрдиҥ ордынчызы Александра Путилова Кӧксуу-Оозы ла Кан-Оозы аймактардыҥ башкартуларына, аймактардыҥ эмчиликтериниҥ баш эмчилерине ӱлекер аайынча ӧмӧ-јӧмӧ иштегени ле болушканы учун быйанын айтты. Онызы автопоездтиҥ эмчилерин азыраарыла, јадар јерлерле јеткилдеериле, башка јурттардаҥ пациенттер экелериле, олордыҥ кезигин приемго экелериле колбулу болды.\nАвтопоездтиҥ эмчилери — онколог Александр Хряпенков, стоматолог Вероника Хабарова, кардиолог Мира Кабакова — ӧткӱрилген иштер керегинде куучындады. Олор диагноз тургузар иштерди элбедип, бригадага онойдо ок эндокринолог-эмчини алары керегинде айттылар. Республикан эмчиликтиҥ баш эмчизи Константин Чуканов ресэмчилик автопоездтиҥ эмчилери ӱзеери шиҥдешке, јадып эмденерге ле бийиктехнологиялык шиҥдешке ууламјылаган ончо пациенттерге керектӱ ајаруны эдерин бӱдӱмјиледи.\nОлег Хорохордин эмчилерге эрчимдӱ ижи учун быйанын айдып, автопоездтеги оноҥ ары ижинде де једимдӱ иштезин деп кӱӱнзеди. Бу неделеде автопоезд Кош-Агаш ла Улаган аймактарда болор.\nКош-Агаш аймакта јаан изӱ айдыҥ 22-чи кӱнинде эмчилер Јазатырдыҥ, 23-чи кӱнинде Кош-Агаштыҥ, 24-чи кӱнинде Курайдыҥ улузыныҥ су-кадыгын шиҥдеер. Улаган аймакта јаан изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинде Акташ јуртта эмчилер ончо кӱӱнзегендерди сакыыр, 26-чы кӱнинде — Улаганда, 27-чи кӱнинде — Балыкчада. Куран айдыҥ 4-и кӱнинде иштер Оҥдой ло Шабалин аймактарда улалар, куран айдыҥ 18-чи кӱнинде — Чой ло Турачак, сыгын айдыҥ бажында – Чамал ла Майма аймактарда.


Уулым керегинде сӧс - altaicholmon\nУулым керегинде сӧс\nге уул бала кожулган. Валера уулым ол Јеҥӱлӱ јылда Апшыйакту јуртта чыккан эҥ баштапкы бала. Кандый да тӱреҥи јылдар болзо, ол тушта государство чыккан балага 20 метр бӧс беретен. Калбак бичик алала, Шабалиннеҥ барып 20 метр бӧс садып экелген. Ол бӧстӧҥ бир эмеш уулыма артырала, артканын улусла ӱлешкенис. Кийим једишпес кату јылдарда, эки-јаҥыс та кижи болзо, чамча кӧктӧп кийзин деп.\nЮхтуев Токна јестем уулыма ат адаган:\n— Је, Улу Јеҥӱниҥ јылында чыккан уул бала јӱрӱмниҥ буудагын јеҥип јӱрзин, тегин кижиниҥ адыла адалбазын, герой Чкаловтыҥ ады аайынча Валера болзын. Валерий Чкаловтый недеҥ де јалтанбас эр чыдазын.\nКожо јӱрген карган ӱй кижи Аҥчы деп алтай ат адаган. Ол ат уулымныҥ байлу, јажытту ады болуп арткан.\nТоолу кӱн отурала, колхозтыҥ кире-чыга ижине баргам. Валераны нааназына таштаарыс. Оноҥ ары Калбакты колхоз Кебезен јаар агаш јыксын деп ийген. Ол јӱреле, ӧскӧ кижи таап экелген. Валя карында, Валераны јединип алала, отурган, баш тараган јуртымнаҥ кайра да кӧрбӧй јӱре бергем. Кызым кичӱ изӱ айдыҥ 11-чи кӱнинде (бичигинде та нениҥ де учун 14 июнь деп бичилген) 1948 јылда Соеновтордыҥ меге берген чадыр айылында чыккан. Оноҥ колхоз эки кып тураныҥ келтейин берген. Балдарымды ол турага чыдадып алгам. Экилези Апшыйактуныҥ ла Шабалинниҥ школын ӱренип божоткылаган. Балдарым сӧсуккур болгылаган, оныҥ учун чыдаган сайын јӱрӱмим ижемјилӱ болоры сезилген.\nВаля чыгардаҥ озо аркадаҥ будакты кӧптӧдӧ јууп белетеп алгам, јаш балала отурза, удурумга одынду болорго. Уулым ол будактарга буудаҥ буулап ийеле, наанамга одын апаратам деп, бойы ат болуп киштеп, карайлап, туйлап, тобракты буркурадып, нааназына јӱре берер. Јолдыҥ тал-ортозына једеле, кайра кӧрӧлӧ кыйгырар:\n— Эне-е-е, мен ойто келерим!\nВалера уйкуда тушта нааназы ол буудактарды ойто меге тажып экелер. Ол тушта ясля, детсад деп неме јок. Нааназы уулыныҥ јаҥы билезиниҥ балдарыла отуратан. Кире-чыга ишке барзам, экӱни азырайла, таштап ийетем. Валера ӱч јашту, Валя ӱч айлу. Уулым бала аларга арай ла јаш болгон. Аш чачып, кургадып турган јерге Валерам удабай ла кийнимнеҥ једер. Торколой јееним сураган:\n— А бу сен сыйныҥды таштап ийеле, не келгеҥ?\n— Сыйным айткан – барып ойно.\n— А бу сениҥ сыйныҥ эки-ӱч ай кайра чыгала, качан куучынданар боло берген?\n— Сыйным јаҥыс менле куучындажып јат, ӧскӧ улусла ол куучындашпай јат.\nВалера айылдаҥ чыгып барган кийнинде Ботыш карганак, улам сайын нааназыла коштой јаткан айылдаштар Валяны келип кӧргӱлеп ийетен. Олор ончозы кызымныҥ чӧрчӧк јогын, ыйлабазын кайкажатан. Кызым чын ыйлап билбес, азырап салза, уйуктаар, ойгонзо ыйлабас, кабайына јадып шулурар, бойын бойы соотодор, сӱреен бек бала болгон. Бис ончобыс оныҥ чӧрчӧкчи эмезине амтажый бергенис. Экӱни азырайла, јакыйла, таштап ийерим, келип кӧрӱп саларым. Валерадаҥ сураарым:\n— Сыйныҥ ыйлады ба, балам?\n— Јок, эне. Мен ого айткам: ыйла, ыйла, энемди, наанамды, Ботышканы кыйгырарым, а ол сӧзим укпай јат. Ойгонып алза, чилекейин буркурадар, тебинер, меге эки јудуругын кӧргӱзер.\n— Баш болзын, балам, сыйныҥ ыйлабай турганына. Су-кадыгы бек, тойо азырап салзам, уйуктап јатканы ол. Уйуктаза, ол тӱрген ӧзӧр.\n— Ол тушта, эне, бис кожо тышкары ойноорыс.\nБалдарым кылык-јаҥыла, тыш бӱдӱмиле бой-бойлорына тӱҥей: экилези јеерен чачту, ак чырайлу, јаҥыс кӧстӧриниҥ ӧҥи башка – Валераныҥ кӱреҥ, Валяныҥ јажыл, Валера билдирер-билдирбес коҥжоор тумчукту. Уулым јаштаҥ ала јалакай, килеҥкей, куучынчы, ачык-јарык, ак санаалу бала. Кижиге ыраактаҥ ла кӱлӱмзиренип, эрӱ бӱдӱмдӱ удура келип, јылу јымжак, јилбилӱ куучынданар. Јаандайла да, кылыгы ӱрелбеген, сырай токыналу, чыдамкай, турумкай, ижемјилӱ эр чыдаган. Валя токуналу, бойыныҥ алдына јӱрер кижи.\nВалера балам ӱч јажы тололо, тӧртинчи јажын баштап турала, соокко алдыртып, тыҥ оорыган. Ол бойынаҥ јаан уулдарла ойноп турала, бойлорынаҥ кичинек баланы уулдар олјолоп алган фашист эделе, јерге кӧмӧлӧ, узак туткан. Балам јанып келерде, чырайы коомой, сураарымда айткан:\n— Мен олјолотком, уулдар «адала», јерге кӧмӧлӧ туткан, ондо караҥуй ла соок болгон…\nОл ло эди изип турала, узак ӧйгӧ јаан оорыган. Оноҥ ло бери ӧкпӧзинеҥ оорыҥкай болуп арткан. Кыдыев Јажу јееним бис экӱни кӱс, кыш, јас Шабалинниҥ больницазына тартар. Ондо узак ӧйгӧ эмдегилейтен, ол тушта медицинаныҥ аргазы, эп-сӱмези бӱгӱнгизиндий болгон эмес. Ондый да болзо, уулымныҥ тынын эмчилер аргадаган. Улам сайын оорудаҥ чыкпай барарда, кижиниҥ сок јаҥыс иженип јӱрген јаан уул балазы деп кичинек ле тужында кин энези Елизавета Ивановна Казанцеваныҥ болужыла уулымды крестеткем. Ол база бир эмеш токынаткан. Је ол табылган јобол баламныҥ бастыра јӱрӱмине арткан. Кӧксууда иштеп турала оорып, городко узак ӧйгӧ эмденген. Уулым јуунак болгон, тыҥ эмденген кийнинеҥ беске кожулала, ойто кемине кирбеген. Јӱрек, тиш, бӧӧрӧк келтейинеҥ бис угысла бек улус. Јӱректеҥ оору кижи угыста јок, мен оны јакшы билерим, јӱрегинеҥ Валера оорыбаган. Ӧкпӧзиниҥ оорузы келтейинеҥ учетто турган, оноҥ јазылып калган деп, учеттоҥ чыгарып салган. Угы-тӧзистиҥ улузын алза, 80-100 јашка чыгара јӱргилеген, Адыјок јайзаҥ 112 јаш јажаган.\nОл онойып, уулымла кожо бир айга больницалап келер болзо, Валя эмбей, бажын јайкаган, чек болбогон. Сӱт јылыйбазын деп, больницада Валераны эмискем, уулым ого амтажыган, сӱди соолып та каларда, тӧрт класска чыгара улустаҥ јажытту сооротон. Больницалап јӱрзебис, Валяны нааназына таштаарым. Ойто јанып келзебис, нааназы колын јаҥыыр:\n— Кызымды азырап ла салзам, чӧрчӧк јок, бир катап ыйлабады — деп, нааназы сӱӱнип, кайкап куучынданар. Валя тогус айлуда база берген. Базып баштаарда, отура тӱшсе, индиксе, чек ыйлабас, бойы ыкчап турар. Колго алзын, кабайга салзын деп чӧрчӧктӧбӧйтӧн. Кызымныҥ ондый бек ле чӧрчӧкчи эмезине каран сӱӱнип, ары јанынаҥ болуш деп иженетем. Уулым да јыгылган кийнинеҥ ӧрӧги турган ӧрӧкӧннӧҥ чӧкӧбӧдим, иженип ле јӱрӱм. Телекейдиҥ, кижиликтиҥ, кажы ла кижиниҥ салымы ӧрӧкӧнниҥ колында, оны алкап ла, айдынып ла јӱрер керек.\nОл јылдарда колхозтыҥ ижин колло, ол эмезе аттыҥ болужыла иштеерис. Јылкы малдыҥ тоозы кӧптӧп, ӱйген, армакчы, буу једишпей барарда, колхозтыҥ јаандары кендирдеҥ армакчы каттазын, нокто, ӱйген белетезин деп јакылта берген. Кара-Јарык кобыныҥ оозында кендир ӧзӧтӧн, ого барып, кендирдиҥ терезин кӧптӧдӧ сойоло, атка ажыра салала, јортып келетсем, Валера сыр-јӱгӱрӱкле атрайып, меге удура келген:\n— Эне, эне, мен слерге кӧ-ӧп картошко кӧмӱп салгам, кожо ажанарыс, эне!\nКалов Туба ла ӱйи Коночы Валерага јапсып јӱргилеер, ого картошко кӧмгӱлеп берер, азырагылаар. Олор уулымла уружар: сен кыс деп. Валера чӱрче ле шӱӱп ийер, актанар: мен уул деп. Карганак уулымды кӧкӱдер:\n— А сен уул турбайыҥ, баатыр кижини кӧмгӧн картошколо азыраарым!\nВалера ого амтажып, барала бойы садышкан эмтир. Картошко быжарда, баланы ји дезе, чек болбос, энемди сакыйтам деп. Энеҥге катап кӧмӧрис те дезе, болбос. Онойып, кичинек уулым эҥ баштапкы катап сӱмеленип, садыжып тапкан картошкозыла азыраган.\nТаадазыла, нааназыла коштой Табакаевтердиҥ билези јуртаган, олор бир кысту, эки уулду болгон. Валера јаантайын олорго барар, олордыҥ јаан уулы Петя Валерага келер. Экӱ нак ойногылайтан. Бир катап јайгыда Петяныҥ энези аайы-бажы јок табыштанган. Уулым, олорго ойноп барган бала, тӱрген јӱгӱрип келген. Нааназыла кожо чыгып, аайын угар болзо, Валера ла Петя экӱ олордыҥ кӧндӱге ӧзӧ берген согонозыныҥ бир грядказын бӱткӱлинче јулала, кӱлӱктер, чогып салган. Уулым база билбеечи кижи болуп тууралай, тууралай базып, унчукпай барган. Нааназы керектиҥ аайын сезип ийген:\n— Балам, кел бери, талканнаҥ бука тудуп берерим!\nБала јалканчып, нааназыныҥ койнына отура тӱшкен. Петяныҥ энезиниҥ табыжы јылыйа берерде, бис экӱ Валераны мекелеп, согоно ол не керектӱ аш, качан отургызып ла јулатанын јартаганыс. Балам кичинек те болзо, эпјоксынып айткан:\n— Наана, ол ачу неме, мен оны тиштейле, ойто салып койгом, јибегем.\nВаля колго-бутка јединген, Валера да чыдап, сыйнын башкарар кемине јеткен. Экӱ јединижеле, нааназына баргылаар, ойто бойлоры јангылап ийер. Экӱ ойногылаар.\nНааназы сӱреен чыйрак, јеҥил ле ӧткӱн кижи болгон. Јайгыда балдардыҥ таадазынаҥ ат алала, јер јаҥы ла јарып турза, барып уй-јиилек, ол эмезе кызылгат тереле, Шабалин ажар. Ол јиилекти садала, чай ла болчок сахар экелер. Ол сахарды оодоло, эки билениҥ балдарына ӱлештирер, сахарды курына оройло, мениҥ балдарыма једип ле келер.\nОтурган јуртымнаҥ јӱре береримде, таадазы айткан:\n— Валера уулым 16 јашка јеткенче болужарым.\nӦрӧкӧн сӧзине турган. Ол тушта трактор, машина кӧп јок. Јылкы кабырып турган кижи атту, оныҥ учун јерге јӱрзе, одын эдер агаш јыгып тартала, экелип берер бис ӱчӱге. Кыдыев јеендерим ончозы болужатан. Балдар јашта Герман ӧлӧҥ обоолоп берер. Јажу чеден-кажаан, огородысты тудуп берген, Токо Шабалин барза, Валерага бичиктер садып экелер. Ленинниҥ калыҥ-калыҥ бичиктерин, кийнинде Валера чыдаза, ого керек болор деп экелетен, ол бичиктер керектӱ ле болгон ол ӧйлӧрдӧ. Кандый бир ӧйдӧ Ленинниҥ санаа-шӱӱлтелерине, эткен керегине, кайда да барбас, бурылгылаар. Албатыны тӱҥей, теҥ-тай болзын дегенинде коомой не бар? Балдарымды јакып ла туратам – Ленин ол чып-чын улу кижи, оноҥ бурылбагар, оны кӱјӱребегер, јамандабагар. Јеендеримниҥ ӱйлери – Кымыскай, Кырчын, Клара – база ла болушту, кӧгӱстӱ келиндер. Таадазы, нааназы, тӧрӧгӧндӧр болушкан да болзо, је балдарымды бойымныҥ эки колымныҥ кӱчиле, эп-аргамла, тапканымла азырап, кийиндирип, колго-бутка бойым ок тургускам. Балдарым чыдаган сайын оны оҥдоп, баалап, мени тооп ло меге јуук јӱргӱлейтен.\nБалдарым оогош тушта бир уй, тоолу кой туткам. Олор экӱ чыдай берерде, эки уй, куш, кас, ол эмезе суукуш тудатам, кажы бир јылда садарга болуп, чочко до тудатам. Јурт јерде јаткан балдарлу кижи малды канайып тутпас? Налог то јаан болгон, је чырмайгам ла. Ишке барзам, экилезине јакыырым:\n— Бозуларды јакшы каруулдагар, уйларды эмиспегер. Эмип салза, кышкыда сарју јок отурарыс. Картошконы неле каарып јиирис? Балдар ойынга кирип, кезикте ундып, уйларды эмизип те салатан учуралдар болгон. Кородоп, јааны аайынча Валерага кадалып, алакандап та ийетем, Валя абазыныҥ адаанын алып, меге удура болор:\n— Эне, абама тийбегер! База абамды сабалгандазаар, наанамга экӱ јӱре берерис.\nВалера чек удурлашпас, кижини кучактай алар, сыймаар, јалынар:\n— Эне, эртеннеҥ ары бис бозуларды ӧйинде чедендеерге ундыбазыс. Кӧрзӧгӧр, бӱгӱн от кӧҥжидерге такпай терип экелгенис, эртен оноҥ кӧп экелерис.\nБаламныҥ ондый кылыгын кӧрӱп, сӧзин угуп, јымжай тӱжерим. Ӧчӧжӧтӧн, тескерлейтен, ӧштӧжӧтӧн кылык Валерада јаштаҥ ала јок.\nОл тушта балдар ойногодый ойынчыктар эмдигизиндий јӱзӱн-јӱӱр ле кӧп болбогон. Валера кузницага барар, ондо иштеп турган улустаҥ керек јок темирлер сурап алала, туразыныҥ јанына ойноор. Валяга эскиниҥ ӧӧнинеҥ кукла болчоктой јазап, кӧктӧп берерим. Балам оны бир орынныҥ ӱстине апарар, экинчизине апарар, јайгыда мааланыҥ оок тажын эдегине јууп, шымыранып-шымыранып, завалинкага јуур, ойто маалага апарар. Таадазы кышкыда агаштыҥ чочогойын, малдыҥ кажыктарын јууп экелип берзе, экӱ уй-кой эдип ойногылаар. Валяга магазинниҥ ойынчыктары једишкен, а Валераныҥ јажы јаандайла, ого келишпеген.\nЈажу ла Герман јаскыда кыра ижине јӱргӱлеерде, Кара-Јарыктыҥ оозына Валераны кожо кондыра апаргылап, момонго, ӧркӧгӧ чакпы тургузарга ӱреткилеп салган, оноҥ сойорын ла агашка кере тартарын кӧргӱскилеп берген. Заготконтораныҥ заготовители ажыра беш чакпыны садып бергем. Валера бойы кобы-јикке барып, чакпыларын тургузар, момонды, ӧркӧни сойып, јалбак агашка кере тартып кургадала, оны чоттоп табыштырар. Баштапкы ла катап терелер табыштырала, бир эмеш кулур ла тараан экелген. Тапкан курсагын јӱктенип экелеле айткан:\n— Эне, ол кулурдаҥ ла тарааннаҥ таадамга ла наанамга база једиштирек, олор карган не.\nБир эмештеҥ салып берзем, сӱӱнип, оны бойы јетирер. Тӧрт классты божоткончо момондоп, оны садып, балыктап, балам бисти јаштаҥ ала азыраган. Валера бир катап нааназынаҥ јанып келеделе сураган:\n— Эне, ол наанамныҥ ла таадамныҥ чадыр айлыныҥ ары јанында какпарк па, пакпарак па деп айдып турган не кучыйактар болотон?\n— Ол куучыйактар, балам, аш јакшы бӱтсе, «батпадым, батпадым» деп кӧп катап ӱнденер, аш коомой бӱткедий јыл болзо, эки-ӱч ле катап ӱнденеле, токтоп калар.\n— Бу јылда айса, эне, аш јакшы бӱдер.\nНааназы талкан базар тушта Валера чарактаҥ сурап алала, батпадымдарды азырап барып јадым деп нааназына айдала, чаракты тӧҥгӧ себеп салар болгон. Ондый кылык-јаҥга ол бойыныҥ ла сагыжыла јӱткийтен. Апшыйактуга сыйныла кожо 1997 јылда калганчы катап јӱреле, ол ондо болгон эмтир. Валя јанып келеле, меге алаҥ-кайкап куучындаган:\n— Эне, бу абам та нениҥ де учун ол чыккан јерине барып, оны ајыктап, ол тӧҥдӧ азырап турган кучыйактардыҥ барына сӱӱнип, олорго тараан карманынаҥ алып себеп берген. Ӱкӱ отуратан агаш кургап калганына кородоп, кырлаҥды, меестерди ајыктап, тӧҥниҥ эдегинде ӧзӧтӧн карганаларды јоктоп, мени коркыдатан ӱкӱзи јылыйганына ачуурканып, чыккан-ӧскӧн јери олор јокко ээнзирегендий ого билдирген. Эне, абамныҥ ол јорыгы мен бойым да јартап болбос ајыкту ла саҥ башка кайкамчылу санаалар меге артырды.\nУулым Алтайына бурылбазын сезип, ары јанынаҥ чыккан-ӧскӧн јериле калганчы катап барып јакшылажып, онойып кереестенгени сыйнына саҥ башка ајыкту болгоны тегин учурал болбогон эмтир.\nДеремнениҥ балдары, јас, јай келзе, бозомтык эҥир, тӱн киргенче ойногылаар. Валера кичинек болордо, балдарла ойноп, айлынаҥ ырай берзе, нааназы ла мен оны ол ӱкӱле коркыдып, айлына јандырарыс. Таадазы баланы коркыдышла эмес, мекеле јандырар керек, тӱнде тӱжине кирип, бала чочыҥкай болор деп арбанар.\nУулым чыдаган. 1952 јылда школго барган. Колло тегин бӧстӧҥ сумка кӧктӧп бергем. Керектӱ бичиктерин, тетрадьтарын, арткан не-немелерди бӱткӱл садып бергем. Школго јилбиркеп барган. Јакшы ӱренген, сӧсуккур ӱренчик болгон. Ол јылдарда балдар ончозы сӧсуккур. Качылары балдарды јакшы ӱредетен – Анна Мефодьевна Куранакова ла Мария Тимофеевна Кужлекова, оныҥ учун тетрадьтарына, айылга берилген ижине киришпейтем. Бир келтейинеҥ бош то јок болгон: бозом эҥир киргенче иште, оноҥ келзе, айылда мал, балдардыҥ кийимин јунар, курсагын белетеер керек. Валера бойы ла ӱренген, Валя школго барарда, абазы болужатан.\nВалера јаскаары јай балыктаарга кармак сураган, Шабалиннеҥ алдыртып бергем. Сууларыс алдында балыкту. Барза ла, 5-6 чараан тудуп экелер, оны тузап, јымыртка кожуп, каарып јиирис. Балдар айылында малын азырап, сугарып, кабырып јӱрер болушту боло берген. Айыл ичиниҥ ижин Валя чокырайта да болзо, албаданып эдер. Меге јеҥил боло берген. Валера алты, јети класстарда ӱренип, јаскы каникулга келзе, деремнениҥ аҥчылары элик агыртып берзин деп сурагылаар. Уулым кожо барар ла, куру келбес – аҥчылар ӱлӱзин једиштиретен. Јастыҥ катузында энезин ле сыйнын онойып та азырап јӱретен. Бир катап тыҥ арыйла келген, оноҥ ло бери уулымды карамдап, бойым ийбейтем. Андреев Михаил агаштаҥ эткен јуунак колчанак тудунала экелген:\n— Шура, уулыҥ меге чанак јакыган, ал.\nАкчазын тӧлӧп береле, алып алдым. Балдарым сӱӱнгилеген. Сыйнын кийиндиреле, чанакка отургызала, бистиҥ тураныҥ јанында јабыс тӧҥди ӧрӧ тартып апарала, оноҥ ойто тӧмӧн јерге экӱ отурала јыҥылап тӱшкилеер. Школго барза, чанакты сындырар деп бербейтем, уулым бойы да албай айдатан:\n— Эне, бис школдыҥ јанында тӧҥнӧҥ мениҥ кулун терези тонымды јайала, уулдарла кожо јыҥылап јадыс.\nШколго барар јыл нааназы ого јеерен кулунныҥ терезин уужайла, тон кыптап берген. Ол тере јылбыркай, јыҥылаарга эптӱ. Валераны арбабадым, ол тоны элей берзе, бӧс јаҥы тон алып берерим деп сананала.\nКандый ла керектеген не-немени Валера јаштаҥ ала улустаҥ кемзинбей, јалтанбай сураар, ол эмезе јакыыр, сурулап бойы угар. Соня Пьянковадаҥ јаскыда огурчынныҥ ӱренин бойы ла сурап экелген, экӱ оны отургызып туратаныс. Огурчын, ӧскӧ оок-тобыр маала ажы јакшы бӱдетен.\nКелер кышта тошко јыҥылазын деп конек садып бергем, бойы тӱрген ӱренип алган. Оноҥ чана алып бергем. Сыйнын јединип алала, тошко апарып, конекло јыҥылаарга ӱреткен, Валя јыгылала, конекторды керектебей барган. Валя эҥ бийик јерге чыгып, чанала учуртарга сӱӱйтен.\nВалера оорып, ӱредӱнеҥ астыгып та калза, балдардаҥ соҥдобойтон. Ол тушта эрикпезин деп домино, шашка алып берерим. Торколой бӧлӧзи, Кымыскай эјези келип ойногылап, кӧп катап јеҥдирткилеп туратан. Бойы коштой јаткан Кергилова Сараны айбылаар. Сара бойы иштӱ, кӧп балдарлу кижи Валераныҥ кӱӱнин соотпоско, эҥир сайын келип, кожо ойноор. Экӱ тал-табышта, сыр-каткыда. Сара бойын бойы арбанар: «Кӧс јок таҥма, јолымды туйуктадып алдым» деп. Сыйнын ӱредерге албаданар, онызы арай кичинек, аайланбас. Је кийнинде ӱредип алала, кожо домино, шашка ойногылаар. Шахматла ойноорын Шабалинниҥ школына кӧчӧрдӧ, ондо ӱренген. Сыйнына бастыра јӱрӱмине кару болгон, ого бир сабар тийгиспейтен. Бойынаҥ кичинек туш балдарды тийбес, оныҥ учун јурттыҥ оок уулдары Валераны айланыжар. Балам олорды јууп алала, агашка пионерский галстукты, ак бӧсти буулагылап алала, кырдагы таштарга кызылдар ла актар, Чапай болуп ойногылаар. Тогузынчы класста ӱренип, јаскы каникулга келерде, Јака акабыс кокырлаган:\n— Је, Валера, ол Аришканы, Мишканы, Олегти, Андрейди јууйла, Чапай болуп ойноор керек.\n— Олор эмди бойлоры аайланып, ойноп ийбей – деп кӱлӱмзиренер. — Биске Валяла кожо одын томырып, јарып ла кулаштап салар керек.\nЭҥирде иштеҥ келзеҥ, уулым кӱлӱмзиренип, удура келер: «Эне, бис одынныҥ учына чыктыс, уйларды, бозуларды чедендеп салганыс, курсак белен, эмди кожо отурып ажанарыс». Тураныҥ ичин, тыштын ару эттире јуунаткылап алала, мениҥ келеримди сакыгылап отурар. Кийнинде Кӧксууда, городто эки кыпту јакшынак квартираларда јадарыста, отура тӱжӱп, ӧткӧн ӧйди сананып, Апшыйактудагы јаткан бир кып кичинек, болчок турадаҥ артык тура јок деп ӱчӱ јӧпсинижетенис.\n1950 јылдыҥ чаган айынаҥ ала мени колхозтоҥ сурап алала, Апшыйактудагы сарјусырзаводтыҥ мастерине тургускан. Авдотья Ивановна Тодошева болушчы болгон. Экӱ колхозтыҥ, туш улустаҥ јуулган сӱтти јаан сеператорго толгоорыс, јаан сбойканы экӱ јӱк арайдаҥ кыймыктадып, эбирип сарју согорыс, сарјуны флягаларга салып, јаан казанда кайнаган сууга тургузып кайылтала, Шабалинниҥ заводына аткарарыс. Отчет тургузарга, ӱредӱм ӱч класс деп болбойтом, тоолорды бичип салзам, Шабалиннеҥ технолог бойы келип тургузатан. Бисти сӱреен мактагылаар, чыҥдыйы бийик сарју аткарып турганыгар деп. Керек дезе, технический сыр эткенис. Јакшы иш учун ол тушта Грамотала кайралдайтан. Валера бичип, кычырып ӱренип аларда, Грамотаны кычырала айткан:\n— Эне, бу Грамотада Слердиҥ ӧбӧкӧгӧрди јастыра бичип салган.\nЧын, јазап ајыктап кычырзам, јастыра бичилген, ол тарыйын оны ајыктап кычырбагам. Уулым школдоҥ јанза, меге болужарга келер. Соок јердеҥ барзын деп сӱрерим, ол чек болбос, болужарга албаданар. Чек барбаза, сепаратордыҥ тарелказын салып берзем, оны јунала, марляла кургада арчыыр. Валера бир де кичинек болушканына сӱӱнип баратан. Агын тоҥмок суу заводтыҥ ичиле агып турар эттире јазалган, оныҥ учун заводтыҥ ичи соок. Сӱтти, сливканы ол сууга тургузарыс. Ол уур флягаларды Авдотья Ивановнала кожо кӧдӱрерис, кезикте јаҥыскандыра јылыдып, тоолодып, эптеерге келижетен. База кӱч ле иш болгон эки ӱй кижиге. Ол сарјусырзавод керектӱ ле улуска тузалу: јаҥы сааган сӱт бир кичинек ачыбаган, фляганыҥ јыды ӧтпӧгӧн, ол ло тарыйын ишти ээчий-теечий бӱдӱрип турганда, сарјуныҥ чыҥдыйы бийик болбой. Туш улус табыштырган сӱди учун сарју алатан. Ол ал-камык саар уйларды, заводты јоголткылап салды.\nЈай келзе, кӧп сӱт аларга, саар уйларды ӱч айдыҥ туркунына ӱч башка ӧлӧҥдӱ јерге кӧчӱрер. Озо баштап Шаптыйак-Оозына кӧчӱрер, экинчи айда Сыграрга, оноҥ Кызыл-Таш јаар чыгарыс. Бис олорло кожо кӧчӧрис. Агашты тӧзине јетире кезеле, тазылы бек тегерик јалбак агашка сепараторды ээреп бергилеер, ол агын суула коштой болотон учурлу. Ол ло кӱн ишти кӧндӱктирерис.\nУйларды бир кӱнде ӱч катап саазын деп ӱстинеҥ тӧмӧн јакылта келген. Баш ла болзын, ол ӱстинеҥ келетен јакылталарга. Ӱч катап уйларды саайтаны – база бир јаан јастыра. Эртен тура уйларды саагылайла, уй саачылар ӧлӧҥ чапкылаар, тал-тӱште ойто јанып, уй саар, оноҥ ойто ӧлӧҥ ижине баргылаар. Ӱч катап саар бажынаҥ эки иштиҥ бирӱзи де оҥду јылбас. Малды кӧк-албанла јуур, сӱт тартылган. Ол ортозында бистерге бойыска ӧлӧҥ чабып тургузатаны кайда. Шыра болгон. Ол булгалып турала, ойто эки катап саарына кӧчкӧн. Уй саачыларда, бозу азыраачыларда бир амыр јок. Келиндер, кыстар јиит тужында колхозтыҥ кандый да ижин кичееп иштегилейтен. Олор: Майманова Акуна, Сурлай, Тодылай, Белбӱре, Мария, Капшуун, Соенова Оймок, Маня, Нина, Мундусова Кӱндӱчи, Тажуур, Иркитова Эртечи, Майманова Байыҥ, Азенова Галя, Сартаева Умчы, Майманова Алтын, Кергилова Алчибай, Майманова Шура, Чаптынова Аракы. Колхоз, совхоз тужында кӧӧркийлер тыҥ иштегилеп, су-кадыгынаҥ артагылап, кӧптӧри бу јеристеҥ ыраап барган. Иштеп те јӱретенис, бойыстыҥ кемиске јыргап та јӱретенис. Клубка јуулып, концерт те кӧргӱскилейтен. «Алтын-Кӧл», «Яблоня» ла оноҥ до ӧскӧ кожоҥдорды кожоҥдоп туратаныс. Галя Азанова ла Маша Майманова экӱ кожоҥдогон «Пастушок» деп кожоҥды јакшы угатам, бойым да кожоҥдоп јӱретем, сӧстӧрин эмдиге јетире ундыбагам. Авдотья Ивановнаныҥ уулы Сергей клубта иштеп турарда, «Снежные сибирские белые поля» деп кожоҥды сӱреен јараш кожоҥдоор. Ол ӧйдиҥ кожоҥдорыныҥ сӧстӧри де јӱрӱмнеҥ алынган, кӱӱзи де јараш. Мен бойым јиит тужымда, бисти кӧкӱдип кожоҥдоор:\nРаньше было танцевали в Петербурге и в Москве,\nА теперь мы все танцуем в каждом городе, селе.\nОноҥ полька, краковяк, кадриль деп танецтерге ӱредетен. Валерага ла Валяга кӧргӱзеримде, олорго кадриль јараган. Оны канча-канча кижи эштежип танцевать эдер. Турабыстыҥ ичи тапчы да болзо, ӱренгилеп туратан. Культпередвижканыҥ улузы келип, Павел Кучияктыҥ бичигени аайынча пьеса да кӧргӱзетен. Майманов Айрууш балалайкала, икилиле ойноор, чуранала кӧп-кӧп улус ойнойтон. Мундусова Зоя ӧскӱс эмес болгон болзо, ады јарлу артисттердиҥ бирӱзи болор деп бодоп јӱретем.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» 1 июль 2010 ј.\n(Оноҥ арыгызы келер номерде)


Республиканыҥ ээлемдери кайралдарлу јанган - altaicholmon\nРеспубликаныҥ ээлемдери кайралдарлу јанган\nУкту койлордыҥ ла эчкилердиҥ Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ талалары ортодогы XIV кӧрӱниҥ уч-турулталарыла, бистиҥ таланыҥ ээлемдери бийик кӧргӱзӱлерге јеткен деп, республикан Минјуртээлем јетирет.\nБыјыл бу кӧрӱде Алтай, Бурят, Тыва, Хакас республикалардыҥ, Алтай ла Забайкальский крайлардыҥ укту мал ӧскӱрип турган 34 ээлеми турушкан, олор койлордыҥ он угын ла экчилердиҥ ӱч угын кӧргӱскен. Кӧрӱге бастыра 272 тын койлор ло эчкилер экелилген болгон. Бистиҥ таланыҥ укту мал ӧскӱрип турган «Катанда», «Амурский», «Ортолык», «Михаил» деген ээлемдери кӧрӱниҥ 14 медалиле кайралдаткан: 9 алтын, 4 мӧҥӱн, 1 кӱлер. Производственный организациялар ортодо укту эчкилер ӧскӱрер ээлемдер аайынча конкурста Кош-Агаш аймакта Алексей Табылгинов башкарып турган «Ортолык» СПК баштапкы јерге чыккан. Экинчи јерде—Оҥдой аймакта Амаду Какашев башкарып турган «Михаил» ООО. Укту койлор ӧскӱрер ээлемдер ортодо конкурста Кӧксуу-Оозы аймакта Владимир Кормелицкий башкарып турган «Катанда» АО экинчи јерде болгон.\nКӧрӱниҥ ижиниҥ уч-турулталарын кӧрӧр тушта Забайкальский крайдыҥ губернаторы Наталья Жданова, РФ-тыҥ Президентиниҥ Сибирьдеги федерал округтагы чыдулу чыгартулу кижизи Сергей Меняйло база турушкан.\nКӧрӱниҥ экспертный камызында бистиҥ таладаҥ АР-дыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ мал ӧскӱрери, малдыҥ угын јарандырары ла инновационный техникалык ӧзӱм јанынаҥ бӧлӱгиниҥ специализи Татьяна Каргачакова, јурт ээлемниҥ Горно-Алтайский НИИ-зиниҥ кой ло эчки ӧскӱрери аайынча лабораториязыныҥ јааны Николай Подкорытов турушкан. Экспертный камыс јаҥыс ла малдыҥ угын эмес, је анайда укту мал ӧскӱрип турган ээлемдердиҥ бӱткӱл ижин база шиҥдеп кӧргӧн. Кӧрӱ ӧйинде укту мал ӧскӱрериниҥ сурактарына учурлалган тегерик стол база ӧткӧн.


Аржан сууга албатыдаҥ болуш керек... - altaicholmon\nТуулу Алтай аржан-кутук сууларыла байлык. Албаты-јон туку јебрен ӧйлӧрдӧҥ бери олорго барып, эмденип, быйан сурап јат. Аржандар бистиҥ албатыга јаан байлу, аҥылу учурлу байлыктар болот. Олорло колбулу чӱм-јаҥдарды албатыбыс чеберлеп, чактаҥ чакка улалтып апарат. Аржан-кутук суулардыҥ быйаны кӧп албатыга јеткен. Бистиҥ јердеги аржандарга јаҥыс ла јербойыныҥ улузы эмес, је анайда ок ӧскӧ дӧ тергеелердеҥ кӧп улус барып јат.\nКош-Агаш аймакта Кӧкӧрӱдеги јурт јеезениҥ јааны Борис БИДИНОВЛО Бугузунныҥ аржан суузына эмденип келген улуска јарамыкту айалганы тӧзӧӧриле колбулу иш аайынча ӧткӧн эрмек-куучынла таныштырадыс.\n—Борис Иванович, элге-јонго алкышту-быйанду Бугузунныҥ аржаны керегинде јартамал эдип ийзеер?\n—Чындап та, бу аржан сууныҥ учуры сӱреен јаан. Албаты-јонго быйанду, болушту. Бӱгӱнги кӱнде ол талалык учурлу ар-бӱткендик кереес байлык болуп јат. Аржан суу Чуй-Бажынаҥ Чихачево деген кырдаҥ агып тӱжет.\nJирме гектар јердиҥ ле мында турган туралардыҥ ончо документтери Кӧкӧрӱдеги јурт јеезениҥ балансына тургузылган, онойдо ок јаантайын ла эр-јажына тузаланарына табыштырылган.\n—Бӱгӱнги кӱнде ыраак-јуук талалардыҥ аржанга амадап келген улузына токтогодый-јаткадый, эмденгедий айалга јанынаҥ кычыраачыларга угарга-билерге солун ла тузалу. Айса болзо, јуук ӧйдӧ аржандап барарга белетенип јаткан улуска јилбилӱ болор.\n—Кош-Агаш аймакта Кӧкӧрӱдеги јурт јеезениҥ јерине кирип турган аржанга эмденип келген улуска јарамыкту, эптӱ айалга бар деп айдар керек. Темдектезе, мында јадатан туралар чыныкталып, јаҥырта јазалган. 2016 јылда Россия Федерацияныҥ Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ас тоолу калыктарыныҥ экономикалык ла јонјӱрӱмдик ӧзӱмин јӧмӧӧри аайынча федерал программала 1 млн 500 муҥ салковой кирези акча-манат чыгарылган. Шак ол акчала аржан сууныҥ јаны јазалган.\n—Аржан суудагы тураларга бир ле уунда канча кижи токтоор аргалу?\n—Тургуза ӧйдӧ 7 турада 5 кижидеҥ 35 кижи конуп, эмденер аргалу. Jе келген улустыҥ тоозы одус бештеҥ кӧп тӧ болзо, алдырбас. Нениҥ учун дезе бу туралардыҥ кажызында ла 10 кижидеҥ конорго јараар.\n—Туралардыҥ ич јаны кандый, тура бойы јылу ба?\n—Туралар јылу, ичи эптӱ, јакшы. Кажы ла турада печке салылган. Улуска амыраарга эптӱ наралар бар. Кӱӱнзеген кижи кандый ла ӧйдӧ форточканы ачып, тураныҥ ичин серӱӱндедип алар аргалу. Бир сӧслӧ, келген улуска јарамыкту айалга бар деп айдарга јараар.\n—Борис Иванович, аржанныҥ бойыныҥ турган јерин сӱрее-чӧптӧҥ арутап-чектеп турган аҥылу улус бар ба?\n—Аржанныҥ турган јери аруталган. Мында ару, улусты чочыдар, санааркадар сӱрее-чӧп јок. Jурт јеезениҥ администрациязы, улузы улай ла аржан сууга барып, сӱрее-чӧпти арчып тӧгӧт. Бу сурак јурт јеезениҥ аҥылу ајарузында. Азыйдаҥ бери байлу, учурлу јерди кирге-торго, сӱрееге бастыртпас деп, улус јакшы билер ине.\nМында јаҥыдаҥ туалеттер, сӱреени тӧгӧтӧн јерлер эдилген. Байа улустыҥ эмденетен јери (душ) бери тӧмӧн тӱжӱрилген, јаҥыртылган, јазалган.\nСаҥ салатан јерлер база башка јерде. Темдектезе, бир ле уунда келген улус очередьте-эште турбай, саҥды јаҥыдаҥ јазаган 4 јерге салар аргалу.\n—Улус кандый ӧйдӧ аржанга кӧп келет?\n—Аржандап кӧп улус келет. Jе эҥ ле кӧп улус анчада ла куран-сыгын айларда келип јат. Аржанныҥ «эҥ кӱчтӱ, бышкан» ӧйи сары бӱрге келижет. Айдарда, кезик аразында ол белетелип јазалган туралар улуска једишпей де калат. Оноҥ улам улус ортодо эмеш-умаш ачыныш та боло берет.\nШак бу айалгадаҥ улам ӧдӱп јаткан 2018 јылда Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозы ажыра Кӧкӧрӱдеги јурт јеезенеҥ Бугузунныҥ аржан суузына база акча-манат чыгарылган. Ол акча «Бугузунныҥ аржан суузына эмденип, су-кадыгын кезек ӧйгӧ орныктырар амадула келген улусты јадарга јарамыкту, јылу тураларла јеткилдеери» керегинде федерал программала келген.\nКелген улуска јадатан, конотон јылу, эптӱ туралар сӱреен керекӱ. Нениҥ учун дезе бистиҥ јерде, ӧскӧ јерлерге кӧрӧ, кыш эрте тӱжет. Сыгын айдыҥ ортозынаҥ ала, ӱлӱрген айдыҥ бажында кар јаайт. Айдарда, эмденерге амадап келген улуска јылу туралар керек деп ууламјыла чыгарылган акчаныҥ кеми — 1 млн 666 муҥ 15 салковой. Ол акчаныҥ 1 млн 8 муҥ салковойы федерал ла јербойыныҥ бюджеттеринеҥ, 568 муҥ 15 салковойын дезе «Инициатива граждан —Граждандардыҥ баштаҥкайы» деген программа аайынча эл-јон бойы акчаны чогор эмезе иш-тошло, иштеген ижиле болужар-јӧмӧӧр керек. Мында акча-манатла эмезе пиломатериалла, стройматериалла болужып, ол арткан акча-манатты улус берер керек.\n—Борис Иванович, Бугузунныҥ аржан суузында тудум иштер бӱдӱрерине јарлалган аукцион-тендер јанынаҥ јартап, чокымдап берзеер?\n—Шак бу кемиле, учурыла јаан ишти бӱдӱрерге, «Кош-Агаш аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ Кӧкӧрӱдеги јурт јеезези заказчик болуп, баазы 1,8 млн салковойго турар аукцион-тендерди јарлады. Оныҥ турултазы, подрядчиктиҥ ады-јолы јаан изӱ айдыҥ 19-чы кӱнинде јарталар.\n—Подрядчик јарталган кийнинде, Бугузунда иш кӧнӱ башталар ба?\n—Jаан изӱ айдыҥ 19-чы кӱниниҥ кийнинеҥ Бугузунда 3-4 айдыҥ туркунына иш ӧдӧр. Озо ло баштап јадатан јылу туралар ла чадыр јазалар, тургузылар.\n—Албатыга быйанду аржан сууга јыл туркунына канча кире улус келип эмденет?\n—Jылдыҥ ла аржанга кичӱ изӱ айдаҥ ала кӱчӱрген айга јетире 1 муҥнаҥ ажыра улус келип эмденет. Оноҥ до кӧп келип турган деп айдарга јараар. Келген улус, ол тоодо туристтер де, акча-манат тӧлӧбӧзинеҥ јадып эмденет.\nБистиҥ аймактардаҥ, анчада ла Улаганнаҥ, Оҥдойдоҥ, Шабалиннеҥ, Чамалдаҥ, онойдо ок Новосибирский, Кемеровский областьтардаҥ, Алтай крайдаҥ, бир сӧслӧ, бастыра Россия ичинеҥ, ӧскӧ дӧ ороондордоҥ улус келип, эмденип, су-кадыгына јарамыкту болужын алат.\n—Республика ичинде јаан аржандардыҥ бирӱзи шак ла Бугузунныҥ аржаны деп, кӧп улус билер. Айдарда, аржан кандый ооруларга болушту, быйанду?\n—Мында улус анчада ла карынныҥ оозыныҥ, ич-буурдыҥ ооруларынаҥ эмденип јат. Анайда ок ӧкпӧниҥ, сарсу-саптыҥ, баштыҥ аржандары база бар. Темдектезе, таҥкы тартып, бу коомой темигӱни чачып болбой турган улус ӧкпӧниҥ аржанынаҥ амзап, таҥкылаарын да чачкан учуралдар бар. Ӧкпӧниҥ де, карынныҥ оозыныҥ да, баштыҥ да аржандары улуска алкыш-быйанду.\nАлтай улус аржан, тоҥмок сууларды эмдӱ-тусту деп, оны байлап, олордоҥ алкыш-быйан сурап, оору-јоболынаҥ айрыларга амадаганы азыйдаҥ бери јарлу ине.\n—Борис Иванович, республикада јуртап јаткан эл-јонго Кӧкӧрӱдеги јурт јеезениҥ адынаҥ баштанып, айдатан сӧзӧр бар ба?\n—Бис Кӧкӧрӱдеги јурт јеезениҥ адынаҥ аргалу-чакту, акча-манатту, эдер-тудар эл-јонго, јаан да, јаш та ӱйениҥ улузына аржандарысты јаанадып, чыҥдый, быжу эдип јазап, келген улус токтоп јадатан тураларды тударга акту кӱӱндеринеҥ јӧмӧп-болужып берзин деп баштанадыс.\nБугузунныҥ аржан суузы кажы ла алтай кижиге керектӱ, быйанду. Бис оны арутап, чек ле чебер, ару тударга кичеенедис. Керектӱ болушты албаты бир уунда туруп чыгала јетирген болзо. Аржанды јазап алары текши калыктыҥ каруулу кереги. Кийнистеҥ келип јаткан ӱйелерге артыргызатан энчи байлыгыстыҥ бирӱзи Бугузунныҥ аржан суузы деп сананадым.\n—Аржан јаар јол кандый, кӧнӱ бе? Байа јеҥил јорыкту кӧлӱкле барган улуска јол-јорыгында кечкедий суулар бар ба?\n—Аржанга баратан јолдо Шын-Бугузун деген суу агып јат. Бу Чуйдыҥ Бажыныҥ суузы. Ол сууны кечире оогош кӧлӱктердиҥ барар аргазы јок. Оныҥ учун кӱске јетире Шын-Бугузун сууны кечире кӱрди тударга база кӱјӱренерис. Кӱрди тудуп алзаас, оогош кӧлӱктер јеп-јеҥилчеҥ ӧдӧр аргалу болор. Шак мындый темдектеп алган ижисти ӧйлӱ-ӧйинде бӱдӱрерге, улуска ла эптӱ, јакшы болзын деп јаан суракла баштанып турганыс ол.\n—Кӧкӧрӱдеги јурт јеезениҥ учурлу, тузалу керегин јӧмӧп, болужып турган байа алтай ӧзӧктӱ, озочыл кӧрӱмдӱ деп айдатан улус бар ба?\n—Чын, ондый алтай эрлер бар ла. Темдектезе, республиканыҥ јурт ээлем аайынча министри Александр Манзыров алтай јерине, аржан, тоҥмок сууларына болужын јетирип тургандардыҥ бирӱзи деп айдарга јараар. Бис канча јылдардыҥ туркунына керектӱ акча-манатла болужып берзин деп, ончо министерстволорго баштанганыс. Jе ондый ла тыҥ, јаан болуш эдилбеген. Ижин јуукта баштаган А. Манзыров чокым болушты да јетирет, айткан сӧзине де турат.\nАлександр Манзыров јаҥыс та Бугузунныҥ аржан суузыла колбулу иш-керекке эмес, је онойдо ок Jуҥмалуныҥ, Улаганныҥ аржан сууларына, ӧскӧ дӧ јерлердегизине болужат. Сӧзине турар, болужып билер улустыҥ ады-јолдорын албаты билип јӱрзин. Олор ӧскӧ улуска, јииттерге јозок болзын. Бистиҥ сурактарыс, баштануларыс јолын алынар, ижисти албаты јӧмӧӧр деп иженедис.\n—Борис Иванович, куучын-эрмек учун јаан быйан. Слердиҥ јурт јеезениҥ баштаҥкайлу ижин албаты јӧмӧзин, болушсын деп кӱӱнзейдис.


Кандый ла айалгаларда кижи болуп артар керек - altaicholmon\nКандый ла айалгаларда кижи болуп артар керек\nЭртен Тӧрӧлин коручылдыҥ кӱни. Ороонысты корыган, корып турган ла келер де ӧйдӧ корыыр улустыҥ, јалтанбас адалардыҥ байрамы. Тӧрӧлистиҥ мындый коручылдарыныҥ бирӱзи тоҥжоон сӧӧктӱ Владимир ДЕДЕЕВ биске бойыныҥ черӱчил јолы керегинде куучындады.\nВ. Дедеев Росгвардияныҥ ОМОН-ыныҥ јуучылы. Ол бӱткен бӱдӱмиле, салымыла јаштаҥ ала корыычы деп айдарга јараар. Чыккан-ӧскӧн јери — Чамал аймактыҥ Чопош јурты. Адазы эрте јада каларда, энези ӱч балазын јаҥыскан чыдаткан. Владимир јаштаҥ ала спортло јилбиркеген, анчада ла чанала јыҥылаары ла волейбол јарап туратан. 9-чы класстыҥ кийнинде ол каладагы педагогический колледжте физкультураныҥ бӧлӱгинде ӱренип тура, волейболло оноҥ ары тазыктырынып, профессионал кеминде ойноп баштаган. Ӱредӱ ӧйинде келиштирип, ведомственный эмес каруулдашта иштеген.\n2003 јылда Владимирди черӱге алган. Омск калада беш айдыҥ туркунына белетештӱ ӱредӱ ӧдӱп, тискинчи-механиктиҥ специальнозы алынган кийнинде, ол черӱчил молјузын Псков калада бӱдӱрер деп шӱӱген. Ары керектӱ талдашты бистиҥ республикадаҥ јӱк Владимир ӧткӧн. Псковтыҥ бойында ол специальнозы аайынча самоходно-артиллерийский дивизионго кирген. Ӱч ай ӧткӧн кийнинде Владимир ӱч јылга јуучыл јӧптӧжӱ тургускан, оныҥ ӧйине срочный служба-молјуларын бӱдӱргени база кирген.\n2004 јылдыҥ кандык айында баштапкы јуучыл јол-јорык — Тӱндӱк Кавказ. Узуны — алты ай. Баштапкы јуу-согуш. Батальонныҥ јылыйтулары — 2 кижи, шыркалаткандары — оноҥ до кӧп…\nОндый да болзо, Владимир алаҥзу јогынаҥ экинчи јӧптӧжӱни тургузып, јуучыл молјуларын база ла Псковто ротаныҥ старшиназыныҥ јамызында бӱдӱрген. 2008 јылда ишмекчи јол-јорыгы Тӱндӱк Осетияга јуучыл ӱредӱге апарды. Ол ло јылдыҥ куран айында олорды јуучыл тревога аайынча тургузып, Тӱштӱк Осетия јаар аткарган (Грузия ла Тӱштӱк Осетия ортозында ӧӧн-бӧкӧн ӧйинде грузиндер Россияныҥ миротворческий базазына табару эткен тушта). Бу керектер Цхинвали, Гори калаларда болгон. Цхинвалиниҥ кийнинеҥ Владимирдиҥ батальонын Грузияныҥ Гори калазына аткарган.\nБистиҥ черӱчилдер гран-кыйуны кечип келерде, ӧштӱ олорды тозуга сакып алган эмтир. Тыҥ адыжу башталган. Ротаныҥ ортозында барып јаткан Владимирдиҥ кӧлӱги сындыра адылган, нӧкӧрлӧри шыркалаткан. Кызу тартыжу анчада ла колоннаныҥ бажында ла учында болгон. Владимир, ол тушта ротаныҥ командириниҥ техника аайынча ордынчызы, бойыныҥ «бронязын» (БМД-ны) колоннаныҥ бажында нӧкӧрлӧрине болушка аткарып, бойы шыркалаткан улузыла, сынык кӧлӱкти јазаарга ченежип, артып калды. Бу ӧйдӧ олорды грузиндер хаммер, лэндровер кӧлӱктердеҥ токтобой аткылап турды. Владимирдиҥ шыкаачы-операторы ол тушта ӧштӱниҥ канча кӧлӱгин оодо аткан. Октор божоп јаткан, колоннаныҥ учында ла бажында тартыжып јаткан нӧкӧрлӧри де, кем де болушка келип болбос айалгада рацияла јаандардаҥ «броняны» ӧртӧйлӧ таштап ийзин, бойлоры туура јикке тӱшсин деген јакылта берилген.\nЈе командирдиҥ техника аайынча ордынчызы айалгаларды, аргаларын бойы шӱӱп кӧрӱп, сынык БМД-ныҥ тискинине отурып, ичкери нӧкӧрлӧрине једижер деп маҥтаткан. Јолой аргазы јеткенче адыжып, ышталып јаткан кӧлӱкле олор ӧштӱниҥ окторы ӧткӱре нӧкӧрлӧрине једижеле, ӧмӧ-јӧмӧ тыҥ тартышкан. Псковтоҥ десантниктер, пехота болушка келип, Гори каланы ол тушта бистиҥ јуучылдар ала соккон.\nЈуу-согуш беш кӱнге улалган. Владимир ол тартыжуда ротазыла ӱч кӱн турушкан. Кийнинде јуучылдардыҥ эткен керектерин ылгаган-јарташкан ӧйдӧ, арбадыштар да болгон. Кайучылдардыҥ јетирӱлерин ле ончо немени шӱӱген соҥында, Владимир улузыла јакылта аайынча јикке тӱшкен болзо, кетеп јаткан ӧштӱге учурап, аттыртып салары јарталды. Владимирдиҥ эткен шӱӱлтези, ары јанынаҥ сескени чын болуп калган.\nШыкаачы-оператор, механик-тискинчи ле техника аайынча ордынчы «Орден Мужества» кайралла, арткан уулдар «За боевые заслуги» ле «За отвагу» медальдарла кайралдаткан. Батальонноҥ ӱч кижи корогон, одустаҥ ажыразы шыркалаткан. Владимир бу кызу јуу-согушта оныҥ јуучылдарынаҥ јылыйту болбогонына, чын шӱӱлте эдерге ырызы тартканына быйанду јӱрет.\nОнойып В. Дедеевтиҥ экинчи контрагы тӱгенген. Тӧрӧл Алтайына јанып, ол ведомственный эмес каруулдашта ижине барган. Је ол изӱ точкаларда болуп, эрчимдӱ јӱрӱмге темигип, салымы јуучыл јолыла тудуш болгонын база катап јарт билип алган болгон.\nОныҥ учун эки јылдаҥ ончо керектӱ ченелтелерди, шиҥжӱлерди ӧдӱп, ОМОН-го ишке кирген.\nШколдоҥ ала сӱӱген волейболды таштабай, тазыктырынып, ОМОН, «Динамо», Росгвардия ла МВД да учун башка-башка маргаандарда туружат. 2014 јылда ол ОМОН-ныҥ оперативный взводыныҥ оперативный бӧлӱгиниҥ командирине кӧстӧлгӧн. Бӱгӱн јамызыла Росгвардияныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ старший лейтенанты, оперативный взводтыҥ командириниҥ ордынчызы.\nИште ӧмӧлиги сӱрекей нак, уур-кӱчтерде јӧмӧжип, бой-бойы учун бек турар, јаанын-јажын тооп јӱрер улус. Удабас ла, тулаан айдыҥ 6-чы кӱнинде, јуучыл молјуларын бӱдӱрип, корогон најыларыныҥ эземиниҥ кӱни темдектелер (1996 јылда Грозный калада болгон јуу-согушта АР-дыҥ ОМОН-ыныҥ јуучылдары корогон). Ого учурлай тергееде тактикалык адышла јаан маргаандар ӧткӱрилер. Јуучылдар јада калган најыларыныҥ билелерине јаан ајарулу, болушту јӱрери, јеҥил эмес иштӱ эрлердиҥ эш-нӧкӧрлӧри де бой-бойыла најылажып, кӧрӱжип турганы — јакшынак ла качан да ӱзӱлбес јаҥжыгу.\nЈуучылдар јиит ӱйеле бек колбу тудуп, олорды јакшыга, турумкай болорына таскадып, ӱредӱлик башка-башка тӧзӧлмӧлӧрдӧ «Јалтанбас болорыныҥ урокторын» ӧткӱр-гилейт ле оноҥ до башка кӧп керек-јарактарда турушкылайт.\nВладимир кандый ла айалгаларда кижи болуп артары эҥ учурлу деп айдат. Бойыныҥ да балдарын ол бу ээжи аайынча таскадат. Олор эш-нӧкӧриле уул ла кыс чыдадат. Алты јашту уулы дзюдоло јилбиркеп, тазыктырынып, јаанап келзе, адазы чылап, Тӧрӧлин корыычы-јуучыл болор кӱӱндӱ.\nВ. Дедеев кожо иштеп турган нӧкӧрлӧрин ле бастыра јерлештерин байрамла уткып, олорго бек су-кадык, билелеринде ле ороондо амыр-энчӱ болзын деп кӱӱнзейт.


Пекиндеги Олимпиаданыҥ јеҥӱчилдериле туштажу - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Пекинде ӧткӧн кышкы Олимпий ойындардыҥ чанала јӱгӱрери аайынча јеҥӱчилдериле тушташкан.\nТуштажу Турачак аймакта Йогач јуртта ӧткӧн. Ондо Россияныҥ јарлу спортчылары Сергей Устюгов, Денис Спицов ло Юлия Ступак турушкан. Бу туштажуга Олимпий ойындардыҥ мӧҥӱн призеры Иван Якимушкин, Сибирьдиҥ чаначылары — Кемеровский областьтаҥ Александр Бессмертных, Алтай крайдаҥ Яна Кирпиченко ло Никита Денисов база келген.\nТуштажуда бистиҥ тергеениҥ адынаҥ байлык ченемелдӱ тазыктыраачы Юрий Гуляев турушкан, ол кӧп тоолу јарлу спортчыларды тазыктырып ӧскӱрген тазыктыраачы болуп јат. Анайда ок оныҥ ӱренчиги, чанала јӱгӱрери аайынча спортчы Арина Кусургашева туштажуда база турушты.\nСпортчылар «Мария-Ра» компанияныҥ кычыртузыла Алтын Кӧлдӧӧн амыраарга келген. Бу компания спортчылардыҥ тазыктыруларын тӧзӧӧрине, спорттыҥ эмдиги ӧйдиҥ јепсел-јазалдарын аларына, маргаандарга барарына јаантайын болужып турганын темдектеер керек.\nОлег Хорохордин спортчыларды тергеениҥ албаты-јоныныҥ адынаҥ уткуган: «Бис слер учун «оорыганыс», слердиҥ јеҥӱлеригерге ле бийик кӧргӱзӱлеригерге сӱӱнгенис. Качан јеҥӱ аларына тоолу ла секундтар јетпей калза, карыкканыс, санааркаганыс. Слер мындагы ар-бӱткен ортозында амырап та тура, эрчимдӱ тазыктырынып јадыгар. Бис јаантайын слер учун «оорыырыс», једимдеригерле, россиялык јеҥӱлерге сӱӱнерис».\nАнайда ок тергеениҥ башчызы спортчылар јаҥыс ла мындагы јараш ар-бӱткенле таныжар аргалу эмес, је анайда ок мынаҥ да ары спортто бийик једимдерге једерге, Туулу Алтайдыҥ ар-бӱткенинеҥ ийде-кӱч алар арга бар деген.\n«Јарлу спортчылардыҥ ортозында Турачак аймакта Тондошка јуртта чыккан-ӧскӧн, тургуза ӧйдӧ јакшынак једимдер кӧргӱзип турган Арина Кусургашева бар болгоны сӱӱндирет. Кышкы сезонды ол једимдӱ тӱгести: Россияныҥ юниорлор ортодо первенствозында мӧҥӱн призер болгон, Россияныҥ Сыктывкарда ӧткӧн чемпионадында јакшынак кӧргӱзӱлер кӧргӱскен, юниорлорлордыҥ Югорскто болгон албатылар ортодо марафонында јеҥӱ алган» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nРеспубликаныҥ башкараачызы спортчыларга бек\nсу-кадык, бийик кӱӱн-санаа ла јаҥы јеҥӱлер кӱӱнзеген.\n«Мария-Ра» компанияныҥ тӧзӧӧчизи ле оныҥ ээлериниҥ бирӱзи Александр Ракшинниҥ айтканыла, Россияныҥ бастыра албаты-јоны «оорыган» олимпий чемпиондорды Туулу Алтайда амырап алзын деп кычырган.\n«Бис Олимпий ойындарды текшилей кӧрӱп туратанысты ла бистиҥ спортчылар учун «оорыганысты» кӧстиҥ јажы мелтиреп, јаантайын эске аладым. Бистиҥ чемпиондорды Алтайдӧӧн кычырып, олор јаҥыс ла сибиряктарды эмес, је анайда ок бастыра россияндарды спорттогы једимдериле сӱӱндирзин, олорго јакшынак кӱӱн-санаа сыйлаар арга бис-те база бар деп санангам. Бис олорго республиканыҥ, Алтын Кӧлдиҥ бастыра јаражын кӧргӱзерге чырмайарыс» — деп, ол айтты.\nПекиндеги Олимпиаданыҥ чемпиондоры Туулу Алтайга келгени бу компания Пекинде ӧткӧн кышкы Олимпий ойындарга учурлай ӧткӱрген элбек кемдӱ «Угадай чемпиона!» деп акцияныҥ адакы финал-бӧлӱги болуп јат деп, Александр Ракшин јартаган.\n«Компания улус су-кадык ла эрчимдӱ јӱрӱм јӱрериниҥ тӧзӧлгӧ-байлыктарын тӧзӧӧрине јаан ајару эдет, балдардыҥ спортын јӧмӧйт, чанала јӱгӱрериниҥ кеми јаан марафондорын ла байрамдарын ӧткӱрет. Оныҥ да учун кышкы Олимпий ойындарды тууразында артырбаганыс. Муҥдар тоолу улус бистиҥ спортчыларды ӱнбериш ажыра јӧмӧгӧни сӱӱндирет. Олор јаҥыс ла рекордтор тургускан ла бойыныҥ јаан аргаларын кӧргӱскен эмес, олор анайда ок бистиҥ ороонныҥ тоомјызын корыган ла спорт јанынаҥ јаан аргаларын кӧргӱскен» — деп, ол темдектеген.\nАкцияныҥ ээжилериле болзо, кочкор айдыҥ 4-20 кӱндеринде саду сетьтеҥ не-немелер садып алаачылар чектерин сетьтиҥ сайтында регистрировать эдип, Пекинде ӧткӧн XXIV Олимпий ойындарда бистиҥ спортчылардаҥ кем алтын кайралдарды ойноп алары учун ӱнин берген. Бойыныҥ фаворитеттери учун ӱндерин Сибирьдиҥ тергеелериниҥ албаты-јоны јаткан 260 јердиҥ улузы берер аргалу болгон. Акцияныҥ ӧйинде 53581 чек регистрировать эдилген. Алтай Республикада Кӧксуу-Оозы ла Эликманар јурттардыҥ эки кижизи спорттыҥ сыйларын ойноп алган.


Озогызын ойгорткон, эртегизин элтерткен - altaicholmon\nБу јаан јашту ӧрӧкӧн ӧктӧм јиит ӧйинде башкараачы иштерде иштеп, Эре-Чуйыныҥ јурт ээлемине јаан камаанын јетирип, оноҥ амыралтага барып, тегин амырап отурбаганы иле кӧрӱнип јат. Нениҥ учун дезе оныҥ белетеп чыгарган бичиктери кӧп. Темдектезе, Бинолдо Уятович ӧскӧн-чыккан тӧрӧл Мукур-Таркаты колхозына учурлаган «Мукур-Таркаты кару албатым ла кабай болгон јерим» ле Ортолык јуртка учурлалган «Эре-Чуйдыҥ байлыгы ла оморкодузы» деген бичиктери ак-јарыкка чыкты. Бойыныҥ ӧйинде бу кижи Ортолыктыҥ колхозын башкарган болгон. Ол бойыныҥ кыпчак угын келетен ӱйе, бала-барка билип јӱрзин деген амадула «Чактарга улалган угым» деп бичигин база чыгарып салды.\nКажы ла чыккан бичикти, эл-јонныҥ кӧрӱм-шӱӱлтезиле болзо, кычырарга сӱреен јилбилӱ. Мукур-Таркаты, Ортолык јурттарда јаткан ла колхозтор тӧзӧлӧрине теҥ-тай турушкан улустыҥ ады-јолдорын эзедип, улусла болгон учуралдар бичилген бичимелдерди кычырып, болчок бӧрӱктӱ ле јаргак тере тонду озогы улустыҥ јуруктарын кӧргӧн кижи бу ӧрӧкӧнниҥ јаан иш бӱдӱргенин ле келетен ӱйеге сӱреен тереҥ ис артырганын баалаар болор.\nАвтордыҥ тӧртинчи бичиги Эре-Чуйдыҥ јурт ээлемине учурлалган. Бу аймактыҥ 1929-1990 јылдарда јуртээлемдик јадын-јӱрӱмин автор текшилей кӧргӱзерге чырмайган.\nОзогы куучындарды, анчада ла бойыҥныҥ ӧскӧн-чыккан јериҥ, улузыҥ керегинде угарга, кычырарга јилбилӱ, солун. Темдектезе, автор бичиктиҥ «Ар-бӱткен ле албатызы» деген бажалыгында оогош тужындагы ӧйлӧрин эске алынып, мынайда бичип јат: «Мен бала тужымда Кӧк-Ӧзӧк, Себистей деген јерлерде, Таркатыныҥ чӧлдӧринде эликке тӱҥей јеерен деп аҥ болгон. 1940-1948 јылдарда јай-кӱс ӧйлӧрдӧ ээн чӧлдӧ отойло, Кӧк-Ӧзӧктиҥ суузынаҥ 30-40 кирези јеерен суу ичер. 1940-чи јылдардыҥ учында колхозтордо автомашина, мотоцикл болоры башталган. Чӧлдӧги јеерендерди адып, тоскурып турарда, олор Эре-Чуйда јоголып калган».\nЭмдиги ӧйдӧ кеен чӧлдӧрлӱ Чуйысты кӧрӱп, мыны кычырарга кандый солун. Оноҥ ары кӧрзӧ, Эре-Чуйдыҥ ичинде кандый аҥ-куш, эм ӧлӧҥдӧр, суулар барын, бу суулар кайдаҥ агып, кайда кожылып, кандый атла адалганын чокым бичип јат. Сарлык, јылкы, тӧӧ малдыҥ кылык-јаҥын јартап салган. Jаҥы јӱрӱм башталып, колхозтор канайып тӧзӧлгӧнин, јӱрӱм јаранганын кӧргӱзет, озочыл ишчилердиҥ ады-јолдорын адайт, мал-аштыҥ тоозы јылдар сайын канайып ӧскӧнин база кӧргӱзет. 1936-1937 јылдарда эр киндиктӱлерди репрессияга айдаганыла таныжар арга база бар. 1941-1945 јылдарда јурт ээлемниҥ айалгазын, калыктыҥ јадын-јӱрӱмин, јууныҥ кийнинде јурт ээлемниҥ 1946-1953 јылдарга јетире ӧзӱмин кӧргӱзип салган.\nБажалыктарды алза: 1935-1955 јылдарда колхозтордыҥ башкараачылары, Кош-Агаш аймакты башкарган улус. Анайда ок Кош-Агаш аймакта ижин баштаган ла аймакка јаан болужын јетирген республикан кеминдеги башкараачылар. Башка-башка бӧлӱктердиҥ эрчимдӱ иштеген ишчилери. Колхозтор керегинде бажалыкта кажы ла колхозты база таҥынаҥ бажалыктап бичиген. Улустыҥ ады-јолын, кайда, кандый иш бӱдӱргенин чокым-јарт бичип, јуруктарын салган.\nJе бичикте ады-јолы адалбай да калган улус болордоҥ маат јок. Бичик чыгарары тегиндӱ иш эмес, тӱӱкилик учурлу бичикти белетеери оноҥ кӱч керек. Автордыҥ темдектегениле: «Мен орой баштап алдым. Jаш јаанаган, андый материалдарды кастыртып, бедиреп аларга, бош ӧй, су-кадык керек. Келер ӧйдиҥ јашӧскӱрими, ойгор уулдар ла кыстар, кажы ла јурттыҥ тӱӱкизин бичип салар деп иженер керек». Айдарда, чындап та, чырмайып, кажы ла јурт бойыныҥ тӱӱкизин ас та тоолу бичикле чыгарып салза, ол сӱреен јаан кереес болотоны чын.\nАвтор Кабай-Таш керегинде бала тужында јаандардаҥ укканын бичип јат. «Озо-озо чакта айылдыҥ ээзи эр кижи айлынаҥ чыгып келзе, ӧштӱлер Таркатыныҥ суузын кечип, келип јаткан эмтир. Эр кижи коркып, канайдарын, нени эдерин билбей турды. Качып ары болорго, јаҥы чыккан јаш бала бар. Ыраак барып болбозыҥ, јарт. ²штӱниҥ колына киргенче, бастыразын таш эдип кубултып ийерим деген сагыжыла, ончозын јеринеҥ кыймыктабас таш эдип салганы ол. Ол таштар, айылдыҥ орды чылап, теп-тегерик јадып јат, таштардыҥ ортозында телеҥит кабайга тӱп-тӱҥей таш бар. Анча-мынча јаан таштар—ол улустыҥ аттары болор. Бу ээлӱ, байлу таштар. Баланыҥ тӧрдиҥ бажында турган кабайы деген ташка чыгарга, ойноорго јарабас деп, бисти, балдарды, улай ла јакып тургандар»\nОзодо ончо ло неме јарабас болгон, ол нениҥ учун ондыйын јаандар јартап та бербес. Мен Кабай-Таш јанынаҥ эмдиги ӧйдӧги уккан-кӧргӧнимди бичип ийейин деп турум. Кабай-Ташка барып, алканып суранган кижи «балалу болор» деген јартамал текши калыкка јайылганын билерис. Ары-бери јӱрген туристтер, айылчылар бу таш кабайдыҥ ӱстине јӱзӱн-јӱкпӱр ойынчыктар, наадайлар, јинјилер, акча салгылап, билип-билбей, андый ла јаҥду деп бодойт. Ол кабай таштыҥ ӱстин кӧрзӧ, сӱрее-чӧп чогылган јер деп кӧрӱнер. Бис Д. Ю. Параевала экӱ иштеген ижис аайынча Айылдаш эјебисти айбылап, бу таш кабайды арчыыр ишти кӱӱк айда ӧткӱргенис. Калыктыҥ суранып, јайнап салган эдимдерин канай бойыҥ билинип арутаар, оныҥ учун билер, угар эјебисти ээчидип алдыс.\nАнча-мынча ӧй ӧткӧн соҥында, эјебис «је, эмди арутагар» деп јакарарда, арутап салдыс. Оноҥ Айылдаш эјебиске келген јетирӱлерди, сезимдерди јарлап салайын. «Бу Кабай-Таштыҥ ээзи ӱй кижи, сыным јеҥилди деп сӱӱнип туру. Озогы кеп-кийимдӱ, башпак ӧдӱктӱ, кийиминиҥ ӧҥин де, чачын тулуҥдап ӧрӱп алган, јыламаш-јинјилӱ» — деп, јартап турды. Бу эбиреде таштар байлу, учурлу эмтир. Кажы ла ташта аҥылу јымыру (энергия) бар. Ийде-кӱч берер, бут, бел оорунаҥ јаткадый таштар, ончо кижиликтиҥ, мал-аштыҥ, јӧӧжӧниҥ, бала-барканыҥ сузыныҥ, јеткил-једимдӱ јадын-јӱрӱмниҥ учурлу таштары барын куучындаган эди. Озогы соојындарды алза, чындап та ээлӱ јер болгодый.\nJе эки тилдӱ, кӧрӧр-угар улус башка-башка болуп јат. Бу бичиген куучынга бӱтпези де, бӱдери де болор. Андый да болзо, мен бу «Алтайдыҥ Чолмоны» ажыра айдып салайын. Алтайыстыҥ байлыгы ончо калыкка энчилелген, калыктыҥ эдиненетен-тузаланатан јӧӧжӧзи. Айдарда, бу Кабай-Ташка келген улус ойынчыктар, наадайлар салып суранбас, учурында ол кижиниҥ су-кадыгына коомой каршузы једер. Сӱдинеҥ ӱрӱстеп, топчы-јинјини таш кабайдыҥ тӧзине, јерге салзын, таш кабайга отурып суранарга јараар деп јартаганы аайынча, кабайдыҥ ӱсти ару јатсын деген оҥдомолды улус билгилеп јӱрзин. Оноҥ ӧскӧ, улустыҥ салган эдимдери чогыла-чогыла келзе, ол таш кабай ончо бӱркелип, кӧрӱнбей калардаҥ маат јок. Бис, тургун калык, энчилелген јӧӧжӧбисти бойыс ла кичеебезеес, ол кемге де кереги јок.\nБу бичиктеҥ кӧп тузалу јетирӱлер алар арга бар. Jуҥмалуныҥ аржаныныҥ ады-јолын јастыра јартаар да улус бар болтыр. Бу бичикте чокым, јарт эске алыныштар бичилген. Бирӱзиле таныштырып ийейин: «Озо чактарда бир аҥды аҥчы балулай аткан. Аҥ колынаҥ аксап, качып јӱре берген. Ол аҥчы база бир кӱн аҥдап келзе, суунаҥ аҥ чыгара маҥтай берген. Оны аҥчы сӱреен кайкап кӧргӧн. Аҥды кӧрзӧ, ол ло балулай аткан аҥга тӱҥей. Аҥчы сууга базып келеле, колын сугуп кӧрзӧ, тегин сууга кӧрӧ, аҥ јаткан суу јылу. Ол аҥ јаткан сууныҥ ӱсти кӧбӱктелип кайнап јаткан. Тегин кӧбӱк эмес. Суу алдынаҥ ӧрӧ табыштанып, кӱркӱреп јадар. Оны кӧргӧн аҥчы укканын-кӧргӧнин айылына келип куучындаган. Оноҥ ары јаан јаштулар, неме билеечилер эм-том болотон аржан-кутук суу табылган деп јарлаган.\nАржан-кутук суулу јердиҥ ады нениҥ учун «Jуҥмалу» деп адалган? Бу јердиҥ тайгаларында сӱреен кӧп јуҥма-текелердиҥ турлузы болгон. Оныҥ да учун јебрен чактардаҥ бери јердиҥ адап јӱрген ады Jуҥмалу.\n1956 јылда јайгыда эјем Jалкын Уятовнала экӱ, таҥ атту, Jуҥмалуныҥ аржанына келип, бир кӱн конуп, таштыҥ тӧзине јадып, амырап уйуктаганыс. Эртен тура кӱн јаҥы ла чыгып келерде, тууныҥ бажынаҥ тӱжӱп јаткан јуҥмалардыҥ кӧбизин кижи кайкаар. Jуҥмалар ӧзӧккӧ тӱжӱп, сууныҥ јанында кара тобракту јерге келип, тобрактыҥ кујурын јалап турганын кӧрӱп, олорды тоологом. Олордыҥ тоозын 328 деп тоологон эдим. 1965-1975 јылдарда аржанныҥ 400 метр јанында «разведка» тӧзӧлип, каскан таштарды јунар завод ачылган. Станция тӱни-тӱжи иштеп, јаан табыш чыгарган. Ол ӧйдӧ кӧп аҥчылар, тонокчылар јуҥманы адып, кырып ийген. Эмдиги ӧйдӧ анда јуҥма јуук јанында јок болуп калган».\nТургуза ӧйдӧ Мукур-Таркатыныҥ јииттери аржанды кичееп, кӧрӱп турганына автор јаан быйанын јетирет. Jе тууразынаҥ келип турган туристтерге аржанныҥ ады нениҥ учун «Jуҥмалу» деп адалып турганын «јун балууҥды» деп јартап турганын угуп, јаратпай, чын аайын јартап, јиит кижини бӱдӱмјилеп албаган эдим. Аржанныҥ озодоҥ улалып келген адын автор бу бичигинде, озогызын ойгорткон эске алыныжыла јартап бергени сӱреен јакшы. Кажы ла кижи бойыныҥ оҥдомолыла јартабай, эҥ ле озо бичиктерде канай бичилип турганын кычырып јартаза, јакшы эди.\nБинолдо Уятовичке тӧрӧл Мукур-Таркаты јуртымныҥ тӱӱкизинде эли-јонын озогы ӧйдӧҥ бери бичип, таныштырып, бичикке салып, чыгарып салганына јаан быйанымды айдып турум.\nБу тӱӱкини јаан акабыстаҥ ӧскӧ кем бичиир эди деген сурак кӱйбӱреп келет. Чындап та, ол ӧйлӧрди эзелтетен јаан јашту ӧрӧкӧндӧрдӧҥ бичик чыгарып бичингедий улус јогы чын. Мындый айалга јаҥыс Мукур-Таркаты јуртта эмес, је Ортолык та јуртта озогызын ойгортотон улус ас ла болбой. Балкажыла байыткан, тобрагыла тойдырган байлу Эре-Чуйыста јаткан, јурт ээлеминде иштеген казах, алтай калыкты билеринче ончозын бичип, бичик чыгарып салганына јабыс бажырып, ончо калыктыҥ адынаҥ тӧрӧл газедис ажыра јаан быйанды айдып салайын.\n«Кижиниҥ эткен јакшызы ак-айас теҥериде јеезеге—капка сугулар» деп, айлаткышта бичилет. Айдарда, ончо јакшы эткен керегеер учун Алтай-Кудайыс курчап турзын. Су-кадыгар бектеҥ бек болуп, эш-баранаарла от-очогордо јакшы отурыгар. Баркалардыҥ балдарын кӧрӱп, сӱӱнип, оморкоп, ак-јарыкта эзен-амыр јӱрӱгер.\nАлтай Республиканыҥ культуразыныҥ\nнерелӱ ишчизи, иштиҥ ветераны


Јолдордыҥ чыҥдыйы јакшы болзын... - altaicholmon\nБыјыл бистиҥ тергеениҥ јеринде «Јолдор јеткер јок ло чыҥдый болзын» деген нацӱлекер аайынча элбек кемдӱ иштер ӧткӱрилген ле ӧдӧт.\nКалганчы јетирӱлерле, Чуйдыҥ јолын јазаар иштердиҥ 90 процент кирези бӱдӱп калган. Озолондыра темдектелгениле, бистиҥ тергеениҥ ичиле ӧткӧн бу јолдыҥ 84 километр бӧлӱгин ӧдӱп јаткан јылдыҥ учына јетире ӧйдиҥ туркунына јазап салар керек. Кош-Агаш аймактыҥ јеринде бу јолдыҥ 37 километр ӱзӱгин јазаары ӧдӧт. Јолды јазаарында эмдиги ӧйдиҥ эп-сӱмези тузаланылат: соок регенерацияны тузаланганы јолдыҥ чыҥдыйын бийиктедер ле ол узак ӧйдиҥ туркунына ӱрелбей јадарын јеткилдеер. Мембранный технологияла белетелген битумоминеральный кожымакла јолдыҥ ӱстин бӱркейт.\n«Алтай» Упрдордыҥ јетирӱзиле, јолдыҥ 803-теҥ ала 808 километрге јетире ле 818-теҥ ала 838 километрге јетире ӱзӱктери јазалып калган. Эмульсионно-минеральный кожымактарды тузаланганы јолдыҥ транспортно-тузаланаачы аргаларын бийиктеткен.\nМайма аймактыҥ јеринде узуны 22 километр јолды јазаар иш учына једип бараткан. Јолдыҥ ӱсти јазалган, эмди суу агар трубалар салылат, јолдыҥ темдектери тургузылат ла јуралат. Јурттардагы тротуарлар ла јойу улус јолды кечер јерлер ээжи-некелтелерге келиштирилет. Јойу улусла јеткер-неме болбозын јеткилдеери јанынаҥ иштер Оҥдой аймактыҥ Шашыкман, Хабаровка, Кӱпчеген ле Ийин јурттарында бу айдыҥ учына јетпей јадып тӱгенип калар.\nАнайда ок Платово јурт јаар јолдо, Платово-Подгорное, Шабалин-Каспа ла Ӱзнези-Бешпелтир деген јолдордо јазашту иштер ӧткӱрилген. Јолдордыҥ нацӱлекериле колбулу иштер пландалганы аайынча ӧдӧт. Быјыл тергеелик ле јербойында учурлу јолдордыҥ 30 бӧлӱги јазалат, бу иштерди ӱлӱрген айдыҥ учында тӱгезери планда темдектелген.\nБыјыл Горно-Алтайсктыҥ оромдорыныҥ јолдорын јазаары јанынаҥ элбек кемдӱ иштер ӧткӱрилгенин ле ӧдӱп турганын аҥылап темдектеер керек. Јол јазаары аайынча иштер Советский, Б. Головинниҥ, В. Маяковскийдиҥ, Строительдердиҥ, Улагашевтиҥ ле ӧскӧ дӧ оромдордо ӧткӧн. Коммунистический проспекттиҥ јолында элбек кемдӱ иштер ӧткӱрилген ле ӧдӧт. Јолдордыҥ ӱстин кодорып, јаҥыдаҥ бӱркегени јолдордыҥ чыҥдыйын чик јок јарандырган. Јазашту иштер ол оромдордыҥ кезигинде эмдигенче ӧткӧнчӧ. Кезик оромдордо эмди кар-јаҥмырдыҥ суулары агатан лотоктор салары, јолдордыҥ кырларын чыныктаары, темдектер тургузары арткан.\nЈе каланыҥ јолдорын јазаар тушта јол јазаачылардыҥ ижинде кезикте тутак-једикпестер болуп турганын база темдектеер керек. Темдек эдип, Горно-Алтайсктагы Чорос-Гуркинниҥ оромынаҥ Најылыктыҥ туразыныҥ јаныла типография јаар барган јолды јазаар тушта болгон учуралды алалы: јол јазаачылар јол јазап турала, канализацияны туй бӧктӧп салганынаҥ улам јаҥмырдыҥ суузы јердиҥ алдында канализацияла акпай, люктардаҥ чыгара тебип, јолдыҥ ӱстиле ага берген. Ургун јааштыҥ кийнинеҥ мынаҥ улам бу јолды «чайык» эки катап алган — јойу улус јолды кечип болбой барган, аккан суу јеҥил јорыкту кӧлӱктердиҥ «порогторына» јеткен болгон.\nОл туйукталган канализацияны ойто ачарга ла арутаарга, канча бригадалар канча кӱндердиҥ туркунына иштеген болгон эди. Кавказтаҥ келген јол јазаачылардыҥ мындый «ижин» јоголторго, нениҥ де учун озо баштап Горно-Алтайсктыҥ ЖКХ-зыныҥ бригадазы канча кӱн иштеген болгон. Је оноҥ олор кезик улус арбынду акчаны алып, ижин калай бӱдӱрерде, нениҥ учун бис акча тӧлӧтпӧзинеҥ олордыҥ калай эткенин тӱзедер, јоголтор учурлу деп тал-табыш чыгарарда, мындый «сый» эткен јол јазаачыларга бойыныҥ «косягын» јоголторго келишкен. Бу мындый айалга јазашту иштер канай ӧдӱп турганын каруулу улус шиҥжӱде тутпаганынаҥ улам болгоны јарт.\nОНФ-ныҥ Горно-Алтайсктагы улузы јол јазаачылардыҥ ижинде тутак-једикпестер болуп турганын база илезине чыгарган. Мында куучын Н. Улагашевтиҥ, Советский, Октябрьский оромдордо ӧткӧн иштиҥ тутак-једикпестери керегинде ӧдӧт. Јолдорды јазаар иштер калада тӱгенип јатса, ОНФ-ныҥ активисттери јолдордыҥ чыҥдыйын база такып шиҥдеп кӧрӧр болгон.\nКаланыҥ јолдорын јазаарыла колбулу база бир айалга бар. Јартап айтса, Горно-Алтайсктыҥ оромдорындагы автотранспорт јӱрӱп турган јолдордо канализационный люктар автотранспортко чындап та «чакпылар» болот. Та нениҥ де учун андый люктарды јолго ӧйинеҥ ӧткӱре тереҥжиде саларда, ол јерлер јаан оролор болуп калат — машиналар ол оролорго калыткылайт. Мындый айалганы эмди ле Ленинский оромдогы јолдоҥ кӧрӧр арга бар. Эмеш тӱрген маҥтадып келген кезик тискинчилер кӧлӱгиле андый оролордо калытпаска, јолдыҥ ӧскӧ полосазындӧӧн кенетийин бурыгылайт. Мынайып, ӧскӧ полосала барып јаткан кӧлӱкле табарышкадый айалгалар болот… Эмезе люктарды јолдыҥ кеминеҥ чик јок бийик салгылайт — ары-бери јӱрген машиналардыҥ алды ол люктарга согулат, машиналар олорго «артылып калат». Јол јазаачылардыҥ мындый «сыйларынаҥ» улам канча кире кӧлӱктер ӱрелгенин чотко алган кижи де јок…\nКарын, быјыл јолдорды јазаар тушта люктар аайынча мындый айалгалар болбозына ајару эдип турганы јакшы. Бу јанынаҥ јол јазаачыларга јаҥыс ла быйан айдар керек.\nЈербойында тудум иштер ӧдӱп турган јаан объекттердиҥ бирӱзи Кӧксуу-Оозы аймакта Тӱҥӱр јурттыҥ јанында Кадынды кечире автотранспорт јӱрер кӱр болуп јат. Бу кӱрди тудар иштиҥ тӱӱкизи узун ла чӱмдӱ. Оны 2014 јылда тудуп баштагандар, је строительный организацияла колбулу булгактардаҥ улам тудум иштер токтогон, оны тударына федерал бюджеттеҥ чыгарылган миллиондор тоолу салковой акча јылдыҥ учында тузаланылбай арткан болгон. Ол ӧйдӧ тергеениҥ башчызы Александр Бердниковтыҥ командазы ол јетире тузаланылбаган акчаны келер јылда кӱрдиҥ тудум иштерине такып чыгарзын деп сураган. Былтыр тудум иштер токтодылган.\nТергеениҥ бӱгӱнги башчызы Олег Хорохордин бу кӱрди јетире тударына тергееге 410 миллион салковой чыгарзын деп јӧптӧжип ийген — тудум иш орныккан. Строительдер бу кӱрди быјыл ӱлӱрген айдыҥ учы кирезинде тузаланарына табыштырып ийерис дежет.\nТекши алза, јолдорды јазаары јанынаҥ ӧткӧн лӧ ӧдӱп турган иштердиҥ кеми јаан. Бӱгӱнги јол јазаачылар иште озочыл технологияларды тузаланып турус деп айдыжат. Чындап, Горно-Алтайсктыҥ јолдорында былтыр-башјыл да иштеген јол јазаачылар озочыл технологияларды тузаланып турус дешкен јок беди — јазаган јолдоры бир-эки ле јылдаҥ оодылып-сайылып калган…. Бӱгӱнги јол јазаачылардыҥ ижиниҥ чыҥдыйы кандый болгонын келер ӧйдӧ кӧргӧйис.


Тӱӱкичиниҥ ижи јаан каруулу... - altaicholmon\nӦткӧн 2017 јылда Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱ институдыныҥ ишчилери тӱӱкиле, культурала, алтай тилле колбулу билим иштер белетеп чыгарган. Ол тоодо «Туулу Алтайдагы политикалык репрессиялар» деп ӧмӧлик монография ла кӧмзӧдӧҥ табылган, 1937 јылдыҥ кызалаҥду ӧйлӧрин эзеткен документтерге тайанып тургузылган јуунты кепке базылды. Бӱгӱн бистиҥ куучын-эрмек тӱӱкилик билимдердиҥ кандидады, ол институттыҥ билим ишчизи, ӧрӧ айдылган бичиктердиҥ авторлорыныҥ ла тургузаачыларыныҥ бирӱзиле — Максим Степанович КАТАШЕВЛЕ ӧдӧт.\n— Максим Степанович, билимниҥ јолына Слер канайып келдигер?\n— Оогош тушта тӱӱкилик ле кайкамчылу учуралдар бичилген литератураны сӱрекей јилбиркеп кычыратам. Энем ле адам экӱлези јайаандык иште иштеген, филологтор, билимдердиҥ кандидаттары. Анчада ла адам билимдикте тереҥжиде иштеген. Мен оогош тужымда совет ӧйлӧрдиҥ јуучыл-патриотикалык кинолоры балдардыҥ кӱӱн-санаазын кӧдӱрип, ичкери јӱткиирине ӱреткен. Ого ӱзеери бичиктер кычырары бистиҥ айылда учурлу јерде турган. Билдирбезинеҥ јилбӱлерим кӧптӧп баштаган. Школдо ӱредип турганына ӱзеери мен кӧп тӱӱкилик бичиктерди бойым кычырып, билим-шиҥжӱлик иштерле соныркап баштагам.\nАнайып, школды божодып турган ӧйдӧ тӱӱкилик бӧлӱкте ӱренеримде алаҥзу јок болгон. 1980-чи јылдардыҥ учында ла 1990-чы јылдардыҥ бажында мен бистиҥ каланыҥ пединститудыныҥ ӱренеечизи болгом. Ол тушта јон-политикалык јӱрӱмде кубулталардыҥ кидим ӧйи, тӱӱкиге де јаан учурлу ӧй болгон. Студенттер база бойлоры ол ӧйди јилбиркеп шиҥдеп туратан. Семинарларда кӧзистиҥ алдыста болуп турган јаҥыртулар керегинде тыҥ ла тартыжулар ӧдӧтӧн. Jе удабастаҥ ла экономикада реформалардыҥ ӧйи келерде, кӧп студенттер ӱредӱниҥ кийнинде ишјал тӧлӧӧр кандый-кандый иштер бедиреп јӱрери башталган. Бу айалга ӱредӱниҥ чыҥдыйына јаан салтарын јетирген.\nАндый да болзо, тӱӱкилик бӧлӱкте билгири тереҥ ӱредӱчилер иштеген. Олор студенттерди ӱредӱге тӱҥей ле јилбиркедип, кандый да кӱч болгон болзо, ӱредӱзин божодорына болушкан. Олор — Нина Игнатьевна Шатинова, Вера Пантелеймоновна Казанцева, Николай Николаевич Модоров, Галина Александровна Елбачева ла оноҥ до ӧскӧлӧри. ²йлӧр ӧткӧн бажында, бойым билим ишке келеле, ол улус кандый кӧп билгирлерлӱ, шӱӱлтелерлӱ болгонын оҥдоп јадым. Jе студент болгон тушта оны кем де баалап, керекке албайтаны карыкчалду.\n— Бу иште Слер узак јылдарга иштеп келдигер. Баштап ла канайып ишти баштаганаар санаага кирет пе?\n— Алтаистиканыҥ институдына мен 1993 јылда иштеп келгем. Кӧп јииттер таҥынаҥ акча-манат иштеер эп-арга табып, јӱрӱмин садула колбоп туратан. Jе андый јолло барарга бойыҥда баштапкы ӧйдӧ салатан акча-манат ла ӧрӧ тартар арга-чакту таныштарлу болор керек болгон. Jе энемниҥ ле адамныҥ оогоштоҥ ала ӱреткениле, кандидаттыҥ диссертациязын кыйалта јоктоҥ корулаар учурлу болгом. Билимниҥ јолына ол јылдарда кӧп учуралдарда јурт јерлердеҥ келген улус баратан. Jайаандык кӧрӱмдӱ студенттерге алтаистиканыҥ институды бойыныҥ албатылар ортодо колбу тудуп иштеериле, јайым јайаандык ижиле јаҥы јол ачып јаткандарга јарамыкту јер боло берген.\nШак ол јылдарда институттыҥ јааны Яков Андреевич Пустогачев јаҥы ишчилер алар амаду тургускан. Тӱӱкиниҥ бӧлӱги эҥ ле ас ишчилерлӱ бӧлӱк болгон. Мен мында иштееримди јӧптӧгӧн кижи — бу бӧлӱктиҥ башкараачызы Феофан Александрович Сатлаев. Кандый ууламјыла иштеери керегинде сурак тура берерде, граждан јуу, этногенез, этнический тӱӱки келишкен болзо деп каран иженгем. Jе меге 19-чы чактыҥ учындагы ла 20-чи чактыҥ бажындагы агаш ээлем ле Туулу Алтайдыҥ агажын тузаланганыныҥ экологиялык айалгазын шиҥдеери керегинде билим тема келишкен. Баштапкыда эмеш санааркап туратам, таныш эмес темала канай иштеерим деп. Jе баштапкы алтамдар эдерге јаан болужын Феофан Александрович ле искусствовед Владимир Иванович Эдоков јетирген. Бу эки кижини мен бойымныҥ јаан најыларым деп бодойтом.\n— Максим Степанович, калганчы ӧйдӧ кандый темала иштеп туругар?\n— Калганчы он јылдаҥ кӧп ӧйдиҥ туркунына институттыҥ ишчилериниҥ шиҥжӱ темазын кажы ла ӱч јылдыҥ бажында солып турары башталган. Мынызы бистиҥ билим ишчиниҥ ижи, Россиядагы Билимдердиҥ академиязыныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ тӱӱкилик институдыныҥ билимчизиниҥ ижине кӧрӧ, бӱдӱн-јарым катапка кӧпкӧ келижет. Андый да болзо, Алтайдыҥ тӱӱкизин шиҥдеер иш институтта улалганча. Калганчы ӱч јылдыҥ туркунына мен эки ӱлекер тургузарында туруштым. «АР-дыҥ јаҥы ӧйдӧги тӱӱкизи аайынча очерктер. 1991-2010 јылдар» деп ӱлекерде экономика, билим ле туризмниҥ ӧзӱми керегинде бӧлӱктерди, кире сӧсти ле уч сӧзин бичигем.\nГ. Б. Эшматовала, Л. Н. Мукаевала кожо «1922-1953 јылдарда Туулу Алтайдагы политикалык репрессиялар» деп адалган ӧмӧлик монография белетеп, кепке базып салдыс. Кӧмзӧдӧҥ тапкан документ-чаазындарды јууйла, мындый ла атту јуунты база кепке бастыс. Jуунтыда салылган кӧп саба документтерди мынаҥ озо кемге де кӧргӱзерге јарабас, јажытту болгон. Мында да тутак јогынаҥ болбоды, ӧй келишпей турганынаҥ улам кезик документтер монографияга кирбей, артып калды. Jе биске салылып турган ишле кемјизе, бу бичиктер чыкканы јаан једим деп сананып турум. Бичиктерди ӱредӱликте тузаланарга ла тӧрӧл јериниҥ тӱӱкизиле јилбиркегендерге олорло танышсын деп јӧптӧӧр эдим.\nОго ӱзеери, мениле кожо иштеп турган билим ишчилер ӧткӧн јылда ӧмӧлӧжип, «Религиозные деноминации в Республике Алтай» деп бичик кепке басты. Тургуза ӧйдӧ институттыҥ јааны Николай Васильевич Екеевтиҥ башкартузыла «Туулу Алтайдыҥ XVIII чактагы ла XX чактыҥ ортозындагы кӧчкӱндери» деп темала иш бичилет. Иштеп баштаганымнаҥ бери јирме беш јылдыҥ туркунына эҥ једимдӱ, эҥ кӧп иштер эдилип турган деп, бу ла калганчы јылдарды темдектеер эдим. Мынаҥ озо акча-манатла јӧмӧлтӧ јанынаҥ уур-кӱчтердеҥ улам кӧп бичимелдерис кепке базылбай калатан. Эмди иштегениҥе ајару салылып, ишјалга да кожулта боло берет. Ӧткӧн јылда бойыныҥ кӱчтери болгон до болзо, је меге бу јыл кӧп једим экелген.\n— Эски, озогы ӧйдиҥ документтериле иштереерде, кандый кӱӱн-санаа болуп јат?\n— Кӧмзӧниҥ документтери — тӱӱкини шиҥдеп турган кижиниҥ эҥ баштапкы болушчылары. Оныҥ учун эски документтерле иштеери мениҥ темигип калган ижим деп айдар керек. Jе кезикте, темдектеп ийейин, репрессия-айдуныҥ ӧйлӧриниҥ чаазындарын ӧкпӧӧриш јогынаҥ кычырып та болбозыҥ. Ар-бӱткенде јӱрӱп, казынтыларла иштеп турган тӱӱкичилердеҥ кӧмзӧниҥ документтериле иштеп турган тӱӱкичи бир балыктап јӱрген кижиге тӱҥей. Оноҥ ло јилбилӱ болуп бараадар. Казынып, тӱҥдештирип, шиҥдеп турганчаҥ, неделе ӧдӧ берген турар. Анайып, кичинек те болзо чындык документ таап-јӧӧп алза, ол сӱрекей јаан једимге чотолот. Кезикте ондор тоолу бӱкте онјылдыктарга тургузылган таблица табылза, јаан балык тутканыҥа тӱҥей.\n— Тӱӱкичиниҥ ижи керегинде элбеде айдып ийзеер?\n— Мениҥ акту бойымныҥ темдектеп јӱргенимле, тӱӱкиге јаҥыдаҥ јилбӱлер тыҥып јат. Онызын газет-журналдарда, телекӧрӱлтеде тӱӱкилик темаларла кӧп иш ӧткӱрилип турганы керелейт. Jе бу СМИ-лерде бичинип турган авторлор тӱӱкини тереҥжиде шиҥдебеген улус болуп јат, айтканы, бичигени тӱӱкини јеҥил билим деп оҥдомолго экелет. Jе ол андый эмес. Кажы ла иште бойыныҥ эп-аргалары бар. Тӱӱкини шиҥдеп турган кижи ӧдӱп калган ӧйди бӱгӱнги кӱнле тӱҥдештирбезинеҥ, шиҥдеп јаткан учуралды бери ӧйдӧ болгон солынталарла колыбазынаҥ иштеер учурлу. Ол кӧп тоолу бичиктерле, мынаҥ озо кайда да илеге чыгарылбаган документтерле иштеп, уч-турултага келет. Бойыныҥ ижинде тӱӱкичи делопроизводство, статистика, нормативно-правовой акттарды ла газеттердеҥ алган бичимелдерди тузаланат. Ончо бу иштерди кӧрӱп, талдамазын-керектӱзин ылгаган болзо, тӱӱкичиниҥ ижи билим иш деп адалат.\nБойымныҥ диссертация ижим керегинде эске aлзам, билим башкараачым меге оны эки катап тӱзедӱге кайра јандырган. Мениҥ кӧрӱмимле, диссертацияда кӧмзӧдӧҥ алган материалдар, баштапкы катап тузаланылган јетирӱ-документтер толо болгон. Jе ол «баалу-чуулу» материалдарды кӧбизин астадарга келишкен. Тӱӱкичиниҥ ижи сӱрекей каруулу иш, ончо ижи чокым болор керек.\n— Слер Туулу Алтайдыҥ тӱӱкилик шиҥдештерин канайда кӧрӱп туругар?\n— Мынаҥ озо ӧйлӧрдӧ тузаланарга јарадылбаган кӧмзӧлик чаазындарла эмди иштеери јарадылганы билим ишчилерге ачылган јаан јол болуп јат. Оныла колбой бистиҥ алдыста јаҥы амадулар тургузылат. Келер ӧйдӧ, темдектезе, мындый темаларла иштеерге јараар:\n20-чи чакта Туулу Алтайдагы ээлем иштиҥ тӱӱкилик ченемели; Туулу Алтайдагы граждан јууны јаҥы документтер кожуп шиҥдеерин улалтары; Горно-Алтайск каланыҥ тӱӱкизин јууныҥ кийниндеги јылдардаҥ ала 1980-чи јылдарга јетире кӧрӧри; ас тоолу калыктарды шиҥдеери; Туулу Алтайдыҥ 20-чи чактагы политикалык тӱӱкизи ле оноҥ до кӧп ӧскӧ сурактар.\nБӱгӱнги јииттер билимге иштеп келерге тидинбезиниҥ бир шылтагы — турулталарды сакыырга кӧп иштеери ле узак ӧй керек болуп турганы. Jе бистиҥ институ јиит ишчилерле араайынаҥ јеткилделип турганы сӱӱндирет. Бистиҥ ӧмӧликте бойыныҥ ченемели, једимдери бар, бис келер ӧйгӧ ижемјилӱ кӧрӧдис.


Јарлу эмчини, јалакай эпшини эске алынып … - altaicholmon\nЈарлу эмчини, јалакай эпшини эске алынып …\nКижи бу jер-телекейдиҥ ӱстинде эки јӱрӱм jӱрет: бойыныҥ орто телекейде јӱретен јӱрӱмин, онойдо ок албаты-jонныҥ сагыжында, качан ол бу ак- jарыктаҥ ырап јӱре берзе. Бу jылдыҥ jайында меге сӱрекей кару ла jуук кижи – эjем Арбанакова Любовь Савельевна — ак-jарыктаҥ ырап, оору-jоболго jеҥдиртип, бистеҥ ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ алтайына сала берди. Бис канча jаш jажаарыс, ол бистиҥ сагыжыста кожо ло болор…\nОл 1938 jылда кочкор айда Улаган аймакта Балыкчы јуртта чыккан. Барнаулда эмчилер белетеер институтты 1961 jылда божодып, тӧрӧл Улаган аймагыныҥ тӧс эмчлигинде 1961- 1971 jылдарда баш врач болуп иштеген. Бойыныҥ ӱредӱзи аайынча хирургия, педиатрия бӧлӱктерди база башкарган. 1971-1984 jылдарда хирург, балдардыҥ республикан эмчилигиниҥ баш хирург эмчизи болуп иштеген. 1984 jылдаҥ бери хирург болуп, калганчы ла jылдарга jетире ижин улалткан. Бойыныҥ ижинде бийик категориялу хирург, «Знак Почёта» орденле (1966), «За трудовую доблесть» медальла (1970) кайралдаткан, «Заслуженный врач РСФСР» (1973) деп кӱндӱлӱ ат адаткан, Алтай Республиканыҥ врачтарыныҥ ассоциациязыныҥ СССР-дыҥ нерелӱ врачы А. М. Гоманныҥ эземине ӧткӱрилген конкурстыҥ «Хирургияда једимдери учун» деп номинацияда јеҥӱчили болгон (2012). Любовь Савельевнаныҥ фотојуругы кӧп катап Горно-Алтайсктыҥ, республиканыҥ нерелӱ ле тоомјылу улузыныҥ Кӱндӱлӱ доскозында тургузылган.\nЛюбовь Савельевна бу ла јӱрген бойыла мак та сӱӱбес, мактанарын да билбес кижи болгон. Кажы ла кижиниҥ «уурларын» ла керектерин чокумдап угар, ончо ло кижиге болужын jетирерге албаданар. Jамыркап та, чимеркеп те билбес: бала да бол, jаан да jашту кижи бол, олорло токуналу куучындажар, табылу, аjарулу угуп, айлына кычырып чайладар. Jакшы јӱрзеҥ – кожо сӱӱнер, комоой јӱрзеҥ – бир эбин табып, кыйалтазы јоктоҥ кижини jӧмӧп болужар.\nОл ижи аайынча да, бойыныҥ jилбӱлериле де кӧп jерлерле jол-jорыкта болгон. Олордо јӱрӱп, канча кирези јилбилӱ ле бойы ошкош тереҥ кӧгӱстӱ кӧп улусла најылажып, бастыра јӱрӱминде олорло колбуларын ӱспей јӱрген. Эҥ ле кайкамчылузу – бир де кижи керегинде jаман сӧс айтпайтаны. Ончо ло туштаган ла jолыккан улузы буурзак, jалакай ла jакшы ла деп куучындайтан болгон. Бир де кижиге бӱдӱмjизин jылыйтпаган, бир де кижиге мекелетпеген, кемнеҥ де кӱӱни јанып, кем де чӧкӧтпӧгӧн немедий, бу ак-jарыкта ачык ла буурзак санаалу јӱрген. Бойы да ончо ло улусты тоор ло сӱӱр, ончолорына ла бӱдер кижи болгон. Айылына бастыра республикадаҥ кӧрӱш-таныштары, тӧрӧӧндӧри, олордыҥ бала-баркалары кирер, конор, узакка да јадар болгон. Хрущевтыҥ ӧйинде тудулган јаан эмес кыптарлу квартиразыныҥ эжиги улай ла ачык турар, улустыҥ кирип-чыкканын айылдаштары база чаптыксынып та туратан болбой деп эмди сананадым.\nБалыкчыга келзе, ончо ло улуска кӱлӱмзиренип, туштаган кижиниҥ эне-адазын эске алынып, айлына кирип куучындажар. Ол калганчы јылдарда келгенде, алдында кирип, куучындажып јӱрген улузы, тӧрӧӧндӧри ак- јарыкта јок учун, олордыҥ балдарына, биске киретен. Айылдап келзе ле: «Мен кӧӧрчӧк лӧ jиирим, оноҥ курут, калтыр …» – деп каткырар. Jайгыда чертпеде (агаш айылда) jууркан jабынып уйуктаарга коркышту сӱӱр. Эҥирде уйуктаар алдында Любовь Савельевнаныҥ буттары јанына отурып, кандый кӧп куучындар укпадым деер. Кӧпти билер, билгири jайым, сагыжы ару ла элбек эjемниҥ куучындарын база укпазымды сананып ийзем, кӧзимниҥ изӱ jаштары айланып келет…\nКалганчы ӧйлӧрдӧ ол айдар болгон: «Тӱжензем, Балыкчы-Ӱсти ле Балдан кырлардыҥ ӱстиле учуп-учуп, кайып тургам. Узун ак платье кийип алтырым, Балыкчы јуртым алдымда кӧрӱнип турды»…\nКемге де ол энезин солыган, ӧскӱс арткан jеениниҥ балазын ӱредип, jаан јӱрӱмниҥ jолына чыгарарга база ла кичинек арткан болгон, jе… Меге де Любовь Савельевна сӱрекей jуук болгон. Бу ла ак-jарыктыҥ ӱстинде бӱдеримде, менде андый экинчи энемдий эjем бар болгонына сӱӱнип јӱретен болгом, а эмди эjем ӧрӧкӧнди солыыр кижи чыкпас. Бойыныҥ ачык-jарык кылыгыла ол кӧп улусты бойына тарткан, јӱрӱмин эмешке де болзо јарыткан, јеҥилткен дезем, jастыра болбос.\nЛюбовь Савельевна Леонид Васильевичле экӱ эптӱ-јӧптӱ, бой-бойына кару ла тоомjылу эш-нӧкӧрлӧр болгон. Бой-бойлорын тоожор, Леонид Васильевич иштеҥ арыган-чылаган ӱй кижизиниҥ тонын, ӧдӱгин тӱргендеп барып уштуп илер, тӱниле дежурстводоҥ арыган келзе, изӱ курсакту, jалакай сӧстӧрлӧ уткыыр. Олор экӱ эки уулчак чыдадып ӧскӱрген. Баркалары база экӱ: кызычак ла уулчак. Јаан уулыныҥ (ол jеткердеҥ божогон) ӱйине, келдине не аайлу кару. Келдиниҥ экинчи јуртыныҥ уулчактары «бабушка» деп, Савельевнага карузып јӱрер болгон.\nБастыра јӱрӱминде тыштаныш jогынаҥ, бойын бир де кичеебей иштеген эjем ӧрӧкӧн учында оору-jоболло тартыжып, 82 jажына јетпей божоды.\nАт-нерелӱ эjебистиҥ ады-jолын ундыбай эзедип, алкы бойын, jалакай ла кару кеберин, иштеген ижин jеендери улалтып, јӱрген тоомjылу јӱрӱмин тооп ло сананып, эске алынып кереестеп јӱрерис…\nБалтырган ӧскӧн ак jалаҥда\nБаскан истереер арт калган.\nБала тужыгар ӧткӧн Балыкчыда\nБороргон айлыгар тур калган.\nОнчо јӱрӱмде jакшыга jӱткиген\nОмок-седеҥ јӱрӱмеер ӱзӱлди.\nОору-jоболду улусты кичееген\nОморкогон эjебис бистеҥ ыраады.\nӰстисте тууларды эбире кайкалап,\nӰргӱлjик jерине амыр токтогоор.\nУндытпай чактарга адыгар адап,\nӰспекчин кӱйдӱрзеес, санаага киререер…\nФтојурукта: Любовь Савельевна уулы Сергейле кожо