Алтайыстыҥ тоомјылу алып-баатырына — 75 - altaicholmon\nКочкор айдыҥ баштапкы кӱнинде Туулу Алтайдыҥ алып-баатыры, РСФСР-дыҥ ла Алтай Республиканыҥ нерелӱ тазыктыраачызы, Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ кижизи, «Таҥ Чолмон» орденниҥ кавалери, СССР-дыҥ спортыныҥ узы, бастырароссиялык национальный категориялу јаргычы Мадий Каланакович КАЛАНАКОВ 75 јажын темдектеди. Алтай Республиканыҥ албаты-јоны, таскаткан ӱренчиктери, спортчылар Мадий Каланаковичти тоомјылу јажы толгон бийик ажузыла уткыдылар.\nЧындык тазыктыру берген Эре-Чуй\nМадий Каланакович Кош-Агаш аймактыҥ Чаган-Узун јуртында 1946 јылдыҥ кочкор айыныҥ 1-кы кӱнинде ишмекчи улустыҥ билезинде чыккан. Оогоштоҥ ала ол эне-адазына болужып, турлуларда мал-аш ӧскӱретен иште турушкан. Јууныҥ кийнинде ӧйдӧ чыккан балдардыҥ ончозыныҥ салымы андый болгон. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ кийнинеҥ ороон, ол тоодо Туулу Алтай, колго-бутка тургалак ӧйлӧр. Тӱреҥи, јайрадылыш… Је иш ичкери барган. Јурт јерлерде улус мал-ашта иштеп, бала-барказын азыраган, ороонды кату јуу-чактыҥ кийнинеҥ орныктырарга бойыныҥ ӱлӱӱзин ижи ажыра кошкон. Балдар дезе эне-адазыныҥ јаан болушчылары болгон. Олор јайы-кыжы турлуларда иштеген јаандарына болужып, школ ӧйинде интернаттарда јаткандар. Онойып, јажы кичинек Мадий Чаган-Узунныҥ, Кош-Агаштыҥ интернаттарында јадып ӱренген. Чындап та, мал-ашла иштейтен кату-кабыр иш јиит ӱйеге оогош ло тужынаҥ ала јаан таскамал берген эмей.\nКош-Агашта ол тужында физкультураныҥ ӱредӱчизи болуп Павел Моисеевич Тенгереков деп кижи иштеген. Ол бойы классический кӱрешле 52 кг бескеде кӱрежип турган болгон. Ол ло ок ӧйдӧ хоккей ойноорго, конекло јыҥылаарга, штанга кӧдӱрерге балдарды ӱреткен. Эре-Чуйдыҥ ыраак јурттарынаҥ јуулып калган оогош уулчактар кӱрежерин сӱӱйтен. Бу ла тушта П. М. Тенгереков уулчактарга «мертвая точка» деп јажытту прием-сӱме кӧргӱзип берген эди. Уулчактар оныҥ бу прием-кӱрежине тазыктырынып, стадионныҥ јажыл јалаҥына кӱнӱҥ ле баратандар. Кийнинде јылдарда, чын ла кӱрежип баштайла, Мадий Каланакович мындый прием-сӱме јок болгонын оҥдогон… Је андый да болзо, ол туштагы уулчактарга кӱрешке темигерге, кӱрешке кӱӱнин ачарга бу эп-сӱме јаан учурын ойногон эмей.\nКӱрешке экелген Бийск кала\nШколдыҥ сегис клазын божоткон кийнинде кайдӧӧн ӱренип барар деген сурак тура берген. Мадий Каланакович нӧкӧри Эзен Белеековло кожо кайдӧӧн барарын шӱӱп, бедиреп турала, «классический кӱрештиҥ секциязы бар» деп јетирӱлӱ јар табып алгандар. Куучын Бийск калада јуртээлемдик училище керегинде ӧткӧн. Онойып, эки нӧкӧр Бийсктиҥ бу училищезине кирип алала, ӱренип баштагандар. Олордыҥ группа-бӧлӱгинде Иван Федорович Ульянкин деп јажыла јаан јиит ӱренгени база јаан учурын ойногон. Не дезе, Ульянкин черӱде классический кӱрешле тазыктырынган ла кӱрешкен болгон. Ол алтай уулдарла најылажып, кӱрешке јилбиркеткен. Олорды ончозын тазыктыраачы, СССР-дыҥ спортыныҥ узы Наум Зиновьевич Кривошеин бойына јууп, ӱредип-тазыктырып баштаган. Онойып, алтай уулдар санаада болгон классический кӱрешле тазыктырынып, Алтайский край, Бийск кала учун кӱрежип баштагандар ла ӱренип турган ӧйинде кӧп једимдерге јеткен. Сибирьдиҥ тергеелик маргаандарында, бастырароссиялык маргаандарда Мадий Каланакович бойын бӧкӧ, эпчил, кӱрешке јайалталу, иштеҥкей ле турумкай кӱрешчи деп кӧргӱзип койгон. Јеҥӱлер де кӧп болгон.\nӰредӱ 1967 јылда тӱгенерде, черӱге баратан ӧй једип келген. Ол тужында Бийсктеги јуучыл частьтарда спортрота деп бӱдӱмдӱ јуучыл часть тӧзӧлип, бойына спортчыларды јууган. Мадий Каланакович Эзен нӧкӧриле кожо шак бу ротада черӱчил службазын ӧдӱп, ол ок ӧйдӧ Бийск кала учун кӱрешкен. Черӱниҥ ӧйи ӧдӧ берген соҥында Эзен Белееков тӧрӧл Курай јуртындӧӧн јана берерде, Мадий Каланакович Бийск калада иштеерге, онойдо ок край учун кӱрежерге анда артып калган. Кӱрешке јайалталу спортчыны Бийсктиҥ кӱрешчилери кайдаар да божодор кӱӱни јок болгон. Оныҥ учун ол «Урожай» деп спортобщество-биригӱ учун кӱрешкен, ремзаводто механик болуп иштеген.\nБу ла 1960-чы јылдардыҥ учында Николай Шурумович Мюсов ол ло Бийск каланаҥ Горно-Алтайсктӧӧн келип, Маймада јайым (вольный) кӱрештиҥ секциязын ачарга ченежип турган ӧй болгон. Ол областьтыҥ ла Майма аймактыҥ јаандарыла куучындажып, тергееде кӱрештиҥ ижин баштаар деп амаду тургускан. Оныҥ да учун Николай Шурумович Бийскте Алтайский край учун једимдӱ кӱрежип турган Мадий Каланаковичти тӧрӧл Алтайындӧӧн јанып келзин, областьта кӱрештиҥ ижин баштаарга јӧмӧшсин деп сураган. Бу суракка јӧбин берип, Мадий Каланакович тӧрӧлиндӧӧн јанып келген ле классический кӱрештиҥ јеҥил эмес тӱӱкилик јолын баштаган. Николай Шурумович ого јаан јӧмӧлтӧ болгон деп айдарга јараар. Кийнинде јылдарда олорды јӧмӧгӧн кӧп тоолу энтузиасттарла кожо бу улус классический кӱрештиҥ (кийнинде — грек-рим кӱрештиҥ) бӱткӱл система-бӱдӱмин тӧзӧп койгондор.\nМадий Каланакович 1972 јылда Ташкент калада Рахимовтыҥ адыла адалган бастырароссиялык турнирде јеҥип, СССР-дыҥ спортыныҥ узыныҥ нормативтерин бӱдӱрген. Ол ӧйдӧ спорттыҥ узыныҥ ады-чуузына једерге сӱреен кӱч болгонын темдектеер керек.\nЈедимдӱ бӧкӧлӧр ӧскӱрген Алтай…\nКӱч болгон. Кӧп јаандарла аайлашпастар да болгон. Је бойыныҥ алдына спорттыҥ сӱӱген бӱдӱминиҥ ӧзӱмин тӧзӧӧр лӧ ичкерледер деп бӱткен кӱрешчиге бар буудактар буудак болбогонын кӧрӱп јадыс. Арт-учында классический кӱреш јаҥыс ла Горно-Алтайскта ла Маймада эмес, је анайда ок бӱткӱл областьта ӧзӱм алынган. Озо баштап подвалдар сайын «кысталган» кӱрешчилер бойлоры секция ӧткӱретен «удурумга» залдарлу боло берген. Оноҥ эҥ ле јаан једим, јаан сӱӱнчи ле ижемји сыйлаган: ол — кӱрештиҥ ӧргӧӧзи дегедий «Баатыр» спортзал! Кӱрешчилердиҥ бойыныҥ колыла јазап, чыныктап алган ӧргӧӧзи бӱгӱнги кӱнде грек-рим кӱрештиҥ тӧс школы болуп јат ла оныҥ кебистери ондор тоолу чемпиондорды, јеҥӱчилдерди, Россияныҥ ла телекейдиҥ пъедестал-тепкиштерин јеҥген бӧкӧлӧрди ӧскӱрип-чыдаткан.\nОзо ло баштап кӱч болгон деп темдектегенис. Оноҥ Мадий Каланаковичти јӧмӧйтӧн улус кӧптӧгӧн. Јиит тазыктыраачылар кожулган. Олордыҥ ортозында Мадий Каланаковичтиҥ бойыныҥ ла ӱренчиктери болгоны учурлу. Омскто физкультурный институтта ӱренип турган ӱренчиктери јангылап келген. Педагогический училищени божоткон спортчылар иштеп баштаган. Маргаандар кала, область, аймактар кеминде ӧткӱрилип, кажы ла аймакта, јурт школдо секциялар ачылган. Текши иш ӧзӱмдӱ болуп барарда, классический кӱрешти јӧмӧп баштаган улустыҥ тоозы база кӧптӧгӧн.\nМадий Каланаковичтиҥ эҥ ле јаан једими деп Европаныҥ чемпионы, Телекейдиҥ Кубогыныҥ ээзи, СССР-дыҥ чемпионы, СССР-дыҥ албатылар ортодо Спартакиадазыныҥ јеҥӱчили, классический кӱрешле СССР-дыҥ спортыныҥ нерелӱ узы Иван Самтаевти адаар керек.\nИван Адучинович керегинде Мадий Каланакович бойыныҥ ӧйинде мынайда куучындаган: «Бис областьтыҥ первенство-зын ӧткӱрип турала, Аҥчы Самтаевти кӧргӧнис. Ол тушта Аҥчы маргаандарда экинчи јер алган болгон. Је оныҥ кӱрежи, чыдамалы ла ӧктӧми једимдӱ кӱрежер аргалу болгонын кӧргӱскен. Оныҥ учун Аҥчыныҥ баштапкы тазыктыраачызы Константин Таркрашевке ӱренчигин Горно-Алтайсктӧӧн экелзин деп баштанганыс. Онойып, Иван Адучинович бисте тазыктырынып баштаган ла кийнинде ороон, телекей кеминде јаан једимдерге јеткен».\nЈолдыҥ бажында турган Мадий Каланаковичтиҥ ӱренчиктериниҥ ӱренчик-тери бӱгӱнги кӱнде једимдӱ кӱрежип ле бойлоры јиит ӱйени тазыктырып јат деп айдарга јараар. Эмдиги ӱйе грек-рим кӱрешчилер озодо баштап, тӧзӧп салган фундамент-тӧзӧлгӧгӧ тайанып, профессионал ишти улалтып апарып јадылар. Ороон, Европа, телекей кеминде једимдер бар. Онызы сӱреен оморкодулу.\nАлтай кӱрештиҥ, Эл Ойынныҥ баштамы јолын баштаган\n«Алтай кӱреш» деп адалган кӱреш Туулу Алтайда озодоҥ бейин болгон. Кажы ла байрамдарда, учурлу туштажуларда алтай бӧкӧлӧр маргыжып-кӱрежип туратан. Је алтай кӱрештиҥ ээжилери болоры учурлузы керегинде суракты 70-чи јылдарга јетире кем де кӧдӱрбеген.\nМадий Каланакович 1975 јылдаҥ ала алтай албатыныҥ спортыныҥ тӧс бӱдӱми болгон кӱрештиҥ окылу ээжилери јанынаҥ сананып, шӱӱп баштаган. 1977 јылдаҥ ала ол кӱрештиҥ озодоҥ бейин некелтелери кандый болгоны керегинде јетирӱлерди јууп, бӱткӱл тӱӱкизиле сонуркап, тӱп-шӱӱлтелер эдип баштаган. Бу јаан учурлу иште Мадий Каланаковичке Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветераны, бичиичи Иван Васильевич Шодоев јаан болужын јетирген. Ол јылдарда Иван Шодоев «Ирбизек» деп адалган бичигин кепке чыгарып койгон ло бу бичикте бичиичи алтай кӱрештиҥ тӧрт бӱдӱми керегинде куучындаган болгон. Јаан јашту улустаҥ јууп алган бастыра јетирӱлерге тайанып, алтай албатыныҥ сӱӱген спорт бӱдӱми — алтай кӱреш окылу ээжилерлӱ болуп калган ла бу ээжилер аайынча бастыра маргаандар ӧткӱрилер боло берген.\nАлтай албатыныҥ јӱрӱминде тӱӱкилик јаан учурлу тӧс байрамныҥ — Эл Ойынныҥ — тӧзӧлгӧнинде Мадий Каланаковичтиҥ ӱлӱӱзи база јаан. Ол Эл Ойынныҥ тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзи. Бӱгӱнги кӱнде Эл Ойын арткан да албатылардыҥ тӧс байрамдарынаҥ учурыла, једимиле бир де аҥыланбай јат. Эл Ойында албатылык эҥ ле артык дейтен маргаандар ӧткӱрилет, кӧрӱ-туштажулар сӱӱндирет. Албатыбыстыҥ эҥ ле артык једимдери бу байрамда кайкадат. Оныҥ учун Эл Ойынныҥ баштамы јолында турган тӧзӧӧчилерге, тоомјылу улуска, олордыҥ ортозында Мадий Каланаковичке канайда быйанысты айтпазыс!\n«Ӱредӱчибиске јаан быйан»\nМындый сӧстӧрди классический кӱрештиҥ, грек-рим кӱрештиҥ тазыктыраачылары, Мадий Каланаковичтиҥ ӱренчиктери айдадылар. Кылык-јаҥыла бир тыҥзыныш јок, тӧп, тоомјылу, иштеҥкей, сӱӱген ижин учына јетире апарган Мадий Каланаковичке быйанду сӧстӧр кӧп угулган, угулып јат. Качан да «мен» дебейтен јаан јашту ӱредӱчи бойыныҥ тӧс амадузына чындык болуп артканча. Ол бӱгӱн амыралтада да болзо, је керектӱ тужында болужын јетирерге јаантайын белен.\nЭмди учурлу ажузына јеткен ӱредӱчизи керегинде ӱренчиктериниҥ айткан сӧстӧрине ајаарып ийели. «Мадий Каланакович кӧп неме айтпас, кату сӧслӧ арбанбас кижи. Национальный школдыҥ кӧп саба уулчактарыныҥ классика кӱрешле (эмди — грек-рим) баштапкы тазыктыраачызы болгон. Ол ӧйдӧ телефон, интернет, ӧскӧ дӧ сооттор бар эмес. Кӱрешке арай ла бӱдӱн школ jӱрбей туратан. Бу араай, табылу куучынду, jaнтайын кӱлӱмзиренип jӱрер кижи уулчактардыҥ, орустап айтса, кумири болгон. Ого тӱҥей болорго албаданып туратаныс. Мадий Каланакович ол ӧйдӧ бойы да jиит, балдары да оогош болгон.\nГорно-Алтайскта канча-канча jeрде тренировка-тазыктырыныш, оноҥ маргаан-дар ӧткӱрип, оноҥ до башка ал-камык сурактар бӱдӱрип, jaҥыскан ла автобустарлу мантадып иштенген. Бу бастыра ишти ол jaҥыскан канайып апарган деп эмди кайкап сананадыc. Мадий Каланакович качан да jаҥга да, депутатка да jӱткибеген. Ол амыралтага чыкканча спортко, кӱрешке чындык болуп артып калган. Ого кӱрештиҥ сурактары jaантайын баштапкы jeрде турган. Каткымчылу учурал да болгоны санаабыска кирет: Мадий Каланакович облисполкомныҥ jaaны М. В. Карамаевке jолугып, кӱрежетен кебис сураган болтыр. Михаил Васильевич оны jӧмӧп, Каланаковко кебис аларга 7 муҥ салковой акча берзин деп, резолюцияга кол салган. Облисполкомдо иштеп турган эпши улус, спорттоҥ ыраак сайыттар ортодо не аайлу куучындар јӱрген эди, «Каланаков 7 муҥныҥ персид кебизин алып jaт» — деп.\nАмыралтага чыгала, Мадий Каланакович эш-нӧкӧри Нина Васильевнала кожо тыш база ла отурбады, jaҥы ӧйлӧ кожо олор аргачылар болуп, Манјӱректе туризм аайынча jeдимдӱ иштегилейт.\nМадий Каланакович, чыккан кӱнерле Слерди уткуп, эш-нӧкӧрӧр, бала-баркагар су-кадык, ырысту, билегерде амыр-энчӱ болзын деп кӱӱнзейдис, jӱс jaш jaжагар, jӱгӱрӱк ат минигер! Слердиҥ эдип койгон ижигер сӱреен кӧп. Слер — алтай албатыныҥ тоомјылу ла чындык уулы!\nКӱӱнзегенисле, А. П. Манзыров, И. А. Самтаев, А. Н. Толкочеков, О. А. Шатин».


Тӧрт муҥнаҥ кӧп ӧрӧкӧ јеткилделген - altaicholmon\nТӧрт муҥнаҥ кӧп ӧрӧкӧ јеткилделген\nӧткӧн јылда «Газпром» ПАО Алтай Республикада газты ӱлештиретен объекттерди тударына 250 миллион салковой кире инвестициялар берген. Бу темдек Алтай Республиканыҥ Башкарузы ла «Газпромныҥ» башкартузы канча јылдарга ӧмӧ-јӧмӧ иштеп турганын керелейт.\nГаз баратан трубалардыҥ текши узуны тогузон километрге јетти, оныҥ шылтузында 4 муҥ квартираны (таҥынаҥ улустыҥ тураларын) газла јеткилдегедий аргалар ачылган. Бу иштердиҥ кӧп сабазы Майма аймактыҥ ла Горно-Алтайсктыҥ јеринде ӧткӱрилген.\n2018 јылда Алтай Республиканыҥ Башкарузы ла «Газпромныҥ» башкартузы ортодо тургузылган јӧптӧжӱ оноҥ ары улалтылган, ондо республиканыҥ ӧскӧ аймактарын «чаҥкыр» одырула јеткилдеерине јаан ајару эдилет.


Jасактар белетеер иштиҥ айалгазы шӱӱжилген - altaicholmon\n—11 јылдыҥ туркунына, кажы ла јылдыҥ бажында, бис парламенттиҥ эҥ јаан учурлу керек-јарактарыныҥ бирӱзин — јасакчы иштиҥ турулталарын кӧрӧдис. Бу учуралда — «Алтай Республикада јасактар белетеер иштиҥ 2017 јылдагы айалгазы керегинде» јуунды ӧткӱредис. Алтай Республиканыҥ јасакберим иш-ченемелиниҥ турулталарын элбеде јартаганы эл-јоныстыҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедерине ууламјылалган, тергеедеги јӱрӱмниҥ эҥ учурлу экономикалык, јондык ла политикалык ууламјылары болгон иштерди кӧргӱзет. Олор толо бӱткен бе, јасакберимле ӧйинде аайлу-башту белетелген бе, тузалу ба деп баалаарга керектӱ болуп јат. Шак мынызы Алтай Республиканыҥ јасакбериминиҥ мониторингиниҥ тӧс амадузы болуп јат — деп, парламентарий темдектеген.\nСпикер јасактар белетеер иште ӧмӧ-јӧмӧ, тӧзӧлгӧлӱ иш учун Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердниковко, Алтай Республиканыҥ прокурорына, юстицияныҥ Алтай Республика аайынча башкартузына, јербойында бойы башкарынарыныҥ чыгартулу органдарына быйанын айткан.\nАР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, АР-дыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ бирлик аппарадыныҥ башкараачызы Анатолий Донской депутатский корпуска ӧмӧ-јӧмӧ иш учун быйанын айткан. Оныҥ шӱӱлтезиле, мындый јуундар јаҥыс ла јасакберимниҥ айалгазын эмес, је анайда ок келер ӧйгӧ ууламјыларын чокымдап алар арга берет.\nАнатолий Михайлович бӱдӱреечи ле јасакчы јаҥдардыҥ мынаҥ да ары бирлик айалгада иштеерине бӱткенин айткан. Jаҥыс ла ол тушта, президенттиҥ майский јарлыктарында ла баштанузында тургузылган амадуларды бӱдӱрип, тергеебис ичкери ӧзӧр деп, ол темдектеген.\nАлтай Республика јасакберимниҥ мониторингин ӧткӱрип баштаган баштапкы тергеелердиҥ тоозында болгонын Госдуманыҥ депутады Иван Белеков айткан. 2008 јылда ӧткӧн баштапкы мындый јуунда Федерация Совединиҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Александр Торшин ле аналитика аайынча башкарарыныҥ аппарадыныҥ јааны Геннадий Бурбулис, анайда ок Федерация Совединиҥ эксперттериниҥ Михаил Гнездиловко баштаткан группазы турушкан. АР-дыҥ парламентарийлериниҥ јасактар белетеер ченемелин элбеде јартаганы ла олорды Федерация Соведи кеминде кепке басканы туштажуныҥ турултазы болгон. Ол бичик РФ-тыҥ субъекттериниҥ бастыра јасакчы органдарына таркадылган.\nИван Белеков: «Мынайып, бисте АР-дыҥ Эл Курултайы РФ-тыҥ субъекттериниҥ јасактар белетеер бӧлӱгинде мониторинг ӧткӱрер деген баштаҥкай эткен парламент болуп јат деп айдар аргабыс бар».\nТергеебистиҥ јасактар белетеер ижин јарандырарында ӧткӱрилген јеҥил эмес иш учун республиканыҥ депутаттарына, профильный комитеттердиҥ председательдерине, Эл Курултайдыҥ аппарадыныҥ ишчилерине, юридический башкартуга ла Владимир Тюлентинге быйанын айдып, Иван Белеков эки шӱӱлтезин айткан.\nБаштапкызында, башкаруныҥ частарыныҥ турулталары аайынча кыйалтазы јоктоҥ јакаан јӧптӧӧр керек.\nЭкинчизинде, јаҥныҥ бӱдӱреечи органыныҥ баштаҥкайыла белетелген јасактыҥ ӱлекерлерине, баштапкы кычырыштыҥ кийнинеҥ калганчызына јетире, кыйалтазы јоктоҥ јасак алдындагы акттардыҥ планын, анайда ок олорды тузаланарыныҥ планын кӧргӱзер керек.\n—Бу јаҥыс Владислав Володинниҥ баштаҥкайы эмес, јасактарды мынайда белетеерин РФ-тыҥ башкарузыныҥ председатели Дмитрий Медведев те, ороонныҥ президенти Владимир Путин де јӧмӧйт – деп, Иван Белеков темдектеген.\n« Алтай Республикада јасактар белетеериниҥ 2017 јылдагы айалгазы керегинде» тӧс докладты Эл Курултайдыҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Терехов эткен. Бӱгӱн бу доклад јасак белетеечиге ла оныҥ тузаланаачызына эткен иштиҥ турулталарында кубулталарды ла Алтай Республикада јондык колбуларды аайлу-башту эдер јасакберим системаныҥ мониторингиниҥ турулталарын кӧрӧр арга берет.\nДокладтыҥ тӧс амадуларыныҥ тоозында граждан јондыктыҥ институдыныҥ ла Алтай Республиканыҥ јасакбериминиҥ чыҥдыйы керегинде шӱӱлтелерди ајаруга алары ла бириктирери болгонын Михаил Терехов темдектеген. Оныҥ шӱӱлтезиле, республикан јасакберимниҥ шак мындый мониторинги јаҥныҥ башка-башка органдарыныҥ «ӧмӧ-јӧмӧ ижиниҥ ачык площадкаларын», Алтай Республиканыҥ эл-јоныныҥ республикан парламенттиҥ јӧптӧп турган јасактары јанынаҥ шӱӱлтезин тӧзӧӧр арга берет.\nПарламенттиҥ јасакберим ле национальный политика аайынча комитединиҥ председатели Виктор Ромашкин Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ республикан башкарула, прокуратурала, юстицияныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыла ӧмӧ-јӧмӧ ижи керегинде сурактарга токтогон. Ол Иван Белековтыҥ башкаруныҥ частарыныҥ турулталары аайынча кыйалтазы јоктоҥ јакаан јӧптӧӧр, јасак алдындагы кыйалтазы јоктоҥ акттардыҥ планын, анайда ок олорды тузаланарыныҥ планын тургузар керек деген шӱӱлтезин јӧмӧгӧн.\nФедерал ла республикан јасакберимди тузаланары јанынаҥ прокуратура 2017 јылда ӧткӱрген шиҥжӱ иш аайынча мониторинг, тап-эриктиҥ сурактары ла олорды Алтай Республикада тузаланары керегинде республиканыҥ прокуроры Николай Мылицын куучындаган.\nАлтай Республиканыҥ Ӱстиги јаргызыныҥ председателиниҥ ордынчызы Валерий Сарбашев тергеелик јасакберим јербойында канайда тузаланылып турганы аайынча јетирӱ эткен.\nАлтай Республикада јонјӱрӱмдик учурлу сурактарды аайлу-башту эдип турган јасакберим јаҥыртылып турганы керегинде АР-дыҥ Jондык палатазыныҥ председателиниҥ ордынчызы Андрей Ищенко айткан.\nJуунда айылчы болуп турушкан Алтайский крайдыҥ парламентиниҥ председателиниҥ ордынчызы — аграрный политика ла ар-бӱткенниҥ байлыктарын тузаланары аайынча комитеттиҥ председатели Сергей Серов јуунныҥ туружаачыларын уткып тура, Алтайский крайда јасакберимниҥ 2017 јылдагы айалгазы керегинде куучындаган.\nРФ-тыҥ юстиция министерствозыныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ бирлик правовой пространствоны јеткилдеер бӧлӱгиниҥ иш-чыдулары 2017 јылда канайда бӱткени керегинде башкартуныҥ јааны Наталья Веретенникова айткан. Оныҥ темдектегениле, бирлик правовой пространствоны јеткилдеери аайынча иште учурлу болгоны — јасактыҥ ӱлекерлери белетелер тушта башкартуныҥ Алтай Республиканыҥ государственный јаҥыныҥ органдарыла ӧмӧ-јӧмӧ ижи. Jасакчы органла ӧмӧ-јӧмӧ иш бу башкартуныҥ специалисттери ле башкараачылары Эл Курултайдыҥ ишмекчи группаларыныҥ ла комитеттериниҥ јуундарында, сессияларда турушканы ажыра ӧдӧт.\n2017 јылдыҥ талдаштарын белетеп ӧткӱрген федерал јасакберимдеги кубулталар керегинде Алтай Республиканыҥ Талдаачы кӱреезиниҥ председатели Дмитрий Степанов куучындаган. Оныҥ темдектегениле, Алтай Республиканыҥ талдаштар ла референдумдар керегинде јасакберими, оны тузаланганы, ол тоодо 2017 јылдыҥ сыгын айыныҥ 10-чы кӱнинде ӧткӧн талдаштарда, республикан јасактар федерал јасакберимге келижип турганын кӧргӱскен.\nАлтай Республиканыҥ Талдаачы кӱреезине Алтай Республиканыҥ Конституциязыла јасакберим баштаҥкай эдери јанынаҥ берилген тап-эрикти ӧйинде ле толо тузаланарга болуп, бу кӱрее Государственный Думага ууламјылалып јаткан јасактардыҥ ӱлекерлерин шиҥдеери аайынча ишти улалтат.\nТӧс докладчиктердиҥ кийнинеҥ јуунныҥ туружаачылары санаа-шӱӱлтелериле ӱлешкен.\nАлтай Республиканыҥ депутады Аскар Тулебаев «Ӱнбереечилердиҥ јакылталары керегинде» республикан јасакты јӧптӧӧри аайынча ишти орныктырар керек деген шӱӱлтезин айткан. Бу јасак јӧптӧлгӧн соҥында, депутаттардыҥ округтардагы ижиниҥ турулта-тузазы бийиктеер эди. Ол анайда ок јаш ӱйени ишке таскадары керегинде јасакберим баштаҥкайды Госдума кеминде ӧткӱрер иш арай барып јатканына ајару эткен.\nАлтай Республиканыҥ депутады Михаил Федькин тергеебиске келип турган 2 миллион туристтеҥ каландар коомой јуулып турганын аҥылап темдектеген. «Республикан бюджетке 100 миллионго јуук салковой келет. Кажы ла туристтеҥ бир муҥ салковойдоҥ алзаас, республикан казнаны билдирлӱ толтырып ийер эдис» — деп, депутат айткан. Парламентарий анайда ок депутаттыҥ тоомјызын бийиктедери керектӱ болгонына ајару эткен. Оныҥ шӱӱлтезиле, Алтай Республиканыҥ бир кезек јасакберим акттарына эдилген кубулталар депутаттардыҥ тоомјы-имиджине «иштебейт».


Мында алган ченемел тузалу ла керектӱ - altaicholmon\nМында алган ченемел тузалу ла керектӱ\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайында Јашӧскӱримниҥ парламенти 2006 јылда тӧзӧлгӧн. Ӧткӧн 15 јылга јииттердиҥ јасакчы јаҥдагы биригӱзи алты катап тудулган. Јашӧскӱримниҥ бӱгӱнги парламентиниҥ ижи керегинде оныҥ башкараачызы Алена КУДАЧИНОВА куучындайт.\n—Јииттердиҥ бӱгӱнги парламенти ӧткӧн 2020 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 23-чи кӱнинде тудулган. Ого республиканыҥ кажы ла аймагыныҥ ла каланыҥ, база јашӧскӱримниҥ биригӱлериниҥ, политикалык партиялардыҥ чыгартулу улузы кирген, текши алза, 21 кижи.\nПарламентистиҥ ижи республиканыҥ парламенти чилеп ок тӧзӧлгӧн. Бисте, Эл Курултайда чылап ок, јети комитет. Онойдо, экономикалык, акча-манат, бюджет аайынча сурактарды јиит аргачы Айабас Белешев башкарат, спорттыҥ ла јашӧскӱримниҥ сурактарын — Дмитрий Зяблицкий, ол Турачак аймактаҥ. Јасакберим иш — Александр Луцевте, ол Маймадаҥ, јонјӱрӱмдик сурактар Шабалин аймактаҥ тудулган Алена Казанцевада, ӱредӱликтиҥ, культураныҥ, СМИ-лердиҥ комитединиҥ јааны Улаганныҥ јиит блогери Виктория Конушева, экология ла ар-бӱткенниҥ байлыктары аайынча сурактар Маргарита Шершневада (Кӧксуу-Оозы), јурт ээлемниҥ сурактары Мария Ардиматовада (Чамал). Мениҥ ордынчым болуп Александр Толмачев тудулган, ол Майманыҥ, ӧрт ӧчӱрер иште иштеген кижи.\nБистиҥ парламентке анайда ок јондык ишчилер јаан болужын јетирет. Темдектезе, Людмила Рыспаева јонјӱрӱмдик комитетле кожо иштейт, ӱредӱниҥ сурактарында Эркелей Иртаева јӧмӧлтӧзин јетирет. Јииттердиҥ парламентиниҥ ижин јӧмӧгӧн, болушкан оноҥ до ӧскӧ улус бар.\n—Јашӧскӱримниҥ палатазы канча ӧйгӧ тудулып турган? Эмдиги тудууныҥ иштеген ӧйи ас та болзо, је нени эдип турганаарды куучындап берзегер.\n—Иштегенис 7 ай болгон. Элдеҥ озо, байла, јасактарла колбулу иш керегинде айдар керек. Јиит улусты јасактарла иштеерине ӱредери, бу аайынча ченемел алары — ижистиҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи болуп јат. Бистиҥ парламенттиҥ баштапкы јасакберим баштаҥкайы — чыдаган кемине јажы јетпеген балдарга су-кадыкка каршулу кожымактарлу суузындарды-энергетиктерди сатпазы керегинде болгон, аракылар ла суузындар садары керегинде республикан јасакка кийдирер мындый кубулта белетегенис. Бисле коштой Эл Курултайдыҥ бир бӧлӱк депутаттары база бу јанынаҥ јасаккка кубулта белетеген.\n«Јашӧскӱрим политика керегинде» јасакты шӱӱжеринде бистиҥ парламент эрчимдӱ турушкан. Башкаруда јашӧскӱримниҥ сурактарыла иштеген комитет эмезе кандый бир ӧскӧ тӧзӧмӧл болоры керегинде шӱӱлтелерис айтканыс. Тургуза ӧйдӧ муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ јииттердиҥ сурактарыла иштеген улус ӱредӱликке бе, спортко бо, культурага ба колболгон. Бистиҥ кӧрӱмисле, јашӧскӱримле иштеген таҥынаҥ специалисттер болор керек, олорды ӱредип белетеер, бюджетте бу керекке акча темдектелер учурлу. Бу сурактарды бис Эл Курултайдыҥ туризм, аргачылык, спорт ло јашӧскӱрим политика аайынча Сергей Тимошенский башкарган комитединде кӧдӱргенис. Сӧс келижерде, бу бистиҥ эҥ јуук колбулу иштеген комитедис ле Сергей Константинович кандый ла баштаҥкайыста ла ижисте јаантайын болужат. Јииттердиҥ кӧдӱрип турган база бир сурагы — муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ јашӧскӱримниҥ советтериниҥ учурын ла арга-чыдалын бийиктедери, олорго консультативно-совещательный орган болор арга берери. Эмдиги советтер јашӧскӱримниҥ клубы ла кире чыдулу.\n—Слерге ижигерди коронавирусту југуш оору јайылган ӧйдӧ баштаарга келишкен. Јииттердиҥ оорыган улуска бойыныҥ кӱӱниле эткен болушту ижи кӧп болгонын укканыбыс…\n—Јашӧскӱримниҥ парламентиниҥ эмдиги тудуузына јажы јаанап калган (ээжи аайынча, јашӧскӱримниҥ парламентине 35 јашка јетире улус тудулат), тӱҥей санаа-кӱӱндӱ улус келген. Бир команда улус деп айдарга јараар. Кӧбизи волонтер болгон ченемелдӱ. Бис «Единая Россияныҥ» волонтер иш аайынча тӧс јериле кожо јажы 65 јаштаҥ ӧрӧ улуска аш-курсак, эм-том јетирип, ӧскӧ дӧ болушту иштер эткенис. Ковидле оорыган улусты Јаҥы јылла, Черӱчилдердиҥ байрамыла, Ӱй улустыҥ телекейлик кӱниле уткуганыс. Парламенттиҥ ончо турчылары бойлоры иштӱ-тошту да улус болзо, ӧйди таап, болушту, волонтер иште ончозы туружып јат.\nТӧрӧлчи кӱӱнди таскаткан кӧп керектерде туружып јадыс, ол тоодо «Блокаданыҥ калажы», «Ады јок солдат», «Јаан тӱӱки», «Јеҥӱниҥ диктанты» ла оноҥ до ӧскӧ акцияларда. Бу кичӱ изӱ айдыҥ 22-чи кӱнинде Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу башталганын эзеткен јондык керектерде бистиҥ турчылар база туружар.\nКичӱ изӱ айдыҥ 14-17 кӱндеринде Донордыҥ кӱндери ӧдӧр. Јашӧскӱримниҥ парламентиниҥ турчылары «Сдай кровь — спаси жизнь» деген акцияларда мынаҥ озо эки катап турушкан ла эмди де канын табыштырарга јат.\nКажы ла аймакта кӧп балдарлу 2-3 јиит билеге јӧмӧлтӧ эткенис. Бого керектӱ акчаны бойыстыҥ ишјалыстаҥ кожуп јууганыс.\nИжистиҥ солун ууламјыларыныҥ бирӱзи — јӱзӱн-башка ӱлекерлерде туружары. Онойдо, бистиҥ Александр Крючкин президенттиҥ грантын ойноп алган. Каланыҥ тураларыныҥ стенелерин јииттерге јозок болгодый јарлу улустыҥ сӱрлериле кееркедер «Стена смысла» деген оныҥ ӱлекерин јӱрӱмде бӱдӱрерге бис болужарыс.\nПрезиденттиҥ грантына бичиген база бир ӱлекерис «Јиит лидерлер» деп адалат. Оныҥ амадузы — улусты баштап апарарга, лидер болорго јииттерди ӱредери ле мындый школдо ӱренгендер кийнинде аймактарда мындый ок ӱредӱ-таскадулу ишти ӧткӱрери. Ӱлекерди Галина Александровна Ахламенок бичиген ле ол јӧмӧлтӧ аларына иженедис.\nПарламентистиҥ база бир турчызы Алла Едешова алтай ойындарды јӱрӱмге кийдирер ӱлекер белетеген, бу база солун ла керектӱ иш деп сананадым.\n—Быјылга темдектеп алган иштеригердеҥ нени аҥылап айдар эдигер?\n—Эҥ јаан иш, байла, су-кадыгы кирелӱ, кенек улуска јадын-јӱрӱмин јеҥилтер айалгалар тӧзӧӧрине болужары. Базып болбос, кӱӱнзеген јерине једер аргазы јок јиит те улус бисте ас эмес. Бу ишти баштап койгоныс. Парламентистиҥ турчызы Айабас Белешев Москвада ӱредӱге барып јӱрген ле «эксперт по доступной среде» деген билгирлер алган. Оноҥ Айабас, Людмила Рыспаева ла мен калада јаҥдар иштеген ле јондык туралар су-кадыгы кирелӱ улуска кирерге канча кире эптӱ болгонын шиҥдеер иш ӧткӱргенис. Эмди аймактарда мындый тураларды шиҥдеп кӧрӧрис ле бу иштиҥ турулталарыла туралардыҥ ээлерине, башкараачыларга, тап-эрик корыыр јаҥдарга баштанарыс.\nМария Ардиматова кенек улуска эптӱ болгон турист тудумдар бар ба деп шиҥжӱ ӧткӱрер шӱӱлте эткен. Ол аайынча ӧткӧн неделеде Майма аймакта «Чечек» деген турбазада болгоныс. Оныҥ ээзи болгон аргачы бу амыраар јерди су-кадыгы кирелӱ, кенек улуска эптӱ болзын деп, бӱткӱлинче јазаарга белен болгонын угускан. Бу кижиге болужар керек.\nБыјыл ӧдӧтӧн Эл Ойынла колбой темдектеп алган иштерис бар, темдектезе, сӱрее-чӧпти болгон ло јерге таштаарыла тартыжар «Јажыл патруль» тӧзӧӧри, алтай кеп-кийим кийип, јал тӧлӧбӧзинеҥ фотого соктырар јер эдери.\nЈашӧскӱримниҥ парламентинде иш-теҥкей, эрчимдӱ, јилбилӱ улус јуулган. Бисти Эл Курултайдыҥ јааны Артур Павлович Кохоев јаантайын јӧмӧп јат, сӧс келижерде, газет ажыра ого быйанысты айдар кӱӱним бар. Бодозом, јиит улуска парламенттиҥ ижиле танышканы, мында иштегени керектӱ ле тузалу. Бу јондык иште алган ченемел јиит улуска, айса болзо, јӱрӱмде јаҥы аргалар ла јолдор ачар.\n—Куучыныгар учун быйан, Алена. Ижигер једимдӱ болзын.


24.02.2022 - altaicholmon\nГазеттиҥ чындык кычыраачызы\nШабалин аймакта Беш-Ӧзӧктӧги јурт јеезениҥ туразында jурт библиотека туй ла 47 jыл иштеп келди. Бу ӧйгӧ jетире библиотека байлык тӱӱкилӱ, jилбиркек кычыраачыларлу болуп калды. Јурт библиотеканыҥ ижин библиотекарь Юлия Кукпеева билгир башкарып туру. Бу јалакай эпши Барнаул калада культпросвет училищени 1979 јылда божодоло, јурттыҥ Культура туразында бастыра јӱрӱмине иштеген. Оныҥ иштеп баштаганынаҥ ала туй ла\nЭмдиги ӧйдӧ акча-манат иштеп аларга сӱрекей кӧп улус бӱдӱн јер-телекей ичиле јоруктап јӱрет. Олордыҥ тоозында алтай да улус ас эмес. Олор керегинде бичимелдерис газетте улайын чыгып јат. Бӱгӱнги куучыныста бис база ла, байла, алтай улус эҥ ле кӧп барып турган, Сахалин ортолыкка једерис. Бу солун фотојуруктаҥ слер алтай эр Дмитрий Геннадьевич Шортовты кӧрӧдигер. Дмитрий тӧрӧл\nКолонна с гуманитарной помощью от 24 региональных отделений партии уже отправилась из Ростова в распределительный центр, а затем — в пункты временного размещения Первый автопоезд привез 800 тонн гуманитарной помощи от «Единой России» в Ростовскую область. До 28 февраля в регион доставят еще 500 тонн предметов первой необходимости для жителей Донецкой и Луганской Народных республик,


Алсу, Алимжан, Анастасия – Курайдыҥ школынаҥ - altaicholmon\nКӱчӱрген айдыҥ 19-23 кӱндеринде Москвада ӱренчиктердиҥ, јиит краеведтердиҥ бастырароссиялык кычырыштары ӧтти.\nЈаҥжыкканы аайынча јылдыҥ ла ӧткӱрилип турган кычырыштарда ороонныҥ башка-башка талаларынаҥ ӱренчиктер эрчимдӱ туружадылар. Темдектезе, бистиҥ республикадаҥ, чокымдап айтса, Курайдыҥ орто ӱредӱлӱ школынаҥ, 2013 јылдаҥ ала кӧп балдар једимдӱ туружат.\nБыјылгы да краевед кычырыштарда Алтай Республикадаҥ 8 бала турушты. Олордыҥ ӱчӱзи Курайдыҥ школынаҥ болгоны ӱредӱчилерин, јерлештерин оморкодот. Бу балдарды ыраак јол-јорыкка таланыҥ балдардыҥ ла јииттердиҥ туризм ле краеведение аайынча тӧс јериниҥ методизи А. Е. Сортыяков баштап јӱрди.\nБастырароссиялык краевед кычырыштарда туружары каруулу керек. Озо баштап аймакта ӧткӧн кычырыштарда байгалу баштапкы јерге чыгар керек. Оныҥ кийнинде республикан маргаандарда кыйалтазы јогынаҥ база ла баштапкы јерге чыгар керек. Јеҥӱчилдер иштерин Москва јаар кычырыштардыҥ заочный бӧлӱгине аткарып јат. Ондо ишти кыракы кӧрӱп, јараган јайаан иштердиҥ ээлерин Москвада балдардыҥ ла јииттердиҥ туризм ле краеведение аайынча федерал тӧс јеринде ӧдӱп јаткан кычырыштарга турушсын деп кычырып јат. Тӧрӧлистиҥ тӧс калазына баратан јол-јорыкты тегин ле јеҥил деп айдарга болбос.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ кычыраачыларын јеҥӱчилдерле таныштырып ийели: Алсу Токтошева, 11-чи класстыҥ ӱренчиги. Кычырыштарда ол бойыныҥ билезиниҥ тӱӱкизиле таныштырган. Јайаан ижи јилбилӱ, толо бичилгениле аҥыланган. Алсу дипломло кайралдатты. Лауреатка јӱк ле 3 балл јетпеди. Кычырыштардыҥ лауреады болоры кӧп немедеҥ камаанду. Темдектезе, кычырыштарга ӱренчик бойыныҥ ижине ӱзеери фотојуруктарды, албатыныҥ чӱм-јаҥы керегинде видеофильмди, бойыныҥ колдоҥ эткен эдимдерин апарар керек. Оноҥ бойыныҥ јайалтазын кожоҥдоп эмезе бијелеп кӧргӱзер керек. Оныҥ ончозынаҥ алган баллдар тӧс јайаан ишке кожулат. Алсуныҥ шиҥжӱлӱ ижин жюри бийик баалады ла база бир «Тӧрӧлим» деген јаан кӧрӱ-маргаанда турушсын деп кычырту болды.\nБу јол-јорыкты Алсуныҥ ла оныҥ башкараачызы тӱӱкиниҥ ӱредӱчизи Ю. М. Санаеваныҥ канча јылдардыҥ туркунына турумкай иштегениниҥ турултазы деп айдарга јараар. Мынаҥ озо олор НОУ-ларда, экскурсоводтордыҥ кӧрӱ-маргаандарында, јииттердиҥ Вернадскийдиҥ адыла адалган талалык кычырыштарында турушкан. Алсуныҥ школды божотколокто Москвага барып келер деген амадузы бӱтти. Бу јӱрӱмде кижиге бийик амадуларына једерге турумкай кӱӱн-тап, ичкери јӱткимел, учураган буудактарга туйуксынбай, ичкери ле барар керек.\nАлимжан Магауянов 9-чы класстыҥ ӱренчиги, калыктыҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥы керегинде јилбилӱ иш бичип, Москвага экинчи катап барып келди. Ол Москвада ӧткӧн бастырароссиялык кычырыштарда база турушкан. Алимжан эки јайаандык јол-јорыктаҥ дипломант болуп јанды. Бу јаан једим деп айдарга јараар. Россияныҥ башка-башка талаларынаҥ келген балдардыҥ ортозынаҥ дипломант болуп чыгары ырысту учурал ине. Алимжанныҥ башкараачызы база Юлия Михайловна Санаева. Байлык ченемелдӱ ӱредӱчизиниҥ, билим башкараачызыныҥ ӱренчигиниҥ једимдеринде ӱлӱзи база бар. Экӱлеп, ӱренчиги ле ӱредӱчизи, јайаандык, шиҥжӱ ууламјылу 3 ишти бичип, 2 ишти бастырароссиялык кычырыштарга чыгарганы јаан једим.\nАнастасия Параева 8-чи класстыҥ ӱренчиги. Кош-Агаш аймактагы «Сайлугем» деген национальный парктыҥ ижи-тожы керегинде јилбилӱ јайаан иш бичиген. Оныҥ билим башкараачызы – школдыҥ директорыныҥ таскамал иш аайынча ордынчызы С. Н. Турлунова. Анастасия Сынару Николаевнала кожо мынаҥ озо кӧп тоолу кӧрӱ-маргаандарда једимдӱ турушкандарын темдектеер керек. Бу да кычырыштарда Анастасия солун јетирӱ эдип, тӧрӧл Курай јуртына дипломду јанган.\nБастырароссиялык кычырыштардаҥ Курайдагы орто ӱредӱлӱ школдыҥ ӱренчиктери Алсу, Алимжан, Анастасия бийик кӱӱн-санаалу јандылар. Алтайдаҥ барган балдар башка-башка талалардаҥ келген бойлорына кураа балдарла таныштылар. Јап-јакшынак најылар да табылды. Јол-јорык ӧйинде олор Дарвинниҥ, Дальдыҥ музейлеринде, онойдо ок ботанический садта болгондор. Башка-башка ууламјыларла ӧткӧн мастер-класстарда туруштылар. Шиҥжӱлӱ иштиҥ учурын, аайын јакшы билип алдылар. Кычырыштардыҥ кӧдӱриҥилӱ јабылтазы Госдумада ӧткӧни ончо туружаачыларды соныркатты. Госдумада јаан туштажулар да ӧтти, онойдо ок бийик, јолду кайралдар база мында табыштырылды. Кӧдӱриҥиде кӧп тоолу депутаттар, академиктер, профессорлор турушкан. Темдектезе, бир профессор јеҥӱчилдерди кайралдап тура, бойыныҥ куучынында талалардаҥ келген балдарга окылу јаҥ јӧмӧлтӧ-болуш јетирбей турганын кайкаган айас айткан. Је, чындап та, аймактыҥ да јаандары бу јол-јорыкта балдарды јӧмӧбӧй, јокко салдыртканын кайкаары артат. Кычырыштарга Иркутсктаҥ келген балдарды область акча-манатла јӧмӧгӧнин ончо туружаачылар сӱӱнип уккан.\nБу јол-јорыкка барып келерге, Алсуга јаан болужын јетирген улуска оныҥ ада-энези Алена ла Александр Токтошевтер алкыш-быйанын акту кӱӱндеринеҥ айдып, Алтай Республиканыҥ депутады Н. М. Малчиновко, Курайдагы орто ӱредӱлӱ школдыҥ ӱредӱчилерине, Курайдагы јурт јеезениҥ ишчилерине, айылдаштарына, аргачы А. Б. Керексибесовага, јурт депутат А. Я. Югушевке, билим башкараачызы Ю. М. Санаевага, ӱредӱчи А. О. Олчоновага бек су-кадык, бийик једимдер кӱӱнзейдилер. Келип јаткан Какай јыл олордыҥ кажызына ла јымжак, кирелтелӱ болзын деп кӱӱнземелдерин айттылар.


Аjыктанар ӧй бар... ~ Звезда Алтая\nАjыктанар ӧй бар...\n2015 jылдыҥ чаган айынаҥ ала ”Кыймыктатпас ар-jӧӧжӧниҥ каланын тӧлӧӧри керегинде“ федерал jасак чыду алынар. Бу каланды чоттоор тӧс кӧргӱзӱ—ол кадастровый баазы болор. Тегин сӧслӧ айтса, рыноктогы баазына jуук баала чоттолор. Юридический де, таҥынаҥ да улуска (физический лицолор) бу каланды тӧлӧӧри кӱчке келижер деген шӱӱлте бар. Бистиҥ республикада кыймыктатпас ар-jӧӧжӧниҥ каланын тӧлӧӧри jӱк юридический лицолорго кубулып jат, таҥынаҥ улуска некелтелер азыйгы бойы артат: инвентаризационный баазыла чоттолор. Чыду алынатан jаҥы федерал jасак талаларга 2020 jылга jетире аjыктанар, сананар ӧй берет. Кыймыктатпас ар-jӧӧжӧниҥ кадастровый баазын тургузар ээжи керегинде шӱӱлтезин Алтай Республиканыҥ депутады, ”Майма аймак“ муниципал тӧзӧлмӧдӧги ”БТИ” МУП-тыҥ башкараачызы Евгений Асканаков айдат.\n—Евгений Семенович, бӱгӱнги кӱнде кыймыктатпас ар-jӧӧжӧгӧ калан саларыныҥ jаҥы ээжизи керегинде башка-башка шӱӱлтелер угарга келижет. Слердиҥ иштеп турган БТИ бу суракла кӧп jылдарга иштеп келген. Слер иштеген ченемелдеҥ кӧрӱп, бу jаҥырту керегинде нени айдарыгар?\n—Бӱгӱнги кӱнде бистиҥ ороондо ”Россия Федерациязында баалар салар иш керегинде“ деп jасак иштейт. Ол аайынча талаларга кыймыктатпас ар-jӧӧжӧгӧ каланды кадастровый баала тургузар чыдулар берилген. Документте баа тургузар иштиҥ ӧйи база кӧргӱзилген—беш jылда бир катаптаҥ ас эмес. Ишти jакшы кеминде ӧткӱрерге баа тургузар комиссия тӧзӧлӧт, ого jаҥныҥ чыгартулу улузыла коштой баа тургузаачылар (оценщики) база кийдирилет. Санааркаар шылтак jок то ошкош. Ого ӱзеери кыймыктатпас ар-jӧӧжӧгӧ баа саларыныҥ тӧс кӧргӱзӱлери алынган: кыймыктатпас ар-jӧӧжӧниҥ тудулган ӧйи, кеми, строительный материалы, канча катту болгоны, ар-jӧӧжӧниҥ текши айалгазы. Онойдо ок кыймыктатпас ар-jӧӧжӧ кайда тузаланылып турганы—коммерцияда ба, производстводо бо эмезе jадар тура ба—база аjаруга алынат. Кадастровый службаныҥ ишчизи баа салар тушта, кыймыктатпас ар-jӧӧжӧниҥ каланыҥ эмезе jурттыҥ тӧс jеринеҥ, транспорт jӱрер jерлердеҥ ыраагын, тӧс автоjолдорго, темир jолдыҥ станцияларына эмезе метрого jуугын аjаруга алат. Таланыҥ экономиказыныҥ айалгазына, талада орто ишjалдыҥ кемине база аjару салары айдылган.\nАйдарда, баа тургузар иш бастыра jанынаҥ быжулалган ошкош. Jе jӱрӱмде ончозын аjаруга алар арга jок. Специалист те эмес ишчиге бу ээжини бузары кӱч болбос. Темдек эдип кадастровый баа тургузарына кийдирилбеген бир ле керекти алалы: микрорайонныҥ келер ӧйдӧ ӧзӱми. Бир тушта jаҥы jол ӧткӱрилгени тураныҥ баазы бийиктеерине экелер аргалу, экинчи тушта ол ло автоjолдыҥ эмезе темир jолдыҥ станциязыныҥ jуугы бааны jабызадар аргалу. Баа тургузаачылар дезе бу jаҥыртуны рыноктогы бааны бийиктедип турган тооломго кийдирип койгондор. Айдарда, кадастровый баа бийиктеер, оныҥ шылтузында калан бийиктеер. Оныла коштой, jасак аайынча кадастровый службаныҥ тургускан баазын jуук беш jылда кубултар арга jок болор.\n—Слердиҥ айткан бир ле темдегеердеҥ кӧргӧндӧ, кандый кӧп курч сурактар тура берери jарт. Баа тургузар кӧргӱзӱлер рыноктыҥ некелтелерине тӧзӧлгӧлӧнгӧн, олор дезе сӱреен кубулчаҥ дезеер?\n—Мен оны ла айдарга санангам: кадас- тровый баа тургузар ээжи ончо бар айалгаларды аjаруга албай jат. Кыймыктатпас ар-jӧӧжӧниҥ рыногы улайын ла кубулып jат. Кече jакшы болгоны, бӱгӱн учурын jылыйтат. Кижи ар-jӧӧжӧзиниҥ каланын рыноктыҥ баазыла тургусканда, шорлонып jат, ончозын ла аjаруга албай тургузылган кадастровый баа бӱгӱнги кӱнге келишпей барар, чик jок бийик болор деп сананадым. Jаҥы jасакты jӧптӧп тура, бис бу каланнаҥ тургуза ла кӧп акча-манат аларга амадаган эмезис не. Бӱгӱн каланныҥ иштеп турган системазын керектӱ кеминде иштеткени jаан учурлу. Улус калан тӧлӧӧринеҥ кыйар аргалар бедиребес учурлу. Бистиҥ калан тӧлӧӧчилердиҥ культуразын бийиктедер ӧй келген деп айдарга турум. Jонjӱрӱмдик турумкай айалганы буспаска, ончо jаҥыртуларды аjыктанып, аjарулу эдери керектӱзин jӱрӱм кӧргӱзет.\nБу jасак талаларга аjыктанар, ченеер арга берип турганы jакшы. Тала-субъекттерде баа тургузар jаҥыртуны тузаланып турган ӧскӧ талалардыҥ ченемелин кӧрӱп, сананар ӧй бар. Мен бодозом, бу jасакты иштеткенинеҥ республиканыҥ бюджеди тыҥ ла билдирлӱ кӧптӧбӧс. Ченелте ӧткӱрилип турган талаларда айалга онызын кӧргӱзет. Новосибирсктиҥ jаҥдары бу jаҥыртуны бастыра jерлерде кийдирерге меҥдебес деп шӱӱгендер. Нениҥ учун дезе, ченелте ӧткӱрилгенинеҥ казнада акча-манат тыҥ ла кӧптӧбӧгӧн, jе jарт эмес сурактар толо болгон. Ол тоодо аргачылардыҥ да, таҥынаҥ улустыҥ да jанынаҥ. Юридический лицолор бийиктедилген калан тӧлӧмирлердеҥ кыйар jол бедирегендер. Ондый кыйар арга да бар: jаргыга барала, кадастровый баа рыноктозынаҥ бийик деп jартажып, ойноп алары.\nОндый учуралдар болгон. Республиканыҥ тӧс калазындагы jаан магазиндер арбитраж jаргыда бойлорына jердиҥ jеҥилтилген каланын ойноп алгандар. Таҥынаҥ да улус кыймыктатпас ар-jӧӧжӧзине jаан калан алала, тӧлӧӧр деп бодобойдым. Бистиҥ улус мындый сурактарда билгир болуп браатканын темдектеер керек. Ондый болордо, мында jӱк юристтер мӧрлӱ артар деп сананадым. Олор jаан кирелте аларга бу суракла элбек реклама-jарлар эдип турулар.\nJаҥыртулу калан тургусканынаҥ ол ло аргачылардаҥ jаан тӧлӧмирлер алар деген амадуны мен оҥдоп jадым. Jе бис озолодо кӧрӧр учурлу: тегин де jӱзӱн-башка тӧлӧмирлерге бастырган аргачылар ондый тӧлӧмирлер тӧлӧӧр аргазы бар ба, онызыла бис экономикабыстыҥ ӧзӱмин jаба баспазыс па?..\nАР-диҥ Эл Курултайыныҥ пресс-службазы


Арендаторлорло кожо јуундашты - altaicholmon\nОндо агашты орныктырарыла колбулу сурактар шӱӱжилген. Турачак аймактыҥ јеринде агаштарды орныктыраачы 23 арендатор иштейт. Алтай Республиканыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла јӧӧжӧлик колбулар аайынча министерствозыныҥ инженери Ж. Карпинскаяныҥ куучындаганыла, агаштарды орныктырарыныҥ планын арендаторлор 40 процентке бӱдӱрген.\nОныҥ шылтагы мындый иштердиҥ кӧп сабазы кӱс ӧйинде ӧткӱрилип турганында. Оныҥ учун арендаторлор планын ӱлӱрген айдыҥ 1-кы кӱнине јетире 100 процентке бӱдӱрерис деп, сӧзин бердилер.


«Бисте де операныҥ ла балеттиҥ театры болор» - altaicholmon\n«Бисте де операныҥ ла балеттиҥ театры болор»\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ јаан залында кандык айдыҥ 26-чы кӱнинде ады-чуузы јер-телекейди ӧткӧн, ыраак ла јуук талаларда ады-јолы јарлу, танылу, РФ-тыҥ нерелӱ артизи Айана Шинжинала «Лицом к лицу» деп адалган јайаандык эҥир ӧтти.\nАлтай Республиканыҥ бијениҥ ле кожоҥныҥ «Алтам» деп эл театрыныҥ художественный башкараачызы, калыктар ортодогы ла бастырароссиялык кӧрӱ-маргаандардыҥ лауреады, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ лауреады, балдардыҥ бије санадыныҥ «Алтам» школ-студиязыныҥ тӧзӧӧчизи ле башкараачызы Айана Шинжина алтай албатыныҥ јаркынду, тоомјылу, сӱӱген ле оморкогон кызы деп билерис. Јайааннаҥ јайылып тӱшкен јайаандык јайалталу А. Шинжина бир канча бичиктердиҥ, бичимелдердиҥ авторы. Ол алтай бијеге ӱредери аайынча теорияныҥ ла методиканыҥ тӧзӧгӧзин салган ла бу ишти кӧнӱ ле тӧзӧмӧлдӱ, бийик кеминде бӱгӱнги кӱнге јетире једимдӱ улалтат.\nБијениҥ узы, билгири бийик режиссеры, ӱредӱчи-балетмейстер бойыныҥ ӧйинде Кыргызстанныҥ Государственный хореографический училищезин (Фрунзеде, балеттиҥ артизи), Россияныҥ Театрал санадыныҥ академиязын — ГИТИС-ти (Москвада, бијениҥ режиссеры), государственный службаныҥ Сибирьдеги академиязын (Новосибирскте) једимдӱ ӱренип тӱгескен.\nЈайаандык эҥирде театрдыҥ јаан залында кӧрӧӧчилер, анчада ла јашӧскӱрим јык толо болды. Олордыҥ кажызы ла бу эҥирге амадап келген. Нениҥ учун дезе олор Айана Ивановнаны кӧп-кӧп јылдардыҥ туркунына јакшы билер. Алкы бойы да, јайаан ижи де калык ортодо јаан тоомјыда, јилбӱӱде болгонын шак бу туштажу лапту кереледи.\nАйана Ивановна бойы јалакай кӧрӱмдӱ, укаа-санаалу, кеберкек ле јаркынду эпши. Ич ле тыш телекейиниҥ байлыгын сценада, кӧрӱде тургузылган ӧҥжик, јик табылбас, эптӱ, јараш кеп-кийимдери толо, чындык эдип кӧргӱсти. Шак ла бу солоҥыныҥ ӧҥдӧриле ойногон кеп-кийимдерин кийип, Айана Ивановна телекей кеминде санат телекейин баалап билер јаанды-јашты олјологон. Бијениҥ јаан јолына јаҥы ла чыккандарга байлык ченемелдӱ, билгири бийик ӱредӱчи, таскадаачы, јирме јылдаҥ ажыра ӧйдиҥ туркунына ол сценада једимдӱ иштеген ле бӱгӱнги де кӱнде чындык кӧрӧӧчилерин узыла, јайалтазыла, ичкери јӱткӱмелиле, турумкайыла кайкадат.\nОл оогоштоҥ ала бијелеген. Бијеге јайаан јайалтазы эне угыла келген. Энези тӧӧлӧс сӧӧктӱ Зоя Шагаевна Шинжина (Малчиева) бойыныҥ ӧйинде национальный школды божоткон. Ӱредӱчи, бичиичи, бичинерине јайалтазы база ла ада-энезинеҥ тӱшкен. Энези Зоя Шагаевна бойы баштамы класстардыҥ байлык ченемелдӱ ӱредӱчизи, кийнинде одус јылдаҥ ажыра ӧйдиҥ туркунына Горно-Алтайсктагы бичик басмада чӱмдемел литератураныҥ редакторы болуп ак-чек иштеген. Адазы Таныспай (Иван) Боксурович Шинжин јаан класстарда алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи болуп једимдӱ иштеген ле кӧп јылдардыҥ туркунына Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдында иштеген. Калык чӱмделгезиле јуук колбулу бичиичи, билимчи-фольклорист, кайчы Таныспай Шинжин јирме бичиктиҥ, кӧп тоолу монографиялардыҥ, ӱч јӱстеҥ ажыра билим статьялардыҥ авторы. Јайаан иштеринде калык чӱмделгезиниҥ, кайдыҥ, кай чӧрчӧктӧрдиҥ, кайчылардыҥ курч сурактарын кӧдӱрген. Јаҥыс та алтай калыктыҥ чӱмделгезиниҥ энчи байлыгы аайынча иштеген эмес, је онойдо ок тӱрк калыктардыҥ тӧс сурактарын база кӧдӱрген, бичиген. Јарлу кайчы кай чӧрчӧктӧрдиҥ, ӱлгерлик јуунтылардыҥ, куучындардыҥ ла повестьтердиҥ авторы болуп јат. Телекейдиҥ кӧп ороондорыла јорыктап, алтай албатыныҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥыла, јаҥжыгуларыла, тӱӱкизиле, калык чӱмделгезиле таныштырган. Онойдо ок «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газетте оныҥ бичимелдери кӧп јылдардыҥ туркунына јарлалган ла јарлалат.\n«Горно-Алтайск јаар бис качан мен бир јаштаҥ эмеш ажарымда кӧчкӧнис — деп, Айана куучындады. —Кайкамчылу бала тужымныҥ куулгазын элестери јаантайын менле кожо. Мениҥ јаан акам Мерген меге сӱреен кару болгон: кайда ла барза, кожо алатан. Акамныҥ јанында мен кӧпкӧ ӱренгем. Акам кандый да ӧйдӧ мениҥ коручылым болгон, эмди де ол мени јаантайын јӧмӧп, болужып јӱрет. Мерген акам јети баланыҥ кару адазы. Кичинек карындажым Эркин база керсӱ, јымжак. База бијелеп туратан. Билелӱ, балдарлу.\nМен оогошто сӱрекей шулмус, ач-амыры јок, омок бала болгом. Ада-энеме эмеш кӱчке келишкен. Олор экӱ бӱгӱн мында, залда. Биске бастыра јӱрӱмиске јозок болуп артат. Мен эрте базып баштагам. Је јӱк ле 4 јаштуда тилим чыккан. Унчыкпай јӱреле, куучындап баштаарымда, мени токтодор арга јок болгон. Шак ол ӧйдӧҥ ала мен артист болорым деп, бойымда бек сананып алгам. Айылда колго не кирер — штора, тюль, наволочка болзын, мен олорды эптештирип, чӱрче ле јаранып ийетем. Озо ло баштап айылда бијелеерим, ӱлгерлер кычырарым. Оныҥ кийнинде јон ортозына чыгып баштагам.\nКаланыҥ базарынаҥ ыраак јокто фотосалон болгон. Совет ӧйдӧ кӧп билелер фотого тӱжерге бого келетен. Анчада ла амыраар кӱндерде мында улус кӧп јуулатан, јаан очередь болотон. Мен дезе бу ла ӧйдӧ бойымныҥ «концертимди» кӧргӱзерим. Кӧрӧӧчилер дезе колчабыжар. Эҥ ле баштапкы кӧрӧӧчилерим олор болгон.\nОныҥ кийнинде кӱӱн-санаам кӧдӱрилип, кӧӧрӧп, бијелеерге бойыма эжер бедирегем. Акам баштапкы «партнерымды» — јаан айучакты комургайдаҥ белетеп берген эди. Айучакла экӱ бистиҥ кухняда бијелегенис. Бијелеш малинадаҥ кайнаткан вареньелӱ тазтыҥ јанында ӧткӧн. Је бијениҥ учкары айучак шак бу тазка тӱшкен эди…\nМен кӱӱни угарга, јуранарга сӱӱйтем. Агаштар, чечектер, ар-бӱткен, эбире кӧргӧним керегинде кожоҥдор чӱмдеерге јакшызынатам. Эҥирлер сайын адам меге Алтайдыҥ ээлери, калыктыҥ чӱм-јаҥы керегинде, албатыныҥ чӧрчӧктӧрин куучындаарын энчикпей сакыйтам. Алтай кай чӧрчӧктӧрлӧ, туујыларла ойын ажыра таныжатам. Адам, бир кӧрзӧҥ, баатыр боло берер, база кӧрзӧҥ — эрјине ат.\nОл мени ойын ажыра тӱӱкилик јолыстыҥ чике тӱбине апаратан. Мен кӧзимле кӧрӱп, кӧксиме салганым кайдаҥ да келген сӱр-кеберлерле эптӱ биригетен. Шак ол сӱр-кеберлер меге бӱгӱнги кӱнде сценада јаҥы бӱдӱмдерди, јуруктарды табарга, олорго јӱрӱм, тын, ийде берерге болушкан ла болужат.\nМерген акам мени бијеге алты јаштуда экелген. Пионерлердиҥ туразындагы кружокто ӱредӱчи болуп РФ-тыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, кату сыркынду ла некелтелӱ Вера Николаевна Тозыякова иштеген. Тегин јӱрӱмде ол сӱреен јымжак, керсӱ кижи болгон. Удабай ла јаҥыс кружок меге ас болгонын оҥдоп ийгем. Оныҥ учун ӱредӱчимниҥ кийнинеҥ салбай ла баскам. Ол кайда балдарды бијелеерине ӱреткен — мен ондо. Коштой ло 1-кы таҥмалу кӱӱлик школдо фортепиано класста ӱренгем. Ӱредӱчим Ольга Ивановна Близнюкова болгон. База сӱреен тыҥ ӱредӱчи.\nБӱгӱнги кӱнге јетире мен бу ӱредӱчилериме быйанду јӱредим. Јолымда мындый јакшы улус учураганы база јаан ырыс ине. Јӱрӱмимде, ижимде тузалу ӱредӱни шак бу улус берген…\nБу ла ӧйдӧ школдогоным кайда. Ӱренер бичиктерди тыктаган рюкзагымды јӱктенип, колымда дезе ноталарды, бијениҥ кеп-кийимин чебер тудуп, билгирдиҥ телекейине меҥдегем.\nБир ӧйдӧ мен самбого до јӱргем, чанала да јыҥылагам, керек дезе барабанщиктердиҥ кӧрӱ-маргаанында турушкам. Бот, ондый, ач-амырын билбес, омок ло јилбиркек кызычак болгом.\nОнойып, он јаш кирезинде бойымда артист болорым деген чаҥкыр амадуумга токтодым. Оноҥ јаан удабай, Фрунзедеги кӱӱлик-хореографиялык училищеге ӱренерге Горно-Алтайский автоном областьтаҥ баштапкы наборло меге кураа 12 бала атанганыс. Энем мени ӱч кӧрбӧгӧн сӱреен ыраак талага ӱйдежип тура ыйлаган: «Кызым, балам, айса болзо, мында ла артып каларыҥ. Ондо сегис јыл ӱренер керек!». Је мен сӧскӧ, мекеге кирбедим: «Эне, айлыҥа јан, оогош уулчагыҥ сени сакып јат!» — деп каруузын јандырдым (билебисте оогош карындажыс Эркин чыккан тужы).\nӰредӱниҥ сегис јылы бир кӱндий элес эдип ӧдӧ конды. Ӱредӱ эртен тураныҥ сегис саадынаҥ орой эҥирге, сегис саатка, јетире улалатан. Эртен турагы эмезе эҥирги ажанышка оройтызаҥ (шылтагы – эртен тура комнатаны јунуп-арутаганынаҥ эмезе эҥирдеги уроктордоҥ улам) биске курсак бербейтен. Је мындый учуралга бисте кандый да ӧйдӧ азык болотон. Тилимдеп кескен калашты бис таскадаачылардаҥ јажырып, батареяларда кургадатаныс. Јылдыҥ ла ӱредӱзин таштап, кӧп балдар кайра јанып туратан. Кемге де ӱредӱ кӱчке келижетен, кем де кату ээжи-некелтелерге чыдашпайтан. Бис он эки бала барганыс, је ӱредӱни јӱк ле беш кижи божотконыс.\nУчилищеде бисле кожо тыва балдар ӱренген. Олорго аҥылу адылу авиарейс те учуп келетен. Тываныҥ окылу башкараачылары республиканыҥ ичкери ӧзӱми, келер ӧйи учун тӧзӧмӧлдӱ иштеген. Јиит бијечилер амыраар ӧйдӧ гастрольдордо эрчимдӱ турушкылайтан. Олор бойлорын кичӱ Тӧрӧлине керектӱ деген оҥдомолло турумкай ӱренген деп сананадым. Бӱгӱнги кӱнде Тыва Республикада профессионал балет санат бийик ӧзӱмдӱ болгоны тегиндӱ эмес.\nБиске областьтыҥ башкараачыларыныҥ бирӱзи де келбегени карамду. Училищени божодып јадарыста, јеристе бисти ундып салгандый санаа болгон эди. Госэкзамендерди табыштырып турарыста, училищениҥ башкартузы кайкаган кептӱ сурайтан: «Нениҥ учун Туулу Алтайдаҥ чыгартулу улус јок?». Училищениҥ берген направлениези аайынча мен Якутия јаар иштеп барар учурлу болгом. Је ада-энем: «Ылтам јериҥе јан, бойыҥныҥ культураҥды ӧскӱрер керек» — деп, меге бир ӱнле айдышты».\nУчилищени једимдӱ тӱгезип, јиит кыс бойыныҥ алдына база бир јӱрӱмдик, јайаандык амадузын тургускан. Билгирин тереҥжидерге, театрал санаттыҥ Москвадагы государственный институдына кыйалтазы јогынаҥ кирер, ӱренер керек болгон. Је мында автордыҥ бойыныҥ таҥынаҥ јайаандык ижи керек болуптыр.\nСакыбаган јанынаҥ 1986 јылда бистиҥ областьта «Алтай» деген јайаан ӧмӧлик тӧзӧлгӧн. Айана Шинжина мында бойыныҥ ӱредӱзи аайынча иштеп баштаган, ойын-концерттерде, гастрольдордо эрчимдӱ турушкан. Бир канча ӧйдӧҥ јиит хореограф бойын бијелер тургузып ченеген. Эҥ баштапкызы алтай албатыныҥ «Кӱрее јаҥар» деген бијези болгон. «Бу бијени гастрольдор ӧйинде Улаганныҥ, Оҥдойдыҥ залда отурган јаанактары кӧрӱп, ыйлаган эди — деп, Айана Ивановна эске алат. –Концерттиҥ кийнинеҥ олор меге келип, «бистиҥ јаш тужыстыҥ ойын-бијезиле такып ойто тушташтыс» деп айтканы качан да ундылбас».\nШак ла бу учурал оныҥ јӱрӱмдик ле јайаандык кӧрӱмин солыган, јаҥы учур берген. Ол алтай албатыныҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥын орныктырар, калыктыҥ бијезиниҥ тазыл-тамырын, ӧзӧгин шиҥдеп, санаттыҥ бу ууламјызын јаҥы кемине чыгарар учурлу деп, јӱрегиле сескен.\nАйана Ивановна культураныҥ кӧп тоолу ишчилериле кожо иштеп, эл театрдыҥ ойын-кӧргӱзӱлеринде туружып, алтай бијениҥ теориязын ла методиказын тӧзӧӧр ишти баштаган. Калыктыҥ чӱмделгезин, чӱм-јаҥын, кам јаҥын, кайа-таштардагы бичиктерди, Тастаракайдыҥ јажыдын, учурын, кыймыгын, тилин шиҥдеген. Темдектеп алган јайаан ижине јайалталу, профессионал бијечилер керектӱзин ол јакшы билген. 1990 јылда Кыргызстанныҥ областной училищезине ӱренери јайаандык ӧмӧликти тӧзӧӧр амадула бир бӧлӱк (баштапкы набор) балдар аткарылган. Бу балдар јаҥы тӧзӧлӧтӧн ӧмӧликтиҥ эҥ баштапкы туружаачылары болгон.\nАлтай Республиканыҥ бијениҥ ле кожоҥныҥ «Алтам» деген государственный театры 1997 јылда тӧзӧлгӧн. Оныҥ художественный башкараачызы бистиҥ таланыҥ ГИТИС-ти божоткон баштапкы профессионал балетмейстери Айана Шинжина деп кычыраачылар билер. Јайаан ӧмӧликтиҥ репертуары сӱреен байлык. Мында телекейдиҥ албатыларыныҥ бијелери, бальный, хореография, классикалык бије, театральный ойын-кӧргӱзӱлер ле бӱгӱнги кӱнниҥ ууламјылары.\nЈе ондый да болзо, тӧс јерде алтай албатыныҥ бијелери. Јайаандык туштажуныҥ туружаачылары «Алтам» театрдыҥ су-алтай ӧзӧктӱ бијелерин изӱ колчабыжула уткыдылар. Айана Шинжинаныҥ тургускан бијелеринде кӱӱлик ойноткылар эмезе куштар, ар-бӱткен ле оноҥ до ӧскӧлӧри алтай ӧзӧктӱ, ийделӱ. Байлык ченемелдӱ режиссер, балетмейстер једимдерине болорзынбас, ол јаантайын бедирениште, јаҥыны табары, ченеери оныҥ јӱрегинде.\nАйана Ивановна туштажу ӧйинде балдардыҥ бије санадыныҥ «Алтам» деген школ-студиязыныҥ ижи ле једимдери јанынаҥ база айтты. Ады јарлу студия 1999 јылда бойыныҥ ижин баштаган. Школ-студияныҥ эҥ баштапкы ӱренчиктери ӧскӱс балдар ла каланыҥ балдары болгон. Оноҥ ары студияныҥ учуры да, кеми де јаанаган. Бу школды каланыҥ, республиканыҥ кӧп-кӧп уулчактары, кызычактары једимдӱ божодып, талдама дегендери Россияныҥ бийик ӱредӱлӱ заведениелеринде ӱренет. Хореографияныҥ режиссеры, ӱредӱчи-балетмейстер А Шинжинаныҥ ырызы јаҥы ӱйениҥ јайаан јайалталарында деп айдарга јараар.\nАйана Ивановнаныҥ јӱрӱмдик јолында уур-кӱчтер кӧп лӧ болгон. Је ол качан да, кандый да ӧйдӧ ичкери јӱткиген. Уур-кӱчтер оны ичкери ӧзӧргӧ, бекем ӧзӧктӱ болорго ӱреткен ле таскаткан. Кандый да айалгадаҥ, керектеҥ ол оныҥ јакшызын, тузазын алатан.\nАйана Ивановнаныҥ угы-тӧзи су-алтай. Угыла улалып келген ырыс-кежиги бӱгӱнги кӱнде оныҥ нак билезин курчулап-куйактап, корулап јӱрет. Оныҥ јанында чындык эш-нӧкӧри Байрам Курдяпов, эрке-торко балдары Ак-Ай ла Јаҥар, ада-энези, эл-тӧрӧӧндӧри. Јаан аказы Мергенниҥ уулы Ай-Ханныҥ ады-јолы кеендикте, бије санадыныҥ телекейинде база јарлу. Бӱгӱнги кӱнде Ай-Хан ла Ак-Ай је ле деген хореографтар. Олордыҥ концертин кӧрӧӧчилер энчикпей сакыйдылар. Кандый да ӧйдӧ «Алтам» кӧрӧӧчилерге сӱреен јараш байрамды сыйлап, јаан-јаштыҥ кӱӱн-санааларын кӧдӱрет.\nРоссия Федерацияныҥ СТД-зыныҥ Алтайдагы талалык бӧлӱгиниҥ (јааны С. Тарбанакова) белетеп ӧткӱрген «Лицом к лицу» деген эҥиринде Айана Ивановна республикада база јирме эмезе бежен јылдыҥ бажында бойында операныҥ ла балеттиҥ театры кыйалтазы јогынаҥ болор деген јаан амадузын айтты. Ол онойдо ок бӱгӱнги кӱнде талада бойыныҥ бије санадыныҥ критиктери, аналитиктери, аҥылу бийик ӱредӱлӱ специалисттери јок болгонын темдектеди.\nЧындап та, республикада јайалталу балдар сӱреен кӧп. Бијениҥ ле кожоҥныҥ «Алтам» театры таҥынаҥ башка ӧргӧӧлӱ болуп, театрда балдардыҥ школ-студиязы иштеген болзо, балеттиҥ училищези ачылган болзо, бу јаан ла керектӱ ууламјыда таланыҥ башкарузы јӧмӧлтӧ-болуш эдип, ишти ӧткӱрген болзо… Ӧҥзӱре сурактар сӱреен кӧп. Айана Ивановна ол јанынаҥ бойыныҥ јолду шӱӱлтелерин айтты.\nЈайаандык туштажу ӧйинде А. Шинжинага кӧп тоолу улус быйанду сӧстӧрин айдып, ижинде бийик једимдер кӱӱнзеди.


Ойыны омок ÿÿрелер Оймонноҥ келген болбайсын… Главная - Уймонские вести\nОйыны омок ÿÿрелер Оймонноҥ келген болбайсын… 24 12 2017 15:19\nКайчы, алкышчы ла jаҥарчы Сарымай Урчимаевтиҥ эземине учурлалган кöрÿ-конкурс jылу айалгада öткöн. Баштапкы кÿнде кожоҥчылар маргышкан болзо, экинчи кÿнде jаҥар кожоҥныҥ учуры керегинде кÿрее-куучында ла гала-концертте турушкандар. Бу кöрÿниҥ программазына сöгÿш кожоҥдорды кошконы солун болды. Байла, бу баштаҥкай jолын алынар.\nКижи бу фестивальди кöрÿ-маргаан деп айдарга да тидинбес. Ол байрам кептÿ туштажу болгон дезе торт эмей. Jаҥар кÿн туркунына табылу чöйилген де болзо, залда отурган улус оны лаптап уккан. Кöрööчилер ле туружаачылар ортодо кöп jииттер болды. Темдектезе, бир öйдö Сарымай Урчимаев башкарган каланыҥ «Ойойым» öмöлигинде эр кемине jедип калган уулдар ла келиндер туружып турганы оморкодылу. Оҥдой аймактыҥ Алтыгы-Талду jуртынаҥ келген öмöликте шыдар ла эрлер болды – башкараачылар Эркемен Епишкин ле Игорь Кахтунов, артканы дезе акар тондорын, тÿлкÿ бычкак бöрÿктерин кийген, курларын курчанган чыт эткен уулдар, 8-11-чи класстардыҥ ÿренчиктери. Чалканду калыктыҥ сÿрлÿ кожоҥыла jиит келин Изабелла Курусканова таныштырды.\nЭэжилер аайынча jаҥарчылардыҥ кожоҥдоорын аҥылап, эҥ артыгын талдаар керек болгон. Бу jеҥил эмес керек деп кайралдаш öйинде камыстыҥ турчызы, бичиичи Jергелей Унукова тегиндÿ айтпаган. Камыс текши jаҥардыҥ учурын темдектеп, jеҥÿчилдерди талдаар тушта башка-башка некелтелерге тайанган. Jаҥарлардыҥ ортозында тойдыҥ, Алтайды алкаганыныҥ jаҥарлары база болды. Анайып, «Амаду» мынайып кожоҥдогон эмес пе:\nТаскылда öскöн ак кайыҥ\nТазылы jерде бек болзын!\nJурт тöзöгöн балдардыҥ\nJÿрÿми сÿттий ак болзын!\nОт камыскан отук таш\nОйто тудар кÿÿнис бар.\nОйто айдар кÿунис бар.\nЭр киндиктÿ jаҥарчы Василий Попошев кöрööчилерди бойыныҥ омок ÿниле, ачык-jарык чырайыла «олjологон». Оны изÿ колчабыжула уткыгандар. Куjурлунаҥ келген Любовь Сайланкина ла Валентина Такина база сÿрекей jараш jаҥарчылар болтыр. Ады jарлу кайчы Салдабай Савдинниҥ кичÿ кызы Валентина Николаевнаныҥ айтканыла, кожоҥдоп турган jаҥарларды ол ада-энезинеҥ угуп, ÿренип алган.\nСöгÿш кожоҥды кожоҥдооры бир jанынаҥ ойын-кокыр да кептÿ болзо, экинчи jанынаҥ ол сÿрекей каруулу керек. Бистиҥ, jиит кöрööчилердиҥ, оҥдогонысла, сöгÿшчилер бой-бойын чагып, сöгÿп те турза, «канду jуу» баштабас, ööн-бööкöн чыгарбас учурлу болгон. Оныҥ учун сöгÿшчилер jымжада сöгÿшкен, анчада ла финалга öткöндöргö кÿч болгон. Не дезе олорго Кош-Агаш аймактыҥ тоомjылу кижизи, ÿлгерчи ле jаҥарчы Керек Саполо маргыжарга келишкен. Темдектезе, Галина Тунтешева таныштыру öйинде бойын «Оймонныҥ манкурты» деерде, ол öрöкöн алаатыбай да «мен Эре-Чуйдыҥ бандиди» деп каруу jандырган. Jаан jаштуга jажыла оогош сöгÿшчилер тыҥ чурабады. Керек дезе учында сöгÿш кожоҥ мак кожоҥго кöчö берген. Jеҥÿ де Керек Севостьяновичке берилген. Экинчи ле ÿчинчи jерлерди Улаганнаҥ Сергей Табулгин ле Шабалин аймактаҥ Евгения Челбакова алдылар.\nJаҥарды таҥынаҥ кожоҥдоорында Улаганнаҥ Ольга Колян, Кош-Агаш аймактаҥ Светлана Ултарикова ла Чамалдаҥ Чечек Карулова эҥ артыктар болуп чыкты. Öмöликтер аайынча фестивальдыҥ тöс сыйын – Сарымай Урчимаевтиҥ карындажы Станислав Урчиваев агаштаҥ кескен аҥылу сÿрди ле акчаны Кош-Агаш аймактыҥ «Jаҥылга» öмöлиги ала сокты. Баштапкы jер Улаган аймактыҥ «Теле» öмöлигине берилген болзо, ээчиде jерлерди Оҥдой аймактыҥ уулчактарыныҥ «Эрjине» ле Кан-Оозы аймактарыныҥ «Байана» ла «Кÿреелей» öмöликтери алды. Бистиҥ jерлештер алтай ойноткылардыҥ оркестриниҥ аҥылу сыйларыла кайралдаткан. Ол до аҥылу ла jаан аjару. Айдарда, фестиваль эзенде база катап öткöдий болзо, jерлештерис ого оноҥ артык белетенеринде алаҥзу jок.\nАлбатыныҥ кöгÿс-байлыгыныҥ энчизи болгон jаҥар кожоҥды элбедип, оны jашöскÿрим ортодо элбедер ууламjылу öткÿрилген бу jаан ÿлекер-проектте бистиҥ база бир jерлежис адылу иштеп турганын темдектеер керек. Ол – улу кайчы Салдабай Савдинниҥ угы-тöзинеҥ чыккан Николай Сегирткишев. Текши ижи чек öскö дö болзо, ол калыктыҥ эрjинедий кайыла, jаҥарыла jилбиркеп, ого тартылып, бир канча jииттерле кожо «Ээлÿ-Кай» деп jаан ÿлекерде туружат.\nАнайып, быjыл jаскыда кайчы уулдар ла jаан jашту кайчылар кÿÿлик ойноткылардыҥ оркестрин тöзöп, «Маадай-Кара» деп кай чöрчöк аайынча солун программа тургускан. Оныла олор jаҥыс ла Горно-Алтайскта эмес, jе ойын-концертин Москвада да кöргÿстилер. Быjыл jайгыда баштаачы, кайчы Мерген Тельденов нöкöрлöриле кожо ишти тереҥжидип, Тÿҥÿрде алтай кайдыҥ фестивалин öткÿргендер. Ондо тöрт кÿнниҥ туркунына сегис кайчы кай чöрчöктöрди бÿткÿлинче тÿни-тÿжи кайлаган. Кайчылардыҥ курултайында бу öмöлик база турушкан.\nБу тизим керек-jарактардыҥ тоозына jаҥар ла сöгуш кожоҥныҥ фестиваль-кöрÿзи ле алтай кÿулик ойноткылардыҥ оркестриниҥ ижи база кирет. Шак бу фестиваль öйинде оркестрле толо таныштыру öтти. 28 артист бир уунда ойноп, кожоҥдоп ло кайлап турганы сÿрекей кöдÿриҥилÿ. Чындап, оныҥ ижинде сÿÿген кожоҥчыбыс Алексей Чичаков база турушкан.


«Кеп-куучындарыстыҥ каандары — тӱӱкиде...» - altaicholmon\n«Кеп-куучындарыстыҥ каандары — тӱӱкиде…»\nБурятияда буркан јаҥдулардыҥ Агадагы дацаныныҥ ламазы, Алтайдыҥ хамбо-ламазыныҥ ордынчызы геше Арам Кыпчаковло бистиҥ эрмек-куучыныс ойроттордыҥ калганчы кааны Амыр-Санааныҥ тергеебисте табылган сӱлдезинеҥ башталган болгон.\nТӧс Азияныҥ кӧчкӱндериниҥ калганчы империязы — Ойрот каандык (Джунгарское ханство) керегинде тӱӱкилик шиҥжӱлер де, бичимелдер де бӱгӱн кӧп. Кӱӱнзеген кижи олорды Интернеттеҥ кандыйын ла таап, кычырар аргалу. Алтай калыктыҥ кеп-куучындарына кирген бу керектер керегинде Арам Кыпчаковтыҥ кӧрӱми кычыраачыларыска солун болор деп санандым.\nКӧгӱс-ойдыҥ, мӱргӱӱл јаҥныҥ јолын бойыныҥ салым-јолы деп талдап иштеген улус калыгыста кӧп эмес. Олордоҥ јаҥыс та бисте эмес, је ӧскӧ дӧ эл тергеелерде ады-јолы тоомјылу адалган, јарлу болгон алтай эрлер оноҥ ас. Олордыҥ бирӱзи — Арам лама.\nОл 1979 јылда Оҥдой аймактыҥ Кайырлык јуртында чыккан. 1996 јылда областьтыҥ национальный школын божодоло, буркан јаҥныҥ Агадагы кӱрее-дацанына ӱренип барган. Буддизмниҥ государстволык аккредитациялу, ижи казнадаҥ јеткилделген вузтары бистиҥ ороондо эки ле — Агадагы ла Иволгадагы духовный академиялар.\nАрам Кыпчыков Агадагы академияныҥ бакалавриат ла магистратура ӱредӱзин божодып, оноҥ буркан мӱргӱӱл јаҥныҥ билим-билгиринде «геше» деген ат аданар ченелтелерди јеҥӱлӱ ӧткӧн. Бу ат бисте философия билимдердиҥ кандидадына тӱҥей.\nАлтайлардыҥ кеп-куучындарыныҥ јаштаҥ ала угуп јӱрген каандары ла баатырлары, олордо айдылган керектер чӧрчӧк эмес, јӱрӱмде чын болгоны ого кайкал ла ачылта болгонын Арам лама айдат. Бу ӧйлӧрдӧҥ ала тӱӱкиге јилбӱ оныҥ јӱрӱминде јаан учурлу керек болуп јат. «Кайда ла јӱрзем, јаан јашту улустыҥ куучындарын угуп, билимчилерле куучындажып, бар-јок иштерди таап кычырадым — деп, ол айдат. — Алтайдыҥ тӱӱкизин кӧрзӧ, тӱрк те, ойрот то ӧйликтердеҥ кӧрӧр-тудар, кычырып, билер кӧп керелер арткан. Кыдат, Монгол јериниҥ, Орус каандыктыҥ озогы документтеринде бистиҥ ӧбӧкӧлӧрис керегинде јетирӱлер улайын туштайт. Совет идеологияныҥ муҥјылдыктарга Алтайдыҥ койнында кыймык јок отурган, јокту-јойу кичинек албаты болгоныс деген кӧрӱми кӧрӱм-санаабыска шиҥип калган. Чингис-каанныҥ империязы јайрадылган кийнинде, 600-700 јылдарга кожо јаткан монгол телекейди туура таштап ийерге ченежедис…\nЭмдиги алтайлар озо чактарда Азияныҥ телкемдеринде јаткан јаан эл-калыктардыҥ Алтайда арткан оодыктары болгонын, олор бу талада болгон ончо калапту керектерде турушканын тӱӱки документтер керелейт. Бу эзем алтай албатыныҥ тӱӱки куучындарында арткан».\n—Тӧс Азияныҥ калыктары сӱттеҥ эткен сӱӱген суузынын нениҥ учун кезиги чеген (цегее), кезиги айрак деп айдып турган, билеригер бе? —деп, Арам лама менеҥ сураган.\n—Jок. Бу јербойыныҥ албатызыныҥ тилиле колбулу болбой: кайда да чеген, кайда да айрак деп айдары јаҥжыккан…\n—Бу Ойрот каандыктыҥ тӱӱкизинде болгон бир учуралла колбулу. 1470-чи јылдар киреде Чингис-каанныҥ ач-ӱрени — чингизидтер монгол империяны ойто орныктырар деген јаан кыймыгу баштаган. Калка-монголдор Тӧрбӧн-Ойрот деген каандык тӧзӧгӧн, таҥынаҥ бойы јаткан ойротторды јуулап, эл тергеезине ойто кийдирерге амадаган. Бу ӧйлӧрдӧ ӧткӧн јаан јуу-согуштардыҥ бирӱзинде ойроттор калкаларды оодо согуп, каанын ӧлтӱрген. Ол каанныҥ ӱйи, Мандукай-хатун, 7 јашту уулчагыныҥ адынаҥ каан болуп отурган. Тӱӱкиде ол бичикчи ле јуучыл ӱй кижи болгоны арткан. Камык черӱ јууп, бир-эки јылдаҥ ол ойроттордыҥ черӱзин оодо соккон. «Слерди бактырганымды ундыбазын деп, ӱч ээжи-јаҥ тургузып јадым — деп, Мандукай-хатун айткан эмтир. — Слер мӱргӱӱр тушта байдастанып отурбазыгар, тизе бажына отурып мӱргӱӱригер. Айракты цегее (чеген) деп айдарыгар. Этти бычакла кезип эмес, челдеп јииригер».\nОйрот тайшилер каан-абакайдыҥ бу айтканын угуп, бир немени солыгар деп калактаган.\n«Нени солыырга турганар?» —деп, Мандукай сураарда, «Этти, ийт чилеп, канай челдеп јийтен?! Бычакла кезип јиирин артырыгар» — дешкен. Каан-абакай мыныла јӧпсинип, этти бычакла кезип јиирин артырган, је арткан эки ээжини буспай бӱдӱрерин некеген.\n—Бу чын ла болгон неме бе айса чӧрчӧк-куучын ба?\n—Чын болгон. Бу учурал монголдордыҥ 16-чы чакта бичилген «Сары-туджи» деген летопись-бичигинде арткан. Мен монгол јерине јӱрзем, ондогы улус чегенди «цегээ» деер ле бис, ойроттор, айрак эмес, чеген деп айдып јадыс деп айдыжар.\n—Ойроттор деп айдарыста, бу не калык болгон?\n—«Ойрот» деген сӧсти билимде јуук ӧйлӧргӧ јетире «агаш ортозында јаткан албаты» («лесной народ») деп кӧчӱрип келген. Монгол билимчилердиҥ айтканыла, «ойрот», «ойрат» — «ойр» деген сӧстӧҥ бӱткен ле «бой-бойына најы болгон, ӧмӧлӧжип, јӧптӱ јаткан јондор дегени». Ойрот каандык — ӧмӧ-јӧмӧ јаткан монгол ло тӱрк ук-јондордыҥ бирлиги болгон.\nТӱӱкиде Ойрот каандыкты тӧзӧгӧн кижи Эсен-тайши деп чоттолот. Эсен-тайшиниҥ черӱзи 1449 јылда кыдаттыҥ эл тергеезин јуулап, јарым миллион черӱзин оодо согуп, императорын олјого алганы тӱӱкиде арткан. Jе бу јаан ороонды бийлеп болбозын оҥдоп, оныҥ каанын јӧптӱ божодып ийген.\nБойыныҥ ӧйинде ойроттордыҥ эл тергеезине Тибеттеҥ ала Китайга јетире, Сибирьдеҥ ала Уралга јетире, анайда ок Калка Монголдыҥ, Орто Азияныҥ јерлери, Балкаш ла Кукунор кӧлдӧр, Тянь-Шаньныҥ кырлары, Алтай, Или сууныҥ ӧзӧги кирген.\nАлтайлардыҥ «Алып-Манаш» деген кай чӧрчӧгинде Кара-Кула деген каан адалат. Ол Эсен-тайшиниҥ ук-тукумы, база чорос укту каан болгон. Ол бистиҥ кеп-куучындарга кирген Калдан-Бошокту каанныҥ улдазы (адазыныҥ адазы) болор.\n—Ойроттордыҥ тӱӱкизин кычырзаҥ, оныҥ башчылары тайшилер, хунтайшилер, кезиги каандар деп адалат. Башказы неде?\n—Калкаларды да, казахтарды да, ӧскӧ дӧ калыктарды Чингис-каанныҥ ач-ӱрени, чингизидтер башкарып, каандар деп адалган. Ойрот каандыкта башчылар тайши деп адалган, каандар болбогон. Хунтайши дегени — ончо албатыныҥ каан бодолду бийи.\n—Jе Калдан-Бошокту каан болгон ине?\n—Калдан-Бошокту јаан ӱредӱлӱ лама кижи болгон. Ол Тӧбӧт јеринде, Талай-ламада 20 јылга ӱренип, буркан јаҥды башкаратан улустыҥ бирӱзи деп чотолгон. Jе Ойроттыҥ тергеезин башкарган тайши-бий божоп, оныҥ ширеезин блаашкан ӧлӱмдӱ тартыжу башталарда, Калдан-Бошокту монах болгон јаҥ-тудууларын табыштырып, тӧрӧлимди барып башкаратам деп јанган. Келеле, каандыкты колго алып, кыдаттарла, калка-монголдорло, одоштой јаткан ӧскӧ дӧ јондорло јуулажып, эл тергеезин элбеткен. Ол ичкери кӧрӱмдӱ, тыҥ кижи болгон. Каандыгында јес, мӧҥӱн, алтын акча чыгарган.\nКалдан-Бошоктуга каан болгон јаамыны Талай-лама берген.\nСӧс келижерде, бистиҥ Сартакпай керегинде чӧрчӧгис, Алтайыстыҥ јер сугарар озодоҥ арткан арыктарыстыҥ истери ол ӧйлӧрлӧ колбулу.\n—Оҥдойдо Кадын сууныҥ ӧзӧгинде, Аркыт ичинде озодо суу агыскан арыктардыҥ изи эмдиге иле кӧрӱнип јат. Слер олор керегинде айдып турганыгар ба?\n—Бу арыктарды сарт деген улус эткен. «Сарт» индий тилдеҥ садучылар дегени. Бу Орто Азияныҥ аш, маала ӧскӱрген улузы болгон.\nКалдан-Бошокту манјы-кыдаттарла кырлу јуу ӧткӱрген ӧйлӧрдӧ кыдаттар грандарын бӧктӧп ийген. Рис, арба, буудай ла ӧскӧ дӧ аш алар јер јок боло берген. Калдан-Бошокту, албаты-јонын азыраарга, Орто Азияныҥ јуулап бактырган јерлеринеҥ муҥдар тоолу билелерди кӧчӱрип, тергеезинде аш ӧскӱрерин баштаган. Алтайда јер сугарар арыктар шак бу ӧйлӧрдӧ тудулган. Мыны монгол документтер керелейт. Сарттар мусульман јаҥду улус болгон. Ойрот каандык чачыларда, олордыҥ кӧбизи тӧрӧлине јана берген. Jе бу јерде артып та калгандары болгон, олордыҥ ады-јолы чӧрчӧктӧрдӧ, јерлердиҥ, улустыҥ ады-јолында арткан.\n—Алтайлардыҥ ойрот ӧй керегинде кеп-куучындарыныҥ эҥ јарлу геройы — Шуну баатыр. Адазы Калдан каан оны, јарындарын алала, ордына ийттиҥ јарынын кондырып, кӧзиниҥ ордына ийттиҥ кӧзин кондырганы, јер-тамыга тӱжӱргени керегинде куучындар кӧп. Бу айдылганында, Слер сананзагар, кандый бир тӧзӧлгӧ бар ба?\n—Калдан-Бошокту каанныҥ кийнинде оныҥ ширеезине Цэван-Рабдан отурган ла Ойрот каандык бу ӧйдӧ оноҥ тыҥ тыҥыган, бу 1697-1727 јылдар. Jеринде заводтор тудуп, уй- мылтыктар урган, кырлу мылтыктар эткен. Манјы-кыдаттарды канча катап чаксырадып, калкаларды колго туткан. Ойроттыҥ черӱзи тоозыла јаан эмес, 60 тӱмен де кире болгон болзо, је тӧзӧлгӧн ээжизи, јепселгени јакшы учун, јуу-согуштарда јеҥип чыгатан. Кажы ла 20 айыл-јурт бир јылга бир черӱчилдиҥ темир куйак јепселин бӱткӱлинче эдер учурлу болгонын да сананза. Темир коркышту баалу ӧй ине.\nЦэван-Рабданныҥ јаан уулы Калдан-Церен, кичӱ уулы Шуну болгон. Ол ӧйдӧги кажы ла каан-бий чилеп, Калдан-Церен канча ӱйлӱ, ойношторлу, олордоҥ база балдарлу кижи болгон. Адазы божоордо, ширеезине јаан уулы Калдан-Церен отурган. Шуну дезе канча јуу-согуштарда туружып, јаркынду јеҥӱлер алган атту-чуулу черӱ-башчы болгон ады чыккан. Шуну баатыр деп, оны бу ӧйдӧ адап баштагандар.\nШуну баатыр Орто Азияны јуулап, оноҥ сӱреен јараш бала экелгени керегинде кеп-куучын бар. Калдан-Церен, бийи, аказы болуп, бу баланы блаап алган. Олор ортодо ӧӧн-бӧкӧн мынаҥ башталган дежет. Бу чын болгон керек пе, јок по — кем билер.\nКаан-бийдиҥ ширеезин блаажып, ага-карындаш бой-бойын ӧлтӱрижетени ол ӧйлӧрдӧ улайын болуп турган керек. Мыны Ойрот каандыктыҥ тӱӱкизи јарт керелейт. Адазы божогон кийнинде, Шуну тӱймеен кӧдӱрип, оны аҥтарарга ченежер деп, Калдан-Церен коркып-чочып јӱрген болор. Шунуныҥ черӱде, албатыда тоомјызы сӱрекей бийик болгон ине. Оныҥ учун оны јайладарга, јӱзӱн-башка керектер эткен. Корондоорго до ченешкен. Шунуга берген суузынды ӱйи ичеле божогоны керегинде учурал тӱӱкиде айдылат. Калдан каан Шунуны кыйнаганы, ӧлтӱрерге сананганы керегинде бистеги тӱӱкилик куучындар бу керектердиҥ јаҥылгазы болбой.\nШунуныҥ энези калмыктардыҥ Айуке кааныныҥ кызы болгон. Калмыктар 1600 јылдарда бу јердеҥ кӧчӱп барган ла Орус каанныҥ эл тергеезине кирип, ондо јуртай берген. Шуну таайларына качып барган ла 1732 јылда ондо божогон. Шуну баатырдыҥ ады-јолы кӧп калыктардыҥ кеп-куучындарында, тӱӱкилик документтерде арткан.\nМанјы-кыдаттар Шунуныҥ болужыла Ойрот каандыкты јуулаарга амадап, калмык јерине элчилерин де ийген. Эм сананзаҥ, ол ончо улуска эби јок, јеткерлӱ, јуучыл кижи болгон — оны божодып та салган болордоҥ айабас.\n—Табачы ла Амыр-Санаа керегинде алтайлардыҥ, кемизи калыгы учун турушкан баатыр, кемизи садынчык деген, эмдиге јетире аайлашпасту-јӧпсинишпестӱ куучындарын алза, бу улустыҥ тӧрӧӧн-јиги кандый? Ойрот каандыкты јоголткон ӧлӱмдӱ јуу-чактыҥ шылтагы не болгон?\n—Калдан-Церен божоордо, ороондо оныҥ ширеезин блаашкан тӱймеен-чаксыраш, 10 јылга улалган граждан јуу ӧткӧн. Калдан-Церенниҥ ӱч уулы ондо бой-бойыла јуулажып божогон. Ойроттыҥ атту-чуулу черӱзи удур-тедир кырыжып, кӧп сабазы кырылган. Одоштой јаткан элдердиҥ тонокчылдары анаҥ-мынаҥ табарып, мал-ажын айдап, албаты-јонын тоноп, олјолоп турган.\nЦиндердиҥ каандыгы эл тергеезине јаантайын чочыду болгон, јуу-чак баштаган Ойрот каандыкты оодор-бузар амдузына једерге, јӱсјылдыктарга бир де ӱспей иштегенин айдар керек. Мыны ол ӧйдиҥ кӧп документтери керелейт. Манјылардыҥ кайучы-шпиондоры садучылар, элчилер, јорыкчылар болуп ла о. ӧ. эп-аргаларла ойроттордыҥ тергеезинде јӱрӱп, мындагы айалганы јетирип, нойон-јайзаҥдарды бой-бойына тукурып, чылаазыны јок иштеген. Олордыҥ бирӱзине бирди берер, экинчизин јӧмӧӧр, ӱчинчизин јаҥга отургызар деп сӧстӧгӧн «ижиниҥ» шылтузында Ойрот каандыкта бой-бойыла кырлу јуу башталган.\n1753 јылда Ойрот каандыктыҥ ширеезине Табачы отурган. Кара-Куланыҥ ӧйлӧринеҥ ала ойротторды чорос укту каан-бийлер башкарып келген ле Табачы олордыҥ ук-тукумынаҥ чыккан база чорос кижи болгон. Бӱткен кылык-јаҥыла, јон башкарар јайалтазыла уйан да кижи болзо, каан-бийдиҥ јамызы учун тартыжуда оны Ойроттыҥ арга-кӱчтӱ нойондоры, јайзаҥ-бийлери, ол тоодо Амыр-Санаа јӧмӧгӧн.\nАмыр-Санаа чагандык укту кижи болгон: энези чорос — Цеван-Рабданныҥ кызы, Калдан-Церенниҥ сыйны, адазы — јарлу черӱ-башчы. Эмди бодозоҥ, ол ӧйдӧ Ойрот каандыктыҥ бажына Амыр-Санаа отурган болзо, ойрот элдиҥ салымы чек башка јолло барар эди…\n—Таайлу-јеендӱ ортодо не аайлашпас чыккан, каан-бийдиҥ ширеезин блаашкан ба?\n—Ойрот каандыктыҥ ширеезине отурарга, Табачыга атту-чуулу черӱбашчы Амыр-Санааныҥ јӧмӧлтӧзи сӱрекей керектӱ болгон. Оныҥ учун Табачы, Амыр-Санаа оны јӧмӧзӧ, ого Ойроттыҥ эл-тергеезиниҥ тӱндӱк јанын, Алтайды берер сӧзин берген.\nJе Ойроттыҥ каан-бийи бололо, Табачы «Каандыкты бӧлӱбезим. Бий — мен!» — деген. Амыр-Санаа баштап јарбынала, јӱре берген. Ол тӱймеен кӧдӱрер деп коркып, Табачы оны истеп баштаган.\nОрус билимчилердиҥ темдектегениле, ол ӧйлӧрдӧ эл-тергеелер ортодо ӧткӧн јуу-согуштарда јеҥдирткен бийлер албаты-јоныла качып, кӱчтӱ айылдажына кирери, оноҥ айалга кубулып, эптӱ ӧй боло берзе, јӧптӧжӱлерин бузуп, ӧскӧ калыктарла биригип, јуулажып баштаары тегин ле керек болгон. Омбо-јайзаҥ бойыныҥ ӧйинде Цин тергееге багып киргенин де алза…\nАмыр-Санаа казахтарга, оноҥ манјы-кыдаттарга барган. Цин император «сен Табачыны јеҥзеҥ, Ойрот каандыктыҥ бий-кааны болорыҥ» деп сӧскӧ кийдирип, ого черӱ берип, Табачыны јуулаарга ийген. Jе бу меке эрмек болгон.\nОйроттыҥ эл тергеезинде ӧткӧн јуу-чакка шыралаган улус Амыр-Санааны кӱӱнзеп уткыганы керегинде тӱӱкилик јетирӱлер билимчи В. А. Моисеевтиҥ шиҥжӱ бичимелдеринде бар. Ойрот каандыктыҥ јеринде «Амыр-Санааны кайда ла сӱттӱ ле аракылу уткыганы, келген черӱ эл-јонныҥ јӧӧжӧзин тонобос, албаты-јонды ӧлтӱрбес де сӧзи бергени» керегинде монгол тӱӱкини шиҥдеген Н. И. Веселовский бичигени тӱӱкиде арткан. Jуу-чактаҥ шыралаган эл-јон Амыр-Санаа јаҥга турза, амыр јадарыс деп иженген.\n—Ойроттыҥ тайши-бийи Табачы бу јууларда олјого кирген бе?\n—Или сууныҥ ӧзӧгинде ӧткӧн јаан јуу-согушта Табачыныҥ одус тӱмен черӱзи оодо соктыртып, ол бойы олјого кирген. Оны Пекин јаар Циньлун императорго аткаргандар. Манјылардыҥ ӧргӧӧзинде бу ӧйдӧ јӱрген иезуит Аммиоттыҥ јетиргениле, Табачыны Цин каандыкка «албан јогынаҥ бойы багынган ӧскӧ тергеениҥ башчызы деп уткыгандар. Пекинде ого јадарга тӱрме эмес, ӧргӧӧ берилген».\nТабачы цинь-ван деп јамылу болуп, јалчыларлу јатканы, кӱнӱҥ ле императорды кӧрӧр тап-эриктӱ болгоны, оныҥ уулы Даваци Лубджа императордыҥ јеенин алганы керегинде тӱӱкилик документтер јетирет.\n1759 јылда Табачы божоордо ло, Ойрот каандыктыҥ керектеринде оны тузаланар аргалар јоголордо, Амыр-Санааныҥ ойрот элдиҥ башчызы болор санаазы јарт чыгып келерде, Цяньлун император Амыр-Санааны ӧлтӱрер эмезе олјолоп, Пекинге јетирер јакылта берген.\nЦин башкарту Ойрот каандыкты провинцияларга ӱлеп, бажына бойыныҥ улузын тургузарын озолодоҥ темдектеп алган болгон. Амыр-Санаа оны ӧлтӱрери керегинде јакару чыкканын билип, циндерге удурлашкан тартыжуны баштаган. Бу керегинде 1755 јылда бригадир В. В. Якоби Петербургка јетирген бичимел бар.\nАмыр-Санааныҥ Цин империяга удура туруп чыкканы манјы-кыдаттарга Ойрот каандыкты јоголтор сӱреен эптӱ айалга болгон. Не дезе, бу одоштой јаткан эл тергееле јуулажып турган јуу эмес, баккан ла оноҥ ичбойында тӱймеен кӧдӱрген «бойыныҥ» улузын кезедип турган деп айдар шылтак табылган. Оныҥ учун Ойрот каандыкты јоголтор, албаты-јонын карамы јогынаҥ кырар, Амыр-Санааны ӧлтӱрер јакылта берилген.\nБу Ойрот каандыктыҥ бой-бойы ортодо јуу-согуштарда черӱзи корогон, тыны-каны чыккан ӧй. Джунгарияныҥ албаты-јонын кырганы тӱӱкиде кижиликтиҥ тӱӱкизинде эҥ коркышту геноцид болуп арткан: јер-алтай ӧлгӧн улустыҥ сӧӧгиле бӱркелген, суулар канла аккан, миллион кире улус кырылган…\n—Амыр-Санаа Алтайдаҥ барып јадала, ойто јанзам, кыпчактарды, кергилдерди, база кемдерди де кезедип, баштарын кезерим деген куучын албатыда арткан.\n—Бу Амыр-Санаа Табачыла тартышкан баштамы ӧйлӧрди эзеткен куучын. Ол тушта Алтайдыҥ јайзаҥдары Табачыны ширееге отургызарга јӧмӧп, Кан-Чарастаҥ, Урсул ичинеҥ 8 муҥ черӱ јууп, Амыр-Санааныҥ тӧс јуртына (ставказына) сакыбас јанынаҥ табарган. Бу јорыктаҥ торко-маҥдык јӧӧжӧ, олјолоп экелген улус керегинде јетирӱлер орус документтерде айдылат.\n—Ойрот каандыктыҥ калганчы бий-кааны Амыр-Санаа болгон деп айдадылар, је бу шӱӱлтеле јӧпсинбеген де улус бар. Бу керегинде Слердиҥ санаа-шӱӱлтегер кандый?\n—Цин империяныҥ Ойрот каандыкты јоголторго келген черӱзиле учына јетире тартышкан кижи — Амыр-Санаа. Jерин тоноп, јонын кырып баштаарда, олорго удура турар сок јаҥыс кижи Амыр-Санаа деп оҥдоп, Алтайдыҥ јайзаҥдары оны јуулажар улусла, мылтык-јепселле, аш-курсакла, мал-ашла јеткилдеген, ол ӧйдиҥ орус документтеринде бу керегинде јетирӱлер бар.\n1756 јылда ойрот тайши-бийлер ле јайзаҥдар, Ойроттордыҥ кааны деп, Амыр-Санааны окылу јӧптӧп, ак кийиске кӧдӱрген, таҥма-јамызын ого табыштырган. Бу тӱӱкилик документтерде бичилген керек. Jуу-чактыҥ ӧйинде ончо калык бу кӧдӱриҥиде туружар аргазы јок болгон јарт. Jе, ондый да болзо, Амыр-Санаа ойроттордыҥ калганчы бий-кааны деп чотолып јат.\n—Окылу јетирӱлерле, Амыр-Санаа Тобольск калада оспа оорудаҥ божогон. Мӧҥкӱзин јууган јери — Бурятияда…\n—Амыр-Санаа јуулажа-јуулажа, арга-чагы чыгып, Россияныҥ каанына баккан. Ойроттордыҥ јуулажар черӱзи де, кӱчи де јок, кыдат-манјы олорды килебези јарт болгон. Ойрот каандыктыҥ адынаҥ ол Россияныҥ эл тергеезине кирери јанынаҥ јӧптӧжӱлерди баштап, Петербургка элчилерин ийген. Ол ӧйдӧ эмдигидий самолет-поездтер бар эмес, канча айларга барар керек. Оныҥ ийген Даба деген јайзаҥы Бала каанга једип турганча, Амыр-Санаа божой берген.\n—Ого бу ӧйдӧ 35 ле јаш болгон деп јетирӱлер бар…\n—Бодогондо, ол ло кире. Манјы-кыдаттар Амыр-Санааныҥ сӧӧгин олорго берзин деп некеген. Ойроттыҥ тергеезинде кыдаттарла јууны ойто баштаар, ӧчин алар, јана баспай тартыжар сок јаҥыс кижи Амыр-Санаа болгонын олор билген.\nОрус јаҥдар, бу бистиҥ эл тергеениҥ кижизи болгон деп, мойноп ийген. Слер оны јажырып турганаар, ӧлгӧн болзо, сӧӧгин кӧрӧтӧнис деп, манјылар некеген. Тобольсктоҥ Амыр-Санааныҥ мӧҥкӱзин ӱрелбезин деп јазайла, Бурятияда Селенга деген јерге јетирген. Орус эл тергеениҥ Цин империяла окылу граны, таможня аайлу неме бу јерде болгон.\nАмыр-Санааныҥ сӧӧгин таныырга баштап, азыйда бу кижини кӧрӱп јӱрген, билер болгон калкалар келген. Олор чын, Амыр-Санаа эмтир деп танып, айдып барган. Амыр-Санааныҥ сӧӧгин бу јерде јажытту кӧмӱп салгандар. Jе циндер калкаларга бӱтпей, бир канча ӧйдӧҥ бойыныҥ элчилерин таныырга ийген. Сӧӧкти такып казып, кӧргӱскен. Бу улус база чын, Амыр-Санаа эмтир деп таныган. Мӧҥкӱни казала, уурдап апарбазын деп, тӱнде катап јажытту јуугандар. Амыр-Санааныҥ сӧӧги кайда јатканын эмдиге јетире кем де чокым билбес…\n—Бу не керектӱ чаксыраш болгон, Амыр-Санаа эзен деп коркып турган ба?\n—Бурятияныҥ краеведи, билимдердиҥ кандидады Эдуард Демин деген билимчи бу керекле јилбиркеп, Селенгадагы кӧмзӧдӧ орус документтерди канча јылдарга казып иштеген. Бу керегинде оныҥ статьязы да чыккан, јилбиркеген улус Интернеттеҥ таап алар болбой. Мен ого канча катап јолыгып куучындашкам, тапкан документтерин кӧргӧм.\nОзодо кресттӱ улустыҥ Селенга деген јерде сӧӧксалгыжы ла «инородецтерди» јууган јер башка болгон. Амыр-Санааныҥ сӧӧги кырдыҥ ортозында јаан эмес јалаҥда јуулган деп, ол чотоп чыккан. Чокым кайда болгонын эмди табар арга јок. Бу јерде јаткан улустыҥ сӧӧк-тайагын чыгарып, экспертиза-шиҥжӱ ӧткӱрери айдары јок баалу иш…\n«Коркыганы» керегинде айдар болзо, Цин империяныҥ да, ойрот каандыктыҥ да албаты-јоны буркан јаҥды јаҥдаганын ундыбайлы. Бу јаҥла дезе божогон кижи ойто туулып чыгар, ӧчин алар аргалу. Мындый учурал Цин императордыҥ билезинде ол ло ӧйлӧрдӧ болгон: Амыр-Санааныҥ черӱбашчыларыныҥ бирӱзи Шидр-ванды торко учукла кејирин бууп ӧлтӱргендер. Удабай императордыҥ билезинде мойнында кызыл чийӱ-темдектӱ уул бала чыккан. Мӱргӱӱл јаҥ Шидр-ван ойто туулып чыкканын керелеген…\nМындый неме болбозын, божогон кижи бу јерге ойто келбезин деп, оныҥ сӧӧк-тайагын сындырып, оодып ла быртыдып, аҥылу чӱм-јаҥ ӧткӱрип туратан эмтир. Амыр-Санааныҥ мӧҥкӱзин быртыдып, мындый да неме эдерге сананган болордоҥ айабас.\n—Алтай Республиканыҥ јеринде Амыр-Санааныҥ маанызыныҥ сӱлде деген јазалы табылганы керегинде солун јетирӱлик сайттарда јуукта чыккан. Бу табынты слерде деп уккам.\n—Эйе. Оны «Ак Буркан» кӱрееге билимчи Василий Ойношев берген. Бис оны шиҥжӱчи специалисттерге, мындый немелерди аайлаган, билер улуска кӧргӱзерге турус.\nАмыр-Санаа деп айдарыста, бир канча јыл мынаҥ кайра «Ак буркан» кӱреениҥ турчылары, 5-6 кижи, Амыр-Санааны јууган јерге барып јӱргенис. Сарымай лама (Урчимаев Сарымай) ол тушта эзен болгон ло бисле кожо јӱрген. Кӱӱк айдыҥ бажы ӧй, Селенга деген јаан суу кӧпшиген тужы. Ончобыс јалдап алган јаан кемеле кечкенис. Сууныҥ ортозына једип келзеес, баш болзын, чек аҥданып јаткан талай! «Сен, талайчы кижи, эжинип билериҥ бе?» — деп, Сарымайдаҥ суразаас, ол: «Jок, билбезим — дийт. — Мындый соок сууда эжинип билери де туза јок, јаскы суу тӱҥей ле тарта берер».\nКӱӱнзеген јаратка једеле, айдынып, мӱргӱп јатканысты. Оноҥ Амыр-Санааны мӧҥкӱзи јуулган јалаҥга барганыс. Буркан јаҥла хадак табыштырар чӱм-јаҥды ӧткӱрип ле турарыста, теҥери «Jызы-ы-ы рт!» ла эткен. Айас ла кӱнде кӱкӱрт кайдаҥ келген деп, кожо јӱрген орус улус кайкашкан. «Кӱлӱк канча кире сакыган» —деп, бис бой-бойыска кӧрӱжип, сӧс јогынаҥ оҥдошконыс. Оноҥ, узак болбой, јанып ийгенис.\n—1904 јылда Кан-Оозы аймактыҥ Тӧрӧм деген јеринде канча муҥ алтайлар јуулып, мӱргӱп, Ойрот каанды сакыганын сананза. Ойрот каан (кезик куучындарда Шуну баатыр, Амыр-Санаа) барып јадала, «аттыҥ торсук тужынаҥ кескен куйругы кажыгына јетире ойто ӧссӧ, јапкан аржандар ойто ачылза, Кадын-Бажы — Ӱч Сӱмердиҥ ӱч мӧҥкӱзи јыгылза, келерим. Улу јылда 12 јашту чагандык бала келеримди айдар» деген беди.\nМыныла колбой, бу јӱрӱмге ойто туулып келген кижи мынаҥ озо јӱрген јӱрӱминде этпеген керектерин эдерге келип јат па? Озо болгон санаа-кӧгӱзиле, билгирлериле, ченемелиле? Эмезе бу ончозы ундылып, јылыйып калат?\n—Кандый ла болор аргалу. Jаан намалар, йогиндер кандый да ижин эдерге, бу јӱрӱмге, биле тура, ойто келер аргалу. Каандар-баатырлар ойто туулза, мынаҥ озо јӱрӱмде не болгонын кӧбизинде билбей јат. Jе олор јарлу јондык ишчилер, ӧскӧ дӧ ууламјыларда јарлу ишчилер болуп, кӧгӱс-ӧзӱминиҥ јолыла барар аргалу. Кӧп неме кижиниҥ бу јӱрӱмде канайда јӱргенинеҥ, эткен керектеринеҥ камаанду.\nАлтайдыҥ улузы Ойрот каандыкта јадарда, буркан јаҥду болгон. Бу — јуукта, 300-400 јыл мынаҥ озо болгон керектер учун, албатыныҥ эземинде ундылбаган. Алтайлар ойто туулатан Ойрот-каанын Тӧрӧмдӧ сакыган болор.\n—Слер судур айландырган лама кижи болуп јадыгар. Кижиниҥ јӱрӱми, ол кандый болоры недеҥ камаанду? Буркан јаҥ бу керегинде нени айдып јат?\n—Бу суракты туштажуларда јиит улус меге јаантайын берет. Сананзам, кижиниҥ салым-јӱрӱми кандый болорына ӧскӧн-чыккан јери де, ада-ӧбӧкӧзи де, оноҥ озо болгон ӧбӧкӧлӧри де камаанын јетирип јат. Бала ичте тууларда, адазыныҥ ӱрениле, энезиниҥ каныла, салым-јолыла јӱрӱмге келет. Jе оноҥ — канайда јӱрери, канча јаш јажаары, нени эдип јӱрери — бойынаҥ јаан камаанду.\nБиске јӱрӱмниҥ кӱч айалгаларына кирген кӧп улус келип јат. Судурларды ачып, канайда јӱрер керек болгонын кӧрӱп, мынайда эдер керек деп айткажын, кезик улус керектебей јат. Jе карган тӧбӧт ламалардыҥ, бурят-монгол јериниҥ јаан ламаларыныҥ санаа-кӧрӱмин кӧп јылдарга угуп, бу керегинде бичиктерди кычырып, салым деген неме бар деп сананадым.\nМен бойым ондый кижи: бичилгени эмезе айтканы чын ба, јок по деп, акту бойым кӧрӧр, билер керек. Буркан Бакшы да (Будда) айткан ине: «Мениҥ сӧстӧриме бодоп бӱтпегер. Чын-јастыразын, келижип-келишпей турганын озо ченегер, бастыра јанынаҥ кӧрӱгер, ширтегер ле чын болгонын јӱк бойыгар билип кӧрзӧгӧр, ол тушта бӱдигер» — деп.\n—Бистиҥ эрмек-куучыныс тӱӱки јаар јайыла берди ошкош.\n—Биске тӱӱкибисти билерге, ӱредӱлӱ, кыдат, монгол ло оноҥ до ӧскӧ тилдерди јакшы билер, ондогы документтерле иштеер тӱӱкичилер, шиҥжӱчилер керек.\nБис ончобыс јаҥыс мӱргӱӱл јаҥду болор керек деп, мен айтпай јадым. Бу кажы ла кижиниҥ бойыныҥ кереги.\nБуркан јаҥныҥ ӱредӱзиле, бу јӱрӱмде ончо неме эбирилип барып јат. Бӱдӱрилген, сайылган тырмуушка ойто баспаска да, тӱӱкини билер керек.\nБуркан јаҥда мынайда ла болотон деген бузулбас кату ээжилер јок, кандый ла кижи серенгенин, бӱтпегенин, алаҥзыганын айдар аргалу ла мындый, јӧсинбеген санаа-шӱӱлтелерин угушкан, чынын-тӧгӱнин јарташкан эрмек-куучындар (диспуттар) ӱренчиктер де, ӱредӱчи-билимчилер де кеминде јаантайын ӧдӱп јат.\nБуркан мӱргӱӱлдиҥ бир ле јолдык сӧстӧри амырымды астыктырган, шыралаганду тӱштердеҥ айрыыр ийделӱ болгоны — баштапкы кайкал болгон.\nМен јаштаҥ ала кӧс кӧрӧр, кулак угар, тӱниле јӱзӱн-базын неме кӧрӧр бала болгом. Jаандарым мени неме билер улуска кӧргӱзип, арчындап-аластап, аржандарга апарып, баскан ла. Jе буркан јаҥныҥ Агадагы кӱреезине ӱренип келген ӧйдӧ, тӱштеримниҥ каразы бир катап ӧлтӱрип базарга једе берерде, бир карган наманыҥ айдып берген мӱргӱӱл сӧстӧрин айдып та эмес, сананып ла ийеримде, ол неме божодып ийген.\nБистиҥ карган энебистиҥ адазыныҥ адазы Абам деген кижи болгон. Бу бай ады, чын ады — Амыр Тогочоев. Оныҥ кожо чыккан аказы — албатыда јарлу Учар деген кижи.\nАбам Аргымай байдыҥ керектериле иштенип, монгол јеринде канча јыл јаткан. Jанып келерде, эртен тура чайын азала, айлыныҥ ӱсти јанда тургускан тагылына «Маани…» деп кыйгырып, мӱргӱп туратан эмтир.\n«Абам ойто ло маарап јат» деп, јурттыҥ улузы каткырар дежер.


Кӧк одыруны кажы ла айылга - altaicholmon\nКӧк одыруны кажы ла айылга\nJаан изӱ айдыҥ 4-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников тергеени газла јеткилдеер сураккка учурлалган јуун ӧткӱрген.\nБашчы јуунды ачып, «Алтай Республикага газ ӧткӱрери керегинде јаан учурлу јӧп 2006 јылда чыккан. Андый јакылтаны биске ойгор кӧгӱстӱ башкараачыбыс, ороонныҥ президенти Владимир Владимирович Путин берген. Ол тушта республиканыҥ башкарузы «Газпром» ПАО-ныҥ башкартузыныҥ председатели Алексей Миллерле туштажып, ӧмӧ-јӧмӧ иштеериниҥ јӧпӧжӱзин тургускан. Тергееге газ ӧткӱрер иштер ол ло тарый эрчимдӱ башталган» — деп темдектеген. «Бис газ ӧткӱретен трубаларды Горно-Алтайскка јетире эки ле јылга салып салганыс, газӧткӱштиҥ станциязы база кыска ӧйгӧ тудулган, анайда ок 25 километр јерге аҥылу ӧткӱштер ӧткӱрилип јазалган».\n«Бистиҥ тергееге газ ӧткӱрери сӱрекей јаан учурлу сурак. Улустыҥ айылдарына кӧк одыру келгениле колбой эл-јонныҥ јадын-јӱрӱми билдирлӱ јаранган деп айдар керек. Оныҥ да учун темдектелген иштерди ӧйинде бӱдӱрер некелтелер туруп јат. Графикти буспас керек. Алынган молјуларысты бӱдӱрбезеес, «Газпром» республикага акча чыгарбас. Бӱгӱнги кӱнде тураларын газка алты муҥ кижи колбоп алар аргалу. Jе улус акча-манат јок болгонынаҥ улам кӧк одыруны тузаланарга тыҥ ла кӱӱнзебей јат. Эл-јонныҥ уур-кӱчтерин бис јакшы билерис. Башкару улустыҥ кредиттериниҥ проценттерин јарымдай да болзо, субсидировать эдерге белен. Ӱзеери банктарла иштеп, јарамыкту аргалар табар керек» — деп, башчы ајарган. А. В. Бердников субсидированиени јылгырладарга быјыл тергеениҥ бюджединде салынган акчаныҥ кемин кӧптӧтсин деп јакылта берген.\nJуунныҥ ижинде башкаруныҥ министерстволорыныҥ, комитеттериниҥ чыгартулу ишчилери, Горно-Алтайск каланыҥ ла Майма аймактыҥ администрацияларыныҥ јаандары Ольга Сафронова ла Евгений Понпа турушкандар. Газ ӧткӱрериниҥ бӱгӱнги кӱндеги айалгалары керегинде јетирӱни тергеелик ӧзӱм аайынча министр Николай Кондратьев эткен. Оныҥ айтканыла, «Газпром» ПАО Алтай Республиканы кӧк одырула јеткилдеерге 2007-2017 јылдарда башка-башка кемдӱ бюджеттердиҥ акча-манадыныҥ ла инвестицияларыныҥ јӧмӧлтӧзиле 6 619, 85 миллион акча чыгарган. Арбынду акчала кӧп иштер эдилген деп айдар керек. Анайып, республикада он јылдыҥ туркунына 489,9 километр јерде газ ӧткӱретен аҥылу јазалдар тудулган. Jурттардыҥ ортозында ла јурттардыҥ бойында 478,44 километр јерде трубалар салынган. Горно-Алтайскта — 3607, Майма аймакта 2022 турага јаҥыдаҥ газ ӧткӱрилген. 2007-2017 јылдарда республикада анайда ок газка 115 котельный кӧчӱрилген. Бӱгӱнги кӱнде 240 кӧлӱк дезе бензинниҥ ордына баазы јеҥил газты тузаланат.\nТергееде газ ӧткӱрер бастыра иштер Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ ажындыра јӧптӧгӧн графиги аайынча ӧдӱп јат. Оныҥ ижин республиканыҥ башчызы бойыныҥ ајарузында тудат. Быјылгы јылда бисте база кӧп иштер темдектелген. Тергеелик ӧзӱмниҥ министриниҥ айтканыла болзо, «Газпром» ПАО 2018 јылда газтыҥ трубаларын саларга, оныҥ станцияларын тударга, ӧткӱштирер јазалдарын чыныктап јазаарга, ӱлекерлерле иштеерге республикага база 110 миллион салковой акча чыгарар. Тургуза ӧйдӧ Майма аймакта Рыбалка јуртта ла Горно-Алтайскта Байат микрорайондо тудум иштер эрчимдӱ ӧдӧт. Газтыҥ трубаларын салар јазал иштер ӧскӧ јерлерде база темдектелген. Jуук ӧйдӧ тудум иштер Майма аймакта Дубровка јуртта, Горно-Алтайскта Гардинка микрорайондо, Кайастагы, Поселковыйдагы ла Гончарныйдагы оромдордо кӧнӱ башталар. Алтайский крайдыҥ Алтыгы Кайыҥчы јуртынаҥ ала Майма аймакта Манјӱрек јуртка јетире болотон газӧткӱштиҥ јери шиҥделип, госудастволык экспертиза ӧдӧт.\nБистиҥ тергееде «2014-2017 јылдарга ла 2020 јылга јетире јурт јерлерди турумкай ӧскӱрериниҥ» адылу федерал программазы база јакшы иштеп јат. Быјылгы јылда јурт јерлерге газ ӧткӱрер программа аайынча Алтай Республикага 59,06 миллион салковой акча чыгарылары темдектелген. Бу программаны толо бӱдӱрер некелтелер турат. Николай Кондратьевтиҥ айтканыла, бистиҥ тергееде јурт јерлерди турумкай ӧскӱрериниҥ программазын бӱдӱрерге ончо аргалар бар. Майма аймакта Кызыл-Ӧзӧк јуртта ӧдӱп турган иштер шак бу программа аайынча ӧдӱп јат. Строительдер мындагы иштерди јуук ӧйдӧ тӱгезер. Майма јурттыҥ Алтайская, Лесная, Ленинниҥ, Иштиҥ адыла адалган оромдорында газ ӧткӱретен станциялар база тудулат. Мындый ок станциялар Манјӱректе база болор. Jуук ӧйдӧ бу јуртта тудум иштерди ӧткӱрерге конкурс јарлалар. Конкурсты ойноп алган организацияга иштеер јарамыкту айалгалар тӧзӧлӧр лӧ ол программаны бӱдӱрерин кӧнӱ баштаар.\nАлтай Республиканыҥ «Жилищно-коммунальный службазыныҥ ла транспорттыҥ комплексиниҥ ӧзӱми» деген государстволык программазы тергеени кӧк одырула јеткилдееринде база јаан јӧмӧлтӧзин јетирет. Газла колбулу сурактарды бӱдӱрерге бу программа аайынча 10,5 миллион салковой акча чыгарылары темдектелген. Оныҥ акчазыла Горно-Алтайскта 28-чи ле 31-чи таҥмалу микрорайондордо јабыс тебӱлӱ газӧткӱштер тудулар. Ого Пос¸локтогы микрорайонныҥ јарымызы, Октябрьский ле Полежаева оромдордо турган туралар кирет.\n2018 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 1-кы кӱнине јетире 6,57 километр јерде јаҥы газӧткӱш тудулган. Эмди кӧк одыруныҥ станциязына 414 тураны колбоорго јараар. Бӱгӱнги кӱнде ого 140 тура колболгон. Быјыл ишке анайда ок Майма аймакта Озерное јуртта тудулып јаткан объекттер табыштырылар. Майма јурттыҥ бойында 16 ла 32 таҥмалу микрорайондордо газӧткӱштер база ӧткӱрилет. Мындагы иштер база быјыл тӱгенер. Айдарда, республиканыҥ эҥ јаан деген јуртыныҥ Советская, Заводская, Садовая ла Алгаирская оромдорында јаткан улустыҥ айылдарына ӧдӱп јаткан јылда газ база келер. Jурт јаткандар тураларын газӧткӱшке колбоорго тыҥ ла кӱӱнзебей јат деп, мынаҥ ӧрӧлӧй айткан эдибис. Горно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронованыҥ айтканыла, олор каланыҥ эл-јоны ортодо јартамалду ишти база ӧткӱрип јадылар. Кезик улуста тураларын газӧткӱшке колбоор аргалар јокко јуук. Ончозын акча-манат буудактап јат. Jаан изӱ айдыҥ 3-чи кӱнине јетире Горно-Алтайскта ла Майма аймакта 6477 газӧткӱш тудулган, је ого јӱк ле 3623 тура колболгон. Газӧткӱштиҥ јанында турган 2854 тура акча-манаттаҥ улам кӧк одыруны тузаланып болбойт.\nА. В. Бердников јуунда газтыҥ сурагына јаан ајару эткен. Бу јанынаҥ тергеелик ӧзӱмниҥ ле иштиҥ министерстволорына ишти ылтам эрчимделтер керек. Jеҥилтелер алар аргалу ветерандардыҥ, балдары кӧп лӧ кирези ас билелердиҥ тоозын чокымдап, ајаруга алар некелтелер туруп јат. Олорго государствоныҥ башка-башка программалары ажыра болуш јетирер аргалар бар ба? Ончозын шиҥдеп, кыска ӧйгӧ јартына чыгар керек. Башчы Горно-Алтайск каланыҥ ла Майма аймактыҥ администрацияларына болуш эткедий улустыҥ тооломын тургуссын деген јакылта берген. Газ ӧткӱрериниҥ программазын толо бӱдӱрерге, јеҥилтелӱ улуска болуш јетирерге келер јылдыҥ бюджедине акча алдындагы јылдарга кӧрӧ, кӧптӧдӧ салынары база темдектелет.\nРеспубликаныҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министерствозыныҥ ла муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ ишчилери јурттарда сходтор ӧткӱрип, таҥынаҥ улустардыҥ айылдарында болуп, јартамалду иштерди ӧткӱрип те турган болзо, је онызы бӱгӱнги кӱнде арай ла ас. Jурт јаткандардыҥ курч сурактарыныҥ аайына чыгатан аргалардыҥ бирӱзи — улуска банктардаҥ адылу кредит берери. Бистиҥ тергееге газ сӱрекей керектӱ. «Газпром» ПАО-ло тургускан јӧптӧжӱни кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱрип, кӧк одырула кажы ла айылды јеткилдеер керек. Республиканыҥ башчызы акту бойы јуук ӧйдӧ газӧткӱштиҥ сурактары аайынча эл-јонло туштажулар ӧткӱрерге темдектейт.


«Чактаҥ арткан албаты кожулып ӧзӧр – ӧй келзе» - altaicholmon\n«Чактаҥ арткан албаты кожулып ӧзӧр – ӧй келзе»\nАлтай калыктыҥ кӧгӱс-санаазыныҥ «оодылбаган шибеези» – јаҥар кожоҥ. Сӱӱнгенин ле сӱрниккенин, оморкогонын ла эзеткенин јаандарыс кожоҥында чыгара айдатан. Мӱргӱӱл ле алкыш, јакылта ла айдыныш учурлу јаҥар калыгыстыҥ чактар ӧткӱре ӧдӱп келген тӱӱки јолыныҥ керечилери.\n«Јууныҥ-чактыҥ ӧйин кожоҥысла ӧдӱп чыкканыс» – деп, јаандарыс айдатан. «Кыра ижи келгежин, кырылып калзаас кайдазыс./Кыра ижи ӧдерзе, тирилип келзеес кайдазыс. /Ӧлӧҥ ижи келгежин, ӧлӱп калзаас кайдазыс./Ӧлӧҥ ижи ӧдерзе, туруп келзеес кайдазыс» – деп, эпшилер јуу ӧйинде ишке чыдажып болбой кожоҥдоп туратаны керегинде мениҥ кайын энем Татьяна (Таакы) Яковлевна Кыдыева эске алатан.\nЈааналарыныҥ ла таадаларыныҥ айткан јаҥар кожоҥын бичизин деп, «Алтайдыҥ Чолмоны» газет ле «Ак Чечек» бичик чыгару 2000 јылдардыҥ бажында балдарга кычыру эткен болгон. Ол ӧйлӧрдӧ школдо ӱренип турган кӧп балдардаҥ кожоҥдор бичиген самаралар келген. Бӱгӱн бис јууныҥ-чактыҥ шыралу ӧйлӧринде тынын кысканбай иштеген ӧрӧкӧндӧрди эзедип, олордыҥ кожоҥдорын газетте јарлайдыс.\nКожоҥдор «Ак Чечек» бичик чыгаруныҥ 2002 јылда чыккан «Јаҥар кожоҥ» деген јуунтызында толо јарлалган.\nОҥдой аймактыҥ Коркобы јуртында јаткан Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы Курдаш Амырович (Кыпчакович) Мендинниҥ балдары ийген самарадаҥ:\nЈууга кирди карындаш.\nБеш сабары эзенде,\nПисьмо чийди карындаш.\nАлты адарды тудунып,\nАлты сабар эзенде,\nКайыҥ мосто тургуспас\nКадынныҥ суузы кайтты не?\nКанду јуузы кайтты не?\nБийик мосто тургуспас\nБийдиҥ суузы кайтты не?\nБир карындаш јӱргӱспес\nПлендӱ јуузы кайтты не?\nБу кожоҥдорды Оҥдой аймактыҥ Бичиктӱ-Боом јуртында јаткан Самыр Кыдыев 13 јаштуда 72 јашту јааназы Арчынчы Јажыевна Боятовадаҥ угуп бичиген:\nБоро армакчы јадарда,\nБорозы кайда туру не?\nБойы кӧӧркий кайда не?\nКара армакчы јадарда,\nКаразы кайда туру не?\nКайран бойы кайда не?\nБу јаҥар кожоҥды Оҥдой аймактыҥ Ӧлӧтӱ јуртында јаткан 16 јашту Алексей Кинов ол ӧйдӧ 70 јашту карган энези Раиса Петровна Киновадаҥ угуп бичиген:\nСары чӧлдиҥ тӱбине\nСала бертен кӧӧркийлер.\nСолдат болуп баратан\nСалымы кату кӧӧркийлер.\nУрсул суузы соолгожын,\nТаштары артсын ордына.\nЭм кӧӧркийлер баргажын,\nЭрмеги артсын ордына.\nКара тууга чыгала,\nБажым мениҥ айланды.\nИчим мениҥ ачыды.\nБийик тууга чыгала,\nБу јаҥарды Кош-Агаш аймактыҥ Кӧкӧрӱ јуртынаҥ Јундый Батынович Шоҥкоров деген бойы кожоҥчы кижи ийген:\nКанду јууга баргажын,\nКайра баспас ак кӧбӧк.\nЈара аткан ак кӧбӧк.\nЈорго аттыҥ семизин\nТалдап минген ак кӧбӧк.\nСындыра аткан ак кӧбӧк.\nШабалин аймактыҥ Коркобы јуртында чыккан атту-чуулу кайчы Николай Кокурович Ялатовтыҥ айткан кожоҥдорынаҥ:\nКӧгӧрип ӧскӧн кӧк чечек\nКӧлӧткӧ јердеҥ не ӧзӧт?\nКӧрӱжип ӧскӧн албаты\nКӧрӱшпес јерге не барат?\nАгарып ӧскӧн ак чечек\nАжыт јердеҥ не ӧзӧт?\nАйдыжып ӧскӧн албаты\nАйдышпас јерге не барат?\nЧапкан ӧлӧҥ чалыны\nКургап калар кӱн тийзе.\nЧактаҥ арткан албаты\nКожулып ӧзӧр – ӧй келзе.\nЈууган ӧлӧҥ чалына\nКургап калар ӧй келзе.\nЈуудаҥ арткан албаты\nЈыргап јадар – ӧй келзе.\nОҥдой аймактыҥ Каракол ӧзӧгиниҥ Бичиктӱ-Боом ло Боочы јурттарыныҥ ортозында турган Сетерлӱ јуртта чыккан Татьяна Яковлевна Карамаеваныҥ (Кыдыеваныҥ) айткан кожоҥдорынаҥ:\nТемир эжик јанында\nСакыган болзоос кайдадыс.\nТемир јолло барарда,\nЈолуккан болзоос кайдадыс.\nЭрелип эткен эдил кӱӱк\nЭм јайгыда база эдер.\nЭзен јӱрзе кӧӧркийлер\nЭзенде јайда јанып келер.\nЈайнап эткен јажыл кӱӱк\nЈайгыда ойто база эдер.\nЈакшы јӱрзе карындаш,\nЈай келгежин, јанып келер.\nОҥдой аймактыҥ Кайырлык јуртында ол ӧйлӧрдӧ јаткан 70 јашту Юлия Васильевна Ешеваныҥ, 70 јашту Дарья Аилдашевна Кичинекованыҥ, 64 јашту Шулун Ырысовна Туткушеваныҥ, 63 јашту Анна Јалаевна Санашеваныҥ, 57 јашту Мендиш Шалбырович Ерешевтиҥ кожоҥдогон јаҥарынаҥ:\nАк бороныҥ колтуктаҥ\nТер чарчары карам ба?\nАкам кӧӧркий барарда,\nМениҥ тыным карам ба?\nКӧк бороныҥ колтуктаҥ\nКӧӧркий акам барарда,\nЈеереним турза, кӧрӱп јӱр.\nЈер тӱбиндӧӧн сала берзем,\nЈеҥем, кӧӧркий, сурап јӱр.\nАк чечектӱ алтайда\nАк бором турза, кӧрӱп јӱр.\nАлтайымнаҥ сала берзем,\nАйдышкан кӧӧркий сурап јӱр.\nШабалин аймактыҥ Беш-Ӧзӧк јуртында јаткан Јаҥарчы Шымдышева ӧрӧкӧн айткан јаҥар:\nЈууга барып јадырым.\nАкту бойым эзенде\nПисьмо чийип отурым.\nБеш сабарым эзенде\nПисьмо чийип отрым.\nАрчын тууныҥ кырында\nАмыргам арткан, кӧрӱп јӱр.\nАмыр јӱрзем, Алтайга\nЈан барарым, сакып јӱр.\nЭҥмек тууныҥ кырында\nЭдиским арткан, кӧрӱп јӱр.\nЭзен јӱрзем, Алтайга\nЭбир келерим, сакып јӱр.\nМайма аймактыҥ Урлу-Аспак јуртында 1917 јылда чыккан, кижиге барып, Чамал ичинде јаткан Ольга Канакушевна Казагачеваныҥ айткан кожоҥдорынаҥ:\nЭдил кӱӱкти уккамда,\nИчим неге ачыйт не?\nЫйым неге келет не?\nКайран кӱӱкти уккамда,\nКӧксим неге ачыйт не?\nКара тайым ат јетсе,\nКамчы согор ат болор.\nКарындажым јан келзе,\nКарыккан санаа чечилер.\nЭрјине кулун ат јетсе,\nЭэртеп минер ат болор.\nЭки карындаш јан келзе,\nЭриккен санаа чечилер.\nАткан октый барала,\nАк чиндеген уулдарыс.\nАлты јылга јуулажып,\nЈеҥӱ алган уулдарыс.\nБийдиҥ суузын кечире\nКӱр салган уулдарыс.\nБеш јылга јуулажып,\nБерлинди алган уулдарыс.\nБу јаҥар кожоҥды Оҥдой аймактыҥ Коркобы јуртында јаткан 70 јаштаҥ ашкан Питешева Јакшы ӧрӧкӧн лӧ оныҥ келди Питешева Екатерина (кыс ӧбӧкӧзи Чакпыртова Качкынак) айткан:\nКӧжӱнелӱ Кӧк јарыкка\nЧыккан болзом кайдадым.\nКӧӧркий акам чырайын\nКӧргӧн болзом кайдадым.\nАспак чыккан Ак јарыкка\nАдам кӧӧркий чырайын\nБир талазы айас не?\nТӧртӧн калык албаты\nБир талазы амыр не?\nЈетен аймак албаты\nБу кожоҥдорды Кош_Агаш аймакта Курай јурттыҥ школында ӱренген Камила Сапо 11 јаштуда 65 јашту тайназы Ольга Оруспаевадаҥ ла улдазы 60 јашту Керек Севостьянович Саподоҥ угуп бичиген:\nКарлу туга чыгала,\nКара бажым айланган.\nКанду јууга барарда,\nКара кӧзим јашталган.\nЭнбе тууга чыгала,\nЭки кӧзим јашталган.\nАк-Туру бажы ак ыйык,\nБис ашканча айас тур.\nАлтайда арткан кару јон\nБис келгенче эзен јӱр.\nКӧкӧрӱ бажы кӧк ыйык,\nКӧк ыйыгыс эзен тур.\nКӧгӱске кару алтай јон.\nКӧрӱшкенчес эзен јӱр.\nБу кожоҥдорды Оҥдой аймактыҥ Боочы јуртыныҥ школында 9-чы класста ӱренген Айгюль Чараганова карган энези Ульяна Тӧлӧсовна Чарагановадаҥ угуп бичиген:\nБоро шинель кийеле\nБазатаны кӱч эмей.\nБойыныҥ јерин сананып,\nЈӱретени кӱч эмей.\nКара шинель кийеле\nКайран јерин сананып,\nЭки кајылу тонымныҥ\nЭскизи калзын Алтайга.\nЭдиски болгон ӱнимниҥ\nЈаҥызы артсын Алтайга.\nАк кураган тонымныҥ\nАкары артсын Алтайга.\nАмыргы болгон ӱнимниҥ\nЈеерен тайды минеле,\nЈеек јутпа келгежин,\nЈетен окло адарыс.\nКара тайды минеле,\nКанду јутпа келгежин,\nКак маҥдайга адарыс.