Салымныҥ сыйлаган байлык јолдоры... - altaicholmon\nКижиниҥ салымы таныш улустыҥ, јерлештериниҥ, тӧрӧл јериниҥ, текши орооныныҥ ӧткӧн тӱӱкилик јолыла колбулу ӧдӧт. Мениҥ јӱрӱмим, бӱдӱрген ижим ле салымымныҥ узун јолы тергеебистиҥ тӱӱкизинде ады-јолы јарланып калган улустыҥ јӱрӱмдик јолыла тудуш болгон. Оныҥ да учун бойымныҥ јӱрӱмим ажыра ол до улустыҥ ады-јолдорын адап, эске алыныштарымды бичип отурым.\nЈиит туш ла ишке атанганы\nМен Шабалин аймактыҥ Ороктой јуртында 1936 јылдыҥ тулаан айында чыккам. Адамды кату 1935 јылда Барнаул калада адып салгандар. Ороктойдогы баштамы школды 1948 јылда божотком. Бу ла јылда энем јада калган. Мени Ороктойдо балдардыҥ 1943 јылда ачылган туразына табыштырып ийгендер. Байла, јуу-чактыҥ ӧйинде ӧскӱстер кӧптӧгӧн туру. Балдардыҥ туразын 1948-1949 ӱредӱлӱ јылда бӧктӧп салган. Балдарды Оҥдойго, оноҥ Караколдогы школ-интернатка аткарган. Мында мен јети классты грамоталу божотком.\n1951 јылда мени ле беш јашту сыйнымды Горно-Алтайсктагы балдардыҥ туразына ийген, Лида сыйнымды кӧндӱре ле Барнаул апарган. Мен калада арткам. Алтай балдар национальный школдо ӱренгендер, мени педучилищеге алган. Ондо ӧскӱс балдар јаткан общежитие болгон. Јакшы ӱренген балдарга кажы ла байрамда јаҥы платье, сыйлар беретен. Педучилищеде ӱренген јылдарымды јакшы деп эске алынадым. Училищеде мен јилбиркеп ӱренгем. Кӱӱге, јураарына, домбрага ӱренери, художественный самодеятельностьто туружары («Ручеек» ансамбль болгон), спортло тазыктырынары — ончозы ла сӱреен јарайтан. Бийик билгирлерлӱ, ченемелдӱ ӱредӱчилер иштеген: Порфирий Иванович Чепкин математикала ӱреткен, Эльвина Иосифовна Бочарова — орус тилле, литературала. 1956 јылда алтай калыктыҥ бойыныҥ кӱӱниле Россияга бириккениниҥ 200 јылдыгын темдектегенис. Ӧскӧ дӧ байрамдар, маргаандар ӧдӧтӧн — бис ончозында эрчимдӱ туружып, бастыра сыйларды, кайралдарды ойноп алатаныс.\n«Ручеек» ансамбль эҥ јаркынду, эҥ јайалталу ӧмӧлик болгон. Оны Александр Михайлович Параев деп кижи башкарган. Ол бийик культуралу, ич-кӱӱни тереҥ кижи болгон. Тӧрт јылдыҥ туркунына бис ансамбльда турушканыс: Максим Тысов ло Александр Тозыяков — баянла, Дмитрий Болтошев, Владимир Лутцев ле мен домбрала ойногоныс. Николай Воинков, Валя Заозерова — солисттер, бијечилер Надя Чепанова, Тамара Слободчикова, Гутя Змаева ла мен болгоныс. Александр Михайлович меге домбра сыйлаган ла кожоҥныҥ урокторын ӧткӱрериҥ деген.\nТӧртинчи курста бисти барып иштейтен аймактарыска бичип салган. Меге Кан-Оозы аймак келишкен. Педучилищениҥ кийнинеҥ мен тӧрӧл јуртым Ороктойго келгем. Кан-\nОозындӧӧн баратан ӧй келерде, мени бастыра јурт ӱйдешкен эди. Мергечек таайым меге кызыл патефон сыйлаган, менде домбра, ол ӧйдиҥ фанера чемоданы болгон. Эјем ватадаҥ јууркан кӧктӧгӧн. Себи-Оозына јетире Саша Анаков ӱйдежип койгон. Себи-Оозында мени јуучыл кийимдӱ эр кижи машиназына отургызып алган. Ол кызычагын «Манжерок» лагерьдеҥ апарып јаткан. Бу кижи мениҥ јӧӧжӧмди чебер салала, мен кем, кайдаар барып јатканымды сураган. Ол јалакай, куучынчы, кокырчы кижи болгон. Кан-Оозы аймакта Сугаш јуртка барып јатканымды угала, бу јурт керегинде куучындаган. Јурттагы туралар кижиге кӧрӱнбей јат. Нениҥ учун дезе, тураларда јабынты јок учун, ӱстинде бийик ӧлӧҥ, айландыра база бийик ӧлӧҥ ӧзӱп турган. Јурттыҥ ортозында бийик, агаш серкпениҥ купол-бажы кӧрӱнип јат. «Ондо барала, кудайга мӱргӱӱриҥ!» — деп ол кокурлап, каткырып барааткан. Домбрала ойноп берзин деп сураарда, «Шел отряд по берегу…» деп кожоҥдоп бергем. Бу кижи бойы да јакшы кожоҥдоп турган. Ол кижи аймактыҥ военкомы болгон. Тӱн койула берерде, Кан-\nОозына једип келгенис. Айландыра јарык оттор, кӱр де јараш билдирген, суу кӧлдий јалтырап јаткан. Кӧрӧр болзо, ол электростанция болгон эмтир. Военком мени гостиницага јетирип, тудунганымды кийдирижип берген.\nЈаҥы јердеги јӱрӱм башталганы\nЭртезинде мен районого келгем. Оныҥ јааны Федоров мени Сугаштагы баштамы школдыҥ ӱредӱчизине алганы керегинде јакаруны бичип берген. Онойып, 1957 јылда мениҥ канча јылдарга улалган ла бастыра јӱрӱмимниҥ тӧс кереги — ӱредӱчиниҥ јолы — башталган эди. Сугашта мени јурт Советтиҥ председатели Тохнин уткыган ла Метрофановтордыҥ билезине апарып јаттыргыскан. Олор карган улус болгон, Егор Иванович — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, шыркалу, бир бутту болгон. Эш-нӧкӧри тетя Мария. Олор мени јакшы уткуп, бир кыпты јайымдап бергендер. Эртезинде мениҥ ижим башталган. Школдыҥ заведующийи Григорий Тычинович Киндиковло таныжу болгон. Мен айылдарла базып, балдардыҥ тооломын эткем. Кажы ла айылда чай уруп, мени азырагандар. Баштапкы класска баратан балдардыҥ тоозыныҥ кӧбине јербойыныҥ улузы да кайкашкан: 25 бала.\nСыгын айдыҥ 1-кы кӱнине јетире школ белен болгон. Сузардаҥ абрала парталар экелгем. Сууны кечип јадала, мен арай болзо сууга јӱре бербегем. Тыҥ ла коркыган эдим. Јурттыҥ ортозында чын ла агаш куполду бийик тура турган. Ондо јурттыҥ клубы иштеген. Клубтыҥ заведующийи Нина Кучимеева болгон, Экинурдыҥ кызы. Медпунктта Алтай крайдыҥ Славгородынаҥ Тамара Смирнова иштеген. Ол ӧйдӧ бис ӱчӱде комсомолдыҥ солокту јерди кӧдӱрерине путевкалары болгон. Ол тушта ол таҥынаҥ јӱрӱмге берилген путевка аайлу болгон! Сугаштыҥ албаты-јоны јакшы кӱӱндӱ, ада-энелер јалакай болгон. Бис ӱчӱ концерттер белетегенис, башка-башка сурактарла јуундар ӧткӱргенис. Клубта јӱрӱм кайнаган. Эҥирлер сайын неге де кӱӱнзебей турган јашӧскӱримди јууп, јӱзӱн-башка керектер ӧткӱргенис.\nӰренчиктер уроктордыҥ кийнинде школдо кӱӱ угарга артып калатан. Менде 25 пластинка болгон, онойдо ок домбрала ойногом. Балдар сӱреен сӱӱнетен. Балдарды мен азырап туратам. Техничка чай тургузар, мен пряниктер, печеньелер алатам. Баштапкы ишјалымды алала, оны кайдаар эдерин билбей турарым — јӱрӱмимде ондый кӧп акча кӧргӧн эмезим. Бисти балдардыҥ туразынаҥ ишке аткарып турарда, бӱткӱлинче кийиндирип салган: ӧдӱк, кеп-кийим, керек дезе спорттыҥ кийими, орын-тӧжӧктиҥ эки комплект бӧстӧрин база берген.\nЕгор Иванович ле ӱйи Мария мени кызым дежетен. Мария эјеш мени курсак азарына, калаш быжырарына, печке одырарына ӱреткен. «Сен эмди јаан кыс, кижиге барарыҥ. Эр кижини азыраар керек, азырабазаҥ, чачып ийер» — деп кокырлайтан. Олордо мен бир јыл јаткам. Владимирге барарымда, олор мени орус јаҥла бойыныҥ кызы чылап берген. Мени апарарга, Экинурдаҥ тӧрт кижи келген: шофер Айдыҥ Тадыров, Унчукпас Ильина, Јылым Токова ла кижи алатан Владимир. Бу улус меге једип келерде, Егор Иванович ле ӱйи олорго куда тӱжӱрзин дешкен. Байа, ӧскӱс баланы апарарга келген улус кайкашкан, је кызыл аракы алып, кудалаарга келишкен. Мен эмди сананып јӱргемде, бу эки јакшы улустыҥ алкаганыла, мен јаҥы јуртка барып, бала-барка азыраар салымду болгон эмтирим.\nАйыл ээзи Владимирди тизелендире отургызала, сурактарын берген. Оныҥ адазы Эркей Иванович Кудачин 1935-1939 јылдарда Сугашта јурт Советтиҥ председатели болгоны јарталган. Владимир 1937 јылда чыккан, Егор Иванович јурт Советтиҥ качызы болгон ло уулчакты бичиген ле Виктор деп ат берген. Энези МолоМолодя деп адайтан болгон. Онойып ла паспортто Виктор Эркеевич болуп арткан.\nСугаштаҥ мени ӱренчиктеримниҥ бастыра ада-энелери ӱйдешкен, быйанду кӧп сӧстӧр айткан.\nСугаш 1958 јылда Кӧксуу-Оозы аймактыҥ јурты болуп калган. Онойып, мен Экинурда јетијылдык школдо баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи болуп иштеер учурлу болгом. Районого келзем, ондо отурган ӱй кижи кату айткан: «Кижиге барардаҥ озо иш керегинде сананар керек. Горно-Алтайскка, облоного бар, јакаруны экел, оноҥ кӧрӧрис!» Кӧстӧрим јашталып чыгала, калага јӱре берерим, ондо артып каларым деп санангам. Је менде акча да болбогон. Экинурда менеҥ озо иштеп келген таныштарыма туштагам, олор мени завуч Юлия Михайловна Апоятовага экелгендер. Ол мени јалакай уткуган ла токунаткан, калага баратан 50 салковой акча берген. Мен тыҥ сӱӱнип, калага атангам.\nОнойып, мен јакаруны экелип, Экинурдыҥ школында баштамы орус класстарды ӱредип баштагам. Арткан класстарды Варвара Ивановна Шаркова ӱреткен. Мен школдо тӧрт јыл иштегем. 60-чы јылдарда ӱредӱликте јаан кубулталар, јаҥыртулар болгон. Јетијылдык школдор сегисјылдык школдорго, баштамы школдор база сегисјылдык ӱредӱлӱ школдорго кӧчӱрилген. Орус класстар јоголтылган. Меге ӧскӧ класстар берген. Ол јылдарда Экинурда кӧп јиит ӱредӱчилер иштеген. Бис школдыҥ да, јурттыҥ да јӱрӱминде эрчимдӱ туружатаныс. Бу јурттыҥ школында ижим керегинде мен газетте база элбеде бичиген болгом.\nВладимир Эркеевич зооветтехникумда ӱренген, оны ӱчинчи курстаҥ черӱге — талай флотко алган. Ээчий-теечий уулдарыс Валера ла Саша чыккан. 1962 јылда Владимир ӱредӱзин божоткон, оны Јабагандагы совхозтыҥ Кырлыктагы бӧлӱгине ветеринар-фельдшердиҥ ижине аткарган. Онойып бис Кырлыкка кӧчкӧнис. Кырлыктагы школ ол ӧйдӧ эҥ артыктардыҥ бирӱзи болгон. Оныҥ директоры Александр Константинович Чунижеков. Бу школдо мен орус тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи, директордыҥ ӱредӱ иш аайынча ордынчызы (завуч) болуп иштегем. Владимир Эркеевич тургуза ла веттехниктиҥ ижин бӱдӱрип баштаган. Атту ыраак турлуларга јӱрген, айылына орой келетен. Квартира бисте јок болгон, койчыныҥ туразында јатканыс. Лида сыйным сегис класста ӱренген, балдарыс оогош болгон.\nКырлыкта мениле кожо педучилище божоткондор иштеген: Михаил Белеков, Михаил Бабандыев, Маша Келюева, Вера Иркитова. Ӱредӱчилердиҥ ӧмӧлиги нак болгон, директор Александр Константинович кокырчы, јакшы кӱӱндӱ кижи болгон, аҥдаарын сӱӱген. Оныҥ эш-нӧкӧри Зинаида Николаевна база јакшы кижи болгон, јаан ајаруны класста эмес иштерди тӧзӧӧрине эдетен. Мен алтынчы классты орус тилге ӱреткем. Балдар кичеенип ӱренген, је олордыҥ билгирлери коомой болгон, уроктордоҥ башка ӱзеери ӱредӱ ӧткӱрерге келижетен. Онойып, балдардыҥ билгирлери бийиктеген эди. Сегизинчи классты ӱренчиктер јакшы божоткон. Юра Кичеков кийнинде профессионал ӱредӱчи, директор болгон.\nВладимир Эркеевичти јурттыҥ комсомол организациязыныҥ качызына туткан. Ол ӧйдӧ кӧп специалист-комсомолдор болгон: Ким Попоевич Абраимов — агроном, Василий Битешев — инженер. Кӧп улус художественный самодеятельностьто турушкан.\nПартияныҥ јӧбиле јаҥы школдо\n1964 јылда ӱредӱчилердиҥ августтагы конференциязыныҥ кийнинде мени партияныҥ райкомыныҥ баштапкы качызыла туштажуга кычыргандар. Ондо мен КПСС-тыҥ обкомыныҥ ӱчинчи качызы болгон Ольга Ивановна Тартыковага јолыккам. Ол 1951-1957 јылдарда педучилищеде завуч болгон. Ольга Ивановна мени Мӧндӱр-Сокконныҥ баштамы школына директор эдип аткарар јӧп керегинде айткан. Баштамы школды сегисјылдык ӱредӱлӱ школго кӧчӱрер ишти башкарар сурак тургузылган. Владимир Эркеевичти баш ветврачтыҥ ижине ийген. Онойып, мениҥ јӱрӱмимде бӱдӱрип јӱрген база бир каруулу ижим — директордыҥ ижи — башталган. Ол тушта мен Ольга Ивановнаныҥ јӧбинеҥ чыгып болбогом, ол биске јаан тоомјылу ӱредӱчибис болгон. Ол иштеп ийериҥ деп меге кату айткан. А. Х. Вязников дезе сыгын айда директорлордыҥ облонодо ӧдӱп турган курстарына барарыҥ ла национальный школдо В. К. Плакастыҥ ӧткӱрип турган ачык урокторына јӱрериҥ деген. Ӱренип, башкараачыныҥ ченемелин алынарга келишкен.\nМӧндӱр-Соккон оогош јурт болгон, баштамы школ, ӱренчиктери 40 лӧ бала. Недеҥ баштаар? Нени эдер? Школдыҥ јепселдери — ол ӧйдӧ эҥ курч сурак болгон. Керек дезе парталар да, ӱредӱчилер де једишпей турган. Је баштапкы ла четвертьте кадрларла, јепселдерле сурак чечилген. Колхоз, районо болушкан. Мен педучилищеде кожо ӱренген улусты кычыргам. М. К. Тысов — иштиҥ, кӱӱниҥ ӱредӱчизи, эш-нӧкӧри Нина Санашевна орус тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи болгон. А. Н. Кундучин алтай тилле, литературала ӱреткен, А. Т. Санашев тӱӱкиниҥ ӱредӱчизи, завуч болуп иштеген.\nЈакшы ӧмӧлик тӧзӧлгӧн, ӱренчиктердиҥ тоозы 70-неҥ ашкан, 12 ӱредӱчи иштеген. Онойдо ок ада-энези мал-аштагы балдарга 25 бала јадар интернат ачылган.\nӰредӱчилердиҥ ижин тӧзӧӧри јакшы улалган. Райононыҥ јааны А. Х. Вязников, чындык интеллигент, билгир башкараачы кижи, биске улайын болушкан. Ол ӱредӱчилерди, ӱренчиктерди сӱӱген, тоогон ло олор, ада-энелер ортодо јаан тоомјылу кижи болгон. Ол семинарларды бойы да ӧткӱретен. Бисти балдарга, ада-энелерге ајарулу болорына, ак-чек ле чындык болорына ӱредетен. Ӧмӧлик «Ӱренчиктердиҥ санаа-укаазын ӧскӱрери» деп текши суракла иштеген, онойдо ок кажы ла ӱредӱчиде бойыныҥ јайаандык темазы болгон.\nМ. Горькийдиҥ «Кем кӧп кычырат, ол кӧпти билет» деген сӧстӧриле башкарынып, бис библиотеканыҥ фондын јаҥы бичиктерле байыдарыла база иштегенис. Кычырыш ӱредӱле јуук колбуда барар учурлу. Бис онойдо ок кӧп журналдар бичиткенис: «Веселые картинкидеҥ» баштайла «Юный натуралистке» јетире. Колхоз акча-манат чыгаратан болгон. Келер ӱредӱлӱ јылда бис школдо јаан кубулталар эткенис: методикалык совет, ада-энелердиҥ комитедин, пионерлердиҥ соведин тӧзӧгӧнис. Олор ончозы ӱредӱ-таскадулу иште колбу тудар органдар болгон.\nЧенемел ле иш кӧптӧгӧн\nӰренчиктердиҥ тоозы јӱске арай јетпеген, Кан-Оозында, керек дезе ОНСШ-та ӱренген кӧп балдар јанып келген. 1965 јылда колхоз 140 бала ӱренгедий јаҥы школ тударын пландаган. Ол тушта Кан-Оозы аймакта кӧп школдор тудулган, ол тоодо Чаргы-Оозында, Моты-Оозында, Јабаганда ла Экинурда. Ӱч јылдаҥ сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде, Улу Октябрьдыҥ 40 јылдыгына уткый, бис јаҥы школго киргенис. Кандый тыҥ сӱӱнчи болгон эди!\nМӧндӱр-Сокконныҥ сегисјылдык школы јуртта культурно-ӱредӱлӱ тӧс јер боло берген. Бисте художественный самодеятельностьтыҥ ижи тӧзӧлгӧн. Ого јурттыҥ да јашӧскӱрими кирген, јурттыҥ јӱрӱми де јилбилӱ боло берген. Бистиҥ педӧмӧлик ӱредӱде де јакшы једимдерге јеткен. Балдар башка-башка конкурстарда, олимпиадаларда туружатан. Сегизинчи класстыҥ ӱренчиги Махалин математикала 2-чи јер алып, бистиҥ оморкодубыс болгоны санаама кирет. Бис сегисјылдык ӱредӱлӱ школдыҥ статузын алганыс. Бисти кандый ла јуундарда мактап туратан.\nБу ла јылда мени директорлордыҥ Барнаулда бир јылдыҥ курстарына аткарган. Бойымныҥ «Школ — ӱредӱ-таскадулу иштиҥ тӧс јери» деген јайаандык ижим аайынча мен тереҥжиде ӱренгем. Јарлу бастыра педагогтордыҥ (Макаренко, Ушинский, Крупская ла ӧскӧлӧри де) иштерин ончозын кычыргам. Бир јылдаҥ кере бичикти ле крайононыҥ грамотазын алып, тӧрӧл школыма јангам. Директор болоры кӱч иш, нениҥ учун дезе сен балдарла, ӱредӱчилерле, ада-энелерле иш учун каруулу болуп јадыҥ. Ӱредӱниҥ, таскамалду иштиҥ чыҥдыйы бастыра директордыҥ ченемелинеҥ, психологияны, педагогиканы јакшы билеринеҥ база камаанду. Мӧндӱр-Соккондогы баштамы школды сегисјылдык ӱредӱлӱ школго кӧчӱрип, мен школды башкарар иште јаан ченемел алгам.\nШколдо ӱредӱчилер кажызы ла бойыныҥ јайаандык темазыла иштеген. Ӱредӱчилер бойлорыныҥ предметтериле аймактагы методикалык биригӱлдердиҥ ижинде эрчимдӱ туружып баштаган. 1968-1969 јылдарда В. И. Ленинниҥ чыкканынаҥ ала 100 јылдыгына белетенер јаан иштер ӧткӧн. Бис «Ленинский наказ» колхозтыҥ ончо ээлем иштеринде турушканыс, производственный бригада тӧзӧгӧнис. Бис јакшы акча иштеп алатаныс, экскурсияларга барар болгоныс. Социалистический мӧрӧйдиҥ турулталары аайынча Кан-Оозындӧӧн — оогош 1-4 класстар, Горно-Алтайсктӧӧн, Алтын Кӧл јаар јаан 5-8 класстар барар болгон. Школдо ишке таскадарына јаан ајару эдилип, ол ӱредӱ-таскадулу иште тӧс јерде турган. Бастыра јанынаҥ ӧзӱмдӱ, јайалталу кижи таскадары ишке таскадарыла јуук колбулу ӧткӱрилген.\nӰредӱчилер, ӱренчиктер бу иште эрчимдӱ турушкандар. Мындый јаба иштиҥ шылтузында ӧмӧлик аймак кеминде баштапкы јер алган ла грамотала кайралдаткан. Онойдо ок Ленинград калага путевка сыйлагандар. Онызы биске јаҥы једимдерге једер ийде берген. Јеҥӱчил јетинчи класстыҥ ӱренчиктерине революцияныҥ кабайына, Ленинниҥ калазына барары јаан оморкодулу керек болгон. Класс-тыҥ башкараачызы Галина Ивановна Санашева ла мен балдарды апарып јӱргенис. «Ленинский наказ» колхозтыҥ председатели, сӱреен ченемелдӱ башкараачы Леонид Кӧбӧкович Чичканов бисти акча-манатла бӱткӱлинче јеткилдеген, ада-энелер де, школ до база болушкан. Јурттыҥ парторгы Илья Чендыев школго база аҥылу ајару эткен. Ада-энелердиҥ јуундарына келетен, колхозтыҥ башкартузыныҥ парткомыныҥ јуундарында школдыҥ курч сурактарын улайын кӧдӱрип туратан. Ол ӧйдӧ колхоз-совхозтор кӱчтӱ, аргалу-чакту болгон. Онойдо ок школдордыҥ сурактары компартияныҥ ајарузында база тудулган.\nПедагог ло башкараачы ижимниҥ бажында бу школдордо иштегеним меге кӧпти берген ле келер ӧйлӧрдӧ ӱредӱликтеги эдилген јаҥы некелтелерле иштеериме, ӧскӧ школдордо кубулта-реформалар эдер ижиме јаан камаанын јетирген.\nРСФР-дыҥ албаты ӱредӱзиниҥ отличниги, РСФСР-дыҥ школдорыныҥ нерелӱ ӱредӱчизи,\nАР-дыҥ нерелӱ ӱредӱчизи, иштиҥ ветераны,\nјуу ӧйиниҥ балазы


«Кандык чечек јайылза, катап ойто келерис…» - altaicholmon\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда тоолу кӱндер кайра Кан-Оозы аймактыҥ Экинур јуртынаҥ Темеевтердиҥ «Алтын Туу» деген билелик јайаан ӧмӧлиги «Ойно, кожоҥдо…» деп адалган ойын-концертин кӧргӱсти.\nКемиле де, учурыла да алза, јараш ла тереҥ учурлу ойын-концерт болды. Олор Тӧрӧлин, јер-Алтайын, албатызын, ар-бӱткенин, чӱм-јаҥын, азыраган ада-энезин, јууктарын баалап, тооп, кожоҥдорын олорго акту кӱӱндеринеҥ коолодо кожоҥдоп, алкап-быйандады.\nОйын-концертке, бала-барказын баштап, јаан ла нак билениҥ сӱӱген энези, баркаларыныҥ кару јааназы кыпчак сӧӧктӱ Раиса (Боро) Кыпчаковна Темеева келип, јуулган кӧрӧӧчилерге, јерлештерине, эл-тӧрӧӧнине алкыш-быйан айдып, алкап салды.\nРаиса Темеева «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ чындык најызы, бичимелдери улай ла газетте јарлалат. Ол «Јӱрекке кару Экинур алтайыс» деген бичиктиҥ, «Јӱрӱмим, ырызым, байлыгым» деп адалган ӱлгерлик јуунтыныҥ авторы. Бу ла јуук ӧйдӧ «Јылдар ӧткӧн јол» деген бичиги кепке базылып чыгар, кычыраачыларына јолды табар деп айдарга јараар.\nРаиса Амыровнаныҥ эш-нӧкӧри Николай Копышевич Темеев. Олор экӱ бежен јети јыл јуртап, тӧрт уул ла бир кыс азырап, јӱрӱмниҥ јаан јолына чыгарып салдылар. Николай Копышевич тӧп кылык-јаҥду, алкы бойы гармошка-чуранала, балалайкала ойноор, топшуур согор јайалталу. Айла Раиса Амыровнаныҥ да јанын алза, база топшуур согор, шоор ойноор, бијелеер-кожоҥдоор јайалталу улус болгон эмтир. Айдарда, бала-барказына јайаан јайалта эки јанынаҥ тӱшкен болуптыр.\nБу билениҥ јаан уулы Валера озочыл иштӱ механизатор болгон. Јаш бойында јеткердеҥ улам амырап калган. Арткан тӧрт балазы Виктор, Олег, Юрий, Анжела Абаканда кӱӱлик педколледжти једимдӱ тӱгезип, бӱгӱнги кӱнде аймактарда ла јурттарда јаш јайалталардыҥ јайалтазын чечип, кӱӱлик ойноткыларла ойноорына, кожоҥдоорына, бијелеерине таскадат. Олор бойлоры чӱмдеген јӱстеҥ ажыра кожоҥныҥ авторлоры. Темеевтердиҥ чӱмдеген кожоҥдорыныҥ кӧп јаны јӱрӱмде албатыныҥ да болуп таркаганы бар. «Алтын Туу» ӧмӧликтиҥ туружаачыларыныҥ алтын кӧмзӧзинде улус укпаган јаҥы кожоҥдор база кӧп. Поэт-бард Олег Темеевтиҥ айтканыла, олордо тургуза ӧйдӧ јирмедеҥ ажыра јаҥы кожоҥ бар болуптыр. Бу ӧткӧн ойын-концертте элге-јонго таныш, олордыҥ сӱӱген кожоҥдоры угулган болзо, је «кандык чечек јайылза, катап ойто келзес, јаҥы кожоҥдорыс экелерис» деген сӧстӧрин кӧрӧӧчилер изӱ колчабыжула уткудылар. 2011 јылда Олег Темеевтиҥ кожоҥдорынаҥ, ӱлгерлеринеҥ турган «Јӱрӱм сыйлаган јас» деп јуунтызы чыккан.\nТемеевтердиҥ калыҥ јуртыныҥ келиндери Эркелей ле Лариса база Абаканда кӱӱлик колледжте ӱренген ле Кан-Оозы аймактыҥ балдардыҥ санат школында ла культураныҥ байзыҥында иштейдилер.\nАлан (Виктор Николаевичтиҥ уулы, Темеевтердиҥ баркаларыныҥ эҥ јааны) ла Айана Темеевтердиҥ ады-јолдоры элбеде јарлу. Алан Темеев Алтай Республиканыҥ нерелӱ артизи. Бу биле Улаганда јуртап јат, тӧрт кысту. Айана балдардыҥ «Јаш канаттар» деген ӧмӧлигин башкарат. Олордыҥ кызычагы Айдыҥай бу концертте база кожоҥдоды. Јуукта Айдыҥай јаан кӧрӱ-маргаанныҥ јеҥӱчили болуп чыкканын «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ кычыраачылары јакшы билер.\nБу ойын-концертте Алан ла Айана Темеевтердиҥ коо ӱндери, кожоҥдоры сӱреен болды. Анжеланыҥ, Эркелейдиҥ ӱндериниҥ јымжагын, кеенин! Виктор, Юрий, Олег Темеевтер бастыра јанынаҥ јайалталу, јиит ӱйе јозок алатан алтай эрлер. Темеевтердиҥ «Алтын Туу» деген билелик јайаан ӧмӧлигиниҥ «Ойно, кожоҥдо» деген ойын-концертинде олордыҥ кызычактары Сурайа, Байару, Быйансу, Айсана, Айдыҥай, Сӱӱнеш бије-ойыныла кӧрӧӧчилерди сӱӱндирди. Јайаан јайалта ук-тӧзиле улалып барар дегени јолду шӱӱлте болгонын Темеевтердиҥ калыҥ јурты јарт кӧргӱсти.\nЈараш ойын-концертти Кан-Оозы аймактыҥ, онойдо ок Экинур јурттыҥ озочыл иштӱ, ӱредӱликтиҥ узы, ӱлгерчи, байлык тилдӱ Владимир (Оношко) Толоев баштап ӧткӱрди. Су-алтай тилистиҥ байлыгын, кӱӱзин, ийдезин Владимир Михайлович бийик кеминде кӧргӱсти. Албатыда Темеевтердий, Толоевтий айдар-тудар, недеҥ де туура калбас уулдар барда, тилис те, чӱм-јаҥыс та кайылбас-јылыйбас деп айдар керек. Шак ла бу Экинурдыҥ јаркынду улузынаҥ јозок алгадыйыс. Алтай албаты ойгор ӧзӧктӱ, байлык тӱӱкилӱ, ӧзӱмдӱ культуралу деген шӱӱлтени «Алтын Туу» ӧмӧликтиҥ туружаачылары, ӧткӱреечизи јарт кӧргӱсти.\nЈараш ойын-концерт чӱрче ле элес эдип ӧдӧ конды. Кӧрӧӧчилер олордыҥ кожоҥдорын орой тӱнге јетире де болзо, уккадый. Айса болзо, «Алтын Туу» јайаан ӧмӧлик келер јылда Эл Ойында таҥынаҥ бойыныҥ ойын-концертин белетеп ӧткӱрер? Олорды эртеде байрамныҥ окылу программазына кийдирип салза. Је јуук ӧйдӧ јайаан ӧмӧлик аймактарла, јурттарла јорыктап, ойын-концертин кӧрӧӧчилерге кӧргӱссе, турултазы бийик болорында алаҥзу јок. Јада-тура, «Алтын Туу» јайаан ӧмӧликке «албаты ӧмӧлиги» эмезе «образцовый» деген бийик ат кыйалтазы јогынаҥ адалар деп иженели.\nЈерлештериниҥ ойын-концертине Экинурдагы јурт јеезениҥ јааны Эжер Итпалин келип, олорды уткуп, јӧмӧп-болушканы јарамыкту керек. Калада јуртап јаткан кӧп тоолу јерлештери, темдектезе, ӱредӱликтиҥ узы ла иштиҥ ветераны Любовь Даниловна Кудачина, Артур Сабин, Айана Укачина, Эркелей Мендешева, Лариса Баина ла оноҥ до ӧскӧлӧри акту кӱӱндеринеҥ уткуп, быйанду сӧстӧрин айттылар. Алтай Республиканыҥ Журналисттер биригӱзиниҥ јааны Борис Алушкин Темеевтердиҥ ада-энезине, билезине, бала-барказына јаан быйанын айдып, бу јакшынак керектеҥ, ойын-концерттеҥ ӧскӧ дӧ улус јозок алзын деген амадула олорды ойын-концерттерин ӧскӧ дӧ јурттарда кӧргӱссин деп баштанды.\nОйын-концерттиҥ учкары нак билениҥ кару ла сӱӱген энези Раиса Темеевага јеени Зоя Содонова јаан алкыш-быйанын айдып, кереес сыйын табыштырды. Зоя јашта ла ада-энези амырап каларда, олорды, ӧскӱс балдарды, эјези-јестези Раиса Амыровна ла Николай Копышевич бойыныҥ билезине алып, балдарыла кожо ӱредип, јӱрӱмниҥ јаан јолына чыгарган болуптыр.\nРаиса Темееваныҥ «Алтайды мактаганы» деген ӱлгеринеҥ алынган јолдыктары:\nАлтайыс бистиҥ алкышту,\nОйгор сӧстӧр бойыста дегени бу ойын-концертке эптӱ келижет.


Тӧрӧл тилис тӧрдиҥ јанында болзын - altaicholmon\nАлтай тилге школдо ӱредериниҥ сурактары јаантайын јаан ајаруда. Кан-Оозы аймактыҥ школдорында балдарды алтай тилге ӱредер јаҥжыгу канча јылдарга улалып келет. Болчомдордыҥ туразынаҥ ала јаан класстарга јетире ӱзӱлбей ӧткӧн ӱредӱ бойыныҥ турулталарын берет. Јылдыҥ ла 60-80 ӱренчик 9-11 класстарда тöрöл тил ле литература аайынча экзаменди талдап аладылар, кӧп сабазы оны бийик кеминде табыштырат. Быјыл ГАГУ-ныҥ алтаистика ла тюркология бӧлӱгине Мӧндӱр-Сокконныҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ ӱренчиги Айсана Шортова экзаменди эҥ бийик кеминде табыштырганыла сӱрекей оморкойдыс.\nМындый једимдер − кӱнӱҥ сайын, јылдаҥ јылга ӧдӱп турган иштиҥ, ӱредӱчилердиҥ бийик узыныҥ уч-турултазы. Ого коштой, алтай тилле, литературала балдарга республикан кеминде башка-башка кӧрӱлер, маргаандар, ӧскӧ дӧ керек-јарактар кӧптӧгӧн: «Јиит поэттердиҥ ле бичиичилердиҥ «Амаду» деп слёды, «Тирÿ классика» алтай тилле», республикан олимпиада, «Тийиҥеш» деп ойын ла о. ӧ. Бу конкурстар балдарды алтай поэттердиҥ ле бичиичилердиҥ кееркедим чÿмдемелдерин кычырарына јилбÿзин тыҥыдат. Балдар поэттердиҥ јаркынду чÿмдемелдерин кычырып, сöскö сескир болорына таскап, кееркедим сöстиҥ ийдезин, учурын оҥдоп турар боло берет. Оныҥ учун балдар бу конкурстарда јилбиркеп туружат, алтай тилиниҥ байлыгын, сÿрлÿзин билип, тöрöл тилиле оморкойт. Мындый кöрÿ-маргаандар балдардыҥ кӱӱнин кӧдӱрип, тилин темиктирет деп айтса, јастыра болбос. Олор ӧрö öзÿп, бийик једимдерге једип, алтай тилин кöдÿрет.\nЧенемели јаан ӱредӱчилер Эльвира Робертовна Кызылова, Валентина Андреевна Чабачакова, Ирина Чыгымовна Быева, Айсура Владимировна Меркулеева балдарды алтай тилле, литературала олимпиадага белетеериниҥ марын табып, 3 јылдыҥ туркунына једимдӱ туружып келген ӱренчиктер таскаткан: Рамина Матина ла Дарина Байданова (Кӧзӱлдиҥ орто ӱредӱлӱ школы), Кристина Шалданова (Кан-Оозыныҥ орто ӱредӱлӱ школы), Ижена Чойнина (Кан-Оозыныҥ орто ӱредӱлӱ школы), Лилия Теркишева (Кырлыктыҥ орто ӱредӱлӱ школы).\nАлтай тилдиҥ муниципал кеминде ӱредӱчилери ӱренчиктерле јӱзӱн-башка иштер ӧткӱрип, ӱренчиктердиҥ тӧрӧлчи кӱӱнин ойгозып, алтай тилле јӱзӱн-јӱӱр керек-јарактар ӧткӱрет. Темдектезе, Улу Јеҥÿниҥ 75 јылдыгына учурлай Мактыҥ ла Эземниҥ јылы деп јарлаганыла, бу тÿÿкилик керекке учурлай, аймак ичинде алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ÿредÿчилериниҥ методбиригÿзиле кöп иштер öткÿрилген. Јиит чÿмдеечилердиҥ маргааны, кычырарыныҥ кöрÿ-маргааны ла о. ӧ. Алтайыстыҥ јарлу јурукчызы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 150 јылдыгына учурлай кычыраачылардыҥ муниципал кеминде кöрÿ-маргаанын öткÿрдибис. Андый кöрÿ-конкурстар аймак кеминде јаантайын öткÿрилет. Алтай тилдиҥ байлыгын бала бойы сезип, орус тилле теҥ-тай болгонын оҥдоп, сöзиниҥ чеченин билип, алтай тилдиҥ учурын оҥдойт.\nКажы ла ӱредӱчиниҥ тӧс амадузы − ӱренчиктеристи тöрöл тилине јилбÿзин тыҥыдып, Тöрöлин сÿÿп, кÿÿн-санаазын јайым айдып билерине ӱредери.\nБÿгÿн ÿредÿде кӧп солынталар, јаҥыртулар экпиндÿ кийдирилип турган ӧй. Кан-Оозы аймактыҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ÿредÿчилери ӧйлӧ кожо теҥ алтап, ӧйдиҥ некелтелерине келиштире иштейдилер. Аймак ичинде алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ÿредÿчилериниҥ методбиригÿзи эрчимдÿ иштейт. Балдардыҥ тӧрӧл тилине јилбÿзин бийиктедерге болуп, ÿредÿчилер јаҥыртуларды ÿредÿде тузаланат. Јылдыҥ ла öткÿрилип турган «Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ÿредÿчизи» деп конкурстарда Кан-Оозы аймактыҥ алтай тил ле литература аайынча ÿредÿчилери јылдыҥ ла туружат, јеҥÿчилдер болуп чыгат. Бу конкурс алтай тилдиҥ ле литератураныҥ öзÿмине сÿреен јаан камаанын јетирет ле ÿредÿчилердиҥ ченемел-узыла ÿлежер арга ачат.\nЭмдиги öйлö теҥ алтап, једимдӱ иштеп турган ÿредÿчилер Кан-Оозы аймакта кöп, олор мындый ченемел иштерле иштейдилер: «Орто класстарда алтай литератураныҥ урокторында лирикалык чÿмдемелди јаҥы эп-аргалар ажыра ÿренери» — Валентина Андреевна Чабачакова, Кырлыктыҥ орто ÿредÿлÿ школыныҥ ӱредӱчизи; «Орто класстарда алтай тилдиҥ урокторында ÿлекер эп-арга ажыра ÿренчиктердиҥ јилбÿзин ÿредÿге тыҥыдары» − Ирина Чыгымовна Быева, Кан-Оозы аймактыҥ орто ÿредÿлÿ школыныҥ ӱредӱчизи; «Ӱредериниҥ јаҥыртылган эп-аргалары ажыра ÿренчиктердиҥ билгирге јайалган јилбÿзин урокто ло класста эмес иштерде тöзööри» − Эльвира Робертовна Кызылова, Кöзÿлдиҥ орто ÿредÿлÿ школыныҥ ӱредӱчизи; «Алтай литератураны ÿредеринде интерактив эп-сÿмелерди тузаланары» − Эмилия Сергеевна Кыдрашева, Кан-Оозы аймактыҥ орто ÿредÿлÿ школыныҥ ӱредӱчизи; «Алтай тил ле литератураныҥ урокторында ченемел иштерди темиктирери» − Оксана Андреевна Садыкова, Моты-Оозыныҥ орто текши ÿредÿлÿ школыныҥ ӱредӱчизи. Мындый кöрÿ-маргаандарга туружып, ÿредÿчилердиҥ профессионал кеми ӧзӧт.\nАлтай тилдиҥ урокторында ӱредӱчилерге јаан болужын алтай тилдиҥ бичиктери јетирет. Федерал стандарттыҥ некелтезиле тургузылган бичиктер ол ок ӧйдӧ ӱренчиктерди алтай јаҥыла, культуразыла таныштырарына болужат. Ӱренчиктерди алтай бичиичилеристиҥ энчизин, эҥ артык чӱмдемелдерин кычырарына темиктирери − кӱч сурактардыҥ бирӱзи. Алтай тилдиҥ бичиктеринде алтай бичиичилердиҥ чӱмдемелдериниҥ тексттери, тӱӱкичилердиҥ иштеринеҥ алынган ӱзӱктер кийдирилгени јаан болуш болот. Тургузылган алтай бичиктерис jаш ÿйе öрö öзöрине, тазыл-тамырын билерине таскадып jат.\nӰренер бичиктерде салынган бир канча таскадулар öскö кöрÿм-шÿÿлтеле берилген деп сананып тургандарга айдадыс — ÿренчиктерге бойыныҥ калыгыныҥ, коштой до jаткан карындаштык эл-калыктардыҥ литературазын, культуразын билер керек. Бичиктерде берилген тексттер керектÿ, баланыҥ öзÿмине jилбилÿ. Тогузынчы класстыҥ алтай литературазын ÿренип, алтай литератураныҥ öйлигин (периодизация), öткöн jолын билбей, ÿренчиктер канайып öзÿм алынатан? Бичик калыктыҥ алтай jебрен тÿрк фольклорды jууганы ла шиҥдегени керегинде, öскö калыктардыҥ литературазынаҥ, ойрот öйдиҥ литературазы, jаҥы алтай öйлик деп бöлÿктердеҥ туруп, ÿренчиктерди тÿÿкилик керектер кöргÿзилген чÿмдемелдерле таныштырат. Берилген чÿмдемелдер кижиниҥ (баланыҥ, ÿренчиктиҥ) jÿрÿминде, келер öзÿминде учурлу деп кöрÿп jадыбыс.\nАлтай тилди школдо ӱредери – ол јаҥыс ла урок ӧйинде иш эмес, ол класста эмес ӧйдӧ јаантайын ӧткӱрилер иш. Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилери башка-башка кружоктор, факультативтер кийдирет. Темдектезе, Моты-Оозыныҥ орто текши ÿредÿлÿ школыныҥ Аля Байрышевна Котонованыҥ ченемел ижинде «Куулгазынду сӧс» деп программа аайынча иштейт. Бала ак-jарыкка келгенде, баштапкы эрмек-сӧсти ада-энезиниҥ тӧрӧл тили ажыра сезип оҥдойт. Бала jаанаганда, кӧгӱс-кӧрӱмин элбедеринде тӧрӧл тили аҥылу jерде турат. Аля Байрышевна калыктыҥ оос поэзиязыла таныштырып, куулгазын сӧстиҥ учурын jартайт.\nКан-Оозыныҥ орто текши ÿредÿлÿ школыныҥ ÿредÿчизи Айсура Владимировна Меркулеева «Алтай калыктыҥ чÿм-јаҥы» деп кружогын ӧткӱрет.\nБис, Кан-Оозы аймактыҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ÿредÿчилери, калганчы öйдö öдÿп турган тал-табышты jÿрегисте сысту кычырадыс ла кöрöдис. Бой-бойысты jабарлашпай, öрö öзöргö амадаар керек. Республика адысты тöмöн тÿжÿрбей, öрö чыгарып, блааш-тартышты токтотсын деп сурап турубыс.\nБÿгÿнги öйдö алтай тил кунурап, јоголып браатканы керегинде шÿÿлте jастыра деп бодойдыс. Алтай Республикада тöрöл тилин ле литературазын школдо балдар jилбиркеп ÿренерине, тил текши öзÿмдÿ болорына учурлалган jедимдÿ иштер öткÿрилип турганын темдектеер керек. Мындый иштерде Кан-Оозы аймактыҥ школдоры, ÿренчиктери ле ÿредÿчилери эрчимдÿ туружат.\nИнтернетте салынып турган бир кезек эрмек-куучындарды угарга да, кычырарга да эби jок. Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ бичиктеринде таскадуларда ла jакылталарында, берилген чÿмдемелдерде кандый да jастыра jок деп темдектейдис. Олор калыктыҥ тÿÿкизиле, öткöн jолдорыла, эмдиги jадын-jÿрÿмиле колбулу берилет. Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ÿренер бичиктерин тургускан авторлорго јаан быйан айдадыс, ижине jöмöжöдис, бийик баалайдыс. Тöрöл тилине jаш ÿйе кÿÿнзеп ӱренип турганын кöрöдис.\nАлтайлар бир ууш эл, бир санаалу, бир амадулу болуп, öмö-jöмö иштеп jÿрер керек. Алтайыс амыр турзын, кара башту калыгыс öссин, кöптöзин.\nКан-Оозы аймактыҥ алтай тил ле литература аайынча ӱредӱчилери — В. Чабачакова, А. Ильмекова, М. Сабина, Н. Ефтифеева


Бастыра амадулар бӱткен - altaicholmon\nБастыра амадулар бӱткен\nСтуденттердиҥ Красноярскта ӧткӧн Телекейлик кышкы универсиадазы јаҥыс ла спортчыларга ла оныҥ туружаачыларына эмес, је анайда ок бистиҥ телкем орооныстыҥ ла гран ары јаныныҥ албатыларына јаан байрам болды.\nУниверсиаданыҥ маргаандарын кӧп тоолу кӧрӧӧчилер јилбиркеп кӧргӧн, олор јаан сакылтада болгон. Онызын трибуналар кӧрӧӧчилерле јык толо болгоны керелеген. Алдында јылдарда ӧткӧн Универсиадаларга кӧрӧ, быјылгызына билеттер чик јок озо бӱткӱлинче садылып калган болгон. Бастыра 220 муҥ билет садылган.\nАлтай Республика телекейлик университетский спорттыҥ спорт ло культурный керек-јарактарынаҥ тууразында артпаган. Бистиҥ јерлежис, ГАГУ-ныҥ психолого-педагогический факультединиҥ 4-чи курсыныҥ студенти Андрей Собакарев командный спринтте Универсиаданыҥ мӧҥӱн медалин ойноп алган. Составына бистиҥ јерлеш чаначы А. Собакарев ло Санкт-Петербургтыҥ спортчызы Полина Некрасова кирген «Россия-2» деген команда финишке экинчи келген. Баштапкы јерде «Россия-1» команда болгон. Финалга Россиядаҥ, Италиядаҥ, Чехиядаҥ, Казахстаннаҥ, Япониядаҥ ла Швейцариядаҥ эҥ артык 10 дуэт чыккан.\nЭки кӱн мынаҥ озо Андрей Собакарев эр улус ортодо спринтерский јарышта Универсиаданыҥ бойыныҥ баштапкы медалин ойноп алган. Ол тушта бистиҥ јерлежис финишке тӧртинчи келген, је јарыштыҥ лидерин дисквалифицировать эдип ийерде, ол кӱлер призер боло берген.\nБу кӱнде оны «Радуга» деген спорткомплекстиҥ трибуналарында болгон јерлештери сӱрекей тыҥ јӧмӧгӧн. Бистиҥ тергеениҥ делегациязында спорт ло физический культура аайынча республикан комитеттиҥ чыгартулу улузы, Горно-Алтайсктыҥ студенттери ле спортшколдорыныҥ преподавательдери болгон. ГАГУ-ныҥ маанызы стадионныҥ ӱстинде ӧскӧ кӧп тоолу мааныларла кожо элбиреп турган. Онызын кӧрӧргӧ сӱрекей оморкодулу болды. Кӧрӧӧчилердиҥ: «ГАГУ!», «Алтай!» деп тыҥыда кыйгырганы Андрейге ийде-кӱч бергени јарт. Талдаштарлу этаптарда ол оныла маргышкандарды озолоп, финишке баштапкы келип тургандардыҥ тоозында болгон. Бу ӧйдӧ трибуналарды башка-башка албатылардыҥ ла культуралардыҥ бирлиги, спорттыҥ неле де баалап болбос байлыктары, јаҥжыгулардыҥ ла бӱгӱнги јашӧскӱримниҥ культуразыныҥ кайкамчылу кошмок кереези, чындык байрамныҥ тыныжы олјологон.\nАлтай Республиканыҥ делегациязы чаналу маргыжулардаҥ башка, студенттердиҥ ӧскӧ дӧ ойын-маргаандарында, спортобъекттерде, Универсиаданыҥ паркында ла ӧскӧ дӧ јерлерде болгон. Шак анда Красноярсктыҥ албаты-јонына ла айылчыларга кӧлдӧ јаан каток, фан-зона, мастер-класстар ла ӧскӧ дӧ јилбилӱ керек-јарактар белетелген ле ӧткӱрилген. Этнојуртта Енисейский Сибирьдиҥ албатыларыныҥ тудунган-кабынган не-немелери тургузылган — эвенктердиҥ чумы, орус тура, тувалардыҥ айылы. Красноярскта болгон керек-јарактар бой-бойын јараштыра толтырып турганыла аҥыланган.\n12 кӱн сӱрекей тӱрген ӧдӧ берген. Красноярскта 29-чы кышкы Универсиада тӱгенип, тӱӱки болуп артты. Маргаандар спорттыҥ 11 бӱдӱми аайынча ӧткӧн, 76 комплект кайралдар учун изӱ тартыжулар болгон. Россияндар маргаандардыҥ баштапкы ла кӱнинеҥ ала кӱчтӱлерин кӧргӱскен, ойноп алган медальдардыҥ тоозы аайынча озологон: 112 кайрал, олордоҥ 40-и — алтын медальдар. Россия анча кире алтын медальдар ойноп алганыла рекорд тургускан.\nУниверситеттердеги спорт студенттерге ичкери ӧзӧрине јаан аргалар ачат. Ӱренгени ажыра профессионал билгирлер аларына ӱзеери, спорт анайда ок кижиниҥ кылык-јаҥына, кӱӱн-санаазына база јаан камаанын јетирет. Улус ойындардыҥ ээжилерин ле кожо маргыжып тургандарды тоойт, спортло тазыктырынган кижи кандый бир керекке бойын, спортто ло чылап, бӱткӱлинче беринет. Кижи ӧзӧрине јӱткӱйт, ӧмӧликте иштеерине, чындык тартыжуда јеҥерине ле јеҥдиртерине ӱренет.\nРоссияда ӧткӧн бу Универсиада тӱӱкиде јаркынду ис артырарында алаҥзу јок. Эки неделеге јуукташ ӧйдиҥ туркунына болгон маргыжулар спортчыларга да, кӧрӧӧчилерге де кӧпти сыйлаган.\nЈаркынду финал — Универсиаданыҥ јабылтазы. Бӱгӱн бистиҥ спортчылардыҥ једимдерине сӱӱнери артат — эҥ ле кӧп медальдарды олор ойноп алган. Бу ойындар јылдыҥ эҥ ле јаркынду керек-јарактарыныҥ тоозында болорында алаҥзу јок. Волонтерлор јаантайын кӧрӧӧчилердиҥ јанында болуп, спорттыҥ байрамы бийик кеминде ӧдӧрине јаан камаанын јетиргенин темдектеер керек. Ойын-маргаандар ӧйинде 5 муҥ кире волонтерлор иштеген. Олордыҥ чыҥдый ижин Студенттердиҥ спортыныҥ албатылар ортодогы федерациязыныҥ чыгартулу улузы да, кӧрӧӧчилер де бийик баалаган. Универсиаданыҥ јабылтазында таҥынаҥ јайаандык номер волонтерлорго учурлалган. Волонтерлордыҥ гимнин Екатеринбургтыҥ «Богаче» деген группазы кожоҥдогон, бу группа Казаньда ӧткӧн Универсиаданыҥ волонтерлорыныҥ гимниниҥ база автор-исполнители болгон.\nСтуденттердиҥ ойындарыныҥ јабылтазында Россияныҥ премьер-министри Дмитрий Медведев болуп, Красноярскты Сибирьдиҥ тӧс калазы деп адаган. Анайда ок ол ӧскӧ ороондордыҥ улузын Россияга кӧптӧҥ келип турзын деп кычырган. Башкаруныҥ башкараачызыныҥ темдектегениле, Красноярск улустыҥ јӱректерине јылу эске алыныштар артырган. Јиит спортчылар бойыныҥ ийде-кӱчин, јайалталарын мында толо кеминде ченеп кӧргӧн, ичкери ӧзӱмге ле јаҥы рекордторго јакшынак тепкиш-трамплин тӧзӧгӧндӧр.\nУниверсиаданыҥ јабылтазыныҥ режиссер-тургузаачызы – Россияныҥ јарлу фигуризи, Солт-Лейк-Ситиде ӧткӧн Олимпиаданыҥ мӧҥӱн медалин ойноп алган Илья Авербух. Јабылтаныҥ кӧрӱзи Олимпиаданыҥ чемпионы Аделина Сотникованыҥ тоштыҥ ареназында номеринеҥ башталган, оноҥ спортчылардыҥ парады болгон. «Платинум Арена» спорткомплекстиҥ трибуналарында отурган, фан-зоналарда болгон улус бастыра спортчыларды, олор кажы ороонноҥ болгонынаҥ камаан јогынаҥ, изӱ уткыгандар. Јабылтаныҥ учында Красноярсктыҥ мэри Сергей Еремин Универсиаданыҥ маанызын Швейцарияда Люцерн каланыҥ јаанына табыштырган. Келер Универсиада шак анда ӧдӧр. Адакыда маргаандардыҥ оды окылу ӧчӱрилген…\nУниверсиаданыҥ деремнези куру арткан, калганчы кӱндерде оны студенттердиҥ спортыныҥ маргаандарыныҥ изӱ тыныжы јылыткан болгон. Ыраак ла таныш эмес Сибирьге барып јӱргени муҥдар тоолу айылчыларга качан да ундылбас јол-јорык болуп артар. Делегациялар јӱре берерде, Красноярск куру арткандый боло берген. Је мында Универсиаданыҥ ареналары, тош ӧргӧӧлӧри, спортивный трассалары арткан. Јуук ӧйдӧ олордо кандый маргаандар ӧткӱрилери канча айлар озолондыра темдектелип калган. Ада-энелер спортшколдорго ӱзӱги јогынаҥ телефондогылайт — оогош балдарын спортшколдорго бичидерге.


«Арина» — Шабалинниҥ сценазында - altaicholmon\n«Арина» — Шабалинниҥ сценазында\nӦткӧн амыралта кӱнде культураныҥ Шабалиндеги тӧс јериниҥ сценазында «Арина» деген спектакль једимдӱ ӧтти. Ол Лазарь Васильевич Кокышевтиҥ «Арина» деген романы аайынча тургузылган.\nШабалинде Эземниҥ ле Мактыҥ јылы «Единая Россия» партияныҥ «Кичӱ Тӧрӧлиниҥ культуразы» ӱлекериле баштапкы алтай роман аайынча тургузылган кӧдӱриҥилӱ «Арина» деген спектакльла ачылды.\nПартияныҥ бу ӱлекери јурт јерлердиҥ клубтарын ла кичинек калалардыҥ Культура тураларын јӧмӧӧр амадула тӧзӧлгӧн. Ол онойдо ок ДК-ларды ла јурт клубтарды јарандырарга федерал, тергеелик ле јербойындагы бюджеттердеҥ чыгарылган акча-манатты чокым тузаланарын ајаруда тудат.\nОнойдо ок бу ӱлекер балдардыҥ ла наадайлардыҥ театрларын материально-технический јанынаҥ тыҥыдары, олордыҥ репертуарын јаҥыртары, балдарга кӧргӱзӱ-тургузулар улуска элбеде јилбилӱ болзын деп иштейт.\n2019 јылда бу ӱлекер аайынча Шабалин аймакта Лазарь Кокышевтиҥ «Арина» деген романы аайынча спектакль тургузар иштер ӧткӧн. Бу тургузуда бир бӧлӱк профессионалдардыҥ командазы иштеди.\nРоманга тайанып, бичиичи, сценарист Нина Унукова јакшынак сценарий бичиген. Ол аайынча режиссер Завид Гасанов спектакль тургускан, ого Алтынай Нефедова болушкан. Спектакльга кӱӱни бичиген кижи — композитор Азулай Тадинов. Керектӱ ӱн-табыштар аайынча Николай Архипов иштеген, сценаны Артем Омин кееркеткен. Спектакльга керектӱ кеп-кийимдерди Елена Лядина талдаган. Ӱлекерди башкарган кижи — Елена Тахтаева.\nТергеениҥ ле аймактыҥ профессионалдарына баштадып, спектакльда, ӱлекердиҥ некелтезиле, јербойыныҥ тегин ле албаты-јоны ойногон до, бар-јогыла болушкан да. Белетеништӱ, репетицияларлу иштер канча айдыҥ туркунына улалып келген. Команданыҥ ӧмӧ-јӧмӧ јаан ижиниҥ турултазы — эки сааттыҥ туркунына јык толо залда улустыҥ колчабыжулары, каткызы, кӧстӧриниҥ јажы.\n«Аринаныҥ» премьеразында Шабалин аймакта јаткан кӧп улустыҥ јылдыстары чагылган деп айдар керек. Профессионал эмес актерлордыҥ кажызы ла бойыныҥ сценада ролин торт чыннаҥ ла јӱрӱп тургандый. Тӧс героиняны Айсулу Теренгина ойногон, оныҥ сӱӱген Одойды Шабалиндеги культураныҥ тӧс јериниҥ ишчизи Руслан Башпаков ойногон.\nСпектакльда турушкан кӧп саба актерлор бу ла аймакта јаткан улус болды: балдар, јииттер, иштеп турган улус, пенсионерлер. Онойып, спектакльда Анастасия Горохова, Арина Тахтаева, Софья Исаева, Самыр Рыков, Леонид Ерленбаев, Альберт Абрамов, Юрий Скударнов, Айдар Нефедов, Альберт Тантаков, Артем Омин, Николай Шпилеков, Влад Антипин, Константин Нефедов, Андрей Медов, Августа Меркетова, Валентина Каланакова, Светлана Сумачакова, Любовь Иртешева, Рита Бакиянова, Татьяна Тодошева, Татьяна Бочарова, Антонина Нефедова, Айдар Малчинов, Анатолий Чесноков, Инесса Каланакова, Мирлан Мусанов, Руслан Башпаков, Айсулу Теренгина ойногондор.\nСпектакль божогон кийнинде, кӧрӧӧчилерге ле актерлорго, ӱлекердиҥ туружаачыларына депутаттардыҥ аймак Совединиҥ председатели Л. В. Андреева баштанып, уткуулду сӧзин айдып, бу спектакльдыҥ кӧргӱзӱзи Эземниҥ ле Мактыҥ јылын ачканын темдектеди.\n«Шабалин аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла режиссер Завид Гасанов, сценарист Нина Унукова ла композитор Азулай Тадинов кайралдаттылар.\nЗавид Гасанов — спектакльдыҥ режиссеры:\n—Актерлорымга быйаным айдар кӱӱним бар. Олорго коркышту кӱч болгон, је бис ончобыс спектакль бийик кеминде болзын деп чырмайып иштегенис. Спектакльды белетеп турала, бир биледий боло бердис. Онойдо ок канча јылдардыҥ туркунына ӧмӧ-јӧмӧ иштеп турган командамга — Азулай Тадиновко, Нина Унуковага быйан айдадым. Кӧрӧӧчилерис биске ӱренерге, ӧзӧргӧ болужат.\nНина Унукова — сценарист, бичиичи:\n—Чынынча айтса, мында чыккан Лазарь Васильевич Кокышевтиҥ «Ариназын» тургузып иштеерге сӱрекей кӱч ле каруулу болды. «Аринаны» Шабалин аймакта јаанду-јашту ончозы билер. Бис «Аринага» јаҥы јӱрӱм берер амадуга једингенис деп чотойдым. Актерлордыҥ ойыны алаҥ кайкатты, бу улустыҥ јайалтазы меге ачылта болды. Шабалинниҥ јери јайалталарыла бай болгонын база катап билип алдыбыс.\nИраида Охрина — РФ-тыҥ ла АР-дыҥ нерелӱ артисти:\n—Јакшынак тургузу, актерлордыҥ ойыны јакшы болды. Мындый спектакльдарды республиканыҥ ончо аймактарында тургузар деген кӱӱнземел бар. «Арина» спектакль узун јӱрӱмдӱ болзын.\nКӧрӧӧчи Айару Тохтонова:\n—Мен — спектакльдар сӱӱчи, театрдыҥ јаантайынгы айылчызы. Тергеебисте ончого јуук спектакльдарды кӧргӧн ченемелдӱ кӧрӧӧчи деп айдарга јараар. «Аринаны» сценада кӧрӧргӧ Шабалинге де барып келдим. Л. Кокышевтиҥ романыла тургузылган бу спектакльды кӧрӧргӧ јаҥыс та Шабалин аймактыҥ эмес, је, мен чилеп, башка да аймактардаҥ, каладаҥ улус албаданып келип јӱрген. Бу айалгала коштой кӧрӧӧчилердиҥ текши кӱӱн-санаазын да кӧргӧжин, профессионал эмес те болзо, театр улуска сӱрекей керектӱ деп темдектедим.\nАкустика ла башка да кажылгактарды чотко албаза, актерлор јакшы ойногон, сӱреен албаданган деп сезилет. Спектакль кӧп улуска јараган.\nКӧрӧӧчи Ольга Топтыгина:\n—Талдама тургузу болды, актерлор јакшы ойногон. Ончо неме чынга тӱҥей болды. Спектакль мени революцияныҥ ла Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйлӧрине апарды.\n—Бу керек-јаракта турушкан ончо улуска быйаным айдадым. Меге актерлор сӱрекей јараган. Кезик јерлерде тойо каткырдым, кезикте ыйладым да. Аринаныҥ уулы Караны ойногон уулчак ондый јакшы, канайып албаданып ойногон эди, ада-энезиниҥ оморкодузы! Айдар Александрович (А. Малчинов — ред.) јаҥыс ла спортчы эмес, је анайда ок талдама актер деп кем билген? Сӱреен кайкатты. Аринаны ойногон кыс кӧрӧӧчилерге ончозын сӱрекей јакшы јетирди. Одойдыҥ эјелери болгон эпшилер канайып ойногон эди… Текшилей айтса, ончозы талдама. Мындый керек-јарактар канча кире кӧп болгон болзо — артык болор эди. Акту кӱӱнимнеҥ база катап быйан.\n«Аринаныҥ» премьеразы мынайып ӧтти. Оныла спектакльды тургускан улусты ла кӧрӧӧчилерди уткыйдыс. Бу спектакль база да катап аймакта ла республикада јаткандарды сӱӱндирер деп иженедис.


«Айыл ӱстинде таҥдак» повестьте учуры эскиреген сӧстӧр «Айыл ӱстинде таҥдак»\nШири бортоолор, булкунчакта\nСендел агаш серӱӱн јок Сенде менде јаман јок Ӱлӱш агаш изӱ јок Ӱрелерге јаман јок.\n«Айыл ӱстинде таҥдак» повестьте учуры эскиреген сӧстӧр\n«Айыл ӱстинде таҥдак» повестьтиҥ авторы Михаил Карманович Качкышев. Кан-Оозы аймактыҥ. Бу бичикте айдылган керектер Јабаганнын, Чакырдын кобыларында ла јалаҥдарында ӧдӧт. «Айыл ӱстинде таҥдак» деп повесть су-алтай тилле бичилген, мында кӧп солун сӧстӧр учурайт. Бу бичик јараш су-алтай тилле бичилгени учун мени јилбиркетти.\nБу повестьте учуры эскирген солун сӧстӧр бар. Бу сӧстӧрдин јартамалдары алтай албатыныҥ алдында тудунган-кабынган немелери ненен эдилген, канайда эткенин билерге болужат.\nБу повестьте мындый эрмек бар. «Шири бортоолор, булкунчактар айылдыҥ срандары сайын буулалып калды».\nШири дегени-ол уйдын терезин эмеш јыдыдала, тӱгин тазадып белетеген тере, оноҥ эдимдерди јашка (тере чий ле тушта) кӧктӧӧр. Ого кӱл эмезе тобрак тыктайла кадырар. Кадырган кийнинде ол кӧнӧк ошкош эптӱ бортоо боло берет.\nБоргоо деген немени уйдын бычкагынан да кӧктӧп эдер.\nОны слер бистин Республикан Эл-музейден кӧрӱп алар аргалу. Бортоого кызылкат, бороҥот јуурга эптӱ. Булкунчак - литр кире неме бадар кувшин ошкош неме. Оны база ла тереден эдип јат.\nАйылдын срандары – алдында улус агаш айыл тутса, ӱч агашты бириктирип, бажын тыҥ буулар. Ол ӱч агашка база ӱчти бириктирзе, алты сранду айыл болор. Ол алты срандыҥ ӱстинде тегелдей деп тегерик неме кийдирер, бек болзын деп, тегелдей деген немени чабаа агаштан эдер. Тегелдей алтыгы ла ӱстиги болор.\n«Јаш койнынаҥ илгин баштык чыгарды» Јаш - ол кичинек уулчактын ады. Мында јарт эмес сӧс илгин баштык. Эликтин терези јымжак учун озогы улус онон кийим-тудум, баштыктар кӧктӧгилейт. Терени уужап иделейле, кӧктӧӧр. Јаш бозунын терезиннен де кӧктӧӧргӧ јараар.\n«Јаан јарык шырка тӧштин себиркейине келип токтогон эмтир». Мында јарт эмес сӧс тӧштин себиркейин. Тӧштин себиркейин – ол койдын эмезе ӧскӧ тындунын тӧжинде ак јымжак кемирчек сӧӧктӧр бар. Ол јымжак ак сӧӧктӧрди тӧштин себиркейи деп айдар.\n«Кӧк тӱдӱскекке курчадып койгон ыраактагы бийик туулардын бажынан јаҥыла ӧксӧп чыгып келген кӱнниҥ јаркыны агаштардын будактарын ӧткӱре муҥдар тоолу салааларын јерге тӱжӱрет».\nМында солун тӱдӱскек ле салаа деп јараш угулар сӧстӧр бар. Эмдиги ӧйдӧ бу сӧстӧрди бис тилде асэмезе чек тузаланбай јадыс. Тӱдӱскек – ол таҥла кӱн чыгар алдында булут ошкош неме эмтир. Салаа – ол кандый бир немениҥ айрызы. Алтай улуста мындый темдек бар дежет: кӱн салаланза - соок болор.\nБооколду каҥза – јӱстӱктейле јарандырып койгон каҥза. Алтай албатыныҥ јаҥы аайынча, айылга айылчы келзе, айылдын ээзиле айылчы бой-бойына каҥза азыжып берер. Озодо кыс та, балдар уул да балдар танкы тартатан. Је танкы ачу болбозын деп танкыга шанда кожор. Шанда ол тостын алдында кайынга јаба болор неме. Јаш кайынныҥ шаҥдазы сӱрекей јука. Ачу танкы тартпас усус шанданы кургадала, танкыга кожуп танкылар.\n«Бозокойдо божотпо» деген кыйгы угулды. Мында јарт эмес сӧс бозокой. Кан-Оозы аймактын улузы чек деп сӧсти сӱрекей кӧп тилге кожуп јат. Темдектезе, чек болбойт, чек божотпойт. Бозогой деп сӧс чек деп сӧстин синоними эмтир. Эмезе учурыла бачым деп сӧскӧ туней.\n«Меге тӧрӧгӧн дӧ, карыс та, ӧскӱс те туней, ичим ачыйт».\nМында биске карыс деп сӧс учурайт. Карыс дегени ӧскӧ дегени. Эмезе айылга солун кижи кирип келзе мынай айдар: «Карыс кижи келди».\n«Ара јанынаҥ коркыганына буттары бугурылып, кӧстӧри бир кезек ӧйгӧ јумула берди». Букурылып- бӱдӱрилип дегени. Кижи коркышту коркыза, коркыганыныҥ улам буттары букурылып јат, эмезе тӱбек эш болзо кижи базып албай, буттары букурылып јат.\n“Бастыра бойы кара кӧӧ јес алгый”.\nАлгый- јес болчок казанга тӱҥей, чӧйгӧн ошкош неме. Чорго јок кулактарлу казандый.\nАлтай улус кӧп немени чике адабай байлап адап јат. Бу бичикте бараан ат деп эмес сӧс бар. Бараан ат ол – кара ӧҥдӱ ат дегени.\n“Этти ӱрӱстеп кезип јиген.” Азыйда улус этти мынайда јиир. Сабарларынныҥ ортозына јӱзӱн башка эттерди кыстап алала, онон бирӱзинеҥ кезип, база бирӱзинен кезип јигени ӱрӱстеп, амтандап јигени деп айдар. Тотоолоп, тамзыктап, амтамду болзын деп, озогы улус этти онойдо јиир.\n“Селден агаш оҥду кӱйбес, ышталып буруксып јадар.” Мында јарт эмес сӧс селден агаш. Селден – ол ары кургак эмес бери чыкту эмес агаш. Је улустан суразам сендел деп айдат. Мындый алтай кожоҥ бар:\nСендел агаш серӱӱн јок\nСенде менде јаман јок\nӰлӱш агаш изӱ јок\nӰрелерге јаман јок.\nЭмди бис тил байыдар деп, кӧп айдып јадыс, Мен сананзам, ондо тузаланарга јараар, олордыҥ кезиги јоголып калар, кезиги ойто јаҥы јӱрӱм, тын алынар ойто ло биске керектӱ болор.


ОТДЫХ LEISURE 2020 - altaicholmon\nСыгын айдыҥ 8-10 кӱндеринде тергеебистиҥ кичӱ ле орто аргачылыгыныҥ субъекттери Москва калада «Сколково» деген Инновационный Тӧс јерде «Отдых-2020» деген Албатылар ортодо российский туристический форум-кӧрӱде турушкан. Олор анда туружары јанынаҥ јакшынак арганы «Алтай Республиканыҥ туризмниҥ ле аргачылыктыҥ ӧзӱми аайынча тӧс јери» тӧзӧгӧн.\nКӧрӱ баштапкы катап 1995 јылда «Евроэкспо» деген таҥынаҥ фирманыҥ баштаҥкайыла ӧткӱрилген ле оноҥ бери ӧйдиҥ туркунына туристический рынокло кожо оныҥ ончо уур-кӱчтерин ӧдӱп чыккан. Кӧрӱ ӱзӱк јоктоҥ 25-чи катап ӧткӧни оныҥ керектӱзин керелейт. Башка-башка јылдарда ӧскӧ ороондордыҥ туризм аайынча эл офистери, эҥ јаан туристический операторлор, авиатартаачылар ла аэропорттор, улус јаттыргызар јерлер, санаторно-курортный тӧзӧлмӧлӧр оныҥ тӧс туружаачылары болгон.\nБыјылгы форумда Россияныҥ 32 тергеезинеҥ, ӧскӧ 5 ороонноҥ улус туруштылар. 2020 јылда бу јаан керек-јаракта Алтай Республика, Алтай край ла Дагестан Республика баштапкы катап турушкан.\nАлтай Республиканыҥ туристический јеткилдеш аайынча аргаларын кӧргӱзер амадула кӧрӱ площадка јазалган. Республиканыҥ аргачылары бу кӧрӱ-форумда турушканыныҥ тӧс шылтагы ол «Албатылар ортодо кооперация ла экспорт» деген эл ӱлекердиҥ «Јеткилдештиҥ экспорты» деген тергеелик бӧлӱгин бӱдӱреринде туристический јеткилдештиҥ экпортыныҥ сурактары.\nКӧрӱде тергеебистеҥ «Алтай Вилладж», «Алтай Актив Тур», «Гостиница Артыбаш», «Канские зори» ООО-лор, «Клевер» отель, таҥынаҥ аргачы К. К. Желтковская, туристический јеткилдеш керегинде реклама ла таныштыру эдип туруштылар. Таҥынаҥ аргачы А. Якоякова, «Ревитал», «Алтай-Пант экопродукт», «Мануфактуры КорбутЪ» ООО-лор туристический бӧлӱкле колбулу продукциязын кӧргӱсти.\nАлтай Республиканыҥ стенди тергеениҥ государстволык темдектериле, Россияныҥ экспортный тӧс јериниҥ ле экспортты јӧмӧӧр тӧс јердиҥ логотиптериле, ар-бӱткенниҥ јараш јерлериниҥ фотојуруктарыла, алтай кулјаларла, тындулардыҥ сӱрлериле јарандырылган. Стендтиҥ дисплейинде Туулу Алтайдыҥ ар-бӱткени ле туристтерге јилбилӱ јерлери керегинде видеороликтер кӧргӱзилген.\nСессиялар, тегерик столдор, шӱӱжӱ-куучындар, практикалык кейстер ле таныштырулар — деловой деген программаныҥ башка-башка бӱдӱмдери ажыра ОТДЫХ Leisure кӧрӱ-форумныҥ туружаачылары ла айылчылары кӧп сурактарына каруулар алды.


Олег Хорохордин јууныҥ ветераныла тушташкан - altaicholmon\nОлег Хорохордин јууныҥ ветераныла тушташкан\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин Јеҥӱниҥ кӱни алдында Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветераны Мария Ивановна Ждановага барып, оны бу байрамла уткыган.\n«Кош-Агаш аймакта болгон јеткер керегинде јетирӱ јӱрӱмниҥ кандый бортык болгонын ла бой-бойысты чеберлеп јӱрер керек болгонын биске такып кӧргӱсти. Мынызы анчада ла Улу Јеҥӱниҥ байрамыныҥ алдында јакшы сезилет. Оныҥ да учун бош ӧй јок то болзо, Мария Ивановна Ждановага келбес аргам јок болгон» — деп, тергеениҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи айткан.\n«Слер бастыра јӱрӱмигерди улустыҥ јӱрӱмин аргадаарына учурлаганар, јууны бажынаҥ ала учына јетире медсанбата санитарка болуп ӧткӧнӧр, соҥында Майма аймактыҥ эмчилигинде иштегенер. Алтайдыҥ канча кире улузыныҥ јӱрӱмин аргадаганаарды тоолойтоны кӱч керек. Слердиҥ эткен ижигер учун бажымды јабыс эҥчейтедим» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nМария Ивановна республиканыҥ башкараачызыныҥ молјуларын бӱдӱреечиге јууныҥ јылдарында шыркалу улусты канайда кичеегени керегинде куучындаган. Ол шыркалу јуучылдарды аргадап аларга болуп, кӧп катап канын табыштырган. Јууныҥ да кийнинде јылдарда донор болгон. «Јуу ӧйинде мениҥ колдорым ажыра кӧп тоолу шыркалу јуучылдар ӧткӧн. Улу Јеҥӱниҥ кӱни, 1945 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 9-чы кӱни, бӱгӱнги ле кӱн ошкош јылу болгон. Мен оны качан да ундыбазым» — деп, ветеран айткан.\n«Слердиҥ ийде-кӱчерге јаҥыс ла јакшы кӱйӱнер керек! База да кӧп јаш јажагар деп кӱӱнзейдим. Слер чыдап јаткан ӱйеле, школдыҥ ӱренчиктериле, јашӧскӱримле ӧткӱрип турган иште база эрчимдӱ туружадар. Ол учун Слерге јаан быйан» — деп, Олег Хорохордин темдектеген.\nМария Ивановна Жданова 1922 јылдыҥ чаган айыныҥ 10-чы кӱнинде Новосибирский областьтыҥ Доваленский районыныҥ Волчанка јуртында чыккан. Бийсктиҥ медшколын ӱренип божоткон соҥында, Свердловский областьта балдардыҥ туразында медсестра болуп иштеп баштаган. 1941 јылдыҥ јаҥар айында јууга атанган. Бастыра јуу-чакты јуучыл медсестра болуп ӧткӧн лӧ 1-кы Белорусский фронтло Берлинге јеткен. Рейхстагтыҥ стенезинде бойыныҥ кыс ӧбӧкӧзин – Черникова – бичиген.\nЈууныҥ кийнинде јылдарда Мария Ивановна Алтай крайда Красногорсктыҥ эмчилигинде ле Горно-Алтайсктагы областной эмчиликте, 1953 јылдаҥ ала Майма аймактыҥ эмчилигинде иштеген. Эмди бу эмчилик ветеранды јаантайын јӧмӧйт. 1986 јылда амыралтага чыккан. Эмди Маймада барказыныҥ билезиле кожо јадат.\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин Јеҥӱниҥ кӱни алдында Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветерандарыла, јууныҥ туружаачыларыныҥ тул арткан ӱйлериле, тылдыҥ ишчилериле, иштиҥ ветерандарыла тушташкан.\nТуштажу П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ӧткӧн. Анда тергеениҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи ветерандарла чай ичип, эптӱ-јӧптӱ куучындашкан.\n«Јуу-чак бистиҥ ороонныҥ бастыра улузына табарган. Кажы ла биледе таадалары канайда јуулашканы керегинде эзем агару чеберлелет. Ол керегинде балдарга, баркаларга айдылат. Таадалары кандый јалтанбас улус болгоны керегинде куучындар ӱйедеҥ ӱйеге улалат» — деп, Олег Хорохордин темдектеген.\nОйротияныҥ улузыныҥ фронтто јалтанбай јуулашканын, Туулу Алтайда Советский Союзтыҥ Геройлоры ас эмес болгонын, кӧп саба јуучылдар ордендерле, медальдарла кайралдатканын ол база темдектеди. Тергеениҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ фронтторында јуулашкан таадалары керегинде база куучындаган.\nО. Хорохордин чыдап јаткан ӱйени тӧрӧлчи кӱӱндӱ болорына таскадарында јаан јашту ӱйениҥ камаанын темдектеп, олорго эрчимдӱ гражданский кӧрӱми учун быйанын айткан.\nВетерандар Јеҥӱге канайда јеткендери, ат-нерелӱ керектер, најылык ла бой-бойын јӧмӧжӧри, јууныҥ кийниндеги уур јылдар керегинде куучындаган. Олор эрмек-куучын ӧйинде бир канча сурактар кӧдӱрген. Ол сурактар медициналык јеткилдешле, јаан јаштуларды јеҥилтелерле јеткилдеериле, јайаан ветеран ӧмӧликтерди јӧмӧӧриле колбулу болгон. Олег Хорохордин ачык-јарык эрмек-куучынга јаантайын белен болгонын, бастыра сурактар ла кӱӱнземелдер јазап шиҥделерин темдектеген.\nТуштажу эл театрдыҥ јаан залында кӧдӱриҥилӱ керек-јаракла улалган. Анда Олег Хорохордин јуулган улусты Јеҥӱниҥ кӱниле уткыган.\n«Бу кӱнди бис фашизмди јеҥген бастыра албатыныҥ јаан ат-нерелӱ кереги деп тоойдыс ла ундыбайдыс. Бис јаан јашту ӱйеге ӱстистеги амыр-энчӱ теҥери, ченемел ле ойгорлык, ат-нере ле јалтанбас, јууныҥ кийнинде јылдарда Туулу Алтайды чеберлеп ле орныктырып алган учун быйанду јӱредис» — деп, республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи айткан.\nОл јууныҥ ветерандарына, тылдыҥ ишчилерине, јууныҥ туружаачыларыныҥ тул арткан ӱйлерине бек су-кадык, јакшы јадын-јӱрӱм, узун јӱрӱм ле амыр-энчӱ кӱӱнзеген.\nБу керек-јарак республиканыҥ бастыра аймактарынаҥ келген ветерандардыҥ јайаан ӧмӧликтериниҥ байрамдык ойын-концертиле тӱгенген.


Сӱрее-чӧпти ылгаштыра јуур керек - altaicholmon\nКату коммунальный таштанчыларды (ТКО) јуурыла, ылгаштыра бӧлиириле, оноҥ не-немелер эдериле колбулу суракты олор бойыныҥ шиҥжӱзинде тудат. Бу кӱндерде ОНФ-ныҥ чыгартулу улузы ТКО-ныҥ переработказы аайынча Горно-Алтайсктагы цехте болгон.\nАргачы кижи улустаҥ пластиковый болуштопторды, чаазынды, картонды ла шилди садып аларын цехтиҥ јеринде тӧзӧгӧн. Керектиҥ аайы мынайда тӧзӧлгӧнин билип тура, ОНФ-ныҥ улузы јууп алган макулатураны ла пластиковый болуштопторды бери табыштырарга кожо апарган.\nАргачы Александр Нартовло Албаты фронттыҥ улузы былтыр сӱрее-чӧпти јуурын, ылгаштырарын, переработказын тӧзӧӧриле колбулу сурак јанынаҥ шиҥжӱ ӧткӱрип турала танышкан. Бу шиҥжӱ иш ОНФ-ныҥ «Генеральная уборка» деген ӱлекери аайынча ӧткӱрилген болгон. Аргачыла калганчы туштажу 2017 јылдыҥ кӱчӱрген айында, качан ол ижине керектӱ кып-тура бедиреп турган тушта ӧткӧн. Оноҥ бери оныҥ ижинде бир канча солунталар болуп калтыр.\nАргачыныҥ айтканыла, ол беш кире производственный кыптарды солыйла, бу јанынаҥ курч сурагыла Горно-Алтайсктыҥ мэриязына баштанган. Болуш мэрияныҥ јанынаҥ болгон деген.\n«Бӱгӱн бис таштанчылардаҥ белен продукция — тротуардыҥ плиткаларын, бордюрларды, черепицаны, водостокторды эдип чыгарары аайынча иш ӧдӱп турганын кӧрӧдис. 2019 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала ороонныҥ бастыра тергеелери таштанчылар јанынаҥ јаҥы системага кӧчӧр учурлузын ајаруга алза, бу сӱрекей керектӱ ле јаан учурлу иш. Государствоныҥ алдында сӱрее-чӧптӧҥ не-немелер эдип чыгарарын 80 процентке јетире кӧптӧдӧр, полигонго аткарылып, анда кӧмӱлип турган таштанчылардыҥ кемин астадар деген јаан иш-амаду туруп јат. Бистиҥ республикада јаҥыс ла таштанчылардыҥ переработказыла иштеп турган эмес, је анайда ок экологиялык айалганы јарандырары јанынаҥ иштеп турган аргачылар тоолу ла» — деп, ОНФ-ныҥ Алтай Республикада тергеелик штабыныҥ турчызы Майя Шурова темдектеген.\nВторсырьеныҥ переработказыныҥ бӧлӱгинде бизнести јилбиркедерге, јӧмӧлтӧни субсидиялар ла јеҥилтелер ажыра эдер керек деп, ол айткан. «Баазы 1,5 миллион салковой јазалды кижи бойыныҥ таҥынаҥ кӧлӱгин сатканынаҥ алган акчала, банктаҥ алылган заемный акчала садып алган. Бу кижи јӱк ле бойына ла бойыныҥ аргаларына иженет. Цехтиҥ туразын јазаарына ле јылулаарына база ӱзеери акча керек болор. Бу турада керек дезе кӧзнӧктӧр дӧ јок. Jазалдарды садып аларга болуп, банктаҥ алылган акчаныҥ кандый да проценттерин тӧлӧӧрине болуш эдилген болзо, сӱрекей јакшы болор эди» — деп, А. Шурова айдат.\nТКО-ло иштеерин кӧндӱктирери, таҥынаҥ бизнести јилбиркедери јанынаҥ јуулган шӱӱлтелер тергеениҥ башкараачызына аткарылган.\nОНФ-ныҥ Алтай Республикадагы тергеелик бӧлӱгиниҥ испокомы


Најылыктыҥ байрамыныҥ чогы јӱректерде артар - altaicholmon\nНајылыктыҥ байрамыныҥ чогы јӱректерде артар\nJашӧскӱримниҥ ле студенттердиҥ бистиҥ ороондо Сочи калада ӧткӧн XIX Телекейлик фестивалиниҥ јабылтазы Олимпийский паркта кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧтти. Jабылтаныҥ окылу бӧлӱги «Jаан» деген тош ӧргӧӧдӧ ӧткӱрилген. Бу кӧдӱриҥилӱ керекте туружарга кӱӱнзеген улус очередьде канча сааттардыҥ туркунына озолондыра турган. Ӧргӧӧниҥ холлында айылчыларга ланч-боксторды акча тӧлӧтпӧзинеҥ берген, залдагы отургыштарда кӧрӧӧчилерге интерактивный браслеттер салылган болгон.\n«Медалс плазта» Россияга учурлалган шоу ӧдӧрдӧ, бистиҥ ороонныҥ калаларыныҥ јараш ла јарлу јерлери, кереестери, Россия Федерацияныҥ јеринде јадып турган албатылардыҥ культураларыныҥ аҥылулары јаркынду кӧргӱзилген. Jаан ойын-концертте бистиҥ ороонныҥ јарлу артисттери ле ансамбльдары турушкан.\nФестивальдыҥ айылчыларын ла туружаачыларын Россия Федерацияныҥ Президенти Владимир Путин уткыган, ол јабылта ӧйиндеги бойыныҥ уткуулду сӧзинде мынайда айткан:« Фестивальдыҥ керек-јарактарында эрчимдӱ турушкан бастыра улусты уткып турум. Мында кайкамчылу, ийдезиле аҥылу энергетика болгонын билерим. Бӱгӱн де мында андый ок айалга. Айылчылар Россиядаҥ барып јада, мында јӱрегердиҥ јылузыныҥ кезигин артызып салараарга иженедим. Россия дезе слердиҥ јӱрегерде ӱргӱлјикке артар. Бис слерге бӱдедис».\nТош ӧргӧӧдӧ ӧткӧн јабылта сӱрекей јараш болгонын темдектеер керек. Ол фестивальдыҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазыныҥ оноҥ арыгызы болгон. Оныҥ тӧс кычырузы «Телекейди кубултып салалы» деп адалган. Оныҥ тӧс геройлоры—Бразилияныҥ, Россияныҥ, Чадтыҥ делегаттары—бойыныҥ бӱгӱнги тӱӱкизин, кижилик бириксе, кӧпти эдер аргалузын кӧргӱскен. Чад ороонныҥ чыгартулу кижизи Ндолегулюм Джасрабе Эрве фестивальга учурлай бойы чӱмдеген гимнди кожоҥдогон. «Бистиҥ ороондо бӱгӱнги ӧйдиҥ технологияларыла колбулу курч сурактар туруп јат, олор бистиҥ ороондо јадын-јӱрӱмге келишпейт. Оныҥ да учун јиит улус бойын айландыра телекейле колбу јок болгон деп сезет, олор кемге де керек јок немедий. Оныҥ учун мен бу кожоҥды чӱмдегем—бастыра јер-телекейдиҥ албаты-јоны биске ајару этсин, јӧмӧзин»—деген.\nВолонтерлордо до бойыныҥ гимн-кожоҥы болгон. «Сениҥ јӱрӱмиҥ» деген композицияны фестивальдыҥ керек-јарактарында бойыныҥ кӱӱниле турушкандарга учурлаган. Сочидеги фестивальда 67 ороонноҥ 5 муҥ волонтер турушкан. Бу командага баштапкы ла катап ООН-ныҥ чыгартулу улузы киргенин темдектеер керек. «Бистиҥ команда волонтерлор ортодо эҥ ле јаан болгон»—деп, фестивальды белетеери ле ӧткӱрери аайынча дирекцияныҥ башкараачызы Ксения Разуваева айткан. Байрамныҥ туружаачылары бастыра ойын-концерттерде эрчимдӱ турушканы темдектелет, олор светодиодный браслеттердиҥ болужыла светоэффекттер эткен ле сценада бијелеп тургандарды јӧмӧгӧн.\nӰлӱрген айдыҥ 14-22 кӱндеринде ӧткӧн бу фестивальда 188 ороонноҥ 30 муҥ кире кижи турушкан.


Кудайдыҥ Каандыгы ол не? | Сӱӱнчилӱ јар\n1. Кудайдыҥ Каандыгы ол не?\nНениҥ учун Иисус — эҥ јакшы Каан? (МАРК 1:40—42).\nКудайдыҥ Каандыгы — ол теҥеридеги башкару. Бу башкару кижиликтиҥ бастыра башкаруларын солып, Кудайдыҥ табын теҥериде чилеп, јерде де бӱдӱрип салар. Кудайдыҥ Каандыгы керегинде јар — сӱӱнчилӱ јар. Удабас бастыра јердиҥ ӱстинде јакшы башкару болор. Ол — Кудайдыҥ Каандыгы. Бу башкару јердеги ончо улусты бир албаты эдип бириктирип салар. (Даниил 2:44; Матфей 6:9, 10; 24:14 кычырыгар.)\nКажы ла каандыкта бойыныҥ кааны бар. Теҥеридеги Каандыктыҥ кааны — Кудайдыҥ Уулы Иисус. Оны Иегова бойы кӧстӧгӧн. (Ачылта 11:15 кычырыгар.)\n«Кудайдыҥ Каандыгы ол не?» деген видеоны кӧрӱгер.\n2. Нениҥ учун Иисус эҥ јакшы Каан?\nКудайдыҥ Уулы — эҥ јакшы Каан, нениҥ учун дезе ол чындык ла јалакай (Матфей 11:28—30). Анайда ок ол теҥеридеҥ башкарып турганынаҥ улам, улуска эҥ јакшы эдип болужарга сӱрекей јаан ийде-кӱчтӱ. Иисус тирилген кийнинеҥ, теҥериге кӧдӱрилип, Иегованыҥ оҥ јанына отурып алган (Еврейлерге 10:12, 13). Ӧй једе берерде, Кудай ого башкаратан јаҥ берген. (Даниил 7:13, 14 кычырыгар.)\n3. Иисусла кожо кемдер башкарар?\nТеҥериде Иисусла кожо, Кудайдыҥ Сӧзинде «агару улус» деп адалган улус башкарар (Даниил 7:27). Олорды Иегова бойы талдайт. Бу улустыҥ тоозына эҥ ле озо Иисустыҥ чындык элчилери кирген. «Агару улусты» — Кудайга чындык эр ле ӱй улусты — јууры эмдиги кӱндерге јетире улалып јат. Олор Иисус чылап, теҥериге кӧскӧ кӧрӱнбес тындар болуп тирилет. (Иоанн 14:1—3; 1 Коринфтегилерге 15:42—44, ЈТ кычырыгар.)\nТеҥериге канча кижи барар? Иисус олорды «ас ӱӱр» деп адаган (Лука 12:32). Олордыҥ тоозы 144 000. Бу улус Иисусла кожо јерле башкарар. (Ачылта 14:1 кычырыгар.)\n4. Иисустыҥ башкарузы недеҥ башталган?\nКудайдыҥ Каандыгы 1914 јылдаҥ ала башкарып баштаган *. Иисус озо ло баштап Сатананы ла оныҥ кӧрмӧстӧрин јерге таштап ийген. Мынаҥ улам Сатана тыҥ атыйланып, кижиликке кӧп ачу-корон јетирет (Ачылта 12:7—10, 12). Оноҥ ло бери улус тыҥ шыралап јат. Ончо болуп турган јуу-чак, ачана-торо, оору-јобол, јерсилкиништер — Кудайдыҥ Каандыгы јууктап келгениниҥ «темдеги» болот. (Лука 21:7, 10, 11, 31 кычырыгар.)\n5. Кудайдыҥ Каандыгы кандый алкыштар экелер?\nБастыра јердиҥ ӱстинде ӧдӱп турган јарлаар иштиҥ болужыла, Кудайдыҥ Каандыгы эмдиги ле ӧйдӧ ончо албатылардаҥ бир албаты эдип, кара-бајырт улусты јууп јат. Миллиондор тоолу јобош улус Иисус башкарып турган албатыныҥ тоозына кирип јат. Калју телекейди јоголтор тушта, Кудайдыҥ Каандыгы бу албатыны корулап алар. Оныҥ учун Кудайдыҥ Каандыгы башкарар ӧйдӧ јадарга турган улуска Иисустыҥ сӧзине уккур болорго ӱренип алар керек. (Ачылта 7:9, 14, 16, 17 кычырыгар.)\nХристостыҥ Муҥјылдык башкарар ӧйинде, Кудайдыҥ кижиликке амадаганын Каандык бӱдӱрип салар. Анайып бастыра јер рай болуп калар. Мыныҥ кийнинеҥ Иисус Каандыкты Адазына берип ийер (1 Коринфтегилерге 15:24). Слер Кудайдыҥ Каандыгы керегинде кемге куучындаар эдигер? (Сарын 37:10, 11, 29 кычырыгар.)\n^ 6 абз. 1914 јыл керегинде судур «Агару Бичик неге ӱредет?» деген бичиктиҥ 217—220 бӱктеринде јарталат.\nБу телекейле не болор?\nТелекейдеги айалга ла улустыҥ кӱӱн-санаазы чыннаҥ ла «калганчы кӱндерде» јадып турганысты керелеп турган ба деп билип алыгар.\nfg 7 ур. 14—15 б.


Чыгымныҥ орныктырар кеми кӧптӧдилген - altaicholmon\nЧыгымныҥ орныктырар кеми кӧптӧдилген\nГорно-Алтайскта улустыҥ таҥынаҥ тураларыныҥ газификациязына бир катап берилетен материальный болуштыҥ кеми 5 муҥнаҥ 20 муҥ салковойго јетире кӧптӧдилген. Андый јӧпти Горно-Алтайск каланыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ бу јуукта ӧткӧн сессиязы јӧптӧгӧн.\nТураныҥ газификациязы аайынча јеткилдештер учун акча тӧлӧӧр аргазы јок улусты јонјӱрӱмдик јанынаҥ јӧмӧӧргӧ, компенсацияныҥ кемин 20 муҥ салковойго јетире кӧптӧткӧнинеҥ ӱзеери, андый јӧмӧлтӧни алатан улустыҥ тоозы база кӧптӧдилген.\nАнайда ок билениҥ бир кижизине келижип турган кирелтениҥ кеми јанынаҥ некелтелер такыптаҥ кӧрӱлген. Мынаҥ озо ӧйдӧ кижиниҥ таҥынаҥ туразыныҥ газификациязына акчала бир катап материальный болуш эдер тушта билениҥ кажы ла кижизине келижип турган кирелтениҥ кеми прожиточный минимумныҥ 150 процент кеминеҥ ас болзо берилер болордо, эмди дезе кажы ла кижи бажына келижип турган андый кирелтениҥ кеми 200 процент кеминеҥ ас болор аргалу деп јӧптӧлгӧн. Јӱрӱм јӱрерине керектӱ акчаныҥ бистиҥ тергеедеги эҥ ас кеми канча кире болоры јербойында јӧптӧлип јат. Тургуза ӧйдӧ андый акчаныҥ кеми бистиҥ тергееде 9429 салковой (АР-дыҥ башкарузыныҥ 2018 јылдыҥ куран айыныҥ 10-чы кӱнинде јӧптӧлгӧн 252-чи таҥмалу јӧби аайынча), јартап айтса, билениҥ кажы ла кижизине келижип турган кирелтениҥ кеми 18859 салковойдоҥ кӧп болбос керек.\nГазификацияга болуш алар јеҥилтелӱ улустыҥ тоозында Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачылары ла кенектери – олордыҥ кирелтелериниҥ кеми канча кире болгонынаҥ камаан јогынаҥ.\nАнайда ок каланыҥ администрациязыныҥ адылу болужын билениҥ кажы ла кижизине келижип турган кирелтениҥ кеми јербойындагы прожиточный минимумныҥ кеминеҥ эки катапка кӧп эмес мындый улус база алар аргалу:\nа) јуу-согушту керектердиҥ ветерандары;\nб) јажы 60 ла 55 јашка јеткен улус (эр ле ӱй улус);\nв) баштапкы ла экинчи группалардыҥ кенектери;\nе) балдарлу билелер.\nБир катап тӧлӧлип турган акча-тӧлӧмирди кижиниҥ бичиген угузу бичиги аайынча ла керектӱ документтерди табыштырган соҥында тӧлӧӧр. Олорды Горно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ тура ла јонјӱрӱмдик политика аайынча бӧлӱгине мындый сурула табыштырар керек: Коммунистический проспект, 13 (тӱрген болуштыҥ туразыныҥ кийни јанында), телефон 2-40-68.\nӦрӧ адалган улустаҥ туразына газ ӧткӱрерге кӱӱнзеген улус анайда ок республикан бюджеттеҥ 15 муҥ салковойдыҥ јонјӱрӱмдик тӧлӧмирин алар аргалу. Бу суракла Алтай Республиканыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозыныҥ структурный бӧлӱгине, чокымдап айткажын, Горно-Алтайсктыҥ эл-јонды јонјӱрӱмдик јанынаҥ јӧмӧӧри аайынча башкартузына мындый сурула баштанар керек – Мичуринниҥ оромы, 2.\nБаштапкы да, экинчи де учуралдарда бир катап тӧлӧлип турган акча-јӧмӧлтӧ бӱдӱрген ишти керелеп турган акттар аайынча тӧлӧлӧт. Ол акчаны тӧлӧӧр тушта газификацияныҥ чыгымыныҥ кеми канча кире болгоны ајаруга алылат.\nӦрӧ адалган бӧлӱктерге келижип турган улус таҥынаҥ туразыныҥ газификациязыныҥ чыгымдарыныҥ кемин государствоныҥ болужыныҥ шылтузында 35 муҥ салковойго астадып ийер аргалу.\nАлтай Республиканыҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министерствозыныҥ јетирӱзиле, тергеениҥ башчызы Александр Бердниковтыҥ таҥынаҥ туралардыҥ газификациязын ӧткӱрер тушта эл-јонго эдилип турган јонјӱрӱмдик болуштыҥ кемин кӧптӧдӧри аайынча јакылтазын бӱдӱрип тура, министерство келер ӧйдӧ кезик улус 15 муҥ салковой кемдӱ ӱзеери болушты тузаланарына керектӱ келиштирте документтер белетейт.\nБир катап тӧлӧлип турган акча-тӧлӧмирди кижиниҥ бичиген угузу бичиги аайынча ла керектӱ документтерди табыштырган соҥында тӧлӧӧр:\nа) угузу бичик бичиген кижиниҥ паспортыныҥ эмезе кижини керелеп турган ӧскӧ документтиҥ копиязы;\nб) кижи кандый бир бӧлӱк улустыҥ тоозына кирип турганын керелеген кере бичиктиҥ эмезе ӧскӧ документтиҥ копиязы;\nв) кижи газификация ӧткӱрилип турган турада јадып турганын керелеген документ;\nг) угузу бичик бичиген кижи ле тураныҥ газификациязын ӧткӱрип турган подрядный организация ортодо јеткилдештер ӧткӱрери керегинде тургузылган јӧптӧжӱниҥ копиязы;\nд) тураныҥ газификациязы аайынча бӱдӱрген иштердиҥ угузу бичик бичиген кижи ле подрядный организация кол салган актыныҥ копиязы;\nе) бир катап тӧлӧлип турган акча-тӧлӧмирди кижиниҥ сберкнижказыныҥ адылу счедына эмезе пластиковый картазына кӧчӱрери керегинде кижиниҥ угузу бичиги;\nж) 1-кы пункттыҥ «в», «г», «д», «е» подпункттарында кӧргӱзилген улустыҥ кезиги билезиниҥ улузыныҥ кирелтелерин керелеп турган документтер табыштырар, чокымдап айтса:\nбилениҥ иштеп турган улузы калганчы ӱч айдыҥ туркунына алган кирелтелер керегинде справка табыштырар;\nбилениҥ иштебей турган улузы эл-јонды ишле јеткилдеериниҥ тӧс јеринеҥ ишјоктыҥ акча-пособиезин алып эмезе албай турганы керегинде справка табыштырар;\nпенсионерлер ле кенектер алып турган пенсиязыныҥ кеми керегинде справка табыштырар, ол тоодо бир катап тӧлӧлип турган акча-тӧлӧмир кӧстӧӧри керегинде угузу бичикти табыштырганынаҥ озо калганчы ӱч календарный айдыҥ туркунына тӧлӧлгӧн ӱзеери акча ла компенсационный тӧлӧмирди ајаруга алып;\nз) сберкнижканыҥ лицевой счедыныҥ эмезе пластиковый картаныҥ копиязы;\nи) тураныҥ газификациязыла колбулу иштер учун тӧлӧгӧни керегинде документтердиҥ копиялары (кассовый эмезе товарный чек ле/эмезе приходный кассовый ордерге квитанция)\nк) угузу бичик бичиген кижиниҥ СНИЛС-иниҥ копиязы.\nПодрядный организацияла бӱдӱрген иш јанынаҥ тургускан актка тӧзӧлгӧлӧнип, тураныҥ газификациязына кижи канча кире чыгым эткенин ајаруга алып, бир катап тӧлӧлип турган акча-тӧлӧмирдиҥ кеми јӧптӧлип јат ла бир турага келижип турган андый акчаныҥ кеми 20 муҥ салковойдоҥ кӧп болбос учурлу.\nГазификацияга болуш эдеринеҥ мойножор шылтактар мындый:\n— билениҥ улузыныҥ тоозы, билениҥ бастыра улузыныҥ калганчы ӱч айдыҥ туркунына алган кирелтелери керегинде јетирӱлер чындык эмес болгоны;\n— бу Ээжиниҥ 16-чы пунктында кӧргӱзилген документтердиҥ бастыразын табыштырбаганы эмезе кезигин ле табыштырганы;\n— кижиниҥ кирелтезиниҥ кеми Алтай Республикада јӧптӧлгӧн прожиточный минимумныҥ кеминеҥ эки катап кӧп болгоны;\n— Горно-Алтайск калада јаткан јери аайынча регистрация јок болгоны;\n— угузу бичик бичиген кижи 1-кы пунктта кӧргӱзилген граждандарга келишпей турганы.\nГорно-Алтайск каланыҥ администрациязы


11.08.2017 - altaicholmon\nАр-бӱткен ајару некейт\nАР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла ар-јӧӧжӧ аайынча министри А. Алисов журналисттерди Экологияныҥ јылында ӧткӱрилип турган иштерле таныштырып, берилген сурактарга каруулар јандырган.\nТеҥериниҥ алдында ачык музей болор бо?\nГАГУ-ныҥ ла Эрмитажтыҥ археологторы Улаган аймакта иштеп, Пазырыктагы корумдардыҥ 5-чи тӧс лӧ 7-чи таҥмалу деп адалган јерлерин шиҥдеген ле јазаган.\nТелекейдиҥ ас тоолу калыктарыныҥ кӱни\nБисте чалкандулар, кумандылар, тубалар ла телеҥиттер ас тоолу тургун калыктардыҥ тооломына 2000 јылда 651-чи номерлӱ федерал јасакла кийдирилген.\nКар эдетен јазал тургузылар\nМанжероктогы чаналу јыҥылайтан туркомплекс Алтай Республикада јайы-кыжы туристтерди јеткилдейтен учреждение болуп јат.\nФестивальга ажындыра белетенер\nБыјыл ӱлӱрген айдыҥ 14-22 кӱндеринде Сочиде Jашӧскӱримниҥ ле студенттердиҥ бастырателекейлик фестивали ӧдӧр.\nВИЧ-тӱ улус там ла кӧптӧйт\nСтатистикадаҥ кӧргӧндӧ, ВИЧ-инфекциялу улус Туулу Алтайда там ла кӧптӧп туру.\n3 млрд салковойдоҥ кӧп акча кирген\nРоссия Федерацияныҥ консолидированный бюджедине Алтай Республиканыҥ калан тӧлӧӧчилеринеҥ 2017 јылдыҥ куран айыныҥ 1-кы кӱнине јетире 3,065 млрд салковой акча кирген.\nӰстӱги-Каракушка 290 јыл\nСоҥзун, куран айдыҥ 13-чи кӱнинде, Майма аймактыҥ озогы јурттарыныҥ бирӱзиниҥ— ¯стиги-Каракуштыҥ эл-јоны јурт тӧзӧлгӧнинеҥ ала 290-чы јылдыгын темдектеер.


Jедимдериле арбынду jыл болды... - altaicholmon\nЭски јылды ӱйдежип, Јаҥы јылды уткып тура, једимдерди, турулталарды темдектеери\nјакшынак јаҥжыгу болуп јат. Бистиҥ тергеебис кандый да уур-кӱчтер болзо, ӧзӱмниҥ јолыла ичкери алтап, једимдерге јӱткийт. Албаты-ээлемниҥ ончо бӧлӱктериниҥ ижи, онойдо ок јонјӱрӱмдик, ич-кӧгӱс учурлу бастыра керектер, јадын-јӱрӱмис экономиканыҥ ӧзӱминеҥ камаанду болуп туру. Бӱгӱнги эрмек-куучыныс Алтай Республиканыҥ экономиканыҥ ӧзӱми ле туризм аайынча министри Светлана БУЙДЫШЕВАЛА ӧдӧт.\n—2018 јыл Алтай Республиканыҥ экономиказыныҥ бастыра бӧлӱктериниҥ ӧзӱмин узакка пландаарында јаан керектерле аҥыланган. Олор керегинде элбеде куучындап берзеер, Светлана Владимировна?\n—Ӧдӱп брааткан јылдыҥ эдилген керектери де, ӧткӱрилген иштери де сӱреен арбынду болды. 2018 јыл башталарда, бис ӧткӧн јылдарда болгонынаҥ кӧп керектер пландаганыс. Бу јылда республиканыҥ онјылдыкка озолодо тургускан планду тӧс документтери бӱткен деп айдар керек. Бистиҥ министерствоныҥ тӧс керектери – ол тергеениҥ ӧзӱминиҥ узак јылдарга ууламјыларын чокымдаары, бӧлӱктер, ведомстволор ортодо колбуларды тудары болуп јат.\nАлтай Республика — 2017 јылда стратегиялык пландаш керегинде јаҥы федерал јасактыҥ некелтериле тергеениҥ ӧзӱминиҥ стратегиялык пландажыныҥ документтерин тургузарын эҥ озо баштаган тергеелердиҥ бирӱзи. Јылдыҥ бажында бу јаан иш бӱткен ле Россия Федерацияныҥ экономикалык ӧзӱминиҥ министерствозы ого јакшы баа берген. Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ 2018 јылдыҥ тулаан айыныҥ 13-чи кӱниндеги 60-чы номерлӱ Јӧбиле Алтай Республиканыҥ 2035 јылга јетире јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱминиҥ Стратегиязы јарадылган.\nБу документ стратегиялык пландаштыҥ ончо туружаачыларына узак ӧйгӧ иштеериниҥ ууламјызы болуп туру. Ӧдӱп јаткан јылда тергеелик, муниципал кеминде бӱдӱретен план-белгелӱ документтерди тургузарыныҥ тӧзӧгӧзи бу Стратегия болды.\nАлтай Республиканыҥ 2013-2018 јылдардагы государственный программалары бӱткениле колбой, јаҥы бюджеттӱ ӧйгӧ кӧчӱп, АР-дыҥ јаҥы ӧйдӧ бӱдӱретен 8 госпрограммазы кӧрӱлген ле јӧптӧлгӧн.\nКош-Агаш, Чой, Турачак, Кан-Оозы, Улаган ла Шабалин аймактардыҥ јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱминиҥ узак ӧйгӧ стратегиялары јарадылган, арткан аймактардыҥ ла каланыҥ ӧзӱминиҥ стратегиялары јӧптӧштирилген ле јарадарына берилген. Кош-Агаш аймак быјыл «Россияныҥ тергеелеринде ле калаларында стратегиялык пландаш» деп 17-чи Текшироссиялык форумныҥ конкурсында турушкан. Ол «Стратегияны бӱдӱрерин башкарары» деп таҥынаҥ номинацияда – 3-чи јер, тӧс номинацияда жюриниҥ сыйын алган.\n2010 јылдаҥ бери баштапкы ла катап калыктар ортодогы ла тышэкономикалык колбулардыҥ бӧлӱгинде 2 документке кол салылган. Алтай Республиканыҥ ла Беларусь Республиканыҥ башкарулары ортодо, онойдо ок Алтай Республиканыҥ башкарузы ла Кӱнчыгыш-Казахстан областьтыҥ Акими ортодо саду-экономикалык, билим-технический ле культуралык колбулар тудары керегинде Јӧптӧжӱлер. Олорды белетееринде бистиҥ министерство турушкан.\n—Аргачылыкка јӧмӧлтӧлӧрдиҥ бӱдӱмдери ле кеми кӧптӧгӧнин јыл туркунына угуп-кӧрӱп келдис. Бу јанынаҥ айдатан керектер кӧп лӧ болбой…\n—2017 јылдаҥ ала кичӱ ле орто аргачылыктыҥ субъекттерине «чике» јӧмӧлтӧ эдерине субсидиялар берилбей туру. Быјыл тергееде аргачылыкка башка-башка ууламјы-каналдарла акча-манатла јӧмӧлтӧ эдери улалган. Алтай Республикада аргачылыкты јӧмӧӧриниҥ инфраструктуразыныҥ объекттери иштейт ле мындый госјӧмӧлтӧ эдилет: микрозаймдар, гарантиялар, субсидиялар, методика, консультациялар ла јетирӱлер јанынаҥ јӧмӧлтӧ. Јыл башталганынаҥ ала АР-дыҥ Аргачылыкты јӧмӧӧр фонды 91 микрозайм берген. 2018 јылдыҥ чаган-сыгын айларында микрозайм алгандар 354 иштеер јерлер тӧзӧгӧн лӧ 692 јерди корып алган.\nОнойдо ок Алтай Республиканыҥ гарантиялу фонды 15 кичӱ ле орто аргачылыкка гарантиялар берген. Јылдыҥ туркунына ӱредӱлӱ семинарлар ла тренингтер ӧткӱрилген. Быјыл тергееде инжинирингтиҥ тӧс јери иштеп баштаган. Аргачылыкты ӧскӱрериниҥ тӧс јеринде тӧзӧлгӧн бу площадкада бизнес-пландар, технико-экономикалык тӧзӧлгӧлӧр белетееринде болуш эдилет, јаҥы продукция эдеринде ле јаҥыртулар кийдиреринде технологиялык билгирлерди бийиктедер амадула аудиттер ӧткӱрет.\n«Алтай Республиканыҥ эҥ артык аргачызы» деп республикан конкурста ӱч јеҥӱчил болгон. Гран-прини «Абайский» СПК-ныҥ башкараачызы В. А. Челах алды. Јашӧскӱримниҥ аргачылыгын јӧмӧӧр амадула «Сен – аргачы» деп программала ӱредӱлер ӧткӧн. Ондо 11 финалисттиҥ бизнес-ӱлекерлериниҥ таныштырузы болгон.\n—Бистиҥ тергее экономиканыҥ ӧзӱминде јаан ижемјини туризмди ӧскӱрерине эдип, мында эрчимдӱ иштейт. Бу ууламјыда кандый турулталар бар, Светлана Владимировна?\n—2018 јылда республика «Ич ле тыш туризмди ӧскӱрери» деп федерал адылу программада туружарын улалтты. Оныҥ турултазында «Манјӱрек» ГЛК-ны механизмле карлаары» деп объект тударына федерал бюджеттеҥ 397,5 млн салковой чыгарылды. Бу ӱлекер бӱтсе, ГЛК-ныҥ 16,9 га трассазын карла бӱркеер, кышкы ӧйдӧ туристтер келерин кӧптӧдӧр арга болор.\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ Јӧбиле кластерлер тӧзӧӧриниҥ тӧс тап-эрик ээжилери тургузылган ла олордыҥ бӱдӱмдери чокымдалган: биофармацевтический, туристско-рекреационный. Онызы јаҥы тӧзӧлип турган «Караколдыҥ кӧлдӧри» ГЛК» деп туристско-рекреационный кластердиҥ тап-эрик статузын быжулаар арга берди. Бу ӱлекер «Россия Федерацияныҥ ич ле тыш туризмин ӧскӱрер (2019-2025 јылдар)» ФЦП-ныҥ инвестициялык ӱлекерлериниҥ тооломына кирген. 2019-2021 јылдарда кластердиҥ инфраструктуразын тӧзӧӧрине (Каракол ажыра Урлу-Аспак–Эликманар автојолды тударына) федерал бюджеттеҥ 2 млрд салковой чыгарары темдектелген.\n2018 јылда бистиҥ тергеебис ич ле тыш турист рынокто туризмде аргаларын кӧргӱскен керектер ӧткӱрген. Алтай Республиканыҥ туризмде иштӱ 9 субъеги калыктар ортодогы мындый кӧрӱлерде турушкан ла олордо тергееле таныштыру ӧткӱрген: «Интурмаркет 2018» ле MITT-2018. «АР-дыҥ туриндустриязыныҥ озочылдары» деп республикан конкурс ла туризмде профессионализмниҥ федерал конкурсыныҥ тергеелик бӧлӱги ӧткӱрилген. Тӧс ууламјыларда — 2 јеҥӱчил, таҥынаҥ 4 номинацияда 5 јеҥӱчил болгон.\nСоциальный сетьтерде туристтердиҥ баалаганыла, Туулу Алтай экологиялык туризмде эҥ артык ӱч тергеениҥ тоозында болды. Сетьте сурактар берер ишти јадар јерлер бронировать эдер «Tvil.ru» деп российский сервис Ар-бӱткенди корыыр бастырароссийский обществоныҥ тӧзӧлгӧн кӱнине учурлай ӧткӱрген. «Керектердиҥ национальный календари» деп ӱлекердиҥ эксперт талдаштарыла, «Чага байрам», «Эл Ойын» ла «Ак-Талай маргаан» Россияныҥ 2018 јылдагы эҥ артык 200 керегиниҥ тоозына кирген. Тергеелер ортодогы национальный «Эл Ойын 2018» байрам «Russian Event Awards» деп Национальный сыйдыҥ туризм бӧлӱгиниҥ финалында туружып, «Эҥ артык этно-культурный керек» деп номинацияда гран-при алды.\n—Ӧдӱп јаткан јылда база кандый јаҥыртулар ла једимдер болды, Светлана Владимировна?\n—База бир јаҥыртулу керек – ол Алтай Республикада јетирӱликти ӧскӱрериниҥ концепциязын бӱдӱрериле колбулу иш. Бу концепцияны АР-дыҥ башкарузы былтыргы јакааныла јараткан. Цифровой эфирный телекӧрӱлтеге кӧчкӧниле колбой, эл-јонды спутниковый јепселдерле јеткилдеери ле јетирӱлер эдери аайынча иштер ӧткӱрилери улалган. Јонјӱрӱмдик јанынаҥ коомой корулалган ла цифровой эфирный телекӧрӱлте јетпей турган јерлерде јуртаган эл-јонго спутниковый јепселдер аларына республикан бюджеттеҥ акча чыгарылган. Ондый болушты Кан-Оозы ла Чой аймактар алган: 385,7 муҥ салковой ло 266,8 муҥ салковой. Алтай Республиканыҥ цифровой телекӧрӱлте јетпей турган јерлериндеги эл-јонныҥ 95% спутниковый јепселдерле јеткилделер. Республиканыҥ једерге кӱч, ыраак ла ас эл-јонду јерлеринде бириктирилген спутниковый сеть тургузары улалар.\nКӧпфункциональный тӧс јердиҥ (МФЦ) филиалдарын элбедери, МФЦ-ны тургузылган ээжи-некелтелерге келиштирери улалар. 2018 јылда МФЦ-ныҥ ӱзеери филиалы Горно-Алтайскта ачылган, Чойдо ло Оҥдойдо филиалдарда јазашту иш эдилген.\nӦдӱп јаткан јылдыҥ кандык айынаҥ ала угузу берген улусты айылына барып јеткилдеер арга тӧзӧлгӧн. Быјылгы јаҥар айда Горно-Алтайскта јаҥы бӱдӱмдӱ заграничный паспорттор берерин јеткилдеер программа тургузылган. Бирлик таҥынаҥ кабинетке (госјеткилдештердиҥ порталында) баштапкы ла катап «Доверие» деп АИС колболгон. Онызы угузулар берген улуска АР-дыҥ государственный ла муниципальный јеткилдештерин эдерине берген угузуларла иштиҥ статузын кӧрӧр арга берет. Алтай Республика ЕСИА-да регистрация эткен улустыҥ тоозыла Россияда алтынчы јерде (2017 јылда – 19-чы јерде болгон).\n—Јаҥжыкканыла, турулталарла коштой келер јаҥы јылга јаҥы амадулар, керектер пландалат…\n—Турулталар керегинде айдып тура, келер јылда мынаҥ да кӧп керектер сакыйт деп айдарга турум. 2019 јылдаҥ ала бис Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ «Россия Федерацияныҥ 2024 јылга јетире ӧзӱминиҥ национальный амадулары ла стратегический керектери керегинде» деп 2018 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 7-чи кӱниндеги Јакаанында темдектелген национальный ла федерал ӱлекерлерди бӱдӱрерин баштаарыс. Республика экономиканыҥ ӧзӱми ле туризм аайынча министерство ажыра ӱч национальный ӱлекерлердиҥ («Цифровой экономика», «Кичӱ ле орто аргачылык ла таҥынаҥ аргачылык баштаҥкайды јӧмӧӧри» ле «Иштиҥ арбынын ла иштеер јерлерди кӧптӧдӧри») 11 федерал ӱлекерлеринде туружарга угузу эткен.\n—Эрмек-куучын учун јаан быйан. Темдектелген јаан керектер ончозы бӱтсин!


Алтай фондты јаанадары – каруулу иш - altaicholmon\nАлтай фондты јаанадары – каруулу иш\nБиблиотеканыҥ тӧс амадуларыныҥ бирӱзи – талада амыр-энчӱ јуртап јаткан калыктардыҥ тилин, литературазын ла культуразын, кӧгӱс байлыгын чеберлеп корыыры аайынча ишти бастыра јанынаҥ јӧмӧп болужары. Шак бу каруулу ишти, керекти тӧзӧмӧлдӱ бӱдӱрип тура, республиканыҥ М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеказы јаан ајаруны алтай фондты толтырарына эдет.\nБу фондто алтай калыктыҥ эрјинедий энчи-байлыгы – бичиктери чеберлелет. Статјетирӱлерле болзо, таланыҥ текши эл-јон јӱрӱп турган библиотекаларында алтай тилле 100 муҥнаҥ ажыра документтер бар. Мынызы текши библиотечный документтердиҥ 6 проценти деп айдарга јараар.\nЭл библиотеканыҥ фондында 473 420 муҥ бичик (ед.хр.) бар, олордыҥ тоозында 284291 ед.хр. (бичиктер, брошюралар, ноталар, плакаттар) – јаҥжыгузы јок јетирӱлер береечилердиҥ документтери, 189129-зы – периодикалык изданиелер. Библиотека тузаланаачыларга керектӱ документтердиҥ толо јуунтызын кыракы јууп, белетеп, тузаланарга эптӱ арга тӧзӧп јат. Эл библиотека билгирдиҥ бастыра бӧлӱктери аайынча јарлу јетирӱлер береечилердиҥ документтериле јеткилдеп јат. Библиотека Алтай Республиканыҥ Бичиктер палатазы болуп, талада кепке базылып, чыгарылып турган ончо продукцияны јууйт.\nФондто алтай тилле 15 муҥнаҥ ажыра документ бар (библиотеканыҥ текши фондыныҥ 5 проценти), олордыҥ кӧп јаны јетирӱни кепке базып чыгарган бӱдӱмдерине келижет. Фондты алтай тилле чыккан документтерле јеткилдеери, јаанадары аайынча оныҥ тӧс аргазы – кыйалтазы јогынаҥ экземпляр болуп јат. Алтай Республиканыҥ «Документтердиҥ кыйалтазы јок экземпляры керегинде» (27.07.2005, №60-РЗ) деген јасагын јаратканыла колбой библиотеканыҥ краевед фондын јаанадар, толтырар айалга јакшы јаны јаар кубулган. Библиотекага кыйалтазы јогынаҥ табыштыратан экземпляр алтай фондты јаанадары аайынча иште чыдулалган эп-арга боло бергенин аҥылап темдектеер керек.\nБу јасак аайынча библиотека калганчы беш јылдыҥ туркунына Алтай Республикада чыгарылган документти ӧйинде алат. Бис, темдектезе, республикан чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын-Туу» байзыҥ-јуртла, Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыла, эл университеттиҥ библиотечно-јетирӱлик тӧс јериле, ӱредӱчилердиҥ билгирин бийиктедер ле такып ӱредӱ берер республикан институтла ӧмӧ-јӧмӧ иштейдис. Текши республика кеминде документтерди белетеп чыгарары аайынча ишти 15 организация бӱдӱрет. Јирмезинчи чактыҥ тогузонынчы јылдарынаҥ ала таҥынаҥ типографиялар ачылып, ижин баштаган (Г. Высоцкая, А. Орехов), онойдо ок ӱредӱлӱ заведениелерде, организацияларда бойлорыныҥ типографиялары ачылган.\nАлтай элдиҥ байлыгы, оморкодузы болуп јаткан бичиктерди «Алтын-Туу» бичик басма (јааны Т. Туденева) кепке базып чыгарат. Алтай чӱмдемел литератураныҥ ады јарлу классиктериниҥ кӧп лӧ сабазы јирмезинчи чакта јӱрген ле чӱмдеген, бу ла ӧйдӧ Туулу Алтайдыҥ бичикти кепке базып чыгарар ижи јаҥы ла будына туруп јаткан тужы болгон. Алтай поэттердиҥ ле прозаиктердиҥ бичиктери јаан тиражтарла кепке базылган ла библиотекаларга таркадылган. Алтай бичиичилердиҥ јайаан иштери Туулу Алтайдыҥ чӱмдемел культуразыныҥ эҥ јаан байлыгы болгон. Ол тирӱ алтай тилдиҥ кеберин чындык чеберлеп алган. Бир канча јылдыҥ туркунына «Читаем классика» деген тизим чыкккан. Бу тизӱге ады јарлу алтай бичиичилердиҥ, П. Самыктыҥ, Б. Укачинниҥ, Ј. Каинчинниҥ, Ш. Шатиновтыҥ, Э. Палкинниҥ, чӱмдемел иштери кирген. 2018 јылда јарлу бичиичи Лазарь Кокышевтиҥ юбилейлик јылдыгына учурлалып оныҥ чӱмдемелдери 6 томло чыгарылды. 2019 јылда Иван Шодоевтиҥ «Кызалаҥду јылдар» деген романы такып кепке базылды. Башка-башка јылдарда алтай тилге Н. В. Гогольдыҥ «Тарас Бульба», А. де Сент-Экзюпериниҥ «Маленький принц», «Планета людей» деген чӱмдемелдери кӧчӱрилип, кепке базылган.\nӦрӧ адалган ла онойдо ок ӧскӧ дӧ чӱмдемелдер таланыҥ библиотекаларына аткарылган. Бичиктерди эл библиотека ӱлештирет, нениҥ учун дезе ол муниципал библиотекаларга методикалык тӧс јер болуп јат. Мындый иштиҥ шылтузында јурт библиотекалардыҥ фонды алтай тилле чыккан бичиктерле јакшы јеткилделет. Јӱк ле 2019 јылда муниципал библиотекаларга башка-башка атту 55 бичик ӱлештирилген, бу бичиктердиҥ 12-зи алтай.\nЈе бис онойдо ок алтай фондты јаанадары јанынаҥ сурак учына јетире аайына чыккалак деп ачыгынча айдадыс. Ӧрӧги адалган јасакка тайанып, бис фондты кепке базылган документтерле јеткилдеер ишти тӧзӧп, кӧндӱктирип алганыс. Је байа јаҥжыгузы јок јетирӱлер береечилердиҥ документтери (компакт-диск, аудио-видео документтер, алтай јаҥар кожоҥ кожоҥдоор, албаты кӱӱзи, кай) кӧп лӧ саба учуралдарда республиканыҥ тыштында чыгарылат ла јасакка кирбей јат. Оныҥ учун библиотека авторлорло, кожоҥчыларла, кайчыларла, композиторлорло эрчимдӱ иш ӧткӱрет. Олор башка-башка кӧдӱриҥилер, таныштырулар ӧйинде библиотекага бойыныҥ иштерин кӱӱнзеп табыштырат. Чыгып турган ончо кӱӱлик дисктер, видео-аудио документтер библиотеканыҥ фондында болгоны бистиҥ кычыраачыларга тузаланарга эптӱ болоры сӱреен јаан учурлу.\nКраевед фондты толо јеткилдеериниҥ база бир эп-аргазы – ол таланыҥ электрон библиотеказы болуп јат. 2011 јылдаҥ ала эл библиотека «Алтай Республиканыҥ электрон библиотеказы» деген ӱлекердиҥ туружаачызы. Бу ӱлекер Туулу Алтай керегинде библиографикалык, фактографикалык ла толо тексттерлӱ электрон байлыкты толо, бир аай јуурга јарамыкту арга берет. Электрон библиотекада «Краеведениениҥ» јетирӱлериниҥ тӧзӧлгӧзи, тематикалык библиографический тӧзӧлгӧниҥ јетирӱлери, толо тексттерлӱ электрон документтердиҥ јуунтылары бар. Шак бу јарамыкту эп-арганыҥ шылтузында Интернетле тузаланаачыларда тӱӱки, этнография, география аайынча ас учурап турган бичиктерле јууктада таныжар эптӱ арга табылды. Онойдо ок кычыраачыларда дезе јарлу бичиичилердиҥ ле Туулу Алтайдыҥ шиҥжӱчилериниҥ кайда да јок бичиктериле таныжарга, кычырарга јакшынак айалга бар. Толо тексттерлӱ электрон ресурсла эл библиотеканыҥ сайтынаҥ кӱӱнзеген ончо улус тузаланар аргалу.\nБиблиотеканыҥ алтай фондын толтырары, јаанадары јанынаҥ айдып тура, ол периодикалык изданиелерле јеткилделип турганын база темдектеер керек. Библиотекага ончо республикан ла аймактардыҥ газеттери кыйалтазы јогынаҥ келет.\n«Россияныҥ культуразы 2006-2010» деген федерал программала «Алтай Республиканыҥ страховой кӧмзӧзин тӧзӧӧри» деп ӱлекер аайынча Россияныҥ государственный библиотеказыныҥ фондторыныҥ (Москва) болужыла Ойрот автоном областьта ӧткӧн чактыҥ 20-чи јылдарынаҥ ала чыгып баштаган периодикалык изданиелердиҥ микрофильмдери белетелген. Тургуза ӧйдӧ «Кызыл Ойрот» (эмдиги «Алтайдыҥ Чолмоны»), «Ойротский край» ла «Красная Ойротия» (эмдиги «Звезда Алтая») газеттердиҥ страховой копиялары тургузылган.\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотека эл-калыктыҥ литературазыныҥ государстволык чеберлеечизи деп айдар керек. Ол библиотекада кыйалта јогынаҥ болотон учурлу экземплярга тайанып јууп јаткан документтер келер ӱйелерге деген амадула депозитарный фондто чеберлелет. Кыйалтазы јогынаҥ болотон јаҥду экземплярдыҥ учуры јаан. Оныҥ шылтузында библиотеканыҥ фондторы јаанадылып, јеткилдедип јатканы иле.\nБиблиотека алтай тилди чеберлеер ле ӧскӱрер иште бойыныҥ јӧмӧлтӧ-болужын јетирет. Ол јӱзӱн-башка кӧдӱриҥилерди белетеп ӧткӱрет. Онойдо ок «Об обязательном экземпляре» деген јасак аайынча алган бичиктердиҥ кӧрӱзин ӧткӱрет. Јылдыҥ ла «Алтайдыҥ бичиги» фестиваль, Алтай тилдиҥ кӱни ӧткӱрилет. Библиотекалардыҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ учурын јартаары, кычыраачылар ортодо ӧткӱрилип турган јартамалду ижи аайынча байлык ченемел бар. Онойдо ок кӧп тоолу алтай кычыраачылар алтай бичиктерди кӱӱнзеп кычырат. Олор алтай авторлорды билер де, баалап та јат. Оныҥ учун библиотекалар аҥылу ајаруны алтай фондты јаанадарына эдет. Кычыраачылар тӧрӧл тилин, литературазын баалап, јилбиркеп кычырып јӱрерине библиотека јаан камаанын јетирет.\nБӱгӱн Алтай Республиканыҥ ӧс калыгыныҥ тилиле бичиктер, газеттер чыгат, радио-телеберилтелер ӧткӱрилет. Јуук ӧйдӧҥ ала кыскаметражный кинолор, мультфильмдер тургузылат. Элбеде алар болзо, библиотекалардыҥ алтай фондторды јаанадары аайынча ӧткӱрип јаткан ижи эл-тергеелик учурлу ла каруулу иш. Бу иш кижиниҥ кӧгӱс байлык, культуралык јилбӱзиле колбулу сурак болуп јат.\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ библиотечно-јетирӱлик арга-байлыктарын јаанадар бӧлӱктиҥ јааны


Аэропортты элбедери шӱӱжилет - altaicholmon\nАэропортты элбедери шӱӱжилет\nГорно-Алтайсктыҥ аэропорты јаҥырта јазалып, ойто иштеп баштаган 2011 јылда ол ажыра јорыктаган улустыҥ тоозы 4200 кижи болгон, быјыл бу кӧргӱзӱ 71 000 кижиге јеткен.\nАэропорттыҥ эмдиги ижи ле келер ӧзӱми керегинде пресс-конференция сыгын айдыҥ 18-чи кӱнинде, республиканыҥ кей каалгазы ажыра окылу темдектелип ӧткӧн 400 000-чы кижини кӧдӱриҥилӱ уткыган кийнинде, ӧтти. Эрмек-куучында «Горно-Алтайсктагы аэропорт» деген акционер биригӱниҥ директорлорыныҥ совединиҥ турчызы Никита Мельников ло аэропорттыҥ генеральный директоры Сергей Круглов турушкан.\n–Нениҥ учун бис аэропорттыҥ јеткилдежиле тузаланган 400 000-чы пассажирди аҥылап темдектегенис? Предприятиениҥ ижинде учурлу бир канча керектер бу ӧйгӧ келишкен – деп, аэропорттыҥ директоры Сергей Круглов журналисттерге куучындаган.\nЈол-јорыгында аэропорттыҥ јеткилдежиле тузаланган улустыҥ тоозы – предприятиениҥ ижиниҥ тӧс кӧргӱзӱлериниҥ бирӱзи болуп јат. Ӧткӧн 20 јылга Горно-Алтайсктыҥ аэропортыныҥ эҥ бийик бу кӧргӱзӱзи 2015 јылда темдектелген. Ол ӧйдӧ Трансаэро ло S7 Airlines компаниялардыҥ самолетторыла республикадаҥ јылына 67,2 муҥ кижи учкан.\n–Горно-Алтайсктыҥ аэропортыныҥ јеткилдежин тузаланган улустыҥ тоозы бӱгӱн 71 муҥ кижиге јеткен ле јылдыҥ учына јетире 92 муҥнаҥ ажар. Бу сӱрекей јакшы кӧргӱзӱ, не дезе ичбойындагы кей транспортты тузаланган ороондогы орто ӧзӱм 8,5% болзо, бисте – 42,5% – деп, Сергей Круглов айткан. –Аэропортты јаҥырта јазаар иштерди бойыныҥ ӧйинде «Сибмост» акционер биригӱ ӧткӱрген ле эмдиги иштеер јерлер 2030-чы јылдарга јетире једер деп санангандар. Је аэровокзалдыҥ бир часка 200 кижини ӧткӱрер аргаларыла бӱгӱн ле эртен тура аэропорттоҥ 400 кижи аткарылган. Бого Казань јаар учкан ла оноҥ келген база 50 кижини кожолы. Бистеҥ ӧскӧ ууламјыларла јол-јорыктар кожулза, јорыкчыларды бийик кеминде јеткилдеери кӱч болор. Оныҥ учун Горно-Алтайсктагы аэропорттыҥ ээзи болгон «Система» деген АФК аэропорттыҥ иштеген јерин элбедер јӧп јараткан.\nТургуза ӧйдӧ аэропортты элбедер ӱлекерлер белетелип ле кӧрӱлип турган эмтир. Келер 2020 јылдыҥ јазында олор јӧптӧлип, 2021 јылдыҥ јайына јетире тудум иштерди тӱгезип салары темдектелет.\nАэропорттор тӧрт бӧлӱкке бӧлӱнип турганын айдар керек: 100 муҥга јетире улусты јеткилдеген, 100 муҥнаҥ 500 муҥга јетире, 500 муҥнаҥ 1 миллионго јетире ле 1 миллионноҥ ажыра улусты јеткилдегендерге. Россия Федерацияныҥ кӧп саба аэропортторы, ол тоодо бистиҥ республикадагызы, баштапкы бӧлӱкке кирип јат. Сӧс келижерде, Россия ла озодо Советский Союзка кирген ороондор (СНГ) «Аэропорт» деген биригӱ тӧзӧп, јылдыҥ сайын бой-бойлоры ортодо мӧрӧй ӧткӱрип турган эмтир. Ондо аэропорттордыҥ ижин кемјиген кӧп кӧргӱзӱлердиҥ тоозында тӧс јерде јорыкчыларга јеткер болбозы шиҥделет. Бот, јондык бу мӧрӧйдӧ бистиҥ аэропорт 2017 ле 2018 јылдарда јеҥӱчил болуп чыккан.\nКандый ла предприятиениҥ ижи јаҥныҥ јӧмӧлтӧзинеҥ, предприятиениҥ бойыныҥ амаду-кӱӱнинеҥ ле оныҥ менеджментинеҥ камаанду. Бу айалгалар бириккени ӧзӱмге јол ачат. АР-дыҥ мынаҥ озо иштеген башкараачызы Александр Бердников республиканыҥ аэропортыныҥ ижин орныктырары ла бого федерал акча чыгарары аайынча јаан иш ӧткӱрген. Бу ишти республиканыҥ башчызына јуукта тудулган Олег Хорохордин улалтып апарганы пресс-конференцияда темдектелген. Оныҥ јӧмӧлтӧзиле Горно-Алтайсктыҥ аэропортына «Победа» деген авиакомпания келген. Самолетты толтырар улус болбос деген алаҥзулар темей болгоны јарталган, сыгын айдыҥ учына јетире иштеерге келген бу компанияныҥ Москва јаар самолетторы эмдиге јетире толо улусту учат. «Победа» учуштарын келер ӱлӱрген айга улалткан.\nБӱгӱн Горно-Алтайсктыҥ аэропорты республиканыҥ 70 муҥ эл-јонду тӧс калазын јеткилдеген аэропорт кеминеҥ чыгары, Горно-Алтайскла гран-кыйузы бириккен Майма ла Кызыл-Ӧзӧк јурттарды бир администрациялык тӧс јерге бириктирери учун турганы пресс-конференцияда база айдылган. Темдек эдип, Сочи калада јаткан эл-јонныҥ тоозы Москвадаҥ, Санкт-Петербургтаҥ ла ӧскӧ дӧ миллиондор јонду калалардаҥ чик јок ас. Је бу јерде амыраарга келген улус сӱрекей кӧп болгоны учун мында ороондор ортодогы аэропорт иштеп јат.\nМындый арга бисте база бар деп, пресс-конференцияда Сергей Круглов темдектеген. Горно-Алтайсктыҥ аэропортын ороондор ортодогы аэропорт эдип тӧзӧӧр сурак тургуза ӧйдӧ шӱӱжӱде. Је бу ишти тӧзӧӧргӧ пограничный, таможенный, фитосанитарный ла оноҥ до ӧскӧ шиҥжӱ-тозуулдарды тӧзӧӧргӧ, ондо иштеер улусты јеткилдеерге федерал бюджеттеҥ билдирлӱ акча чыгарар керек.\nПресс-конференцияда айдылганыла, Туулу Алтайдыҥ ар-бӱткендик кереестерин кӧрӧргӧ кӱӱнзеген гран ары јаныныҥ јорыкчылары билдирлӱ кӧптӧгӧн. Одоштой јаткан Казахстан Республикала бисти тӧрӧӧндик, культуралык, аргачылык колбулар бириктирет. Казахстаннаҥ республикага једерге эки конок јорык эдер керек, кей транспортло – 1-2 саат. Сибирьдиҥ «Алтайская монета» деген ойноор зоназы республиканыҥ јеринде эмес те болзо, Горно-Алтайсктыҥ аэропортынаҥ 23 км јерде турганы, кыдаттардыҥ тоозыла миллионноҥ ажыра долларовый миллионерлери Россияда акчазын артырарга кӱӱнзегени эрмек-куучында база айдылган.\nОныҥ учун Горно-Алтайсктыҥ аэропортын ороондор ортодо иштеер аэропорт эдип тӧзӧӧри бӱдӱрип чыккадый иш. Оны РФ-тыҥ экономика аайынча министри, республикада болуп, јӧмӧгӧни пресс-конференцияда айдылган.\nСӧс келижерде, гран ары јанынаҥ самолетторы Горно-Алтайсктыҥ аэропортында коноры башталып калган. Темдектезе, бу јуукта США-даҥ Австралия јаар учкан таҥынаҥ улустыҥ самоледы бистиҥ јерде токтоп ло амырап, јорыгын улалткан. Анайда ок Новая Зеландиядаҥ Јер-телекейди эбирген јорыкчылар Горно-Алтайсктыҥ аэропортына конорго кӱӱнзеген. «Јер-телекейди эбире учкан јорыкчыларга Россияныҥ эл тергеезин кыйып ӧдӧр арга јок» – деп, бу јорыктар керегинде айдып, Сергей Круглов ајарган.\nПресс-конференцияда республиканыҥ ичинде кейле јорыктаар транспорттыҥ ӧзӱми керегинде куучын база ӧткӧн. Онойдо, тургуза ӧйдӧ Кош-Агаш ла Кӧксуу-Оозы аймактар јаар кейле учуп једер аргалар шиҥделип ле ченелип јат. Кош-Агашта кичинек самолеттор конор јер ченелген, анайда ок коммерциялык эки учуш ӧткӧн. Кӧксуу-Оозыныҥ аэропортыныҥ ишке белени бу јуукта база шиҥжӱ ӧткӧн.\nАлтай Республикада туризм ӧзӱм алынганыла колбой јорыкчылар удабастаҥ Горно-Алтайсктыҥ аэропортынаҥ аймактарда иштеген турбазаларга кейле кыска ӧйгӧ једер, республиканыҥ бир аймагынаҥ экинчизине јетире учар аргалар тӧзӧлӧр деп, аэропорттыҥ директоры куучындаган. Тергееде кышкы туризм ӧзӱм алынза, республикага келип турган јорыкчылардыҥ тоозы там кӧптӧӧр. Аэропорт бу улусты кандый ла јерге једип барар удурумга тузаланар кӧлӱктерле јеткилдеерин база шӱӱйт.\nГорно-Алтайсктагы аэропорттыҥ акционерлериниҥ чыгартулу кижизи Никита Мельников пресс-конференцияда Алтай Республика ороонныҥ ӧскӧ тергеелериле колбулу болорына аҥылу ајару эдилип турганын айткан. «Республика бӱгӱн туристтер келген кӧргӱзӱ аайынча ороондо 3-чи јерге чыккан. ЮНЕСКО-ныҥ кереестери бар ороондор бастыра телекейде јорыкчыларга анчада ла јилбилӱ. Алтай Республиканыҥ јериниҥ кезиги бу тооломго кирип јат. Республикага темдектелген ӧйдӧ келип барары ла ойто учары былтыр буудактарлу болгон, эмди айалга кубулган. Тергее јорыктаарга эптӱ болзын деп, бис аргалу ончо ишти бӱдӱрерис» – деп, ол айткан.\nГорно-Алтайсктаҥ самолетло учар баалар, одоштой тергеелерге кӧрӧ, чик јок баалу болгоны керегинде сурактар пресс-конференцияда база кӧдӱрилген.\nСергей Кругловтыҥ јартаганыла, самолетло учканы учун баалар – «кайкалаган» кӧргӱзӱ, ол башка-башка ӧйдӧ јабыс та, бийик те болор аргалу. Темдектезе, республикага «Победа» деген авиакомпания келгениле колбой Москва јаар учкан билеттиҥ баазы 10 до, 6 да, керек дезе 1 де муҥ болгон учуралдар бар. S7 Airlines деген компанияныҥ баалары база кубулып јат. Барнаулдаҥ Москва јаар учкан баалар Горно-Алтайсктаҥ учканынаҥ база јаантайын јеҥил болбой јат. Оныҥ учун, айткан ла билетти албай, ӧскӧ компаниялардыҥ угускан бааларын кӧрӱп, сакып кӧргӧдий. Је билеттер тургуза ӧйдӧ болгонынаҥ баалана да берердеҥ айабас, канай келижер…\nГорно-Алтайсктагы аэропорттыҥ эмдиги ле келер ӧзӱми бистиҥ тергееге јорыктап ла амырап келген улустаҥ кӧнӱ камаанду болгонын ӧткӧн пресс-конференциядагы куучын-эрмектеҥ оҥдодыс. Је мениҥ акту санаамла, «јерлик» туризмди бистиҥ тергееде кирелендирер керек. Оноҥ башка ар-бӱткени ӱрелбеген, оны корыган албатызы чайкалбаган тергеебис кыска ӧйгӧ тепселип-тонолып калган јер болуп калардаҥ айабас. Озодо алтайлар мал јӱрген одорын да, орныгарын кичееп, кӧчӱп јӱрген. Республикабыстыҥ тайанып ӧзӧтӧн тӧс аргазы туризм деп јарлап, оныҥ ӧзӱмин кичееп тура, ар-бӱткенди корыыр сурактарды теҥ-тай тургузар керек.