Кем де, качан да ундылбас... - altaicholmon\nКочкор айдыҥ 2-чи кӱнинде орооныста, ол тоодо тергеебистиҥ бастыра муниципал тӧзӧлмӧлӧринде совет черӱниҥ Сталинградтагы јуу-согуштагы јеҥӱзиниҥ 75 јылдыгына учурлай кӧп тоолу керек-јарактар ӧткӧн.\nКан-Оозы аймак ого эртедеҥ быжу белетенген ле ӧдӧтӧн керек-јарактар озолодо темдектелген болгон. Аймактыҥ ӱредӱ аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Маргарита Мишкинаныҥ айтканыла, кочкор айдыҥ 1-кы кӱнинде аймактыҥ бастыра школдорында ачык уроктор ӧткӧн. Анда тӱӱкиниҥ, литератураныҥ ӱредӱчилери методикага тайанып, Сталинградта болгон јуу-согуштыҥ учурын балдарга јартаган. Оныла коштой тӱӱкиниҥ ӱредӱчилери аймакта «Кижи ле јуу» деп адалган билим-практикалык конференция ӧткӱрген. Бу конференцияныҥ учуры сӱрекей јаан болгон деп айдар керек. Не дезе, кажы ла школ шиҥжӱ иштер ӧткӱрген — Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде кажы јурттаҥ кем Сталинградтагы јуу-согушта турушкан деп. Ондый бедиреништӱ иштерди ӱредӱчилер озолодоҥ ӱренчиктериле кожо ӧткӱрген эмтир.\nКочкор айдыҥ 2-чи кӱнинде «Ты выстоял, великий Сталинград» деп адалган керек-јарак ӧткӧн. Ого белетеништӱ јаан иш ӧткӱрилген. Ол тоодо открыткалар, презентациялар, видеофрагменттер белетелген. Аймактыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ председатели Алексей Лутцев, аймактыҥ јааныныҥ јонјӱрӱмдик сурактар аайынча ордынчызы Марина Савинкова белетеништӱ иштерде эрчимдӱ туружып, башкарып апарган. Анда тӱӱкиниҥ ӱредӱчилери, краеведческий музейдиҥ башкараачылары, школдыҥ администрациязы, јуучыл-патриотический клубтар турушкан.\nТургуза ӧйдӧ аймактыҥ беш школында андый клубтар бар. Олорго јӱрӱп турган балдар бу керек-јаракта база эрчимдӱ турушкан. Анда јаҥыс ла школдор турушкан эмес, је анайда јондык биригӱлер, јурт јеезелердиҥ чыгартулу улузы турушты, јаан јӧмӧлтӧзин аймактыҥ администрациязы јетирген. Бастыра бу иш-керекти Кан-Оозыныҥ школыныҥ кадеттери алып чыккан деп айдар керек. Олордыҥ башкараачызы Евгений Айдарович Мекешев болуп јат.\n«Ты выстоял, великий Сталинград» деп адалган керек-јарак јеҥӱниҥ маанызын кийдиргенинеҥ башталган ла сӱреен кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧткӧн. Анда кӧп тоолу ӱлгерлер айдылган, кожоҥдор кожоҥдолгон.\nСталинградта болгон от-калапту јуу-согушта Кан-Оозы аймактаҥ бежен кижи турушкан болуптыр. Олордыҥ тоозында Советский Союзтыҥ Геройлоры Илья Захарович Шуклин ле Темирей Токурович Казаков. Алтай албатыныҥ јарлу бичиичизи Иван Васильевич Шодоев база анда јуулашкан. Оныҥ да учун олор керегинде кӧп айдылган. Бойыныҥ јетирӱзин аймактыҥ јуучыл комиссариадынаҥ Андрей Федоров эткен. Ветерандардыҥ јондык биригӱзиниҥ јааны Александр Матыков, тӱӱкиниҥ ӱредӱчилериниҥ адынаҥ Наталья Тайтыкова база солун јетирӱлер эткен.\nБу јаан учурлу керек-јаракка Чамал аймактаҥ делегация келгенин темдектеер керек. «Jеҥӱниҥ волонтерлоры» деп адалган бу делегацияга јаан јашту беш кижи кирген. Олорды Роза Андреевна Кайгородова баштап экелген. Залда јуулгандар Сталинградтагы от-калапту јуу-согушта корогондорды бир минут ӧйдиҥ туркунына унчыкпастаҥ эзеткен. «Кан Ойрот» ӧмӧлик јуулган албаты-јонго кожоҥдорын сыйлаган.\nБу керек-јаракта эҥ јилбилӱ болгон неме, байла, Илья Захарович Шуклинниҥ јуудаҥ бичиген самаразын кычырганы болор. Балдарды тӧрӧлчи кӱӱнге таскадарында јаан учурлу керек-јарак ӧдӧр тушта, фойеде кӧрӱ-выставка иштеген. Анда Кан-Оозы аймакта чыккан ла Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда туружып, Советский Союзтыҥ Геройыныҥ адын адаткан беш кижи, анайда ок Сталинградта болгон јуу-согушта турушкан јерлештер керегинде јетирӱлер, шиҥжӱ иштер кӧргӱзилген. Кажызына ла учурлалган буклеттер, папкалар јазалган.\nСоветский Союзтыҥ беш Геройыныҥ тӧрӧӧн-туугандары бу керек-јаракта база турушканын айдар керек. «Ты выстоял, великий Сталинград» деген юбилейлик керек-јарак божогон кийнинеҥ, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондордыҥ кереезине чечектер салынган. Елеусовтыҥ ла Туганбаевтиҥ Туратыда тургузылган кереестерине, Чаргы-Оозында тӧрт Геройдыҥ кереезине чечектер база салынган, олорды эске алган митингтер ӧткӧн.\nБу ла кӱнде Экинурдыҥ школыныҥ музейиниҥ јуучыл ла иштиҥ магыныҥ залында экскурсия ӧткӧн. Анайып, кочкор айдыҥ 2-чи кӱнинде Сталинградтагы јуу-согушта алган јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлай аймак ичинде кӧп тоолу керек-јарактар ӧтти.\nАймактыҥ администрациязыныҥ ӱредӱ бӧлӱгиниҥ тургускан планы аайынча кочкор айдыҥ 3-чи кӱнинде педагогический ишчилердиҥ 2-чи кышкы спартакиадазы ӧткӧн. Ол база бу јаан учурлу юбилейлик керекке учурлалган. Анда 20 ӱредӱлик организация турушты. Олордыҥ тургускан командалары конекту эстафета, дартс, чанакту биатлон, армакчы тартары, тошто бијелеери аайынча маргаандарда турушкан. Сӱрекей јилбилӱ айалгада ӧткӧн маргаандарда јеҥӱчил болуп, Кан-Оозыныҥ школы чыккан. 2-чи јерди Кан-Оозыныҥ ла Экинурдыҥ садиктери, 3-чи јерди Кырлыктыҥ ла Кайрукунныҥ школдоры алган.\nМаргарита Мишкинаныҥ темдектегениле, ӱредӱчилердиҥ спартакиадазында аймактыҥ бастыра школдоры туружат. Эҥ ле солун, эҥ ле кӧп кӧрӧӧчилер јууп турган тошто бијелеери аайынча маргаанды балдардыҥ кеендигиниҥ школы ӧткӱрет. Jайаан јайалталу улус оны сӱреен јилбилӱ ӧткӱрип, јеҥӱчилдерди адайт ла бойлорынаҥ база сыйлар табыштырат. Республика ичинде ады-јолы јарлу Виктор Темеев спартакиаданыҥ комментаторы болуп турган эмтир. Ол бойы база балдардыҥ кеендигиниҥ школында иштейт. Оныҥ чечен тили, јарт эрмек-куучыны кӧрӧӧчилерди сӱӱндирип, маргаандарга база да аҥылу ӧҥ кожот. Кажы ла этапты ДЮСШ-ныҥ тазыктыраачы-преподавательдери ӧткӱрген.\nМынайып, текши ороон кеминде јаан учурлу кӱнге — Сталинградтагы јуу-согушта алган јеҥӱниҥ 75 јылдыгына Кан-Оозы аймак эртедеҥ белетенип, ого учурлалган керек-јарактарды бийик кеминде ӧткӱрип салган.


10.09.2019 - altaicholmon\nАлтайдыҥ кара маймандары Солтонноҥ таркаган. Бу кижиде беш уул болгон: Боор, Апчы, Бултаачы, Ак Билек, Урат. Боордыҥ уулдары Коҥко ло Чокон. Коҥконыҥ уулы Бобок, Бобоктыҥ — Кулја, Кулјаныҥ — Айдаҥ, Айдаҥныҥ уулы Маҥдай, Маҥдайдыҥ балдары — Барнул, Укаа, Суркура, Эдек, Чалкан. Мандаева Укаа тӧӧлӧс сӧӧктӱ Кокулеков Јаҥыла јуртаган, олордыҥ балдары Ойынчы, Оокчы, Арајанчы. Ойынчыныҥ уулы\n«Кайкап јетпес салым бар»\nТереҥ талай тÿбинде Тепсеп jетпес jööжö бар. Теҥериниҥ тÿбинде Кайкап jетпес салым бар. (Jаҥар кожоҥ) Шак бу сöстöр мениҥ ада-энем Jудурук Јӱстӱкович ле Эмей Капшуновтордыҥ jÿрÿмине келижер. 1950 jылда биле тöзöп, 42 jыл кожо jуртап, jÿрÿмниҥ jолын эптӱ-нак öткöн. Олордыҥ тоомjылу jÿрÿминде Тöрöлистиҥ тÿÿкизинде ле чылап кöп шыра-кÿчтер, jылыйтулар, jеҥӱлер, сÿÿнчилер болгон. Ол ÿйе чыдамкай,\nУулыҥныҥ уулы бойыныҥ уулына куучындазын деп\nОзогызын ойгортып, эскизин эбиртип, кезикте кижини ыйламзырадып, кезикте каткыртып турар бичик керегинде айдарга турум. Быjыл, Какай jылда, Алматы турада кепке базылган «Алтай золотоспинный с запахом можжевельника» деп бичик. Оны Тамара Николаевна Муканова-Мендошева бичиген. Jарлу режиссер-мультипликатор jерлежис керегинде ончобыс jакшы билерис, мультфильмдерин кӧргӧнис. Бу бичик дезе jайалталу режиссердыҥ база бир келтейинеҥ ачылганы: ол jирмезинчи чактыҥ ортозынаҥ\n«Јок-јок, аштап-суузаганымнаҥ эмес, «торо» болгонымнаҥ…»\nСыгын айдыҥ 6-чы кӱнинде Алтай Республикага јарлу боксер Константин Цзю келип јӱрген. Ол бойыныҥ ӧйинде јаан маргаандарда јеҥил ле орто бескелерде туружып, бийик једимдерге јеткен. Цзю — СССР-дыҥ ӱч, Европаныҥ эки катап чемпионы. Ол анайда ок тегин спортчылар ла профессионалдар ортодо телекейдиҥ чемпионы ла абсолютный чемпион. Атту-чуулу боксер тӱште јурт ээлемниҥ Маймадагы колледжиниҥ ӱренеечилериле, тал-тӱштиҥ\n«Манјӱрек» курортто канатный јаҥы јол ачылган\nАлтай Республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин ле Россияныҥ Сбербанкыныҥ јааны Герман Греф сыгын айдыҥ 7-чи кӱнинде Майма аймакта јыл туркунына иштеер «Манјӱрек» курортто канатный јаҥы тӱрген јол ачкан. «Бис Сбербанкка ла Герман Оскаровичке Туулу Алтайга улайын ајару ла кеми сӱрекей јаан инвестициялар эдип турганы учун јаан быйанысты айдып турус. Комплекстиҥ ӧзӱми оноҥ ары улалат, келер\n«Мал-ашты јакшы кичеезеҥ, бийик кирелте болор»\nКан-Оозы аймактыҥ кичӱ ээлемдериниҥ башкараачыларыныҥ једиминиҥ јажыды иштеҥкейинде. Пӧтӱктерле эрте турары – ол ӱренишкен керек. 7-8 саатта КФХ-ларда иш кайнап јат. Анчада ла эмди, качан мал-ашка азырал белетеериниҥ кидим ӧйинде. Аймактыҥ јурт бӧлӱгиниҥ ишчилери бу ӧйдиҥ јакшы кӱндеринде чырмайып иштейдилер. Кӱн чыкканнаҥ ала ашканча ла иштеерге келижет. Албатыда: «Бир кӱн тегин отургаҥ – азыралды јылыйткаҥ»\nКандый бир бузуштар јогынаҥ…\nСыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде тергеебисте јаан талдаштар ӧткӧн. Эл-јоныс Алтай Республиканыҥ башчызын ла Эл Курултайдыҥ депутаттарын талдаган. Талдаштар ӧткӱрер участокторго 77 муҥнаҥ кӧп кижи келген. Бу республиканыҥ ӱнбереечилериниҥ 47,8 проценти болуп јат. «Талдаштар» ГАС системада јарлалган јетирӱлер аайынча башчыныҥ талдаштарында јеҥӱни республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин алат. Бюллетеньдердиҥ јарымызынаҥ кӧби чоттолгон ло олордыҥ 58,82 проценти


Пазырыктыҥ телекейи кычырат... - altaicholmon\nТекши калыктыҥ, мал-аштыҥ кыш-јастаҥ эзен-амыр, ӧҥ чыкканын керелеген јаан ойын-байрамныҥ тазылдары туку скиф ле гунн ӧйлӧргӧ, јебрен тӱрк каганаттардыҥ тӱӱкизине апарат. Эмдиги ӧйдӧ ол текши ойын-байрам орныктырылып, јаҥы тебӱ ле эрчим алынып, јакшынак јаҥжыгу болуп јат. Оныҥ учуры бир канча јылдардаҥ элбеп, тереҥжип, ол тергеелер ортодогы эл байрам боло берген, ого ороонныҥ да, ӧскӧ ороондордыҥ да улузы келип туружары кӧптӧгӧн.\nЭҥ баштапкы Эл-Ойын ӧткӧн чактыҥ 1988 јылында Оҥдой аймактыҥ Jоло јуртында болгонын кӧп улус ундыбаган болбой. Нениҥ учун Оҥдой аймак? Бу аймакта 262 јыл кайра алтай 12 јайзаҥ Елизавета бала каанга ас тоолу алтай калыкты кыдат каандыкка бактыртпай аргадап, Россия империяга кожуп алзын деп, самара бичиген. 1756 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 2-чи кӱнинде Елизавета Петровнаныҥ «не отказать зенгорским зайсанам, желающим быть в подданстве ее императорского величества» деп јакарган Jарлыгы чыккан.\n1990 јылда дезе, Эл-Ойынга республикан байрамныҥ статузы берилген ле ол кажы ла эки јылдаҥ башка-башка аймактарда кӧчӱп ӧткӱрилер боло берген. 1990 јылда Эл-Ойын Шабалин аймактыҥ Шыргайты јуртында ӧткӧн. Оныҥ кийнинде Кан-Оозы аймактыҥ Кырлык јуртында Тереҥ-Кобыда ӧткӱрилген. Бу база учурлу болгон: 1904 јылда мында ак буркан јаҥдулар јуулып, мӱргӱӱл ӧткӱргилеген. Бу мӱргӱӱлди каанныҥ јуучылдары тоскурган ла оныҥ тӧзӧӧчилери јаргылаткан болгон. Оны ээчиде байрамдар Улаган аймактыҥ Улаган, Оҥдой аймактыҥ Боочы, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Корумду, Кош-Агаш аймактыҥ Кӧкӧрӱ, Чамал аймактыҥ Кадын, Турачак аймактыҥ Кебезен јурттарында ӧткӧн. Кажы ла аймактыҥ аҥылулары, башкалузы ондо ӧткӧн Эл-Ойында кӧргӱзилген, эл-јон башка аймактарда байрамдарга јилбиркеп ле сонуркап баратан, туружатан болгон. Кӧчӱп јӱрер байрамныҥ јилбӱлӱзи ондо болгон эмей. Jе 2006 јылдаҥ ала оны бир ле јерде — Оҥдой аймактыҥ Jоло јуртынаҥ ыраак јоктогы Кабайлу-Межелик деп јараш јерде ӧткӱрери јарадылган. Тергеелер ортодогы байрамдар бу јерде беш катап ӧткӧн.\nКалганчы, 2014 јылдагы, Эл-Ойында республиканыҥ бӱдӱреечи ле јасакчы јаҥдары бу байрамды ойто кӧчӱп јӱрер эдер шӱӱлте айткандар. Онойып, 2016 јылдыҥ ээчий Эл-Ойыны алтай калыктыҥ Россия империяга бойыныҥ кӱӱниле киргениниҥ 260 јылдыгына ла Алтай Республиканыҥ тӧзӧлгӧниниҥ 25 јылдыгына учурлалып, республиканыҥ тӧс калазы Горно-Алтайскта ӧткӧн.\nБу байрамныҥ јилбилӱ кӧрӱлериниҥ бирӱзи — ол оныҥ ачылтазында ак јалаҥда кӧргӱзилип турган ойын-спектакль. Ол байрамныҥ тематиказына учурлалып, башка-башка сценарийле ӧдӱп турганы солун болуп јат. Онойдо ок Эл-Ойындарда национальный кеп-кийимдердиҥ, балдардыҥ «Таҥ Чолмон», јаҥар кожоҥныҥ, кайчылардыҥ, алтай айылдардыҥ ла орус туралардыҥ ла ӧскӧ дӧ конкурстар ӧткӱрилет. «Устардыҥ калазы» деп кӧрӱ-јарымка, кокырчылардыҥ «Тастаракай» конкурсы, айылчылардыҥ ла республиканыҥ јарлу артисттериниҥ кӧрӱ-ойындары ӧдӧри јаҥжыккан. Баштапкы Эл-Ойындарда јаражайлардыҥ конкурсы ӧткӱрилген эди. Jе ол јаҥжыгу болуп улалбады. Онойдо ок јаҥар кожоҥныҥ конкурсы, кайчылардыҥ курултайы Эл-Ойындарда ӧдӱп те турза, чек башка, ӧскӧ ӧйдӧ ӧдӧри база јаҥжыга берди. Онойдо ок спорттыҥ национальный бӱдӱмдериле (алтай кӱреш, шатра, ат-јарыш, эмдик ӱредиш, камчы, тебек ле о. ӧ.) кӧп маргаандар јилбилӱ ӧдӱп јат. Jе калганчы ӧйдӧ Эл-Ойында база бир солун бӱдӱмле, «Кӧк-Бӧрӱле», тартыжулар ӧдӧри јаҥжыкты.\nОнойып, алтай калыктыҥ сӱӱген байрамы ороонныҥ тергеелер ортодогы байрамыныҥ учурын алынып, текши республиканыҥ эл-калыктарыныҥ јаан јыргал-байрамы болуп ӧскӧн. Бу байрамдар тергеебисте јуртаган ончо калыктардыҥ, этностордыҥ јебреннеҥ бери кичеелип, энчиленип келген культуралык, кееркемел, тӱӱкилик ле јайаандык байлыктарыла элбеде, тереҥжиде ле јуук таныжар арга берип турганыла баалу. Байрамга оныҥ да учун кӧп айылчылар, ол тоодо билимчилер, артисттер, кайчылар, спортчылар, тегин ле эл-јон јилбиркеп келер боло берди. Туулу Алтай ӧбӧкӧлӧристиҥ агару, байлу јери деп, ӧнӧтийин амадап та келген улус болуп туру. 2012 јылда ошкош эди: бу байрамга ыраак Чувашиядаҥ бойыныҥ кеп-кийимдерин кийген бир автобус улус келген. Олор Алтай ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ тӧрӧл јери деп, амадап келгендерин куучындаган ла ойын-байрам болгон јерде кой сойып, бойыныҥ калыгыныҥ чӱм-јаҥын јаҥдагылап, кереес чакы тургускан эди.\n2018 јылда бистиҥ республиканыҥ эки байрамы ла бир спорт маргааны Россияныҥ «Национальный керектер-2018» деген тооломына кирген. Ол тоодо Эл-Ойын, Чага байрам ла «Ак-Талай Маргаан». Онойдо ок быјыл Эл-Ойынныҥ баштапкы ла катап ӧткӱрилгенинеҥ ала 30 јылдыгы толуп јат. 2018 јылдыҥ Эл-Ойыны Улаган аймактыҥ Улаган јуртына коштой Межелик деп јерде ӧдӧри јарадылган.\nРоссия кеминде учурына ла байлыгына бийик баа берилген Эл-Ойынды ӧткӱрерине белетениш керегинде суракла бис Улаган аймактыҥ јааны Никита Алексеевич Санинге баштандыс.\n—Бистиҥ Улаган аймактыҥ эл-јоны культура, кеендик јанынаҥ јаан једимдерлӱ, кожоҥдоор, бијелеер, чӱмдеер јайалталу болгоны текши јарлу — деп, Никита Алексеевич куучынын баштады. —Аймактыҥ тӱӱкизи де солун, ар-бӱткениниҥ де байлыктары кӧп: Пазырыктыҥ корумдары, Президенттиҥ ороонныҥ кереес-темдеги деп айткан Алтын Кӧлис… Бистиҥ ыраак ла ар-бӱткениниҥ айалгазы кату аймагыста Эл-Ойын 1995 јылда ӧткӧн, оныҥ кийнинде ӧткӱрилбеген. 2014 јылдагы Эл-Ойында Алтай Республиканыҥ башчызы А. В. Бердников бу байрамды ойто кӧчӱп јӱрер эдер деп айткан. Айдарда, аймактыҥ эл-јоныныҥ адынаҥ администрация, аймактыҥ депутаттары оны быјыл бисте ӧткӱрер јӧп берзин деп, јаҥдарга баштанганыс. Кайда ӧдӧрин, ондо кандый не-неме беленин ӱзе айтканыс. Онойып, бис республиканыҥ башкарузынаҥ, башчызынаҥ јараду алганыс.\nЭл-Ойынды «Пазырыктыҥ эрјине байлыктары» деп тематикала ӧткӱрип јадыс. Айдарда, культураныҥ министерствозы ачылтада кӧргӱзилетен кӧрӱ-ойынныҥ сценарийин Пазырыкла колбоор. Эл-јон, айылчылар биске келип, јеристиҥ культуразыла, чӱм-јаҥдарыла, јадын-јӱрӱмиле танышсын. Ӧскӧ дӧ аймактар бойлорыныҥ айылдарын, павильондорын тургузып, једимдериле, байлыктарыла таныштырар деп иженедис. Бойымныҥ јанымнаҥ ӧскӧ аймактардыҥ јаандарына келигер, туружыгар деп, баштанып турадым.\nБыјылгы Эл-Ойында «Энчибисти корыйлы» деген конкурс баштапкы катап ӧдӧр дежет. Ол А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейдиҥ 100 јылдыгына учурлалар. Айдарда, бу музей јаан кӧрӱ тургузар. Бистиҥ телеҥит калыкта бойыстыҥ байрамдарда, маргаандарда ӧткӱрип турган солун бӱдӱмдерис бар, культурада да јилбилӱзи бар. Олорды бу Эл-Ойынга база чыгарарга, кӧргӱзерге турубыс. Jе олорды эртеледе ачпайын, келген айылчыларга, туружаачыларга јилбилӱ болзын.\nБайрам Оҥдой аймакта Эл-Ойын ӧткӱрилген јердий ок атту Межелик деп эптӱ јерде ӧдӧр. Бистиҥ эл-јон ондо кичӱ Эл-Ойындарын, јылдыҥ ла кичӱ изӱ айда малчы-койчылардыҥ байрамын, совет ӧйдӧги ӧскӧ дӧ јыргалдарын ӧткӱрип јат. Ондо суу, электроот, алтай бӱдӱм-кеберлӱ сцена ла ӧскӧ дӧ керектӱ объекттер тудулган. Эмди јаан Эл-Ойынга олордыҥ тоозын кӧптӧдӧ тудар, суула, электроотло элбеде јеткилдеер сурак туруп јат. Межелик јаан элбек байрамдар, ат јарыштар, ӧскӧ дӧ маргаандар ӧткӱрерге туружаачыларга да, эл-јонго до эптӱ јер. Jалаҥ јер, улус отурып, маргаандар ла кӧрӱ-ойындар кӧрӧр амфитеатр ошкош тӧҥ, оныҥ ӱсти јанында база элбек јалаҥ.\nЭл-Ойын ӧткӱрер республикан тӧзӧмӧл комитеттиҥ баштапкы јууны ӧдӱп калган, кӧп сурактардыҥ аайына чыккан. Акча-манаттыҥ министерствозы керектӱ акчаны чыгарган, иш кидим баштала берди деп айдарга јараар. Бисти санааркадып турганы — јолдордыҥ коомой айалгазы. Кату-Jарык, Jазулуныҥ јаан ажулары кайда. Алтай Республиканыҥ башчызы Акташ-Улаган јолды јазаарына болужарыс деп айткан эди. Узуны 56 километр бу јолдыҥ айалгазы, анчада ла Чӧйбӧк кӧлди јараттай барган јолдыйы сӱреен коомой.\nАймактыҥ турбазалары ажыра керек дезе ӧскӧ дӧ ороондордоҥ угузулар келген ле бир конор турада номерлер бӱткӱлинче бронировать эдилген. Ондый болордо, келген улусты кондыратан јерлердиҥ сурагы база санааркадат. Бис эл-јонго «јажыл тура» деген ууламјыла иштеп, айылчыларды айылдарында кондырар айалгалар тӧзӧӧрине кычырадыс. Онойдо ок јербойыныҥ улузында айылчыларга сувенирлер, аш-курсак садар арга база бар.\nТургуза ӧйдӧ садыжарга, ӧскӧ дӧ јеткилдештерде туружарга турган улустаҥ угузулар кӧп келип јат. Оныла колбой, садуныҥ, кӧрӱлердиҥ павильондорын тудар јаан иш ӧткӱрери керектӱ болуп јат. Аймактыҥ јайзаҥдарын, активин јууп, эл-јонго, садуныҥ, јурт ээлемниҥ ишчилерине баштанып јадыс. Бар арга-кӱчиле, ол тоодо кой-малла, транспортло, стройматериалла болушсын, јӧмӧшсин деп. Jаан байрамды республиканыҥ ла ӧскӧ тергеелердиҥ, гран ары јаныныҥ алдына уйатка тӱшпей, јакшы ӧткӱрели деп, кычыру эдип турубыс.\nУлаган аймак јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱми јанынаҥ баштапкы јерде барып јат. Бисте туризм ӧзӱм алынат. Акташтаҥ ла ала турбазалар иштейт. Jе мында иштегедий, ичкерлеткедий ууламјылар эмди де кӧп. Ол тоодо ар-бӱткенниҥ јараш ла јилбилӱ јерлерине экскурсиялардыҥ маршруттарын, бааларын тургузып, элбеде јарлаары аайынча иштеер керек. Улаганда ӧдӧтӧн Эл-Ойынга јетире Акташ ажыра келеле, Пазырыкка јетире, оноҥ ары Кату-Jарык ажыра Алтын Кӧллӧ јӱре берерге турган улус бар. Айдарда, Эл-Ойын ӧткӱргенис туризмди ӧскӱрерине база јӧмӧлтӧ болор деп иженедим.


Тӧрӧл университетке — 70 - altaicholmon\nТӧрӧл университетке — 70\nБыјыл Горно-Алтайсктагы государстволык университет тӧзӧлгӧнинеҥ ала 70 јылдыгын темдектейт. Јыл туркунына университетте толо јылдыкка учурлай башка-башка керек-јарактар ӧткӱрилет. Је эҥ јаркындузы ол, байла, кӱӱк айдыҥ 31-чи кӱниндеги керектер болгон.\nЈаҥжыкканы аайынча ГАГУ-ныҥ кӱни кӱӱк айдыҥ калганчы пятница кӱнинде темдектелет. Онойып, јастыҥ быјылгы калганчы кӱнинде таҥ ла эртен тура эҥ јалтанбас дегендер Туу-Кайа кырга чыгып, кӱнниҥ чыгарын уткыгандар. Олор тӧрӧл университедин уткып ла калазына сый эдип, Туу-Кайага ак эдип будулган таштарла «ГАГУ-70» деген бичимел салдылар.\nТал-тӱште университеттиҥ тыштында студенттер, преподавательдер ле айылчылар кӧдӱриҥилӱ линейкага турдылар. Университеттиҥ ректоры Валерий Бабин јуулгандарга баштанып, ончозын байрамла уткып, бийик једимдер кӱӱнзеп, «ГАГУ-ныҥ тыштында кӧк чибилерде де юбилейге учурлай кыскылтым барбак ийнелер јайылган» деп темдектеди. Јаҥжыкканы аайынча ондо эҥ артык, эрчимдӱ дегендерге грамоталар, Быйанду самаралар ла башка да кайралдар табыштырылды. Линейканыҥ учында факультеттердиҥ, колледжтиҥ ле институттыҥ маанылары кӧдӱрилди: бу тап-эрик беш факультеттиҥ эҥ артык ӱренеечилерине берилди. Онойдо ок ӧйдиҥ капсулазы салынды — келер ӧйдиҥ ӱренеечилерине ле преподавательдерине, 100 јылдыкты ӧткӱретен ле темдектейтен ӱйелерге јетирӱ.\nБашка-башка керек-јарактар оноҥ ары университеттиҥ тӧс туразыныҥ площадказында улалды. Јашӧскӱримдик Open Air ле культуралар ортодогы фестиваль, јуучыл-тӧрӧлчи «Барс» клубтыҥ курсанттарыныҥ колдомдош кӱрежи ле кошмок эстафета. Онойдо ок факультеттердиҥ площадкалары иштеди. Аграрный колледжтиҥ ӱренеечилери кӱӱнзегендерге ийттерле фото-сессия, тракторло маҥтадарыныҥ мастер-класстарын ӧткӱрди. Физико-математикалык ла инженерно-технологиялык факультет бойыныҥ амтанду солун аш-курсагыла кӱндӱледи, тӱӱкилик-филологиялык факультетте ӱлгерлик сӧгӱш ле оноҥ до кӧп башка јилбилӱ керектер јуулгандарды соныркатты.\nБайрамга учурлай университеттиҥ ветерандарыла јылу туштажу ӧтти. Бу тоомјылу улус 70 јыл кире ГАГУ-ныҥ тӱӱкизин бичиген, ижинде турушкан. Олорго Быйанду самаралар табыштырылган. Кожоҥдоор «Консонанс» ӧмӧлик јаандарына кӱӱлик сыйлар эткен.\nОныҥ кийнинде кӧдӱриҥиниҥ туружаачылары јаҥжыкканы аайынча колоннага туруп, байрамды каланыҥ тӧс тепсеҥине улалтты.\nТергеениҥ окылу улузы уткуулду сӧстӧр айткан, эҥ артык ӱредӱчилер ле ӱренеечилер кайралдаткан. «Алтай Республиканыҥ билиминиҥ нерелӱ ишчизи» деген бийик атла математиканыҥ, физиканыҥ ла информатиканыҥ доценти Андрей Тетенов, «Алтай Республиканыҥ спорттыҥ албатылык бӱдӱмдериниҥ узы» деген тоомјылу атла спортивный кӱрешле баш тренер-тазыктыраачы Александр Тӧлӧсов адаттылар. Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамоталары ӱредӱлик иш аайынча проректор Татьяна Куриленкого, математиканыҥ, физиканыҥ ла информатиканыҥ доценти Иван Давыдкинге, тап-эриктиҥ, философияныҥ ла социологияныҥ кафедразыныҥ башкараачызы Вера Крашенининага табыштырылды. Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла тӱӱкиниҥ ле археологияныҥ доценти Надежда Тадина кайралдатты. Горно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ чыгартулу кижизи «БАРС» деп јуучыл-тӧрӧлчи клубтыҥ курсанттарына ла башкараачызы Сергей Полюдовко Быйанду самаралар табыштырды.\nГорно-Алтайсктагы государстволык университеттиҥ ректорыныҥ сыйыныҥ лауреаттары болуп 2019 јылдыҥ 1-кы курсыныҥ ӱренеечилери Ефим Бочкарев (618 гр., ФМИТИ, «Билимдик једим» номинацияда), Валентина Макарчева (1118 гр., ППФ, «Спорттогы једимдер»), Роман Назармухамедов (628 гр., ФМИТИ, «Јайаандык једимдер»), Анастасия Гассельбах (238 гр., ЕГФ, «Эрчимдӱ јӱрӱмдик јол»), Дарья Радионова (В18 гр., АК, «Бойыныҥ кӱӱниле иштер бӱдӱрери») чыктылар.\nОнойдо ок Валерий Бабин канча јылдарга университетле ӧмӧ-јӧмӧ иштеп турган партнерлорго Быйанду самаралар табыштырды.\nСтуденттердиҥ јайаандык ӧмӧликтери байрамга јуулгандарга јакшынак концерт кӧргӱзип, бийик кӱӱн-санаа сыйлады. Байрам јаркынду салютла тӱгенди.\nТӱӱкидеҥ: Тергеедеги бийик ӱредӱниҥ заведениези 1949 јылда тӧзӧлгӧн. Оныҥ баштапкы ады ӱредӱчилердиҥ институды болгон. Баштапкы экзамендердиҥ кийнинде институтка 131 кижи кирген. Орус тилдиҥ ле литератураныҥ бӧлӱгине — 58 кижи, физиканыҥ ла математиканыҥ бӧлӱгине — 45, естествознаниениҥ ле географияныҥ бӧлӱгине — 28. Ол тоодо 98 орус, 32 алтай ла бир немец укту ӱренеечилер болгон.\nБаштапкы ӱредӱлик јыл туркунында ӱренер кыптар ла лабораториялар тӧзӧӧри аайынча иштер ӧткӱрилген. Бичиктер јанынаҥ айалга кӱч болгон. 1160 бичикти Барнаулдагы педагогикалык ла Бийсктеги ӱредӱчилердиҥ институттары берген. Облисполкомныҥ јакааныла тергеедеги вузка онойдо ок Либкнехттиҥ адыла адалган Москвадагы педагогикалык институттаҥ арткан библиотеказы берилген. Бичиктер једишпей турганынаҥ улам библиотека тӱнниҥ 11 саадына јетире иштеп турар болгон, экзамендер ӧйинде — 12 саатка јетире.\nБаштапкы јылда физкультурала тазыктырынарга козел, турник, чаналар ла оноҥ до ӧскӧ јепселдер алылган. Кӱӱле, кожоҥдоорыла ӱредӱ ӧткӱрерге пианино ло баян алынган. Институтка акча-манат јанынаҥ јеткилдеш јӱк 1950 јылда, чаган айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала эдилип башталган.\n1949 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 19-чы кӱнинеҥ ала ГАУИ-ниҥ ректоры болуп Юрий Васильев кӧстӧлгӧн.\n1949 јылдыҥ куран айыныҥ 10-чы кӱнинеҥ ала ректордыҥ ӱредӱлик ле билимдик иш аайынча ордынчызы болуп, Таисья Тощакова кӧстӧлгӧн. Јаҥар айда бу јамыда оны Михаил Бороданов солыган.\n1953 јылда Горно-Алтайсктагы ӱредӱчилердиҥ институды педагогический болуп ӧскӧртилген. Пединституттыҥ баштапкы курстарына 160 кижи алынган, ол тоодо 70 алтай укту студент.\n1991 јылда вуз јаҥы типовой тура алып, бойыныҥ материальный базазын јарандырган. 1992 јылда ӧскӧ ороондордыҥ тилдериниҥ факультедин ачып, английский ле немецкий тилдердиҥ ӱредӱчилерин белетеери башталган.\n1993 јылда Горно-Алтайсктагы педагогикалык институт ла Горно-Алтайсктагы јурт ээлем техникумныҥ базазында Горно-Алтайсктагы государстволык университет тӧзӧлгӧн.\nБӱгӱнги кӱнде ГАГУ-да аграрный колледж, естественно-географический факультет, тӱӱкилик-филологиялык факультет, психолого-педагогикалык факультет, алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ факультеди, физико-математикалык ла инженерно-технологиялык институт, экономико-юридический факультет иштейт. Олордо беш муҥнаҥ ажыра студенттер ӱренет. Јылдыҥ ла тӧрӧл ГАГУ-да баштапкы курстыҥ 700 кире студенттери ӱредӱдеги јолын баштайт.


«Jӱрегим улуска кӧрӱнгедий болзо...» - altaicholmon\nПоэт дегени кем? Кӧӧрӧп лӧ кӧкӱп, кыйналып ла шыралап, улус ӱлгерлерди не чӱмдейт? Он до, јӱс те јыл мынаҥ кайра бичилген ӱлгерлер нениҥ учун биске кайкал ла ачылта болуп, ӧзӧгиске тийет?\n«Поэт болуп бӱткенимди билбеген де јаш тужымда, ӧзӧгимнеҥ адылып чыккан, тоозындалган бичиктерде арткан, јӱрӱм ле ӧлӱм керегинде мениҥ ӱлгерлеримди байлап-чуулаар ӧй келер» — деп, атту-чуулу орус поэт Марина Цветаева бичиген эди.\nВладимир Бабрашевтиҥ, Любовь Чекуракованыҥ, Буучай Бурмаловтыҥ, ӧткӧн чактыҥ учында јӱрген, бу јӱрӱмнеҥ сӱрекей эрте барган ӧскӧ дӧ кезик поэттердиҥ ӱлгерлерин кычырып, Марина Цветаеваныҥ бу айтканы санаама кирет. Бу адалган улустаҥ бичигени таҥынаҥ јуунты болуп чыкканын јаҥыс Буучай Бурмалов кӧргӧн. Любовь Чекуракованыҥ «Јӱрзе де, јӱрбей» деген јуунтызын нӧкӧрлӧри бир ле тетрадьта бичилген ӱлгерлердеҥ тургускан, артканы чачылган, јылыйган, олорды кичееп јууган кижи де јок. Владимир Бабрашев ӱлгерлери бичик болуп чыкканын база кӧрбӧгӧн. Оныҥ Туулу Алтайдыҥ бичик чыгарар издательствозына 1977 јылда табыштырган јуунтызын 20 јылдыҥ бажында карындажы Эдуард Бабрашев бичик эдип кепке баскан. Владимир Бабрашевтиҥ ӱлгерлериле кычыраачылар баштап ла бу бичик ажыра танышкан. «Јӱрегим улуска кӧрӱнгедий болзо…» деп адалган, Горно-Алтайскта 500 экземплярла чыккан бу јуунты атту-чуулу поэттериле јарлу, јаркынду ла байлык алтай поэзияда кемге де тӱҥей эмес танылу ӱндӱ, бичиген марлу, сескир ле ӧҥзӱре јӱректӱ поэт барын керелеген.\nВладимир Бабрашевтиҥ бойы керегинде кычыраачыларыс ас билери јолду. Јайаан јолыныҥ сыраҥай бажында, јайалтазы јаҥы ла ачылып келген тужында, 28 јаштуда ол јеткердеҥ улам корогон. Кем билер, јӱрген-ӧскӧн болзо, бис атту-чуулу база бир поэттӱ болор эдис. Айса, салымныҥ берилген ӧйи бу ла кире болгон: ӱлгерлерин кычырзаҥ, јӱрӱмди билген, оҥдогон, айдатан сӧзин айдып койгон кижи…\nВладимир Бабрашев 1948 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 11-чи кӱнинде эмдиги Чамал аймактыҥ Бешпелтир јуртында чыккан. Ульяна Алексеевна ла Топшулай Каспакович Бабрашевтердиҥ тӧрт балазыныҥ эҥ јааны болгон. «Бисле кожо таайымныҥ, Михаил Алексеевич Тобоковтыҥ, ӧскӱс арткан беш балазы кожо ӧскӧн» – деп, Эдуард Васильевич куучындаган. Бой-бойына болужып, нак јадары, јаандары оогошторын кӧрӱп, кичееп јӱрери – бу јаан билениҥ јаҥжыгузы болуп эмдиге артканча.\nВолодя 9-чы классты Бешпелтирде божодоло, областьтыҥ национальный школына ӱренерге кирген. Је школдо ӱредӱни божотпой, педучилищениҥ физкультурный бӧлӱгине ӱренип барган. Мыныҥ кийнинде 2-3 јыл кире Кош-Агаш аймактыҥ Мукур-Таркаты јуртыныҥ школында физкультураныҥ ӱредӱчизи болуп иштеген.\nОл јерде јаантайын салкын ла салкын,\nОл ӧзӧктиҥ ичи јаантайын каранты.\nОл јерде улус база јуртап јат.\nОл јердиҥ агажы ылгый ла тыт…\nВладимир Бабрашевтиҥ бу ӱлгеринде мен чыккан-ӧскӧн јеримди, коо салкынду Кеҥи ичин таныйтам. Је Кош-Агаш та, Кан-Оозы да аймактардыҥ улузына бу јолдыктар јуук ла кару болорында алаҥзу јок. «Бис бойыстыҥ чыккан-ӧскӧн јеристи эҥ јараш, эҥ бийик сӧстӧрлӧ чӱмдеп-мактап айдарга турадыс. Володя дезе теп ле тегин сӧстӧрлӧ кандый јакшы айдып койгон» – деп, Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы Кӱлер Тепуков куучындап, бу ӱлгерди кычырган:\nТӧрӧл јерим ады-чуузы јок:\nБӱк, арка, меестер.\nНе ле јӱзӱн агаш ӧзӱп јат:\nКарагай, кайыҥ, четтер.\nКижи кӱӱнзеп кӧргӧдий эмес –\nЈетпезине ӱзеери јаҥмыр јаап јат.\nЈаҥыс ла меге јакшы јер…\nЧын, алтай јери, тӧрӧл улузы, олордыҥ кылык-јаҥы ла јӱрӱми керегинде теп ле тегин сӧстӧрлӧ, сениле куучындашкандый, јӱрекке томулта, танылта, јымжак кокырлу айдып билери – Владимир Бабрашевтиҥ ӱлгерлериниҥ танылу темдеги.\nӰӱремди: – Базып јӱрелик – дегем.\n– Бойыҥ ла ары базып јӱр – деген.\nӰӱремди: – Сен кандый кедер – дегем.\n– Јакшызын барып табып ал – деген.\nӰӱреме: – Айдарда, јанадым – дегем.\n– Јанзаҥ ары, керек пе – деген.\nӰӱреме: – Јакшы конуп ал – дегем.\n– Конорын сенеҥ сураайын – деген.\nКаткырып салала, базып ла ийгем.\nКийнимнеҥ ары – «фи» деген.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газетте иштеерге Владимир Бабрашевти 1971 јылда Иван Васильевич Шодоев алган. «Чолмоныныҥ» редакциязы ол ӧйлӧрдӧ педучилищениҥ общежитиезиниҥ 5-чи кадында болгон. «Газеттиҥ ишчилери ортодо тегин улус јок, ончозы «темдектӱ»: јууда турушкан, орден-медальдары шыҥкырашкан улус, партийный ла советский јаҥдарда иштегендер – деп, Валентина Николаевна Боконокова эске алат. –Володя промышленный бӧлӱкте Дмитрий Голубевле, Владимир Амургушевле кожо иштеген. Каткырган, кокырлаган ла јӱрер, јалакай уул болгон. Кӱлӱмјизи кӧзиме эмди ле кӧрӱнип тургандый…».\nОл 70-чи јылдарда И. В. Шодоев редакцияга иштеерге кӧп јииттер алганын ла ӱредӱге ийгенин, кийнинде бу улустаҥ ады јарлу ас эмес улус чыкканын билерис. Олордыҥ бирӱзи, «Алтайдыҥ Чолмонын» 20 јылдаҥ ажыра башкарган Татьяна Туденева бу ла ӧйлӧрдӧ школды божодып, редакцияга иштеп келген болгон. Бабрашевти «Шодоевтиҥ азыранты уулы» деп нениҥ учун адап туратан деген сурагыма ол: «Бис ончобыс, байла, Шодоевтиҥ азыранты балдары болгоныс, нениҥ учун дезе акчабыс та тӱгенип калза, ӧскӧ дӧ сурактарысла кӧндӱре ле Иван Васильевичке баратаныс – деп, куучындаган. –Редакцияныҥ јииттерине ол адазындый, јаан аказындый кижи болгон».\n«Шодоевтиҥ гвардиязыныҥ» база бирӱзи, јиит ӧйинде «Чолмонында» иштеген, эмди јарлу поэт Гӱзел Элемованыҥ айтканыла, Иван Васильевич јаш та улусты јетире кижи эдип кӧрӧр, јӱрек сезимдӱ кижи болгон. Володя Бабрашевле ол јаан ла кижиле чилеп, куучындажып туратан.\n«Ол ӧйлӧрдӧ Лазарь Кокышев «Чолмоныныҥ» культура бӧлӱгинде иштеген ле Володя Бабрашевти сӱӱгени, кичеегени, оны ээчидип алып јӱретени, эмди сананзаҥ, кайкамчылу. Лазарь, ачык-јарык бойыла, болгон ло улусла најылашпас, ӧзӧк-буурын ачпас кижи болгон. Байла, Володядаҥ нени де кӧрӱп-сезип, поэзияда тегин эмес кижи болгонын билген.\nВолодя дезе орус поэт Владимир Маяковскийге бӱдӱштеш: бийик сынду, элбек јарындарлу, баатыр бӱдӱмдӱ эр болгон. И. И. Ортонуловко баатырлар јураарында «натура» болотон кижи. Бу ла ӧйдӧ сӱрекей јымжак, ӧҥзӱре, сескир јӱректӱ…\nЈайалталу улус албатыныҥ ӧзӧгинеҥ ле чыга базып келетени – ол ӧйлӧрдиҥ база бир кайкалы. Лазарь Кокышев ээчидип алып јӱретен Токоеков деген јурукчы уул санаама кирет. Василий Тордоевич Самыковты јураган оныҥ јуругын кайкап кӧрӧтӧнис. Бу кижи јӱрӱмнеҥ база эрте барган» — деп, Г. Элемова куучындаган.\nВладимир Бабрашевтиҥ Москвада М. Горькийдиҥ адыла адалган Литературный институттыҥ заочный бӧлӱгинде ӱренген ӧйлӧри керегинде нӧкӧрлӧриниҥ эске алыныштары јаркынду. «Кожоҥчы Бабраш, кокырчы Бабраш, чӧӧчӧй тутса, чӧҥӱлбес Бабраш» – деп, поэт Борис Самыков шак бу ӧйлӧрди эзедип бичиген болор. Михаил Светловтыҥ «Гренада» деп ӱлгерин алтай тилге кӧчӱрип, Володя кӧӧрӧп кычырып туратанын Кӱлер Тепуков эске алат. Бу ӱлгер Л. В. Кокышев белетеген кандый да альманахта ба айса «Чолмонында» ба чыкканы санаазына кирет. Владимир Бабрашев Кайсын Кулиевтиҥ ӱлгерлерин кӧчӱргени арткан.\nКӧгӱс кӱӱниле, ӧзӧк-тамырыла Владимир Бабрашевтиҥ ӱлгерлери Николай Рубцовтыҥ поэзиязына сӱрекей јуук болгоны иле. Рубцов, Есенин, Пушкин оныҥ сӱӱген поэттери болгон. Кӱлер Тепуковло кожо ол Рубцовко јолугарга барып та јӱрген эмтир. «Рубцов бистиҥ общежитие турган Добролюбово оромныҥ учында јаткан. Оныҥ квартиразын таап, токулдадарыста, ӱйи чыккан ла бисти, айса болзо, јаш балдар деп кӧрӱп, божотпогон» – деп, Кӱлер Эзендикович эске алат. Николай Рубцов Борис Укачиндерле јажыт, оныла нӧкӧр, ол ӧйлӧрдӧ бу уулдардаҥ 15 јыл киреге јаан кижи болгон ине.\nБу вузтыҥ общежитиезинде болгон бир согуш керегинде ондо ӱренген алтайлар башка-башка куучындайдылар. Недеҥ улам, кандый согуш болгонын билер арга јок. Је орус-кавказ јииттер, база да ӧскӧлӧри јулдажып турарда, Володя Бабрашев ле Кереес Кензин согушкан уулдарды: «Токтогор! Хватит!..» – деп, туура-башка чачкан. Милиция једип келерде, согуш токтоп калган. «Баатыр улус бисте де бар деп оморкоп туратаныс» – деп, Гӱзел Элемова бу учуралды эзеткен.\nЭнези керегинде Владимир Бабрашевтиҥ ӱлгерлери – база бир башка куучын:\nСен, нӧкӧр, Ӱйтӱшкенде болзоҥ,\nЭнем-эшке табарып ийзеҥ.\nАды-јолым мындый дейле,\nМениҥ нӧкӧрим эдим дезеҥ.\nЭнем коркышту карганак эди,\nКӱндӱлеер ажын торт таппай калар\nКуучын да табар, кокыр да табар.\nЭнемди ӧткӱре мактап турган јок.\nАндый эне база кемде бар?\nВолодя Бабраш кожоҥчы кижи болгоны керегинде Борис Самыков куучындаган. Ол Муслим Магомаевтиҥ, јарлу ӧскӧ дӧ совет кожоҥчылардыҥ кожоҥдорын кожоҥдойтон ло бойы да кожоҥдор чӱмдейтен. Олордоҥ Владимир Бабрашев сӧстӧрин ле кӱӱзин чӱмдеген «Кабай кожоҥы» албатыда арткан:\nТуку ла качан оттор ӧчӱп калт,\nУлус ончозы уйкуда.\nМениҥ ле балам айтканым угуп,\nКӧзин јумала, уйуктаар.\nУйукта, балам, уйукта, балам,\nУйукта, балам, уйукта.\nАдаҥ јылыйган малын бедиреп,\nБаза ла конды тайгада.\nАдазы јанза, эрке уулымды\nАдына миндирип маҥтадар.\nМениҥ уулымдый јакшы бала јок,\nБалам ыйлабай уйуктаар.\nКару уулына баламныҥ адазы\nТату балтырган экелер.\nОйноорго келген айылдаш балдарды\nБалтырганла балам кӱндӱлеер.\nБалдар эмди ончозы уйкуда,\nМениҥ де уулым уйуктаар.\nЭрке уулымныҥ санаган адазы\nЭртен таҥ атса ла јанар.\nӰредӱчи, газетчи, мал кабыраачы, ишмекчи, је бӱткениле ӱлгерчи Владимир Бабрашевти чыкканынаҥ ала 70 јылдыгы толгон бу кӱндерде эзедип, Алтайында арткан бала-барказыла, эл тӧрӧӧниле коштой, айдып салган ундылбас мӧҥкӱ Сӧзи бар деп санандым.


Олонхо кай чӧрчӧктиҥ тойук јаҥары - altaicholmon\nОлонхо кай чӧрчӧктиҥ тойук јаҥары\nАлтай Республикада тоолу кӱндер кайра ӧткӧн калыктар ортодогы театроведческий форум ӧйинде Саха (Якутия) Республиканыҥ «Олонхо театрыныҥ» кайчы Н. П. Бурнашевтиҥ «Кыыс Дэбилийэ» деген кай чӧрчӧги аайынча режиссер Андрей Борисовтыҥ тургускан ойын-кӧргӱзӱзи ӧтти.\n«Кыыс Дэбилийэ» деген ойын-кӧргӱзӱде культура ла санаттыҥ Арктический институдыныҥ 4-чи курсыныҥ он эки ӱренеечизи ойноды. Ойын-кӧргӱзӱни кӧрӧӧчилер изӱ колчабыжула уткыдылар. Оныҥ кйининде Россия Федерацияныҥ нерелӱ артизи, режиссер Андрей Борисов, курстыҥ ченемелдӱ ӱредӱчизи, сценадагы кыймыгу аайынча јаан ус Мария Маркова мастер-класс ӧткӱрди. Мастер-класста онойдо ок ойын-кӧргӱзӱде ойногон јииттер эрчимдӱ турушкан.\nАндрей Саввич кӧрӧӧчилерге баштанып, «Олонхо театрдыҥ» учуры ла ӧткӧн ойын-кӧргӱзӱ керегинде куучындады: «Биске, «Олонхо театрга», ӱндӱ кожоҥдоп тургандар (вокал) келет. Бистиҥ театрда актер кажы ла кыймыгула кожоҥдоп јат. Је ондый да болзо, бу театр озо ло баштап тойукла кожоҥдоп турганыла аҥылу. Бис озо ло јаҥы декорацияларды, кеп-кийимдерди сананып табадыс. Је оноҥ лапту кӧрӧр болзо, тӧс јерде актердыҥ узы, оныҥ сценадагы кыймыгы болуптыр. Меге онызы јаан ачылта болгон.\nБу ойын-кӧргӱзӱде Настя Алексеева ла Алиса Ларионова тойукла кожоҥдоп јат. Кыстарды Россия Федерацияныҥ албаты артизи, профессор, калыктыҥ тойук кожоҥы аайынча ӱредӱчи Степанида Борисова ӱредет. Ол јииттерле мастер-класстар, кожоҥныҥ «Тойук» деген урокторын ӧткӱрет.\n«Олонхо театрдыҥ» тӧс учуры, эп-аргазы тойук. Тойук јогынаҥ театр јок. «Олонхоныҥ» кӧргӱзетени, чыгара айдатаны Олонхоныҥ сӧзи. Мынызы јаҥыс та литературный куучын-эрмек эмес, је онойдо ок сӧс лӧ кай чӧрчӧктиҥ, Олонхоныҥ сӧзи. Мында чек ӧскӧ учур бар. Озо ло баштап бӱткӱл тексттеҥ ӧскӧ, башка кеми, онойдо ок кажы ла сӧстиҥ кийнинде сӱр-кебер, кечире айткан учур. Слер, бу залда отурган улус, ол сӧсти укпай јадыгар. Је якут кӧрӧӧчилер оны јакшы угат. Кӧскӧ, кӧгӱске ӱзеери Орчылаҥныҥ јуругы эбелет.\nБаза бир јаан учурлузы – јаҥып, имдеп кӧргӱзери. Кажызы ла јарт болор учурлу. «Олонходо» јаҥыганы, имдегени чек башка. Темдектезе, кезикте кандый бир кижи колыла јаҥып, кӧзиле имдеп кӧргӱскени учына јетире јарт эмес болот. Онойып, тойукта бек ӱч тазыл-тамыр, ӱзӱлбес ӱч бӧлӱги бар. Эмезе тойукты јажытту јетирӱ деп айдарга јараар.\nОл јажытту јетирӱ кижиниҥ тамагында, якут тилле кылысахта. Тамакта табыш, кӱӱ јажынат, сыраҥай ла чипте ошкош. Мен бистиҥ јарлу тойукчыдаҥ тамактагы табышты-кӱӱни туура алып салза, не болор деп сурагам. Ол мениҥ сурагыма: «Бу учуралда кожоҥ угулар» деп каруузын јандырган эди. Бу јииттердиҥ ортозынаҥ экӱзи ле кылысахла јаҥарлайт».\nОноҥ ары куучынды Мария Маркеловна улалтты: «Чындап та, јаҥыганы, имдегени, јымжак кыймык база керек. Бис эҥ ле озо Олонходоҥ алган ӱзӱктерле иштегенис. Бисте «Сценадагы фехтование» деген предмет бар. Бис ондо европей шпагала иштегенис. Оноҥ бис ол шпагаларды туура салып, Олонходоҥ јаан јуу-согуш ӧдӱп турган ӱзӱктерди алганыс. Озо бажында бисте башка-башка оогош этюдтар, ӱзӱктер, база колдомдошкон јуу-согуш болгон. Кӧп лӧ бедиренгенис, ченегенис. Онойып ла турала, бис ойын-кӧргӱзӱниҥ јаҥы кемине чыктыс.\nБелетеп алган ӱзӱкти кафедрабыста кӧргӱстис. Андрей Саввич дипломный иш эдип, «Кыыс Дэбилийэнди» алып, ойын-кӧргӱзӱ тургуссын деп айтты. Бис мында ла автордыҥ куучын-эрмегин таштабас деп јӧптӧжип, кай чӧрчӧктиҥ театрыныҥ эп-аргазына баштанганыс.\nОнойып, сакыбаган јанынаҥ бир јерде, бир ӧйдӧ болгон актер тургуза ла ӧткӧн ӧйдӧ боло берет. Бу ла ӧйдӧ ол автордоҥ сӱр-кеберге (персонаж) сӱреен тӱрген кӧчӧр учурлу. Мынызы актердыҥ бойыныҥ узыныҥ кеминеҥ камаанду болуптыр.\nСлер кай чӧрчӧктӧрди, тексттерди билерер, ондо ончозы бар: сӱр-кебердиҥ ээлгир-јымжак јуругы ла сӱр-кеберди-геройды баалаганы, оныҥ куучын-эрмеги, кӧргӧн кӧрӱжи, бир сӧслӧ, актердыҥ узы аайынча ӱредер бичик-пособие деп айдарга јараар.\nШак ла бу ээжилерге тайанып, ичкери барза, јилбилӱ јол ачылат. Темдектезе, бис ойынчыктарды, батасини, туура таштап, чичке, тулку, јеҥил агаштарды талдап, баштарын курчыдып, ижис баштаганыс.\nАктерлор сӱреен кӧп башка-башка бичиктер кычырат. Темдектезе, Андрей Саввич биске Агафья Захарованыҥ «Архаическая символика народов саха» деген бичигин берген. Автор бойыныҥ бичигинде Олонхоныҥ персонажтарыныҥ сӱр-кеберлериниҥ байагы јаҥыганыныҥ, имдегениниҥ учурын ла актердыҥ кыймыгын толо кӧргӱзип јартайт. Бис ижисте бу бичикке тайанадыс, улай ла тузаланадыс. Темдектезе, баатырдыҥ ачынганын шиҥдеерге јилбилӱ. Кай чӧрчӧктӧ айдылганыла, оныҥ сол кӧзи оҥ јаны јаар тӧмӧндӧй тӱжет. Оҥ кӧзи дезе солјаны јаар кӧчӱп, саҥ ӧрӧ чыгат…».\nАндрей Саввичтиҥ айтканыла, олорго Кокитами деген индийский театр келген. «Ондо бир эпши актриса баатырды ойногон. Билереер бе, 600 якут кӧрӧӧчи 3 сааттыҥ туркунына актриса бойыныҥ ойынында баатырды кӧстӧриле, јӱзиле кӧргӱскенин кӧргӧн. Бир ле јӱстиҥ-кебердиҥ театры бар болуптыр. Кайкамчылу театр… Је бу учуралда мени бистиҥ кӧрӧӧчи кайкаткан. Бодозор до, јебрен ӧйдӧҥ ала бистиҥ кӧрӧӧчиде јӱс-оостыҥ, кабактыҥ кыймыгын кычырар-кӧрӧр сезим салынганы кайкамчылу» — деп, ол айткан.\nМария Маркеловна Андрей Саввичтиҥ куучынын улалтты: «Бис јӱс-чырайга тийбегенис. Је мынаҥ ары јӱстиҥ гимнастиказын эдип баштаарыс. Байагы баатыр ачынза, чачы атрайа тура берет, токынай бергенде, чачы бойы ла јада берет. Кай чӧрчӧктиҥ театрында артист чачыныҥ учынаҥ ала колы-будыныҥ сабарларына јетире иштеер учурлу. Мынызы сӱреен учурлу. Ишке кирип, кӧндӱгип баратсаҥ, јолыҥ там ла ичкери ачылып јадар».\n«Олонхо театр» Пекинниҥ театрында ойногон. Јуук ӧйдӧ јолысты Индия јаар тударыс. Оноҥ ары Кореяныҥ Пиатсори театры. Онойып, бис Олонхо јаар ичкери барадыс» — деп, А. Борисов айтты.\n«Мен бӱгӱнги кӱнде театровед, критик Елена Борейша-Покорскаяга быйанду јӱредим. Ол мениҥ јайаан ижимниҥ чике бажында турган. «Олонхо театрдыҥ» баштапкы алтамдарында јаан болужын јетирген. «Олонхо театрдыҥ» туразы чек башка болор. Бу бистиҥ турган сцена — коробка. «Олонхо театрга» ӧскӧ сцена керек. Бис, кӧрӧӧчилер, јопондордыҥ НО театрында чылап, эбиреде отурарыс. Театрыбысты тудуп алзабыс, ол кӧскӧ лӧ коробка эмезе амфитеатр болуп кубулар. Эмезе НО театр болуп кубулар. Эмезе эбире јер бойы кубулып турар. Ӧдӱп јаткан иш санаттыҥ «Олонхо театрына» учурлалат» — деп, ол куучындаган.\nАндрей Саввич јииттерге баштанып: «Келер јылда бис јаҥы курска балдар аларыс, кӱӱнзеген јииттер биске келзин, ӱрензин» деп айтты.\nРежиссердыҥ амадузы «Олонхо театрды», темдектезе, Японияныҥ, Индияныҥ, Кореяныҥ, бир сӧслӧ Телекейдиҥ јарлу театрларыныҥ кемине чыгарары.


«Оноҥ ло аайладым бу—бӧрӱлер» - altaicholmon\nЭнебис тӧӧлӧс сӧӧктӱ Александра Рысовна Темеева (Санашкина) Jоло алтайда чыккан. Jуу-чак токтоордо, энебис јети јашту болгон. Оныҥ адазы Рыс Санашкин јуунаҥ шыркалу јанган, эҥ јаан аказы Медел кайра бурылбаган. 1962 јылда энебис Кӱпчегенге келип, адабыс, майман сӧӧктӱ Темеев Jалабый Бабыевичле айыл-јурт тудуп, ижи-тожын ак-чек улалткан. Эне-адабыстыҥ эрчимдӱ ижи кӧп кайралдарла баалалган. Адабыс «Ленинниҥ», «Албатылардыҥ Најылыгыныҥ» ордендериле, энебис дезе «Иштиҥ Магыныҥ» 1-кы ла 2-чи степеньдӱ ордендериле кайралдаткан.\nАда-энебис јажына колхозтыҥ малын кабырып, беш балазын чыдадып, албаты ортодо ак-чек јӱрерине таскадып салгандар. Бистиҥ јаш тужыбыс ол ло эне-адабыстыҥ ижиле коштой мал-аштыҥ јанында ӧткӧн. Ол сӱреен јаркынду, ырысту, бистиҥ кӧксибисти тоомјыла, јалакайла толтырган ӧйлӧр болуп арткан.\nОлор экӱ бӱгӱн де биске, бала-барказына тоомјы ла тем болуп јӱредилер. Кӱпчеген јурттыҥ эл-јоны ада-энебисти тооп, јаантайын туштажуларга кычырат. Энебис баштамы класстардыҥ классный частарында да эрчимдӱ туружат. Биске Jолодо јӱрген јиит ӧйи, бойыныҥ јӱрӱминде болгон учуралдар керегинде сӱреен кӧп куучындайт. Энемниҥ эске алыныштары кычыраачыларга да байла, јилбилӱ, болор.\n«Медел акам јууга чаган айда атанган. Мен таардыҥ оозын туткам, ары акама азык эдип эт салгандар. Ол ак таарды адына канјалап алала барган. Бойы ап-апагаш тере тонду, кызыл кур курчанып алган, ногон бӧрӱктӱ, элик бычкак ӧдӱктӱ болгон эди. Кара-Боомды тӧмӧн атту барып јадарда, мен одоштой јолло јӱгӱрип ӱйдешкем… Бу 1944 јылда болгон керек.\nОн јети јашту Медел акам «добровольный комсомолец» болуп, јууга бойыныҥ кӱӱниле атанган. Ол ло јылдыҥ кӱӱк айында госпитальда эмденеле, айлына јанып келген, је удабай фронтко ойто барган. Куран айда «Суруузы јок јылыйган» деп похоронка келген.\nМедел акам, балдардыҥ јааны, ишке эрте темиккен, адамла экӱ теҥ-тай иштейтен. Чечен аҥчы болгон, кышкыда тийиҥниҥ де, эликтиҥ де эдин экелетен. Сыны бийик, кеберкек чырайлу кижи болгон. Турлунаҥ деремне јаар тӱшсе, Зоя сыйнымла экӱ сӱреен сакыырыс. Кийнинде угуп турар болзо, Оҥдой јаар военкоматка барып турган кижи болуптыр. Бир катап меге кӱреҥ ӧҥдӱ ботинка да экелген эди.\nМедел акамныҥ энеме «Улукунда Губин деп орус кижи черет ӧртӧп турган. Ого уйдыҥ эки терезин апарып салгам, оны алып, ӧдӱктер кӧктӧгӧр, артканын тамандарына тузаланыгар»—деп айтканын угуп туратам.\nАдам дезе јууга 1942 јылда Jолодоҥ атанган. 1945 јылда кандык айда оҥ колыныҥ карызында сӧӧги оодылган. Шыркаладала, бир ай кире госпитальда эмденген болуптыр. Адамныҥ эди-канында бу шыркадаҥ башка база беш оогош шыркалар болгон. Jуудаҥ келген кижи деп, адамды улус полеводтыҥ ижине јӧптӧгӧн. Иштеҥ мойноор јаҥ јок, шыркаларынаҥ јазылбаган кижи тӱжине ле албаданып иштеген.\nАдамныҥ комуттарды, ӱйгендерди, ноктолорды, армакчыларды улаштырып, кӧктӧп отуратаны санаама кирет. Кандык айда кыра ижине чыгар керек ине. Бу амыры јок иштеҥ улам шыркалары чамыгып, оорып туратан. Эм-тус деп неме бар эмес, кылбышты јылу сууга салып, агаштыҥ чаганазын сарјула кожо кайнадып салар, ол эмезе койдыҥ јуузын, ийттиҥ тӱгин ӧртӧйлӧ кожо салатан. Онойып энем адамды јаантайын эмдеп туратан.\nЭмеш оҥдолып келеле, адам малдыҥ ижине барган. Ол ӧйдӧ јердиҥ аҥы, бӧрӱ, сӱреен кӧп болуп, малды торт кырып турган. Бӧрӱ малды туткан болзо, ордына уйла тӧлӧйтӧн ӧй болгон. Койды база тӧлӧтиретен. Кабырган ӱӱриҥнеҥ чыгым болбозо, контора алты айдыҥ бажынаҥ кой беретен. Бир катап биске сый эдип бӧс берген эди.\nЭнем кӧктӧнӧргӧ ус кижи болгон. Оныҥ мындый јайалтазы биске јаан сӱӱнчи ле арга болгон. Энем, Бачым Ялбакова, сӱреен куучынчы, јалакай, јаантайын кӱлӱмзиренип куучындаар кижи болгон. ²рӧкӧн 92 јашка јетире балдарыныҥ јанында јӱрген эди. Ус колду энем бала-барказына бойыныҥ јажытту эп-сӱмелерин айдып, кӧктӧӧрине ӱредип туратан.\nАда-энебис Кара-Боом деп турлуда тӧрӧӧр койлордо иштеген. Малы јакшы туратан, колхозтыҥ койлорын кабырып, берген планын јаантайын ажыра бӱдӱретен. Адам бойыныҥ алдында ус та кижи эди. Колхозтыҥ тураларын, уйдыҥ кажаандарын тудужар. Jуудаҥ озо олор тӧрт балалу болгон, эҥ кичинек Кичек сыйныс јууныҥ кийнинде чыккан. Бойыста эки јоон уй болгон, ады Мечис ле Боролдой. Каймак-сарјулу, аарчы-курутту јатканыс. Энем јууныҥ да ӧйинде эки уйын јоголтпогон, ӧткӱре тыҥ аштап јӱргенис санаама кирбейт. Кой ӧлзӧ, эдин чачпас, ӱзе ооктоп, казанга кайнадып салар, тус деп неме јок, койдыҥ колы-будын сойоло, терезинеҥ ӧдӱк эдип берер.\nАдам ол ло шыркалардаҥ улам оорып, 1952 јылдыҥ чаган айында божоп калган. Акчабай акам черӱде турган, Зоя ла Кичек сыйындарым школдо ӱренип, интернатта јаткандар. Ол јыл колхоз трудкӱнге пыйма ӱлеген. Адамныҥ ла энемниҥ ижи учун эки пыйма алганыс. Ол јыл Зоя ла Кичек школдо пыймалу кыштаган эди.\nJаҥар айда Акчабай акам черӱдеҥ јанарда, јӱк ле сопокту келген. Энем эликтиҥ бычкагын уужап, койдыҥ тӱгинеҥ кийис базып, ук кӧктӧп, уулыныҥ будын јылулаган эди. Энем ол ӧйдӧ оорып, иш эдип болбой турган да болзо, эбин таап, бисти кийииндирген ле».\n(Биле эр кижи јок артып каларда, таайыс Акчабай Рысович Санашкин билениҥ бажы болуп арткан. Бистиҥ санаабыста ол амыры јок, капшуун, чыйрак, јалакай, ойынзак кижи деп артып калган. Шоферго ӱренген кийнинде, Jолодо иштеп, оноҥ Кеҥидеги совхозтыҥ Шибеедеги фермазында канча јылдарга тракторист болгон. Таайыстыҥ ижи јаантайын макта болотон. Нина Мефодьевна јеҥебисле кожо тӧрт уул, бир кыс азыраган—А.З.).\n«Мен тӧрт класс божотком. Энем оорыган, бисте иштеер кижи јок. Школды артыргызып, он алты јашту Тажый Тыхыновала кожо колхозто кой кабырып баштагам. Тажый јарым јашту уулчакту, ады Володя. Алтыгы Тӱмечинниҥ оозында кыраныҥ учында болчок турада јадып иштегенис. Алты јӱс кой болгон, энем айылда Володяны кичееп турган. Бис экӱ эртен тура чыксаас ла, караҥуй эҥирде јанатаныс. Бастыра ишти бойыс ла эдетенис.\n1954-55 јылдарда колхоз ӱч айдыҥ бажынаҥ ишјал акча ӱлеп баштаган. Баштапкы ла катап эки јӱс салковой ишјал алала, не айлу сӱӱнген эдим. Магазинге јаҥы ла сатиновый бӧс келип баштаган, оноҥ алала матрасовка кӧктӧп, ичине саламнаҥ тыгала эски агаш орынга салып, јастык кӧктӧйлӧ, тонымды јабынып алала уктаарым. Мен тен тыҥ ла—бойым орынду кижи.\nБир катап кӱскиде баштапкы кар јааган. Чанакту атту одындап бардым, мен ол тушта 11-12 јашту болгон болорым. Тӱмечинниҥ ичиниҥ ӧрӧ барган агаш-арканы кар туй базып койгон, буудак та тыбылбайт. Кӧрзӧм, бир чичке чагал туру. Оны арайдаҥ ла јыгып алдым, быдап, томырып, чанакка салдым. Тӱн кире берген. Келзем, айылда Тажый отуры. Ол кайдаҥ да одын таап, от салып койгон, тура јылып калтыр. Мениҥ тартып экелген одыным јаш чет эмтир. Jаш бала кургак ла чыкту агашты оҥдобой турганы ол не.\nКойго ӧлӧҥ тартар керек, чанакту ӧлӧҥгӧ бардым. Обоо дезе бийик јерде эмтир, мен озо чанактыҥ бажына чылбыр кирези кыл буулап, узун армакчыны учында тужагына орой тартым. Бат, эмди обоого чыгар керек. Айруушты обоого кадайла чек чыгып болбодым. Эмди канайдар деп сананып турум. Байа буулаган узун армакчыны чечеле, бир учыла аттыҥ кӧксинеҥ бууладым, учын обооны ажыра чачып ийдим. Онойып, обооныҥ бажына чыгып, ӧлӧҥди чанагыма салала, тыҥ ла буулаган болгодыйым.\nБир эмеш барып јадала, ӧлӧҥим чанактаҥ тӱжӱп калган. Ачынчылузын не деп айдар! Армакчыны чечип, ӧлӧҥди ойто салып јатсам, атту кижи келген. Уйалганымды не деер. Торбок кабырып турган Кызыл Чурмешев деп јаан кижи эмтир. Ол бажын јайкап, салган ӧлӧҥди ӱзе тӱжӱреле, чанактагы эки јалбагашты тууразыла салды, база агаштар экелип, узун ӱч агашты база ла чанакка туура салды. ²рӧкӧн ӧлӧҥди чанакка торт ло тура ошкош тӧрт толукту эдип јазап, салып берген эди. Кедери агаш аразынаҥ бастрыкка јараар шерде экелип, ӧлӧҥимди јык этире таҥып берген. Ол ӧрӧкӧнниҥ обоо салатан ӱредӱзи јӱрӱмимде јаан болуш болгон.\nБаза бир тушта ойто ло одындап баргам. Ол ло Тӱмечинниҥ ичин ӧрӧ ыраак ла баргам. Бир куу тыт агаш туру, јаҥыс јыгарга бир кӱн керек, мениҥ малтам да не оҥду эмеш. Томырган тыдым јыгылган. Тӱн кирип јат, кӧрзӧм лӧ байагы куда ӧрӧкӧн ойто келип јат. Мениҥ ижимди кӧрӱп, база ла бажын јайкады.\n«Сен мыны бӱгӱн апарып болбозыҥ, эртенге јетире уружарга келижер болбой»—деди. Jанында ла чичке кургак агаш турган эмтир, мен оны та канайып кӧрбӧгӧм. Оны кезе чабала, чанагыма салып, таҥып берген. Ол ӧйдӧ айылда чек одын јок болгон. Ол јаан кижи — бистиҥ куда, меге качан да ундылбас, ондый болужын јетирген ӧрӧкӧн узак јаш јажаган эди, сӱреен јакшы кижи болгон.\n1954-55 јылдардыҥ кыжы. Алтыгы Тӱмечинниҥ оозында болчок турада јатканыс. Эмди ле ӧтӧги карарып калган кӧрӱнип јадат. Бир кӱн Тажый колхоз нени-нени ӱлеп турган болор бо деп, деремне тӱшкен. Энем ле Владимир айылда арткан, мен койлоп баргам. Айас кӱн болгон. Койлорымды кобыга чыгарып алала кӧрзӧм, бир кургак куу тӧҥӧш туру, ого от салдым. Оттыҥ јанында тӱӱндим, койлорым токыналу отогылап јӱрген. Мен койлоп јӱргемде, сӱреен кожоҥдойтом. Кожоҥдоп отурала кӧрзӧм, койлорым саҥ тӧмӧн маҥтажып барып јаткылады.\nБу ӧйдӧ удура эки ийт келген. «Чы-ык!» — деп кыйгырып турганчам, бирӱзи бир койды јыга басты, экинчизи койлорымды база сӱрӱп турды. Мениҥ «чык» дегенимди чек укпас не. Оноҥ ло аайладым бу — бӧрӱлер. Энемниҥ сӧстӧри санаама кирди: «Jердиҥ аҥы оттоҥ јескинер». Байагы отко јӱгӱрдим, меелейимди кӱйдӱреле, бӧрӱ јаар чачсам, барбайт. Ойто јӱгӱреле, бӧрӱгимди отко кӱйдӱрип, чачагынаҥ тудала, айландырып-айландырып, бӧрӱниҥ ӱстине јӱгӱрдим, оноҥ ло араайынаҥ ыраап баргылады. Бӧлӱнген койлорды јууп, бириктирип јатсам, нӧкӧрим Тажый келди.\nТа коркыганыма, та оныҥ келгенине сӱӱнеле, багырып-багырып, ыйладым. Койлорды айылдыҥ јанына токынадып, айылга кирип келзеес, Тажый айдат: «Колхоз беш килограммнаҥ кулур ӱлеп турган эмтир, алып алдым». «Байа бӧрӱ туткан койдоҥ не-не артты не? — дезем, энем: «Барып кӧр» — деп айтты. Атка минеле барып кӧрзӧм, эки куу сӧӧк арткан. Байа эки сӧӧкти алып, экелдим. Кулур бар, «сатируха» кайнадып ажанган эдис.\nОл тушта јай болзо, бригадада ӧлӧҥдӧ, кӱскиде аш јуунадарында, кышкыда мал ижинде иштеер керек. Бистиҥ јаныстаҥ бу иштерде меге туружарга келижетен. Бир катап кышкыда мал ижинде ӱчинчи койчы болуп тургам.\nОл јыл кыштаткан койдоҥ бирӱзи де ӧлбӧгӧн. 1955 јылдыҥ кӱзинде јакшы иштеген бала деп, Штан Бабаков деп кижиле кожо Барнаул јаар кӧрӱге тӧрт кой апараар арга бергендер. Егузеков деп шофер уул бисти кош тартар машиназыла Бийскке темир јолдыҥ јанына јетиреле, анда тӱжӱрип салган эди. Койлу, эки таар сулалу, буткада артып калдыс. Меге, Оҥдойды да кӧрбӧгӧн кижиге, ӱзе ле неме солун болуп турбай. Ондо отурганчабыс, коркышту ла тыҥ «ух-ух-ух» деген бусташ угулган. «Ол паровоз, одынла маҥтадып турган «темир ат» — деп јартагандар. Бот, ол неме тӱнде улайла «бустаар», «кышкырар», уйуктаар да арга јок. Онойып конгон эдис.\nБойыста болуштопто чай ла бир эмеш калаш болгон. Штан, јаан кижи, ӱзе ле билер, айтты: «Сен койдыҥ јанында ла бол, койдоҥ ырааба, мен базып, столовыйды илелеп кӧрӧйин, келзем, сен барарыҥ». Jаан удабай ойто келген, «Бу ла ыраак јокто столовый бар эмтир, барып ажанып ал»—деп кӧргӱсти. Мен андый јерде болгон эмезим. Кӧрзӧм, очередьте ӱзе эр улус. Очередим јууктап келерде, јаан ӱй кижи отуры: «Что тебе, доченька?». «Мне чай»—дедим. «Еще ничего не надо?»—деп сураарда, каруузын «нет» — деп јандырдым. Ары-бери кӧрзӧм, улус кандый ла курсак јип јат. Бир стакан чай уруп берди.\nКелеримде, Штан мени ажанбаган деп билип ийген. Тал-тӱште сторож ӱй кижини айбылап салала, мени ээчиделе ол ашканага апарган, тойо азыраган. Анда бис эки конок јатканыс. Анайып, Барнаулга јеткенис. Кӧрӱде јети кӱн турушканыс».\nБу мениҥ энемниҥ куучындарыныҥ бир ле канчазы. Оныҥ эске алыныштарынаҥ бичик те јазаарга јараар. Бис ада-энебиске су-кадык кӱӱнзеп, узак јылдардыҥ туркунына јаныбыста эзен-амыр отурзын деп, кӱӱнзейдис.


Азырал белетеериниҥ озолондыра уч-турулталары - altaicholmon\nАзырал белетеериниҥ озолондыра уч-турулталары\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников тергееде мал-ашка азырал белетеери јанынаҥ иштиҥ озолондыра уч-турулталары аайынча јуун ӧткӱрген. Јуунныҥ туружаачылары азырал белетеери јанынаҥ иштиҥ бӱгӱнги айалгазы, бар курч сурактардыҥ аайы-бажына чыгар эп-аргалар, јурт ээлемниҥ товарэдеечилерин јӧмӧӧри аайынча куучын-эрмек ӧткӱрген.\nАлександр Бердниковтыҥ темдектегениле, быјыл јаскыда ла јайдыҥ башталганында јербойында ай-кӱнниҥ аайы коомой болгонынаҥ улам мал-ашка азырал белетеери јанынаҥ уур-кӱчтер болгон. Мал кышка канча кире азыралла кирери јанынаҥ сурак кӱнниҥ курч сурагы болуп артканча. Јурт ээлем аайынча министерствоныҥ јетирӱлериле, тургуза ӧйдӧ белетелген азыралдыҥ кеми, ӧткӧн јылдыҥ бу ок ӧйинде болгонына кӧрӧ, 30 процентке ас. Ай-кӱнниҥ коомой айалгаларынаҥ улам ӧлӧҥ-чӧп Оҥдой, Улаган, Кош-Агаш, Кӧксуу-Оозы ла Кан-Оозы аймактардыҥ кӧп саба јерлеринде коомой бӱткен болгон.\nТекшилей алза, быјыл бастыра бӱдӱм ээлемдерде азырал белетеери јанынаҥ иштер 188 муҥ гектар јерде ӧткӧн. Кышка киретен мал-аштыҥ текши тоозы 460 муҥ условный тын. Ол кире малды азыралдарла јеткилдеерге, 197 муҥ тонна азырал единицадаҥ ас эмес азырал белетеер керек деген план тургузылган болгон. Орто тооло кажы ла условный тын малга 6 центнер кире азырал белетеер керек.\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министри Андрей Цыгулевтиҥ айтканыла, коомой ай-кӱннеҥ улам бистиҥ тергеениҥ ээлемдери азырал белетеер ишти графиктеҥ 20 кӱнге соҥдоп баштаган болгон. Ӱлӱрген айдыҥ 5-чи кӱнинде болгоныла, 169 муҥ гектар јердиҥ азырал ӧзӱмдери јуунадылган, онызы пландаганынаҥ 94 процент. Анайда ок белетелген: 191 муҥ тонна ӧлӧҥ (планнаҥ 90 %), 58,5 муҥ тонна сенаж (107 %), 12,8 муҥ тонна силос (111 %). Тургуза ӧйдӧ белетелип калган азыралды мал кыштайтан јерлер јаар јетирери јанынаҥ иш ӧдӧт.\nМалга азырал јетпегедий айалга боло берерде, товарэдеечилер ӱзеери азырал белетеерге болуп, јербойында ла Алтай Республиканыҥ јуугында аймактарында азырал белетеерге јерлерди арендага алары јанынаҥ јӧптӧжӱлер тургускан болгон – 3586 гектар, Алтай крайдыҥ јерлеринде – 2400 гектар. Анайда ок ээлемдер ӱзеери ӧлӧҥ, азырал аш ла концентрированный азыралдар садып алары јанынаҥ јӧптӧжӱлер тургузат. Ӱлӱрген айдыҥ 5-чи кӱнинде болгоныла, тергеениҥ аграрийлери 11,3 муҥ тонна азырал единица кемдӱ азыралды садып алала, јербойына јетирген. Специалисттердиҥ шӱӱлтезиле, мал-ашты кыштаҥ чыгым-неме јогынаҥ чыгарарга, база 50 муҥ тонна кире азырал экелер керек.\nМал-аштыҥ азыралыныҥ страховой деген резерви јурт ээлемниҥ 19 предприятиезинде 14 муҥ тонна ӧлӧҥ, 1.7 муҥ тонна азырал аш кеминде белетелген. Јербойыныҥ аграрийлериниҥ айтканыла, азырал белетеери ле тӱжӱм јуунадары аайынча иш ӱлӱрген айдыҥ экинчи онкӱндӱгинде тӱгенер.\nАлександр Бердниковтыҥ темдектегениле, кыш јууктаган сайын, мал-аштыҥ азыралыныҥ баазы там ла бийиктеер. Оныҥ да учун ӧлӧҥди ле ӧскӧ дӧ азыралдарды, келишкедий болзо, ӱлӱрген-кӱчӱрген айларда јеткилинче садып алар керек. Ол тушта азыралдыҥ баазы крестьяндарга эмеш јарамыкту болуп јат.\nБашчы јеҥилтелерлӱ улусты чотко алып, олорго мал-ажына азырал јанынаҥ болуш керек болуп турган болзо, јӧмӧлтӧ эдериниҥ акчазын белетеп алары керектӱзине аҥылу ајару эткен. Кезик улус су-кадыгынаҥ эмезе ӧскӧ кандый бир шылтактаҥ улам малына азыралды јеткилинче белетеп болбогон до учуралдар болот, оныҥ да учун андый улуска болужар керек деген.\nРоссия Федерацияныҥ резервный фондынаҥ ла Алтай Республиканыҥ бюджединеҥ јуртээлемдик товарэдеечилерди ӧзӱмдер ӧскӱрери јанынаҥ јӧмӧӧриле колбулу эмес кеми 9.1 миллион салковой субсидиялар чыгарылган. Бу јӧмӧлтӧ акча товарэдеечилерге бӱткӱлинче бу айдыҥ учы кирезине јетпей јадып аткарылар деп, јурт ээлемниҥ министерствозы јетирет.\nАнайда ок кӱйгектердиҥ салталарына алдырткан товарэдеечилердиҥ чыгымдарыныҥ кезигин орныктырарына федерал тӧс јердеҥ 11 миллион салковой келерин сакыйдылар. Бу госјӧмӧлтӧ республиканыҥ аграрийлерине тӱжӱм јуунадарын учына јетирерине болужарына, малды кыштадарына јетпей турган азыралды садып аларына сӱрекей јарамыкту болор.\n«Бис Россияныҥ јурт ээлем аайынча министерствозына бойыбыстыҥ оору сурактарысла баштанып, јурт ээлемниҥ товарэдеечилерине јӧмӧлтӧ эдетен акчаны алдыс. Јуук ӧйдӧ ол акчаны кызалаҥ айалгалар аайынча комиссияныҥ јӧбиле темдектелген улуска јетирерис. Бистиҥ эл-јонныҥ кӧбизи мал-аштыҥ шылтузында јадып турган учун, бис малдыҥ текши тоозы јабызаарын бир де болдыртпас учурлу» – деп, тергеениҥ башчызы айткан.


Малчыныҥ кӱни темдектелген - altaicholmon\nМалчыныҥ кӱни темдектелген\nУлаган аймакта Малчыныҥ кӱни ӧткӱрилген. Ондый байрам јаҥжыкканы аайынча мал-ашты јайгы турлуларга чыгарар алдында ӧткӱрилет.\nБу кӱнде Межелик ӧзӧктӧ канча-канча муҥ улус јуулган, аймактыҥ башка-башка јурттарынаҥ келген делегациялар ойын-концерт кӧргӱзип, спорттыҥ башка-башка маргаандарында туруштылар. Ундылып брааткан бу байрам аймактыҥ јааны Никита Санинниҥ баштаҥкайыла орныктырылган деп айдар керек.\nБайрам кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧткӧн, маргаандардыҥ ла конкурстардыҥ јеҥӱчилдери сый-кайралдарлу јандылар.


Ајаруда - аймактардагы эмчиликтердиҥ ижи - altaicholmon\nЧаган ай – республиканыҥ су-кадыкты корыыр медицина учреждениелериниҥ 2018 јылдагы ижи-тожыныҥ турулталарын шӱӱжер ле јылдык отчетторын табыштырар ӧй. Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыр министерствозында\nбӱткӱл айга улай мини-коллегиялар болуп, ведомствоныҥ башкараачылары ла баш специалисттери аймактардыҥ тӧс эмчиликтериниҥ ле республикан медицина организацияларыныҥ ижин кӧрӱп баалары ӧдӱп туру.\nШабалиндеги тӧс эмчилик\nБаштапкы мини-коллегия АР-дыҥ су-кадыкты корыырыныҥ министри Андрей Анатольевич Макинниҥ башкарганыла чаган айдыҥ 10-чы кӱнинде ӧткӧн лӧ ондо Шабалин аймактыҥ эмчилигиниҥ ижи шӱӱжилген.\nШабалин аймактыҥ эмчилиги јылды кандый турулталарлу тӱгескени керегинде јетирӱни оныҥ баш врачы Наталья Владимировна Каврига эткен. 2018 јылдыҥ 11 айыныҥ туркунына аймакта 179 бала чыккан, онызы 1000 эл-јонго 14,2 болгон – республикан кӧргӱзӱдеҥ (15,4) јабыс. 2017 јылдыҥ бу ӧйинде 190 бала чыккан болгон. Улустыҥ текши ӧлӱминиҥ кеми 1000 эл-јонго 11 болгон, тооло 138 кижи, олордоҥ 35 кижи иштеер аргалу улус болгон. Баш врачтыҥ темдектегениле, ӧлӱмниҥ тӧс шылтагы – кан айланар системаныҥ оорулары, калганчы ӧйдӧ бу кӧргӱзӱ астаган да болзо.\nАймакта онкологиянаҥ божооры астаган, 2018 јылда чемет оорудаҥ кижи божобогон. Аймак балдардыҥ диспансеризациязын ла флюорографияныҥ планын једимдӱ бӱдӱрген.\nАР-дыҥ су-кадыкты корыыр министерствозыныҥ штатта эмес специалисттери бу аймактыҥ эмчилигиниҥ ижи јанынаҥ шӱӱлтелерин айткан. АР-дыҥ баш хирургы Игорь Владимирович Вострокнутов аймактыҥ хирургия службазыныҥ ижин јакшы деп айткан. Баш психиатр-нарколог Ирина Ивановна Карпова наркотиктердеҥ камаанду ла олорды тузаланып тургандардыҥ тоозы кӧп болгонына ајару эткен. Наркологтыҥ шӱӱлтезиле, бу кӧргӱзӱ ондый улусты илезине чыгарар иш јакшы тӧзӧлгӧниле колбулу.\nБаш пульмонолог М. М. Чекурашева ӧкпӧлӧринде удаган обструктивный оорулу улусты илелеерин эрчимделтерине кычырган ла Шабалин аймакта бу сурак курч турат деген.\nРеспубликаныҥ медицинский јетирӱ-аналитикалык тӧс јериниҥ директоры Федор Федорович Федотов Шабалин аймакта су-кадыкты корыырына информатизацияны кийдирери керегинде айткан. Тургуза ӧйдӧ участковый эмчиликтерди ле јурт врачебный амбулаторияларды интернетке колбооры ӧдӧт. 2019 јылда ого Чаргыдагы ла Барагаштагы эмчиликтер, Ильинкада јурт амбулатория колболгон.\nЈуунныҥ учында су-кадыкты корыырыныҥ министриниҥ баштапкы ордынчызы Валентина Юрьевна Мунатова аймактагы су-кадыкты корыырын текшилей кӧрзӧ, турумкай иштейт, је аайына чыккадый сурактар бар, олордыҥ бирӱзи медицинский кадрлар једишпей турганы деген.\nШабалин аймактыҥ эл-јоныныҥ тоозы 13 735 кижи. Шабалиндеги тӧс эмчилик коногына иштеер 52 ле тӱште јатыргызып эмдеер 15 орынду, поликлиника сменада 250 кижи кӧрӧр аргалу. Аймакта Барагашта ла Чаргыда участковый эки эмчилик, Ильинкада врачту амбулатория ла 17 фельдшерско-акушерский пункт иштейт.\nЧамалдагы тӧс эмчилик\nЧамалдагы тӧс эмчиликтиҥ ижи керегинде баш врач Дмтирий Валентинович Манеев куучындаган. Ӧткӧн јылда балдар чыгарыныҥ кӧргӱзӱзи 1000 кижиге 14,6 болгон. Ӧлӱмниҥ текши кеми 1000 кижиге 10,6 болгон. Иштеер аргалу улустыҥ ӧлӱми республикадазынаҥ ас ла 1000 кижиге 4,6. Аймакта канныҥ айланар системазыныҥ оорузынаҥ, онкологиядаҥ, ДТП-даҥ ла аракыла корондолгонынаҥ улам улус божооры кӧптӧгӧн. Тынар системаныҥ органдарыныҥ ооруларынаҥ, сынык-бычыктаҥ ла јеткердеҥ улам божооры республикан кӧргӱзӱдеҥ јабыс.\nЧамал аймакта јаан јаштулар кӧп учун, мында геронтологиялык службаны ӧскӱрери пландалат. Врач-геронтолог ӱредӱни ӧткӧн лӧ сертификатты алган, ончо белетеништӱ иштер тӱгензе, ол иштеп баштаар. Онойдо ок јуук ӧйдӧ паллиативный болуштыҥ специализи иштеер.\nӦткӧн јылда тӧс эмчиликте реабилитацияныҥ 9 орынду бӧлӱги иштеп баштаган, ондо нервный системазында, арка-сӧӧгинде оорулу, арказына операция эткен пациенттерге болуш јетирилет. Мынаҥ ары меезинде кан айланары кенетийин бузулган улусты реабилитировать эдери пландалат. Эндоскопический јепсел бар, хирургияныҥ бӱгӱнги эп-аргалары эрчимдӱ тузаланылат.\nБаш психиатр-нарколог И. И. Карпованыҥ айтканыла, Чамал аймакта наркомания ла аракыдаш јанынаҥ сурак курч турат. Ол коллегаларын бу ууламјыда ишти јонјӱрӱмдик службаларла, тап-эрик корыыр органдарла јаба эрчимделтерине ајару этти. Баш онколог А. А. Сараевтиҥ темдектегениле, аймакта былтыр онкологияла баштап ла орыыры кӧптӧгӧн, онызы оору улусты илелеери јаранганыла колбулу. Баш специалист-фтизиатр Татьяна Маратовна Ткач аймактыҥ фтизиатр службазыныҥ ишчилерин эрчимдӱ ижи учун мактаган. Оныҥ айтканыла, 2018 јылда аймакта чемет оорула баштапкы катап оорыыры астаган, је таркаары ол бойы артканча ла специалисттерге иш эмди де бар.\nМинистрдиҥ ордынчызы Татьяна Владимировна Поносова Чамалдыҥ эмчилигиниҥ башкараачызына ајарузын акушерско-гинекология службаныҥ ижине, гинекология ооруны јаанагалакта табары јанынаҥ иштеерине, эл-јонло јартамалду иш ӧткӱрерине этти. Баш специалист-инфекционист Наталья Юрьевна Рау Чамал аймакта айалга улустыҥ ВИЧ-инфекцияла оорыыры јанынаҥ коомой болгонын айдып, эл-јонло бу оору аайынча јартамалду ишти ле ВИЧ-теҥ шиҥжӱлеерин эрчимделтерине ајару этти.\nВ. Ю. Мунатова јуунды учап, Чамал аймак јылды кем јок божоткон, је аайына чыккадый сурактар бар деген.\nКош-Агаштагы тӧс эмчилик\nАймактыҥ эмчилигиниҥ ижи керегинде јетирӱни баш врачтыҥ ижин бӱдӱреечи Жанаргуль Семенова эткен. Аймак – Алтай Республикада јаш балдар чыгарында баштапкылардыҥ бирӱзи. 11 айдыҥ туркунына 1000 кижиге 22,3 болгон, текши ӧлӱмниҥ кӧргӱзӱзи – 6,4, онызы республикадазынаҥ јабыс. Аймакта кӧбизи јиит улус јуртайт. 2018 јылда иштеер аргалу улустыҥ ӧлӱми кӧптӧгӧн, тӧс шылтактардыҥ тоозында – сынык-бычык, корондолыш, јеткерлер.\nАймакта чемет оорулар астаган. Кош-Агаш аймакта улус, ӧскӧ аймактарга кӧрӧ, чемет оорула ас оорыйт. Ӧткӧн јылда чеметтеҥ божогондор јок. Калганчы јылдарда аймакта онкология ооруны эртеледе илелеер иш эрчимдӱ ӧдӧт. Эл-јонныҥ диспансеризация аайынча план јеҥӱлӱ бӱткен. Эмчиликте шиҥжӱлердиҥ чыҥдыйыныҥ анализи ай сайын ӧткӱрилет.\n2018 јылда эмчиликте аттестация ӧткӧн врачтардыҥ тоозы кӧптӧгӧн. Быјыл акушер-гинеколог ло дерматовенеролог иштеп келер. Эмчилик јылды кредитор тӧлӱ јок тӱгескен.\nЈуунныҥ уч-турултазында В. Ю. Мунатова аймактыҥ эмчилиги тӧс кӧргӱзӱлерди јарандырып, јакшы иштегенин темдектеп, је иштейтен сурактар эмди де барын айткан. Сынык-бычыктарга, корондолышка ла јеткерлерге экелип турган аракыдашты астадарына ууламјылу ишти тыҥыдарына ајару эдилген. Јаш балдардыҥ ӧлӱмин астадар амадула барлу келиндерге аҥылу ајару эдип, кӱч јӱргендерин Республикан перинатальный тӧс јерге аткарарына ајару салар керек деген.\nОҥдойдогы тӧс эмчилик\nАймактыҥ медучреждениезиниҥ ижи-тожы ла демографиялык айалга керегинде јетирӱни баш врач Виктор Васильевич Убайчин эткен. Балдар чыгарыныҥ кӧргӱзӱзи – 1000 кижиге 16,0. Текши ӧлӱмниҥ кеми 1000 кижиге 10,8 болгон, онызы јолдыҥ картазынаҥ ла республикан кӧргӱзӱдеҥ ашпай јат.\nАймакта иштеер аргалу улустыҥ ӧлӱми республикан кӧргӱзӱдеҥ бийик. Тӧс шылтактары – сынык-бычыктар, корондолыш ла јеткерлер. Кан айланар системаныҥ ооруларынаҥ ӧлӱмдер, ӧткӧн јылга кӧрӧ, кӧптӧгӧн, је јолдыҥ картазында кеминде артат. Онкология, чемет оорулардаҥ, тынар системаныҥ ооруларынаҥ ӧлӱмдер астайт.\nБир канча јылдарга улай эмчилик кредитор тӧлӱлер јок иштейт. Аймактыҥ эмчилиги отчет табыштырганы учун «јакшы» темдек алган. Баш врачка јуугуш ла јуугуш эмес оорулар јанынаҥ профилактикалу ишти тыҥыдып, ведомстволор ортодо ишти тӧзӧӧрине ајару эдилген.\nКан-Оозындагы тӧс эмчилик\nАймактыҥ тӧс эмчилигиниҥ ӧткӧн јылдагы ижи-тожы ла демографиялык айалга керегинде баш врач Тимур Михайлович Сазанкин јетирӱ эткен. 11 айдыҥ туркунына балдар чыгарыныҥ коэффициенти – 1000 эл-јонго 16,6 болгон ло бу тоо республикан кеминеҥ бийик. «Кан-Оозы аймакта балдар чыгары јанынаҥ јаантайын јакшы кӧргӱзӱлер болгон, је эмди эмеш астаганын кӧрӧдис», — деп, Т. М. Сазанкин айткан.\nТекши ӧлӱмдердиҥ кӧргӱзӱзи 1000 эл-јонго 11,5 болгон, шылтактардыҥ ортозында баштапкы јерлерде – јаан јаштулардыҥ јӱрек-тамырыныҥ оорулары, сынык-бычык, корондолыш ла јеткерлер ас эмес. Калганчылары иштеер аргалу улусты «апарат». Кан айланар ла тынар системалардыҥ ооруларынаҥ, тыш шылтактардаҥ божоры, республикан кӧргӱзӱлердеҥ бийик артат, онкологиядаҥ ӧлӱмдер астап јат.\nБаш специалисттер аймактыҥ эмчилигиниҥ ижин јакшы деп темдектегендер. Баш врачка кадрларла јеткилдеерине ле эл-јон ортодо профилактикалу ишти эрчимделтерине ајару эдилген.\nМаймадагы тӧс эмчилик\nАймактагы эмчиликтиҥ ижи ле демографиялык айалга керегинде баш врач Сергей Коваленко јетирӱ эткен. 2018 јылдыҥ 11 айында балдар чыгары 1000 кижиге 11,5 болгон ло Россия Федерациядагы кӧргӱзӱле тӱҥей арткан (11,4). Улустыҥ текши ӧлӱминиҥ кӧргӱзӱзи 1000 кижиге 8,9 болгон ло текши республикадазынаҥ јабыс (10,0). Ӧлӱмниҥ шылтактары ортодо 1-кы јерде – кан айланар системаныҥ, 2-чи једе – онкология оорулар, 3-чи јерде – сынык-бычык алганы, корондолгоны ла јеткерлер. Иштеер аргалу улустыҥ, јаш балдардыҥ ӧлӱмдери, онкологиядаҥ ла тыш шылтактардаҥ божооры текши республикадагы кӧргӱзӱлердеҥ јабыс. Је кан айланар ла тынар системалардыҥ ооруларынаҥ ла чеметтеҥ улам ӧлӱмдер текши республикадазынаҥ бийик.\nШтатта эмес баш специалисттер чемет оорула, койдонышканынаҥ јуугужар инфекцияларла, эндокринный ооруларла, внебольничный пневмонияла оорыыры кӧптӧгӧнин темдектеген. Эмчиликтиҥ башкараачыларына баштамы звеноныҥ ижин тыҥыдарына, профилактикалык ишти эрчимделтерине ајару эдилген.\nМедучреждениени акушерско-гинекологиялык службада, онкология ооруларла тартыжарында турулталу ижи учун мактагандар. Министрдиҥ ордынчызы В. Ю. Мунатова 2019 јылда эмчиликке профилактикалык ишти тыҥыдып, эмчиликти медицина кадрларла јеткилдеери, кредитор тӧлӱни тӧлӧӧри јанынаҥ иштезин деп ајарды.\nТурачактагы тӧс эмчилик\nАймактыҥ эмчилигиниҥ ижи-тожын баш врачтыҥ ижи керегинде бӱдӱреечи Мария Тришина јетирӱ эткен. Турачак аймакта јаш балдар ас чыгат, калганчы ӧйдӧ бу кӧргӱзӱ јабызап туру. 11 айда бу кӧргӱзӱ 13,4 промилле болгон. Текши ӧлӱмниҥ кеми балдар чыгарынаҥ јабыс – 13,1 промилле.\nИштеер аргалу улустыҥ ӧлӱминиҥ кӧргӱзӱзи бийик (6,8) артат ла текши республикан кӧргӱзӱдеҥ (5,2) бийик. Је алдында јылдаҥ ол јабыс.\n1993 јылдаҥ бери аймакта баштапкы ла катап иштеер аргалу улустыҥ кан айланар системаныҥ ооруларынаҥ божооры астаган. 2018 јылда аймакта 4 тромболизис эдилген, аймактыҥ 20 кижизине республикан эмчиликте јӱректиҥ тамырларын стентировать эдер операциялар эдилген.\nӦткӧн јылда аймакта онкологиядаҥ ла чеметтеҥ ӧлӱмдер бйииктеген, је тынар системаныҥ ооруларынаҥ божооры сезимдӱ астаган. Сынык-бычыктардаҥ, корондолыштаҥ ла јеткерлердеҥ ӧлӱмдер, 2017 јылдазына кӧрӧ, бир эмеш кӧптӧгӧн, је јолдордо транспорттыҥ јеткерлеринеҥ божооры астаган.\nЈыл туркунына специалисттер абортторды астадарыла јаан иш ӧткӱрген ле турултазында аборттор астаган. 2018 јылда ЭКО-го 5 келин аткарылган. Аймактыҥ эмчилиги эл-јонныҥ диспансеризациязыла, флюорошиҥжӱле пландарын бӱдӱрип салган.\nӦткӧн јылда аймактыҥ эмчилигинде 26 кижиге лапароскопический эп-сӱмеле операция эдилген. 2018 јылда эмчиликке врач-нарколог, психиатр, стоматолог, 5 медсестра ла 1 акушерка, Дмитриевкада ФАП-ка фельдшер иштеп келгендер. Онйодо ок медучреждение тӱрген болуштыҥ јаҥы 3 автомобилин алган.\nМинистерствоныҥ штатта эмес баш специалисттери Турачактагы эмчиликтиҥ ижин текшилей јакшы деп, бир кезик сурактарга ајару эткен. Кредитор тӧлӱни тӧлӧӧри, профилактикалу ишти тыҥыдары, барлу келиндерди шиҥжӱде тудары јанынаҥ ајару болгон. Јылдыҥ отчедын табыштырганы учун «јакшы» темдек алган.\nТурачак аймактыҥ эл-јоныныҥ тоозы 12 389. Медучреждениелердиҥ тоозында аймактыҥ эмчилиги, Иогачтагы участковый эмчилик, 14 ФАП.\nЧойдогы тӧс эмчилик\nАймактыҥ эмчилигиниҥ ижи-тожы ла демографиялык айалга керегинде баш врач Роланди Кириякович Зделов јетирӱ эткен. 11 айда аймакта балдар чыгарыныҥ кӧргӱзӱзи 1000 эл-јонго 13,0 болгон, текши ӧлӱмниҥ кӧргӱзӱзи 1000 эл-јонго 12,1 болгон. Иштеер аргалу улустыҥ ӧлӱминиҥ кӧргӱзӱзи республикан кӧргӱзӱле тӱҥей – 1000 эл-јонго 5,0 (АР-да – 5,2).\nЧой аймакта кан айланар системаныҥ ооруларынаҥ, сынык-бычыктаҥ ла јеткерлердеҥ улус божооры республикан кӧргӱзӱлердеҥ бийик. Республикан кеминеҥ јабыстары – чемет ле тынар системаныҥ ооруларынаҥ, онкологиядаҥ ӧлӱмдер.\nШтатта эмес баш кардиолог Галина Койтпоковна Санабасова кан айланар системаныҥ ооруларынаҥ ӧлӱмдер кӧптӧгӧнине ајару эткен. Эмчиликтиҥ баш врачын бу кӧргӱзӱни јабызадары јанынаҥ профилактикалык ишти эрчимделтерине ајару эдилген.\nБаш хирург аймактыҥ хирургия службазыныҥ ижин текшилей јакшы деген. Чойдогы эмчилик – республикада аймактардыҥ медучреждениелериниҥ ортодо кыйманыҥ ректоскопиязын эдип турган сок јаҥыс эмчилик деп ол мактаган. Баш фтизиатор-нарколог И. И. Карпованыҥ айтканыла, аймакта наркология ла хронический аракыдаш јанынаҥ коомой айалга деп, бу јонјӱрӱмдик тӱбектерле тартыжар бир чук керектер ӧткӱрер керек.\nОнкология службаныҥ ижине ајаруны баш онколог А. А. Сараев эдип, оору улусты илелеерин, статистикалу отчетты чыҥдый эдерин јарандырарын ајарган.\nСу-кадыкты корыырыныҥ министриниҥ ордынчызы Т. В. Поносова акушерско-гинекологиялык слжубаныҥ ижине ајару эдип, гинекологиялык ооруларды ӧйинде табарын, профилактикалык ла барлу ӱй улусты шиҥжӱде тудар ишти тыҥдарына ајару эткен.\nКӧксуу-Оозындагы тӧс эмчилик\nБу ыраак аймактыҥ эмчилигиниҥ јылдык ижи керегинде баш врач Светлана Альбертовна Адыбаева јетирӱ эткен. Балдардыҥ чыгарыныҥ кӧргӱзӱзи – 1000 кижиге 15,8, текши ӧлӱмниҥ кеми республикан кӧргӱзӱни ашкан – 1000 кижиге 12,0 (республикада – 10,0). Иштеер аргалу улстыҥ ӧлӱми 1000 кижиге 7,0, онызы текши республикан кеминеҥ (5,2) бийик.\nӦлӱмниҥ шылтактарыныҥ ортозында кан айланар системаныҥ оорулары, сынык-бычык, корондолыш ла јеткерлер. Кан айланар системаныҥ оорузынаҥ улус божооры аймакта бийик артат. Минсу-кадыктыҥ штатта эмес баш кардиологы Г. К. Санабасованыҥ айтканыла, бу аймактыҥ эл-јоныныҥ ортозында кӱч ооруларга экелетен сахарный диабетле, артериальный гипертензияла оорулу улустыҥ тоозы кӧп. Эл-јонныҥ профшиҥжӱзин, профилактикалу ишти эрчимделтер керек. Специалисттиҥ темдектегениле, тӧс эмчиликте тамырлары оору пациенттерге тромболитический терапия јакшы ӧткӱрилет, 2018 јылда 20-неҥ ажыра тромболизис ӧткӱрилген.\nБаш онколог А. А. Сараевтиҥ јетирӱзиле, аймакта онкология оору јанынаҥ айалга турумкай – онкологиядаҥ ӧлӱмдер республикан кеминеҥ јабыс. Онкология јанынаҥ профшиҥжӱлер кӧптӧгӧн, онызы рак ооруларды эртеледе табарына камаанын јетирет.\nБаш фтизиатор Т. М. Ткачтыҥ темдектегениле, аймакта, ӧскӧ аймактарга кӧрӧ, чеметле эҥ ас оорып турулар, је аймактыҥ ичинде бу оору кӧптӧйт. Ол медицинский ишчилер улайын шиҥжӱлетпей ле эмдетпей јӱрген, ӧскӧ улусты јуугуштыргадый чемет оорулу улуска аҥылу ајару этсин деген.\nАР-дыҥ су-кадыкты корыырыныҥ министриниҥ ордынчызы Т. В. Поносова ӱй улустыҥ су-кадыгын корулаарына ла барлу улусты шиҥжӱге аларына ајару эткен. Ол гинекология ооруларды эртеледе табарына, барлу келиндердиҥ мониторингин электронный программала апарарына ајару база эткен.\nУлаганда ла Акташта эмчиликтер\nБу ыраак аймактагы эмчиликтердиҥ ижи, демографиялык ла экономикалык кӧргӱзӱлери керегинде баш врач Юрий Васильевич Мечушев јетирӱ эткен. 11 айдыҥ туркунына аймакта јаш балдар чыгары кӧптӧгӧн – 1000 кижиге 20,8, онызы текши республикан кеминеҥ бийик. Текши ӧлӱмниҥ кӧргӱзӱзи 1000 эл-јонго 10,0. Ӧлӱмдердиҥ шылтактарында 1-кы јерде кан айланар системаныҥ оорулары ла тыш шылтактар барып јат, олор республикан кӧргӱзӱлерди ажып туру. Онкология оорулардаҥ ӧлӱм астаган ла ондый ооруларды илелеери јаранган. Чемет оорулар республикан кеминеҥ астаган ла баштапкы катап оорыгандар астаган. Је чемет оорудаҥ ӧлӱмдер кӧп бойы артат. Онойдо ок койдонышканынаҥ јуугужар оорулар, ол тоодо сифилисле оорыыры, кӧптӧгӧн.\nАймакта аборттор эдери астаган ла ЭКО-ныҥ планы бӱткен – 32 келин ЭКО-го аткарылган. Јаан улустыҥ ла балдардыҥ диспансеризациязыныҥ баштапкы бӧлӱги ӧткӧн, эл-јонныҥ флюорографиязыныҥ планы 99,7% бӱткен.\nУлаганда ла Акташта эмчиликтердиҥ јаандарына баштамы звеноны кадрларла јеткилдеер, профилактикалу ишти эрчимделтер, акушерско-гинекологический службаныҥ ижин ле балдардыҥ иммунопрофилактиказын јарандырар ишти тыҥыдарына ајару эдилген.


Кӧксуу-Оозы аймактыҥ јаҥы башкараачызы - altaicholmon\nКӧксуу-Оозы аймактыҥ јаҥы башкараачызы\nАймактыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ бежинчи сессиязы Кӧксуу-Оозы аймактыҥ администрациязыныҥ јаҥы јаанын јӧптӧдилер. Эмди бу јамыда Олег Кулигин иштеер.\nОл 1966 јылда Алейскте чыккан, Маймадагы 2-чи школды божоткон. 1998-2003 јылдарда Маймадагы РОВД-да башка-башка јамыларда иштеген, оныҥ кийнинде ӱч јылдыҥ туркунына Барнаулдыҥ УВД-зыныҥ криминальный милициязыныҥ јааныныҥ баштапкы ордынчызы болгон. Оныҥ кийнинде Алтай Республиканыҥ Башчызыныҥ болушчызы болгон, ӧскӧ дӧ иштерде иштеген.


24.05.2021 - altaicholmon\nБайлыгысты јарандырып иштейдилер\nӦткӧн айда айылдаш Хакасияныҥ тӧс калазы Абаканнаҥ сӱӱнчилӱ јетирӱ келген эди. Анда ӧткӧн кӱӱчилердиҥ ле јурукчылардыҥ А. Кенельдиҥ адыла адалган бастырароссиялык конкурсында тергеебистеҥ эки јиит 2-чи ле 3-чи јерлер алган.\nСӱӱнчини сыйлап, кунукты ыраадат\nЭл музейде Россияныҥ Јурукчылар биригӱзиниҥ турчызы Леонид Сафроновтыҥ таҥынаҥ бежинчи кӧрӱзи кӧдӱриҥилӱ айалгада ачылды.\nТалайчылардыҥ кереези — Јабаганда\nЈабаган јуртта кӱӱк айдыҥ 7-чи кӱнинде тергеелик учурлу керек-јарак ӧткӧн. Јурттыҥ Культура байзыҥыныҥ чике јанында Россияныҥ Јуучыл флодына учурлалган кереестиҥ ле Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде СТОФ-то\nБойлоры таҥынаҥ иштӱлер тергеелердиҥ ӧзӱмине камаанын јетирер\n2020 јылдыҥ кӱчӱрген айында ӧдӧр деп пландалган Бастырароссиялык тооалыш пандемиядаҥ улам 2021 јылдыҥ ӱлӱрген айына кӧчӱрилген. Калганчы тооалыш 2010 јылда ӧткӧн. Калыктар ортодо ээжилерле јаан тооалыштар он јылда бир катап ӧткӱрилер учурлу.\nПраймериз электрон эп-аргала башталды\nКӱӱк айдыҥ 21-чи кӱнинде «Единая Россия» партияныҥ тергеелик бӧлӱгинде партияныҥ ӧткӱрип јаткан праймеризине учурлалган брифинг ӧткӱрилди.\nБалдардыҥ јайгы амыралтазы јеткер јок болор учурлу\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Алтай Республиканыҥ чочыдулу айалгаларды болдыртпазы, олордыҥ салтарларын јоголторы ла ӧрт чыгарын болдыртпазын јеткилдеери аайынча камызыныҥ јуунын ӧткӱрди.\n«Јетирӱлик бирлик эп-аргага кӧчӧри — јӱрӱмниҥ некелтези»\nФедерация Совединиҥ конституционный јасакберим ле государстволык тудум иштердиҥ, бюджеттиҥ ле акча-манаттыҥ рыногыныҥ, экономикалык политиканыҥ комитеттериниҥ ээчиде јууны кӱӱк айдыҥ 20-чи кӱнинде Алтай Республикада ӧткӧн лӧ бу јуунда\nТӧргиде — агаш ээлемниҥ сурактары\nКӱӱк айдыҥ 19-чы кӱнинде АР-дыҥ парламентиниҥ Тӧргизиниҥ јууны ӧткӧн.\n«Ӱнбереечилеримниҥ јакылталарын ӱзе бӱдӱрдим»\nГосударственный Думаныҥ депутады Родион Букачаков кӱӱк айдыҥ 13-чи кӱнинде Горно-Алтайскта Најылыктыҥ туразында ӱнбереечилериле туштажу ӧткӱрген.\nКӧксуу-Оозы аймакта јонјӱрӱмдик јаҥы тудумдар\nАлтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин кӱӱк айдыҥ 19-чы кӱнинде ишмекчи јол-јорыкла Кӧксуу-Оозы аймакка јӱрген.


Wp/alt/Алтай тил - Wikimedia Incubator\n< Wp | altWp > alt > Алтай тил\nАлтай тил - алтай калыктыҥ тили. Алтай Республикада окылу тил деп чотолот. Текши куучындап тургандардыҥ тоозы 55720 кижи. Алтай тил алтай тилдердиҥ билезиниҥ тӱрк группазына кирет.\nАлтай тил тӱштӱк ле тӱндӱк бӧлӱктерге бӧлӱнип јат: тӱштӱк бӧлӱкке Тӱштӱк Алтай (Тӧӧлӧс), Телеҥит (Телеҥӱт) ле Телеҥет (Телеӱт; Монгол тил: Телеүт; Орос тил: Телеуты, Теленнет; Ойрот-Алтай «ӱ» = Ӧӧрд Монгол «ү» → Халха Монгол «ү» = Орос тил «у») диалекттер кирет. 1948 јылга јетире олордыҥ тили ойрот тил болуп чотолгон. Тӱштӱк Алтайлар (Алтай кижилер) Кадын сууны јараттай јуртагылайт, Телеҥиттер Чуй ла Башкуш сууларды јараттай, Телеҥеттер Бачат сууны јараттай (Кемеровская область). Телеҥиттер ле телеҥеттер (телеӱттер) 2002 јылдаҥ ала башка албаты болуп чоттолот. Н.А.Баскаковтыҥ классификациязыла Тӱштӱк алтай тил тӱрк тилдерниҥ Кӱнчыгыш-хун айырызыныҥ кыргыс-кыпчак бӧлӱгине кыргыс тилле кожо кирет.\nТӱндӱк Алтай тилге Куманды, Туба ла Чалканду диалекттер кирет. Кумандылар Бии сууны јараттай, чалкандулар Куу сууны, Туба кижилер Бии сууныҥ сол јарады ла Алтын кӧлдиҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јарадында јуртагылайт. Бу албатылар 2000 јылда Россияныҥ ас тоолу албатыларыныҥ тоозына кирген. Тӱндӱк алтай тилдер тӱрк тилдердиҥ уйгур-огуз бӧлӱгине кирет.\n1828 јылда Орус православный миссияла кириллицала баштапкы алтай алфавит тӧзӧлгӧн. 1931 јылдаҥ ала 1938 јылга јетире латин алфавит тузаланылган, 1939 јылдаҥ ала ойто кириллица тузаланылып јат. Баштапкы алтай бичиктер XIX чакта православный миссияла кӧчÿрилген религиозный тексттер. Православный миссияла кожо Алтайга школдыҥ ӱредӱзи келген. Онойдо ок правосланый миссияныҥ наукага тузалу эткен ижи бийик кеминде бичилген "Грамматика алтайского языка" . Оны бичиген улус Н.Ильминский, А.Вербицкий, о.Макарий. br />\nАлтай тил ле литератураны алтай школдордо ло Горно-Алтайск каланыҥ университединиҥ алтай тил ле литература бӧлÿминде ÿредет. Алтай тилле «Алтайдыҥ Чолмоны», «Ажуда», «Ӧйдиҥ ÿни» деген газеттер, «Эл Алтай», «Кан Алтай» ла балдардыҥ «Солоҥы» деген журналы чыгат. Радио ло телевидениеде алтай тилле берилтелер ӧдӱп јат.\nБаштапкы алтай бичиичи, бойыныҥ јÿрÿмин бичиген М.В.Чевалков. Онойдо ок Совет ӧйдиҥ јайалталу бичиичилери ле поэттери: П.Кучияк, баштапкы алтай романныҥ тӧзӧӧчизи Л.В.Кокышев, И.Шодоев, Б.Укачин, Э.Палкин, А.Адаров, Д.Каинчин, К.Тӧлӧсов.\nАлтай тил орус албаты Сибирьге келгенинеҥ ала шиҥделип башталган. XVIII чактагы баштапкы экспедицияларда Д.-Г.Мессершмидт, И.Фишер, Г.Миллер, П.Паллас, Г.Гмелин деген улустарла алтай тилле сӧстӧр лӧ тексттер бичилген. Алтай тилдиҥ шиҥжӱзине јаан ајару эткен кижи В.В.Радлов. Ол 1863-1871 јылдарда Алтайла јорыктап тексттер јууган. Соҥында ол тексттерди "Фонетика" (1882-1883) ла "Словарь тюркских наречий" (1888-1911) деген бичиктеринде тузаланган. Совет ӧйдӧ алтай тилди жиҥжӱге алган улус Н.П.Дыренкова "Грамматка ойротского языка" , ла Н.А.Баскаков. Тӱӱкиниҥ тилдиҥ ле литератураныҥ Горно-Алтайский научно-исследовательский институды тӧзӧлгӧниниҥ кийнинеҥ алтай шиҥжӱчилер де табылган: Т.М.Тощакова, В.Н.Тадыкин, Е.Н.Чунижекова, М.Ч.Чумакаева. Калганчы ӧйдӧ алтай тилдиҥ сурактарыла иштеп турган алтай ла орус шиҥжӱчилер: М.И.Черемисина, А.Т.Тыбыкова, Н.А.јайым, Л.Н.Тыбыкова, Н.Д.Алмадакова, Т.Е.Орсулова, Н.Н.Тыдыкова, Н.Р.Байжанова, А.А.Озонова, А.Р.Тазранова, С.Б.Сарбашева, А.Э.Чумакаев ле о.ӧ. Алтай тил С.С.Суразаковтыҥ адыла адалган Алтаистиканыҥ институдында (Горно-Алтайск), СО РАН Филологияныҥ институдында (Новосибирск), ла РАН Языкознаниениҥ институдында (Москва) шиҥделип јат.\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/alt/Алтай_тил&oldid=4785620"


Азырал белетеери учына јетти - altaicholmon\nАзырал белетеери учына јетти\nӰлӱрген айдыҥ экинчи кӱндӱгине јетире Алтай Республикада 180 муҥ гектар јердиҥ тӱжӱми јуунадылды, ол азырал белетейтен јерлердиҥ 97 проценти.\nЭэлемдер 243 муҥ тонна ӧлӧҥ (план 104 процентке бӧткен), 58 муҥ тонна сенаж (126 процентке), 16 муҥ тонн силос (122%), 0,62 муҥ тонна салам (65%), 1,92 муҥ тонна аш (50%) јуунатты.\nАлтай Республикада орто тооло условный бир тын малга 3,13 центнер азырал единица белетелген деп, Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозы јетирет.\nКӧксуу-Оозы ла кан-Оозы аймактардыҥ ээлемдери аш јуунадар ишти божодып салды. Анайып 4,5 муҥ тонна аш, ол тоодо 3 муҥ тонна сула, 219 тонна буудай јуунадылды. Бу тӱжӱмниҥ кезиги ӱренге барар, кӧп сабазы малдыҥ азыралы болор.\nJай башталып турарда Улаган, Кош-Агаш, Оҥдой, Кӧксуу-Оозы ла Кан-Оозы аймактарда изӱ кӱндер турганынаҥ улам јалаҥдарда ӧлӧҥ јакшы бӱтпеген. Оныҥ учун Алтай крайдыҥтјуугындагы райондорынаҥ арендага јер аларга келишкен.


Горно-Алтайскта јаҥы кереес — јуучыл самолет - altaicholmon\nБу совет ӧйдиҥ реактивный самоледы мында тургузылганы тегиндӱ эмес: СССР-дыҥ јуучыл-кейдеги ийде-кӱчтериниҥ Ленинградтагы 2-чи таҥмалу аҥылу школы Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде бу турага кӧчӱрилген болгон. Бу школдо келер ӧйдиҥ јуучыл летчиктери, ӧскӧ дӧ улус ӱренген. Олордыҥ тоозында болгон режиссер, актер Леонид Быков ол школ, бистиҥ кала керегинде бойыныҥ эске алыныштарында улай ла айдып туратан. Бу кижи кӧп тоолу јарлу фильмдерде ойногон, бойы режиссер до болгон. Эҥ јарлу деген фильмдериниҥ тоозында «В бой идут одни старики», мында тӧс геройлордыҥ бирӱзиниҥ ролин бойы ойногон. Бу фильм совет киноныҥ алтын кӧмзӧзине кирет.\nГорно-Алтайсктыҥ мэриязыныҥ јетирӱзиле, бу кереес тергеениҥ башчызы Александр Бердниковтыҥ јакылтазыла тургузылган. Кереестиҥ ачылтазы Jеҥӱниҥ кӱниниҥ алдында ӧдӧри темдектелген. Бистиҥ калада јуучыл кереестердиҥ тоозы кӧптӧп турганы јашӧскӱрим ортодо черӱчил-тӧрӧлчи таскамал ӧткӱрерине камаанын јетиреринде алаҥзу јок. «Кем де, не де ундылбас» деген кычыру бу иште тӧс ээжи болуп јат.\nL-39 таҥмалу јуучыл самолетты Чехословакияда эдип чыгарган, ол Варшавский јӧптӧжӱниҥ ороондорында тӧс ӱредӱ-тазыктыру самолет болгон. Бастыра 2,8 муҥ самолет эдип чыгарган, оны 30 ороон тузаланган.


Чага – алтай кижиниҥ учурлу байрамы | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nБистиҥ улус јаҥжыккан чӱм- јаҥду кезик озогы байрамдарын, оныҥ керектӱ јаҥын ундыырга једе берген, ундылып, чек јоголгоны да бар. Олордыҥ јоголгонында кем бурулу? Кату ӧйлӧр, кызалаҥду јылдар, Совет јаҥ ба? Бу ӧйдӧ Чага байрамныҥ мӱргӱӱли де, алкышту јаҥарлары да, албатыныҥ ӧскӧ дӧ айалгалары тудуулу болгон.\nАлтын сулук суксын деп,\nАтты Быркан јайаган.\nАк-јарыкка јӱрзин деп,\nБисти Быркан јайаган.\nКӱмӱш сулук суксын деп,\nКӱреҥди Быркан јайаган.\nЈер ӱстинде јӱрзин деп,\nТемдектезе, мындый сӧстӧрлӱ кожоҥдордыҥ учурлузын јаҥы јаҥ оҥдобогон. Оны оҥдоорго, аайлаарга ченешпеген де, билерге албаданбаган да. Алтай улустыҥ оозын јабып, истежип, јаргылап туратан. Олордыҥ тоозында М.В. Мундус-Эдоков, П.А. Чагат-Строев, Алтаяк Толток, Алексей Чоков, Аргымай Эдоков ло о.ӧ. Мындый тереҥ кӧгӱстӱ сӧстӧрлӱ ӱлгерлер учун айдадып, катуныҥ јерине божогон улус та бар.\nЧуй ичинде саҥ салары Совет јаҥ тӧзӧлӧр тушта да болгон. Је Чага болор ӧйдӧ бир јерге кӧп улус јуулыжып ийер арга кӱч болуп, тереҥ истежӱ јол алынган. Туйказынаҥ, јажытту тагыл таштарына саҥ салып, мӱргӱп турган болтыр. «Кӧрӱп, угуп ийбезин» деп токыналу эдетен иштерди бачымдап, чала-была байланып, ойто коркып-ӱркип, айлы-јуртына јангылайтан. Мындый шылтактаҥ улам, тегин де чачыҥы, ӧзӧк сайын јаткан албаты Чага байрамныҥ мӱргӱӱлин де, алкыш јаҥарларын да, ойындарын да араайынаҥ ундылтып, јӱк ле билениҥ байрамы болуп, билдирбезинеҥ ӧткӱретен.\nАлтайдыҥ тӱрк калыгы озодо эки-ӱч јӱс јыл кайра Джунгар каандыкта болуп, јаткан јери элбеде јайылган. 300 јылдыҥ туркунына монголдор бисти кулданганы ла Кобдо бистиҥ Алтай болгоны бу сӧстӧрдӧҥ кӧрӱнет.\nКомыргайла кӱр салып,\nКобдо сууны кечелик.\nКожоҥ была чыгаралык.\nТӱӱкиниҥ бу тужын билер улус тилисте монгол сӧстӧр киргенин, јаҥдаганыска да салтары тӱшкенин аайлап турган. Тургуза ӧйдӧ чылап, чокым кыйу да болбогон, чокым јасактарла да башкарынбаганыс. «Оныҥ учун Чага байрамды Монголдыҥ деп бис айдып, јерийтен учурыс јок». (Н. Ялатов). Мынаҥ кӧргӧндӧ, бистиҥ ӧбӧкӧлӧрис Кӱнчыгышта албатыла кӧп немелер колыжып калганы јарт, ол ло јылтоолошты да алзабыс. А кайда баратан 300 јылдыҥ туркунына. Эмди ӧйдӧ бир јылдыҥ туркунына не болгонын улус ундып салат. Мӱргӱӱлдиҥ кӧп сӧстӧри Сакузын, Эрекен, Јалаа, Јеле, Очур деген сӧстӧр Монголдоҥ келген дежер. Монголдордоҥ, Тӧбӧттӧрдӧҥ бис алган эмес, кӧп немени олор бистеҥ алган деп айдар керек. Чактар тӱбинеҥ келген Чага байрамыстыҥ чӱм-јаҥдарын, јӱзӱн-башка солун алкыштарын јууп, ойындарын санаа-кӧгӱске алып, Јаҥы јыл алтын бозогоны алтап киргенине Саҥ салып, мӱргӱп, байлу байрамыс деп, уткып јӱрзеес, јакшы ба, айса, сӧс блаажып чугулдашканыс јакшы ба? Кеп-кийимисти кийип, аш-курсагысты јазап, јайаан иштерисле оморкоп, байрамныҥ кӧрӱлеринде турушканы јакшы эмей. Айландыра ӧскӧ укту албатылар кӧрӱп, угуп јӱрзин. Бис, ас кичӱ эл-калык, нак јӱректер! «Бӧлингенин – бӧрӱ јиир, айрылганын – айу јиир» деп тегиндӱ айтпаган.\nКышкыда Кудайдыҥ кулагы туйук, кӧзи јумук деп кем кӧргӧн? Кудай качан да уйуктабай јат. Кӧк айазыс јаантайын сескир сезимде, кӧргӱр айлуда.\nОзодо бу байрамга улус бир-эки айдыҥ туркунына белетенетен. Айылдарыныҥ ичи-тыштын кир-тордоҥ арутап, арчып јуунадатан. Ончо кийим-тудумдарын, тӧжӧк-јастыктарын кактап, сергидетен. Кажы ла биле бойыныҥ одын арутаар, тагылду јерлерин арчып јазаар. Мӱргӱӱлдиҥ тӧс чакызын арчып, озолондыра сӱтле ӱрӱстеп, арчынла аластаар болгон. Кирип јаткан јылда чыккан улус бойына јаҥы кеп-кийим кӧктӧӧр, айдынып, карга аҥданар. Карга аҥданганы јаан учурлу. Кижиниҥ эски јылдагы киринеҥ, каразынаҥ, јаман кылыгынаҥ ла шок-јеткерлӱ санаазынаҥ айрылатаны эмтир. Јаҥы чыккан балдарга бу јаан байрамга учурлап, Чага, Чагат, Чагаш, Чагаан, Чагал, Чагаачы, Чагар деп аттар адаар болгон.\nОнчо јаман барзын деп,\nЈыҥылап, кырдаҥ тӱжерис\nСын-кеберис сергизин деп.\nБалдар колчанакла, туулактарла кыр бажынаҥ шуҥудып јыҥылаары орто јашту улуска да сӱреен јарап туратан.\nКочкор айдыҥ корон соогы\nКоркыштанып, ӧдӱп јат.\nТуу кырлардаҥ јыҥылайт.\nОйындардаҥ кажыктарла маргыжарга, уйдыҥ тӱгин болчоктоорын, армакчы тартышты, тебек тебип ойноорго белетенетен болгон. Койдыҥ кажыктарын, эчкиниҥ кажыктарынаҥ эткен тизӱ-шалтрак, кажык-кекпейектер јуур, балдар олорло айыл тудуп ойнойтон. Јер-јерлер кажыкла ойноор бӱдӱмдерди башка-башка адап јат. Темдектезе, кажык, шагай, бого деп айдыжат. Олорды чӧбрӧлӧ будып јат. Тебек деген ойынды бутла тееп ойноор. Бу ойынныҥ тебегин јазаарга бир кӱн јӱре берет. Корголјынды кайылтып, агашты тегерийте ӱйттеп, аттыҥ, уйдыҥ тӱгин болчоктойло, ортозына отургызып, изӱ корголјынды айландыра араайынаҥ урар. Тӱктиҥ ӱстине урбас. Корголјын соозо, тебек ойынчык белен. Байрамда туулак эдим база јаан учурлу.\nТуулак – ол алтай кижиниҥ теренеҥ эткен баштапкы тӧжӧги. Айыл тутса, кабайга салатан баланыҥ туулак тӧжӧгин јазайтан.\nЧаҥкыр Алтайым бар эди,\nКайра јанып, тыным аларым.\nАгаш-тажын мен керип,\nЈолымды арутап аларым.\nЈашта ӧскӧн турлуума\nЧылаган бойым амыраарым.\nТуулак јайган айлыма\nТӱнеп амырап аларым.\nТуулакты аттыҥ, уйдыҥ, бозуныҥ, эликтиҥ, чардыҥ, эчкиниҥ, ийттиҥ, кураанныҥ, койонныҥ терезин кере тартала, кургадар. Олорды орынга тӧжӧк, јерге буттыҥ алдына јайар, стенеге илип турар да эмтир. Онойдо ок, туулактыҥ ӱстине чык албазын деп, ширдектер, кебистер, тон-ӧдӱк те салатан. Аҥчы улус, койдыҥ курааныныҥ терезин јыт јок эттире јунуп уужайла, ӧдӱгиниҥ конычына кыстап, тозуулга барза тӧжӧнӧтӧн.\nЈаш баланыҥ тӧжӧнӧтӧн туулагы эчкиниҥ тас терези, уулактыҥ терези болот. Баланыҥ су-кадыгына јакшы салтарын јетирип турган учун. Чыкты бойына тартат, баланыҥ эди де, чуузы да кургак болор. «Озодо бай јайзаҥдар аттыҥ терезинеҥ туулагын эр јанына јерге де јайып, орынныҥ кийнине де илер, эр кижини корулаар дежер. Ӱй улус ары баспас та болгон» — деп, алдында энем куучындаган эди. «Озодо улус сӱреен тапкыр санаалу, сӱмелӱ, билери кӧп. Ӱй улустыҥ тын эди, бӧӧрӧктӧри, куугы, эр улустыҥ колы-буды, ӱйе-сӧӧктӧри оорыза, јаш ӧлӧҥниҥ аайыла (кандый ӧлӧҥ, неге тузалу) оны кезип, јулуп, тӧжӧнип турган туулагын јыжып, ого уйуктаар болгон. Туулакка јышкан ӧлӧҥниҥ суузы кижиниҥ эди-канын изидип, ончо оору-јоболды туулак тартып алар». Туулак керегинде база бир мындый куучынды кӱйӱмниҥ энези, кудагай Савина Караҥдуш ӧрӧкӧн эзен-амыр јӱрерде, куучындаган.\nАлдында уйдыҥ да, бозуныҥ да болзын терезин ӧҥ-ӧҥдӧп, олорды јаскыда агаштыҥ чӧбрӧзин, ол эмезе кызыл талды кезип, оны оогош кертип, изӱ сууга бир эмеш кайнадала, ого ару терелерди салып, јымжадып, кургадып, уужар. Јаскыда агаштыҥ чӧбрӧзи ле кызыл талдыҥ короны тыҥ эмтир, оныҥ учун кижи терезиниҥ кычыткак, балу оорузыла оорыза, ол туулактарла јабынар, тӧжӧнӧр. Кычу оору кижиниҥ эт-терезинеҥ ырап, јазылар эмтир.\nТооргыныҥ, бӧрӱниҥ, аҥныҥ, айуныҥ терезинеҥ эткен туулактар јайары — айылдыҥ ээзи аргалузын, аҥчызын кӧргӱскени. Мындый туулактар тил-оостыҥ, кара кӧрмӧстиҥ эбели тийбезин, су-кадыгын бектеери дежер. Олордыҥ јыдын чыгарарга бир канча эр улус агын сууга јунатан. Алдында улус бой-бойына туулакты сыйлап та берер.\nТуулганыҥ ак болзын,\nТӧжӧнгӧниҥ туулак болзын.\nЈастанганыҥ кӧбӧҥ болзын,\nЈабынганыҥ тере болзын.\nТастаракай керегинде кычырзар, талбрайган да, салбрайган да болзо, туулагы јаантайын кожо. Ол эмезе «Алтай баатырларда» камду-албааныҥ терезин уужайла, баланыҥ алдына тӧжӧйтӧни керегинде кӧп айдылган. Кичинек аҥдардыҥ терезиниҥ тӱги јымжак.\nКамду аҥныҥ терезин\nКабыра тудуп, тӧжӧй салды.\nУужай тудуп чууга эдет.\nЧуу јазап, эмди кайтты.\nЈетен чардыҥ терезинеҥ\nЧулгак эдип, бу кайтты.\nАлтын-Моҥустыҥ баатыр уулыныҥ чуу-туулагы. Туулак јаҥыс тӧжӧккӧ керектӱ эдим эмес, оны бистиҥ улус кӧчкӱндезе, чанак эдип, тӧжӧк-јастыгын ла нек-сагын јуунадып, балдарын ого отургызып, тартып, кӧчӧр эмтир.\nКырдаҥ јыҥылаза, тудунчак болзын деп, тереде колы-будыныҥ бычкактарын кеспес, бу малдыҥ терезине бир канча балдар отургылап, бычкактардаҥ тудунып, тӧҥди бе, кырды ба тӧмӧн шуҥуп јыҥылайтаны балдардыҥ јилбилӱ ле сӱӱнчилӱ ойыны.\nЧаганы ӧткӱретен ӧйди, јыл качан кирерин, Ӱлкер јылдыс Айды качан, канайда ӧдӧринеҥ кӧрӱп айдатан. Озогы јаандардыҥ айдыжыла, ол чаган айдыҥ учы јаар, эмезе кочкор айдыҥ бажына келижер. Кош казанду кочкор айда кӱн чай кайнадым кожулып калар. Улус ӱӱченеҥ кӱскиде белетеп салган эт-јуузын чыгарып, аарчы-курудын, быштак-сарјузын, эјегей, талкан курсагын алып, кыйра буулап, ак сӱтле Алтай кудайын ӱрӱстеп, алкыш-быйанын сурап, эски јылды ӱйдежип, Јаҥы јылды уткып, ак курсагынаҥ амзадар. Эл-тӧрӧгӧндӧрин кӱндӱлеер, су-кадыгын угужып, бой-бойына амыр-энчӱ кӱӱнзеер.\nӦрӧ кӧк айастаҥ келген мӱргӱӱлдӱ тӧрт байрам: Чага, Јылгайак, Сары, Јажыл бӱрдиҥ байрамдары.\n«Чын Чага деп, јастыра деп, угушпайдыс сӧзисти» деп Ратмир Танытпасовтыҥ кожоҥдогонынаҥ бери 25 јыл кире ӧдӧ берген болзо, бис эмдиге јетире бӧлӱнип, айрыланып, ол бистиҥ эмес деп турганчас, алтай балдар байрамдарысты билбес те, билер де аргазы јок болуп калар. Бистиҥ балдар ол јаҥар айдыҥ 31-чи кӱнинде Јаҥы јылды, Татьянин день, День Святого Валентина ла оноҥ до ӧскӧзин чотозо, јӱске јуук байрамдарды школдордо, кеендиктиҥ туразында кӱӱнзеп ӧткӱргилейт. «Бистиҥ, алтайлардыҥ, ӧҥдӧйип, ӧзӱп болбой јаткан шылтактыҥ бирӱзи – тӱӱкибисти билбезистеҥ деп бодойдым» — деп, Б.Бедюров айткан.\nАдакыда бойымныҥ айдар сӧзим мындый:\nКалык болуп, калыҥ јӱрӱгер,\nЭл болуп, ээлӱ јӱрӱгер.\nЈон болуп, јолду јӱрӱгер.\nУлус болуп, ойгор болыгар.\nАлбаты болуп, аайлу јӱрӱгер,\nБирлик болуп, нак јадыгар!\nОныҥ учун Чага байрамды алаҥзыш јоктоҥ ӧткӱрип, мӱргӱӱлин ӧрӧ кӧдӱрип јӱректер.\nКажы ла кирген јылда чыккан кыстардыҥ ла уулдардыҥ (1-6 јаш кирзе) белиниҥ шалтрактарына јаҥы тана, топчы кожуп јазаар. Шалтракты баланыҥ бир јажына экче теренеҥ кӧктӧп јат. Шалтрак баланыҥ колго-бутка турганыныҥ, кин кирбигиниҥ коручылы. Оныҥ сай тӧзинде баш тӧс тана, топчы, јинји тагар. Кандый бӱдӱмдӱ болоры уул ла кыс баланыҥ башкалары бар. Шалтрак шымырактыҥ (шыҥырактыҥ) эҥ баштапкы тӧс коручыл јарангыжы. Шалтракка ӱйезиниҥ темдегин кулја салар. Кулја – ол бистиҥ тууларыс, аржан, агын талайларыс, ар-бӱткенис ле Јер-Энебис. Бу бичилген байды кажы ла кижи канайда салатанын аайлап, бойы билип салганы да јакшы. Шалтракка бир тӧс тостокты, топчыны, тананы јажын кӧргӱзип тагар. Оноҥ јылдыҥ ла топчызын 6-7 јашка јетире кожор. Кезик јерлерде бала 7 јашка јетире тагынат. Тӧш шалтрак бистиҥ улуста база болгон, оны јаан байрамдарда, баатырлар јуу-согушта турушса, куйагы болгоны керегинде чӧрчӧктӧрдӧ бичилип салган.\n«Тӧжинде чолмондый алтын куйагы\nКӧс кылбыгар јылдыстый кӱйет»…\nТӧш шалтрак ла кийин шалтракты колбоп салат. Атка артай салган арчымактый бу эдимдер јаҥыс алтайларда болгоны јарталды.\nЭнези эткен ич куйагы-\nКара сӧстӧҥ айрызын.\nАдазыныҥ эткен јес куйагы –\nБир јашту балага чӱрмеш арттыргызып, таайы бажыныҥ тӧрт таланыҥ јолын ачып, маҥдайынаҥ, саамайларынаҥ ла јиткезинеҥ (кезик јерлерде, јиткезинеҥ кеспей јат) бир тилимнеҥ чач кайчылаар. Чӱрмешти нениҥ учун арттырат? Чӱрмеш баланыҥ кебери де, коручылы да. Маҥдайын бӧктӧп, јаман кӧстӧр, не-немениҥ јаманы, ӱзӱттер јуукпазы болуп јат. Баланыҥ алды јанын кичеер, кийни јанын шалтрагы кичеер. Јаш баланыҥ јӱзи јаар ајарбай, чӱрмежи јаар ајарып кӧрӧтӧн эмтир. Кижиниҥ эҥ ле кору јери – ол јӱзи. Ӱй улустыҥ јӱстӱгинеҥ, јинјизинеҥ, сыргазынаҥ јаман ајарган кӧрӱш тайкыла берер, а баланыҥ коручылы чӱрмеш болор.\n6-7 јаштаҥ ала баланыҥ сай тӧбӧзинде чачын кичинектеҥ арттыргызар. Оноҥ 12 јажы кирзе, баланыҥ тӧбӧзинде чачын кејеге эдип ӧрӧлӧ, сӱтле ӱрӱс эдер. Озодо кыйра буулар болгон. Кејегениҥ учуры мындый эмтир: кижиниҥ тӧбӧзинде ийнече ӱйт бар, бу Ӧрӧ турган Кудайла тудуш дежер. Бу јолдыҥ ӱйдин кејегеле бӧктӧп байлайтан эмтир. Кижи тыҥ оорыганда, јарлык улуска барза, «эне-адазыныҥ элен-чакка јадар јери јаар јанарын» ол ӱйттеҥ кӧрӧр болтыр. «Бажы туйук эмтир» деп айтканы бар. Оныҥ учун эзен јӱрер кижиниҥ ол јолы ачык болотон эмтир деп, алдында энем куучындаган. Чӧрчӧктӧрдӧ дӧ, куучындарда да, чын болгон керектерде де баатыр эр кижи кејегезиле ӧштӱни јыга согуп салар болгоны сӱрекей кайкамчылу.\nКыс балага чӱрмеш база артыргызар, чачы узундап ӧссӧ, ого бууш (лента, учук) эдип, јинји-таналар тагып, шымырак эдип, чачыла кожо ӧрӧр. 6-7-8-9 јаштарда баланыҥ чачын сырмалдап ӧрӧр. Сырмал – баланыҥ чачын келтейинеҥ јарып, чачыныҥ койузынаҥ 3, 5, 7, 9, 11 кејегеге јетире чачтарды айрып, тулуҥаштарды ӧрӧр. Кожо алтын, мӧҥӱн учуктарла кееркедип, учына шыҥырак кӱзӱҥи, јыламаштар тагар. Сырмалда јыламаш эжерлӱ болбос, кажы ла буушта јаҥыстаҥ. Эмдиги ӧйдӧ кичӱ шалтракты 10 до јаштаҥ ала кийет. 12 јаштуда шаҥкы тагар. Шаҥкы сӱрекей байлу. Шаҥкыны баштаза, тӧс тосток, ол эмезе тӧс теречек эдер. Шаҥкыны ай јаҥыда айдынып, ак санаалу тизип јат. Бу кееркемелге ак, кӧк айас, јылдыстар, ай, кӱн, солоҥы, Јер-эне, ар-бӱткен, алу аҥдар ла суулар кирет. Мен онойдо узанып тизедим. Шаҥкы ак јинјинеҥ башталат. Оноҥ Јер-эне ак јинјиле учына јыламаштарла тизип божодор. Јинјилерди анаар ла чоокырлабас, јинјилердиҥ ӧҥи бир аай, ӧрӧ айдылган аайыла тизилет. Јер-јериле башка да эдилет. Сырай ӱстинде ак јинји, кӧк, чаҥкыр (кӧк айасты темдектеп), оноҥ сары, кызыл (кӱн, от очок), јажыл (ӧзӱм), чаҥкыр (ар-јӧӧжӧ), учында јыламаш (коручыл).\nБу ла тушта јыламашла кожо аҥылу кур курчайт. Ол кур учында чачактарлу. Бу курдыҥ ады «шаҥкы кур» деп айдар. Шаҥкы курдыҥ алдына тагынар. Шаҥкыны эдип берзе, 12 катап кийер. Оноҥ кийбезе, айылдыҥ ичине илип салар, коручыл болуп јӱрер. Чага, Јылгайак байрамдарда ӱй улус база јарангыштарын кийет. Эки тулуҥдарына кере тарткыш илинти буушка јинјилер тизип, бириктирер. Чинче (чаачыш) јаајыш деп айдар, оны јинјилерле улалтып, бир тӱҥей ӧҥлӧ тизер, кажы ла учуктыҥ учында јыламаш тагат. Јажы јаанай берген ӱй улус тулуҥын таналап, кажагайлап ӧрӧр.\nСудьба блокадницы »