Јурттарды Интернетле јеткилдеер - altaicholmon\nБыјыл чаган айдыҥ 10-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентинниҥ башкарганыла Алтай Республиканыҥ јурттарын связьтыҥ эмдиги ӧйдӧги јеткилдештериле јеткилдеерине учурлалган ишмекчи јуун ӧткӧн.\nИшмекчи јуунда парламенттиҥ депутаттары, профильный комитеттердиҥ председательдери, МТС-тыҥ Алтай Республикадагы филиалыныҥ директоры Леонид Тиунов, «Ростелеком» ПАО-ныҥ Алтай Республикадагы филиалыныҥ аймактар ортодогы тӧс јериниҥ технический эксплуатация ла телекоммуникациялар аайынча јааны Семен Соколов ло «Эл Телком» БУ-ныҥ баш инженери Антон Ушмоткин турушкандар.\nЭл Курултайдыҥ председатели туштажуны ачып, бистиҥ ӱнбереечилерис эл-јонды связьла јеткилдеериниҥ сурактарын јаантайын кӧдӱрип јадылар, бу сурак республикада эмдиге јетире курч болуп артканча деп айткан. «Ыраак јурттарда мобильный колбу јок болгоны улус оорый берзе, олорго тӱрген болуш јетирер учуралдарда анчада ла тыҥ билдирип јат. Улус јирме биринчи чакта јадып јадырыс, је кызалаҥ айалгаларда эмчилердиҥ тӱрген болуш јетирер кӧлӱгин ол эмезе санитар авиацияны тӱрген-тӱкей алдыртып болбой јадырыс деп айдыжат. Биске бӱгӱн бу ууламјыда кандый тутак-једикпестер барын јазап ширтеп кӧрӧр керек. Президент бу суракка база јаан ајару эдип јат, ол калада ла јурт јерлерде јаткан эл-јонныҥ айалгаларын бир тӱҥей эдерин некеп јат. «Связь керегинде» јасакка кубулталар кийдирери керегинде» федерал јасакта тоозы эки јӱс беженнеҥ ала беш јӱске јетире эл-јон јуртаган јурттарда точкалар тӧзӧӧри ле улуска Интернетти тӱрген тузаланарыныҥ ийдезин 10 Мбитс/с-ке јетирерин јеткилдеер керек деп айдылган. Мыныла колбой, биске бӱдӱретен иштеристи шӱӱжип, олорды лапту чокымдап алар керек» — деп, парламентарий айткан.\nЭл Курултайдыҥ комитединиҥ председатели Сергей Ефимов бӱгӱнги кӱнде бистиҥ тергееде 76 јуртта сотовый колбу јок деген. Депутаттар бу сурактыҥ аайына чыгып, оны бойлорыныҥ шиҥжӱзине алар кӱӱндӱ деп угускан. Семен Соколов 2020 јылга јетире 53 јуртта сотовый колбуныҥ станциялары тудуларын темдектеген. Бу јанынаҥ Минкомсвязь, Алтай Республиканыҥ башкарузы ла «Ростелеком» ПАО 2016 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 26-чы кӱнинде јӧптӧжӱ тургузып, ого кол салгандар. Тудум иштер ӧдӧтӧн тооломго тоозы эки јӱс беженнеҥ ала беш јӱске јетире кижи јуртаган јурттар кирип јат деп ајарган.\nМТС-тыҥ Алтай Республикада иштеп турган филиалыныҥ директоры Леонид Тиунов ишмекчи јуунда 2018 јылда бистиҥ тергееде 10 башня ла базовый 21 станция тудулган деп куучындаган. «Јурт јерлерди тӱрген иштеер Интернетле јеткилдеери мынаҥ да ары улалар. Бис бу ууламјыда тергеениҥ башкарузыла, аймактардыҥ ла јурт јеезелердиҥ администрацияларыла ӧмӧ-јӧмӧ иштеп јадырыс. 2019 јылда сотовый колбула Майма аймакта Карасук ла Сайдыс, Оҥдой аймакта Кичӱ-Јаламан ла Јаан-Јаламан јурттар јеткилделер» — деп куучындаган. Филиалдыҥ директорыныҥ айтканыла, инвестициялар аайынча комитет толо ийделӱ эмес проект-ӱлекерлер аайынча иштебей јат. Оныҥ учун эл-јоныныҥ тоозы 500-теҥ ас јурттарга сотовый колбу ӧткӱрерин ӧмӧ-јӧмӧ бӱдӱрер керек.\n«Эл Телкомныҥ» баш инженери Антон Ушмоткин олордыҥ компаниязы Алтай Республиканыҥ экономический ӧзӱм јанынаҥ министерствозыныҥ јакылтазы аайынча иштеп јат деп айткан. «Эл Телком» 2018 јылда Интернетле Улаган, Кан-Оозы, Шабалин ле Турачак аймактардыҥ сегис јурттын јеткилдеген. 2019 јылда дезе Интернет база алты јуртка ӧткӱрилер.\nБу ишмекчи јуунда депутаттар бойлорыныҥ шӱӱлтелериле ӱлежип, компаниялардыҥ чыгартулу улузына кӧп сурактар берген. Депутат Укмет Альпимов ишмекчи јуунда эдилген јетирӱлердеҥ уксаҥ, бистиҥ тергееде текши айалгалар кандый болгонын оҥдойтоны кӱч болгоны, иш озолондыра тургузылган план-программа јогынаҥ ӧдӱп турганы керегинде айткан. Оныҥ темдектегениле, келер ӧйдӧ бӱдӱретен иштердиҥ элбек кемдӱ планы јок, программа тургузып, бӱдӱретен иштерди јылдар сайын темдектеер керек. Депутат сурак ол ло курч кеминде артканын јуунныҥ туружаачылары јетире аайлабай турганы сезилет деп ајарган.\nВладимир Тюлентин ле Сергей Ефимов федерал программаларды толо тузаланары, башкарула кожо «јолдыҥ картазын» тургузары керегинде шӱӱлтелерин айткан. Вячеслав Уханов дезе бистиҥ тергее эмдиги ӧйдиҥ технологияларынаҥ 15-30 јылга соҥдоп јат деп ајарган. Компаниялардыҥ чыгартулу улузына бойлорыныҥ сурактарын Михаил Терехов, Владимир Тюлентин, Василий Манышев, Виктор Ромашкин, Наталья Никитенко, Вячеслав Уханов ло Николай Карманов бергендер. Ишмекчи јуунныҥ ижи јуук ӧйдӧ бу суракка ойто катап бурылып, оны Алтай Республиканыҥ башкарузыла кожо кӧрӧр јӧп јаратканыла тӱгенген.


Билелердиҥ конкурсы - altaicholmon\nБу маргыжуда Горно-Алтайсктыҥ, Майма, Чамал, Кан-Оозы, Оҥдой, Турачак, Кӧксуу-Оозы, Улаган ла Кош-Агаш аймактардыҥ, анайда ок В. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ, Г. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернаттыҥ командалары турушкан.\nКонкурстыҥ туружаачылары Jолдорло јӱрериниҥ ээжилерин билери, велосипедле маҥтадары јанынаҥ маргышкандар. Jеҥӱни Астаниндердиҥ билези (Турачак аймактаҥ) алып, баалу сыйла кайралдатты.


Агаш ээлем кыска ӧйгӧ орныгар аргалу - altaicholmon\nАгаш ээлем кыска ӧйгӧ орныгар аргалу\n2017 јылда јаҥы Агаш кодексти јаратканынаҥ ала онјылдыгы темдектелген. Бу кодексте Россия Федерацияныҥ агаштарын кымакай тузаланарыныҥ, корулаарыныҥ ла ӧскӱрериниҥ тӧзӧлгӧлӧрин салар тӧс ээжилер айдылган. Агаш кодексти јарандырары аайынча кандый иш ӧткӱрилет ле ӧскӧ дӧ сурактарга карууларды РФ-тыҥ Федерал Jууныныҥ Федерация Совединиҥ турчызы, ФС-тыҥ аграрно-аш-курсак политика аайынча комитединде экспертно-консультативный советтиҥ председатели Татьяна Гигель берет.\nКажы ла тергееге таҥынаҥ ајару\n—Татьяна Анатольевна, РФ-тыҥ агаш ээлеми јанынаҥ бӱгӱнги јасактар керегинде нени айдараар? База кандый јасактар керектӱ болуп јат?\n—Агаш кодексти јаратканынаҥ ала 10 јылдыҥ туркунына ого 40 тӱзедӱ эдилген. Олорло кодекске јаҥы бажалыктар, јаҥы ӱӱр тизимдер кийдирилип, агаш ээлемди ӧскӱрериниҥ тӧс ууламјыларын јасакчы кеминде аайлаштырган.\nАгаш кодекстиҥ 10 јылдыгына учурлай, Госдумада ӧткӧн парламентский угуштардыҥ туружаачылары, Агаш кодекс агашты турулталу ла кымакай тузаланары аайынча тӧс јасак деп билип, мында јетире иштейтен сурактарды темдектегендер. Бис дезе, Госдуманыҥ кийдирген јасактарыныҥ ӱлекерлерин кӧрӧрин баштап ийдис. Ол сурактар — агаш фондтыҥ јерин федерал кеминде мензинерин корыыры, государственный ла муниципал јаҥдардыҥ чыдуларын ылгаштырары, агаштарды шиҥжӱлеерин, корыырын ла орныктырарын јарандырары, онойдо ок ол сурактар бу бӧлӱкте керектердиҥ ачык болорын бийиктедериле колбулу.\n2018 јылдыҥ чаган айыныҥ 9-чы кӱнинеҥ ала агаштыҥ арендазыныҥ јӧптӧжӱзин тургузар тап-эрикке аукциондор электронный бӱдӱмде эдилерин јараткан федерал јасак чыду алынган. Агаш ээлемде база учурлу нормативно-правовой акт — ол «РФ-тыҥ агаш колбулар јанынаҥ тергеелерге берилген чыдуларын бӱдӱрерге РФ-тыҥ тергеелери ортодо федерал бюджеттеҥ субвенциялар ӱлештирериниҥ методиказы». Быјыл кандык айдыҥ 20-чи кӱнинде аграрно-аш-курсак политиканыҥ комитеди бу комитетте агаш комплекс аайынча экспертно-консультативный советле кожо бу суракла јуун ӧткӱрген.\nОныҥ туружаачылары — Минар-бӱткенниҥ, Генеральный прокуратураныҥ, Чоттоор палатаныҥ, РФ-тыҥ 20-деҥ ажыра тергеелериниҥ, билим ле јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы, Росагашээлемниҥ башкартузы — методикада айдылган ээжилер агаш ээлемниҥ ӧзӱмине камаанду сурактарды толо кӧргӱспейт деп, бирлик шӱӱлтеге келген. Кажы ла тергееге башка, таҥынаҥ ајару керек. Текши шӱӱлтеле болзо, агаштарды корулаары, корыыры ла орныктырары аайынча иштердиҥ чыгымдарыныҥ нормативтерин федерал кеминде чокымдаар керек.\nСтратегияла иштеери тӱгенбеген\n—Россия Федерацияныҥ башкарузы эмди Россия Федерацияныҥ агаш комплексин 2030 јылга јетире ӧскӱрериниҥ стратегиязын белетейт. Планду ӧй ас эмес пе — јӱк 10 јыл?\n—ЭКС-тыҥ эксперттери, мен бойым да бу документти башка-башка јерлерде шӱӱжеринде кӧп турушканыс. Профессионалдардыҥ, агаш ээлемниҥ јарлу билимчилериниҥ шӱӱлтелерине тайанып, Россия Федерацияныҥ 60 тергеезиниҥ бӱдӱреечи ле јасакчы јаҥдарыныҥ јӧмӧлтӧзиле стратегияныҥ ӱлекериниҥ бӧлӱктери аайынча шӱӱлтелер эдилген. Олор РФ-тыҥ промышленность ло саду аайынча министрине аткарылган. Узак куучын-јӧптӧжӱлердиҥ ле баштанулардыҥ кийнинде бистиҥ шӱӱлтелер ајаруга алынып, стратегия агаш ээлем, агашпромышленный производство, тӧрӧл машиностроение ле билим иш деген тӧс бӧлӱктерле кезектей ле толтырылган.\nОндый да болзо, стратегияныҥ калганчы бӱдӱми биске јарабайт. Оныҥ учун стратегияныҥ ӱлекериле ишти улалтадыс.\nАр-бӱткенниҥ кӧмзӧзин тузаланар\n—Агашпромышленный комплекс керегинде куучындар кӧбизинде ле агашты белетеери ле оноҥ не-неме эдери керегинде ӧдӧт. Агаш ээлемде база неге ајару эдер керек? Слер агаш аразында ӧзӱмдер керегинде нени айдарыгар?\n—Россияда ар-бӱткенниҥ аш-курсак ӧзӱминиҥ кӧмзӧзи (јиилектер, мешкелер, кузуктар) байлык. Окылу јетирӱле, эҥ јарлу ӧзӱмдердиҥ тузалангадый кӧмзӧзи 7,4 млн тонна, а биологиялык кӧмзӧзи — 13,4 млн тонна. Ар-бӱткенниҥ бу байлыктары эл-јонныҥ су-кадыгына јарамыкту аш-курсак болуп, јаан јонјӱрӱмдик ле экономикалык учурлу. Jе олор онойдо ок јурттардыҥ эл-јонына кирелте экелер аргалу.\nБисте аш-курсак ӧзӱмдерди тузаланары сӱреен јабыс кеминде. Оныҥ тӧс шылтактары — ол агаш инфраструктураныҥ коомой ӧзӱми, агаш аразыныҥ ыраагы ла једерге кӱч болгоны, аҥылу заготовительный пункттар јогы, кооперацияныҥ коомой ӧзӱми, онойдо ок квалификациялу специалисттер јок болгоны.\nОныла коштой јерлик ӧзӱмдер белетееринде тап-эрик ээжилер тургузарында једикпестер бар. Агашту јерлерди арендага аларын јазадары чӱмдӱ ле узак, баалу болуп јат. Инвестициялар эдерге јилбӱ база јок, агаш ла калан јасактарда удур-тедир ээжилер бары база салтарын јетирет.\nӦзӱмдер белетеерин, не-неме эдерин ле садарын јарамыкту кемине јетирген тергеелердиҥ јакшы ченемелин шиҥдеп, тузаланар керек деп бодойдым. Онойдо ок потребкооперацияныҥ ӧзӱмин јеткилдеп, ярмаркалар тӧзӧӧчи тергеелердеҥ база ӱренер керек. Бу суракта аргачылыктыҥ ла јаҥныҥ ижин бириктирери учурлу.\n—Бӱгӱнги айалга ончозына јарт: јасактардыҥ коомойы, агаш-байлыкту деген тергеелерде сырьеныҥ астаганы, агашка транспортту једери кӱч болгоны ла о. ӧ. Ондый да болзо, Слер Россияныҥ агашпромышленный комплексиниҥ келер ӧзӱмин кандый деп кӧрӧдигер?\n—Чын, калганчы 25 јылда агашпромышленный комплекс ороонныҥ экономиказында учурын јылыйткан. Агаштар кӱйет, агаштарла иштери астаган, агаш ээлемде јолдор тудулбайт, агаш корулаар ишчилердиҥ тоозы там астаган, агашпромышленный комплекстиҥ ороонныҥ ВВП-зына кирелтези 3,5 катапка астады. ЛПК-ныҥ ончого јуук бӧлӱктериниҥ рентабельнозы јабыс. Комплексти 2020 јылга јетире ӧскӱрериниҥ стратегиязы сакыган турултазын бербеген. Оныҥ учун бӱгӱн профессионал ишчилердиҥ ајарузы ЛПК-ны 2030 јылга јетире ӧскӱрериниҥ стратегиязына эдилет. Мен бодозом, агаш ээлем орныгар, кыска ла ӧйгӧ орныгар аргалу.\nОндый болзын деп, чокым бир чук иштер ле пландар керек, агаш аразында јолдор тудар, транспорттыҥ ла производствоныҥ инфраструктуразын эрчимдӱ ӧскӱрер керек. Бис бӧлӱктеги билимди, тӧрӧл агаш машиностроениени тыҥ орныктырар, агаш аразында иштерди эрчимделтер учурлу. Государство аргачылыктагы агаштыҥ байлыктарынаҥ јаан кирелте алар тап-эриктӱ.\n—Слер Россия Федерацияда агаштаҥ туралар тударыныҥ келер ӧйи керегинде нени сананып туругар? Бу ууламјыны јасактарла канайда јӧмӧӧр?\n—Агаштаҥ туралар тудар промышленность — ол тӧрӧл стройиндустрияны ӧскӱрериниҥ иженчилӱ ууламјызы деп бодойдым. Россияда агаш туралар тудары удаган ла јаҥжыккан ууламјы. Калганчы јылдарда ол экинчи тыныш алынат. Jе ондый да болзо, агаштаҥ туралар тудары текши строительстводо соҥдоп јат. Бистиҥ агаштаҥ туралар тудары јанынаҥ шӱӱлтелеристиҥ кӧбизи ајаруга алынганы јакшы. Быјыл тулаан айдыҥ 19-чы кӱнинде премьер-министр агаш турага кредиттер берери јанынаҥ јеҥилтелерди јараткан. 2018 јылда заводто јазалган агаш тураларды садып аларына кредиттерге субсидиялар берери јарадылган. Субсидиялар заводто јазалган тураларга суруны тыҥыдып, олорды эдерин кӧптӧдӧр учурлу.\nОнойдо ок агаш туралар тударын ӧскӱргени ороонныҥ агаш байлыктарын тузаланар, экономиканыҥ агаш туралар тударында тузаланган эп-аргаларды (стройматериалдар чыгарары, энергетика, транспорт, ЖКХ, тузаланаачыларга товарлар эдери) канча катапка кӧптӧдип, мультипликативный тузазын бийиктедер арга берер.


Бистиҥ ийдебис — бирликте, нак болгоныста - altaicholmon\nБистиҥ тергеениҥ тӧс калазы Горно-Алтайсктыҥ В. И. Ленинниҥ адыла адалган тепсеҥинде кӱчӱрген айдыҥ 4-чи кӱнинде кӧп тоолу албаты-јон јуулып, Албатыныҥ бирлигиниҥ кӱнин темдектеди.\nБӱгӱнги Россияныҥ государственный байрамдарыныҥ тоозында Албатыныҥ бирлигиниҥ кӱни аҥылу јерде турат, ол эҥ јиит байрамдардыҥ бирӱзи болуп јат. Бу байрам Россияда 1612 јылда болгон тӱӱкилик керекле колбулу. Ол тушта Кузьма Мининге ле Дмитрий Пожарскийге баштаткан албаты-јон биригип, Москваны поляк ӧштӱнеҥ јайымдаган болгон. Косколоҥду ол ӧйдӧ шак ла албатыныҥ тӧрӧлчи кӱӱн-санаазы ла бирлиги ороонды базынчыктаҥ аргадаган.\nБу байрам «Россияныҥ јуучыл магыныҥ кӱндери (јеҥӱчил кӱндери) керегинде» федерал јасактыҥ 1-кы тизимине кубулталар эдери керегинде» 2004 јылдыҥ јаҥар айында Россияныҥ Президенти Владимир Путин кол салган федерал јасакла јӧптӧлгӧн. Бу текшиалбатылык байрам баштапкы катап 2005 јылда темдектелген.\nОкылу јетирӱле болзо, Горно-Алтайсктыҥ тӧс тепсеҥинде ӧткӧн «Бис бирлик!» деп адалган бу митинг-концертте 3 муҥга јуукташ кижи турушкан. Митинг-концерт башталар алдында Кош-Агаш аймактыҥ «Эре-Чуй» ансамбли алтай кожоҥ чӧйӧрдӧ, Барнаулдаҥ келген «Разгуляй» ӧмӧлик орус албатыныҥ бијезин кӧргӱскен.\nБайрамдык кӧдӱриҥиге јуулган албаты-јонды байрамла Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин уткыган. «Бистиҥ тергееде ондор тоолу албатылардыҥ улузы туку качаннаҥ бери амыр-энчӱ, бой-бойын тооп ло бирлик кӱӱн-санаалу јадат. Мындый айалга мынаҥ да ары болзын деп, бастыра керек-јарактарды ӧмӧлӧжип эдели» — деп, ол бойыныҥ уткуулду сӧзинде темдектеген. Оноҥ јуулган улуска амыр-энчӱ, бек су-кадык ла ырыс, кажы ла айыл-јуртта јакшы јадын-јӱрӱм ле бой-бойын оҥдожоры болзын деп кӱӱнзеген.\nОныҥ кийнинеҥ байрамныҥ туружаачыларына уткуулду сӧзиле Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин баштанган: «Бӱгӱн учуры јаан, тӧрӧлчи кӱӱнле толтырылган эҥ јаркынду байрамдардыҥ бирӱзин темдектеп јадыс — Албатыныҥ бирлигиниҥ кӱнин. Мен бойымныҥ кӱӱнимнеҥ, тергеениҥ Эл Курултайыныҥ бастыра депутаттарыныҥ адынаҥ слерди бу байрамла уткуп турум. Бу тӱӱкилик учурлу кӱн бистиҥ албатыныҥ ӧштӱге удура тартыжуда јаантайын бирлик болгонын, албатыныҥ бирлиги кандый ла уур-кӱчтерди јеҥип чыгарын эске алындырат. Албатыныҥ ол туштагы јеҥӱзи ороонго амыр-энчӱ экелген. Бойыныҥ Тӧрӧлин корыырга, ӧскӱрерге бириккен бистиҥ албаты ондо канча кире кӧп ийде-кӱч, турумкай кӱӱн-санаа болгонын кӧргӱскен. Россия бастыра ӧйлӧрдӧ кӧп албатыларлу государство болгон ло эмди де андый ороон болуп јат. Мында башка-башка укту, мӱргӱӱл јаҥдарлу, культуралу улус јадат. Бистиҥ ийде-кӱчис шак мындый аҥыланышта» — деп, ол айткан. Адакыда ол кӧдӱриҥиниҥ туружаачыларына ла олордыҥ јуук улузына амыр-энчӱ јадын-јӱрӱм, ырыс кӱӱнзеген.\nОноҥ албаты-јонго бойыныҥ уткуулду сӧстӧрин АР-дыҥ албаты кайчызы Таныспай Шинжин айдып, байрамдык кӱӱнземелдерин айткан. Јашӧскӱримниҥ «Россияныҥ студенттериниҥ отрядтары» деген текшироссиялык јондык организациязыныҥ Алтай республикан тергеелик бӧлӱгиниҥ чыгартулу кижизи, студенттердиҥ «Белуха» деген педотрядыныҥ турчызы, студенттердиҥ отрядтарыныҥ быјыл Москвада ӧткӧн текшироссиялык следыныҥ туружаачызы Любовь Громова албаты-јонго база уткуулду сӧстӧриле баштанып, студенттердиҥ следында турушканы керегинде кыскарта айткан: «Студенттердиҥ отрядыныҥ тӱӱкизи орооныстыҥ тӱӱкизиле чике колбулу, олор бойыныҥ ӧйинде јаан учурлу бастыра тӱӱкилик керек-јарактарда эрчимдӱ турушкан, ороонныҥ ичкери ӧзӱмине јаан камаанын јетирген. Студенттердиҥ отрядтарыла колбулу кыймыгу бӱткӱл ороон ичинде орныктырылып, элбек јол алынат».\nОноҥ митинг-концерт Россияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча пограничный башкартузыныҥ «Форпост» деген јайаандык ӧмӧлигиниҥ ороонго учурлалган кожоҥыла тӱгенген. Адакыда сценадаҥ айдылган сӧстӧр дӧ учурлу болды: «Алтай Республикада јадып турган албатыларды бирликке, јалакай ла најылык кӱӱн-санаага кычырып турубыс. Бистиҥ ийдебис — бирликте, нак болгоныста. Мыны качан да ундыбайлы».\nБу байрамдык кӱнге учурлай мынаҥ да ӧскӧ кӧп тоолу керек-јарактар ӧткӱрилген болгонын темдектеер керек. Темдектезе, тергеениҥ ӱредӱлик учреждениелеринде «Албатыныҥ бирлигиниҥ кӱни» деп адалган ачык урок, «Јаан этнографический диктант» деген ӱредӱлик акция, «Искусстволордыҥ тӱни» ле о. ӧ.\nБӱгӱнги бу байрамла колбулу тӱӱкилик керек бистиҥ ороонныҥ тӱӱкизинде аҥылу јерде турат. Ол ӧйдӧ Россия андый ла тыҥ ийде-кӱчтӱ ороон болбогонын эзедип ийели. Текши ороон ичинде бой-бойын оҥдошпос болгоны, кажы ла тергее-княжество таҥынаҥ јилбӱлериле башкарынганы поляк олјочылар Москваны, оныҥ тӧс шибеези болгон Кремльди колго аларына экелген. Је албатыныҥ бойынаҥ эдилген баштаҥкайдыҥ, албаты бирлик болгоныныҥ шылтузында ороон косколоҥду ӧйди ӧдӱп чыккан. Ол ӧй тӱӱкиде «Смутное время» деп адалган болгон.\nОныҥ да кийнинде ӧйлӧрдӧ, темдектезе, 1812 јылда, Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде (1941-1945 јылдар) албатыныҥ бирлиги француз ла немец ӧштӱлерди оодо согор ло ороонды олјочылардаҥ јайымдаар арга берген.\nБӱгӱн бистиҥ ороон кӧп тоолу албатылардыҥ Тӧрӧли болуп тура, ичкери ӧзӱмниҥ јолыла турумкай барып јат. Россия быжу коручылы болгоныныҥ шылтузында ас эмес албатылар косколоҥноҥ айрылган, амыр-энчӱ јадын-јӱрӱмин аргадаган. Онызын бу јуукта Крымныҥ албатызы Россия Федерацияга бойыныҥ кӱӱниле, референдум ажыра киргени недеҥ де јарт керелейт. Албатыныҥ бирлиги јаан ийде-кӱч болгоны, тӱӱкилик керектерди качан да ундыбай јӱрери керегинде Россияныҥ Президенти Владимир Путин база айткан: «Качан албатыда бирлик јок болзо, текши ороон ийде-кӱчин јылыйтат, кандый ла уур-кӱчтерге табартат, миллиондор тоолу улус шыра-тӱбекке алдыртат. Је качан бис бирлик болзоос, јаантайын јаркынду јеҥӱлерге келедис. Онызын бистиҥ бастырабыска качан да ундыбас керек».\nАлбатыныҥ бирлигиниҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥилӱ туштажу Кремльде ӧдӧрдӧ, ороонныҥ Президенти Владимир Путин башка-башка бӧлӱктерде бийик једимдерге јеткен улуска Россия Федерацияныҥ государственный кайралдарын табыштырган. 2018 јылда российский нацияныҥ бирлигин тыҥыдарына јаан камаанын јетиргени учун сыйдыҥ лауреады деп, билимчи-лингвист, академик, ӱредӱликтиҥ Российский академиязыныҥ президенти Людмила Вербицкая адалган. Бу кижи государство тӧзӧӧчи, культураныҥ ла албатылар ортодо колбулардыҥ тили болуп турган орус тилдиҥ ӧзӱмине кӧпти эткен. Анайда ок ол орус тилди гран ары јанында корып алары ла ӧскӱрери јанынаҥ эрчимдӱ иштеген.\nРФ-тыҥ государственный кайралдарыла кайрал-даткандардыҥ тоозында ӧскӧ ороондордыҥ улузы база болгон.\nБайрамла колбулу уткуулду сӧзинде Владимир Путин мынайда айткан: «Бу байрамныҥ учуры — озо ло баштап тӱӱкиле, кӧгӱс-санаала колбулу. Ол Тӧрӧлине чындык, оны корыырына белен болорын, оныҥ ичкери ӧзӱмине ууландыра иштеерин керелейт. Бийик тӧрӧлчи кӱӱн-санаа Россияга јаантайын јаан учурлу байлык болгон. Бистиҥ албатыныҥ кӧгӱс-санаазыныҥ качан да јеҥдиртпеген ийдези шак ого тӧзӧлгӧлӧнӧт, ол бастыра телекейди кайкаткан. Тӧрӧлчи кӱӱн-санааныҥ сезими — текшинациональный культураныҥ тӧзӧлгӧ бӧлӱги, бистиҥ генетический санаа-эземистиҥ тазылы болуп јат. Бу јаҥжыгулар албатыны јаантайын јакшы керектерге кӧдӱрген, јайаандык байлыктар тӧзӧӧрине камаанын јетирген. Онызын «Россияныҥ музейлериниҥ байлыктары» деген кӧрӱ-форум јарт керелейт. Бӱгӱн бу туштажуда туружып тургандардыҥ кӧбизи «Православная Русь» деген циклдиҥ бу кӧрӱзин кӧрӧргӧ барарына алаҥзыбайдым. Бу ӱлекердиҥ аҥылу учурын темдектеп ийерге турум: бистиҥ муҥдар јылдар туркунына ӧзӱп келген орооныстыҥ культура јанынаҥ телкем телекейи бирлик болгонын керелейт. Бӱгӱнги экспозицияны тӧзӧӧри тергеелердеги музейлердиҥ ле јуруктардыҥ галлереяларыныҥ эрчимдӱ турушканыла ӧткӧн. Кӧрӱниҥ кеми ле учуры чындап та сӱрекей јаан. Олорды кӧрӱп, бис јайалталарла канча кире бай болгонысты оҥдойдыҥ.\nБистиҥ улу ада-ӧбӧкӧлӧрис бойыныҥ јӱрӱми ажыра Россияны, амыр-энчӱни ле кӧп укту јаан биледе бирликти канай кичеери јанынаҥ јозок кӧргӱскен. Бӱгӱн бис ол јаҥжыгуларла башкарынып јӱредис».\nА. КӦБӦКОВ белетеген


24.10.2017 - altaicholmon\nИш аайынча стажтыҥ эҥ јабыс кеми\nИнтерфакстыҥ јетиргениле, јаҥда отургандар иш аайынча стажтыҥ пенсия аларына керектӱ эҥ јабыс кеминг бийиктедери керегинде сананат.\nШколдордо — бирлик урок\nБыјыл ӱлӱрген айдыҥ 30-чы кӱнинде Россияныҥ текши ӱредӱлӱ бастыра организацияларында Интернет ажыра јеткер болбозыныҥ бирлик урогы ӧткӱрилер.\nГенеральный консулла тушташты\nАлтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ баштапкы ордынчызы Р. Пальталлер Корея Республиканыҥ Иркутсктагы генеральный консулы Ом Ки-Ёнло АР-дыҥ Башкарузыныҥ кичӱ залында тушташкан.\nКӱрлер јаҥыс та кечӱлер эмес—экономиканыҥ тамыры\nКӧксуу-Оозы аймакта Тӱҥӱр јурттыҥ јанында кӱрлер тудулганын кычыраачылар билер. Бу јаан учурлу керектердиҥ бирӱзи башталганы болуп јат.


Озогы јаҥжыгуларды улалтканча - altaicholmon\nОзогы јаҥжыгуларды улалтканча\nКажы ла ороонныҥ, кажы ла таланыҥ байлыгы улус, анчада ла эпшилер ле балдар болуп јат. Бӱгӱн мен Кош-Агаш аймактыҥ ӱй улузыныҥ советтериниҥ ижин эске алынар кӱӱним бар. Ӱй улустыҥ экономиканыҥ башка-башка ууламјыларына, социальный јӱрӱмге јетирип турган камааны сӱрекей јаан. Эпшилердиҥ биледеги, бала-барказын тазыктырарындагы, албатыныҥ јаҥжыгуларын чеберлеп ле ӧскӱрип аларындагы учуры сӱрекей јаан.\nӦткӧн чактыҥ јетенинчи јылдарында Кош-Агаш аймакта тӧрт муҥнаҥ кӧп ӱй улус тӧрӧлине тузалу иш бӱдӱргендер, олордыҥ эки муҥнаҥ кӧби мал ӧскӱреринде иштеген.\nӰй улустыҥ советтериниҥ ижи эҥ ле озо эпшилерди эрчимдӱ ишке, ол тоодо колхозтордыҥ, учреждениелердиҥ јондык ла политикалык керектерине тартып аларына, озочыл ченемелди, јаҥы јаҥжыгуларды таркадарына ууландырылган.\nӰй улустыҥ советтери јуундарында эл-јонды су-кадыкты корыырыныҥ, культураныҥ, садуныҥ ла бытовой јеткилдештиҥ органдары канайда јеткилдеп турганыла колбулу сурактарды элбеде шӱӱшкен, койчы-малчылардыҥ балдары јадып турган интернаттарда ӱредӱ ле тазыктыру канайда ӧдӱп турганы керегинде јетирӱлерди уккандар. Малчылардыҥ тураларыныҥ ижине јаантайын ајару эткен ле болушкан.\nОл ӧйдӧ партийный ла комсомол организациялар, ӱй улустыҥ советтери, школдордыҥ ӧмӧликтери болужаачы ижин элбедип, јайгы каникулдардыҥ ӧйинде балдар карындаштарына ла сыйындарына орус тилди ӱренерине болушсын деп, бу суракты ајарузында туткан.\nВЛКСМ-ныҥ Горно-Алтайсктагы обкомы-ныҥ баштаҥкайыла ыраактагы турлуларда комсомолдордыҥ ла јииттердиҥ бригадаларын тӧзӧӧри аайынча кыймыгу башталган. Малчылардыҥ турлуларында электричество кӧрӱнип келген, улус телевизорлорды ла айыл-јурттыҥ ӧскӧ дӧ техниказын алып баштаган.\nӰй улустыҥ советтери шеф-таскадаачылардыҥ кыймыгузын элбедеринде эрчимдӱ турушкан. Бир темдек кӧргӱзейин. Иштиҥ Кызыл Маанызыныҥ ордениле кайралдаткан СССР-диҥ 50 јылдыгыныҥ адыла адалган колхозто ӱй улустыҥ соведин Катчыбай Калиева башкарган. Мында 233 ӱй кижидеҥ мал ӧскӱреринде 175 кижи иштеген. Олор јаш малды кичеер каруулу иште эрчимдӱ турушкан, олордыҥ ижиниҥ шылтузында колхоз јылдыҥ ла он муҥнаҥ ажыра кураандарды ла уулактарды кичееп алган.\nШеф-таскадаачылардыҥ керегин элбедеринде јаан једимдерге «Кызыл Мааны» колхозтыҥ ӱй улузыныҥ соведи (председатели Кыстай Диятова) јеткен. Укту-тӧстӱ малчылардыҥ – Абуловтордыҥ, Саблаковтордыҥ, Тадыровтордыҥ ла ӧскӧлӧриниҥ де мал ижинде иштеген текши ӧйи 158 јылга једип јат.\n1971 јылдаҥ ала 1973 јылга јетире Абуловтор государствого 1140 тонна эт, 150 центнер тӱк, 400 килограмм ноокы табыштырган. Укту-тӧстӱ малчылардыҥ – Коткенов-тордыҥ, Акчиновтордыҥ, Джекеновтордыҥ, Маскановтордыҥ, Махмедовтордыҥ, Абитов-тордыҥ ла кӧп ӧскӧлӧриниҥ де једимдери ыраак талаларда јарлу болгон.\nӰй улустыҥ советтери Кош-Агаш аймактыҥ ар-бӱткениниҥ айалгаларын ајаруга алып, јербойыныҥ улузына јурттарда агаш-јыраа отургузарын, маала ажын ӧскӱрерин јаҥжыктырарына болушкандар.\nКурайдыҥ ӱй улузыныҥ совединиҥ (председатели Мария Сухих) баштаҥкайыла эл-јон тураларыныҥ јанында чечектер, агаштар отургузып, теплицаларда согоно, огурчын, помидор ӧскӱрип баштаган.\nЧапаевтиҥ адыла адалган колхозтыҥ ӱй улузыныҥ совединиҥ эрчимдӱ туружаачызы Валентина Карловна Ултарикованыҥ (Кинслер) шылтузында улус теплицаларынаҥ огурчынныҥ, помидордыҥ, ӧскӧ дӧ маала ажыныҥ байлык тӱжӱмин јуунаткандар.\nЭмдиги јӱрӱм ӧскӧлӧнгӧн, ичкери алтамдар эдилген. Је ӧткӧн чактыҥ јетенинчи јылдарында Кош-Агаш аймакта эдилген керектер ол ӧзӱмге јаан камаанын јетирген.\nӰй улустыҥ советтери билени тыҥыдарыныҥ, оныҥ јаҥжыгуларын таркадарыныҥ сурактарына јаан ајару эткен. 1975 јыл башталып турарда, Кош-Агаш аймакта 40 эне-герой болгон, олордыҥ кажызы ла 10 ло оноҥ кӧп балдарды таскадып-чыдаткандар.\n19 эпши «Материнская слава» орденле, 800-теҥ кӧп кижи энеликтиҥ медальдарыла кайралдаткан. Кӧп балдарлу кӧп саба билелерде балдар иштеерине тазыктыруны эрте алган, јаандары кичинектерине эрте болужып баштаган.\nШак мындый айалга балдарга ӱредӱ аларына болушкан, кӧп јиит улус кийнинде аҥылу орто ло бийик ӱредӱ алган. Эмди олор билелериниҥ јаҥжыгуларын улалтып, Кош-Агаш аймактыҥ экономиказыныҥ башка-башка бӧлӱктеринде башкараачылар болуп једимдӱ иштейт.\nАк-јарыкка чыккан балдардыҥ тоозы јанынаҥ Кош-Агаш аймак бӱгӱн Алтай Республикада озочыл јерлердиҥ бирӱзинде турат. Мында албатыныҥ јаҥжыгуларын ла чӱм-јаҥдарын чеберлеери, билелерди јӧмӧӧри јанынаҥ кӧп иштер ӧткӱрилет.\nӰй улус јондык, партийный ла комсомол организациялар ажыра башкараачы иштерге ле депутаттарга кӧстӧлгӧн. Иштиҥ Кызыл Маанызыныҥ ордениле кайралдаткан СССР-диҥ 50 јылдыгыныҥ адыла адалган колхоз-тыҥ койчызы Анна Михайловна Керексибесова СССР-диҥ Ӱстиги Совединиҥ депутады болгон. Аймактыҥ 111 ӱй кижизи јербойындагы советтердиҥ дупутаттарына тудулган.\nИштеги бийик једимдери учун аймакта 300 эпши башкаруныҥ кайралдарыла кайралдаткан. 1973 јылда «Кызыл Мааны» колхозтыҥ койчызы Кыдат Тебековага Социалистический Иштиҥ Геройы деп бийик ат адалган.\nЛенинниҥ ордениле койчы Джолтай Джекенова, Яманул Бидинова, Октябрьский революцияныҥ ордениле Матрена Шабуракова, Иштиҥ Кызыл Маанызыныҥ ордениле Јалкын Тулесова, Анна Манзырова, Езендей Тебекова, Тӧбӧлӧрдӧги ФАП-тыҥ заведующийи Мария Михайловна Асташева кайралдаткандар.\nӰй улустыҥ советтериниҥ ижиниҥ јаҥжыгулары оныҥ кийниндеги јылдарда таркадылган ла байыдылган.\n1973 јылдыҥ сыгын айыныҥ 24-чи кӱнинде Барнаул – Горно-Алтайск — Кош-Агаш, оныҥ кийнинде Кош-Агаш – Јазатыр, Кош-Агаш – Белтир деп авиарейстер ачылган.\nШак ла бу ӧйлӧрдӧ аймакта јерди сугарып, азырал белетейтен иштер башталган, темдектезе, 1975 јылда 2950 гектар јерде бирјылдык ӧлӧҥ ӧскӱрилген. «Јааш јаадырып» сугаратан одус эки ДДН-70 ле\nКИ-50 машиналарла сугарып турган кыралардыҥ кеми 17 муҥ гектарга јеткен.\nМал-аштыҥ азыралы кӧптӧгӧнинеҥ улам јурт ээлемниҥ једимдери база бийиктеген, оныҥ шылтузында билелердиҥ ле эл-јонныҥ јадын-јӱрӱми јаранып баштаган. 1975 јылда улус акча-манатту боло берген, сберкассалардагы вклад-акча 700 муҥ салковойго кӧптӧгӧн (ол ӧйдӧги баалардыҥ кемиле).\nАлбаты-ӱредӱзинеҥ аймактыҥ бир кижизине келижип турган акчаныҥ кеми 430 салковой, су-кадыкты корыырыныҥ учреждениелеринеҥ 105 салковой болгон. Аймактыҥ эл-јоны 457 телевизор, кийим јунатан 124 машина, 210 автомобиль 783 мотоцикл ле велосипед садып алган.\nРадиолиниялардыҥ ижи јаранган. Ол тушта оныҥ узуны аймакта 170 километр болгон. Койчы-малчылардыҥ 182 турлузында газту баллондор тургузылган, 36 турлуда электричество ӧткӱрилген.\nЭл-јонныҥ јадын-јӱрӱми оҥдолгоны билелердиҥ айалгазына јакшынак камаанын јетирген, башка-башка ук-тӧстӱ улус алыжары кӧптӧгӧн, демографиялык айалга јаранган.\nКош-Агаш аймактыҥ ӱй улузыныҥ советтериниҥ мактулу керектери ле ченемели Эре-Чуйдыҥ социально – экономикалык јӱрӱминде бӱгӱн иле кӧрӱнет.\nОныҥ учун Кош-Агаш аймактыҥ ӱй улузына акту кӱӱнимнеҥ су-кадык, аргалу јадын-јӱрӱм, ырыс ла узак-узак эзен-амыр јылдар кӱӱнзейдим!\nАдаларыстыҥ ла энелеристиҥ, карган энелердиҥ ле таадалардыҥ иштеги једимдерин ле јондык керектерин ундыбай, Чуйдыҥ чӧлиниҥ кӧп нацияларлу албатызыныҥ јаҥжыгуларын ла культуразын чеберлезебис, кандый ла уур-кӱчтерди јеҥип чыгарыс, Кош-Агаш аймактыҥ ла Алтай Республиканыҥ ӧзӱмине камаанысты јетирерис.\nАлтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи,\n80-чи јылдарда Горно-Алтайский автоном областьтыҥ ӱй улузыныҥ совединиҥ председатели


Актуга корогон улустыҥ аттары ундылбаган... - altaicholmon\nАктуга корогон улустыҥ аттары ундылбаган…\nБыјылгы ӱлӱрген айдыҥ 11-чи кӱнинде Россияда политический репрессияларда актуга корогондордыҥ карыкчалду 80 јылдыгы темдектелип јат.\nБу тоо ороонныҥ тӱӱкизинде кара јолдыктардый темдектелип, канча албатыныҥ салымына салтарын јетирген. Тӱӱкичилердиҥ айтканыла болзо, политикалык репрессиялар 1920 јылдардыҥ бажында башталып, 1950 јылдардыҥ башталганында токтогон. Иосиф Сталинниҥ режим-башкарту ӧйинде контрреволюцион ууламјылу кӧрӱм-шӱӱлтелӱ болгон ло государствоныҥ система-бӱдӱмине удура болгон деп актуга јаргылаткан ла корогон улустыҥ текши тоозы бистиҥ ороондо 12 миллионго јеткен. Бу улус этпеген керектери учун тӱрмеледер, ӧлтӱртер деп јаргылаткан. Олордыҥ кӧбизиниҥ бурузы актуга чыгарылбаган.\nАнчада ла «массовый» деп адаткан ла миллиондор албаты корогон деп 1937-1938 јылдарды адайдылар. Бу јылдарды тӱӱкичилер «Большой террор» деп адап салгандар. Кийнинде јылдарда тӱӱки шиҥжӱчилердиҥ темдектегениле, бастыразына јуук корогон улустыҥ документтери Сталинниҥ бойыныҥ колы ажыра барган ла кажы ла приговор-јӧптиҥ учында колды ол бойы салган.\nБистиҥ де тергеебис бу каршулу керектеҥ туура калбаган. Туулу Алтай ороонныҥ тӧс јеринеҥ ыраак болгонынаҥ, гран-кыйуларга јуук болгонынаҥ ла национальный тергее болгонынаҥ улам бу сурактар сӱрекей курч турган. 1930 јылдарда Совет јаҥ туулардыҥ ортозында јаткан албатыныҥ јӱрӱмине чокым киргелек ӧйдӧ, мындый геополитикалык айалгада бастыразына јуук алтайлар ӧштӱлерге тӱҥейлеш болгон. Орус тилди јазап билбес алтайлар кобы-јиктер јаар качкан да болзо, је Совет јаҥга удура иштеп турган деп, Монголия ажыра јопондорго јӧмӧжип турган деп јаргыладып, кӧп улус тегиндӱ корогон, ӧлтӱрткен.\nКӧп улус удурлажарга јеткелекте, актанарга јеткелекте, олорды туткан јеринде ле аткылап койотон. Ондый учуралдар керегинде куучындар алтай јурттарда эмдигенче бар. Ундылбаган. Айдуга барган улусты база кичеегилебейтен. Соок ло чыкту подвалдарда, аттардыҥ сарайларында (конюшняларында) кондырып, торолодып, айдаткан јерине јетиретендер. Олордыҥ су-кадыгы керегинде кем де сананбаган ла санааркабаган. Кӧп улус бу кату айалгада чыдажып болбой, јолдордо божоп то калатан. Андый улустыҥ сӧӧктӧрин бир де байлабай, бир ле јерге барчактай јууп салгылайтан.\nJаҥныҥ ла албатыныҥ ӧштӱлери деп адаткан улусты кем де кичеебеген. Кӧп албаты бурузы јогынаҥ корогон ло айыл-јуртына кайра јанып болбогон. Jуулган да јери јарты јок јылыйган.\nРепрессияларга СССР-дыҥ бастыра толыктарында јуртаган албаты-јон табарткан. Мында нация-угы, кажы јердиҥ кижизи болгоны бир де учурын ойнобогон. Бӱткӱл онјылдыктар туркунына бурузы јогынаҥ корогон улустыҥ тӧрӧӧн-тууганы бу керек аайынча куучын айдарга коркып, јажытта тудатан. 1989 јылда Горно-Алтайскта маала ажын чеберлеер јер јазаарга јер казып турган ишчилер кӧп улустыҥ сӧӧги јуулган јерге учураган. Прокуратураныҥ јетиргениле болзо, бу улус репрессия ӧйинде ӧлтӱрткен улустыҥ сӧӧги. Бу јерде бастыра аймактардаҥ айдаткан «јаҥныҥ ла албатыныҥ» ӧштӱлери ӧлтӱрткен. Бистиҥ республикада мындый јерлер сӱреен кӧп. Оҥдойдо до, Кан-Оозында да, арткан да аймактарда.\nСталинниҥ режим-башкартузынаҥ корогон албатыныҥ салымын ойто такып орныктырар арга јок. Jе 1991 јылдыҥ ӱлӱрген айында Россияда репрессияда актуга корогон улустыҥ чындык адын орныктырар деп јасак чыкканыла колбой, тӱӱкиде бу кара ла каршулу керекти ачыгынчы айдып баштагандар. Бурузы јок улустыҥ аттары адалып, олордыҥ тап-эриктери бурылган. Тӱӱкичилер, тӱӱки шиҥжӱчилер архивтерде документтерле таныжып, «јажытту» деген папкаларды ак-јарыкка чыгарып, чынды айдып баштагандар.\nАлтай Республиканыҥ прокуратуразыныҥ ишчилери 1994 јылдаҥ ала 2002 јылга јетире корогон јерлештеристиҥ уголовный керектерин шиҥдеп, озо ло баштап 1055 кижиниҥ чындык ады-чуузын орныктырган. Бӱгӱнги кӱнде бу јетирӱлер, документтер аайынча репрессияныҥ каршузына алдырткан улустыҥ јӱрӱми керегинде «Эземниҥ бичиги» деп адалган ӱч том бичик чыгарылган. Jе бу да јетирӱлер толо эмес деп айдар керек.\nОл каршулу јылдарда корогон кӧп алтай улустыҥ јӱрӱми айдылбай, ундылып калган. Кӧп алтайлар соок тӱрмелерде божогон. Кӧбизи бурузы јогынаҥ ӧлтӱрткен.\nЭмди тӱӱкиге бурылып, ол улусты эске алар ӧй келген. Оныҥ учун политикалык репрессиялардыҥ 80 јылдыгыла колбой куучынды улалтарыс.


Тӧрӧлчи кӱӱндӱ башкараачы - altaicholmon\nВладимир Кызаев Чой аймакта Ӱстиги-Пьянковстогы јурт јеезениҥ јааны болуп 2013 јылдаҥ бери иштеп јат. Оныҥ бойыныҥ јартаганыла, олордыҥ јурт јеезези окылу бичик-биликте шак мынайда адалып јат, је оныҥ турган јери Ускуч јуртта. Владимир бу јамыда беш јыл иштеп, 2018 јылда болгон талдаштарда ойто катап туружып, јеҥӱ алган.\nОл јурт јеезениҥ јааныныҥ ижи сӱрекей кӱч, је баштап алган керектерди јарым јолдо токтодорго карам болгон деген. Талдаштарда оныҥ учун экинчи катап турушкам деп айдат. Мынаҥ башка Владимир бойын тӧрӧлчи кӱӱндӱ кижи деп бодойт. Бис экӱ ортодо болгон куучын-эрмек ӧзӧк-буурда конып-тӱнеген санаалардаҥ башталган эди.\nЈиит башкараачы јурт јеезениҥ ижинде уур-кӱч сурактар кӧп деген. Оныҥ бюджединиҥ ле ишјалдыҥ кеми база јабыс. Ого чыдажар ла кижи чыдажар. Је тӱҥей ле чыккан-ӧскӧн јериҥ учун санааркап ла калажырап јӱрӱп јадыҥ: эл-јон, бала-барка, мал-аш учун. Керек дезе оныҥ ӧлӧҥ-чӧби, курт-коҥызы, ӧркӧ-момоны, балык-кужы јанынаҥ сандырап ла шакпырап, аҥкаҥ азып јат деп, ол айдат.\n—Тӧрӧлчи кӱӱндӱ кижи андый болбой база, Владимир. Слердий улусты тооп, јаҥыс кучактай алар кӱӱниҥ келип јат. А бот, јуртка Ускуч деп ат кайдаҥ келген болотон деп сананып отурым. Кербалыктардыҥ бирӱзин анайда адап турган эмес беди?\n—Туку озодо бистиҥ јурттыҥ ортозыла јаан суу аккан. Эмди ол соолып, сыраҥай кичинектеп калган. Алдында ӧйдӧ ол тайменьге тӱҥей ускуч деп балыкла сӱрекей бай суу болгон. Ач ла торо јылдарда бу балык улусты тыҥ азыраган. Эмди ускуч бистиҥ кичинектеп калган суубыста чек јок. Ол сурузы јок болуп јылыйып калган. Јурт дезе улуска быйаны јеткен бу балыктыҥ адыла адалып, анайып ла артып калган.\nЈуртыбысты кунурап, јылыйып калбазын деп, аргабыс јеткенче кӧдӱрип, араайынаҥ јадырыс ла. Аймакта алты јеезе. Бис јетинчизи болорыс.\nЈаткан јеристиҥ кеми дезе тыҥ ла јаан эмес. Ого јӱк ле бир јурт — Ускуч кирип јат. Јеезеде бӱгӱнги кӱнде 376 кижи јуртайт. Бисте 15 кире предприятие, тогус класска јетире школ, балдардыҥ садиги бар. Тургуза ӧйдӧ школдо 56 ӱренчик ӱренет. Балдардыҥ садигине 12 бала јӱрет.\n—Улус неле аргаданып јадып јат?\n—Мал-ашла, калбала, кузукла, јиилекле, маалаажыла. Фермер-аргачылар ла крестьян ӧмӧликтер бар. Адару тудаачылардыҥ тоозы калганчы ӧйлӧрдӧ билдирлӱ кӧптӧп туру. Јурт ээлемде иштеген аргачылардыҥ тӧс ижи сӱтле колбулу. Олор оны кӧп лӧ сабазында «Майма-Молоко» заводко табыштырат, ол эмезе Новотроицк јурт јаар аткарып јадылар. Сӱтти Кызыл-Ӧзӧктӧ иштеп турган пункт алып јат. Чойдо бойыныҥ сарјусӱтзаводы тудулат. Фермерлер оны энчикпей сакыйт. Ускучтаҥ аймактыҥ тӧс јуртына јетире 30 километр. Оны тыҥ ла ыраак эмес деп айдарга јараар. Јуртыс Горно-Алтайсктаҥ Артыбаш јаар барган јолдыҥ чике ле бойында туруп јат.\n—Баш кандый сурактар учун «оорып» јат? Сыраҥай ла ӧҥзӱре, сыраҥай ла кӱч дегендерин тоолоп, айдып берзегер?\n—Культурный улус болорго чырмайып јадырыс, је ол бӱгӱнги кӱнде чала кӱчке келижет (кӱлӱмзиренет). Бу керекке јуртта Культураныҥ туразы јок болгоны јаан салтарын јетирет. Оныҥ туразын 2004 јылда, ээлентизи јеткен дейле, јемирип салгандар. Оноҥ ло бери культура деген бу чӱмдӱ ууламјыда јаҥыс салкын сыылап јат. Јурт јеезениҥ эскирген туразыныҥ уланты јанын арга јокто клубка бергенис. Је биске бӱгӱнги кӱнде культураныҥ јаҥы байзыҥы керек болуп јат.\nИнтернет ле сотовый колбу јок болгоны керегинде база кородогонду айдарга келижет. Ростелеком бу јанынаҥ биске болужарга ченешкен. Бир ӧйдӧ кабель де чӧйгӧн, је бу иш анайып ла јылбай туруп калган. Эмди јурттыҥ ӱстиги јаны Билайнды ла МТС-ты тудуп јат. А тӧмӧн, кырдыҥ эдегинде јаткан улус, как-куру, оп-соп отургылап јат. Јолдорго кумакты дезе бойлорыстыҥ кӱчисле јайып јадыс. Россияда, республикада, ол тоодо бистиҥ јурт јеезеде јолдор јогынаҥ јадарга јарабас деп, бис јакшы билерис.\n—Фермер ле крестьян ээлемдер кандый иштеп јат?\n—Кем јок, јакшы. Озодо бистиҥ јерде оок колхозтор болгон. Кийнинде олорды бириктирип, јаанаткандар. Советтердиҥ ӧйинде совхоз тӧзӧлгӧн. Улус анда иштеген. Эмди ончозы кубулган, је јиит улустыҥ јуртта артып турганы сӱӱндирет. Јашӧскӱримниҥ тоозыла Ускуч аймакта баштапкы јерде туруп јат. Фермер ле крестьян ээлемдер олорды ишле јеткилдейт. Сергей Новиковто, Иван Сивцевте, Сергей Кызаевте туку он-он эки кижидеҥ иштейт. Укту-тӧстӱ фермерлер Владимир Захарович ле Анна Захаровна Бибиковтордыҥ билези керегинде база айдарга турум. Бу ӧрӧкӧндӧр јажына јурт ээлемде иштегендер. Эмди олордыҥ јолын бала-барказы улалтат.\nБистиҥ јурт чике ле јолдыҥ ортозында туруп јат деп, мынаҥ ӧрӧлӧй айткан эдим. Туристтер бисте кӧп токтоп јат. Улус олорго маалаажын, сӱттеҥ белетеген курсак-тамагын садат. Јурт јаткандардыҥ сурагы аайынча былтыр олорго сыраҥай ла јолдыҥ бойында ӱсти јабылу рынок тудуп бергенис. Эмди јербойыныҥ садузында мӧттӧҥ ала эм ӧлӧҥдӧргӧ јетире бар. Мындый арга јурттыҥ улузына бир де эмеш болзо кирелте экелип јат.\n—Аймактыҥ администрациязы болужып јат па?\n—Бу јанынаҥ бисте комыдал јок. Аймактыҥ башкараачызы Михаил Маргачев јурт јеезениҥ сурактарына јаантайын ајару эдет. Ол бойы токыналы јок, эрчимдӱ кижи. Бистеҥ андый ок јандыру некейт. Учурал келижерде, республиканыҥ башчызына јаан быйанымды айдар кӱӱним бар. Аймакка келип јӱрерде, мен ого акчала болужып болорыгар ба деп баштанган болгом. Ол сурагымды аай угуп, јурт јеезеге 350 муҥ салковой акча чыгарган. Оныҥ ӱстине бойыстыйын кожуп, 150 муҥга ӱч колодецти јазап алдыс. Оролорын казып, бетон тегеликтерин солып, ого јолдор ӧткӱрип, јабынчыларын солып, чедендеп алганыс. Чой аймактаҥ Эл Курултайдыҥ депутадына тудулган Михаил Терехов биске база тыҥ болужып јат. Оныҥ јӧмӧлтӧзиле рынок тудулган, Центральный, Школьный ла Зеленый оромдорго јарыткыштар кондырылган. Депутаттыҥ болужыла анайда ок балдардыҥ площадказын тудуп јадырыс. Бу улуска эл-јонныҥ адынаҥ алкыш-быйан айдып турум.\nГ. МИРОНОВАНЫҤ фотојуругы


Ӧзӧгисти ойгозып, тӧзӧлгӧ берген ӱредӱчибис - altaicholmon\nӰредӱчи кижи ӱренчигиниҥ экинчи энези, јаан телекейге јол берген јарыткыш, јаҥы телкемдерле таныштыраачы, баланыҥ кылык-јаҥы, кӧрӱм-шӱӱлтелери, керек дезе текши салым-јӱрӱми де кандый болорына камаанын јетирген учурлу кижи деп кӧп катап айдылган. Бу ончо сӧстӧр Горно-Алтайск каланыҥ орто текши ӱредӱлӱ 7-чи таҥмалу школыныҥ баштапкы директоры болгон Юлия Григорьевна Сакашевага јолду келижип јат. Алтайыстыҥ кеен ӧзӧктӱ эпшизи ак-јарыктаҥ јӱре бергенинеҥ туй ла бир јыл ӧдӧ берди. Тоомјылу ӱредӱчи, оныҥ ӧткӧн јолы, ижи керегинде газедистиҥ бӱктеринде кӧп бичилген эди.\nБӱгӱнги кӱнде сӱӱген ӱредӱчизи керегинде эске алыныштарыла 7-чи таҥмалу школды божоткон оныҥ ӱренчиктери ӱлежет.\n— Юлия Григорьевна Сакашева јаҥыс ла директорыс эмес, ол онойдо ок баштапкы ла класстаҥ ала бистиҥ сӱӱген ӱредӱчибис болгон. Оныҥ ӧткӱрген «Туулу Алтайдыҥ тӱӱкизи» деген предмеди меге эҥ ле тыҥ јарап туратан. Оныҥ куучындаганын јилбиркеп ӱренетем. Юлия Григорьевнаны балдар да, ӱредӱчилердиҥ ӧмӧлиги де тооп, баалап јӱргени билдирлӱ болгон. Ол бисти јакшы билгирлер аларынаҥ ӱзеери јайалталарыс, јилбӱлерис јанынаҥ јӧмӧгӧн.\nМениҥ де салымымда, эмди мен сценала бек колбуда иштеп турганымда бу кижиниҥ јаан камааны бар деп чотойдым. Ол директор болуп турган ӧйлӧрдӧ кӧп алтай балдардыҥ јайаан јайалталары ачылган деп айдарга јараар. Юлия Григорьевна баштаган ӱредӱчилерис бисте ол јайалтаны ӧчӱрбей, ӧскӱрген. Керек дезе, колыстаҥ јединип те, кандый бир кружокторго экелген, мекелеген, јилбиркеткен. Бодозоор до, 7-чи школды Владимир Попошев, Азулай Тадинов, Андрей Модоров, Добрыня Сатин, Арутай Адаров, Эдуард Согоноков, Михаил Кулунаков, Эрелдей Бештинов ло јӱрӱмин кеендикле колбогон ӧскӧ дӧ улус божоткон.\nӰредӱбисти божодып, школыска кайра тартылып, јаантайын айылдап, ого, ӱредӱчилериске карузып, быйанду јӱргенис база тегиндӱ эмес. Канча јылдар ӧткӧн соҥында 7-чи школ ол ло Юлия Григорьевна тушта чылап ок јакшылыкту, јылу јер болуп артат. Ондо ижине каруулу, чындык, балдарга јалакай, билгирлери, ченемели бийик ӱредӱчилер иштейт. Оныҥ да учун бойыстыҥ балдарысты бис база тӧрӧл школыбыста ӱредедис. Юлия Григорьевна биске јаҥыс ла ӱредӱчи, школдыҥ директоры эмес, ол биске нӧкӧр дӧ болгон деп айдар аргам бар.\n— 2001 јылда баштапкы класска мен Горно-Алтайсктыҥ 7-чи таҥмалу школына ӱренип баргам. Ондо ло 11-чи классты божоткончо ӱренгем. Бу ӧйгӧ ӧскӧ школго барар деп бир де санаа болбогон.\nОл тушта директор болуп Юлия Григорьевна Сакашева иштеген. Ол ок ӧйдӧ бисти «Алтай чӱм-јаҥ» деген предметле ӱреткен. Алтай школдо бу солун эмес урок деп билдирер. Је Юлия Григорьевна оны тегин эмес, аҥылу, сӱрекей јилбилӱ эдип ӧткӱретен. Оныла кожо бис алтай калыгыстыҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥдарын, олор канайда табылганын, кеп-кийимисти, оныҥ учурын, ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ алдынаҥ бери тудунган-кабынганын ӱренгенис.\nОл не-немени чын оҥдоп, сезип, керек дезе кату да болгон. Бир де балдарды ылгабаган, ончобысты теҥ-тай сӱӱген. Канча да јыл ӧдӱп калганда, ады-јолдорысты ундыбайтан.\nЮлия Григорьевна школдоҥ амыралтага чыгып барарда, бис класстыҥ балдарыла оныҥ айылына барып, бор-кар иштеринде болужып, айылдап турар болгоныс. Ол бисти јаантайын јалакай кӱлӱмјилӱ уткуйтан.\nБойым јаанап, университетти божодып, Горно-Алтайскта иштеп баштайла, сӱӱген ӱредӱчимниҥ айылыныҥ јанынаҥ кӧп катап ӧдӧр болгом. Оныҥ балконы шак ла мениҥ јолыма чыгатан. Јылу кӱнде Юлия Григорьевна ондо турар, экӱ јаантайын јакшылажып, куучындажып туратаныс. «Акыр, бир кӱн айылдап барар» деп сананып ла тургам. Ондый санаа келерде ле, барар керек болгон…\nЭмди ол тураныҥ јанынаҥ ӧдӱп јадала, ӱренгенимле Юлия Григорьевнаныҥ балконына кӧрӱп, санаамда оныла јакшылажып саладым…\n— Мен 7-чи школдо 1994 јылдаҥ ала 2005 јылга јетире ӱренгем. Ол ӧйдиҥ туркунына бисте директор болуп Юлия Григорьевна Сакашева иштеген. Ол сӱрекей некелтелӱ, ижине каруулу, кылыгы кату кижи болгон. Је ол ок ӧйдӧ Юлия Григорьевна сӱрекей јалакай, буурзак, кажы ла балага ајарулу болгоныла аҥыланган. Кандый бир учуралда алаҥзып турзаҥ, ол сӱмелӱ сӧзиле, јӧбиле болужып, кижини ичкери јӱткидип ийетен.\nЮлия Григорьевна мениҥ карган энемле ӱӱре-јелелер болгон. Ӱзеери бис айылдаштар болгоныс. Јолыкканда, јаантайын јылу уткуп, бар-јогымды, керектеримди сурап, куучындажатан. Ол меге јӱк ле школдыҥ директоры эмес, је онойдо ок кару, јуук кижи болгон…\n— 7-чи школго мен 7-чи класста ӱренип келгем. 1999 јылда школды божоткон бистиҥ эки класс оныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала баштапкы выпускы болгоныс. «Горно-Алтайск-та баштапкы национальный, алтай тилин, албатыныҥ чӱм-јаҥын, культуразын ӱредип јаткан баштапкы школдыҥ баштапкы выпускы» деп, биске јаантайын јаан ајару, некелтелер ле ижемји болотон. Кийнисте келип јаткан балдар бистеҥ тем алар деген каруулу молју салылган.\nМен бу школдӧӧн баштап ла ӱренип келеримде, ондо аҥылу алтай дресс-код болгоны санаама кирет: кыс балдардыҥ кийими кыйалтазы јогынаҥ алтай јакалу, јеҥи уштуктарлу, уулчактарда база алтай кеп-кийимниҥ танылу та кандый да эдими болгон. Јаан байрамдар тужында кызычактар чачтарыска шаҥкылар тагып туратаныс.\nШколдо алтай байрамдар: Јылгайак, Чага байрам, сӧӧктӧрдиҥ байрамы ла ӧскӧзи де ӧткӱрилетен. Бис ого јараш кеп-кийим кӧктӧп кийип, башка-башка кӧрӱ-маргаандарда эрчимдӱ туружатаныс.\n«Алтай чӱм-јаҥ» деп урок мениҥ эҥ сӱӱген ле сакыган урогым болгон. Ол урокты Юлия Григорьевна алтай балдар бойыныҥ тилин, албатыныҥ јаҥжыгуларын, чӱм-јаҥын билип, улалтып апарзын деген амадула школдыҥ программазына окылу кийдирген. Бу уроктордо биске, ӱренчиктерге, «Алтайым», «чӱм-јаҥдарыс», «тӧрӧл тилим» дегенин недеҥ де бийик баалап јӱрер «ӱрен салылган» деп айдарга јараар. Бис ол уроктордо алган билгирлерисле текши јӱрӱмисте эмди де кӱнӱҥ ле тузаланадыс.\n9-чы класста болорымда, анчада ла алтай чӱм-јаҥдарла јилбиркегенимди кӧрӱп, Юлия Григорьевна мени НОУ-да туружарга баштандырган. Ого баштадып бичиген билим ижим «Алты ӱйелӱ алтын чакы» деп адалган эди. Оныла каланыҥ олимпиадазында јеҥӱлӱ туружып, кийнинде республикан бӧлӱкте де турушкам. Ол јыл бистиҥ балдар НОУ-ларда баштапкы катап турушкан. Једимдерис текши школго јаан сӱӱнчи, байрамдый болгон. Юлия Григорьевна ла ӱредӱчилерис ижисти бийик баалап, билим кычырыштарда турушкандарга јаан ајару эдип, мактаган. Школдо кажы ла ӱренчиктиҥ једимине сӱӱнип, оны кӧдӱриҥилӱ линейкаларда темдектейтен јакшынак јаҥжыгу болгон. Онойып Юлия Григорьевна балдардыҥ кӱӱн-санаазын бийик кӧдӱретен. Оноҥ арыгы јолын ачып, кӧндӱктирип, јӧмӧжип болужатан. Текши ӱренчиктердиҥ ӧзӧк-буурына «бис ончобыс калада алтай албатыныҥ сок јаҥыс школыныҥ, айдарда, калыгыстыҥ да јӱзи» деп оҥдомолды саларга кичеенген.\nАлтай тилдиҥ ле литератураныҥ урокторы сӱрекей јилбилӱ, «тирӱ» ӧдӱп туратан. Текши таскамал да аайынча ӱредӱчилерис бисти «алтай улус кемзинчек, аайлу-башту болор», «оныҥ учун кыстарга тыҥ будунарга јарабас» деп ӱредетен. Анчада ла јаан класстарда јаранар кӱӱнис келип те турган болзо, «Юлия Григорьевна арбанар» деп, токтодынып туратаныс. Эмди сананза, ол до шӱӱлтеде бойыныҥ укаазы, биске тузалузы болгон.\nМен ГАГУ-да филология факультеттиҥ алтай бӧлӱгин божотком. Канча јылдар ӧткӧн кийнинде бойымныҥ јолымды табып, ӱлекерлерле иштеп, Пазырыктаҥ табылган ла эмди Санкт-Петербургта Эрмитажта тудулган кебисти орныктырган эдибис. Бу иштиҥ уч-турултазы аайынча 2018 јылда таныштыру-туштажуга Юлия Григорьевна келип, јылу сӧстӧрин, оморкогонын айдып, келер јолдорыска алкаганы меге сӱрекей јаан сӱӱнчи, учурлу болгон.\nОл тушта Юлия Григорьевна меге «бу ижиҥди таштаба, оноҥ ары улалтып, Пазырыктыҥ бу кебизи, эткен ижиҥ керегинде бичик чыгар» деп јакыган, кӱӱнземелин айткан.\nЭрмитажта јаткан Пазырыктыҥ эдимдерин тудуп кӧргӧн улус — ол Валерий Иванович Чаптынов ло Иван Итулович Белеков. Туку канча чактар кайра эдилген эдимдерди, тере-кийистерди тудары олордыҥ кийнинде јӱк ле оны орныктырарга турган биске јарадылган. «Айдарда, ол слерге кандый јаан аҥылу арга берилген, кандый баалу билгирлер слер алганар, оны тӧкпӧй-чачпай, кепке базып чыгарып салар керек» — деп, ӱредӱчим јакыган.\nОл бистиҥ калганчы куучыныс болгон. Сӱӱген ӱредӱчим кенейте јада каларда, коркышту карыгып кунукканыс. Оныҥ айтканын эмди кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱрер керек. Ижис улалып, керектӱ материалдар јуулып ла јат…\nЭмди дезе «Алтай чӱм-јаҥ» деген урок ӱредӱлӱ программадаҥ чыгарылганын јастыра деп кӧрӧдим. Нениҥ учун дезе балдарыс тилин де ундып барат, культуразын, чӱм-јаҥдарын да јазап билбес. Ол урокты орныктырган болзо, балдарга сӱрекей тузалу ла јилбилӱ болор эди деп сананадым. Балдарды оогоштоҥ ала ӱретсе, ол бастыра јӱрӱмине санаазында артып калар ине. Бойым ол уроктордо алган билгирлеримле эмдиге јетире тузаланып јадым, ол меге текши тӧзӧлгӧ берген.\nЮлия Григорьевна ол ок ӧйдӧ сӱрекей некелтелӱ кижи болгон. Школго кирип келген кажы ла кижиле јакшылажар, алтайлап куучындажар, алтай кебин кийер, чӱм-јаҥдардаҥ тудунар деп бисти ӱреткен.\nОндый ӱредӱчилер болгон учун, эмди тӧрӧл школыбыска кирип келзем, меге јылу, јакшы санаалар, эске алыныштар эбелет…\nШколдо кыптарыс тапчы, јаан спортзал да јок, линейка тужында чичке коридордо бой-бойыска јапшынып калган туратаныс. Оноҥ ол ӧйдӧ «јаанап келзес, тӧрӧл школыска јаҥы јаан тура тударга болужарыс» деп амадайтаныс. Эмди канча јылдар ӧткӧн кийнинде ороонныҥ президенти бистиҥ школго јаҥы тура тудар сӧзин берди. Юлия Григорьевна бу јакшынак солунды бир эмеш ле сакып болбой, ак-јарыктаҥ јӱре бергени карыкчалду.\nБу кижи, чындап та, калада алтай школ болзын, оныҥ ӱренчиктери, ӱредӱчилери тергееде тоомјылу јерде турзын, бийик ажулар ашсын, једимдерге јетсин деп бастыра ийде-кӱчин берген. Оныҥ учун јаҥы школ тудулза, оны Юлия Григорьевна Сакашеваныҥ адыла адаган болзо, ол сӱрекей чын болор эди деп бодойдым.


31.05.2021 - altaicholmon\nКару карындажысты јоктоп…\nБу јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 23-чи кӱнинде бистиҥ сӱӱген кару карындажыбыс Чейнин Сергей Кимовичтиҥ 60 јажы толор эди. Је алтай улустыҥ айдыжыла, јеткер јеҥ алдында, конок кондыртпас, салым сакытпас, кенейте ле 54 јаштуда айлу-кӱндӱ Алтайынаҥ ыраап барды.\nАдарудый иштеҥкей болзобыс…\nЈылу кӱндер, оройтып та болзо, Алтайыска једип келди. Бир тоолу кӱн мынаҥ озо, кӱӱк айдыҥ соок 20-зинчи кӱни тужында, ченемелдӱ адаручы, јайалталу журналист, телекейлик учурлу экогастрономический ассоциацияныҥ Алтай Республикадагы турчызы Григорий КУДРЯШОВТЫҤ кыштузында бистиҥ тергеениҥ адаручылары бойлорыныҥ байрамына јуулгандар.\nАпшыйактуда мемориал-музей јазалат\n—Мында грушалар качан болор?\nЈолдордо јеткер болдыртпазы шӱӱжилген\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин јолдордо јеткер болдыртпазын јеткилдеери аайынча башкаруныҥ камызыныҥ јуунын ӧткӱрген.\nБалдардыҥ амыражы ла јурт ээлемниҥ сурактары\nКӱӱк айдыҥ 27-чи кӱнинде АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председателиниҥ ордынчызы Герман Чепкинниҥ башкартузыла Башкаруныҥ чазы ӧтти.\nКоординационный јуунныҥ турчыларыныҥ јууны\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин јаантайын иштеер координационный јуунныҥ туружаачыларыныҥ јуунын ӧткӱрген.\nЭҥ јаан байлыгыс — балдар\nКичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинде кӧп ороондор Балдарды корыырыныҥ телекейлик кӱнин темдектейт.\nÖй лö сöс\nПоэт Борис Укачинниҥ (1936-2003) чыкканынаҥ ала 85 jылдыгына учурлалган тизÿ ÿлгерлер\nӰч тӱжисте jок ырыс келижип, Москва, Санкт-Петербург калалар јаар jоруктап јӱрдис. Јӱрӱмниҥ эҥ ырысту бу кӱндериле ӱлежер амадула тӧрӧл газетке бичип отурым. Jол-jорыгыс «Ӱйелер колбузы ӱзӱлбес» деп адалып, Јеҥӱниҥ кӱнине учурлалган.


«Мениҥ Алтайым» маргыштыҥ јеҥӱчили - altaicholmon\n«Мениҥ Алтайым» маргыштыҥ јеҥӱчили\nРоссияда Экологияныҥ јылына учурлалган эссе-бичимелдердиҥ «Мениҥ Алтайым» деген маргыжыныҥ турултазы кӧрӱлген.\nФедерация Советтиҥ АР-даҥ сенатор Владимир Полетаевтиҥ тӧзӧгӧн маргыжында республиканыҥ ончо муниципалитеттеринеҥ, онойдо ок Томск, Кемерово, Новосибирск областьтардаҥ, Алтай крайдаҥ, Хакасия Республикадаҥ 57 кижи турушкан.\nФиналга сегис кижиниҥ эссези чыккан. Интернетте берилген 4 муҥнаҥ ажыра ӱннеҥ 1076 ӱнди «Ажуда» газеттиҥ корреспонденти Солтой Тугудин алган ла јеҥӱчил болуп чыккан. Солтой бу јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 14-чи кӱнинде Федерация Совединде «Туулу Алтайдыҥ ар-бӱткени» деп фотокӧрӱниҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында туружар.


Тергеедеги туризмниҥ ӧзӱми керегинде - altaicholmon\nТергеедеги туризмниҥ ӧзӱми керегинде\nЈайдыҥ туристтерге јарамыкту ӧйи удабас ла башталар. Туризмниҥ јаҥы сезонына белетениш аайынча ла оныҥ текши сурактарына учурлалган јаан јуун Чамал аймактагы «Турсиб» турбазада ӧтти.\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин башкарган бу јуунда тергеелик туризмде иштеп тургандар, туризмге јарамыкту айалгалар тӧзӧӧрине камаанын јетирер јаҥныҥ чыгартулу улузы турушкан.\nТергеебиске айылдап келген улус бийик кеминде, су-кадыгына каршу јогынаҥ амыраары јербойындагы айалгалардаҥ база јаан камаанду. Онойып, удурумга башчы муниципалитеттердеги ӧрт болдыртпазы аайынча каруулу улуска база катап баштану этти. Кандык айдыҥ 15-чи кӱнинеҥ ала тергееде ӧрт болдыртпазы аайынча аҥылу режим јарлалган. «Бӱгӱнги кӱнде ӧрт чыккан 13 учурал темдектелген. Јеткерлӱ айалгаларды кирелендирерине чырмайып иштеер керек. Бу аҥылу режим ӧйинде агаш аразында улус јӱрери аайлу-башту болоры, от салбазы, былтыргы ӧлӧҥди ӧртӧбӧзи керегинде јаҥыс ла тергееде јаткандар эмес, је онойдо ок кажы ла турист билер учурлу» — деп, О. Хорохордин аҥылу темдектеди.\nОнойдо ок Туулу Алтайга келип тургандардыҥ тоозы јылдыҥ ла кӧптӧп турганы керегинде айдылды. Ӧткӧн јылда республикада 2,1 миллионноҥ кӧп туристтер амыраган. Айылчылар амыраарына чыҥдыйы бийик айалгалар тӧзӧӧрине ле олордыҥ су-кадыгына каршу болдыртпазына оноҥ до эрчимдӱ иштеер керек деп айткан.\n«Биске јаҥы ӱлекерлерле иштеп, улус амырап јӱретен аҥылу јол-јорыктар тӧзӧп, туризмниҥ ончо бӧлӱктерин тыҥыдар керек. Амаду —Туулу Алтайдыҥ айылчыларын јербойындагы экологиялык јанынаҥ ару аш-курсакла, эдимдерле јеткилдеери. Андый айалга онойдо ок јербойында јурт ээлемниҥ аш-курсагын белетеп, кӧлӱктерле иштеп тургандардыҥ арга-чагына камаанын јетирер арга болор — деп, О. Хорохордин айтты. —Алтай Республикада турбазалар, кичинек отельдер, олордыҥ ортозында баазыныҥ кеми орто ло беш јылдыс кемдӱлери бар. Туризм бӧлӱктиҥ јеткилдежиниҥ кемин албатылар ортодогы кемине чыгарарга иштеерис».\n«Тергееде «Экология» деген нацӱлекерди бӱдӱргени — туризмниҥ ӧзӱминиҥ тӧзӧлгӧзи» деген сурак аайынча јетирӱни ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министр Евгений Ларин этти.\nТекши «Экология» деген ӱлекер аайынча Алтай Республика алты федерал ӱлекерде туружып јаткан. Бу иштердиҥ уч-турултазыла ар-бӱткенге јеткедий каршуныҥ кеми кирелендирилер ле оны јарамыкту тузаланары кӧптӧӧр.\nКажы ла ӱлекер аайынча ӧткӱрилетен иштерге федерал бюджеттеҥ 1,3 млрд салковой акча чыгарылары темдектелген.\n«Экология» ӱлекерди Алтай Республика ичинде бӱдӱрип тура, тергее чыҥдыйы бийик, ару продукция чыгарарында озочыл јерге чыгар, туристтерди јеткер јок јорыктарла јеткилдеер, туризмниҥ промышленный, јуртээлемдик, деловой бӱдӱмдеринде јонјӱрӱм-экономикалык јаҥы ӧзӱм алынар аргалу болор.\nЭкологиялык суракла колбой, О. Хорохордин министрге албатылык шиҥжӱ тӧзӧӧри, суулардыҥ јарадында улус амыраар јерлерди ылгаштырары ла агаш аразыныҥ јерлерин тузаланарга алган документтер аайынча сурактар јанынаҥ ајару этти.\nРоссияныҥ МЧС-ыныҥ Алтай Республика аайынча тӧс башкартузыныҥ јааны Андрей Бурлаков туризмле колбулу јерлерде ӧрт лӧ сууныҥ объекттеринде јеткер болдыртпазын јеткилдеери аайынча јетирӱ этти. Ӧрт болдыртпазын јеткилдеер бӧлӱктерле колбу, турбазалардыҥ јерлеринде сӱрее-чӧпти, кургак ӧлӧҥди, арткан-калганды ӧйлӱ-ӧйинде јоголторы, ар-бӱткенде от саларын болдыртпазы, коночылыктарды, кемпингтерди эвакуацияныҥ пландарыла јеткилдеери — бу сурактар јанынаҥ элбек јетирӱ эдилген.\nА. Бурлаковтыҥ айтканыла, 2018 јылда туристтер амыраар јерлерде алты ӧрт чыккан учурал темдектелген болгон, быјыл — эки.\nТуризмниҥ ӧзӱмине салтарын јетирип турган айалгалар керегинде Алтай Республиканыҥ турист тӧзӧлмӧлӧриниҥ ассоциациязыныҥ јааны Татьяна Зяблицкая куучындады.\nОныҥ айтканыла, эҥ курч сурактардыҥ бирӱзи јолдорло колбулу. Авиајорыкташтыҥ баазы бийик,\nјолдордыҥ чыҥдыйы сӱрекей коомой (темдектезе, Туйакту—Кӧксуу-Оозы—Тӱҥӱр деген јол). Ого ӱзеери јербойында кичӱ аргачылыкта иштегендерге кредит алары јанынаҥ некелтелерди бӱдӱрери кӱч болгоны угузылды. Кышкы туризмди ӧскӱрери, керектӱ айалгалар тӧзӧӧри јанынаҥ база шӱӱлтелер айткан. Ол онойдо ок туристтерле иштеер улуска аккредитация ӧткӱрери, тергеени Россия кеминде ле албатылар ортодо кӧдӱрип, элбеде јарлаары керегинде айтты.\nТурист сезон ӧйинде санитар-эпидемиологиялык айалгалар ла тузаланаачылардыҥ тап-эриктерин корулаары аайынча јетирӱни Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ јааныныҥ ордынчызы Людмила Борисова этти. Оныҥ айтканыла, Роспотребшиҥжӱ тутак-једикпестерди јоголтор амадулу иштерди сезон башталгалакта ӧткӱрип, амыралта ӧйдӧ шиҥжӱ иштерди астадарга кичеенет.\nТурбазалардыҥ башкараачыларына сӱрее-чӧпти ӧйинде чыгарарына, ичер суу алар јерлерди санитар ээжилерге келиштире јазаарына ајару эдилди. Онойдо ок Л. Борисова турбазаларда ла јуук јанында јерлерде шалја болбозын јеткилдеер иштерге аҥылу ајару эткен.\nӦрӧ адалган улустаҥ башка јуулгандарга Кӧксуу-Оозы аймактыҥ јааны Олег Кулигин, «Телецкий водно-моторный клуб» деген јондык тӧзӧлмӧниҥ јааны Сергей Ложкин, кӱндӱлеериниҥ профессионалдарыныҥ баштапкы клубыныҥ президенти Татьяна Киберева, туризм, транспорт ло инфраструктура аайынча эксперт Алексей Волков бойыныҥ шӱӱлтелериле баштанды.\nТуризмде иштеп тургандар бойыныҥ курч сурактарын јуунда кӧдӱрип, санаа-шӱӱлтелерин айттылар. Ол тоодо электроот ӧткӱрери, јерди рекреацияга кӧчӱрери, јербойындагы улусты јӧмӧӧри ле оноҥ до кӧп ӧскӧ сурактар кӧдӱрилди.\nУдурумга башчыныҥ айтканыла, Алтай Республикада туризмниҥ ӧзӱминиҥ бешјылдык стратегиязын белтеери аайынча иштер башталган. «РАНХиГС-тыҥ болужыла экономикалык ӧзӱм аайынча министерство, Ростуризм ле туроператорлор стратегияныҥ окылу документин быјыл ӧмӧ-јӧмӧ белетеп салар. Оны јӱрӱмде бӱдӱрери 2024 јылга јетире улалар» — деп, ол јетирди.\nОлег Хорохордин государстволык јаҥныҥ, шиҥжӱ ӧткӱрер ведомстволордыҥ чыгартулу улузы, туризмде иштеп тургандар санаа-шӱӱлтелерин айдып, туризмниҥ ӧзӱми аайынча стратегияны белетееринде ӧмӧ-јӧмӧ турушсын деп кычырды.


Магира - Јакшлар, бӱгӱн мен интервьюны бойымныҥ јаан тайымнаҥ алып јадым, сӧсти тайыма берип јадым, ады јолыгарды, чыккан -ӧскӧн јеригерди, сӧӧгӧрди айдып беригер.\nАлексей Маткерович - Мениҥ ады-јолым Алексей, фамилиям Пепилов, отчеством Маткерович деп кижи. Чыккан ӧскӧн јерим Экинур јурт,тодош сӧӧктӧн.\nМагира - Слердиҥ чыккан-ӧскӧн јерердиҥ ады нениҥ учун Экинур деп адалган? Бу јерде кандый јилбилӱ јерлер бар, олордыҥ аттары кайдаҥ табылган? Меге кандый бир тӱӱки куучын айдып беригер.\nАлексей Маткерович - Је мениҥ јаштаҥ ала уккам немем, Экинур јуртты адалганы эки кол, бис Джунгария калыкка кирип турган тушта, Экинур деп адалган. Ол тушта эки јаан кӧл болгон, бирӱзи бу Экинурдыҥ бойында сазында, экинчи кӧл эмдиге ле ӧйдӧ сооголок. Ол Озерное деген деремнениҥ јанында. Эмди мен Экинурдын јаан байлу јерлери керегинде куучындап ийейин.\nМагира - Кандый јилбилу, байлу јерлер бар?\nАлексей Маткерович - Јаан байлу Алтын Туу деген јер бар, оноҥ дезе Мандай. Бу кырлардыҥ бажына чыгарга јарабас, эр улуска да јарабас. Је эр улус чыгып јат, чек аргазы јок болзо, ӱй улуска чек чыгарга јарабас.\nМагира - Бу кырлардыҥ кажызына чыгарга јарабас?\nАлексей Маткерович - Экилезине јарабас, ол коркышту кату ӧйлӧрдӧ, бастыра каргандар кел табарып, бистиҥ Алтайда канду-чакту јууларда монголдор келип, каргандар келип, бисти кырып турарда, ол кырга улус келип аргаданган. Эмди де улус оҥдобой турган, је оны байлу ла деп турган. Ого келген улуска айтпай, јажырып јат, олор оноҥ монгол до, карган да таппай јат. Оныҥ учун Мандайды байлу јер деп айдып јат. Мен ол јерде бойым да канча јыл уй-мал-аш кабыргам, эҥир ле кирзе, ол алтай колтыгынден сугыер, оноҥ барзаҥ уй да јок, кой до јок. Алтай бойы јажырып алјат деп айдып јат. Је байла, ондый болор учурлу. Туу эленчектеҥ бери улус оны мӱргӱӱп, бажырып, байлап турган болбайдар. База бир Экинурдыҥ коркышту јаан байлу јери - ол Кааныҥ сазы. Кааныҥ сазы деп айдып турганы јаан сас, ол эмдиги ӧйдиҥ карталарында да бар, орустап айтса Канская долина, ол кујурлу јер, бу бистиҥ јанында аймактарда ондый сас кайда да јок кујурлу. Мында алдындагы ӧйлӧрдӧ, јирме чактыҥ баштарында, майман сӧӧкту Аргымай Кульджин деп јаан бай болгон, ол баай алтан айгыр малду, алты айгыры ак-сӱт ӧҥдӱ, ол малын ого келип тургузатан. База бу састыҥ коркышту баалу немези, мындагы јӱрген койдыҥ эди амтамы јер бе, бу Кош-Агаш аймактыҥ койыныҥ амтамы бистиҥ Республикада баштапкы јерде болзо, экинчи јерде бу Канныҥ сазыныҥ малы барып јат. Ол кујурлу састаҥ нелеген малдыҥ эди амтамду болуп јат. Суусымак эмес, эди јакшы, оныҥ учун бу садыжып келген улус бу Каннский долинаныҥ эдинен алып, јакшынып, ол сурулу. Сурулап, бедирегилеп јат. Је база бир айткадый неме - ол бу јаан эки кобы бар, бирӱзинин ады Ӧбӧгӧн, экинчизинин ады Эмеген. Ондо эмеген ле ӧбӧгӧн улус јаткан деген, эки јаан кобылу улус, ол кобылардыҥ јааны бу эмеген бажы, ӧбӧгӧн бажына једерге 2-3 час деер бе, азыйдагы ӧйлӧ мынча-мынча чай кайнадым ӧй деп айдар, ол кире ӧйгӧ једер керек. Ол эки эмеген ӧбӧгӧндӧ Булака деп кобы болгон. Је ол Булака деп кобы кичинек, ол Экинурдыҥ ӱсти јанында, а бу эмеген ле ӧбӧгӧн јаан јерлер.\nБаза бар неме дезе, ол Казактар деген јер. Казактарда коркышту кызалаҥду јылдарда алтай улусты кандый улус базынбаан деер. Бу казакомдор келеле, алтай улусты кырып турарда, алтайлар чек болбой чыдажып албай ого бир 6-7 болчок кижи туку 20-30 кижини адала јӱргилей бер турарда, улус учында ол Казактар деп јерге олорды туйуктайла, ол беш кижини ого туйуктайла, ого кӧмлӧп койгон. Оноҥ эмеш амыр боло берген. Оныҥ учун ол јердиҥ ады казактар болгон. Ол Казактардаҥ ажып барза, Агайлы, Агайлынаҥ ажып барза Намас деп дер. Мен кичинек тужында оны Намас деп оҥдобой, эм бу јаандаган кийнинде угар болзо, ол бисте бу Экинур јурттыҥ ичинде казх албаты база бир эмеш јаткан эмтир. Је бир 8-9 ӧрӧкӧ улус, оноҥ олор јадала, каанга эшке мӱргӱп, т.е. кудайга мӱргӱп, ол намас деп бар мӱргӱп турарда, оныҥ учун Намас деп адап койгоны ол. Је оноҥол казах улус кайда барганын кем де билбес, эм ондо бир де казах јок, је ол кӧчӧлӧ јӱре берген болбой даар кызалаҥду кату јылдарда.\nЭкинурда Бажынты деп јер бар. Ол Бажынты дегени ол касты деген јерлер. Ол аттар дезе Джунгария Западный Монголияга кирип турган тушта келген аттар ол. Алтай улустарда јуруктарында аттар јок. Је бис Джунгария каандыктыҥ алдына 150 јыл болгоныс та, байла, оныҥ учун олордыҥ аттары артып калбай.\nМагира - Слер кӧп јерлерде болгонор, тилдердиҥ кандый башкаларын уктар, бу ла Кан-Оозы аймак ичинде?\nАлексей Маткерович - Је бу деремнелерде, иында тыҥ башка неме јок. Бар-бар кезик сӧстӧрди јанында јаткан деремнелерде оҥдобой јат. Је бу тегине ле бӱлӱрген деер Озернойдо, Экинурда бисте јилеҥет деп јат, а бу мынаар боочы бажында Јалаҥый-Бажында јиилек деп јат. База бир башка неме ол Кырлык, Мӧндӱр-Соккон деремнелер је бу четти эшти корбо деер, мениҥ одум козо деер, Јалаҥыйда улус оны оҥдобос, оны чет деп јат, јаҥы чет или одык ӧлӧҥ деп јат, ондо корбо деер, онызы јаан башка. База башка сӧстӧрдӧҥ бу кӧнӧк деп јат Јалаҥый-Бажында, бисте сабат деер, кезик дермнелерде кӧнӧк тӧ, сабат та деп тӱҥей айдып јат. Чымалы, сийгек дегени база башка. Јалаҥай-Бажы сийгек деп јат, Экинур чымалы деп јат, Кӧзӱлдиҥ башка немези сенде де падежти эмеш башка айдып јат. Олор менде акча бар, менде ат бар деп айтпай јат, меге бар, сеге бар ба деп сурап јат. Олордо эмеш ондый башка бар. Ол бӱдӱн бистиҥ аймактаҥ Кӧзӱльдиҥ тили эмеш башка. Меге бар, атка йер бар ба деер. Аттыҥ ээри дебес, атка дер, акча сеге бар ба деер, сенде дебей јат. Онызы башка болуп јат.\nМагира - Эмдиге ле озогы ӧйди кӧрзӧ, кандый тузаланбай турган сӧстӧр бар?\nАлексей Маткерович - Је ондый сӧстӧрдӧҥ јылтыра базып јат, тӱрген дегени. Кичинек балдарды учкан деп айдып турган болгон, эм ондый сӧс уже угулбай јат. Нӧкӧр дегени ӱӱре-јелелер деп турган болгон. Тааражып дегени ол согужып деген сӧс, тарап койгом деп айдып јат, је эм оной кем де айтпай јат. Бачаа деп кайкайтан болгон алдында, је эм ол сӧс база ундылып браат. Кино деп сӧсти айдып болбой, кине деп айдатан. Тузаланбай турган база сӧстӧрдӧн јарымка деп сӧс бар – ол ярмарка, кӱндӱ кӱрее – ол кандый бир баланыҥ чыккан-кунине,улустын тойына, јыргалына сый экелгени, оны кӱндӱӱ – кӱрее деп айдатан. Јошкын дегени ол тербезен, терме деген сӧс. Каратып деген сӧс, ол кижини јаман кӧрӱп деген сӧс. Эм улус оной айтпай јат. Тургун јерге јаткан дегени ол кӧчӱп эштебей бир јерде јаткан кижини тургун деп јат. Кемзинип деп айт јат, эмдиги улус кемзинип деп айтпай јат, уйалып деп айт јат. Бӱӱри јаҥданып деп сӧс бар, ол кижи бойыныҥ су-кадыгы да керек јок, аракыдап, ары-бери бир де ненеҥ де коркыбай, кайда ла немеге јапшынып, бойын неме дебодобой турган улусты бӱӱри јаҥданып деп айдып туратан. Эмди улус оной айтпай турган. База азыйдагы сӧстӧрдӧҥ кӧркӧдӧнип деп сӧс бар, ӧйинеҥ ӧткӱре кӧп куучынданып турган улусты кӧркӧдинип деп айдып јат. Јызырадып деп айдып јат, ол тӧгӱн сӧс айдып турган улусты. Јергелей базып деген сӧс база јоголып браат, кожо бастран дегени. Најылажып деген сӧс кожо ло јоголып браат. Кееркеде деп ол не-немени јараштыра тургуза, эм улус јараш дет айдыпјат, кееркеде деп айтпай јат. Сулактап дегени ол ыйлап, бодоп тӱрген неменеҥ чӧкӧп турган улусты сулактап деп јат. Таламзырып дегени ол кижи сокко тоҥып браатса таламзырып деп јат. Озонып дегени ол озондыра немени јазап билбей, база оной сулактап эштеп, озолондыра кӱчи чыгып, аразын таппай барган кижини озонып деп айт јат. Јӱрексиреп, кылакайлап, терелкеп. Јӱрексиреп дегени – кижи мынай јӱректеҥ јӱгӱрип, маҥзарып эштеп, кылакайлап дегени ол кижини тӧгӱндеп, акчаны эшти келиштир турган улусты калакайлап деп айт јат. Ол ондый улусты орустап сразу крутится там деп айдып јат. Терелкеп дезе ол јабыс кӧрӱп, кыйа кӧрӱп деп сӧс ол терелкеп деп сӧс.\nЭм Экинурдын байагы 1етире айтпан немени айдып иейин. Экинурдыҥ Куйлулары бар. Деремненеҥ ыраак јок, эки ле беристе јер, беристе деп сӧс айла эмди база ундылып браат. Беристе дегени ол километр дегени. Эки беристе ол Куйлуда ондо бир 8-9 кире куйлу таштар бар. Је ондо ол куйлары кичинек-кичинек. Бир ондо јымыртка да куй бар. Ол куйдыҥ узуны коркыш. Узуун, караҥуй куй. Киреле ӧрӧ чыгар керек, чыгарыҥ-чыгарыҥ, ойто тӱжер-тӱжер керек, је јарыткыш јок ого базалбазыҥ. База бир јаан куй бу бир Плаха ла Јабаган оозыныҥ Сары кобыныҥ ортозында. Ол куй ташта, эмдиги ӧйдӧ ол јабылып калган, је ол бистиҥ ӧйлӧрдӧ, бир 70 јылдардыҥ учына јетире ол куйда бис барып турган болгоныс. Ол куй Экинурды Јабаганла кожо тудуш јер ол. Эм ол куйдыҥ ортозына таш тӱжӱп калган. Эм ол куй јабылып калган. Алдында ӧйдӧ ол куйдаҥ кижи Экинурдаҥ киреле, Јабаганнаҥ чыгып келетен болгон. Экинурдаҥ Алтын туунаҥ кирзе, Јабаганнаҥ Сары кобынаҥ чыгар.\nАлексей Маткерович - Чӱм-јаҥдар керегинде база неме айдып ийер кӱним бар. Кажы ла деремнеде башка-башка азыйгы јаҥдарды јаҥдап турган деремнелер бар, кезиктеринде араайынаҥ ундып барып јат. Је јакшы кӧрӱп, оны азыйгызын ундыбай турган алтай деп мен онды деремнелерди бодоп јадым. Мениҥ чыккан-ӧскӧн јерим Экинур, Келей, Моты-Бажы, Мотозы – ол деремнелерде той эш алтай јаҥла ӧдӱп јат. Башпады эш ӱзе ондый, узе јазап ӧткӱрип јат. Кезик ондый Кан-Оозыныҥ, Јабаганныҥ, оруссу јатран деремнелер тойлорды эш орустап ла ӧткӱрип јат. Ол ло Экинур, Моты-Бажы, Мотозы, Келей олордо кой сойзо, јӱк ле кижиниҥ кӱнине мойнын кезип јат. Олор азыйдаҥ бери алтайлар канай сойгон, онойып узӱп сойып јат. А бу эмеш орызып калган деремнелерде орустарды отконип койдыҥ мойнын кезип јат, мойнын кескен кой ӧлӱжи де узак, ол јаман. Ол бисте алтайларда азыйда койды јӱк кижиниҥ кӱнине сойотон. Эм ол Јалаҥый-Бажы, Јабаган, Кан-Оозы деремнелерде ӱзе ондый болуп калган. Кижинин де кӱни, той до болзо туней,койды сойор. Ӧзӧр деп неме ондобос. Ӧзӧгин кезеле, колын сугала, сӧӧк-арканаҥ барган јаан тамырын узӱп ийзе тирӱ кой тынын ал јат. Мында мойнын кескен кой бир канча тырлаҥдап, узак тӱҥей ле шыралап ӧлӱп јат. Ол оныҥ учун бистиҥ ӧбокӧлӧр оны билип оной эткен не, мал-ашка јеҥил болзын деп, а бу бистиҥ улус та орустардаҥ ӧткӧнип турган оны бодоп мойнын кезип. Мал-ашка шыралу эмеш эт јат. Је оны оной јарабас. Бастыра улусты канай арбанарыҥ, улус оной турген деп јат, каны турген агар деп јат.\nБоочы бажына кыйраны кунчыгыштон кӧрӱп булар. Мениҥ айткан деремнелерим оны узе билер. Кырлык, Мӧндӱр-Соккон деремнелерде онойып јӱк јаан улус эдип јат, јииттер уже онды неме этпей барган. Оной ло болзо, бир 15-20 јылдаҥ ундылып калар ондо. Мен оны коорип турала, эмеш санааркап 1адым.\nБаза чӱм-јаҥдардаҥ,тураны иште тудардан озо, улус агашты јыкса эш кудайдаҥ база алкыш эш сурап, јаҥдап эштеп јат. Јаҥыс Келейде, Моты-Оозында улустыҥ кӱни јетпей јадып, торӧгӧндӧриниҥ кӱндерин ӧткӱрбей јадып, агаш јыгып, 2-3 кижи де божогоны бар. Оны туҥей ле азыйда улус билер болбой. Оныҥ учун толу кӱндерди эш сакып, агаш эш јыкпан. Эм улус меҥдеп ле јат, та неге мендеп турган. Оныҥ учун ондый немени туҥей ле јаҥдар керек.\nБоочыныҥ бажына улус табыш јок чыгып јат, табыш јок отурып јат. Боочыныҥ бажына тыҥ куучынданарга да јарабас, а мында улус эзирик багырып јат. Оной јарабас. Азыйгы ӧйдиҥ улузы сӱрекей ого санааркап, ачынып кӧрӧр эди. Эмдиги улус, кезиги ондый, је кезиги тӱҥей ле албадан ла јат, чӱм-јаҥды јаҥдап ла јат.\nМагира - Слер сӧӧктӧр керегинде нени айдарга сананганар?\nАлексей Маткерович - Бистиҥ Кан-Оозы райондо сӧӧктӧр эҥ ле кӧп кыпчак, кӧбӧк, тодош, оочы. Је ол иркит, кергил сӧӧктӧр ӧскӧ аймактардаҥ. А бу Экинурдыҥ эҥ ле озо јадып келгендер ол кӧбӧктӧр. Кӧбӧтӧрдиҥ тӧрӧли Экинур. А јанында кобыда, Плахада тодоштор јаткан. Тодоштор Экинурга биригеле, јаҥыс деремне боло берген. А Экинурда келген иркиттер 6 ла, је эмдиги ӧйдӧ, 7-8 ӧрӧкӧ болгон болзо, 20 ӧрӧкӧгӧ једип калган. Је олор узе ле келген улус. Озернойдоҥ, Мӧндур-Сокконноҥ, Беш-Ӧзӧктӧҥ келген улус. Оныҥ учун бистин бойыстыҥ аймактыҥ сӧӧги ол кӧбӧк, тодош, оочы, кыпчак. Эҥ ле кӧбизи кӧбӧк, кыпчак, тодош.\nМагира - Кандый ас сӧӧктӧр бар?\nАлексей Маткерович - Ас сӧӧктӧрдӧҥ јӱс сӧӧк бар, моҥускан деп сӧӧк, чапты ас, саал. Тӧлӧстӧр бисте база бар, је олор бойлоры да ас, је ол бистиҥ бойыстыҥ сӧӧк ол. Келген сӧӧктӧрдӧҥ кара тодош, Кан-Оозыныҥ тодошторы ол кӧп саба кара тодоштор. Ол бойыныҥ чыккан-ӧскӧн тодошторы. Келген тодоштор ол манјы тодоштор болуп турган. Јазап айтса, ол Маньчжуриянан келген. Каныла олор эмеш башкалан та турардаҥ айабас олор. А бу кара тодоштор ол кожо јаткан улус алдынан бери. Кара тодош бойынын јеринде Кан-Оозында.\nМагира - Слер Бажынты кобы керегинде куучындарга сананганыр.\nАлексей Маткерович - Бажынты кобы бар. Ол база бир јаан кобы. Экинурда бисте эҥ јаан Ӧбӧгӧн болуп јат, экинчи – Бажынты. Ондо Бай -Јӱрек деп јер бар. Бай -Јӱрек деп јер ол легенда эш эмес, ол чын болгон неме. Ол ондо 1700 јылдарда јуулажып турарда Улан-Баяр деп Джунгарияныҥ кааныныҥ кызын канча каан чирей блаашлап турарда, 4-5 јыл јуулашлап турарда, ол каанныҥ кызы бого келеле, алтайлардаҥ черу тӧзӧйлӧ, Джунгарияныҥ каанына удурлашкан. Джунгарияныҥ 2000 черӱзи бого келерде, бир уй кижи бир де коркыбай, 40-50 кире јуучылду он кире кӱн тартышкан. Тартыжала, јаҥыскан бойы артала, 20-30 монголды тӱҥей ле мойнын кезип, бойы ӧлтӱртип койгон. Оныҥ учун ол јерди ол келинниҥ ады Баян-Уулар болгон. Ол келинге учурлап, эм ол исторический јер болуп калган, Экинурдыҥ улузы оны Бай-Јӱрек деп адап јат. Онын чын ады Бай-1урек эмес, ол Баян-Уулар деген 1ер.\nАлексей Маткерович - Алтай кижи бойыныҥ угы-тӧзин јазап билер керек. Азыйда бистин ӧбӧкӧлӧрдиҥ айдыжыла, кижи бойыныҥ ӱйезин 7-чи ӱйеге јетире билер керек. Мениҥ адам тодош сӧӧктӱ Маткер еп кижи. Оныҥ адазы Чадак. Чадактыҥ адазы – Пепил, Пепилдиҥ адазы – Ајӱка. Адамныҥ энези ажыра улустарды база билер болгом мен. Ол менин чыккан таайым болор, чыккан таайларым адамныҥ энези Маҥыр деп кижи, Маҥырдыҥ адазы Ийт-Куйрук деп кижи. Олор мундус улус, чыккан таайларым. Энем ажыра тӧрӧгӧндӧр мындый. База кӧбӧк улус. Энемниҥ чыккан кӧбӧктӧри. Энемниҥ адазы – Кайба, оныҥ адазы – Тоорчык, јууда болгон улус. Адамныҥ энези – Кудачина Тодынай деп кижи. Олордыҥ карындаштары – 6 кижи – эҥ јааны Тоого, экинчизи – Ајый, ӱчинчизи – Јеен, тӧртинчизи – Тодындай, бежинчизи – Акчабай, алтынчызы – Шилби. Бу алты кижинин бала-барказы эмдиги ӧйдӧ менин тоологонымла 250 кижиге једип калган. Бир кичинек теремне кирелу.\n- Эмди мен чын болгон керектер куучындайын. Ӧйлӧ кожо ол кӧпчидип те калат. Кӧлдиҥ кӧк буказы Озернойдо кӧлдӧҥ чыгала јердиҥ буказыла сӱзӱжип турарда, улус кӧрӱп турган. Кӧлдиҥ буказын јердиҥ буказы ӧлтӱре сӱзӱп браадарда, бу бука тоштыҥ алдындон кире конгон. Эм тоштыҥ алдына киреле, ол кӧлдиҥ буказы оной ло чыкпаган. Је эмдиги де ӧйдӧ, канча јӱс јылдардыҥ кийнинеҥ ол кӧлдиҥ тожыныҥ алдынаҥ буканыҥ огырган табыжы угулып јат. Ол кӧлдиҥ јанында јадып турган улус мынайда айдып јат: «Мӱӱстиҥ мынайып согулып турган табыжы угулып турган, бука огурып турган. Је кӧргӧн кижи јок». А табыжы постоянно угулып јат. Кӧлдиҥ кӧк бука ээзи. Ол оны буканы неме керексилебей, коркышту урчы улус болгон. Тодош улус. Эки агалу –ийнилу. Ол букалар сузӱшкен кийнинде, ол бука тоштоҥ чыгып келерде, бу улус неменеҥ де јалтанбайтан улус бу буканы ӧлтӱре адып, сойып, айлына экелеле, эдин салып ийерде, эди бастыра мынайып турӱлип-тӱрулип јӱре берген. Бу эки агалу-ийнилӱлер ол этти тоголонып суудон јӱрӱп отурганын кӧрӧлӧ, коркып ол этке тийлебеген. Ол ондый јаан учурлу неме. Кӧлдиҥ ээзин ӧлтӱрген учун ол эки карындашка коркышту јаан кинчек болгон. Эки карындаштыҥ бала-барказы ӱзе божогон, бойлоры база божогон. Ӱзе бойы чокырайып калган. Ол алтай улустарда ондый јаан байлу немеге тийбейтен неме. Тийген ле, беришкен ле неме коркышту кинчектӱ. Ондый болуп јат, оныҥ учун ого тийерге јарабас. Кӧлдиҥ ээзин онойып тийип турала, ол эки карындаштыҥ билези онойып корогон.\nЭкинурдыҥ алдында, бир 40-50 јыл кайра узуун, бийик тӧҥӧзӧктӧрдиҥ ортозына бир кижиниҥ болгой, будӱн уй да базып отурза кӧрӱнбес. Бийиги коркыш тӧҥӧзӧктӧр. Ондый кара-кӱреҥ ӧҥдӱ ӧлӧҥдӱ уй да, мал да јизе бир 2-3 ле чайнам јип ийзе, тойып калар. Эм ондый тӧҥӧзӧктӧр јоголып калган. Эм тӧҥӧзӧктӧр тегин ле мындый кичинек сары тӧҥӧзӧктӧр. Ол тушта эмеш ар-бӱткен эмеш башка болгон. Бийик, узун болгон. Кара-кызыл тобракту, эм олтобрак јоголып, кујур болуп калган. Кујур дегениол ак ӧлӧҥ, тусту. Ондый ӧлӧҥ Кан-Оозында јӱк ле Экинурда.\nАлексей Маткерович - База куучындарга санангам, ол алтай улустын јарлу кижизи кӧгӧл-майман сӧӧктӱ Аргымай Кӱльжин. Ол кижиниҥ чыккан-ӧскӧн јурты Кеҥи јурт, Оҥдой аймак. Адарулары Кӧксуда, мал-ажы Оҥдойдо, кезик кыралары бу Кан-Оозында. Бастыра бойы ондый јаан баай болгон. Бай кижи де болзо, мактанып эштебес, јокту-јойуны јаман кӧрбӧс, ондый килеҥкей, буурзак кижи болгон. Ол кижи бистиҥ алтай албатыга јӱрерге јаан тузазын јетирген. Ол малы алтан айгыр малду, качан орус поселенецтер келип, столыпинниҥ реформазыла канча муҥ улус келип, улуска бистеҥ алтайлардаҥ јерди кезип, табыштырып турарда, ол кижи база алтай албаты учун тартыжып албаданган, ӱзе јеристи бербеске, каанныҥ бойына барып, сӱрекей јакшы аттарынаҥ, јарыжып јӱгӱрик аттарынаҥ беш атты берип, кезик каандарды эмеш алтайдыҥ ичиндӧн ондый кӧп орустарды токтодып, кезигин ойто ӧскӧ јерлерге ийерге болушкан. Је ол сӱрекей оной албаданган кижи. Јуу тушта Первый мировойдо база каанга болужып, канча бойыныҥ малынаҥ канча јӱс берген. Ол бистин алтай улус кичинек билбес, кайда јуруктар да билбес. Ол кижи Мыклай каанга кирер любой ӧйдӧ, кандый ла ӧйдӧ кирерге јараар. Англиянаҥ бери селекцияла заниматься эдип, селекцияныҥ мал-ажы туу алтай кырды сӱт ак эткен. Је ол су так эдерге малды уктап, ол коркышту узак неме. Ол кижи оны коркышту узак ӱренип, эдип алала, ондый тыҥ јап-јаҥы ук чыгарган. Ол Аргымайдыҥ угы деп айдып јат. Аргымайдыҥ угы дегени ол ондый кап-кара ӧҥдӱ аттар, бастыра улу јарыштарды јеҥип, туку Россияныҥ Москвада конкурстарында јеҥип, ол аттар коркышту тыҥ болгон. Аргымайды ол калганчы Николай II алтайдыҥ јаҥыла Мыклай каан дейтен, каан Аргымайды кандый ла ӧйдӧ керек ле болзо, кандый ла ӧйдӧ каанга кирерге јараар деп, ондый јакаруга кол салган. Оныҥ учун Аргымай је алтай улуста бийик болотон. Англияга барып, ол Саудовская Аравияга келип, аттардыҥ угын јарандырыптурган јерлер ол. Аргымай олордоҥ коштырып, бойыныҥ база ондый сӱрекей јакшы ук тапкан. Оноҥ ол укты Аргымайдыҥ угы деп адаган. Је эмди ондый кара аттар астап калган, је каа-јаа кӧрӱнип ле јат. Је ол кижи кызылдардыҥ ӧйинде каторгага келген. Оноҥ тӱрмеге отурган, 37 јылда јандырып ийерде, јанып кел јатканча, айылдыҥ јанына тозойло, јыга атлап койгон. Је ол кижи так-то кандый да улуска јаман керек этпеген, байла, оноҥ коркыган улус. Ондый ӧй болгон до, бай, кулак јаман дейле бир кижини, акту кижини адып салаган.\nБаза бир тыҥ кижи деп айдарга санангам – ол Тобоков, је ол бистин алтай диалект кижи эмес, ол је, эмдиги ӧйлӧ, север диалект кижи, је тӱней ле алтай кижи. Ол база алтай улусты кӧдӱрген. Ту кайдаҥ кыдаттаҥ чай ӱзӱп келип, ту Индиянаҥ бери јорыктап, кайдаҥ бери узе, ту Европа јанында ӱзе барган. Бистиҥ алтай улус чадыр айылдаҥ чыгар эмес, а Тобоков туку Европанаҥ бери келип, бастыра бай улустарга, эмдиги ӧйлӧ, гарнитур дейтен, ондый эш немелерди ӱзе экелип, улустарга келип, байлардыҥ туразына эш кийдирген. Вот ондый кижи болгон ол. Је Тобоковтыҥ салымын мен јазап билбезим. Јуу тужында оны кызылдар эмеш кыйыстап турган болгон, је байла, оны ӧлтӱрбеген болбой. Ӧлтӱрген болзо, угулып келер керек эди.


Кӧжӧгӧ ачылып, јажыттарла таныштырат - altaicholmon\nКӧжӧгӧ ачылып, јажыттарла таныштырат\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театр кӱӱк айдыҥ 12-чи кӱнинде бойыныҥ 40-чи юбилейлик театрал сезоныныҥ тӧс учурлу «Театрдагы тӱн» деген кӧдӱриҥизин ӧткӱрди.\n«Театрдагы тӱн» бастырароссиялык акция. Шак бу тӱнде театр кӧрӧӧчилерине, айылчыларына эжигин ачып, кӧжӧгӧниҥ ары јанындагы театрал јӱрӱмниҥ кайкалыла, јажыдыла јууктада таныштырат. Куулгазын кептӱ тӱнниҥ амадузы кӧрӧӧчилердиҥ театрга јилбиркеп јӱрерин јӧмӧӧри, олордыҥ ичкери ӧзӧрине јарамыкту айалганы тӧзӧӧри, таланыҥ культуралык, јайаандык јӱрӱминде эрчимдӱ туружарын, онойдо ок бойыныҥ башка-башка ороондордыҥ јаҥжыгуларыла, кӧгӱс байлыгыла тереҥжиде таныжар кӱӱнин, јӱткимелин бастыра јанынаҥ јӧмӧп јеткилдеери.\nТеатрдыҥ эжигин ачып, алтын бозогозын алтаган јаан-јаш мында база ӧскӧ кайкамчылу телекейдиҥ ийдезиле, кейиле-тыныжыла танышкан кийнинде ол театрдыҥ чындык најызы, кӧрӧӧчизи болуп артарында алаҥзу јок ине.\nТеардыҥ куулгазын тӱнине амадап келген балдарды, ада-энелерди, ӱренеечилерди, туружаачыларды Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ министри Ольга Антарадонова уткыды. Министрдиҥ айтканыла, јаан учурлу культуралык акция-кыймыгу театрдыҥ 40-чи юбилейлик театрал сезоныныҥ тӧс лӧ учурлу кереги болуп јат. Театрдыҥ быјылгы аҥылу сезонына учурлалган тизӱ јайаандык туштажулар кӧнӱ ӧдӧт. Мындый театрал тӱн 2014 јылда бийик кеминде ӧткӧн. Кӧрӧӧчилер кӧп лӧ болгон.\n«Бӱгӱнги тӱнде театрга келгендер кӧжӧгӧниҥ кийни јанындагы кайкамчылу телекейди бойына ачар, таныжар јарамыкту арга бар» — деп, Ольга Юрьевна айтты. Ол онойдо ок бойыныҥ уткуулында эл театрды јӧмӧп, бу кӧдӱриҥиде эрчимдӱ туружып јаткан М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекага, культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжине ле онойдо ок ӧскӧ дӧ организацияларга јаан быйанын айтты.\nЭл театрдыҥ художественный башкараачызы Эмма Иришева айылчыларды јаан байрамла уткып, кайкалдыҥ тӱни куулгазын чӧрчӧктӧриле кайкадар, кӧӧрӧдӧр, сӱӱндирер дп айтты. «Театрдыҥ тӧртӧн јылга калыктыҥ оморкодузы болуп улалып јаткан репертуары, тӱӱкизи слердиҥ кӧзӧрдиҥ алдында» — деп, ол кӧрӧӧчилерге баштанды. Чындап та, фонтанды эбире башка-башка ойын-кӧргӱзӱлердиҥ сӱр-кеберлериниҥ сӱрлӱ кептерин кийген актерлор мында кезек ӧйгӧ тура тӱштилер. Туулу Алтайдыҥ коо ӱндӱ јылдызы Алена Челтуева театр керегинде јараш кожоҥын сыйлады. Jаан ла јараш байрам фонтанныҥ јанынаҥ ла кӧндӱгип, тебӱ алынды дп айдарга јараар.\nФонтанныҥ оҥ ло сол јанында эл библиотека бичиктердиҥ солун кӧрӱзин тургусты. Бир кӧрӱ бӱткӱлинче эл театрдыҥ тӱӱкилик ле јайаандык јолына учурлаларда, экинчи кӧрӱ кӧрӧӧчилерди телекейдиҥ, онойдо ок бистиҥ ороонныҥ театрал тӱӱкизиле, једимдериле таныштырды. Мында ас учурап турган бичиктерле таныштырып тура, викторина ӧткӱрилди. Театрал телекейи јилбилӱ ине, айдарда, балдар база маргышкан кептӱ сурактарга чын карууларды табарга чырмайдылар ла. Бу ла фонтанныҥ јуугында оогош болчомдорго ойноор эптӱ јер болды, ондо олор бойлорыныҥ билгирин ченеп, берилген сурактарга эне-адазыныҥ јӧмӧгӧниле карууларды айдып, ӱлгерлер де кычырды, кожоҥдор до кожоҥдоп турдылар. Мында јуулган болчомдорло актриса Эльмира Челтенова јилбиркеп иштеди.\nJаан залдыҥ оҥ јанында культураныҥ ла санаттыҥ колледжиниҥ ӱренеечилериниҥ ле онойдо ок башка-башка јылдарда божоткондордыҥ театрдыҥ репертуарына учурлап јураган јуруктарыныҥ јилбилӱ кӧрӱзи тургузылды.\nРоссия Федерацияныҥ театрал ишчилериниҥ биригӱзиниҥ Алтай Республикадагы бӧлӱги (јааны театровед, искусствоведениениҥ кандидады Светлана Тарбанакова) Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ учурлу 40-чи сезонына уткый солун кӧрӱ-маргаанды белетеп тургускан. Мында, темдектезе, колледжти божоткон Сурайа Кульдинаныҥ «Ай карыккан тӱнде» (Мустай Карим), Айсулу Семендееваныҥ «Ырысту», «Тонйукук» (Аржан Адаров) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп балдардыҥ јайаан иштери солун болуптыр.\nКӧрӱ-маргаанныҥ окылу жюризиниҥ председатели Алексей Дмитриев, турчылары јурукчылар Валерий Тебеков, Игорь Катонов болдылар.\nБу ла байрамдык тӱнде кӧрӱ-маргаанныҥ јеҥӱчилдери јарталды, кереес сыйларла, ӱзеери акчала јилбиркедиш болды. Ӱренеечилерге ол база керектӱ эмей. Кӧрӱ-маргаанныҥ спонсоры болуп, Алексей Дмитриев керектӱ акча-манатла болуш этти. Онойып, 1-кы јерге культураныҥ ла санаттыҥ колледжиниҥ 1-кы курсыныҥ ӱренеечизи Николай Подъезжих чыкты. Николай бойыныҥ јуругында театрдыҥ кӧжӧгӧзиниҥ ары јанындагы јӱрӱмди, јайаандык ишти кӧргӱсти. 2-чи јерге база ла колледжтеҥ 3-чи курстыҥ ӱренеечизи Александра Майманакова чыкты. Ол бойыныҥ јуругында актерлордыҥ сӱр-кеберлерин јураган. 3-чи јерге бу ла колледжтиҥ 2-чи курсыныҥ ӱренеечизи Анастасия Майжегишева чыккан. Анастасия Новосибирсктеҥ бери келген. Бу ӱренеечилердиҥ ӱредӱчизи И. Катонов.\nРоссия Федерацияныҥ нерелӱ јурукчызы, культураныҥ ла санаттыҥ колледжиниҥ ӱредӱчизи Сергей Дыков кӧрӱ керегинде бойыныҥ шӱӱлтезин айтты: «Солун кӧрӱде колледжтиҥ ӱренеечилери, онойдо ок оны божоткон балдар јилбиркеп турушты. Бистиҥ колледжти божоткон балдардыҥ кезиги ӱредӱзин бийик ӱредӱлӱ заведениелердиҥ сценографиялык бӧлӱгинде улалтат. Темдектезе, Алан Саймин Санкт-Петербургта јуранарыныҥ академиязында ӱренет, удабас ла тӱгезер. Айса болзо, јиит уул бистиҥ театрга келип иштеер болор бо».\nJарлу јурукчыныҥ, ченемелдӱ ӱредӱчиниҥ айтканыла, бу ла академияда база сценографка Валерия Комольцева ӱренет. Балдарга СССР-дыҥ албаты јурукчызы Эдуард Кочергинде ӱренер ырысту учурал келишти. Ол бойыныҥ ӧйинде С. Товстоноговло иштеген јарлу јурукчы. Jайаан јайалталар ӱредӱзин тӱгезип, јурукчы-ӱредӱчи де болуп иштеер аргалу.\nJеҥӱчил болуп чыккан ӱренеечилердиҥ ӱредӱчизи јурукчы Игорь Катонов бу балдардыҥ ӱредӱзине, јайаандык ижине каруулузын, јилбиркегин аҥылап темдектеди. Олор амыраар да кӱндерде келип јуранып, таскадынып турган болуптыр. «Бу балдар маслоло иштеп јат, «Живопись» деген бӧлӱкте ӱренгилейт. Мынайда ла јуранып барза, јарым јолго токтобозо, ичкери јолын алынар» — деп, И. Катонов ӱренчиктериниҥ јеткен једимдери, оноҥ арыгы ижи јанынаҥ айтты.\nТеатрдыҥ бијелеер залында актердыҥ узы, сценадагы фехтование, сценада кыймыктанарыныҥ, сценада ӧдӱп турган јуу-согуштыҥ, тартыжуныҥ эп-аргаларыла, јажыттарыла јуулган јииттерди актерлор Айдар Унатов, Игорь Тазранов, Арунай Тазранова таныштырып, башка-башка эп-сӱмелерге мында ла таскаттылар.\nКайга кандый да ӧйдӧ јилбӱ јаан болгонын бу тӱнде мында Россия Федерацияныҥ нерелӱ артизи Болот Байрышевтиҥ ле Айас Турлуновтыҥ ӧткӱрген ӱредӱзи база катап кереледи. Анчада ла јииттер кайла мастер-класс кайда ӧдӱп јатканын сурулап-бедиреп, терлеген-бурлаган келгени оморкодулу.\nМастер-класстар вокалла, сценада јарт, кӧндӱре, тыҥыда куучындаары, тынышты канайда тузаланары јанынаҥ ӧтти. Кожоҥло ӱредӱни театрдыҥ артизи Анастасия Концевая ӧткӱрди. Алтай Республиканыҥ нерелӱ артизи Виталий Перчик сценада куучындаарыныҥ ээжи-некелтелериле таныштырды.\nПоэзияныҥ конференц-залда ӧткӧн эҥиринде кӧп тоолу кӧрӧӧчилер болды. Мында, темдектезе, Россия Федерацияныҥ нерелӱ артисттери Анна Балина, Власта Тысова, Ираида Охрина, Александр Майманов, Алтай Республиканыҥ нерелӱ артисттери Ирина Майманова, Нина Юданова, Маймадагы садиктиҥ пилоткалу, гимнастеркалу болчомдоры ла ӧскӧ дӧ јииттер Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга учурлалган ӱлгерлерди эске кычырдылар.\nТеатрал амалдай-маска, «Сӱӱнчилӱ костюмерный», «Театрал реквизит», аквагрим театрдыҥ экинчи кадында ӧтти. Мында бӱткӱл эҥир јашӧскӱрим сӱреен кӧп болды. Кем де парик кийет, кем де башка-башка сӱр-кеберлердиҥ (ойын-кӧргӱзӱлердиҥ) кеп-кийимдерин кийип, мында ла фотого тӱжет.\nJаан залдыҥ фойезинде флэшмоб болды. Мында јуулгандарга јашӧскӱримниҥ эмдиги ӧйдӧги бијезин «Адаманттыҥ» ӱренчиктери кӧргӱстилер. Оныҥ кийнинде «Jас, сӱӱш сени табар» деген ойын-концерт болды. Ойын-концертте актерлор јайаан јайалталарын толо кӧргӱстилер. Кӧрӧӧчилерге олор јаҥыс та ойын-кӧргӱзӱлерде башка-башка сӱр-кеберлерди чындык ойноп турганыла эмес, је кажызы ла коо јараш ӱниле кожоҥдоп турганы кайкамчылу ачылта болды деп айдарга јараар. Мында, темдектезе, Александр ла Ирина Маймановтор, Алина Попошева, Роксана Саргадытова, Игорь Тазранов, Эмиль Колбин, Эмма Иришева, Айдар Унатов, Айас Турлунов, Алена Челтуева, Вадим Деев, Вера Сумачакова ла оноҥ до ӧскӧлӧри бойлорын база бир јанынаҥ кӧргӱсти. Кӧрӧӧчилер онойдо ок «Ханума», «Туба» деген ойын-кӧргӱзӱлердиҥ ӱзӱктерин изӱ колчабыжула уткыды.\nОнойып, ороондо ӧдӱп јаткан јакшыны бойыныҥ акту кӱӱниле јетиреечилердиҥ јылына, онойдо ок эл театрдыҥ 40-чи юбилейлик театрал сезонына учурлалган «Театрдагы тӱн» элес эдип ӧдӧ конды. Келер јылдарда «Театрдагы тӱн» кӧнӱ јолына чыгып, бийик кеминде ӧдӱп турзын деп кӱӱнзеери артат.


Ороонныҥ ӧзӱминиҥ јолын чокымдаган тӧс документ - altaicholmon\nОроонныҥ ӧзӱминиҥ јолын чокымдаган тӧс документ\nЈаҥар айдыҥ 10-чы кӱнинде республикан парламентте Конституцияныҥ кӱнине учурлалган брифинг ӧткӧн. Орооныста Конституцияныҥ кӱни јаҥар айдыҥ 12-чи кӱнинде темдектелет. Брифингте Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин, спикердиҥ ордынчызы, республикан парламенттиҥ ижин тӧзӧӧр камыстыҥ башкараачызы Герман Чепкин, национальный политика, ӱредӱ, культура, јондык биригӱлер ле элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар аайынча комитеттиҥ јааны Наталья Екеева, јасакберим, тап-эриктердии корыыры ла јербойында бойы башкарынары аайынча комитеттиҥ јааны Виктор Ромашкин, аграрный политика аайынча комитеттиҥ јааны Рустам Байдалаков турушкандар.\nКажы ла гражданинниҥ јайымыныҥ, тап-эриктериниҥ корыычызы, ороонныҥ тӧс јасагы – Россия Федерацияныҥ Конституциязы јӧптӧлгӧнин быјыл орооныста 26-чы катап темдектеп јадыс деп, Владимир Тюлентин брифингти ачып тура айткан. «1993 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 12-чи кӱнинде ороонныҥ кӧп саба эл-јоныныҥ ӱндериле јӧптӧлгӧн Тӧс јасак уур-кӱч ӧйдӧ јаҥыс ла государствоны чеберлеп алар ла айалганы турумкай эдер арга берген эмес, је анайда ок Россияныҥ ӧзӱминиҥ оноҥ арыгы јолын чокымдаар арга берген» — деп, Владимир Николаевич темдектеген.\nОныҥ айтканыла болзо, Россия – кӧп тоолу калыктарыла, башка-башка кӧрӱмиле, јаҥжыгуларыла аҥыланып турган ороон. «Бистиҥ амаду – Конституцияда салынган таҥынаҥ шӱӱлтелӱ ле баштаҥкайлу, теҥ-тай болор деген ээжилерди чеберлеп ӧскӱрери» – деп, спикер айткан.\nПарламенттиҥ председатели ороонныҥ президенти Владимир Путин бистиҥ государствоны тыҥыдары аайынча политика ӧткӱрип турганын темдектеп, оныҥ тургускан амадуларга једерге јасактыҥ ээжилерин буспас керек болгонын айткан. «Јаҥыс ла Конституцияныҥ кӧгӱс-ийдезин ле таныгын јӱрӱмге кийдирип, тап-эрик системаны ӧскӱрип, эл-јонды бириктирип, бис улустыҥ јеткил јадын-јӱрӱмине, граждан јондыкты ӧскӱрерине, бастыра Россияныҥ ӧзӱмине керектӱ айалгаларды тӧзӧӧрис» – деп, Владимир Тюлентин угускан.\nНаталья Екеева бойыныҥ куучынында бистиҥ ороондо бир канча Конституциялар болгоны керегинде айткан. Баштапкызы 1918 јылда јӧптӧлгӧн. Ол Конституция Октябрьский социалистический революцияныҥ турулталарын јасакберим ажыра тыҥыткан, тӧзӧлгӧлӧгӧн. Государственный тудум бӧлӱгинде пролетариаттыҥ диктатуразыныҥ государствозы јӧптӧлгӧн. «Ол Конституция аайынча тап-эриктер ле јайым јаҥыс ла ишмекчи класска берилген» – деп, Наталья Екеева чокымдаган.\nСоциалистический республикалардыҥ Советтериниҥ бирлигиниҥ 2-чи съездиниҥ резолюциязыла 1924 јылдыҥ чаган айыныҥ 31-чи кӱнинде СССР-дыҥ Конституциязы јӧптӧлгӧн. «Бу тӧс документте ороонныҥ јондык бӱдӱм-устройствозы, граждандардыҥ тап-эриктери ле молјулары керегинде тизимдер болбогон. Је ол СССР-дыҥ тӧзӧлгӧнин темдектеген» – деп, парламентарий айткан.\nСоциалистический республикалардыҥ Советтериниҥ бирлигиниҥ VIII чрезвычайный съездиниҥ јакааныла СССР-дыҥ 1936 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 5-чи кӱнинде јӧптӧлгӧн Конституциязын «Сталинский» деп адайдылар. Не дезе, ол бистиҥ орооныста социализм јеҥгенин темдектеген деп, Наталья Михайловна айткан.\n–Конституцияга јаҥы бӧлӱктер кийдирилген: јондык устройство, государственный јаҥныҥ јербойында органдары, јаргы ла прокуратура, граждандардыҥ тӧс тап-эриктери ле молјулары, талдаштардыҥ системазы ла оноҥ до ӧскӧзи керегинде.\nБу Конституция аайынча ороонныҥ јаҥыныҥ эҥ бийик органы съезд эмес, а Ӱстиги Совет ле оныҥ Президиумы боло берген.\n1936 јылдыҥ Конституциязында СССР-дыҥ политический тӧзӧлгӧзи – ишмекчилердиҥ депутаттарыныҥ Соведи деп айдылат. Мынайып, бирлик политический идеология тӧзӧлгӧн – деп, Наталья Екеева айткан.\nБу Конституция ээлемниҥ социалистический системазын ла производствоныҥ јазалдарына ла јепселдерине социалистический мензиништи экономический тӧзӧлгӧ деп темдектеген. Анда эки бӱдӱм ээлениш керегинде айдылган: государственный ла кооперативно-колхозный, анайда ок колхозчылардыҥ тураларыныҥ айландыра јери тураныҥ ээзиниҥ болгоны чокымдалган. Конституция аайынча государственный устройствоныҥ ээжилери: советский ле социалистический федерализм; добровольность ло республикалардыҥ бириккени, олордыҥ теҥ-тай болгоны ла суверенитеди.\n1977 јылда «брежневский конституция» эмезе ӧзӱм алынган социализмниҥ Конституциязы јӧптӧлгӧн. Конституция ороонныҥ тӧс јасагы болуп, ороондогы кубулталарга сескир болгон ло перестройка ӧйинде ого јаҥы тизимдер кийдирилген деп, республикан парламенттиҥ комитединиҥ јааны айткан.\n–Конституцияга СССР-да президентство керегинде бӧлӱк кийдирген, анайда ок КПСС-тыҥ текши ле башкараачы учуры керегинде 6-чы тизим ийдезин јылыйткан. Мынайып, Конституция ӧскӧ политический партиялар тӧзӧӧрин јараткан. Анайда ок таҥынаҥ ар-јӧӧжӧ керегинде тизимдер кийдирилген. 1991 јылда СССР јайрадылат ла јаҥы государство тӧзӧлӧт. 1993 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 12-чи кӱнинде текшиалбатылык ӱнберишле РФ-тыҥ Конституциязы јӧптӧлгӧн. Шак ла анда бистиҥ республиканыҥ статузы керегинде айдылган ла Алтай Республиканыҥ Конституциязын јӧптӧӧр арга берилген – деп, парламентарий айткан.\nВице-спикер Герман Чепкин бойыныҥ куучынында ајаруны 1993 јылдыҥ Конституциязына эткен. Оныҥ айтканыла болзо, РФ-тыҥ Конституциязы – государствоныҥ РФ-тыҥ граждандарыныҥ јайымы ла тап-эриктери темдектелген, эҥ бийик юридический ийделӱ тӧс документи болуп јат. Ороондо кӱч ӧйлӧр болордо, Конституция јаҥыс ла государственный тӧзӧлгӧлӧрди чеберлеер ле айалганы турумкай эдер арга берген эмес, је анайда ок Россияныҥ ӧзӱминиҥ јолын чокымдап темдектеген.\nВице-спикердиҥ шӱӱлтезиле, РФ-тыҥ 1993 јылда јӧптӧлгӧн Конституциязыныҥ аҥылу темдектериниҥ бирӱзи – гуманистический ууламјылу болгоны. Кижиниҥ јайымы ла тап-эриктери анда эҥ бийик байлык деп темдектелет. Олорды јаратканы, бӱдӱргени ле корулаганы – государствоныҥ тӧс молјузы деп, ол айткан.\nПарламенттиҥ комитединиҥ председатели Виктор Ромашкин Россия Федерацияныҥ тӱӱкизинде 5 Конституция болгоны керегинде айткан: 1918, 1925, 1937, 1977 ле 1993 јылдардыҥ. 1918 јылда јӧптӧлгӧн баштапкы Конституция ӱй улуска талдаштарда туружар тап-эрик берген. Виктор Ромашкинниҥ темдектегениле, Швейцарияда ӱй улуска талдаштарда туружар тап-эрик јӱк ле 1971 јылда берилген. Бӱгӱнги Конституция 1993 јылда текшиалбатылык ӱнберишле јӧптӧлгӧн. Анда адылу программалар, келер ӧйгӧ ууламјылар темдектелген. Анайда ок правовой государствоныҥ тӧзӧлгӧлӧри салынган, оныҥ 7-чи тизиминде орооныс социальный государство деп темдектелген. Виктор Васильевичтиҥ шӱӱлтезиле, 1993 јылдыҥ Конституциязында айдылган политический тӧс ууламјылар јукарып јат. Документте айдылганыла болзо, государство гражданский јондыктыҥ ла оныҥ организацияларыныҥ: политический партиялардыҥ, јондык организациялардыҥ ла биригӱлердиҥ керектерине киришпей јат, государственный јаҥ учун тартыжуда политический ийделерге теҥ-тай айалгалар болорын јеткилдейт. Је јӱрӱмде андый эмес. Ол ло 90-чы јылдарда митингтерге ле јуундарга јууларга, эмдигизине кӧрӧ, јеҥил болгон.\nАграрный политика аайынча комитеттиҥ јааны Рустам Байдалаков республиканыҥ депутаттарыныҥ Конституцияныҥ урокторын ӧткӱрип турганы јашӧскӱримди таскадарына јакшы камаанын јетирип турганын темдектеген. Оныҥ айтканыла, эмдиги эл-јон ортодо тап-эрик таскаду текшигосударстволык амаду болуп јат. Не дезе, граждандардыҥ тап-эрик аайынча таскадузыныҥ кӧргӱзӱлери ле чыҥдыйы ороонныҥ ӧзӱмине чике камаанын јетирет. «Мынызы анчада ла правовой государствоныҥ ӧзӱмине јаан учурлу. Оны тӧзӧӧриниҥ амадузы Россия Федерацияныҥ Конституциязыныҥ 1-кы тизиминде айдылган болуп јат» – деп, парламентарий айткан. «Бис школдыҥ ӱренеечилериниҥ ајарузын Тӧс јасакка јилбиркедип тура, олордыҥ тап-эрик культурага јилбӱзин ойгозодыс» – деп, ол темдектеген.\nАдакыда, республикан парламенттиҥ спикери тергеениҥ эл-јонын бастыра депутатский корпустыҥ адынаҥ ороонныҥ эҥ учурлу государственный байрамдарыныҥ бирӱзи – Россия Федерацияныҥ Конституциязыныҥ кӱниле уткыган. «Бастырагарга бек су-кадык, амыр-энчӱ ле јеткил јадын-јӱрӱм кӱӱнзейдим. Учурлу болгоны – орооныстыҥ Тӧс јасагыныҥ ээжилери бузулбазын ла кажы ла российский гражданин келер ӧйине бӱдӱмјилӱ болзын!» – деп, ол айткан.