Кӧп јаҥыртулар эдилген - altaicholmon\nКӧп јаҥыртулар эдилген\nСибирьдеги федерал округтыҥ калаларыныҥ бирӱзи Красноярскта быјыл тулаан айдыҥ 2-12 кӱндеринде студенттердиҥ телекейлик кышкы Универсиадазы ӧдӧри керегинде бис мынаҥ озо бичиген эдис. Бӱгӱн газеттиҥ кычыраачыларын маргаандарга белетеништӱ иштер канайда ӧдӱп турганыла таныштыруны оноҥ ары улалтып турубыс.\nГубернатор јакылталар берген\n«Бис Красноярскты тӧс калалардыҥ бӱдӱм-кеберине келиштире јаҥырта тудуп јадырыс. Оныҥ тудум иштерине кӧп акча-манат чыгарылган ла эл-јоныныҥ ас эмес ийде-кӱчи тузаланылган. Анайып, 2018 јылда каланыҥ ӧзӱмине јакшынак тӧзӧлгӧ салынган. Универсиадала колбулу иштер келер ӧйдӧ база эрчимдӱ ӧдӧр. Мынаҥ ары «Енисейдеги Сибирь» деген инвестициялык ӱлекерди элбедип, оныҥ аргаларын толо тузаланар керек. Красноярск каланыҥ бастыра эл-јонын јаан мегаполис болгон ийде-кӱчиле толо јилбиркедер учурлу» — деп, Красноярсктыҥ мэри Сергей Ерёмин куучындайт.\nМэр журналисттерге каланыҥ тураларыныҥ дизайн-коды керегинде куучындап, эскизи јеткен туралардыҥ ордына кӧп јаҥылары тудулган деп айткан. Кӱрлерде ле кӧрӱмјилӱ тураларда јӱзӱн-башка јарыткыштар кондырылган. Оныҥ шылтузында концерттер ӧткӱрер јаан залдыҥ, музейлердиҥ тӧс јериниҥ туразы ла Енисей суула јӱзӱп турган керептердиҥ вокзалы танылбас болуп кубулган.\nКалганчы он јылдыҥ туркунына калада мындый кемдӱ иштер ӧткӱрилбеген.\nЈетире эдилбеген иштер база бар. Ол керегинде С. Ерёмин база айткан. Куучын-эрмек акча тӧлӧп тургузып турган автопарктар керегинде ӧдӱп јат. Парктар јанынаҥ сурактар эмдиге јетире ачыгынча артат. Крайдыҥ губернаторы Александр Усс оныла колбулу иштердиҥ бир кезектерине база ајару эткен: «Туралардыҥ тыш бӱдӱмин кееркедери јанынаҥ чала когыс иштеп јадырыс. Илип салган рекламалардыҥ плакат-щиттери некелтелерге келишпей турган болзо, олор нениҥ учун эмдиге јетире уштылбаган? Эскизи јеткен 500 ларекты јемирип, јайладып салдыс, а кереги јок рекламалар оҥып калган ол ло бойлоры тургулап јат». Губернатор темдек эдип, Перенсонныҥ оромында турган јантык тура керегинде айткан: «Оныҥ чирип калган каалгазында Универсиадага уткый «Бу бистиҥ калабыс!» деген кычырулу реклама кадалган. Чын, бис калабысла јолду оморкоп јадырыс. Мында кандый да куучын јок. Је бу јараш реклама ӧскӧ јерде не кондырылбаган? Кӧрӱмјилӱ рекламалардыҥ туратан јерин ажындыра чокымдап турар керек эмес пе?».\nА. Усстыҥ айтканыла, рекламаныҥ рыногында ишти тӧзӧмӧлдӱ ле аайлу-башту ӧткӱрерге компанияларды аукцион ажыра талдаар керек. Ол каланыҥ башкараачыларына баштанып, јаан ајаруны ЖКХ-ныҥ ла транспорттыҥ бӧлӱктерине, Универсиаданыҥ кийнинде болотон јадын-јӱрӱмге этсин деп сураган. «Красноярск Россияныҥ эҥ артык калаларыныҥ бирӱзи болгонын элдеҥ озо кӧрӱмјилӱ ле јакшы керектериле бӱдӱмјилеер учурлу. Јаан јашту ӱйе биске энчиге Сибирьдиҥ талдама деген калаларыныҥ бирӱзин артыргыскан. Калганчы тӧрт јылдыҥ туркунына Красноярск спортто элбеде танылу болуп калды. Оныҥ ӧзӱмине студенттердиҥ быјыл тулаан айда бистиҥ јеристе ӧдӧтӧн телекейлик Универсиадазы јаан камаанын јетирген. Је биске бойыстыҥ тергеебистиҥ келер ӧйи керегинде быжу сананып, канча ла кире кӧп иштеер керек». Губернатор эскизи јеткен рекламалардыҥ щиттерин тӱрген-тӱкей јайладары, улусты эскирген туралардаҥ јаҥыларына ӧйлӱ-ӧйинде кӧчӱрери, каланыҥ Горькийдиҥ адыла адалган тӧс паркын јаҥырта тудары јанынаҥ ла јонјӱрӱмдик учурлу ӧскӧ дӧ јакылталар берген.\nТуристтерге амыраар аргалар\nТуристтерге билеттер садары Красноярскта башталды. Олорго Универсиада ӧдӧтӧн ӧйдӧ 343 муҥ салковойго јакшынак амырап алар аргалар тӧзӧлгӧн. Маргаандардыҥ дирекциязыныҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле, кажы ла турга Красноярскта јадатан ла амырайтан программалар кирет. Трансферде коночылык турада ол эмезе хостелде токтойтоныныҥ, маргаандарга ла каланыҥ ичиле экскурсияларга јӱретениниҥ сурактары ајаруга алылган.\n«Бронзовый» деген тур баазыла эҥ ле јеҥил. Бу турдагы тӧрт кӱнниҥ амыражыныҥ баазы 13 муҥ салковой ла оноҥ ӧрӧ. Бу акчала туристтерди 4-8 кижи јадатан хостел-комнатада јаттыргызып јадылар, аэропорттоҥ конотон јерге ле ойто аэропортко јетире трансфер тӧзӧйдилер. Анайда ок «А» категориялу билеттерле кажы ла кӱн эки маргаанга ла каланыҥ ичиле ӱч сааттыҥ туркунына болотон эксурсияга барып келер аргалар бар.\n«Алтын+» деген тур дезе эҥ ле баалу. Бу турдыҥ тӧрт кӱнге туратан баазы 343 муҥ салковой. Бу турла тузаланган кижи каланыҥ чике ле ортозында турган тӧрт чолмонду коночылыкта јадар. Оны аэропорттоҥ Mercedes S222 таҥмалу кӧлӱк јетирер ле ол кӱнӱҥ сайын маргаандарга јӱрер аргалу. «Алтын+» турдыҥ ээзине каланыҥ ичиле таҥынаҥ экскурсияларга јӱрер аргалар берилет, ого таҥынаҥ башка кӧлӱк ле таҥынаҥ башка атташе (кижи) чыгарылат.\nКӧлӱктердиҥ јӱрӱжи токтодылат\nКрайдыҥ тӧс калазында чаган айдыҥ 13-20 кӱндеринде Универсиаданыҥ спорт аайынча программазына кирип турган бӱдӱмдерле — фристайлла, сноубордло, керлингле ченелтелӱ маргаандар ӧдӱп јат. Оныла колбой Красноярсктыҥ оромдорында кӧлӱктердиҥ јӱрӱжиниҥ графигине кубулталар эдилген. Ол керегинде каланыҥ мэриязы јетирет.\nМаргаандар ӧдӧр кӱнде «Сопка» деген кластерге ле спорттыҥ Иван Ярыгинниҥ адыла адалган ӧргӧӧзи јаар јӱрӱп турган автобустардыҥ, трамвайлардыҥ, троллейбустардыҥ ла таксилердиҥ јӱрӱжиниҥ ӧйи ле ууламјылары кубулган. «АМАКС» коночылыктыҥ ла Дубровинсктеги оромдогы 80-чи таҥмалу тураныҥ јанындагы токтодулар удурумга база иштебес.\nП. КАБАР белетеген


28.07.2020 - altaicholmon\nСӱӱш ончозын јеҥер ийделӱ\n(Јӱрӱмде чын болгон керектер) Туулу Алтайда бу учурал 1986 јылда болгон. Оноҥ бери ороон до jайрадылды, акча да солынды, jӱрӱм де кубулды, Ай ла Кӱн де карыкканын кӧрдибис, учында алтайлар Сахалинге учуп, иштегилеп турар боло бердилер… Бистиҥ совет черӱчилдердиҥ салымында болгон «афган» jӱрӱмди кырып та болбозыс, ундып та саларга jарабас, ондый болбогон до деп айдып\nРоссияныҥ калыктарын ла тилдерин чотко алары\nЭл-јонныҥ 2021 јылдыҥ кандык айында ӧдӧтӧн бастырароссиялык тооалыжы ороонныҥ калыктары ла тузаланып турган тилдери керегинде солун јетирӱ алар арга берер. Эл-јонныҥ тооалыжы Россияныҥ калыктарын канайда чоттооры ла нениҥ учун цифровой эп-сӱме ороонныҥ эл-јонына бойыныҥ нациязын чокымдап айдарында болужары керегинде куучындап ийели. Эл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжы ороонныҥ эл-јонына бойыныҥ нациязын чокымдаар тап-эригин бӱдӱрер арга берер. Нениҥ учун\nӰзӱк-бичиктӱ эл болгоныс\nАлтай калык Арасейге киргенинеҥ озо бичик-биликтӱ болгонын тӱӱки де, кеп-куучындар да айдып јат. Кириллица ла латиницанаҥ озо алтайлар ӱзӱк-бичикле тузаланганы керегинде јетирӱлер јаантайын учурайт. Је бӱгӱн ӱзӱк-бичик ундылып калган. Ол кандый бичик болгоны ла нениҥ учун јоголып калганы бӱгӱнги бистиҥ бичимелде. Ӱзӱк-бичик (ол эмезе Тодо-бичик) бистиҥ бӱгӱнги бичижистеҥ чек башка. Ӱзӱк-бичикте таныктар бой-бойына јапшыныжып, ээчий-деечий\n«Кайран мениҥ мактулу Алтайым, кандый будуктарла сени чӱмдейин?»\nГригорий Иванович Гуркин (Чорос-Гуркин, 1870-1937) Сибирьдиҥ ӧс калыктарыныҥ баштапкы аҥылу ӱредӱчизи, куулгазын ар-бӱткенниҥ узы, јурукчы, ӱредӱчи, этнограф, калык чӱмделгезин јуучы. Алтайдагы духовный миссияныҥ школын божоткон (Улалу ј.), Паспаулда ӱредӱчи, оныҥ кийнинде Бийскте иконописец болуп иштеген. Кӧнӱ јураарга ол Петербургта И. И. Шишкинниҥ башкартузыла ӱренген, таскаган (1897-1989), јураарыныҥ Императорский академиязында (1899-1905) профессор А. А. Киселевто ӱренген.\nЭзедип-кереестеер молјумла, учурымла\n(С. С. Суразаковтыҥ сӱр-кеберине кожулталар) Сазон Саймович Суразаковтыҥ «Кожоҥ» деген ӱлгери, оныҥ эки јолдыгы бу очерктиҥ бажына чыгарылган, чӱмделгени удап та калган болзо, је бӱгӱн Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгы темдектелип турган ӧйдӧ бойыныҥ учурын, ӧдӱҥизин јылыйтпаган. Учуры тереҥ ӱлгер кече-башкӱн ле чӱмделгендий. Ӧдӱп јаткан јылдыҥ јаҥар айыныҥ 20-чи кӱнинде «Кожоҥныҥ» авторына, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ\n«Кара-Корум кайдаҥ бӱткен кара албаты билер бе?»\n1980-чи јылдарга чыгара, јарым чактаҥ ажыра ӧйгӧ, «Кара-Корум» алтай албатыда айдарга да коркымчылу, тудуулу сӧс болгон. Алтай бичиичи Павел Александрович Чагат-Строевтиҥ 1927 јылда таҥынаҥ бичик болуп чыккан «Кара-Корым» деген туујызы «Кара-Корым кайдаҥ бӱткен/ Кара албаты билер бе? Кара канын неге тӧккӧн / Кайран јондор билер бе?» деген јолдыктарла башталат. Тӧс Азияныҥ Каракорум деген туу-сындарыныҥ јуугында\n«Бу профессияны бойым талдап алгам»\nРоссия Федерацияныҥ шылу јаҥдарыныҥ ишчизиниҥ кӱни јаан изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинде темдектелет. Талдап алган профессиязы, оныҥ аҥылулары керегинде РФ-тыҥ Шылу комитединиҥ Алтай Республика аайынча шылу башкартузыныҥ аймактар ортодогы Кан-Оозындагы шылу бӧлӱгиниҥ шылу ишчизи Дмитрий АЛУШКИН куучындайт. —Дмитрий Евгеньевич, бу ишке Слер канайда келгенигерди куучындап берзегер? —Бу тӧзӧмӧлгӧ мениҥ иштеп келгеним удабаган, 1,5 ай мынаҥ кайра\nЈарым јылдыҥ ижиниҥ турулталары кӧрӱлген\nЈаан изӱ айдыҥ 20-чи кӱнинде республикан МВД-ныҥ коллегиязыныҥ јууны ӧткӧн. Анда ведомствоныҥ 2020 јылдыҥ баштапкы јарымјылдыгында ижиниҥ турулталары кӧрӱлген. Ведомство кандый турулталарга јеткени, ӧдӱп јаткан јылдыҥ экинчи јарымјылдыгында кандый сурактардыҥ аайына чыгар керек болгоны керегинде Алтай Республика аайынча ичбойындагы керектердиҥ министри полицияныҥ генерал-майоры Павел ГАВРИЛИН куучындаган. Коронавирустаҥ улам тергееде кирелендириштиҥ ээжилери бар учун, Россияныҥ МВД-зыныҥ\nЧымалыга чалын — чайык\nЈаан изӱ айдыҥ ортозында ургун јааштардаҥ улам Кош-Агаш аймактыҥ суулары кирип, эки метрге бийиктеген. Јаан суу јаан тӱбек экелген. Тӱнде одоштой Тескери-Аккан деп суу кӧдӱрилип, Жана-Аул јурттыҥ улузыныҥ тураларын аларына јеткен. Бу ок ӧйдӧ малчыларыныҥ беш турлузы сууга чӧҥӧ берген. Мында 1400 тын кой-эчки оогош ортолыкта туруп калган. Койчылар малдарын аргадаарга эп-сӱме табып, кечиргилеген.Трактордыҥ кӱрегине\nИш ӧйдиҥ некелтелериле ӧткӱрилген\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ јетинчи катап тудулган депутаттары 10-чы сессияныҥ кийнинде парламентский каникулдарга барган. Бӱгӱн Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин јаҥжыкканы аайынча республиканыҥ парламентиниҥ 2020 јылдыҥ баштапкы јарымында ижи керегинде јетирӱ эдет. — Депутаттардыҥ јасакберим ижиниҥ турулталары керегинде айдып тура, ӧткӧн јарымјылдыкта парламентарийлер эрчимдӱ иштегенин темдектеер керек. Јарадылган тӧс јасактар ортодо ас учурлузы бар


Jӱректери jаантайын jиит! - altaicholmon\nJӱректери jаантайын jиит!\nЈаан јаштулардыҥ айлыгыныҥ јабылтазына учурлалган кӧдӱриҥилӱ керек «Јӱректери јаантайын јиит!» деп адалып, кӱчӱрген айдыҥ 2-чи кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ӧтти. Јабылтага келип, уткуулдар угарга, ойын-концерт кӧрӧргӧ кӱӱнзеген јаан јаштуларга театрда отурар јерлер једишпей турды. Ончо јуулган каргандарга отурар јерлер табылган кийнинде сценада текши республикада айлыкта ӧткӧн керектердиҥ видеокӧрӱзи болды. Јабылта Россияга учурлалган кожоҥло ачылды.\nУткуулду сӧзин Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Игорь Коршунов айдып, тергеениҥ бастыра муниципал тӧзӧлмӧлӧринде айлыктыҥ ӧйинде килемјиниҥ акциялары, экскурсиялар, конкурстар, уткуулду программалар, концерттер, чайлаштар ӧткӧнин темдектеди. «Бу байрам јаан јаштуларга тереҥ тоомјыбысты ла јаан быйанысты айдар база бир арга берет — деп, ол јуулгандарга баштанды. —Республикада јаан јаштулардыҥ тоозы 36 муҥнаҥ ажыра. Калганчы онјылдыкта ороондо ло тергееде јаан јаштулардыҥ, ветерандардыҥ јонјӱрӱмдик јарамыкту айалгазына, су-кадыгына ла јилбӱлерине јаан ајару эдилет. Јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ 30 муҥнаҥ ажыра каргандарга эдилип јат. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветерандары (1171) јадар јерле јеткилделген. Бӱгӱнги кӱнде Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ 60 туружаачызы, ветерандардыҥ 359 тул ӱйлери, тылдыҥ 1163 ишчизи, РФ-тыҥ ла АР-дыҥ иштиҥ 14 муҥ ветераны јуртайт. Ондый јӧмӧлтӧ онойдо ок аҥылу једимдери учун пенсиязына кожулта алып тургандарга, репрессияныҥ салтары јеткендерге ле кенектерге база тӧлӧлӧт».\nИгорь Коршунов јаан јаштулар бӱгӱнги кӱнде јашӧскӱримниҥ таскадаачылары ла јозок кӧргӱзеечилери болуп, јонјӱрӱмдик керектерде эрчимдӱ туружат деп айтты. Оноҥ дезе кайралдар табыштырды. Майма аймакта «Гарни жинки» ле «Ивушки» деп албаты ансамбльдардыҥ туружаачылары Галина Болотовага, Александра Зибаревага ла Мария Шайдоровага јондык јӱрӱмде ле ветеран кыймыгуны ӧскӱреринде эрчимдӱ туружып тургандары учун Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ Быйанду самаралары ла баалу сыйлары берилди. Ондый ок кайралдарды Улаган аймактыҥ су-кадыкты корыырыныҥ ветераны Зинаида Енчинова, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ су-кадыгыныҥ аргалары коомой улустыҥ биригӱзиниҥ председатели Зоя Иркитова ла Шабалин аймактыҥ Камлак јуртында краевед музейдиҥ ишчизи, јурттыҥ ветерандарыныҥ совединиҥ јааны Мария Мельникова алдылар.\nЈуулган ветерандарды, јаан јаштуларды Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ јонјӱрӱмдик корулаш ла эл-јонныҥ су-кадыгын корыыры аайынча комитединиҥ председатели Наталья Никитенко уткыды. Ол 1992 јылда Россия Федерацияныҥ Ӱстиги Совединиҥ Тӧргизиниҥ јӧбиле бистиҥ ороондо јаан јаштулардыҥ кӱни јарадылганын эзетти. «Оноҥ бери 25 јыл ӧдӱп калды, је бу байрам ӱлӱрген айдыҥ туркунына темдектелери јакшынак јаҥжыгу болуп улалат. Бу кӱски айда тергеениҥ ончо аймактарында ла калазында јонјӱрӱмдик ууламјылу керектер ӧдӱп, государствоныҥ ла јондыктыҥ јаан јаштуларга ајарузын керелейт. Кажы ла муниципал тӧзӧлмӧдӧ аҥылу керектер, ол тоодо концерттер, туштажулар, кӧрӱлер ле маргаандар, онойдо ок јайаандык эҥирлер ӧткӧн. Мындый иштер сӱреен керектӱ ле учурлу. Нениҥ учун дезе, јаан јаштуларга тоомјыбысты ла быйанысты база катап кӧргӱскени ле айтканы – ол јондыктыҥ ич-кӧгӱс тереҥ байлыгы, культуразы. Јаан јаштулардыҥ иштеҥкейиниҥ, једимдериниҥ ле тӧрӧлчи кӱӱниниҥ шылтузында бӱгӱнги јашӧскӱримде амадуларына јединер ончо аргалар бар».\nПарламентарийдиҥ айтканыла, ороонныҥ башкарузы ӧткӱрип турган јонјӱрӱмдик политиказында бойыныҥ эл-јоныныҥ јӱрӱминиҥ чыҥдыйын јарандырарына јаан ајару эдип јат. Россия Федерацияныҥ президенти В. В. Путин РФ-тыҥ Федерал Јуунына баштанузында темдектеген: ороонныҥ ӧзӱмине јаан ӱлӱзин, камаанын јетирген јаан јаштуларды бастыра јанынаҥ јӧмӧӧри – бӱгӱн бистиҥ кижилик молју-керегис. Каргандарга узак јаш јажап, эрчимдӱ ле су-кадык јӱрер јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр керек. Олор баркаларын, баркачактарын кӧрӱп, сӱӱнип јӱрзин деп, государствого ӧзӱмниҥ јаҥы кемине чыгар керек. Бистиҥ республикада јӱрӱмниҥ кӱч айалгазына кирген каргандарды јонјӱрӱмдик, медицина ла ӧскӧ дӧ јанынаҥ јӧмӧӧр программалар иштейт ле јаҥылары база јарадылат. Наталья Никитенко оноҥ ары кайралдаарына кӧчти. Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла, акча-сыйла Алтай Республиканыҥ эл-јонын јонјӱрӱмдик јанынаҥ ла ишле јеткилдеериниҥ тӧс јериниҥ каруулчыгы Анатолий Казанцев, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Быйанду самаразыла Чамалдагы јурт јеезениҥ ветерандар совединиҥ јааны Анастасия Бадина, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ спортыныҥ ветераны Леонид Вьюжанин, Кан-Оозы аймактыҥ иштиҥ ветераны Эльвира Делдошпоева, Кош-Агаш аймактыҥ иштиҥ ветераны Надежда Матина, Турачак аймактыҥ иштиҥ ветераны Людмила Ульчиекова ла Чой аймактыҥ ветерандар соведи кайралдаттылар.\nУткуулду сӧзин онойдо ок Алтай Республиканыҥ Јондык палатазыныҥ турчызы, ветерандардыҥ республикан совединиҥ председатели Борис Алушкин айтты. Ол Алтай Республиканыҥ башкарузына ла парламентине, олордыҥ башкараачыларына јаан јаштуларга ајарузы ла олор ортодо ӧткӱрип турган керектери учун быйанын угусты. Бистиҥ республикада Каргандардыҥ кӱнин темдектеериле болорзынар арга јок. Нениҥ учун дезе, кажы ла аймакта, кажы ла јуртта, кажы ла турлуда кажы ла кижиге једер керек, кажызына ла ајару эдип, кӧдӱриҥилӱ керектер ӧткӱрер керек. Айдарда, каргандардыҥ бӱткӱл айлыгы ӧткӱрилип, јӱзӱн-башка солун керектер болуп туру. Ол онойдо ок ветерандардыҥ јашӧскӱримди тӧрӧлчи кӱӱнге таскадарында учурын, бойлорыныҥ нерелӱ керектериле јиит ӱйеге тем-јозок болуп турганын аҥылу темдектеди. Ол онойдо ок ветерандардыҥ советтерине иштеер јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр, ол тоодо тураларла, кыптарла јеткилдеер иштерге ајару база этти.\nУткуулдар ортодо каргандарга ойын-концерт кӧргӱзилди. Ол тоодо Эмил Толкочеков, Андрей Чагин, башка-башка аймактардаҥ ветерандардыҥ «Огоньки», «Радуница», «Энчи», «Сударушки», «Русский сувенир», «Кӧк таман», «Печки-лавочки», «Гарни жинки» деген ӧмӧликтери совет ӧйиниҥ кожоҥдорын, албатылар кожоҥдорын сыйладылар.


Баланыҥ салымы, тап-эриги аҥылу коруда - altaicholmon\nБаланыҥ салымы, тап-эриги аҥылу коруда\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда кандык айдыҥ 13-чи кӱнинде Россияда эр кемине јеткелектердиҥ керектери аайынча комиссияныҥ 100 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥи ӧтти.\nКӧдӱриҥилӱ јуунда эр кемине јетпегендердиҥ керектери аайынча комиссиялардыҥ ишчилерин, ветерандарын ла турчыларын учурлу байрамыла Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ молјузын бӱдӱреечи Наталья Екеева, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Терехов ло онойдо ок талада бу комиссияла јуук колбуда иштеп турган министерстволордыҥ, учреждениелердиҥ, ведомстволордыҥ окылу улузы уткыды.\nНаталья Екееваныҥ айтканыла, ороондо болуп турган јондык-политикалык кубулталардаҥ камааны јогынаҥ 100 јылдыҥ туркунына эр кемине јеткелектердиҥ керектери аайынча комиссия учурыла јаан ла каруулу ишти ак-чек бӱдӱрет. Онызы јадын-јӱрӱми кирелӱ билелерге ле кылыгы кӱч балдарга болужып тура баланыҥ тап-эригин корыыры болуп јат. Комиссияныҥ ишчилери јуук колбуда, ӧмӧ-јӧмӧ эл-јонды јонјӱрӱмдик корулаарыныҥ, ӱредӱликтиҥ, су-кадыкты корыырыныҥ, опеканыҥ ла попечительствоныҥ органдарыла, эл-јонды ишле јеткилдеер тӧс јерле, ичбойынддагы керектердиҥ органдарыла, уголовно-исполнительный системаныҥ учреждениелериле иштеп јат. Ол бойыныҥ куучын-эрмегинде айтты: «Шак ла бу бирлик амадулу команда бала тужын корып тура, балдарга ла олордыҥ ада-энелерине болужат».\nОл онойдо ок Россияныҥ президентиниҥ тӧс јерде тургускан јонјӱрӱмдик учурлу керектерди — кӧп балдар азыраарына јарамыкту айалганы тӧзӧӧри, билениҥ учурын тыҥыдары јанынаҥ аҥылап темдектеди. Наталья Екееваныҥ айтканыла: «Алтай Республиканыҥ башкарузы билелерде амыр-энчӱ, јеткил айалгала, кӧп балдарлу билелерди ле ас јеткилделген билелерди јӧмӧӧри, бала тужын ла энеликти корыырыла колбулу сурактарды бойыныҥ ајарузында кыракы тудат. Тургузылган чокым ишти бӱдӱрерине јарамыкту бир канча программа иштеп јат».\nӦткӱрилип турган иштиҥ турулталу болгонын мындый кӧргӱзӱлер јарт керелеп јат. Темдектезе, талада ајару јогынаҥ арткан балдар јок, балдардыҥ каршулу керектер эдери ӧткӧн 2017 јылда 30 процентке јабызаган. Jылдыҥ ла удурумга ла сезонный иштерле уур-кӱч јӱрӱмдик айалгага кирген, ол тоодо КДН-да учетто турган 1000-наҥ ажыра бала јеткилделген. Онойдо ок 23 муҥнаҥ ажыра баланыҥ уур-кӱч јӱрӱмдик айалгада 14 муҥы јайгы амыралтала, су-кадыгын орныктырарыла јеткилделет.\nТалада бӱгӱнги кӱнде 66 муҥнаҥ ажыра бала, олордыҥ 36 муҥынаҥ ажыразы 7 јаштаҥ ала 17 јашка јетире балдар. Ончо муниципалитеттерде эр кемине јеткелек балдардыҥ керектери аайынча комиссиялар иштеп јат. Комиссияларда 28 специалист иштеп јат.\nНаталья Екееваныҥ темдектегениле, каруулу бу иште јаҥыс ла јӱреги јымжак, ижине чындык, балдарды сӱӱген улус ак-чек ле турумкай улус иштеер аргалу. Jаш ӱйени таскадарында, олорго ичкери јолын табарга шак мындый улус болужат. Ол ойгор јӱректӱ улуска быйанын айтты. «Jӱрӱмде болгон кӧп тоолу учуралды билерим. Качан јаан улус бойлоры балдарлу да болзо, јаҥжыкканы аайынча качан да болужы јеткен улуска быйанын айдарга, јӧп-сӱме угарга келет. Онызы слердиҥ ижерди баалаганы, тоогоны деп айдарга јараар» — деп чокымдады.\nН. Екееваныҥ айтканыла, тоомјылу ветерандар Зинаида Кузнецованыҥ, Валентина Вопиловскаяныҥ, Любовь Бавыринаныҥ, Ида Якоякованыҥ, Гульжан Батталованыҥ, Галина Бескончинаныҥ ла кӧп ӧскӧлӧриниҥ де једимдӱ, эрчимдӱ ижи бӱгӱнги кӱнде эр кемине јеткелек балдардыҥ комиссияларында иштеп јаткандарга јозок болуп јат.\nОл анчада ла Антонина Чаптынованыҥ ижин бийик баалап, быйанду сӧстӧр айтты. Антонина Иосифовна 25 јылдыҥ туркунына Алтай Республиканыҥ эр кемине јеткелектердиҥ керектери ле олордыҥ тап-эриктерин корыыры аайынча комиссияныҥ каруулу качызыныҥ ижин ак-чек бӱдӱрет. Мындый јаан ӧйдиҥ туркунына балдарла иштеп јатканы оныҥ байлык ченемелин, профессионал узын недеҥ де артык керелеп јат. «Оныҥ иштеген ӧйине эҥ ле кӱч јылдар келишкен. Шак ол ӧйдӧ совет јадын-јӱрӱмниҥ аайы кубулган. Ороондо экономикалык ла јонјӱрӱмдик кызалаҥ болгон. Мындый уур-кӱч ӧйдӧ айалгазы кирелӱ билелерди јӧмӧӧри, бистиҥ обществоныҥ тӧзӧгӧзи болуп јаткан билелик байлыктарды чеберлеери, корыыры сӱреен учурлу иш болгон» — деп, Н. Екеева айтты. Кӧдӱриҥилӱ айалгада ол Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ Уткуулду адрезин Антонина Чаптыновага табыштырды.\n«Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ граджданини» деген ат-нере иштиҥ ветераны Любовь Бавыринага адалды.\n«Алтай Республикада јазым јок јарак учун» деген темдекле Кан-Оозы аймактыҥ јааныныҥ ордынчызы Марина Савинкова, Улаган аймактыҥ администрациязыныҥ эр кемине јеткелектердиҥ керектери ле олордыҥ тап-эриктерин корыыры аайынча комиссияныҥ баш специализи Алевтина Тельденова кайралдаттылар.\nАлтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла эр кемине јеткелек балдардыҥ Майма, Кӧксуу-Оозы аймактардыҥ ла каланыҥ комиссияларыныҥ специалисттери Лена Актелова, Алла Плешкова ла Елена Гореявчева кайралдатты.\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ Быйанду самаралары иштиҥ ветерандары Галина Бескончинага, Валентина Вопиловскаяга, Ида Якояковага ла Шабалин аймактыҥ администрациязыныҥ специализи Светлана Туйденовага табыштырылды.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Тереховтыҥ темдектегениле, бир чак бӱткӱл тӱӱки. Ол ӧйдиҥ туркунына ороон до, бистиҥ јӱрӱмис те солынган, је комиссияныҥ ишчилериниҥ агару молјулары, амадузы, ээжилери бир де кубулбаган. Jаан улус јаантайын балдардыҥ јанында, болужарга-јӧмӧӧргӧ белен.\n«Слердиҥ ижер учурлу да, керектӱ де, слердиҥ колордо бистиҥ балдардыҥ таскамалы, ичкери јолы.. Шак оныҥ да учун мында бӱгӱн тууразынаҥ келген улус јок. Бу ишке слер јӱрегердиҥ кычыртузыла келгенер. Бала тужын корыыры слердиҥ талдап алган јолор, ижер.\nРоссияныҥ президенти В. Путин бӱгӱнги балдар ороонныҥ келер ӧйи, ол кандый болоры кӧнӱ бистеҥ камаанду деп айдат. АР-дыҥ депутаттары президенттиҥ сӧстӧрин јӧмӧп, бӱгӱнги кӱнде эр кемине јеткелектерди эбире курчаган сурактардаҥ тууразында турбай јат» — — деп, М. Терехов айтты. Уур-кӱч айалгага кирген балдарга, олордыҥ билелерине јарамыкту эп-аргаларды депутаттардыҥ бӱгӱнги кӱнде јасакберим кеминде чыдулаары сӱреен керектӱ. Jонјӱрӱмдик ле акча-манатла болуш олорго чын ла керектӱ болзо, керектӱ тап-эриктерди, ээжилерди чокымдап белетеери туура салбас керек болор учурлу.\nМихаил Терехов јаан улустыҥ ижиниҥ шылтузында ӧзӱп јаткан јаш ӱйени тӧрӧлчи кӱӱн-тапту, тӧрӧлине чындык, јаан ӱйениҥ улузын тооп, баалап јӱрери, онойдо ок ороонныҥ ӧзӱминде эрчимдӱ туружар кӱӱн-тапту эдип таскадары јанынаҥ бойыныҥ ижемјизин айтты.\nВице-спикер Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Кӱндӱлӱ грамоталарын Кӧксу-Оозы, Кан-Оозы, Оҥдой, Улаган аймактардыҥ ла каланыҥ комиссияларыныҥ баш специалисттери Вера Аргучинскаяга, Елена Краснощековага, Надежда Лепетовага, Джамиля Тойдоновага табыштырды.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Быйанду самараларыла Кош-Агаш аймакта комиссияныҥ баш специализи Гульжан Батталовага, Чамал аймактыҥ Эликманардагы школыныҥ социальный педагогы Татьяна Горночаковага, Шабалин аймактыҥ эр кемине јеткелек балдардыҥ комиссиязыныҥ баш специализи Ирина Ефремовага, Чамал аймактыҥ јааныныҥ баштапкы ордынчызы Алексей Зубакинге табыштырды.\nЭр кемине јеткелек балдарды ла олордыҥ тап-эриктерин корыыры аайынча иштиҥ учуры сӱреен јаан. Ол служба ижин Октябрьдыҥ революциязыныҥ кийнинеҥ баштап, бӱгӱнги кӱнге јетире тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱрет. Совет ороон баштапкы ла кӱннеҥ ала балдарды бастыра јанынаҥ корыыр, чеберлеер молјуны алган ла агару молјузына чындык артат.


«Јербойыныҥ албатызынаҥ кӧп неме камаанду…» - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ государственный јасакчы јаҥынаҥ Федерация Совединде чыгартулу кижи Татьяна Гигель јашӧскӱримниҥ јондык кыймыгузыныҥ Роман Гордеевке башкарткан эрчимдӱлериле туштажу ӧткӱрген.\nТуштажу ӧйинде јараш ар-бӱткениле тоозы јылдаҥ јылга там ла кӧптӧп јаткан айылчыларды кайкадып турган туулык республика экология јанынаҥ ару болоры учун бийик каруулу јӱрери јанынаҥ куучын ӧткӧн. Мында тӧс ајару улус бу сурак аайынча каруулу болорын тӧзӧӧрине эдилген.\nСенатор јиит активисттер экологиялык акциялар ӧткӱрериниҥ учуры јаан болгонын темдектеген. Оныҥ шӱӱлтезиле, јиит улус јерлерди сӱрее-чӧптӧҥ арутаарына ајару эдери кӧптӧп турганыныҥ учуры јаан. Јииттер республиканыҥ тӧс темдеги болуп турган Туу-Кайада «Су-кадыктыҥ» орык јолын, Майма сууныҥ јараттарын, туралардыҥ јанын сӱрее-чӧптӧҥ арутаары јанынаҥ иштер ӧткӱргенине ол аҥылу ајару эткен.\nСенатордыҥ айтканыла, ӧткӱрилген акциялар јаҥыс ла јашӧскӱримниҥ кыймыгузы ичинде эмес, је анайда ок калада јадып турган албаты-јон до ортодо экологиялык ууламјылу эрчимге камаанын јетирет. Олордыҥ баштаҥкайлары ајару јок артпай јат. Тергеениҥ тӧс калазында јадып турган улус, анайда ок айылчылар активисттерди јӧмӧп, кала ару ла јараш болорын јеткилдеерине болужын јетирет. Сенатордыҥ шӱӱлтезиле, республиканыҥ јиит активисттери «Јажыл патруль» деген текшироссиялык јондык организацияныҥ рейтингинде баштапкы ӱч јер алгандардыҥ тоозына киргени тегиндӱ учурал эмес.\n«Онызына јашӧскӱримниҥ тӧрӧл јерине сӱӱжи, бистиҥ тергеениҥ кайкамчылу ар-бӱткенин чеберлеп алар кӱӱни камаанын јетирет. Бу бастыразы бистиҥ јиит активисттер озочыл јерлерде артар деген ижемји берет» — деп, парламентарий темдектеген.\nТатьяна Гигель активисттерге каладагы ла республиканыҥ аймактарындагы олорго кураа јерлештеристи экологиялык акцияларда туружарына тартып алзын деп баштанган. Ол тоодо «Тирӱ агаш» деген ӱлекерде: бу ӱлекер јаш агаштар отургыскан јерлердиҥ кемин кӧптӧдӧрине ууландырылган ла баштапкы јыл ӧткӱрилип јаткан эмес. Јиит волонтерлор јаскыда Јыланду деп ӧзӧктӧ 0,2 гектар јерде 200 чаал отургызып, бистиҥ агаш байлыктарысты орныктырарына јакшынак јӧмӧлтӧ эткен деп, парламентарий айткан. Каланыҥ јииттериниҥ баштаҥкайын аймактардыҥ јииттери јӧмӧгӧни јаан учурлу. Калачылардаҥ тем алып, Чойдогы активисттер «Олимп» стадионды сӱрее-чӧптӧҥ арутаган. Оҥдой аймактыҥ јииттери јурт јерде јаткан улус ла республиканыҥ айылчылары токтоп амыраарын сӱӱп турган тоҥмок суучактарды, парковый зоналарды јакалай јерлерди сӱрее-чӧптӧҥ арутаган.\nАктивисттер тергеениҥ эҥ јараш јерлериниҥ бирӱзин — Чике-Таманныҥ боочызын куран айдыҥ 15-чи кӱнинде сӱрее-чӧптӧҥ арутаары аайынча акция ӧткӱрерге турганын сенатор јӧмӧгӧн. Оныҥ шӱӱлтезиле болзо, мындый керек-јарактар олордыҥ туружаачылары бистиҥ јерди сӱрее-чӧплӧ быртыдары јарабазы, туризмниҥ аҥылу јеринде экологиялык тӱбек-неме болбозын јеткилдеери керегинде тереҥ сананар арга берет. Экологияныҥ сурагына јаан ајару эдилип турганы јаҥыс ла јашӧскӱримниҥ кыймыгузыныҥ активисттеринде эмес, је анайда ок тегин де улуста тӧрӧл республиказыныҥ тыш бӱдӱжи јарамыкту болоры учун каруулу болор, не-немелерди јакшы јанындӧӧн кубултар керек деген сезим-оҥдомол тӧзӧйт.\n«Кажы ла јурт — кижи тӧзӧгӧн тӧзӧмӧл, ол ару-чек болоры јӱк ле јербойыныҥ албатызынаҥ камаанду» — деп, парламентарий аҥылаган.\nСенатордыҥ туштажуныҥ туружаачыларына айтканыла, Федерация Совединиҥ башкартузыла ороондо «Эколята — ар-бӱткенниҥ јиит коручылдары» деген экологиялык ӱлекер ийде-кӱч алынат. Јуулган ченемелдеҥ кӧрзӧ, мындый ӱлекердиҥ шылтузында балдар јаштаҥ ала ар-бӱткенди корыырына ла чеберлеерине таскайт, олор бистиҥ Тӧрӧлистиҥ экологиялык айалгазы ару болоры учун каруулу болорын тӧзӧйт.\nАнайда ок Татьяна Гигель туштажуныҥ туружаачыларын ороонныҥ экологиялык јасакбериминде јаҥыртуларла, оны јарандырары јанынаҥ кандый иштер ӧткӱрилип турганыла таныштырган.


Президент Туулу Алтайдагы таштарда jуруктар керегинде - altaicholmon\nПрезидент Туулу Алтайдагы таштарда jуруктар керегинде\nОрус географиялык биригӱниҥ сыйын табыштырары јанынаҥ Кремльдеги ӧргӧӧдӧ ӧткӧн кӧдӱриҥилӱ јуунда Россияныҥ президенти Владимир Путин Туулу Алтайдагы таштарда јуруктар керегинде куучындады.\nПрезидент Испанияныҥ јебрен јурукчылары, ондо табылган таштарда јуруктар керегинде айдып тура: «Мен ижим аайынча јаан орооныстыҥ башка-башка толыктарында болуп турадым. Туулу Алтайда куй таш эмес, а тегин ле јаан таш бар. Ондо јебрен кижиниҥ аҥ-куштар ла оноҥ до ӧскӧзин јураган јуруктары. Кандый да шиҥжӱчилер ондо јок, ол керегинде кем де билбес. Бис оны колысла арчып кӧргӧнис» – деди.\nОл онойдо ок «бис культурабысты ла тӱӱкибисти тереҥжиде билбезис» деп айдып, Туулу Алтайды кӧп билимчилер тӱрк калыктардыҥ кабайы деп чотоп турганын темдектеди.\n«Бисте бойысты айландыра болгонын билбезис сӱреен кӧп. Оны билер керек» — деп, президент ајарды.\nМынаҥ озо Петропавловскто Россияныҥ ла Казахстанныҥ тергеелер ортодогы колбуларына учурлай ӧткӧн XV форумда В. Путин Алтай Республиканыҥ туризм јанынаҥ аҥылу аргаларын темдектеп, тергеебистиҥ ар-бӱткендик аргалары спорт ло орныктыру туризм аайынча эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келишкедий ӱлекерлерге анчада ла јарамыктузын темдектеген болгон.


Кычырыштарда – јайаандыктыҥ јаркынду одычагы - altaicholmon\nКычырыштарда – јайаандыктыҥ јаркынду одычагы\nГорно-Алтайсктагы эл университеттиҥ алтаистика ла тюркология аайынча факультеди јииттердиҥ билим иштериниҥ В. И. Вернадскийдиҥ адыла адалган талалык IX Кычырыштарын кочкор айдыҥ 12-чи кӱнинде кӧдӱриҥилӱ айалгада ачты.\nБыјылгы јылда бу Кычырыштар ороонныҥ 36 талазында ӧдӱп јат. Ол бистиҥ талада В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи, Алтайдагы «Исследователь» деген республикан бӧлӱктиҥ (МОД) председатели Ульяна Текенованыҥ башкарганыла тогузынчы Кычырыштар болуп јат. Эл университетте јетинчи јыл ӧткӱрилип јаткан Кычырыштарда таланыҥ 24 школыныҥ ӱренчиктери эрчимдӱ туружат. Быјылгы Кычырыштарда, темдектезе, јаҥыс ла Кош-Агаш аймактыҥ 5 школы туружат. Онойдо ок быјыл баштапкы катап М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган политехнический колледжтиҥ 1-кы курсыныҥ ӱренеечилери туружат. Ээжи-некелте аайынча орто аҥылу заведениелердиҥ он сегис јашка јетире ӱренеечилери бу кӧрӱ-маргаанда база туружар аргалу.\nБастырароссиялык кӧрӱ-маргаанныҥ туружаачыларын, олордыҥ башкараачыларын, ӱредӱчилерин, айылчыларды эл университеттиҥ ректоры Валерий Бабин, Эл Курултайдыҥ эл политика, ӱредӱ, культура, јондык биригӱлер ле СМИ-лер аайынча комитединиҥ председатели Наталья Екеева, ӱредӱ ле билим аайынча министерствоныҥ бӧлӱгиниҥ јааны Ирина Елфимова ла оноҥ до ӧскӧлӧри уткудылар. Кӧдӱриҥиниҥ окылу ачылтазын ла пленарный бӧлӱгин эл университеттиҥ алтаистика ла тюркология аайынча факультединиҥ деканы Сурна Сарбашева баштап ӧткӱрди.\nВалерий Бабин бойыныҥ уткуулду сӧзинде эл университетте јетинчи катап ӧткӱрилип јаткан Кычырыштардыҥ туружаачылары сакылталу айылчылар деди. «Мында билимдик шиҥжӱде баштапкы ла алтамдар эдип јаткандар јуулган. Слерде бу Кычырыштарда эрчимдӱ туружып, оныҥ Москвада ӧдӧтӧн бастырароссиялык бӧлӱгине чыгар јарамыкту арга бар. Айса болзо, ол слерге ичкери јолорго чыгарга, амадаган ӱредӱгерди, ижерди аларга болужар» – деп, В. Бабин айтты.\nОныҥ айтканыла, бӱгӱнги кӱнде бу балдарга ӱренерге, шиҥжӱлеерге, бойыныҥ кӧрӱм-шӱӱлтезин чыгара айдып таскаарга јакшы айалга. Ичкери ӧзӧргӧ «карьерно-социальный лифт» деген оҥдомол бар. Шак ондый лифттердиҥ кӧп јаны слерге, јиит улуска, тузалу.\n–Бӱгӱнги Кычырыштар Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлалып ӧдӧт. Мен сананзам, слердиҥ јайаан иштерерде онызы јазымы јогынаҥ кӧргӱзилер. Онойдо ок ады-јолы јарлу јурукчы, политик, јондык ишчи Г. И. Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 150 јылдыгына учурлалган солун иштер болорында база алаҥзу јок – деп, эл университеттиҥ ректоры айтты.\nОл онойдо ок республикада быјылгы јылда учурлу керектер јанынаҥ јуулгандарга элбеде куучындады. Темдектезе, быјыл ады-чуузы јер-телекейди ӧткӧн кайчы Алексей Калкинниҥ, билимчилер Сазон Суразаковтыҥ, Нина Суразакованыҥ, Сергей Каташтыҥ учурлу јылдыктары элбеде темдектелер. Олордыҥ ады-јолдорын эзеткен кӧп тоолу кӧдӱриҥилер ӧткӱрилер. Шак бу улус таланыҥ ичкери ӧзӱмине, билимдикке, јайаандык ла культуралык ууламјылары аайынча ак-чек ле једимдӱ иштегени јанынаҥ айтты.\n–Эл университет ӧткӧн јылда бойыныҥ 70 јылдыгын темдектеген. Быјыл дезе университетке кирип турган аграрный колледж (азыйгы зооветтехникум) тӧзӧлгӧнинеҥ ала 90 јылдыгын темдектеер – деп, В. Бабин уткуулду сӧзинде база аҥылап темдектеди.\nНаталья Екееваныҥ айтканыла, Вернадскийдиҥ адыла адалган Кычырыштардыҥ кажызы ла биске јуук ла таныш. Ӧйлӧ кожо Кычырыштар јарлу ла јилбилӱ болуп јатканы оморкодот. Тогус јылдыҥ туркунына оныҥ туружаачыларыныҥ да, онойдо ок туружаачы аймактардыҥ-јурттардыҥ да тоозы кӧптӧгӧни иле.\n–Кычырыштардыҥ ууламјылары, сурактары солун ла јилбилӱ. Бу ӧйдиҥ туркунына кӧрӱ-маргаандарга чыгарылып турган иштердиҥ чыҥдыйы да бийиктеген. Билим-шиҥжӱлӱ иштиҥ кезиги оноҥ ары ичкери јолду болуп ӧзӱп јатканы база јакшы – деп, Наталья Михайловна айтты.\n–Кийнинде слер ончогор билимчилер болуп, билим-шиҥжӱлӱ ишле иштебезер, онызы јарт. Је эҥ учурлузы, керектӱзи, тузалузы – слер јайаан ишле иштеп, керектӱ материалдарла, бичиктерле иштеерине таскап ӱренгенер. Слер шиҥдеп, шиҥжӱлеп, бойоордыҥ шӱӱлтегерди айдып, кураа балдардыҥ алдына чыгып, куучындаарына, јартаарына таскап јадыгар. Кандый да иште иштезер, тереҥ билгир слерге болужар. Ол слердиҥ байлыгар – деп, Н. Екеева балдарга баштанып айтты.\nОл эл университетке, алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ факультедине, бу кыймыгуныҥ бажында турган ла баштаҥкай эткен Ульяна Текеновага алкыш-быйанын айтты.\nБыјылгы јыл ороондо Эземниҥ ле Мактыҥ јылы деген кычырула ӧдӱп јат. Айдарда, бу тӱӱкилик учурлу керек кӧп тоолу балдардыҥ иштеринде башка-башка ууламјылар аайынча кӧргӱзилип јатканын темдектеер керек. Јииттер онойдо ок бойыныҥ иштеринде, темдектезе, тылда иштегендердиҥ, эпшилердиҥ эземин кереестеп бичигени јарамыкту.\nКычырыштардыҥ туружаачылары бойлорыныҥ иштеринде Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ла Афганистанда Совет Черӱниҥ јуучыл частьтарыныҥ турушкан јуу-чактыҥ колбузын, совет ле российский кижиниҥ јалтанбазын, тӧрӧлчи кӱӱн-санаазын, граждан кӧрӱмин, чындыгын элбеде кӧргӱзип јатканын ол база аҥылап темдектеди.\nВ. И. Вернадскийдиҥ адыла адалган Кычырыштардыҥ окылу ачылтазыныҥ кийнинеҥ оныҥ пленарный бӧлӱги ижин баштады. Кычырыштардыҥ туружаачылары башка-башка ууламјылар аайынча солун ла тузалу јетирӱлер уктылар.\nЭл университеттиҥ доценти, биология аайынча билимдердиҥ кандидады Николай Малков Туулу Алтайда укту эчкилерди ӧскӱргениниҥ тӱӱкилик јолы јанынаҥ куучындады. Николай Петрович бойыныҥ ӧйинде, 1957 јылда, зооветтехникумды божодып, јаҥы укту эчкилерди ӧскӱрер иште эрчимдӱ турушкан. Ол билимчи, јуртээлемдик билимдердиҥ докторы Григорий Альков, селекционер Лидия Окулич-Казарина керегинде куучындады. 1982 јылда горно-алтайский деген укту эчкилерди ӧскӱрген. Ондый укту эчкилердиҥ ноокызы чыҥдый ла кирелтелӱ. Шак бу эчкиниҥ ноокызы кӧп ороондордо, темдектезе, Новая Зеландияда јарлу.\nЭл университеттиҥ орус тилдиҥ ле литератураныҥ кафедразыныҥ профессоры, филология билимдердиҥ докторы Павел Алексеев јииттерге литература керегинде билимниҥ учурын, онойдо ок Јайааннаҥ тӱшкен јайалталу, укаа-санаазы тереҥ билимчилердиҥ јайаандык ижи, кылык-јаҥы, јӱрӱмдеги јери јанынаҥ јилбилӱ куучындады. Темдектезе, билимчилерди ле кам улусты бириктирип турган текши шылтакты чокым темдектер ажыра јартады. Ол Сергей Есенин, Александр Пушкин, Михаил Лермонтов, Федор Достоевский керегинде айдып, олордыҥ кажызыныҥ ла јайалтазыныҥ, кӧрӱм-шӱӱлтезиниҥ аҥылузын јартады.\nЭл университеттиҥ доценти, филология билимдердиҥ кандидады Екатерина Тозыякова бойыныҥ адазы јарлу кӱӱ чӱмдеечи Александр Тозыяковтыҥ јайаан ижин Туулу Алтайдыҥ албатызыныҥ кӱӱлик культуразыныҥ ӧзӱми, јолы ажыра кӧргӱсти.\nКычырыштардыҥ туружаачылары Екатерина Александровнаныҥ солун ла тузалу јетирӱзин угуп, коштойына ла А. Тозыяковтыҥ Туулу Алтайы, албатызы керегинде чӱмдеген кӱӱлерин уктылар.\nА. Тозыяковтыҥ бойыныҥ ӧйинде чӱмдеген «Марьины коренья» деген јарлу кожоҥына бу ла кочкор айда 50 јаш толуптыр.\nЕкатерина Александровна Сурна Борисовнага баштанып, келер јылда ӧдӧтӧн Вернадскийдиҥ адыла адалган Кычырыштар ӧйинде А. Тозыяковтыҥ јайаандык иштерине учурлалган јакшынак фестивальды ӧткӱрери јанынаҥ бойыныҥ шӱӱлтезин айтты. Јолду шӱӱлте деп айдарга јараар.\nКычырыштар ӧйинде јииттер эл университеттиҥ билимчилериле таныжып, олордыҥ јетирӱлерин јилбиркеп уктылар. Келер Кычырыштарда мындый билим-ӱредӱлӱ программа, туштажулар улалар деп, иженер керек.\nКычырыштардыҥ билим башкараачыларына билим-методикалык ӱредӱ-семинар ӧтти. Јииттер де, олордыҥ билим башкараачылары да, бойлорына, иштеп јаткан ижине тузалу кӧп јетирӱлер алганы јаан једим ине.\nЈииттердиҥ шиҥжӱлӱ иштериниҥ В. И. Вернадскийдиҥ адыла адалган 9-чы талалык Кычырыштарыныҥ кӧдӱриҥилӱ јабылтазында јеҥӱчилдердиҥ ады-јолдоры адалды. Олор – республикан классический лицейдеҥ Денис Гоненко (9 кл.), Кырлыктаҥ Кристина Бекпеева (8 кл.), Иогачтаҥ Дарья Барбачакова (10 кл.), Ортолыктаҥ Айсулина Тансунова (11 кл.), В. К. Плакастыҥ адыла адалган ресгимназиядаҥ Ирина Карасова, Эллина Бадирова (8 кл.), Арчынай Малчинова (11 кл.), Анастасия Горохова (11 кл.), республикан классический лицейдеҥ Сарбиназ Алексеева (9 кл.), каланыҥ 3-чи номерлӱ гимназиязынаҥ Анастасия Сурикова (11 кл.), 6-чы номерлӱ гимназиядаҥ Вадим Гордополов.\nТалалык Кычырыштар «Эл телеком» ООО-ныҥ, «Горизонт» ООО-ныҥ јӧмӧлтӧ-болужыла ӧткӧн. Онойдо ок кӧрӱ-маргаандар бийик кеминде ле тӧзӧмӧлдӱ ӧдӧринде эл университет, алтаистика ла тюркология аайынча факультет јаан болужын јетирген.


«Јуу-чак ла болбойтон болзо...» - altaicholmon\nАрајан Юдиновнага, бичикте бичилгениле, былтыр 90 јаш толгон. Бойыныҥ айтканыла, ол 1928 јылдыҥ кижизи, 93 јашту болор. Каспадаҥ кыр ажыра Коскол деп јерде чыккан, эне-адазы эмдиги јурттыҥ ӱсти јанында Чибит-Оозы деп јерде јуртаган.\n«Адам, Јуучыл деген кижи, јууга барала, јанбаган. Канайда барганы сагыжыма јакшы кирбей јат. Иштеҥ келеле, јӱре берген ошкош. Энем эки оогош балалу арткан. Коркышту кӱч ӧйлӧр не ол тушта. Эр улус јууга јӱре берген. Јуртта ӱй улус, карган-тижеҥдер ле балдар арткан. Ончо ишти олорго эдерге келишкен» – деп, ӧрӧкӧн эске алат.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууга Каспа јурттаҥ 97 кижи барган, јанып келгени – 28 кижи. Бӱгӱнги кӱнде јууныҥ ветерандарынаҥ бу јерде эзен арткан кижи јок. Калганчызы – Иван Тадаевич Кергилов тоолу јылдар мынаҥ кайра божогон.\nЭмди Каспа јурт турган јерде аш салган кыра болгон деп, Арајан Юдиновна куучындайт. Кичинек ле ачык јерди салдала сӱрӱп, аш салар. Ончо иш кызыл колдыҥ кӱчиле эдилген.\n«Улус кобылар сайын јаткан. Бригадада иштеген улус айлына конорго јанбайтан. Арба, буудай ол ӧйлӧрдӧ сӱрекей јакшы бӱдетен, оны јуунадып, чыдап болбой турарыс. Мен атка јеккен тырмуушла кыра да тырмагам, кыра да сӱргем, барабан деген немеле аш та сокком – деп, ол айдат. –Курсак коомой. Иштеген улуска картошко кайнадып турар. Малдыҥ аарчызын бир калбактаҥ ӱлеп туратан. Озо ӧйдӧ бисте картошконы отургыспаган. Оноҥ кайдаҥ да бир сабат ӱрен, картошконыҥ бӱрин экелип, отургузып баштаган. Эҥ ле озо Тӧҥ бажында јаткан Каакаш деген кижи отургыскан эди. Бригада аҥдайтан бир кижи тудатан. Ол элик адып экелзе, оныҥ эдин кайнадып, јип турарыс. Тус база јок болуп турар, једишпейтен, экелбейтен бе кандый. «Талкан найдем, соль нету» – деп, уулдар айдыжып турар.\nУйда-эште иштегенде, эмеш кем јок, саалган сӱттеҥ ичип аларыҥ. Ӧлгӧн малдыҥ эдин де јип турбай. Куча, кой ӧлгӧндӧ, оны кӧмӱп салза, араайынаҥ казып, кайнадып јип турарыс. Торо улус кайда баратан. Ӧлгӧн уйдыҥ ичиндеги бозуныҥ эди јымжа-ак, сӧӧгинеҥ бери јип аларыҥ. Нени јибеген, нени кӧрбӧгӧн деп айдар, баш болзын. Улусты не аайлу иштеткен. Мынайда иштеер-иштеер, јылдыҥ учында дезе не де јок, бодоп ло иштеп јат. Акча деген немени кӧрбӧйтӧнис те. «Дебитор» ло деер, ол та не дегени, билип-оҥдоп то турганыс јок. Јылдыҥ учында каа-јаа мӧт берип туратаны сагыжымда арткан.\nКандык-саргайга јеткенде, бир сӱӱнчи. Оны изӱ кӱлге кӧмӱп те, сӱтке кайнадып та јип јадыҥ. Кандык јаан болотон, кере тӱжине бир сабатты казып аларыҥ. Саргайды оодып ийзеҥ, кӧ-ӧп болор, оны база сӱтке кайнадарыҥ. Улустыҥ айылдарында кандыкты, сарјуга салатан деп, тизип койгон туратан. «Кандык-саргай јигенер, оныҥ учун слер кӱчтӱ» – деп, эмдиги улус айдат. Бу чын болор бо? Кандыкты, саргайды казатан озык деген неме болгон. Казыкла кассаҥ, ичиҥ ачый берер. Мениҥ энем 84 јашка јетире јӱрген. Озыгым кайда да артып калган деп, јаантайын ла айдып отуратан.\nАлбаты ол тушта кӱчтӱ болгон бо кандый – амыр да билбес, сыр кожоҥло ло иштеер…».\nАттыҥ божозын ла туткан кийнинде, оҥдолып, иштеп баштай бередиҥ деп, Арајан Юдиновна айдат. Ол јууныҥ јылдарында, бала јаш тушта, Јырачы Мундусов деген кижиле кожо ӧлӧҥ тартканын эске алып, кийими коомой учун соокко тоҥып, ӱч чанакка ӧлӧҥди айруштап саларга кӱчи јетпей, мойножып турза, бу јаан кижи отты салып, јылынып ал деп ого килеп туратанын куучындаган. Бу кижини јажы јаан учун ба, су-кадыгыныҥ айалгазынаҥ ба, јууга албаган.\nКаспа јуртка 1966 јылда кӧчӱп келгенин Арајан Юдиновна куучындайт. Оноҥ озо бу јерде «Јаҥы јурт» ла «Таҥ Чолмон» деген колхозтор болгон эмтир. Оноҥ олор биригип, «Таҥ Чолмон» деген бир колхоз тӧзӧгӧн.\nАрајан Юдиновнадый јаан јашту улус тергеебисте ас. Олордыҥ јӱрген јӱрӱмин, иштеген ижин сананзаҥ, јеткил-бӱткӱл, јакшы јӱрген бир де ӧй болбогон ошкош, јажына ла ӱзӱлгенче иштеген. Оныҥ учун ӧрӧкӧндӧрдиҥ куучыны кӧбизинде иш ле керегинде.\nБылтыр Арајан Юдиновнаны Бийск калада јуртаган кызы: «Слердиҥ Каспагар кайда да барбас, кыштап алала, јанып келереер» – деп, сӧскӧ кийдирип, апарган болтыр. Је ол ондо бир ле ай чыдашкан. «Балдар ишке јӱре берер. Куучындажар алтай кижи де јок, ондо канай јадатан? «Айылым бар, јанатам» деп кызыма, «Домой хочу. Родинам тянет» деп, орус кӱйӱме кӱнӱҥ ле айдып отурганда, калажырабай база, кайда барзын экелбей» – деп, Арајан Юдиновна куучындайт.\nОныҥ јаткан эки кып турачагы јылу ла ару эмтир. Јеени Алена Соенова кӱнӱҥ ле одын-суузын экелип, кӱӱнзеген курсагын азып берет. Ӧрӧкӧн эмди де бош отурарын кӱчсинет. «Јаш тужында кӱн јетпейтен, эмди кӱн ажырып болбос ӧй келген. Уйку јок» – деп, ол комыдайт. Оныҥ учун ол тӱште јуугында айылдаштарын айылдап, јурттыҥ ичиле кӱчи јеткенче базып јӱрет. Айылыныҥ јанында јылу кӱнде кӱнзеп отуратан тӧҥӧштиҥ тӧзи бар эмтир. Бу кижиниҥ эмдиге јетире тӱӱнип турганын кайкап кӧрдис. Башка-башка јерлерде јаткан тӧрӧӧндӧрине сыйлаарга белетеп салган јӱзӱн ӧҥдӧрлӧ кееркеде тӱӱген отургышка, полго јайар эдимдери кӧп болтыр. «Ийне саптаарга кӧс јетпес. Азыйда тере уужап, тондор до, алтай бӧрӱктер де кӧктӧгӧм. Эмди кӧс јетпей јат. Отурарга чыдажып болбой, ӧй ӧткӱрерге сайгыштап турбай» – деп, Арајан Юдиновна айдат.\nЧак кире јӱрӱм јӱрӱп, јажына иштеген, бала-барка азыраган, ӧйиниҥ јаман-јакшызын албаты-јоныла кожо теҥ кӧдӱрип јӱрген Арајан Юдиновна Иркитовадый ӧрӧкӧндӧр калыгыстыҥ магы ла оморкодузы болуп јат. Олор тергеебистиҥ, орооныстыҥ тӱӱкизиниҥ тирӱ керечилери. Јууныҥ туружаачылары эзен јӱрерде, олордыҥ куучындарын јазап укпаганыс, бичип албаганыс ачу. «Тылда иштегендер», «јууныҥ балдары» деген јаан улустыҥ тоозы јылдаҥ јылга астайт. Олорды арга јеткенче кичеер, айтканын угар керек.\n«Јӱрӱмигерди кайра кӧрӱп сананзагар, кандый ӧй јӱрерге јакшы болгон?» – деп, Арајан Юдиновнадаҥ сурагам ла ол јиит, бӧкӧ ӧйлӧрин эске алар болор деп санангам. «Эмдиги ӧй јакшы эмей. Јуу-чак јок ӧй…» – деп, ӧрӧкӧн айткан.\nАрајан Юдиновнаны келип јаткан јаан байрамдарла — 1 Майла, Улу Јеҥӱниҥ байрамыла уткуп, бек су-кадык, ырыс-сӱӱнчи кӱӱнзейдис.


13.08.2019 - altaicholmon\nЧӧрчӧк јерине айылдаары јаш та, јаан да кижиге теҥ сӱӱнчилӱ, учурлу ошкош. Чӧрчӧктӧр калыктардыҥ да деп чотолзо, олорды та кем де, качан да чӱмдеген ине. Олор чактарла оостоҥ ооско, ӱйелердеҥ ӱйелерге айдылып келген учун, байла, калыктыҥ болуп артат. Ижим аайынча Најылыктыҥ туразында чӧрчӧктиҥ телекейине айылдаар эки сӱӱнчи, ырыс келишти. Ондо «Алтын-Туу» бичик чыгартуда тургузылган ла\nБистиҥ адабыс Борис Укачинович Укачин ӧткӧн чактыҥ 1970-1980 јылдарында алтай тилди, культураны, санатты корып, чеберлеп алары керегинде ас эмес бичиген. Тӧрӧл культуразы учун поэттиҥ јӱрек-ӧзӧги оорып-сыстаган, чочыган. Шак оныҥ учун ол кӧгӱске, јӱрекке табарар ӧдӱҥи, курч публицистикалык бичимелдерин бичиген. Ол ӧйдӧ оныҥ от-калап бичимелдери «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ кемиле јаан бӱктеринде јарлалатан. Кем де јӧмӧгӧн,\nУур-кӱч јылдарда Алтайыс мында јаткан эл-јонын аҥ-кужыла, јӱзӱн-башка јиилектериле, кузугыла аргадаган да, эмди де аргадап јат. Быјыл кузук база јакшы бӱткен. Айдарда, удабастаҥ ла арка-јыштарыс кузукчыларла толо берер. Ӧдӱп болбос јыш. Је ол баштапкы ла кӧрӱштеҥ анайда билдирет. Бир канча алтам ичкери бастыҥ ба, кӧзиҥниҥ алдында палаткалар, кӧлӱктер, кузукту таарлар тура берер, анда-мында кузуктаган улус\n«Јеткер јок ло чыҥдый јолдор» деген нацӱлекерди бӱдӱрерге быјыл Алтай Республикада ончо бюджеттердиҥ кеминеҥ 728,4 млн салковой акча чыгарылып јат. Ол тоодо федерал бюджеттеҥ 689,4 млн салковой. Бу акчага узуны 86,95 км јолдор јазалар. Олордыҥ 78,03 км — тергеелик учурлу јол-трасса, артканы — јербойыныҥ јолдоры. Чыныкташту иштер тергеелик учурлу 11 јерде ле Горно-Алтайсктыҥ агломерациязыныҥ 15\nЭкс-премьер Владимир Петров тергеени ӧскӱрер Тӧс јердиҥ ижинде туружып баштаганы калганчы ӧйдӧ јаан политикалык кайкал-ачылталарыныҥ бирӱзи болгон. Бу Тӧс јер республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохординниҥ баштаҥкайыла тӧзӧлгӧн. Алдында башкаруныҥ председатели болгон кижини јӧмӧп турган улус оноҥ андый алтамды сакыгандар ба, ого мындый санаа кайдаҥ келген? Јарлу политикле куучын-эрмек шак бу сурактаҥ башталган. Владимир Иванович берилген\nАР-дыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин «Горэлектросетьтердиҥ» ишчилериле, каланыҥ микрорайондорыныҥ эл-јоныла тушташкан. Каланыҥ ла республиканыҥ ӧзӱминиҥ программазына кийдиретен шӱӱлтелерди јууры улалганча. Олег Хорохордин «Горэлектросети» деген муниципал учреждениениҥ диспетчерскийинде болгон. Тургуза ӧйдӧ бу учреждениеде 140-нӧҥ кӧп кижи иштейт, ол узуны 550 километрдеҥ кӧп электросетьтерди јеткилдейт. Удурумга башчы ишти јарандырары ла электројылыйтулардыҥ кемин астадары аайынча бир\nКажы ла калыктыҥ јиген-ичкен аш-курсагы оныҥ тӱӱкизиниҥ, культуразыныҥ, јаҥжыгуларыныҥ ла чӱм-јаҥыныҥ база бир байлык бӧлӱги болуп јат. Бу байлыкла тергеениҥ айылчыларын ла башка-башка укту эл-јонын таныштырар амадула «Эне Јер. Алтай 2019» деп гастрофестиваль Горно-Алтайскта тӧрт кӱнге улалды. Гастрофестиваль удурумга башчыныҥ баштаҥкайыла ӧткӱрилди. Куран айдыҥ 8-9 кӱндеринде фестивальдыҥ окылу ачылтазы ла кӱрее-куучын ӧткӧн. 10-11 кӱндерде тӧс


Кемди де, нени де ундыбаска - altaicholmon\nКемди де, нени де ундыбаска\nБыјылгы јыл Эземниҥ ле Мактыҥ јылы деп јарлалган. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱ алганыныҥ 75 јылдыгына учурлалган керектер республикада башталып калды.\n«Блокаданыҥ калажы» деген акция Кӧксуу-Оозы аймактыҥ школдорында ӧткӧнин јуукта иш аайынча јол-јорык ӧйинде кӧргӧнис. Јуу ӧйинде фашисттердиҥ курчузына кирген Ленинградта бир кижиге кӱнине 125 грамм калаш берилетен. Аймактыҥ школдорыныҥ бастыра ашканаларында арыштыҥ кулурынаҥ мындый «паек» белетелип, аш-курсакла кожо салылган. Ленинградты корыгандардыҥ нерезине учурлаган кӧп керек-јарактар бу кӱндерде аймакта ӧткӧн.\n–Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгын темдектеери аайынча тӧзӧмӧл комитет бисте ӧткӧн јылдыҥ ӱлӱрген айында тӧзӧлгӧн. Эдетен иштердиҥ планы тургузылган ла ол аайынча иштеп јадыбыс – деп, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ јааныныҥ ордынчызы Тамара Шадрина куучындаган. –Јиит ӱйени тӧрӧлчи кӱӱнге таскадар иш аймакта јаантайын бийик кеминде турган. Онойдо, јиит патриоттордыҥ следы бисте 25 јылдаҥ ажыра ӧдӱп јат. Погранбашкартула јуук колбулу иштейдис.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууда нерези учун Кӧксуу-Оозы аймактыҥ беш кижизи Советский Союзтыҥ Геройыныҥ адын адаткан, олор — Феогент Филиппович Ермолаев, Николай Анисимович Нагибин, Пимен Николаевич Наговицын, Тимофей Иванович Паршуткин ле Василий Иванович Харитошкин. Аймактыҥ эки школы геройлордыҥ адын аданат ла быјыл база ӱч школ герой-јерлештеристиҥ адыла адалар.\nТургуза ӧйдӧ Кӧксуу-Оозы аймакта Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан бир де кижи јок, калганчы јуучыл былтыр корогон. Јууныҥ солдаттарыныҥ тул арткан 18 ӱйи, тылда иштеген 36 кижи бар. Олорго, анайда ок «јууныҥ балдары» деген ле јаан јашту ӧскӧ дӧ улуска јадын-јӱрӱминде болуш јетирер иш ӱзӱктелбей, јаантайын ӧдӱп јат деп, Тамара Шадрина айткан.\nУлу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлалып, аймак та, јурт ла школ до кеминде ӧдӧтӧн керек-јарактар кӧп. Олордыҥ кезигин ле адайлы. Онойдо, Улу Јеҥӱниҥ байрамына уткый автојорык ӧдӧр, ол Карагай јурттаҥ башталар ла бу јорыкта аймактыҥ ончо јурт јеезелери туружар. Улу Јеҥӱниҥ 70 јылдыгына уткый «Алтайдыҥ эпшилери» деген тергеелик јондык биригӱ аймакта «Синий платочек» деп адалган керек-јарак ӧткӱрген. Улус оны јарадып кӧргӧн лӧ быјыл бу биригӱниҥ јааны Светлана Полетаевала мындый акцияны катап ӧткӱрери јанынаҥ куучын-эрмек ӧдӧт. Кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде аймактыҥ тӧс јуртында Мӧҥкӱлик от кӱйдӱрери, оогош болчомдордыҥ парадын ӧткӱрери ле јаҥжыккан ла јаҥы кӧп ӧскӧ дӧ керектер болор.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына учурлалган кереестерди јазаар «Обелиск» деген иштер аймакта база башталып калган. Тургуза ӧйдӧ аймактыҥ јурттарында 30 кире кереес бар, олордыҥ 22-зин јазаар ла јаҥыртар некелте туруп јат.\nТалдудагы јурт јеезеге кирген Сугаш, Талду, Сузар јурттардаҥ јууга 75 кижи атанган, јанып келгени 19 ла кижи. Сугаш јуртта Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына учурлалган кереести јербойыныҥ улузы бойыныҥ арга-кӱчиле эткен, оноҥ бери 10 јылдаҥ ажа берген деп, јурт јеезениҥ ишчизи Маргарита Тукпашева куучындаган. Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына бу кереес јаҥыртылып, оны эбире јер јазалар деп, јурттыҥ улузы иженет. Бу ишке канча акча керек болгоны чоттолгон, је берилери кандый – јарты јок.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына учурлалган Амур јурттагы кереесте бир де јуучылдыҥ ады-јолы бичилбеген. Бу јурт јеезеге Амур, Абай, Јӱстыт ла Красноярка јурттар кирип јат, база Улужай деген јурт, је эмди ондо улус јатпай турган. .Јурт јеезениҥ јааны Владимир Долгихтиҥ куучындаганыла, мынаҥ озо кереесте јууда турушкан улустыҥ ады-јолы бичилген болгон. Је бичилбей артып калган јуучылдардыҥ тӧрӧӧндӧри јанынаҥ ачыныштар башталган.\n–Амурдаҥ ла Абайдаҥ јууга барган улустыҥ тооломын чокымдаар иш ӧдӱп јат. Јартайтан сурактар кӧп туштайт. Темдектезе, кандый да кижи Кан-Оозы аймактаҥ јууга барып, јанып келеле, Кӧксуу-Оозына јаантайын јадарга кӧчкӧн. Је Кӧксуу-Оозындагы военкомат мындый кижи јууга барганын керелеген бичик бербей јат. Аайы-бажына чыгатан ӧскӧ дӧ сурактар туштайт. Јууныҥ туружаачыларыныҥ ады-јолын чокымдаар ишти бу јаскыда бӱдӱрип чыгарыс, јаҥыртылган кереестерде јуучылдардыҥ ады-јолы бичилер деп иженедис – деп, Владимир Долгих куучындаган.\nЈурт јеезелер Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандардыҥ кереестерин јазаарга канча кире акча керек болгонын чоттоп, аймактыҥ башкартузына табыштырган. Бӱдӱретен иштердиҥ текши баазы 11 млн салковойго једип јат. Анайда ок аймак кереестерди јазаарга эл-јонноҥ акча јуурын јарлаган.\n–Республика кажы ла аймакка кереестерди јаҥыртып јазарга 800 муҥ салковойдоҥ чыгарган. Бу акча јетпези јарт, анчада ла бистий јаан аймактарга. Оныҥ учун эл-јонноҥ акча јууры башталган. Эмдиги улус канду јууда тынын кысканбай тартышкан ла јеҥген јерлештерин тооп, олорго быйанын айдып, агару керекке ӱлӱзин кошконы чын деп сананып јадыс. Улу јууда јеҥӱни алып чыккан јуучылдарды эзедери, ады-јолын кереестеери бистиҥ ончобыстыҥ молјулу керегис. Јеҥӱге једерге кажы ла биле ӱлӱзин кошкон – деп, Тамара Шадрина куучындаган.\nТергеебистиҥ аймактары текши эл-јоныныҥ да, јурттарыныҥ да тоозыла тӱҥей эмес. Темдектезе, Чой аймакта 10 јурт, Кӧксуу-Оозында — 42. Кереестерди јазаарга чыгарган акча дезе ол до, бу да аймакка тӱҥей деп, Тамара Сергеевна айдат. Эмезе ол ло Чой аймакта јуучылдарга учурлалган кереести кӧчӱрерге 6 млн салковой чыгарылат, Кӧксуу-Оозы јуртта дезе граждан ла Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга, афганчыларга учурлалган ла тӧрӧлчи ӧскӧ дӧ кӧдӱриҥилер ӧткӧн тӧс мемориалды јазаарга база 6 млн салковой керек.\nАлтай Республика «Јеҥӱниҥ оромы» деген федерал ӱлекерде туружып јат. 8 муниципал тӧзӧлмӧдӧ текши узуны 11 км оромдор «Јеткер јок ло чыҥдый кӧлӱк јолдор» деген эл ӱлекердеҥ ле республикан бюджеттеҥ чыгарылган акчала јазалар. Кӧксуу-Оозы аймакта адында «Јеҥӱ» деген сӧстӱ оромдор јок, је Ада-Тӧрӧл учун Улу јуудагы јеҥӱге учурлалган Мактыҥ оромдоры, СССР-дыҥ Геройлоры болгон јуучылдардыҥ адыла адалган оромдор бар. Олорды јазаарга республика кандый бир арганы табар керек деп улустыҥ айтканын бу јорыкта укканыс.\nЈеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлалган керектер республикада јыл туркунына улалар. Је тӧс кӧдӱриҥилер кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде ӧдӧр. Бу ӧйгӧ јетире темдектелген иштер бӱдӱп калар учурлу деп, республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин былтыр јаҥар айда Јеҥӱниҥ 75 јылдыгын темдектеери аайынча тӧзӧмӧл комитеттиҥ јуунында јакыган.\nКӧксуу-Оозы аймакла јол-јорык, ӧскӧ дӧ муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ улузыныҥ айтканыла, эҥ јаан ла кӱч сурактар Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына учурлалган кереестерин јаҥырта јазаарыла, олор јок јерлерде тударыла колбулу. Бу јаҥыс јылга эдип болбос керек болгоны јарт. Тергеелик программа белетеп, бу ишти келер јылдарда улалтып апарарын шӱӱп не кӧрбӧс?


Владимир Мандаев—Госдуманыҥ кычырыштарында - altaicholmon\nГосдуманыҥ аграрный комитеди «Правовые и социальные аспекты устойчивого развития сельских территорий» деп федерал программаныҥ сурактары аайынча ӧткӱрген кычырыштарга ороонныҥ ээлемчилерин јууганы тегиндӱ эмес. Государственный Думаныҥ председатели Вячеслав Володин јуунныҥ ижин ачып тура, јурт јерде јадып-иштеп турган улусты ачык-јарык куучынга кычырган ла курч сурактарын чыгара айтсын деп сураган. Анайда ок ол «јурт ээлемниҥ сурактары ороондо курч туруп јат, јурт јерде јаткан кижи ороонды азырайт, је ол ок ӧйдӧ оныҥ јӱрӱми эҥ артык айалгада болотонын бис јеткилдеер учурлу» деп темдектеген. Госдуманыҥ аграрный сурактар аайынча комитединиҥ јааны Владимир Кашин (КПРФ фракциянаҥ) бойыныҥ куучынында мынайда айткан: «Jурт јеезелердиҥ јӱрӱм-ӧзӱмин ороонныҥ государстволык политиказына тӱҥдештирип, јурттарда јаткан улустыҥ јӱрӱмин, ижин оҥдолторго, 2015 јылда «Jурт јерлердиҥ турумкай ӧзӱми» деп федерал программа јӧптӧлгӧн. Бу программа аайынча ороонныҥ бастыра тергеелериниҥ јурттарында ФАП-тар (эмчиликтер), школдор, балдардыҥ садтары, спорттыҥ залдары ла социальный ууламјылу оноҥ до ӧскӧ кӧп тоолу объекттер тудулган ла тудулып јат. Программа келер де јылда чыҥдый иштезин деп, иш-керектердиҥ ӱлекерлерине кӧп тӱзедӱлер эдер керек». Россияныҥ јурт ээлем аайынча министри Александр Ткачев бойыныҥ куучынында ороонныҥ АПК-зыныҥ кӧргӱзӱлери ӧткӧн јылда 3,5 процентке ӧзӱм алынган, бу тоолор мынайда ок ичкери барза, бир 5-6 јылдаҥ ороондо сӱт, эт, маала-ажы, аламалар јанынаҥ сурак турбас деп бӱдӱмјилеген.\nГосдуманыҥ мындый јаан јуунында Кӱпчегендеги јурт јеезениҥ јааны Владимир Мандаев туружып келгени јаан учурлу керек деп, канайда айтпас. Нениҥ учун дезе тергеебистиҥ јурттарыныҥ айалгазы, курч сурактары керегинде федерал трибунадаҥ айткан учуралдар тӱӱкиде ундылып та калган болор. Владимир Павловичке бу јол-јорыгына Госдуманыҥ депутады Родион Борисович Букачаков, Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы, јурт ээлем аайынча министр Александр Поликарпович Манзыров јаан јӧмӧлтӧ эткилген. Олордыҥ шылтузында алтай јурттыҥ јааны Госдуманыҥ трибуназынаҥ куучын-эрмек айдып, јуртыныҥ бар сурактарын кӧдӱрген.\nВ. П. Мандаев Кӱпчегендеги јурт јеезени алтынчы јыл башкарып келди. Бу ла јуртта чыккан-ӧскӧн, иштеген. Тӧрӧл јуртыныҥ курч сурактары Владимир Павловичке недеҥ де јуук. Кӱпчегенде бӱгӱн 1059 кижи јуртайт. Школ, балдардыҥ сады, интернат, спортзал, ФАП једимдӱ иштейт. Jурттыҥ албатызы уй-малын азырап, иштеп, ӧлӧҥ-чӧбин белетеп, ичкери јӱткимел кӱӱн-тапту јадын-јӱрӱмин улалтат. Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ ууламјызыла, 2016 јылда Кӱпчегендеги јурт јеезеде «Jурт јерлердиҥ турумкай ӧзӱми» деп федерал программа аайынча суупровод ӧткӱрилип баштаган ла бӱгӱнги кӱнде јетире эдилип јат. Берилген 15 589,7 муҥ салковой акчала иштер ӧткӱрилген, сууӧткӱшти јетире ӧткӱрерине эмди де 27 640,5 муҥ салковой акча керек.\nАлтай Республиканыҥ албаты-јоныныҥ 70 проценти јурт јерлерде јадып турган болордо, «Jурт јерлердиҥ турумкай ӧзӱми» деп адалган федерал программа олорго јаан учурлу болуп јат. Программа једимдӱ иштегенин тоолор керелейт. Темдектезе, республикада улус јадар кеми 72 824 квадратный метр јерлер тузаланарына табыштырылган. Ол тоодо јиит билелерге, јиит специалисттерге берилген туралар. Анайда ок узуны 138 километр сууӧткӱш, 208 километр газӧткӱш, 66 километр электролиниялар ӧткӱрилген. ФАП-тар, ӱч јурт клуб, бир школ, балдардыҥ бир сады тудулып табыштырылган. Келер де јылда јетире эдилетен ӱлекерлер кӧп. Темдектезе, Сейкада, Кара-Кујурда, Jаҥы-Белтирде культураныҥ тураларын јетире тударына акча-манат керек.\nВладимир Павловичтиҥ темдектегениле, программага кирген объекттерге чыгарылган акча бӧлӱктеп эмес, бӱткӱлинче берилзе, бу иштер канча јылдарга чӧйилбей, тӱрген бӱдер эди. Jурт јеезениҥ јааны анайда ок «Эски тура» деген программа аайынча база тӱзедӱлер эдери керегинде сурак кӧдӱрген. Jурт јерлердиҥ кӧп улузы јадын-јӱрӱминиҥ айалгазын бу программа аайынча оҥдолтып алар эди. Jе бу программага кӧп квартираларлу туралар кирип јат, бистиҥ јурттарда ондый туралар јок. Госдуманыҥ депутаттары программага тӱзедӱ эдип койзо, јурттардыҥ кӧп улузына јаан јӧмӧлтӧ болор эди.\nВладимир Павлович бу программа јурттыҥ улузына, јурт јеезелерге сӱреен керектӱ болгонын, јурттыҥ кижизи бастыра јанынаҥ јеткилделген айалгаларда јадып, иштеер учурлузын, јашӧскӱрим тӧрӧл јурттарында артары керегинде база катап айткан. Jуртта јаткан кижиниҥ јадар айалгазы јакшы болзо, эткен ижи оноҥ турулталу болор. Ол тужында мал-аш та ӧҥжип ӧзӧр, аш-курсагыс та арбынду болор. Россияныҥ экономиказыныҥ ӧзӱминиҥ тӧзӧлгӧзи—јурт ээлемде…


Ӱч карындаш – ӱч јуучыл | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nӰч карындаш – ӱч јуучыл\nБу бичимелди бистиҥ редакцияга Оҥдойдо јуртап турган Сергей Кӱрешевич Толкочоков экелген. Биске јартап айтканыла, оныҥ јаан удабаган ак чечектӱ Алтайына атана берген аказы Бодый Кӱрешевич Толкочоков канду јууда турушкан акаларыныҥ эске алыныштарын јууп, бу бичимелди јазап-белетеген болгон. Редакция бу куучынды јаан тӱзедӱлер јогынаҥ газеттиҥ бир бӱгине салар деп шӱӱлтеге келди.\nБистиҥ адабыс Кӱреш Карманович Толкочоков 1922 јылда Јоло јурттаҥ ыраак јок Тӧҥкӧлик деп ӧзӧктӧ чыккан. Адазы Карман Толкочоков ле энези Кыйгас деп улус. Олордыҥ билезинде кийнинде база ӱч уул чыккан — Атаган деп уулы 1925 јылда, Кичиней 1927 јылда ла эҥ кичинеги Элен 1929 јылда чыккан. Эҥ кичинеги бала ла тушта тошто јыҥылап турала, тракторго бастыртып божогон.\nКӱреш тӧрт лӧ класс божоткон, оноҥ јууга барганча колхозто иштеген. Ортон карындажы – Атаган сӱрекей омок, ай-карадаҥ јалтанбас, санаалу уул болгон. «Кӧгӱдей-Мерген» деп чӧрчӧктиҥ 30-40 бӱгин кычырала, ойто кӧрбӧстӧҥ, бир де јастыра јогынаҥ айдып берер болгон. Бир кезек ӧйгӧ садучы да болуп иштеген. Адазына бир бӱдӱн тӱрбек бӧс экелип берген болтыр. Адазы коркыйла, ары ла кедери эт деген. Алып, јӱре ле берген. Кайдаҥ алган, кайда эткен билер кижи јок.\nЈуу башталарда, Кӱреш озо атанган, 1941 јылда јаан изӱ айдыҥ 18-чи кӱнинде. Барала, 232-чи стрелковый дизизияда 605-чы стрелковый полкто адучы болуп јуулашкан. Воронеж городтыҥ јанында болгон, оноҥ Украинада. Оныҥ учун хохолдоп туратан. «Баштап, 1941 јылда јууга кирип турарыста, ок-таары, мылтык деп неме ас болгон. Беш кижи бир мылтыкту јӱгӱрип, табаруга јӱретенис. Мылтыкту кижиниҥ ӧлӧрин сакыыр. Баштап коркымчылу эмей, је оноҥ кижи чек шайый беретен эмтир, октор шыйтылдап турза, керексибезиҥ де. Адыш токтоордо, кӧрӧр болзо, шинель окко чек элгектелип калган турар, је ок эди-каныма бир де тийбес» — деп куучындайтан. Ол коркышту кӱч ӧйлӧр болгон, тескерлеш-качыш та јеткил болгон эмтир. Бир кӱн база ла тескерлеген, тӱнде бир јуртка једеле, тышкары јерге ле јадала уйуктагылаган. Кар јаап турган. Таҥаары јуукта туруп келзе, кем де јок, јаҥыскан. Улус јӱре берген, јаҥыскан арткан эмтирим деп, санааркап турганча, јанында ла кардыҥ алдынаҥ нӧкӧри туруп келген. Кӧрӧр болзо — уйуктап калган улусты кар туй јаап койгон. Оной јуулажып јӱргенче, оорыган, госпитальда јаткан. Эмеш оҥдолордо, јетире јазылзын деп, 1942 јылда јайгыда јандырып ийген.\nЈерине једип келеле, Јер-Боочыга чыгып келерде, ортон карындажы Атаган учурай берген. Экӱ јолыгышканына сӱӱнип, кучактажып тургылады. Отурып куучындашкан болзо, карындажы јууга барып јаткан. Аказы айылдӧӧн барак деерде, карындажы каткырала: «Адамда јиир неме јок, тегине ле не баратан» — деген. «Је, акам, јакшы болзын, тирӱ јӱрзе јолыккай» — дейле, јӱре берген. Оҥдойдӧӧн јойу барып јаткан кижи. Бу карындажы ойто кайра јанбаган.\nКӱреш адазыныҥ айылына једип келерде, Кичиней карындажы коркышту сӱӱнген. «Адам кайда?» — деерде, карындажы «Боочы-Оозында, ӧлӧҥдӧ» — деген.\nКичиней аканыҥ куучыны: «Акамды кӧрӧлӧ, сӱӱнгеним коркыш. Бу ла бир акамды атандырып ийеле, ойто бирӱзин кӧрӱп јаткан да. Капшай ла Боочы-Оозы јаар адамга јӱгӱрдим. Элик бычкак ӧдӱктӱ болгом. Јӱгӱрип барадала, јеҥил болзын деп, ӧдӱкти уштыйла, тӧҥӧшкӧ салып койдым. Ойто келеле таппагам, јаҥыс кӱскиде чырчыйып калган тушта тапкан эдим. Адамга једеле: «Акам јеткелт» — дезем, «А бу байа јаҥы ла барган кижи канай једип келетен» — деп кайкайт. «Јо-ок, Атаган акам эмес, Кӱреш акам јанкелт» — дедим. Экӱниҥ оной Јолодӧӧн келип јатканысты тен! Мен ӧдӱк бедиреп турганчам, адам менеҥ озо јеткен. Айдаҥ ажыра јӱреле, акам ойто ло јууга јӱре берди. Адам ле мен артып калдыс».\nКӱреш ойто јууга барала, Ульяновский танковый училищеде ӱренген. Оны божодоло, сержант јамы ла механик-водитель деп ат алган. Оноҥ ары 51-чи танковый бригадада јуулашкан. «Эземниҥ бичигинде» чийгениле болзо, адабыс 1943 јылда јаҥар айдыҥ 9-чы кӱнинде јуу-согушта божогон. Сӧӧги Украинада Вырва деп јуртта јуулган. Је бу кижи ӧлбӧгӧн, шыркаладала госпитальда эмденген эмтир. Оноҥ 1944 јылда кӱскеери Јер-Алтайына аксак, эки колтык-тайакту јанып келген. Шыркалаткан буды кадык будынаҥ 12 сантиметрге кыска болгон. Оҥдолгон кийнинде тракторист болгон. Косолапов А.В. деп кижиле кожо иштеген. Койдыҥ фермазыныҥ јааны болгон (зав. ОТФ дежетен). Кайда да 1953-54 јылдарда городто устардыҥ школында ӱренген. Тӧрт класс ӱредӱлӱ кижи зоотехник, заготовитель, прораб болуп иштеген турар. Мал-ашта иштеп турала, пенсияга чыккан. Чийер болзо, чийижиниҥ јаражы сӱреен. Јурукчы да болгон, ӱредӱ божотпогон до болзо. Јоло ичинде ташка чийген-соккон јуруктары бар. Ленинниҥ 100 јылдыгына учурлай Байлу-Кырда Ленинниҥ сӱрин де Газетов Борисле кожо этти. Эмдиге сомы кӧрӱнип јат. Јууда ӧлгӧн деп, эки такып бичик келген болор. Онойып јӱре, адабыс 1991 јылда божоды. Сӧӧги Јоло алтайында салынган.\n1947 јылда Јелечи Јозыевнала јурт тӧзӧгӧн, јети бала азырап чыдаттылар. Энебис бистиҥ 1924 јылда Куладыда чыккан. Боор угынаҥ, кара майман сӧӧктӱ кижи. Јууныҥ кату јылдарында «Ӱзе фронтко!» деген кычырула иштеген кижи. Балдарыла бай кижи. Энебисте бойыныҥ јети балазы, 15 баркы, 18 баркаларыныҥ балдары, 5 кӱйӱ, 10 келин. Бастыра 55 кижиниҥ энези болгон.\nАтаган Карманович Германияны јеҥеле, Японияла база јуулашкан. Јеҥӱниҥ кийнинде јанып келеделе божогон. Бу акабыс керегинде кӧп јетирӱ јок. Кайучы болгон. 1944 јылда: «Госпитальда јадырым, эки ийнимди ӧткӱре атырттым. Бир де эмеш ӧйгӧ јандырар болор бо дезем, келишпейтен эмтир» — деп, самара келген. Оноҥ Японияла јуу токтогон. 1945 јылда кӱскиде калганчы самара келген: «Је адам, акам, сакыгар, јан отурум. Јарманды јара тарттым, Јопонды јуулай соктым». Кӱреш ол тушта сельсоветте качы болуп турган. «База бир неделенеҥ келзем, похоронка јадыры» — деер. Јанып келееткен солдаттардыҥ машиназы јолой минага туштаган эмтир. Бу акабыс сыгын айдыҥ 25-чи кӱнинде 1945 јылда божогон. Сӧӧги Маньчжурияда Чань-Чунь деп калада јуулган. Адам бу карындашта эки Орден Славы деер, је «Эземниҥ бичигинде» чийилгениле, бир ле Орден Славы III степени. Айыл-јурт јок, 20 ле јашту болгон. Бу акабыстыҥ бир де фотојуругы јок.\nЭҥ кичинеги – Толкочоков Кичиней Карманович. Кичиней черӱге 1944 јылда барган. Бу узун сынду кокырчы кижи керегинде Аржан Адаровтыҥ эске алынганында мынайда бичилгени бар: «Мен Јолого школго келеримде, Эркемен (Палкин) айткан: «Сен уулдардаҥ коркыба, мындагы хулигандардыҥ башчызы Кичиней. Мен ого айдып саларым — ол сеге тийбес, бистиҥ тӧӧлӧс акабыс болор ол». Бу Кичиней ака керегинде болгон куучын. Акам каткырып отырар: «Ка-ак Кичиней черӱге барган ла болзо, разведка Япон императорго Кичиней келди деп јетирген. Айдарда, Япон имератор айткан эмтир: «О-о, калак, калапту ойрот Кичиней келди, јуулажып неме болбос, сдаюсь». Бир ле неделеге јеҥип чыктым. Акамдар чылап тӧрт јылга незин уружайын олорло». Јопондорло јуулажып турарда, Коргобы јурттаҥ Мендин Курдаш Кыпчаковичле јаҥыс јерде јуулашкан, јолыгышкан да. Јууныҥ кийнинде база алты јыл черӱде болгон. Чукоткада турган. Комбады Кайрылык јурттаҥ Хабаров деп алтай кижи болгон. Тӧрӧл Јоло јуртына 1952 јылда бурулган. Пилорамада иштеген. Агашла уружар кижи. Јолодо туткан туралары эмдиге ле туру. Емуртов Тапаҥ деп кижиниҥ кызын алып јуртаган, ады Нина, Тоотойдыҥ кыпчактарынаҥ. 1965 јылда Кан-Оозы аймакта Кырлык јуртка кӧчкӧн. Узак јылдарга школдо завхоз болуп иштеген. Тӧрт баланыҥ адазы. 80 јаш јажайла божогон. Сӧӧги Кырлыкта салынган.\nКыскарта айдар болзо, ӱч јуучыл тӧӧлӧс карындаштардыҥ јӱрӱми ондый болгон. Јуучылдардыҥ јолын олордыҥ бала-барказы база јолдоды. Кӱрештиҥ бир уулы офицер-пограничник, эмди отставкада, Горно-Алтайск калада јуртайт. «Кызыл Чолмон» орден, «За Отвагу» медаль ла онноҥ артык база да ӧскӧ медальдардыҥ кавалери.\nКийнинде јылдарда фронтовиктер Јеҥӱниҥ кӱнин байрамдаза, эҥ озо адабыстыҥ айылына јуулып, байрамдагылаар болгон. Бу не дезе, Кӱреш јууга јаан јашту улусла кожо эҥ озо баргандардыҥ бирӱзи, јууныҥ бажында эҥ кӱч ӧйлӧрдӧ јуулашкан. Кожо баргандардаҥ, адабыстаҥ ӧскӧ, кем де кайра келбеген.\nӰч карындаштыҥ аттары.\nЈуучыл тӧӧлӧс уулдары\nЈеҥӱ учун тартышкан.\nАказы олордыҥ танкист,\nОртоны дезе кайучы,\nАчы ийни олордыҥ\nОгы чечен адучы.\nЈарман, Јопон таҥманы\nЈаба олор тоскырган.\nЈон сакыган јеҥӱни\nЈаан аказы Кӱреш\nЈанып келди јерине.\nОртон аказы Атаган\nОйто кайра јанбаган.\nКичинеги олордыҥ Кичиней,\nКабышканы оныҥ – Самурай.\nОлор эмди ӱргӱлјик уйкуда:\nЈааны јеринде – Јолодо,\nОртоны ыраак Чань-Чуньда,\nОогожы дезе Кырлыкта.\nКӱреш, Атаган, Кичиней —\nКарман Толкоч уулдары.\nКалдыктары дезе бис —\n« Тӱӱкини кубултар аргабыс јок\nСвятослав Еремин: Профессия следователя – это, прежде всего, тяжелая и кропотливая работа »\nУлу Јеҥӱниҥ байрамыла! С праздником Великой Победы!\nВ Онгудайском районе начали ремонт двух участков Чуйского тракта\nЕго жизнь — это настоящий подвиг\nАгару адыгар ла ат-нерегер ӱргӱлјикке артар


Арчанова Зоя Сабаевна\nЗоя Сабаевна: - Jакшылар, меним адым, ады јолым Арчанова Зоя Сабаевна деп кижи болорым, сööгим мениҥ - Мундус. Öлöтÿ jуртта мында ла чыккам, мында ла öскöм, мында ла jаткан, мында ла бала барка азыраган. Адам мениҥ Арчанов Саба деп кижи болгон, Чамал аймагыныҥ Ороктой jуртаҥ сööги - Мундус. Энем дезе сойоҥдордоҥ , бу ла jердиҥ Öлöтÿниҥ кижизи. Олор туку бежен jылда айыл-jурт тöзöглöгöн. Адам jуу чактаҥ келеле öскÿс болуп öскöн кижи болгон. Ол одус jети jылда туку Куйбышевский областьтеҥ неден апаран. Оноҥ jуу чакта болгон, jуу чактаҥ келеле öскÿс кижи кайден барар? Мында адамныҥ энези сыйны jаткан. Jе кем, ого келерде ол кижи бойы да кöп бала баркалу болгон. Jе, адам оноҥ энемге туштаган болгон Öлöтÿге. Экилес jе jурта, бистиҥ альда беш бала болгон. Мен экинчи кызы, jаан кызы болгон Гутя, мениҥ адым Зоя оноҥ ÿч карындажым бар Пашка, Павел Сабаеч, бу Öлöтÿде jатран. Оноҥ дезе бир карындажым Кениде jатран, Михаил Арчанов. Кечÿ карындажым бар Валерий база бу Öлöтÿде jатран. Jе алдында школды иште божодала, Тальменькада дезе ÿренген. Эҥ jакшы jаш тужымды, алдында Советский Союз болгонда кайда ла иштеген, кайда ла jÿрген. Узбекистанда jÿргем, анда иштегем. Ойто Алтайыма ла jанкелеле, jе мында ла jаткам. Эки уул азырагам, бойым дезе больницада амыралатага jетире иштегем, санитарка болуп, кормилица болуп, jе вот анай öйлöр öткöн. Амыралтага чыгала jе деремнеге база jÿрÿп, бойыстыҥ неде, бу мындый öмöлик бар бисте. Алтай кожоҥдор, фальклорный кожоҥ, он jылдаҥ ажыра мен анда jÿртургам. Jе амыралтыда кижи нени эдер? Кожоҥдоп, ойноп ла нелеп ле jÿрÿм. Jе…\nОлеся: -Адагардыҥ алдында ол jуу öйинде, ол кичинек jÿрген тужында нени куучындаган, сагыжырга кандый куучындар арткалын?\nЗоя Сабаевна: - Адам дезе, ол алдында дезе неме дейле, ол одус jети jылда кижини апаран не. Куйбушев овцев, неме деп айдар эди олорды? Репрессияга, оноҥ ол jуу чакта бололо Ленинград та, Москвада эткен, jе турушкан. Jуу чакта эфрейтер деп званиялу jанган. Öскÿс кижи болгондо, а энем дезе мениҥ бу ла jердиҥ кижизи. Бу база jаан jурт, сойоҥдор кöп улус.\nОлеся: -Ол энегердиҥ сойоҥ не, сойоҥдордоҥ чыккан дерде не. Ол сойоҥдордыҥ незин билерер бе? Кандый улус болгон? Кандый?\nЗоя Сабаевна: -Сойоҥдор дезе jе бу Öлöтÿлердиҥ улустары болгон не, олор кошту кöп. Энее, Энемниҥ ада-энезинде дезе он эки бала болгон. Олордыҥ эзен артык келерде дезе алты бала, энем ÿч балазы болгон. Энем он тогус jылдыҥ кижизи не. Энем куучындайтан алдында, огош болордо дезе актар, кызылдардыҥ öйи болгон не. Энемниҥ энези ада, таадам jе болор ол Эжэн дейтенис бистер олор алдында качып согойон öйдö болгон улустар jуртту. Ол андый кызылдар актар болор дезе, энем куучындаган энемге энези куучындаган эмтир jе оны, кандый нелеген энем , бастыра дезе качып барлаган эмтир олор туку . Jедеген , jедеген эмес туку Кадыныҥ ары öдöн бар, Степушка деп jерде кыштап тургулайтан. Таадам дезе ÿч балазын, jе ушкаштыртып ишталып мал-ажын айдалып озо барган .а Энемдий jааш немени тогус айлу нени балазын , энези дезе кийнеҥ барган атла учкаштырралан .Кучактанала барjадырарда, ал камык кийнинеҥ улус келген эмтир, аттарлу. Уже бÿрÿнкÿй киререн не ол орто дезе кызылдар да туҥей актары да туҥей болгон дер. Ол jаанам корко ло дезе, энемди дезе кучактанала адынаҥ адын таштыйеле бу ла бу нениҥ кырдын öрö барган эмтир бу Хабаровка jетпей на, бу jер адын таштыйен. Байа келген улус адын недалан. Jе айдай берген кожо , айралан, эйе айралан. А булар дезе öдöн туку ары Степушка jар кыштап барjаткан улус эмтир не, мал-ажын айдалтуруп. А какайым ол карган кижи кайдан барар , jе ол тушта балазын, jаш балазын кучактанала, кырдыҥ öрö jÿгерген эмтир не, арканыҥ öрö. Ого тÿн киргенче отурган, оноҥ бодогон, jе мен олордыҥ кийнинеҥ jедип болбозым дейле, алдында улус балдарын кезикте нелекойтурган, таштый турган. Энемди дезе ол энези кошту коркыкалын кижи , балазын таштыйеле. Эмчектей ле дезе , неге салкойон дийт тогус айлу баланы, бойы ойто кайра jанган. Бу Чокырден, мыныҥ öрö алдында . А бу туку Хабаровка барза, нар Боомдо болгон керек не. Барала дезе, неге Чокырайга jетпен дийт. Коршту тÿниле кайра келген.Балазына? Эйе балазына, орто мындый деремне болгон эмес. Бу ла мындый ла неле jажынып бартран не агаш-таш, jе мынай не. Келерде энемди дезе не бар табалан дийт балазын, уже ыйлап-ыйлап не почти тÿн öткалан да эртезине бар балазына барганда. Уже эткалан деп турган не, база эмеш болгон болзо божокалбай. Алала олор öрö чыккан ойто, анда нелеген бойыныҥ чокырга нелеген дийт ол ары, Чокырдан ары öрö ажып.\nОлеся: -Чокыр деген jер кажы jар ?\nЗоя Сабаевна: -Чокыр деген бу деремне öзÿктöҥ öрö алдынаҥ бисти Öлöтÿ туку ары, неге кайда ла дезе jе алдында уй, мал-ажын уже апаран да. Оноҥ анай айтjат. Чокырга jет ле барза ошто келзе кызыл да тÿҥей ак та тÿҥей. Мынай ла кöрзöм дезе jе энези кöрийзе дезе jе улус же кÿскиде качып барадаҥ озо öлöҥди эшти всё ровно этран дийт. Мынай бугулдакуйен. Ол тушта jанам дезе энемди кучактанала öлöниҥ незине отуререн дийт, jажынып. Мынай келип ончозы сайтурар дийт öлöҥдöрди кöрÿп , албаты кошту он тогус jыл кайда ле качтран не. Кöндре öдöрди деп айткан, и какайым онай jанам анайла jаҥыскан энемди кучактанала кыштаган. Ол дезе мынайда ол туку неде кандыйда jе ого мен болбом таш бар дейт не. Как пещера айлу, килтейинеҥ кирертурган öдöн, оныҥ ичинде дезе очок бар дийт артпак иш эткойон, а кыжыла дезе олор чыккан бойынча кардаҥ сузала ол ла чайды азып анайла шыралап. А нени jиген? Jе вот нени jиген, база jе не неде арткалан наверное. Ол ортодо бастыразы барбай улус всё ровно арткылап калтурган же, а эзенде jас келип, jай келерде дезе, байагы Эжэн бастыра ол ÿч балазын эчиткенче мал ажын адалан, адазы jетпаран. Ӱйин табалан? Ӱйин табалбай балазыла кожо билерде олор кайда кыштаган. Jе анайда, jе анаҥ энемди онай ла он тогус jылдыҥ кижизи болгон деп. Аа олор кöп улус не энемдер бастыра сойоҥдор бу jердиҥ. Jе база тыҥла улус болгон эмтир дезер? Тыҥ ла улус болгон не олор , оноҥ дезе олор дезе. Ааа, jаанамныҥ энемниҥ энези эмеш аргалу чакту кижиниҥ балазы болгон дер. Бу бойлоры балдары кöп болордо дезе, бой бойына тöрöгöндоöргö иштедип берер, jе улуска jÿрбей балдарын ÿрентурган ба кандый. Уй саар, иштер энемде кандыйда тöрöгöн улус азыралын дер, jе мынай боложуп энем . Ол бай ала бала барка jок кижи турарда олордо кандыйда jылдарда ол андый ла нени удатпай база айдый берген дер олорды. Jе оден неден апартурган дийт не кайденте айдап улусты, jе как враг народа ба или бир кичинек айак арба учун улусты анай апарган. Jе энем анайдала öскöн бу ла Öлöтÿниҥ jерде нениҥ кижизи.\nОлеся: -А адагардыҥ например öбöкöзин?\nЗоя….- Олорды дезе мен адамнаҥ jазап анай, адам дезе бойы Ороктойдыҥ кижизи ол. База jе кöп лö улус олордыҥ бойлоры фамилиязы Тогустеев деп улустар болгон бо кандый. А адамныҥ адазыныҥ ады Орчон деп кижи. Эмди дезе адам ол адазыныҥ адын алынган jе фамилия этирте Арчановтор болуп так-что Орчоновтор , сööги мундус. И олор кезиктер Тогустеевтер арткан, кезеги адам дезе Арчановтор болкаланыс. Кезектери дезе акалу,карындаштар не, кезиктерис сööгинеҥ дезе Мундусовтор болуп ол Каспадаҥ иште болуп анайда бастыра бистер jаҥыс ла уктаҥ барган улустар. Jе угуп иштеп андый ла неме мениҥ.\nОлеся: - Ол улустыҥ озогызынаҥ неме уканар, кандый историялар билерер?\nЗоя….-Мен кöп анай билбезим не, нениҥ учун дезе адам öскÿс öскöн де , оныҥ кошту ондый jуук улузы jок не jаҥыс болгон не. Jе куучындаган та болзо, мен наверно оны jазап мынай нелебей jÿргем jазап санаанбай.\nОлеся: -Эмди дезе слер Öмöликте он jылдыҥ туркунына слердиҥ ол фальклорный группа ба или ансамбль ба? Кандый не?\nЗоя… -Öмöлик ле дептурган не оны. Ийе бистер дезе кайдала jе болгоныс . Туку республиканский нелерге канча, постоянно jакшы –jакшы jе первый месталар алып , бастыра Эл-Ойындарда туруштурганыс, турушканыс да эмди де турушjат улус. Бу все «Желаный берег» деп 2000 канча jылда неме болгон не Шебалинодо, анда дезе монголдор, кыргызтар, база ненеҥ Алтайский край, jе мынайда кошту кöп ле узе улус турушкан не. Анда дезе бистиҥ öмöлик барала «Сынаруны» кöргÿскенис. Сынару ол спектакль ба? Ийе спектакль, анда бис дезе бастыра номинациянаҥ, беш номинациянаҥ jакшы первый jерлер алган , « Желаный берег» деп немеге кожо турушканыс. Jе оноҥ дезе бистер канча катап республиканский jерде, бойыстыҥ ла деремнеде, бастыра ла каждый, кандый байрам бар бистер ончозы ондо туружып jуптран улустар. Jе анда Öлöтÿ деп öмöлик. Jе вот эмди андыйла, иштеп кожо jÿрген нöкöрлöрим де jакшы бойыстыҥ бу ла деремнеде ле jÿрÿс, амыр-энчÿ.\nОлеся: -Канча jыл jатурганар мында?\nЗоя… -Мен эмди алтан эки jашту бу ла бойымныҥ jеримде ле, чыккан öскöн jерим ле jÿрÿм, алтан эки jашка jетире.\nОлеся: -А ол например мундустардыҥ, сойоҥдордыҥ ол бу алтайга келгенинеҥ иштегенеҥ ондый озогы историяларды уканар ба?\nЗоя… -Jе вот оны jазап укпам не, а билерим что сойоҥдор дезе туку ары не jерениҥ келген улус дежер. Ой неме деди бу. Саяны ба? Ийе jанаҥ ла келиген деди сойоҥдорды, оныҥ учун олор эмеш кöстöри кöк андый не улустар не, эмеш сарысымак. Кылактары эмеш ондый не бе тыҥ улус? Эмеш нелÿ омок, седеҥ улус ончозы кожоҥдор до. Спорт jанынаҥ эдерде, jе бастырала jанынаҥ.\nОлеся: -Jе сойондордыҥ нези угы тöзи кошту ондый крепкий, ондый иштенкей, ондый эдер тудар улус. Озогы öйдö jуулажар дезе jуулажар, чабыжар дезе чабыжар, тартыжар дезе тартыжар бойыныҥ оной белен немезин ÿлебес.\nЗоя.. -Нениҥ тыҥ тудунар бойындыйын. А jе мундустарды угар болзо дезе эм бу кезик карган улустардыҥ куучынын угарда. Мундустар дезе оказывается неле маймандар ла не улус, jук улус. Ийе jе анай эди билерим кергельдер ол карындаш улус дежер, jе нелер мундустар . А бу Öлöтÿде мундустар jаҥыс бис, jе бу ла. Мында дезе алдында дезе мундус улус почти jок болгон не, мында jаҥыс эм Надежда Николаевна Ороева бар, ол бойы бойыныҥ нези Кадыдакова . И бистер бу Арчановтор. Больше мундустар мында jок. А нениҥ учун ондый? Jе бистиҥ дезе, jе неме деп айдар öскö мундустар уулдары ас наверно, чтобы онаҥ база барла эмдештеҥ, может мынаҥ ары öзÿп барары бар.неме мундустардаҥ. Jе может просто уулдары эмеш ас наверное незин кöптöдип барар нези jок.\nОлеся: -Бу jолды эшти эткен ондый кандый-кандый историялар уканар ба?\nЗоя… -Алдында бого дезе кошту ыраак jерлердеҥ кайдаҥда экелген не улусты. Бу jолды эткен дежер бу эмди дезе Чуйский тракты. А бу бистиҥ туку нениҥ кырдыҥ эдегиле ол кöрзöр кандый субак ошкош jерлер бар не. Алдында анда кошту нелер jуучылдар öткöндöр, и олордыҥ барган jолы ол дежер, jе мынайда монголдор дербе кыдаттар мынайда öдöрдö дезе и ол как субакталкалан дежер, jер öйылкалан не, что ол ал-камык аттарлу , jе алдында кошту jуу согыш болордо улус öткöн дежер. jе оны анайла куучындажар ла алдындагы озогы улус.\nОлеся: -А история да дезе jе бу Öлöтÿ jурт туҥей ле кöрзöр узак турган деремне не?\nЗоя… -215 jыл болгон бу Öлöтöниҥ дезе jылдыгы 2015 jылда, ол неде туку ла тÿкÿликте бир муҥ сегис jÿс канча jылда jе в общем Öлöтÿ тöзöлгöн не бичикте бар дер оны. Бу jе бу jуукта оны. Бу деремнениҥ историязын уканар ба? Кандый, канай тöзöлгон? Ондый нениҥ учун ол дата улус оной запомнили? Канай оной? Кандый не болгон, кандый, кандый не база, может куучын-эрмек уканар?\nЗоя.. -Jок андый jе, jаан улус куучындашкан да болзо бис оны эмди мен ого ajaру этпен.\nОлеся: -База бир сурарга турган неме. Эмди бу деремнеде jаш öскÿрим, jер Алтайына артып мынай, jе бойыныҥ угы тöзин, бойыныҥ тазыл тамырын мынай тартылтран улустар, jиитер кöп пö, jок па ?\nЗоя.. -Бистиҥ деремнеде кöп, ол бойордо кöрзöр, мында балдар немее jурт тöзöглöп, тураларды ишти тудып jе мынаҥ ары öзÿп барjат, балдар ойто кöптöпjат. Алдында кандыйда öйдö болгон ыҥ-шыҥ болкалан. Jе кöп улус дезе эмди не мынай эдерин дезе иш jок не. Улус кайден jе jÿрлей берген , иш бедреп, городтöн иште кöчлöй берди. Jе бу öйлöрдö эмди, огош улус дезе ойто амадап jат. Мал-аш азырап jат, jанjат. Jе бистиҥ jер телкем мал-ашка иште ÿзе jарамакту. Балдар дезе бойыныҥ теремнезине келип , кижи эш алып , jурт тöзöп, мал-аш азырап. Деремне ойто тирилип башталган,jе jакшы нелер мынайда. Je байла jурт элимнеҥ кöп нелептран. Бистиҥ jердиҥ балазы иштептран Топчин Андрей Александрович ол дезе кöп аjаруны бойыныҥ деремнезине этурган не. Бала барказы ырап, jе молодежь дегени, jаш öскöм ыраак барбазын деп, база албаданып jат. Jерлер берип jат, анайда тура иште деп тутсын. Jе в общем балдар дезе мында ла jÿрзин, jатсын деп бойыныҥ jуртына ла артсын деп. Jе мында деремнеде jаш öскм кöп , а jанап калганм улустар там ла астап jат. Эмди jаан дегендери, эмеш бис наверное алтан jашка ашкалан улус. А мынайда огощ улус кöп , jе иш эш база бар ла эди. Jугынча Оҥдойдо кöп улус ондо иштепjат, бала барка. Кем больницада, кем кайда, ол jолдыҥ иштиҥ ижинде улустар кöп. Медиктер кöп, качылар ÿзе келип jат. Мында jедеген дет сад бар тогузон алты баланыҥ незине можно экелер, Оҥдойдон улустар тарjат бери балдарын садиктен.\nОлеся: -Jе слердиҥ jашты jажакÿйен кижи. Слер эмди кöрзöр, бу Алтай албатыныҥ нези öзöтöн öйи келген бе, öчöтöн öйи келген бе?\nЗоя.. -Алтай албаты бу öйди наоборот öзÿп jат, тÿйменду, jакшы jаткылап jат, амыр-энчÿ. Эмди не jатпас, ÿзе неме бар, улус иштеп jат, jÿрип jат. Бала баркалары кöптöп jат.\nОлеся: -Jе ол слердиҥ куучынды угала ол слердиҥ карган энегер анай балазын аргадап агащ таташтыҥ ортозында кыштап. Ол пещерага кирип, ол оной эткенин куучындайла эм бу бÿгÿнгÿ jатран улустыҥ jадын jÿрÿмин кöрзö jе канча кöрöгö улус дезе öрö тартынарга оноҥ ары ичкерлеп барjaтканы кöрÿнjат. Улус эмди jакшы jaтjaт, jе ÿзеле бар не эмди улус албаданjат. андый кöп улус мынаҥ ары да болзо улус аракыны öткрö поди ичпесле деп, кижи санаан jат. Jе бистиҥ деремнеде ондый неме joк, jе чтоб аракы иш деп садары карын токтокалан не. Ол база бир айдып jам бистиҥ jурт энемниҥ кемзиниҥ эмеш шылтузында ла , бу база бистерде Öлöтÿде бу неме женский совет деп алдындагы нени иштеп турган, кöрjат алдын дезе jе кем оной аракы ишке ондый неме болзо ол улусты ÿзе экелип токтодып айтjат , токтотjат. Ондо решение эт jат мынан ары сöстöрин айдып, айдынгылап jат, больше арыкы ичпезим иштебезим деп. Jе кайдаҥ билерин öйлöр öт лö jат, jаан улус jандап ла jат, эмдиги келген jаш öскöрÿмге эмдиги бу огош jÿрÿмге баштанjаткан улуска бойыгардыҥ кÿн санаагарды jе пожеланиягарды айтперзер .\nJе эмди балдарга ӱзе, ончозына jÿрÿмдери jакшы ла болзын, ару ла болзын , бала барка азырап jÿрзин, каргандарын дезе кöрÿп jÿрзин, ÿредÿ эш алар деп бастыразы jÿткÿп jÿрзин, иштÿ тошту jатлазын.\nОлеся: -Слер ол Öмöликте алтайлап кожоҥдоп турганар ба?\nКöбизи бистиҥ Алтай кöбöлик не. Алтайлап, Алтай jаҥарлар ла неме эдип jадыс.\nОлеся: -Кандый бир jаҥарарды кожоҥдоп алар аргар болор ба?\nЗоя…: - Jе кандый сеге jаҥар jаҥарлыйеин?\nАк тайганыҥ арчынын\nАк кайыҥныҥ арчынын….\nАлтайга мÿргÿп ÿзелик\nАк jаларлу тыскан\nАк jаларлу отыскан\nАйлына базып, мÿргулип\nКайлана базып мÿргулик\nЗоя : Jе бир ле оос jаҥар кожоҥды\nОлеся: Jе кемjок jакшы. Jе быйан слерге, бу эрмек-куучын , суу-кадык куунзепjадрыс.\nЗоя : Je, айтканар келзин\nОлеся: Jакшы ла отыргар, Jе jаш öскÿримге база сагыжар кандый озогы öйдиҥ куучын эрмеги санарга кирер. Оны jе бичике бичир керек , jаан улус эмди астап jат, оныҥ учун jаш öскÿримге кандый нелерди, историяга неге улустыҥ незин теҥиле артскуйтрер керек деп санантрум .\nЗоя: Jе айткан чын\nОлеся: Jе jакшы отурар, jакшы болзын\nЗоя: Jе jакшы болзын.


Росавтодор: јол јазалары јеткилделер - altaicholmon\nРосавтодор: јол јазалары јеткилделер\nРоссия Федерацияныҥ транспорт аайынча министриниҥ ордынчызы, јол аайынча федерал агентствоныҥ башкараачызы Андрей Костюк ла Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ортодо ишмекчи туштажу ӧдӧрдӧ, тергееде јол колбуны ӧскӱрери јанынаҥ куучын-эрмек ӧткӧн.\nТуштажуныҥ башталганында Олег Хорохордин айткан: «Автомобильный транспорт Алтай Республикада тузаланып турган тӧс транспорт болуп јат. Транспорттыҥ альтернативный бӱдӱмдери — темир јолдыҥ ла сууныҥ — тергееде јок. Онызы республиканыҥ географический аҥылузыла колбулу. Оныҥ да учун Алтай Республиканыҥ текши тузаланар тергеелик ле јербойында учурлу автомобильный јолдорын тудары ла јаҥырта јазаары — тергеениҥ 2024 јылга јетире тургузылган тӧс амадуларыныҥ бирӱзи».\nТергеениҥ башчызы Алтын-Кӧл јаар тергеелик јолды федерал ар-јӧӧжӧгӧ кӧчӱрери јанынаҥ јӧп тӱрген јарадылганы учун Андрей Костюкка быйан айткан. «Бу јаҥыс ла јербойыныҥ улузы эмес, је анайда ок айылчылар база тыҥ керексип турган јол болуп јат. Кажы ла кӱн бу јолло кӧп тоолу кӧлӱктер јӱрет, је бу ок ӧйдӧ ол чек ӱрелип калган, јолдо јеткер-неме болбозын јеткилдеерге, јазашту иштер некелет» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nЭки полосалу, узуны 140,3 километр Горно-Алтайск — Артыбаш деген јол Р-256 таҥмалу «Чуйдыҥ јолы» деген јолдыҥ бӧлӱги болуп, соҥында Туулу Алтайдыҥ эҥ јараш јерине јакшынак айалгада једип барарын јеткилдеер. Алтын-Кӧл — Тӱштӱк Сибирьдиҥ эҥ јаан кӧлдӧриниҥ бирӱзи, Россияныҥ эҥ тереҥ кӧлдӧриниҥ тоозына кирет. 1998 јылда ол ЮНЕСКО-ныҥ Телекейдиҥ ар-бӱткендик энчизиниҥ тооломына кийдирилген.\nЈолды федерал јӧӧжӧгӧ кӧчӱрер тушта оныҥ јӱк ле 37 километр ӱзӱги, эмезе 30 проценттеҥ азы, нормативный некелтелерге келижип турган болгон. Росавтодордыҥ башкартузына кирип турган «Упрдор «Алтай» ФКУ јолдыҥ кезик бӧлӱктерин јазаарын баштап ийген. Ого ӱзеери, 2020 јылда тергееде текши јазаштыҥ кийнинеҥ 10,7 километр јол тузаланарына табыштырылар, јазаштыҥ кийнинеҥ — 78,3 километр јолдор.\nНовосибирск — Барнаул — Горно-Алтайск — Монголияла гран-кыйу деген јолдыҥ Майма јуртты тууралай ӧдӧтӧн бӧлӱгин тудары ла јаҥырта јазаары јанынаҥ ӱлекерлик ле шиҥжӱ иштерди јуук ӧйдӧ учына јетирери пландалат. Бу јолдыҥ ӱлекериле болзо, Майма јуртты тууралап барар јолдыҥ узуны 11,4 километр болор, ол тӧрт полосалу экинчи категориялу параметрлер аайынча тудулар.\nАнайда ок туштажу ӧйинде кӱрлерди јазаарыла колбулу сурак јанынаҥ куучын база ӧткӧн. Тергеениҥ башчызыныҥ айтканыла, тергеелик ле јербойында учурлу јолдордогы јазашту иштер некеп турган кӱрлердиҥ тоозы 297, олордыҥ кӧбизи јербойында сууны кечер сок јаҥыс арга болуп јат.\n«Јаан изӱ айда јаан јут-јулакай болордо, Кош-Агаш аймактыҥ јериндеги бир канча кӱрлерди кӧпшиген суу бузуп эмезе ӱреп салган. Ол кӱрлер јербойыныҥ албаты-јоныныҥ јадын-јӱрӱмиле колбулу иш-керектер ӧткӱрериле колбулу, оныҥ да учун олорды орныктырар керек. Бу ӱлекер аайынча Росавтодордыҥ јанынаҥ јӧмӧлтӧ болорына иженип турум» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nТуштажуныҥ туружаачылары ол сурактарды аайлаштырарына федерал бюджеттеҥ акча-манат чыгарар арга јанынаҥ куучын ӧткӱрген.\nРеспубликада «Јеткер јок ло чыҥдый автомобильный јолдор» деген нацӱлекер аайынча иштер ӧдӧт. 2020 јылда текши кеми 890 муҥ квадратный метр јолдор јазалары темдектелген, тургуза ӧйдӧ иштердиҥ 51 проценти бӱткен.\nОл нацӱлекер аайынча быјыл Алтай Республикага федерал кеминде јӧмӧлтӧ эдип 1436,34 млн салковой чыгарары темдектелген, ол акчадаҥ 1306,34 млн салковойы — нефтепродукттарга акцизтердеҥ алылган кирелте, 130 млн салковойы калада јолдорды нормативке келиштирте јазаарына чыгарылган. Анайда ок республикага бюджеттер ортодо ӧскӧ трансферттердиҥ кеми 65 миллион салковой.