Эл-јон амыр болзын деп… - altaicholmon\nЭл-јон амыр болзын деп…\nАлтай Республика аайынча ичбойындагы керектердиҥ министерствозы 2019 јылдыҥ баштапкы јарымјылдыгында ӧткӱрген иштиҥ турулталарын кӧргӧн. Ведомствоныҥ коллегиязыныҥ элбедилген јуунында темдектелгениле, тергееде тыҥ шиҥжӱде турган криминогенный айалга турумкай кеминде. Ичбойындагы керектердиҥ органдары Российский Федерацияныҥ президенти, Россияныҥ МВД-зыныҥ башкартузы тургускан амадуларды бӱдӱрген. Анайып, оперативный айалганы шиҥжӱде тудары, јондык-политикалык ла криминогенный айалганыҥ турумкайы, граждандардыҥ ла јондыктыҥ амырын корыырын тыҥыдары јеткилделген. Јарым јылга эдилген иштиҥ турулталары керегинде Алтай Республиканыҥ МВД-зыныҥ министри, полицияныҥ генерал-майоры Павел ГАВРИЛИН интервью берген.\n– Павел Владимирович, бу јылдыҥ баштапкы јарымјылдыгында эдилген иштиҥ турулталарын тӧс ууламјылар аайынча јеткен кӧргӱзӱлерди баалаар, шиҥдеер амадула кӧрӧдилер. Алтай Республиканыҥ МВД-зыныҥ башкартузыныҥ кӧрӱмиле, бу јылдыҥ баштапкы алты айында јаҥкорыычылардыҥ тӧс једимдери кандый болгон? Келер јуук ӧйдӧ кандый иштер ӧткӱрери темдектелет?\n– Баштапкы јарымјылдыкта Россияныҥ МВД-зыныҥ башкартузыныҥ бистиҥ алдыска тургускан амадуларды толо бӱдӱргенис деп айдар керек. Турулталарды алар болзо: оперативно-служебный иштиҥ кӧргӱзӱлериниҥ кӧп сабазы јакшы болгоны темдектелет, оперативный айалга турумкай боло берген, темдектелип турган каршулу керектердиҥ текши тоозы да, каршулу керектердиҥ кеми де астаган. Мыныла колбой эзирикке кылынган ла такыптаҥ эткен каршулардыҥ, анайда ок тышкартында ла кӧп улус јуулган јерлерде темдектелип турган каршулу керектердиҥ тоозы астаган. Эр кемине јетпегендер кылынып турган каршулу керектердиҥ тоозы кӧптӧбӧгӧн.\nӦдӱп јаткан јылдыҥ баштапкы алты айында дежурный бӧлӱктерге граждандардыҥ 24 муҥнаҥ кӧп баштанулары келген. Олордыҥ кӧп сабазы криминальный эмес керектер ле административный бузуштар керегинде болгон. Каршулу керектер керегинде баштанулардыҥ ӱлӱзи 30 процентти ашпаган.\nКаршулу керектер керегинде 7 муҥ 362 баштану аайынча иштер ӧткӱрилген ле олордыҥ аайына чыккандар. Кажы ла ӱчинчи баштану аайынча уголовный керек ачары керегинде јӧп јарадылган.\n– Каршулу керектерди чечери — ичбойындагы керектердиҥ органдарыныҥ ижинде тӧс кӧргӱзӱлердиҥ бирӱзи. Јаҥжыкканыла, тергеениҥ полицейскийлери бойыныҥ профессионал ижинде бийик турулталар кӧргӱзет. Каршулу керектерди чечериниҥ кеми текши Сибирьдеги кӧргӱзӱлердеҥ јаантайын бийик болот. Быјыл бу јарамыкту тоолор ол бойы арткан ба?\n– Чечилген каршулу керектердиҥ тоозы бастыра ведомствоныҥ ижин баалайтан тӧс кӧргӱзӱлердиҥ бирӱзи болуп јат. Јылдыҥ јарымыныҥ туркунына текши республика аайынча каршулу керектер 3,8 процентке јабызаганы темдектелет. Сибирьле, Россияла тӱҥдештирзе, бир эмеш ӧзӱм кӧрӱнет.\nКаршулу керектердиҥ структуразында кижиге удурлажа ӧнӧтийин эдилген каршулу керектердиҥ бастыра бӱдӱмдери астаган, ол тоодо ӧлтӱриштер, граждандардыҥ су-кадыгына ӧнӧтийин эдилген уур керектер. Уур ла коркышту уур каршулу керектер текшироссиялык кӧргӱзӱлердеҥ јабыс болуп артат.\nОперативно-бедиреер ишти јарандырарына ууламјылалган тӧзӧмӧл лӧ практикалык иштер, прокуратурала, шылу ӧткӱрер комитетле, ФСБ-ла, пограничный башкартула ӧткӱрип турган ӧмӧ-јӧмӧ иштер биске каршулу керектердиҥ аайына чыгар (77,9 процент), анайда ок кижиге удура сыраҥай јеткерлӱлерин јартаар (97,6 процент) арга берет.\nӦткӧн јылга кӧрӧ, быјыл уур ла коркышту уур каршулу керектер, уурылар, тоноштор болгон учуралдар јакшы чечилген. Каршулу керекти чечип ле салатаны ол ас. Ол керекти эткен кижиниҥ ады-јолын јартаар, оны каруузына тургузар, керекти байа бир јаргыга јетирер керек. Мында дезе шылучыныҥ ижи учурлу болот. Баштапкы јарымјылдыкта 1645 каршулу керек шиҥделген. Учына јетирилген ле јаргыга аткарылган керектердиҥ тоозы кӧптӧгӧн. Турулталар ла олордыҥ шиҥдеериниҥ чыҥдыйы јакшы боло берген.\n– Республикада болуп турган кажы ла экинчи каршулу керек эзирикке эдилет. «Эзирик» каршулу керектиҥ тоозын оҥдолторго тергеениҥ полицейскийлери нени эдет?\n– «Эзирик» каршулу керектер — ол айыл-јуртта, оромдо ло такыптаҥ эткен каршулу керектер болуп јат. Оныҥ да учун оныла тартыжары полицияныҥ ижиниҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи болуп јат. Эзирикке кылынган каршулу керектердиҥ ӱлӱзи јаан да болзо, је ол јабызайт. Быјыл ичбойындагы керектердиҥ органдары ачу аштыҥ јасакка келишпес ӧдӱштирӱзин јабызадарына ууламјылалган иштерди улалткан. Ачу ашты улус кӧп ичип турганын, республикада аҥылу наркологический диспансер, эзирик улуска экстренный болуш јетирер учреждение јок болгонын ајаруга алып, јаҥ корыыр органдардыҥ башкараачылары да, јербойында башкарынарыныҥ органдарыныҥ башкараачылары да бу суракка јаан ајару эдер керек деп, ӧткӧн коллегияда айткам.\nПолицияныҥ эл-јонныҥ амырын корыыры аайынча башкартузына улус јадып турган јерлерде иштеер ӧйдӧ ачу ашты јасакберимди бузуп ичкен учуралдарды болдыртпаска эрчимдӱ иштезин, анайда ок јербойында башкарынарыныҥ органдарыныҥ ла јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузыла кожо иштер ӧткӱрзин деген јакылта бергем.\n– Наркотиктердиҥ јасакка келишпес ӧдӱштирӱзин болдыртпайтан ла јолдогы кыймыгуны тӧзӧӧрин шиҥдейтени республикан МВД-ныҥ ӧткӧн ӧйдиҥ ижиниҥ тӧс ууламјыларына база кирген эди. Бу керегинде элбеде айдып ийген болзоор?\n– Наркотиктерди ӧдӱштирерин болдыртпас республикан камыстыҥ эрчимдӱ ижиниҥ шылтузында наркотиктердиҥ јасакка келишпес ӧдӱштирӱзиле тартыжары аайынча иш јаантайын ајаруда болгон.\nИчбойындагы керектердиҥ ишчилери бу ӧйдиҥ туркунына 149 каршулу керек илелеген. Мынызы ӧткӧн јылдыҥ бу ок ӧйиниҥ кӧргӱзӱзинеҥ кӧп болуп јат. Республиканыҥ јеринде јасакка келишпес ӧдӱштирӱдеҥ бастыра 21 килограмм наркотический средство, психотропный веществолор айрылган. Мынызы, ӧткӧн јылга кӧрӧ, 30 процентке кӧп. Јасакка келишпес ӧдӱштирӱде ӧзӱмдердеҥ јазалган наркотиктер кӧп болгонын ајаруга алып, «Мак-2019» операция ӧткӱрилген. Бу операция ӧйинде наркотиктер јазалып турган ӧзӱмдер јоголтылган. 10 муниципал тӧзӧлмӧниҥ јеринде андый ӧзӱмдер ӧзӱп турган 68 јер илезине чыгарылган. Байа јерлердиҥ ээлерине 50 предписание берилген, 25 јерде ӧзӱмдер јоголтылган. Мынызы калганчы кӧргӱзӱлер эмес, бу ууламјыда иштер эмди де ӧдӱп турганын темдектейин.\nЈолдордогы кыймыгуны тӧзӧӧрин шиҥдееринде јолдордо јеткерлӱ учуралдарды болдыртпазы аайынча иштер ӧткӱрилген. Ӧрӧ темдектелген ӧйдиҥ туркунына 90 муҥнаҥ кӧп јаҥбузуштар токтодылган, эзирикке маҥтаткан 735 тискинчи туттырткан. Јолдо јӱрериниҥ ээжилерин бусканы учун 298 тискинчи административный каруузына тургузылган, 283 кижи кӧлӱкле маҥтадар тап-эригин айрыткан.\nЈолдордо јеткер болбозы озо ло баштап тискинчилердиҥ ле јойу улустыҥ бойлорынаҥ камаанду. ГИБДД-ныҥ ишчилери јаан иш ӧткӱрип турган да болзо, республиканыҥ јолдорындагы айалга кӱч болуп артат. Ӧдӱп јаткан јылдыҥ баштапкы алты айында тергеениҥ јеринде јеткерлӱ 119 учурал болгоны темдектелген, 16 кижи божогон ло 149 кижи сынык-бычыктар алган. Мыныла колбой кыска ӧйдиҥ туркунына јолдордогы кыймыгуны шиҥдеерин тыҥыдарына ӱзеери профилактикалык иштер ӧткӱрери ле јолдордогы кыймыгуныҥ туружаачыларын јасакты тоорына темиктирери аайынча иштерди эрчимдедер деген јӧп алынган.\nАдакыда темдектеерге турганым, тоололгон иштер ле оныҥ турулталары тергеедеги криминогенный айалганы турумкай эдери аайынча эткен ижистиҥ кичинек ӱлӱзи болуп јат. Тергеебистиҥ эл-јоны ла айылчылары бойлорын јолдордо јеткери јок айалгада сессин деп, ичбойындагы органдардыҥ ишчилери эдип турган кӱнӱҥ сайынгы ижинде бар-јок ийде-кӱчин ле аргаларын тузаланганын бӱдӱмјилейдим. Сурактар артат, је бис олорды билерис ле араайынаҥ чечедис.


«Улус мал-аштаҥ чӧкӧди ошкош…» - altaicholmon\n«Улус мал-аштаҥ чӧкӧди ошкош…»\nТергеебисте Галина Топтыгинаныҥ ады-јолы элбеде јарлу деп айдар керек. Республиканыҥ эл-јоны оны Кадын ла Чуй суулар бириккен јердеҥ ыраак јокто јаҥы јуртты тӧзӧгӧн кижи деп билер. Бӱгӱнги бистиҥ эрмек-куучын бу кижиле ӧдӧр деп, кычыраачыларыс оҥдогон болбой.\n2002 јылда «Чуй-Оозы» деп ар-бӱткендик-ээлемдик парк тӧзӧлгӧн. Галина Михайловнаныҥ баштаҥкайыла тӧзӧлгӧн бу парк кырлу экосистемаларда ар-бӱткенди тузаланарыныҥ алтай јаҥжыгуларын чеберлеп аларына ууламјылалган болгон. Кийнинде јылдарда анда «Чуй-Оозы» СПК тӧзӧлгӧн. Чуйдыҥ јолыла ӧрӧ-тӧмӧн ӧткӧн улус «Чуй-Оозыныҥ» ашканазынаҥ ажанатан, туристтер оныҥ конор туразында токтойтон. Ыраак јокто скифтер ӧйиниҥ корумдары, таштарда бичилген јебрен тӱрк ӧйиниҥ бичимелдери ле јуруктары бар. Ашкананыҥ јанында јуруктарлу таштар чеденделген ле ачык теҥериниҥ алдында музей тӧзӧлгӧн.\n2013 јылда Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ јакааны аайынча Чуйозы деген јурт тӧзӧлгӧн. Анайып, тергеебистиҥ јурттарыныҥ тоозына база бир јурт кожулган. Ол тушта анда тӧртӧн кире кижи јуртаган. Телкеми 20 гектар јерде турган јуртта «Кайрал» ла «Ойрот» деген крестьян-фермер ээлемдер тӧзӧлгӧн, тере уужаар цех иштеп баштаган, конор тура ла алтай аш-курсактыҥ кафези ижин эрчимдеткен. Јуртта электролиния, телефонный колбу, јадын-јӱрӱмниҥ айалгаларын јеҥилтедер ӧскӧ дӧ јеткилдештер тӧзӧлгӧн.\nА качан да, ӧткӧн чактыҥ учкары, анда койчылардыҥ јаан эмес турлузы болгон эди. СССР јайрадылган кийнинеҥ Топтыгиндердиҥ билези бу јерди араайынаҥ орныктырып, јарандырып баштаган. Мында Галина Михайловнаныҥ ӧдӱрим, јана баспас, турумкай, баштаҥкайлу, тургускан амадузына једерге јӱткимелдӱ кылык-јаҥын темдектебес арга јок. Шак ла бу кижиниҥ шылтузында Чуй ла Кадын суулар бириккенинеҥ ыраак јокто мындый талдама јурт тӧзӧлгӧн болуп јат.\nГалина Михайловна эмди «Кайрал» ООО-ныҥ генеральный директоры. Ол алдына тургускан амадуларына јединген. Је мындый баштаҥкайлу улус амыр отурбас. Галина Михайловнаныҥ республикабыстыҥ тӧс калазы Горно-Алтайскта алтай аш-курсак белетеер кафе ачканы мыны јакшы керелейт. «Кайрал» ООО башка-башка ууламјылар аайынча иштейт. Бир ууламјызы – ол эчкилер. Олордоҥ алынган ноокыдаҥ шальдар ла арчуулдар белетелет. Бу мындый продукцияны белетеп, гран ары јанына апарып садар иш база тӧзӧлгӧн. Анайда ок тередеҥ јууркандар ла ӧскӧ дӧ керектӱ не-немелер белетеп, туристтерге садылган. Галина Топтыгинага башкарткан «Кайрал» ООО бастыра ла ууламјылар аайынча ижин јакшы тӧзӧп апарып јаткан болгон, је…\nТелекей ичинде таркап баштаган коронавирус деген југуш оору кӧп тоолу ороондордыҥ, ол тоодо бийик ӧзӱм алынган государстволордыҥ экономиказын «аксадып» ийди. Коронавирусты таркатпаска болуп јарлалган карантиннеҥ улам ашканалардыҥ, ӧскӧ дӧ предприятиелердиҥ ле организациялардыҥ ижи токтодылган, туристтер келбей барган. «Чуй-Оозы» ООО шак ла андый ууламјылар аайынча иштеп турган учун, бу јеткилдештерди база токтодорго келишкен.\nГалина Михайловна Топтыгинага телефон согуп, коронавирустаҥ улам тӧзӧлӧ берген буудактар кандый качалаҥ јетиргенин сурадыс. Оныҥ айтканыла болзо, ноокыдаҥ алынган продукция садылбай јадып калган. Эчкилер тараар улус јок. Мынаҥ озо ол ло ашканадаҥ иштеп алып турган акчаны улуска ишјал эттире берер арга болгон. Эмди улус акча јок учун кузуктайт, кем де Тӱндӱк јаар ишке барган, кемизи де барарга јазанат. Чын ла кӱч айалга тӧзӧлӧ берген. Дотация-акча алар дезе, мал-ашты чипировать эдер керек деп некейдилер. Акча јок болзо, чиптерди канай алар… Анайда ок укту мал-ашты 100 процентке страховать эдер керек.\nГалина Михайловна куучынын мынайда улалткан: «Улус мал-аштаҥ чӧкӧди ошкош. Укту малыс кӧп. Эчки койдоҥ кирелтелӱ боло берген учун, эчкидеҥ алынган ноокыдаҥ продукция белетеп сатканыс, бу ижис база тура берди. Эмди бойым эчки тарайдым, койлор кайчылайдым, мал-ашты кабырадым, уйлар саайдым. Бастыра ишти бойыма эдерге келижет. Общепит база туруп калган, каладагызы андый ла айалгада. Улуска «койды кайчылап, тӱгин алалар» дезеҥ, «эдиле кожо берзеҥ, кайчылаарыс» дежер. Јууркан да кемге де керек јок болды. Ӱрен јок учун кыра да сӱрилбей туруп калды. Канча јылдардыҥ туркунына эдип келген ижис бир ле уунда тура берген. Ӧскӧ улус торбышказын тудунып, акча иштеерге јӱре берер, мен дезе, мыныҥ ончозын тӧзӧгӧн кижи, кайда барарым, уружып ла јадым. Банктар кредиттериҥди тӧлӧ деп телефон согот. Мынаҥ ары та не болор?.. Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозына «болужыгар» деп баштангам, «болужарыс» ла дешкен».\nЧындап та кандый ӧй келген… «Кайрал» ООО-дый будына бек туруп алган ээлемдер коронавирустаҥ улам тӧзӧлӧ берген айалгаларга «сабадып» турарда, ӧскӧ, байа бир кичӱ ээлемдер, предприятиелер нени эдер, канайдар? Јаантайын иштӱ, кандый да болзо ишјал алып турган улус тыҥ алдырышпас болгодый. А эртеннеҥ кызалаҥ-кризис башталып, иштеҥ чыгардырза не болор…\nЈерлештеристеҥ кемдер де акча иштеп, бала-барказын азырап аларга болуп Тӱндӱкте, Ыраак Кӱнчыгышта, Сахалинде иштейт. Олордыҥ кезиги карантинге учураган ла бир кезек ӧйгӧ иштебеген учуралдар бар. Кезик улус — кузукта. Карын да, Алтайыс мындый ӧйлӧрдӧ албатызын кузугыла, јӱзӱн-башка јиилектериле, ӧскӧ дӧ ӧзӱмдериле аргадап турганы јакшы.\nБу јеҥил эмес ӧйдӧ бастырабыска, ол тоодо Галина Михайловнага, бек су-кадык кӱӱнзеери артат. Чыдамкай, туйуксынбай, ичкери кӧрӱмдӱ, бастыра уур-кӱчтерди јеҥип чыгарыс деген санаалу бололы! Ончобыска ачык јолдор!


19.04.2021 - altaicholmon\nЈӱрӱлениҥ јаражы — јаскы чечектерде\nМосквада тулаан айдыҥ 26-28 кӱндеринде јииттердиҥ јайаандык ачылталарыныҥ ла баштаҥкайларыныҥ «Леонардо» деген бастырароссиялык фестивалиниҥ адакы бӧлӱги ӧтти.\nТуу-Кайаныҥ алдында чадыр айылда\nӦткӧн неделеде Горно-Алтайск калада Туу-Кайа кырдыҥ эдегинде этно-музейдиҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧтти. Бу ӱлекер президенттиҥ гранттарыныҥ конкурсын јеҥгени ле оны баштап турган Сынару Анатпаева керегинде газедистиҥ мынаҥ озогы номерлеринде бичиген эдибис.\nЧерӱге аткарары башталды\nКандык айдыҥ 15-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ јуучыл комиссариадында пресс-конференция ӧткӧн. Анда АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Эжер Ялбаков, тергеениҥ јуучыл комиссары Олег Денисенко ло јуучыл комиссариаттыҥ ӧскӧ дӧ ишчилери турушкан.\nАлып-баатырлардыҥ эземине — маргаан\nКандык айдыҥ 17-чи кӱнинде Майма јурттагы «Атлант» деп адалган спорткомплексте самбо кӱрешле акалу-карындашту Сергей ле Семен Аткуновтордыҥ эземине учурлалган тереелик маргаандар ӧткӱрилген.\nÖзöрис пе эмезе астаарыс па?\nТекшироссиялык тооалыш быjыл кÿскиде öткÿрилер деп, бис ончобыс билерис. Коронавирустаҥ улам оны öткÿрериниҥ öйи канча катап кöчÿрилген, jе эмди, качан jугуш оору астап jадарда, улустыҥ тоозын алар бу чоттош, байла, кыйалтазы jоктоҥ болор.\nТуулу Алтайдыҥ јарлу шиҥжӱчизи\n1851 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 9-чы кӱнинде, 170 јыл мынаҥ кайра, Алтайский округтыҥ Тӧс башкартузыныҥ архивариусы, краевед, Туулу Алтайдыҥ шиҥжӱчизи Николай Степанович Гуляев чыккан (09.05.1851 – 30.11.1918).\nТӱндӱк базыт элбек јол алынат\nӦткӧн амыраар кӱнде Горно-Алтайск калада чаначылардыҥ Јыландудагы базазында тӱндӱк базытчылардыҥ маргааны болды. Маргаанды Россияныҥ тӱндӱк базытла федерациязыныҥ республикан бӧлӱгиниҥ баштаҥкайы аайынча тӧзӧмӧл группа волонтерлорло кожо ӧткӱрди.\nБичикти корыганыла – культураны корып\nОҥдой аймактыҥ тӧс библиотеказы быјыл тӧзӧлгӧниниҥ 100 јылдыгын темдектеп јат. Тургуза ӧйдӧ ол аймактыҥ јурттарда иштеген 19 библиотеказын бириктирген, олорго ижинде јӧмӧлтӧ-болуш јетирген тӧс јер болуп јат.\nАйса болзо, Денис Мацуевле ойноор…\nОльга Александровна Иванова санаттыҥ Шабалиндеги школыныҥ Чаргы јурттагы филиалында фортепианоныҥ ӱредӱчизи болуп 35 јылга јуук иштеп јат. Оогош тушта ол бойы бу школдо ӱренген.\nӰренчиктерди изӱ курсакла јеткилдеерине аҥылу ајару\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ национальный политика, ӱредӱ, культура, јондык биригӱлер ле элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар аайынча комитединиҥ турчылары школдыҥ балдарын изӱ курсакла јеткилдеериниҥ сурагын аҥылу ајаруда тудат.


02.10.2020 - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ депутаттарыныҥ эл-јонло 2020 јылдыҥ ӱлӱрген айында таҥынаҥ ӧдӧтӧн туштажуларыныҥ ГРАФИГИ\nАлтай — шил сÿрее-чöп jогынаҥ\nШак ла мынайда адалган ÿлекер-проект быjыл Улаган аймакта эрчимдÿ иштейт. Бу ÿлекер Президенттиҥ грантыныҥ конкурсында туружып, 2200 000 салковой ойноп алган. Оныҥ тöс амадузы – бистиҥ тергееде экологиялык айалганы jарандырары, jииттер ортодо Алтайыстыҥ ар-бÿткениниҥ байлыктарын чеберлеери аайынча иштерди орныктырары.\nАҥылу балдардыҥ аргазы јаан болушчылары\nСыгын айдыҥ 25-чи кӱнинде АР-дыҥ «Кош-Агаш аймакта УСПН» деген КУ-зында инновационный технологиялар кенек, су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ балдарлу билелерге кандый болуш, јеҥилте јетирип турганы керегинде семинар ӧтти.\nСыгын айдыҥ 22-25 кӱндеринде ороонныҥ тӧс калазыныҥ албатылар ортодо «Крокус Экспо» выставочный тӧс јеринде телекейлик кемдӱ аш-курсактыҥ Россияда эҥ ле јаан «WorldFood Moscow 2020» деген кӱски кӧрӱзи ӧткӧн.


Баштапкы јерде — бала - altaicholmon\nКичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинде Балдарды корыырыныҥ албатылар ортодогы кӱни темдектелет. Бу ару ла јаркынду байрам биске, јаан улуска, бис келер ӱйе, олордыҥ јӱрӱми учун каруулу болгонысты такып эзедип ле молјоп јат. Энеликти ле балдарды корыыры — ол тергеелик јаҥныҥ бӱдӱрип турган эҥ учурлу молјуларыныҥ бирӱзи. Республиканыҥ эртенги кӱни кандый болоры бистиҥ балдарыстыҥ таскамалынаҥ, олордыҥ кӧгӱс байлыгынаҥ камаанду. Бӱгӱн балдардыҥ сурактары јанынаҥ куучын-эрмек балдардыҥ тап-эриктери аайынча Алтай Республикада чыдулу чыгартулу кижи Надежда МАНЗЫРОВАЛА ӧдӧр.\n—Надежда Чаҥкышевна, озо баштап Слердиҥ ижигер керегинде айдып берзеер? Балдардыҥ омбудсмени ол кем?\n—Ол балдардыҥ тап-эриктери аайынча чыдулу чыгартулу кижи. Арасей ичинде балдардыҥ тап-эриктери аайынча чыдулу чыгартулу улустыҥ институдын 1998 јылда РФ-тыҥ иштиҥ ле социальный ӧзӱмниҥ министерствозы ЮНИСЕФ-тиҥ болужыла баштап тӧзӧгӧн. Эмди балдардыҥ омбудсмени ороонныҥ ончо 85 тергеезинде бар. Мениҥ ижим балдарлу билелерге јӧмӧлтӧ јетирер, балдардыҥ тап-эриктерин корыыр иш. Омбудсмен бойыныҥ ижиле государственный органдардыҥ ижин јӧмӧйт, онойдо ок балдардыҥ тап-эриктери бузулган болзо, оны тӱзедерге чырмайат.\nРФ-тыҥ президенти Владимир Путин 2017 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 29-чы кӱнинде чыккан 240-чи таҥмалу Јарлыгында мынайда јарлаган — «2018-2027 јылдар «Балалыктыҥ онјылдыгы» деп. Онызын государствоныҥ политиказында балдардыҥ јӱрӱмин бу ӧйдиҥ туркунына јарандырарына, олордыҥ ӱредӱзине ле амыражына база јаан ајару салар дегени.\nБис бойыстыҥ ижистиҥ ууламјызы аайынча јӱзӱн-башка акциялар ла ӧскӧ дӧ керектер ӧткӱредис. 2019 јылдыҥ акциялары — «Балалыкты корыыры», «Изӱ јӱрек», «Солдаттыҥ самаразы» ла о. ӧ. Бу керектерге федерал ла тергеелик бюджеттердеҥ арбынду акча чыгарылган болгон.\n—Јылдыҥ башталганынаҥ бери канча кижи Слерге болуш сурап баштанды?\n—Кӧп улус баштанган. Кӧбизи коронавирустаҥ улам кирелендириштердиҥ ӧйинде — ол дистанционный ӱредӱ јанынаҥ. Кӧп балдарлу улус анчада ла планшет, Интернет јок деп комыдадылар. Јайгы амыралта јанынаҥ база сурактар бар. Ӧткӧн 2019 јылды алза, 467 кижи баштанган. Олордоҥ 206-зы — чаазынга чийген, 262 кижи сӧслӧ айткандар. Мен аймактарда 20 катап болуп, туштажулар ӧткӱрдим.\nБаштанып турган улустыҥ тоозы јылдыҥ ла кӧптӧйт. Мен бодозом, ол мениҥ ижимде кӧп аргалар барыла колбулу. Тӱбекке тӱшкен улуска болушты профильный ведомстволорло кожо кӧп текшироссиялык фондтор, килемјиликтиҥ организациялары ажыра јетиредис.\n—Чокымдап айтса, кандый иштер ӧткӱрилген, бир канчазын тоолоп берзегер?\n—Озо баштап айтсам, ол Мариинскте таскадаачы колонияда балдарга эне-адаларыла, тӧрӧӧндӧриле куучындажар колбу тудар арга таап бергем.\nБис кӧп ајаруны ӧскӱс балдарга эдедис. Ӧскӱс балдарга 2019 јылда берилетен 122 турадаҥ јӱк ле 46-зы берилген, олордоҥ 38 балага — јаргы ажыра, 76 ӧскӱс туразын 2020 јылда алар.\nВузтарда ӱренип турган тӧртӧн ӧскӱс балага «Сен јаҥыскан эмезиҥ» деп фондтоҥ ай сайын 20 муҥ салковой акчаны јыл туркунына алар эдип јазаганыс. Балдарды јаҥыскан азырап турган ӱй улуска: ишке кирерге, школ-интернаттыҥ выпускниктерине — јӱрӱмге темигерине…\nОнойдо ок кирелӱ јаткан билелерге кийим-тудумла, курсак-тамакла болуш јетиргенис. Кенек балдарлу билелерге болужадым: санаторийдӧӧн эмденип барарына, инвалидный кресло, квота, алимент, пособие аларына. Кӧп тоолу эмчиликтерле, ол тоодо ороонныҥ јарлу эмчиликтериле јуук колбу тудадыс — бистиҥ республиканыҥ эмчилигиле, Новокузнецктеги диспансерле, Москваныҥ эмчиликтериле ле о. ӧ.\n2019 јылда 639 бала шиҥделген, олордоҥ 55 балада злокачественный новообразование болгоны јарталган, беш бала учетко јаҥынаҥ алынган.\nАймактар сайын бу канча јылдыҥ туркунына кӧп катап барып, кандый ла јӱрӱмдӱ улуска туштап, ӧскӱс-јабыска да, балдарлу улуска да јаҥыс ла материальный эмес, је онойдо ок моральный болуш јетиргенис. Бис кӧп сабада Килемјиликтиҥ фондторы ажыра болуштарды тергее ичиндеги интернаттыҥ балдарына, койдо-малда јӱрген улустыҥ балдарына јетирерге амадайдыс. Школдорго барып, ачык-јарык куучындар ӧткӱрип, балдар тӱбеккке тӱшсе, меге баштанзын, изӱ линияга телефон соксын деп айдып јадыс. Кандый бир чууганду да, тилдӱ-оосту да улусла иш ӧткӱрип, школдыҥ администрацияларына ла психологторына јӧмӧжӧдис. Кезик аймактарда ченемели јаан педагогтор бар, олор бойлоры јаан табыш чыгарбай, тӱӱлген сурактарды јербойында чечедилер.\n—Окылу органдардаҥ ла ведомстволордоҥ болуш керек болзо, олор кӱӱнзеп, Слерге болужат па айса болзо ӧй чӧйип, керекке албай турат па?\n—Олор бир де чӧйӧр аргазы јок. Нениҥ учун дезе балдардыҥ тап-эриктери аайынча чыдулу чыгартулу кижиниҥ статузы бийик. Мен сурактарыма карууны кандый ла јердеҥ тутагы јогынаҥ аладым. Ончо ведомстволорло, министерстволорло јарамыкту ишмекчи колбулар тӧзӧлип калган. Оныҥ учун мениле кожо иштеген ончо улуска јаан быйанымды айдадым.\n—Слердиҥ кӧрӱмле, бӱгӱнги кӱнде балдардыҥ кандый тап-эриктери кӧп сабазында бузулат? Олорды кем бӱдӱрбей турган?\n—Мениҥ канча јылга кӧрӱп келгенимле, балдардыҥ тап-эриктери јанынаҥ ээжи-некелтелерди эне-адалар ла олорды солып турган улус бӱдӱрбейт. Бала бойыныҥ билезинде јадып таскаар, эне-адазы кем болгонын билер учурлу. Биленеҥ курчу алып, бала ончо јанынаҥ ӧзӱми бийик, аргалары бар болуп ӧзӧр керек. Онойдо азырап јаткан улус оны јабыс кӧрбӧй, базынбай, кӱӱн-санаазын бийик эдип кӧдӱрип азыраар. Бала — ол билениҥ айылчызы: сен оны азыраар, кийиндирер, ӱредӱ берип, оны јаан јолго аткарар учурлу.\nЭмдиги ӧйдӧ биле деп, бис нени айдып турганыс? Кӧп саба билелерде адазы јок, олордыҥ ордына ӧӧй адалар. Кезик билелерде ол улус энезиле кожо јадып турган эр кижи болуп јат. Аданыҥ молјузын албайт. Оныҥ учун каршулу керектер, базыныш мынаҥ башталып јат. Баланыҥ су-кадыгына ла кӧгӱс-бойына шырка артызат. Биле – ол јаҥыс турада кожо јадары эмес, а бой-бойы учун каруулу болоры. Балдарын сананып, олорды азырап алайын деген ийде эне-аданыҥ јӱрӱминде баштапкы јерде турар керек.\nОнойдо ок балдардыҥ ӱредӱ алар тап-эриги база бузулат. Он јыл мынаҥ озогызыла тӱҥейлезе, эмдиги ӧйдиҥ ойлык ла билим алар некелтелери башкаланган. Кезик улус оны оҥдобой до јат. Кезик учуралдарда эне-адалар балдарыныҥ ӱредӱзине јаан ајару салбай, ӱредӱге барып турганын кӧрбӧй, керектебей јат. А кезик учуралдарда школдыҥ качылары балдарга јакшы ӱредӱ бербей јат. Оныла олор педагогический этиканы бузат. Мындый сурактарга каруу берерге, бис ӱредӱ департаментле колбу тудуп иштейдис. Кажы ла баланыҥ некелтезин тооп ло оҥдоп.\n—Слерге балдар бойлоры баштанып туру ба?\n—Анчада ла энезиле эмезе адазыла ачыныжып ийзе. Интернаттыҥ выпускниктери база менеҥ болуш сурайт.\n—Балдар ортодо колдонып божоп турганы бистиҥ республикада ас эмес болгоны база бир кунукчыл статистика. Слердиҥ сагыжаарла болзо, баланы андый алтамнаҥ канайып корып алар керек?\n—Бойына кол салынган эмезе ӧлӧргӧ сананган балдардыҥ тоозы, канайып та айтпайын дезем, бистиҥ јерде ас эмес. Ӧткӧн 2019 јылда тогус бала бу јеткердеҥ божогон. Кажы ла мындый учуралда тап-эриктер корыыр органдар шылу-шиҥжӱ ӧткӱрет. Керектиҥ аайына чыгып, бурулу улусты (андыйлар бар болзо) каруузына тургузат.\nМен бойымныҥ ижим аайынча бу керектерле јаан иш ӧткӱредим, шиҥдейдим, нениҥ учун мындый неме болгон деп. Бис бойыстыҥ кӧрӱм-шӱӱлтебисти профильный ведомстволорго аткарып, мындый учуралдарды јайладар эп-арга бедиреп, нениҥ учун бала мындый алтамга барган деп шиҥдейдис. Кӧп јылдардыҥ туркунына иштегенимле айтсам, кӧп саба учуралдарда шылтактар — биледе балага ајару этпегени, эне-адазы оны оҥдобогоны. Кезик улус балага јараш кийим, баалу телефон, велосипед садып берзем, ол ырысту болор деп сананып јат. А ого эрке-сӱӱш, ајару ла куучындажар ӧй керек, кожо иштенер ле амыраар керек.\nКезик учуралдарда ӱӱрелериниҥ, нӧкӧрлӧриниҥ ортодо оҥдошпостор, ӱредӱде јозоктор болгоны база јемежет. Кезикте бала бойына калганчы катап јаан ајару аларга, телекейге бойыныҥ керектӱ болгонын кӧргӱзерге кылынып јат. Кӧп буру Интернет ойындарда да болот. Кезикте бир јуртта бала колдонзо, кийнинеҥ ары ондый учуралдар улала берет. Олор јеткерленген баланы эне-адазы, ӱредӱчилер килеп, јоктоп ыйлаганын угуп, мени база ла онойдо килезин, меге ыйлазын деп сананат.\n—Эне-адазы баланыҥ кылык-јаҥыныҥ кандый темдектеринеҥ серенип, ого ајарар учурлу?\n—Бу керегинде Интернетте кӧп јартамалду јетирӱлер бар. Је ондый да болзо, темдектер кӧп. Эҥ ле озо, слердиҥ уулчагар эмезе кызычагар слерле кожо ачык-јарык куучындашпай баштаза. Балагар кӧп сабазында унчукпай, јаман кӱӱндӱ эмезе ӱредӱде једимдер болбой турза, ары-бери чыгып барбай турза, ајару эдер керек. Эмезе, јобош балагар кенетийин јак-јардак куучындап, кийим-тудумдарын ӱлеп баштаза, база серенер керек. Јаан улуска балазыныҥ нӧкӧрлӧри кем, ол бала калганчы ӧйдӧ кайда барып, нени эдип турганын, оныҥ јӱрӱминде кандый солунталар болуп турганын билер керек.\n—База бир шылтак-темдек — ол эне-адазы ачыныжып, тарыныжып, эки јара базып турза, олордыҥ балдарына јаан тӱбек келет, олор бу айалгада эҥ тыҥ санааркап, кунугып, шыркаланат…\n—Эйе. Ондый учуралдар бисте толтыра. Балдар бу эки ачынышкан улустыҥ ортозында јаан буудак болуп, кемле кожо артар деп сурак туруп јат. А бала бойы энелӱ де, адалу да болорго кӱӱнзейт. Адазы јаҥы биле тӧзӧзӧ, энези ого ӧчӧжип, база кижи табат, а балдар кемге де керек јок немедий артат. Билениҥ кереби оодылза, чакпындарга согулза, бала јӱреги кату болуп тоҥып, улуска ла сӱӱшке бӱдӱмји јок болуп ӧзӧт. Слер сананзаар, бу балдар соҥында јаанап калза, эне-адазына быйан айдар ба айса кӧрӧр кӱӱни јок болор бо? Балдараарды, билегерди таштап барар алдында келер јӱрӱмигерди сананар, улус.\n—Надежда Чанкышевна эрмек-куучын учун јаан быйан. Бис Слерге бу јеҥил эмес ижигерде јаан једимдер кӱӱнзейдис. Јӱрексирек, јакшы улус јолыгарда кӧп, су-кадыгар бек, арка-сынаар ару болзын.


английлап Betty Williams\nкӱӱк айдыҥ 22 кӱни 1943(0005-22-1943)[…]\nтулан айдыҥ 17 кӱни 2020(0003-17-2020) (76 јаш)\nБетти Уильямс (английлап Betty Williams; 1943 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 22-чи кӱнинде — 2020 јылдыҥ тулаан айыныҥ 17-чи кӱнинде) — Нобельдиҥ амыр-энчӱниҥ сыйыныҥ 1976 јылда лауреады Мейрид Корриганла кожо . Амыр-энчӱ улустыҥ биригӱзиниҥ (английлап Community of Peace People)тӧзӧӧчизи. Бу биригӱниҥ ижи Тӱндӱк Ирландияда канду-јууны токтодорына болужын јетирген.\nБетти Уильямс тӱндӱк Ирландияда каа-јаада ла туштаар биледе (адазы — протестант, энези дезе — католик) чыккан. 1978 јылда куран айдыҥ 10-чы кӱнинде Бетти Уильямс билбес јанынаҥ кӧрӱп ийген: англий јуучылдар боевик Денни Леннонды тыҥ шыркалап ийерде, ол кӧӧлигиле ӱч кичинек баланы ӧлтӱре бастырып ийген. Ӱч баланыҥ энези Анна Магуайр тирӱ артып калган, ол 1980 јылда Јаҥы Зеландияда санаага алдыртала, кол салынып божогон.\nЭки кӱннеҥ Уильямс амыр-энчӱ учун кычыруга 6000 кол јууп алган, СМИ-де оныҥ ады јарлалган. Анна Магуайрдыҥ сыйныла кожо ол ,Ӱй улус амыр-энчӱ учун деп биригӱ тӧзӧгӧн. Кийнинде бу биригӱниҥ ады Амыр-энчӱ улустыҥ биригӱзи деп солунган. Бу биригӱни тӧзӧӧргӧ олорго журналист Кьяран Маккеон болушкан. Бу журналист Биригӱниҥ Кычырузын бичийле, биригӱни јӧмӧп митинг белетеп ӧткӱрген. Амыр-энчӱ улустыҥ баштапкы декларациязы. Амыр-энчӱ учун кыймыгуныҥ адынаҥ бисте телекейге баштанган кычыру бар; Бис амыр телекейде јӱрӱм јӱрер, сӱӱр кӱӱнис бар; Балдарыска айлыста, иште, амыралтада, кандый ла ӧйдӧ сӱӱнчи кӱӱнзейдис; Ондый јӱрӱм болзын деп биске турумкай, иштеҥкей, јалтанбас болор керек; Бис билерис, улус ортодо эби-јок сурактардаҥ улам чууган, аайлашпастар башталат; Бис билерис, кажы ла адылган ок, кажы ла јарылган бомбанаҥ иштеерге там ла кӱч болот; Бис бастыра окторго, бомбаларга, јуу-јепселге удура; Бис јуук та, ыраак та айылдаштарысла амыр јадарга кӱӱнзейдис. Телекей амыр-энчӱ јатсын деп иштейдис, телекейлик карыкчалду учуралдар, катап болбозын, је ундылбазын.\nБетти Уильямстыҥ адазы, мистер Смит, эт ооктойтон кижи болгон, энези дезе — айлында ла иштенген. Кыс Агару Терезаныҥ баштамы школында ӱренген, орто ӱредӱни ол Агару Доминиктиҥ грамматикалык школында алган. 1961 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 14-чи кӱнинде ол Ральфа Уильямска барган. Бетти эки балалу болгон, бир кыс ла бир уул. Уулыныҥ ады Пол, ол футболды Тӱндӱк Ирландияныҥ профессионал клубтарында ойногон. Кичинек балазы Дебора деп атту кыс. 1982 јылда Бетти ӧгӧнинеҥ айрылала, Джеймс Т. Перкинс деп кижиле бириккен, США-ныҥ Флорида калазына кӧчкӧн. Ол јилбилӱ лекцмялар кычырып туратан. Бир катап Брисбенде, Австралияда бойыныҥ лекциязында ол США-ныҥ президентин, Джордж Буштты ӧлтӱрер кӱӱним бар деп айткан, нениҥ учун дезе ол јуу баштаган, оноҥ улам бурузы јок балдар ӧлтӱрткен.\n1977 јылда Уильямс ла Корриганга Нобельдиҥ амыр энчӱ учун сыйын бергендер. 1978 јылда биригӱниҥ ӱч башкараачызы ижин ӧскӧ улуска оноҥ ары уулалтсын, кӧндӱктирзин деп табыштырган. УИЛЬЯМС, БЕТТИ — Онлайн-энциклопедия Кругосвет.\nБетти Уильямс ла Грант Шрайбер, Барселонада телекейлик саммитте, 2015\nВандана Шива ла Бетти Уильямс, 2009\n↑ Peace People History Ӱлекер:Wayback.\n↑ First Declaration Of The Peace People Ӱлекер:Wayback.\nАлган јери - "https://alt.wikipedia.org/w/index.php?title=Уильямс,_Бетти&oldid=25644"\nКӱӱк айдыҥ 22 кӱнинде чыккандар\n2020 јылда божогондор\nБӱктиҥ калганчы солынган ӧйи 15 кичӱ изӱ ай 2021, 15:33.


Тергеелик АПК-ныҥ ӧзӱминиҥ аргаларын кӧргӧн - altaicholmon\nРоссияныҥ јурт ээлем аайынча министри Дмитрий Патрушев Алтай Республикада ишмекчи јол-јорыкла јӱрди.\nИшмекчи јол-јорык ӧйинде ол АР-дыҥ удурумга башчызы Олег Хорохординле туштажып, јурт ээлемниҥ товарэдеечилериле республиканыҥ АПК-зыныҥ тӱрген ӧзӱминиҥ сурактары аайынча јуун ӧткӱрген. Анайда ок федерал министр Бӱлӱлӱдеги јуртээлемдик предприятиениҥ мал-аш ӧскӱрер ле перерабатывающий комплексиниҥ производственный арга-чыдалдарын кӧргӧн.\nДмитрий Патрушевтиҥ удурумга башчыла туштажу ӧйинде темдектегениле, јурт ээлем — Алтай Республиканыҥ экономиказында јаан учурлу ууламјылардыҥ бирӱзи. Тергеелик АПК кирелтелериниҥ кеми бийик јуртээлемдик организациялардыҥ тоозы кӧптӧп турганын кӧргӱзет — былтыр ол 92,3 процентке јеткен, онызы ороон ичинде орто кӧргӱзӱдеҥ бийик. Анайда ок олор 2018 јылдыҥ уч-турулталары аайынча астам да алары јанынаҥ ортороссиялык кӧргӱзӱни озолойт — 19 процент кире.\nРеспубликан АПК-ныҥ ӧзӱминиҥ тӧс бӧлӱги мал ӧскӱрериле колбулу. Мал-куш ӧскӱрериниҥ кӧргӱзӱлери бийиктейт, онызы эттеҥ продукция эдип чыгарарыныҥ ӧзӱмине јарамыкту.\nАПК-ныҥ экспортын кемин јаанадары јанынаҥ иш-амадуларды једимдӱ бӱдӱрери производствоныҥ ӧзӱмине, иштеп турган предприятиелердиҥ модернизациязына, јаҥы ӱлекерлерди иштедип баштаарына јарамыкту. 2024 јылда экспорттыҥ кеми Алтай Республикада 2,5 катапка кӧптӧӧр учурлу. Дмитрий Патрушевтиҥ айтканыла, Россияныҥ Минјуртээлеми тергеениҥ аграрийлерине бастырајандай јӧмӧлтӧ эдерин оноҥ ары улалтар, ол тоодо экспортерлорго.\nОлег Хорохордин јуртээлемдик бӧлӱк Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ программазында тӧс јерде туруп јат деп куучындаган. «Јурт ээлемниҥ ӧзӱми тӧс бӧлӱк болуп тура, јурт јерде јаткан албаты-јонды ишле јеткилдеер ле олорго чыҥдый јадын-јӱрӱм тӧзӧӧр арга болуп јат. Бу бӧлӱктеги баштапкы тӧс амаду — сырьены ол ло бойынча ла малды «тирӱ» бескеле садарынаҥ тереҥ переработкага кӧчӧри ле бийик баала «Туулу Алтай» деген брендле садары» — деп, удурумга башчы темдектеген.\n2019 јылда республиканыҥ јурт ээлемине госјӧмӧлтӧ эдип федерал бюджеттеҥ 400 миллион салковой кире акча чыгарылган. Ол акча тергеениҥ бюджедине кӧчӱрилген, оныҥ 60 процент кирези аграрийлерге аткарылган.\nРеспубликаныҥ јурт ээлеминиҥ товарэдеечилериле јуун ӧйинде тергеениҥ АПК-зыныҥ ӧзӱминиҥ сурактары, аҥ ӧскӱрериниҥ экспортный аргазы, госјӧмӧлтӧниҥ акчазы аграрийлерге канай аткарылып турганы, анайда ок кредитование јанынаҥ сурактар шӱӱжилип кӧрӱлген.


Су-кадыкка тузалу базыт - altaicholmon\nКолдорында чананыҥ тайактарын тудунганча базып јӱрген улусты бис озо баштап кайкап кӧрӱп туратаныс. Чындап та, бу улус оромдорло эки колында тайактарлу не базып јӱрет не? Эмди мындый улуска бис, байла, ончобыс јолыкканыс. Тоолу кӱндер кайра бу эп-арганыҥ болужыла (скандинавский базытла) тазыктырынып турган јаан јашту эпшилердиҥ бирӱзи Евгения Архиповна Тозыяковала туштажып, эрмек-куучын ӧткӱрдис.\nСаҥ башка кӧрӱнетен учуралдар бӱгӱн кемди де кайкатпай јат. Скандинавский базытла су-кадыгын тыҥыткан улустыҥ тоозы јылдаҥ јылга кӧптӧгӧнин темдектеер керек. Ондый да болзо, ол керегинде кӱнӱҥ сайын базып турган кижиниҥ кӱӱн-санаазын укса, јилбилӱ болгодый. Мынайып сананып, бир кӱн эртен тура иштеҥ озо сууны јараттай базып браатсам, удура колында тайактарлу ла спортко келиштире јепсенген ле кийинген бийик эмес сынду эпши келип јатты. Бу кижиле эзендежип, кандый амадулу јӱргенимди айдып, ады-јолын уктым.\n«А сен мени канча јашту деп сананадыҥ?» – деген сурагына мениҥ бодоштыра берген каруум, ас ла болзо, он јашка ас болды. Евгения Архиповна јаркырада каткырала: «Мен сегизен беш јашту» – деп айдарда, чын ла алаҥзый бергенимди, ол ок ӧйдӧ оморкогонымды јажырбазым.\nЕвгения Архиповна тӧрӧл Саратан јуртынаҥ республикабыстыҥ (ол ӧйдӧ областьтыҥ) тӧс калазына келгенинеҥ бери бежен јылдаҥ ӧдӧ берген. Мында айылду-јуртту болуп, эки кыс чыдаткан. Ол Бичиичилер биригӱзинде бухгалтердиҥ ижин ак-чек бӱдӱрип, Алтайыстыҥ ады-јолы јарлу бичиичилериле кожо иштеген. Эмди ол амыралтада да болзо, бир де амыр отурбайт. Бойыныҥ омок куучыныла, јӱрӱмге ачык-јарык кӧрӱмиле ол кӧп јииттерге јозок болор аргалу.\nБис экӱниҥ туштап куучындашкан ӧйдӧ калада иштеер кӱн јаҥы-јаҥы ла башталып јаткан болгон. Је мениҥ солун таныжым бу киреде тазыктырынып турган јерин эбире базып, айлына јууктап келген эмтир. Ол эрте туруп, јепсенип, скандинавский базытла айлынаҥ ыраада барып келет. «Мен эртен тура ол кырга чыгып јӱрзем, бир-эки час кире ӧй ӧдӧ берет. Ол кырга чыгала, тыштанып отурадым. Кучыйактарды кӧрӱп, олордыҥ кожоҥын угуп, ар-бӱткенле «куучындажып» алала келзеҥ, эки час болуп калган турар. Эмди мен бир ле час ӧйгӧ јӱрӱп јадым, кышкыда јер тожоҥ до. Сууныҥ јарадыла базып барала, бир-канча упражнениени эдип ийеле, оноҥ ары туку «Чаҥкыр Алтайдыҥ» ары јаныла эбирип келеле, јанып јадым. Мында сууны јараттай јер јазалганы база јакшы, јайым ла эптӱ. Јайгыда ол кырга барзаҥ, тен тайак та керек јок, ол ло будактаҥ келижер эдип сындырала, онойып ла чыга бередим» – деп, Евгения Архиповна ӱч јылга јуук кӱнӱҥ сайын тазыктырынып турган эп-аргазы керегинде куучындайт.\nМындый јойу базыттар Евгения Архиповнага сӱрекей јарап јат. Бу базытла јӱрерине слер кемнеҥ ӱренип алдаар деп сурагыма ол куучындады: «Мынаҥ озо ӧйдӧ бу орус јаанактарды кӧрзӧм, чоокыр-чоокыр тайактарлу ээчижип алган јӱрер. Оноҥ бир кӱн тукуунаҥ орус ӱй кижи келип јадарда, мен ого удура барып, бу мыныла базарга јакшы ба деп, сурадым ла. Ол кижи меге базып кӧрзӧҥ деп, тайактарын береле, ончо ло куучындап берген. Оноҥ мен тайактаҥ садып алала, базып баштадым… А ондо кӧп ӱренер неме де јок. Базып отурза, бойыҥды эптӱ ле тӱс тударына албаданар керек. Ол тушта кижиниҥ эди-каны ӱрене берер. Корчойзоҥ, корчойо ло берериҥ».\nБистиҥ калада ла јурт јерлерде скандинавскийле базып турган улус кӧптӧгӧнин, је олордыҥ кӧбизи орус укту болгонын ол база темдектеди. Је јурт јерлердиҥ улузы, анчада ла ӱй улус, бу тазыктырынышла јилбиркегени база кӧптӧй берген. Бойыныҥ куучынында Евгения Архиповна Улаганда јаткан ӱӱре-јелелерин јылу эзедип, олор до мындый тайакту базытла тазыктырынып турганын јарадып куучындады.\nСкандинавский базыттыҥ кижиниҥ эди-канына, сӧӧк-тайагына тузазы керегинде куучындап, Евгения Архиповна мынайда айтты: «Бу эп-сӱмеле базып јӱрзеҥ, бастыра ла эт-кан иштейт. А тегин ле базып јӱрзеҥ, буттарыҥ ла иштеп јат не, колдорыҥ кыймык та јок — сенле кожо барып ла јат. Бу базытла барып јатсаҥ, корчойбозыҥ да, чике барып јадыҥ, колдорыҥ, буттарыҥ, ончо сӧӧк-тайагыҥ кыймыктанып, балтырларыҥ иштеп јат». Оноҥ куучынын улалтып, јиит те улус бу эп-аргала тазыктырынганы су-кадыгына јакшызын јетирет деп куучындады: «Мында бир јиит келин болгон. Оныла мен куучындажып, бу эп-аргала бассын деп, коркышту ла мактадым. Оноҥ байа бала базып баштаган эмтир. Оноҥ кӧрзӧм, ол эмеш арыктай да бертир. Мен оныҥ кӱӱнин кӧдӱрип, кӧрдиҥ бе, сеге кандый јакшы јараган деп айткам».\nЕвгения Архиповнала экӱ кӧпти куучындаштыс. Оныҥ бу ла јолыгып, танышкан кижини айлына кычырып, чайладып, ончо бары-јогын куучындап отурганынаҥ калыгыстыҥ кӱндӱзеги кӧрӱнет. Јаҥы таныжымныҥ ачык-јарык куучынында јаҥыс та скандинавский базыт керегинде эмес, онойдо ок тӧрӧл јеристиҥ эм ӧлӧҥдӧри, јӱзӱн-јӱӱр јиилектери керегинде шӱӱлтелер база болды.\nОнойып, јӱрӱмди башка-башка јанынаҥ кӧрӱп, азыйгызын эзедип, эмдигизин собырып, бистиҥ ортобыста мындый улус јӱргенине сӱӱнип отурдым. Айса болзо, Евгения Архиповнадаҥ тем алып, ӧскӧ дӧ јаан да, јаш та улус скандинавский базыттыҥ болужыла су-кадыгын тыҥыдып, бектеп алар деп сананадым.\nСкандинавский (финский, нордический) базыт – спорттыҥ бӱгӱнги кӱнде су-кадыгын чеберлеп алар кӱӱндӱ улус ортодо таркай берген бӱдӱми. Оныҥ тӱӱкизи муҥ јылдар кайра мал кабыраачылардыҥ тайга-ташла јӱрерде тудунып јӱрген агаш тайактарына экелет. Је эт-канды тазыктырарына болушту бӱдӱм болуп, ол ӧткӧн чактыҥ 40-чи јылдарында Финляндия ороондо табылган. Кар јок ӧйдӧ фин укту чаначылар эди-канын бош салбаска, тайактарлу базатан эп-арганы тузаланган. Олордыҥ мындый эп-сӱмезин удабай эмчилер Мариу Рэпе ле Марко Кантаневе деп улустыҥ болужыла ајаруга алып, су-кадыкты корыырында тузаланарын баштаган. Тайакту базатан эп-арга кижиниҥ су-кадыгына сӱрекей јарамыкту болгоны улуска текши јараган. 90-чы јылдарда спорттыҥ эдимдерин садар магазиндерде спорттыҥ ла фитнестиҥ бу бӱдӱмине ӧнӧтийин јазаган тайактар садылары јол алынган.\nАлтай Республиканыҥ ар-бӱткени спорттыҥ кандый ла бӱдӱмдерине јарамыкту. Ол тоодо фин базытла јилбиркегендер Алтайыска ӧнӧтийин келип турганы јажыт эмес. Бистиҥ де јерлештерис бу эп-арганыҥ су-кадыкка јарамыктузын билип алганы учурлу. Нениҥ учун дезе бу базыттыҥ болужыла кӧп ооруларга таптырбай јӱретен ле оору-јоболдыҥ кийнинде су-кадыкты орныктыратан арга бар. Скандинавский базыттыҥ јакшы камаандары једип јат:\nсӧӧк-тайагында оору-јоболду улуска;\nјӱрек-тамырды ла баштыҥ тамырларын тыҥыдарына;\nбел-арка ла ӱйе-сӧӧктиҥ оору-јоболын кирелендирерине;\nмойын-јиткениҥ ле јарындардыҥ сарсу-сабын јоголторына;\nканныҥ тебӱзин кеминде тударына;\nдиабет оорулу улустыҥ су-кадыгын кеминде тударына.\nТегин јойу базыт кижиниҥ эт-балтырыныҥ 60 процентин кыймыктадып турган болзо, фин базытта эт-балтырдыҥ 90 проценти иштеп јат. Нениҥ учун дезе бу бӱдӱмде колдор, јарындар, мойын кыймыгуда боло берет. Онойдо ок мындый базыт, тегин базытка кӧрӧ, калорийлерди 50 процентке кӧп кӱйдӱрет. Айдарда, ол кижиниҥ бескезин кеминде тударга база болушту.\nЭмчилер бӱгӱн мындый базытты инсульттыҥ, инфаркттыҥ, сынык-бычыктыҥ кийнинде су-кадыкты орныктырарында јарамыкту болгонын темдектейдилер. Оныҥ ӱстине ол кижиниҥ кӱӱн-санаазын кӧдӱрет. Јаҥыскан базып јӱреле, кижи кӧп санаа-шӱӱлтелер эдип јат, улусла кожо куучындажып јӱрзе, база да јакшы.


Јылыйтулардыҥ эҥ ас кеми 26-27 миллион, эҥ кӧп кеми 43 миллион кижи деп чотолот - LIS119.GA - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\nЈе генералиссимус Сталинге Јеҥӱни темдектеери, байрам ӧткӱрери керек јок болгон. Ого, байла, 1941-1945 јылдарда эткен јастыралары учун уйатту, эби јок болгон... 1945 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 24-чи кӱнинде Јаан Кремлевский ӧргӧӧниҥ Георгиевский залында Кызыл Черӱниҥ командующийлерине ӧткӱрген кӱндӱ-кӱрееде калаҥы Сталин калганчы 25-чи чӧӧчӧйди кӧдӱрип, "Иной другой народ мог сказать: вы не оправдали наших надежд, мы поставим другое правительство, которое заключит мир с Германией и обеспечит нам покой. Это могло случиться, имейте в виду. Но русский народ на это не пошел, русский народ не пошел на компромисс, он оказал безграничное доверие нашему правительству. Повторяю, у нас были ошибки, первые два года наша армия вынуждена была отступать, выходило так, что не овладели событиями, не совладали с создавшимся положением. Однако русский народ верил, терпел, выжидал и надеялся, что мы все-таки с событиями справимся" деп тегин айтпаган болбой? Эрӱӱл баштагы санаа эзирик тилдеҥ чыгат эмес пе? II телекейлик јууныҥ јеҥӱзи кӧдӱриҥилӱ айалгада бир ле катап, 1946 јылдыҥ сыгын айыныҥ 3-чи кӱнинде темдектелген, оноҥ бу байрам араайынаҥ ундылган. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууны јеҥген байрам дезе, 1947 јылда амыраар эмес, а иштеер кӱн болуп калган. Генералиссимус Сталинге кӧрӧ, маршал Брежнев Јеҥӱниҥ кӱнин, байрамын, карын да, кӧдӱрген, бойын да ундыбаган. Ол 1965 јылда Улу Јеҥӱниҥ 20 јылдыгында Москвада Кызыл тепсеҥде јуучыл парад ӧткӱрип, Јеҥӱниҥ байрамын ойто амыраар кӱн эткен ле 1966, 1976, 1978, 1981 јылдарда Советский Союзтыҥ геройы ат-нерелерле 1978 јылда "Победа" орденле кайралдаткан, јуулашканы керегинде "Малая земля" деп бичик "бичиген". Михаил Горбачев ээчий јуучыл парадтарды 1985 ле 1990 јылдарда Улу Јеҥӱниҥ 40 лӧ 45 юбилейлик јылдарына учурлап ӧткӱрген. Нӧкӧр Горбачев 1985 јылда КПСС-тыҥ Тӧс комитединиҥ генеральный качызына, 1990 јылда СССР-дыҥ президентине јаҥы ла тудулган туштары болгон.\nСССР јайрадылып, Россия Федерациязы јайым ороон боло берерде, баштапкы јуучыл парад 1995 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 9-чы кӱнинде Улу Јеҥӱниҥ юбилейлик 50 јылдыгына учурлай Москвада Кызыл тепсеҥде ветерандарла, Поклонный кырда Москвадагы гарнизонныҥ јуучыл техниказыла ӧткӱрилген. Бу ла кӱӱк айдыҥ 19-чы кӱнинде «Об увековечении Победы советского народа в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» федерал јасак јарадылган. Јаҥы јасакта Улу Јеҥӱниҥ байрамына учурлаган јуучыл парадтар јылдыҥ ла ӧткӱрилери темдектелген. Россия Федерациязыныҥ баштапкы президенти Борис Ельцин ол тушта коркышту кӱч айалгада болгон. Ол 1994 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 30-чы кӱнинде "О мероприятиях по восстановлению конституционной законности и правопорядка на территории Чеченской Республики", јаҥар айыныҥ 11-чи кӱнинде "О мероприятиях по восстановлению конституционной законности и правопорядка на территории Чеченской Республики" деп адалган указтар чыгарып, Чечен јерине черӱ кийдиреле, јеҥӱ алып болбой турган ӧй. Улу Јеҥӱниҥ байрамында јылдыҥ ла јуучыл парадтар ӧткӱрери ого кажы ла јуучылдыҥ ла текши черӱниҥ јеҥер санаа-кӱӱнин кӧдӱрерге керек болгон. Верховный главнокомандующий Путин Јеҥӱниҥ кӱндерин, байрамдарын тузаланарга база албаданат. 2015 јылда Улу Јеҥӱниҥ юбилейлик 70 јылдык јуучыл парадына ӧскӧ ороондордыҥ черӱчилдери туружарын јарадып, ол бу парадка сӱреен кӧп ороондордыҥ башчыларын кычырган болгон... Ол 2014 јылда Крым ла Донбасс учун Россияга јарлалган политикалык бойкотты ло экономикалык санкцияларды чечер аргалар бедиреген. Је Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу туузылганыныҥ 70 јылдыгына кычырылган башчылардаҥ кӧдӱриҥилӱ парадка эҥ тоомјылулары - Европалык Совет ле Парламенттиҥ, США-ныҥ, Великобританияныҥ, Германияныҥ, Францияныҥ, Израиль ле Японияныҥ јаандары келбегендер. Быјыл 2020 јылда юбилейлик 75 јылдык јуучыл парадка Путин ол ло башчыларды катаптаҥ кычырып, анчада ла США-ныҥ президенти келерине сӱреен иженген. Је Дональд Трамп арылык-берилик болуп турала, учы-учында Москвага келеринеҥ мойноп ийген. 2015 јылдыҥ парадына келбеген башчылардаҥ "2020 јылдыҥ парадына туружарым" деген чокым сӧзин јӱк ле Францияныҥ президенти Эманюэль Макрон айткан. Кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде болотон јуучыл парадка эҥ јаан согултаны демократиялык ороондордыҥ башчылары эмес, а коронавирус деген југуш оору этти. Баштапкызында, парадка белетениш болуп турарда, бир канча јуучылдар ооруга алдырткандар, экинчизинде, парадка келген улус коронавируска југушпазын деп, парад јарт эмес ӧйгӧ кӧчӱрилген, кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде Јеҥӱниҥ байрамында јӱк ле јуучыл авиацияныҥ парады болоры јарадылган.\nБу јуукта кандый да политтехнологтыҥ "тӱӱки – ол литератураныҥ олбузы, журналистика, пропаганда, PR, GR, маркетинг ле оноҥ до ӧскӧзи ошкош олбузы. Тӱӱки, су- литературанаҥ алза, журналистика ла публицистиканыҥ ар-јанында, PR ла пропагандага јуукташ турат" деп бичигенин кычыргам. Улу Јеҥӱниҥ байрамын јаан политиктер канайда тузалангандары эксперттиҥ айтканын јарт керелейт эмес пе? Је ол ок ӧйдӧ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ тӱӱкизине литература, журналистика, пропаганда, PR, GR ла ӧскӧлӧри де ажыра коркышту јаан ајару болордо, коркымчылу боло берет. BMWларына, Mercedesтерине "Можем повторить", "На Берлин" деп лозунг јапшырып турган улусты аайлаарга кӱч. Владимир Путин де "Это трактовать можно по-разному. Советский Союз подвергся очень страшному, ужасному, непростительному нападению со стороны нацистской Германии, мы потеряли 27 миллионов человек, нет ни одной страны мира, которая понесла бы такую утрату. И если туда кто-то посмеет сделать что-то подобное, мы повторим" деп айдынганы бар. Мен сананзам, "мы повторим" деген санаа, кӱӱн – сӱреен јастыра шӱӱлте...\nМениҥ ада-ӧбӧкӧмниҥ, Баладиев Электиҥ, билезинеҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга 7 кижи барган: уулдары - Танытпас, Таныжар, Байрым, Тош ло уулдарыныҥ уулдары - Попуштыҥ уулы Куртуй, Танытпастыҥ уулы Кулун ла Таныжардыҥ уулы Јажнай. Алтай јаҥла алтай кижи фамилиязын адазыныҥ адыла алынатан учун, Электиҥ баркалары Куртуй, Кулун ла Јажнай фамилияларын Попушев, Танытпасов, Таныжаров деп бичиткендер. Электиҥ јууга барган 4 балазы ла 3 барказынаҥ Алтайына эзен-амыр јангылап келгени экӱ ле (Танытпасов Кулун ла Таныжаров Јажнай) болгон, а арткандары (Танытпас, Таныжар, Байрым, Тош ло Куртуй) сурузы јок јылыйгандар. Јажнай акы 1947 јылда шыркаларынаҥ улам божогон. Алтай Республиканыҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорды эзеткен Эземниҥ Бичигинде Электиҥ бала-барказы керегинде беш јетирӱ берилген: "Елеков Танытпас јууга 1942 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 25-чи кӱнинде алылган, 1943 јылда сурузы јок јылыйган"; "Попушев Иван јууга 1941 јылда алылган, 1943 јылда сурузы јок јылыйган"; "Елеков Байрым јууга 1941 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 12-чи кӱнинде алылган, сурузы јок јылыйган"; "Елеков Пошпой черӱге 1939 јылдыҥ сыгын айыныҥ 15-чи кӱнинде алылган, 1945 јылдыҥ кочкор айында сурузы јок јылыйган". Елеков Таныжар керегинде кандый да бичик, суру јок. Ол 1943 јылда Кондепоныҥ (Конский Департамент) аттарын Јаш-Турага (Бийск) айдап јетиреле, оноҥ ары фронтко темир јолло апарган болгон, оноҥ ло сурузы јок јылыйып калган. Ойрот автоном областьты алзабыс, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга текши тооло 42 муҥ 200 кижи барган, олордоҥ 21 муҥ 300 кижи јери-јуртына јанбаган: јууда божогон ло сурузы јок јылыйган. 1940 јылда 282 колхозто 12 муҥ 500 эр кижи иштеген болзо, 1944 јылда колхозтордо эр улустыҥ тоозы 2 муҥ 600 болгон. СССР-ды алзабыс, 1959 јылда болгон тоолалыш 1916-1926 јылдарда чыккан ӱй ле эр улус ортодо дисбаланс 17 миллион кижи болгонын, а демографиялык ӧзӱмге тайанып шиҥделген билим-шиҥжӱ иштер 1946 јылда 20-24 јаштулардаҥ эр улус 34,6, ӱй улус 9; 25-29 јаштулардаҥ эр улус 36,6, ӱй улус 10,6; 30-34 јаштулардаҥ эр улус 37,4, ӱй улус 11; 35-39 јаштулардаҥ эр улус 35,1, ӱй улус 6 проценттерге астаганын илелеген. 40-44 ле 45-49 јашту эр улус 33,8 ле 29,2 проценттерге корогоны јарталган. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда ла II телекейлик јууда болгон "безвозвратный" ла "демографический" дейтен јылыйтулар аайынча эмдиге чокым тоо јок. Бу јылыйтулардыҥ эҥ ас кеми 26-27 миллион кижи, эҥ кӧп кеми 43 миллион 300 муҥ кижи деп чотолот... Мындый јаан коромјыныҥ кийнинде кандый кижи кажы јӱрегиле "Можем повторить", "На Берлин" деп айдар, амадаар? Экинчизинде, эмди јуу болзо, ол ядерный јуу болор, а ядерный јууда кем де јеҥӱ алып болбозын бастыра улус билер.\nЈуу дегени не болгонын элдеҥ ле озо јууда турушкан улустаҥ угар керек эмес пе? Адам јуулашканы керегинде бир де куучындабайтан. Быркан јаҥду кижиге кижи ӧлтӱрери кандый јаан килинчек болгонын кижи эмди оҥдоп турбай. Экинчизинде, јарлу бичиичи Виктор Астафьевтиҥ "Не Вы, не я и не армия победили фашизм, а народ наш многострадальный. Это в его крови утопили фашизм, забросали врага трупами", "Помним? Гордимся? Вранье. Ничего мы не помним. Особенно главного. Что гордиться нечем. Только скорбеть" деп айтканы бар. Социалистический иштиҥ геройы, СССР-дыҥ Государственный премиязыныҥ эки катап, РСФСР ла РФ-тыҥ Государственный премиязыныҥ ӱч катап лауреады, адамга, тегин кижиге кӧрӧ, коркыбас болоры јарт. Јаанада алза, Виктор Астафьевти кычыраачылар јаҥыс ла јуу-согушты эзеткен бичиктери учун эмес, а јаҥныҥ улузыла да, тегин албатыла да ӧткӱрген тушташтарда Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу керегинде карам-кайрал јогынаҥ айдынганы учун тоойдылар. Ол бойыныҥ калганчы иштеринде јуу керегинде бичиирин "Писать о войне, о любой — задача сверхтяжелая, почти неподъемная. Но писать о войне прошлой, Отечественной, и вовсе труд невероятный, ибо нигде и никогда еще в истории человечества такой страшной и кровопролитной войны не было. Об этой войне столько наврали, так запутали все с нею связанное, что в конце концов война сочиненная затмила войну истинную. Заторами нагромоздилась ложь не только в книгах и трудах по истории прошедшей войны, но и в памяти многих сместилось многое в ту сторону, где война красивше на самом деле происходившей, где сплошной героизм, громкие слова и славословия" деп темдектеген эди…\n11:45 12/07\t253\t2\n16:38 11/07\t2265\t2\n15:01 11/07\t278\t0


08.12.2021 - altaicholmon\nШабалин аймактыҥ Чаргы јуртында бойыныҥ агаш туразында јайалталу јурукчы Раиса КУЛАКОВА јуртайт. Јаан эмес агаш туразыныҥ эжиги оныҥ бойыныҥ ӧзӧгиндий јаантайын ачык. Ол улустаҥ јалтанарга-чочыырга да, туш кӧстӧҥ та нени де јажырарга да темикпеген. Айыл ээзи эпши сакыбаган айылчыларды кайкап та кӧргӧн болзо, је бир сӧс айтпады. Кенетийин келген улус, ӱзеери фотоаппаратту болзын, кайкамчылу эмей.\nКажы ла јыл, јаҥар айдыҥ 3-чи кӱнинде, Кенек улустыҥ телекейлик кӱни темдектелет. Кӧп сабазында бис, эзен-амыр јӱргендер, јаныста су-кадыгынаҥ уйан улус барын ајарбайдыс. Олор кандый айалгада јадып турганы, эм-томго, аш-курсагына акча-манат бары-јогы кезик улусты санааркатпайт. Је ол ок ӧйдӧ андый улус јаантайын кӧрӱ-конкурстарда туружып, спортло тазыктырынып, јеҥӱлӱ јерлерге чыгып турганы — оморкодот. Андыйлардыҥ тоозында ады-јолы\nКалыгыныҥ чындык кызы ла коручылы\nБистиҥ тергееде эткен иштериле, јеткен једимдериле, айткан сӧстӧриле јарлу, кӧрӱмјилӱ улус бары оморкодулу. Айдарда, онызы јаан эмес калыгыстыҥ ӧзӧги ӧчпӧгӧнин, укаа-санаазы курч артканын керелейт, келер ӧзӱми токтобос, ичкери јолы ӱзӱлбес деген ижемји берет. Ондый улустыҥ тоозында Алтай Республиканыҥ билиминиҥ нерелӱ ишчизи, химический билимдердиҥ кандидады, туба калыктыҥ јаан јаштуларыныҥ бирӱзи Анастасия Семёновна ТОДОЖОКОВАНЫ адаарга јараар. Анастасия\nТилге јилбӱни – иш ажыра\nТил улустыҥ бой-бойлорыла куучындажар-эрмектежер учуры јаан эп-арга болуп јат. Ол онойдо ок кажы ла калыктыҥ эрјинеге бодолду кӧгӱс байлыгы, туузылбас-тӱгенбес энчи-байлыгы. Кижиниҥ чын ла чике куучындаарыныҥ-бичиириниҥ ӧзӱминиҥ ле тилиниҥ байлыгын элбедер јаан учурлу арга деп айдарга јараар. Шак оныҥ учун тил кижиниҥ ижиниҥ башка-башка бӱдӱминде-бӧлӱгинде сӱрекей јаан учурлу ла оныҥ ижине аҥылу ајару некеп јат.\nКырлыкта ондый кижи јуртаган\nJаан jаштулардыҥ айлыгы билдирбезинеҥ ӧдӧ берди. Бистиҥ ороондо мындый јаҥжыгу барыла оморкоп, мен бистиҥ jуртта jаткан Тöгӱнчи Ажанаровна Ажанарова керегинде бичип ийерге санандым. Бу ӧрӧкӧн 94 jаш jажап, ак-jарыктаҥ быjыл кышкыда ырап калды. Тöгӱнчи Ажанаровна 1926 jылда кандык айдыҥ 20-чи кӱнинде Кан-Оозы аймакта Кырлык jуртта кеен, jараш ар-бӱткендÿ Шиберти деп jерде чыккан. Адазы — Ажанар\nКанаттарыҥдый эки тайагыҥла кайдаар ла једериҥ\nКанаттарыҥдый эки тайагыҥ кайып учар арга бербезе де, кырларды керий базып, айландыра ар-бӱткенниҥ јаражын, кандый ла ӧйдӧҥ камаанду куулгазынду ӧҥдӧрлӧ кубулганын кӧрӱп, ийде алынып јӱрер арга берет. Тӱндӱк (скандинав) базыт эрчимдӱ, су-кадык јӱрӱм јӱрер эп-аргалардыҥ эҥ јеҥил, эҥ эптӱ, эҥ таркаган бӱдӱми болуп, текши ороон ичиле (телекей де ичиле дезе, јастыра болбос) элбеде таркайт. Бистиҥ


Јӱрӱмниҥ элестерин сӧслӧ јурап… - altaicholmon\nТуулу Алтайдыҥ эпшилериниҥ прозазында бичиичи-прозаик Јергелей Маскинаныҥ ады-јолы танылу, јарлу. Бичиичиниҥ башка-башка јылдарда чыккан јуунтылары бӱгӱнги кӱнде кычыраачыларды јилбиркедет. «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ кычыраачыларын филология билимдердиҥ кандидады Эльвира Чининаныҥ бичиичи Ј. Маскинаныҥ «Јурамалдар» деген прозалык јуунтызы аайынча бичиген шӱӱлтелериле таныштырадыс.\nБичиичи Јергелей Маскинаныҥ јайаандык ижин, јолын бодоштыра ӱч бӧлӱкке бӧлӱӱрге јараар: баштапкы бӧлӱги Максим Горькийдиҥ адыла адалган Литературный институттагы ӱредӱзиле колбулу. Ӱренген ӧйи деп темдектеерге јараар (ӱредӱ-семинардыҥ башкараачызы куучындардыҥ атка чыккан узы В. Лидин).\nЈайалталу бичиичи Ј. Маскина алтай литератураны јӱрӱмдик учурлу јаҥы сурактарла байгыскан, алтай бичиичилердиҥ јайаандыгында јолын алынган прозалык бӱдӱм-жанрларды кубултар ишти улалткан. Ол бойыныҥ прозазында алтай јурттыҥ бойыныҥ јаткан-јӱрген ле јаҥжыккан аайын, јаҥжыгуларын, јӱрӱмин кӧргӱзип, чындык ла јаркынду тизим сӱр-кеберлерле таныштырат.\n1980-чи јылдарды бичиичиниҥ јайаандыгыныҥ экинчи бӧлӱги деп бодоштыра темдектеерге јараар — прозаик јайаандык бедирениште болгон ло бойыныҥ ӱнин тапкан. Оныҥ прозазында бис эпши кижиниҥ салымын шиҥдеери улалып, тереҥжиде, элбеп барганын кӧрӧдис: јажы чала јаан эпши—јиит эр, јаанак—болчом, айыл-јуртту, ээлӱ-чуулу эпши—ӧскӧ, туш эр кижи ле тӧс сӱр-кеберлердиҥ бойлорыныҥ јолын талдаарындагы уур-кӱч сурактары. 1983 јылда «Туулардыҥ тымыгында» деп адалган прозалык јуунтызы чыккан. Јуунтыны бичиичи тӧрӧл Кулады јуртына, јерлештерине учурлап бичиген. Јергелей Маскина прозаныҥ чӱмдемел телкеминде ар-бӱткенниҥ сӱр-темдектерин сӱреен эптӱ, мӧрлӱ, једимдӱ тузаланат. Ар-бӱткенниҥ сӱр-кеберлери, темдектери куучындардыҥ учурын, эпшилердиҥ кылык-јаҥын, ич-телекейин, кӧгӱс кӧрӱмин толо, чике ле чындык ачат.\n2002 јылда Јергелей Маскинаныҥ «Јӱрӱмниҥ јуруктары» деп адалган прозалык јуунтызы чыгат. «Јӱрӱмниҥ јуруктары»: мында ойгорлык тӱп-шӱӱлтелер, санаалар, олорды бодоштыра бичиичиниҥ јайаандыгыныҥ ӱчинчи бӧлӱги деп темдектеерге јараар.\nБичиичиниҥ јурамалдарын јурукчыныҥ сӧслӧ ак чаазынга кеелеп-кееркедип салган куулгазын јуруктары деп айдар керек. Чӱмдемел јурамал бичиичиниҥ алкы бойыныҥ ла оныҥ јайаандык ижин оныҥ кӧксиндеги, ич-телекейиндеги санаа-кӱӱни, ӧткӧн јолы ажыра ачат. Мында, јурамалдарда, чокым сюжет те, чокым кӧргӱзилген сӱр-кеберлер де јок. Јурамалдар бойы кемиле јаан эмес болор, је олор јаҥыжкканы аайынча автордыҥ бойыныҥ селгеени јок кайнап јаткан јӱрӱмде — ӧскӧ, туура кижиле, тындула эмезе ар-бӱткендик учуралга јолыкканын, тушташканын чокым, јарт кӧргӱзет. Ондый сакыбаган туштажулардыҥ шылтузында кижи бойыла јууктада, тереҥжиде туштажат. Автор бойыныҥ јурамалдарында бир ле јерде чӱрче, кыска ӧйгӧ ӧткӧн айалгага баштанат. Чӱмдемел јурамалда бойыныҥ аҥылулары бар.\nЈергелей Маскинаныҥ јурамалдары бичиичиниҥ бойыныҥ таҥынаҥ ээжизиниҥ јаан учурлу бӧлӱги болуп јат. Бичиичиниҥ јурамалдары эпшиниҥ јӱрӱмдик ченемелиле колбулу телекейге јайаандык кӧрӱмине аҥылу сезим, тыныш берет.\nБичиичиниҥ «Јӱрӱмниҥ јуруктары» деген јуунтыга кирген јирме алты јурамалын тизим-эбирилте деп айдарга јараар. Шак бу тизимде тӧс чӱмдемел сӱр-кебер — Алтай. Эҥ башкы «Тӧрӧл јердиҥ јыды» деген јурамалдаҥ ала уч-турултазы болуп јаткан «Кӱски Алтай» деп адалган јурамалга јетире јурукчы элдиҥ бӱткӱл-бӱдӱн телекейин кӧргӱзет.\nЧыккан-ӧскӧн, ада-ӧбӧкӧлӧриле тудуш јери кӧс, кулак, тыныш-сезим ажыра кӧрӱлет.\nЈас, јай, кӱс ар-бӱткенниҥ башка-башка тыныжы, јыды бой-бойын солыганы деп кӧргӱзилет. Бичиичи тӧрӧл јериниҥ тыныжын ӧҥдӧр ажыра јурап јат. Темдектезе, јастыҥ башталганында «тӧрӧл јериниҥ тыныжы, јыды» – јажыл». Јас, јаскы кӧк–јӱрӱмниҥ, ӧзӱмниҥ темдеги. Меес эдектей кӧк чыкса ла, балдар, курагандар кожо маказырап ойногылайт — бала тужыныҥ јыды-тыныжы. Тӧрӧл јерин баалаары, тӧрӧл јерине тартылары недеҥ башталат? Бала тужын эске алынганынаҥ, бала тужына бурылганынаҥ. Шак бу эске алыныш ӧзӧкти јазып, колго-бутка турарынаҥ башталат. Айлына, јерине бурылганы: качан кӱнгеери јерлерде чичкечек буттарлу јерлик согоно ло ускум кӧрӱнип, бойыныҥ кычкыл ла ӧдӱн јыдыла база ла катап јас једип келгенин эзеткени. Јериҥе, јуртыҥа, калганчы эмчи-томчыга тартылган чылап, тартат деп, бичиичи куулгазын јуруктарын чебер јурап, кычыраачыга сыйлайт.\nБичиичи јердиҥ бойыныҥ, онойдо ок ӧйдиҥ тыныжын, јыдын бичигенин кычыргаҥда, чӱрче ле бала тужыҥа бурылгандый сезим эбелет. Кӱн ашкан кийнинеҥ јаскы кобы-јиктердиҥ койу кычкылсымак јыды, јаш агаштыҥ чыкту јыды, јааштыҥ кийнинеҥ эҥир базым јаҥы јарган тыт одынныҥ јыды, темир трубалардаҥ јеп-јеҥилчек ак ыштыҥ, койдыҥ тӱгиниҥ, оноҥ эмеш орой чыкту бозуныҥ ла јаҥы сааган сӱттиҥ јыды… Бичиичиниҥ су-алтай ӧзӧги, тӧрӧл јериле, Алтайыла бек колбузы сӱрекей тыҥытту. Јурамалда јуруктар, јыт, тыныш бой-бойын солыганы билдирер-билдирбес, сезилер-сезилбес. Эртен турагы кейдиҥ тыныжы — тӱн туркунына ӧзӱп келген кӧктиҥ ле јылып јаткан јердиҥ јыды. Автордыҥ чӱмдегенинде оныҥ телекейге ижемјизи, бӱдӱмјизи ле аҥылу коруулда, курчуулу-куйакту болгоны сезилет. Ондо база бир сезим, јӱрӱмди баалап байлаганы. Байа куучын-эрмек јогынаҥ, унчукпазынаҥ турар ла јӱрер кӱӱниҥ келер деген кӱӱн-санаа ӧзӧктӧҥ чыгат.\nМында, «Туулардыҥ тымыгында» деген прозалык јуунтыда, тымыктыҥ, унчукпастыҥ сӱр-кебери тӧс јерде турганын темдектеер керек. Онызы јуунтыныҥ ады-јолына эптӱ келижет. Бичиичи тӧрӧлиниҥ кӱски тыныжын токыналу, тӧп лӧ баалап кӧрӧт деген сӧстӧр ажыра кӧргӱзет. Кӱстиҥ тыныжы, јыды токыналу болгоны биске јуук ла таныш. Је кӱстиҥ баалап кӧргӧн тыныжы, јыды дегени бисти чала кайкадат. Је мында, байла, автордыҥ бойыныҥ јылдыҥ бу ӧйине, онойдо ок јӱрӱмниҥ ӧйине берген баазы болордоҥ айабас. Шак бу ӧйдӧ эткенин, бӱдӱргенин, оныҥ турултазын кыйалтазы јогынаҥ кӧрӧтӧни деп айдарга јараар. Баалайтаны кӧп лӧ јаны ширтеп-шиҥжӱлейтениле колбулу ине. Јӱрӱмди чындык кӧрӱмле кӧрӧри, баалаары. Темдектезе, кӱскиде кей кургаксымак ла кыскачак, кӧп лӧ јаны чалдыккан ӧлӧҥлӧ, чыкту, кызып јаткан јалбыракла јытанат. Анчада ла тӱжӱмле јытанат. Бышкан јӱрӱмле. Ӧзӧккӧ ӧдӧр, тийер, табарар тыныш, јыт. Је табынча јер уйкуга кирет, јӱзӱн-башка ӧдӱн, јараш тыныш, јыт кайдаар да јӱре берет. Айдарда, эмди кӱнӱҥ ле эртен турада амырдыҥ, токыналдыҥ тыныжы, јыды турат деп, автор бойына, биске айдат.\nЈурамалдыҥ калганчы јолдыгы шак бу бӱдӱм-жанрда курч, ӧзӧкти ӧйкӧӧр сурактар јок дегенин јаратпай јат. Нениҥ учун дезе бистиҥ кӧргӧнисле, мында курч сурак турат. «Качан сениҥ ӧзӧгиҥде, јӱрегиҥде тӧрӧл јериҥниҥ тыныжы, јыды јок болзо, сен тирӱ бе?» деген сурак чыгып келет. Шак бу сурак кижиниҥ, оныҥ ич-телекейиниҥ байлыгыныҥ сурактары ине. Оныҥ чике бажында дезе тӧрӧл јериҥе ӱргӱлјик сӱӱжиҥ турат деп, автор кычыраачыга баштанат.\nБичиичиниҥ Алтайына јаан ла чындык сӱӱжи «Тӧрӧл симфония» деген јурамалда база айдылат. Је мында оныҥ сӱӱжи кӧп јаны кӱӱлик, слуховой сӱр-кеберлер ажыра кӧргӱзилет. Тӱс сӱр-кебер мында — салкын. Шак салкын ар-бӱткенниҥ јаан кӱӱлик произведениезин (симфонияны) ойноп јат: темдектезе, баатыр кептӱ тыт агаштар шуулайт, эмезе јаш чаалдар шуулажат, кайыҥдар дезе серт эдип ээлгилеп баштады, агаш аразыныҥ шымырты… јабыстай тӱжӱп баштады… Салкынныҥ кыймыгы тӧмӧндӧй тӱжӱп, талдыҥ, ӧлӧҥниҥ, чечектердиҥ јаҥы табыштарын чыгарат. Бу куулгазын кӱӱге куштардыҥ ла тындулардыҥ ӱндери кожулат. Оноҥ дезе тайга-таштыҥ салкыныныҥ кӱӱлик ойыны араайынаҥ токынап барат: оныҥ кайкамчылу кӱӱзи, кӱрмелгези араайлап, араайлап, учы-учында токтоды. Тӧрӧлин тереҥ сезип јӱрген јӱк ле алтай кижи бу кӱӱни угар аргалу деп јурамалдыҥ учкары айдылат. Адакыда айтканы-кошконы — ӱргӱлјиктиҥ јуругы: «Мен мында чыккам-ӧскӧм… Мында мениҥ тӧрӧлим… Мен мында ла артарым…».\nЭл-јонныҥ, онойдо ок јерлештериниҥ телекейи ар-бӱткенле, оныҥ кӱӱзиле, јӱзӱн ӧҥлӧ ойногон телекейиле эптӱ-јӧптӱ ле бирлик колбуда болгонын бичиичи бойыныҥ јурамалдарында сӱрекей чындык ла толо кӧргӱзет. Темдектезе, амыралтага барып јаткан јер-энени ол тӧп, кӧп эрмек айтпас, керсӱ карганакла тӱҥдештирип, база ла ар-бӱткенле колбузын, оныҥ тымыктыҥ, амырдыҥ, токыналдыҥ сӱр-кебериле тудуш ой-санаазын, ойгорлыгын кычыраачыга айдат.\nАвтордыҥ јӧмӧгӧн јӱрӱмниҥ концепциязында ла ого келижип турган калыктыҥ кӧгӱс кӧрӱминде тӧс јер тымыкка берилет. Маскинаныҥ «Туулык тымыкта» деген бир бичигине чуктай кирген куучындарында, повестьтеринде, онойдо ок «Јурамалдар» деген тизӱзинде бу ла шӱӱлте учурыла јуук айалгаларла темдектелет. Баштапкызында, тӧрӧл јериле колбулары (бойыныҥ адыла берилет), экинчизинде, тымык, токынал, амыр-энчӱ — алтай калыктыҥ культуразыныҥ тегин јӱрӱмдеги бек колбузы. Јадын-јӱрӱмде тал-табыш јогынаҥ јӱрери — улустыҥ тил-оозына оролбозы, кирбези деп оҥдоор керек. Качан сен улусты кайкадарга турган болзоҥ, тыш кебериҥле, ӧскӧлӧринеҥ аҥыланып турганыҥла эмес, је тӧп, керсӱ кылык-јаҥыҥла, ару кӱӱн-санааҥла кайкаткыҥ. Шак онызы керегинде «Јурамалдар» деп тизӱдеҥ «Зонтик» деп адалган кичинек јурукта-јурамалда айдылат.\nЈергелей Маскинаныҥ јайаандыгыныҥ темазы тымык деген шӱӱлтеле колбулу. «Јурамалдарда» шак ла бу шӱӱлте кӧп тоолу оогош, кичинек јуруктарында бар. Бичиичиге јайаандык ижиниҥ тӧс учуры, амадузы бойыныҥ кичӱ тӧрӧлин баалап, байлап оморкогонын ачыгынча, акту кӱӱнинеҥ чыгара айдары деп чокымдаар керек. Темдектезе, ол мызылдап јалтыраган јал-мӧҥкӱлерге, тӧп, керсӱ, кӧп сӧс айтпас јерлештерине баштанат. Јурукчыныҥ јӱреги — ӧткӧн ӧйдиҥ сӱр-кеберлериле, сӱӱшле, уур-кӱчтерле, кунукчылла, ачу сысла, шырала, муҥ јӱректердиҥ ачу-короныла, тӱбегиле толо болор керек. Шак ол тужында јӱрек толо јӱрӱмле јӱрер. Јӱректеги ачу сыс, оору — поэттиҥ јаантайынгы айалгазы, јӱги. Онызын ончо улус кӧрбӧс тӧ, аайлабас та. Кӧп тоолу улуска поэт, ӱлгер чӱмдеечи јӱзӱн ӧҥдӱ кӧбӧлӧктий, јӱк ле канаттарыла талбынат. Је поэттиҥ јӱреги, кӱӱни ончозына, јаанга-јашка теҥ-тай ачык. Поэттиҥ салымында, кӱскӱде чилеп, калыктыҥ салымы кӧрӱнет деп, «Бир уулга» деп јурамалда айдылат.\nЈӱректеги «табыжы јок сыс» автордыҥ тӧрӧл јери, оныҥ салымы учун сананганыла, санааркаганыла колбулу. Эбире Кудайдыҥ быйаны — тымык, токынал да турган болзо, је јӱректе ӧтпӧс-токтобос сыс, эҥ ле баалу, качан да кайра бурылбас неме јылыйып калганына бодолду…\nТымык — аҥылу айалга. Шак ла тымыкта ачылта ак-јарыкка чыгат. Эбире ыҥ-шыҥ. Баштапкы катап мындый токынал. Тымык — тыш-амыр — токынал, кижиниҥ айалгазы. Мындый тымыкта чындык келет. Јаан јашту ӧрӧкӧндӧргӧ таныш айалга (Маскинада ол јаанак), (чӱм-јаҥ јок, теп ле тегинди баалап билери). Кижиниҥ бу сӱреен јаан ич-байлыгы, кӧрӱми тӧрӧл јериниҥ улу кеен јаражыла, тымыгыла, токыналыла эптӱ-јӧптӱ келижет.\nЈурамалдар, јуруктар ла чылап ок, бӱгӱнги јӱрӱм, јондык, ондогы ээжилер керегинде. Онойдо ок ол ээжилер-некелтелер калыктыҥ јаҥжыккан ээжилеринеҥ, чӱм-јаҥынаҥ башка, тууразыла, келтейиле барып јатканы јанынаҥ автор ачуурканып, санааркап айдат.\nАвтор бойыныҥ јерлештериниҥ таҥынаҥ учуралдарынаҥ, онойдо ок бойыныҥ салымынаҥ алтай калыктыҥ салымына, тӧрӧл Алтай јериниҥ салымына чыгат.\nЈурамалдарда онойдо ок телекейлик культураныҥ сурактары кӧдӱрилет. Бичиичи ыраада ла тереҥжиде кӧрӧрине кычырат. Јаҥыс ла бойыныҥ культуразы, билези, јери деген оҥдомолдоҥ чыгып, телекейде гран-кыйу јок деген кӧрӱмле башкарынары, јӱрери јанынаҥ айдат. Јӱрӱм — ол ӱргӱлјик кыймыгу. Айлынаҥ, бозогозынаҥ оромго, телекейге чыгары, уур-кӱчтерге кӧҥкӧрӧ бастыртпай, сӱрлӱ, јаркынду кийинип, чечектери јайылган јалаҥ јерлерге барзар деп јакылтазында тереҥ учур бар. Ӧскӧ телекейдиҥ, калыктардыҥ культуразыла ич јанынаҥ, санат ла ичкери кӧрӱм ажыра таныжарга јараар. Эки телекей — тӧрӧл Алтайы ла јер-телекей бир тизӱде, тизимде болгонын автор лапту кӧргӱзет.\nСӱӱшке учурлалган јурамалдарында јаҥыскан кижиниҥ, эптӱ-јӧптӱ ӱлешкен ырыс-кежиктиҥ, сӱӱнчиниҥ, јӱрӱмге быйанду кӱӱн-санааныҥ сурактары кычыраачыны санандырар, санааркадар. Мында кижиниҥ алкы бойыныҥ сурактарыла коштой бӱгӱнги кӱнде алтай билени корып-чеберлеп алары керегинде айдылат. Оныҥ учун кезикте автордыҥ лирикалык тексттери элдиҥ алкыштарыныҥ, јӧп-сӱмелериниҥ бӱдӱмин алынат.\nБичиичи Јергелей Маскинаныҥ јурамалдарыныҥ кажызы ла јӱрӱмдик учурлу. Су-алтай ӧзӧктӱ, кӧрӱмдӱ бичиичиниҥ јурамалдарыныҥ кажызы ла бӱткӱл телекей. Бӱгӱнги ӧзӱп јаткан јаш ӱйеге бичиичиниҥ јурамалдарын колдоҥ ычкынбай кычырар, кычырар керек. Алтайыс, калыгыс, тӧрӧл тилис, чӱм-јаҥыс, ару, агару кӱӱн-санаа ла оноҥ до ӧскӧзи керегинде сурактарга толо ло чындык карууны Ј. Маскинаныҥ «Јурамалдар» деген тизӱзинеҥ табар арга бар, кӱндӱлӱ кычыраачылар.


Раиса Кулакова: «Сескенимле бичийдим, јурайдым» - altaicholmon\nРаиса Кулакова: «Сескенимле бичийдим, јурайдым»\nШабалин аймактыҥ Чаргы јуртында бойыныҥ агаш туразында јайалталу јурукчы Раиса КУЛАКОВА јуртайт. Јаан эмес агаш туразыныҥ эжиги оныҥ бойыныҥ ӧзӧгиндий јаантайын ачык. Ол улустаҥ јалтанарга-чочыырга да, туш кӧстӧҥ та нени де јажырарга да темикпеген.\nАйыл ээзи эпши сакыбаган айылчыларды кайкап та кӧргӧн болзо, је бир сӧс айтпады. Кенетийин келген улус, ӱзеери фотоаппаратту болзын, кайкамчылу эмей.\nТураныҥ тыштын кееркеде јазаганын ајыктап, Раиса Ивановнаныҥ кийнинеҥ айылга кирдис. Мында эҥ ле тыҥ кайкатканы – бӱткӱл стенеге јурап салган сыгын. Автордыҥ айтканыла, сыгын јылыйган ой-санааныҥ сӱр-темдеги. Албаты оны такып ойто табар, орныктырар учурлу.\n– Бир ле кыпта иштенедим, мында ла чайлап-чаптап, айылчыларды уткуйдым. Јаан эмес печке, бир эмеш одын… Ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ јаткан аайыла јадарга кичеенедим – ар-бӱткеннеҥ ажыра албаска, ээжилерди буспаска – деп, айыл ээзи эпши куучындады.\nРаиса Ивановна бойы сӱрекей омок, ачык-јарык эпши, полкадаҥ чӱрче ле башка-башка јылдардыҥ (јурукчыныҥ бойыныҥ јолына чыкканын керелеген фотојуруктарлу, јуруктарлу) альбомдорын алды. Бӱктерди табылу ээчий-деечий ачып, бойыныҥ тӱӱкизин куучындады.\n«1967 јылда Мукур-Чаргы јуртта балдары кӧп койчы кижиниҥ билезинде чыккам. Горно-Алтайсктагы пединститутты «биолог» деген ӱредӱле божодып, 30 јылды ӧзӱп јаткан јаш ӱйеге учурладым. Ӱзеери ӱредӱликтиҥ ӱредӱчизи, Чаргыдагы школ-интернатта таскадаачы болуп иштегем. «Таштыҥ ӧзӧк ийдези» («Душа камня») деген кружокты ӧткӱргем».\nКуучындажып отурган эпшиниҥ сӧстӧриле, ол эбире курчаган кырлар, булуттар, агып јаткан суулар, от, керек дезе таштар, бир сӧслӧ, ончозы тирӱ.\n– Мен качан сууныҥ јарадына келгемде, кажы ла таш меге бойыныҥ кебер-чырайыла кӧрӱнет. Айла, француз билимчилер мениҥ таштар «тынат» деген шӱӱлтемди јӧмӧп, јартап-айдып салдылар. Ӧткӱрилген шиҥжӱлерле болзо, олордыҥ тынган бир «тыныжына» ӱч кӱннеҥ ала бир неделеге јетире ӧй барат. Байа «јӱректиҥ согултазы-согужы» конок туркунына ӧдӧт.\nЈурукчы бойы отты база онойдо ок байлап, баалап јӱрет.\n– Отко сӱрее-чӧпти салбас, киртитпес, тӱкӱрбес, миистӱ-оосту неме уулабас. Оттыҥ, анчада ла айылда очоктыҥ јанында, јаҥыс ла јымжак, јылу сӧстӧр айдар керек. Ол тужында биле де нак ла бек болор. Отто ончо неме тирӱ ийде алынат. Керек дезе, кӧмӱр-кос то кандый бир темдекти берер аргалу. Алтай албатыда отто коночы отурза, солун айылчы келер деген куучын бар. Отты, коночыны учурында сӱтле, сарјула, талканла эмезе калашла кӱндӱлеер. Келип јаткан айылчыныҥ јолы ачык ла јеҥил болор — деп, Раиса Ивановна «Коночы – оттыҥ ээзи» деген јуругыныҥ учурын толо јартап айтты.\nЈурукчы јайаандык ижинде кезикте кеденниҥ ордына, темдектезе, койдыҥ јарынын (јиит билеге айыл-јуртына амыр-энчӱ, ырыс-кежиктӱ јадын кӱӱнзегенин керелеген сӱр-темдек), арка-сӧӧктӧрин тузаланат.\nОлорды тыт агаштыҥ чӧбрӧзиле будуп лапту јазаган кийнинеҥ, ол сӱрекей тыҥ антисептик ле ар-бӱткендик будук ине, ӱзеери болчомдорго табылбас ойынчык болуп јат.\nЈе Кулакованыҥ јӱрӱмин, салымын, кӧрӱмин оныҥ ӱредӱчизи – Шабалиннеҥ боодо монахиня Нина Николаевна Антонова бӱткӱлинче кубулткан деп айдарга јараар. 2008 јылда ол Раиса Ивановнаны јуранарын кӧнӱ улалтсын деп, бойыныҥ кӱӱнземелин айткан.\nБу ӧткӧн јылдар туркунына јурукчы бичиген јуруктарыныҥ текши тоозын айдарга кӱчсинди: «Айса болзо, 200 эмезе 400…».\n«Јаҥыскан топшуур», «Тирӱ колбу», «Ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ ӱни», «Турнаныҥ кожоҥы» – иштериниҥ тӧзӧгӧзинде бастыра јанынаҥ тереҥ, куулгазын, ойгорлык, учурлу Алтай – оныҥ ар-бӱткени, ӧзӧги, улузы ла ээлер.\nЈурукчы эпшиниҥ айтканыла, сюжеттердиҥ, сӱр-кеберлердиҥ кӧп јаны ого тӱш јеринде келет. Оныҥ кийнинде эҥ ле каруулу ӧй болгондо, колго кисточканы алып, кӧрӱлген, элес эткен сезимдерди бичиир јарамыкту ӧй эмезе арга болот. Ол бойыныҥ иштеринде кемге де тӱҥей болорго амадабай јат. Бойыныҥ јайаандык ижин јурукчы мынайда кыскарта ла чокум јартады: «Сескенимле бичийдим».\nЈурукчы кезикте токыналу ла тымык айалгага кирип, јурукты бир канча кӱнниҥ туркунына јураар аргалу. Мынайып, кеми јаан кайкамчылу јуруктар ак-јарыкка келет. Бис бу јуруктарды кӧрбӧгӧнис карамду. Јуруктар оныҥ јӱрегине кару улуста болуптыр.\nТабынча, бу јайаандык ижине ӱзеери бӱгӱнги кӱн ле кижиниҥ ӧзӧгин сыстаткан тизӱ санаалар келген: кижиниҥ оору-сызы, туйуксынганы, кинчегин алынганы, ончо немедеҥ мойногоны, токыналы ла кӧкси ачылганы.\nЈурукчыныҥ учуры, амадузы кандый? Бар болзо, ол кайда? Раиса Кулакованы јер-јыҥысты корып, чеберлеп аларыла колбулу сурактар санааркадат, санандырат. Оныҥ айтканыла, апарып јаткан јайаандык ижи, амадузы – улустыҥ кӧксин, ич-телекейин, сезимин ойгозоры, чечери.\n«Экологияныҥ сурактары мениҥ база бир ӧзӧгимди ӧйкӧгӧн, оорыткан јаан сурак болуп јат – деп, санааркаган айас ол айтты. – Кижи ар-бӱткеннеҥ узак ӧйгӧ јаҥыс ла алган. Је оныҥ байлыгы ӱргӱлјик эмес деп, бир де эмеш сананбаган. Алып та, берип те билер керек ине. Ол байлыктыҥ учы-тӱби база бар. Бӱгӱнги кӱнде кижиниҥ ар-бӱткенге табарузы, каршузы тыҥып чыккан. Агашты аайы-бажы јогынаҥ кезип-јыгып јат. Суулар киртип, соолордыҥ бери јанында. Ар-бӱткенниҥ, аҥ-куштыҥ муҥдар бӱдӱми јоголорго јууктажа берди».\n— Бӱгӱнги телекейде кӧп немени јартаар арга јок, кижиниҥ кӱӱн-табы, ару, ак санаазы, кылык-јаҥы экинчи јерде турат. Је бисте бойыстыҥ ару кӱӱнисле, санаабысла, кӧрӱмисле ар-бӱткенди ле бойысты аргадап алар арга бар – деп, јурукчы акту кӱӱнинеҥ иженет, бӱдет.\nБу јуруктарла таныжып, олорды кӧргӧн кийнинеҥ, бисте, кӧрӧӧчилерде, кандый да јарык, јылу кӱӱн-тап, онойдо ок јакшыга, јарашка ижемји арткан болзо, јурукчы амадузына јеткен деп айдар керек. Је јайаандык ижиниҥ турултазы бийик болгонында алаҥзу јок!


Кудай бистеҥ нени некеп турганын канайып билип аларыс? - Иегованыҥ Керечилери: Каруулчык Шибее ӧмӧлигиниҥ официальный Web-сайты\nКудай бистеҥ нени некеп турганын канайып билип аларыс?\nБиблияда кандый јаан учурлу јетирӱлер бар? (1)\nОныҥ авторы кем? (2)\nБиблияны нениҥ учун ӱренер керек? (3)\n1 Библия — Кудайдыҥ баалу сыйы. Ол сӱӱген адазыныҥ балдарына бичиген самарызыла тӱҥей. Библияда Кудай керегинде: ол кем андый ла оныҥ некелтелери кандый деп чындык айдылат. Ондо кӱч буудактарды канайып ӧдӧри ле чындык ырысты табары јарталат. Кудайдыҥ кӱӱнине канайып јараарын јӱк ле оноҥ билип алар арга бар (Псалом 1:1—3).\n2 Библияны бистиҥ эранаҥ озо 1513 јылдаҥ баштайла, 1 600 јылдыҥ туркунына 40 кирези башка-башка улус бичиген. Библия 66 огош бичиктердеҥ турат. Оны бичигендерге Кудай ӱстинеҥ болужын јетирген. Олор бойлорыныҥ санаа-шӱӱлтезин бичибей, Кудайдыҥ шӱӱлтелерин бичиген. Оныҥ учун Библияныҥ Авторы кижи эмес, а теҥериде јадып турган Кудай (2 Тимофейге 3:16, 17).\n3 Библияны чын кӧчӱрип бичиири ле оны чеберлеп алары керегинде Кудай кичеенген. Библия сӱрекей кӧп тиражла чыккан, андый ок кӧп кепке базылган кандый да бичик јок болор. Сени Библия ӱренип турган деп ончозы сӱӱнбес. Кудайды билери ле оныҥ кӱӱн-табын бӱдӱрери — ол сениҥ келер ӧйдӧ ӱргӱлји јӱрӱмиҥниҥ белеги (Матфейдеҥ 5:10—12).


«Караколдыҥ кӧлдӧри» деп кластерди тӧзӧӧрин шӱӱшкен - altaicholmon\n«Караколдыҥ кӧлдӧри» деп кластерди тӧзӧӧрин шӱӱшкен\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин ӧткӧн пятницада, кандык айдыҥ 12-чи кӱнинде, Ростуризмниҥ јааны Зарина Догузовала, РФ-тыҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министриниҥ ордынчызы Сергей Галкинле, «Система» АФК-ныҥ директорлорыныҥ совединиҥ председатели Владимир Евтушенковло туштажу ӧткӱрген. Олор «Караколдыҥ кӧлдӧри» деп туристско-рекреационный кластерди тӧзӧӧриле колбулу сурактарды шӱӱшкендер.\nКырлардагы јети кӧлдӧҥ турган бу система Туулу Алтайдыҥ айылчыларыныҥ сӱӱген јерлериниҥ бирӱзи. Ол Майма, Чамал ла Шабалин аймактардыҥ јерлеринде турган кластердиҥ тӧзӧлгӧзи болот ло тергееге келип турган туристтердиҥ 60 проценти анда амырайт. Јыл туркунына тергееге келген туристтердиҥ тоозы эки миллионноҥ ашканын темдектеер керек.\nКластердиҥ јериниҥ ӧзӱмине ары баргадый јакшы јолдор јок болгоны качалаҥын јетирет. Караколдыҥ кӧлдӧрине туристтерди вертолетло эмезе кандый ла коомой јолдорло јӱрер транспортло јетиредилер. Мындый јеткилдештердиҥ баазы бийик болгоны учун кӧп туристтер ары барып болбойт деп, Олег Хорохордин туштажуда айткан.\n«Инфраструктураны ӧскӱрер керек. Онызы туристский јеткилдештердиҥ чыҥдыйын бийиктедер, ӧскӧ ороондордыҥ туристтерин јилбиркедер айалгалар тӧзӧӧр. «Урлу-Аспак–Каракол» деп эки полосалу јолды тудары темдектелет. Узуны 47 километрге једетен бу јолды тударга беш миллиард салковойдоҥ кӧп акча керек. Јол федерал ла республикан бюджеттердиҥ акчазына тудулар» — деп, республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи айткан.\n«Туризм аайынча федерал агентство тергееле баштапкы 15,6 километр јолдыҥ ӱч бӧлӱгин тударына субсидия-акча берери керегинде јӧптӧжӱге кол салган. Бу ла акчага узуны 29 километр технологический јол тудулар. Мынызы инвесторго туристический комплекстиҥ объекттерин тудар ла Караколдыҥ кӧлдӧрин кӧргӱзер зонаны јарандырар арга берер» — деп, Ростуризмниҥ јааны айткан.\nВладимир Евтушенковтыҥ айтканыла, «Система» АФК республиканыҥ туристический аргаларын ӧскӱреринде туружарын бир канча ӧй кайра баштап салган. Бу ла јас ӧйинде јыл туркунына иштеер Altay Resort курортный комплексте 60 номерлӱ конор тура ачылар. Јаҥы тура тоозыла эмдигизинеҥ эки катапка кӧп айылчылар алар, оноҥ до јаан корпоративный керек-јарактар ӧткӱрер, анайда ок туристический группаларла иштеер арга берер.\n«Система» АФК ла Алтай Республика – туку качаннаҥ бери најылар ла партнерлор болуп јат. Калганчы бир канча јылдардыҥ туркунына бис Туулу Алтайда культуралык ла социальный баштаҥкайларды бириктирген килемјилик ӱлекер-проекттер — балдарга јӱзӱн-јӱӱр байрамдар, экскурсиялар, театральный кӧргӱзӱлер, мастер-класстар ӧткӱргенис. Анайда ок социальный учреждениелерге, ӱредӱликтиҥ ле су-кадыкты корыырыныҥ учреждениелерине јӧмӧлтӧлӧр, килемјилик болуш эткенис. Бу иш мынаҥ да ары улалар. Бу туристический кластерди ӧмӧ-јӧмӧ ӧскӱретени тергеениҥ социально-экономикалык ӧзӱмине билдирлӱ камаанын јетирерине бӱдедим» — деп, Владимир Евтушенков айткан.\nТуштажуныҥ туружаачылары анайда ок Горно-Алтайсктыҥ аэропортыныҥ ӧзӱмин база шӱӱшкен. Бу аэропорттыҥ ээлериниҥ бирӱзи «Система» АФК болуп јат. Эрмек-куучын московский ууламјыда билеттердиҥ баазын јабызадарга экинчи авиаперевозчикти јилбиркедери керегинде ӧткӧн.\nРФ-тыҥ энергетиказыныҥ министриле туштажу\nАР-дыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин Москвада ижин улалтат. Јуукта ол РФ-тыҥ энергетиказыныҥ министри Александр Новакла ишмекчи туштажу ӧткӱрген.\nТуштажуныҥ туружаачылары Алтай Республикада энергетиканыҥ ӧзӱмин ле тарифтердиҥ сурактарын шӱӱшкен. Республикадагы тарифтердиҥ кеми Сибирь ичинде эҥ бийиктериниҥ бирӱзи болот.\n«Узак јылдардыҥ туркунына Алтай Республикада бойыныҥ генерациязы јок болгон. Је 2014 јылда мында орныктырылып турган энергетиканыҥ кластерин тӧзӧп баштагандар. Бӱгӱнги кӱнде кӱнниҥ чогыныҥ ийдезиле иштеп турган станциялар (СЭС) бар. Олордыҥ текши ийдези 55 МВт. Эмди тудулып калган станцияларда энергияны јуур јазалдар тургузылат. Анайып, бу станциялар јаҥыс ла айас кӱндерде эмес, је анайда ок бӱрӱҥкӱй де кӱндерде, керек дезе тӱнде де иштеер аргалу болор» — деп, Олег Хорохордин темдектеген.\nАлександр Новак јербойында энергетика јанынаҥ айалга кӱч болгоныла јӧпсинген ле сурактыҥ аайына чыгар, тарифтерди јабызадар аргалар табар болгон.\n«Бу сурак аайынча јазап иштеер керек. Кӧп чоттомолдор эдер, сетевой компаниялардыҥ кирелтелери канча киреге јабызаарын, ол јылыйтуларды бу компанияларга канайда јандырар эп-аргаларды кӧрӧр керек. Тарифтерди јабызадар эп-аргаларды бис быјыл ла шӱӱжип кӧрӧрине белен» — деп, ол айткан.\nАлександр Новак анайда ок республиканыҥ аймактарында электросетевой ээлемди јаҥыртары аайынча иштер мынаҥ да ары улаларын айткан. Анайып, ыраак ла једерге кӱч јурттарда электројеткилдештиҥ чыҥдыйы бийиктеер.\nТергеедеги СЭС-тердиҥ сурагы\nОлег Хорохордин «Ренова» компанияныҥ директорлорыныҥ совединиҥ председатели, «Сколково» фондтыҥ президенти Виктор Вексельбергле ишмекчи туштажу ӧткӱрди.\nБу экӱ Россияныҥ тергеелеринеҥ орныктырылып турган энергетиканыҥ бӧлӱги тӧзӧлгӧни јанынаҥ баштапкы тергее болуп турган Алтай Республикада кӱнниҥ чогынаҥ иштеер станциялардыҥ ла ийде-аргалары орныктырылып турар бӧлӱктердиҥ ӧзӱмин шӱӱшкен. Ӱлекер-проекттиҥ инвесторы «Хевел» ГК. Оныҥ акционерлери «Ренова» (46 процент) ла «Реам менеджмент» (54 процент) компаниялар болуп јат.\nТургуза ӧйдӧ Алтай Республикада кӱнниҥ чогыныҥ ийдезиле иштеер сегис электростанция тудулган. Текши ийдези 55 МВт-га једип турган бу электростанцияларды тударына салынган инвестициялардыҥ кеми 6,5 миллиард салковой.\nЭмди Оҥдой, Чамал ла Кӧксуу-Оозы аймактарда ӱзеери текши ийдези 65 МВт станциялар тудулар. Олор 2019 јылда бирлик колбуга электроэнергияны берип баштаары темдектелет.\nАнайып, Оҥдой аймактыҥ Ийин јуртында станцияныҥ ийдези 10-ноҥ 25 МВт-га јетиргизилер. Чамал аймакта 10 МВт ийделӱ станция тудулар. Кӧксуу-Оозы аймакта дезе Уралдыҥ бери јанында кӱнниҥ чогыныҥ ийдезиле иштеер эҥ јаан электростанция тудулар. Оныҥ ийдези 40 МВт болор.\nВиктор Вексельберг 2019 јылдыҥ учына јетире бу станцияларды тударына керектӱ 7,8 миллиард салковой инвестиция-акча салыларын чокымдаган. Олег Хорохордин текши јериниҥ тӧртинчи ӱлӱзи заповедниктер ле ар-бӱткендик парктар болуп турган Алтай Республикага јажыл энергетиканыҥ ӧзӱми керектӱ ле учурлу болгонын темдектеген.\n«Узак ӧйдиҥ туркунына Алтай Республикада бойыныҥ генерациязы јок болгон. Бастыра электроэнергия бери кейдеги линияларла јанындагы Алтайский крайдаҥ келетен. Мынызы озо ло баштап электројеткилдештиҥ чыҥдыйына салтарын јетиретен. Агаш аҥтарылып, эмиктерди ӱскен соҥында, бӱткӱл тергее электроэнергия јок артар аргалу болгон. Оноҥ до ӧскӧ јеткерлер, чочыдулар болгон. Мынаҥ улам электросетьтерге јаҥы јаан тузаланаачыларды колбоп болбойтон. Оныҥ учун бу ишти ӧткӱрер керек» — деп, Хорохордин айткан.\nТуштажуныҥ туружаачылары кӱнниҥ чогыныҥ ийдезиле иштеер текши ийдези 50 МВт-ка једер база да эки электростанция тударын шӱӱшкен. Станциялардыҥ бирӱзи Шабалин аймакта, экинчизи Кӧксуу-Оозы аймакта болор. Ол тушта республиканыҥ «солнечный» деген энергетиказына эдилген инвестициялардыҥ текши кеми 20 миллиард салковойго једе берер эди.\nОрныктырылып турган энергетиканыҥ ӧзӱминиҥ шылтузында Алтай Республика 2020 јылга јетире «јажыл» технологияларлу болуп, толо электројеткилдешке кӧчӧ берер аргалу.\nИнвестор кӱнниҥ чогыныҥ ийдезиле иштеер электростанциялар тударыла колбой, Кош-Агашта једимдӱ иштеп турган электростанцияда база бир ӱлекер-проектти бӱдӱрерин темдектейт. Анда электроэнергияныҥ промышленный накопители тургузылар. Бу пилотный ӱлекер-проект аайынча иштер Россияныҥ ЕЭС-иниҥ системный операторыла јуук колбуда ӧткӱрилет. Ол ӱлекер једимдӱ ӧткӱрилген соҥында, Алтай Республика ороон ичинде электроийдени јууп турган јазалдарлу сетевой элекстростанцияларлу баштапкы тергее болор.\nТуштажу ӧйинде Олег Хорохордин ле Виктор Вексельберг республиканыҥ туристический бӧлӱгине инвестициялар јилбиркедери керегинде эрмек-куучын база ӧткӱрген.\n«Туристический инфраструктураны ӧскӱрери, туристтер јадар јаҥы объекттер тудары – јеткилдештиҥ кемин, текшилей алза, Туулу Алтайдыҥ имиджин бийиктедери болуп јат. Је оноҥ учурлузы улуска иштеер јерлер тӧзӧӧри, олорды ишјалла, кирелтеле јеткилдеери, мыныҥ шылтузында јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедери болот. «Ренова» компанияныҥ бисле кожо иштеерге ле тергеебиске јаан акчалар саларга јилбӱзи бар» — деп, Олег Хорохордин айткан.


Качан да карыкпа, Камила! - altaicholmon\nКачан да карыкпа, Камила!\nПекинде Олимпиада тӱгенип јат. Россияныҥ јуунты командазы анда ойто ло бойыныҥ маанызы ла гимни јок турушты. Айдарда, спортто кирлӱ «ойындар» — кӱнӱркеш, адааркаш, кысташ ла истеш улалганча. Ӱстине Камила Валиеваны айландыра саҥ башка айалгалар тӧзӧлди. Ӧскӧ ороончылар он беш јашту фигуристти болбогон допинг керектерле колбойт. Је бу оогош кызычак Олимпиадада ат-нерезин ле чыдамкайын кӧргӱзип, бойыныҥ ла тӧрӧл орооныныҥ ак-чек ады учун јана баспай тартыжат. Бис бу уур-кӱч ӧйдӧ «Камила, Алтай качан да болзо, сениле кожо!» деп айдадыс.\nТелекейдиҥ чемпионы, Россияныҥ нерелӱ тазыктыраачызы Александр Жулин Камила Валиеваны корулап, бойыныҥ инстаграмында мынайда бичиген: «Фигурный јыҥылаштыҥ тӱӱкизинде телекей мындый јайалтаны, генийди деп айтсабыс, байла, јастыра болбос, бир де катап кӧрбӧгӧн!!! Мындый јыҥылашла оморкоордыҥ ордына бис оны јылыйтарга јадырыс!!! Онызы куйка башты јымырадар јастыра.\nОныҥ Майа Плисецкаяныҥ куулгазынду кыймыгузына тӱҥей кейде тӧрт катап айланып турган тегелигин база кем бӱдӱрип болор? Слер мындый эп-арганы кандый бир препарат-јазалдыҥ микро-изинеҥ де таппазыгар! Ого удурлашкан спортчыларды эдим-јазалдыҥ болужыла тонналап та азыразагар, олор тӧрт ӧлӱ бу айланыштарды јастырбазынаҥ бӱдӱрип болбос. Меге бу Олимпиадада WADA-ныҥ эксперттери учун уйатту. Келер тӧрт јылдыкта олор учун оноҥ до ачу болор болбой. Кудайдаҥ курчулу бу кысты олор кӧндӱре ле истегилеп јат.\nWADA-ныҥ «ойгор» агентствозы ээчиде алтамдарында јарабастарды аспириннеҥ де табарга ченежер болбой, оноҥ Coca-Cola-даҥ, учында барып кофедеҥ, једимдерге камаанын јетирип турган ару кейдеҥ де, байла, бедирегилеер. Эмди јаҥыс «тенектердиҥ театрына кӱӱнзеп келигер!» деп айдарыстаҥ башка. Ачу, база катап ачу. Уйатту!!! Камила, ар-бӱткен сени јараш кыс ла јайалталу спортчы эдип јайаган. Ол учун ада-энеҥе тарынба. Олор сени бу Олимпиадада уйалбастардыҥ тенексӱ «ойын-кӧргӱзӱзинде» туружар деп, кайдаҥ билзин эди».\nЈайалталу спортчыныҥ чыккан-ӧскӧн кичӱ тӧрӧлиниҥ, Татарстанныҥ башчызы Рустам Минниханов: «Камила, бис сени чемпион деп туку качан адап койгоныс, бӱдедис ле иженедис!» деп тегиндӱ айтпаган эмей. Сени Камила, Алтай база јӧмӧп јат. Сен чындап та, Кудайдаҥ курчулу кыс. Качан да, кайда да карыкпа. Ичкери јӱтки, тартыш, јеҥ!


Курч сурак чечилер - altaicholmon\nКурч сурак чечилер\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников кочкор айдыҥ 22-чи кӱнинде ишмекчи јол-јорыкла Турачак аймакта болгон. Ол анда јербойыныҥ эл-јоныла јолыккан ла анда јаткандарды кӱйбӱредип турган «агаштыҥ сурагын» чечкедий эп-сӱме табылганын айткан.\n«Граждандарла тӧзӧлгӧлӱ куучын-эрмек ӧткӧн. Кезиктей ол курч та болгон, је текшилей алза, јакшы ӧткӧн. Социальный ла ӧскӧ дӧ бӧлӱктерде объекттер тудары аайынча ижисти улус баалап турганы сӱӱндирди. Аймакта јасакка келишпес эп-аргала агаш кезилип турганы курч сурак болуп јат. Тергеениҥ башкараачылары, јаҥ корыыр ла шиҥжӱ органдар бу суракты чечерге болуп, бастыра керектӱ иштерди ӧткӱрип турганын граждандар оҥдоп баштаган деп сананадым» — деп, башчы айткан.\nОныҥ темдектегениле, бу сурак туку 1990 јылдардыҥ бажында табылган. Ол тушта ийне бӱрлӱ агаштар ӧзӱп турган аркалар јуртээлемдик ууламјылу јерлерге кийдирилген ле документ-чаазындары таҥынаҥ улуска ээленерине јазалган. Участоктор оноҥ бӧлилген ле ӱчинчи лицолорго садылган. Кийнинде мындагы агаштар кезилип башталган. Jаргылар байа агаштарды јыгып тургандардыҥ јанында болгон. Не дезе, документ-чаазындар аайынча бу јерлерде аркалар јок деп чотолгон.\n«Бу јерлердиҥ ӧдӱштирӱзин билип аларына кӧп ӧй барган. Учы-учында бис бу ишти ӧткӱрип салдыс, документ-чаазындар белетелген. Агашты јыгары республиканыҥ прокурорыныҥ угузузы аайынча токтодылган. Jаҥ корыыр органдар бу иш орныктырылбазын деп шиҥжӱде тудат. Мынызы бу сурактыҥ аайына чыгар баштапкы алтам болгон» — деп, Александр Бердников јартаган.\nУчастоктордыҥ садузыныҥ эҥ баштапкы јӧптӧжӱзи јасакка келишпес болгоны керегинде јӧп чыгарзын деген угузулар јаргыга кӧп катап ууламјылалган. Аркаларды јуртээлем ууламјылу јерлерге кийдиргенинеҥ улам бу сурак чыккан. Тургуза ӧйдӧ бу јерлерди агаш фондтыҥ јерлерине кийдирери аайынча иштер ӧдӧт. Ол тушта јасак аайынча бу јерлерде агаш јыгары токтодылар эди.\n«Бу суракты чечкедий эҥ јарамыкту эп-арга – аҥылу корулалып турган ар-бӱткендик јер тӧзӧӧри.\nАндый ченемел бисте бар. Чамал аймактыҥ Аскат јуртында аҥылу корулалып турган ар-бӱткендик јер тӧзӧлгӧн эди. Анда база агаш кезилген, таҥынаҥ улустыҥ јерлери, пайла келишкен јерлер болгон. Ол тушта, озо ло баштап улустыҥ јилбӱзине болуп, Аскатта ар-бӱткенниҥ кереезин тӧзӧӧри аайынча јӧпти јаратканыс. Эмди Турачак аймак аайынча мындый ок ишти ӧткӱрери башталган. Тургуза ӧйдӧ бу јерлерди корулап аларга гран-кыйуларын чокымдайдыс» — деп, башчы айткан.\nОныҥ јартаганыла, јерди таҥынаҥ улус ээленери улалар, је агаш јыгатаны токтодылар. Мында ээлем, аргачылык иш ӧткӱрерге јараар болор, је агаш јыгар эмес.\n«Сананзам, кӱӱк айдыҥ ортозында керектӱ документ-чаазын белен болор ло јӧптӧлӧр. Бу туштажуда улуска ол керегинде айткам. Мени оҥдогылаган деп бӱдедим» — деп, Александр Бердников айткан.\nТуштажу ӧйинде анайда ок Россияныҥ президентиниҥ јакылтазы аайынча белетелген Алтын Кӧлди чеберлеери керегинде программа шӱӱжилген. Ол программа аайынча кӧлдӧҥ ыраак јокто кату бытовой таштанчылардыҥ переработказы аайынча завод тӧзӧлӧр, арутаар јазалдар тудулар. Артыбаш ла Иогач јурттарда сууӧткӱштер, јарыткыштар, јурттыҥ ичинде јолдор тудулары темдектелет. Кӧлдиҥ јараттары чыныкталып јазалар, пирстер ле туалеттер, парковкалар тудулар.


Бӱдӱмјизи тереҥ јурт - altaicholmon\nКорон сооктор кышкы байрамла јарыжып та келзе, кресттӱ улус сууга кирбегенче бу кӱнди ӧткӱрбейдилер. Улаган аймактыҥ Балыктујул јуртыныҥ кресттӱ улузы сууга кирерин анчада ла энчикпей сакып јат. Эрте таҥда церкпеде мӱргӱӱлдер кычырылат. Оноҥ тошло бӱркелген агын сууга келип, крестти озолодо казылып белетелген ойдыктагы сууга чӧҥӱрип, адай Макарий аҥылу мӱргӱӱл ӧткӱрип алкаган кийнинде, агару сууны кӧнӧктӧргӧ толтырары ла сууга кирери башталат.\nБалыктујул јурттагы кыйнаттырган улу эмчи-томчы агару Пантелеймонго учурлалган церкпе орныктырылып, иштеп баштаганынаҥ ала јаҥырган јылда туй ла 25 јыл толор. Церкпениҥ совет ӧйлӧрдӧ музей болгон туразы, ол ӧйдӧ аймактыҥ јааны болгон И. С. Куюковтыҥ камааныла, 63 јылдыҥ бажында церкпеге ойто јандырылган. Баштапкы ла кӱннеҥ ала церкпениҥ ижин игумен Макарий (Чулунов) башкарып келди. Кудайзак улус мынаҥ озо јылдарда церкпеге кирерге, Бийск јаар ӧнӧтийин јорыкка атанатан. Оныҥ да учун аймактыҥ кажы ла јуртыныҥ эл-јоны бойыныҥ јериндеги церкпени орныктырар јаан иштеҥ туура калбай, кӱчи јеткенче болушкан эди. Анчада ла Балыктујул јуртта јаткандар бу иштерде ӧмӧ-јӧмӧ турушкан.\nАдай Макарийдиҥ чыккан-ӧскӧн јери Балыктујул јурт. Анисия Трифоновна ла Сергей Дмитриевич Чулуновтордыҥ јаан билезинде ол бежинчи бала болуп чыдаган. Школды 1984 јылда божоткон кийнинде, 1985-1987 јылдарда черӱчил молјузын бӱдӱрген. Оноҥ 1992 јылдыҥ кичӱ изӱ айында Горно-Алтайск каладагы зооветеринарный техникумда агрономныҥ ӱредӱзин божоткон. Бу ӧйлӧрдӧ ол акту бойыныҥ кӱӱниле кудай јолыныҥ ӱредӱзин јарадып, Томск каланыҥ семинариязына кирген. Ӱредӱлик јолын Барнаул каланыҥ епархиязында улалткан. 1992 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 23-чи кӱнинде Томск каланыҥ Богородице-Алексеевский монастыринде монашеский постригтиҥ чӱм-јаҥын ӧткӧн. 1992 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 27-чи кӱнинде Новосибирск каланыҥ Вознесенский кафедральный соборында епископ Тихон (Емельянов) иеродиакон болорына алкыжын берген. 1993 јылдыҥ чаган айыныҥ 3-чи кӱнинде епископ Тихон Томск каланыҥ Петропавловский соборында иеромонахтыҥ санына кӧдӱрген. Бир канча јыл кайра адай Макарий игумен болуп калды.\n1993 јылдыҥ јаан изӱ айынаҥ ала адай Макарий Балыктујулдагы агару эмчи Пантелеймонныҥ церкпезиниҥ настоятелиниҥ каруулу ижин баштап ийген. Балыктујулдыҥ церкпези ачылганынаҥ ла ала ончо тудум ла орныктыру иштеринде, кандый ла сурактарында кожо туружып тургандар — ол јаҥыс кижи эмес, бӱткӱл билелер. Эҥ эрчимдӱ деген билелердиҥ тоозында Бачишевтер, Ультуркеевтер, Яжиковтор, Тузиндер, Ябыковтор, Токоековтор, Штановтор, Чулуновтор, Тойдоновтор, Топчиндер ле оноҥ до кӧп улусты адап ийерге јараар.\nАймактыҥ церкпе турган кажы ла јуртында бойыныҥ јана баспас ишчилери бар болгонын база айдар керек. Анайып, адай Макарий јаҥыс та бу церкпеде эмес, анайда ок Чолушман ӧзоктӧги Балыкчы јуртта турган Кудай Энезиниҥ «Благовещение» байрамына учурлалган ла Кӧӧ јуртта агару Николайга учурлалган церкпелерге айына эки катаптаҥ барып, база байрамдар ӧткӱрет. Кату јолду ыраак ӧзӧккӧ јол-јорыкка адай Макарийле кожо тискинчилер Валерий Пантелеевич Яжиков ло Михаил Гаврилович Ябыков солужып јорыктайдылар. Адай Макарий анайда ок Улагандагы Кудай Энезиниҥ «Казанская» (Казань калада табылган) иконазына учурлалган церкпениҥ настоятели болуп јат, оныҥ учун мында адай Георгий Купин ӧткӱрип турган службаларда кезикте база туружат.\nБӱгӱнги кӱнде Балыктујулдыҥ церкпезинде воскресный школ ло библиотека бар. Воскресный школ кажы ла неделениҥ амыраар кӱнинде ӱренчиктерине эжигин ачат. Мында Кудайдыҥ айткан сӧзиниҥ урокторын ла кожоҥдоорыныҥ урокторын канча јылдарга улай иштеп келген ченемелдӱ ӱредӱчилер Александра Сергеевна Топчина, Наталья Сергеевна Чулунова, Нина Федосьевна Кокпашева, Нина Пантелеевна Адыкаева ӧткӱрет. Анастасия Тимофеевна Тойдонова јинјилер тизип, јӱзӱн-башка ойынчыктар эдер кееркемел ишле балдарды јилбиркедет. Jурт јердиҥ балдарын койдыҥ тӱгинеҥ керектӱ эдимдер јазаарына бу школдо Елена Егоровна Чулунова таскадат. Школдыҥ ӱренчик уулчактары байрам ӧткӱреринде туружып, база тазыктырынат. Ӧткӧн јылда школго проектор алылганы ӱредӱниҥ чыҥдыйына ла балдарга уроктордо тузалу кинолор кӧрӧрине јаан болушту болор. Кажы ла байрамда клиросто Елена Егоровна Чулунова, Раиса Макаровна Ужнекова ла церкпениҥ школыныҥ ӱренеечизи Елена Манзырова сарындарды кычырып ла кожоҥдоп, адай Макарийге байрамдарды церковно-славян тилле ӧткӱрерине болужат. Баштапкыдаҥ ла ала мында алтай тилле сарындар база кычырылат. Кажы ла јыл јер јажарганыла кожо јурттыҥ улузы адай Макарийге баштадып, Балыктујулды айландыра «крестный ход» ӧткӱрет.\nАгару эмчи Пантелеймонныҥ церкпезинде крестке тӱжерге кӱӱнзегендердиҥ тоозында јаҥыс Улаган аймактыҥ ла бистиҥ тергеениҥ улузы эмес, ыраак Бийск, Новосибирск, Томск, Москва калалардаҥ да келгендер учурайт. Кресттеер чӱм-јаҥ мында кажы ла амыраар кӱнде ӧткӱрилет.\n²ткӧн јылдыҥ кӱӱк айында чылазыны јок адай Макарийге патриарх Кириллдиҥ јакааныла бийик кайрал — агару преподобный Серафим Саровскийдиҥ 3-чи степеньду ордени табыштырылды.\nБалыктујул јурттагы церкпеге кӧп улус ыраактаҥ амадап келетени јажыт эмес. Анайда ок суулар чаган айдыҥ 19-чы кӱнинде ончозы агару болуп турганын билер де болзо, улус јараштыра казылган ойдыкта сууга кирерге ӧнӧтийин бу јуртка келедилер. Крестке тӱшкен кажы ла кижи баштапкы катап шак мындый агару суула церкпеде јундуртып јат. Сооктордоҥ јалтанбай, бу сууга кирген улус оныҥ тузазын јакшы биледилер.


Jас — кату ченелтелердиҥ каруулу ӧйи - altaicholmon\nJас — кату ченелтелердиҥ каруулу ӧйи\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников тулаан айдыҥ 14-чи кӱнинде тергеениҥ башкарузыныҥ кызалаҥ айалгалар болдыртпазы, олордыҥ салталарын јоголторы, ӧрт болдырпазын јеткилдеери аайынча комиссиязыныҥ ээчиде јуунын ӧткӱрген. Jуунда шӱӱжилген сурактардаҥ эҥ ле јаан учурлузы јаскы сууларга белетенери аайынча сурак болгон.\nКардыҥ сууларына алдыртпаска\n«Иштердиҥ аайы бисте алдынаҥ бери чокымдалып калган ээжиле ӧдӧт. Андый да болзо, бу сегментте иштеп турган ла јадын-јӱрӱмниҥ кандый бир бӧлӱги учун каруулу башкараачылар тӧс ајаруны ол сурактарла колбулу профилактикалык иш-керектерге этсин деп айдып турум. Озо ло баштап, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ ле јурт јеезелердиҥ јаандарына баштанып јадым» — деп, Александр Бердников айткан.\nГорно-Алтайский Гидрометцентрдиҥ башкараачызы Валентин Декенов јербойында тӧзӧлип јаткан гидрометеорологический айалга керегинде јетирӱ эткен. Оныҥ айтканыла, быјыл тулаан айдыҥ баштапкы онкӱндӱги јылу болгон, республиканыҥ тӱштӱк талазында аномально-јылу кӱндер турган. Тулаан айдыҥ 10-13-чи кӱндеринде дезе респуликаныҥ бастыра јеринде тыҥ карлаган. Улаган ла Оҥдой аймактарда тӧрт онкӱндӱктиҥ нормазы кире, арткан јерлерде — 1,5-2 норма кире кар јаап салган болгон.\nОныҥ темдектегениле, 2018 јылдыҥ јазында суулар канча кирезине кӧпчиириле колбулу ай-кӱндӱк айалгалар, алдындагы јылдарда болгонына кӧрӧ, билдирлӱ аҥыланат. Онызы кар ас болгоныла, јердиҥ кыртыжы тереҥжиде тоҥгоныла колбулу. Турачак аймакта јердиҥ кыртыжы 56 сантиметрге јетире тоҥгон болзо, Кош-Агаш аймакта — 3 метрдеҥ тереҥжиде тоҥгон.\nРеспубликаныҥ кезик јерлеринде јердиҥ кыртыжы, алдындагы јылдарга кӧрӧ, тереҥ тоҥып калган. Докладчиктиҥ темдектегениле, кар кӧндӱре кайылып башталза, мындый айалгадаҥ улам кардыҥ суузы јердиҥ кыртыжына шиҥбей, кӧндӱре агып, јабыстай јерлерди алып ийер.\nОогош суулар тӱбине јетире тоҥгонынаҥ, Чамалдыҥ јанында Кадын сууныҥ тожыныҥ калыҥы 110 сантиметр болгонынаҥ улам јаан јайкандар ла тоштор чогулыжып, сууларды бууры болордоҥ айабас. Специалисттердиҥ белгезиле, быјыл бистиҥ республикада суулар кандык айдыҥ баштапкы кӱндеринеҥ ала ортозында кӱндерине јетире ӧйдиҥ туркунына ачылар.\n«Суулар тоштоҥ ачыларына јетире 2-3 кӱн артса, бастыра ийде-кӱчтер беленниҥ режимине кӧчӱрилер, не бары-јогы, ол тоодо кемелердиҥ тоозы чоттолор учурлу. Тоштор чогылгадый кандый јерлерде оталыштыру иштер ӧткӱрери јанынаҥ сананып кӧрӧр керек. Мыны бастыразын, онызын аҥылап темдектеп турум, озолондыра ӧткӱрер керек» — деп, республиканыҥ башкараачызы айткан.\nРоссияныҥ МЧС-ыныҥ Алтай Республика аайынча Баш башкартузыныҥ јааны Андрей Бурлаков тергеениҥ јеринде јаскы суулар јанынаҥ кандый айалга болгодыйы керегинде јетирӱ эткен. Jаскы сууларды јаан јеткер-неме јогынаҥ ӧткӱрери аайынча белетеништӱ иштер озолондыра тургузылган план аайынча ӧдӧт деген. 2018 јылдыҥ тулаан айыныҥ 4-чи кӱнинде болгоныла, бастыра тӧзӧмӧл иштер толо кеминде бӱдӱп калган.\nРеспубликада јаскы сууларды эл-јонныҥ ар-јӧӧжӧзине, албаты-ээлемге чыгым јогынаҥ ӧткӱрерине ууландырылган белетеништӱ иштер керегинде јетирӱлер албаты-јонго јетирилет. Кайда сууныҥ тошторын карартары, оталыштырары, кезери база темдектелип калган. Бу иштер тулаан айдыҥ ӱчинчи онкӱндӱгинде башталары озолондыра чокымдалган. Тергеениҥ башчызыныҥ јакылтазыла, муниципал тӧзӧмӧлдӧр 23,5 миллион салковойдыҥ резервин тӧзӧп алган. Тургуза ӧйдӧ алты тош кечӱ иштейт, олорды јуук ӧйдӧ јоголторы база темдектелип калган.\nJаскы сууларла колбулу айалганы јербойында шиҥжӱде тударында јурттардыҥ старосталары база туружар. Алтай Республикадагы муниципал тӧзӧмӧлдӧрдиҥ ассоциациязыныҥ совединиҥ председатели Евгений Понпаныҥ айтканыла, тергеениҥ јурттарында 143 староста иштейт. Онызы керектӱ кемине бӱткӱлинче келижет. Александр Бердников резервный фондтоҥ старосталарга 2017 јылдагы ижи учун сый-акча чыгарзын деп јакылта берген. Мынаҥ ары ӧйдӧ мындый сый-акча јарым јылдыҥ туркунына бир катап чыгарылып турар.\nJуунда куучын айткандардыҥ тоозында «Ростелеком» ПАО-ныҥ Алтай филиалыныҥ, «МРСК Сибири»-«Горно-Алтайские электрические сети» ПАО-ныҥ ла автомобильный јолдордыҥ «Горно-Алтайавтодор» деген республикан башкартузыныҥ чыгартулу улузы база јетирӱлер эткен. Олордыҥ јетирӱлериле, бастыра объекттер јаскы сууларды ӧткӱрер ӧйгӧ белен, иштер толо кеминде бӱткен, кызалаҥ айалгаларды аайлаштырарында туружар оперативный бригадалар тӧзӧлип калган.\nJуунда јӧптӧлгӧниле, јаскы суулар алгадый јерлерде јадып турган улуска кызалаҥ айалга тушта нени канайда эдери, кайдаар баштанары, удурум пункттар кайда болоры јанынаҥ јетирӱлерди јетирип, олор ол јетирӱлерле танышканын керелеген чаазынга колын салдыртар керек. Jаскы сууларла колбулу айалга аайынча јартамал ишти муниципал тӧзӧмӧлдӧрдиҥ сайты ажыра улайынча ӧткӱрер керек.\nАнайда ок јаскы сууларла колбой кызалаҥ айалга болгодый јерлердеги јурттарда аш-курсактыҥ, эм-тустыҥ, јадын-јӱрӱмге эҥ керектӱ не-немелердиҥ резервин тулаан айдыҥ 30-чи кӱнинеҥ ала белетеер керек деп айдылган.\nБаза бир јакылта — коммунальный службалардыҥ јаскы сууларды улус јаткан туралардаҥ туураладар ижин, дренажный ла сууӧткӱш системаларды јаантайынгы шиҥжӱге алар керек. Анайда ок белен болорыныҥ ла кызалаҥ айалганыҥ режимдерин ӧйинде кийдирерин јеткилдеерине база ајару эдилген.\n«Тӱбекке алдырткан улустыҥ бирӱзи де ајару јок артпазын аҥылап айдарга турум. База катап айдып јадым — озолондыра белетеништӱ иштерди ӧйинде ле быжу ӧткӱрер керек» — деп, республиканыҥ башкараачызы айткан.\nӦрт-тӱбектеҥ јаан неме јок…\nРеспубликан башкаруда ӧткӧн јуунда АР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыгы, экология ла ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министри Александр Алисов эткен јетирӱле, агаш-ташты ӧрттӧрдӧҥ корып аларында 12 подведомственный аҥылу автоном учреждение туружар. Бу учреждениелердиҥ башкартузында ӱчинчи бӱдӱмдӱ 5 ӧрт-химический станция, баштапкы бӱдӱмдӱ андый ок алты станция, ӧрт ӧчӱреринде тузаланылар тудум-инвентарьлар салылган 21 пункт болор.\nАгаш фондтыҥ јеринде ӧрт ӧчӱрерине 323 специалист, 151 единица техника белетелген, ол тоодо ӧрт ӧчӱреринде тузаланылар аҥылу 54 техника (башка-башка бӱдӱмдӱ автоцистерналар, тракторлор, бульдозерлер, кеми кичинек агашпатрульный комплекстер). «Авиалесоохрана» деген республикан автоном учреждениениҥ башкартузында тӧрт вертолет бар: ӱч Ми-8 ле бир R-44. Анайда ок алты летчик-ширтеечи ле ӧрт ӧчӱрер десант службаныҥ 55 специализи иштейт.\n2018 јылдыҥ ӧрт болгодый ӧйине текшилей 1417 кижи ле 462 техника белетеери темдектелген.\nТергеениҥ јеринде агаш-таш ортозында ӧрттӧрди ӧчӱрери аайынча план тургузылган ла Росагашээлемде јӧптӧштирилген, документти Алтай Республиканыҥ башчызы јӧптӧп салган. Бастыра аймактарда агаш-таш ортозында айалганы специалисттер шиҥжӱде тудат. 2018 јылда текши кеми 6104 километр јерде патрульдар јӱрер 94 маршрут ла 1753 километр јерде авиапатруль ӧткӱрер беш маршрут јӧптӧлгӧн. Агаш-таш ортозында ӧрттӧрди ӧчӱрерин тӧзӧӧри аайынча оперативный штаб тӧзӧлгӧн, ӧскӧ дӧ тӧзӧмӧл иштер ӧткӱрилет.\n2018 јылда агаштарды ӧрттӧҥ корыырыла колбулу иштер темдектелип калган: агаш-таш ортозында ӧрт ӧчӱреринде тузалангадый агаш аразында јолдорды јаҥырта јазаары — 50 километр; ӧрткӧ удурлажар минерализованный полосалар белетеери ле олорды кичеери — 37 километр; вертолеттор конор-учар тӧрт площадканы јаҥырта јазаары.\nБыјыл ӧрт болдыртпазына ла агаш-таш ортозында ӧрттӧрди ӧчӱрерине федерал бюджеттеҥ 116,8 миллион салковой субвенциялар чыгарары темдектелген. Республикан бюджеттеҥ дезе 75,5 миллион салковой акча чыгарылган.\nРеспубликан МЧС-тыҥ јааны Андрей Бурлаковтыҥ јетирӱзиле, тергеениҥ јеринде ар-бӱткендик ӧрткӧ алдырткадый 246 јурт бар, ол тоодо агаш аразындагы ӧрткӧ алдырткадыйы — 76.\n2017 јылда јербойында текши кеми 1099 гектар јерде агаш-таш аразында 77 ӧрт болгоны темдектелген. Агаш аразында ӧрттӧр болгоныныҥ шылтактары: улус отло ајарыҥкай болбогоны (8 учурал), элетроэмиктер ӱзӱлгени ле замыкание болгоны (2), кӱкӱрт-јалкын (61), ӧрт болгон јерде такып ӧрт болгоны (1). Беш ӧрт кандый шылтактардаҥ улам болгоны анайда ла јарталбаган.\n2017 јылдыҥ кӱзинде бастыразына јуук муниципал тӧзӧмӧлдӧрдиҥ јерлеринде јурттарда узуны 133,5 километр минерализованный полосаларды јаҥыртары јанынаҥ иштер ӧткӧн болгон. Анайда ок јурттардыҥ ичин сӱрее-чӧптӧҥ, кургак ӧлӧҥнӧҥ, кӱйгедий ӧскӧ дӧ не-немелердеҥ арутаары ӧткӱрилген.\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердниковтыҥ башкартузыла, јурттардыҥ старосталарыныҥ ӱредӱзи ӧткӱрилген, материальный јилбиркедиш эдерине 1,3 миллион салковой акча резервке салылган.\nРеспубликаныҥ башчызыныҥ темдектегениле, ӧрт болгодый чочыдулу ӧйдӧ иштиҥ туза-јандырузын бийиктедерге, канча јылдардыҥ туркунына јуулган ченемелди элбеде тузаланар, јуунныҥ јӧптӧрин шиҥжӱде тударын тӧзӧӧр, ӧрт-тӱбек болгодый јерлерде эл-јон ортодо ӧрт болдыртпазыла колбулу аҥылу ӱредӱ-јартамалдар ӧткӱрер керек. Башчызы аҥылу ајаруны агаш-таш ортозында ӧрт болдыртпазы аайынча профилактикалык иштерди ӧткӱрерине эткен: аншлагтар тургузарына, листовкалар белетеерине, СМИ-лер ажыра јартамалду иштер ӧткӱрерине.