Эрјине энчиниҥ чындык коручылдары - altaicholmon\nЭл музей ле ГАГУ ӧмӧ-јӧмӧ белетеген кӧдӱриҥиниҥ туружаачыларын Алтай Республиканыҥ јааныныҥ молјузын бӱдӱреечи Наталья Екеева, Эл Курултайдыҥ ӱредӱ, культура, спорт, јашӧскӱримниҥ керектери, јондык биригӱлер, СМИ-лер аайынча комитединиҥ председатели Вячеслав Уханов, Санкт-Петербургтаҥ Россияныҥ этнографиялык музейиниҥ директорыныҥ ордынчызы, тӧзӧмӧл лӧ јетирӱлик иш аайынча бӧлӱктиҥ јааны Мария Воронова, Тывадаҥ Алдан Маатырдыҥ адыла адалган эл музейдиҥ директорыныҥ билим аайынча ордынчызы Хулербен Кадыг-Оол, Новосибирсктеҥ тергеелик художественный музейдиҥ јааны Сергей Дубровин, Эл музейдиҥ директоры Римма Еркинова уткыдылар.\nНаталья Екеева бойыныҥ уткуулду сӧзинде: «Ӧдӱп јаткан 2018 јыл бисте, республикада, учурлу керектерле јарлу. Шак ол тӱӱкилик учурлу керектердиҥ бирӱзи А. В. Анохинниҥ адыла адалган музейдиҥ 100 јылдыгы. Бу јаан керекке учурлалган тизӱ кӧдӱриҥилер јыл туркунына кӧнӱ ле тӧзӧмӧлдӱ ӧдӧт. Бӱгӱнги кӱнде ӧдӱп јаткан конференция олордыҥ ортозында аҥылу јерде турат» — деп айтты.\n«Билим-практикалык конференцияда кӧдӱрилген сурак Туулу Алтайга сӱреен учурлу да, керектӱ де, аҥылу да. Нениҥ учун дезе Алтай ар-бӱткендик аргаларыла танылу, тыҥытту ла онойдо ок кайкалга бодолду тӱӱкилик кереестериле байлык. Ол кумран-јебрен ӧйлӧрдӧги ӧзӱми бийик јерлердиҥ бирӱзи болгон. Республиканыҥ элкем-телкем јерлеринде јебрен чактардыҥ кереестери сӱреен кӧп лӧ олордыҥ кӧп сабазы археологиялык кереестер. «Бисте шиҥдеп-шиҥжӱлеер де, чеберлеп корыыр да, таланыҥ ичкери ӧзӱмине јарамыкту ла тузаланарга да, тайанарга да јеткилинче-артыгынча бар» — деп, Наталья Михайловна чокымдады.\nОныҥ айтканыла, энчи-байлык —ичкери јаан ӧзӱмниҥ јарамыкту аргазы деген ойгор шӱӱлте јолын алынды. Шак ол арга, айалга эл-јонныҥ кӧгӱс байлыгын, ич-телекейин чечер ле ороонныҥ экономикалык ӧзӱмин јеткилдеер јакшынак эп-арга болуп јат.\n«Элдиҥ энчи-байлыгы јаан учурлу тергеелик бӱдӱмине кӧчӧт. Шак ла ӧткӧн лӧ бӱгӱнги ӧйдиҥ колбуларын корыганы, чеберлегени, онойдо ок кижиниҥ энчи-байлыкты эмдигизин ӧскӱрерине, келер ӧйдиҥ јолына јарамыкту эдип белетеерине деген кӱӱн-санаала баалаганы, оҥдогоны сӱреен тереҥ учурлу. Нениҥ учун дезе онызы таланыҥ једимдӱ ӧзӱминиҥ быжу аргазы болуп јат. Айдарда, слердиҥ бу конференцияда кӧрӱп, шӱӱжип јаткан сурактарар биске керектӱ, учурлу ла јилбилӱ» —деп, ол айтты.\nКонференцияныҥ туружаачыларына ол Алтай Республиканыҥ окылу јаҥы ар-бӱткендик ле культуралык-тӱӱкилик энчи-байлыкты чеберлеп, корып ла ичкери ӧскӱрери јанынаҥ кемиле јаан ишти бӱдӱрип јатканы јанынаҥ база айтты. Республиканыҥ јеринде ЮНЕСКО-ныҥ тооломына «Алтайдыҥ алтын кырлары» деп адалып кирген беш объект — Ӱч-Сӱмер, Алтын Кӧл, Ӱкек, Алтайдагы ла кадындагы государстволык заповедниктер бар.\nБу ууламјыла иш тӧзӧмӧлдӱ ӧдӧт. Бис тургуза ӧйдӧ керектӱ документтерди белетеп, ЮНЕСКО-ныҥ тооломына «Пазырыктыҥ эрјинелери» деген ӱлекерди кийдирери аайынча иштиҥ баштапкы бӧлӱгин ӧттис. Пазырыктыҥ јер-телекейде јарлу корумдары ла кайа-таштардагы јуруктары ЮНЕСКО-ныҥ белетеништӱ тооломына кийдирилген.\n—Республикада культуралык энчи-байлыкты корыыр иштиҥ, тӱӱкиниҥ, культураныҥ кереестерин чокымдап чотко алары, олорго паспорт јазаарын, ээлем ишке берилип турган јерлердеги кереестердиҥ экспертизазын ӧткӱрери ле онойдо ок кӧп тоолу ӧскӧ дӧ иш аайынча бӧлӱкте олордыҥ јасакберим тӧзӧлгӧзин быжулап тыҥыдар иш ӧдӱп јат.\nАлтай Республиканыҥ социально-экономикалык ӧзӱми аайынча темдектелген программазында таланыҥ тӱӱкилик-культуралык ӧзӱмине учурлалган таҥынаҥ башка бӧлӱк-бажалык бар. Шак мындый бӧлӱк ончо субъекттердиҥ программазында кийдирилгелек — деп, Наталья Екеева айтты.\nВячеслав Уханов Эл музейдиҥ 100 јылдыҥ туркунына каруулу, некелтелӱ ле чындык бӱдӱрип јаткан ижин бийик баалады. Ол онойдо ок энчи-байлыкты, кереестерди јасакла чыдулаары јанынаҥ парламен те, федерал да, республика кеминде ӧдӱп турган иште эрчимдӱ, тыҥытту туружып турганын чокым темдектер ажыра кӧргӱсти.\nОныҥ айтканыла, быјыл «Алтай Республиканыҥ материальный эмес культуралык энчи-байлыгын ӧскӱреринде колбуларды аайлу-башту эдери керегинде» республикан јасакты јаратканыстаҥ ала он јыл болор. Онызы јаҥыс та республикада эмес, је ол Россия кеминде јарамыкту ченемел. Бу јасак республиканыҥ материальный эмес культуралык энчи-байлыгыныҥ объекттерин јуунада чуктап, тергеелик реестрди тургузар арга берген.\nОл онойдо ок «Россия Федерацияныҥ культуразы керегинде» федерал јасактыҥ ӱлекеринде «Материальный эмес культуралык энчи-байлык» деген бӧлӱк-бажалык бар деп айтты.\nВячеслав Уханов таланыҥ ӧзӱмине јарамыкту база бир јасакла таныштырды. Ӧдӱп јаткан јылдыҥ кӱӱк айында «Алтай Республиканыҥ кай энчизи» деген республикан јасак јарадылган. Оныҥ темдектегениле, ондый ок јасак Саха Республикада бар. Айдарда, кӧгӱс байлыкты корулап ӧскӱрери аайынча мындый јасак эки талада бар. Бу солун јасакла Россияныҥ кӧп тоолу субъекттери јилбиркеп, соныркап таныжат. Кай деген кайкамчылу энчи-байлык кӧп албатыларда бар. Бисте бу јасакты федерал кемине чыгарары јанынаҥ иш ӧдӧт.\nЭки кӱнниҥ туркунына бистиҥ Эл музейдиҥ, Государственный Эрмитажтыҥ, Орус этнографиялык музейдиҥ, Антропологияныҥ ла этнографияныҥ Петр каанныҥ адыла адалган (Кунсткамера) музейдиҥ, Санкт-Петербургтыҥ тӱӱкилик тергеелик музейиниҥ, тӱӱкилик-культуралык ла ар-бӱткендик «Томская писаница» музей-заповедниктиҥ, Хакасияныҥ Л. Р. Кызласовтыҥ адыла адалган эл краевед музейдиҥ билим ишчилери эл-калыктардыҥ ар-бӱткендик, культуралык энчи-байлыктарын, јаҥжыккан јаҥжыгуларын, тилин корыыры керегинде сурактарды шӱӱшкендер. Онойдо ок музейлердиҥ кӧрӱлерди белетеп ӧткӱрериниҥ, олордыҥ таныштыруларыныҥ тӱӱкизиниҥ эп-аргаларыла колбулу сурактарды кӧрдилер.\nУчурыла да, кемиле де јаан конференцияда, темдектезе, Тывадаҥ Алдан Маадырдыҥ адыла адалган эл музейдиҥ, Северск каланыҥ музейиниҥ, Хакасиядаҥ «Хуртуяк-Тас» музей-заповеднигиниҥ, М. Е. Кильчичаковтыҥ адыла адалган литературный музейдиҥ, Кемеровоныҥ госуниверситединиҥ, Барнаулдаҥ культураныҥ институдыныҥ ла ороонныҥ ӧскӧ дӧ бийик ӱредӱлӱ заведениелериниҥ билим ишчилери эрчимдӱ турушты. Бу кӧдӱриҥиде туружарга кӱӱнзеген сегизен угузу-бичик вузтардыҥ, Францияныҥ, Нидерландыныҥ, Германияныҥ, Монголияныҥ, Казахстанныҥ, Москваныҥ, Санкт-Петербургтыҥ, Татарстанныҥ, Кемерово, Томск, Новосибирск областьтардыҥ ла Алтай крайдыҥ академиктеринеҥ, профессорлорынаҥ, билим кандидаттарынаҥ ла докторлорынаҥ, билим ишчилеринеҥ келген.\nТелекейде Эл музейге јилбӱ јаан. Келген солун айылчылар музейдиҥ залдарыла таныжып, кӧрӱп, Эл музей европей музейлерле теҥ-тай болгонын бирлик кӱӱн-тапла аҥылап темдектедилер.\nКонференцияда секциялар ар-бӱткендик ле культуралык энчи-байлыктар турумкай ӧзӱмниҥ аргазы; ар-бӱткенди јаҥжыкканы аайынча тузаланганы таланыҥ культуралык энчи-байлыгында, билим-шиҥжӱлӱ ле ӱредӱлик бӧлӱктеринде музейдиҥ учуры, таланыҥ калыктарыныҥ тӱӱкизи ле культуразы аайынча экспозициялары, эмдиги ӧйдӧ, айалгада музейге келгендерле ишти тӧзӧӧри; музейдиҥ ижиниҥ маркетинги; јонјӱрӱмдик учурлу культуралык ӱлекерлердиҥ ичкери јолы ла таныштырузы; таланыҥ ӧзӱминде этнографиялык ла экологиялык туризмниҥ учуры деген сурактар аайынча секциялар иштеди.\nБилим-прктикалык конференция кичӱ изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинеҥ ала јаан изӱ айдыҥ 2-чи кӱнине јетире иштеер.\nБилимчилер, темдектезе, Новосибирсктеҥ СО РАН-ныҥ археология ла этнография институдыныҥ тӱӱки билимдердиҥ кандидады, баш билим ишчизи Глеб Кубаревтиҥ Калбак-Таш-1 деген кайда таштардагы эрте чактардагы таҥмалардыҥ таныштырузын јилбиркеп уктылар. Туулу Алтайдыҥ кереестериниҥ темдектериле Тывадаҥ, Монгол јеринеҥ, Семиречьедеҥ чыккан мындый ок таҥмаларла тӱҥдештирди.\nКонференцияныҥ туружаачылары онойдо ок билимчилер Никита Константиновтыҥ, Донгак Валерияныҥ, Леонид Горбатовтыҥ, Игорь Таштандиновтыҥ, Ольга Труевцеваныҥ ла ӧскӧлӧриниҥ де јетирӱлерин јилбиркеп уктылар.\nЕ. БУТУШЕВТИҤ фотјуруктары


Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ 2019 јылда бӱдӱрген иштериниҥ турултазы (Алтай Республиканыҥ башчызы, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председатели Олег Хорохординниҥ Эл Курултайдыҥ сессиязында эткен отчеды) - altaicholmon\nКӱндӱлӱ Владимир Николаевич!\nКӱндӱлӱ депутаттар, кычырылган улус! Јакшылар!\nБӱгӱн слерди Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ 2019 јылда бӱдӱрген ижиниҥ турулталарыла таныштырып турум. 2019 јылды бурулталарлу керектерле бай јыл болгон деп темдектеерге јараар.\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱрер ишке Владимир Владимирович Путин мени 2019 јылдыҥ тулаан айыныҥ 20-чи кӱнинде туткан. Оны слерге бӱгӱн эзедип ийерге турум.\nОзо ло баштап јурттарла јоруктап, улусла јолугып, јербойындагы айалгаларла танышкам. Бу туштажуларда эл-јон эҥ ле озо бӱдӱретен сурактарды кӧдӱргендер, тургуза ла аайына чыгатан керектерди чокымдагандар. Олордыҥ тоозына ишјоктордыҥ, јолдордыҥ айалгаларыныҥ, јурт ээлемниҥ продукциязын перерабатывать эдериниҥ, јок јердеҥ табылып турган туризмниҥ ӧҥзӱре ле курч сурактары кирген эди.\nТергеени ӧскӱрери јанынаҥ эл-јонныҥ турушканыла јуук беш јылга јазалган «Ийделӱ Алтай» деген программа база ол ло ӧйдӧ јылгыр белетелген. Республиканыҥ башкараачызыныҥ јамызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип тура, менде Јасак, је элдеҥ ле озо Алтай Республиканыҥ Конституциязы аайынча башкаруны солыйтан тап-эрик болбогон. Андый алтам эдерге акту бойым база кӱӱнзебегем. Оны аҥылап айдып турум. Карын да министрлердиҥ алдындагы кабинедиле кожо бӱдӱретен бир канча чокым иштер темдектелген. Сыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде Бирлик талдаштар ӧдӧрдӧ, эл-јон республиканыҥ башкараачызы ла депутаттардыҥ корпусы јанынаҥ бойлорыныҥ кӱӱн-табын чыгара айткандар.\nБӱдӱретен иштер керегинде талдаштардаҥ озо кӧп айдылган. Бис алынган молјуларла чокым башкарынып, кадрлардыҥ «Команда РАзвития» деген конкурсыныҥ турулталарын база ӧйинде кӧргӧнис. Шак бу конкурстыҥ шылтузында бисте профессионал узы бийик кадровый резерв тӧзӧлгӧн. Мен тергеениҥ башчызыныҥ ижин 2019 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-кы кӱнинде бӱдӱрип баштагам.\nАлтай Республиканыҥ башкарузын тудар тушта ајару элдеҥ ле озо јербойыныҥ кадрларына ла «Команда РАзвития» деген конкурстыҥ финалисттерине эдилген. Јаҥы кӧстӧлгӧн башкараачылардыҥ 75% шак оныҥ финалисттериниҥ тоозынаҥ тудулган. Бу конкурстыҥ кӧп саба туружаачылары ла финалисттери јаҥныҥ органдарына кирбей турган организациялардыҥ башкараачыларына кӧстӧлгӧн. Олордыҥ ийде-кӱчи биске сӱрекей керектӱ болуп, тергеениҥ ӧзӱминде тузаланылат.\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ структуразына калганчы кубулталар 2019 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 24-чи кӱнинде эдилген.\nБашкаруныҥ јаҥы составыла бис 2019 јылда бир айдаҥ ас ӧйдиҥ туркунына иштегенис деп темдектеерге турум. Былтыр Эл Курултайга эткен отчедымда мен «Ийделӱ Алтайдыҥ» программазы бисте ӧйинде иштеп баштаар деп молјонгом. Ол айтканым ла аайынча болуп калды. Башкару оныҥ дорожный картазы јанынаҥ јакаан чыгарган. Бу документте оны бӱдӱрери аайынча чокым керектер темдектелген, эдетен иштердиҥ ӧйи, оныҥ акча-манадыныҥ сурактары чокымдалган ла программаны бӱдӱретен каруулу улус темдектелген.\nБу программага улустыҥ айткан шӱӱлтелери Алтай Республиканы ӧскӱретен тӧс јер ажыра кийдирилген (оны тӧзӧӧри керегинде мен бу трибунадаҥ бир јыл мынаҥ кайра база айткам). Ол эрчимдӱ улусты, анайда ок эксперттерди, башка-башка политический ле јондык институттардыҥ чыгартулу улузын бир јерге јууп, бириктирген.\nСлердиҥ кӧп сабагар бу Тӧс јердиҥ ижинде кӧнӱ турушкан деп билерим. Ол адакыда Алтай Республикада туризмди ле аргачылыкты ӧскӱретен тӧс јерге кийдирилген ле бӱгӱнги кӱнде једимдӱ иштеп јат. «Ийделӱ Алтай» деген программа тергеени ичкери ӧскӱрери аайынча јети ууламјыга тӧзӧлгӧлӧнип јат деп, слерге эзедип ийерге турум:\n1) кижи — ӧзӱм;\n2) јурт — јарамыкту айалгалар;\n3) тергеениҥ тӧс калазы — јаҥыртулар\n4) энергетика — недеҥ де камаан јок;\n5) јолдор — јеткер јогынаҥ;\n6) экономика — экология;\n7) этнокультура —элбек телекей.\nБу ууламјылар Россия Федерацияныҥ президенти Владимир Владимирович Путинниҥ Россия Федерацияны ӧскӱрери керегинде чыгарган јарлыгыныҥ национальный амадуларына ла иш-задачаларына база сӱрекей јакшы келижип јат. Мен бойымныҥ докладымды шак ла бу тӧс уууламјыларга тайанып эдерге турум.\nБистиҥ тӧс амадубыс ол — эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмин бийиктедери болуп јат. Ороонныҥ башкараачызы бойыныҥ алдына база андый амадулар тургузат. Бу иштиҥ тӧзӧлгӧзинде национальный ӱлекерлер, государственный программалар ла кыйалтазы јогынаҥ бистиҥ бюджедис туруп јат.\n2019 јылда Алтай Республикада 14 государственный программаны баштап, оны јӱрӱмде бӱдӱрери аайынча иштер башталган. Ого 27 миллиард салковойдоҥ ажыра акча чыгарылган. Мынызы республиканыҥ бюджединеҥ чыгымдап турган акчаныҥ 80% болуп јат. Бу акчаныҥ 3 миллиард 700 миллионы дезе 11 национальный ӱлекерди иштедерине чыгарылган.\nЈасактарла иштеери бистиҥ ижисте тӧс јерде туруп јат. Отчетту бу ӧйдӧ јакшы кӧргӱзӱлерге јеткенис учун мен слерге быйан айдар кӱӱним бар. Анайып, бис 2019 јылда Минюсттыҥ, прокуратураныҥ ла ӧскӧ дӧ ведомстволордыҥ турушканыла тергеениҥ јасактарын федерал кемине јетирерге элбек ревизия ӧткӱргенис. Бу иш эмдиге јетире улалып јат деп айдар керек. 2019 јылда Алтай Республикада 78 јасак јӧптӧлгӧн. 49 јасак федерал кемине јетире јазалган. 29 јасак республика кеминде јаҥыртылган. 78 јасактыҥ 58-ин Эл Курултайга Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели ле Алтай Республиканыҥ башкарузы кийдирген (74%).\n2019 јылда государственный акча-манаттыҥ бӧлӱгиниҥ сурактары толо кеминде бӱткен. Алтай Республиканыҥ бюджедине эки миллиард тӧрт јӱс бежен јети миллион салковойдоҥ ажыра акча келген. Онызы, 2018 јылга кӧрӧ, 22% (21,6%) кӧп болгон. Олордыҥ 80% шыдары кайра јандырылбас акча болгонын темдектеер керек.\nТӧс јердеҥ эдилген ӱзеери јӧмӧлтӧ кирелтелердиҥ кемин билдирлӱ бийиктеткен. Ол бир миллиард салковойдоҥ ажыра акча. Бу акча тергеениҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ јонјӱрӱмдик учурлу объекттерин чыныктап јазаарына ла тудум иштерин ӧткӱрерине тузаланылган. Республиканыҥ бюджединеҥ 22 миллиард 438 миллион салковой чыгымдалган. Мынызы, 2018 јылга кӧрӧ, 19,5 процентке кӧп. Эҥ кӧп акча ӱредӱниҥ, су-кадыктыҥ, јонјӱрӱмдик политиканыҥ ла национальный экономиканыҥ бӧлӱктерине чыгымдалган.\nМен мынаҥ озо бюджеттиҥ акчазын аайлу-башту тузаланарына јаан ајару эдерим деп сӧзим берген болгом. Адакы учында андый ла болуп калды. Јылдыҥ турулталарыла Россияныҥ акча-манат аайынча министерствозы Алтай Республиканы тергеелик акча-манатты ӧткӱштирерин јакшы тузаланып турган субъекттердиҥ тоозында адаган. Бюджетти тузаланарын ачык айалгаларда ӧткӱрип турган кӧргӱзӱлер аайынча бистиҥ тергее Россияныҥ субъекттери ортодо база бийик јерде туруп јат.\n2019 јылдыҥ турулталарыла тергеелик валовый продукт, бодоштыра чоттошло, 53,5 млрд салковой болгон ло 2018 јылдагызыла тӱҥейлезе, 2% кӧптӧгӧн.\nЈылдыҥ турулталарыла анайда ок тӧс капиталга, јурт ээлемниҥ продукциязын эдип чыгарарга, розничный садуга, эл-јонго јеткилдештер эдерине чыгарган акчаныҥ кеми кӧптӧгӧн.\nТӧс капиталга инвестициялардыҥ кеми 21,6 млрд салковой болгон, 2018 јылдыҥ кеминеҥ бу 34,1% кӧп. Таҥынаҥ улустыҥ акчазыла бӱдӱрген инвестициялык ӱлекерге, ол тоодо кӱнниҥ ийдезиле иштеген электростанцияларды тударга («Хевел» ООО, 5,4 млрд салк.), «Алтай-Резорт» комплекстиҥ инфраструктуразын тударга (1,2 млрд салк.), туу чанала јыҥылаар «Манжерок» деген комплекстиҥ инфраструктуразын тударга (1,4 млрд салк.), анайда ок элдеҥ озо эл ӱлекерлерди бӱдӱрерге чыгарган бюджетный инвестициялардыҥ кеми бийиктеген.\nБу ок ӧйдӧ промышленный иштиҥ, строительствоныҥ ла улус јадар туралар тударыныҥ кеми јабызаганы темдектелген.\nИштеген јеринде казар байлыктар астаганыла «Рудник Веселый» ООО-ныҥ ижиниҥ кӧргӱзӱлери, анайда ок аш-курсак эдип чыгарган бир канча ӧмӧликтердиҥ («Сибирская продовольственная компания» ООО-ныҥ Сускудагы ла Кӧксуу-Оозындагы бӧлӱктеринде эттеҥ белетеген курсак, «Майма-Молоко» ООО-ныҥ эткен сырлары астаганыла) ижиниҥ кеми јабызаган.\n2019 јылда улус јадар 99 кв м ажыра јерлер ишке табыштырылган, 2018 јылдыҥ кемине кӧрӧ, бу 91,5%. Кӧргӱзӱлердиҥ кеми јабызаганы таҥынаҥ улустыҥ туткан туралары астаганыла колбулу (улус јадар тудулган туралардыҥ текши кеминиҥ 80% олорго келижет). Ӧткӧн јылда текши кеми 12 муҥ кв м кӧп квартираларлу 4 тура тузаланарына табыштырылган, 2018 јылдыҥ кӧргӱзӱлеринеҥ бу эки катап киреге кӧп.\nӦткӧн јылда 8,5 млрд салковойго турар строительный иштер эдилген.\nЭл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ кемин керелеген кӧргӱзӱлер табынча јаранат:\nайлык ишјалдыҥ орто кеми 6,1% бийиктеген ле 32 873 салковой болгон;\nэл-јонныҥ бир кижиге келишкен акча кирелтелериниҥ кеми 5,1% бийиктеге ле 20492,7 салковой болгон.\nИштиҥ рыногында айалга јаранган. Онойдо, ишјоктордыҥ текши тоозы 3% астаган (10 793 кижидеҥ 10 468 кижиге јетире), ишјок болорыныҥ кеми, 2018 јылдагызына кӧрӧ, јабызыган.\nБого ӱзеери, окылу чотто турган ишјоктордыҥ тоозы 14,7% астаган (2 188 кижидеҥ 1 867 кижиге јетире), ишјок болгоныныҥ 2019 јылдыҥ учында темдектелген кеми 1,9% болгон (2018 јылда — 2,2%).\n«Кижи — ӧзӱм» деген бӧлӱк\nБу бӧлӱктиҥ тӧс ууламјыларына су-кадыктыҥ, ӱредӱниҥ, иштиҥ, јонјӱрӱмдик бӱдӱмјиниҥ, јадатан јердиҥ айалгаларыныҥ, јӱрӱмде бойыныҥ јерин табарыныҥ ла амыраштыҥ сурактары кирет. Олордыҥ кажызын ла ылгап кӧрӧктӧр.\nӰредӱниҥ бӧлӱгинде эки айдаҥ ала ӱч јашка јетире балдарды школго јӱргелек балдардыҥ учреждениелериле јеткилдеери, анайда ок школдордо сменаларла ӱренип турганын јоголторына сӱрекей јаан ајару эдилет. 2019 јылда «Демография» деген национальный проект аайынча балдардыҥ 380 јерлӱ беш садиги тудулган, олордоҥ 200 јер ясляга јӱрӱп турган балдарга чыгарылган.\n13 садик јаҥыдаҥ јаҥыртылып, анда ясляга јӱрӱп турган балдарга ӱзеери база 245 јер ачылган. Горно-Алтайскта Заимка деген микрорайондо тудулып јаткан садик удабас ишке табыштырылар. Ого 125 бала јӱрери темдектелет. 2020 јылдыҥ учына јетире бисте база јаҥы 13 садик иштеп баштаар. 2021 јылда дезе база эки объект тудулар.\nШколдорды тудары ла чыныктап јазаары аайынча јаан кемдӱ иштер база ӧткӱрилет. 2019 јылда «Ӱредӱ» деген национальный ӱлекер аайынча бис эки школ тутканыс. Анайып, Шабалин аймакта Камлак ла Улаган аймакта Паспарты јурттарда јаҥы школдор иштеп баштаган. Јазал иштердиҥ кийнинде Кан-Оозы, Владимировка, Кайтанак, Ӱстиги-Апшыйакту јурттарда ла Горно-Алтайскта школдордыҥ эжиктери јаҥыдаҥ ачылган. Тургуза ӧйдӧ Кӧксуу-Оозы јуртта ла Горно-Алтайсктыҥ Заимка деген микрорайонында эки јаҥы школ тудулат. Бис олорды ишке јылдыҥ учына јетире табыштырарга турус.\nӦткӧн јылда бис национальный ӱлекердиҥ болужыла анайда ок 11 школдыҥ спортзалдарын чыныктап, јазап алганыс, школдордыҥ јанындагы 29 площадкага спорттыҥ эдим-јазалдарын тургусканыс. Јурт јерлердиҥ 19 школында «Точка роста» деген гуманитар цифровой тӧс јерлер ачылган. 2019 јылда Алтай Республика федерал тӧс јердеҥ 35 јаҥы автобус алган, олордыҥ текши баазы — 67 миллион салковой. Ӧткӧн јылда федерал бюджеттиҥ акчазыла (72,3 млн) анайда ок балдардыҥ «Кванториум-04» деген технопаркы тӧзӧлгӧн. Тургуза ӧйдӧ бу технопаркта 800-теҥ ажыра бала ӱредӱниҥ ӱзеери программазы аайынча ӱренет.\nБистиҥ тергееде јурт јердиҥ школдорын кадрларла јеткилдеери кӱч сурактардыҥ бирӱзи болуп артып јат. Бу суракты улус туштажуларда јаантайын кӧдӱрет. Бӱгӱнги кӱнде тергеениҥ ӱредӱ аайынча бӧлӱгинде 98 вакантный јер бар. Республиканыҥ школдорын јиит ӱредӱчилерле јеткилдеер амадула бисте мындый иштер темдектелген:\nЈиит специалисттердиҥ ишјалыныҥ окладына ӱзеери 50% кожулта эдер.\nЈурт јердиҥ ӱредӱчилериниҥ коммунальный тӧлӧмири учун тӧлӧӧр, јаткан јери учун јарымдай тӧлӧӧр.\nЈурт јерде иштегени учун 25% кожулта эдер.\nТергееде анайда ок «Земский ӱредӱчи» деген федерал программа иштеп јат. Орто ӱредӱлӱ профессионал ӱредӱликке бисте база јаан ајару эдилет. 2019 јылда Горно-Алтайсктагы политехколледжте, педколледжте, Кӧксуу-Оозында отраслевой технологиялардыҥ техникумында ла Маймада јуртхозтехникумда јаҥыдаҥ он мастерской тӧзӧлгӧн. Горно-Алтайскта 12-чи таҥмалу школго, 6-чы таҥмалу лицейге ле республиканыҥ классический лицейине јаҥы туралар керек. Бу объекттерди государственный программаларга кийдирери аайынча иштер ӧдӧт. Ӧткӧн јылда 7-чи таҥмалу школдыҥ сурагы база јарталган. 2019 јылдыҥ јаҥар айында Россия Федерацияныҥ ӱредӱ аайынча министерствозы ла Алтай Республиканыҥ башкарузы ортодо јаҥы школ тударына субсидия чыгарары јанынаҥ јӧптӧжӱ тургузылган. 2021-2022 јылдарга ого 511 миллион салковой чыгарылып јат. Бу јылдыҥ учына јетире бу школдыҥ проектно-сметный документациязы тургузылар. 7-чи таҥмалу школдо алтай программала ӱренери улалар. Ол керегинде бисти балдардыҥ ада-энелери сураган.\nБу бӧлӱкте улуска болуш јетиретен иштиҥ чыҥдыйын бийиктедер амадулар тургузадыс. Биске јаан болужын «Здравоохранение» деген национальный ӱлекер јетирет. 2019 јылда Маймада јаҥы эмчилик тудулган. Ӧткӧн јылда анайда ок балдардыҥ республикан эмчилигине уланты тудары јанынаҥ иштер башталган. Майма аймакта Кызыл-Ӧзӧк јуртта врачебный амбулаторияны тудары аайынча иштер улалган. Кош-Агаш аймакта Тӧбӧлӧр, Кӧксуу-Оозы аймакта Талду, Тихонькая, Мульта, Оҥдой аймакта Шашыкман јурттардыҥ ФАП-тарына јаҥы туралар алылган. Чамал аймакта Аскат јуртка модульный ФАП алылган. Кан-Оозы аймакта Кайсын јурттыҥ фельдшерско-акушерский пункты јетире тудулган.\nРеспубликан эмчиликтиҥ поликлиниказында онкологияны эмдеер амбулаторный тӧс јер ачылган. «Ийделӱ Алтай» деген программада республикан онкодиспансерди ле јаҥы перинатальный тӧс јерди тудары баштапкы јерлерде туруп јат. Мен бу сурак јанынаҥ Россияныҥ су-кадык аайынча министри Михаил Мурашкого јолугып куучындашкам. Бу сурактар јуук ӧйдӧ Россияныҥ су-кадык аайынча министерствозыныҥ гос-программазына кийдирилер. Ӧткӧн јылда су-кадыктыҥ учреждениелериниҥ автопаркына кӧп јаҥы кӧлӱктер алылган. Республикан бюджеттиҥ акчазыла бис тогус санитарный кӧлӱк алганыс. 42 кӧлӱк дезе федерал тӧс јердеҥ келген.\nСанитар авиация эрчимдӱ иштейт. 2019 јылда республикан эмчиликтиҥ, Маймадагы ла Кан-Оозындагы эмчиликтердиҥ поликлиникаларында кымакай иштеериниҥ ээжилери кийдирилген. Мындый эп-арга регистратурада болуп турган очередьтерди астадарга јарамыкту айалгалар тӧзӧгӧн. Бисте телеконсультациялар ӧткӱрери база тӧзӧлгӧн. Национальный ӱлекер аайынча Интернетке 33 ФАП колболгон, 44 ФАП быјыл колболор. Тергееде кадрлар јаҥыс та ӱредӱниҥ бӧлӱгинде једишпей турган эмес, је анайда ок су-кадыктыҥ бӧлӱгинде база једишпей јат. Ӧткӧн јылда бисте 21 јиит врач иштеп баштаган. Је ол ло ӧйдӧ врачтардыҥ ӧскӧ јерлер јаар барары токтобогон, олор анчада ла Јака Тӱндӱк јаар иштеп баргылайт.\nӦткӧн јылда ВУЗ-тарды божоткон 13 врач клинический ординатурада ӱредӱ ӧткӧн. Школдыҥ кийнинеҥ бийик ӱредӱлӱ заведениеге ӱредӱге 46 кижи аткарылган. 2019 јылда бойлорыныҥ билгирлерин 230 врач бийиктеткен. Профессиязы аайынча 27 врач ӱзеери ӱренген, Россияныҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозыныҥ тӧзӧгӧн порталы ажыра ӱредӱни 474 специалист ӧткӧн. «Земский доктор» деген программа аайынча 26 врачка 1 миллион салковойдоҥ акча тӧлӧлгӧн. Бу программа быјыл база иштеер. Ого акча база салылган. Республиканыҥ эл-јонына толо кемдӱ болуш эдер амадула 2019 јылда мениҥ баштаҥкайымла тергееде «Су-кадык» деген автопоезд иштеген. Специалисттер јол-јорык ӧйинде 25 муҥ кижиниҥ су-кадыгын шиҥдеп кӧргӧндӧр. Олордыҥ бастыразына шыдарына болуш эдилген.\n2019 јылда кӧп тоолу медишчилер бойлорына јадар туралар садып алган. Ого республикан бюджеттеҥ 33 миллион салковой акча чыгарылган. Бу акчала перинатальный тӧс јердиҥ, судмедэкспертизаныҥ бюрозыныҥ, Майма, Чой, Турачак, Шабалин, Оҥдой, Кӧксуу-Оозы, Кош-Агаш аймактардыҥ ла Акташтагы эмчилигиниҥ ишчилерине 14 тура алылган. Майма јурттыҥ 18 медишчизине арендага јадар јер алылган, јербойындагы муниципалитеттер 15 медишчиге јердиҥ участокторын алып бергендер. Јурт јерде јаткан эки муҥ алты јӱстеҥ ажыра медишчи коммунальный тӧлӧмирлерди тӧлӧӧргӧ ай сайын акча алат.\nРеспубликада јонјӱрӱмдик политиканы бӱдӱрерге «Демография» деген национальный ӱлекер иштеп јат. Бу ӱлекер аайынча пенсияга једип калган 138 кижи профӱредӱ ӧткӧндӧр. Бала табар аргазы јок билелерге ЭКО-ны ӧдӧргӧ 16 миллион салковой акча чыгарылган. Энениҥ капиталына, бала чыкса берилип турган тӧлӧмирлерге 152 миллион салковой акча чыгарылган. 2019 јылдыҥ кичӱ изӱ айынаҥ ала бистиҥ республикада общественный транспортло јӱреринде Сбербанктыҥ «Мир» деген картазы иштеп јат. Бу картаны јеҥилтелерле тузаланып турган јети муҥнаҥ ажыра кижи тузаланат.\nАлтай Республикада јонјӱрӱмдик болушты 128 муҥга шыдар кижи алат. 2019 јылда јеҥилтилген болушла тузаланып турган улуска федерал ла республикан бюджеттеҥ 1,68 миллиард салковой акча чыгарылган. Мынызы, 2018 јылга кӧрӧ, 6,2% кӧп.\n2019 јылда «Культура» деген национальный ӱлекер аайынча тергееде культураныҥ беш туразы чыныкталып јазалган. Андый иштер Оҥдой аймакта Кӱпчеген, Шабалин аймакта Каспа, Кош-Агаш аймакта Телеҥит-Сортогой, Кан-Оозы аймакта Кӧмӱр-Оозы ла Чамал аймакта Онос јурттарда ӧткӧн. Кӧксуу-Оозы ла Кош-Агаш аймактарда эки модельный муниципал библиотека јаҥыртылган. Улаган, Кош-Агаш, Турачак, Кан-Оозы ла Кӧксуу-Оозы аймактардыҥ эл-јонын јеткилдеерге јорыктап јӱрӱп тузаланар беш тӧс јер алылган. Бу ишти бӱдӱрерге республикан бюджеттеҥ акча база чыгарылган. Муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ библиотекаларын ла культураныҥ јурттардагы тураларын чыныктап јазаарга 11,75 миллион салковой акча чыгарылган. Јерт јерлердеги культураныҥ тураларын бичиктер тургузар стеллажтар, кӱӱлик аппаратура ла артисттерге кеп-кийимдер аларына 2,3 миллион салковой акча чыгарылган.\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ јӧмӧгӧниле баштапкы ла катап «Кан-Кереде» деп хореографический спектакль тургузылган. Оныҥ кӧргӱзӱлери Горно-Алтайскта ла Барнаулда једимдӱ ӧткӧн. Бистиҥ тергееде 90-наҥ ажыра укту албаты јадат. Албатылар ортодо најылыкты тыҥыдарга элбек кемдӱ иштер ӧткӱрилет. Кӧп укту албатылардыҥ амыр-энчӱ јадын-јӱрӱми оныҥ бирлигинде болгонын бис јакшы оҥдоп јадыс. Алтай Республикада јаткан башка-башка калыктардыҥ тӱӱкилик ле культуралык энчи-байлыктарын корулап алар амадула Горно-Алтайскта алтай кӧгӱс-энчиниҥ «Алтай-Кабай» деген тӧс јерин тӧзӧӧр јӧп јарадылган. Бу баштаҥкайды Россияныҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министерствозыныҥ туризм аайынча департаменти јӧмӧгӧн.\nБистиҥ республикада спорттыҥ јаҥжыгулары бек. Бис ого база јаан ајару эдип јадыс. 2019 јылда тергееде тоштыҥ «Атлант» деген баштапкы ӧргӧӧзи ишке табыштырылган. Бу ӧргӧӧ узак ӧйгӧ — сегис јылдыҥ туркунына тудулган. Мында эмди хоккейле, фигурный јыҥылашла башка-башка маргаандар ӧткӱрилет. Ӧскӧ дӧ бӱдӱмдерле секциялар иштеп јат. Ол спорттыҥ кышкы бӱдӱмдерин ӧскӱрер јакшынак аргалар тӧзӧгӧн.\n«Спорт — норма жизни» деген федерал программа ажыра ГТО-го керектӱ јаҥы эдим-јазалдар алылган. Ол јазалдар Оҥдой, Майма, Кӧксуу-Оозы ла Кан-Оозы јурттардыҥ площадкаларында тургузылган. Аҥылу эдим-јазалдар анайда ок олимпий резервтер белетеер спортшколго алылган. Республиканыҥ спортчылары бастырароссиялык ла телекейлик маргаандарда бийик једимдерге јеткен. Родион Асканаков 2019 јылдыҥ кӱчӱрген айында јуучыл самболо Тӱштӱк Кореяда болгон телекейлик чемпионатта туружып, алтын медаль ойноп алган. Ол спорттыҥ бу бӱдӱмиле телекейдиҥ эки катап чемпионы болуп јат.\nРустам Конзошев јуучыл самболо Москвада ӧткӧн телекейдиҥ кубогында 2-чи јер алган. Россияда јарлу спортчы Кирилл Сеткин дезе 2019 јылдыҥ сыгын айында Испанияныҥ Сео-де-Уржел калазында гребной слаломло болгон телекейлик чемпионатта туружып, кӱлер медаль ойноп алган. Бистиҥ спортчылар 2019 јылдыҥ кӱӱк айында рафтингле Австралияда ӧткӧн телекейлик чемпионаттыҥ турулталарыла командала экинчи јерге чыккандар.\n«Јурт — јарамыкту айалгалар» деген ууламјы\nБистиҥ республиканыҥ эл-јоныныҥ 70% јурт јерде јадып јат. Бис олордыҥ јадын-јӱрӱминиҥ айалгаларын јарандырарына јаан ајару эдип јадыс. Јурт јеезелерге газ јетирер, суу агызар јазалдар ӧткӱрилет, јаҥы скважиналар ӧрӱмделет. 2019 јылда јурт јерлерди турумкай ӧскӱрери аайынча аҥылу программа аайынча Майма аймакта Манјӱрек јуртта 4 километр 52 метр јерде газӧткӱштиҥ трубалары салылган. Кӱпчеген, Шабалин, Чамал, Мооты-Оозы, Акташ ла Подгорный јурттарда 9,5 километр јерге суу агызар јазалдар ӧткӱрилген.\nБисте анайда ок «Јадар јер ле калада јадар јарамыкту айалга» деген национальный программа једимдӱ иштеп јат. Бу ӱлекер аайынча тергееде тогус јурт јеезеде 11 общественный јер чыныкталып јазалган. Эл-јонныҥ болужыла ойноп алган гранттарла Кош-Агаш аймакта Јазатыр, Кан-Оозы аймакта Кӧмӱр-Оозы ла Кан-Оозы, Шабалин аймакта Шыргайты јурттарда, Улаганда ла Кӧксуу-Оозында балдардыҥ площадкалары тудулган. Чой аймакта Ускуч јуртта Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына учурлай тургузылган кереес-мӧҥкӱде јазалду иштер ӧткӧн.\nЈурт јерде јаткан улустыҥ јадын-јӱрӱминиҥ айалгаларын јарандырарга бюджеттеҥ 54 миллион салковой акча чыгарылган. Тура садып аларына эмезе оны тудуп аларына, 402 кижиге 361 миллион салковой акчага турар государственный жилищный сертификаттар табыштырылган. Ӧскӱс балдарга ла ада-энелериниҥ ајарузы јок арткан балдарга 122 јадар јер алылган. Ого 170 миллион салковой акча чыгарылган. Бир кезек муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ, анчада ла Горно-Алтайскта, јеҥилтелерле тузаланып турган улуска јердиҥ участокторын берер иш кӱчке келижип јат. 2020 јылдыҥ кандык айыныҥ 30-чы кӱнине јетире Горно-Алтайскта тӧлӧбӧзинеҥ јер алар очередьте 797 кижи турганын темдектеер кӱӱним бар. Бу сурак бӱгӱнги кӱнде курч артканча, је каланыҥ администрациязы ол аайынча эрчимдӱ иштеп јат.\n2019 јылда Алтай Республиканыҥ јерлеринеҥ Кан-Оозы, Майма ла Оҥдой аймактарга тузаланарга 150 гектарга шыдар јер берилген. Јуук ӧйлӧрдӧ Шабалин аймакта јаткан балдары кӧп билелерге федерал учурлу јерлердеҥ участоктор чыгарылары темдектелет.\nТӧс ууламјы «Столица — јаҥыртулар»\n2019 јылда «Улус јадар туралар ла калаларда јаткан айалга» деген ӱлекер аайынча кӧп квартираларлу 9 тураныҥ јаны јазалган, јондык ӱч јерлер јаҥырта тудулган, Коммунистический проспектте тротуарлар јазалган ла каланыҥ башка-башка јерлеринде оромдогы тренажерлор тургузылган. Майма сууныҥ јараттарын јазаар иш улалганча.\n2019 јылдыҥ јаҥар айында Горно-Алтайскта Туу-Кайа деген кырда панорамный парк иштеп баштаган, бу ӱлекер аайынча иштер улалып јат.\nАдалган ӱлекерлерди улус бойы талдап алган ла республикада айалганы јарандырарында эрчимдӱ турушканы учун эл-јонго быйанымды айдадым.\nТӧс ууламјы «Энергетика — камааны јок болоры»\nРеспубликада камааны јок ло быжу электројеткилдештиҥ системазын тӧзӧӧргӧ 2019 јылда тергееде кӱнниҥ ийдезиле иштеер текши ийде-кӱчи 80 МВт алты электростанция тудулган. Кӱнниҥ электростанцияларыныҥ ижиниҥ турултазын бийиктедерге Кош-Агашта баштапкы накопитель тургузылган.\n«Кайру» деген кичӱ ГЭС-ти чыныктап јазаар иштер бӱткен.\n2019 јылда газӧткӱштиҥ 52,5 км айрылары тузаланарына табыштырылган, бу улустыҥ 2 452 тураларын газла јеткилдеерине колбоор арга берген.\nАлтай Республика Россияныҥ электројеткилдеш учун эҥ бийик баа тӧлӧгӧн тергеелериниҥ бирӱзи. Бис бу сурак аайынча иштеп јадыбыс, је бистеҥ кӧп неме камаанду эмес учун бу тӱрген аайына чыгып болбос сурак. Је адалган ишти мен тӧс учурлу иш деп чотойдым.\nАлтай Республиканыҥ ла Алтайский крайдыҥ башкарулары РФ-тыҥ башкарузыныҥ председатели М. В. Мишустинге тӧлӧмирлердиҥ баазын јабызадар ла электројеткилдештиҥ чыҥдыйын бийиктедер амадулу бирлик баштану белетеп аткарган.\nТӧс ууламјы «Јолдор — јеткер јок болоры»\nТергеениҥ јолдорыныҥ айалгазын јарандырарга ла јолдордо јеткер болбозын јеткилдеерге Алтай Республикада Јолдордыҥ кӧмзӧзи тӧзӧлгӧн. 2019 јылда ол 3 млрд 11 млн 741 муҥ салковойго бӱткен. 2018 јылдагызынаҥ бу 3,3 катапка кӧп. Кӧмзӧниҥ акчазыныҥ кӧп сабазы (2 млрд салковойдоҥ ажыразы) федерал бюджеттиҥ акчазы.\n«Јеткер јок ло чыҥдый кӧлӱк јолдор» деген эл ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱргениле 2019 јылда јолдорго чыгарган акчаныҥ кеми чик јок бийиктеген.\nӰлекер аайынча 2019 јылда 66,4 км јолдор ремонтолгон, олордоҥ 9 км ажыразы -Горно-Алтайсктыҥ ла Майманыҥ јолдоры.\nМуниципал тӧзӧлмӧлӧргӧ јербойыныҥ јолдорын јазаарга республикан бюджеттеҥ 56 млн салковой чыгарылган. Ремонт иштер Горно-Алтайсктыҥ 33 оромында ла 8 аймакта ӧткӧн, текши алза, 65 км кире јолдор јазалган.\nКӧлӱк јолдорды јазаар эл ӱлекер аайынча 2024 јылга јетире Чаргыдаҥ Карагайга јетире 143 км јолды јазаары темдектелген.\nРеспубликада туризмди ӧскӱрер ле туристический кластерлерди тӧзӧӧр ууламјыла Урлу-Аспак-Каракол деген 5,3 км јолды тудар иштер башталып калган.\nТергеениҥ јолдорында мындый јаан кемдӱ иштер качан да ӧтпӧгӧн. Кӧлӱк јолдорды јаҥыс та тудуп ла ремонтоп турган эмес, је јарыткыштар тургузып турганы учурлу.\nКӧлӱк јолдорды јазаарыла коштой тергееде авиаколбуны ӧскӱрер ле элбедер иштер ӧдӧт. Тургуза ӧйдӧ Горно-Алтайсктыҥ аэропорты ажыра Москва, Новосибирск, Красноярск, Екатеринбург јаар кӧнӱ авиаколбу иштейт. «Победа» деген авиакомпания келгениле билеттердиҥ баазы билдирлӱ јабызаган.\nКош-Агаш ла Кӧксуу-Оозы јаар учуштар 2020 јылда јаантайын болор деген сӧзимди бӱдӱрдим, кандык айдаҥ ала бу маршруттарла самолеттор неделеде тӧрт катап учат.\nТӧс ууламјы « Экономика — экология»\nЈурт ээлемниҥ ӧзӱми\nЈурт ээлем — Алтай Республиканыҥ экономиказыныҥ јонјӱрӱмдик учурлу бӧлӱги.\n2019 јылда јурт ээлемниҥ эдип чыгарган валовый продукты 12,4 млрд салковой болгон, эмезе, 2018 јылла тӱҥейлезе, 100,5%.\nӦткӧн јылда јурт ээлемде иштеген 937 ишчилерге государстволык јӧмӧлтӧ эдилген, ол тоодо 852 крестьян ээлемге ле таҥынаҥ аргачыга, 60 јуртээлем организацияга, 25 јуртээлем потребительский кооперацияга.\nБу ок ӧйдӧ јурт ээлем бӧлӱкке эдилген государстволык јӧмӧлтӧниҥ кеми 435,3 млн салковой болгон.\nЈурт јерлерде кичӱ бӱдӱмдӱ ээлем иштерди ӧскӱрерине 66 млн салковой субсидиялар берилген. Ээлемдер мал ӧскӱрер билелик фермалардыҥ ижин кӧндӱктирерге, јурт ээлем техниканы садып аларга, јаҥы иштеп баштаган фермерлер мал садып аларга јӧмӧлтӧ алган.\n2019 јылда 28 млн салковойдоҥ ажыра јӧмӧлтӧ акча Чой ло Оҥдой аймактарда јуртээлем потребительский эки кооперацияныҥ материально-технический тӧзӧлгӧзин ӧскӱрерине чыгарылган. Кӧксуу-Оозы аймакта «Абайский» кооперативте 200 саар уй турар ферма тудулган. База 31 млн салковой 2019 јылда фермерлерди јӧмӧӧр ишти тӧзӧӧрине ле јуртээлем кооперацияны ӧскӱрерине чыгарылган.\nТуризм — тергеениҥ ӧзӱминиҥ јаан учурлу бӧлӱги, ол јурт ээлемниҥ, садуныҥ ӧзӱмине, сувенир продукция эдип чыгарына камаанын јетирип јат.\n2019 јылда Алтай Республикага 2 млн 171 муҥ 300 турист келип јӱрген, 2018 јылдагызынаҥ бу 2,7% кӧп.\nКалан службаныҥ бистиҥ тергеедеги башкартузыныҥ јетирӱлериле, туристтерди јеткилдееринде 324 юрлицо, 215 таҥынаҥ аргачы иштеп јат. Бу предприятиелерде иштеген улустыҥ тоозы 1625 кижи.\nМыныла коштой, эксперттердиҥ чоттогоныла, республиканыҥ туризм бӧлӱгинде 900-теҥ ажыра организациялар иштеп јат, олордо 8,5 муҥнаҥ ажыра улус иштейт — бу республиканыҥ экономиказында иштеген улустыҥ 10%.\nТурбизнестиҥ ижин ачык јолго чыгарар ченелте ӱлекер быјыл Чамал аймакта Федерал калан службаныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыла кожо башталган. Бу иш мынаҥ ары ӧскӧ дӧ муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ ӧдӧр.\n2021 јылдаҥ ала јорыкчыларга конор јеткилдеш эдерге јадатан јери кере бичиктӱ болор керек. Мындый бичикти алар ишти бӱдӱрип чыгарга бис турбизнеске јӧмӧлтӧ эдип јадыбыс. 2019 јылда 40 туробъекттиҥ классификациязы тӧлӧлгӧн (400 муҥ салковойго јуук акча), олордоҥ 21 объект категориязын керелеген кере бичикти алган, арткандары эдилген ајаруларды тӱзеткен кийнинде бичиктерин алар. 2020 јылда база 25 туробъекттиҥ классификациязына акча берилери темдектелген.\nТуризм тергееде јыл туркунына иштеери аайынча ууламјылу иш ӧдӱп јат.\nЭкономиканыҥ ӧзӱми ле аргачылыкты јӧмӧӧри\nИнвестициялык айалганыҥ национальный рейтингинде, оны Стратегиялык баштаҥкайлардыҥ агентствозы тургузып јат, бис 2019 јылда 61-чи јердеҥ 48-чи јерге кӧдӱрилгенис.\nРеспубликаныҥ јеринде тергеелик учурлу 18 инвестициялык ӱлекерди бӱдӱрери ӧткӧн. Ӱлекерлерди бӱдӱрип баштаганынаҥ ала олорго салган инвестиция акчалардыҥ кеми 2,5 млрд салковой болгон, 182 иштеер јерлер тӧзӧлгӧн. 2019 јылда бу организациялардаҥ келген каландардыҥ текши кеми 66 млн салковойды ашкан.\n2019 јылдыҥ турулталарыла, инвестициялардыҥ кеми 21,6 млрд салковой болгон, бу 2018 јылдагызынаҥ 1,3 катапка кӧп.\n2019 јылдыҥ учында Алтай Республикага федерал бюджеттеҥ 250 млн салковой чыгарылган. Бу Кичӱ ле орто аргачылыктыҥ ижин јӧмӧӧр кӧмзӧниҥ капиталын билдирлӱ кӧптӧдӧр лӧ аргачыларга јетирген болушты элбедер арга берген.\n2019 јылда Кӧмзӧ кичӱ ле орто аргачылыкта иштегендерге текши кеми 112 млн салковой 107 микрозайм берген.\n2019 јылдыҥ 3-чи кварталынаҥ ала Экспортты јӧмӧӧр тӧс јер ижин баштаган, ол республиканыҥ аргачыларынаҥ ӧскӧ ороондорго бизнес-миссияларын тӧзӧп јат. Бу тӧс јердиҥ јӧмӧлтӧзиле эки экспортный контракт јӧптӧлгӧн лӧ јӱрӱмде бӱткен, оныҥ баазы 221 муҥ доллар болгон (США-ныҥ).\nӦткӧн јылда бис «Россия Федерацияныҥ цифровой экономиказы» деген эл ӱлекерге кирген «Информационная инфраструктура» деген программа аайынча Кош-Агаш, Майма, Оҥдой ло Кан-Оозы аймактарда јонјӱрӱмдик учурлу 70 объектти Интернетке колбогоныс, ол тоодо 30 школды, 33 фельдшерско-акушерский пунктты, ӧрт ӧчӱрер 5 јерди ле јурт башкартуныҥ 2 туразын.\n2020 јылдыҥ сыгын айына јетире база 87 мындый јерди Интернетле јеткилдеери темдектелген, 2021 јылга јетире дезе олордыҥ тоозы 269-ка једер.\n2019 јылдыҥ учындагы јетирӱлерле, республиканыҥ 246 јурттарыныҥ 222-зи мобильный колбуныҥ толо ло ортолой јеткилдежиле тузаланар аргалу болгон. Ӧткӧн јылда алты јурт мобильный колбула јеткилделген, олор Майма аймакта Орто ло Ӱстиги Сайдыс, Карасук, Куташ, Оҥдой аймакта Јаан ла Кичӱ Јаламандар.\nРеспубликаныҥ јаҥдарына мобильный колбуныҥ чыҥдыйы јанынаҥ баштанулар ла комыдалдар келип јат. Эмдиги јасактарла, сотовый колбуныҥ операторлоры колбуныҥ јазалдарын (башняларын) кайда тургузарын, экономикалык кирелтезин кӧрӱп, бойлоры талдап јат.\nБӱгӱн јаҥ ла јон ортодо колбу ол тоодо Интернет ажыра тӧзӧлгӧн. Ончо министерстволор, комитеттер, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ башкартулары јонјӱрӱмдик сетьтерде бар, башкараачылар таҥынаҥ страницаларлу. Олордо чыккан јетирӱлер јаантайын ајаруда, улустыҥ тургускан сурактарына толо каруулар берилет.\nБу ууламјыны мынаҥ да ары ӧскӱрерин темдектейдис.\nГосударстволык ла муниципал јеткилдештер эдери\n«Мои документы» деген офис эл-јонго государстволык јеткилдештер алар темиккен арга боло берген. Учурыла, ол граждандарга эмезе юрлицолорго јаҥныҥ органдарыла, учреждениелериле колбу тударга болужат.\nТургуза ӧйдӧ МФЦ кажы ла аймактыҥ тӧс јуртында бӧлӱктӱ, база экӱзи Горно-Алтайскта иштеп јат — бастыра 12 филиал. Бого ӱзеери бир муҥнаҥ ажыра эл-јонду јурттарда 36 тӧзӧлмӧ — «Мои документыныҥ» мини-офистери ачылган.\nАнайда ок Сбербанкка ла Россельхозбанкка тӧзӧлгӧлӧнип, Јеткилдештиҥ эки тӧс јери ачылган. Тергееде текши тооло јеткилдеш эдер 95 «кӧзнӧк» иштеп јат.


Нени эдетенин билип аларга… - altaicholmon\nНени эдетенин билип аларга…\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин кандык айдыҥ 26-чы кӱнинде ишмекчи јол-јорыкла Шабалин аймакта болгон. Оны АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева, «Шабалин аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ администрациязыныҥ јааны Эрчим Сарбашев ле ӧскӧ дӧ јамылулар ӱйдешкен.\nОл анда кӧп тоолу социальный ла оноҥ до ӧскӧ объекттерди кӧргӧн. Јол-јорыктыҥ баштапкы токтодузы Камлак јурттагы школдыҥ тудулып јаткан јаҥы туразыныҥ јанында болгон. Олег Хорохордин строительдерле туштажып, тудум иштер канайда ӧдӱп турганын кӧргӧн. Бӱгӱнги кӱнде бу объекттиҥ темир карказы тургузылган, монолитный фундаменти салынган, јанында маала ажын салатан тудум јазалган. Школдыҥ јаҥы туразы ӧткӧн јылдыҥ кӱчӱрген айында тудулып башталган. Јамылулардыҥ айтканыла, подрядный организация тудум иштерди темдектелген график аайынча апарып јат. Олег Хорохордин тудум иштердиҥ технологиязын буспай, объектти темдектелген ӧйдӧ табыштырзын деп айткан. 80 бала ӱренетен бу школ 2019 јылдыҥ јаҥар айында тузаланарына табыштырылар.\nЭкинчи туштажу бу ок јуртта сырлар белетеер цехтиҥ – «Темир-Ат» ООО-ныҥ башкартузыла ӧткӧн. Тергеениҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи бу предприятиениҥ ижиле јууктада танышканы – канча кире ле кандый бӱдӱм сырлар белетеп турганыла. О. Хорохордин бу предприятиеде оноҥ до ары ӧзӧтӧн аргалар барын темдектеген.\nТургуза ӧйдӧ «Темир-Ат» ООО кӱнине бир тоннадаҥ кӧп сыр ла сливочный сарју белетеп турган эмтир. Предприятиениҥ башкараачыларыныҥ айтканыла, иштеп алып турган продукцияныҥ кемин база да бийиктедерге јараар, је сӱт једишпейт. Олор бойлорыныҥ алдына кӱнине ӱч тонна продукция белетеер деген амаду тургузат. Олег Хорохордин республикан башкару јуртээлемдик предприятиелерге јӧмӧлтӧ јетирерин темдектеген. Анда ла ок јербойыныҥ товарэдеечилериниҥ продукцияларыныҥ кӧрӱзи ӧткӧн. Сӱттеҥ белетелген јӱзӱн-башка аш-курсак, кандый ла калаштар, мӧт, аҥныҥ эди, ӧлӧҥ чайлар јеткилинче болгон.\nБу јол-јорыкта О. Хорохордин јолдыҥ коомой айалгаларына база ајару эткен. Ол јолдыҥ фондыныҥ акча-манады канайда чыгымдалып турганын, федерал ла тергеелик јолдорды јакшы айалгада тудары аайынча иштерди канайда бӱдӱрип турганын јазап шиҥдеер амадула ведомстволор ортодо камыс тӧзӧӧри аайынча јакылта берген эмтир.\n2019 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнине јетире болгоныла, республикада тергеелик учурлу јолдордыҥ узуны 3 012,614 километр, јербойында учурлу јолдордыйы – 2 701,3 километр ле федерал трассадыйы 539,9 километр болгон. 2019 јылда Алтай Республикада «Јеткер јок ло чыҥдый автомобильный јолдор» деген нацӱлекер иштеп баштаган. Озолондыра чоттогоныла, бу программа аайынча 2019-2024 јылдарда республикабыс федерал бюджеттеҥ 12,183 миллиард салковой акча алар. 2019 јылда 26 объектте иштер ӧдӧр.\nБу јол-јорыгында Олег Хорохордин Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ стратегиязын јаҥыртар керек деп угускан. Оныҥ айтканыла, документке республиканыҥ эл-јоныныҥ јакшынак ла тузалу тӱп-шӱӱлтелери кожулар. Ол Чой ло Оҥдой аймактардыҥ эл-јоныла, профсоюзтардыҥ ла тергеениҥ Јондык палатазыныҥ чыгартулу улузыла тушташканын, бу јол-јорыкта Шабалин аймактыҥ эл-јоныла туштажып јатканын айдып, республиканыҥ эл-јонында чокым тӱп-шӱӱлтелер бар болгонын темдектеген. Бӱгӱн улусты озо ло баштап иш јок болгоныла колбулу сурактар санааркадып турганын айдып, улус иштейтен јаҥы јерлер тӧзӧӧрине ууламјылалган керектер эдерис деген. Јурт ээлем бӧлӱкте јылдыҥ ла чыгарылып турган акча-манат канайда тузаланылып турганы база шиҥделерин айткан. Улусты кӱйбӱредип турган сурактардыҥ артканы јолдордыҥ айалгазыла, ЖКХ-ныҥ јеткилдештериниҥ бийик тарифтериле, балдардыҥ садиктеринде ле школдордо јерлер једишпей турганыла колбулу болгонын Олег Хорохордин темдектеген.\n«Граждандардыҥ бастыра баштануларын, шӱӱлтелерин угарыс, кӧрӧрис» – деп, ол айткан. Бу ууламјыда эдилген иштиҥ турултазыла Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ стратегиязына кубулталар кийдирилетен эмтир.\nЧаргыдагы сарју, сыр эдер завод элбеде јарлу. Бу јол-јорыкта О. Хорохордин заводтыҥ ижиле база танышкан. Ол андагы продукция кандый айалгаларда белетелип турганыла, сӱттиҥ ле оноҥ иштеп алган аш-курсактыҥ чыҥдыйыла јилбиркеген.\nБу предприятие кӱнине 40 тоннага јуук сӱттеҥ продукция белетеп јат. Јыл туркунына 150 тонна сыр ла 20 тонна сарју белетейт. Оныҥ башкараачызы Игорь Серовтыҥ айтканыла, 2015 јылда цех јаҥыртылган. Сӱт Шабалин аймактыҥ эл-јонынаҥ ла крестьян ээлемдеринеҥ јуулат. Тургуза ӧйдӧ сегис бӱдӱм сыр, экӱзиниҥ технологиязын бойлоры сананып тапкан, эдилет. Предприятиениҥ ӧмӧлиги бойы да сӱттеҥир уйлар тудар кӱӱндӱ болгонын угускан. Бу ишти апарарга, ас ла салза, 60 гектар јер керек. Тергеениҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин предприятиеге јӧмӧлтӧ јетиргедий аргаларды кӧрзин деп јакылта берген.\nОны ээчий токтоду јолдыҥ јанындагы «Борсуган» комплексте болгон. Оныҥ башкараачызы Николай Черуков мынаҥ ары кандый иштер темдектеп алганы керегинде куучындаган. Чуйдыҥ јолыла јорыктап турган јерлештериске «Борсуган» јакшы таныш эмей. Андагы кафеде белетелип турган аш-курсак та ток ло амтанду. Бу комплекс јылдаҥ јылга ӧзӱм алынып турганы сӱӱндирет ле оны алтай эр тӧзӧп, башкарып јатканы оморкодулу. Николай Черуковтыҥ мынаҥ да ары эдерге темдектеп алган ижи албатыбыстыҥ культуразын, чӱм-јаҥдарын, спорт ойындарын ӧскӱрериле колбулу болгонын јакшызынып уктым. Республикан башкару «Борсуганга» амадуларына једерине керектӱ јӧмӧлтӧни эдерине иженери артат.\nБаза бир токтоду Мыйту јурттыҥ школында ла ФАП-ында болгон. Оны ээчий солун туштажу Шабалин јуртта «Ӱрен картошко» СППК-да ӧткӧн. В. Н. Нарановко башкарткан бу СППК ӧзӱмниҥ чике јолына туруп алган деп айдарга јараар. Олор Московский областьла јуук колбуда иштеп, анда бир јаан предприятиени картошконыҥ чыҥдый ӱрениле јеткилдеп турган эмтир. Бойлорында керектӱ техника бар. Ӱрен чеберлеп салатан јаан хранилищелер тудуп јат. СППК иштеп турган ууламјызында билимди база эрчимдӱ тузаланат.\nШабалинде ле јаҥы тудулып јаткан садикте иштер канайда ӧдӱп турганын кӧрӧргӧ база келишти. Ол кӱн иш чын ла кӱйбӱреп турды.\nБу ла кӱнде Олег Хорохординге баштаткан делегация аймактыҥ тӧс јуртынаҥ ыраак јокто турган «Марал-Толусома» ООО-до, јурттыҥ ичинде эттеҥ аш-курсак белетеп турган «Аяс-1» СППК-да, Л. В. Кокышевтиҥ адыла адалган орто текшиӱредӱлӱ школдо, Шабалинниҥ эмчилигинде болуп, олордыҥ ижиле јууктада танышкан.\nАдакыда аймактыҥ администрация-зыныҥ актовый залында Шабалин аймактыҥ активиле туштажу ӧткӧн. Анда аймактыҥ ла јурт Советтердиҥ депутаттары, јурт јеезелердиҥ јаандары, старосталар, ветерандар ла аймактыҥ јондыгыныҥ чыгартулу улузы турушкан.\nОлег Хорохордин алдында јаан амаду турганын – республикада социально-экономикалык айалганы, улустыҥ јадын-јӱрӱминиҥ кемин бийиктедерге озо ло баштап нени эдетенин билип алары – темдектеген. Јуулган улусты ачык эрмек-куучынга кычырып, республикада тергеениҥ ӧзӱми аайынча штаб тӧзӧлӧрин ле туштажуда кӧдӱрилген сурактардыҥ бастыразы анда шиҥделерин јартаган.\nТуштажу ӧйинде ӧрт ӧчӱрер кӧлӱктерди јаҥыртарыла, Ильинка јуртта алдында совхозтыҥ јерлерин, анайда ок Алтайда ченелтелер ӧткӱрер ээлемниҥ тузаланбай турган јерлерин улуска берериле, Беш ичинде Кан-Оозындӧӧн барган јолды асфальттаарыла, Кичӱ-Чаргыда школ тударыла, Шабалинде кеендиктиҥ школын јаҥыртарыла колбулу ла оноҥ до ӧскӧ сурактар кӧдӱрилген.\nОлег Хорохордин аймактыҥ эл-јоныныҥ кӧдӱрип турган сурактары республиканыҥ ӧскӧ дӧ аймактардыйына тӱҥей болгонын темдектеген. «Араайынаҥ бу сурактардыҥ аайына чыгарыс» – деп, ол бӱдӱмјилеген.


Јӱрегер качан да карыбазын | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nЈаҥжыккан аайынча, кӱреҥ кӱсте ӧткӱрилип турган, Јаан јаштулардыҥ байрамы Јаан Јаламан јуртта сӱреен јилбилӱ ӧтти.\nБыјыл бистиҥ јурттыҥ јаандары аймак кеминде ӧткӱрилип турган Спартакиадада баштапкы катап туруштылар. Чийбунов Сергей Николаевич баштаган команда волейбол ойноп, эҥ учында да болгон болзо, је кандый тузалу ла јилбилӱ ӧйди ӧткӱрдилер. Ол ло команда, јаанактар: Ептеева С.Ф., Чийбунова А.Б., Одонова М.Б., Манатова В.А., Бодуева Э.К., Ялмашева Т.Я., Алмашева Р.В., Бабитова Р.В. бойлорын јӱгӱриште, дартста, армакчы тартарында ла качан да ойнобогон «городки» деп ойында ченегиледи.\n«Јӱрегер качан да карыбазын» деп байрамда кӧдӱриҥилӱ айалгада толо јаштары кирген јаандарды уткып, јаан эмес сыйларысты табыштырдыс.\nБу кӱн электроот ӧчӱп те калган болзо, јуртадминистрация генератор экелип, байрам улалып, «Параллель» деп ӧмӧлик бойыныҥ јараш концертиле улусты сӱӱндирди. Артисттерди бистиҥ јуртка ийип, албатыныҥ кӱӱнин кӧдӱрген аймактагы культураныҥ тӧс јериниҥ јааны Марина Олеговна Емикеевага јаан быйанысты айдып турубыс.\nБаза бир сӱӱндирген неме – ол јорыкташ — экскурсия. Кӱпчеген јурт јеезениҥ јааны Владимир Павлович Мандаев Бийск калага јетире барарга «ГАЗель» кӧӧлик берген. Јолойын јаан јаштулар Сростки јуртта В.М. Шукшинниҥ ле Горно-Алтайскта республикан эл музейдиҥ сонуркак кӧрӧӧчилери болдылар. Бу јорукты јӧмӧп болушкан республиканыҥ депутады Вячеслав Николаевич Ухановко бийик ажулардыҥ алкыжын кӱӱнзейдибис.\n«Јаштар биске неме бе эди» деген конкурста Кӱпчеген ле Јаламан јурттардаҥ «ООН» ло «Листопад» командалар тартышты. Интеллектуальный деген конкурста Кӱпчеген озолоп ийген болзо, «Мениҥ јаанам артист» деп номинацияда Јаламан јеҥди. «Сӱӱнчилӱ јарыштар» озолу — соҥду болды. Текши конкурстыҥ јеҥӱчили болуп Кӱпчегенниҥ јаанактары чыктылар.\nАнайып Јаан јаштулардыҥ Айлыгы тӱгенди. Бу учурлу Айлыкты ӧткӱрерге јӧмӧп-болушкан Кӱпчеген јурт јеезениҥ администрациязына, ветерандардыҥ јаандарына – Манышева Е.С., Ептеева С.Ф., Манатова В.А., јурттыҥ депутады Тыхынов Э.В., аймактыҥ депутады Огнев Ч.Г. ла јурттыҥ эл-јонына јаан быйан айдып турубыс.\n« Алтай тилдиҥ кӱндери Кӱпчеген јурттыҥ детсадында\nОб итогах Всероссийской сельскохозяйственной переписи 2016 года в Онгудайском районе »


«Манжерок» дегени не болотон? - altaicholmon\nМанјӱректиҥ кӧлиниҥ јанындагы Синюха кырдыҥ эдегинде јылдыҥ кажы ла ӧйинде иштеер «Манжерок» деп курорт ачылганынаҥ ала бир канча јыл ӧдӧ берди. Бу курорт Алтайда билелик ле спортивный амыраштыҥ јакшынак тӧс јери болуп, кайдаҥ ла туристтерди јилбиркедет. Мында јеткилдештиҥ бийик кеми, спорттыҥ башка-башка бӱдӱмдериле тазыктырынар аргалар, балдарга ла јаан улуска соотонор кӧп тоолу программалар, ап-ару кей ле Алтайдыҥ јараш ар-бӱткени бой-бойын толтырат.\nЈылдыҥ кажы ла ӧйинде иштеер «Манжерок» курорттыҥ маркетинг аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Николай Тенгерековтыҥ айтканыла, кыш ӧйинде «Манжерок» чын ла чӧрчӧк јеринде ошкош боло берет. Амырап келгендердиҥ каткызы кажы ла толыкта угулат. Мында спорттыҥ кышкы бӱдӱмдериле тазыктырынар јакшынак аргалар тӧзӧлгӧн. Курорттыҥ оморкодузы – туу-чананыҥ јакшынак комплекси. Анда чанала јаҥы јыҥылап баштагандарга да, профессионалдарга да јараар трассалар бар. Узуны 1200 метрге једе берип турган трассаныҥ бажына јетире кресельный подъемник јетирип салат. Анайда ок чанала јыҥылаарына ӱренгедий узуны 255 ле 100 метр трассалар иштейт. Ӱч трассаныҥ бастыразы ла искусственный карла бӱркеер јазалдарлу.\nМында туу-чананыҥ школы иштеп турганын темдектеер керек. Андагы профессионалдар балдарды да, олордыҥ ада-энелерин де чанала, сноубордло јыҥылаарына тӱрген ӱредип ийет. Эҥ оогош болчомдорго дезе кырдаҥ јымжак плюшкаларла јыҥылаар аргалар тӧзӧлгӧн.\nЈыҥылаарга керектӱ јазалдарды прокатка берер јер кырдыҥ эдегинде иштейт. Мындагы администрация келген айылчыларла јеткер болбозын деп, јаан ајару эдет. Оныҥ да учун прокатка берип турган јазалдары чыҥдый ла эптӱ. Коомойтыган чананы эмезе сноубордтыҥ доскозын чӱрче ле јазап ийер јазал база бар эмтир.\nКурортто айландыра бортторлу јакшынак каток база тургузылган. Кӱӱнзеген улус мында конекту јыҥылаар, хоккей ойноор аргалу. Чанала јӱгӱрерин сӱӱп тургандарга Манјӱректиҥ кӧлиле јакшынак трасса салынган.\nСинюха кырдыҥ бажына чыккан улус айландыра турган ар-бӱткенди бийиктеҥ кӧрӧр аргалу. Кырдыҥ бажына јетире канатно-кресельный јол тартылган. Оныҥ узуны 2389 метрге једет ле ол Сибирьде эҥ узун канатно-кресельный јол деп чотолот. Јылу јуурканга ороноло, креслого отурып, изӱ чайдаҥ эмезе кофедеҥ ууртап, кырдыҥ бажына јеткенче, айландыра турган јараш ар-бӱткенди тойо ло ајыктап аларыҥ.\nЈылдыҥ кажы ла ӧйинде иштеер «Манжерок» курорт айылчыларын медийный культурный керек-јарактарла база сӱӱндирет. Ийттерди чанакка јегип, Манјӱректиҥ кӧлинде јарыжатан «Алтай Јарыш» деп адалган маргаан јакшынак јаҥжыгу болуп калды. Оны ӧткӱрерге кӧлдӧ керектӱ аҥылу трасса јазалган. Јылдыҥ ла бу маргаанга кӧп тоолу туружаачылар келет. Олор хаски, Алясканыҥ маламуды, самоед укту ийттерин кожо экелет. Андый уктарлу јараш ийттерди кӧрзӧҥ, кижиниҥ кӱӱн-санаазы кӧдӱриле берер. Је олордыҥ маргышканын кӧргӧн кийнинде, кижиниҥ каны ойноп тургандый билдирер. Оныҥ да учун бу маргаанныҥ туружаачылары да, кӧрӧӧчилери де айылдарына кӧдӱриҥилӱ кӱӱн-санаалу, канча кӱндерге улай ӧчпӧс ийделӱ јангылайт.\nБу курортто амырап, мында ла Јаҥы јылды уткып турган улус база бар. Быјыл олорго учурлай кардаҥ калачак тудулган. Ол Горно-Алтайсктыҥ тӧс тепсеҥинде тургузылган калачактаҥ коомой эмес болгонын айдар керек. Ӱч атты чанакка јегип, байа бир орус тройкала, анайда ок ийттерлӱ чанактарла јыҥылаарга јараар болгон. Кыскарта айтса, бастыра айылчыларга јаҥыјылдык ла рождественский амыралталарды бийик кеминде ӧткӱрер аргалар тӧзӧлгӧн.\n«Манжерок» курорт Алтай Республикада јылдыҥ кажы ла ӧйинде иштеп турган эҥ јаан курорттордыҥ бирӱзи. Ол јылда 365 кӱнниҥ туркунына айылчыларды уткыыр аргалу. Кӱскиде мешкелеп апарар, алтын Алтайла, чаҥкыр кӧлдӧрлӧ, кырлардыҥ кайылбас баштарыла таныштырар турлар, јаскыда дезе маралдыҥ ла ӧскӧ дӧ ӧзӱмдердиҥ чечектегенин, ар-бӱткенниҥ кыштаҥ ойгонгонын кӧргӱзер турлар бастыразын ла бийик кӱӱн-санаалу артыргызар.\nЭрчимдӱ јайгы амырашта республиканыҥ кижи баспаган толыктарына барып, андагы ар-бӱткенди кӧрӧргӧ јараар. Ӱч јылдысту категорияга кирип турган конор тураныҥ комплексинде 80 номер бар. Анда текши тооло 221 айылчы јадар аргалу. Мында амырап, Алтайла јорыктаарга да јараар. «Манжерокто» мылча комплекстиҥ јеткилдештериле тузаланар арга база бар. Бир уунда 20 кижи јунунарга јараар мылчада јаан амыраар зона ла парнойлор. Орус кухняныҥ курсактарын телкем кафеде амзаарга јараар. Анда амтанду ла ток курсак, Синюха кырда јуунадылган эм ӧлӧҥдӧрдӧҥ чай белетелет. Балдарга ойноор јаан площадкалар, батутту, тирлӱ, бууларлу паркту ла солун оноҥ до ӧскӧ аттракциондор иштейт.\nУралдыҥ бери јанында сок јаҥыс профессионал байк-парк база мында. Курортто текши узуны 11 километрге једе берип турган алты трасса — экстремалдардыҥ сӱӱген јери. Бу трассалар јажыл, кӧк, кызыл ла кара деп бӧлинген болуп јат. Олордыҥ бирӱзи Россия ичинде эҥ уур трассалардыҥ бирӱзи деп чоттолот. Мында байк-парк аайынча ӧдӱп турган маргаандарга бастыра ороонноҥ туружаачылар келет.\n2017 јылда «Манжерок байк-парктыҥ» ачылтазы Сибирьдеги федерал округта велосипедный спорттыҥ ӧзӱмине јаан тебӱ берген. Бу парк «ГЛК-да эҥ артык байк-парк» ууламјыда SKI BUSINESS AWARDS деп тоомјылу сый алган. Бу байк-парк Россия ичинде эҥ јаандарыныҥ бирӱзи.\n«Манжерокто» спортло тазыктырынарына керектӱ јабынтылу, текши кеми 600 квадратный метр площадкада база тудулган. Мында бир уунда 100 кижи тазыктырынар аргалу. Кроссфитле, колдомдожып согужарыла тазыктырынарына керектӱ јакшынак айалгалар тӧзӧлгӧн. Анайда ок волейбол эмезе пинг-понг ойноорго јараар.\nЈылдыҥ кажы ла ӧйинде иштеер «Манжерок» деп курортто корпоративный ла ӧскӧ дӧ јаан керек-јарактар ӧткӱрер аргалар бар. Республика ичинде эҥ јаан чадыр мында тургузылган. Текши кеми 500 квадратный метрге једе берип турган бу чадырда јаан керек-јарактар, ол тоодо тойлор до ӧткӱрерге јараар.\nАдакыда Николай Тенгереков: «Манжерок» курортто бир катап амырап јӱрген улус ары такып-такып келер кӱӱндӱ ле келип јат» — деген. Онызы чын болгодый. Не дезе, бис барган кӱн анда амырап турган улустыҥ тоозы кӧп болгон.


Јӧптӧжӱлер тургузылар учурлу - altaicholmon\nБӱгӱн бис 1-кы таҥмалу административно-производственный биригӱниҥ јеринде кату коммунальный таштанчыларла иштеп турган тергеелик оператордыҥ — каруузы кирелӱ «Коммунальщик» деп ӧмӧликтиҥ директоры Елена ХОРУЖЕНКОЛО ӧткӱрген эрмек-куучынысты јарлайдыс.\n—Елена Васильевна, кату коммунальный таштанчыларла иштеер тергеелик оператор дегени ол не, кычыраачыларыска јартап берзеер?\n—Андый таштанчыларла иштеп турган тергеелик оператор дегени – «коммунальный» дейтен таштанчыларды байа бир сӱрее-чӧп таштаар контейнерлердеҥ тартып апарала, олорды ылгап, јоголторына јетире иштерди бӱдӱрери учун каруулу компания.\n—Кату коммунальный таштанчылар дегени не болотон?\n—Кату коммунальный таштанчылар, эмезе ТКО – ол улус јадып турган јерлерде байа улустыҥ тузаланган не-немелердеҥ тӧзӧлгӧн таштанчылар, анайда ок тузаланып турган ӧйдӧ ого суру јоголгон товарлар, юридический лицолордыҥ, таҥынаҥ аргачылардыҥ ижи ӧйинде тӧзӧлгӧн таштанчылар база ТКО-го кирет.\n—Тергеелик оператор болуп кем иштеер аргалу?\n—Тергеелик оператор болуп Россияда регистрация ӧткӧн, кату коммунальный таштанчыларла иштеп турган, I-IV класс јеткерлӱ таштанчыларды јуурына, тартарына, ылгаштырарына, јоголторына јараду-лицензиялу, талдашту конкурсты ӧткӧн юридический лицо иштеер аргалу.\n—Ӧткӧн јылда бисте андый таштанчыларла иштеер тергеелик оператор деп, каруузы кирелӱ «Коммунальщик» ӧмӧлик адалган эди. Оны канайда талдаганы керегинде айдып ийген болзогор?\n—2017 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 28-чи кӱнинде 1-кы таҥмалу административно-производственный биригӱниҥ јеринде кату коммунальный таштанчыларла иштеер тергеелик операторды талдаар конкурс ӧткӧн. Алтай Республиканыҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министерствозы ӧткӱрилген конкурстыҥ турулталарына тӧзӧлгӧлӧнип, 2018 јылдыҥ кандык айыныҥ 23-чи кӱнинде 219-Д таҥмалу јакару чыгарган. Ол јакару аайынча «Коммунальщик» деп каруузы кирелӱ ӧмӧликке 1-кы таҥмалу административно-производственный биригӱниҥ јеринде таштанчыларла иштеер тергеелик оператор деген статус берилген.\n—«Коммунальщик» деп каруузы кирелӱ ӧмӧлик кандый муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јерлеринде иштейт?\n—Горно-Алтайск калада, анайда ок Майма, Чамал, Чой ло Турачак аймактарда иштейдис.\n—ТКО-ло иштеериниҥ јаҥы системазына кӧчӧринде абоненттерле јӧптӧжӱ тургузатаны јаан учурлу керек. Бу ууламјыда иш канайда ӧдӱп јат?\n—Бистиҥ компания тергеелик оператор болуп иштеп баштаарда ла элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларда кату коммунальный таштанчыларла иштеери аайынча јеткилдештерге ачык јӧптӧжӱ јарлалган эди. 2018 јылдыҥ сыгын айынаҥ ала бу ууламјыда јаан иш ӧткӱрилген. Бӱгӱнги кӱнде мындый јӧптӧжӱни Майма, Чамал, Чой јурттардагы ла Горно-Алтайск каладагы офистеристе тургузар арга бар. Андый таштанчыларла иштеери аайынча јеткилдештерге јӧптӧжӱни бу таштанчылардыҥ ээлери тургузар учурлу. Мындый јӧптӧжӱ тургузылбаганы эмезе кижи оны тургузарынаҥ качып турганы байа кижини јеткилдештер учун тӧлӧӧр молјузынаҥ јайымдабай јат. Ол керегинде Жилищный кодекс аайынча 1998 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 24-чи кӱнинде јӧптӧлгӧн «Производствоныҥ ла тузаланыштыҥ таштанчылары керегинде» 89-чы таҥмалу федерал јасакта айдылат.\n—Сӱрее-чӧп тартырарына јӧптӧжӱ тургуспагандар кандый кату каруузына тургузылар аргалу?\n—Јӧптӧжӱ јок болгон соҥында, таштанчылар эткен кижи РФ-тыҥ КоАП-ыныҥ 8.2 тизими аайынча каруузына тургузылар аргалу. Бу кижи таштанчылар керегинде јасакты, экологический ле санитарно-эпидемиологический некелтелерди буспас учурлу. Олорды бусканы учун административный каруузына тургузылар (РФ-тыҥ Ӱстиги Јаргызыныҥ 2015 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 18-чи кӱнинде чыгарган 305-АД14-8712 таҥмалу јӧби).\n—Физический эмезе юридический лицодо кату коммунальный таштанчылар тартырарына озолондыра тургузылган јӧптӧжӱ бар болзо, ол тергеелик операторло јӧптӧжӱ тургузар учурлу ба?\n—Кату коммунальный таштанчылардыҥ ээлериле таштанчыларды тартырарына тургузылган јӧптӧжӱлер тергеелик операторло јӧптӧжӱ тургускан кӱнге јетире ийделӱ болуп јат.\n—Граждандардыҥ байа бир садоводческий, огороднический эмезе дачный коммерческий эмес биригӱлери, гаражный кооперативтери сӱрее-чӧпти чыгара тартырарына јӧптӧжӱ тургузар учурлу ба?\n—Кату коммунальный таштанчылар тӧзӧп турган бастыра организациялар, ол тоодо садоводческий товариществолор, гаражный кооперативтер тергеелик операторло јӧптӧжӱ тургузар учурлу.\n—Бастыра улусты тергеелик оператордыҥ јеткилдештери учун тӧлӧмирлер канайда тӧзӧлгӧлӧнип турганы ла 2019 јылда тарифтер бийиктеер бе деген сурактар јилбиркедет. Јеткилдеш учун баалу тӧлӧӧрис пе?\n—Кату коммунальный таштанчыларла иштеер бӧлӱкте тарифтерди РФ-тыҥ субъекттериниҥ бӱдӱреечи јаҥы тургузат. Бисте дезе — Алтай Республиканыҥ тарифтер аайынча комитеди. Бу комитеттиҥ 2018 јылдыҥ куран айыныҥ 17-чи кӱнинде јӧптӧгӧн 27/3 таҥмалу јакарузыла «Коммунальщик» ООО-го кату коммунальный таштанчыларла иштеери аайынча јеткилдештерге 2018 јылга бир кубический метр учун 451,47 салковой кеминде бирлик тариф тургузылган. Бу ок комитеттиҥ јакарузыла кӧп квартиралу тураларда јадып турган улуска кижи бажына 0,1189 кубический метр, таҥынаҥ тураларда јадып тургандарга кижи бажына 0,13673 кубический метр кеминде орто айлык норматив тургузылган.\n2019 јылдыҥ баштапкы јарымында бирлик тариф былтыргы кеминде – 451,47 салковой болуп артар. Экинчи јарымјылдыкка 456,35 салковой кеминде бирлик тариф јӧптӧлгӧн.\n—Бу јеткилдештерди јетирер тушта ӧскӧ операторлорды јилбиркедер бе?\n—Јок, бастыра иштерди «Коммунальщик» ООО бойы бӱдӱрет.\n—Слерде ол ло таштанчыларды тартып апарарына керектӱ техника јеткил бе?\n—Коммунальный таштанчыларды тартып апарар ишти ӱспей апарарына керектӱ техника предприятиебисте јеткилинче.\n—«Коммунальщик» ООО-до сӱрее-чӧп таштаар канча полигон бар?\n—Бистиҥ иштеп турган јерде бӱгӱнги кӱнде эки полигон бар.\n—Слерде сӱрее-чӧпти ылгайтан автоматизированный комплекс качан болор?\n—2019 јылдыҥ экинчи кварталында таштанчылардыҥ переработказын эдер заводто сӱрее-чӧпти ӧртӧӧр јазал ла таштанчыларды ылгаарыныҥ линиязы иштеп баштаары темдектелет.\n—Сӱрее-чӧп таштайтан контейнерлер турган площадкалардыҥ ээзи кем?\n—Контейнерный площадкалардыҥ ээлери управляющий организациялар, ТСЖ-лар ла муниципалитеттер болор аргалу. Контейнерный площадка кӧп квартиралу тураныҥ јӧӧжӧзине кирип ле ол тураныҥ јеринде турган болзо, ол учун управляющий компания каруулу. Контейнерный площадка муниципальный јерде турган кийнинде, ол учун јербойындагы администрация каруулу.\nСӱрее-чӧпти сӱрее тартар кӧлӱкке салган соҥында, тергеелик оператордыҥ каруузы башталат.\n—А бу площадкалар ару болоры учун кем каруулу?\n—Кату коммунальный таштанчылар таштаар контейнерлердиҥ площадказы учун бу јердиҥ участогыныҥ ээзи каруулу.\n—Тергеелик оператор байа бир несанкционированный дейтен сӱрее-чӧплӧ иштейт пе?\n—Эйе, иштейт. Тергеелик операторго андый сӱрее-чӧп керегинде јетирӱ эдип јат. Бистиҥ специалисттер байагы јерге барып, акт тургузат, сӱрее-чӧп јатканын керелеерге болуп, байагы сӱрее-чӧпти фотојурукка ла видеого согот. Сӱрее-чӧп јаткан јердиҥ координаттарын чокымдап, бу јердиҥ ээзине уведомление-бичик аткарат.\nБайа јердиҥ ээзи ол сӱрее-чӧпти одус кӱнниҥ туркунына јоголтпозо, сӱреени тергеелик оператор тартып апарат. Мыныҥ кийнинеҥ, тартып апарганы учун чыгымдарды јаргы ажыра байагы јердиҥ ээзинеҥ алат.\n—Јарт. Предприятиениҥ мынаҥ арыгы амадулары кандый?\n—«Коммунальщик» ООО-ныҥ иштеп турган зоназында, байа ӧрӧ адалган муниципалитеттердиҥ јерлеринде, јеткилдештеристи элбедери баштапкы бӱдӱретен амадубыс. База бир амадубыс — кату бытовой таштанчылардыҥ переработказыныҥ заводын јаҥыртары.\n—Ачык-јарык эрмек-куучын учун быйан. Келер ӧйгӧ темдектеп алган иштерер бӱтсин.


“Аракы ачу аш эмес — корон...” - altaicholmon\nАззат Кыхыев “Эрӱӱл Алтай” деп јондык биригӱниҥ турчызы, сӧӧги мундус, Оҥдой аймакта јуртайт. Горно-Алтайсктагы государственный университеттиҥ юридический факультединде заочно ӱренет, айыл-јуртту. Бӱгӱн ол “Алтайдыҥ Чолмоны” газеттиҥ кычыраачыларыныҥ айылчызы.\n—Аззат Айасович, “Эрӱӱл Алтай” деп јондык биригӱ качан тӧзӧлгӧн, оныҥ амадулары кандый?\n—Бистиҥ “Эрӱӱл Алтай” биригӱни тӧзӧгӧнистеҥ бери тӧрт јылга једип браат. Онойдо окылу регистрацияны быјыл ла эткенис. Бистиҥ амадубыс — јондыкты, эл-јонды эрӱӱл, су-кадык јӱрӱм јӱрери јанынаҥ јетирӱлерле социальный сетьтер де, туштажулар да, ӧскӧ дӧ эп-аргалар ажыра таныштырары. Бис — ол Денис Торбоков, Эркин Яманчинов (олор Кош-Агаш аймакта јуртайт), Эрелдей Тӧлӧсов калада јуртайт, ол биске орус тексттерди алтайга кӧчӱрип болужат.\nБисти Алтайыстыҥ келер ӧйи, тегин де ас эл-јоныстыҥ су-кадыгы, јаш ӱйелердиҥ су-кадыгы, айдарда, ырысту ла эрӱӱл келер ӧйис санааркадат. Оныҥ учун ижисте мындый тӧс ууламјыларды чокымдайдыс: эрӱӱл јӱрӱмдӱ улустыҥ тоозын кӧптӧдӧри, јаш ӱйени чын таскадып, аракыдаарынаҥ, таҥкылаарынаҥ ла наркотиктердеҥ корулаары, јадын-јӱрӱмисте, јаҥжыгуларыста ла чӱм-јаҥдарыста аракыны јоголторы, аракыдашла, таҥкылашла тартыжары јанынаҥ јасактар јарадарында эрчимдӱ туружары ла ӧскӧлӧри де.\n—Слерле, “Эрӱӱл Алтайдыҥ” јетирӱлериле кандый соцсетьтердеҥ таныжар арга бар?\n—В Контакте, Инстаграмда, онойдо ок бис Ютубка база чыгып турубыс. Бу соцсетьтер ажыра бис текши ороондогы ӧскӧ јондык биригӱлерле колбулар тудуп иштейдис, ижисте ченемелдер алыжып јадыс. Ол тоодо “Эрӱӱл Россия” ла “Јакшыга ӱрет” деп федерал ӱлекерлер, “Эрӱӱл учун тартыжуныҥ союзы”, “Эрӱӱл јӱрӱм тӧзӧӧр лӧ корыыр союз” — “Эрӱӱл Тюмень”, “Текши керек” деп организация ла ӧскӧ дӧ кӧп организациялар бастыра ороон ичинде эрчимдӱ иштейдилер. Биске кӧрӧ, кӧп тергеелерде олордыҥ филиал-первичкалары эрчимдӱ иштейт. Темдектезе, Красноярскта ондый онго јуук биригӱлер иштеп туру. Бу ончо јондык организация-биригӱлердиҥ ижиндеги эп-аргалары башка-башка, је амадулары бирлик — эрӱӱл тергеелер, эрӱӱл ороон учун иштеери.\n—Бистиҥ тергееде, айдарда, слердиҥ биригӱ ондый иштӱ сок јаҥыс организация болуп јат? Оныҥ шылтагы неде деп бодоп туругар?\n—Јондык организациялар ол бойыныҥ кӱӱниле, бойыныҥ аргаларыла, ол тоодо бойыныҥ акча-манадыла иштеп јӱрген биригӱлер болуп јат. Кӧп улус тӧс иштӱ, бош јок. Онойдо ок, мен сананзам, бистиҥ тергееде эл-јонныҥ тоозы ас, улустыҥ јондык керектерде эрчими јабыс… Аракы јок байрам јок, сӱӱнчи јок деген каршулу санаа-кӱӱн калыктыҥ бажында бек “отурып” јат. Бис кандый ла байрамда, керек дезе, той-јыргалда, качан јиит биле јаҥы ла тӧзӧлип турарда, аракыны “тӧӧргӧ” чыгарып аладыс. Кудалаш, белкенчек, јӧптӧр, той бойы ачу аш деп байлаган корон јогынаҥ ӧтпӧй јат. Мен тойымды аракы јок ӧткӱргем. Кажы ла јиит онойдо эдип, арткандарына јакшынак јозок болор учурлу.\n—”Эрӱӱл Алтай” биригӱниҥ чокым керектери, амадулары керегинде элбеде куучындап берзеер, Аззат Айасович?\n—Учурлу керектерди айтсабыс, Кош-Агашта “Эрӱӱл Россия — јарык келер ӧй” деп автомаҥтадыш ӧткӱргенис. Оны аймактыҥ администрациязында јашӧскӱримниҥ ле спорттыҥ керектери аайынча бӧлӱк јӧмӧгӧн эди. Бу акцияныҥ амадузы — ол эл-јонныҥ ајарузын эрӱӱл ле су-кадык јӱрӱм јӱрерине ууламјылаары болгон. Акцияныҥ туружаачылары “Дружба” стадиондо “Кош-Агаш — эрӱӱл јӱрӱмниҥ јери” деп баннер тургускан ла најылык матч ӧткӱрип, мини-футбол ойногон.\nОнойып, бис байрамдарды аракыдаш јогынаҥ ӧткӱрип, су-кадыкка тузалу керектерде туружып ӧткӱрер јозок кӧргӱзедис.\nОромдордо аракыдашла, таҥкылашла тартыжары јанынаҥ кӧргӱзӱлӱ баннерлер тургузарыла база иштейдис. Ондый баннерлер алтай тилле база тургузылган.\nБалдар аракыныҥ су-кадыкка салтарын, аракыны корон деп билип јӱрзин деп, мультфильмдер кӧргӱзип јадыс. Ондый мультиктер “Текши керек” деп организацияныҥ, “Јакшыга ӱрет” деп федерал ӱлекердиҥ кӱчиле согулган, олорды соцсетьтер ажыра алып, кӧргӱзип турубыс.\nЭмди јайгы-кӱски иштер когызай берерде, “Эрӱӱл јӱрӱмниҥ урокторын” ӧткӱрерге турубыс. Бу керекти тергеениҥ ончо аймактарында ӧткӱрерге чырмайарыс. Онойдо ок чокым ӧткӱретен керегисти темдектеп, бир шӱӱлтеге келип, гранттардыҥ конкурстарында туружарга ченежерге турубыс.\nЈаан ишти билелерле ӧткӱрер керек. Баланы јаштаҥ ала аракыны корон деп айдып, оныҥ су-кадыкка каршузын јартап таскадары јаан учурлу. Бистиҥ кезик билелерде балдардыҥ кӧзинче эмезе балдарыла кожо до аракы амзаары уйатту эмес деп чотойдылар. Ондый билелер кӧптӧп јат. Эҥ ле коркымчылузы, чочыдулузы — ол келер ӧйдиҥ энелери кыстардыҥ, ӱй улустыҥ аракыдап турганы. Су-кадыкты корыырыныҥ республикан министерствозында бу јуукта ӧткӧн кӱрее-куучында туружып, мен бистиҥ тергеебисте аракыдаш јанынаҥ айалга коомой болгонын база катап уктым. Бистиҥ организацияныҥ ижин эрчимделтерге, оныҥ турчыларыныҥ тоозын элбедерге, калыкла иштеерге “Эрӱӱл биле” деген кыймыгу баштаарга амадайдыс. Ондо билелер эрӱӱл јӱрӱм јӱрер амадузы кайдаҥ келгени, ондый јӱрӱмниҥ биледеги, балдарды таскадарындагы артыгы, учурлузы керегинде куучындап, ченемелиле ӱлежер аргалу болор.\n—Аззат Айасович, аракыны алтай улус, байла, ичкен кижиниҥ бажына чыгып, оны јаан уйатка сугуп эмезе каршулу керекке, тӱбекке кийдирип салатан учун байлап, ачу аш деп айдат. Слер дезе, корон деп кӧп айттыгар…\n—Бис аракыны ачу аш дебей, чикезинче корон деп айдып јадыс. Аш дегени ол курсак. Аракы ол курсак эмес, кижиниҥ су-кадыгына јаан салтарлу химический эдим, корон эмей. Онойдо ок “культурный аракыдаш” дегени — ол кижи бойын тӧгӱндеп, сананып тапканы. Канча да кирези ас аракы ичсеҥ, ол тӱҥей ле су-кадыгыҥа, кандый бир органыҥа салтарын јетирип јат. Оноҥ хронический аракычылар, таҥкычылар база ас ичиштеҥ, ас таҥкылаштаҥ, “бир эмештеҥ” баштаган эмей. Олордыҥ каршулу ийдези ондо — кижи бир эмештеҥ, “культурный ичиштеҥ” баштап, ого тӱрген ӱрениже берет ле кажы ла катап порциязын кӧптӧдип јат. Алтай улустыҥ эт-канында аракыны каршузы ас ӧскӧ веществолорго кӧчӱрип турган ферменттер јок деп, билимчилер туку качан айдыжып јат. Айдарда, аракычы алтай кижиге оныҥ олјозынаҥ чыгарга сӱреен кӱч болуп турганы јарт.\nЖуковтыҥ адыла адалган школ-интернаттыҥ башка-башка јылдардагы выпускниктеринеҥ де кӧрӱп ийели. 1994 јылдыҥ выпускниктериниҥ фотојуруктары ортодо алтай балдардыйы јок. 2018 јылдыҥ выпускниктери бастырага јуугы алтай балдар. Бӱгӱнги ӧскӱстердиҥ кӧбизиниҥ ада-энелери эзен ле олор балдарын таскадар тап-эригинеҥ айрыттырган деп сананып ийзебис, керектиҥ шылтагы аракы деп јартала берер…\nЭрӱӱл јӱрӱм учун иштеп турган бастыра јондык организациялар “Эрӱӱл јӱрӱм — калыктыҥ кӱӱн-санаазы” деген бирлик программала иштейт. Олор — јетирӱлик террорды токтодоры (кинолордо, телекӧрӱлтелерде аракыдашты, таҥкылашты кӧргӱзерин јок эдери), эрӱӱл јӱрӱмниҥ урокторын ӧткӱрери, келер ӧйдӧ улус јуртаган јерлерде: калаларда, јурттарда аракы садарын токтодып, олордоҥ бир эмеш ыраагында аҥылу магазиндерде садарын јарадары ла ӧскӧлӧри де.\nБӱгӱнги кӱнде аракыны аш-курсак садып турган магазиндерде, супермаркеттерде эҥ кӧрӱмјилӱ јерде тургузып сададылар. Оогош то, јаан да балдар јараш этикеткаларлу болуштопторды кӧрӱп, јааназам мен олорды садып аларым деп сананат. Аракыны балдардыҥ сыны јетпес этирте, бийиктей тургузар керек.\n—Аззат Айасович, кычыраачыларга баштанып, нени айдар кӱӱнигер бар?\n—Бистиҥ аракыдашла, таҥкылашла, наркотиктерле тартыжар кыймыгу, оныҥ акциялары каруулу ведомстволордыҥ, јаҥныҥ органдарыныҥ болужыла элбеп туру. Бис бастыра эл-јонды, анчада ла јашӧскӱримди биске биригип, соцсетьтерге кирип, эрӱӱл јӱрӱм јӱреечилердиҥ тоозын кӧптӧдӧр шӱӱлтелер, эп-сӱмелер айдып берзин деп баштанадым. Бис јӱк биригип, ийде-кӱчисти бириктирип, билелерди бектеп, ӧзӱп јаткан ӱйени су-кадык, эрӱӱл ӱйе эдип таскадарыс.\nБистиҥ Алтайыс сӱреен јараш ла бай. Алтайыстыҥ коручылы, черӱзи болорго, биске эрӱӱл ле су-кадык болор керек. Ондый болбозоос, бис Алтайысты корулап болбозыс. Мында јарлу кожоҥчы, кӱӱчи Виктор Цойдыҥ мындый сӧстӧрин эзедип ийели: “В строю только те, кто в трезвом уме и здоровой памяти”.\n—Эрмек-куучын учун быйан! Ижигер эрчимделзин, биригӱниҥ турчылары кӧптӧзин, Алтайыста калыгыс эрӱӱл јӱрӱмле јӱрзин!


Јаан тӧзӧмӧл иштӱ јол - altaicholmon\nЈӧптӧштирер юстиция јаргы системаныҥ бойында тап-эрик јаҥжыгуларлу ла тереҥ тӱӱкилик тӧзӧлгӧлӱ, јаан учурлу бӧлӱги болуп јат. Бу институт Россия империяда баштапкы ла катап 1864 јылда тӧзӧлгӧн лӧ 25 јыл иштеген.\nБӱгӱнги Россияда јаргыныҥ реформазы болуп, «Россия Федерацияныҥ јӧптӧштирер јаргычылары керегинде» (188-ФЗ номерлӱ 17.12.1998 ј.) ле «Россия Федерацияныҥ тергеелеринде јӧптӧштирер јаргычылардыҥ текши тоозы ла јаргы участоктордыҥ тоозы керегинде» (218-ФЗ номерлӱ 29.12.1999 ј.) деп федерал јасактар јарадылган, оныҥ кийнинде текши Россияда јаргы участокторды тӧзӧӧри ле јӧптӧштирер јаргычыларды тудары башталган.\nБӱгӱнги кӱнде Россия Федерацияда јӧптӧштирер јаргычылардыҥ штатта тоозы 7 661 кижи. Алтай Республикада 13 јаргы участок тӧзӧлгӧн лӧ јӧптӧштирер 13 јаргычы тудулган. Улаган аймакта јаргы участок 2020 јылда тӧзӧлӧри пландалат.\nАлтай Республикада јӧптӧштирер\nБистиҥ тергееде јӧптӧштирер јаргычылардыҥ институдыныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ озо чӱмдӱ ле јаан иш эдилген.\nАлтай Республиканыҥ јӧптӧштирер юстициязы бойыныҥ тӱӱкизин Алтай Республиканыҥ 1999 јылдыҥ сыгын айыныҥ 2-чи кӱниндеги 13-28 номерлӱ «Алтай Республикада јӧптӧштирер јаргычылар керегинде» ле 2000 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 11-чи кӱниндеги 18-13 номерлӱ «Алтай Республикада јаргы участоктор ло јӧптӧштирер јаргычылардыҥ иштерин тӧзӧӧри керегинде» јасактарын јаратканынаҥ баштаган. Алтай Республикада баштапкы јаргы участоктор 2002 јылда тӧзӧлгӧн. Јӧптӧштирер јаргычылардыҥ тогус јаргы участогы тӧзӧлгӧн. Олордыҥ тӧртӱзи — Горно-Алтайскта, экӱзи — Майма аймакта ла Оҥдой, Шабалин ле Турачак аймактарда бирдеҥ.\nТергеениҥ јӧптӧштирер юстициязы тӧзӧлӧр ӧйдӧ (1999-2000јј.) Алтай Республиканыҥ јаргы системазы јӧптӧштирер јаргычылардыҥ институдыныҥ тап-эрик тӧзӧгӧзин салар јасактардыҥ ӱлекерлерин белетеер јаан иш эткен, јаргы участокторды акчала јеткилдеер сурактардыҥ аайына чыккан.\nБаштапкы јӧптӧштирер јаргычылар В. П. Айманов, С. М. Альмагамбетова ла В. Г. Туянина болгон. Алтай Республиканыҥ јӧптӧштирер јаргычылары ижин баштап тура, кӧп курч сурактарга туштаган — иштеер јерлер ле материальный јеткилдештер јетпей турган. Шабалин аймактагы јаргы участок аймактыҥ почтазыныҥ кыптарын арендага алган, Турачактагы јӧптӧштирер јаргыныҥ јаргы участогы јурттыҥ учында болгон. Онызы ишчилерге де, аймактыҥ јаргыга бойыныҥ јилбӱлерин корыырына баштанган эл-јонына да эби јок болгон. Майма аймакта јаргы участоктор баштапкы ӧйдӧ аймактыҥ јаргызыныҥ кыптарын арендовать эткен.\nАлтай Республиканыҥ јӧтпӧштирер юстициязын акчала јеткилдеер сурак курч турган, јӧптӧштирер јаргычылардыҥ ла аппараттыҥ ишчилериниҥ квалификацияларын бийиктедери ӧтпӧгӧн.\n2006 јылда јӧптӧштирер јаргычылардыҥ ла олордыҥ аппараттарыныҥ ижин тӧзӧмӧл јанынаҥ јеткилдеерге «Алтай Республиканыҥ јӧптӧштирер јаргычыларыныҥ ижин јеткилдеери аайынча башкарту» деп государственный учреждение тӧзӧлгӧн (эмди – јӧптӧштирер јаргычылардыҥ ижин јеткилдеер комитет).\n2005 јылда јӧптӧштирер юстицияны ӧскӱрери керегинде адылу программа јарадылган. Оныҥ шылтузында Турачак, Шабалин аймактардыҥ јаргы участокторына туралар алынган ла ремонтолгон, Горно-Алтайсктыҥ, Оҥдой ло Майма аймактардыҥ јаргы участокторы ремонтолгон ло јарандырылган. Компьютерлер ле оргтехника алынган, јаргы участоктордыҥ јеткер јок болорын јеткилдеер иштер ӧткӱрилген.\nОнойып, 2009 јылда тергееде јӧптӧштирер јаргычылардыҥ тогус јаргы участогы тӧзӧлгӧн. Тӧртӱзи – эл-јоныныҥ тоозы 55180 кижилӱ Горно-Алтайскта. Је Алтай Республика 10 административный аймакка ла Горно-Алтайскка бӧлинген. Онойып, алтузы јӧптӧштирер јаргычылардыҥ јаргы участокторы јок арткан. Мындый айалга Алтай Республиканыҥ јаргы јаҥынаҥ ла бӱдӱреечи органдарынаҥ сурактыҥ аайына тӱрген чыгарын некеген. Онойдордо, Јасакка кубулталар эдилип, Алтай Республикада јӧптӧштирер јаргычылардыҥ тоозы ла јаргы участоктордыҥ келиштире тоозы 9-таҥ 11-ге јетире кӧптӧгӧн. Оноҥ ары јасакчы иштердиҥ шылтузында Алтай Республикада јаргы участоктордыҥ тоозы, Чой, Чамал ла Улаган аймактарда јаҥы јаргы участоктор тӧзӧлгӧнинеҥ улам, 11-деҥ 14-кӧ јетире кӧптӧгӧн.\nАР-дыҥ Чой аймагында јаргы участок ижин 2016 јылдыҥ куран айыныҥ 16-чы кӱнинде баштаган, Чамал аймагында — 2018 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 12-чи кӱнинде. Онызы бу аймактардыҥ эл-јонына јаан учурлу керек болгон, олор бойыныҥ јилбӱлерин корыыр тап-эриктериле толо тузаланар аргалу боло берген.\nЈаҥы јаргы участоктор эл-јонго эптӱ ле јарамыкту јерлерде иштейт. Јӧптӧштирер јаргычылардыҥ јаргы участокторыныҥ туралары — ол керектӱ компьютерлерле, оргтехникала, јеткер болдыртпазыныҥ системазыла, јаҥы мебельле јеткилделген бӱгӱнги кӱнниҥ јарык туралары. Онызы јӧптӧштирер јаргычылардыҥ ӧмӧликтерине једимдӱ ле јакшы иштеер ончо айалгалар тӧзӧйт. Тургуза ӧйдӧ Улаган аймакта јӧптӧштирер јаргыныҥ јаргы участогын тӧзӧӧриле эрчимдӱ иш ӧдӧт.\nТургуза ӧйдӧ јӧптӧштирер 13 јаргычы тудулган. Алтай Республиканыҥ јӧптӧштирер јаргычылары ла олордыҥ аппараттарыныҥ ишчилери јаан јаргы иш ӧткӱрет. Онойып, 2016 јылда башка-башка категориялу 27533 јаргы керек кӧрӱлген, 2017 јылда — 38134 керек, 2018 јылда — 41890 керек. 2019 јылдыҥ баштапкы јарымында — 20862 керек. Ол Алтай Республиканыҥ јӧптӧштирер юстициязыныҥ бӱгӱнги ӧйдӧги тӧс курч сурактарыныҥ бирӱзи.\nОлор јаан каруулу иш бӱдӱрет. Јаргычылар ла олордыҥ аппарадыныҥ ишчилери нерелӱ ижи учун государственный ла ведомственный кайралдарла јаҥыс катап эмес кайралдаткан. Горно-Алтайсктыҥ 1 номерлӱ јаргы участогыныҥ јӧптӧштирер јаргычызы Е. В. Борисова «Јаргычылардыҥ россиялык биригӱзи» деп текшироссиялык јондык организацияныҥ сыйыла кайралдаткан.\nАдакыда Алтай Республиканыҥ јӧптӧштирер јаргычыларыныҥ ижине акча-манат чыгарары калганчы јылдарда беш катапка кӧптӧгӧнин темдектеер керек. Јӧптӧштирер јаргычылардыҥ аппараттары ишчилерле јеткилделген ле јаргы участоктордыҥ материально-технический јеткилделгени јаранган. Майма, Турачак, Шабалин, Кан-Оозы, Кӧксуу-Оозы, Кош-Агаш, Оҥдой аймактардыҥ јаргы участокторыныҥ туралары ишке табыштырылган, Горно-Алтайсктыҥ јӧптӧштирер јаргыларыныҥ јаргы участокторын Правосудиениҥ ӧргӧӧзинде иштедер сурак чечилген.\nЈӧптӧштирер јаргычылардыҥ чыдулары\nЈӧптӧштирер јаргычы — ол РФ-тыҥ субъегиниҥ јасакчы органыла бу ишке тудулып (талдалып) турган ла јӧптӧштирер јаргыда керекти сок јаҥыскан кӧрӱп турган кижи.\nЈӧптӧштирер јаргычылардыҥ чыдулары элбек. РФ-тыҥ гражданско-процессуальный кодексинде 2019 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-кы кӱниндеги кубулталар аайынча јӧптӧштирер јаргычылардыҥ чыдулары кубулган. Јӧптӧштирер јаргычы баштапкы инстанцияныҥ јаргызы болуп, мындый керектерди кӧрӧр чыдулу: јаргыныҥ јарлыгын берери керегинде; эмеен-ӧбӧӧнди айрыыр, олор ортодо балдар јанынаҥ ӱлежӱ-удурлажу јок болзо; эмеен-ӧбӧӧн ортодо кожо јӧӧгӧн ар-јӧӧжӧни ӱлештирер, оныҥ исктеги баазы бежен муҥ салковойды ашпай турза; интеллектуальный иштиҥ турулталарыла јӧӧлгӧн ар-јӧӧжӧни ле керектерди энчиленеринеҥ ле исктеги баазы бежен муҥ салковойдоҥ ашпай турган ар-јӧӧжӧ аайынча јарташтар; тузаланаачылардыҥ тап-эриктерин корыыр бӧлӱктеги јарташтар, исктеги баазы јӱс муҥнаҥ ашпай турган болзо. Билелик-тап-эрик колбуларда болуп турган ӧскӧ дӧ јарташтар, ол тоодо алименттер, јӧптӧштирер јаргычыныҥ чыдузынаҥ айрылган ла аймактыҥ јаргыларына берилген.\nКелер ӧйгӧ пландар керегинде\nТекшилей алза, ӧткӧн јылдарда ас эмес керектер эдилген — келер ӧйгӧ иженчилӱ тӧзӧгӧ салынган деп, кайра кӧрӱп айдар арга бар. Правосудиени ӧткӱрерге керектӱ айалгалар тӧзӧӧри аайынча иш ол токтобос, кӱнӱҥги иш. Јӱрӱм бир јерде турбай јат ла кӧбизи алдыста.\nКелер тӧс ижистиҥ бирӱзи — Улаган аймакта јӧптӧштирер јаргычыныҥ јаргы участогын ачары. Горно-Алтайскта тӧртинчи јаргы участок ачар иш ӧдӧт. Јаргы иште бӱгӱнги кӱнниҥ јетирӱлик технологияларын, ол тоодо аудио- ло видеопротоколированиени, электронный кол салылган электрон документтерди, јаргылардыҥ јӧптӧрин Интернет ажыра аткарарын, јаргы участоктордыҥ јеткер јок болорын јеткилдеерин мынаҥ да кӧптӧдӧ тузаланары пландалат.\nЈаан керек — ол электрон правосудие ӧткӱрери аайынча ээжилерди бӱдӱрерге јаргы участокторды компьютерный техникала бӱткӱлинче јепсеери. Јӧптӧштирер юстиция тӧзӧмӧл јанынаҥ республикан бюджеттеҥ јеткилделип турган учун, бис јаан ижемјини Алтай Республиканыҥ башчызына, Алтай Республиканыҥ башкарузына эдедис.\nАлтай Республиканыҥ башкарузына, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайына, Алтай Республиканыҥ Ӱстиги Јаргызыныҥ ла Алтай Республиканыҥ јаргычыларыныҥ Совединиҥ башка-башка јылдардагы председательдерине, Јаргы департаменттиҥ Алтай Республикада башкартузыныҥ јаанына, јӧптӧштирер јаргычыларга, ветерандарга, јаргы участоктордыҥ аппарадына, Алтай Республиканыҥ јӧптӧштирер јаргычыларыныҥ ижин јеткилдеери аайынча комитеттиҥ ишчилерине, Алтай Республиканыҥ «Јӧптӧштирер јаргычылардыҥ ижин јеткилдеер тӧс јер» деп казенный учреждениеге, Алтай Республиканыҥ јаргы бирлигине турулталу колбулар учун быйан.\nАлтай Республиканыҥ јӧптӧштирер јаргычыларыныҥ ижин јеткилдеери аайынча комитеттиҥ председателиниҥ ижин бӱдӱреечи


Албатыга јӧмӧлтӧ… - altaicholmon\nБистиҥ тергееде, Россияныҥ эҥ јараш ар-бӱткендӱ ле эҥ байлык тергеезинде, кирелте-јадыныныҥ кеми эҥ ле кирелӱ улус јуртайт деп айтсам, мениле кӧп улус јӧпсинер болор. Бис кӧбизинде ороонныҥ дотациязыла јададыс. Мында бир де јаан завод, фабрика јок, мал-аштаҥ ла ар-бӱткеннеҥ иштеп, јууп алганысты јеҥил баага сададыс.\nРосстаттыҥ јетиргениле, Россияда јоксыраган улустыҥ тоозына 19,2 млн кижи кирет. 1995 јылла эмезе 2000 јылла тӱҥейлезе, ол тушта 36,5 ла 42,3 млн кижи болгон. 2000 јылдаҥ ала 2014 јылга јетире ӧйдиҥ туркунына Россияда јоктулардыҥ тоозы астаган. 2014 јылдаҥ бери бистиҥ ороонды ончо јанынаҥ санкцияларла былчып баштаарда, нефтьтиҥ баазы тӱжерде, јокту улустыҥ тоозы ойто бийиктеген..\nЈоксырашла тартыжары бистиҥ ороонныҥ президенти Владимир Путинниҥ федерал депутаттарга баштанып айткан ӱч эҥ ле учурлу социально-экономикалык јакылталарыныҥ бирӱзи болуп јат. Јокту улустыҥ тоозы, 90-чы јылдарга кӧрӧ, астаган да болзо, бу сурак эмдиге јетире ороондо курч турат. Бир јылдыҥ туркунына албаты јоксырабазын деп, 500 млрд салковой акча чыгарылат. Јоксырашла тартыжары јанынаҥ ончо ороондор тузаланып турган эҥ јарамыкту тӧрт эп-арга бар: 1. Јонјӱрӱмдик пособиелер. 2. Кийим-тудумла, аш-курсакла, эм-томло болуш јетирери. 3. Ишјалдыҥ эҥ ас кемин тургузары. 4. Каландардаҥ јайымдаары.\nБистиҥ ороондо бу эп-аргаларды јӱрӱмде бӱдӱрерге бир канча ууламјыларлу иштер ӧткӱрилген. Баштапкы турултала – арга-чагы ас билелердиҥ јети јашка јетпеген балдарына пособие берилет. Коронавирусла колбулу јаан кирелендириштер эдилерде, айдыҥ эки айына 10 муҥ салковой акчаны баштап 3 јаштаҥ ала 16 јашка јетире балдарга, оноҥ јаҥы чыккан јаш балдардаҥ ала 16 јашка јетире балдарга берген. Президенттиҥ јарлаганыла, чаган айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ бери биледе туулган баштапкы бала учун, энениҥ капиталы деп, 466617 салковой тӧлӧлӧр. А экинчи, ӱчинчи балалу болгон билелерге ӱзеери 150 муҥ салковой акча кожулар. Онойып энениҥ бу капиталыныҥ кеми 616617 салковой болуп калган. Ӱчинчизи — экономиканыҥ бӧлӱктерине акча-манат берип, компаниялардыҥ иштеп алган акча-јӧӧжӧзине каланды астадары. Бу ончо керектерди бӱдӱрерге, 2022 јылдаҥ ала бир јылдыҥ чыгымдарын 600 млрд салковойго јетирер деп јӧптӧлгӧн.\nБистиҥ тергее 2020 јылда јоксырашла тартыжары јанынаҥ јаҥы башталган федерал пилотный ӱлекерде турушкан. Государствоныҥ мындый болужы јонјӱрӱмдик јӧптӧжӱле берилген. Бу ӱлекер иштиҥ ле јонјӱрӱмдик ӧзӱмниҥ министерствозыныҥ баштаҥкайыла ӧдӧт. Мындый акча-манат алар арганы бистиҥ тергеениҥ кажы ла аймагында јадып турган 19 кижи алган, Горно-Алтайск каладаҥ – 9 кижи. Ончо јаба 200 кире кижиге аргачы болор арга берилген. Олор бу јӧмӧлтӧ акча-манатты тузаланып, башка-башка ууламјыларла иштеерге, јонјӱрӱмдик болуш јетирери јанынаҥ јербойындагы башкартуларга угускандар: малдар садып алдылар, агаш-ташла узанар аргалар ачтылар, кеп-кийим кӧктӧӧр, тырмак кееркедер ле јазаар, чач кезер, мӧш агаш ӧскӱр ле о. ӧ. Кажы ла кижиге 250 муҥ салковойдоҥ келишкен. Андый јӧмӧлтӧ алгандардыҥ тоозында Кош-Агаш аймак.\nГосударствоныҥ болужыла чыккан аргачылар\nМындый јонјӱрӱмдик јӧптӧжӱ — ол кӧп саба учуралда арга-чагы ас јиит улуска келижип, јаан болужын јетирген. Бу јӧптӧжӱ-контракт ӱч айдаҥ ала бир јылга јетире тургузылат. Јиит аргачыларда бу јӧптӧжӱниҥ ӧйин узадып та ийер арга бар. Ол пилотный ӱлекер беш јылдыҥ туркунына иштеер. Оныҥ тӧс некелтези — таҥынаҥ аргачылардыҥ тоозына кирерге окылу регистрация эдери. Бу акчала аргачы бойына керектӱ не-немелерди, эдим-тудумды садып алар аргалу.\nБис слерди бӱгӱн бир канча аргачыларла таныштырып ийели.\nМындый болуш-акча алган улустыҥ бирӱзи — Кош-Агаш аймакта Бел-Ажу јуртта чыккан-ӧскӧн, јазалдары јербойыныҥ кӧп улузына таныш Жайнарбек Байбатыров. Ол айылдыҥ ичине тургузар эскирип калган агаш тудумдарды јарандырат. Келер ӧйдӧ бойыныҥ мастерскойын ачып, јымжак матрацтар јазап, дивандар эдер амадулу. Ол кожо узанарга Эжер Тадыров деп ус уулды ишке алды. Жайнарбектиҥ эткен-туткан не-немези чыҥдыйыла аҥыланат.\nОогош тужында ол кырдаҥ јараш таштар бедиреп турган улусла таныжып, јердеҥ јараш таштар бедиреер болгон. Оноҥ школды божодоло, ол таш кезер, таштаҥ јараш јарангыштар јазаар ӱредӱ алган. Черӱчил молјузын бӱдӱрип ийеле, Жайнарбек «Алтайдыҥ таш кезерлери» ООО ӧмӧликте бӱдӱн-јарым јыл иштеген. Бу фирма сувенирлер јазап, оноҥ Арасейдиҥ алмаз јазаар аргачыларыла колбу тудуп иштеген. Ойто тӧрӧл јерине јанып келеле, ол таштаҥ сувенирлер кезип, аймак ичинде ле тергееде ӧдӱп турган кӧрӱ-јарымкаларда турушкан. ЦЗН (улусты ишле јеткилдеер тӧс јер) ажыра 58 муҥ салковой грант-акча алып, таш кезер јазал садып алган. Таштаҥ эдилген јазалдар аймак ичинде сурууда ас болгонынаҥ улам, Жайнарбек јазалдарды агаштаҥ эдер деп шӱӱлтеге келди. Ол столдор, эжиктер, айыл-јуртка керектӱ оноҥ до ӧскӧ јазалдар эдерде, турбазалар, таҥынаҥ улус олорды јарадып, садып алып турдылар. Онойдо ок јиит аргачы темир каҥдаар ишке ӱренип алган. Каҥдаар аппарат, болгаркалар, трубогиб, оноҥ до ӧскӧ јазалдар садып алды. Ол мылчага печкелер, айыл јылыдар трубалар каҥдаган. Улус бой-бойынаҥ угужып, Жайнарбекке баштанар боло берген — јакылталар кӧптӧди. Ол тоодо мечетьтиҥ туразыныҥ бажындагы болчок јазал јанынаҥ. Бу јуукта ол бойыныҥ јымжак дивандар эдери јанынаҥ туку качаннаҥ бери амадаган амадузын бӱдӱрерине кӧчти..\nБаза бир јиит аргачы ол — Быйансу Канарина. Ол бойыныҥ айлында ӱй улустыҥ тырмактарын кееркедип јазаган. Быйансу Белтир јурттаҥ, эки баланыҥ энези. Тырмак кееркедерине Горно-Алтайскта М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган политехнический колледжте ЦЗН ажыра ӱренип алган. Эки јылдаҥ ажыра ӧйдиҥ туркунына бойыныҥ јерлештериниҥ тырмактарын айлында отурып јазаган ла кееркеткен. Иш кӧндӱккен: Быйансуда тырмактарын јазаттырарга ӱренижип калган улузы база бар. Јеткилдешле јилбиркеген ле оны керексиген улустыҥ тоозын кӧптӧдип, бойыныҥ јайалтазын улуска кӧргӱзерге, Быйансу государствоноҥ болуш сураган. Ого болуш бу ӱлекер ажыра келген.\nБу акчала Быйансу садуныҥ «Олимп» деп туразында иштенер кып ачкан. Ончо керектӱ јазалдарын садып алган: отурар јаан ла эптӱ кресло, јарыткыштар, шкафтар, онойдо ок тырмак јарандырар јепселдер, будуктар, буттыҥ тырмактарын јазаар кресло, оныҥ јазалдарын база алган. Тулаан айда бу тырмак јазаар кып ижин баштап ийген болгон. Је коронавирус деп оору-јобол башталарда, оныҥ ижи токтоп калган болгон. Аргачы бойыныҥ ижин эмдиге јетире улалтпады. Је оорула колбулу кирелендириштер токтодылган соҥында иш башталарында алаҥзу јок.\nГосударствоныҥ јанынаҥ эдилген јӧмӧлтӧ-болуш иштеер кӱӱндӱ улуска јаан јӧмӧлтӧ болуп турганы јарт. Оныҥ да учун улуска андый аргаларды толо кеминде тузаланганы бастыра јанынаҥ тузалу ла кирелтелӱ.


Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ эл-јоны! Слерди Јастыҥ ла иштиҥ байрамыла акту кӱӱнимнеҥ уткуп турум! - altaicholmon\nБистиҥ тергее бойыныҥ ишмекчилериле, эткен керегиниҥ устарыла – врачтарла, мед-ишчилерле, ӱредӱчилерле, таскадаачыларла, јурт ла агаш ээлемдердиҥ специалисттериле, спортчыларыла, культураныҥ ишчилериле, фермерлерле, аргачыларла мактадат. Бӱгӱн Алтай Республиканыҥ оморкоп турган ончо керектери – ол кажы ла кижиниҥ ижиниҥ турулта-једими.\nПрофессиязында эҥ артык улузыс јылдыҥ ла кӱӱк айдыҥ 1-кы кӱнинде јаҥыртылып турган Кӱндӱниҥ доскозыныҥ лауреаттары болуп јат. Олор бойыныҥ керегиниҥ профессионалдары, бистиҥ республиканыҥ ла текши Россияныҥ ӧзӱмине узак јылдарга иштеп јӱрген улус.\nАнчада ла коронавирустыҥ југуш оорузыныҥ ӧйинде иштеп јӱрген врачтарга ла медицинаныҥ ишчилерине бийик профессионализми, сыныкпас кӱӱни ле ижинде каруулузы учун аҥылу быйанымды айдадым. Бӱгӱн пандемия јабызап туру, тудуулар араайынаҥ јоголот, је олор југуш оорула тартыжарына ла улусты аргадаарына качан да белен.\nСӱӱген керегине бастыра јӱрӱмин берген, је бӱгӱн де тууразында артпай, ченемелиле ӱлежип, республиканыҥ јондык керектеринде эрчимдӱ туружып турган ветерандарга јаан быйан. Олордыҥ кӧбизи иштеп јӱрет ле јиит специалисттерге билгирлерин берет.\nТуулу Алтай – ол кайкамчылу ар-бӱткендӱ, байлык культуралу ла јебрен тӱӱкилӱ тергее. Быјыл бис Алтай Республиканыҥ бир канча байрамдарын темдектейдис – Ойрот автоном областьтыҥ 100 јылдыгын, Чуйдыҥ јолыныҥ 100 јылдыгын, «Алтайдыҥ Чолмоны» ла «Звезда Алтая» республикан газеттердиҥ 100 јылдыктарын. Ончо једимдерис артар ла келер ӧйдӧ там кӧптӧӧр деп бӱдедим. Бис јаан ӱлекерлерди бӱдӱрерге бастыра аргаларды тузаланарыс ла јаҥы ажуларды јеҥӱлӱ ӧдӧрис!\nЈуук јылдарда биске јурт ээлемде иштеерине ле «Туулу Алтай» деп темдектӱ, экология јанынаҥ ару продукция иштеп аларын эрчимделтерге (онызы санкциялардыҥ ӧйинде јаан учурлу) јарамыкту айалгалар тӧзӧӧри јанынаҥ тыҥ иштенер керек. Республиканыҥ экономиказын ӧскӱреринде ол эҥ учурлу ууламјылардыҥ бирӱзи болуп јат.\nОнойдо ок бис инвестициялар јилбиркедип, јонјӱрӱмдик учурлу јаҥы объекттер тӧзӧӧрин, инфраструктураны ӧскӱрерин, айландыра јаткан јерлерди јарандырарын, јаҥы туристический ууламјы-иштер тӧзӧӧрин темдектейдис. Ӧмӧ-јӧмӧ иштеп, бис ончо уур-кӱчтерди ӧдӧрис ле јединген једимдерисле оморкоорыс.\nАлтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ эл-јоны, слердиҥ ижигер учун, эткен керегерде каруулу болгонор учун быйан. Амыр-энчӱ, једимдер ле эҥке-тоҥко јӱрӱм кӱӱнзейдим! Бу байрам слердиҥ јӱрегерде ийде-кӱчигерге бӱдӱмјини тыҥытсын, бастыра јакшы ижемјигер ле амадулараар бӱтсин!\nО. Л. ХОРОХОРДИН,\nАлтай Республиканыҥ башчызы,\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председатели


Јуунда: иштиҥ турулталары, келер ӧйгӧ амадулар - altaicholmon\nЈуунда тергеениҥ башчызы Олег Хорохордин турушты. Ол ӧткӧн јыл текши телекей ичинде, ол тоодо Алтай Республикада, медициналык ишчилерге каруулу ченелте болгонын темдектеди. Је андый да болзо, олор коронавирустыҥ пандемиязыла турумкай тартышкан. Керектӱ иш-керектер ӧйлӱ-ӧйинде эдилген: койка-јерлер белетелген, эмчилер аҥылу белетениш ӧткӧн, эмдер ле јазалдар кӧмзӧлӧлгӧн, тестирование эрчимдӱ ӧткӱрилген — тергееде јаткандар чыҥдый болуш аларына ончозы эдилген.\n«Пандемияла тартыжарында јаан камаанын медик-волонтерлор јетирген, ол тоодо медициналык колледжтиҥ студенттери. Олор поликлиникада ишке чыгып, тӱрген болуштыҥ медишчилериле кожо алдыртуларга јӱрген. Су-кадыкты корыырыныҥ системазында кызалаҥ ӧйлӧрдӧ олордыҥ болужы сӱрекей керектӱ болды» — деп, республиканыҥ башчызы айтты.\n«Коронавирусты јеҥерине узак ӧй артпаганына бӱдӱп турум. Бис онызын энчикпей сакыйдыс, ол тоодо эл-јонго толо медициналык болуш јетирерге. Пандемиядаҥ улам медболуш јетирериниҥ аайы кубултылган. Ол тоодо медициналык профилактика, пландалган медболуш ончого јууктай токтодылганын ончобыс јакшы билерис. Эм тургуза бис оны араайынаҥ орныктырадыс» — деп, Олег Хорохордин айтты. Башчыныҥ темдектегениле, тергееде јаткандарды чыҥдыйы бийик ле баазы јеҥил медициналык болушла јеткилдеери јаҥныҥ ончо кеминде органдарыныҥ тӧс амадузы болуп јат. 2020 јылда республиканыҥ су-кадыкты корыыры јанынаҥ бӧлӱгиниҥ материально-технический тӧзӧлгӧзин јарандырары аайынча каруулу иштер ӧткӱрилген. Республикан эмчиликтиҥ балдардыҥ хирургиялык јаҥы корпузыныҥ тудум иштери тӱгенген, 16 ФАП, Кызыл-Ӧзӧктӧ јурттыҥ эмчилик амбулаториязы тудулган, кеми бийик технологиялык кӧп јазалдар, јаҥы кӧлӱктер алылган, санитарный авиация эрчимдӱ иштеген. 2021 јылда бу иш улалтылар.\nОнойдо ок «Јурттыҥ врачы» ла «Јурттыҥ фельдшери» деген программалардыҥ шылтузында јурт јерлерде медициналык тӧзӧлмӧлӧрди керектӱ медишчилерле јеткилдеер арга болды. Башчы Олег Хорохордин медициналык ишчилерге кеми ле учуры јаан, кӱч ле бойын килебес ижи учун быйанын айтты.\nСу-кадыкты корыырыныҥ министри Сергей Коваленко Алтай Республиканыҥ бу бӧлӱкте учреждениелериниҥ 2020 јылдагы ижиниҥ турулталары ла 2021 јылга амадулары керегинде јетирди. Су-кадыкты корыырыныҥ тӧс ижи коронавирус југуш оорула тартыжары болгон до болзо, медициналык тӧзӧлмӧлӧр республикада јаткандарга, алдындагы ла чылап, бастыра оорулар аайынча болужын јетирген.\nМинистр Алтай Республикада балдардыҥ су-кадыгын корыыры аайынча тергеелик программаныҥ бӱдӱп турганы, балдарга медициналык болуштыҥ ӧйдиҥ некелтелерине келижер инфраструктуразын тӧзӧӧри, јӱрек-тамырлардыҥ ла онкологиялык ооруларла тартыжары канайда ӧдӱп турганы керегинде јетирди. Оныҥ айтканыла, онойдо ок јаан ајару медициналык учреждениелерди бийик квалификациялу медишчилерле јеткилдеерине, баштамы медико-санитарный болуш јетирерине, су-кадыкты корыырында Бирлик јетирӱлердиҥ государстволык системазына тайанып, бирлик цифралык јеткилдеш-контур тӧзӧӧрине эдилген.\nРеспубликан эмчилик, Шабалинниҥ, Улаганныҥ, Кӧксуу-Оозыныҥ, Чойдыҥ аймак эмчиликтери медициналык јазалдарла тергеелик ӱлекер кеминде јеткилделген. Электрокардиограф, дефибриллятор, рефкератометр, кӧстиҥ ичинде канныҥ тебӱзин кемјиир јазал, кожо алып јӱрер УЗИ-јазал, колоноскоп, сыранак-јалмаш ла тизе ӱйелердиҥ тренажерлоры алылган. Тамырлардыҥ тергеелик тӧс јеринде навигационный стереотаксический, функциональный орындар тургузылган, онойдо ок онкодиспансерге кӧп јазалдар алылган.\n2020 јылда тергееде санитарный авиация 147 учуш эткен, 202 кижи, ол тоодо 25 бала эмчиликке јетирилген.\nЈыл туркунына коронавирус југуш оорудаҥ профилактикага ла оныла тартыжарына аҥылу ајару эдилген болгон. Министр тергееде COVID-19 југуш ооруга табарткан улусты эмдеер он моногоспиталь тӧзӧлгӧнин ле ондо 615 кире койка-јер тузаланылганын темдектеди. 2020 јылда бу оорула оорыган 13901 кижи илелелген, ол тоодо 2166 бала (15,6%). 2020 јылда оноҥ јазылгандардыҥ тоозы — 13182 кижи.\nКоронавируска тестированиени беш лаборатория ӧткӱрет, ол тоодо Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозына башкарткан медициналык ӱч тӧзӧлмӧ. Бир коногында эдилип турган текши тесттердиҥ тоозы 800-ке једет. 2020 јылда бастыра 172 муҥнаҥ кӧп шиҥжӱлер эдилген.\n2020 јылдыҥ учында эл-јонго коронавирустаҥ Эпидемиологияныҥ ла микробиологияныҥ Н. Ф. Гамалеиниҥ адыла адалган национальный шиҥжӱлик тӧс јер чыгарган «Спутник V» вакцина тургузары башталган. Вакцина тургузары аайынча тӧс кидим иш 2021 јылда ӧдӧр. «Текшилей алза, су-кадыкты корыырыныҥ системазы пандемияныҥ аайы-бажына чыккан деп айдарга јараар, иштер кӧндӱккен, вакцина тургузары башталганыла 2021 јылда айалга киреленерин сакыйдыс» — деп, министр чокумдады.\nРеспубликан бюджеттиҥ акча-манадыла медициналык тӧзӧлмӧлӧргӧ эки кӧлӱк алылган — оору балдар тартарга ла Майма аймактыҥ эмчилигине санитарный кӧлӱк. Ого ӱзеери тергееге санитарный 31 кӧлӱк келген.\nТергеениҥ су-кадыкты корыыры аайынча министриниҥ айтканыла, 2021 јылга тӧс амадулардыҥ бирӱзи — медициналык пландалган болушты јетирерин, диспансеризацияны ла профилактикалык шиҥжӱлерди ӧткӱрерин толо кеминде бӱдӱрип баштаары, југуш ла југуш эмес јаантайынгы ооруларла оорып тургандардыҥ ла оорыгадый аргалары бийик улустыҥ диспансерный шиҥжӱзиниҥ чыҥдыйын бийиктедери ле шиҥжӱледер андый улустыҥ тоозын кӧптӧдӧри. Онойдо ок «Су-кадыкты корыыры» ла «Демография» эл ӱлекерлердиҥ ле «Су-кадыкты корыырыныҥ баштамы бӧлӱгин јаҥыртары» ӱлекердиҥ, эл-јонго коронавирус југуш оорудаҥ вакцина тургузарыныҥ иштерин улалтарына јаан ајару эдилери пландалат.\nАлтай Республикада југуш ла југуш эмес оорулар аайынча медициналык болуш јетиреринде санитарно-эпидемиологиялык амыр-тыш айалгалар болорын јеткилдеери керегинде Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузыныҥ башкараачызы Леонид Щучинов јетирди.\nОнойдо ок тергееде COVID-19 таркаганыла колбой медициналык болуш тӧзӧӧри керегинде Россу-кадыкшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча тергеелик органыныҥ јааны Ирина Нонукова јетирди.\n2020 јылда Алтай Республиканыҥ јеринде кыйалтазы јок медициналык страхованиениҥ программазыныҥ ижиниҥ турулталары керегинде ОМС-тыҥ территориальный фондыныҥ директоры Ольга Корчуганова јетирди.\nЈуун ӧйинде медицина бӧлӱгинде ак-чек, једимдӱ иштегендерге кайралдар табыштырылды. Медициналык колледжтиҥ директорыныҥ ордынчызы Татьяна Тужеметова ла колледжтиҥ ӧмӧлиги #БисКожо деген текшироссиялык акцияны тӧзӧӧринде акту кӱӱнинеҥ иштеп, камаанын јетиргени учун Јашӧскӱримниҥ керектери аайынча федерал агентстводоҥ Быйанду самара алды. Республикан эмчиликтиҥ баш эмчизиниҥ ордынчызы кардиолог-эмчи Любовь Бородич профессионал ижинде једимдери, республиканыҥ јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱминде јаан камааны учун «Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи» деп атла адатты.


Кӧп улусты санандырган болор... - altaicholmon\nКӧп улусты санандырган болор…\nЈӱрӱмде кижи кандый ла айалгага туштаар аргалу. Је кандый ла кӱч айалгадаҥ чыга берер эп-арга тӱҥей ле табыла беретенин база ундыбас керек. «Чеберленгенди Кудай чеберлеер» деп сӧс тегиндӱ айдылбаган. Бӱгӱнги јӱрӱм чын да башка-башка чочыдуларла толо немедий. Ол тоодо ВИЧ-инфекцияга табартканда, кижи бойын канайда тудунары, нени эдери јанынаҥ СПИД-ле тартыжарыныҥ телекейлик кӱнине учурлай, каладагы «СПИД-ле тартыжары ла оны болдыртпазы аайынча тӧс јерде» пресс-конференция ӧтти.\nБистиҥ республика ичинде мындый оору јанынаҥ айалга кандый болгоны керегинде эмчи-эпидемиолог В. Г. Зимин слайдтардыҥ болужыла толо јетирӱ этти. Статистикадагы тоолордоҥ кӧргӧндӧ, 2018 јылдыҥ ӧткӧн он айыныҥ туркунына Алтай Республикада бу ооруга алдырткан 95 учурал болгоны јарталган. Тергее ичинде ВИЧ-инфицированный улустыҥ текши тоозы 938 кижи.\n«ВИЧ-инфекция» деп диагнозту 674 кижи диспансерный учетто туруп эмденет. Мындый оорула оорыган учуралдар анчада ла Горно-Алтайск калада, Чамал ла Майма аймактарда кӧп туштайт.\nЈаштарыла кӧргӧндӧ, оорыгандардыҥ кӧп сабазы 30-39 јаштыҥ ичиндеги улус, олордыҥ 38 проценти — ӱй улус. Бу јылдыҥ он айыныҥ туркунына ВИЧ-инфицированный энелердеҥ 16 бала чыккан. Текши республика ичинде мындый оорулу энелердеҥ чыккан 153 бала бар. Тургуза ӧйдӧ 18 јашка јетпеген 13 бала диспансерный учетто турат, олордыҥ ортозында 6 бала ӧскӧ тергеелердеҥ келгени јарталган. Олор ончозы антиретровирусный эмдениш алат.\nСпециалисттердиҥ айтканыла, ВИЧ кандый ла кижиге југужар аргалу. Оныҥ јажы, билелик ле јӱрӱмдик айалгазы, кандый ӱредӱлӱ болгоны бу суракта ылгаш јогынаҥ болот.\nБойыныҥ су-кадыгы, келер ӧйи керегинде сананган улус ВИЧ-инфекциядаҥ чеберленери јанынаҥ јетирӱлерди кайдаҥ ла таап алар аргалу. Пресс-конференцияныҥ туружаачызы, врач-инфекционист М. А. Ульчиекованыҥ айтканыла, бойыныҥ су-кадыгы чокым-јарт шылтактар јогынаҥ уйадап турганын сескен кижи тургуза ла СПИД-центрге келип, кан табыштырып кӧрӧр керек. Кӧп улус мында таныштарына туштаарынаҥ алаҥзып, ады-јолы кайда-кайда бичилеринеҥ јалтанат ла туйуксынат. Је бу тӧс јерде ВИЧ-инфекцияга анализтерди ады-јолын јажырып та табыштырар арга бар.\nЭмчи-эпидемиологтыҥ болушчызы Н. А. Тайтакова јӱрӱмдик учуралды темдек эдип куучындаганы кӧп улусты санандырган болор. Тоолу јылдар кайра јиит кижи ВИЧ-ле југушкан. Бойыныҥ су-кадыгыныҥ ӧскӧрип, уйадап турганын биле тура, ол узак ӧйгӧ биле тӧзӧбӧй, јаҥыскан јӱрген. Је јӱрӱмниҥ толкузы оны кандый да ӧйдӧ эш-нӧкӧри божоп калган јаҥыскан ӱй кижиле таныштырган. Анча-мынча ӧйдӧҥ экӱ биле тӧзӧгӧн кийнинде, ӱйи табынып алган. Бу да тушта оорузы керегинде эр кижи нени де айтпай, јажыдын бойында ла алып јӱрген. Ары ла јанынаҥ ырыс тӱжӱп, бала су-кадык чыккан. Је энези такып табыштырган анализтерде оору бары јарталып келген. Југушкан баштапкы ӧйлӧрдӧ кижиниҥ эди-каныла айланып, ВИЧ-инфекция бойы керегинде сестиртпей, «тым турар» аргалу. Је узакка эмес. Бу учуралда бала шак андый «тымык» ӧйгӧ учурайла, ак-јарыкка су-кадык келген. Јаан удабай баланыҥ адазыныҥ оорузы тыҥып, тӱрген болуштыҥ кӧлӱгиле эмчиликке экелилген. Је бойыныҥ јажынып јӱргениниҥ уч-тӱбинде бу кижи короп калды. Ӱйи тургуза ӧйдӧ учетто туруп, эмденип јат.\nБаза бир јартамал. RV – ол башка анализ, анда ВИЧ канайып та кӧрӱнип чыгар аргазы јок. Је кӧп улус бу суракты јазап оҥдобой, булгалып јат. Канча јылдарга улай эдилген шиҥжӱдеҥ кӧрзӧ, ВИЧ-ле эр улус, ӱй улуска кӧрӧ, кӧп оорыйт. Је ӱй улус барлу тушта канча катап анализ табыштырып турган болзо, эр улус анайып ла тууразында керексинбей де, оорузын сеспей де јӱрӱп калат. Айдарда, бойын ла јуук улузын кичееген, су-кадыгына серемји эткен кажы ла кижи каладагы СПИД-центрге кандый ла ӧйдӧ келип, канын шиҥдеерине табыштырар аргалу.