Јуу-чактыҥ от-јалбыжына алдырткан салым - altaicholmon\nМен адабыс бу јас-јайга јетире чыдажып јӱрзин, бистеҥ ыраап барбазын деп сӱрекей тыҥ кӱӱнзегем. Мениҥ санаамла болзо, јылдыҥ мындый јап-јакшынак ӧйинде улус бу ак-јарыктаҥ јӱрбес учурлу. Јайгыда оныҥ су-кадыгы оҥдоло берер деп санангам: база ла катап ар-бӱткенге барарыс деп амадагам. Ол ар-бӱткенди сӱрекей тыҥ сӱӱген учун, ар-бӱткен оны эмдеп-томдоп ийер деп бодогом. Је адабыс јастыҥ баштапкы кӱнинде ак-јарыктаҥ јӱре берди.\nОныҥ јаш тужы кӱч болгон: ол энези јогынаҥ ӧскӧн, 14 јаштуда чек ӧскӱс арткан. Уур-кабыр ишле јаштаҥ ала танышкан: мал-аш кабырган, аҥдап туратан, оныҥ айтканыла, «тийиҥниҥ кӧзине адатан».\n1939 јылда оны Кызыл Черӱге алган. Службазын Хабаровский крайда Благовещенск калада, Китайла гран-кыйуныҥ јанында, ӧткӧн, полковой школды божодып, пехотаныҥ сержанты болгон.\n1940 јылда олордыҥ черӱчил бӧлӱгин Ыраак Кӱнчыгыштаҥ белофинндерле јуу-согуш јаар аткарган, је барып јатканча, јуу-согуш токтоп калган. Је амыр-энчӱ јадын-јӱрӱм узак болбогон. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу башталарда, адабысты јууныҥ баштапкы ла кӱндеринде фронт јаар аткарган. Олордыҥ јуучыл бӧлӱгин Благовещенсктеҥ тӧс ууламјыдӧӧн аткаргандар — Москваныҥ јанындӧӧн. Бир канча кӱннеҥ олорды Смоленск јаар аткарган. Смоленск јаар барып јадарда, олордыҥ эшелонын ӧштӱ бир канча катап бомбалаган. Адабыстыҥ эске алынганыла, бомбалаш коркышту тыҥ болгон: фашисттердиҥ бомбардировщиктериниҥ кӱӱлежи, бомбалардыҥ јарылыжы, солдаттарды ӱстинеҥ тӧмӧн аткылап турган самолеттордыҥ кулакты тундурар табыжы, шыркалу ла ӧлгӧн улус, от-јалбыш, кан, кыйгы-кышкы…\n1941 јылдыҥ јайында адамга Смоленсктиҥ јанында колдомдош јуу-согушта туружарга келишкен. Поэтесса Юлия Друнинаныҥ бичигениле:\nНиколай Ефимович Сталинград учун јуу-согуштыҥ туружаачызы. Бу јуу-согуш 2-чи телекейлик јуу-согуштыҥ эҥ канду јуу-согуштарыныҥ бирӱзи болуп јат. Јуу ӧйинде адабыс комбаттыҥ адъютанты да, стрелковый отделениениҥ ле взводтыҥ командири де, кайучыл да болгон. Баштапкы кайучыл керекке Смоленсктиҥ јанында јуу-согуш ӧйинде барып јӱрген. Оныҥ башкарган отделениезине ӧштӱниҥ баштапкы чийӱзи ӧткӧн јерде кайуны тӱнде ӧткӱрип, фашисттердиҥ пулемет-немелери кайда турганын чокымдазын, темдектеп алзын деген јакару келген. Совет јуучылдар километр кире јер ӧдӧлӧ, агаш аразында камышла јаап салган эки шалашка туштаган. Олордыҥ ичинде немецтер болгон. Ӧштӱлерди табыш јогынаҥ јоголтып ийеле, јакаруны бӱдӱрерин оноҥ ары улалткандар — немецтердиҥ пулемет-немелери кайда турганын, окоптор канайда чӧйилгенин чокымдагандар. Јакаруны бӱдӱреле, кайра барып јадарда, немецтер кайучылдарды автоматтарынаҥ аткылап баштаган. Удабай ла миналар јарылып башталган. Кайучылдар кайра јылыйтуларлу келгендер — бир јуучыл ӧлтӱрткен, бирӱзи шыркалаткан. Јакаруны бӱдӱргени учун адамга быйан јарлалган.\nЭкинчи учурал Сталинградтыҥ јанында болгон: адам кайучыл группада болуп, ӧштӱниҥ тылындӧӧн «тил» экелзин деп аткарылган — ӧштӱ керегинде јаҥы јетирӱлер керек болгон. Олор беш немецти олјолоп, штабка экелген.\nБӱгӱн бис бу учуралдар керегинде туктурылыш јогынаҥ кычырадыс. Је бис ол јуучыл керектер кандый јеткерлӱ, олор кандый уур-кӱч јакарулар болгонын качан да јетире оҥдобозыс. Ӧштӱниҥ тылына барып, беш солдатты олјолоп, олорды бойыныҥ штабына јетирери јеҥил керек пе? Онызын јаҥыс ла Афганистанда, Чечен јеринде ле ӧскӧ дӧ јерлерде јуу-согуштарда турушкандар оҥдоор.\nАдабыс фронтто ло амыр-энчӱ ӧйдӧ алган кайралдардаҥ эҥ ле тыҥ баалаганы «Сталинградты корулаганы учун» деп медаль болгон. Совет солдаттар анда кайра баспастаҥ, јӱрӱмин кысканбастаҥ јуулашкан. Оноҥ ӧскӧ арга да болбогон: јуу-согуштар кажы ла тура, кажы ла ором, тураныҥ кажы ла этаж-кыбы учун ӧткӧн. Оромдор ло туралар бир ӧйдӧ ӧштӱниҥ колына кирип, оноҥ совет јуучылдарга ойто јайымдадып, оныҥ кийнинеҥ немец фашисттердиҥ болуп, оноҥ бистиҥ јуучылдардыҥ болужыла такып јайымдадып туратан. Мындый учуралдар текшилей болгон. Тураныҥ бир этажында немецтер болзо, экинчи этажында бистиҥ јуучылдар… Совет јуучылдар чындап та анайда јуулашканын Сталинград учун јуу-согушка учурлалган кинофильмдердеҥ кӧрӧдис, олорло оморкойдыс. Је эмди ол геройлордыҥ кӧбизи ак-јарыктаҥ јӱре берген, арткан јуучылдар карыган, су-кадыгы уйадаган. Каа-јаада ветерандарыс магазинде эмезе поликлиникада очередьте турза, кезик улус олор очередьти арайладып туру деп чаптыксынат…\nМениҥ адам Сталинград, оныҥ оромдоры ла туралары учун ат-нерелӱ јуулашкандардыҥ бирӱзи. Ол немецтерди олјого алып турганын бойыныҥ кӧзиле кӧргӧн, оныҥ айтканыла болзо, оныҥ кӧргӧн немецтери ӧштӱниҥ черӱзиниҥ бийик башкарту-командованиезиниҥ каруулчыктары болгон болгодый.\nСталинград учун јуу-согуш јеҥӱлӱ тӱгенген соҥында, адам јуулашкан 40-чи дивизияны Ростов-на-Дону јаар аткарган. Јуу-согуштардыҥ бу ӧйин эске алып тура, ол бир мындый учурал керегинде куучындаган. Оныҥ башкартузына кирип турган јуучылдардыҥ тоозында Костя деп атту јиит јуучыл болгон, оныҥ фамилия-ӧбӧкӧзи адамныҥ сагыжына кирбеген. Олор јолой кыска ӧйгӧ тыштанып, Ростовко јетирӱ јойу баргандар. Ээчиде амыраштыҥ кийнинеҥ кичӱ командирлерге бойыныҥ јуучылдарыныҥ тоозын чотко алзын деп јакару келген. Адамныҥ башкарган отделениезинде бир јуучыл јок болуп калган. Бастыразы ичкери барарда, адамга ол јылыйган јуучылды тапсын, јакаруны канайда бӱдӱргени керегинде јетирӱ этсин деп јакару берилген. Адам база бир јуучылла кожо ол јылыйган солдатты бедиреп барган. Адабыс ӧлӧҥниҥ ортозынаҥ арал јаар ууланган кандый да ис бар болгонын кӧрӱп ийген (аҥчы ине!). Барып кӧрӧр болзо, Костя агаштыҥ тӧзинде уйуктап јаткан.\nЭкинчи учурал: олордыҥ јуучыл бӧлӱги једер јерге једип, Донбасстыҥ јанында токтоп, коруланарына белетенген. Костяны каруулчык эдип тургускандар. Адам постторды шиҥдеп кӧрӱп барарда, Костя-каруулчык уйуктап јаткан болуптыр. Адам оны ойгозып, арбанала, јууныҥ ӧйинде каруулчык кижи постто уйуктаза — јаан каршулу керек деп ого јартаган. Ол учун, кандый да шылу-јаргы јогынаҥ, адып та салар аргалу. Адам оны постто артызып салган, нениҥ учун дезе караулды солыыр ӧй јеткелек болгон. Командир дезе адамга бир частаҥ постторды шиҥдеп кӧрзин деп јакарган. Барып кӧрӧр болзо — Костя ойто ло уйуктап јаткан. Мыныҥ кийнинеҥ командир постторды бойы шиҥдеп кӧрӧргӧ барган. Барып кӧрӧр болзо, Костя ойто ло уйукташта. Командир оны ол ло јеринде адып саларга сананган. Костя ыйлап, оны атпазын деп јалынган. Адам оныҥ адаанын алып, оны бойымныҥ таҥынаҥ шиҥжӱ-башкартума аларым деген. Анайып Костяныҥ јӱрӱмин аргадап алган.\nУдабай ла Сталиннеҥ ичкерлеери керегинде јакару келген. Ичкерлеш 1943 јылдыҥ јайында тӱнниҥ 3 саадында башталган. Адамныҥ эске алганынаҥ: «Јуу-согушты артиллерия баштаган — 15 минут кирези аткылаган. Оноҥ «Катюшалар» адып баштаган, мыныҥ кийнинеҥ јуу-согушка бомбардировщиктер кирген. Бу ӧйдӧ бис окоптордо отурганыс. Озо баштап уур танктар, оныҥ кийнинеҥ јеҥил танктар барган, олорды ээчиде — бис». Ӧштӱниҥ коруланыжы оодо согулган. Је јеҥӱниҥ баазы сӱрекей баалу болгон — кӧп тоолу јуучылдар мында јеҥ јастанып јыгылган. Бу јуу-согушта адам уур шыркалаткан.\nОл полевой госпитальда болордо, та кем де кыйгырып турган: «Нӧкӧр командир! Нӧкӧр командир!». Кӧрӧр болзо — Костя. Олор анайып сакыбаган јанынаҥ тушташкан. Костя бу туштажуга тыҥ сӱӱнип, адам оныҥ јӱрӱмин аргадаганы учун быйанын айткан. Костя ол тушта јеҥил шыркалу болгон, бир канча ӧйдӧҥ ол фронт јаар јӱре берген. Бу олордыҥ калганчы туштажузы болгон…\nАдамды Кисловодсктогы госпитальдӧӧн апарган. Ол анда алты ай эмденген. Эмдеништиҥ кийнинеҥ оны комиссовать эделе, јандырып ийген. Адамга јуу-согуш 1944 јылдыҥ кыжында анайып тӱгенген.\nМен бистиҥ адабыстыҥ фронттогы јӱрӱминеҥ бир ле канча учуралдар керегинде бичидим. Текшилей алза, олордыҥ тоозы кӧп эмей!\nОны госпитальдаҥ кышкыда јайгы кийимдӱ чыгарып ийгендер. Кисловодск тӱштӱк кала учун, байла, госпитальда кышкы кийим болбогон болор бо? Јолой ол канайып чарчап калбаганы кайкамчылу… Бийсктеҥ Кан-Оозындагы айылына јетире тусту сумалдар апарып јаткан кош тартар кӧлӱктиҥ кузовына чыгып јеткен. Је ол ченелтени, салым берген ченелтени, једимдӱ ӧдӱп чыккан.\nЈанып келеле, ол ОСОАХИМ-ниҥ инструкторы, колхозтыҥ бригадири, Кан-Оозындагы сельпоныҥ заготовители болгон. 1947 јылдыҥ кочкор айынаҥ ала 1974 јылга јетире Кан-Оозы аймактыҥ акча-манат аайынча бӧлӱгинде каландар јанынаҥ агент болуп иштеген. Ойрот-Турада курстарда ӱренген. РСФСР-дыҥ акча-манат аайынча министриниҥ 1951 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 4-чи кӱниндеги «Алтай крайдыҥ финоргандарыныҥ кичӱ составыныҥ улузына таҥынаҥ званиелер берери керегинде» 1025 таҥмалу јакарузыла адабыска «Финансовый службаныҥ III рангту кичӱ советниги» деп таҥынаҥ звание адалган. Оныҥ полевой сумказында казнаныҥ акчазы јаантайын кӧп болотон, је ӧскӧ акчаны бойыныҥ керектерине качан да тузаланбаган. 27 јылга улалган службаныҥ ӧйинде государственный акча јетпей калган эмезе уурдаган-јылыйткан бир де учурал болбогон.\nАдабыстыҥ ӧйиниҥ улузына кӧп уур-кӱчтерлӱ јылдар келишкен. Је ол качан да салымына комыдабаган. Ол таҥынаҥ бойы јакшы јӱрӱм јӱргем деп айдып туратан. Келер ӧйгӧ ижемјилӱ болгоны, јӱрӱмди ле ар-бӱткенди, бойыныҥ Алтайын сӱӱгени узун ла јилбилӱ јӱрӱм јӱрер арга берген.\nБистиҥ јаш тужыс уур-кӱчтер јок, ырысту болгоны учун адабыска быйанду јӱредис. Ол јакшы ада, таада, карган таада болгон. Улус ол канча јашту болгонын угала, бу ӧлӱмдик јок кижи деп айдыжатан. Је ол бистиҥ адабыс болгон! Ол канча да јашту болзо, 200 те болзо, ол бистиҥ ортобыста болзын деп јаантайын амадап туратаныс. Оныҥ айылына кирип, чай ичип, куучындажып јӱрерге. Је эмди мынайып качан да болбос! Бис ого јаантайын быйанду јӱрерис ле сӱӱген јӱрегисле ундыбазыс!\nБойыгардыҥ ада-энелеригерге канча да јаш болзо, олорды кичееп јӱрӱгер. Кижиниҥ кӧгӱс-санаазы эмес, а эди-каны карыйт. Олорго быйан айдып, кандый да кӧп иштӱ-тошту болзогор, ајару эдип, кичееп јӱрӱгер. Соҥында олорго ајару этпегем, кичееп јӱрбегем деп санааркап јӱрбеске…\nО. ОВСЯНИКОВА (Янышкина)


Школдыҥ тудулып јаткан туразында болгон - altaicholmon\nШколдыҥ тудулып јаткан туразында болгон\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ ӱредӱ, культура, спорт, јашӧскӱримниҥ политиказы, јондык биригӱлер ле СМИ аайынча комитеди «Алтай Республикада текшиӱредӱлик организацияларда сменаларла ӱренерин јоголторы аайынча иштердиҥ аайы керегинде» деген темалу выездной јуун ӧткӱрген. Jуунныҥ ижинде АР-дыҥ ла Горно-Алтайсктыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ депутаттары, ӱредӱ ле билим аайынча республикан министерствоныҥ ла каланыҥ администрациязыныҥ чыгартулу улузы турушкан.\nJуунныҥ туружаачылары озо ло баштап Заимка микрорайондо тудулып јаткан ӱредӱлик объектте болгон. Каланыҥ администрациязыныҥ јааныныҥ ордынчызы Станислав Тюхтенев школдыҥ тудулып јаткан туразыла колбулу иш аайынча јетирӱ эткен. «2016 јылдыҥ кӱӱк айында 275 бала ӱренер школдыҥ туразын тудары јанынаҥ инвестиционный јӧптӧжӱ тургузылган. Забайкальский крайдыҥ типовой ӱлекери алылган болгон, је мында бир канча уур-кӱчтер бар болгоны јарталган — деп, С. Тюхтенев айткан. —2016 јылдыҥ јаҥар айында ӱзеери јӧптӧжӱ тургузылган, подрядчикке АИЖКХ алылган. Строительный иштерди Новоалтайсктыҥ строительный фирмазы ӧткӱрет. Тудум ишле колбулу планеркалар неделе сайын ӧдӧт, бастыра сурактар ол јуундарда шӱӱжилип кӧрӱлет, «јолдыҥ картазы» јӧптӧлгӧн. Jаҥы объектти быјыл ӱлӱрген айда тузаланарына табыштырары темдектелген, јаҥы јылда школ иштеп баштаар учурлу».\nШӱӱлтелер айдыжар тушта АР-дыҥ депутады Светлана Кудрявцева јаҥы учреждениеде кадет школ тӧзӧӧри керегинде шӱӱлте эткен. Оныҥ айтканыла, Горно-Алтайсктыҥ 4-чи таҥмалу кадет школында балдар ӱренерине бош јер јок. Республикан парламенттиҥ депутады Сергей Ефимов оныҥ айтканын јӧмӧп, јаҥы школдо кадеттердиҥ оогош класстары, 4-чи таҥмалу школдо кадеттердиҥ јаан класстары ӱренер арганы не кӧрбӧс деген шӱӱлте эткен.\nЗаимка микрорайондо алты муҥнаҥ кӧп албаты-јон јадат, олордыҥ бир муҥ кирези — ӱренчиктер. Jаҥы тудулып јаткан школ балдардыҥ ӱредӱзиле колбулу сурактыҥ аайы-бажына чыгар арга берер. Бу микрорайондо бир де школ јок, эҥ ле јуугында школго јетире 8 километр.\nОноҥ јуунныҥ туружаачылары 9-чы таҥмалу «Гармония» гимназияда болгон. Каланыҥ ӱредӱлик аайынча башкартузыныҥ јааны Наталья Анисимова бу учреждениеде јазашту иштер керегинде јетирӱ эткен. Президенттиҥ резервный фондынаҥ гимназияныҥ туразын јазаарына 22,138 миллион салковой акча чыгарылган, республиканыҥ бюджединеҥ — 5 миллион, муниципал бюджеттеҥ — 4,3 миллион салковой акча.\nГимназия бу турага 2000 јылда кӧчкӧн, мынаҥ озо бу турада «Турист» кончылык болгон. Jазашту иштер ӧйинде тураныҥ фасады јылулалган, эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келижип турган материал тузаланылган. Кӧзнӧктӧр, эжиктер, пол, сантехнический јазалдар, сууӧткӱш, канализация, јарыткыштар солулган. Анайда ок јаҥы јазалдар, мебель ле интерактивный досколор садып алылган. Школ эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келижер, јарык ла јараш болуп калган. Тургуза ӧйдӧ мында 920 ӱренчик ӱренет, олордыҥ 25 проценти параллельно-башка ӱредӱниҥ ээжизи аайынча ӱренип јат деп, Наталья Анисимова айткан.\nКаланыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ депутады Игорь Яимов текшиӱредӱлик организацияларда сменаларла ӱренерин јоголторы аайынча куучындап, бистиҥ ороондо ӱредӱлик заведение ле садуныҥ комплекси бир турада иштеп турган бир де тергее јок болбой деп темдектеген. Садуныҥ «Турист» деген тӧс јеринде 8 ээниҥ магазиндери иштейт, арендаторлордыҥ тоозы 40-нӧҥ ажыра. Садуныҥ «Аникс» деген сетинде пекарня иштейт, мында алкогольний продукция садылат, онызы, чындап та, ээжи-некелтелерге јарабас неме. Текши кеми 4 муҥ квадратный метрдеҥ кӧп јерди садып алар арга бар болгодый, ол тушта ӱредӱлик заведениеге јетпей турган јерле колбулу суракты аайлаштырып ийгедий арга болор. Бир ӱренчикке келижип турган ӱредӱлик јердиҥ баазы јарымызына астай берер эди деп, депутат айткан.\n9-чы таҥмалу гимназияныҥ ӱредӱчилери балдардыҥ школдогы площадказын тӧзӧӧрине болуш этсин деген кӱӱнземелин айдышкан.\nJуунныҥ туружаачылары болгон ӱчинчи объект — ГАГУ-ныҥ аграрный колледжи. Ороонныҥ Президенти школдордо эки сменала ӱренерин јоголторы аайынча эткен јакылтазын бӱдӱрерге, бу колледжтиҥ тӧртинчи кадында 9-чы таҥмалу гимназияныҥ јаан класстарыныҥ ӱренчиктери ӱренет. Jуунныҥ адакы бӧлӱги информатиканыҥ кыбында ӧткӧн.\nАР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министриниҥ ордынчызы Ольга Муклаева ӱредӱлик учреждениелердиҥ јуук ӧйдӧ тудулатан объекттери јанынаҥ јетирӱ эткен. Келер эки јылдыҥ туркунына 6 объект тудары темдектелген, олордыҥ бирӱзи Заимка микрорайондо тудулып јат. «Школа-2025» дирекция» деген федерал бюджетный государственный учреждение РФ-тыҥ субъекттеринде ӱренер јаҥы јерлер тӧзӧӧрин онлайн-ээжиле шиҥжӱде тудат. 2019-2020 јылдарда Кӧксуу-Оозында 670 јерлӱ школ тудары темдектелген. Объект тузаланарына табыштырылган ла кийнинде Горно-Алтайскта 7-чи таҥмалу школдыҥ 910 јерлӱ туразын тудары башталар. 2020 јылда Алгаирде 550 јерлӱ школ, Кош-Агашта база 550 јерлӱ школ тудары планга кийдирилип калган. Оноҥ Оҥдойдо школдыҥ туразын тудары ӧдӧр.\nАР-дыҥ депутады Аскар Тулебаев О. Муклаевадаҥ сенаторлор ло Госдуманыҥ депутаттары 7-чи таҥмалу школдыҥ туразын тудары јанынаҥ кандый јӧмӧлтӧзин јетирет деп сураган. Бу школдыҥ туразын тудары аайынча јакаанга колды президенттер Д. Медведев ле В. Путин салган болгон деп, Аскар Рыспекович темдектеген. Парламентарий Укмет Альпимов Кош-Агаштагы 2300 бала ӱренип турган В. И. Чаптыновтыҥ ла Л. И. Тюкованыҥ адыла адалган школдордыҥ туралары эскирип калганына, јазалдарла, мебельле јепселгени эмдиги ӧйдиҥ кандый да ээжи-некелтелерине келишпей турганына ајару эткен. Николай Карманов Кӧксуу-Оозы аймакта Кайтанак јурттыҥ школыныҥ салымыла јилбиркеген. Ольга Валерьевна школдыҥ тудум иштери ӧдӱп јаткан јылда башталар деген.\nКаланыҥ ӱредӱлик аайынча башкартузыныҥ јааны Наталья Анисимова текшиӱредӱлик заведениелерде сменаларла ӱренери јанынаҥ тергееде кандый иштер ӧткӱрилип турганы керегинде јартамал эткен. Оныҥ темдектегениле, бистиҥ республикада ӱренчиктердиҥ тоозы кӧптӧйт. Горно-Алтайск каланыҥ школдоры эскиргениле, ӱренер јерлер једишпей турганыла колбулу курч сурак турат.\nКаланыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ депутаттары Игорь Яимов ло Петр Попошев 7-чи таҥмалу школды јеткер болдыртпазы јанынаҥ шиҥдеп кӧрӧри керегинде шӱӱлте эткен.\nJуунныҥ адакы уч-турулталарын эдип тура, парламенттиҥ профильный комитединиҥ председатели Вячеслав Уханов республиканыҥ ла каланыҥ депутаттары, ӱредӱ ле билим аайынча министерствоныҥ, каланыҥ администрациязыныҥ ӱредӱликтиҥ сурагы учун каруулу ишчилери мынаҥ да ары бу ууламјыла иштеер, јилбӱлерди корыыр, федерал тӧс јерге шӱӱлтелерле чыгар деп айткан. Jуунныҥ ижи јанынаҥ келиштирте шӱӱлтелер эдилген.


Эл-јонныҥ керексинижи — тӧс јерде - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министри Владимир Пелеганчук башкарып ӧткӱрген јуунда бу ууламјыныҥ ӧзӱмдӱ јолыныҥ ла демография бӧлӱгиниҥ туура салбас сурактары кӧрӱлди.\nТаланыҥ су-кадыкты корыыры аайынча ишчилерин профессионал байрамыла республиканыҥ башчызыныҥ адынаҥ Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ вице-премьери Роман Птицын уткыды. Оныҥ айтканыла, республиканыҥ су-кадыкты корыырыныҥ бӧлӱгиниҥ профессионал кеми тыҥып, эл-јонго јетирип турган болужы, иштеер улусла јеткилдежи, материально-технический тӧзӧгӧзи, мынаҥ озо јылдарга кӧрӧ, чик јок јаранган. Оныҥ чыҥдыйы, бӱдӱми јаҥы тыҥытту бӱдӱм алынган деген. Ол онойдо ок уткуулду сӧзинде учуры јаан бу бӧлӱктиҥ алдында бӱдӱретен, аайы-тӧӧйине чыгатан сурактар эмди де ас эмес деп айтты. Ол сурактарды јӱрӱмде керектӱ кеминде бӱдӱрерине Алтай Республиканыҥ башкарузы аҥылу ајару эдет деп, вице-премьер чокымдады.\nР. Птицын Россия Федерацияныҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кӧп јылдар туркунына ак-чек ле једимдӱ иштегени учун Чамал аймактыҥ эмчилигиниҥ врач-эпидемиологыныҥ болушчызын Надежда Кабинаны кӧдӱриҥилӱ айалгада кайралдады. Бу ок министерствоныҥ Быйанду самаралары ижиндеги једимдери учун Оҥдой аймактыҥ эмчилигиниҥ врач-анестезиолог-реаниматологы Александр Малчиевке, Кош-Агаш аймактыҥ эмчилигиниҥ акушерказы Алтын Алматовага, эт-канныҥ ла јуугуш оорулардыҥ республикан диспансериниҥ медсестразы Антонина Капчикаевага, республикан эмчиликтиҥ баш медсестразы Марина Максимовага ла оноҥ до ӧскӧлӧрине табыштырылды.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Терехов јуунныҥ туружаачыларына Россия Федерацияныҥ Президенти Владимир Путинниҥ јылдыҥ сайын Федерал Jуунга ийип турган баштанузында су-кадыкты корыыры аайынча суракка аҥылу ајару эткенин эзетти. Вице-спикердиҥ темдектегениле, бу ууламјы государствоныҥ политиказындагы тӧс ууламјылардыҥ бирӱзи болуп артат. Онойдо ок оны акча-манатла јеткилдеериниҥ кеми јылдаҥ јылга кӧптӧп јат. Су-кадыкты корыырыныҥ ишчизиниҥ ижи эҥ тоомјылу ла керектӱ иштердиҥ бирӱзи болуп артат деп, ол айтты.\n—Слер бойыгардыҥ јӱрӱмигерди телекейде эҥ ле каруулу, быйанду ла агару ишке учурлаганарды нерелӱ керек, алтам деп айдар керек. Слердиҥ болужарга баштанбаган, болушты албаган кижи, байла, јок. Слерге улус јӱрӱмин ле су-кадыгын – эҥ ле јаан байлыгын бӱдӱмјилеп јат — деп, Михаил Терехов су-кадыкты корыырыныҥ бӧлӱгиниҥ чыгартулу улузына баштанып чокымдады.\nЭл-јонныҥ диспансеризациязы керегинде јетирӱни су-кадыкты корыыры аайынча министрдиҥ ордынчызы Владимир Лещенко этти. Ол неделе сайынгы мониторингтиҥ 2018 јылдыҥ 4 айыныҥ туркунына бергениле республикада темдектелгенинеҥ диспансеризацияны јаан улустыҥ 43,6 проценти ӧткӧн. Диспансеризацияныҥ баштапкы бӧлӱгин 13621 кижи (планы 31235) ӧткӧн, экинчи бӧлӱгине 2543 кижи аткарылган.\nВладимир Лещенко онойдо ок бойыныҥ докладында баштапкы катап тапкан оорулардыҥ ортозында баштапкы јерде артериальный гипертония, экинчи јерде – стенокардия, ӱчинчи јерде – кату оорулар, оноҥ ары сахарный диабет ле глаукома барып јатканын темдектеди.\nJетирӱни эдип тура, В. Лещенко медициналык организациялардыҥ башкараачыларына диспансеризацияны јербойында ӧткӱрерине јаан ајаруны салзын деп баштанды. Диспансеризацияныҥ тӧс амадузы, кереги – удап калган инфекциялык эмес ооруларды эртеде илелеери, табары деп айтты.\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министриниҥ ордынчызы Людмила Сарбачакова талада јаҥы чыккан балдардыҥ божоорын астадары аайынча ӧткӱрилип турган иш јанынаҥ куучындады. Оныҥ темдектегениле, республикада бу ууламјыла јаан ла тӧзӧмӧлдӱ иш белетелген нормативно-правовой акттар (ээжилер ле тап-эриктер) аайынча ӧдӧт. Шак онызы јарамыкту кӧргӱзӱлерге экелет.\nЛюдмила Сарбачакованыҥ темдектегениле, бис Сибирь тергеезинде јурт јерлерде јуртап јаткан эл-јонныҥ тоозыла баштапкы јерде турадыс, оныҥ да учун бала табарыныҥ јаан ӱлӱзи республиканыҥ перинатальный тӧс јеринде ӧдӧт. Айдарда, шак ла бу учреждение бескези ас балдарды кичеерине јарамыкту техникалык аргаларла, иштеер улусла бийик кеминде јеткилделген.\nБистиҥ таланыҥ эл-јоныныҥ кӧп јаны јурт јерлерде јуртап јат. Оныҥ учун аймактарда јурттардыҥ кӧчӧлӱ ончо эпшилери перинатальный тӧс јерге ӧйинде келери јанынаҥ эрчимдӱ ле тыҥыда иштеер керек деп, Л. Сарбачакова аҥылап темдектеди.\nМинистрдиҥ ордынчызы бойыныҥ јетирӱзинде онойдо ок бала таппай турган эпшилерди ЭКО-ныҥ (экстракорпоральный оплодотворение) болужыла эмдегениниҥ турултазыла таныштырды. 2017 јылда ороонныҥ башка-башка клиникалары јаар ЭКО-го 215 эпши аткарылган. Ондый эмдеништиҥ кийнинеҥ 54 эпшиде јакшынак турулта болгон. Ӧткӧн 2017 јылдыҥ туркунына ЭКО-ныҥ кийнинеҥ 24 бала чыккан.\nРеспубликада калганчы јылдарда аборт эдери астадылган. Jӱк ле ӧткӧн 2017 јылда аборт эдери, 2016 јылга кӧрӧ, 16,5 процентке астаган.\nАлтай Республиканыҥ бала табар бӧлӱктеринде 2018 јылдыҥ ӧткӧн ӧйиниҥ туркунына 3342 бала, олордыҥ ортозынаҥ бескези ас, јетпес 261 бала чыккан. ²ткӧн јылдыҥ турултазыла, оогош балдардыҥ божогоныныҥ кӧргӱзӱлери 9,3 промилле, бу јанынаҥ кӧргӱзӱниҥ кеми, алдындагы јылга кӧрӧ, 8 процентке јабызаган (2016 ј. – 10,2 %).\n²ткӧн јылдыҥ турултазыла болзо, јаҥы чыккан эмезе энениҥ ичинде божогон балдардыҥ тоозы билдирлӱ јабызаганы темдектелген. 2016 јылда ол кӧргӱзӱ 10,2 промилле болгон болзо, 2017 јылда – 6,9 (32 процентке јабызаган).\nКоллегияныҥ јуунында оноҥ ары јетирӱлерди таланыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозыныҥ медициналык болушты јетирериниҥ ле эм-тусла јеткилдеериниҥ бӧлӱгиниҥ јааны Татьяна Колмакова, республикан эмчиликтиҥ педиатрия аайынча баш врачыныҥ ордынчызы Ирина Мякишева, Оҥдой аймактыҥ эмчилигиниҥ баш врачы Виктор Убайчин ле оноҥ до ӧскӧ улус эттилер.\nJуунныҥ учкары министр Владимир Пелеганчук ончо коллегаларына турулталу-једимдӱ иш учун быйанын айтты. Ол онойдо ок таланыҥ су-кадыкты корыырыныҥ системазы медишчилердиҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижиниҥ шылтузында тӧзӧмӧлдӱ иштеп, ӧзӱмниҥ кӧнӱ јолыла ичкери барат деп айтты.


Боочы јуртым – јӱрегиме јуук тӧрӧлим - altaicholmon\nБоочыныҥ сол jанында аралдыҥ ортозыла Каракол-Бажы Ӱч-Сÿмердеҥ Каракол суу агынын алган. Алтай кижи кандый ла сууны «талай» деер, байла, оны баалап, байлап, чике адабай, анайда айдатан болор. Каракол-талай шуулап агып барала, Каракол деп jурттыҥ jаныла аккан Урсулга бириге берет. Каракол сууныҥ бери jанында jуртка jуук кожого деп балдардыҥ эжинетен суучак агып тÿшкен. Ол кожого бажын Талду суунаҥ алат, састыҥ ортозыла агып барала, jурттыҥ учында Каракол сууга кире берет. Каракол сууныҥ аралында мешке де, кызылгат-бороҥот то толтыра.\nБоочы jурт 1600 jылда тöзöлгöн деп айдыжат. «Бу jурттыҥ чын ады «Боочы-Оозы» деп айдар керек, Боочы дегени Шибее-Талдунаҥ ажып келген ажуны айдатан эдис» – деп, Кохоев Jорбош öрöкöн айдатан эди. Чын ла, Боочы jурттыҥ оҥ jанында боочылар улай-телей jадып алган. Боочыны тöрт талазынаҥ каруулчык-коручылдар чылап, байлу туулары курчап алган, а ортозында Текпенек. Текпенек «jердиҥ киндиги» деп улустыҥ куучынынаҥ угуп jÿретем. Мен бойым Кулады jурттыҥ кижизи. Ондо сÿтферма болордо, Текпенекте бозулар да кабыргам. Бу jерде эш-нöкöримле танышкам. Ол тегиндÿ эмес болбой деп сананып jÿредим. Текпенекте кöп jажыттар бар ошкош. Сол jанында jыш агаштыҥ ортозында тогус айры тоҥмок то бар, кайа-тажы эки jаны ончо jурук. Алдында jылдарда эш-нöкöрим Таҥзала кожо койлогоныс, бу jерде турлубыс болгон. Бир кÿн öбöгöним койлордыҥ кезиги бийиктеҥ тÿшпесте, олорды тÿжÿрерге барала, ойто келеле, тÿрген ле аттаҥ тÿжÿп, армакчы алала, ойто ло баратам деди. Не болгонын угар болзо, кырдаҥ тÿшпеген койлорына чыгып барадала, jолдо кандый да кайаныҥ jаныла öдÿп jадала кöрзö, кайанаҥ кайыш чыгып калган, тартып ийер болзо, эжик ошкош неме араай ачыла берген. Бу кижи эмеш jалтанып, кайра келген немези ол эмтир. Ойто барала, таап болбогон. Ондый неме бир ле катап кöрÿлер, оноҥ катап кöрÿнбейтен дежет. Оноҥ Текпенектиҥ ээзи де бар – карыган эр кижи ле ӱй кижи дежет, ол оныҥ jебрен болгонын кöргÿзип турган болбой. Текпенектиҥ jерине ала-кöнö казык кадап, табыштанарга jарабас деп, энем айдатан. Энем Шурова Jиjигей деп jарлык, jарынчы кижи эди. Ол Боор майманныҥ уулы Чокон, оныҥ уулдары Уйајок ло Табыра. Уйајоктоҥ Шур чыккан, Шурда 6 бала: 4 уул, 2 кыс. Јаан кызы Јијигей мениҥ энем, Тыйыс сыйныныҥ балдары Трияновтор – Чӱрмеш (Роза), Зоя, Сергей.\nБоочыга јуртка кирип jатсагар, оҥ jанында Кара-Туу, сол jанында Кызыл-Коjогор теҥкейишкен турар. Олордыҥ ортозында Jыду-Суу деп кара суу Кара-Тууныҥ алдынаҥ чыккан jадыры. Öрö-тöмöн öткöн улус бу jерге токтоп, алкыш-быйан, кору сурап, кыйра буулап барат. Ондо јайылып ӧскӧн кайыҥдарды Ойноткинов Бӧлӧш отургыскан эди, оноҥ Сидор Яков бу тоҥмоктыҥ јанына агаш та отургызып, улус отурып амыраар айылычак та туткан.\nКара-Тууныҥ эдегинде Ӱстиги Сары-Кобы деп турлуда бис, Мамыев Таҥзаныҥ ла Тамараныҥ билези, кой кабырып иштеп jÿргенис. Алтыгы Сары-Кобыда – бистиҥ канча jылдарга наjылажып jÿрген Ойноткинов Бöлöштиҥ ле Маҥырчыныҥ билези jаткан турлу. Кара-Туу деп байлу туу база саҥ башка. Мында канча бала-барканы азыраган кöжнö, маҥыр да öзöтöн. Jол jанында таш кöмÿр ошкош кара öҥдÿ оок таштар бар, айса болзо, оныҥ учун анайда адаган болор бо? Кара-Тууныҥ тöбö бажында болчок бар, ол оныҥ бöрÿги ошкош. Бу да тууда ээзи бар – сары эчки jединген кыс бала. Чындап, бир öйдö бу тууда улустыҥ сÿрекей кöп эчкилери де отоп jÿретен. Jут болорго ло турза, кырдаҥ кÿркÿреп тÿжÿп келедер. Мында колхозтыҥ 600-теҥ ажыра койлоры ла јурттыҥ улузыныҥ мал-ажы текши одорлоп jÿрген эди. Эмди ле тоолу болчок малын бадырып болбой jÿргилери. Jаан улустыҥ айтканыла, турлуныҥ jанында кобыга чыгып, кÿс-jас кыйра буулап, ыйык кире бодоп, Алтайыстаҥ мал-ажыска, албаты-jоныска, бала-баркабыска ла алкы бойыбыска болуш, быйан сурап, мÿргип туратан эдибис. Бу да тууда jажыттары кöп эмей: куй таштар да бар, саҥ башка кобы-jиктер де бар. Сары-Кобыны öрö барза, сол jанында Монjыктар деп кобы, оноҥ барып, балдарыска кайыҥныҥ jулугын тозуп, экелип ичиретен болгоныс.\nКалганчы турлу Кара-Тас. Бу турлуда Аилдашев Казакпай Тоҥкырла кожо канча jылдарга кой кабырып jÿрген. Кара-Тастыҥ jанында кайыр-кайыр jиктÿ кыр турат. Кижи оны öрö чыгып та, öдÿп те болбос ошкош. Ол кайырларда тас деп куштар учуп jÿретен дежетен. Олор эмди де бар болбой. Ол jерге улус барарга тыҥ ла кÿÿнзебей jат, эмеш jалтанчылу jер. Оҥ jанында кайыҥ, аспак jайым öзöт.\nКызыл-Коjогор деп туу Каракол сууныҥ ары jанында турат. Бу туу база байлу. Озодо бу тууга бир ÿй кижи чыгып барадала, тайкылала, учуп кел тÿшкен. Оноҥ ло бери Кызыл-Коjогорго ÿй кижи чыгардаҥ болгой, jууктаарга да jарабас дежет. Кезик öйдö кÿн ашса эмезе чыкса, бу коjогор кызыл да öҥдÿ болотон. Бу тууныҥ келтей јанында бийикте аржан да бар деп угуп јӱргем. Кызыл-Коjогордыҥ jанында Сеттерлÿ – Алтыгы ла Ӱстиги. Ӱстиги Сеттерлÿ Боочыныҥ суу кечире jаны. Сеттерлÿ – Четтерлÿ деп сöстöҥ болбой. Сеттерлÿниҥ тöҥинде Сарыбашев Солунныҥ ла Шуручыныҥ турлузы туратан. Сеттерлÿниҥ ичи öрö Алтыгы-Айры, Ӱстиги-Айры, Куу-Меес, Тарбаанду-Айры, Чичке-Айры деп öзöктöр, ол јерлерде Чараганов Тарын ла Умчулай, Яйтаков Јашка ла Шура, Дибаков Саҥыт ла Кыкыш, Урбушев Комунаш ла Jаҥарайдыҥ мал кабырып ээлеген jерлери болгон. Колхоз öйинде jайгыда бригадалар jÿрÿп, öлöҥди тыҥ ла чапкан эдибис. Кÿс-jас мал-аштыҥ турлулары болгон.\nБоочыныҥ сол jанында база бир туу öҥдöйгöн туру. Ол Самырган (Самыр-каан) – Самарган. Мында самыр (темир) бар дегенин угуп jÿретем. Бу тууныҥ бажында сал бар дежет. Озо чактарда чайык чыгарда, улус сал эделе, бу тууныҥ бажына чыгып, аргаданган эмтир. Ол салдыҥ артканы тууныҥ бажында сырайып jадатанын улус кöргÿзип туратан. Jе бойым чыгып кöрбöдим. Улустыҥ куучынынаҥ ла угуп jÿретен эдим. Бу тууга болгон ло кижи чыкпайтан. Чын ла болбой, jаан улус тöгÿн сöс айтпас эмей. Самарганныҥ кайа-таштарыныҥ jигинде улу Боор öрöкöнниҥ öртöгöниниҥ арткан-калганын кайалардыҥ jигине сукканын майман сööктÿ энем айдып отуратан. «Калак ла де, кой кабырып jÿреле, ого чыкпагар, эдегине ле мал-ажаарды кабырыгар. Кызыл эҥирде тыҥ табыш чыгарбагар» дейтен эди. Самарганныҥ эдегинде Ак-Коо (Кобы) ло Тышты-Кат деп jерлер jадат. Бу jерлердиҥ jажыттары база кöп. Бу ла jерлердиҥ кайа-тажынаҥ будда jаҥныҥ статуэтказын кой кабырып jÿрген jиит тапкан эди. Ол Боордыҥ деп Шурова Jиjигей энем керелеген эди. Бу табынты керегинде «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте чыккан. 2002-2003 jылдарда бу ла jерлердеҥ мумиё jууган бир уул куучындаган: «Мумиё jууп jÿрген нöкöрлöримди тöмöн тÿжеле, сакып jаткам. Jанымда jерге кирип калган какпак таш jаткан. Колымды сугала, тудуп кöрзöм, саҥ башка неме тудулган. Чыгарып келер болзом, кайырчагаш эмтир. Ачып ийеримде, ийттердиҥ эки статуэтказы, оноҥ кÿзÿҥичектер. Оноҥ кандый да торко бöскö ороп салган бичигеш. Оны экелип jаанам Зоя Камиляновна Иженерова öрöкöнгö кöргÿстим. Jаанам эмеш кычырып турды. Бичикти эмеш ле тыҥ тутсаҥ, тöгÿлип турар. Бу табынты керегинде Оҥдойдыҥ культуразыныҥ улузы угала, бистеҥ алып алган. Ойто jерине апарып салатаныс дешкен. Кайа-таш кырлап jÿрген улус нени ле кöргöнис». Бу мындый jажыттар эмди де кöп болбой.\nСамарганга удура Текпенек – бу јердиҥ «киндиги» туру. Текпенекте кöп jылдарга Абаков Иван ла Маруся койлоп jÿрген турлу. Оныҥ оҥ jанында Тусту-Туу – Боочыныҥ кÿнбадыш jанында турган база бир коручылы. Бу тууныҥ бажына мал-аш куjурга чыгатан ошкош, тус бар болбой, оныҥ учун малыс ого чыгарга албаданатан болор. Тусту-Тууныҥ ÿстиги jанында Талду, Тоҥул-Тыт, Ак-Сас, Белтиреш. Ол jерлерде «jердиҥ оозы» бар деп, эш-нöкöрим куучындайтан. Талдуныҥ турлузында канча öйлöргö Аилдашев Jайкаш ла Такшымар койлогон. Талду, Тоҥул-Тыт, Ак-Саста мöштöр кöп, оныҥ учун коркышту кузукту jер эди. Тусту-Тууныҥ jурт jаар öзöгинде Ӱстиги ле Алтыгы Туйук-Кобы – Туй-Коо, Jер-Боочы. Алтыгы Туйук-Кобыда 1996 jылда Эл-Ойын öткöн. Келген улус оныҥ jиктелип калган кырларын кöрöлö, бу тен кижи отуратан jерлерлÿ (амфитеатр) туру не деп кайкашкан эди. Бу jерлер ончозы ээленип калган, оныҥ учун ондо тыҥ табыштанарга jарабас. Кажы ла кобы-jигинде улустыҥ мöҥкÿзи jадат.\nЈурттыҥ jанында Куjурлу-Межелик (балдардыҥ кышкыда jыҥылайтан jери), оноҥ Чедендÿ-Кобы, Монто деп байлу jерлер бар. Сол jанында мöштöргö бÿркеткен арка туру. Бу мöштöрдиҥ кузугыла канча öйлöргö улус азыранган, айла, jурттаҥ ыраак jок jер. Бала-барка таарычактарын тудунган каткырыжып, куучындажып, кузуктап баргылаар, оноҥ кӧрзӧҥ, кузукту таарларын јӱктенген-сӱӱртеген чубажып алган, тӱшкӱлеп келедер. Бу jердиҥ ады Монто деп камныҥ адыла адалган деп угуп jÿретем. Алдында улус камныҥ сööгин jерге кöмбöс, агашты селескелеп салала, оныҥ ÿстине мöҥкÿзин салатан эмтир. Ого кузуктап барган улус оройго jетире jÿрбес. Оноҥ Сары-Арт деп ажу jолдолып калган jадат, база ла кузукту, кызылгат-jиилектÿ алтай эди.\nОл jердеҥ Jаҥмыр öрöкöн кузук, кызылгат, jиилек терип экелип, оок балдарды азыраган ла эмей. Монтоныҥ jанында Боочы деп турлу турган. Анда Емегенов Акадий ле Jалкый деп бистиҥ нöкöрлöристиҥ канча jылдарга кой кабырган, ээленген турлузы болгон. Бу да турлуны айландыра турган кырлары, кобы-jиктери база саҥ башка. Ээзи ак атка минген кыс кижи деп айдыжып туратан. Бу ла турлуныҥ ÿстиги jанында кырдыҥ бажынаҥ уулым Андрей кезер таш табып экелген эди. Эмди ол Куладыныҥ музейинде туру. Боочыныҥ jанында турган кырларында шÿлÿзÿн де, аҥ да кöп болгон. Мында куй таштар да бар, анда качкындар да jаткан дежет. Эмди оны улус кайдаҥ табатан эди.\nБоочы алтайдыҥ тайгалары да бар. Ого малчы-койчылар jайгыда мал-ажын айдаганча тайгаладып барат. Орыкту-Кат, Öтöктÿ-Тыт, Сай-Кечÿ, Кадыр-Кат, Айулу-Меес, Чабага, Бай-Jыраа, Таш-Обоо…\nОл тайгаларга jедерге jол ачып, jазаган улустыҥ ады-jолын бичиген тажы Сай-Кечÿде туру. Ондо бистиҥ де ады-јолыс бичилген.\nӦрӧ адаган кобы-јиктерде, кыр-туулардыҥ эдегинде койчы-малчылар иштежи тыҥ ла болгон, ончобыс озочылдар болгоныс, иштеп те, јыргап та билгенис, та неге де јӱткигенис, амадаганыс. Ол ӧйлӧрдӧ башкараачы болгон Чунижеков Григорий Алексеевичти, Багыров Егор Питенеевичти, Иртамаев Анатолий Ирбеевичти јылу сӧслӧ эске алар керек. Јылдар ӧткӧнин, јаштарыс кожулганын билбей де калганыс, а тӧрӧл јерис ол ло бойы кеен ле јараш!\nБоочы jурттыҥ турган jери учурлу ошкош: тöрт талазы курчу-коручылду – Кара-Туу ла Кызыл-Коjогор, Самарган ла Тусту-Туу, а олордыҥ ортозында Jыду-Суу ла Текпенек. Кайкамчылу ла кеен Алтай!\nБистиҥ Алтайыста кажы ла jер, толук, суу, агаш-таш ончозы байлык, ийделÿ, байлу эмей. Јашӧскӱрим оны билип ле баалап jÿрзин.\n86 jашту тӧӧлӧс сӧӧктӱ Мамыева Тамара öрöкöнниҥ айтканыла бичилген


Бӧрӱни тирӱге канайда тудар… - altaicholmon\nБӧрӱни тирӱге канайда тудар…\nАлтай Республиканыҥ јерлик тындуларды корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча комитединиҥ 2018 јылда ӧткӱрген ижиниҥ турулталары кӧрӱлди. Ондо эҥ артык бӧрӱчиге ле эҥ кӧп бӧрӱлерди кырган бригадага кайралдар табыштырылды. «Бӧрӱчилдердиҥ эҥ артык бригадазы» деген номинацияда јеҥӱни Кош-Агаш аймактаҥ Б. Саланхановко баштаткан аҥчылар алган. «Алтай Республиканыҥ эҥ артык бӧрӱчизи» деген кӱндӱлӱ ат Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Талду јуртыныҥ аҥчызы В. Черепановко адалган.\n—Виктор Николаевич, эмди јасактарда айдылганыла, бӧрӱни тузактап ӧлтӱрерге јарабас. Бу јанынаҥ слердин шӱӱлтер кандый?\n— Бу казыр аҥ јӱк ле Россияныҥ јурт ээлемине 2017 јылда 12 миллиард салковойдыҥ чыгымын экелген деп кычыргам. Айдар Петрович байа бойыныҥ куучынында казыр бу аҥ јурт ээлемге канча кире чыгым экелип турганын база чокым тоолор ажыра кӧргӱсти.\nБир ӧйдӧ бӧрӱлерле тартыжарында корон (фтор-ацитат бария) тузаланылган. Је ар-бӱткенди «корыычылардыҥ» удурлажузынаҥ улам казыр аҥла тартыжарыныҥ бу ла ӧскӧ дӧ эп-сӱмелери токтодылган.\n— Бӧрӱлердиҥ тоозын јаҥыс ла мылтыкла астадып болбозыҥ. Оныҥ учун јурт ээлемге канча-канча миллион салковойдыҥ чыгымын экелип турган казыр аҥла тартыжуда коронды тузаланар керек деп, комитеттиҥ ишчилери де, аҥчылар да бойыныҥ ӧйинде айдып турза, экологтор укпаган…\n—Корон јанынаҥ билбезим, је бистиҥ республиканыҥ малчыларына канча-канча миллион салковойдыҥ јылыйтузын экелип турган бу казыр аҥла тартыжарында тузактайтан эп-сӱмени тузаланарын јаҥжыктырзын деп, АР-дыҥ башкарузын сурайдым.\n—Бӧрӱчилдерди јилбиркедери јанынаҥ бӱгӱнги иш керегинде нени айдарар?\n—10-15 јыл мынаҥ озо республиканыҥ јуртээлемдик предприятиелери бӧрӱле тартыжаачыларды јилбиркедип туратан – бӧрӱни ӧлтӱрген кижиге кезиги кой эмезе сарбаа-кулун берер. Эмди ондый јилбиркедиш јокко јуук.\nБӧрӱчилдиҥ ижин јеҥил деп, кем айдар, ол казыр аҥды таап ӧлтӱрерге јаҥыс та арып-чылап ла кӧп ӧй јылыйтып турган эмес, ол ло ӧйдӧ кӧп материальный чыгым эдерге келижет. Алтай Республиканыҥ јерлик тындуларды корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча комитеди бӱгӱн бир бӧрӱ учун 3000 салковой тӧлӧйт, бу акчадаҥ каланныҥ 13 процентин айрыыр керек. Бу кире акча бӧрӱни јӱк ле кыш ӧйинде ӧлтӱргени учун тӧлӧлӧт. Терени биске јандырып берет, оны канча кире акчага садатаныҥ бойыҥда. Онызы јакшы.\nЈе бӧрӱниҥ кӱчӱктерин тапканы учун јилбиркедиш ас – республиканыҥ бастыра бӧрӱчилдериниҥ шӱӱлтезин айдып турум. Оныҥ учун аҥчылардыҥ кӱӱни мындый: бӧрӱниҥ кӱчӱктерин јас ӧйинде ичеенинеҥ тапканы учун акчаны, аргалу болзо, кӧдӱрзин.\nЭкинчи сурак – сӱмелӱ казыр аҥла тартыжарында тузакты тузаланарын Алтай Республиканыҥ башкарузы јарадып, ол керегинде аҥылу јӧп чыгарзын. Бистиҥ кырларыс бийик, арка-туулар элбек, мындый айалгада бӧрӱни јаҥыс ла мылтыктыҥ болужыла астадатаны кӱч керек болуп јат.\nБисти одоштой турган Тыва Республикада бӧрӱни тузактап ӧлтӱрери јасактар ажыра туку качан јарадылган. Ондый ченемелди Алтай Республикада не тузаланбас?\nУчында айдарга турганым мындый. Алтай Республиканыҥ јерлик тындуларды корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча комитединиҥ председатели Айдар Петрович Ойношевтиҥ баштаҥкайыла «Алтай Республиканыҥ эҥ артык бӧрӱчизи» ле «Эҥ кӧп бӧрӱлерди кырган бригадазы» деп ат ададары учун конкурс јарлалганын мен акту кӱӱнимнеҥ јарадып ла јӧмӧп јадым. Не дезе, бу керек Алтай Республиканыҥ мал-ажын кӧптӧдӧр ишке сӱрекей јаан јӧмӧлтӧзин јетирер.\n-Талду јуртта јаткан атту-чуулу бӧрӱчил Перегудов деген кижини мен бойыныҥ ӧйинде кӧрӱп јӱретем. Ол тирӱ бӧрӱни тудала, Сугаштыҥ магазининиҥ јанында турганы керегинде мениҥ нӧкӧрлӧрим куучындаган. Казыр аҥныҥ оозы кечире агаш сугала, оны туй буулап салган, байла, улуска чурабазын, тиштебезин деп…\n—Кузьма Митрофанович Перегудов мениҥ энем јанынаҥ таайым болор. Бӧрӱге аҥдаарына, оны тузактап тударына ол ӱреткен. Баштапкы бӧрӱни 2011 јылда Сузардыҥ тууларында туткам. Ол керегинде НТВ ажыра берилте болгон эди.\n—Виктор Николаевич, јилбилӱ куучынар учун быйан болзын.\nТ. ТОХНИН куучындашкан


Јуранары јайым учуш берет - altaicholmon\nСанатта иштеп тургандардыҥ санаазы, кӧрӱми ле ич-кӧгӱстик јӱрӱми тегин улустыйынаҥ башкаланып турган дегени элбеде јарлу шӱӱлте. Бу кӱндерде редакциябыска јурукчы јиит кысты кычырып куучындаштыбыс. Санат јолын талдап, оныҥ илбизиндӱ толкуларында јӱрген кыстыҥ ич кӧрӱми чындап та башкаланып турганы, аҥылу, чичке болгоны јарт сезилди. Алина ЧИНИНАЛА јууктада танышканысты јарлайдыс.\nТодош сӧӧктӱ Алинаныҥ кичӱ Тӧрӧли Экинур јурт. Ол јаштаҥ ла ала јуранарын сӱӱген. Тогузынчы классты јуртыныҥ школында божодып, ол Бийсктиҥ педагогикалык колледжине «изобразительное искуство и черчение» деп ууламјыла ӱредӱге кирген. «Анда ӱренерге меге сӱрекей јараган — деп, Алина темдектейт. —Ӱренген јеримде кожо куучындажып јӱрер алтай балдар јок болгон. Је андый да болзо, ӱредӱчилерим ончозы буурзак, јакшы, бийик профес-сионал јурукчылар учун ӱредӱ ӧйлӧрим јеҥил ле јилбилӱ ӧткӧн. Бийскте јуранарыла ӱредӱчилер алтай балдарды сӱӱйдилер, олор анда суруда ла тоомјыда деп айдарга јараар. Онызы, байла, бис мындый јараш ар-бӱткенниҥ ортозында чыдап, оныҥ аҥылузын бойыска шиҥдирип алып турганыс учун».\nБӱ ӱредӱде тӧрт јыл ӱренип, јурукчы кыс оны 2018 јылда божоткон. Ол јыл кандык айда Бийскте Јурукчылардыҥ кӱни темдектелерде, Алина бойыныҥ иштериниҥ таҥынаҥ кӧрӱзин ӧткӱрген. Кӧрӱде автордыҥ јарым јыл кире ӧйдиҥ туркунына јуралган 28 јуругы тургузылган. Ондо кӧп лӧ сабада живопись эп-аргала ар-бӱткенди јураган иштер болгон. Кӧрӱге келип јӱрген эл-јон, јурукчылар, профессионалдар јиит јайалтаныҥ јуруктарын бийик баалап, јылу сӧстӧрин айткан, јуруктардыҥ кӧбизин јакшызынып, улус садып алган эди. Ол тушта јурукчыныҥ «Мениҥ Алтайым» деген ижи бийик баалалган эмтир. Устардыҥ темдектегениле, анда Алинаныҥ «кей јурап ийер јайалтазы» кӧрӱнген…\nЭм тургуза А. Чинина билгирлерин, узын тыҥыдып, бийик ӱредӱ алып јат. Ол В. М. Шуклинниҥ адыла адалган Алтай государстволык гуманитарно-педагогический университетте «изобразительное искусство и дизайн» бӧлӱктиҥ 2-чи курсында заочно ӱренет. Анда ол кӧп сабада тушьла, каламла, графика марыла јурайт. Удабас јерлежистиҥ иштери бу вузтыҥ эҥ артык ӱренеечилериниҥ кӧрӱзинде база тургузылар.\nКажы ла јурукчыда бойыныҥ сӱӱген, тоогон, оморкоп кӧргӧн коллегалары бар. Алина анайып анчада ла Николай Чепоковтыҥ јуруктарына кӧрӱп турганын айтты. Јайаандык јолында ол кӧп профессионал јурукчылардыҥ ижин, марын шиҥдеп, бойыныҥ аҥылу стилин бедирейт. Бӱгӱнги кӱнде оныҥ узы-стили араайынаҥ илезине чыгып јатканын ӱредӱчилери темдектейт. Онойдо ок јиит јурукчы јерлеш Сергей Дыковтыҥ ла Амыр Укачинниҥ иштерин јакшызынат. Алина оны ӱредип, јажыттар ачкан ӱредӱчилери Инга Плотниковага, Егор Бралгинге быйанду јӱрет. Ӱредӱчилери эмдиги ӧйдӧ алтай албатыныҥ аҥылу культуразын чеберлеп, ӧскӱрип, оны бойыныҥ алтай албатыныҥ кӧрӱмине тайанган стилин јылыйтпай апарзын деп јӧмӧжӧдилер.\n2018 јылда республикага јанып келеле, ол Горно-Алтайск каланыҥ тӧс библиотеказында кееркедеечи-јурукчы болуп иштейт. Бу ӧйдиҥ туркунына јиит јайалта јерлеш јурукчыларла таныжып куучындажарга амадап јӱрет. Је айалгалар келишпей турганынаҥ ба, ол сӱрекей кемзинчек болгонынаҥ ба, бӱгӱнге јетире кыстыҥ бу амадузы бӱтпеди. Иштеп турган библиотеказында оныҥ јуруктарыныҥ кӧрӱзи кӱӱк айдыҥ 20-чи кӱндеринде ачылар. Алина ого јерлештерин кӱӱнзеп келзин деп кычырат. Айса болзо, кӧрӱге ченемелдӱ јурукчылар келзе, оныҥ амадузы јӱрӱмде бӱдер…\nКолледжте ӱренип турала, ол кийисле эдимдер эдерине ӱренип, база башка-башка кӧрӱлерде, конкурстарда једимдӱ турушкан. Горно-Алтайскка келип, ӱркене јинјиле јилбиркеп, кӧп эдимдер эткен. «Кандый бир материалла јилбиркей береле, оныла узанып, ӱренип алала, ол ло тарый кӧп-кӧп эдимдер эдип ийедим. Оноҥ јилбӱм ӧдӧ берет, башказын алып ӱренедим. Је јуранары меге недеҥ де артык, ол меге јайым учуш берет. Акварельле, гуашьла, карандашла, пероло иштенедим. Анчада ла меге маслоло јураарга јарайт. Оныҥ ӧҥдӧри койу, иштенерге јымжак, холстко ол јакшы јадат, керек дезе јыды да јакшы — деп, јурукчы кыс јымжак каткырып айдат. —Иштенип јатсам, меге амыр айалга, кӱӱ керек болот. Анчада ла пианино, скрипка ойноткылардыҥ ӱни. Кӱӱ мениҥ ижиме кыйалтазы јогынаҥ керектӱ некелте болуп јат. Иш ӧйинде туура табыш, телефон чаптыгын јетирбес учурлу. Нениҥ учун дезе кӱӱн-табым јылыйа берер. Оныҥ учун ар-бӱткенди фотого согуп, кыбыма келип, керектӱ айалгалар тӧзӧп алала, иштенедим. Эмди мен кӧп сабада графикада иштенедим. Бойым точкалап јураар эбимди табып алгам, ол меге јарайт. Шак ол тушта нени јураарын бойым чӱмдеп, куулгазын кожуп турадым. Таракай бойыныҥ андый иштерин сӱреен чичке чийӱлерле ус јурап јат, мен дезе точкаларла иштейдим».\nАр-бӱткеннеҥ, пейзажтаҥ башка јиит јурукчыга аҥ-куштар јураарга јарайт. Сӱӱген тындулары — аттар. Јаш тужында ол адына минип, Экинурдыҥ јалаҥдарыла јортып јӱрерге јакшызынатан. Оныҥ да учун, байла, ол аттар јураза, кӧстӧри чын немедий болуп турганын кӧргӧн улус темдектейтен.\nАлинага јураарга јарап турган база бир тынду — куулгазын телекейдиҥ улуузы. Ол оогоштоҥ ло ала улуулар керегинде чӧрчӧктӧр, фильмдер, бичиктер сӱӱген. Санаазында ол улуу нӧкӧрине минип, бийик-бийикте шуҥуп, кемге де бактырбай, јайым учуп јӱрген деп амадайтанын биске ачты. Олордыҥ канаттары, мызылдап турган кайзырыктары, ийдези оны нениҥ де учун сӱреен јилбиркедетен. Бойыныҥ јуруктарында ол бу санааларын база јураган.\nАлина ары-бери барып, јииттер ортозында тал-табышту, шакпыртту керектерде туружарын сӱӱбейт. Оныҥ нӧкӧрлӧри де кӧп эмес. Бийскте ӱренип тура, ол общежитиеде омок, ачык-јарык орус кысла кожо јаткан. Ӱӱре-најызыныҥ кылык-јаҥыныҥ экпинине алдыртып, ол бойы да эмеш ачык боло берди. Кӧп улус јуулган јерлердеҥ ол солун кӧрӱлерге, туштажуларга, концерттерге барып, јаҥы билгирлер, сезим-санаалар алып турарга јӱткийт. Јурукчы кижи јаантайын кыймыгуда ла бедирениште болор керек деп чотойт. Онойдо ок оныҥ шӱӱлтезиле, бойы чылап ок јуранып тургандарла, ӱредӱчилериле јаантайын бек колбуда, куучындажып, туштажып, кажы ла кӱн јуранып турар керек. Андый јӧмӧлтӧ јогынаҥ кӱч болгонын ол бойы билип айдат.\nБош ӧйдӧ Алина айылында билезиле болорго, ар-бӱткенле базып јӱрерге сӱӱйт. Адазы Валерий Петрович мал-ашта иштейт, база јуранар јайалталу кижи. Энези Сынару Мансуровна школдо ӱредӱчи, директордыҥ таскамал иш аайынча ордынчызы бо-лот. Алинада аказы ла сыйны бар. Јуукта ӧткӧн амыралта кӱндерде ол јанып, ада-энезиниҥ мал-ажы турган турлуныҥ јанында кырга чыгып, тӧрт элик кӧргӧнин ӧкпӧӧрип куучындады. Јурукчы кижиге ол анчада ла јакшынак учурал болгон.\nМынаҥ озо јылдарда А. Чинина јуруктарыныҥ кӧрӱлерин тӧрӧл јуртында канча катап ӧткӱрген. Бӱгӱн Горно-Алтайскта ӧдӱп турган кӧрӱзи тергеебистиҥ тӧс калазындагы баштапкы кӧрӱзи болуп јат. Оныҥ јуруктарын кӧрзӧҥ, јылынып алгаҥдый сезилет. Онызы јуруктарда кӧп сабада јай ӧйи јуралганы учун эмес…\nАлинага эрмек-куучын учун быйан болзын, јолы ачык, једимдери бийик, кӧрӧӧчилери кӧп болзын деп кӱӱнзейдис.


Озодогы тӧрӧӧндӧргӧ јолугып… - altaicholmon\nЈер-телекейдиҥ кандый ороондоры јорыкчыларга анчадала јилбилӱ болгоны јанынаҥ шиҥжӱлерин ООН-ныҥ Телекейлик туристический организациязы јылдыҥ ла јарлайт. Бу тооломдо калганчы јылдарда Монголия, Исландия, Япония озочыл јерлерге чыккан. Монгол јериниҥ бузылбаган ар-бӱткени, албаты-јоныныҥ чактарга ӱзӱлбей арткан јаҥжыгулары, јебрен тӱӱкизи (телекейди чайпалткан Чингис-каанныҥ тӧрӧли де болгонын алза!) јорыкчыларды сонуркадат. Совет ӧйдиҥ бичиктериле ӧскӧн бистерге одоштой јаткан Монголия деген ороон эмдиге јетире таныш эмес телекей болуп артканча. Ойрот каандык тужында бир эл тергееде јатканыс, эскидеги ӧбӧкӧлӧрис, озодогы тӧрӧӧндӧрис ундылган. Ол ӧйлӧрдиҥ тӱӱкилик керектери јӱк кеп-куучындарыста ла чӧрчӧктӧристе арткан…\nБылтыр јайгыда Монголияныҥ Увс аймагында ӧткӧн «Ойрад тумэн» деген фестивальда баштапкы ла катап алтайлар: Арам нама (Арам Кыпчаков), Арслан Арбынов, Павел Кедечинов, Борис Киндиков, Владимир ле Арчын Торбоковтор, Солтой Тугудин турушкан. Бу не байрам болгоны керегинде Горно-Алтайсктагы государстволык университеттиҥ алтаистика ла тюркология факультединиҥ аспиранты АРЧЫН ТОРБОКОВ куучындайт.\n– «Ойрот тӱмен» деген байрам Монголияныҥ Увс аймагында 2000 јылдардыҥ башталганынаҥ бери ӧдӱп јат. Ондо озодо Ойрот каандыкка (Джунгарское ханство) кирген албатылардыҥ, эмди Монголияда, Россияда, Китайда јаткан калыктардыҥ элчилери туружат. Бистиҥ республикага мынаҥ озо канча айттырулар болгон эмтир. Алтай Республика бир ӧйдӧ Ойрот автоном область болгон ло мында јаткан тургун улус бойын ойрот деп аданган учун фестивальдыҥ тӧзӧӧчилери мында јаткан улусла таныжарга сананган. Је бистиҥ культура башкартузынаҥ кандый да каруу болбогон деп айдышты. Алтайлар керегинде олор нени де билбес, келеристе, бисти баштап казахтар деп сананган. Карын, калка-монгол, бурят тилдерди билген Арам нама кожо болуп, байрамда турушкан улусла эрмектежип јӱргенис.\n– «Ойрот тӱмен» деп айдарыҥда, бу не байрам?\n– Темдектегениле – кӱӱлик фестиваль. Ондо Монголияныҥ Алтай-Каҥайда (олор Алтай-Хангай деп айдып јат, Байан-Ульгийдеҥ ала Гоби алтайга јетире тала) јаткан ук-калыктары, Россиядаҥ Тыва ла Калмыкия республикалардыҥ, Китайдыҥ Синьцзян-Уйгур автоном округыныҥ элчилери туружып турган болтыр.\nКожоҥ-бијениҥ кӧрӱлериле коштой аттыҥ маргаандары, кӱреш маргаандар ӧдӧт. Билимчилер база туружып турганы солун. Ойроттордыҥ тӱӱкизин шиҥдеер тӧс јерлер Монголияныҥ Кобдо калазында ла Калмыкияда тӧзӧлгӧн. Кытат-манјы бичиктерде арткан тӱӱкилик јетирӱлерди бойыныҥ тилине кӧчӱрер иш ӧдӱп јат деп айттылар.\n– «Ойрот» деп айдарыста, бу не албаты? Кандый улус мынайда аданат? Бистиҥ билерисле, Монголияда монголдор, Калмыкияда калмыктар, Китайда кытаттар јадып јат…\n– Кыскарта айтса, 17-18 чактарда кӧчкӱндердиҥ Джунгарское ханство деген калганчы империязына (алтайлап Ойрот каандыкка) кирген ук-калыктардыҥ эмдиги ӧйдӧ башка-башка тергеелерде јаткан калдыктары бойын «ойрот» деп аданат. Бу кӱнбадыш Монголияныҥ Увс, Кобдо ло Байан-Ульгий аймактарында, Китайдыҥ Синьцзян-Уйгур автоном округында, Россияныҥ Калмыкия, Тува, Алтай республикаларында јаткан захчин, торгоут, тӧрбӧт, мингат, теленгут, байит, хотон, ӧлӧт, хошут ла о. ӧ. ук-калыктар. Ойроттордыҥ јаан эмес бӧлӱктери Орто Азияда ла Тӱндӱк Кавказта бар. Кытаттар Ойрот каандыкты јуулап, јоголтып саларда, арткан-калган албатызы јер-башка чачылган. 2010 јылдыҥ јетирӱлериле, ойроттордыҥ калдыгыныҥ эмдиги тоозы 600 муҥ кижидеҥ ажыра деп чотолот.\n– Слерге бу јол-јорыкта не солун болгон? Эмдиги ойроттор тили, јаҥы кандый улус?\n– Бисти Ойрат тӱмен фестивальды јылдыҥ ла ӧткӱрген Бастух Жалав деп кижи кычырган. Ол бойы урянхай укту кижи, јаан аргачы. Байрам Увс аймакта, туристтердиҥ амыраар јеринде ӧткӧн. Тошоҥтыдагы гран-кыйудаҥ 300 км кире јерде. Јол коомой болгонын айдар керек, кӧлӱгис сынып, јӱк арайдаҥ јеткенис.\nБисти, солун улус деп, сӱрекей јакшы уткыган. Кӱӱлик фестиваль деп айдарыста, топшуур, икили, шоор – ойротторды аҥылаган танылу кӱӱлик ойноткылар деп айтканын уктыбыс. Олор топшуурды довшнуур («ойноор» дегени), шоорды – цуур (комургай), икилини – игил («јаан тил») деп адап турган эмтир. Увс аймактыҥ бир кижизи икилиле ойноп, улустыҥ куучындашканын, аттыҥ киштегенин, ийттиҥ ӱргенин, кучыйактардыҥ кожоҥын ӧткӧнип кӧргӱзип турарда, Сарымай таайым (Сарымай Урчимаев) санаама кирген. Сарымай таайла ол таныш болор бо деп сурап уксабыс, јок, качан да тушташпаган, монгол јеринеҥ туура чыкпаган кижи болтыр.\n– Калка-монголдордо мындый кӱӱлик ойноткылар јок по?\nОйроттордыҥ кӱреш јаҥжыгулары эмди монгол-тува кӱрештеҥ башка болгонын база соныркап кӧрдибис. Бу кӱрешти «бука кӱреш» эмезе «ойрот кӱреш» деп адап туратан болтыр. Ондо кӱрешчилерди кӧжӧгӧлӧ бӧктӧп экелип јат. Кӧжӧгӧниҥ эки јанында турган эки кижи оны ачкан кийнинде ле, кӱрешчилер бой-бойына удура јӱгӱрип, кӱрежип баштайт. Бу јаҥжыгу алтай кеп-куучындарда бар.\nТил керегинде айдар болзо, мында јаткан монголдор тӧрбӧт тилле куучындашкан эмтир. Је эмдиги ӧйдӧ бу тилди орто ло јаан јашту улус билер, јаш ӱйе ороонныҥ окылу калка-монгол тилине кӧчӧ берген.\nКеп-кийими јанынаҥ база башкаланып јат. Тӧрбӧттӧр кызыл кийим, алтай урянхайлар ак тондор кийип турганын кӧрдис. Котондордыҥ ӱй улузыныҥ кеби биске тӱҥей, цегедек деп айдып јат.\n– Монгол эпшилердиҥ кайкамчылу мӱӱстӱ бӧрӱктерин кӧрдигер бе?\n– Јок, олор калка-монголдордыҥ. Ойрот-монголдордо мындый бӧрӱк јок.\n– Бистиҥ Алтайдыҥ тургун калыгына тӧрӧӧн улуска тушташтыгар ба?\n– Ойроттордо ондый улус кӧп. Темдектезе, «хойт» деген сӧсти алалы, монгол јеринде ол бир албаты болуп јат. Тува јерде – сайан, буряттарда – сойот, алтайларда – сойоҥ деген сӧӧк монголдордо «хойт» болуп калган. Монгол јериниҥ сойоҥдоры акча јууп, 2015 јылда Ӱкектиҥ ары јанында Очурјап Маҥдай-уулына кереес тургускан. Бу кижи Эре-Чуйдаҥ ала Комдуга (Кобдо) јетире јерлерди башкарган. Кереесте Очурјап јайзаҥ колында бичик тудунган. 1864 јылдагы Чугучак јӧптӧжӱле Арасей тергеезине эмдиги Кӧжӧӧ-Агаш ла Улаган аймактардыҥ јерлериле коштой Эрчиш Алтай, Монгол Алтай база киргени солун. Јӧптӧжӱ аайынча Россия ла Китай ортодо гран-кыйуны кӱнбадыштаҥ бери темдектеп экелер иш јӱзӱн-башка шылтактардаҥ улам узак ӧйгӧ чӧйилген ле баштап Арасейге кирген јерлер 1880 јылда кытаттарга берилген. 20 чактыҥ бажында Цин империя – Эјен каанныҥ тергеези јемирилип, Монгол эл-тергее тӧзӧлгӧн. Кереес бу керекке учурлай тургузылган ла оныҥ ачылтазында Очурјап јайзаҥныҥ Алтайда јаткан калдыгынаҥ улус база турушкан.\nБайрамда бистиҥ эҥ кӧп куучындашкан улузыс котондор болгон. Олор бисте котон-кыпчактар деп адалат. Бу Ойрот каандык ӧйинде, Галдан-Церен тужында Орто Азиядаҥ кӧчӱрип экелген улус. Котон – монгол тилле «кала» дегени, јерле иштеген улус. База бир ады – сарт. Бистиҥ кеп-куучындарда Сартакпай баатырды эзетсебис, бу оборы башка, сӱрекей јаан баатыр кӱрлер тудат, суактар ӧткӱрет. Алтай чӧрчӧктӧрдиҥ ӧскӧ баатырлары чылап, јуулажып барбай јат. Сартакпай монгол јерине барып, ондо божогон деген кеп-куучын алтайларда арткан. Увс аймакта котондордыҥ ӱч деремнези бар.\nБаза байаттарга јолыкканыс, олор монгол јеринде баиттер деп адалат. База кӧп улус, тоозыла 50 муҥнаҥ ажыра. Кезик билимчилердиҥ бичигениле, бу 19 чактыҥ учында-20 чактыҥ бажында Кӧмӱр јеринеҥ (эмдиги Кемеровский область) барган, ондо артып, ӧскӧн улус.\n19 чактыҥ учында–20 чактыҥ бажында јуудаҥ-чактаҥ монгол јерине качып барган ла мында јуртап калган улус ас эмес. Олордыҥ тоозында Китайдыҥ ла Россияныҥ монгол јериле кыйулай јаткан јерлеринеҥ качкан улус. Ол тоодо јаҥыс та революцияныҥ ла граждан јууныҥ эмес, је оныҥ да кийниндеги ӧйлӧрдӧ Алтайдаҥ качып барган телеҥиттер (урянхайлардыҥ ортозында «теленгут» деген сӧӧк, туваларда – «делег») бар. Темдектезе, 1940 јылдарда јууга барар повестка-бичик алган улус кӧлӱктер јок, азып-тозып, Јаш-Турага једип келгенде, оройтып, поезди атана берген учуралдар ас эмес болуп турган. Дезертир деп ададар ла оныла колбой кезедӱнеҥ коркып, тынын алып, Тана-Тува ла Монгол јерине качкандардыҥ ас эмес бала-барказы эмди монгол до јеринде јуртап јат.\n– Ойрот улустыҥ чӱм-јаҥдары керегинде солун нени уктыгар?\n– Темдектезе, ойрот улус бойыныҥ угы-сӧӧги ичинде, темдектезе, котондор бой-бойы ортодо «алышпас», биле тӧзӧбӧс јаҥ болгон. Бу јаҥ јӱк 20 чактыҥ ортозында бузулып башталган.\nЭмезе, той ӧткӱрер ӧйди алза. Алтайлар тойды ла ӧскӧ дӧ учурлу керектерин ай јаҥыда ӧткӱрет. Олордо кандый кӱнде ӧткӱретенин зурхайла – буркан јаҥныҥ астрологиязыла чотоп кӧрӱп турган эмтир. Айдыҥ јаҥызында да келишпес кӱндер бар, айдыҥ эскизинде де јарамыкту кӱндер болуп јат деп, олор айдат. Бистиҥ калыкта айдыҥ-кӱнниҥ, јылдыстардыҥ јӱрӱжин чотогон, астрологияны билген улус – зурхайчилер (јуракайчылар) короп тӱгенген учун, јеҥили аайынча, айдыҥ јаҥызы ла эскизи деп чотоорыс јаҥжыккан болор. Је калыкта бу сӧс бары, атту-чуулу спортчылар Аткуновтор адазы аайынча Јуракаевичтер болгонын да эске алза, мындый улус болгоны јарт. Чорос-Гуркинниҥ шылу керегинде Зурхайчы Тындык деген ӧбӧкӧлӱ нама адалат, кандый кижи болгонын оҥдобой, ижин ӧбӧкӧзи деп адап салганы јарт. Эмдиги ӧйдӧ Арам нама зурхайчы болгонын билерис.\nЈерлердиҥ аттары јанынаҥ укканыс солун болгон. Темдектезе, Кӧжӧӧ-Агаш аймагында Бугузын деген јарлу аржан бар. Тӧрбӧт тилле «узун» дегени суу, «буга» дегени элик эмтир. Бого келиштере кӧрзӧ, Чаган-Узун дегенин Ак-Суу деп айдарга јараар.\nЭмезе, монгол јеринде таркат деген улус јуртап јат, бисте Мукур-Таркаты деген јурт бар.\nМындый танылу ла тӱҥдештирӱ темдектер кӧп.\n– Ӧткӧн ӧйди, тӱӱки јолды кайра јандырар арга јок деп айдылганы бар. Мыны сананза, эки чак мынаҥ кайра јоголып калган, ады јӱк тӱӱкиде ле чӧрчӧктӧрдӧ арткан эл-тергеениҥ улузын эмди јууп, озодогызын ойгорторы, эскидегизин элтертери не керектӱ?\n– Байла, элдеҥ озо, бойыныҥ тӱӱкизин билерге. Чындык тӱӱкизин. Ойроттордыҥ каандыгыныҥ калганчы кааны Амыр-Санааныҥ јуругын Пекинниҥ архив-кӧмзӧлӧринеҥ бедиреер ишти тургуза ӧйдӧ билимчилер ӧткӱргенин Бастух Жалав куучындаган. Бу каанныҥ эмди Интернетте јарлалган јуруктарыныҥ чындыгын керелеген быжу документтер јок. Монголдыҥ ойротторында Амыр-Санаа јӱре берген деген куучын арткан. Ол орус кааннаҥ болуш сурап, бу јерде корогоны учун бисти, алтайларды, Амыр-Санааныҥ улузы деп айдып турган болор.\nБаза, культуразын – бары-јогын, тӱҥейин-башказын – тӱҥдештирип кӧрӧргӧ. Тӧс Азияда јаткан албаты-јон канайда собурылганын, тӱӱки бичиктерде айдылган калыктар эмди кайда артканын элдеҥ озо јаҥжыккан культуразынаҥ танып јадылар.\nСананзам, бӱгӱнги ӧйдӧ озодо Јаан Алтайга кирген, эмди ӱч ороондо јаткан калыктарды таныштырганы экономикалык, аргачы колбуларга јаан тузалу болорын бу керекти баштаган улус оҥдоп јат.\nОйрот каандыктыҥ эмдиги калдыгына тӱӱкизи, байла, оморкоор, санаа-кӱӱнин кӧдӱрер айлга да болуп јат. Бис Увс аймакта болорыста, мындагы музейди кӧргӧнис. Ондо тургузылган эдимдердиҥ ӱчинчи ӱлӱзи Монголияны тӧртӧн јылдаҥ ажыра башкарган Цыденбалга учурлалган. Бу тӧрбӧт, ойрот укту кижи болгон эмтир. Фотојуругында бистиҥ парламенттиҥ эмдиги башкараачызы Владимир Тюлентин отурган деп сананарыҥ, тӱп-тӱҥей. Монголияныҥ мынаҥ озо болгон башкараачызы Элбэгдорж –Элбек-Торјы база ойрот кижи деп биске оморкоп айткандар.\nБӱгӱнги кӱнде монгол эл тергееде аргачылыкта, политикада эрчимдӱ турушкан, ады јарлу болгон ойроттор ас эмес.\n– Арчын, Монголия јаар бу сениҥ баштапкы јорыгыҥ болгон бо?\n– 2012 јылдаҥ бери монгол јерине бу мениҥ тӧртинчи јорыгым. Тошоҥтыдаҥ ала Улан-Баторго јетире кӧлӱктӱ де, Бурятия да јанынаҥ јорыктап јӱргем. Билим ижим алтай калыктыҥ мӱргӱӱл сӧстӧриле колбулу, оныҥ учун одоштой јаткан тергеелерге улайын јорыктаарга келижет.\n– Билим ижиҥ једимдӱ болзын.


Авиаколбулардыҥ учуры Сибирьде јаан - altaicholmon\nАвиаколбулардыҥ учуры Сибирьде јаан\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин куран айдыҥ 5-чи кӱнинде РФ-тыҥ субъекттериниҥ экономикалык колбулар аайынча тергеелер ортодогы «Сибирьдиҥ јӧптӧжӱзи» деген ассоциациязыныҥ совединиҥ јуунында турушкан.\nВидеоконференция аайыла ӧткӧн јуунда «Сибирьдиҥ јӧптӧжӱзи» МА-ныҥ исполкомыныҥ председатели Геннадий Гусельников ло Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ турчылары база турушкан.\nЈуунда кӧрӱлген сурактардыҥ бирӱзи округтагы тергеелер ортодогы авиаколбуларды ӧскӱрери болгон. РФ-тыҥ президентиниҥ СФО-догы чыдулу чыгартулу кижизи Сергей Меняйлоныҥ темдектегениле, јербойыныҥ ар-бӱткениниҥ ле географический аҥылулары бар учун, Сибирьде авиаколбуныҥ учуры јаан.\n«Ол аҥылуларды федерал структуралар ајаруга алып јат, оныҥ да учун Сибирьдиҥ авиациязыныҥ ӧзӱминиҥ ле аэропорт-комплекстериниҥ модернизациязыныҥ сурактарын ӧмӧ-јӧмӧ аайлаштырар арга болот. Јербойындагы авиалиниялардыҥ курч сурактары јарлу, олордыҥ тоозында кейле учар авиатранспорт, аэродромдордыҥ јердеги инфраструктуралары, самолеттор конор-учар площадкалар эскирип калганы» — деп, ол айткан. Тергеелерде акча-манат јанынаҥ уур-кӱчтер бар да болзо, олор јонјӱрӱмдик учурлу маршруттарла улусты тартарын јӧмӧӧр, авиабилеттердиҥ бааларын бийиктетпес аргаларды табып јадылар.\nТемдектезе, Алтай Республикада Кош-Агаш ла Кӧксуу-Оозы аймактар јаар канча онјылдыктарга токтоп калган авиамаршруттар орныктырылган. Маршруттардыҥ субсидированиезине тергеелик бюджеттеҥ 50 миллион салковойдоҥ кӧп акча чыгарылган, оныҥ шылтузында авиабилеттердиҥ баазы эл-јонго јарамыкту кеминде болуп калган.\nАлтай крайда дезе авиатранспорт конор-учар «Белокуриха» деген площадка јаар рейстер тӧзӧӧри јанынаҥ сурактарла иштейт. Бу иш-керек једимдӱ бӱтсе, албаты-јонго туризмниҥ объекттерине једери јанынаҥ јарамыкту айалгалар тӧзӧлӧр.\nРоссия Федерацияныҥ президентиниҥ болушчызы Игорь Левитин шӱӱжӱде туружып, Сибирьдеги федерал округта транспортный јеткилдешти тӧзӧӧри эҥ учурлу сурактардыҥ бирӱзи болот деп темдектеген. Нениҥ учун дезе кезик тергеелерде јердеги јол инфраструктура јок эмезе аргалары кирелӱ, авиационный транспорт тӧс транспорт болуп јат.\nТергеелер ортодогы «Сибирьдиҥ јӧптӧжӱзи» деген ассоциацияныҥ бӱдӱреечи комитеди Сибирьдиҥ тергеелер ортодогы маршрутный сетин ӧскӱрери аайынча шӱӱлтелер белетеген. Анда темдектелгениле, авиамаршруттардыҥ ууламјылары кӧптӧдилер ле авиапарктар јаҥыртылар.\nӰлекерде темдектелгениле, округтыҥ 31 јери јаар улайын рейстер 2020 јылдыҥ учына јетире ӧйдиҥ туркунына орныктырылар. Анайда ок јаҥы маршруттарды 2024 јылдыҥ учына јетпей јадып ачар, авиатранспорт конор-учар площадкаларды орныктырар иштер темдектелген. Ол иштер бӱтсе, 40 јер јаар учуштарды ӱзеери орныктырар арга болор.\nОлег Хорохордин мынаҥ озо ӧйдӧ Кӧксуу-Оозы аймакта ишмекчи јол-јорыкла бололо, келер јылда Улаган јаар авиарейс ачары, Кош-Агаш ла Кӧксуу-Оозы јаар маршруттарды јай ӧйинде кӱнине эки учушка јетирери аайынча сурактар кӧрӱлет деп айткан болгон.


Бийик амадулар - altaicholmon\nАлтай Республикада 2006 јылда бюджеттеҥ чыгарылып турган акча-болуштыҥ кеми 194 миллион салковой болгон болзо, 2018 јылда «Јурт ээлемди ӧскӱрериниҥ» госпрограммазына јети јӱс он эки миллион салковой акча салылган болгон.\nБӱгӱнги кӱнде республиканыҥ крестьян-фермер ээлемдери јарым миллионго шыдар тын мал кыштадып јадылар. Тергеениҥ јурт ээлеминде 500 предприятие, 1600-теҥ ажыра КФХ-лар ла 55 муҥнаҥ ажыра таҥынаҥ ээлемдер иштейт.\n2006 јылда јурт ээлемниҥ бӧлӱктери баазы 3,5 миллиард салковой акчага турар аш-курсак эдип чыгарган болзо, ӧткӧн јылда оныҥ кеми 10,8 миллиардка јеткен.\nАлтай Республика эт иштеп алары јанынаҥ Сибирь федерал округта озочыл јерде барып јат. Сӱт иштеп алары јанынаҥ бистиҥ фермерлер Сибирьдиҥ тергеелери ортодо канча јылга улай экинчи јер алат.\nБӱгӱнги кӱнде тергееде мал сойотон 12 пункт иштейт. Андый цехтердиҥ бирӱзи Кан-Оозы аймакта Экинур јуртта ачылган. Эмди «Меркит» деп ээлемниҥ ишчилери малын семирте азырап, јербойында ла сойот. Кош-Агаш аймакта Белтир јуртта иштеп турган мал сойотон цех јаҥыртылган.\nОҥдой аймакта Кеҥидеги СПК-да малды тургузала ӱзеери азырайтан площадка тудулган.\nРеспубликаныҥ јурт ээлеминиҥ бӧлӱктеринде анайда ок чилгемнеҥ, кузуктаҥ, мӧттӧҥ лӧ тайга-ташта ӧскӧн эм ӧлӧҥдӧрдӧҥ эл-јонго керектӱ курсак-тамак ла эдимдер белетеп чыгаратан предприятиелер иштеп јат.\nГорно-Алтайскта «Кӱнбадыш» рынокто «Бош-Туу» деп СППК-ныҥ цеги ачылган. Мында республиканыҥ товар эдеечилериниҥ иштеп алган продукциязы јыл туркунына садылат.\nТергеениҥ јонјӱрӱмдик ууламјылу учреждениелери бӱгӱнги кӱнде јербойында иштеп алган этле, сӱтле, сӱттеҥ белетелген курсак-тамакла 92 процентке, ӧзӱмдердеҥ эдилген продукцияла дезе 95 процентке јеткилделет.\nАлтай Республикада мал тудуп ӧскӱрерине јаан ајару эдилип јат. Быјыл мал ӧскӱрерине 200 миллион салковойго шыдар акча чыгарылган.\nКан-Оозы, Шабалин ле Кош-Агаш аймактардыҥ бастыра бӱдӱм ээлемдери эттеҥир укту уй-малды јакшы кичеемелде тудуп, бийик кӧргӱзӱлерге једет. Укту мал ӧскӱрери республикада, алдындагы јылдарга кӧрӧ, јаранган. Тургуза ӧйдӧ тергеениҥ јурт ээлеминде укту мал ӧскӱрер 7 завод иштеп јат. Ӱч предприятие дезе јурт ээлемниҥ јоголордыҥ бери јанында тындуларыныҥ генофондын кичееп корулайт.\nУкту малды ӧскӧ јерлердеҥ садып алары ла олорды Туулу Алтайдыҥ айалгаларына келиштире ӧскӱрери аайынча иш мӧрлӱ ӧдӧт. Республиканыҥ тыштындагы тергеелердӧӧн дезе 2500 тын укту мал садылган. Ол тоодо Кемеровский область, Казахстан ла Узбекистан јаар.\n«Марал-Толусома» ООО-ныҥ аҥ ӧскӱреечилериниҥ бригадазы быјыл республикан мӧрӧйдӧ јеҥӱ алган. Бу бригада ӧдӱп јаткан јылда аҥдарыныҥ табыштырып турган мӱӱзиниҥ орто бескезин 8,3 килограммга јетирген. Бу Россияда эҥ бийик кӧргӱзӱ болуп јат.\nАлтай Республиканыҥ Москвадагы элчилигинде тергеебисте белетелип турган чыҥдый продукция тургузылган экспозиционный тӧс јер ачылган. Орооныстыҥ тӧрӧл калазында «Алтай» деп адалган брендтер јарлу боло берген.\n2018 јылда тергеениҥ аймактары, иштеги ӧмӧликтери ле таҥынаҥ фермерлери ортодо ӧткӧн мӧрӧйдиҥ турулталары аайынча аймактар ортодо јеҥӱчилдер болуп, «Јабыстай зона» ууламјыда Майма аймак, «Орто зонада» — Кан-Оозы аймак, «Бийиктей зона» ууламјыда Кош-Агаш аймак чыккан.


02.06.2022 - altaicholmon\nБӱгӱнги кӱнде Караколдогы јурт јеезениҥ јеринде Кудайдыҥ берген јажын јажап, амыр-энчӱ отурган сок јаҥыс аксагал — Тордомой Тадинович. Јажаган јашты сананып, кайра кӧрзӧ — јӱрӱмниҥ јаан јолы кӧскӧ кӧрӱлер, санаага эбелер. Иш кижиниҥ ырызы деген бирӱзи, ол оогоштоҥ ала амыралтага чыкканча ижин ак-чек бӱдӱрген. Јиит тужында бухгалтердиҥ курстарын божодып, Карл Маркстыҥ адыла адалган колхозында бухгалтер-чотобот\nЈайдыҥ баштапкы кӱнинде\nШколдыҥ дневниктерине темдектер тургузылган, портфель-сумкалар, тетрадьтар тууразында арткан. Јайдыҥ баштапкы кӱни сакылталу каникул келгениле сӱӱндирет. Кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱни – Балдарды корыырыныҥ байрам кӱни. Бу кӱн Горно-Алтайскта болчомдорго учурлай кӧп керек-јарактар ӧткӧн. «Динамо» стадиондо 9-11 јашту уулчактар ортодо футболды кӧрӧргӧ трибуналарда кӧп улус јуулган болзо, тӧс тепсеҥде ле «Чаҥкыр Алтай» кинотеатрдыҥ јанында амыраар паркта


Jаҥы экспедицияга белетенет - altaicholmon\nJаҥы экспедицияга белетенет\nАлтай Республиканыҥ бедиреечилери талалар ортодо тӧзӧлгӧн «Вороново-2017» деген экспедицияга барарга белетенет.\nЭкспедиция быјыл куран айдыҥ 12-24 кӱндеринде Ленинградский областьтыҥ Кировский районында ӧдӧр, ондо Алтай Республикадаҥ беш бала туружар—Горно-Алтайсктаҥ, Майма, Чой, Шабалин аймактардаҥ.\nОлорды баштап апаратан кижи—«Россияныҥ бедиреечи кыймыгузы» деп кыймыгуныҥ Алтай Республикадагы бӧлӱгиниҥ јааны А. Вилисов.\nБу јуукта јашӧскӱримниҥ политиказы, Тӧрӧлин сӱӱрине тазыктырары аайынча иштиҥ тӧс јеринде ӧткӧн јуунда А. Вилисов бу јол-јорыктыҥ аҥылулары керегинде балдардыҥ бойлорына, олордыҥ ада-энелерине куучындап ла јартап берди.


«Туулу Алтай» ГТРК-ныҥ берилтелери—текшилей - altaicholmon\nБистиҥ тергеениҥ албаты-јоныныҥ 97 проценттеҥ кӧбизи «Туулу Алтай» ГТРК-ныҥ программаларын чыҥдыйы бийик цифровой бӱдӱмле акча тӧлӧбӧзинеҥ кӧрӧр аргалу болуп калган. Мындый арганы телекӧрӧӧчилер «Россия\nФедерацияда телерадиоберилтениҥ ӧзӱми» деген федерал адылу программаныҥ шылтузында алган. Бу программа аайынча ороонныҥ албаты-јоны цифровой эфирный телерадиоберилтениҥ составына кирип турган тергеелик (јербойындагы) берилтелерле јеткилделер. Бистиҥ республиканыҥ эл-јоны 10 текшироссиялык телеканалдарды јаҥы цифровой бӱдӱмле бир канча јылдардыҥ туркунына кӧрӱп келген ле эмдиги ӧйдиҥ телекӧрӱлтезиниҥ аргаларын бийик баалаган.\nКӧп улус јаҥы телевизорлор эмезе телевизорлордыҥ приставкаларын садып алган. «Цифровой» телевизордыҥ сок јаҥыс једикпези телепрограммалардыҥ пакединде «Туулу Алтай» ГТРК-ныҥ программазы мынаҥ озо јок болгоныла колбулу болгон. Jе эмди эл-јонды чыҥдыйы бийик телерадиоберилтелерле јеткилдеериниҥ государственный программазын бӱдӱрериниҥ јаҥы бӧлӱги келди—цифровой телекӧрӱлтениҥ регионализациязы.\nРадиотелевизионный передающий центрдиҥ специалисттери республиканыҥ 147 јуртында јаҥы јазалдар тургузары јанынаҥ элбек кемдӱ иштер ӧткӱрет. Бу иш бӱткен соҥында, республиканыҥ эл-јоныныҥ 97 проценттеҥ кӧбизи јербойыныҥ алтай ла орус тилдерле јарлалып турган солундарын цифровой каналдардаҥ кӧрӧр лӧ угар аргалу болор. Эмди телекӧрӱлтениҥ табыжыныҥ ла ӧҥиниҥ чыҥдыйы бийик болор.\n«Цифровой» телевизор кӧрӧргӧ, улус бойыныҥ телевизорлорында кандый да кубулталар этпес. Jе специалисттердиҥ шӱӱлтезиле, каналдардыҥ автоматический поискин иштетсе, эмезе јуруктар «зависать» этпезин деп, телевизорды јаҥыдаҥ иштетсе, артыкташ болбос. Цифровой эфирный телекӧрӱлтени кӧрӧринде кандый да уур-кӱчтер боло берзе, телекӧрӧӧчилер болуш-јартамал аларга, консультационный јӧӧмӧлтӧниҥ тӧс јерине 8 (38822) 2-88-04, 2-23-00 телефондорло эмезе мындый сурула баштанар аргалу: Горно-Алтайск кала, Коммунистический проспект,76 (ЦУМ-ныҥ туразы, 3-чи этаж), Email:rtpcra@mail.gorny.ru.\nАналоговый эфирный берилте республикада мынаҥ да ары иштеер, аналоговый передатчиктерди токтодоры 2018 јылдыҥ туркунына ӧдӧри темдектелген. Оныҥ да учун кем эмдиги ӧйдиҥ DVB-T2 стандарты бар телевизорлорды эмезе цифровой приставкаларды садып албаган болзо, олорды садып аларын узакка артырбазын.\nБаза катап бистиҥ кӱндӱлӱ телекӧрӧӧчилериске баштанадыс: «Вести Эл-Алтай» программаны «Россия-1» телеканалдаҥ кӧрӧр арга бар. Солундардыҥ алтай тилле берилтелери кажы ла кӱн 6-35, 8-35, 17-40 (субтитрлерлӱ) сааттарда, орус тилле—7-35, 14-40, 20-45 сааттарда болор. Сибирьдиҥ солундары керегинде бис 11-40 саатта куучындап јадыс. «Неделиниҥ солундары» деген адакы берилтелер эфирге субботтор сайын алтай тилле 8-00 саатта ла воскресень кӱнде орус тилле 8-45 саатта чыгар. Алтай тилле тематикалык программалар кажы ла четвергте 9-00 сааттаҥ ала 10-00 саатка јетире, субботтор сайын эки тилле эртен тураныҥ 8-20 саадынаҥ ала 9-20 саатка јетире ӧйдиҥ туркунына ӧдӧр.


«Спортло тазыктырынарын таштабазым…» - altaicholmon\n«Спортло тазыктырынарын таштабазым…»\n«Јылдыстык» кычыраачыларын спортто, кеендикте, культурада ла ӧскӧ дӧ бӧлӱктерде јаан једимдерге јеткен јерлештериле таныштырарын улалтат. Спорттыҥ республикабыста бар бӱдӱмдерин алар болзо, кӧп саба једимдерге кӱрешчилерис једет. Оныҥ да учун газеттиҥ бӱгӱнги айылчызы грек-рим кӱрешле спорттыҥ узы Аржан СУМАЧАКОВ болор.\n–Аржан, озо ло баштап бойыҥ, билеҥ керегинде куучындап ийзеҥ?\n–Мен бойым 1998 јылда Майма аймактыҥ Урлу-Аспак јуртында чыккам. Биледе эҥ јааны болорым. Эки сыйным бар. Јаан сыйным В. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияда 11-чи класста, оогожы Урлу-Аспактыҥ школында баштапкы класста ӱренет. Энем ле ӧӧй адам бар, олор Урлу-Аспакта јадат. Мен јурттыҥ школында 9-чы классты ӱренип божодоло, Горно-Алтайскта М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган государственный политехнический колледжте ӱредӱге киргем. Оны ӱренип божодоло, Горно-Алтайсктыҥ государственный университединиҥ естественно-географический факультединде 4-чи курста ӱренип, грек-рим кӱрешле тазыктырынадым.\n–Спорттыҥ бу бӱдӱмиле качаннаҥ ала тазыктырынып баштагаҥ, нениҥ учун грек-рим кӱрешти талдагаҥ?\n–Грек-рим кӱрешле алты јашту болорымда тазыктырынып баштагам. Ол тушта бисти, јурттыҥ балдарын, спорттыҥ бу бӱдӱмине баштапкы тазыктыраачым Александр Аилдашевич Мамашев экелген. Кӱрежерге јарайтан. Бойым оогошто бир јерде отурбас, эмеш баштак бала болгом. Тазыктыруларга келип, арыганча ла кӱрежип, баштактанып алатам.\nОл ло јылдарда Соок Таадактыҥ сыйына учурлай ӧткӧн маргаандардыҥ јеҥӱчили боло бергем. Урлу-Аспакта школдо ӱренип тура, јетинчи класска јетире кӱрештиҥ бу бӱдӱмине јӱргем. Оноҥ Александр Аилдашевич јӱре берерде, тазыктырулар токтогон. Школдыҥ кийнинеҥ Горно-Алтайскка ӱренерге келгем ле экинчи курста «Баатыр» спортзалдӧӧн Вячеслав Георгиевич Кызлаковко тазыктырынарга баргам. Баштап тазыктырынып турала, тазыктыруны токтоткон ӧйдӧҥ ала экинчи курста ӱренип тура «Баатырга» келгениме јетире ӱч јыл ӧй ӧткӧн. Бу ӱч јылдыҥ туркунына тазыктырынбагам.\n–Нени сананып ойто тазыктыруларды улалткаҥ?\n–Бир катап сабалган јигем. Анайып, тазыктыруларды улалтар керек деген санаа келген (каткырат). Ол тушта бистиҥ јурттаҥ Руслан Кабанов деген уул база Вячеслав Георгиевичте тазыктырынган. Ол мени «Баатырга» јӱр деп айткан эди.\n–Спорттыҥ кӧп тоолу устары чыккан јарлу «Баатыр» спортзалдыҥ кебизинде, ады јарлу тазыктыраачыда тазыктырынып баштайла, кандый маргаандарда туружарга келишкен? Кандый једимдер болгон?\n–Вячеслав Георгиевичте тазыктырынып тура кӧп тоолу маргаандарга барып јӱргем. Баштапкы катап јаан маргаанга барарымда, јӱрексиреш, маҥзаарыш база болгон ло. Оноҥ улам јеҥдирип ийгем. Маргаандарга канча ла кире кӧп јӱрзеҥ, анча ла кире ченемел аладыҥ. Оныҥ кийнинеҥ ӧткӧн маргаандарда једимдерге једип баштагам. Бастырароссиялык турнирлерде, Россияныҥ первенстволорында, Сибирьдеги федерал округтыҥ ла оноҥ до ӧскӧ маргаандарда турушкам. 2018 јылда Сибирьдеги федерал округтыҥ маргаанында ӱчинчи јерге чыккам. 2019 јылда бу ок маргаанда 24 јашка јетире уулдар ортодо баштапкы јер алгам. Бастырароссиялык маргаандарда призовой јерлерге чыккам. Ӧткӧн јылда студенттер ортодо Раменское калада ӧткӧн Россияныҥ первенствозына барып јӱргенис. Бу маргаанга мен Эркин Карабашевле кожо барып јӱргем. Ары бисти Александр Егорович Тӧлӧсов апарып јӱрген. Анда ӱчинчи јер алгам, Эркин баштапкы болгон.\n–Кандый бескеде кӱрежедиҥ, маргаандар алдында беске таштаарга келижет пе?\n–Мен 63 килограммга јетире бескеде кӱрежип тургам. Маргаандар алдында 5-7 килограммнаҥ таштаарга келижет. Маргааннаҥ озо бескеленер алдында бескеҥди таштап, бескеленген соҥында ойто кемине јетиредиҥ. Је кезикте бир маргааннаҥ келген ле бойынча экинчизине барарга келижет. Ол тушта бескени ойтодоҥ таштаарга келижет. Онызы дезе, кӱч керек.\n–Бистиҥ јерлеш кӱрешчилердеҥ сениҥ бескеҥде јакшы кӱрежип турган уулдар бар ба?\n–Эйе бар, Дима Куртугашев ле Баатыр Ечешев. Олор Кемеровский областьта тазыктыраачы болуп иштеп турган Арунат Альбертович Кучиновто тазыктырынат. Арунат Альбертович те бойыныҥ ӧйинде спорттыҥ бу бӱдӱмиле јаан једимдерге јеткен эди.\n–Кажы ла кӱрешчиде бойыныҥ сӱӱген приемы бар. Сениҥ «коронкаҥ» кандый?\n–«Бедро», байа орустап айткажын, бросок через бедро. Бу мениҥ сӱӱген приемым. Кӱрежеримде, оны кӧп тузаланадым.\n–Јарт. Сен спорттыҥ бу бӱдӱмиле ӧдӱп турган телекейлик маргаандарды кӧрӱп ле турган болбойыҥ. Телекей кеминде кӱрешчилердеҥ кемизиниҥ кӱрежи јарайт?\n–Је 63 килограммга јетире бескени алар болзо, јопон кӱрешчи Шинобу Отаныҥ кӱрежи тыҥ јарайт. Чындап, ол 2019 јылда Казахстанда ӧткӧн телекейлик чемпионаттыҥ јеҥӱчили болуп чыккан эди. Анайда ок Олимпийский ойындардыҥ эки катап јеҥӱчили Роман Власовтыҥ кӱрежи база јарайт.\n–Аржан, «Јылдыстыкты» анчада ла јашӧскӱрим сонуркап кычырат. Олорго јилбилӱ болзын деп, сеге мындый сурак берейин – спорт сеге нени берген?\n–Спорттыҥ бу бӱдӱмиле тазыктырынып баштайла, мен уур-кӱч ӧйлӧрдӧ болужатан чындык нӧкӧрлӧрлӱ болуп калдым. Спортло тазыктырынганы ол озо ло баштап су-кадык јӱрӱм, дисциплина, таскаду.\n–Онызы чын. Айса болзо, кычыраачыларыстыҥ кемизи де сениҥ айтканыҥды кычырып, таҥкызын таштаар, ачу аш ичеринеҥ мойножор ло бош ӧйин спортло тазыктырынарына учурлаар…\n–Урлу-Аспакта ӱренип турарымда, эки јерлежис грек-рим кӱрешле спорттыҥ узыныҥ нормативин бӱдӱрген эди. Олордыҥ фотојуруктары школдо туратан. Ол тушта олор чылап, спорттыҥ узы болгон болзом деп сананатам. Јылдар ӧткӧн соҥында, бойым андый једимге јеткем. Бу меге јаан сӱӱнчи. Калас ӧй ӧткӱрбегем деп сананадым. Школдо јарлу јерлештериниҥ фотојуруктары, олор керегинде бичимелдер ӱренчиктерге јакшынак јозок болот.\n–Бичиктер кычырарын сӱӱйдиҥ бе?\n–Эйе, эм тургуза Стивен Кингтиҥ «Доктор Сон» деген романын кычырадым. Оноҥ озо Эрих Мария Ремарктыҥ бичиктерин кычыргам.\n–Ӧскӧ ороондордыҥ бичиичилериниҥ чӱмдемелдери јарап турган болтыр…\n–А кинофильмдер керегинде айдар болзо?\n–Экранга јаҥы чыккан кинофильмдерди кӧрӧргӧ сӱӱйдим.\n–Сӱӱген курсагыҥ керегинде сурабас аргам јок…\n–Аҥылап айткадый курсак јок. Бу јанынаҥ мен чӱмеркек эмезим. Кандый ла курсак болзо, јип аларым (каткырат).\n–Эр кижи андый болбой. Аржан, адакыда сурап угарга турганым – алдыҥда кандый амадулар тургузадыҥ?\n–Кӱскиде черӱге барарым. Анаҥ ары салымым канай келижерин кем билер… Је чокым-јарт неме – ол спортло тазыктырынарын таштабазым.\n–Онызы јакшы. Ачык-јарык эрмек-куучын учун быйан. Алдыҥда јолыҥ ачык болзын, јаактуга айтырба, јарындуга јыктырба!\n–Слерге быйан. Анайда јӱрерге кӱјӱренерим.\nК. ЯШЕВ куучындашкан\nЕ. БУТУШЕВТИҤ фотојуругы


Агару кӱӱниле башкарынып - altaicholmon\nОл — јиит специалист, бойыныҥ ижине каруулу, кичееҥкей ле колы јымжак эмчи. Ол јаҥыс ла ченемелдӱ, билгири тереҥ эмчи эмес, је онойдо ок јӱрӱмди, албатызын акту јӱрегинеҥ сӱӱген келин. Бистиҥ куучын-эрмегисти ол бойыныҥ чыккан-ӧскӧн јери керегинде јетирӱдеҥ баштады:\n—Мен Горно-Алтайскта чыккам. 2008 јылда каланыҥ баштапкы таҥмалу школын божодып, Томск калада Сибирский государственный медициналык университетке кирип, оны 2014 јылда божотком.\n—Наталья Николаевна, Слерге ӱредӱни талдап аларга кем болушкан?\n—Меге бу ӱредӱни талдап аларга энем болушкан. Эмчиниҥ ижи кӱч те, каруулу да болзо, улусты эмдеп, олорго болужар кӱӱним јаан болгон. Онызы, байла, јӱрӱмде јуук улузымды јылыйтканым учун. Онойып мен школдо јакшы ӱренип, талдап алган ӱредӱме бир де алаҥзыбай, экзамендерди јеҥӱлӱ табыштырала, университетке кирип алдым. Баштапкы јылда ӱренерге кӱч те болзо, је сӱреен јилбилӱ болгон. Бу ӱредӱде бойыма кӧп ачылталар эттим.\n—Томск — Сибирьдиҥ эҥ јаан калаларыныҥ бирӱзи. Мындагы университеттерде јарлу профессорлор ло преподавательдер иштеп јат. Слер практикаларды, интернатураны кайда ӧткӧнигер?\n—Интернатураны Томск калада 10-чы таҥмалу поликлиникада поликлинический терапияныҥ кафедразында «терапия» деп специальность аайынча ӧттим. Мында эмчи-терапевттиҥ ижине ӱренгеним меге јаан ченемел берген. Јакшы улусла кожо иштеп баштаганым јӱрӱмиме база тузалу болды. Интернатураныҥ кийнинеҥ тӧрӧл јериме, билеме јанып келдим.\nИшмекчи јолымды Горно-Алтайск каланыҥ поликлиниказында баштагам. 2015 јылдыҥ сыгын айыныҥ 21-чи кӱнинеҥ ала республикан эмчиликтиҥ поликлиниказында участковый эмчи-терапевт болуп иштейдим. 2018 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала 2020 јылдыҥ кочкор айыныҥ 2-чи кӱнине јетире Алтай Республиканыҥ су-кадык аайынча министерствозында штатта эмес баш терапевттиҥ ижинде иштедим.\n—Јиит кижиниҥ јӱрӱминде студент болгон ӧйлӧр эҥ ле јакшы ла јаркынду. Слер студент ӧйигерде кандый солун, јилбилӱ керектерде турушканыгар?\n—Университетте ӱренип турала, мен качан да тегин отурбайтам, кандый ла иш-керектерде эрчимдӱ турушкам. Темдектезе, волонтерлордыҥ кыймыгузында јакшызынып туружып туратам. 2013 јылда Татарстанныҥ тӧс калазы Казаньда Телекейлик јайгы XXVII универсиадада медик-волонтер болгом. Бу ла јыл Томск областьтыҥ адынаҥ мен «Доброволец года» деп дипломло кайралдаттым.\nАнайда ок «Сочи-2014» деп Олимпий оттыҥ Томскто эстафетазында эрчимдӱ туруштым. Јаркынду мындый элестер качан да ундылбас эмей.\n—Коронавирусла тартыжып турган ӧйдӧ эмчилердиҥ ижиниҥ учуры сӱрекей јаан. Слер улустыҥ јӱрӱмин аргадаарын, су-кадыгын корыырын баштапкы јерге тургузадыгар. Иштеер айалгалар кандый ла болгон ине, ол јанынаҥ айдып ийзегер?\n—Чындап та, эмчиниҥ ижи амыры јок, эҥ кӱч иш. Пандемияныҥ ӧйинде бистиҥ поликлиниканыҥ эмчилери ле орто бӧлӱктиҥ медишчилери ӧмӧ-јӧмӧ, нак иштеген де, иштеп те јат. Бойлоры 2-3 катаптаҥ оорыйла, ойто ло ишке чыгат. Мен база канча катап оорыдым. Бу кызу ӧйдӧ поликлиникада эмчи-терапевттер де једишпей барган ӧй болгон ине. Јаантайын алдыртуларга јӱрӱп, улуска болужып, олордыҥ су-кадыгын корыырында турумкай иштегенис. Је ончо уур-кӱчтерди ӧдӱп чыгарыс деп иженип бӱткенис.\n—Школдыҥ кийнинеҥ ӱредӱге кирерге турган балдарга нени кӱӱнзеп айдарыгар?\n—Элдеҥ ле озо, школдыҥ экзамендерин јакшы темдектерге табыштырала, амадаган ӱредӱге кыйалтазы јогынаҥ кирерге, турумкай чырмайар керек.\nЭл-јоныстыҥ су-кадыгы бек болзын, оору-јобол јууктабазын, кӱӱн-санаагар јарык болзын, омок-седеҥ јӱрӱгер.\n—Эрмек-куучын учун јаан быйан, амадуларыгар бӱтсин, ижигерде јаҥы једимдер, ырысту јӱрӱм кӱӱнзейдим.


Нацӱлекерлер: тудум иштер текшилей ӧдӧт - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин јаан изӱ айдыҥ 9-чы кӱнинде Шабалин аймакла јол-јорыкта болуп, кӧп тоолу объекттерди шиҥдеп кӧргӧн.\nБашчы аймактыҥ тӧс јеринде балдардыҥ јаҥы садын тудары канайда ӧдӱп турганын шиҥдеп кӧргӧн. Бу объектти «Демография» деген нацӱлекер аайынча быјыл тузаланарына табыштырар керек. Детсадка 125 бала јӱрер, олордоҥ 60 јер ясельный группага берилер. Бастыра јети группа иштеер.\n«Алтай Республикада балдардыҥ садтарын тудары эрчимдӱ ӧдӧт. Бӱгӱн республиканыҥ бастыразына јуук аймактарында мындый 13 объект тудулат, олор бастыразы ясельный јерлерле јеткилделер.\nБу тудулып јаткан детсад Шабалин јуртка јаан учурлу. Ол тудулган ла иштеп баштаган соҥында, јербойында детсадтаҥ эки айдаҥ ала ӱч јашка јетире балага јер алар деген очередь бӱткӱлинче јоголор» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nОбъектти тудары былтыр кӱчӱрген айда башталган. Тургуза ӧйдӧ фундамент салылган, эки блокто экинчи этажка јетире стенелер кӧдӱрилип калган, ӱчинчи блокто баштапкы этажтыҥ ӱсти јабылат. Анайда ок кӧзнӧктӧр тургузылат, инженерный сетьтер ӧткӱрилет, тураныҥ ичин јарандырары јанынаҥ иштер башталган.\nНацӱлекер аайынча былтыр мында 60 бала јӱрер детсад тудулган болгон. Ол јерлердеҥ 40 јер ясельный группага берилген. Јаҥы тудулган объект 2020 јылдыҥ бажынаҥ ала иштеп баштаган. «Демография» деген нацӱлекер аайынча, оны бӱдӱрери 2019 јылда башталган, Алтай Республикада алты детсад тудулган — Горно-Алтайскта, Майма, Кӧксуу-Оозы ла Шабалин аймактарда.\n2021 јылдыҥ учына јетире 1855 јерлӱ база 15 јаҥы детсад тудулар, олордоҥ 895 јер — ясельный группаларга.\nАнайда ок тергеениҥ башкараачызы Шабалиннеҥ Каспа јаар јолды јазаары канайда ӧдӱп турганын шиҥдеп кӧргӧн, бу иш «Јеткер јок ло чыҥдый автомобильный јолдор» деген нацӱлекер аайынча ӧдӧт.\n«Былтыр мен јербойыныҥ эл-јоныла туштажарымда, олор бу јолды јазазын деп сураган. Мында узуны 14,7 километр јол јазалар. Јазашту иштер јакшы кеминде барып јат, ай-кӱн качалаҥын јетирбезе, ишти ӧйинеҥ озо бӱдӱрип салары темдектелет — бу јылдыҥ куран айыныҥ учы кирезинде» — деп, тергеениҥ башкараачызы айтты.\nТургуза ӧйдӧ объектте јолдыҥ јер-полотнозы (30%) орныктырылат, суу агып ӧдӧр темир трубалар салары, јолго уратан таш-кумакты белетеери аайынча иштер ӧдӧт.\n«Шабалин — Каспа» деген јолды јазаары аайынча «Сибирский Континент» деген ООО-ныҥ подрядный организациязыла госјӧптӧжӱ тургузылган (генеральный директоры И. В. Воронцов).\nЈӧптӧжӱ-контракттыҥ баазы 61,4 млн салковой (АР-дыҥ талалык бюджеди), тургуза ӧйдӧ 6,1 млн салковой акча-манат тузаланылган.\nШабалиндеги јурт јеезе «Формирование комфортной городской среды» деген прграмма аайынча јурттыҥ эл-јоны ортодо ӱнбериш ӧткӱрип, эки јондык јерди јазаары аайынча јӧпкӧ келген: сквер ле Мактыҥ галереязы јаҥыртылып јазалар. Бу программаны јӱрӱмде бӱдӱрерге республиканыҥ бюджединеҥ софинансированиеге 28 муҥ салковой чыгарылган. Скверди јазаарына 608 муҥ салк., Мактыҥ галереязына парковкала кожо 1,22 млн салковой чыгарылган. Подрядчиги ООО «Алтайспецстрой» (башкараачызы А. А. Карасев). Программа аайынча иштерди подрядчик јакшы кеминде бӱдӱрип турганын темдектеер керек.\nМактыҥ галереязы 2002 јылда тудулган, сквердиҥ јеринде тротуардыҥ плиткалары салылар, тротуарда брусчатка салар, парковка јарандырылар, фотојуруктар јаҥыртылар, ӧзӱмдер отургызылар. Сквер 2010 јылда тудулган ла ол черӱчил-интернационалисттерге, «изӱ точкаларда» јуу-согуштарда турушкандарга учурлалган. Оныҥ јерине тротуарный плиткалар салылар, амырап отурарына керектӱ отургыштар тургузылар.\nОлег Хорохордин эки объектте иштер эрчимдӱ ӧдӱп турганын бийик баалаган. Олордо иштер сыгын айдыҥ башталганы кирезинде тӱгенери темдектелет. Тергеениҥ башчызы јаҥыс ла тудум иштердиҥ ӧйин эмес, је анайда ок чыҥдыйын база кату шиҥжӱде тутсын деп айткан.\nБашчы Ӱстиги-Апшыйакту јуртта тергеениҥ баштапкы башчызы Валерий Чаптыновтыҥ адыла адалган музейде јаҥыртулу иштер канайда ӧдӱп турганын база шиҥдеп кӧргӧн. Музейдиҥ туразы 1950 јылда тудулган, оныҥ учун оны јаҥырта јазаары керектӱ болгон. Музейдиҥ кичеемелинде 50-ге шыдар экспонат: В. Чаптыновтыҥ фотојуруктары, документтери, тудунган-кабынган не-немелери, иштиҥ кайралдарыныҥ копиялары.\nӰстиги-Апшыйакту јурттагы В. И. Чап-тыновтыҥ адыла адалган тӧс текшиӱредӱлик школдыҥ туразында капремонт иш ӧткӧн кийнинеҥ, 2019 јылдыҥ јаҥар айынаҥ ала, кӧрӱ-выставка удурумга школдыҥ коридорында тургузылган.\nМынаҥ ары музейдиҥ экспозицияларын кӧптӧдӧри, В. И. Чаптыновтыҥ ла јурттыҥ эл-јоныныҥ материалдары аайынча шиҥжӱлӱ ишти ӧткӱрери темдектелет.\nМузейдиҥ туразын тудуп учына чыгарга ӱзеери 3533930 салк. акча-манат керек.\n«Бис Алтай Республиканыҥ баштапкы башчызы керегинде эземди чеберлеп аларга, бастыра аргаларды тузаланарыс. Бу тураны јаҥырта јазаарыс, ол јаҥыдаҥ тудулып јаткан деп айдарга јараар. Тургуза ӧйдӧ стенелер, јабынтыныҥ стропильный системазы тургузылган. Мен ӱзеери акча-манат тапсын, оны бу ишти улалтарына чыгарзын деп јакылта бергем. Валерий Чаптыновтыҥ чыкканынаҥ ала 75 јылдыгы темдектелип турган ӧйдӧ бис бу объектти тузаланарына табыштырып салар учурлу» — деп, Олег Хорохордин куучындаган.\nОныҥ айтканыла, эпидайалга оҥдоло берзе, быјыл Валерий Чаптыновтыҥ тӧрӧл јеринде, Ӱстиги-Апшыйактуда, юбилейлик керекле колбулу кӧдӱриҥи болор. «Келер ӱйелер Алтай Республиканыҥ баштапкы башчызы бистиҥ субъекттиҥ государственнозыныҥ ӧзӱмине кандый камаанын јетиргенин билип јӱрер учурлу» — деген.\nИшмекчи јол-јорык ӧйинде республиканыҥ башкараачызы јашӧскӱримниҥ биригӱзиниҥ чыгартулу улузыла тушташкан — «Мы вместе» акцияныҥ волонтерский штабыныҥ башкараачызы Алена Казанцевала, instaqram-блогер Ирбис Шинжинле. Туштажу ӧйинде аймактагы башка-башка јашӧскӱрим ӱлекерлерди бӱдӱрери, јашӧскӱримге амыраар ла соотоор айалга тӧзӧӧри, волонтерлордыҥ ижи јанынаҥ куучын-эрмек ӧткӧн. Волонтерлордыҥ ижи анчада ла бӱгӱн, коронавирусный инфекция таркап турган ӧйдӧ, јаан учурлу.\nТуштажу ӧдӧр тушта Ирбис Шинжин тергеениҥ башкараачызына спортло тазыктырынары јашӧскӱрим ортодо там јарлу болуп бараатканын айдып, ол ок ӧйдӧ Шабалин јуртта стадионды јазаары ла јарандырары јанынаҥ суракка ајару эткен. Олег Хорохордин объектти кӧрӱп, физический культура ла спорт аайынча республикан комитетле кожо бу объектти федерал адылу программалардыҥ бирӱзине кийдирери јанынаҥ иш ӧткӱрзин деп јакылта берген.


Ӧйдиҥ некелтезиниҥ јаҥы бичиги - altaicholmon\n—Алтай литератураныҥ теориязы ла тӱӱкизи ӱредӱчилерге толо јарталбаган сурактардыҥ бирӱзи. Оныҥ бир шылтагы – ГАГУ-да чыккан бичиктер ӱредӱчилерге јетпей турганы, нениҥ учун дезе бичик студенттердиҥ тоозына келиштире 25 ле экземплярла чыгарылат. Бистиҥ республикада 200 школ, ӱредӱчилер оноҥ до кӧп. Ондо орус, казах, алтай ла оноҥ до ӧскӧ укту ӱренчиктер ӱренет. Ол ок ӧйдӧ бичик белетейтен тургузаачылар бу јетирӱлерле таныш эмес болуп калат. Билим статьялар ӧскӧ республикаларда јарлалган, ченелген, билим журналдарда чыккан, је алтай кычыраачылар оныла таныш эмес.\nБу шылтактарды ајаруга алып, ӱредӱчилердиҥ сурагына каруу берип, бис бу бичикти белетедис. Олор анчада ла билим статьяныҥ некелтелерин сурап турулар. Нениҥ учун дезе, ӱренчиктерди НОУ-га белетеерде, шак бу учуралда једикпестер туштап туру. Айдарда, литератураныҥ теориязы ла тӱӱкизи јаҥыс ла ӱредӱчилерге тузалу эмес, НОУ-ныҥ туружаачыларына база болушту болор. Оныҥ учун бу бичикке кирген бичимелдер орус ла алтай тилдерле бичилген.\nАлтай литература аайынча класстар сайын методикалык јартамалдар берилген, је јаҥы ӧйдиҥ программазын ла бичиктерин јаҥы некелтеле тургузатан авторлорго бу јетирӱлер база тузалу.\nНениҥ учун дезе, кажы ла чӱмдемелди ӱренер тушта ӧскӧ калыктардыҥ бичиичилериниҥ чӱмдемелдериле алтай чӱмдемелдерди тӱҥдештире берери тӧс ајару боло берген. Шак бу некелтеле школдыҥ бичиктерине ӧскӧ ороондордыҥ, ол тоодо Россия тергеезиниҥ атту-чуулу бичиичилериниҥ чӱмдемелдери кирген. Ол чӱмдемелдерди бис алтай тилге кӧчӱргени аайынча кӧрӧдис: коштой јаткан кыдат, монгол эмезе казах, орус, татар, башкир ле оноҥ до ӧскӧ тӱрк калыктардыҥ литератураларын.\nАйдарда, кажы ла тушта ӱренчик казах эмезе кыргыс тилдерге баштанып, оны алтай тилге кӧчӱргениле тӱҥдештире кӧрӧр аргалу. Анчада ла алтай чӱмдемелдер орус тилге эмезе орус тилдеҥ алтайга кӧчӱрилгени солун. Анда кӧчӱреечи алтай кижиниҥ кӧрӱмин, чӱм-јаҥдарын, айлаткыш санааларын чындык јетирген бе, јок по деп, тӱҥдештире кӧрӧр аргалу. Адакы учында бӱткӱл калыктыҥ аҥылу темдектери сезилет пе, јок по? Орустап оны «этнокультурные составляющие» деп адап турулар. Шак бу учурал аайынча кӧп чӱмдемелдер, кӧчӱрмелер берилген. Тӧс ајару бу 10-20 јылдыҥ туркунына литератураныҥ ӱйеленгенин Сибирь талада ла Россия тергеезинде тӱрк литератураныҥ тӱӱкизи аайынча јартаганы. Оныҥ тӧс ууламјызы мындый болор:\n1. Jебрен тӱрк литература (VI-VIII-XII)\n2. Тӱрк-монгол ӧйликтиҥ литературазы (XIII-XV-XVIII)\n3. Алтай литература (XIX чактыҥ экинчи јарымы ла XX чактыҥ башталганы)\n4. XX — XXI чактардыҥ литературазы эки бӧлӱкке бӧлинет:\nа) 20-50-чи јылдар\nб) 60-80-чи јылдар\n5. Эки чактыҥ белтиринде алтай литература.\nКалганчы беш јылдыҥ литературазын јаҥылай (новейшая) деп адагадый. Бу ӧйликтердеҥ јетире шиҥделбегени – тӱрк-монгол ӧйликтиҥ оосло айдар литературазы (алтайская изустная литература). Беш чактыҥ туркунына алтайлар ойроттордыҥ ортозында јуртап, олорго јаан кожылбай, алтай адын корып ла кичееп јӱрген. Чийилген литератураны оосло айдып келген. Шак бу ӧйликте ук-тӧс (родословная) деп жанр эрчимдӱ ӧзӱп келген. Оны фольклористикада ла литература билимде јӱк ле бу калганчы јылдарда шиҥдеп баштаган, литератураныҥ тӱӱкизине кийдирген. Оныҥ учун алтайлардыҥ ук-тӧзин оосло айдар литература деп адап турус. Бу жанр ӧскӧ калыктарда база бар: башкир, татар, бурят, калмык ла оноҥ до ӧскӧ. Олор оны араб сӧслӧ «шежире» деп адагылайт. Алтай литератураныҥ тӱӱкизине ол јаҥы кийдирилип туру.\nОноҥ башка бу бичикке эки тӧс тема јаҥырта јарталган: алтай литератураныҥ ӧткӧн чактыҥ 20-30-чы јылдарында актуга бурулаткандардыҥ ла 40-50-чи јылдарда јуучыл бичиичилердиҥ салымы ла чӱмдемелдери. Шак бу темалар аайынча 10-11-чи класстардыҥ бичиктери тургузылар учурлу. Оныҥ турултазын бис госархивтеҥ, бичиичилердиҥ кӧмзӧзинеҥ, музейлердеҥ алганыс. Оныҥ учун кӧп јетирӱлер солун, олор бедиреништиҥ шылтузында табылган. Эки бичиичиниҥ (И. В. Шодоев ле Л. В. Колкышев) јӱрӱмин ле чӱмдемелдерин орус тилле берерге ченештис. Нениҥ учун дезе, алтайлар олорды јакшы билер, је чӱмдемелдери орус тилге кӧчӱрилбеген учун, орус кычыраачыга олордыҥ бӱдӱрген энчизи јетпеген деп айдар керек. Анчада ла тӧрӧл тилин билбес алтайларга, орус ӱренчиктерге ле ӱредӱчилерге бу јетирӱлер тузалу. Ол ок ӧйдӧ орус, татар чӱмдемелдерди алтай тилге кӧчӱргени ӱренчиктерге солун.\nӰчинчи бӧлинтеде јаҥылай литератураныҥ сурактары шиҥделген. Бу авторлор кычыраачыга солун ла олордыҥ чӱмдемелдеринде тургускан сурактар курч ла ӧйинде кӧдӱрилген. Калганчы бӧлинтеде Алтайда јуртаган калыктыҥ тили ле салымы аайынча шӱӱп кӧргӧдий сурактар тургузылган. Бис бир калык деп аданган болзобыс, туш башка бӧлинбей, бирлик јуртайлы, ӧзӧли, ӧҥжийли. Эске алыныштарда јаан јашту ӧрӧкӧндӧрдиҥ бӱдӱрген ижи бааланган. Ол кажы ла ӱредӱчиге болушту болорында алаҥзу јок. Бичик ӱредӱчилерге белетелген, кӱскиде алар, ачар деп иженедис.\nН. БЕЛЬЧЕКОВА бичип алган


12.03.2019 - altaicholmon\nМ. Чевалковтыҥ адыла адалган республикан библиотеканыҥ залында «Јуу ӧйиниҥ балдары» деген јаҥы бичиктиҥ таныштыру-презентациязы ӧтти. Бу тоозыла экинчи бичик Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлалган. Мындый ок бичиктиҥ баштапкызы 2014 јылда кепке базылган. Ол тушта бистиҥ республикада «јууныҥ балдары» деген категорияга кирип турган 12 муҥга јуук кижи јаткан. Бӱгӱнги кӱнде тергееде 7800 ветеран\nЧибит јурттыҥ топонимиказы\nКажы ла кижиде јӱрегине кару ла јуук јер бар. Ол – кижиниҥ чыккан-ӧскӧн јери. «Тӧрӧлим» деген сӧс тӧрӧл јеристеҥ башталат. Тӧрӧлин тереҥ билип аларга ла бийик баалап јӱрерге, кажы ла кижи бойыныҥ ӧскӧн јериниҥ ле эл-калыгыныҥ тӱӱкизин, тазыл-тӧзин билер учурлу. Тӧрӧлин сӱӱри тӧҥниҥ ӱстинде тӧрт кайыҥнаҥ ла тӧрдиҥ бажында обоо кӱлдеҥ башталып јат деп, тегин\nКочкор айдыҥ учында Улаган аймактыҥ Акташ јуртындагы орто ӱредӱлӱ школдо бир канча керектер ӧткӧн. Олор Алтай Республикада баланыҥ тап-эриктери аайынча чыдулу кижи Надежда Манзырованыҥ баштаҥкайыла, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ јӧмӧлтӧзиле ӧткӱрилген. Школдыҥ директоры Раиса Абугалимова каладаҥ келген улусты уткып, школло таныштырган. Эки кат јаан школ коридорлорыныҥ, фойелериниҥ, класстарыныҥ јааныла, спорттыҥ ла концерттиҥ элбек залдарыла кайкатты. Ӱренчиктер\nБалдардыҥ ӱзеери ӱредӱзиниҥ республикан тӧс јеринде ӧткӧн неделеде «Јылдыҥ ӱренчиги-2019» деп республикан конкурс ӧтти. Мында текши тоозыла 32 ӱренчик ортодо ӧткӧн маргаандарда эҥ артыктарыныҥ ады-јолы адалды. «Јылдыҥ ӱренчиги-2019» деп республикан конкурста аймактарда ӧткӧн конкурстардыҥ јеҥӱчилдери турушкан. Маргаанда турушкан балдар јажы аайынча ӱч бӧлӱкке бӧлинген: оогош (4-5 класстар), орто (6-8 класстар), јаан (9-10 класстар). Конкурс-маргаанга туружарга\nАлтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ ассоциациязыныҥ ээчий јууны Кош-Агаш аймактыҥ Белтир јуртында кочкор айдыҥ 19-чы кӱнинде ӧткӧн. Ондо республиканыҥ ончого јуук муниципал тӧзӧлмӧлӧринеҥ келген ӱредӱчилер турушкан. Ӱредӱчилердиҥ бу биригӱзи РФ-тыҥ юстиция министерствозыныҥ Алтай Республика аайынча башкартузында окылу чотко туруп, быјылгы јылдаҥ ала ижин толо чыдулу улалтып апарганын ассоциацияныҥ башкараачызы, АР-дыҥ ӱредӱ ишчилериниҥ билгирин бийиктедер ле\nБалдардаҥ јакшы улус таскадарга канча ӱйелерге интеллигенттер де, ӱредӱлӱ де, тереҥ билгирлерлӱ де болоры керек јок. Биледе ада-энелердеҥ камаанду айалга, ич-кӧгӱс ууламјы кандый – онызы јаан учурлу. Бу керегинде бис Зоя Васильевна Карамаевала кожо куучындаштыс. Ол бӱгӱн чыкканынаҥ ала 90 јылдыгы болотон ады јарлу јондык-политикалык ишчи Михаил Васильевич Карамаевтиҥ кичӱ сыйны. Зоя Васильевна ада-энези, чыккан\nЈӱректиҥ јылузын сыйлаган эпшилер\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Ӱй улустыҥ телекейлик кӱнине учурлалган кӧдӱриҥи тулаан айдыҥ 6-чы кӱнинде ӧтти. Ӱй улусты байрамла Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Игорь Коршунов уткыган. Ол ӱй улусты уткып тура, Расул Гамзатовтыҥ ӱлгерлик јолдыктарына баштанып, кажы ла эр кижи поэттиҥ сӧстӧрин, байла, јӧмӧӧр деп айтты. «Бу јӱрӱмде эҥ учурлу, эҥ агару, эҥ\nБыјылгы јас кандый болор? Тулаан, кандык ла кӱӱк айларда суулар кӧпшип, јайкандар јайылып, улустыҥ айылдарын алар ба? Бу сурактар јурт јаткандарга амыр бербейт. Бӱгӱн Шабалин аймактыҥ гражданский коруланыш аайынча керектериниҥ ле јеткерлӱ айалгаларды болдыртпазыныҥ бирлик диспетчерский службазыныҥ јааны Борис ЧАПТЫНОВЛО ӧткӱрген куучын-эрмекти јарлап турубыс. — Борис Петрович, айланып база бир јас келип јат. Јайкандар чыгып,\nЈаргычылардыҥ јылдык турулталары кӧрӱлген\nТулаан айдыҥ 4-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ јаргычыларыныҥ отчетту конференциязы ӧткӧн. Анда Алтай Республика аайынча баш федерал инспектор Дмитрий Колозин, Эл Курултайдыҥ јербойында бойы башкарынары ла тап-эриктер аайынча комитединиҥ јааны Виктор Хабаров, РФ-тыҥ јаргычыларыныҥ совединиҥ тӧргизиниҥ турчызы, текши юрисдикцияныҥ бежинчи апелляционный јаргызыныҥ председатели Марина Алексина, АР-дыҥ Ӱстиги јаргызыныҥ председателиниҥ молјуларын бӱдӱреечи Алексей Кокорин, Арбитражный јаргызыныҥ председатели


Госдуманыҥ спикерине баштану - altaicholmon\nГосдуманыҥ спикерине баштану\nКочкор айдыҥ 21-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ алтынчы катап тудулган Эл Курултайыныҥ ээчиде ХХХII сессиязы ӧткӧн.\nОныҥ ижинде республиканыҥ 41 депутадынаҥ 35 депутат, анайда АР-дыҥ башчызы Александр Бердников, РФ-тыҥ Федерация Совединиҥ турчылары Татьяна Гигель ле Владимир Полетаев, республикан башкаруныҥ турчылары, республикан комитеттердиҥ, федерал бӱдӱреечи органдардыҥ Алтай Республикада башкартуларыныҥ башкараачылары, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандары, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ депутаттарыныҥ Советтериниҥ председательдери, јашӧскӱримниҥ парламентиниҥ турчылары, јондык организациялардыҥ ла республиканыҥ элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларыныҥ чыгартулу улузы турушкан.\nСессияда 16 сурак, ол тоодо 7 јасактыҥ ӱлекери кӧрӱлген. Олордыҥ бастыразы ла парламенттиҥ комитеттериниҥ јуундарында озолондыра кӧрӱлген учун сессия ӧйинде кӧп сурактар чыкпаган деп айдар керек.\nДепутаттар «Алтай Республиканыҥ бюджедине федерал бюджеттеҥ республикан бюджеттеги дефицитти бӧлӱктеп јабарына бюджетный кредиттер чыгарары керегинде ӱзеери јӧптӧжӱлерди јӧптӧӧри керегинде» јасактыҥ ӱлекерин јӧптӧгӧндӧр. АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, АР-дыҥ акча-манат аайынча министри Ольга Завьялованыҥ темдектегениле, республиканыҥ федерал бюджетке тӧлӱлериниҥ реструктуризациязы (рассрочказы) ӧткӱрилген соҥында, федерал бюджеттеҥ чыгарылган бюджетный кредиттер аайынча тӧлӱлер мынайда тӧлӧлӧр: 2018-2019 јылдарда кажы ла јылда текши тӧлӱниҥ 5 проценти, 2020 јылда текши тӧлӱниҥ 10 проценти, 2021-2024 јылдарда кажы ла јылда текши тӧлӱниҥ 20 проценти. Мынызы тӧлӱлер аайынча молјуларды ӧйинде бӱдӱрер, анайда ок республикан бюджеттиҥ тӧлӱлерге барып турган чыгымдарын астадар ла тергеениҥ бюджедин турумкай болдырар арга берер. Ольга Завьялованыҥ бу јасактыҥ ӱлекерин јӧптӧбӧгӧн соҥында республикан бюджетте јылыйтулар болор дегенинеҥ бе кандый, депутаттар јасактыҥ ӱлекерин јӧптӧп салдылар. Республикан бюджеттиҥ федерал бюджетке тӧлӱзиниҥ кеми 981 миллион салковой эмтир.\nПарламентарийлер «Алтай Республиканыҥ «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди тӧзӧӧри, аҥылу статус берери ле гран-кыйуларын тургузары керегинде» јасагына кубулталар кийдирери керегинде» республикан јасакты јӧптӧгӧндӧр. Оныҥ ӱлекерин сессияга «Кош-Агаш аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ депутаттарыныҥ Соведи чыгарган. Депутаттардыҥ Совединиҥ председатели Сергей Майхиевтиҥ айтканыла, јасак Тӧбӧлӧрдиҥ ле Телеҥит-Сортогойдыҥ јурт јеезелериниҥ јерлерин Кош-Агаштыҥ јурт јеезезине табыштырар арга берер. Кош-Агаш јурт јаандап, улус јадар туралар тударына керектӱ јерлер једишпей барганынаҥ улам мындый алтамды эдерге келижет. Ӧрӧ адалган эки јурт јеезениҥ јерлери табыштырылган соҥында Кош-Агаштыҥ јурт јеезезиниҥ јерлери 13,2 квадратный километрге јаандай берер. Бу кире кемдӱ јерди тура тударына керектӱ 1200 участокко бӧлиири темдектелет.\nСергей Майхиевтиҥ темдектегениле, Кош-Агаш аймакта 18400 кижи јуртайт. Олордоҥ 11 муҥ кижи Кош-Агаштыҥ јурт јеезезинде. Тура тударына керектӱ участокты аларга очередьте 520 кижи турат. Кош-Агашка табыштырылып јаткан Тӧбӧлӧрдиҥ 460 гектар ла Телеҥит-Сортогойдыҥ 864 гектар јерлери тузаланылбай турган јерлер эмтир.\nАлтай Республиканыҥ прокуроры Николай Мылицын тергеебисте јасакты буспазын кичеери аайынча 2017 јылда айалга керегинде јетирӱ эткен. Оныҥ темдектегениле, ӧткӧн јылда јаҥ корыыр органдардыҥ ла бӱдӱреечи јаҥныҥ органдарыныҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижиниҥ шылтузында каршулу керектердиҥ текши тоозы 4,2 процентке јабызадылган. Каршулу керектерди чечери оҥдолгон ло 75 процентке, уур каршулу керектерди чечери 77 процентке јеткен.\n2017 јылда эзирикке кылынган каршулу керектер 15 процентке астаган. Калан јуур јасакберимниҥ бӧлӱгинде 14 муҥ бузуш темдектелген. Экономиканыҥ кӧлӧткӧлӱ секторында болгон чыгымныҥ кеми 39 миллион салковойго јеткен.\nПрокурор юридический лицолорго болуп турган шиҥжӱлердиҥ тоозы канча катапка астадылганын темдектеген. Ишјалла колбулу тӧлӱлерди астадары аайынча јаан иш ӧткӱрилген. «Мынаҥ озо јылдарда ишјалла колбулу тӧлӱлер миллиондорло чоттолгон болзо, эмди јӱс муҥдарга јетире астадылган» — деп, Н. Мылицын айткан.\nПрокуратураныҥ ӧскӱс балдарга јадар јерлер тударына керектӱ акча-манаттыҥ кемин бийиктедер керек деген кӧрӱм-шӱӱлтезин депутаттар јӧмӧп турганы учун быйанду сӧстӧр база айдылды. Мыныҥ шылтузында ӧскӱс балдарга јадар јерлер 15 турага кӧп тудулатан эмтир. Прокурор јаҥ корыыр органдардыҥ ла јаҥныҥ государственный ла муниципал органдарыныҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижи мынаҥ да ары јакшы турулталарлу болорына иженгенин айтты.\nИчбойындагы керектердиҥ органдарыныҥ 2017 јылда ӧткӱрген ижи керегинде јетирӱни Алтай Республика аайынча МВД-ныҥ јааны Павел Гаврилин эткен. Оныҥ айтканыла, јаҥ бузуштарды ла каршулу керектерди болдыртпазына ууламјылалган керек-јарактарга республикан бюджеттеҥ акча чыгарар иш улалган. Каршулу керектердиҥ тоозы 2,6 процентке јабызаган. Граждандардыҥ су-кадыгына каршу јетирер каршулу керектердиҥ тоозы астаган. Бу ок ӧйдӧ улус ӧлтӱрген учуралдар 30-таҥ 38-ке јетире кӧптӧгӧн. Кижини албадаган учуралдар 12-деҥ 20-ге јеткен. Бу болгон каршулу керектердиҥ бастыразы чечилген.\nӦткӧн јылда кӧп улус јуулган јерлерде 1728 керек-јарак ӧткӱрилген. Эл-јон ортодо јӱрер ээжилерди буспазын јеткилдееринде 281 дружинник ле јаҥ корыыр ууламјылу 35 биригӱ турушкан.\nСессияда кадровый сурактар база кӧрӱлген. Анайып, депутаттар јажытту ӱнберишле Анатолий Донскойды Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ вице-премьерине јӧптӧп салдылар. 35 депутаттаҥ ол учун ӱндерин 23 депутат берген. 9 депутат удура болгон болзо, 3 депутат байа ӱн берер чаазынды ӱреп салган.\nПарламентарийлер Майма аймактыҥ 1-кы таҥмалу јаргы участогына јӧптӧштирер јаргычы эдип Мерген Еркиновты, Горно-Алтайсктыҥ 2-чи таҥмалу јаргы участогына Марина Сапунованы молјуларын он јылга бӱдӱрер эдип јӧптӧп салдылар.\nАнайда ок Майма аймактыҥ 2-чи таҥмалу јаргы участогына јӧптӧштирер јаргычыныҥ ижине отставкадагы јаргычы Николай Ошлаковты тартып алары керегинде јӧп јарадылган.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайы Госдумага «Аракыны эдип чыгарарын ла оныҥ ӧдӱштирӱзин государство аайлу-башту ӧткӱрери ле аракыны ичерин кирелендирери керегинде» федерал јасакка кубулталар кийдирери керегинде» ӱлекер-проектле чыгар баштаҥкай эткен. Федерал јасак аайынча 2011 јылда РФ-тыҥ субъекттерине аракыныҥ розничный садузын ӱзеери кирелендирер чыдулар берилген. Jе 2017 јылда Госдума ол чыдуларды федерал тӧс јерге кайра табыштырып берген.\nМында куучын алкогольный продукцияныҥ розничный садузына аҥылу некелтелер тургузар арга керегинде ӧдӧт. Ӱлекер-проект аайынча полиэтиленнеҥ, полистиролдоҥ, полиэтилентерефталдаҥ эмезе ӧскӧ полимерный материалдаҥ јазалган ла кеми 750 миллилитр болуштоп-тараларда аракыны садары јербойыныҥ 23:00 саадынаҥ ала 11:00 саадына јетире токтодылар.\nСессия Госдуманыҥ депутаттары Иван Белековко ло Родион Букачаковко федерал јасактыҥ бу ӱлекер-проеги Госдумада шӱӱжилер тушта Алтай Республиканыҥ адынаҥ турушсын деп, база баштанган. Анайда ок РФ-тыҥ ӧскӧ тергеелериниҥ јасакчы органдарына бу баштаҥкайды јӧмӧшсин деген баштану база эдилген.\nКалганчы ӧйлӧрдӧ ӧскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдардыҥ јаргыга олорды јадар јерле јеткилдезин деп суракла баштанары кӧптӧй берген. Jаргылар андый балдарды јадар јерле тӱрген-тӱкей јеткилдезин деген јӧптӧр чыгарат. Мында ол балдар качан учетко тургузылганы ајаруга алынбайт. Мынаҥ улам ӧйинде учетко туруп алган ла јаргыга баштанбаган ӧскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдардыҥ тап-эриктери бузулат. Мыныла колбой сессия Госдуманыҥ спикерине бу категориялу граждандардыҥ јадар јер алар ээжилерин чокымдаар нормативный акт белетеери керегинде баштану эткен. Сессияныҥ јӧби аайынча бу баштану Госдуманыҥ спикери Вячеслав Володинге, Федерация Совединиҥ турчылары Татьяна Гигельге ле Владимир Полетаевке, Госдуманыҥ депутаттары Иван Белековко ло Родион Букачаковко ууламјылалган.\nСессияныҥ ижи божогон соҥында парламенттеги фракциялардыҥ јаандарыла пресс-конференция ӧткӧн.