Оору бойы эмес, је улустыҥ каарып айтканы коркымчылу - altaicholmon\nОору бойы эмес, је улустыҥ каарып айтканы коркымчылу\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыырыныҥ министерствозыныҥ штатта эмес баш специалист-пульмонологы Екатерина МАКСИМОВА бу ла јуукта республикан эмчиликтеги ковидный госпитальда бойыныҥ каруулу ижин тӱгескен. Ол бистиҥ талада Covid-19-ла оорыган улусты эмдееринде эрчимдӱ турушкандардыҥ эҥ баштапкыларыныҥ бирӱзи болуп јат. Биске Екатерина Анатольевнала телефон ло ажыра куучындажарга келишти. Нениҥ учун дезе ол тургуза ӧйдӧ айылында чыкпазынаҥ отурат. Бис оныҥ госпитальда јеҥил эмес айалгада ӧткӧн ижин профессионал јанынаҥ тереҥжиде билерге, бисти ле кычыраачыларды јилбиркедип турган сурактарыска карууларын уктыс.\n— Екатерина Анатольевна, Слер кандый ӧйдӧҥ ала госпитальда иштеп баштаганыгар?\n— Госпиталь кандык айдыҥ 21-чи кӱнинде ачылган ла мен ондо ол ло кӱннеҥ ала бу јуук ӧйгӧ јетире иштедим.\n— Слер госпитальга кандый кӱӱн-санаала иштеп келгенер ле ижерди кандый кӱӱн-тапла тӱгескенер? Бу ӧйдиҥ туркунына ӧзӧгӧрдӧ кандый да кубулталар болды ба?\n— Баштап изӱ тарыйын, чындап та, кӱӱн-санаа бийик болгон. Је ондый да болзо, јажырбазым, ачыгынча айдадым, биске кӱчке келишкен. Бу оору-јоболды эмдеериниҥ эп-аргалары, аайы, бӱдӱми јанынаҥ сурактар кӧп болгон. Нениҥ учун дезе бу оору биске таныш эмес, чек јаҥы болгон до. Иштиҥ бойын, онойдо эмдеерин чын, чике тӧзӧӧри кӱч болгон, тӧзӧмӧл сурактар база кӧп болгон. Ӱзеери эҥ баштапкы оору кижинеҥ база чочыду болгон. Не дезе, мындый оору улусла иштеери јанынаҥ ченемел де јок, оныҥ ӱстине пациенттердиҥ бойын да кӧрбӧгӧнис те. Бодозоор до, тӱрген болуштыҥ кӧлӱги келип јат, ишчилери ончозы чуманыҥ оорузы ӧйинде кийетен кеп-кийимле «јырс ла эттире катанган», оору улус коркыган-тыркыраган, ондый ок мында бис. Оноҥ бу улус оору, олорго болуш керек деп оҥдомол келген. Качан кӱӱк айдыҥ учкары оору улустыҥ тоозы кӧптӧп баштаарда, бисте ончо керектӱ немелер белен болгон. Бис оору улусты эмдеерин, олорло канайда куучындажарын билер болгоныс. Бу ӧйдӧ шиҥжӱлӱ иш кӧнӱ јолло тӧзӧмӧлдӱ барган.\nГоспитальдаҥ иш бойыныҥ чокым аайыла барып јаткан, уур-кӱчтер, буудактар јок, мен бойымныҥ, эмчиниҥ, молјузын ак-чек бӱдӱрип салдым деген кӱӱн-санаала чыктым. Мында арткан врачтар ончозы байлык ченемелдӱ ле билгири бийик, мен онызында бир де алаҥзыбайдым.\nМен бу керекле алкы бойым тушташканым тузалу деп айдадым. Јаҥы ооруныҥ шылтагы, аайы, эмдеери јанынаҥ ченемел, ӱредӱ болды. Меге ол бойымныҥ ижим аайынча сӱреен керектӱ, сӱреен кӧп снимоктор кӧрӱлген-шиҥжӱлелген. Коронавирусла оору улусла иштеген јаҥыс та мен эмес, ончо ӧскӧ врачтар эмди ковидологтор болуп калды.\n— Јаҥы, таныш эмес айалгада иштеерге кӱч болды ба? Врачка турумкай, чыдамкай, токыналу болоры јанынаҥ нени айдарар?\n— Эйе, уур-кӱчтер болгон. Је мен турумкай, чыдамкай ла токыналу болгом деп сананадым. Коллегаларым ортодо оҥдошпостор-аайлашпастар болгон деп айдар керек. Качан айалга јарт эмес болзо, башка-башка шӱӱлтелер чыгып келетени јарт ине. Ӱзеери оору улустыҥ тоозы кӱннеҥ кӱнге кӧптӧп, иш кӧптӧп јаткан болзын. Эмди мессенджерлер бары јакшы: билеҥе, балдарыҥа телефон согуп, кӱӱниҥ јеткенче куучындажып аларыҥ.\n— Текши ӧмӧликте айалга кандый?\n— Бис госпитальдаҥ озо до бой-бойысты јакшы билерис, улай ла эптӱ-јӧптӱ куучындажып јӱретенис. Иш ӧйинде бой-бойлорысла оноҥ јуук боло бердис. Кажызы ла костюмду да болзо, кӧстӧринеҥ эмезе бӱдӱминеҥ танып ийерим. Кокыр-каткы јогынаҥ кайда баратан эдиҥ, кокырлаарга, каткырарга, фотосессияларга кӱчис, чыдалыс та кайдаҥ да чыгып келетен. Иштиҥ учкары мен кӧп улустыҥ ӧзӧгиле арыганын-чылаганын ајарып кӧрдим.\nБис, бош ӧй келишсе, эмдеериниҥ, онойдо ок госпитальдыҥ ижи јанынаҥ сурактарды шӱӱжетенис. База бисте текши чат бар, ондо кӱнӱҥги сурактардыҥ аайына чыгадыс, бой-бойысла јаантайын колбуда болгоныс. Мен эмди де бу чатта туружадым.\n– Коронавирусла тартыжуда турушпай турган коллегалардыҥ јанынаҥ јӧмӧлтӧ-болуш болгон бо?\n— Јӧмӧлтӧ-болуш болгон, онызы иле сезилген. Олорго јаан алкыш-быйан. Је онойдо ок бисти акчага болуп иштеп турган деп келишпес, ачу сӧстӧрди айткандары бар. Је чынынча алар болзо, бистиҥ ӧмӧликте акчага ла болуп иштеерге келген улус јок болгон. Нениҥ учун дезе бу иш су-кадыкка сӱрекей каршулу ине. Мында јӱк ле тӧрӧлчи кӱӱндӱ, недеҥ де айабас, бекем ӧзӧктӱ, ижин сӱӱген, билим, практикалык ла профессионал јилбилӱ улус ак-чек иштеп јат. Темдектезе, менде ковидный госпитальга иштеп барар ба, барбас па деген сурак санаамда јок болгон. Онойдо ок коллегаларым учун база айдадым, олордыҥ кажызында да алаҥзыш болбогон. Бистиҥ медицина керектӱ кеминде деп темдектеерге турум. Медишчилер ончозы ижине каруулу, билгири бийик, ченемелдӱ специалисттер.\n— Иштиҥ бойыныҥ аайын тереҥжиде чокымдап ийерге јараар ба? Оору кижиниҥ айалгазыла оныҥ эҥ чочыдулу ӧйи ӧдӱп, араайынаҥ оҥдолып баратканын билип алар арга бар ба?\n— Эҥ ле озо, оору кижиниҥ айалгазын кӧрӱп, врачтыҥ айтканы сӱреен учурлу. Кӧп тоолу симптомдор бар: температураныҥ кемине тӱшкени, текши айалгазы оҥдолгоны, чинеези чыгатаны астаганы. Экинчизинде, кыйалтазы јогынаҥ лабораторный анализ керек. Ол анализтеҥ оору белоктордыҥ тоозы астаганы кӧрӱлер учурлу. Онойдо ок ӧткӱрилген компьютерный томографиядаҥ јакшы-јарамыкту јаны јаар динамика сӱреен керектӱ.\nКачан бис кандык айда иштеп баштаарыста, оору улустыҥ айалгазы мындый уур-кӱч болбогон. Айса болзо, вирус эмеш јабыс болгон болордоҥ айабас. Тургуза ӧйдӧ вирустыҥ јолы, аайы сӱреен кӱч ӧдӧт, эт-канга кӱчке келижет. Тыныжы јетпей бууныгып турган оору улустыҥ тоозы кӧптӧп јат. Мынаҥ улам божоп то тургандары бар.\n— Слердиҥ иштеп турган ӧйдӧ оору кижи божогон учурал болгон бо? Болгон болзо, ол кижи недеҥ улам божогон: вирустаҥ улам ба айса ӧскӧ оорудаҥ ба?\n— Мениҥ сменамда эки учурал болгон. Вирустардаҥ улам вирусный пневмония башталат, бого бактериялар коштонор аргалу. Мында бактериялар ла вирус биригип, уур ӧдӱп турган пневмонияга экелет, тынар кей јетпей јат, оноҥ улам текши эт-кан јобоп, кижи божоп јат. Вирусный пневмония тегингизинеҥ аҥылу, башка, ол экијандай барып, уур ӧдӧт. Тегин пневмонияда јаан јеткер јок.\nАҥылап айдарга турганым, улус јажап божоп турган эмес, олор оноҥ до ары јӱргедий, бу ла ковид эмес болзо.\n— Вирустыҥ бойыныҥ чокым аайы бар ба?\n— Мениҥ шӱӱлтемле, вирусты чокымдап айдып болбозыҥ, ол солунат-кубулат, байла, оныҥ учун оору ондый уур ӧдӧт. Онойдо ок оору кижиниҥ бойыныҥ да айалгазы, су-кадыгыныҥ аайы јарт эмес болот.\nКоштойында кандый бир оору бар болзо, оору башка-башка бӱдӱмле ӧдӧр аргалу.\n— Оору улустыҥ кажызын ла эмдееринде бойыныҥ аайы-ээжизи бар ба, айса ончозын бир ле ээжиле эмдеп турганар ба?\n— Иштиҥ чике бажында бисте кӧп сурактар болгон, улай ла медициналык консультацияла (ТМК) тузаланарга келишкен. Москвада пульмонологияныҥ институдында аҥылу тӧс јер бар, олор талаларга јартамалдар берет. Кӧп лӧ јанында бис ТМК-ны уур-кӱч оору улус аайынча байа ченемелдӱ коллегаларыстыҥ шӱӱлтезин-сӧзин угарга тузаланадыс. Айла, видеоконсультацияла тузаланарга сӱреен јеҥил. Ончо неме тӱрген эдилет, каруулар да ол ло тарыйын келет. Врачтар ондо тӱни-тӱжи иштегилейт.\nАйалганы бӱткӱлинче алар болзо, биске эмеш јеҥил болгон. Нениҥ учун дезе, ӧскӧ талаларга кӧрӧ, ол бисте эмеш орой башталган. Белетенерге, керектӱ бичиктерди кычырарга, ӧскӧ талалардагы коллегалардаҥ алган јартамалдарга тайанып, ооруныҥ ӧдӧтӧн аайын билерге ӧй болгон. Оноҥ улам бисте улус ас божогон — нениҥ учун дезе врачтар белен болгон. Онойдо ок качан бис јаҥы ла ачылган госпитальга иштеерге келеристе, мында технический јанынаҥ ончо белен болгон. Медикаменттерле, ӧскӧ талаларга кӧрӧ, олордо ондый арга болбогон, госпиталь артыгынча јеткилделген.\n— Ооруган улустыҥ бойлоры керегинде нени айдарар? Таныш эмес ооруга табарткан улустыҥ айалгазы ла санаа-кӱӱни кандый?\n— Эмеш кату, келишпес те угулардаҥ айабас. Је СМИ-лерге «оору симптом јогынаҥ ӧдӱп турган» деп эмеш сананып бичиир керек болгон. Оноҥ улам улус симптом јогынаҥ ӧдӱп турган болзо, айса болзо, бу оору чек јок болор бо деп сананган. Кӧп улус: «Бис југушкан улусты кӧрбӧгӧнис, комыдаган улусты укпадыс, олор кемдер?» — деп айдышкан. Је јазылган улус олордо мындый оору болгонын јажырарга чырмайат. Госпитальдаҥ чыккан кезик улус таныштарына олордо ковид болбогон ло эмчиликте јастыра јаткан деп куучындагылайт. Чынынча айдар болзо, оору олордо болгон ине! Олордыҥ мынайда айдарында бойыныҥ шылтактары. Айса болзо, кем де кыйа кӧрӧр, тӧрӧӧндӧри де тууралаардаҥ айабас. Кезик улус айылдажы југушкан, ооруган деп угала, туразын ӧртӧӧрис деп айдыжат. Керек дезе каргагылап та јат. Мындый учуралды кӧрӧргӧ, угарга эби јок. Оныҥ учун, оору бойы коркымчылу эмес, улустыҥ кирелегени коркышту деп билдирген. Кем-кем угар болор бо деп иженип — оорыыры уйатту эмес деп ачыгынча айдадым. Ооруны кем де сурап албай јат. Бу вирусты јок деп мойношсос то, оору улус астабас ине.\nТелевизордо кайда да врачтарга олордыҥ ижи учун алкыш-быйан айдылат. Је бисте ончозы ла тӱс, јакшы деп айдарга болбос. Оору улус башка-башка. Кем де ижисти баалап, быйанын айдат, кем де чугулданат, госпитальга киргениниҥ шылтагын оҥдобой јат.\nБистиҥ киребис, кӧрӱмис эмеш башка болор бо? Оныҥ ӱстине СМИ-лер отко ӱсти уруп, кӧҥжидет. Качан медиктер бойлоры акча иштеп аларга коронавирусты тапкан деп бичип турза, сӱреен ачымчылу. Је бис, врачтар, удура нени де бичибей јадыс, јартамалдар этпейдис. Нениҥ учун дезе бисте бош јок, мында улустыҥ су-кадыгы учун тартыжар керек. Эҥ ле учурлузы — бисте јазылган кӧргӱзӱлерис јакшы, божогон улустыҥ тоозы ас, айдарда, бис ончо ижисти чын, билгир ӧткӱрип јадыс.\n— Башкарудаҥ јӧмӧлтӧ-болуш болгон бо?\n— Эҥ бажында јадар јер, айалга јанынаҥ эмеш аайлашпастар болгон. Кезик улус бисти кӧпти сурап, некеп турган деп чотогон. Је бис артык нени де сурабадыс. Бис байа локомотив ошкош болдыс. Адакыда бистиҥ башкартула ӧмӧ-јӧмӧ ижистиҥ шылтузында ресэмчиликтеги госпиталь талдама, јозокту болды. Эмди бистиҥ ижистиҥ тӧзӧгӧзине тайанып, республиканыҥ ӧскӧ госпитальдарында ишти тӧзӧӧри ӧдӧт.\n— Екатерина Анатольевна, Слер айлыгарга кандый кӱӱн-санаала јанып келдер?\n— Сананзам, мен јогынаҥ јажыл јай ӧдӱп калган ошкош. Ӧйди ӧткӱрип ийгенимдий сезим болды. Бис иштеп баштаарыста, мен јаскы ӧдӱктӱ-ботинкалу болгом, је эмди дезе јай, улус амырап, ары-бери јорыктагылайт. Мени мынызы сӱреен кайкадат. Оныҥ учун кӱнӱҥги јӱрӱмге кӧнӱ киредим, удабас коронага калганчы тестти табыштырып, айлымнаҥ чыгарым.\n— Слердиҥ шӱӱлтегерле, јондык, кӧп улус јуулган јерлерге јӱрер керек пе айса јӱрбезе артык па?\n— Мениҥ, врач кижиниҥ, шӱӱлтемле болзо, ончо улуска айылдарында отурар керек. Је оҥдоп јадым, улус кандык айдаҥ ала айылдарында отурып јат, ээжини буспаска кӱчке келижет. Слер улус јуулган јер јаар барып јатсагар, јӱк масканы да болзо кийип алыгар. Качан оромдо јаҥыскан эмезе кӧлӱкте барып јатсар, масканы кийбеске де јараар.\nТекши јӧп-сӱмелер азыйгы ла бойы артат:\nКолды јунар. Улай ла антисептикле арчыыр.\nЈӧткӱрзе, оосты колдыҥ сыртыла бӧктӧӧр, јондык јерлерде нени-нени тутсар, колыгар ару артсын.\nЈӱсти тутпаска албаданар керек.\nБой-бойынаҥ ыраада турар. Эмди кайда ла кассалардыҥ алдында јерлер темдектелген де болзо, оныла ас улус тузаланат.\nАргалу болзо, айылда ла отурар керек.\nБис канайып та бу ончо керек тӱрген ӧтсин-токтозын деп турзас, ол токтобос, качан бис ээжилерди бузуп, нени де керекке албай, јайымынаҥ јӱрзес. Куулгазын эп-аргала пандемия токтобос. Онызы бистиҥ ончобыстаҥ текши камаанду.\n— Јилбилӱ куучын-эрмек учун јаан быйан.\nО. Алмадакова куучындашкан,\nАР-дыҥ медициналык профилактиказыныҥ тӧс јери


«Алтай тилим – эне тилим» - altaicholmon\nӰлӱрген айдыҥ 20-чи кӱнин алтай албатыга эҥ учурлу кӱн деп айдарга јараар. Тӧрӧл алтай тилистиҥ байрамдык кӱнин темдектеери быјыл јаҥжыкканы аайынча улалып, бу кӱнде тергеениҥ эл-јонына сӱӱнчилӱ ле укаалу кӧп тоолу керектер сыйлалар. Учурлу керектер јӱк Горно-Алтайскта болор эмес, онойдо ок бастыра аймактарда, јурттарда ӧткӱрилер.\nБайрамдык туштажуларды, куучын-эрмектерди, ойын-соотты культураныҥ, ӱредӱликтиҥ, билимниҥ ишчилери башкарар. Болотон керектердиҥ тоозына «Алтай сӱрлӱ Алтайым» деп фестивальды, «Биле бирлигиле бек» деп кӧрӱни, бичиичи, кайчы Т. Б. Шинжинге учурлалган «тегерик столды», «Алтай кеп сӧстӧр лӧ табышкактар» деп кычырыштарды, алтай тилле кычырылган ӱлгерлердиҥ ле алтай бичиктердиҥ кӧрӱлерин адаарга јараар. Бичиичилер, кайчылар, артисттер, журналисттер, ӱредӱчилер, ӱренчиктер, студенттер бу кӱн јаан учурлу туштажуларда туружып, тӧрӧл тилистиҥ курч сурактары јанынаҥ шӱӱлтелерин айдар аргалу болор. Алтай тилге учурлалган керектер ӱлӱрген айдыҥ баштапкы кӱнинеҥ ала башталганын ла кӱчӱрген айга чыгара улаларын темдектеер керек. Кӧп туштажулар онлайн эп-аргала ӧдӧри тергееде эпидемиялык айалгала колбулу.\nТӧрӧл тилистиҥ салымы ла ӧзӱми керегинде чике сананатан бу кӱнде эл-јон ӧткӱрилип јаткан керектерде эрчимдӱ туружар деп иженедис. «Алтай тилим – эне тилим» деп, сӱӱген ӱлгерчибис Лазарь Кокышев айткан эди. Алтай албатыбыстыҥ салымы ла ӧзӱми тӧрӧл тилистиҥ салымыла чике тудуш болордо, кажы ла алтай кижи бу јаан учурлу суракты шӱӱп, тӱп-шӱӱлте эдер ӧй келген. Алтай Республиканыҥ 30 јажы, алтай албатыныҥ Арасейге кожулганыныҥ 265 јылдыктары темдектелген бу јылда тӧрӧл тилистиҥ кӱнине учурлалган кӧп тоолу керектер тӱӱкилик учурлу болгонын ундыбас керек.


Эҥ чечен, капшуун, бӧкӧ баатырлардыҥ ойындары - altaicholmon\nАлтай улуска јайдыҥ эҥ шакпыртту айыныҥ ӧткӧн амыралта кӱнинде Шабалин јуртта баатырлардыҥ јаан ойындары ӧткӧн.\nБу маргаандар 2017 јылда «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ 95 јылдыгына учурлай баштапкы катап ӧткӱрилген Албатылык ойындардыҥ фестивалиниҥ талдашту бӧлӱги болгон. Талдашту бӧлӱк быјылгы фестивальдыҥ јаҥыртузы болуп јат. Фестиваль «Ирбизектиҥ ойындары» ла «Сартакпайдыҥ согоондоры» деп ууламјылардаҥ турат. Шабалинде маргаандарга туружарга тергеебистиҥ 21 баатыры угузу бичигин ийген. Ойындардыҥ турултазыла олордыҥ 12-зи фестивальдыҥ сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде Горно-Алтайск каланыҥ тӧс стадионында ӧдӧр финалында туружар.\nБайрамныҥ ачылтазында кӱндӱзек Шабалин аймактыҥ јааны Эрчим Сарбашев айылчыларга, спорт сӱӱчилерге келгени учун быйанын айдып, маргаандардыҥ туружаачыларын алкады. Канча кире јааштар болгон кийнинде Шабалин јуртка маргаандарла кожо айас кӱн келгенин темдектеп, ончо јуулгандарды Шабалин аймакта јаткандардыҥ адынаҥ уткып, бийик кӱӱн-санаалу байрам, кӧрӱмјилӱ маргаандар кӱӱнзеди. Аймактыҥ јааны фестивальдыҥ ачылтазын окылу јарлаган кийнинде, Россияныҥ ла Алтай Республиканыҥ гимндери ойнолды.\nАймактыҥ тӧс стадионында јуулгандар-ды Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева уткып, бу фестиваль јаҥыс ла спорт эмес, је онойдо ок алтай албатыныҥ јаҥжыгуларын кичеегенин ле байытканын, јебрен тӱӱкибисле ӱзӱлбес колбу болуп јатканын темдектеди. Албатылык ойындар эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмиле, иштеген ижиле бек колбуда. Н. Екеева АР-дыҥ башкарузыныҥ адынаҥ тӧзӧӧчилерге — «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязына ла Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ «Оностогы кӱрее» деген коммерциялык эмес кӧмзӧзине быйанын айдып, фестиваль мынаҥ да ары кӧндӱгип, ӧҥжӱп ӧссин деп кӱӱнзеди.\nАлтай Республиканыҥ албатылык спортыныҥ бӱдӱмдерин кичееринде ле ӧскӱреринде эрчимдӱ јондык ижи учун АР-дыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ Быйанду самаралары Роберт Кыпчаковко, Александр Сельбиковко, Дина Кергиловага, Геннадий Ядагаевке табыштырылды.\nОнойдо ок јуулгандарга уткуулду сӧстӧриле спорттыҥ узы, РФ-тыҥ ла АР-дыҥ нерелӱ тазыктыраачызы Мӧҥӱнчи Яйтаков ло АР-да ок-јаадаҥ адары аайынча федерацияныҥ президенти Александр Сельбиков баштандылар.\nБайрамды ӧткӱреечилер кӧрӧӧчилерге кыпчак сӧӧктӱ Ирбизек баатырдыҥ јӱрӱми, ийде-кӱчи, нерезиниҥ тӱӱкизи керегинде алтай кӱӱ ойногоны ӧткӱре јилбилӱ куучындады. Ирбизек јаштаҥ ла ала тегин балдарга тӱҥей эмес, тӧп, баштактанбас, араай бала болуп чыдаган. 16 јашка јеткен кийнинде оныҥ ийде-кӱчи тыҥып, баатыр болуп бӱткен уулдыҥ нерелӱ јолы ачылып баштаган. Бӧкӧ јиит арып калган адын јӱктенип, Келейдиҥ ажузын ашкан, тува, монгол баатырларды јеҥген.\nТалдашту «Ирбизектиҥ ойындарында» бӧкӧлӧр спорттыҥ беш бӱдӱми аайынча маргышкан. Ого кӱреш, ок-јаадаҥ адары, 400 метрге јӱгӱрери, јерде јаткан ташты кӧдӱрип јӱгӱрери ле камчы согоры кирген.\nМаргаандар ок-јаадаҥ адарынаҥ башталды. Бу бӱдӱмде, башјылгызына кӧрӧ, кубулталар эдилген деп айдар керек. Онойып спортчыларга телекейлик спортто јаҥжыккан таҥмага эмес, алтай албатыныҥ шагайак дейтен, јерде јаткан таҥмаларын чыгара адар керек болгон. Бу јаҥырту элдеҥ озо кӧрӧӧчилерге јилбилӱ болзын деп эдилген болор. Адышкырлар адып божоткон кийнинде, кӧрӧӧчилер бойлоры да јажыл кебиске чыгып, чеченин ченеп кӧргӧн. Мынаҥ озо ок-јаала мындый маргаандар Курайда, Горно-Алтайскта ӧткӱрилген ле улуска сӱрекей јараган деп, маргаандардыҥ бу бӱдӱмле баш јаргычызы Александр Сельбиков јетирди.\nБӧкӧлӧрдиҥ кӧбизине бу бӱдӱм таныш эмес болгоны, олор ок-јааны колына баштапкы катап алганы билдирип турды. Кемизи де канча кире белетенген, бойыныҥ ок-јаазыла да келген эмтир. Бу бӱдӱмде эҥ чечен болуп, Оҥдой аймактаҥ чапты сӧӧктӱ Эзен Елдошев чыккан.\nКамчы согушта бастыра аймактардаҥ 21 кижи турушкан. Маргаандардыҥ јаргычызы, камчы согушла Эл Ойынныҥ канча катап јеҥӱчили Роберт Кыпчаковтыҥ айтканыла, башјылгы ойындардыҥ туружаачыларына кӧрӧ, быјыл туружып јаткан баатырлардыҥ кеми бийик болгоны иле билдирет. Эҥ артык соккондорыныҥ турулталары профессионал спортчылардыҥ кӧргӱзӱлерине де јуук. Кажы ла турчыга эки катап согор арга берилет. Тургузылган агажактарды бирдеҥ ле эҥ кыска ӧйдиҥ туркунына согор ке-рек. Камчыны тарсылдадып, белен болгонын ла согужын тӱгескен деп керелеер керек болгон. Алтайдыҥ койчылары, јылкычылары табып баштаган бӱдӱмде јеҥӱни Кӧксуу-Оозынаҥ келген баатыр Илья Тырышкин (камчы согорыла Р. Кыпчаковто тазыктырынат) ала сокты.\nЧой кӧдӱрери анчада ла чочыдулу бӱдӱм болды. Оныҥ аҥылузы керегинде јаргычы, самбо кӱрешле тазыктыраачы Евгений Майхиев куучындады. 75 килограмм ташты кӧдӱрерге, бастыра јанынаҥ бӧкӧ болор керек. Колдыҥ, белдиҥ, буттыҥ кӱчинеҥ кӧби камаанду. Туружаачылар анчада ла јолдыҥ учына келип, буттары чыдашпай, тудунган тажыла кожо јыгылып, кӧрӧӧчилерди чочыдып турды. Кӧрӧӧчилер јӱректеринеҥ тудунып, кыйгы-кышкыла баатырларга килеп, кажызы ла учун «оорып» турды. Бу бӱдӱмде эҥ бӧкӧ лӧ тӱрген болуп, каладаҥ тӧӧлӧс сӧӧктӱ Амат Юлдашев чыкты. Баатырлардыҥ кӧби бу бӱдӱмде тажын тал-орто јолдо ычкынып эмезе токтой туруп амырап алып јӱгӱрген. Јеҥӱчил де тажын ычкынган, је ол карын да эптӱ келишкен деп айдар керек. Амат дезе бажынаҥ ала ташты бек тудуп, јӱгӱрӱкле маанычакты эбирип, калганчы ла алтамдарда эптӱ јыгылып, ташты чике јерине чача салды.\nТалдаштарлу маргаандардыҥ база бир бӱдӱми аайынча баатырларга 400 метрге јӱгӱрер керек болды. Мында јеҥӱни Шабалин аймактыҥ капшууны Александр Легостаев алды.\nЈе јаҥжыкканы аайынча эҥ кӧрӱмјилӱ бӱдӱм алтай кӱреш болгон дезе, јастыра болбос болбой. Ол башталар ӧйдӧ стадиондо кӧрӧӧчилер де канча кире кӧптӧй берди. Кӱрештиҥ баш јаргычызы болуп баштапкы албатылык ойындардыҥ јеҥӱчили, Улаган аймактыҥ баатыры Александр Темдеков кӧстӧлди. Кебисте не болуп турганын тергеебистиҥ јарлу спортчызы, СССР-дыҥ спортыныҥ узы Аргымак Ечешев куучындады. Маргаандар кӧрӧӧчилерге оноҥ до јилбилӱ ле кӧрӱмјилӱ болорында комментатордыҥ, ӧткӱреечиниҥ ижинеҥ, јартамалдарынаҥ кӧби камаанду. Кӱреште баатырлар, спорттыҥ бу бӱдӱми керегинде јилбилӱ јартамалдар, ӧйлӱ кокыр кӧрӧӧчилерге сӱрекей јараган деп айдар керек.\nКӱреште, арткан бӱдӱмдерде чилеп, таҥынаҥ кӧргӱзӱлер учун маргыжып турган эмес, мында удура-тедире эки баатыр, колдыҥ, эт-канныҥ кӱчиле, санаа-сӱмезиле бой-бойыла тартыжат. Баатырларды бескелериле келиштирбей јат, кемге кандый удурлажаачы келижер. Је мында бескези јаан болгоны тӱрген јеҥип алары алаҥзулу. Онойып, Аргымак Ерелдеевичтиҥ айтканыла, Шабалин аймактыҥ «јеҥил, је јеткерлӱ кӱрешчизи» Александр Легостаев бойынаҥ уур баатырларды јеҥип, учында јаҥыс сойоҥ сӧӧктӱ 104 кг бескелӱ Илья Тырышкинле узак ӧйдиҥ туркунына тартыжып, јеҥдиртип ийди.\nУзагыла 10 секунд та кире тӱрген јеҥӱлер, 5 минуттаҥ да ажыра кызу тартыжулар болды. Кӧрӧӧчилердиҥ јӱректери согулар-согулбас, ӧкпӧӧриштӱ, кӧрӱмјилӱ кӱрештиҥ уч-турултазында турумкайыла јеҥӱни Улаган аймактыҥ саал сӧӧктӱ баатыры Айдар Саналов алды.\nМаргаандар тӱгенген, баатырлар тыштанып-ажанган, јаргычылар јуундашкан, чоттомолдор ӧткӱрилген кийнинде, кайралдаш башталды. Стадиондо тудулган сценадаҥ маргыжаачыларга, эҥ турумкай кӧрӧӧчилерге спорт ло физический культура аайынча республикан комитеттиҥ јааны Заури Казакпаев баштанып, байрамныҥ туружаачыларына, тӧзӧӧчилерине быйанын айтты.\nФестивальдыҥ баш тӧзӧӧчизи «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ баш редакторы Айсулу Кыйгасова баатырларга келер финалда јеҥӱге ырызы тартсын, амадулары бӱтсин, албатылык ойындарда мынаҥ да ары эрчимдӱ туружып турзын деп кӱӱнзеп: «Баатырларыс барда, Алтайыс ӧзӱп, јаранып ла турар, тӱӱкибис чактарга улалар» — деп айтты.\nАР-дыҥ албатылык спорттыҥ бӱдӱмдери аайынча федерациязыныҥ вице-президенти, АР-дыҥ Олимпий совединиҥ президенти, Шабалин аймактыҥ алтай албатызыныҥ эл башчызы Александр Тӧлӧсов сценага чыгып, спортчыларга мынаҥ да ары јаан једимдер кӱӱнзеп, эҥ учурлу, адакы турулталарды јарлады. Бастыра беш бӱдӱмниҥ кӧргӱзӱлери аайынча јеҥӱчил болуп Кӧксуу-Оозыныҥ баатыры Илья Тырышкин чыкты. Эҥ шулмус, капшуун, чечен баатырга сый эдип, эҥ семис кой табыштырылды. Экинчи јерде — Кан-Оозы аймактыҥ кыпчак сӧӧктӱ баатыры Вячеслав Васильев, ӱчинчи јерде — Улаганныҥ баатыры Айдар Саналов.\nБу бӧкӧлӧрлӧ кожо сыгын айдыҥ баштапкы кӱнинде Горно-Алтайск каланыҥ тӧс стадионында ӧдӧтӧн «Ирбизектиҥ ойындары» фестивальдыҥ финалына талдашту маргаандардыҥ кӧргӱзӱлериле артык болгон база 9 баатыр чыкканын талдашту маргаандардыҥ баш јаргычызы Айабас Яйтаков јарлады. Олор: Вячеслав Васильев (Кан-Оозы), Аржан Черышев (Кан-Оозы), Эзен Елдошев (Оҥдой), Дмитрий Малофеев (Майма), Вадим Лямкин (Горно-Алтайск), Амат Юлдашев (Горно-Алтайск), Солун Юстуков (Горно-Алтайск), Алан Иташев (Горно-Алтайск), Александр Легостаев (Шабалин), Олег Гурин (Шабалин). Јаргычылардыҥ шӱӱлтезиле финалда туружар арга онойдо ок Айдар Малчиновко (Шабалин) берилген ле башјылгы ойындардыҥ јеҥӱчили Александр Темдеков, талдашту маргаандарда турушпай јадып, финалда деп чотолот.\nБаатырлардыҥ, байла, текши кӱӱн-санаазын биске Айдар Саналов айткан болор. Оныҥ темдектегениле, бу фестиваль ого сӱрекей јилбилӱ, ол ого каруулу белетенген. Керек дезе, ок-јаа да алынган. Албатыныҥ алдынаҥ бери ойногон ойындары эмдиги де ӱйеге јилбилӱ ле канында болуп јат. Тӧрӧл аймагы учун туружарга каруулу ла оморкодулу. Баатырлар да, кӧрӧӧчилер де бу байрам-фестиваль мынаҥ да ары ӧҥжип, јаранып, албатылык јаан байрам болзын деп кӱӱнзейдилер.


Куулардый – чындык, аҥырлардый – нак... - altaicholmon\nКуулардый – чындык, аҥырлардый – нак…\nАлтай той, оныҥ билелик ырызын, јаҥжыгуларын шиҥдеери, чеберлеери керегинде\nБилелик байлык, ырыс-кежик\n2019 jылдыҥ кочкор айында «Алтай Республиканыҥ кеендигин ле санадын öскÿрерине, чеберлеерине болушту Б. У. Укачинниҥ адыла адалган тöс jер» деп автоном коммерциялык эмес тöзöмöл президенттиҥ грантыныҥ фондына угузуны ла «Алтай той – билениҥ ырызыныҥ ла jедиминиҥ чÿм-jаҥын шиҥдеери ле чеберлеери» деп ÿлекерин аткарган. Кÿÿк айдыҥ учкары бистиҥ угузу-бичигис jеҥÿчил болуп чыккан деген солун табыш, jетирÿ келген.\nБис jай туркунына республиканыҥ Оҥдой, Кош-Агаш, Кöксуу-Оозы, Кан-Оозы аймактарыла jÿрдис. Биске алтай той-jыргалдыҥ чÿм-jаҥын, jаҥжыккан алтай jаҥжыгуларын, культураны сÿреен jакшы билер улустаҥ угуп, бичип аларга jарамыкту учурал келишти, арга болды. Шак ла бу ÿлекер аайынча бис республиканыҥ аймактарында, онойдо ок Горно-Алтайск калада öткöн той-jыргалдарда öткöн чÿм-jаҥды бÿткÿлинче видеого ло фотоносительдерге соктыс. Бу ÿлекердиҥ шылтузында К. Е. Укачинаныҥ «Алтай тойдыҥ чÿм-jаҥдары» деген бичиги ак-jарыкка кепке базылып чыгар.\nБилелик байлыкты орныктырып, ордына тургузарында, бистиҥ шÿÿлтебисле болзо, алтай той-jыргалдыҥ jаҥжыккан чÿм-jаҥы болор керек, ӧзӱп јаткан јашӧскӱрим билип, јӱрӱминде тузаланзын. Алтай той-jыргал бистиҥ эл-jонныҥ байлыгы, ырыс-кежиги болуп jат. Калык бойыныҥ байлыгын 21-чи чактыҥ башталганына jетире корып, чеберлеп алган. Алтай той-jыргалда бойыныҥ байлу, чÿмдÿ, jажытту jаҥы бар. Шак онызы алтай билеге jÿсjылдыктар туркунына кызалаҥду, кÿч öйлöрди öдÿп чыгарга, амыр-энчÿ, эптÿ-jöптÿ айалгада балдарын карындап, таскадып аларга болушкан. Келер öйгö кемирÿ-кÿрди салып, jеендерин, баркаларын кöрÿп, олорды jер-Алтайын баалап, тооп ло оморкоп jÿрерине таскаткан.\nШак оныҥ учун алтай калыктыҥ jылыйган тазыл-тамырына, той-jыргалдыҥ чÿм-jаҥындагы jаҥжыккан jаҥжыгуларга бурылар öй келген.\nБис той-jыргалды оныҥ бойыныҥ jолы, öзÿми аайынча кöргÿзерге ченештис. Нениҥ учун дезе, ол чÿм-jаҥыста «тöмöнги» аймактарда öткÿрилип турган аайыла «öрöги» аймактардазынаҥ бир эмеш аҥылузы бар ла онызы jажыт эмес ине.\nJе ончо чÿм-jаҥныҥ тöзöгöзинде салылганы – jаҥы бириккен, айыл-jурт туткан балдар амыр-энчÿ, эҥке-тоҥко jатсын, бала-барка азыразын, аргалу-чакту калыҥ jурт болзын. Бистиҥ Туулу Алтайыс – кичÿ Тöрöлис jаҥыс, ийдебис, öзÿмис бирликте болордо, биске бöлÿнерге чек jарабас. Кемниҥ де öткÿрип jаткан чÿм-jаҥы чын, та кемдийи де база башка деп айтпайлы. Алкыштарды, башпаадыларды, онойдо ок jаҥар кожоҥды су-алтай бойыстыҥ ла тилисле öткÿрип jадыс. Бистиҥ укаа-кöрÿмис, ойгор ÿредÿбис jаҥыс ине. Байа той-jыргалдыҥ чÿм-jаҥын öткÿреристе, тÿҥейи кöп, башказы анда-мында ла деп айдарга jараар.\nБис бу ижисте мынаҥ озо чакта бичиктерде алтай тойдыҥ чÿм-jаҥы керегинде кырпый айдылган ла эмезе учуры толо jарталбаган jанына аjару эдип, jартаарга ченештис. Jарлалып jаткан ижисте ол jанынаҥ элбеде бичиирис, jартаарыс. Темдектезе, Илÿ бöстиҥ учурын толо куучындаган айас, айылдыҥ бозогозын кÿндÿлеер чÿм-jаҥ керегинде айдадыс.\nБозоо канаар – сойгон койдыҥ каныла бозогоныҥ Ээзин кÿндÿлеер. Бу той-jыргалдыҥ сÿреен учурлу чÿм-jаҥы. Айыл-jурт тöзöп jаткан jииттерге jаҥы эмезе удурумга айылды-аланчыкты, эмезе кийис айылды тутса, кой сойотон кижи айылдыҥ jаҥы бозогозын канла сÿртип, jаҥдап jат. Айылдыҥ бозогозын кöдÿрген чÿм-jаҥ Бозоо канаар деп адалат.\nJаҥы Белтирдеҥ Агунай Исаковна Малчанованыҥ ла оноҥ до öскö биске jетирÿ эткендердиҥ айтканыла болзо, бу чÿм-jаҥды алтай тойды öткÿрердеҥ кайда да эки кÿн кирези озо öткÿрип jат. Этти ооктогон кийнинеҥ этти-jууны кайнадып jат. Оноҥ койдыҥ тöжин, эттиҥ баш-бажынаҥ, учурлу jанынаҥ тееjилеп алар… Айакка jаҥы сааган сÿтти урар, jаҥы чай кайнадар, бу чайга байагы сÿттеҥ урар. Айактагы сÿтле, сÿттÿ чайла, ооктой керткен этле От-Энени кöдÿрер-кÿндÿлеер. Оноҥ сÿтле айылдыҥ тöрин, оттыҥ бажын, Jаандарын-Jайыкты кöдÿрер. Jайыкка алкыш-быйанын айдып, Алтай- Кудайдаҥ, Jердиҥ-Сууныҥ ээлеринеҥ jиит билеге ырыс-кежик, алкыш-быйан сураар.\nЭкинурдаҥ Екатерина Бачимовна Кудачинаныҥ айтканыла, Бозоо канаар деген чÿм-jаҥ Кан-Оозы аймакта азыйда база болгон. Jе ондо бойыныҥ эмеш башказы бар. Качан койдыҥ тынын кыйза, сööк-тайагын, эди-jуузын ооктоп кайнадатан. Уул jанынаҥ тöрööндöринеҥ тоомjылу jаан кижи бööрöкти койдыҥ карынjуузыла орой тудуп, айылдыҥ бозогозын, оноҥ эжигин сÿркÿштеген. Онызы кижиниҥ билезиниҥ айыл-jуртыныҥ коручылдарын – Бозогоныҥ, Эжиктиҥ ээлерин – кÿндÿлегени болуптыр. Тÿÿкидеҥ билерисле, алтай кижиниҥ кöрÿмиле, кижиниҥ айыл-jурты оныҥ коручылы, оны эбире дезе öштÿниҥ, караныҥ телекейи болгон. Кара ийделер айылда jуртап jаткан улустыҥ телекейине кирерге jаантайын умзанган ла ченешкен. Jе айылдыҥ бозогозыныҥ ла эжиктиҥ Ээлери ол кара ийдени качан да божотпойтон. Оныҥ учун алтай улус бойыныҥ коручылдарын тоогон, баалаган, тоомjылаган. Айдарда, айылдыҥ бозогозына базарга jарабас болгон, бу jер jаантайын ару-чек болотон jаҥду. Аш-курсакла, суузынла кöдÿрип, jаантайын jымжадар керек болуптыр. Шак ол jебрен тойдоҥ бери келген учурлу, байлу чÿм-jаҥды алтай той-jыргалдыҥ алдында öткÿрер керек болгонын jартап алдыс.\nТой-jыргал дегени тойу-ток, jайым jыргаары, ойнооры деп jартаарга jараар. Биске той-jыргалдыҥ учурын jакшы билер улус мынайда jартап берди. Радмила Боробашевна Молчоеваныҥ айтканыла, оныҥ кайын энези, Кан-Оозы аймактыҥ jурттарыныҥ бирÿзинеҥ, тойды «курум» деп айдатан. Бу аймакта болуп, бис бу солун сöс керегинде кöп улустаҥ сурулап уктыс. Бу солун сöсти Келей ле Экинурдыҥ улузы билетен болуптыр. Экинурдаҥ Владимир Михайлович Толоев бистиҥ сурагыска каруу берип тура, «курум» деген сöсти укканы керегинде айтты. Оныҥ бодоштыра айтканыла, «курум» дегени «той» деген сöс болуптыр. Темдектезе, бис кезикте «белкенчек» деп сöстиҥ ордына «ууча» деп айдадыс. «Курум» деген сöстиҥ учурын Экинурдаҥ Лариса Ивановна Тактаева: «Курум» деп айдып, азый мениҥ jерлештерим бойлоры ортодо «той» деп ачыгынча айтпай, онойдо бултаартып айткан. Кара ийделер той-jыргал керегинде угуп, качалаҥын jетирбезин» — деп jартады.\nАлтай улустыҥ кöрÿжиле, кажы ла кижиниҥ jÿрÿминде аҥылу ÿч jаан байрам болот: баланыҥ «койу кöчöзи», той-jыргалы ла ада-öбöкöзиниҥ алтайына атанза, мöҥкÿзин кöдÿргени.\nМында аҥылу аjару салгадый бир айалганы темдектеер керек. Баланыҥ чыкканына учурлалган байрамнаҥ ала чÿм-jаҥ öткÿрилет. Ол ло чÿм-jаҥ кижиниҥ jÿрÿминде оноҥ ары болотон байрамдарда кöнÿ улалар. Темдектезе, jаҥы чык-кан баланыҥ байрамында – Койу кöчöдö баланы алкайтан jакшынак чÿм-jаҥ бар. Jаандары, эл-тöрööни болчомды су-кадык, алып баатыр болуп эр кемине jедип, бек билелÿ, бала-баркалу болзын деп jолду кÿÿнземелдерин айдат… Качан jиит улус билелÿ болзо, мында база ла чÿм-jаҥ öткÿрилет. Качан ол Кудай берген jажын jажап, «Ӱргÿлjиктиҥ» алдында ол телекейге атанатан jолында байагы чÿм-jаҥ керек болор. Оны ада-öбöкöзи танып, сÿнези, jулазы кейде азып-тозып шыралабазын деп, jолын jымжадар.\nJе качан кандый чÿм-jаҥды öткÿретенин билип аларга, алтай калыктыҥ jебрен-кумран öйлöриндеги кöрÿмин, кöгÿс-санаазын оҥдоор керек. Шак мындый кöрÿм ÿч телекейге – Ӱстиги телекейде – Ак ла Кöк Айастыҥ jÿретен-jадатан jери, Ортон телекейде – улус jадат, Jер-Сууныҥ башка-башка ээлери jÿрет ле Алтыгы ороондо Алыс jердиҥ, jер алдыныҥ кудайлары jÿрет деген оҥдомолго тайанат. Кажы да jанынаҥ алар болзо, алтай той-jыргалдыҥ чÿм-jаҥы ла jаҥжыгулары шак ла бу кöрÿмле, кöгÿс санаала бек колбуда.\nТой-jыргалдыҥ ончо чÿм-jаҥыныҥ бажында кой эмезе jылкы мал сойып jат. Кой ло jылкы – jылу тынышту мал, оны Öрöги Кудайлар jайаган. Айла, сойотон малдыҥ тоозы эжерлÿ болор учурлу. Темдектезе, эки кой эмезе бир jылкы мал ла ÿч кой болор керек. Соок тынышту мал сойбос jаҥду. Кеп-куучындарла болзо, бу тындуларды Алтыгы ороонныҥ Ээзи бÿдÿрген. Jе той-jыргал öткöн кийнинеҥ айылду болгон балдардыҥ кöжöгöзин чечетен чÿм-jаҥ бар. Биске jетирÿлер эткендердиҥ айтканыла, олордыҥ кöп jаны Кош-Агаш аймактаҥ, шак ла бу чÿм-jаҥла эчкиниҥ тынын кыйары колбулу болуптыр. Эчки соок тынышту мал. Мында кöрзöр, эчки jаҥыс, эжерлÿ эмес. Байа, той-jыргалдыҥ чÿм-jаҥыныҥ бажында jылу тынышту малдыҥ эди-jуузыла кÿндÿÿ-кÿрее öдöт. Бу тындулар Jайаанныҥ Кудайларыныҥ ла Jер-Сууныҥ ээлериниҥ деп айдар керек. Jе тойдыҥ чÿм-jаҥыныҥ учкары соок тынышту малды Алтыгы ороонныҥ Кудайларына салып jат.\nАлтай улустыҥ ÿч телекейи керегинде кöрÿми, ÿредÿзи, байла, jебрен тÿрктер öйинеҥ ала эс-санаазында, кöксинде арткан. Jе бу ла jуук öйдö Туулу Алтайдыҥ jарлу билимчизи А. С. Суразаковтыҥ «Мировоззрение древнего населения Алтая» (2013 ј.) деп билим ижинде бис шак мындый кöрÿм, ÿредÿ jебрен пазырыкчыларда болгон деп бичигениле jилбиркеп таныштыс (VI чактыҥ ортозы, бистиҥ эрадаҥ озо), база Каракольский (бистиҥ эрадаҥ озо экинчи муҥjылдыктыҥ I ÿчинчи бöлÿги) ле Афанасьевский культуралардыҥ (бистиҥ эрадаҥ озо IV муҥjылдыктыҥ учы) улузыныҥ кöрÿми, кöгÿс-санаазы ондый ок болгон. Мынаҥ кöргöндö, айса болзо, алтай той-jыргалдыҥ кезик чÿм-jаҥы тазыл-тамырыла туку jебрентик öйлöрлö тудуш болордоҥ айабас.\nМынызын Илÿ бöстиҥ байлу чÿм-jаҥы лапту кöргÿзет. Илÿ бöсти илетени-тургузатаны тойдоҥ озо кудалаш öйинде, сойгон койды (јодо кийдирери) кийдирген тужында ла онойдо ок алтай тойдо тепшини кийдирер тужында «öрöги» аймактардыҥ эл-jоны мынайда эдет. «Тöмöнги» аймактарда бу чÿм-jаҥ белкенчек öйинде öткÿрилет. Илÿ бöс – jаҥы бириккен билениҥ амыр-энчÿ, ырысту-кежиктӱ jадын-jÿрÿминиҥ темдеги, белгези. Илÿ бöсти айылдыҥ тöринде, байлу jерде тургузат. Шак бу чÿм-jаҥ От-Энеге, айылдыҥ коручыларына-ээлерине эдилген кÿндÿÿ-кÿреениҥ темдеги, байа Ӱстиги, Орто ло Алтыгы телекейлердиҥ колбузы деп айдарга jараар.\nТöрööн-туугандардыҥ ортозынаҥ jаан jаштузы тогус эмезе алты метр ак öҥдÿ Илÿ бöсти кийдирип jат. Бöс бойы jымжак, jылу (сыйса, бязь) болотон jаҥду. Торко-мандык, атлас соок ийделÿ бöс деп чотолот, бу чÿм-jаҥга келишпес. Ол байагы jаан jашту, тоомjылу кижи бöсти ортозыла мойнына салып, учтарынаҥ эки колыла тудар. Агунай Исаковна Малчанованыҥ куучындаганыла, айылдыҥ байлу тöрине аҥылу ÿч илмек белетелер. Ол илмектерге бöсти эптеп тургузар-илер. Илÿ бöсти тöрдö тургускан кийнинде, эл-тöрööн jаан эмес столго jÿзÿн-башка бöсти, сÿттеҥ, эт-jуудаҥ, кулурдаҥ белетеген аш-курсакты тургузат. Озо ло баштап, кийисти jайа салар, ого jÿзÿн öҥдÿ бöстöр салар, ортозында кыйалтазы jогынаҥ килиҥ бöс лö чуй-чай, сÿттÿ, алтай аракылу тажуурлар турар керек. Аш-курсак бöс баштыктарда болзо артык. Шылыраган целлофан баштык-пакеттерди кöрöргö, тузаланарга эби jок ине. Курсак-тамакту баштыктардыҥ, тажуурлардыҥ оосторын ачып салар.\nJетирÿлер эткен улустыҥ сöзиле болзо, азый бу курсак-тамакты, алтай ачу ашты ÿч кÿнге тургузатан. Эмдиги öйдö коногына ла тургузып jат. Алтай jаҥжыккан jаҥжыгуларды jакшы билер улустыҥ айтканыла, ол аш-курсак, ачу аш тегин улуска белетелген эмес. Олор уулдыҥ ла качырып келген баланыҥ билелериниҥ ада-öбöкöлöриниҥ ээлерине белетелген. Ол кöскö кöрÿнбес ээлер база байрамда туружат ла эзен отургандарла кожо кÿндÿÿ-кÿреени амзап, jаан учурлу керекти темдектеп, байрамдаар учурлу.\nАда-öбöкöлöр биригип jаткан эки баланы, олор качан бу jÿрÿмнеҥ барар öйи jетсе, той-jыргалдыҥ мындый чÿм-jаҥын öткÿрер.\nМукур-Таркатыдаҥ алтай чÿм-jаҥды jакшы билер Светлана Бырчыковна Талкыбаеваныҥ айтканыла, той-jыргалдыҥ чÿм-jаҥында кыйалтазы jогынаҥ Илÿ бöсти тургузары; качырып келген баланыҥ чачын öрöри; уул ла кыс От-Энени ÿсле кöдÿрери öткÿрилип jат. Оноҥ башка эмеен-öбööнди ол телекейде jана берген ада-öбöкöлöр jаткан айылдыҥ бозогозына да божотпос. Jаҥы айылду болгондордыҥ Кöжöгöзи эки ÿлÿге ÿлелет. Бир ÿлÿзи ары барган эш-нöкöрине келижер, экинчизи – эш-бараанында артар. Кöжöгöниҥ эки ÿлÿзиле эмеен-öбööн бой-бойын танып алар учурлу. От-Энени кÿндÿлеген айактар, jаҥы бириккен балдарда ол алтайга барганча кожо болотон jаҥду, олорды амырап калган кижиле кожо салып jат.\nОныҥ учун «граждан бракта» jадып турган jииттерге öткÿрилип турган той-jыргалдыҥ учурын кöксине, öзöгине салып алар керек. Бойыныҥ jÿрÿминде бу чÿм-jаҥды оройтыбай öткÿрери сÿреен керектÿ. Онызы олордыҥ бойлорына да, онойдо ок балдарына да керектÿ. Алтай улустыҥ кöрÿмиле, сÿреен jаан чÿм-jаҥ ÿч телекейле колбулу, тилдÿ ле jиит биле Кудай берген jуртында эптÿ-jöптÿ, ырысту jатсын ла «ÿргÿлjик» jÿрÿмде база ла кожо бириккен дегени болуп jат.\nJаан ла байлу чÿм-jаҥныҥ бирÿзи От-Энени кÿндÿлегени. Азыйда кижи ар-бÿткенниҥ jе ле деген телекейинде ачык, аргазы jок болгон ине. Ол От-Энени кÿндÿлеген, кудай кептÿ байлаган. От-Эне оны корыган, азыраган, шак оныҥ учун алтай улус бойлорыныҥ чÿм-jаҥын тооп, баалап ла байлап jат. От-Эне ажыра Ӱстиги ороонныҥ кудайларыла колбу бар деп, алтай кижи бÿткен ле бÿдет. Той-jыргалдыҥ ончо чÿм-jаҥы От-Энени алкаганынаҥ jолын алат.\nБашпаады эмезе Алкышту сöс «тöмöнги» аймактардыҥ эл-jонында алтай той-jыргалдыҥ тöзöгöзи деп чотолот. Jурукчылардыҥ кöрÿмиле болзо, jурукта ок чылап, алтай тойдо композициялык эҥ ле учурлу , эҥ ле керектÿ чÿм-jаҥ – ол башпаады.\nАлтай тойдыҥ чÿм-jаҥдарын тереҥ билер Брысова-Савина Ольга Анатольевнаныҥ айтканыла, Оҥдой аймактыҥ Jоло jуртында, Шабалин аймактыҥ Беш-Öзöк jуртында jииттердиҥ ада-энези бу чÿм-jаҥды мынайда öткÿргилейт: кöжöгöни ачкан кийининде уул ла кыс от-очокты эжерлеп айланып, кожо ло От-Энеге ÿс ургулайт. Бистиҥ кöрÿмисле болзо, бу ойгор санаа деп айдадыс, нениҥ учун дезе кыс уулдыҥ ада-энезиниҥ от-энезин кÿндÿлеген айас, бу от-очоктыҥ курчузына кирет.\nБашпаадыда уул ла келин айактагы сарjула от-энени элип-селип кÿндÿлеп турарда, айландыра jуулган тöрöгöндöри бу чÿм-jаҥды эки jанынаҥ jöмöп, jÿректеринеҥ чыккан оттый сöстöрлö айылду болгон билени бек чечилбегедий курла курчап койгон деп айдар керек. Ол (башпаады) эмезе теҥери öрö Орчылаҥды эҥ бийик Кудайга кöдÿрип койгон.\nАйыл-jурт Ак Айаста тудулат деп, тегиндÿ айдылбаган ине. Бистиҥ шÿÿлтебисле, бу чÿм-jаҥды, jаҥжыгуны jылыйган jерде ойто орныктыргадый. Айса болзо, «öрöги» аймактардыҥ эл-jоны кудалаш öйинде jурт тудуп jаткан jиит отко ÿс уратан чÿм-jаҥды öткÿрерин ле алтай тойдо тепши кийдирер тужында jуртка келген бала отко ÿс урарын эмеш jаҥыртып ийзе кайдар. От-Энени кÿндÿлеер тужында уулды ла кысты эки jанынаҥ тöрööндöри алкап, jииттердиҥ jаҥы jуртына, билезине От-Эне ажыра Агару Jайааннаҥ алкыш-быйан сураар.\nТой-jыргалдыҥ чÿм-jаҥын билер улустыҥ кÿÿнземелдери\nБистиҥ албаты эмди тургуза бойыныҥ той-jыргалыныҥ чÿм-jаҥын jылыйткалак. Jе кöп jакшынак чÿм-jаҥ кыскартылган эмезе чек öткÿрилбей барган айас ундылат. Кöп jаны совет öйдö атеизм тужында jылыйган. Ондый да болзо, бисте jылыйган jаҥжыгуларды орныктырар аргабыс, ийдебис бар.\nОзо ло баштап той-jыргалды öткÿретен öйди чокымдап, jартап алар керек деп, билер улус айткан. Алтай jаҥла кандый да керек-кöдÿриҥи айдыҥ jаҥызыла öткÿрилип jат. База той-jыргалдыҥ чÿм-jаҥын оройго jетире чöйбöс керек. Нениҥ учун дезе орой, бозом öйдö jердиҥ кара ийделери табылып, jаҥы билениҥ ырыс-кежигине качалаҥын да jетирер аргалу ине. Кöп тоолу улустыҥ шÿÿлтезиле болзо, алтай тойдыҥ чÿм-jаҥын ла европей jаҥжыгула тойды кафеде öткÿрерин эки башка бöлиир керек. Эҥ ле jарабай турганы – кафеде тÿн киргенче аракыдап, табыш-чугуш чыгаргылап турганы. Оныҥ учун кафедеги тойлошты токтодып койзо кайдар?\nТойдыҥ кöп тоолу чÿм-jаҥыныҥ туружаачылары билелÿ, айыл-jуртту болор учурлу. Кижи той-jыргалдыҥ чÿм-jаҥында туружарга белетенип jаткан болзо, коомой, чыгым болгон jерге барбас.\nТой-jыргалдыҥ кöдÿриҥилери башталардаҥ озо, экиjандай тöрööндöр (уулдыҥ ла кыстыҥ jанынаҥ) Табыш (Угузу, Оос ачары) деген чÿм-jаҥ öйинде эмезе куда öйинде jолыгыжатан jаҥду. Шак ла мында эртеледе, ажындыра сööк аайынча jаандарын кычырып, эрмек-сöзин угужып, jöптöжöр.\nТемдектелип jаткан чÿм-jаҥ аайынча блааш-тартыш, ööн-бöкöн болбозын. Анчада ла качан тöрööн-тöркиндер республиканыҥ «öрöги» ле «тöмöнги» аймактарынаҥ болзо. Келей jурттаҥ Виктор Кымович ле Эльвира Алексеевна Jолдошпоевтердиҥ айткандарыла, эки jанынаҥ тöрööндöргö тойдыҥ чÿм-jаҥын билери, öткÿрери jанынаҥ сöс блаашпас керек, анчада ла уулдыҥ jанынаҥ тöрööндöргö кыстыҥ jанынаҥ айдылган сурактарды ла ээжи-некелтелерди аjарулу, токыналу, табылу угар керек. Кандый да болзо, бойын тудунып, сöс блаашпай, угуп, бой-бойлорын тооры база бир ундылган jаҥ эмес пе? Эптÿ-jöптÿ эрмек-куучын, бой-бойлорына тоомjы, бÿдÿмjи база керек. Jаҥы тöрööн-туугандардыҥ кÿÿнин кöргöни jииттерге эптÿ-jöптÿ, эҥке-тоҥко jуртаарына jакшынак, jарамыкту арга, айалга деп айдарга jараар.\nБилер улустыҥ айтканыла, аjарганыла, ачу ашты кирезинде, орто кеминде ле тудар керек. Шаалтаныҥ кемиле колбулу сурак ачык бойынча артат. Бу сурак анчада ла Кан-Оозы аймакта курч турат. Мында кысты кудалаарга тöрööн-тöркинди эбиретени кайда. Эл-тöрööни бÿткÿл республикада чачыҥы, башка-башка jерлерде jаткан болзо. База бир аайы-бажына чыккадый сурак…\nТой эдип jаткан уулдыҥ айылын чын тудар, темир очокты чип-чике айылдыҥ ортозына отургысса, биле ырысту jадар. Санаалу ада-энелер айылды тудардаҥ озолондыра эжигин кÿнчыгыш jаны jаар ачадылар. Оныҥ учун тойдыҥ эҥ тöзöмöлдÿ чÿм-jаҥын мындый айылда öткÿрзе jарамыкту. Айылдыҥ тал-ортозындагы очоктыҥ jанына тойдыҥ алкыш-башпаадыларын öткÿргилейт, кыска ла уулга ого (От-Энеге) ÿс те урарга, кÿндÿлеерге эптÿ. Кысты кöжöгöниҥ кийнинде экелип, тöрдöҥ ыраак эмес (чач ӧрöр) тöжöккö отургызар, jÿзи эжик jаар болзын. Тойдыҥ чÿмин билер улуска эмеш jарабай турган неме: jеҥелер уулдыҥ ла кыстыҥ тöжöгине отурып, чач тарап, öргилеп jат. Чач öрöтöн jеҥелерине аҥылу отургыштар тургузар керек. Не дезе, јаҥы айылду болуп jаткандардыҥ тöжöгине jеҥелери де, öскö дö туура улус отурар jаҥы jок.\nБаза jарабай турган неме: кыстыҥ чачын öрÿп турган öйдӧ кем де оны алкабай jатканында, онойдо ок кыстыҥ чачын арчын кошкон сÿттÿ суула чыктытпай ла jигин jарып турганында. Кезик учуралда чач öрöр тушта таракты да экелерин ундыгылап койодылар. Оноҥ улам jарабас табыш, бурулаш баштала берет. Калганчыда, эҥ ле jаан jастыра – jеҥелери кыстыҥ чачын jастыра öрÿп jатканында. Бистиҥ видеокамерага согулган jуруктарда кыстыҥ чачын jеҥелери jастыра öрÿп турганы иле кöрÿне берет. Тöрöгöндöри кыстыҥ чачын келинниҥ чачына тÿҥейлеп öрöр керек, а олор кыстыйына тÿҥей эдип öргÿлеп jат – алдынаҥ öрö.\nАлтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында Jаҥы Белтир деген jуртта 2016 jылда согулган видеодо Чач öрöри деген чÿм чын болгонын керелейт: келинниҥ тулуҥдарын ÿй кижинийине тÿҥейлеп öргöн – ÿстинеҥ тöмöн, кöҥкöрö. Видеодогы согулган jурукты Ай-Тана ла Чече-Баатыр Малчановтордыҥ ада-энези кöргÿсти. Уулдыҥ энези Агунай Исаковна Малчанова айтты: «Биске чач öрöтöн jеҥелерине кöргÿзерге келишти, ÿреттибис». Бу тойдо эҥ ле учурлу керек, оны ундыбайлы.\nТойды öткÿрип билер улуска база jарабай турган неме: кезик кыстар чачын öрдÿрип алган ба, jок по, капшай ла тулуҥды jазып койодылар. Тулуҥды эки jеҥези öрöрдö, оны алкышпыла, кожоҥбыла öргöн ине. Келин чачын эмди ле öскöртö тарап, тулуҥ jок артып, европей прическага кöчö берет. Ол чачын алтай чÿм-jаҥла öргöнин керексибеген де, оҥдобогон до…\nБистиҥ информанттар: «Кöжöгöни кыйалта jоктоҥ ак, jылу ӧҥдÿ бöстöрдöҥ (сыйса, бязь) кöктööр керек. Ак öҥдÿ бöс алтай тойдыҥ аҥылу темдек-символы, бу ла бöс билениҥ коручызы, онойдо ок оны jик jок эдип кöктööр керек, чоокыр бöстöҥ чек кöктöбöс. Торко бöстöҥ кöжöгö этпес, качан кöжöгö ачарда, ол jаантайын jылбырап, тÿже берет» — деп, чокымдап айттылар.\nК. Е. Укачина кöжöгö керегинде jилбилÿ солун jетирет. Ол солунды кайчы Аднай Каланкович Туймешев 1976 jылда айткан. Бу кайчыныҥ jетиргениле: «Озодо Кöжöгö коруучыл болгон, оныҥ болужыла (кийистеҥ эткен кöжöгöло) согушка-маргаанга бöкöлöрди jажырып, экелетен болгон эмтир». А. К. Туймешевтиҥ Кöк деп бöкö керегинде куучыны «Алтай кеп-куучындар» («Ак Чечек», Горно-Алтайск, 1994, с.265) деген бичикте кепке базылган. Мынаҥ кöргöндö, ол ыраак öйлöрдö кöжöгö эдетен бöс jок болгоны билдирет, айдарда, бистиҥ ада-öбöкöлöрис ол öйлöрдö бöс кöжöгöниҥ ордына кийис кöжöгö тузаланган болор, нениҥ учун дезе ол ак мал туткан, азыраган ине. Онойдо ок олор кöжöгöни теренеҥ де эткен болордоҥ айабас, нениҥ учун дезе олор чечен аҥчылар болгон.\nТой öткÿрип тургандар алтай кебин, алтай бöрÿгин кийип алзын, оноҥ алкыштарды алтайлап билип турзын, кожоҥдорды, алкыш сöстöрди чаазыннаҥ кöрÿп кожоҥдобозын.\nАлтай Республиканыҥ Оҥдой аймагыныҥ Алтыгы-Талду јуртында jадып турган ÿредÿчи Игорь Романович Кахтунов: «Бир катап кудалашта турушкам. Кыстыҥ тöрööндöри бисти кожоҥдоп-jаҥарлап берзин деп сураарда, уулдыҥ тöрööндöри тойдыҥ, куданыҥ кожоҥын билбес болгон. Куданыҥ кожоҥын билбес тöрööндöр «Катюшаны» кожоҥдогон. Биске сÿрекей уйатту болгон» — деп айтты. Бу учурал Игорь Романовичти санандырган. Ол ло учуралдаҥ улам И. Р. Кахтунов тойдыҥ чÿм-jаҥду кожоҥдорын ÿренип ле кожоҥдоп кӧндӱккен. Ол бойыныҥ кÿÿниле jурттыҥ школында jаҥыс ла уулчактардаҥ турган «Эрjине» деп фольклор öмöлик тöзöгöн. Бу öмöлик эмди jараш алтай кожоҥдорыла кöп фестивальдарда, конкурстарда туружат.\nАлтай тойдыҥ кожоҥдорын канайда кожоҥдооры, канайда öҥжÿдери јанынаҥ јарамыкту темдек деп айдар кÿÿним бар. Тойдыҥ кожоҥдорынаҥ öскöлöрин де кожоҥдоп јӱрзе, сÿрекей jакшы болор эди.\nJурт jерлерде тойдыҥ кожоҥдорын билер jаандарыс јокко jуук, оныҥ учун jурт школдордо кружоктор тöзöп, балдарды кожоҥдоорына ÿредер деген санаа бар. Эҥ ле учурлузы – кожоҥдойтон уулчактар болзо, сÿрекей jакшы.\nБу jаан учурлу ӱлекерде туружып турала кöрзöбис, алтай тойды öткÿрерин кöп лö саба ÿй улус башкарат. Тойдо туружып турган келиндердиҥ айдыжыла болзо, алтай тойдыҥ чÿм-jаҥын эр улус ӧткÿрер jаҥду. Игорь Романович Кахтуновтыҥ jакшынак баштанузы биске болужын jетирер деп бодойдыс. Алтай уулдар, эрлер тойдыҥ ээжизин, чÿм-jаҥын jарандырарында, öҥжÿдеринде эрчимдÿ туружар деп иженедис.\nБӱгӱнги кӱнде алтай калыктыҥ алдында эҥ ле учурлу сурак — алтай тилин корулап алары. Алтай ээжилер билер улустыҥ јаш ӱйеге, олордыҥ ада-энезине айткан мындый јакару: «Ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ тилиле куучындашкар. Бала тужыгарда слерди ӱретпеген болзо, уйалбай, ӱренигер. Качан да орой эмес. Алтай тилис јылыйып калза, алтай кай чӧрчӧктӧр дӧ, алтай литература да, тойдыҥ чӱм-јаҥы да, алтай калыгыс та јоголып калар».\nЈиит уулдар ла кыстар билип турар керек, бистиҥ јебреннеҥ арткан тойдыҥ чӱм-јаҥы биске јӱк эмес, эскирип, соҥдоп калган јӧӧжӧ эмес.\nАлтай тойыс — сӱрекей кӧп чӱм-јаҥду, ээжилерлӱ байлыгыс. Мында канча ла кире кӧп ээжилерди тузаланганы — јаш улустыҥ тойы јакшы ӧтсин, тӧзӧгӧн билези бек, нак ла ырысту болзын дегени. Су-кадык кӧп балдар азыразын, чеденинде толо малду болзын. Кажы ла билениҥ јӱрӱми ӱч телекейле колбулу, јаҥыс эдип колбоп турганы — ӧткӧн, бӱгӱн ле келетен ӧйлӧр.\nАлтай той — алтай јоныстыҥ агару ар-бӱткени, јебрен алтай тили ле ошкош энчизи. Бу энчини јаҥыс ла алтай калыктыҥ эмес, ол онойдо ок Россияныҥ, бастыра телекейдиҥ эрјинези. Оныҥ да учун јебреннеҥ артып калган алтай тойыстыҥ чӱм-јаҥын чеберлеп алары — ЮНЕСКО-ныҥ корулап турган нематериальный энчи-јӧӧжӧзиниҥ тооломына кийдирер деген баштану эдер кӱӱн-санаага да экелет.\n(Бичимел кыскарта јарлалат)


Прокуратураныҥ солундары - altaicholmon\n8 ишчи каруузына тургузылган\nМайма аймактыҥ прокурорыныҥ јасак аайынча некелтелерин бӱдӱрбегени учун сетевой организацияныҥ филиалыныҥ 8 ишчизи (ол тоодо директоры) каруузына тургузылган.\nМайма аймактыҥ прокуратуразы «МРСК Сибири» ПАО-ныҥ филиалы – Горно-Алтайсктыҥ электрический сетьтеринде шиҥжӱ ӧткӱрген. Шиҥжӱ аймактыҥ прокурорыныҥ некелтелери аайынча ӧткӱрилген. Аймактыҥ прокуратуразы «МРСК Сибири» ПАО-ныҥ филиалына јасакты бускан учуралдарды тӱзетсин деген некелтелерди кӧп катап эткен. Электројеткилдештиҥ объекттерин технический колбоор ӧй, граждандардыҥ баштануларын кӧрӧр ӧй, электролинияларды јаҥыртарында электројазалдарды кондырар ээжилер бузулганыла, прокурордыҥ эткен некелтелери бӱтпегениле колбой юрлицо ло башкараачылары административный каруузына тургузылган.\nАнайда ок филиалдыҥ башкараачызы јасакты бускан учуралдарды тӱзедери аайынча кандый иштер ӧткӱрилгени керегинде јетирӱни прокуратурага ӧйинде бербегени јарталган.\nСетевой организация јасактыҥ некелтелерин бускан кӧп тоолу учуралдар болгонын, филиалдыҥ башкараачызы олорды јоголторго нени де этпей турганынаҥ улам эл-јон ортодо тал-табыш чыгып турганын ла Майма аймактыҥ јеринде социально-экономический айалганы оҥдолторына буудагын јетирип турганын ајаруга алып, Майма аймактыҥ прокуроры «МРСК Сибири» ПАО-ныҥ (Красноярск кала) генеральный директорыныҥ адына представление эткен.\nПредставлениениҥ турулталары аайынча филиалдыҥ директоры дисциплинарный каруузына тургузылган, ого выговор эдилген ле ээчий квартал учун премия тӧлӧлбӧгӧн. Выговорлор анайда ок база 7 ишчиге эдилген.\nКош-Агаш аймактыҥ прокурорыныҥ некелтези аайынча јойу улус јол кечер переходтордо оромдогы јарыткыштар орныктырылган.\nКош-Агаш аймактыҥ прокуратуразыныҥ «Трансстрой» МКУ-ныҥ директорына эткен представлениези аайынча «Кош-Агаштыҥ јурт јеезези» МО-ныҥ ӱредӱлик организацияларыныҥ јанындагы јойу улус јолддорды кечер јерлерде оромдогы јарыткыштар орныктырылган.\nӦткӱрилген шиҥжӱ ӧйинде 2007 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 8-чи кӱнинде јӧптӧлгӧн «Россия Федерацияда автомобильный јолдор ло јолдогы иштер, Россия Федерацияныҥ бир кезек јасакберим акттарына кубулталар кийдирери керегинде» 257-ФЗ таҥмалу федерал јасактыҥ 13, 17 тизимдеринде айдылган некелтелер јанынаҥ бузуштар болгоны јарталган.\nПрокуратураныҥ эткен представлениези аайынча керектӱ иштер ӧткӱрилген, организацияныҥ бурулу кижизи дисциплинарный каруузына тургузылган.\nАргачы ээжилерди бусканы јарталган\nАлтай Республиканыҥ Арбитражный јаргызы Турачак аймактыҥ прокурорыныҥ таҥынаҥ аргачыны административный каруузына тургузары керегинде угузузын јараткан.\nТурачак аймактыҥ прокуратуразы 2019 јылдыҥ кӱчӱрген айында таҥынаҥ аргачыныҥ пекарнязын шиҥдеген. Бу шиҥжӱ иш аргачы Таможенный союзтыҥ «Аш-курсакла јеткер болбозы керегинде» технический регламентин ајаруга алып турган ба деп эдилген. Шиҥжӱ ӧйинде калаш быжырар тушта бу регламенттиҥ некелтелери бузулганы јарталган.\nМыныла колбой аймактыҥ прокуроры Алтай Республиканыҥ Арбитражный јаргызына ол таҥынаҥ аргачыны административный каруузына тургузары керегинде угузу аткарган.\nОныҥ турулталары аайынча јаргы таҥынаҥ аргачыга 30 муҥ салковой кеминде штраф салары керегинде јӧп јараткан. Прокуратураныҥ шиҥжӱзиниҥ шылтузында таҥынаҥ аргачыныҥ эткен бузужы тӱзедилген.\nЈаргыныҥ јӧби ийдезин алынгалак.\nМайма аймактыҥ прокуратуразыныҥ баштаҥкайыныҥ шылтузында моторный сӱркӱш садып турган садучы административный каруузына тургузылган.\nМайма аймактыҥ прокуратуразы јербойында моторный сӱркӱш садарында јасакберим бузулбай турган ба деп, шиҥжӱ ӧткӱрген.\nАндый товар саткан садучылардыҥ бирӱзи ижин товардыҥ чыҥдыйын керелеген сертификат јогынаҥ ӧткӱрип турганы илелелген. Шиҥжӱниҥ турулталары аайынча аймактыҥ прокуратуразы каруузы кирелӱ ӧмӧликке административный бузуш керегинде керек ачкан. Бу керекти кӧргӧн АР-дыҥ Арбитражный јаргызы байагы ӧмӧликке ајару эткен.\nПрокуратураныҥ ижиниҥ шылтузында бузуштар тӱзедилген.\nАР-дыҥ прокуратуразыныҥ јетирӱлери аайынча


Манјӱректиҥ кӧлинде кӧдӱриҥилӱ ачылта - altaicholmon\nУлус эжинетен, амырайтан бу јердиҥ ачылтазынаҥ озо мында кӧлди орныктырары, оны јараттай јерлерди јарандырары јанынаҥ элбек кемдӱ иштер ӧткӱрилген болгон.\nJаҥы пляж улус уштынатан-кийинетен кабинкаларла, душевойлорло, уборныйларла, отургыштарла јеткилделген. Мында балдар ойнойтон ло амырайтан јерлер, тренажерлорлу спортплощадкалар јазалган ла тургузылган.\nАлександр Бердниковтыҥ темдектегениле, бу кӧлдиҥ јанында турган Манјӱрек јуртты бойыныҥ ӧйинде СССР-дыҥ албаты артисти Эдита Пьеха кожоҥдогон кожоҥыла јарлу эдип салган болгон. Кӧл тергеениҥ тӧс калазына ла Чуйдыҥ јолына јуук турганы кӧп тоолу туристтерди ле јербойыныҥ албаты-јонын јаантайын јилбиркедет. Республиканыҥ башчызыныҥ айтканыла, кӧлди антропогенный айалгадаҥ ла аайы-бажы јок тузаланыштаҥ аргадаар керек болгон. Кӧлди арутаары јанынаҥ ишле колбулу баштаҥкай эдилген, оны орныктырары аайынча программа тургузылган. Александр Бердников Россияныҥ башкарузына, сууныҥ байлыктары аайынча федерал агентствоныҥ башкараачызы Вадим Никаноровко бу суракла баштанып, јӧмӧлтӧ алган. Оноҥ бу ӱлекер федерал программага кийдирилген, ол программа ажыра кӧлди арутаарына 70 миллион салковойдоҥ кӧп акча чыгарылган.\nТергеениҥ башчызыныҥ темдектегениле, пляжты Россияныҥ Президенти Владимир Путинниҥ јакылтазы аайынча тӧзӧгӧндӧр. «Государствоныҥ башкараачызыныҥ айтканыла, окылу јаҥ ороонныҥ бастыра толыктарында јаткан улустыҥ јадын-јӱрӱмине јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр учурлу. Олор кайда јадып турганынаҥ камаан јогынаҥ — калада ба, јуртта ба. Бӱгӱнги ӧйдиҥ некелтелерине келижип турган пляж Президенттиҥ јакылтазы аайынча тӧзӧлип, иштеп баштады — ол јербойыныҥ албаты-јонына, айылчыларга учурлалган» — деп, Александр Бердников айткан.\nАр-бӱткенниҥ јараш кереезин орныктырары, кӧлдиҥ тӱбин балар-немелердеҥ арутаары аайынча иштер тӱгенген кийнинеҥ, кӧлди јараттай јерлер кыска ӧйдиҥ туркунына јарандырылган — аллея, садуныҥ ла јондык аш-курсактыҥ јерлери тӧзӧлгӧн.\nУлус эжинетен ле амырайтан јердиҥ ачылтазы ӧдӱп турарда, республиканыҥ башчызыныҥ аҥылап темдектегениле, пляжтыҥ јерине келгени учун улус акча тӧлӧбӧс. Пляжной зонаныҥ јерине келип, шезлонгторды, катамарандарды ла балдардыҥ аттракциондорын арендага тузаланганы учун акча тӧлӧӧр керек. Кӧлдӧ аргадаачылар ла медишчилер јаантайын дежурить эдер.\nАлександр Бердниковтыҥ ӱзеери айтканыла, улус амырайтан, соотонотон јерлердиҥ инфраструктуразы јаантайын јарандырылар, «кандый ла јашту улуска, кандый ла акчакапка келиштиртилер». Оныҥ угусканыла, јуук ӧйдӧ буулу парк-аттракционды јарандырары, анайда ок балдардыҥ культурно-орныктыру тӧс јерин тӧзӧӧри темдектелген. «²ткӱрилген бастыра иштердиҥ кийнинеҥ тургуза ӧйдӧ суу андый ла ару, ӧткӱре кӧрӱнип турган эмес, сууныҥ тӱбинеҥ кӧдӱрилген не-немелер ойто сууныҥ тӱбине јада берзин деп, кыш керек. Jе эҥ ле керектӱ иш эдилип калган» — деп, ол темдектеди. Оныҥ айтканыла, кӧл јанынаҥ санитарно-эпидемиологиялык јӧп бар — кӧл санитарный нормативтерге келижип јат.\nКӧлдиҥ тӱбин балардаҥ арутаар ла строительный иштерди ӧткӱрер тушта јербойыныҥ ар-бӱткениниҥ ӧзӱмдерин ле тындуларын чеберлеп аларына јаан ајару эдилген. Россияныҥ Кызыл бичигине кийдирилген чилим (орех чилим) деп ӧзӱм, ак лилиялар бистиҥ республикада јӱк ле Манјӱректиҥ кӧлинде ӧзӱп јат. Келер ӧйдӧ кӧлгӧ карп ла сазан балыктарды божодоры, мында улус балыктаарын тӧзӧӧри темдектелген.\nКӧдӱриҥини Майма аймактыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ депутады, Манјӱректеги орто ӱредӱлӱ школдыҥ директоры Альбина Кулькова ачып, тергеениҥ башчызына пляжты јарандырганы учун быйан айткан. Улус бастыра билезиле амырайтан, ӧйди тузалу ӧткӱретен јараш јер јербойында тӧзӧлгӧн деген. Оныҥ темдектегениле, Алтай Республикада јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱмди јарандырары јанынаҥ иш улайынча ӧдӧт, јербойыныҥ албаты-јоны ла тергеениҥ айылчылары јарамыкту амыраарына керектӱ бастыра айалгалар тӧзӧлӧт.\nИштеги бийик једимдери, республиканыҥ јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱмине јаан камаанын јетиргени учун «Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи» деген нерелӱ ат «Сибкапстрой» компанияныҥ директоры, Алтай Республиканыҥ нерелӱ строители Александр Базинге адалган. Бу компанияныҥ строительно-монтажный иштер аайынча мастери Алексей Лагунов Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткан. Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ Быйанду самаразыла АР-дыҥ капитальный строительство аайынча башкартузыныҥ директоры Александр Вайдуров, «Сибкапстрой» компанияныҥ ишмекчизи Константин Малышев, плотник-бетонщик Сергей Кузнецов ло производственно-технический бӧлӱктиҥ инженери Юлия Фомина кайралдаткан.\nКызыл лента кезилген кийнинеҥ кӧдӱриҥиниҥ туружаачылары кӧлди јараттай амырап баскан, кӱӱнзеген улус — Манјӱректиҥ кӧлиниҥ јылу суузында эжинген.


Јайаандыктыҥ байрамы Кӧксууныҥ јарадында - altaicholmon\nОрус албатыныҥ јайаандыгына учурлалган «Алтайдыҥ аржандары» деген фестиваль-байрам Кӧксуу-Оозында бийик кеминде ӧтти.\nАлтай албатыныҥ Эл-Ойын байрамыла элижип-селижип, эки јылда бир катап ӧдӱп турган «Алтайдыҥ аржандары» байрам 15-чи катап ӧткӱрилген. Быјыл ол ороондо Театрдыҥ јылына учурлалган.\nБайрамга келгендерди эртен тура айас теҥери, узун коо кайыҥдар, кееркемјилӱ кеп-кийимин кийген улус, чурананыҥ сӱӱнчилӱ кӱӱзи уткыды.\nФестиваль аймактарыныҥ адынаҥ байрамга туружып келген ӧмӧликтердиҥ кӧдӱриҥилӱ базыт-парадыла ачылды. Базытты «Алтайдыҥ аржандарын» баштапкы катап ӧткӱрген Турачак аймактыҥ чыгартулу улузы баштады. Бу байрамчылар јалтыраган кептерин кийген, чечектер тудунган, колдорыла јаҥып, кӧрӧӧчилерди уткуп турды. Тергеениҥ аймактарынаҥ башка парадта ороонныҥ башка-башка тергеелеринеҥ келген айылчылардыҥ делегациязы база болды. Байрамда Алтай крайдыҥ Новоалтайск, Барнаул калаларыныҥ, Бийский ле Тальменский райондорыныҥ јайаандык ӧмӧликтери туруштылар. Парадты байрамды ӧткӱрип јаткан, быјыл тӧзӧлгӧнинеҥ ала 95 јылдыгын темдектеп јаткан Кӧксуу-Оозы аймактыҥ делегациязы тӱгести.\nТӧс сценада кӧдӱриҥилӱ ачылта ӧйинде эл-јонго Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин ле Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин баштандылар.\nУдурумга башчы Алтай Республиканыҥ эҥ јаан деген эки албатылык байрамдарыныҥ учурын, ороон ичинде ле гран ары јанында јарлу болуп, муҥдар тоолу улус јууп турганын, быјыл «Алтайдыҥ аржандары» Россия ичинде эҥ артык фольклорлык ла этнографиялык он фестивалиниҥ тоозына киргенин темдектеди.\nО. Хорохордин: «Албатылык јаҥжыгулар јӱрӱмде јаан камаанду болуп јат. Олордыҥ болужыла кижи тӱӱкизиле, ада-ӧбӧкӧлӧриле колбузын јылыйтпай јӱрет.\nБу јаан байрам Кӧксуу-Оозында ӧткӱрилип јатканы база тегиндӱ эмес. Канча јылдар кайра Оймон ичи орус укту јаржактардыҥ јаҥы Тӧрӧли, куулгазынду Беловодье орооны болуп калган. Аймакта эмдиге јетире јебрен јаҥжыгулар ла чӱм-јаҥдар, фольклор кичеелип, артып калган. Кӧксуу-Оозы аймак — республиканыҥ эҥ ару ла јараш јерлериниҥ бирӱзи. Мынаҥ тергеебистиҥ эҥ јаан тамыр-суузы — Кадын — агып баштайт. Мында Алтайдыҥ эҥ бийик туузы — Ӱч-Сӱмер — агарып турат. Алтайдыҥ јаан мӧҥкӱлериниҥ 80 проценти, јӱстер тоолу јараш кӧлдӧри, Кадындагы заповедник, Ӱч-Сӱмер ар-бӱткенниҥ ЮНЕСКО-ныҥ тооломына кийдирилген телекейлик байлыктары болуп јат.\nТергееде башка-башка укту 90 кире албатылар эптӱ-јӧптӱ јуртайт. Оныҥ учун олордыҥ кӧгӱс культуразын, јаҥжыккан јайаандыгын, этникалык аҥылузын корулап алары јаан учурлу болуп јат. Ол бистиҥ ончобыстыҥ текши байлыгыс».\n«Байрам ачылган» деген сӧстӧрдиҥ кийнинде ороонныҥ ла республиканыҥ гимндери ойнолды.\nПрофессионал ла јондык ижинде бийик једимдери, республиканыҥ культуразыныҥ ӧзӱмине камаанын јетиргени ле албатылар ортодо амыр-энчӱге, најылыкка иштегени учун «Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи» деген бийик атла Кӧксуу-Оозы аймакта музейдиҥ ижи аайынча иштеп турган методист, тергеениҥ нерелӱ ӱредӱчизи ле культураныҥ нерелӱ ишчизи Раиса Павловна Кучуганова адатты. Алтай Республиканыҥ башкарузы онойдо ок культурада једимдӱ иштеген ишчилерди, кӧп бала-барка чыдаткан быйанду энелерди кайралдады.\nАлтай Республиканыҥ театрал кеендик аайынча јылдыҥ ла берилип турган сыйларын П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ актерлоры В. Перчик, А. Товаров, А. Концевая, Э. Садыков алдылар.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели В. Тюлентин тӧрӧл Кӧксуу-Оозы аймагында јуулган эл-јонды акту кӱӱнинеҥ уткуп, байрам ӧдӱп јаткан јердиҥ байлузын темдектеп, ончо улуска амыр-энчӱ, мал-ажы кӧптӧзин, јол-јорыктар јымжак, ачык болзын деп кӱӱнзеди.\nОл онойдо ок Кӧксуу-Оозы аймак алдынаҥ бери кӱндӱзек, јакшы, байлык јайаандыкту улузыла бай болгонын, Алтайда канча чактарга албатыныҥ оос чӱмдемелиниҥ, кожоҥдорыныҥ, фольклорыныҥ, бијелериниҥ, јуранар кеендигиниҥ, литературазыныҥ, ар-бӱткен ле эл-јон коштой амыр турганыныҥ јаҥжыгуларыныҥ јаан кӧмзӧзи јуулып калганын темдектеди. Чындап та, «Алтайдыҥ аржандары» бу ончо чоттолгонын керелеп турган байрам. Ондо республиканыҥ бастыра толыктарынаҥ јайаандык ӧмӧликтер туружат. Олор улустыҥ јӱректерине аҥылу сӱӱнчи сыйлаар ийделӱ.\nВ. Тюлентин Оймон ичиндеги јаржактардыҥ культуразыныҥ учурлузын темдектеди. Оныҥ айтканыла, олордыҥ культуразы јаҥыс республикада эмес, је онойдо ок текши орус албатыныҥ культуразында аҥылу јерде туруп јат.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла тергеениҥ культуразыныҥ ишчилери тӧс сценада кайралдатты.\nКӧдӱриҥилӱ ачылтаныҥ кийнинде баштапкы кӱӱлик сыйды јуулгандарга телеберилтениҥ 1-кы каналыныҥ Россия ичинде сӱрекей јарлу «Играй, гармонь любимая!» деп берилтезиниҥ јылдыстары Геннадий Заволокинниҥ балдары Анастасия ла Захар Заволокиндер башкарган ӧмӧлик сыйлады.\nБыјылгы байрамныҥ баш режиссеры болуп Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ «Душа России» деген сыйыныҥ лауреады, РФ-тыҥ кеендигиниҥ нерелӱ ишчизи, АР-дыҥ нерелӱ артизи В. Кончев кӧстӧлгӧн.\nЗаволокиндердиҥ «В этой деревне огни не погашены» деген кожоҥыныҥ кийнинде тӧс сцена ла јалаҥда кӧрӧӧчилерге јилбилӱ ле ӧзӧкти кӱйбӱредер театрал кӧргӱзӱ башталды. Ол алтай ла орус албатылардыҥ чӧрчӧктӧрине тайанып бичилген ле «Ак-суу ороонныҥ сыйлары» («Дары страны Беловодье») деп адалган.\nОрус албатыныҥ соојыҥдарында айдылганыла, алдынаҥ бери улус башка-башка уур-кӱчтердеҥ аргаданарга, Беловодье деген куулгазын ороонды бедиреп туратан. Је ол јаҥыс ла ару кӱӱндӱ, ак-чек улуска кӧрӱнетен.\nФестивальдагы чӧрчӧк кӧргӱзӱде Алтай јаржактардыҥ бедиреген куулгазынду, су-кадык сыйлаар ийде-кӱчтӱ орооны деп кӧргӱзилет. Чӧрчӧктиҥ тӧс геройы Забаваныҥ адазы Каанга јаан оору-јобол табарган. Оны јаҥыс ла Ак-суулу ороонныҥ ӧлӧҥдӧри, суузы јазаары јарталган кийнинде, эки јаан уулы јолго атанган. Забава энчикпей, олорго болужарга эр кижи болуп кийинип, база јолго чыккан.\nАнча-мынча болгон кийнинде акалары ӱч айры јолго учурап, бойлорын аргадап, керектӱзин талдаган. Забава дезе ол јерге келип, јӱрӱмин сананбай, адазын ла аргадап алар деген агару санаала оныҥ бойын ӧлӱм сакыыр деген јолло јорткон.\nКыстыҥ санаазы эҥ ару ла бийик болгон учун, куулгазын ороон јӱк ого ачылды. Јолой Забава алтай Каанга учурап, келген керегин куучындаган. Каан оныҥ чын кӱӱн-санаазын билип аларга, ченелтелер ӧткӱрди. Санаа-сагыжын ченеген ченелтелерди Забава једимдӱ ӧткӧн, је кӱчин ченееринде ол эр болуп тӧгӱнденгени чыгып келди.\nОрус кыстыҥ јаражын кӧрӱп, акту сӧзин угуп, алтай каан ого килейле, тӧрӧл јериниҥ сыйларыла ӱлешти. Эки јиит бой-бойына сӱӱшке алдыртып, орус каанды оорудаҥ јазып, амыр-энчӱ јуртай берди.\nКӧргӱзӱде Оймон ичиниҥ јаржактарыныҥ ла алтай албатыныҥ кожоҥдоры угулып, бијелери кӧргӱзилди. Ондо республиканыҥ аймактарыныҥ ла каланыҥ јайаан ӧмӧликтериниҥ 400 кире туружаачызы ойноп бијеледи. Кӧргӱзӱде эл театрдыҥ актерлорыла, јайаандык ӱредӱниҥ студенттериле коштой Кӧксуу-Оозы, Шабалин, Кан-Оозы, Оҥдой ло Майма аймактардыҥ лагерьлеринде амырап турган балдар турушты.\nЧӧрчӧк Алтай Республикада орус ла алтай албаты эптӱ-јӧптӱ, ар-бӱткенди кичееп јӱргенин кӧргӱсти. Байрамнаҥ белетелген ээчиде бичимел газеттиҥ келер номеринде јарлалар.


Кӧксимде бар јылуны балдарга бередим | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nКӧксимде бар јылуны балдарга бередим\nЈакшы, јакшылар ба, Надежда Алексеевна! Акту кӱӱнимнеҥ Слерди, школго баргалак балдардыҥ таскадаачыларын ла кожо иштеген ишчилерди профессионал байрамла уткып турум. Су-кадык ла једимдер кӧп болзын деп кӱӱнзейдим!\nМындый уткуулду эрмегимле Кӱпчегендеги «Солнышко» деп атту балдардыҥ садыныҥ башкараачызы Надежда Алексеевна Моносовала ачык-јарык куучынымды баштадым.\n— Надежда Алексеевна, байрамдык кӱнде кандый кӱӱн-санаалу отурыгар? Кандый амадулар бар? Кожо иштеп турган ӧмӧлик керегинде нени айдарыгар?\n— Ӱредӱчилердиҥ профессионал байрамына кӧрӧ, детсадтардыҥ ишчилериниҥ байрамы бийик ле јаан кеминде ӧткӱрилбей де турган болзо, уткуулду сӧстӧрлӧ ижи-тожысты ајарып, Башкару кеминде болужып, ӧрӧ кӧдӱрип турганы оморкодулу ла оноҥ ары чырмайып иштеерине јол ачат.\nБу ла ӧйдӧ јараш кӱӱ угулып, байрамга учурлалган балдардыҥ ойын-концертине кычырдылар. Јуулган улус кӧп болды. Јурт јеезениҥ јааны Владимир Павлович Мандаев уткуулду сӧзинде «Эҥ ле учурлузы – ол јурт ичинде ӧмӧликтиҥ јакшы ады чыгып, јурттыҥ јӱрӱминеҥ туура калбай туружып, ӧрӧ кӧдӱрижип турганыгарга јаан быйан» — деп айдып, сыйын табыштырды. Эне-адалар, јаанактар быйанду кӱӱн-санаазын база јетирдилер. Лариса Михайловна Яймина школдыҥ администрациязыныҥ адынаҥ ишчилерди уткып, Быйанду самараларды табыштырды.\nЭҥ ле учурлузы байрамду кӱнде – јарык кӱӱн-санаа, балдар ла таскадаачылардыҥ ортозында бек колбу билдирип турды. Надежда Алексеевна уткуулду сӧстӧрин ӧмӧлигине ийип, быйанын айтты.\n«Теремок» деген чӧрчӧк ажыра ойын тургузылган. Ончозы: казанчылар, балдар, нянялар, таскадаачылар — турушканы мӧрлӱ болды. Бу ойын-концертти башкарып ӧткӱрген таскадаачы Жанна Юрьевна Кебекова.\nБалдар таскадаачыларын, мында иштеп турган ишчилерин ӱлгерлериле, јараш бије-кожоҥдорло уткыгандар. Мындый јарашты ӧткӱрген таскадаачылар – Надежда Михайловна Идубалина, Наталья Сергеевна Тарбаева, Айана Михайловна Телесова.\nИш-тош, ӧмӧлик керегинде куучынысты Надежда Михайловнала оноҥ ары улалтыс.\n— Детсадтыҥ ижин сегис јыл башкарып турум. Калганчы јылдарда балдардыҥ тоозыла акча-манат чыгарылып, таскадаачылардыҥ ижине керектӱ учебно-наглядный пособиелер алынган ла алынып јат. Бу ла 2018 јылда балдарга ойнойтон зоналар, ойынчыктар, ӧҥдӱ принтер алынган.\nЈаашту-јаҥмырлу бӱрӱҥкӱй карлу кӱнде алтайлап «Кӱничек» деген болчомдордыҥ телекейине кирип келзеҥ, кӱнниҥ чокторы јарыткандый, јылу, јарык айалга, балдардыҥ сӱӱнчилӱ табыжы, таскадаачылардыҥ, ишчилердиҥ ачык кӱӱн-санаазы курчап ийет.\nСтенелерде ӧҥдӱ таскамалга керектӱ солынып турар бичимелдер, јуруктар. Эскирип, саргарып, шалыр илинип калган чаазындар мында кӧрӱнбес. Ӱзе ӧҥинде. Эне-адалар балдарыныҥ јайаан иштерин кӧрӧр айалга тӧзӧлгӧн.\n— Ӧмӧликте нак, профессионал кеминде тереҥ билгирлӱ, јайаан ишке јайылган, балдарга јӱрегиниҥ јылузын сыйлаган улус иштегени башкараачы кижиге јаан јӧмӧлтӧ. Мында башкараачыныҥ профессионал узын темдектери база јолду болуп јат.\nБаза темдектебеске болбос, нениҥ учун дезе башкараачы кижиниҥ ижи бастыра ла керектердеҥ камаанду – ол тоодо кочегарлар, казанчылар, ару-чек тудатаны, оноҥ до ӧскӧзи. Бу јанынаҥ ишчилериме јаан быйаным: детсадтыҥ ичинде јылуны кичеегендерге Попошев Алексей Николаевичке ле Тарбаев Юрий Николаевичке, эпчил ус колду Анатпаев Тимур Михайловичке, тойу-ток курсакла балдарды азыраган казанчыларыбыска Кунанакова Анна Андреевна ла Нелля Сайраловна Адаринага, ару-чек туткан Мендешева Айана Михайловнага, таскадаачылардыҥ болушчыларына Кунанакова Наталья Михайловна ла Санина Анжела Михайловнага.\n— Мынаҥ ары кандый амадулар бар?\n— Мынаҥ ары детсадта ясельный группалар тӧзӧп, балдарды эки айдаҥ алары темдектелип јат. Эмдиги ӧйдӧ детсадтыҥ туразы чала кичинек, чынык ремонт некеп јат. Аймак ичинде јаҥы детсадтар тудулары јол алынзын деп кӱӱнзейдим.\n— Амадугар бӱтсин, Надежда Алексеевна. Толо, тоомјылу куучыныгар учун јаан быйан!\nБайрамду кӱнде оноҥ ары куучын-куумый детсадтыҥ тазыктыраачыларыла ӧтти. База бу улустыҥ шылтузында детсадтыҥ ады-јолы аймак та, республика да ичинде тоомјылу болуп адалат.\nМында ла иштеген Айсулу Ялабыевна Зубакина (эмдиги ӧйдӧ болчомдорын ээчидип, школ јаар иштеерге јӱре берген) 2010 јылда келип, «Воспитатель года» деген конкурста туружып, аймак та, тергеебис те ичинде бийик турулталар кӧргӱскен. Оноҥ ары бу тоомјылу керекти улалткан таскадаачы Жанна Юрьевна Кебекова. Ол 2016 јылда «Воспитатель года» деп конкурста турушкан. Аймак ичинде баштапкы јерге чыгып, республикада детсадтыҥ ӧмӧлигиниҥ адын тӱжӱрбей, финалга чыккан.\n— Жанна Юрьевна, бу једимдер недеҥ камаанду?\n— Озо ло баштап кожо иштеп турган ӧмӧликтиҥ јаан болужы. Кожо иштегендердиҥ ончозы јайаанду улус – кемизи де кӧктӧнӧргӧ ус, јуранарга, кожоҥ- бијеге. Тереҥ санаа-шӱӱлтеле ӱлежип, бой-бойысты кӧдӱрип јадыбыс. Је, эҥ ле озо балдарды сӱӱри, олорго јӱрегиҥ ачык болоры. Кӱнӱҥ-кӱнге ӱч-тӧрт јашту болчомдор менеҥ чаракча да кирелӱ санаа-укаа алынып јанганы меге јаан једим. Кӧксимде бар јылуны балдар билип турзын деп кичеенедим. Јаантайын ишке керектӱ бедирениш, билгиримди тереҥжидерин некейдим. Таскадып турган балдарымды детсадтыҥ кеминде ӧткӱрилип јаткан конкурстарга туруштырарга албаданадым. Темдектезе, 2018 јылда јарлалган «Снеговик», «Капель», «Галерея», «9 Мая» деп конкурстарда балдар туружып, јеҥӱлӱ јерлер алгандар. Бу меге база јаан сӱӱнчи. Јайаан ишке тартылбаган улус оогош балдарла иштеп болбозы мында билдире берет. База катап ӧмӧликти байрамысла уткып турум. Балдарга сӱӱш, јайаан иш, су-кадык кӱӱнзейдим. Ада-энелерге јаан быйан. Олор ижимде јаантайын јӧмӧп јат.\nНадежда Михайловна Идубалина јурт ичинде, ада-энелер ортодо тоомјылу ла узакка иштеп келген таскадаачы болуп јат.\n— Ижи-тожыгар керегинде биске куучындап берзегер, Надежда Михайловна.\n— Сегизинчи јыл иштеп келдим. Ижимде кажы ла баланы аайларга албаданадым, оогош то болзо, олор бӱдӱн телекей, кажызы ла аҥылу, ончозыныҥ кылык-јаҥына јол табары – мениҥ ижимниҥ амадузы болуп јат. Таскадып турган балдарым јаманды-јакшыны ылгап билерине оогоштоҥ ала ӱрензин деп некейдим.\nНадежда Михайловна бойыныҥ јайаан ижинде «Балдарды јуруктар ажыра кӧнӱ-јарт куучындадары» деп једимдерге јеткен таскадаачы. Балдары конкурстарда туружып, дипломдорло кайралдаткан.\nАйана Михайловна Телесова бу иште ӱчинчи ле јыл иштеп келген болзо, бойыныҥ ижи-тожы керегинде санаа-шӱӱлтелериле ӱлешти:\n— Баштапкы ла кӱннеҥ ала талдап алган ижим јарап турган деп сестим. Је, озо ло баштап, байрам кӱнле Лидия Борисовна Попошеваны уткыйдым. Кӱч ӧйлӧрдӧ ишке кычырып, «Сенеҥ јакшы воспитатель болор» – деп айтканы, меге, јиит кижиге, јаан ижемји берген. Айсулу Ялабыевнага база јаан быйаным, байрамла уткыйдым. Оныҥ јайаан иштери мени јилбиркедип, иштиҥ учурын јартаганын ундыбай јӱредим. Башкараачыбыска, Надежда Алексеевнага, јаан быйан – иштиҥ эмдиги ӧйдӧги некелтезиниҥ учурын билерине ууландырат. Кожо иштеген таскадаачыларга – Жанна Юрьевнага, Надежда Михайловнага – олордоҥ кӧпти, ишке тузалу эп-сӱме аладым. Мениҥ тӧрӧӧн-туугандарымныҥ ортозында кӧп ӱредӱчи улус бар, олордоҥ тем алганым база тегиндӱ болбоды. Балдарла иштеерге јилбилӱ. Балдар кандый да кичинек болзо, олордоҥ кандый да санаа-укаа алынып турганымды сезедим.\nБаза бир јиит таскадаачы Наталья Сергеевна Тарбаевага јолыгып болбой, кожо иштегендердиҥ ле башкараачызыныҥ кӱӱн-санааларын уктым. Наталья Сергеевна кӱӱ јанынаҥ таскадаачы болуп иштейт. Ижинде некелтелӱ, кажы ла балдарла ӧткӱрип турган ижине каруулу кӧрӱп, бедиреништӱ јайаан иштерине тартылат. Ол јанынаҥ, байрамдык кӱнде, школдыҥ администрациязыныҥ адынаҥ Быйанду самарала кайралдатканы ончозын кереледи.\nЭмдиги ӧйдӧ балазыла амыралтада отурган таскадаачы Наталья Юрьевна Урчимаева јанынаҥ айтпаска болбос. Ӧмӧликте Наталья Юрьевна јарык кӱйген јылдыска тӱҥей. Ончозына јарык кӱӱн берген таскадаачы. Бастыра јанынаҥ јайалталу – кожоҥчы, бијечи, јаҥы кӧрӱм-шӱӱлте берери јанынаҥ озочыл. Наталья Юрьевнаны балдарла кожо энчикпей сакыйдыс – деп, кожо иштеген улус кӱӱнзеди.\nЈе калганчызында автордыҥ кӱӱнземели. Улу алтай поэттиҥ Шатра Шатиновтыҥ ӱлгерлеп койгон сӧстӧри бар:\nАлтай јурттарда тилдиҥ судазы,\nОндо байлык, јӧӧжӧ ондо.\nОндо тилистиҥ јеезелӱ уйазы,\nСобырып ылгазаҥ, ол сӧстӧрдӧҥ\nСолоҥыдый јараш јолдорды да чӧйӧриҥ.\nКандый тереҥ шӱӱлтеле айдылган сӧстӧр. Анчадала, эмдиги айалгада, алтай јурттарда, алтай балдар тӧрӧл тилиниҥ јаражын, байлыгын ундытпай јӱрери јанынаҥ кӧп-кӧп кичеенип иштенери артат.\n« Летная погода\nБЛАГОДАРИМ ЗА СОТРУДНИЧЕСТВО! »


Балдарла болгон учуралдар - altaicholmon\n2018 јыл бистиҥ республикада Хоккейдиҥ јылы деп јарлалган болгон. Оныҥ учун эзедип, хоккейле тазыктыраачы болуп иштеген ӧйлӧр керегинде бичип ийер деп санандым. Јаҥы иштеп баштаарымда, не де јок болгон. Ол тушта Кан-Оозы аймакта Кырлыкта совхозтыҥ директоры болуп Егор Иванович Иркитов иштеп турган ӧйлӧр. Ого барып, акчала болуш сурагам. Јок дебей, 2 комплект форма, конектор, клюшкалар аларга болушкан. 2 группа уулчактар јууп, ижимди баштагам. Балдарла иштеп, олорло кожо болгон учуралдар керегинде бичип ийейин.\n«Полды барып буды»\nБир кӱн Мишке Манжин јолыгала, мени арбанды: «Барып, ол полды буды!». Мен кайкап, не болгон деп сурадым. Кӧрӧр болзо, керек мындый болгон эмтир.\nУлус турлуда тушта, Айан Батыйды конекко јыҥылап ӱреткен. Тураныҥ ичине Батыйга конекты кийдиреле «јуҥнаткан».\nЈайгыда ла будыган полды Батый конегыла ӱзе ӱреп салган эмтир. Эмди Батый је ле деген эр, Кырлык учун хоккей ойнойт. Бойы Кӧзӱлде физкультураныҥ ӱредӱчизи болуп иштейт.\nУулчактарды јыҥылаарына ӱредип тургам. Арам конекты кийеле, ол ло бойы јыҥылай берген. Адазы јакшы хоккеист болгон, байла, оны тӧзӧгӧн болбой. Айварды энези тренировка-неме јок ӧйлӧрдӧ база ӱредер. Озо јыҥылап албай турала, оноҥ ло јыҥылажы тыҥыган. «Чараста» ойноордо, јыҥылажыла, ойножыла ого једери јок болгон. Билезинде хоккеист улус та јок, байла, Алтай-Кудайдыҥ ол јанынаҥ бергени болбой.\nОл командада Виталик болгон, чек јыҥылап ӱренип албаган. Мен арбанарым: «Канайып калгаҥ, Виталик. Сенеҥ болгой, циркте айулар јыҥылап јат». Канайдар, Виталикти каалгачы эдерге келишкен. Эмди ол Рубцовск калада јадат.\n3-чи класстыҥ уулчактарыныҥ тазыктырузына барзам, Эмилле кожо айылдажы Амыр келген эмтир. Амыр садикке барбай, карган энезиле кожо отурып турган. Амырга ол тушта 5 јаш. Тренировка ӧткӧнчӧ, ол Эмилди сакыыр. Бир кӱн кыстарымныҥ фигурный конекторын алала барзам, Амыр Эмилле кожо једип келди. Амырга фигурный конекторды берзем, ол албай айтты: «Бу кыстардыҥ конегы». Онойдо айдала, айлы јаар јана берди. Јаан удабай, Амыр акаларыныҥ јаан конегын экелди. Амырга кийдирип, јыҥыладып ӱреттим. Онойып беш јашту Амыр јаан уулдарла теҥ-тай јыҥылап ӱренип алды.\nТӱрген таҥ атсын…\nМагазин барзам, Женяныҥ энези јолыккан. Энези комыдайт: «Сениҥ хоккейиҥле бир уул јакшы ла пластмассовый кӧнӧктӧримди ӱреп салды». Кӧрӧр болзо, уулы щиток эдерге, кӧнӧктӧрди ӱреген кижи эмтир. Ол тушта щитоктор једишпей турган ӧй, оныҥ учун кезигин бойыс эдетенис.\nКоштой јаткан Кӱлердиҥ адазы јолыгала каткырат. Не болгон дезе, Кӱлерге баштапкы ла катап Кан-Оозындӧӧн хоккей ойноп барар керек. Эҥирде белетенип баштаган. Конек, клюшка, щитоктор, форма — ӱзезин ле белетеер керек. Эне-адазы божобой турган, бойы ла белетейт.\nУйуктаар ӧй јууктап келген, акыр, Кӱлерди уйуктадар деп, адазы балдардыҥ кыбына барган. Оноҥ балдардыҥ кыбынаҥ оныҥ каткызы ла угулган, энези кайкаганча кирип барза, уулы уйкуда.\nТӱрген таҥ атсын деп, Кӱлер эрте уйуктаган эмтир. Бойы орында — шлемдӱ, хоккейный формалу, буттарында щиток. Јаҥыс ла конегын кийбеген эмтир. Кийнинде ӧйлӧрдӧ ол јакшы ойноп, «Чарас» командага кирген.\nШушканы качан јиирис?\nКырлыкта хоккей ойноорыс. Тош кичинек, оныҥ учун суббот ло јетсе, эҥирде автобуска отурып, Кан-Оозынга једерис. Ондо стадиондо тошто ойноорыс. Азыкты бойыс апарарыс, кезикте столовыйдыҥ буфединеҥ садып аларыс.\nОл кӱн буфетте печенье, пряник божоп калган. Јаҥыс ла сушка арткан. Сушкадаҥ алала, стадион бардыс. Јыҥылаган, ойногон.\nЭҥирде уулчактарды јууп, отбойго белетениш ӧткӱрип турум. Эзендей колын кӧдӱрет. Не болгон деп сурадым. «А бис шушканы качан јиирис» деген. Уулдар каткыда. Канайдар, чай азып, Эзендейди «шушкала» чайлаткан.\nСамолетто акча тӧлӧбӧс\n«Чарас» командала Новосибирсктеҥ Москва јаар самолетту учуп барааттыс. Маргаандар Северодвинск калада ӧткӧн. Командада 4-5 класстардыҥ уулчактары баштапкы ла катап ойноп барып јаткан. Олор самолетты јаҥы кӧргӧн, эмди ого отурып, учуп јадыс.\nЈолдыҥ тал-ортозы једерде, стюардессалар обед тажыгылап баштады. Мениҥ јанымда Экинурдаҥ Маратик, бир јанымда Аржан отурган. Эки уулга айттым: «Бисти эмди азыраар, акчагарды белетеп алыгар». Араайынаҥ кӧрзӧм, эки уул кармандарынаҥ акча чыгарып белетейт. Менеҥ сурагылайт:\n—Обед канча салковой болор?\n—Озо ажанып алыгар, оноҥ счет экелер, ол тушта тӧлӧӧрис.\nУулдар ажанган, акчазы колында. Тӧлӧгӧлӧктӧ, каткырала, јартап бердим — курсак учун самолетто тӧлӧбӧс. Уулдар сӱӱнгилеген, акчаларын кармандарына сугуп алдылар.\nБалдарла кожо иштеп турарымда, каткымчылу кӧп учуралдар болгон. Ол керегинде бӱдӱн бичик те чыгарарга јараар.\nАлександр МАНДИН, Кырлыктаҥ\nФОТОЈУРУКТА: Кырлыктыҥ школыныҥ 1983 јылдыҥ уулчактарыныҥ командазы


Jайрадылбай иштеер амадулу - altaicholmon\nJайрадылбай иштеер амадулу\nКан-Оозы аймакта јаан ла озочыл јуртээлемдик ӧмӧликтердиҥ бирӱзи — «Јабаган» СПК. Анда уй кабыраачылардыҥ бригадири болуп мундус сӧӧктӱ Александр Тайтаков иштейт.\nОл бу ишке 1989 јылда келген. «Јабаган» СПК уйларын бӱгӱн тӧрт башка турлуда тудат. Ӱчӱзинде јӱс уйдаҥ болзо, тӧртинчи турлуда јӱс бежен уй. Александр Бербешевич шак ла ол турлуда иштейт. Оныҥ айтканыла болзо, азыралды бойлоры да, СПК да белетейт. Быјыл ӧлӧҥ эмеш ас белетелген. Саранча деген неме табылганы коомой салтарын јетирет. Техника јеткил, бойындыйы да, СПК-дыйы да бар.\n— Кышка азыралды аргабыс јеткенче ле белетегенис. Мал-ашты чеденде азыраарын баштап ийдис. Комбикорм алып, кышты чыгарыс деп иженедим. СПК да болужар – деп, Александр айткан.\nУй кабыраачылардыҥ бригадириниҥ айтканыла, јеҥил эмес иш учун алып турган ишјалыныҥ кеми ас эмес. Турлу јурттаҥ он километр ыраакта турат. Кыш ӧйинде кӱртеп салганда, ары јаҥыс тракторлу једерге келижет. Керектӱ кажаан-чеден бастыразы бар. Ээлем 100 уйдаҥ 80-82 бозудаҥ алат. Темдектелген планды бӱдӱрип турганы учун «Јабаган» СПК-ныҥ уй кабыраачыларыныҥ бригадири Александр Тайтаков Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла, сый-акчала кайралдаткан.\n«Јабаган» СПК-да аҥ да, кой до, јылкы да бар. Ӧскӱрип турган койлоры укту болгонын темдектеер керек.\nАлександр Бербешевичтиҥ балдары калада јадып иштеп турган эмтир. Бӱгӱн кӧп тоолу СПК-лар јайрадылып турарда, «Јабаган» СПК-ныҥ ишчилери, бастыра ла јербойыныҥ улузы, тӧрӧл ээлемин јайратпай, иштеер амадулу.\nАдакыда Александр: «Аймакта эки ле СПК арткан, бойыстыйын јайрадарга бербей, иштеерис» – деп айткан.


«Кӱлӱмјизи кӱнниҥ чокторындый…» - altaicholmon\nЈирме тогус јыл мынаҥ кайра Горно-Алтайскта баштапкы эл гимназия (эмдиги 7-чи таҥмалу ортотекши школ) ачылган. . Оныҥ баштапкы директоры, Россия Федерацияныҥ нерелӱ ӱредӱчизи, ӱредӱликтиҥ ветераны, ады-јолы элбеде јарлу Юлия Григорьевна САКАШЕВАНЫ чыккан кӱниле 7-чи школдыҥ ӧмӧлиги, ӱренчиктери, акту кӱӱндеринеҥ уткып, уткуулду сӧстӧрин айдат.\nНина Михайловна ЧУЙЧИНА, каланыҥ 7-чи таҥмалу школыныҥ директоры:\n—Мен Юлия Григорьевнала кожо 1998 јылдаҥ ала иштеп баштагам. Мени ишке ол алган, ӱредӱликтеги јолымды кӧндӱктирген. Баштапкы ӧйдӧ балдардыҥ кыймыгузыныҥ тӧзӧӧчизи де, социальный педагог то, завуч та болгом, 2005 јылдаҥ бери директор болуп иштеп турум.\nЮлия Григорьевнаныҥ бу алтай школды ачарына јаан камаанын јетиргени алтай албатыга сӱреен тузалу керек болгон. Бу школ јаҥыс та калага эмес, је анайда ок бӱткӱл республикага, ӧзӱп јаткан јаш ӱйеге керектӱ. Нениҥ учун дезе јаҥыс национальный гимназия калага ас болгон. Бала-барка кӧптӧп, ӧзӱп барарда, улус кала јаар кӧчӱп келет. Айдарда, мындый школды ачары ӧйдиҥ некелтези болгонын башкараачы кижи јакшы билген. Ол ӧйдӧҥ ала школ бӱгӱнге јетире агару молјузын ак-чек бӱдӱрген ле бӱдӱрип јат.\nБайлык ченемелдӱ, керекти, суракты тереҥжиде, ыраада кӧрӧр башкараачы школды ачып тура, ишке республикада јарлу, ченемелдӱ ӱредӱчилерди талдап алган. Темдектезе, М. В. Тартыкова, К. А. Лыкова, В. Т. Адарова, канча бичиктиҥ авторы Е. А. Мегедекова ла о. ӧ. Чике бажында ондый тыҥытту улус турганыныҥ шылтузында бу иш кӧнӱ јолын алынган.\nШколдыҥ ол ӧйдӧ бичилген Уставында алтай тилди ӱредери бӱгӱнге јетире кубултазы јогынаҥ артат. Је ол до, технологиялар да, јасак та солынып турза, тӧзӧгӧзи ол ло бойы артат. Бистиҥ школ ачылып, иштеп баштаганынаҥ ала быјыл 29 јыл болор. Школдыҥ туразы 1926 јылда тудулган ол ло эски тура. Је мында ару, јарык, јылу болзын деп, Юлия Григорьевна кӧпти эткен. Бӱгӱнги кӱнде бис ол ло јолло балдарысла ак-чек иштеп јадыс.\nЧенемелдӱ башкараачы Ю. Г. Сакашева «Культура Алтая» деген программаныҥ авторы. Калыктыҥ јаҥжыгуларыныҥ, чӱм-јаҥыныҥ, тилиниҥ байлыгыныҥ тӧзӧгӧзин ого бектештире салган. Краевед материалдарды јаҥыс та алтай тилдиҥ, литератураныҥ ӱредӱчилери эмес, је онойдо ок физиканыҥ, химияныҥ, биологияныҥ, географияныҥ, математиканыҥ ӱредӱчилери ижинде элбеде тузаланган.\nАдалардыҥ соведин тӧзӧӧри керегинде куучындар бӱгӱн јаҥы угулат. Је Юлия Григорьевна ол ӧйдӧ билелерде балдарды таскадарында адалардыҥ учурын кӧдӱрер амадула адалардыҥ соведин тӧзӧп, ижин база кӧндӱктирип салган.\nЮлия Григорьевна амыралтага да чыгала, тыш-амыр отурарын сӱӱбес кижи. Бистиҥ сурагысла школго келер, болужар, кӧргӱзер, јартаар. Темдектезе, јаан ӱйениҥ улузыныҥ айлыгы ӧдӧрдӧ, ол келип, клубты тӧзӧӧр баштаҥкай эткен. Јиит ле ченемелдӱ ӱредӱчилердиҥ баштапкы јуунын ол бойы баштап ӧткӱрген.\nТегин јӱрӱмде ол бойы сӱреен болушчаҥ, килеҥкей, јалакай, бары-јогыла ӱлежер јаан кӱӱндӱ кижи. Калага кӧчӱп келген биске баштапкы ӧйдӧ кӱчке келишкен. Юлия Григорьевна айлыска келер, кӧрӧр, болужар. Кӱскиде бойыныҥ садынаҥ алама-груша экелер, бисти садына апарар. Ондо јакшызын, арузын кайкап турарым. Эш-нӧкӧри Алексей Кайдазыновичле кожо иштеҥкей, кӱндӱзек, јалакай, нак билени тооп, баалап јӱредим. Кажы ла кижиге керектӱ јылу, јымжак сӧсти, ајаруны акту кӱӱнинеҥ айдатанын база аҥылап јӱредим.\nШколдо балдардыҥ тоозы 2000-чы јылдарда эмеш јабызап, 345-ке тӱже берген. Эмди ойто 700-ти ажып јадыс. Келерге, ӱренерге кӱӱнзеп турган балдар оноҥ до кӧп. Је школ тапчы. Ресгимназияныҥ эски туразын биске берген де болзо, ондо баштамы класстардыҥ 400-теҥ ажыра балдары ӱренет.\nЭкзамендердиҥ турулталары јакшы. Быјылгы ӱредӱлӱ јылда 11-чи классты 21 бала божоткон. Талдап алган предметтерле балдардыҥ алган баллдары бийик. 80 де баллду балдар бар. Эҥ ле јакшы ӱредӱлӱ балдар ресгимназия јаар јӱре де берип турза, арткан балдарла ченемелдӱ, бойыныҥ ижиниҥ устары ӱредӱчилер керектӱ билгирди берип, ак-чек иштегилеп јат. Юлия Григорьевнаныҥ баштап салган кереги, ижи ичкери ӧзӱмдӱ, тузалу болгонын јӱрӱм кӧргӱзет.\nКару Юлия Григорьевна, 7-чи таҥмалу школдыҥ ӧмӧлигиниҥ, бойымныҥ адымнаҥ Слерге јаан алкыш-быйанысты айдадыс. Чыккан кӱнерле уткып, алкы бойорго бек су-кадык, билегерге амыр-энчӱ јадын-јӱрӱм, бала-баркагарга ачык јолдор кӱӱнзейдис.\nАрчын јытту Алтайыс\nСыйлазын Слерге ырызын,\nТуманга курчаткан тууларыс\nСыйлазын Слерге ийдезин.\nАлтайыстыҥ бийик сындары\nАлкыжын Слерге јетирзин.\nСветлана Петровна КУДАЧИНА, директордыҥ ӱредӱ бӧлӱк аайынча ордынчызы:\n—Бӱгӱнги кӱнде ӧткӧн 90-чы јылдарда текши ороондо айалга уур-кӱч ле кату болгон деп јартап јат. Је ол ло ӧйдӧ байлык ченемелдӱ, кӧрӱми тереҥ, недеҥ де јалтанбас улус шак ол тушта јаан керек баштаган. Мениҥ санаамла, ондый улустыҥ бирӱзи Юлия Григорьевна Сакашева.\nБойыныҥ башкарган ӧмӧлигине некелтелери бийик болгон. Ол ок ӧйдӧ кажы ла ӱредӱчиниҥ кӱӱн-санаазын кӧдӱрип, јӧмӧп билериле аҥыланатан. Юлия Григорьевна ӧмӧлигинде, бойыныҥ ла билезинде чилеп, кажызына ла болужатан. Мениҥ де ижимде бу башкараачыныҥ камааны бар, айткан сӧзи ийделӱ, учурлу деп сананадым. Оныҥ учун Юлия Григорьевнага алкыш-быйанымды јаантайын айдып јӱредим.\nТатьяна Гавриловна САРЫБАШЕВА, директордыҥ административно-хозяйственный бӧлӱк аайынча ордынчызы:\n—Мен бу школго библиотекарь болуп 1991 јылдыҥ куран айында келгем. 7-чи таҥмалу школдыҥ баштапкы библиотекари болгом.\nМен, јиит специалист, јирме ле јашту болзын, Юлия Григорьевнаны тууразынаҥ лаптап ајарулу кӧрӧтӧм. Ол ӧйдӧ Юлия Григорьевна сӱреен эрчимдӱ, кандый ла керекти чӱрче ле баштап, билгир кӧндӱктирип ийетен. Кандый ла керекти кыска ӧйдиҥ туркунына чыҥдый ла быжу бӱдӱретен. Бастыра улусты јакшы билер, кажы ла кижиге ады-јолын, отчествозын айдып баштанатан. Мен онызыны база кайкап кӧрӧтӧм.\nМен бу ла калада чыккам-ӧскӧм, 6-чы таҥмалу школдо ӱренгем, кӧп лӧ јаны орус улустыҥ јанында јӱргем. Педучилищениҥ кийнинде, баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи, национальный школго иштеп барарга чала тидинбедим. Орус бӧлӱкти божотком, ӱзеери алтай тилди јакшы билбес болгоныма база туйуксыныш болгон ло.\nЈе бу ла су-алтай школго келип, улусла, башкараачызыла таныжып, кӱӱн-санаам јарыган эди. Баштапкы ӧйдӧ орустаарга ла меҥдеерим. Је Юлия Григорьевна: «Сен, Татьяна Гавриловна, алтай школдо иштеп јадыҥ, кӧнӱ алтайлап куучындажарга ӱренгиҥ, темиккиҥ» — деп айдып туратан. Онойдо-онойдо чын ла темиге бергем.\nМен бӱгӱнги кӱнге јетире Юлия Григорьевнага, педӧмӧликке быйанду јӱредим.\nЕлизавета Алексеевна МЕГЕДЕКОВА, РФ-тыҥ нерелӱ ӱредӱчизи, ӱредӱликтиҥ ветераны:\n—Мен Юлия Григорьевнала кожо узак иштегем. Алдында јылдарда ол ӱредӱчилердиҥ билгирин бийиктедер институтта, оноҥ ресгимназияда болуп иштеген. Бу баштамы школ ресгимназияда ачылган ла Юлия Григорьевна ары иштеп барган. Оноҥ баштамы школды 7-чи таҥмалу алтай школ эдип ачкан.\nБаштамы школдыҥ балдары зооветтехникумныҥ лаборатория болгон туразында ӱренген. Лечебница болгон кыптар — эм-тустыҥ јыды кайда деп. Юлия Григорьевна ада-энелерле кожо кӧп лӧ баскан. Онойып баштамы класстарды ЗВТ-ныҥ эски туразына кӧчӱрген. Сӱреен соок то болгон, класстары да оогош, тапчы. Столовый јок болгон, је балдарды азыраар керек. Айдарда, Юлия Григорьевна самоварды экелип (эмдигидий тефаль јок), чай кайнадар. Кажы ла бала азыгын экелетен. Ӱредӱчилер элижип-селижип, јаан переменде балдарды чайладып јат.\nОл ӧйдӧ мен ӱредӱчилердиҥ билгирин бийиктедер институтта иштегем. Ӱзеери ресгимназияда частар ӧткӱргем. 1991 јылда мени бу школго кычырган. Ол ло јылда школ коммерческий техникумныҥ туразына кӧчкӧн. Мында јӱк ле куру стенелер болгон. Је Юлия Григорьевна каланыҥ администрациязына барып, горононы, облононы канча кире эжиктеп басканын бис, ол ӧйдӧ иштеген ӱредӱчилер, сӱреен јакшы билерис. Биске эски-саскы столдор берер, бис оны јунарыс, ремонтты бойыс ла эдерис. Эне-адаларда бош ӧй јок болгон болор. Эр улустаҥ бир ле кижи — завхоз. Ончо ишти бойыс эткенис. Ол ӧйлӧрди ундыыр арга јок.\nЮлия Григорьевна биске: «Је албаданактар ла, городто сок јаҥыс алтай школды керектӱ кемине чыгарып, алтай балдарды тӧрӧл тилин баалап, оморкоп јӱрер эдип ӱредери бистиҥ агару молјубыс» — деп айдып, кӧкӱдип туратан. Бис албаданганыс, чырмайганыс.\nПедӧмӧлик ол до ӧйдӧ, эмди де нак, ӧмӧ-јӧмӧ иштегенис. Школыстыҥ соҥдоочы ады чыкпаган. Юлия Григорьевна бисти мактаар, кезикте ајару эдип, адылар. Келишпей турганын јартап берер. Узак јылдарга методист болгон кижи ончо немени јакшы билер ине.\nОныҥ кийнинде баштамы школ орто школго једип, јиит ӱредӱчилер келип баштаган. Олордыҥ урокторына јӱрер, једимдерин-једикпестерин айдып берер, методика јанынаҥ болушты кӧп јетирген. Юлия Григорьевна јаҥыс та директор эмес, ол ок ӧйдӧ ӱредӱчи болуп иштеген.\nЮлия Григорьевнала иштеген јылдарды эске алза, кӧп-кӧп јарамыкту, јаҥыртулу иш ӧткӧн. Ончозын куучындазаҥ, таҥынаҥ бичик те болордоҥ маат јок. Айса болзо, кем де 7-чи школдыҥ тӱӱкилик јолын эске алып, бичик белетеер…\nЮлия Альчиновна МУНДУКИНА, алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи:\n—Юлия Григорьевнаныҥ чӱм-јаҥдарга учурлалган урокторы учун ада-энелер быйанду јӱрет. Ол бойы некеер де, ајару да эдер башкараачы болгон. Бойы узак ӧйгӧ ачынып билбес, јаан ла јалакай кӱӱндӱ башкараачы.\nБалдар алтай кӧгӱстӱ, тилин, јаҥын билип јӱрери јанынаҥ тыҥ иштеген. Је бӱгӱнги кӱнде ол предмет јок то болзо, Юлия Григорьевнаныҥ тӧзӧгӧзин салып, ууламјызын баштап салган ижи јаан јолын алынып кӧндӱккенин ада-энелер темдектеп јат. Школдо этно-культуралык ууламјы јакшы, једимдӱ иштеп јатканын кӧп тоолу кӧрӱ-маргаандарда јеткен једимдерис јолду керелеп јат.\nМен Юлия Григорьевнага јаан быйанду јӱредим. Ишке алган, болушкан, јӧмӧгӧн. Бистиҥ школго бу алтай ӧзӧктӱ, немени ыраада, тереҥжиде кӧрӧр башкараачыны, ӱредӱчини биске Јайаачы берген болор деп сананып јӱредим.\nСветлана КУПЮШЕВА, ӱренчиги:\n—1995 јыл. Мен, 4-чи класстыҥ балазы, Горно-Алтайск калада баштапкы катап. Орус тилди јакшы билбес, эне-адазы јанында јок, таныш эмес јерде. Мынаҥ ала мен 7-чи таҥмалу школдыҥ ӱренчиги. Нениҥ де учун класстыҥ башкараачызына эмес — директорго карузыгам. Юлия Григорьевна Сакашева, байла, канча јылга педагогикалык ууламјыла иштеп келген кижи, билип турган: балдарга элдеҥ озо экинчи эне болор керек, оныҥ кийнинде ӱредӱчи, директор. Куучыны тӧп, каткызы јымжак, колдоры јылу — торт ло эне. Кабинетке кирип келзе, кандый да јылу боло бергендий. Бисти Юлия Григорьевна «Алтайдыҥ чӱм-јаҥы» предметле ӱреткен. Алтай алкыштар, олордыҥ учуры, ада-ӧбӧкӧниҥ јебреннеҥ келген јаҥжыгулары керегинде солун ачылталарды биске ӱредӱчибис эткен эмей. Ӧйлӧр ӧткӧн. Јӱрӱм солунган. Эмди 7-чи школдо бистиҥ балдарыс ӱренет. А ӱредӱчибиске бис ондый ла јаш, јараш, туштаганда, кучактай тудар, сӱӱнер, барды-јокты сураар, адакыда алкаар.\n«Алтайдыҥ Чолмонында» иштеп турала, ӱредӱчимниҥ эш-нӧкӧри Алексей Кайдазыновичле таныжар ырысту арга келишкен. Оноҥ ло бери алтай албатызына тузалу јӱрӱп, ак-чек, каруулу ижиле, ачык-јарык кӱӱниле тоомјыга кирген бу билелик эжерди кӧрӱп, нениҥ учун эмдиги ӱйениҥ эжерлериниҥ кӧбизи мындый бек болбойт деп сананарыҥ… Слердиҥ билегер эмди де узак јылдарга јашӧскӱримге јозок болзын, айыл-јуртыгар амыр-энчӱ турзын, алкы бойыгар су-кадык отургар, кару Юлия Григорьевна ла Алексей Кайдазынович!\nАй-Тана ТОРБОКОВА, ӱренчиги:\n«Кажы ла кижиниҥ јӱрӱминде ис артыргызып салган улус бар. Баштамы класстарда 7-чи таҥмалу школдо ӱренип, башкараачызы Юлия Григорьевна Сакашеваны кӧрӱп, јаантайын кайкап та, оморкоп то туратам. Бу эпши ойгор кӧгӱстӱ, ӱзеери тӧрӧл калыгыныҥ чӱм-јаҥжыгуларын сӱрекей јакшы билер. Олорды бистиҥ, ӱренчиктериниҥ, јӱрегине чоктый салган. Онызы кийнинде бистиҥ јӱрӱмиске сӱрекей тузалу болды.\nТӧс калабыста јадып, иштеп, кажы бирде Юлия Григорьевнага јолыксаҥ, чек ле кӱн тийгендий. Удура базып келген јылу кӱлӱмјилӱ, кеберкек чырайлу Юлия Григорьевна энеҥдий сӱӱнип, ачык-јарык куучындажар. Керек дезе јакшынак эп-сӱме де айдып берер. Онызы, айтпаза да, ийде-кӱч берет.\nКару Юлия Григорьевна, Слерге кара башту ӱренчиктеригердиҥ адынаҥ бу јӱрӱмниҥ јаан јолына чыгарына болужып јӧмӧшкӧнӧр учун јаан алкыш-быйанысты айдадым. Бис 7-чи таҥмалу тӧрӧл школдо ӱренгенисле оморкойдыс. Алтайыстаҥ курчулу, албатыбыстаҥ алкышту јӱрӱгер».


55 муҥ кире кижиге прививка тургузылды - altaicholmon\n55 муҥ кире кижиге прививка тургузылды\nАлтай Республикада ӧткӧн неделеде улус ичи-карынныҥ оорузыла оорыган 27 учурал болгон, олордыҥ тоозында 14 јашка јетире 17 бала, ветряной оспала беш кижи оорыган, ӱч кижи кодыртыган. Чемет оорула, пневмонияла оорыган учуралдар база бар.\nИйт-кискеге тиштеткен 10 кижи эмчиликке келген, шапшыкка тиштеткендердиҥ тоозы 15-ке јетти, ол тоодо 10 бала. Улаганда бир бала шапшыктыҥ энцефалидиле оорыган.\nОРВИ-ле оорыгандардыҥ тоозы эпидемия кемине јеткелек. 54584 кижиге прививка тургузылган, эмезе 63 процентине. Турачак аймакта бу кӧргӱзӱ 100 процент, Чойдо 98 процент, Кан-Оозында 96 процент, Оҥдойдо 82 процент болды.


Салым – саҥ башка, јӱрӱм – јӱс башка - altaicholmon\n«Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» кирип јаткан 100 јылдыгыла колбой тӱӱкилик јетирӱлерди, бойыныҥ ӧйинде типографияныҥ директоры болгон Владимир Дементьев белетеген справканы кӧрзӧбис, 1922 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 7-чи кӱнинде Улу Октябрьдыҥ 5 јылдыгына учурлалган байрамныҥ кӧдӱриҥилӱ базыдын колдорына јаҥы чыгарган алтай ла орус тилдерлӱ «Ойротский край» газетти тудунган Улалуныҥ типографиязыныҥ ӧмӧлиги баштаптыр. Оныҥ учун 1922 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 7-чи кӱнин јаҥыс ла алтай журналистиканыҥ эмес, је анайда ок алтай полиграфияныҥ да тӧзӧлгӧн кӱни деп айдарга јараар. Алтай тилле чыккан баштапкы бичиктерди алзабыс, кудай јаҥыныҥ «Земная жизнь Господа нашего Иисуса Христа» и «Беседы готовящемуся к святому крещению: об истинном Боге и истинной вере» деген ӱредӱлери алтай тилле 1865 јылда Санкт-Петербургта, М.В. Чевалков, адай Макарий ле билимчи Н.И. Ильминский белетеген баштапкы алтай букварь 1868 јылда Казаньда кепке базылган.\nБаштапкы типография Улалуга Горно-Алтайский уездтиҥ тӧс јери болгон Алтайское јурттаҥ 1921 јылдыҥ сыгын айында кӧчӱрилген. Баштапкы директоры Поликарп Ефимович Кочетов болгон ло ӧмӧлик сегис ишчидеҥ турган. Олордыҥ тоозында Ӱзнези јурттаҥ алтай укту Варя Кульбенова иштеген. «Кызыл Солун табыш» алтай тилле чыгарда, баштапкы кӧчӱреечилер ле каруулу улус С.Я. Кумандин ле И.В. Аргоков, алтай текстти терген баштапкы наборщиктер В. Кульбенова, А. Телеков ло Л. Эдоков болгондоры керегинде јетирӱ бар. Немецкий коммунистический партияныҥ ла телекейлик Интернационалдыҥ тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзи, тулаан айдыҥ 8-чи кӱнин Ӱй улустыҥ телекейлик байрамы деп jарлаган еврей революционер Клара Цеткинниҥ ады типографияга 1927 јылда адалган.\nАлтай полиграфияныҥ 100 јылдык тӱӱкизин алзабыс, Улалуда алдынаҥ бойы иштеп баштаган типография Ойрот-Турада ла Барнаулда тӧзӧлгӧн издательстволорго ӱч-тӧрт катап коштырылган ла ойто айрылган. Бир ӧйдӧ типографияны Новосибирсктеги Полиграфтрестке де берерге санангандар.\nТипографияныҥ тӱӱкизинеҥ эҥ солун деген јӧптӧрди алзабыс, 1939 јылда большевиктердиҥ бастырароссиялык коммунистический партиязыныҥ Ойрот обкомыныҥ комиссиязы типографияда шиҥжӱ, ширтӱ ӧткӱрип, «типография национальный издательствоныҥ национальный литература чыгарар тематический планын текшилей ле ӧйинде бӱдӱрип болбойт» деген тӱп-шӱӱлтеге келген. Иштеги једикпестерди комиссия «1 муҥ шрифттӱ типография «ӧ» лӧ «ҥ» таныктардыҥ литерлери јок учун бир ле ӧйдӧ 3-4 печатный листти кепке базып болбойт. Учебниктер, полиграфический ле ӧскӧ дӧ литература чыгарарга башка-башка ла кӧп-кӧп шрифттер керек, је мындый шрифттер типографияда јок» деп темдектеген.\nАлтай Республиканыҥ архивтеринеҥ Горно-Алтайсктыҥ типографиязы керегинде јетирӱлерди 1962 јылдыҥ кийнинеҥ таап болбозыгар. Керектиҥ аайы мындый болгоны областьтыҥ типографиязы бу јылда Алтай крайдыҥ полиграфиялык башкартузына бириктирилгенин керелейт. Ол ок ӧйдӧ типографияныҥ 1962 јылдаҥ бериги тӱӱкизи Алтай крайдыҥ архивтеринде толо бар деп айдарга болбос. Аалга јердиҥ керектерин кем архивтейтен эди.\nГорно-Алтайсктыҥ типографиязында алтай улустаҥ окылу полиграфический ӱредӱлӱ баштапкы специалист Елизавета Карманчиновна Манышева болгон. Типографияныҥ директорлоры болуп 100 јылга текши тооло ондор тоолу улус иштегендер. Горно-Алтайсктагы типографияныҥ директоры болуп 1984 јылга јетире иштеген Валентина Ивановна Запрудаеваныҥ энези алтай кижи болгон. Валентина Ивановна — партийный, советский, ээлемдик иштерде иштеген јарлу башкараачы, эш-барааны јайалталу јурукчы, портретист Владимир Запрудаев.\nСу-алтай алтай улустаҥ типографияны Эдуард Васильевич Бабрашев 1984 јылдаҥ ала бӱгӱнги кӱнге јетире башкарат. Бу кижиге типографияны сӱрекей јаан солунталардыҥ ӧйинде башкарарга келишкен. СССР јайрадылып, Россия Федерациязы тӧзӧлгӧн, социализмди капитализм солыган, Горно-Алтайский автоном область Алтайский крайдаҥ айрылып, национальный республикага кӧдӱрилген ӧйлӧр. Анчада ла политикада јарты јок, экономикада аайы јок туш. Је ол предприятиезин јайратпай, производствозын буспай, бир кезек ӧйгӧ государствоныҥ алдынаҥ иштеер унитар предприятиези болуп, бӱгӱн јарымдай каруулу ӧмӧлик деген кеп алынган. Ӧмӧликтиҥ генеральный директорыныҥ ишмекчи биографиязыла таныжарымда, сагыжыма эҥ ле озо алтай калыгыстыҥ «Салым – саҥ башка, јӱрӱм – јӱс башка» деген кеп сӧзи кирген…\nМундустар алтай сӧӧктӧр ортодо јаҥыс та јастыраны «јастыра» деп, јарабаганын «јарабады» деп айдып ийериле эмес, је анайда ок сананып, шӱӱп алганын учына јетирериле аҥылангылайт. Кыскарта айтса, јарт немениҥ јартын јаҥыс ла айдар эмес — тӱзедер улус. Кезик улуска мындый кылык-јаҥы буудак та болор, је Эдуард Васильевичке, карын да, болуш, јӧмӧлтӧ болгон. «Салым – саҥ башка, јӱрӱм – јӱс башка» дегени чындаптаҥ ла мында.\nОл ак-јарыкка ол тушта Шабалин аймактыҥ болгон, эмди Чамал аймактыҥ болуп турган Бешпелтир јуртта чыккан. Областьтыҥ национальный школын божоткон. Полиграфист болорго амадаардаҥ болгой, сананбаган да. Ол журналист болорго амадаган, журналистке јаҥыс ла Московский государственный университетте ӱренерге кӱӱнзеген. Је ол ӧйдӧ МГУ-ныҥ журналист факультедине экзамендер табыштырарга кыйалтазы јогынаҥ экијылдык стаж керек болгон. Школды божоткон јиит эки јыл стаж иштеер деп, кандый ишке кирерин сананып, шӱӱп јатканча, школдыҥ завучы Н.П. Федорова «эки јылды тегин ле јылыйтарыҥ», «черӱге сени апарар» деп, Омсктогы государственный политехнический институттыҥ «инженер-технолог полиграфического производства» факультедине ӱренерге кирзин деп сӱмелеген, целевой направление берген. Горно-Алтайскта табыштырган экзамендердиҥ турултазы «4» лӧ «5» темдектер болуп, ол ӱредӱге јеҥил кирип алган. Бийик ӱредӱни ол база једимдӱ божоткон, билгири бийик болгоныныҥ ӱстине јуранар јайалтазыла, чанала јӱгӱрериле институттыҥ талдама студенттериниҥ тоозына кирген.\nЭдуард Васильевичте Горно-Алтайсктыҥ типографиязын айланбай, ӧскӧ јерлердиҥ типографияларына иштеп барар арга эки катап келишкен. Је ол Алтайынаҥ барбаган. Баштапкызында, ӱредӱзин божодорго јаткан студентте Ленинградта (бӱгӱн Санкт-Петербург) государственный практика ӧткӧн «Печатный Двор» типографияда артып калар аргалар болгон. Оны ӱредӱниҥ кийнинде келип иштезин деп јаҥыс катап айтпагандар. Бу типография ол тушта СССР ичинде газет-журналдар чыгарар эҥ јаан, эҥ тыҥ предприятиелердиҥ бирӱзи болгон. Экинчизинде, Горно-Алтайскта типографияда иштеп, квартира алып болбой јӱрерде, Новосибирскте јуртээлемдик билимниҥ В.И. Ленинниҥ адыла адалган текшисоюзный академиязыныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ Академгородоктогы типографиязына директор болзын деп кычырту болгон. Эки јаш балалу јиит биле квартирага болуп, Новосибирсктӧӧн кӧчӧргӧ дӧ сананган. Је типографияныҥ директоры Валентина Ивановна Запрудаева партияныҥ обкомыныҥ ла облисполкомныҥ ортозына базып, алылбай турган квартираны јыл туркунына аларга јаан јӧмӧлтӧзин јетирген. Оноҥ ло бери Эдуард Васильевич типографияда чылаазыны јок иштейт.\nБир ӧйдӧ бисле кожо бирлик тергее болгон Алтай крайды алзабыс, оныҥ эҥ јаан полиграфиялык предприятиелери болгон «Полиграфист» ле «Алтайская правда» бӱгӱн јайрадылып калган. Рубцовсктогы типография база јок. Оныҥ учун, сананып шӱӱзеҥ, Эдуард Васильевичти журналисттиҥ ордына полиграфист болзын деп, полиграфияда дезе Ленинградта, Новосибирскте эмес, а Горно-Алтайскта иштезин деп, та кем де, та не де уулагадый, баштагадый болот. Ук-тукумы ба эмезе ӧскӧ та не де… Кудайынаҥ курчулу, Алтайынаҥ алкышту деп айткадый кижи.\nАда-энези, ук-тукумы јанынаҥ айдар болзо, Эдуард Васильевичтиҥ энези ле эјези (адазыныҥ сыйны) 1934 јылда Ойрот-Тураныҥ типографиязында машинисткалар болуп ишке киргилеген болгон. Је јаан удабай ла коп болуп, олорды «байдыҥ, ӧштӱниҥ балдары» деп, иштеҥ чыгаргылап ийгендер. Экинчизинде, Эдуард Васильевичтиҥ энези Алтай ичинде ады чыккан којойымдардаҥ, байлардаҥ Тобоктордоҥ таркаган. Оныҥ учун таайларыныҥ аргачылык јайалтазы ого тӱшкенинде алаҥзу јок.\nБӱгӱн чаазынныҥ ла электроэнергияныҥ баалары коркышту бийик болгоны ла јаан производствоныҥ чыгымдары да јаан учун, бичик чыгарары кӱч айалгада болгонын ончо улус оҥдоп јат. Горно-Алтайстагы типографияга 1938 јылда кезик производствозын Чамал јаар кӧчӱрерге де келишкен. Нениҥ учун дезе, Чамалда электроэнергия јеткил ле баазы јеҥил болгон. Бӱгӱн Алтай Республика јаҥыс ла Сибирьде эмес, бастыра Россияда да электроэнергиязы эҥ баалу тергеелердиҥ тоозына кирет. Чаазынныҥ баалары јанынаҥ айдар болзо, Россия Федерацияда бойыныҥ да чыгарган чаазыныныҥ баазы импортныйыныҥ баазыла тӱҥей. Агажы да, ишмекчилери де толтыра ороондо нениҥ учун мындый болуп турганын аайлаар арга јок… Республиканыҥ ла аймактардыҥ газеттери Бийсктеги типографияда чыгарылып турганыныҥ шылтагы – бойыныҥ ӧйинде республика типографияга ӧҥдӱ газеттер чыгарар јаҥы јазалдар алып бербегениле колбулу. Ол туштагы унитар предприятиеде 128 миллион салковойго турар јазалдарды алар аргалар болбогон.\nБӱгӱн Алтай Республикада полиграфия-ныҥ эҥ јаан предприятиези «Горно-Алтайская типография» ООО деп адалып, колдорын бош салынбай, полиграфиялык продукцияла бастыра республиканы јеткилдейт. Јыл туркунына текши тиражла 50 муҥнаҥ ажыра экземпляр бичиктер, альбомдор, каталогтор чыгарат. Олорго ӱзеери рекламалар, плакаттар, календарьлар, буклеттер, бланктар, этикеткалар база белетелип чыгарылат.\n2022 јылдыҥ кочкор айыныҥ 6-чы кӱнинде Горно-Алтайсктагы типография 100 јылдыгын темдектеер.