Бийик ажуларлу јӱрӱм - altaicholmon\nАлтай тилле чыгып турган газедистиҥ 100 јылдыгы эзенде, кӱчӱрген айдыҥ 22-чи кӱнинде, толор. Јӱс јыл, кижиниҥ јӱрӱмиле кӧрзӧ, сӱреен кӧп эмей. Бу јылдардыҥ туркунына газеттиҥ ады да, учуры да, тили де канча солынган, кубулган. Је эҥ ле учурлузы газетте иштеген канча ӱйелер солынганы. Олордыҥ ады-јолдоры ӱйелерге арткан. Мениҥ билген корреспонденттердеҥ јаан јайалталу, курч каламду деп канча адаткан јерлежим, ӱредӱчим Василий Айачинович Тоенов иштеген. Ол совет ӧйиниҥ курч сурактарын коскорып, чынын-тӧгӱнин бичииринеҥ јалтанбайтан. Бӱгӱн оныҥ Јеҥӱниҥ јылдыгына учурлай бичиген очеркин јарлап турубыс.\nТаҥ атту кижи Быргасты-Бажын кууй јортуп, Бажынты ӧзӧккӧ боочыла ажып келди. Оноҥ койу ӧлӧҥгӧ бастырган, билдирер-билдирбес чичкечек јолло Сары-Чаба јаар ууланды. «Ӧлӧҥ койу, јакшы эмтир. Јаҥыс ла эмди эмеш айазатан болзо, колхозтыҥ да малы, таҥынаҥ улустыҥ да эки-јаҥызы ӧлӧҥдӱ болор эди. Кудайдыҥ кӱндери эмеш айазатан ла болзо» – карган ӧрӧкӧн јикти ӧрӧ јортуп браадала, шак анайда сананды.\nСары-Чабада јылдыҥ ла ӧлӧҥ эдип турган јерине једип барала, ол аттаҥ тӱшпей, узак ајыктанып турды. Ол бу јерди баштапкы ла катап кӧрӱп тургандый. Айла, чынын айдар болзо, ӧрӧкӧнгӧ алдындагы јылдарда алтайын керий јортуп, ар-бӱткенниҥ јаражын ајыктап јӱрер чӧлӧӧ ӧйлӧр дӧ ас болгон. Иш, канду јуу, катап ла иш, машина-трактор. Бала-барка чыдаткан, мал-аш азыраган. Бастыра улус чылап ок бачымдаган ла сандыраган, сӱӱнген ле кородогон. Јакшы керектер этти деп, албаты ортодо макта да болгон. Јаман кӱндер келип, јабыс јерлерде оролор до каскан. Ол «јада калган кижиге мӧҥкӱ каскам» деп байлаарын, чӱмдеерин билбес кижи. «Оролор ло каскам» деер. Чын ла, јуу тужында шофер кижи машиназын, бойын јажырарга канча кирелӱ јер каспады деп айдар. Оноҥ ло јуудаҥ шыркалу јанган. Тылда иштеген. Нӧкӧрлӧриниҥ, ӱйиниҥ, јерлештериниҥ, карган-тижеҥ тӧрӧӧндӧриниҥ сӧӧктӧрин тударга. Је акыр, јайдыҥ мындый јараш кӱнинде оролор керегинде сананары бойсын.\nБаштык Арбакович адын армакчылап койоло, јоон тытка јууктай базып, оны таптап, айланып келди. Бу тыттыҥ тӧзи – оныҥ одузы, экинчи айлы. Былтыр арттырган не-немелердиҥ ончозы јеринде јатты: кайру, эгӱ, тӧжӱ-маска. Баштык тыттыҥ калыҥ чобразындагы ӱйттеҥ чай уратан тала банказын чыгарды. Банканыҥ ичиндеги эки чымалы туш-башка маҥтажа берди. «Куру банкага не кирген кулугурлар бу? Эртен-соҥзыннаҥ ала мында курсак-тамактыҥ оодыгы кӧп болор, тойгылараар» – деп айдала, ол одузын айландыра торкодый ӧлӧҥди чаап баштады. Баштык бӱгӱн меҥдебейт. Ӧлӧҥ јаш, меҥдеер неме јок. Бӱгӱн одуны, јадар јерди белетеп алар керек. Чалгыныҥ табыжы «шуйт, шуйт» эдет. Ӧлӧҥ чаап турган кижи керек дезе, фуфайказын да уштыгалак. Бир-эки ле катап чаап кӧрӧргӧ сананган. Је оноҥ јаҥы јазаган чалгыныҥ ӧткӱн ӱнине тарттырып, там ла ичкерлеп, јолын там ла јалбайтып, чыкту јажыл ӧлӧҥди ээчий-деечий калыҥ курга кырай тартып турды. Ол одуны айландыра чаап ийеле, токтой тӱжӱп, фуфайказын, пиджагын, бӧрӱгин јаҥыс јерге чого салды. «Кандый јакшы!». Кан ичинеҥ келген серӱӱн ээзин карган солдаттыҥ тӧжин, колдорын јалай согот. Баштык чамчазыныҥ јеҥин тӱрӱп, эмеш тыҥыскыган балтырларын јакшызынып сыймады.\nКарган солдат одуны, абра, ат туратан јерлерди ӱзе чабала, тоҥмок сууга баратан јолды чапты. Тоҥмок сууга једеле, бир эмеш ӧйгӧ оныҥ ару, кӧгӧлтирим кӱскӱзидӧӧн кӧрӱп турды. Оноҥ ӧлӧҥ чабышка изиген јаан алакандарыла тоҥмок суудаҥ амзады, чачын чыктытты, јӱзин, мойнын ӱлӱштеди, тоҥмок сууныҥ бажындагы ӱч айры кайыҥга јалама буулады. Бежинчи јалама. Ол мында бежинчи јыл одуланат. Бого, оноҥ ӧскӧ, кем де јалама буулабайт. Бу суу аржан эмес, бу оныҥ «бойыныҥ» суузы. Айла, «бойыныҥ» деп айдар учуры да бар. Бу јик, јай болзо, ӱлјӱ балкашталып, кышкыда јайкантып јадатанын мындагы улус јакшы билер. Баштык пенсияга чыгып, бу јерде ӧлӧҥ эдип баштаарда, озо ло баштап тоҥмок сууныҥ чыгып турган јерин чирик јыгындардаҥ, таштардаҥ, туй ӧскӧн јыраалардаҥ арутаган. Оноҥ оныҥ агып барар јолын јазаган. Озо баштап јӱк ле чай аскадый суу таап алар амаду болгон. Је оноҥ ӱч айры кайыҥныҥ алдындагы тӧҥнӧҥ ап-ару, соок суучак шоркырай берерде, солдат оны јазаган. Келер јайда тоҥмок сууныҥ чыккан јерин аҥ-куш, мал-аш ӱребезин деп манап салган. Бистиҥ су-алтай јерлерде сууларды (аржан болгонын, аржан эмезин де) кичееп, арутап, чыккан јерин манап салганына ас туштараар. Оныҥ учун бу ӧрӧкӧнгӧ јаҥыс ла алкышту сӧстӧр айдар керек.\nКарган солдат эски јапажындагы нек-сак немелерди кактайла, оныҥ ӱстин јажыл ӧлӧҥлӧ јаап ийди. Је эмди јааш ӱч-тӧрт конокко до јааза, коркыыр неме јок. Ол бого эртен-соҥзуннаҥ ла не-немелерин алганча једип алар, оноҥ ӧзӧккӧ, тереҥ кӱс келбегенче, тӱшпес. Каа-јаада курсак-тамакка ла барып келер. Айла коштой Айана јеени јылдыҥ сайын ӧлӧҥ эдип јат. Ол до керектӱ немени экелип берер. А ол бойы деремнеге не тӱжер? Јайгыда чыктып калган турага јаҥыскан барып конотон бо? Балдар чыдап калган, бала-баркалу улус. Карган кижи балдарга не барып оролор. Јок, јайгыда кедери ле торт. Оныҥ учун јайгыда тайгадаҥ тӱшкен койчылар тӱрген ле ойто баргылаарга, деремнеде эриксингилеп јӱргӱлеер. Анчада ла јажы эмеш јаандары.\nКара чӧйгӧндӧги чай чӱрче ле кайнай берди. Карган солдат ого тус, чай салып, сӱт катты. Койу кӱреҥ чайдаҥ шаајыҥ кӧк айакка толтыра уруп, талкан-курудынаҥ отко салып ийди.\nБу очеркте Баштык Арбакович Садановты мен кӧп јерлерде «карган солдат» деп бичип турганымды кычыраачы кайкабазын. Бала тужымнаҥ бери бу кижи мениҥ санаамда јаантайын солдат кеберлӱ эбелген. Айла, ол јууда фашист генералдар да олјолобогон, тыҥ ат-нерелӱ керектер де этпеген. Ол совет черӱниҥ канзыраган фашисттерди јеҥген миллиондор тоолу солдаттарыныҥ бирӱзи. Бойыныҥ ӧйинде маршал Жуков «јеҥӱ канайып келгенин солдаттаҥ сурап угугар» деп айткан эди. Оныҥ учун бис бӱгӱнги кӱнде эки-јаҥыс медаль тагынган солдаттарга јаан алкыш-быйаныс айдып јӱрер учурлу. Јууныҥ кийниндеги де јылдарда Баштык Саданов тегин ле «колхозчы-солдат» бойынча арткан. Ол јамыга да турбаган, јамыркаарга да сананбаган. Бу јуукта куучындажып отурарыста, ол кемзинген кептӱ «бригадир де болбогом» деп айтты. Оныҥ бу сӧстӧрин угуп, «ончо улус јамылулар, бригадирлер болзо, бу ла эки колло эдетен ишти кем эдер эди?» деп сураар кӱӱним келген. Је сурабадым. Јӱрӱмге керектӱ ончо немелерди шак мындый ишмекчи колдор эдип јат деп, ол бойы да јакшы билер.\nБаштык чайлап отурарда, меести кечире таҥ атту кижи јортуп келди.\n– Таайым, качан ортозында једип келгенеер?\n– А ол мен де, слер, јииттер чилеп, уйуктаар эмезим. Је, келип чай ич, јееним. Покозыҥ кандый эмтир?\n– Ӧлӧҥ јакшы эмтир. Јаҥыс ла айазатан болзо. Кудай, слердиҥ одугардыҥ јаражын, таай.\nЈиит келин оттыҥ јанына јууктап келди. – Мынаҥ јуртыс тӧӧн, Кан-Оозы барган јол, Тешкен, Ӧбӧгӧн, Кан-Ичи – ончозы кӧрӱнип јадар ине.\n– Је, отур, чайла. Сенеҥ болгой, мен бойым да, карган согым, база ајыҥ кӧрӱп турган неме чылап, алаатып калган тургам. Билериҥ бе, ол јикте сениҥ карган адаҥныҥ сӧӧги јуулган. А одоштой аркада оныҥ адазы јадып јат. Сениҥ таадаҥ сӱрекей аҥчы кижи болгон. Јада калар алдында эҥ кичинек уулын ла мени алдыртып алала: «Сӧӧгимди мында јуугар, одоштой кобыдагы адамды кӧрӱп јадатам» – деген. Канайдар, ӧрӧкӧнниҥ сӧзинче ле эдип койгоныс.\nСаданов Баштык андый кижи. Бу ла Экинур ичиндеги кобы-јиктерди, арка-тууларды – ончозын билер: кайда кемниҥ турлузы, кайда кандый кижи јуртап јат. Керек дезе, колхоз тӧзӧлӧрдӧҥ озо кажы кобыда кандый кижи јуртаганын куучындап берер.\n– Тоҥмок суугардыҥ чайыныҥ татузы коркышту эмтир, таай – деп, Айана айтты.\n– Је, Алтайдыҥ суузы Баштыктыйы не болотон?\n– Слер оны арутап, ого экинчи јӱрӱм бергенеер, таай. Оныҥ учун бис оны «Баштык таайдыҥ суузы» деп адап јадыбыс.\n– Је, сен база айдарыҥ ла, јееним. Сен ӱлгер-кожоҥ чӱмдеп јадыҥ эмеш пе?\n– Азыйда ӱлгерлерди бичип туратам.\n– Ӱлгерлер – ол јакшы. Ол јанынаҥ мениҥ бажыма «айу баскан» кижи.\nӦрӧкӧнниҥ «ол јанынаҥ кулагым, бажыма айу баскан» деп кокырлайтанын Экинурдыҥ улузы јакшы билер. Чын, Баштык Арбакович ӱлгерлер бичип, кожоҥ чӱмдеп кӧргӧлӧк. Је оныҥ јарашты кӧрӱп-билери ле јарашты сӱӱгени оныҥ эткен ижинеҥ ле кылык-јаҥынаҥ јарт кӧрӱнип јат. Айла, оныҥ эҥ јаан уулы Иван јакшы јурап јат, бойы ӱренген јурукчы. Кызы Нина Москвада М. Горькийдиҥ адыла адалган Литературный институтта ӱренет. Јарашты оҥдоорына ла сӱӱрине олор адазынаҥ ӱренгендер. Оныҥ арткан да балдары јарашты ла јакшыны билбес улус эмес.\nБылтыр август айдыҥ учы јаар бу мында једеен тӧрт обоо турган эди. Баштык ӧлӧҥин ӱзе обоолоп салала, олордыҥ кажызын ла шиҥдеп, узак баскындаган. Кижи сананза, ол обоолоп койгон ӧлӧҥдӧ не бар? Эртен-соҥзун ла уй-малдыҥ ӧтӧги болуп калатан неме ине. Је карган колхозчы анайда сананбайт. Ол обоолорын айландыра узак базар, эткен ижин тууразынаҥ кӧрӧр, катап ширтеер, сӱӱнер. Оноҥ јанар алдында ат ӱстинеҥ база кӧрӧр, салкынга јантыйып калбазын деп, ӱстине салган будактарын јазаар. Ол јыл Баштык эки јаан обооны колхозко табыштырган. Бирӱзин јаш балалу кызына берген. Эҥ кичинегин бойына артырып алган. Бойыныҥ эки-јаҥыс малына ол ло болор. Ол јыл Саданов Баштык Арбакович КПСС-тиҥ Кан-Оозында райкомынаҥ ла аймакисполкомноҥ алкыш-быйанду письмо алган. Ондо мынайда бичилген: «Айдыҥ-кӱнниҥ айалгазы кӱч јылда колхозко 88 центнер бийик чыҥдыйлу ӧлӧҥ белетеп бергенигер учун јаан алкыш-быйан айдып турубыс. Слердиҥ, јажы јаан кижиниҥ, мындый ижигер арткан колхозчыларга, јиит ӱйеге јакшынак јозок болуп јат».\n«Мен јуудаҥ озо айылду болгом, Токунала кожо бир уулду болгоныс. Бир кӱн меге черӱге атанзын деп бичик келген. Јаш балалу ӱйин артырып койоло, атанып брааткан кижиниҥ санаазы, байла, кажы ла кижиге јарт. Бис абралу аттарлу Горно-Алтайскка јеткенис. Оноҥ мени ойто јандырып јаткан деерде, озо баштап бӱтпегем, оноҥ сӱӱнгем, је учында ачынгам. Не ачынгам дезеҥ. Ончо уулдар јараган, а мени дезе јектеп ийгендер. Јектедип ийгенине кандый эр ачынбас? Је эҥ ле каткымчылузы – ойто јанар алдында городтыҥ базарынаҥ темир јараш печке садып алганым. Ол печкени калырада артынып алып, эне-алтай Экинурга јеткем» – деп, карган солдат эске алынат.\nЭмдиги улуска городтоҥ час печке тартып келеткен дезеҥ каткырыжар. Ол ӧйдӧҥ бери јӱк ле тӧртӧн-бежен јыл ӧткӧн. Јӱрӱм айдары јок јаранган. Бӱгӱнги улусты эҥ јаҥы техникала, самолетторло, спутниктерле кайкадып болбозыҥ. А ол тушта чадыр айылдардаҥ тураларга јаҥы-јаҥы кирип тургандарга печке эҥ керектӱ неме болгон. Кийнинде темир сулаачы болуп, Баштык јерлештерине андый печкелерди кӧп эткен.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јуу башталарда, Саданов шоферго ӱренип турган тужы болгон. Јаан удабай ол 317-чи стрелковый полктыҥ авторотазына келген. Јуулажып тургандарга ок-тары, снарядтар, мылтык-јепсел, аш-курсак јетирери – шофердыҥ тӧс задачазы ла молјузы. Машинаны јакару јогынаҥ таштабас. Эҥ баштапкы јакылта ла ээжи шак андый. Ӧштӱниҥ атакаларын туй сокконында, јурттарды ла городторды јайымдаганында шофердыҥ ӱлӱзи айдары јок јаан. Је јуу-согуштардыҥ кийнинде ат-нерелӱ керек эткендердиҥ тоозында шоферлор ас адалатан. Военный сводкаларда «мындый авторота јуучылдарды ок-тарыла ӱзӱк јоткоҥ јеткилдеген» деп бичилип калатан. Анайып, «ӱзӱк јок јеткилдеерге» ӧлӱмди кӱнине кезик аразында ӱч-тӧрт катап кӧрӧргӧ келижетенин јаҥыс ла шофер-фронтовиктер јакшы билер.\nЈуу-чактыҥ јылдарына шофер Садановко кӧп тоолу кӱч јолдор ӧдӧргӧ келишкен. Бала-барказыныҥ ырызы тарткан ба айса салымы андый болгон бо? Је ол кӧп јуу-согуштардаҥ эзен-амыр, керек дезе шыркалатпай чыккан. Андый да болзо, оны бойыныҥ чазы, бойыныҥ кызалаҥы сакыган ошкош. Ол керек 1944 јылда июль айда Польшада болгон. Фашисттер таҥ эртен тура јаан ийде-кӱчтерле табару эдип, бистиҥ черӱлерди граннаҥ кайра согорго ченешкендер.\nСаданов таныш јолло айландыра јыраалар ӧскӧн јаан эмес тепсеҥге чыгара маҥтадып келерде, јиктеҥ немецтер кӧрӱнип келгендер. Шофердыҥ санаазында: «Олор бистиҥ коруны ӧдӱп келтир» – деп шӱӱлте эбелген. Ол машиназын тӱрген бурыйла, кайра маҥтадарга сананарда, кийнинде сӱӱредип алган пушка кајый тартыла берген. Ол машиназынаҥ тӱжӱп, пушканы тӱзеде колбоорго турарда, фашисттер аайы-бажы јок аткылай бергендер. Октор орудиеге, машинага тийгилеп турганы кулакка «чатылдап» турган, эки-ӱч ок баштыҥ јаныла ӧткӧн. Је ӧштӱниҥ бир огы једишкен. Баштык машиназы јаар бурыларда, будын ӧткӱре аттыртып ийгенин сезип ийген. Је изӱ тарыйын кабинага кийдире калып, машиназын јеринеҥ кыймыктадып ийген. Ол сол колыла машиназыныҥ рулин тудуп, оҥ колыла ӧштӱлерди автоматтаҥ адып турган. Кӧп јолдор ӧткӧн кайран эски полуторка. Кӧӧркий машина јеринеҥ кыймыктанбаган болзо, ол тирӱ артар беди. Сопогына кан толо бергенин Баштык билип отурган. Је шырканы таҥар бош јок. Бистиҥ уулдар снарядтар сакып јат! Саданов једип келерде, командир ого алкыш-быйан айдып, оны тӱрген ле госпитальга аткарган. Бу јуу-согуш учун командование шоферды «За боевые заслуги» медальла кайралдаган. Шырка уур болгоны кийнинде јарталган. Одессада узак ӧйгӧ госпитальда эмденген. Саданов Баштыктыҥ Ойрот деп карындажы јууда јеҥ јастанып јыгылган. Экинчи карындажы Лајын јуудаҥ јанып келеле, колхозто чотобот болуп иштеген, ол шыркалардаҥ улам эрте јада калган. Албатыныҥ «јуу јаҥыс кӱнле божобос» деп айтканы јолду. Ӧштӱниҥ окторынаҥ алган шыркалар, окоптордогы суу-састардаҥ табылган оорулар бистиҥ адаларыбысты ла акаларыбысты јӱрӱмнеҥ эрте апарып јадылар. Экинурдаҥ јууга эки јӱстеҥ ажыра чоҥ-чоҥ эрлер атанган. Олордыҥ јери-јуртына јӱк ле јетен сегис кижи айланып јанган. Эмди олордоҥ эзен артканы – јирме эки кижи.\nОлордыҥ ады-јолдорын аҥылаш-башкалаш јогынаҥ бичип койор кӱӱним бар. Мен олордыҥ кӧп сабазын он јыл кирелӱ кӧрбӧгӧм. Былтыр Јеҥӱниҥ кӱнинде – 9 Майда Экинурда болуп, олор јууда корогон јерлештериске учурлалган кереес-памятниктиҥ јанында јергелей тургандарын кӧрдим.\nАк-буурыл чачтар, чырыштарла тартылган јӱстер, эбишпес кату колдор.\nОл ло Јеҥӱниҥ кӱнине учурлалган митингте турала, карган солдаттардыҥ колдоры керегинде кӧп-кӧп санаалар эбелди. Ол кӱн памятниктиҥ јанында пионерге јаҥы кирген балдардыҥ тӧжине галстукты карган јуучылдар буулаган. Бот, ол тушта, качан ветерандардыҥ ишке, јууга уладаган, кабышпас сабарлары јука торко галстуктарды буулап болбой турарда, айландыра турган улустыҥ кӧбизиниҥ кӧстӧрине јаш толгон.\nШыркалу Саданов айлына јанып келген. Карл Маркстыҥ адыла адалган колхозтыҥ ол туштагы председатели Сӱнӱш Иванович Туткушев Баштык јанып келгенине сӱрекей сӱӱнген. Ол солдаттыҥ айлына келип, мынайда айткан: «Колхозтыҥ сок јаҥыс машиназында иштеер кижи јок. Эртен ле оны колго ал, јаза, иштет. Биске ол сӱрекей керектӱ».\nБаштык эски ЗИС-ти тӱрген јазап алган. Колхозто иштеп тургандардыҥ кӧп сабазы – бала-барка, келин-кечкин. Оныҥ учун машинага не-неме коштоор, оны тӱжӱрер, тажыыр ишти – ончозын шофер бойы эдетен. Эмди кӧп јылдар ӧткӧн соҥында, эски машина кӧп кош тарткан ба айса шофер-солдат кӧп јӱктенген бе, айдарга кӱч.\nЈуу-чак олордыҥ јер-јуртынаҥ ыраак та болзо, је оныҥ от-јалбыжы бого до јеткенин јанып келген солдаттар билип ийгендер. Ӱйлери, эје-сыйындары сок јаҥыс уйларын комуттап, јер сӱрӱп тургандар. Арка-туулу јерде јадала, кезик улус одынга да јетпей барган. Кезик каргандар болчок тураларыныҥ ичин јандап, одырып келерде, стенелери јукара берген.\nЈуудаҥ озо ӧйдӧ Баштык кузницада ады јарлу сулаачылар Лутцев Пименнеҥ ле Макрушин Леонидтеҥ узанарга ӱренген. Анайып ла Лутцевле, Макрушинле кожо колхозтыҥ кӧп тырмууштарын, салдаларын, ӧскӧ дӧ техниказын јазаган, улуска темир орындар, час печкелер, кӧнӧк-сабат, керектӱ не-немелердиҥ ончозын эткен. Јанып келеле, ол кузницада ишти база улалткан. Машинала кайда-кайда барып келетен болзо, солдат ойто ло кабинага отуратан. Бир катап оныла мындый каткымчылу учурал болгон. Колхозтордо ол тушта кандый байрамдар болуп туратанын јаан улус јакшы билер. Уур иш божогон соҥында контораныҥ јанында мал сойып, кӧчӧ-эт кайнаткылайтан. Баштык андый байрамга суу экелзин деп председательдеҥ јакылта алган. А Экинурдыҥ суузыныҥ ыраагын ӧскӧ дӧ јердиҥ улузы јакшы билер. Шофер машиназына 25 фляга тургузала, сууга барган. Оноҥ ойто келеделе, тӱп-тӱс јерге машина токтоп калган. Калганчы аккумулятор ӱрелген, нени эдер? Байрамды суула јеткилдеер бололо, мынайып калды. Уйаттузын не деп айдар! «Солдат табынгыр болор учурлу» деген сӧстӧрди ол качан да ундыбайтан. Баштык дояркалардыҥ ӧтӧк, агаш, сӱт тартып турган јаан боро буказын двордоҥ кемге де кӧргӱспей чыгарала, экелген. Ончо улус байрамга белетенип турган. Оноҥ ӧскӧ ого машина сӱӱредерге буканы кем бергес эди. Боро бука машинаны јеҥил сӱӱреде берген. Деремнеге једип-јетпей ле јӱрерде, уй саачылардыҥ јааны Мантышева Урмат удура келген. Баштык бу ла кижи туштабайтан болзо кайдат деп, сананып клееткен болгон. Айла ол оборы јаан, бийик сынду кижи ине, коркыбас та кижи оноҥ коркый берер. Ол Баштыктыҥ букала машинаны тартып браатканын кайкап кӧрӧлӧ, ачынбаган да, арбанбаган да, јаҥыс ла мынайда сураган:\n– Бу бука бертинбес пе, Баштыгым?\n– Јок, бертинбес. Ол кӧлӧсӧлӧр јеҥил неме ине, бир ле кыймыктанза, эдер неме јок. Ол ло слердиҥ јадыктараардаҥ, ӧтӧгӧрдӧҥ јеҥил.\nБу учуралды Экинурдыҥ улузы эмди де эске алынып, каткырыжып јӱрет. А ол тушта Сӱнӱш Иванович Баштыкты бастыра улустыҥ алдына «солдат андый болор учрулу» деп мактаган. А солдатка не болзын, канча јылга улай кӱзелеҥ болгон амыр иштеҥ артык не де керек јок. Айла ол јылдарда, эмдигизи чылап, кайралдар да бергилебейтен. Колхозтыҥ председатели јакшы иштеген дейле, складтаҥ быштактыҥ тал-ортозын ол эмезе бир булка калаш берзе, ол до јаан сӱӱнчи. Кӱч јылдар, је Саданов Баштыкка ла оныҥ јуучыл јерлештерине бу ырысту јылдар болгон. Олор тӱни-тӱжи иштеп, айыл-јуртка эмеш те болзо, јӧӧжӧ јӧӧгӧндӧр, бала-баркаларын чыдаткандар.\nБир јыл Экинурдыҥ јалаҥдарында јакшы аш бӱткен. Кладтап койгон снаптар туулардый теҥзейишкен тургулаган. Јут-јулакай келгелекте, тӱрген согор ло тартар керек. Шак мындый изӱ ӧйдӧ комбайнныҥ барабанын айландырып турган кайыш ӱзӱле берген. Артыкту кайыш јок. Нени эдер? Сӱнӱш Иванович јурттыҥ улузын јууп, сӱрекей бек кендир буу ӧрдирген. Оноҥ оны кайыштыҥ ордына јазап ийерде, ол чыдашпай, ӱзӱле берген. Эмди ондор тоолу улустыҥ кӧстӧри јаҥыс ла Баштыкта. «Солдат, байла, нени-нени таап ийер».\n– Је, не туруҥ, солдат? Кандый бир эбин тап – деп, председатель тыҥ иженчи јок айткан.\n– Чар сойор керек. Чий тередеҥ кат-кат кайыш эдер.\n– Сен не, улаарып туруҥ ба? – деп, Туткушев кӱзӱреп чыккан.\n– Ӧскӧ арга јок. Чардыҥ эди оҥду курсак јибей, уур иште турган улуска курсак болгой.\nСӱнӱш Ивановичке солдаттыҥ сӱмези јараган. Оноҥ чар сойып, улусты этле азырап, чардыҥ чий терезинеҥ комбайнга кайыш эдип, бастыра ашты ӧйинде согуп алгылаган эди. Оныҥ да кийнинде јурттыҥ улузы Баштык Арбаковичти «солдат» деп тоомјылу адаар боло берген. Баштыкты «солдат» деп тоомјылу адап јӱрген, јеҥил эмес ишти оныла теҥ-тай бӱдӱрген эҥ баштапкы стахановецтер Мантышева Урматтыҥ, Артушев Јалааныҥ ла Кулакова Чугулчыныҥ ады-јолдорын јиит ӱйе ундыбас. Бӱгӱнги кӱнде колхозто олордыҥ ады адалган сыйлардыҥ лауреаттары болоры учун мӧрӧйлӧжип турулар. Тордокова Катюк, Туткушев Сӱнӱш, Тоенова Казанчы ла Итушева Селем јуу башталарда, Тӧрӧлистиҥ коруланар фондына ондор муҥ салковой акча кӧчӱрген. Ол ӧрӧкӧндӧр эмди јок то болзо, је олордыҥ ады-јолдорын областьтыҥ партийный организациязыныҥ тӱӱкизинде элен-чакка ундылбас этирте бичилген.\nСаданов ӧткӧн лӧ эмдиги ӧйди сананып, мынайда куучындайт:\n– Мен јакшы улусла кожо иштегениме сӱӱнип јӱредим. Совет јаҥныҥ тӧзӧлгӧнинде, колхозыстыҥ бут бажына туруп, миллионер болуп тыҥыганын да, јуртыстыҥ јаранганын да – ончозын кӧрдим, ончозында туруштым. Бӱгӱнги јакшынак јӱрӱмде, јаан једимдерде мениҥ ӱлӱм, кичинек те болзо, база бар деп сӱӱнип јӱредим.\nСӱӱнеригер јолду, Баштык Арбакович. Слердий ветерандардыҥ ӱлӱзи јаҥыс та бистиҥ једимдеристе ле керектеристе бар эмес, бис ак-јарыкта јӱргенисте де слердиҥ, ветерандардыҥ, ӱлӱгер јаан. Слердиҥ јӱрӱмигерде бийик ажулар кӧп болгон. Слер олорды айдары јок мактулу ӧдӱп келдигер. Јиит ӱйениҥ адынаҥ слерге јаан алкыш-быйан болзын, солдаттар!\nАјарулар: Б. А. Саданов шырказы јазылала, ойто фронтко атанган ла Јеҥӱге јетире јуулашкан. Алтайына јууныҥ кийнинде, 1946 јылда јанган. Ол «За отвагу» медальду, ӧскӧ дӧ кайралдарлу јанган…


Никотиндӱ кожымакты балдарга сатпас эдер керек - altaicholmon\nШак мындый баштануны «Единая Россияныҥ» Алтай Республиканыҥ парламентиндеги фракциязы эткен. Бу баштануны парламенттеги арткан бастыра фракциялар ла биригӱлер јӧмӧгӧн. Ол баштану јанынаҥ бойыныҥ шӱӱлтезин парламенттиҥ су-кадыкты корыыры ла јӧнјӱрӱмдик политика аайынча комитединиҥ јааны Алена КАЗАНЦЕВА айдат:\n—Никотиндӱ кожымакты јажы эр кемине јетпегендерге садарын токтодоры аайынча суракты бистиҥ фракция тӧзӧлгӧнинеҥ ле ала кӧдӱрип баштаган. Ӧскӧ фракциялардагы коллега-депутаттар бисти јӧмӧгӧни учун быйанысты айдадыс. Республикан парламенттиҥ 2019 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 20-чи кӱнинде ӧткӧн тӧртинчи сессиязында никотиндӱ ле (эмезе) ого тӱҥдеш ӧскӧ немелерлӱ сооротон эмезе чайнайтан кожымактарды балдарга садарын, никотинди электрон эп-аргалар ажыра экелерин, таҥкыны изидер јазалдарла јеткилдеерин токтодоры аайынча РФ-тыҥ Федерал Јууныныҥ Государственный Думазыныҥ председатели В. В. Володинге баштану бирлик ӱнле јарадылган болгон.\nБойыстыҥ самарабыста бис соорор таҥкыныҥ (снюс) оптовый ла розничный садузын токтодоры аайынча 2015 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 30-чы кӱнинде јарадылган «Граждандардыҥ су-кадыгын таҥкыныҥ ыжынаҥ ла таҥкыны тартканыныҥ салтарларынаҥ корыыры керегинде» Федерал јасактыҥ 19-чы тизимине кубулталар кийдирери керегинде» 456-ФЗ таҥмалу Федерал јасак јарадылган ла Россия Федерацияныҥ Административный јасакбузуштар керегинде кодексиниҥ 14.53 тизимине кубулталар эдилген соҥында, ороондо никотиновый пэктер (никотиндӱ ле (эмезе) ого тӱҥдеш, је бойыныҥ составында таҥкы јок, соорор эмезе чайнаар кожымактар) элбеде таркаганын темдектегенис.\nОл кожымактар «Граждандардыҥ су-кадыгын таҥкыныҥ ыжынаҥ ла таҥкыны тартканыныҥ салтарларынаҥ корыыры керегинде» Федерал јасактыҥ аайлаштырузына кирбей турган ла јайым садылат.\nКожымактарды кайдаҥ ла садып алар арга бар, баазы јеҥил ле оны ачыгынча садып турган учун, олор јашӧскӱрим ортодо, ол тоодо мынаҥ озо ӧйдӧ таҥкылу кожымактарды ла никотиндӱ ӧскӧ дӧ продукцияны тузаланбагандар ортодо элбеде јарлу боло берген. Мындый кожымактарды тузаланган соҥында, кижи олорго тӱрген ӱренижип, олордоҥ психотропный камаанду боло берет.\nНикотининиҥ кеми 75-теҥ ала 90 миллиграммга јетире, ӧскӧ дӧ компоненттерлӱ кожымактар кижиниҥ эди-канын тӱрген корондоп јат. Мындый корондоштыҥ кийнинеҥ кижиниҥ эди-каныныҥ айалгазы сӱрекей тыҥ коомойтыйт, кезик учуралда кижи божойт.\nНикотинди электрон системалар ажыра экелип турганы элбеде јарлу. Эҥ ле кӧп тузаланылып турганы электрон сигареттер ле вейптер.\nТаҥкыга тӱҥдеш кожымактарды балдарга сатпазын аайлаштырары јасакла чокымдалбаган учун, јажы эр кемине јетпегендер электрон сигареттерди кандый да буудак-кирелендириш јогынаҥ садып алар аргалу болуп калган. Олор ол сигареттерди кӧп улус болуп турган јерлерде, балдардыҥ площадкаларында, керек дезе школдыҥ кабинеттеринде ачыгынча ла тарткылайт.\nСадучылар ол продукцияны кижиниҥ су-кадыгына кандый да каршузын јетирбей турган «каршузы јок суузымак буу-пар» деп рекламировать эткилейт. Је чынынча айтса, тузаланган соҥында олор каршулу немелерлӱ продукция болуп јат. Олордыҥ составында гликольдор, альдегидтер, полициклический ароматический углеводородтор, таҥкыга тӱҥдеш нитрозаминдер, металлдар, силикат ла ӧскӧ дӧ не-немелер бар. Ол веществолордыҥ кӧбизи коронду ла канцерогенный, кижиниҥ су-кадыгына каршу јетирип турган деп темдектелет.\nБу суйук немелерди электрон сигареттерде тузаланарын кижи бойы келиштирет. Олорды ӧйинеҥ ӧткӱре кӧп кеминде тузаланза, кижиниҥ, анчада ла баланыҥ су-кадыгына јаан каршу јетирилет. Јӱрӱмдик ченемелдеҥ кӧрзӧ, вейптерди (олордыҥ кезигинде никотин де јок болзо) тузаланган балдардыҥ кӧбизи соҥында кӧндӱре таҥкылай берет.\nКальяндарды тартары јанынаҥ суракты таҥынаҥ тургузар керек. Эксперттердиҥ айтканыла болзо, кальяндарды тартканы кижиниҥ су-кадыгына база каршузын јетирет: буулап турган алкоголь ло таҥкы кижиниҥ психиказына јаан каршулу, улус мундштук ажыра јӱзӱн-башка ооруларла југужар да аргалу. Патрубкаларда ла колбаларда база јуугуш оорулардыҥ микроб-вирустары болор аргалу.\nТургуза ӧйдӧ бу не-немелерле колбулу сурактар кандый да федерал јасакла, Россия Федерацияныҥ Калан кодексинеҥ ӧскӧ, аайлаштырылбайт. Мында јӱк ле никотинди экелери јанынаҥ электрон системалардыҥ подакцизный товарларыныҥ тооломына кирип турган не-немелерге калан салылат.\nӦрӧ айдылган айалгаларды ајаруга алып, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайы никотиндӱ не-немелерле колбулу сурактар јанынаҥ «тежиктерди» јоголторы аайынча баштану эткени ол.\nБу суракты сенаторлор, Государственный Думаныҥ депутаттары, анайда ок Минсу-кадыктыҥ, Роспотребшиҥжӱниҥ ле МВД-ныҥ ишчилери база кӧдӱрип турганын, Федерацияныҥ Совединиҥ јонјӱрӱмдик политика аайынча комитединиҥ јуунында «Единая Россияныҥ» никотиндӱ кожымактарды балдарга садарын токтодоры аайынча шӱӱлтезин јӧмӧгӧнин угала, мен де, коллегаларым да сӱрекей сӱӱндис.\nНикотиндӱ не-немелерди балдарга садарын токтодоры керегинде јасактыҥ ӱлекерине келиштирте тӱзедӱлер экинчи кычырышла јуук ӧйдӧ јарадыларына быжу иженедис. Бис дезе бу ууламјылу иш федерал кеминде канайда ӧдӱп турганын бойыстыҥ ајарубыста тударыс.\nМен сананзам, бу јасак јуук ӧйдӧ јарадылып калар. Нениҥ учун дезе, балдарга мындый корон-никотиндӱ немелерди садарын јаратпай турганын РФ-тыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министриниҥ ордынчызы Олег Салагай, РФ-тыҥ МВД-зыныҥ наркотиктердиҥ ӧдӱштирӱзин шиҥжӱде тудары аайынча баш башкартузыныҥ јааны Андрей Храпов угускан. Роспотребшиҥжӱниҥ јааны Анна Попова ол веществолор аш-курсактыҥ тооломына кирбей турганын керелеген самарага колды салып койгон. Мыныла колбой эмди ол веществолор кирелендириштӱ ӧскӧ бӧлӱкке кийдирилер. Бу продукцияла колбулу сурак аайлаштырылбай турган учун, полиция кандый да чокым алтам эдип болбойт. Сурак федерал јасак кеминде аайлаштырылза, кӧп курч сурактар чечилери јарт.


ЭРJИНЕ ТАШ - altaicholmon\n1984 јылда Барнаулдагы јуртээлем институтты божоткон. Чолушман совхозыныҥ баш экономисти, 2000-2003 јылдарда Чолушмандагы јурт администрациязыныҥ јааны болуп иштеген.\nЭмди таҥынаҥ аргачы болуп иштейт.\n2010 јылда Алтын-Ай Сартакова таҥынаҥ бойы «Кайкал берген канадым» деп баштапкы ӱлгерлик јуунтызын чыгарган. Чӱмдемелдери «Алтайдыҥ Чолмоны», «Улаганныҥ солундары» газеттерде јарлалат.\nJайдыҥ баштапкы јылу, тымык кӱндери турган. Мал-ашты, кӱн чыккалакта, серӱӱнде отоп јӱрзин деп, чеденнеҥ чыгара айдап ийеле, Кучалу чадыр айылга кирди. Чай ичерге айакка чай уруп отурганча, эжиктеҥ кандый да саҥ башка табыш угулды. Айылда ла тыҥдаланып отурганча, байагы табыш кайа-ташка јаҥыланып, тымыкта там-там кӱӱлеп, кулакка шыҥырап тийер этирте јаанай берди. Бу не атазы?\nМынайда не табыштанар аргалу? Салкын деп айдайын дезе, јаҥы ла эжикте салкын јок тымык кӱн турган: салкынныҥ сыгырганын укпаган чылап, канайып таныбас. Не кенейте табыш-тал чыгарды? Амыр ла турган јер. Мынча кире карыганча јӱреле, бир де катап мындый саҥ башка, айнык табышты кулак укпаган. Чочыган ӧрӧкӧн кайкап, эжикке чыгала кӧрӧргӧ, айагын јерге салып, чыга јӱгӱрди.\nЭжиктеҥ чыгып тыҥдаланып, ары-бери базып укса, сыгырыш дезе сыгырыш эмес, та кандый да неме ле шыркырап тургандый табыш сууныҥ јарады јаар угулып турды. Кайкаган ла чочыган ӧрӧкӧн кулагына бӱтпей, акыр бу не болотон деп, јарат јаар басты. Оноҥ базып отурза, кийнинеҥ неме ылганчылады. Кайа кӧрзӧ, эш неме јок. База бир алтам этсе, база ла кургак јерле неме шыркырап, јылып јаткандый. Бир эмеш тыҥдаланып базып отурза, јаҥыгы јылып турган немениҥ шылырты оҥ јанынаҥ угулат, оноҥ сол јанынаҥ.\nТоктой тӱжӱп, бир јерге турала тыҥдаланза, ойто ло ыҥ-шыҥ. Бутты кӧдӱрип, алтам ла этсе, ӧлӧҥди шылырадып, јоон ло уур неме јерле јылганчылады.\nJаанай берген кижи «јӱӱлип турум ба» деп, базыдын капшайладып, сууныҥ јарадындаан басса, ӧлӧҥлӧ јылып турган немениҥ табыжы база јарт угулды, је јаҥыс јылыжы капшай боло берген немедий. Акыр, мени кем, не мынайда ӧлӧҥлӧ јылып, кийнимнеҥ кетеп турган? Чочыган, коркыган ӧрӧкӧн терлеп, колы тыркыражып, јӱреги тыҥ согула берди.\n«Кийнимнеҥ не јылып, сӱрӱжип јатканын кӧрӧр керек» — деп, отура тӱжеле, ӧлӧҥ аразын јазап ајыктаарга шыйдынып ла алза, узун ӧлӧҥниҥ аразынаҥ та кандый да чоокыр, јоон-тулку, килеҥ кадарлу, узун мойынду неме бажын кӧдӱрип чыкты.\nКучалу кайкап кӧрзӧ, балбак јаан башту, бажында јаан кӧстӧрлӱ јылан эмтир. Jылан Кучалуны чагып ийерге тургандый, шыркырап турды…\n«Кӧк јарамас, кижи нени ле кӧрӧр, алтай кудай алдында мындый јаан курт база бар туру» — деп чочып, бойында ла сананды. Чыксыдындагы тамыр јыҥкылдада согулып, карган ӧрӧкӧнниҥ бажы оорып, јӱреги тыҥ типилдеп сайылат.\nБуттары, уур чой буулап салгандый, уурлап, кӧдӱртпей де турды. Чочыган ла коркыган кижи ӱн де чыгарып болбой, тамагы кургап, тын-тырс јок, кыймык јогынаҥ туруп калды.\n«Качар! Качар! Тынын алып качар!» — деп, сагыш алынып, јӱгӱрерге тап этсе, јылан база кыймыктанат. Кыска ла ӧйгӧ Кучалуныҥ бажында ондор, јӱс, јок, муҥ башка сагыш солынып турды. Кандый да болзо, качып јӱгӱрерге јарабас.\nНениҥ учун дезе, кенейте кыймык ла этсеҥ, јылан кыйалтазы јоктоҥ чагып ийер. Нени эдер? Мындый јаан кӧстӧрлӱ, јоон ло јаан јыланды ол бу кире кӧп јаш јажаганча јӱреле кӧрбӧгӧн.\nАнайып ла сананып турганча, ӧлӧҥдӧр аразынаҥ бирдеҥ-экидеҥ, анаҥ-мынаҥ узун мойнын чӧйгилеп алган јыландардыҥ баштары кӧрӱнгилеп чыккылайт. Кандый кӧп!\nКандый кӧп! Кучалуны, кал-черӱдий, эбире курчап турдылар.\nЭмди нени эдер? Мындый кӧп јердиҥ курты дейтен јӱзӱн-јӱӱр ӧҥдӱ, кыскалу ла узунду, јоон ло чырбаал ошкош чичкечек јыландар кайдаҥ чогылыжып келеле кыймыражат? Кижиниҥ куйка-бажы јымыраар. Бу не атазы?!\nБу ла ӧзӧк ичинде јаштаҥ бери ӧскӧн Кучалу мындый кӧп, бир бӱдӱн јалаҥга толтыра јылан кӧрбӧгӧн. «Не болуп турган?\nКайдаар барар? Нени эдер? Карыыр бажында, сок јаҥыскан јалаҥ јерде јыланга чактырттып, јадып ӧлӧр салым келген бе?» — деп, Кучалу маҥзаарып сананат. Оноҥ ол бӧрӱгин уштып, бажын сыймап, отура тӱжеле, алтай кудайына баштанып, айдына берди: «Айлу-кӱндӱ теҥерим, агаш-ташту Алтайым, адым мениҥ Кучалу, эки баланыҥ адазы эдим, сӧӧгим мениҥ јытас. Адышту-Туум, Алтын-Туум алкыш-быйан сурап отурым. Ӱстимде турган ӱч Курбустан, бир болуш јетиригер! Алдымда јолым ачыгар, аргаданатан эп-сӱме айдыгар, курчап алган ӧштӱлеримнеҥ айрыгар!.. Кайрако-он, баш болзын!» Ӱстиги кудай кӧрӱп ле турган болбой.\nАргаданарга эп-сӱме бедиреер.\nТурала, лаптап кӧрзӧ, јыландар ончо јолдорды туйуктайла, бир кичинек јолды ачык артырып салтыр. Jаҥыс ла суу јарадында јаткан кемеге ле јетире баратан јолды ачык артырып салала, айландыра курчап алган ал-камык, јӱзӱн-јӱӱр чоокыр јыландар, кандый да кижиниҥ кулагына ӧдӧр эдип шыркырап, кайра кӧрӱп, базып отурган Кучалуныҥ кийнинеҥ јылгылайт.\nНени де оҥдобой турган карган ӧрӧкӧн «не болзо, ол болзын» деп, суу јаар базып ийди. Кемеге де јетире јолды ачык артырганы јакшы темдек: айса, алтай кудай болужып јатканы бу. Jаан улус айдышканыла, туујылу јыланды чала ӧлтӱрген кижини јылан истешсе, изин јажырып, канча суу кечер керек. Тынын аргадаар эп-сӱме ӱстинеҥ берилген болор бо?\n«Кӧлди кече берер арга берилип турган болзо, кемелӱ былардаҥ качар» — деп, Кучалу базыдын капшайладып ийди.\nJедип келеле кӧрзӧ, јаткан кемениҥ јанындаан ӧдӧр арга јок эмтир. Анда оноҥ до кӧп јыландар кыймыражып јаткандарын кӧргӧн ӧрӧкӧн токтой тӱшти. Кучалу сананган санаазы бӱтпей јатканын јарт оҥдоды. Кемеге ӧдӧр арга јок. Эмди не болбой?\nЭдер неме јок, оноҥ ары не болорын сакып, токтой тӱжӱп, араай турала, сакый берди. Кӧрӱп турза, оныҥ алдына коркышту јоон ло узун јылан јылып келди. Килеҥ чоокыр терези кӱнниҥ чогына јӱзӱн-јӱӱр јараш ӧҥдӧрлӧ ойноп, мызылдажып турды. Кучалу бир эмеш кайра болды. Jылан, кузарга турган неме чилеп, оозын јаан ачып ийерде, јерге таактыҥ ак јымыртказы ошкош тегерик килеҥ ташка тӱҥей неме тӱшти. Таш дезе таш эмес, јымыртка дезе јымыртка эмес болчок јерде јаткан немени байагы јылан куйрыгыла Кучалуныҥ будыныҥ алды јаар ийдип ийди.\n«Бу сеге деп айткан неме чилеп, меге кускужын не јылдырып турган кӱрӱм бу?» — деп, карган ичинде сананат. Мен ол ло јогынаҥ болбой јӱрген неме чилеп. Бу ташты меге кӧргӱзерге јуулышкан ба? Кӧргӧн, је оноҥ ары не? Соот божогон, эмди јанар керек. Будын кӧдӱрип, ташты алтаарга јатса, јыландар јескимчилӱ этирте шыркыражып, оныҥ ӱстине ле келип, чагып ийгедий, баштарын бийик кӧдӱрип алган кӧстӧгилейт.\n«Бу быларга не керек? Кем меге айдып берер? Мен мында не тургам? Ташты алала јизин деп турган ба? Оны канайып тиштейтен?» — деп, Кучалу ачуурканып сананат. Оноҥ таштаҥ ла туура алтам эдерге кыймык этсе, јыландарга јарабай, шыркыража берет.\n«Та нени айдарга јатканын оҥдогон болзом!» — деп, учында арыган ӧрӧкӧн сананат. Ташты будыла туура јылдырарга будын кӧдӱрип ийзе, табыш јок јаткан курттар бажын кӧдӱргилейт. «Оҥдодым: јарабас эмтир. Эмди нени эдетен?\nКолго алып, кемиретен бе? Jе, колго алып кӧргӧй». Алдында јаткан ташты јабыс эҥчейип, адыла беретен неме чилеп, јескинип, јердеҥ чебер алып јатса, табыш јок. Jараган.\n«Колго ал дешкен эмтир» — деп, колында ташты тудунганча, анаҥ ары не болорын Кучалу сакый берди. Маҥдайынаҥ агып турган тер суучак болуп јолдолып, тамчылап турды. Кӱнге кӱрере кӱйген арык колдоры тырлажат. Бажы айланып, оорып јат, кускузы келет. Арып-чылаган Кучалуга, кижи јанында турала куучындангандый, јыланныҥ јоон ӱниле эрмектенгени угулды:\n— Мен бу јуучылдарымла јууга барып јадым. Бисти суу кечире кемелейтен кижи туруҥ. Ончобысты кечирер керек.\nJуунаҥ јеҥӱлӱ јанзабыс, тирӱ артканыс айыл-јуртына јанар. Ол тушта база кечирериҥ. Бу эрјине ташты таштаба? Бу кӱннеҥ сен ончо тынар-тындуныҥ тилин оҥдоп баштаарыҥ.\nКучалу арыганын сезип, тырлажып турган буттары тутпай турганын јаҥы ла оҥдоп, тыныш алынып, јерде јаткан јадыкка отурып, маҥдайындагы терди, бӧрӱгин уштып, арчыды:\n— Jыландар база јуулажатан эмтир. Качан мындый кӧп «јуучылдарды» кечирип алатан?.. Кижи ак-јарык алдында јӱрзе, нени ле кӧрӧтӧн эмтир, — деп, унчукпай сананып отурган Кучалуныҥ кулагына таныш ӱн угулды:\n— Jе, болды, эҥирге јетире кечип алар керек. Кечирип башта!\nЭмеш токынап ла амырап алган Кучалу кемениҥ кайыктарын колго алып, кемениҥ јанына јууктада басты. Jыландар бой-бойын сакыжып, меҥдешпей кемеге толтыра кирип аларда, Кучалу кемезин сууга ийде салала, кайыктай берди.\nКанча кеме јуучылдарды кечире кайыктаган Кучалуныҥ эки колы талган да, оҥдонзо, кере кӱнге чай да ичпеген, тыны чыгып, арыганы коркышту эмтир. Бозом эҥир кирип калган болуптыр. Арыганына ла алакандарыныҥ ачып турганына калганчы кеме јыландарды арай ла кечирген. Торсыйактаган колдорыныҥ терези јарылала, кан агат. Кучалу эдер немезин таппай салала, баалуга ӱрӱп турды.\nМыны кӧргӧн јыландардыҥ кааны Кучалуга ӧзӱп турган ӧлӧҥдӧрдӧҥ бир јалбырак кӧргӱзип айтты:\n— Ӧлӧҥниҥ чыгын баалуга сыгып алзаҥ, баалу капшай бӱде берер.\nАрыган-чылаган Кучалу айылына јанып келзе, уулдары кайкашта. Ол јанында нӧкӧрине кечип, аракы азып аракыдаган ба дезе, арыган адазы эрӱӱл келген.\nАлакандарын кӧргӱзип, јууга барып јаткан јыландар кемелегем дезе, бӱтпей каткырыжат.\n— Аймаарга адамга эрте, је куучындаган чӧрчӧккӧ бӱдерге кӱч, — деп, јаан уулы айтты.\n— Бӱтпеске база болбос, кижи эҥирде эрӱӱл аштаган-суузаган јанган. Колдоры баалулу, — деп, кичинек уулы каткырат.\nJай ӧдӱп, кӱреҥ кӱс келген. Ол јууга барган јыландар керегинде куучындар эмештеҥ ундылып јаткан.\nМал-ашка ӧлӧҥ белетеп, уулдар тайгалап, кӱски оок-тобыр иштер иштеп јӱргенче, агаштыҥ саргарган јалбырактары јерге тӱжӱп, олорды салкын ӧрӧ-тӧмӧн учурып турды. Суу јараттай јаактап, кӧмӧӧлтип турган ӧйдӧ, Кучалу угуп турза, ол јанында «јуучылдар кечирип алзын» — деп, кыйгы салып турды.\nМеҥдей-саҥдай јаратка келип, кемезин сууга салып, кечип келзе, јайгыда кечирген јыландарынаҥ ас-мас ла баалулу, бертик-сынык јуучылдар арткан эмтир. Каны-јини тӧгӱлген јыландар онтоп-сыктап јаткылады. Кучалу унчукпастаҥ ла јуучыл нӧкӧрлӧрин кечире берди. Калганчы кеме јыландар јаратка чыгарда, јыландардыҥ кааны болгон эҥ јараш деген јылан Кучалуга баштанды:\n— Болуш јетиргениҥе јаан быйан. Качан да чактаҥ чакка ундылбас керек эдип салдыҥ. Коркышту јаан јууда туруштыс, кӧп јуучылдарым јеҥ јастанып јууда јыгылды.\nJе кем де јана баспай, јеҥӱге јетире јуулашкан. Арткан јуучылдарымла јанып јадым. Оныҥ учун, сениҥ балдарыҥа ӱйедеҥ-ӱйеге бистердеҥ алкыш-быйан јетсин. Аҥ-куштыҥ тилин оҥдоор јаан јайалта чактаҥ-чакка, ӱйедеҥ-ӱйеге, бала-баркага каныла барар. Бис эмди тил билижер, бой-бойыска болуш јӱрер антыгарлу најылар. Сен де кӱч айалгага тӱшсеҥ, оору-јоболго бастырзаҥ, болуш керек болзо, эрјине ташты јерге салала, сурагыҥды айдып ий. Ол тушта ол биске јолды таап, слерди апарар. Jакшы болзын!\nЭрјине тажын тудунган Кучалу јыландардыҥ кааны шыркалу черӱчилдерин ээчидип барып јатканын кӧс јеткенче кийнинеҥ кӧрӱп узак турды. Бу туштажуныҥ кийнинеҥ Кучалу атту јортып, айыл сайын тӱжӱп, аҥ-куштыҥ куучынын улуска куучындаза, олор бӱтпей каткырыжып, «баштаҥ оору» — дешкилеер. Чын да неме айт, меке де неме айт, бирӱзи де јазап укпас.\nАтту келип јаткан Кучалуны кӧргӧн улус јӱӱлгек Кучалуныҥ чӧрчӧгин угуп каткырыжарга бир айылга јуулыжар. ²рӧкӧнди јаан-јаш шоодып каткырза, бир де ачынбас, кожо каткырар.\n— Нени уктыгар, нени кӧрдигер? — деп, сурагылаза, ачынбай да, јалкуурбай да куучындаар ла. «Чӧрчӧк» куучындап јӱрӱп, кайда тӱн кирген, кайда конор јер келишкен, анда ла конуп, анаҥ ары јортып јӱрер.\nБир катап бу ӧрӧкӧн тӧрӧӧн кижиниҥ айылында конорго арткан. Эртен тура чай ичип отурала, айыл ээзи Кучалунаҥ сураптыр:\n— Jе, таай кижи, кандый кондыгар? Нени кӧрдигер, нени уктыгар? Тӱш тӱжендигер бе?\n— Тӱниле уйку уйуктаан кижи јок. Эне чычкан: «Эки ӧскӱс арткан балдарымды канайып чыдадарым, ӧбӧӧним кӧлгӧ тӱшкен» — деп, тӱн ажыра калактап ыйлаган.\n— Чычканда айыл-јурт, бала-барка база бар турган. Jаҥыс ла кижиниҥ јӧӧжӧзин шоктоп, кыртып, эдип алган ажын ӧрӧ-тӧмӧн тажып јӱрген кӱрӱмдер. Чычкан база ыйлап билер бе? — деп, эпши каткырып отурды.\n— Jаҥыртык алдында сӱттӱ казанды карап кӧрӱгер. «Ак кӧлдӧ» тӱшкен эркек чычкан ол болор, — деп, Кучалу айтты.\nАйылдыҥ ээзи эпши кижи казанды карап кӧрзӧ, чындап та, чычкан сӱтке тӱжеле, ойто чыгып болбой, ӧлгӧн эмтир.\nОтурган улус кайкажып, мыны кайдаҥ билген дешкиледи. Бу учуралдыҥ кийнинеҥ Кучалуныҥ куучынына албаты-јон бӱдӱп баштаган.\n«Кучалу таай, айылга келигер» — деп кычыргылаар. «Айыл-јуртта кара неме бар ба? Не кӧрӱнет? Не угулат?» — деп, лаптап уккылаар. Айылга кирзе, тӧргӧ отургызып, аштыҥ јакшызын, аракыныҥ ачузын салып, кӱндӱлегилеер.\n«Бистиҥ айылга коныгар» — деп, Кучалу айттыруда јӱрер боло берген. Jалакай јонына тузазы да кӧп тӱшкен. Карадаҥ айрып, кижиниҥ чыккан тынын кийдирип, оору-јоболдоҥ тазыл-ӧлӧҥлӧ эмдеп, сынык-бычыкты тудуп јазар, айыл-јуртка јайык тургузар кижи болгон.\nБоро адын минген, аракыдап ла айылдап, кӱндӱде јӱрген карган ӧрӧкӧн бир кӱн тӧжӧктӧҥ туруп болбой, оорыйла, јада берген.\nАзыраган эки уулын алдыртып, эрјине ташты берип, олорды айбылаган: «Jыландар баштап јӱрген каан јыланга барып келигер». Jе уулдары бӱтпеген бе, айла, јалкуузы тудуп, барбаган ба? Оны кем де билбес. Анайып, Кучалу деп јаан јашту ӧрӧкӧн карыыр јажы једип, ада-ӧбӧкӧ алтайына атана берген.


21.01.2020 - altaicholmon\nЧаган айдыҥ 6-чы кӱнинде Јабаган јуртта столдо ойноор теннис аайынча јаҥжыккан маргаан ӧткӧн. Оны јылдыҥ сайын Алтай Республиканыҥ столдо ойноор теннис аайынча федерациязы ӧткӱрет. Башкараачызы Айдар Пильтин чыккан-ӧскӧн тӧрӧл јуртында канча јыл кайра мындый маргаанды бойыныҥ арга-кӱчиле ӧткӱрип баштаган. Баштап тарый јурт кеминде ӧткӧн маргаан удабай республикан ачык маргаан боло берген. Оныҥ туружаачыларыныҥ тоозы јылдаҥ\nӦткӧн jылдыҥ кӱс-кыш ӧйинде «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» ӧмӧлиги тӧрӧл газедистиҥ кычыраачыларыныҥ тоозын кӧптӧдӧри аайынча база албаданып ла иштенди. Бу иште ол тоодо сыгын айда Эл Курултайдыҥ депутаттарын тудары jанынаҥ тергеебисте ӧткӧн талдаштарды база тузаландыс. Олордыҥ турулталарыла, алтай тилдӱ кӧп албаты-јон јадып турган аймактардыҥ ла каланыҥ jеринеҥ jаҥы тудулган кара башту депутаттарга олор бойлорыныҥ ӱнбереечилерине быйан айткан\nАлтай албаты јаантайын аҥы-кужын байлап јӱрген. Олорды байлаганы калыктыҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥынаҥ, кеп-куучындарынаҥ ла калыгыстыҥ чӱмдӱ сӧзиниҥ ӧскӧ дӧ кеберлеринеҥ-бӱдӱмдеринеҥ кӧрӱнет. Оныҥ учун аҥдап та барганда, мылтык-јепсел де тудунганда, кыйалта јок тузаланатан ээжилери де, јаҥдары да бар. Онызын Улаганда јаткан кожуун-јонноҥ укканысты бичийдис. Аҥчылар аҥдап барганда, казан азатан таганына канча кижи jÿрген, анча ла чертÿ эдет.\nЈӱрӱмниҥ јаан ажуларын ашкан јаандарыс\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газетте алтай албатыныҥ јадын-јӱрӱми, салымы керегинде чыккан бичимелдер эл-јонысты јилбиркедет. Бӱгӱн бис Кан-Оозы аймакта Келей јуртта јадып турган јаан јашту ӧрӧкӧн кыпчак сӧӧктӱ Топчы Тумпуковна Тоедованыҥ јӱрӱми керегинде бичиирге санандыс. Былтыр Топчы Тумпуковнаныҥ 95 јажы толгон. Кажы ла кижиниҥ салымы саҥ башка. Канча кире јӱрери, јӱрӱми качан, канайда ӱзӱлер — кем де билбес.\nЧорос-Гуркинниҥ ады-јолын кереестеген библиограф\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ краевед литература ла эл библиография аайынча бӧлӱгинде баш библиограф болуп тӧртӧн јылдаҥ ажыра ӧйдиҥ туркунына ак-чек ле нерелӱ иштеген РФ-тыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Лидия Турдубековна Баштыкованыҥ ады-јолын да, белетеп чыгарган кӧп тоолу библиографиялык иштерин де ӱренчик те, ӱредӱчи де, билимчи де, тӱӱкичи де улус ла ӧскӧлӧри де сӱреен\nЭрјине болгон бичиктерис — чындык коруулда\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ «Книга Алтая» деген музейинде «Эл библиотеканыҥ эрјинедий бичиктериниҥ кӧмзӧзинеҥ» деп адалган кӧдӱриҥи байрамдык айалгада ачылды. Солун кӧрӱ эл библиотеканыҥ 100 јылдыгына учурлалган тизӱ кӧдӱриҥилердиҥ эҥ баштапкызы. Чычкан јылда эл библиотекада тизим кӧрӱлер, кычырыштар, туштажулар ла оноҥ до ӧскӧлӧри јыл туркунына кӧнӱ ӧдӧри темдектелет. «Эл библиотеканыҥ эрјинедий бичиктериниҥ кӧмзӧзинеҥ»\n«Сен, нӧкӧр, Бехтемирде болзоҥ…»\nЈарлалып јаткан бу интервьюда куучын-эрмек «Бийдиҥ ӱстиндеги таҥдактар» («Рассветы над Бией») деп курорт керегинде ӧдӧр. Оны јербойыныҥ улузы кезикте «Бехтемирский» санаторий деп адап јадылар. Бу курорт 1989 јылда тӧзӧлгӧн. Ол Алтайский крайдыҥ туулык јериниҥ јаказында, Бий сууныҥ јарадында озодо казактардыҥ шибеези болгон Стан-Бехтемир деп јурттыҥ јанында туруп јат. Курортты канча јылдарга чыгара бийик категориялу врач,\nСыр-кожоҥло, сыр-каткыла јӱрзе – јӱрӱм јолы узаар\n«Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ бӱгӱнги айылчызы – Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ лауреады кӱӱчи, сценарист, актер, фестивальдардыҥ тӧзӧӧчизи Шоҥкор (Андрей) МОДОРОВ. Ол кычыраачыларга јайаандык ижиндеги једимдери, келер ӧйдӧги амадулары јанынаҥ куучындады: — Кирген Чычкан јыл јаан ла јакшы керектерле башталды. Је эҥ ле озо јурукчы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сый јанынаҥ\nКолы ус јайаанду улус билгирлериле ӱлешти\nГорно-Алтайсктагы государственный университет ле Алтай Республиканыҥ туризмниҥ ӧзӱми ле аргачылык аайынча тӧс јери экономиканыҥ ӧзӱми ле ар-јӧӧжӧлик колбулар јанынаҥ республикан министерствоныҥ јӧмӧлтӧзиле ӱредӱликтиҥ башка-башка кемдӱ программазы аайынча акча тӧлӧтпӧзинеҥ ӱредӱлик семинарлар ӧткӱрген. Бастыра семинарлар университеттиҥ алтаистика ла тюркология аайынча факультединде ӧткӧн. Семинарларла соныркап келген улустыҥ тоозы кӧп болгонын темдектеер керек. Бу јилбилӱ семинарларга бойыныҥ ченемелин\nПрезиденттиҥ Баштанузы: Ийделӱ биле — ийделӱ ороон\nОроонныҥ президентиниҥ јылдыҥ ла Россия Федерацияныҥ Федерал Јуунына эдилип турган Баштанузы быјыл чаган айдыҥ 15-чи кӱнинде кычырылды. Баштануда Владимир Путин ороонныҥ ӧзӱминиҥ тӧс ууламјыларын темдектеп, башкаруныҥ ла парламенттиҥ алдына келер ӧйгӧ оныла колбой амадулар тургусты. Горно-Алтайскта Бастырароссиялык албатылык фронттыҥ тергеелик ишчилери Россияныҥ Президентиниҥ РФ-тыҥ Федерал Јуунына Баштанузын јондык јуулып кӧрӧр лӧ кийнинде текши шӱӱжӱ ӧткӱрер


Алтай биједе ады-јолы ӱргӱлјикке артар - altaicholmon\nСакыбаган јанынаҥ табарган пандемиядаҥ улам кӧп улус божогон. Олордыҥ тоозында республиканыҥ культуразыныҥ ла санадыныҥ да улузы бар. Шак ондый улустыҥ бирӱзи — кӱн кебеделдӱ ле јайаан јайалталу Константин Федорович Малчиев\nПандемиядаҥ озо Театрдыҥ ишчилериниҥ биригӱзиниҥ Алтайдагы республикан бӧлӱги «Лицом к лицу» деген јайаандык эҥирине Константин Федоровичти кычырган эди. Ол туштажу ӧйинде бойыныҥ бала тужын ла школдо ӱренген јылдарын эске алып, кӧп куучындаган. Темдектезе, баштапкы класска барганыла колбулу бир учуралды эзеткен. Ӧй кату болгон, јааназы сары ӧҥдӱ бӧсти узак ла чеберлеген. Оноҥ дезе ол бӧстӧҥ барказына костюм кӧктӧгӧн. Оогош уулчак јурттыҥ ичиле школго јетире сыпушка чылап барган… Кандый да аҥылу ӱнле куучындаган, ондо бир ле уунда кокыр, кунук ла сӱӱш угулган. Алтай уулчак областной национальный школдо ӱренген ле бијеле јилбиркеп, хореографиялык кружокко јӱрген. Школдыҥ кийнинеҥ культураныҥ Челябинсктеги госуниверситедине ӱренерге кирген.\nКонстантин Федорович институтты једимдӱ тӱгезип, 1973 јылда каладагы концертно-эстрадный бюродо (Госфилармония) балеттиҥ артисти болуп иштеп баштаган. Эстрадный бюроныҥ ол туштагы башкараачызы А. Юдановло бије тургускан. Оноҥ\nКостя «Аҥчыныҥ бијезин» сӱрекей эптӱ эдип бијелеген. Кийнинеҥ ары «Попурри» деген кокыр бије, телекейдиҥ калыктарыныҥ бијелери ле о. ӧ. ээчий-деечий кӧнӱ барган. Ол эстрадный бригаданыҥ концерттериле јаҥыс та областьтыҥ аймактарыла эмес, је онойдо ок Алтай крайла, Хакас автоном областьла једимдӱ гастрольдогон. Албаты јайаандыгыныҥ областной туразында методист те болуп иштеерге келишкен. Је ол чаазынла иштейтен ишке узак чыдашпаган. Јайалтазы јайаандык ишти некеген, ого тартылган.\nЈе кеендик артыктап, Константин Кош-Агаштыҥ колхозтор ортодогы «Чуя» деген ансамблине балетмейстер болуп иштеп барган. Шак бу иш оныҥ салымына, јолына кӧп јакшынак кубулталар эткен: мында ол «Чуя» ансамбльдыҥ баш кожоҥчызы Сетер Конопьяновага, бойыныҥ јаан ла јараш сӱӱжине јолыккан. Олор биле, айыл-јурт тӧзӧгӧн. Сетер Конопьянова оныҥ чындык эш-нӧкӧри, ӱч балазыныҥ кару ла сӱӱген энези. Онойдо ок оныҥ јайаандык ижинде эҥ баштапкы болушчызы болгон.\nКонстантин Малчиев бијелерди кӧнӱ тургузып баштаган. Ол 1979 јылда Алтай крайдыҥ филармониязындагы орус бијениҥ «Огоньки» ансамблинде «Ат јарыш» деген бијени тургузат. Шак бу бије кӧп-кӧп кӧрӱ-маргаандардыҥ јеҥӱчили ле онойдо ок\nК. Малчиевтиҥ бойыныҥ визитный карточказы болгон.\nОл 1981 јылдаҥ ала 1993 јылга јетире Кан-Оозындагы балдардыҥ санаттар сургалыныҥ ӱредӱчизи ле директоры болуп иштеген. Бу сургалда ол балдардыҥ «Ойын» деп хореографиялык ансамблин тӧзӧгӧн. Бијениҥ ӧмӧлиги Элистада (Калмыкия) ӧткӧн калыктар ортодогы баштапкы фестивальдыҥ туружаачызы болгон ло ого Туулу Алтай автоном областьтыҥ комсомолыныҥ обкомы балдардыҥ калыктар ортодогы «Артек» деген лагерине путевка сыйлаган. 1986 јылда К. Малчиев јуукта јаҥы тӧзӧлгӧн «Алтай» деп фольклорлык ансамбльга балетмейстер болуп иштеерге кычырту алган. Ол бу ансамбльда «Мӱркӱт каза», «Кӱртӱк» деген ле о.ӧ. бијелерди једимдӱ, бийик кеминде тургускан. Оныҥ јайаандык иштери бийик ле јолду баалалган.\n1993 јылдаҥ ала Константин Федорович Оҥдойдогы балдардыҥ санаттар сургалыныҥ директоры ла хореографиялык дисциплиналардыҥ ӱредӱчизи болуп иштеп баштаган. Ол 1994 јылда балдардыҥ «Ырыс-ту» деп хореографиялык ӧмӧлигин тӧзӧгӧн. Мында 30-таҥ ажыра туружаачы болгон. Олор ончозы Оҥдойдогы балдардыҥ санаттар сургалыныҥ хореография бӧлӱгин једимдӱ божоткон. Балдар ӧрӧ ӧзӧт, оноҥ ары барат, ордына база ӧскӧлӧри келет, је олор ончозы хореографиялык бӧлӱктиҥ ӱренчиктери болуп артат. Хореографияныҥ «Ырысту» ансамблиниҥ тӧс амадузы — калыктыҥ бијезиниҥ энчи байлыгын чеберлеп, ичкери ӧскӱрери. Онойдо ок алтай албатыныҥ јаҥжыккан хореографиялык культуразыла ыраак ла јуук талаларды, ороондорды таныштырары. 1999 јылда АР-дыҥ культура аайынча министерствозыныҥ јакааныла (20.01.1999 ј., №12) «Ырысту» ансамбльга «народный (образцовый) коллектив» деген бийик ат-јол адалган.\nБалетмейстер К. Малчиев ле оныҥ башкарган јайаан ӧмӧлигиниҥ тӧс амадулары-ныҥ бирӱзи албатыныҥ кылык-јаҥын, јадын-јӱрӱмин, эдинген-тудунганын толо ачары, кӧргӱзери болгон. Алтай хореографиялык культураныҥ бойыныҥ аҥылу, танылу кыймыгулары, бијелеринде база бойыныҥ мары, эп-аргалары бар. Константин Федорович онызын сӱрекей јакшы билип, ӧмӧликтиҥ јайаандык ижинде билгир тузаланган.\nЈайаан ӧмӧлик албаты-сценический бије деген жанр-бӱдӱмле иштеген. Тӧзӧгӧзинде, ӧзӧгинде албатыныҥ јаҥжыгулары ла чӱм-јаҥы болгон: «Алтай чай», «Мӱркӱт каза», «Омок эмдикчилер», «Кам», «Камчы», «Кӱртӱктердиҥ ойыны», «Бис — кӧчкӱндер уйазынаҥ» ла о. ӧ.\n«Ырыстуныҥ» репертуары байлыгыла, чокум ууламјызыла аҥыланган. Репертуар јаҥжыккан культурага ла калык чӱмделгезине тайанган хореографиялык санаттыҥ эҥ артыгын, талдамазын алып, јолын алынган. Онойдо ок оныҥ алтын кӧмзӧзинде јаҥы, солун бијелер артыгынча болгон. Бу јайаан ӧмӧлик республиканыҥ эҥ артык самодеятельный ӧмӧликтериниҥ тоозында јолду адалган. Оныҥ бијелериниҥ алтын кӧмзӧзинде балдардыҥ «Ырысту» деген баледи бар ла бу учурлу ат-јолло ӧмӧлик адалган. Балеттиҥ балетмейстери-тургузаачызы Константин Малчиев, композиторы Александр Тозыяков. Алтай чӧрчӧкти бијеге эптештире салганы сӱрекей јаан једим деп айдарга јараар. Бу балетти баштапкы ла катап Эл-Ойында кӧргӱскени, байла, качан да ундылбас.\n«Ырысту» Тӱндӱктиҥ ас тоолу калык-тарыныҥ 1999 јылда Москвада ӧткӧн «Северное сияние» деген бастырароссиялык фестивалиниҥ лауреады болуп чыккан. 2000-2001 јылдарда Стамбулда (Турция) телекейдиҥ тӱрк калыктарыныҥ фестивалиниҥ эрчимдӱ туружаачызы болгон эди. 2005 јылда хореографиялык ӧмӧликтердиҥ Москвада ӧткӧн калыктар ортодогы «Единство России» деген тогузынчы конкурс-фестивалиниҥ лауреады деп ададып, Гран-Приле кайралдаткан.\nКонстантин Федорович 2000 јылда Оҥдойдогы балдардыҥ санаттар сургалында јайалталу балдарга интернат ачкан. Амадузы — Алтай Республиканыҥ ла Оҥдой аймактыҥ культура ла санат учреждениелерине иштеер кадрларды белетеери. Олор мында баштамы аҥылу белетеништӱ ӱредӱ алар. Ол балдар аймактыҥ јурттарынаҥ келип, интернатта јадып ӱренер. Санаттар сургалыныҥ бӧлӱги 200-теҥ ажыра ӱренчиктер ӱреткен. Олордыҥ ортозынаҥ 20 кирези республиканыҥ јарлу хореографтары ла керек дезе актерлор болуп, јаан јолына чыккан…\nКонстантин Малчиев режиссер-балетмейстер болуп, калыктар ортодогы Эл-Ойындарды белетееринде ле ӧткӱреринде (1993, 1998, 2000, 2002, 2010 ј.ј.) эрчимдӱ турушкан. Ол Москвада АР-дыҥ культуразыныҥ кӱндерин ӧткӱреринде концертный номерлерди белетееринде сӱрекей тыҥытту болушкан. Орус албатыныҥ јайаандыгыныҥ тергеелер ортодо 2005 јылда ӧткӧн «Родники Алтая» деген фестивалиниҥ, 2007 ле 2009 јылдарда ӧткӧн тергеелер ортодо Кайчылардыҥ курултайыныҥ баш балетмейстери болгон.\nКонстантин Федорович «Урсул» (1993 ј.) деген фольклорно-хореографиялык ансамбльды тӧзӧгӧн лӧ оныҥ башкараачызы болуп ак-чек ле једимдӱ иштеген. Ады јарлу «Урсул» кӧп тоолу тергеелер ортодогы, онойдо ок республикан кӧдӱриҥилердиҥ эҥ ле эрчимдӱ, јаркынду туружаачызы болуп, ады-чуузы элбеде јарлалган. 2004 јылда једимдӱ, турулталу ижи учун «Урсул» фольклорно-хореографиялык ансамбльга «албатылык» деген бийик ат-јол адалган.\nИжине чындык, профессионал узы бийик, јаантайын јайаандык учушта, бедирениште К. Малчиев јаҥыс та Оҥдой аймактыҥ эмес, је анайда ок бӱткӱл Алтай Республиканыҥ санадыныҥ ичкери ӧзӱмине јаан јӧмӧлтӧ-болужын јетирген.\nОныҥ јайаандык јолы ӧзӱп јаткан јаш ӱйеге јозок болуп артар. Константин Федорович учуры јаан јайаандык ла јондык ижи учун Россияныҥ, Алтай Республиканыҥ кӧп тоолу кайралдарыла кайралдаткан, оныҥ фотосӱри АР-дыҥ Кӱндӱниҥ доскозына тургузылган. Россия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи К. Ф. Малчиев јӱрӱмнеҥ арай ла эрте барганы сӱрекей карамду. Амадаганы, темдектеп алганы сӱрекей кӧп болгон. Константин Федоровичтиҥ бала-барказы, онойдо ок ӱредип салган ӱренчиктери хореографияныҥ ичкери ӧзӱмине кӧпти эдеринде алаҥзу јок.


Алтайым меге ийде-кӱч берет - altaicholmon\nАлтайым меге ийде-кӱч берет\nСаал сӧӧктӱ Айару Иванованыҥ чыдап-ӧскӧн јери Оҥдой јурт. Тургуза ӧйдӧ билезиле Корсаково калада јадат. «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ кычыраачыларын солун айылчыла ӧткӧн эрмек-куучынла таныштырадыс.\n—Бойыгар керегинде кычыраачыларга толо куучындап берзегер…\n—Ады-јолым Айару Иванова, сӧӧгим саал, Горно-Алтайск калада чыккам. Школды Оҥдой јуртта божотком. Бӱгӱнги кӱнде порттыҥ јанында турган кичинек Корсаково деген калада билемле кожо јададым. Эш-нӧкӧрим, Алан, Южно-Сахалинскте юрист болуп иштейт. Бери Алтайымнаҥ келип, саду ижинде иштегем. Эмди бастыра ӧйимди јуранарына бередим. Уулдарым, Ирбис ле Алексей, школдо ӱренгилейт. Амыраар кӱндерде ончобыс талайдыҥ јаказына барып амырайдыс. Талайдыҥ јанында кӧп јуранадым. Кижиликке талай качан да болзо, јилбилӱ болгон. Jарадында туруп энчикпезиҥ, оныҥ чайбалган толкуларыныҥ табыжы јӱрекке тийип. шакпырадат ла токынатпайт, ол ок ӧйдӧ кижини чочыдат.\n— Jайаандык ууламјылу јилбӱгерге канайда келгенигер?\n— Jайаандык ижимде јаан камаанын адам, Леонид Викторович, јетирген. Jайаан јолымда адамныҥ кӧрӱм-шӱӱлтези, санаа-укаазы јаан камаанду. Оныҥ учун адам керегинде тоолу сӧс айдар кӱӱним бар. Адам физик-математик, программист, альпинист-скалолаз, фотосогоочы, самбист, шахматчы, шатраачы јорыкчы, ӱстине теннис ле волейбол ойноор, кышкыда кырдаҥ чаналу јыҥылаарын сӱӱр кижи. Балдарла кӧп иштеген кижи. Бойыныҥ јӱрӱминде эрчимдӱ, баштаҥкайлу болгоныла эмдиге јетире адам меге јозок кӧргӱзет. Jол-јорыктарынаҥ сӱреен кӧп фотојуруктар экелетен. Олорды кӧрӱп, сананып туратам: «Телекейде кандый јараш јерлер бар. Адам чылап, мындый јараш јерлерди качан бирде кӧргӧйим не?». Адам мени, байла, шак ол ло ӧйдӧ Алтайыстыҥ јараш јерлериниҥ, кеен ар-бӱткениниҥ јаражыла јилбиркедип, ӧзӧгимде оныҥ кӧрнӧӧ одын чаккан. Оныҥ да учун эмди јураган јуруктарымда тӧс јерде — ар-бӱткен.\nЭнем, Ирина Албанчиновна, база ӱредӱчи кижи. Энемде дезе ары јанынаҥ јуранарына јайалта болгон. 6-7 јашту болорымда, мени јаантайын јанына отургызып, будук, карандаш ла чаазын беретен. Кискени, кӱчӱкти оноҥ до ӧскӧ тындуларды энем чӱрче ле јараштыра јурап беретен. «Слер нениҥ учун јакшы, а мен коомой јуранып јадырым» — деп ыйлап, чӧрчӧктӧйтӧм. Энем чын јураарын токыналу кӧргӱзип, јартап, айдып беретен. Кийнинде ӱредӱ алган ижимде арып, ишке албан кӱчле барып тургамдый деп билдиретен. Бу мениҥ јолым, ижим эмес деп, сезилип туратан.\n— Кичӱ тӧрӧлигерди ыраак Сахалинде, байла, ӧскӧ кӧслӧ кӧрӱп јадыгар? Ол айалга јайаан ижигерде кандый ис артыргызат, бойыгарга кандый шӱӱлтелер ле ачылталар эдедигер?\n—База бир айдарга турганым, ол — ада-энемниҥ айлы-јурты. Олор меге агару. Эҥ јуук улузым сӱреен кӧп најыларлу. Кӧрӱш-таныштары — туристтер, альпинисттер, спортчылар, јурукчылар, фотосогоочылар, олордыҥ кӧп тоолу таныштары ла нӧкӧрлӧри айылыстыҥ эжигин јаантайын ачып киргилейт. Ада-энемниҥ айылыныҥ эжиги ончо улуска јаантайын ачык. Келген айылчылардаҥ олордыҥ јӱрӱми, јилбӱлери, ыраакка јӱрген јол-јоруктары керегинде угатам. Ончозыныҥ јӱрӱми, ӧткӧн јолы –кайкалдыҥ телекейи. Кандый јилбилӱ јӱрӱмдӱ албаты деп, эмдиге јетире кайкап јӱредим.\nМындый туштажуларда улустыҥ јилбӱлериле, бӱдӱрип турган ижи-тожыла, јорыктап јӱрген јолдорыла сонуркап таныжадым. Николай Чепоковты (Таракай) кайкап кӧргӧм. Бу кижи келгенде, мен оныла кожо јуранарын сӱӱйдим. Ыраак Сахалиннеҥ ада-энемниҥ айлына јууктаган сайын озолондыра билерим — мында мени катап ла јилбилӱ ле кӧп тоолу туштажулар сакып јат.\nМӧндӱр-Соккон јурт — мениҥ јӱрегиме јуук ла кару јер. Кажы ла кижи тӧрӧлинеҥ ле чыккан-ӧскӧн јеринеҥ, ада-энезинеҥ ыраакта ӧскӧ калык ортодо јӱргенде, кезикте туйуксынат, ончо болор-болбос учуралдарга јаантайын беленде ле сергелеҥде јӱрет. Ыраак јерде не болорын кижи кайдаҥ билетен? Мындый айалгалар кижини јаантайын арыдат. Мӧндӱр-Сокконго келгемде, мында јӱрегим «кайылат» ла амырайт. Бу ыраак јаш тужым ӧткӧн аҥылу алтай. Сахалиннеҥ келзем, бери кыйалтазы јогынаҥ келедим. Тайганыҥ колтыгында кичинек јуртта кӱндӱзек, ачык- јарык, јалакай албаты јуртайт. Мында база кӧп јуруктар јурайдым. Jурттыҥ албатызы јарык кӱӱн-санаалу улус — јуруктарымды кӱӱнзеп бергемде, айдыжат: «Сениҥ јараш јуруктарыҥды ӧскӧ албаты алзын, кӧрзин. Jурук керек јок, бис бу јараштыҥ ортозында јададыс». Мында улус балдарыла јымжак ла эрке ӱниле эрмектежет. Jаан јашту карганактарга балдары ајарыҥкай јӱрет, олорло ондый ок јымжак ла табылу куучындажат. Сананзам, јерлештеримниҥ мындый кылык-јаҥында алтай улустыҥ ич-кӧгӱс байлыгы бар, олор чын ла интеллигенттердиҥ бойлоры. Интеллигент улус кыйалтазы јоктоҥ бийик ӱредӱлӱ, ару ла јараш кийимдӱ, галстукту болор учурлу деген оҥдомол чек јастыра.\nАр-бӱткен ле талай, Алтай ла Сахалин. Бу эки јаан ийделӱ оҥдомолдор бой-бойлорына та незиле де тӱҥей. Олор биске кижиниҥ јербентигин эзедет. Кижи, олорго кӧрӧ, кичинек тамчыдый. Jе экинчи јанынаҥ, кижи јогынаҥ бу телекей мындый јараш, мындый куулгазынду болбос эмей. Кижи оны санаа-укаазыла, тереҥ учурла толтырат, ол оны байыдар да, тӱредер де аргалу. Талайдыҥ јараттарында кемге де кереги јок керептер тургулайт. Оны кӧргӧн болзогор! Олордыҥ ончозы бойыныҥ ӧйинде эрчимдӱ иштегендер, эмди дезе чирип, бузулып, јемирилип калган тургулап јат. Оны кӧрӧргӧ меге сӱрекей карыкчалду. Бу ӧйдӧ нениҥ де учун Алтайым санаама кирет… Мен база ондый ок, бу ыраак талада кемге де кереги јогымдый… Бис, јиит ле ӧктӧм бойлорыс јӱрӱмге сӱӱнедис, је качан бирде бу, качан да кӱчтӱ болгон керептердий, јараттарда кемге де керек јок турарысты ундыйдыс. Айдарда, јӱрӱмди тузалу, ак-чек ле јараш јӱрерге кӱјӱренер керек. Ол тушта бойыстыҥ кийнистеҥ јаркынду эзем ле јакшы ис артырарыс…\n— Jайаандык ижигер керегинде элбеде куучындап берзегер?\n— Ижимде ак чаазын, акварель будук ла перо/кисточка/ тузаланадым. Jуранып баштаарымда, ӱренчиктердиҥ акварель будугын тузалангам. Кажы ла кӱӱнзеген кижи јуранарына ӱренип алар аргалу. Jуранып отурала Р. Модорованыҥ, Л. Зыкинаныҥ, М. Магомаевтиҥ кожоҥдорын ла П. Чайковскийдиҥ, М. Глинканыҥ кӱӱлерин сӱреен кӧп угадым. Кеендик ижимде, кӱӱ ле ар-бӱткен талай ла чылап, јаҥы иштер јайаар кӧӧрӧм ийде берет. Jӱрӱмимде болуп турган учуралдар, туштажулар ажыра јӱрӱмниҥ тӧс учурын оҥдогонымды айдар кӱӱним бар. Jӱрӱм јаҥыс ла бийик ишјалдаҥ, баалу кӧлӱктеҥ, јараш турадаҥ ла баалу айак-казаннаҥ турбай турганы меге база јарт. Jӱрӱмниҥ оноҥ до баалу ла јилбилӱ јандары бар ине. Jе оны кӧрӱп, угуп ла ӧйинде ајарып турар керек. Бу ӧйдӧ кижи бойыныҥ бу јаан јӱрӱмде учурын, јерин база јаҥыдаҥ оҥдоп јат.\nАлдыма јуранары јанынаҥ јаан амадулар тургузадым. Мынаҥ ары јуранарыныҥ устарыныҥ школында ӱренер кӱӱним бар. Jураныш ажыра база бир јилбӱге келгем — ол ӱлгерлер бичиири. Сӱреен кӧп кычырарына база јураныш экелген, оноҥ улам бойымныҥ санаа-шӱӱлтемди чын айдарына темиктим.\n— Алтайга келип, кандый солун-собур керектерде туруштыгар?\n— Алтайымнаҥ ыраакта јӱрзем, јайгыда тӧрӧл јеримнеҥ алынган ийде-кӱч бир јылга једет. Оноҥ телефон чылап зарядкам јапылдап баштап тургандый билдирет. Тыныжым бӧктӧлип тургандый, меге кей јетпей барат. Бу ӧйдӧ Алтайдаҥ ыраакта јӱрген кижи јаныксап баштайдым. Ол тушта мени не де токтодор арга јок болот. Тӧрт кижиниҥ ары-бери јолыныҥ баазы бийик те болзо, ончобыс Алтайыска јанадыс. Ыраакта јӱргемде, Алтайым, ар-бӱткен, кей, албатым, ада-энем — ончозы меге ондо јетпейт.\nБу јайда катап ла меҥдеп, Алтайыма једип келдим. Азат Кыхыевтиҥ айттырузыла јиит аргачылардыҥ «Ӱч Эҥмек» этнопаркта ӧткӱрилген форумында туруштым. Jуруктарымды Азат Интернеттеҥ кӧрӱп туратан болтыр. Мынаҥ озо јуранып турганымды тоолу ла улус билер болгон. «Ӱч Эҥмекте» јуруктарымныҥ баштапкы кӧрӱзин ӧткӱрдим. Горно-Алтайскта Jашӧскӱримниҥ тӧс јериниҥ баштаҥкайыла болгон јииттердиҥ кӱнинде мастер-класс ӧткӱрдим. Ондо кажы ла кӱӱнзеген кижиге јурангадый эптӱ айалгалар тӧзӧлгӧн. Эл-Ойында устардыҥ калазында туруужарга база келишкен. Анайда ок ӧскӱс балдар азыраган билелерге мастер-класс ӧткӱргем.\n— Айару, бистиҥ газеттиҥ кычыраачыларына баштанып, айса болзо, айдар сӧзигер бар?\n— Озо ло баштап јиит эне-адаларга айдар кӱӱним бар: балдараарга јакшы чӧрчӧктӧр, бичиктер кычырыгар, бойлорын кычыртыгар. Олорло кожо классикалык јараш кӱӱ угуп туругар. Ол тушта слердиҥ балдараар чындык јарашты, кеендикти оҥдоп, сезип турар улус болуп чыдаар. Ол тушта балдар школдо кӱӱниҥ ле јураныштыҥ, кычыраарыныҥ урокторына јилбиркеп ӱренер. Андый јилбӱлер кижиниҥ меезине јакшыга ууламјылаган ийде салып јат деп, бодойдым. Балагарды јаштаҥ ала јуранарына, кожоҥдоорына, бијелеерине, колло тӱӱнерине ле шабылаап кӧктӧнӧрине таскадыгар.\nКуучын-эрмекти Л. Куртугашева ӧткӱрген


Кыймыктанган кижи кыр ажар - altaicholmon\nТергеебистиҥ ичиле чӧйилген Чуйдыҥ јолыныҥ чике ле ортозы киреде, оныҥ Оҥдой јуртла ӧткӧн ӱзӱгиниҥ сол јанында «Эко-двор» турат. Ондо кееркедип јазаган чеден ичинде устардыҥ јӱзӱн-башка ӧҥдӱ эдимдери јайылган ларектор, каарып быжырган эттиҥ амтанду јыды јайыла ары айылчыларын кычырып турат. Аймактыҥ тӧс јуртыныҥ чике ле ортозында «Сӱӱген» («Любимое») деген кафеге ары-бери ӧткӧндӧр кирип, изӱ чай ичип, амтанду аш-курсактаҥ ажанып алат. Бу адалган эки јерде ишти тӧзӧгӧн кижи — Максим БЕРЕКОВ. Кафеде ӱстӱ-јуулу лагманнаҥ јип, эрчимдӱ јиитле оныҥ аргачылык јолы керегинде куучындаштыбыс.\nМаксим бу ла Оҥдой јуртта 1987 јылда чыккан, мында ла школдо ӱренген. Оогоштоҥ ала ончо ло немеле бир эмештеҥ јилбиркеп, башка-башка ууламјылу кружокторго јӱрген. Андый да болзо, спорт ууламјы јеҥип, ол јеҥил атлетикала, чанала тазыктырынган. 11-чи класстыҥ кийнинде ӱредӱге кирер деген сурак ондо турбады. Нениҥ учун дезе школдо калганчы кӧдӱриҥилӱ эҥир ӧткӧн лӧ кийнинде тоолу кӱннеҥ оны черӱге апарган. Максим черӱчил молјузын Мурманский областьтыҥ Североморск калазындагы јуучыл-талайчы флотто бӱдӱрген.\nЧерӱдеҥ јанып келеле, ол тудум иштерде, пилорамада, каруулчык, Культура туразында ӱндер аайынча оператор болуп иштеген. Кажы ла иштеген јеринде ончо немениҥ аайын билип аларга, јакшы иштеерге јӱткийтен, ончозы ого јилбилӱ болотон.\n2008 јылда Максим ӧрт ӧчӱреечи каруулга ишке кирген. Ол ортозынаҥ заочный аайыла СибАГС-ты ӱренип божоткон. Эм тургуза М. Береков ӧрт ӧчӱреечи частьта диспетчер болуп иштейт.\nОл ло ок ӧй киреде Максимниҥ аргачылык ижи араайынаҥ башталган.\n—Энемле экӱ ле јатканыс. Ол рынокто садучы болуп иштеген. Бу ла куучындап келген ӧйлӧрдӧ ижи јок улуска эл-јонды ишле јеткилдеер службадаҥ бойыныҥ керегин ачарга јӧмӧлтӧ акча берип баштаган. Энемге болуш болзын деп, мен документтер белетеп, ол јӧмӧлтӧни алганыс. Ол аайынча иш башталарда, энем оорый берген. Оныҥ учун нӧкӧримле экӱ иштеп баштаганыс. Баштапкы ла ачканыс эҥирде иштеер «Баня» деген кафе болгон. Бир јылдаҥ ажыра иштейле, оны јабып салганыс. Эҥирги кафе тудуп иштеери меге јарабады, оныҥ шылтактарыныҥ бирӱзи — ол, байла, бистиҥ улустыҥ менталитеди.\n2011 јылда кижи алып, биле тӧзӧгӧн тушта мен аргачылыкта эмеш кӧндӱгип калган болгом деп айдарга јараар. Онойып, эш-нӧкӧрим Иринала кожо Оҥдойдо кийим јунар јер ачтыбыс. Кичинек прачечныйыста кебистер, кийим-тудум јунганыс. Кийим јунар машинкаларды бис јонјӱрӱмдик корулаштыҥ јӧмӧлтӧзине бойыстыҥ бир канча акчабысты кожуп алганыс. Бу ижис ӱч јыл кире улалды. Оны эш-нӧкӧрим башкарган, мен дезе бойымныҥ текши ижимде иштеп, ого кӧлӱкле улустаҥ кийим-тудум тартып болушкам.\nБир ӧйдӧ Чике-Таманныҥ ажузында сувенирлер де садып тургам. Олорды јербойыныҥ устарынаҥ алатам. Туристтер анчада ла мӧш агаштыҥ такпайынаҥ эткен јалбак плиткаларды јилбиркеп алар болгон. Ол эдимдердеҥ кажы ла кижиге солун јуруктар кӧрӱнер, агаштыҥ јыды јытанар. Тургуза ӧйдӧ оны нениҥ де учун кем де этпей барды. Ол дезе эмди де суруда.\nАлтайда туризм ӧзӱм алынып баштаарда, нӧкӧрисле кожо «база та нени де эдип кӧрӧр керек» деген санаала, 2017 јылда Оҥдойло ӧдӱп турган Чуйдыҥ јолында јайгы кафе ачтыс. «Эко-двор» деп адап алган кафебистиҥ јеринде беш ларек турган. Ого туристтер токтобой, иш јылбай турарда, јурт јеезениҥ јааны оны биске берип, нени-нени этсин деп айтты. Аргачылыктыҥ бу бӱдӱминде эҥ ле кӱч сурак электроотло колбулу. Нениҥ учун дезе ого јараду аларга документтерди табыштырып ийеле, айларла сакыыр керек…\nБиске дезе беш ларекты бир уунда иштедер керек болгон. Јерлештерди кожо иштеерге кычыргам. Ончозы «иштеер керек» деп јӧпсинер, је кемизи де сӧстӧрдӧҥ ары болбоды. Олорды оҥдоор керек: таҥынаҥ бойына иштеери чыгымдарлу, чочыдуларлу ла керек эмей. Је эдип кӧрбӧзӧ, керектиҥ бӱдер-бӱтпезин кем билип алар?\nБис бу ӱлекерди бӱдӱрерге тегин ле кредит, материалдар алып, бойыстыҥ ла арга-кӱчисле чеден, јабынты, јазашту иштер эткенис, суу ӧткӱргенис. Бир канча ларекто сувенирлер, бирӱзинде ичер суузындар, бирӱзинде шашлык быжырып сатканыс. Јакшы казан азаачы табып алганыс. «Эко-двордо» ончо неме јербойыныҥ эдимдери, эди, аш-курсагы болгон. Јол-јорыкта улуска не керек? Бир токтогондо, нени-нени јип, тыштанып, ол ортодо солун сувенирлер садып алар керек. Ырызыс тарткан ба эмезе бис јолдо јаҥыскан болгон учун ба, је туристтер биске сӱрекей кӧп келген. Кажы ла кӱн иш кайнаган. Ол јыл бис ӱч-тӧрт ай иштеп, бу кафеге чыгымдаган акчабысты бӧктӧп, ӱстине иштеп алганыс.\nИштеп алган акчабысты оноҥ ары иштедер санаала, онойдо ок казан азаачыбыс ишјалду болзын деп, Оҥдойдыҥ тӧс оромдорында шаурма садар ларек ачарга бодогоныс. Бу ла ӧйдӧ јуртыста «Любимое» деген кафениҥ ээлери биске келип, оны садып алзын деп сураган. Чокумдап айтса, кафениҥ туразы арендада, олор биске ондо ишке керектӱ јазалдарды садып алзын деген. Баазы дезе чике ле бистиҥ колыста болгон бош акчага турар болуп калган. Бу сурак аайынча шӱӱжип, керек канайып та барза, колыста јазалдар артып калар дейле, јӧпсинип ийгенис.\nМында бис бир эмеш јазашту иштер ӧткӱрип, бир канча јаҥы јазалдар алып, менюны јарандырганыс. Онойып, ол ло 2018 јылдыҥ сыгын айыныҥ бажында кафени иштедип ийгенис. Эл-јонды азыраар бӧлӱкте иштеер колдор јетпей турган эмтир. Иштеер кӱӱндӱ улус ас. Кезикте бойыс та иштеп турар болгоныс. Кафе јакшы иштеериниҥ јажыды амтанду аш-курсагында, ару-чек, эптӱ кыбында деп билип алдыбыс.\nЭм тургуза база бир ууламјыда ишти баштап салгам. Ол — турбаза. Оныҥ јерин, тудар материалдарын база ла кредиттиҥ болужыла алып, кыжыла нӧкӧримле кожо агашла иштегенис. Ӧткӧн јылдыҥ тулаан айынаҥ ала тудум иштерди баштайла, јаан изӱ айдыҥ бажында баштапкы айылчыларысты уткудыс. Бӱгӱнги кӱнде бисте ондо ӱч турачак, мылча бар. Удабастаҥ чадыр айыл, ашкарынар тура тудуп ийерге пландайдыс. Келип турган туристтер Алтайда токтоп конор јакшы јерлер јок деп кородошкылайт. Олорго јылу туралар, јунунып алатан јер эптӱ болзын деп керек ине. Бис базабысты мынаҥ да ары јарандырып, турачактардыҥ ичине суу ӧткӱрип, душ, унитаз тургузарыс. Иштеер улусла сурак база кӱч турат.\nБу ууламјыда иштеп турган аргачыларды јаҥ јанынаҥ база да јӧмӧӧр керек деп чотойдым. Нениҥ учун дезе кандый бир грант-болуш берилип те турган болзо, оны јарлап ийген ӧйгӧ кӱӱнзеген улус нени-нени баштап эмезе јетире јазап, оны керелеген кандый бир окылу документ эттиртерге ӧйи јетпес. Документтер јазаарына сӱрекей кӧп ӧй барат. Оныҥ учун бу јанынаҥ эртеледе јетирӱлер болуп турган болзо, анчада ла ижин јаҥы баштаарга тургандарга эптӱ болор эди деп сананадым. Онойдо ок баштапкы да јыл болзо, аргачыларга јеҥилтелер, јартамалдар (ол ло каландар аайынча) эдилген болзо, артык, иш те ачык болор эди. Олор ижин ченеп кӧрӧр керек ине. Улуска јетирӱлер, билгирлер јетпей јат.\nБаза бир нӧкӧримле Оҥдойдо фитнес-зал ачып алганыс. Бойым ондо тазыктыраачы болуп ийедим. Јерлештерис ары кӱӱнзеп келет. Оны јазап эдерге јаан кыпла, турала курч сурак болот. Эм тургуза ол меге кӧпјандай чӧлӧӧ ӧйди ӧткӱрер јер ошкош деп айдарга јараар. Је кийнинде оны да јарандырып, јакшы иштеер керек. Эл-јондо эди-канын тыҥыдар аргалар болор керек ине. Спорт кижиниҥ кӱӱн-табын да тыҥыдып јат.\nЭрчимдӱ аргачы Максим Береков онойдо ок јурт Советтиҥ депутады болуп, јерлештериниҥ јӱрӱмин јарандырар, курч сурактарын аайлаштырар иштерде туружат. Ол кичӱ Тӧрӧлиниҥ патриоды: јииттер јаан калалар јаар таркабай, бойыныҥ јаткан јерлеринде артсын, олорго ӧзӱм берер керек; јурт јерлерде балдарды таскадарына ӱзеери ӱредӱниҥ башка-башка ууламјылары кӧп болор керек деп чотойт. Јиит аргачы эш-нӧкӧриле эки уул ла бир кызычак чыдадып јат.\nАймакта, јурт јерлерде ишјалдыҥ кеми ас учун, јииттер мында токтобой јат, олорго бир арга — ол бойыныҥ таҥынаҥ керегин ачары. Максим ӧткӧн јолын кӧрӱп, јииттерле бойыныҥ ченемелиле ӱлежип, бизнести канча кире эрте баштаза артык деп айдат. Онойдо ок ичкери барарга турган кижи билгирлерин јаантайын байыдар, тыҥыдар учурлу. Онойып, ол бойы аргачылардыҥ «Like Центр» деген тӧс јерине јӱрӱп, тузалу ӱредӱ алганына, куучындар укканына оныҥ јааны Светлана Конуновага быйанын јетирет. Аргачылык јолында јӧмӧӧчи болзо, ол кижини ууландырып, јӧмӧлтӧзиле болужып турар. Онойдо ок јиит аргачы гид, јонјӱрӱмдик аргачы болорына ӱренген. Ол эмди де неге-неге ӱренип ийер аргазын табып ийет ле бу суракта акча карамдабай, билгирлерге јӱткиир керек деп јӧп-сӱме берет.


Физкультурниктиҥ кӱни — учурлу байрам - altaicholmon\nФизкультурниктиҥ кӱни — учурлу байрам\nРоссияда Бӧкӧлӧрдиҥ, чыйрактардыҥ, су-кадык јӱрӱмниҥ кӱни јаҥжыкканы аайынча куран айдыҥ экинчи амыраар кӱнинде окылу јӧп аайынча темдектелет.\n1980 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-кы кӱнинде СССР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ Президиумыныҥ (№3018-X) «О праздничных и памятных днях» деген Jарлыгы аайынча, СССР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ Jарлыгыныҥ (№9724-XI) 1988 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 1-кы кӱнинде «О внесении изменений в законодательство СССР о праздничных памятных днях» деп Jарлыгыныҥ јаҥы редакциязыла, бу кӱнди темдектеери јараду алган. Бу байрам совет јаҥныҥ баштапкы онјылдыктарында, 1920-1930 јылдарда, элбеде таркаган. Шак бу ӧйдӧ Ювеналдыҥ «Су-кадык кижиде — су-кадык ийде-кӱч» («В здоровом теле — здоровый дух») деген кычырузы јӱрӱмге кийдирилген.\nРоссияда Физкультураныҥ кӱни 1939 јылдаҥ ала окылу темдектелери јолын алынган. Бу кӱнге учурлалган кӧдӱриҥилер Россияныҥ кӧп јерлеринде тӧзӧмӧлдӱ, кӧнӱ ӧдӧр. Элге-јонго, јаш ӱйеге тузалу јакшынак байрам бистиҥ республикада база јылдыҥ ла бийик кеминде темдектелет. Физкультурниктиҥ кӱни јаҥыс та физический культураныҥ ла спорттыҥ ишчилериниҥ профессионал байрамы эмес. Ол онойдо ок миллиондор тоолу россияндардыҥ — оок балдардыҥ, јашӧскӱримниҥ, јаан улустыҥ, спорттыҥ башка-башка бӱдӱмдери аайынча таскадынып тургандардыҥ, олор учун оорып турган кӧрӧӧчилердиҥ сӱӱген ле сакылталу байрамы. Су-кадыгына ајару эдип, јӱрӱминде чек ле чебер, јаантайын кыймыктанып јӱргендердиҥ тыш бӱдӱми, ич-телекейи су-кадык ла байлык.\nСпортчы кӱӱн-тапту, спорттыҥ учурын билер, спортло најылажып тургандар бистиҥ де талада база сӱреен кӧп. Кӧдӱриҥилӱ парад таланыҥ «Спартак» стадионында куран айдыҥ 11-чи кӱнинде 10.30-та ӧдӧр. Байрамдык кӧдӱриҥи ӧйинде армрестлингле, мини-футболло, баскетболло, волейболло турнирлер, функционал многоборьеле («CrossFit») маргаандар ӧдӧр.\nАлтай Республиканыҥ јеҥил атлетика аайынча федерациязы бу ла кӱнде «Амадуҥа ичкери јӱгӱр!» деген ӱлекерди иштедер, кӱӱнзеген ончо улуска јӱгӱриштиҥ маргаандарын, онойдо ок сыйларды ойноорын ӧткӱрер.


Немецтер музейде кино соккон - altaicholmon\nМузейдиҥ сайтында айдылганыла, мумия керегинде кадрлар «Terra X» деп документ кептӱ фильмге кийдирилер, ол албаты медицинаныҥ тӱӱкизине учурлалган. Темдектезе, фильмде јебрен Алтайда кандый эм ӧлӧҥдӧр тузаланылганы керегинде айдылат.\nФильмниҥ авторлорын јебрен ӧйлӧрдӧ кижидеҥ мумия эткениниҥ сурактары тыҥ јилбиркедет.\nФильмди согорында анайда ок Новосибирсктиҥ археологы Наталья Полосьмак туружат. 1993 јылда мумияны бу кижи тапкан.


Ајару — јурт јерлерге - altaicholmon\nАјару — јурт јерлерге\nАлтай Республиканыҥ чыгартулу улузы РФ-тыҥ Федерация Совединиҥ председатели Валентина Матвиенколо ӧткӧн туштажуда турушкан.\nJурт јерде јаткан эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ кемин бийиктедери — государствоныҥ јаан учурлу амадузы. Ол керегинде Федерация Совединиҥ председатели Валентина Матвиенконыҥ јонјӱрӱмдик бӧлӱктиҥ ишчилериле ӧткӧн туштажузында айдылган. В. Матвиенко јылдыҥ ла јурт јердиҥ интеллигенциязын јууп, јадын-јӱрӱм, курч сурактар ла једимдер керегинде куучындажат. Кажы ла катап турулталар кӧрӱлет ле мынаҥ ары ӧткӱретен иштер темдектелет.\nТуштажуныҥ туружаачыларыныҥ тоозында Россияныҥ 67 тергеезиниҥ јурт јерлериниҥ ӱредӱчилери, медишчилери, культураныҥ учреждениелериниҥ чыгартулу улузы болгон. Валентина Матвиенко улус јурт јерлердеҥ кӧчӱп турганынаҥ улам анда иштеер аргалар астаганына ајару эдип, эм тургуза бу айалганы тӱзедерге келишпей турганын темдектеген. Jурт јерлердиҥ турумкай ӧзӱми аайынча иштер бу јылдаҥ ала јурт ээлемниҥ ӧзӱминиҥ государственный программазы аайынча ӧдӧр деген учурлу јетирӱ туштажуныҥ туружаачыларына база айдылган. Башкаруга јурттыҥ ӧзӱмине чыгарылып турган акча-манаттыҥ кемин кӧптӧтсин деп щӱӱлте эдилген. Туштажуда кӧдӱрилген сурактардыҥ бастыразы тергеебистеҥ барган делегацияга база јилбилӱ болгон.\nБу туштажуда Алтай Республикадаҥ балдардыҥ кеендигиниҥ Кан-Оозындагы школыныҥ педагогы Анжелика Молчоева ла каладагы «Гармония» гимназияныҥ ӱредӱчизи Екатерина Авдюшкина турушкан. Керек-јарактардыҥ программазы сӱреен толо ло јилбилӱ болгон. Ого российский јурттыҥ эҥ артык јонјӱрӱмдик ченемелиниҥ кӧрӱзи, курч сурактарды шӱӱжери кирген. Анайда ок делегаттар «София-2018» фестивальда турушкан. Тергеебистиҥ чыгартулу улузы ӧскӧ тергеелердеҥ келген коллегаларыла ченемелдериле ӱлешкен. Екатерина Авдюшкина ла Анжелика Молчоева кажызы ла бойыныҥ бӧлӱгинде иштеп, јуртыныҥ ла калазыныҥ јӱрӱминде эрчимдӱ туружат.\nБӱгӱн јурттыҥ ӧзӱми кӧп сабада јаҥныҥ структураларынаҥ ла јурттыҥ кажы ла кижизинеҥ камаанду. Бу јол-јорыктыҥ кийнинеҥ туштажуныҥ туружаачыларында јилбилӱ шӱӱлтелер табылган. Иштеер кӱӱндӱ улусты бириктирип, јӱрӱмди јарандырар, чыҥдый ла јилбилӱ эдер аргалар бар деп, олор бӱдет.


02.03.2022 - altaicholmon\nДепутаты «Единой России» Республики Алтай присоединяются к оказанию помощи пострадавшим\nАртур Кохоев обратился к парламентариям с просьбой оказать поддержку жителям Донбасса На еженедельной планерке, секретарь регионального отделения «Единой России», Председатель Государственного Собрания-Эл Курултай Республики Алтай Артур Кохоев сообщил, что в Республике Алтай открыт сбор средств добровольных пожертвований для оказания гуманитарной помощи гражданам, вынужденно покинувшим территорию Донецкой и Луганской народных республик и прибывшим на территорию России\nТывада мал-ашка ирбис табарза — чыгымды орныктырар\nЈерлик ар-бӱткенниҥ бастырателекейлик кӧмзӧзиниҥ (WWF) баштаҥкайыла Тыва Республикада ирбис табарганынаҥ улам мал-аштыҥ чыгымдарын ээлерине орныктырарга аҥылу ӱӱр мал тудулар. «Россияныҥ WWF кӧмзӧзиниҥ эксперттериниҥ шӱӱлтезиле, мындый эп-сӱме ас учурап турган бу барынтычыны малга табарып турган учун аттыртарынаҥ корыыр. Мал-ажыла азыранып турган улуста ӧскӧ арга болбой турган да… Тургуза ӧйдӧ Тыва мал-ажыныҥ тоозыла Сибирьде баштапкы јерде турат.\nӦткӧн, тургуза, келер ӧй бой-бойыла бек колбуда, тӱӱкилик јол болуп јат. Ӱредӱчи – ол тӱӱкилик чындыкты ӧзӱп јаткан јаш ӱйеге чике кӧргӱзип, ылгап, олорды агаруныҥ јолыла јакшынак санаалу, билгири тереҥ улус эдип таскадып, јаркынду ӧзӱмге ичкери апаратан кижи. «Мен бойымныҥ јӱрӱмимди бӱгӱнги кӱнде база ӧткӧн, тургуза, келер ӧйлӧ кемјип кӧрӧдим. Бала тужым, јиит ле эр\nБилениҥ салымы –тӧрӧлиниҥ салымында\nПапитовтордыҥ билезиниҥ тӱӱкизине учурлалган бичимелимди ӧкпӧӧриштӱ аткарып турум. Мениҥ билемниҥ тӱӱкизи Ойротияныҥ тӱӱкизиле јаба ӧткӧн деп айдар керек. Адам, Василий Дайсович Папитов, меге эҥ јаан учурлу кижи болгон. Оныҥ ады-јолы Кан-Оозы аймактыҥ Экинурдагы XXII партсъездтиҥ адыла адалган колхозыныҥ председатели Чуур Куклеевич Агинниҥ адыла кожо Горно-Алтайский автоном областьта јарлу болгон, олор карындаш улус. Адам меге эҥ\nБолот Байрышевке – «Таҥ Чолмон» орден\nӦткӧн неделениҥ учында, кочкор айдыҥ 24-чи кӱнинде, П.В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Россия Федерацияныҥ ла Алтай Республиканыҥ нерелӱ артисти, кожоҥчы, кайчы Болот Байрышевтиҥ 60 јажы толгонына учурлалган кӧдӱриҥилӱ туштажу ӧтти. Бу кӱн эҥирде театрдыҥ јаан залы албаты-јонло толо болды. Сӱӱген кожоҥчызын чыккан кӱниле, алтын јажыла уткыырга тергеебистиҥ бастыра толыктарынаҥ улус јуулган. Јӱзӱн ӧҥдӱ чечегин,\nКай болзо, Алтай турар…\nБӱгӱнги кӱнде кай чӧрчӧк айдар јайаан јайалталу кайчылар, кайлаачылар керегинде сурак јаҥыс та алтайларда эмес, је онойдо ок карындаш калыктарда курч тура берген. Эл-јонныҥ да, билимчилердиҥ де ал санаазын кӱйбӱредип турган сурактар ол: тургуза ӧйдӧ чын кайчылар бар ба? Кай чӧрчӧк кайлап турган јииттерди кайчылар деп адаар ба, јок по? Кайлаачы (исполнитель горлового пения) кем


Сыгындардыҥ алтын мӱӱстерин кезери тӱгенди - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥаҥ ӧскӱрер бастыра ээлемдеринде мӱӱс кезер иштер тӱгенген.\nТергеениҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ јетиргениле, 2020 јылда 23264 эжер мӱӱс кезилген, мынызы, 2019 јылдыйына кӧрӧ, 4671 эжерге кӧп.\nКайда да 117 тоннага јуук чий мӱӱстер алынган. Бу кӧргӱзӱ, ӧткӧн јылдыйына кӧрӧ, 15 тоннага кӧп болуп јат.\nБир аҥнаҥ кезилген эҥ ле уур мӱӱс Оҥдой аймакта Кеҥиниҥ укту мал ӧскӱрер ээлеминде темдектелген. Оныҥ бескези 19,8 килограмм. Бу ээлемди узак јылдардыҥ туркунына Владимир Шадрин башкарат. Былтыр эҥ уур мӱӱс база бу ок ээлемде алынган эди. Ол тушта оныҥ бескези 23,8 килограммга јеткен. Бу беске ӧрӧ адалган ээлемде алтай-саян укты јарандырары аайынча иштердиҥ шылтузында алынган једим болуп јат.\nАлтай Республикада аҥ ӧскӱрип турган ээлемдердиҥ тоозы 76. Аҥдардыҥ текши тоозы – 56,6 муҥ тын болуп јат. Бу ээлемдердеҥ сегис ээлем укту аҥдар ӧскӱрет. Тергее ичинде эҥ јаан ээлем Кӧксуу-Оозы аймакта «Абайский» СПК. Быјыл бу ээлемде 12 тонна чий мӱӱс кезилген.\n2019 јылда аҥдар ӧскӱрерине јетирилген государственный јӧмӧлтӧниҥ кеми 22 миллион салковой (ол тоодо 8 миллион салковойы тижи аҥдардыҥ тоозын кӧптӧдӧрине) болгон.


Алтай тойдыҥ ойындары « Свадебный портал Республики Алтай\nТой тужында ӧткурерге јилбилӱ ойындар бар.\nБойдоҥ кыстар ла уулдар «Эш табыш» деп ойын ойноор. Уулдар ла кыстар эжерлежип, эбире туруп алат. Эжер јогы эбиреде кӧрӱп, јараган кыска, уулга колыла тийип ийзе, эжерлӱ болуп калар. Артып калганы онойып ла ойынды улалтар.\nУулдар ла кыстар эки башка бöлинип, колдорынаҥ тудужып, эки кур болуп туруп алар. Оноҥ бир курдаҥ бир кижи экинчи курдыҥ кижизин кычырар. Кычырткан кижи јÿгÿрип барала, курды ÿзер. Ӱзÿп ийзе, курдыҥ бир болÿгин јединип апарар. Ӱспей калза, бойы артып калар. Онойып эки курдыҥ улузы бой-бойлорын кычырыжып, учында бирÿзинде јаҥыс ла кижи артар.\nКыстар ла уулдар тизелерин колдорыла кабыра кучактап алала, тегерийте отурар. Буттарыныҥ ортозыла курды «јылдыр, јылдыр» деп айдыжып јылдырар. Ортозында турган кижиниҥ кӧзин бӧслӧ таҥып салат. Ол кижи «Топ!» деп айдып ийзе, ойын токтоп јат. Оноҥ ол курды табар учурлу. Табып алза кожоҥ кожоҥдоор.\nКайыш курым суктыгар,\nКӧргӧн кӧстӧҥ таныырым.\nКыстар алакандарын јаба тудуп алат. Ойын баштаачы кажы ла кыстыҥ алакандарына бойыныҥ алакандарын кийдире тийип базат. Онойып ол ойноочылдарга билдирбезинеҥ кажы бир кыстыҥ алкандарына сырганы артыргызып койот. Бедиреп турган ойноочыл кажы кыстыҥ алакандарында сырга јажырылганын айдар учурлу. Јастыра айтса, кожоҥ кожоҥдоор.\nТойдо учурлу ойын кептӱ чӱм-јаҥ јаҥдалар. Олор чӱмдӱ, учурлу болот.\nУулдыҥ таайы сӱме кабырганы ол эмезе јодоны тӱнӱктеҥ чыгара чачар. Тышкары турган улустаҥ туткан кижиниҥ айылында база той-јыргал болорыныҥ белгези. Јаҥы айылда одурган отко сӱме кабырганы салар.\nТӧр бажында турган кайырчакты уул ӱйиле кожо ачатан ойын-чӱм бар. Кайырчакты ачып, колго не учурап тудулганы белгелӱ болор. Наадай учураза, балдарлу болордыҥ белгези. Арчуул учураза, баштапкы бала кыс болор.\nБӧкӧ, чыдапмал кижини талдап алала, јаҥы айылдыҥ эпши јанындагы тӧс ӧзӧгин кабыра кучактандырып салар. Ол кижининҥ кийнинеҥ улай-телей јирме-одус кижи кабыра кучактажып јерге отурып, јайканыжып, кайра чиренгилеп кожоҥдожор. Кожоҥды кожоҥдоп божогончо, бир де кижи колын ычкынбаза, јурт јакшы ырысту јадардыҥ белгези.\nСлер нени сананып турар?


Бистиҥ ороон, бистиҥ Конституция, бистиҥ јӧбис - altaicholmon\nЭртен, јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинде, РФ-тыҥ Конституциязына тӱзедӱлер кийдирери аайынча Текшироссиялык ӱнбериштиҥ кӱни ӧдӧр.\nЧокымдап айткажын, орооныстыҥ Тӧс јасагына тӱзедӱлер кийдирери аайынча текшироссиялык ӱнбериш кичӱ изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинеҥ ала башталган ла јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱни бу тӱӱкилик учурлу керектиҥ ӧдӧтӧн калганчы кӱни болор.\nБу јаан керек-јаракла колбой Алтай Республикада 236 талдаачы участок, олордыҥ кажызында ла 6-даҥ ала 10-го јетире јондык ширтеечилер (наблюдательдер) иштейт.\nОроонныҥ Конституциязына кубулталар кийдирери јанынаҥ текшироссиялык ӱнбериш коронавирустыҥ пандемиязыныҥ ӧйине келижип калган учун талдаачы участоктор таҥынаҥ коруланарыныҥ эдимдериле толо јеткилделген. Айдарда, ӱнбереечилердиҥ бастыразы коронавирустаҥ коруланар эдимдерле јеткилделет. Олорго медицинаныҥ маскалары ла перчаткалар, таҥынаҥ башка ручкалар база берилет. Кезик участоктор тышкартына кӧчӱрилгенин, бастыра ла участоктордо дезинфекция ӧткӱрилип турганын темдектеер керек.\nКош-Агаш ла Улаган аймактардыҥ ыраак јурттарында јадып турган улус, службазын Кош-Агаш, Улаган ла Кӧксуу-Оозы аймактарда ӧдӱп турган пограничниктер, јайгы турлуларда јайлаган малчылар ла кордондордо иштеген егерьлер Россия Федерацияныҥ Конституциязына кубулталар кийдирери јанынаҥ ӱнбериште бойлорыныҥ ӱндерин кичӱ изӱ айдыҥ 18-25 кӱндеринде озолондыра берип салган.\nРФ-тыҥ Конституциязына кубулталар кийдирери јанынаҥ текшироссиялык ӱнбериште ӱнин бербеген кижи шак бӱгӱн эмезе эртен граждан молјузын бӱдӱрер аргалу. Бастыра улусты ӱнбериште туружарына кычырадыс!


Албаты-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ сурактарыла башкарынып - altaicholmon\nБистиҥ бастырабысты бистиҥ кичӱ Тӧрӧлиске сӱӱжис ле ого чындык болгоныс, бистиҥ республикада јадын-јӱрӱмниҥ чыҥдыйын бийиктедер деген кӱӱн-санаа бириктирет. Бӱгӱн «Единая Россия» партия партийный ӱлекерлер аайынча баштаҥкайлар эдет. Алтай Республикада 14 федерал ӱлекерлер јанынаҥ иштер ӧдӧт, олор бастыразы јербойыныҥ аҥылузын ла улус биске бойыныҥ шӱӱлтелериле баштанар аргалузын ајаруга алат. Онызы «Городская среда», «Кичӱ Тӧрӧлдиҥ культуразы», «Бек биле», «Су-кадык келер ӧй» деген ӱлекерлерде јап-јарт кӧрӱнет.\nБисте билгирлер, ченемел, бойыбыстыҥ аҥылу јаҥжыгуларыс, республикан ла федерал јаҥныҥ јӧмӧлтӧзи бар. Эҥ ле учурлузы – албаты-јонныҥ јилбӱлерин корыырына белен улус бар. Партияныҥ ӱлекерлериниҥ ижинде «Единая Россиядаҥ» бастыра кеминде депутаттар, бӱдӱреечи јаҥныҥ органдарыныҥ башкараачылары, јондык организациялардыҥ чыгартулу улузы туружат. Ишти партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ качызыныҥ ордынчызы, Алтай Республиканыҥ депутады Константин Криворученко аайлаштыра башкарат.\nКелер ӧйгӧ кӧрӱп, граждандар ла партиецтер ортодо ӧмӧ-јӧмӧ иш мынаҥ да ары улалар, иштиҥ јаҥы бӱдӱмдери ле бис ӧмӧлӧжип бӱдӱрер јаҥы иш-амадулар болор, бис бастыразын једимдӱ алып чыгарыс деп, бир де јалтанбазынаҥ айдарга јараар!\n«Единая Россия» партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ качызы, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели\n«Единая Россияныҥ» ӱлекерлери\n«Кичӱ Тӧрӧлдиҥ культуразы»\n«Единая Россия» партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ качызы, АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин: «Партияныҥ ӱлекерин јӱрӱмде бӱдӱрип турганы театрдыҥ ижиниҥ ӧзӱмине, аймактарда ла јурттарда Культураныҥ тураларыныҥ материальный тӧзӧлгӧзин јаҥыртарына камаанын јетирип турганында алаҥзу јок».\nБыјыл 29 јуртта Культураныҥ тураларында јаҥы техникалык јазалдар тургузылар. Бу ишке федерал, тергеелик ле јербойындагы бюджеттердеҥ 12 миллион салковойдоҥ шыдар акча чыгарылган. Кезик не-немелер јаҥызыла солылар: кӧрӧӧчилердиҥ залдарында отургыштар, акустический ле световой системалар, сценаныҥ кийими, прожекторлор ло о. ӧ. 2018 јылдыҥ программазына Турачак, Озеро-Куреево, Дмитриевка, Ыныргы, Тунјы, Кичӱ Ийин, Ыны-Оозы, Бӱлӱлӱ, Манјӱрек, Бешпелтир, Эликманар, Ильинка, Чаргы, Беш-Ӧзӧк, Кӱпчеген, Шашыкман, Кулады, Тӧбӧлӧр, Кош-Агаш, Кӧкӧрӱ, Улаган, Амур, Ӱстиги-Оймон, Березовка, Чендек, Јодролу, Санаровка, Јабаган-Бажы, Моты-Оозы јурттарда Культураныҥ туралары кирген.\nАнайда ок билдирлӱ болушты театрдыҥ ӧмӧликтери алар, олордыҥ јайаандык ижин јӧмӧӧрине ле техникалык јеткилдежине 37 миллион салковойдоҥ кӧп акча ууландырылар. Быјыл јаҥы 17 спектакль тургузылар. Јаш кӧрӧӧчилерге албатыныҥ чӧрчӧктӧри ле орус классиктердиҥ чӱмдемелдери аайынча тургузылган ойын-спектакльдар кӧргӱзилер. Кӧксуу-Оозы аймакта балдарга Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга учурлалган спектакль тургузар. Аҥылу ајару алтай чӱмдемелдерге эдилер. Темдектезе, П. В. Кучияктыҥ адыла адалган Национальный драматический театрда «Маадай Кара», «Торко Чачак», «Кызалаҥду јылдар», «Кудачы Тӱлкӱ» деген пьесалар аайынча иштер ӧдӧт. «Маадай Караныҥ» премьеразы сыгын айдыҥ 23-чи кӱнинде болор.\nУгузу бичиктер јуур тужында культураныҥ учреждениелериниҥ эҥ артык шӱӱлтелери чукталган, јурттарда клубтардыҥ материально-техникалык тӧзӧлгӧлӧриниҥ айалгалары, јурттардыҥ албаты-јоныныҥ ла ӧткӱрилген иш-керектердиҥ тоолоры, јайаандык ӧмӧликтердиҥ ижи ајаруга алылган.\nПартияныҥ «Кичӱ Тӧрӧлдиҥ культуразы» деп ӱлекериниҥ координаторы РФ-тыҥ Государственный Думазыныҥ депутады Иван Белеков.\n«Бирлик ороон – јарамыкту айалга»\n2018 јылдыҥ баштапкы јарымјылдыгында болгон эҥ ле јаан керек-јарактардыҥ бирӱзи республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧринде су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ улуска јарамыкту айалга тӧзӧӧр иш-керектер аайынча мониторинг ӧткӱрилгени болот. Јондык советтиҥ чыгартулу улузы су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ улус организациялардыҥ, учреждениелердиҥ тураларына кирерге эптӱ болзын деп, кандый айалга тӧзӧлгӧнин шиҥдеп кӧрӧргӧ, Майма ла Кош-Агаш аймактар јаар барып јӱргендер: пандустар, алдыртарыныҥ кнопкалары, кенектерге учурлалган аҥылу знак-темдектер бары-јогын кӧрӧргӧ. Партияныҥ ӱлекериниҥ јӧмӧлтӧзиле, Јеҥӱниҥ кӱниниҥ алдында Горно-Алтайсктыҥ школдорында «Јалакай болорыныҥ урокторы», Тӱндӱк Кавказта јуучыл керектердиҥ туружаачызы ла Мужество орденле кайралдаткан Каир Тандыбаевтиҥ турушканыла, ӧткӱрилген.\nПартӱлекер кенек улуска јондык транспортты тузаланарында јарамыкту айалгалар, јолло ары-бери јӱрериниҥ ээжилерин олор јӱрӱп турган јерлерде келиштирте тузаланып, тӧзӧӧрин темдектейт. Јондык советтиҥ турчыларыныҥ шӱӱлтезиле, јаш ӱйени су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ улуска кижилик кӱӱндӱ болор кӱӱн-санаага таскадары јаан учурлу.\n«Бирлик ороон – јарамыкту айалга» деген партӱлекердиҥ координаторы РФ-тыҥ Јонјӱрӱмдик страхование аайынча фондыныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ управляющийи, АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ депутады Светлана Кудрявцева.\nБыјыл Горно-Алтайскта бу партӱлекерге кӧп квартираларлу 12 тураныҥ јанында јерлер кирген. Каланыҥ ӱч микрорайонында оромдордогы тренажерлорлу спортплощадкалар тургузылган. Коммунистический проспектте В. И. Ленинниҥ адыла адалган тепсеҥ ле Ткаций деп адалган токтодулар ортодо јойу улус јӱретен тротуарларды, Алтайский оромныҥ јанында Майма сууныҥ јарадын јарандырары темдектелип калган, культураныҥ ла амыраштыҥ каладагы паркында Экстрим-парк тудар иш учына једип барааткан.\nКаланыҥ администрациязыныҥ башкартузы ла «Единая Россияныҥ» «Городская среда» деген партийный ӱлекериниҥ чыгартулу улузы тудулып јаткан объекттерде подрядчиктердиҥ ижин шиҥжӱде тудат. Эл-јонло, подрядчиктерле туштажулар ӧйинде ӱлекерлерге кандый да кубулталар эдери, суу агатан системалар, автотранспорт ло јойу улус јӱрерин тӧзӧӧри, одоштойындагы јерлер јанынаҥ шӱӱлтелер шӱӱжилет. Аҥылу ајару одоштойындагы јерлердиҥ ле кӧп квартираларлу туралардыҥ јанында јерлердиҥ айалгаларына эдилет.\n«Городская среда» деген партӱлекердиҥ координаторы АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ депутады Герман Чепкин.\n«Су-кадык келер ӧй»\nПартияныҥ «Су-кадык келер ӧй» деген ӱлекериниҥ јӧмӧлтӧзиле ӧткӧн «Ӧмӧ-јӧмӧ эдели!» деп кыймыгуныҥ кеминде «Бистиҥ геройлор» деген акцияныҥ федерал бӧлӱгиниҥ уч-турултазыла, бастыра ороонноҥ 98 јеҥӱчил балдардыҥ албатылар ортодо «Артек» деген тӧс јериндӧӧн барар путевкаларла кайралдаткан. Олордыҥ тоозында – Алтай Республиканыҥ чыгартулу улузы – Горно-Алтайсктыҥ 13-чи таҥмалу орто ӱредӱлӱ школыныҥ ӱренчиктери Елизавета Королева ла Кристина Черепанова, 1-кы таҥмалу орто ӱредӱлӱ школдыҥ ӱренчиги Оксана Кукуева.\nБастыра ороон ичинде ӧткӧн акцияда ӱредӱликтиҥ 15 муҥнаҥ шыдар учреждениелеринеҥ 10 муҥнаҥ кӧп лидерлер эҥ артык деген атла ададары учун маргыжуда турушкан. Јерлештериниҥ ат-нерелӱ керектериниҥ темдеги ажыра тӧрӧлчи кӱӱн-санаалу болорыныҥ таскамалына, Россияныҥ ла кичӱ Тӧрӧлиниҥ тӱӱкизине каруулу ла чебер болорына, јерлештериниҥ ле бистиҥ ороонныҥ улузыныҥ ат-нерелӱ керектерин тооп јӱрерине, Россияныҥ тӱӱкизинде кереес кӱндерди кӧптӧдӧрине ууландырылган керек-јарактарда ӱренчиктер эрчимдӱ турушкан.\nБыйанду самаралар кураторлорго – 1-кы таҥмалу школдыҥ директорыныҥ ордынчызы Елена Романовага ла 13-чи таҥмалу школдыҥ ӱредӱчизи Мария Лыжинага табыштырылган. Ӱредӱликтиҥ учреждениелеринде кураторлорго лидерлерле, акцияныҥ туружаачыларыла иштеери јанынаҥ кеми јаан иш молјолгон болгон. Анайда ок олор јеҥӱчил болгон балдарды «Артек» МДЦ јаар аткарарын тӧзӧӧринде база турушкан. Соҥында балдар јанып келерде, акцияныҥ тергеелик партнерлоры Алтай Республиканыҥ кайкамјык јерлерине учурлалган «Мениҥ кичӱ Тӧрӧлим» деген экскурсионный программа тӧзӧгӧн.\n«Су-кадык келер ӧй» деп ӱлекердиҥ координаторы АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ депутады Федор Рау.\n«Jеткер јок јолдор»\n«Јеткер јок јолдор» деген федерал ӱлекердиҥ тергеелик активисттери Алтай Республиканыҥ автошколдоры канайда јепселгенин, јеткилделгенин шиҥдеп кӧрӧринде турушкан. Алтай Республикада 14 автошкол иштейт, олордыҥ кажызы ла јылына 350 кире курсанттар белетейт. Ӧткӱрилген шиҥжӱниҥ уч-турултазыла, бастыра бу школдордо ӱредӱниҥ материально-техникалык айалгалары ла методикалык материалдар лицензионный некелтелерге келижет, школдордыҥ ижи ГИБДД-ныҥ аҥылу бӧлӱгиниҥ кату шиҥжӱзинде тудулат.\nӰлекердиҥ јӧмӧӧчилери ором-јолдордыҥ айалгалары јанынаҥ мониторингте туружат, јол јазаачылар олордоҥ болгон ајарулар аайынча тутак-једикпестерди тӱрген јоголтот. Ӱлекердиҥ туружаачылары федерал јасакберимге ле нормативный тап-эриктик акттарга кубулталар аайынча шӱӱлтелер белетееринде туружат.\n«Јеткер јок јолдор» деп партӱлекердиҥ координаторы автомобильный јолдордыҥ республикан башкартузыныҥ јааны, АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ депутады Николай Нечаев.\nӰлекер тӱӱкиниҥ ле культураныҥ кереестерин чеберлеерине ле орныктыра јазаарына ууландырылып јат. Республикада Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга учурлай тургузылган кереестердиҥ тоозы 171, олордоҥ 81-и государственный реестрге кийдирилген. Тергеелик јондык совет кереестер тургузары ла кереестерди јаҥырта јазаары аайынча шӱӱлтелер јууйт, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга учурлалган кереестерди госреестрге кийдирерин тӱргендедип, олордыҥ бастыразын аҥылу корулашка алары јанынаҥ баштаҥкай эдет. Партӱлекер јондык ишчилерди ӧмӧ-јӧмӧ ишке тартып, тӱӱкиниҥ кереестерин јаҥырта јазаарын шиҥжӱде тудат.\n«Тӱӱкилик эземниҥ» координаторы – Алтай Республикадаҥ сенатор Татьяна Гигель.\n«Билгирлерлӱ тузаланаачыныҥ школы»\nБу ӱлекер јадын-јӱрӱмниҥ чыҥдыйын бийиктедерине, улус јарамыкту ла јеткерлӱ эмес айалгаларда јадарын тӧзӧӧрине, улустыҥ ЖКХ-ныҥ бӧлӱгинде билгирлерин бийиктедерине ууландырылган.\nБойыныҥ јаткан туразы јанынаҥ тап-эриктерин канай тузаланары, башкараачы организацияла колбуны канайда тӧзӧӧри эмезе ӧскӧзин талдап алары, тураныҥ соведин тӧзӧӧри, текши тураныҥ керексиништериниҥ чыгымдарыныҥ кемин астадары, тура-коммунальный јеткилдештердиҥ квитанцияларыныҥ аайы-бажына чыгары, тураныҥ јанында јерди јарандырары, одоштой јаткандарла оҥдошпосторды аайлаштырары – партӱлекер бу ла ӧскӧ дӧ кӧп тоолу сурактарга каруу берер. Партӱлекердиҥ тергеедеги јондык соведи ЖКХ-ныҥ сурактары аайынча Ачык эжиктердиҥ кӱндерин, туштажулар, эл-јонго јартамалду иш ӧткӱрет.\nБу партӱлекердиҥ координаторы Алтай Республиканыҥ Государственный тура инспекциязыныҥ јааны Олег Пьянков.\n2018 јылдыҥ кӱӱк айында партияныҥ «Јаҥы школ» ӱлекериниҥ баштаҥкайыла АР-дыҥ 150 школында ӧрттӧҥ коруланарыныҥ ээжилери канайда бӱдӱп турганы шиҥделген. Шиҥдештердиҥ турулталары Россияныҥ МЧС-на, Алтай Республиканыҥ ӱредӱлик министерствозына, онойдо ок «Единая Россия» партияныҥ ЦИК-не аткарылган.\nПартияныҥ ӱлекериниҥ координаторы – АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ ӱредӱ, культура, спорт, јашӧскӱримниҥ политиказы, јондык биригӱлер ле СМИ аайынча комитединиҥ председатели Вячеслав Уханов.\nПартӱлекер јажы јаан улустыҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедерин јӧмӧӧрине ууландырылган. Партӱлекердиҥ активисттери пенсионерлерге башка-башка керек-јарактар ӧткӱрет, олорго куурмакчылардаҥ канай коруланары керегинде куучындайт, јаан јаштуларды компьютерле иштеерине ӱредет, карганактардыҥ тура-интернаттарыныҥ јанында јерлерди јарандырат.\nКуран айда бу ӱлекердиҥ јӧмӧлтӧзиле, пенсионерлерге Алтай Республиканыҥ јараш ла кайкамјык јерлери јаар экскурсия тӧзӧлгӧн. «Јиит Гвардияныҥ» чыгартулу улузы бу јол-јорыкта гидтер болгон. Амырап јӱрген улус Патмос ортолыкта Иоанн Богословтыҥ серкпезине барып, «Эчкиниҥ орык јолыла» амырашту базып, ГЭС-те, Ороктой јурттыҥ јанында кӱрде, анайда ок Чамал ла Майма аймактардыҥ ӧскӧ дӧ јилбилӱ јерлеринде болгондор.\n«Јаан ӱйе» деп партӱлекердиҥ координаторы АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ јонјӱрӱмдик корулаш ла эл-јонныҥ су-кадыгын корыыры аайынча комитединиҥ председатели Наталья Никитенко.\n«Единая Россияны» јӧмӧӧчилер Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилериле, «Јиит Гвардияныҥ» чыгартулу улузыла кожо партияныҥ «Албатыныҥ шиҥжӱзи» деген ӱлекери аайынча садуныҥ предприятиелеринде, јондык аш-курсактыҥ јерлеринде шиҥжӱлер ӧткӱрет. «Единая Россияныҥ» бу ӱлекери албаты-јонныҥ аш-курсактыҥ политиказыла колбулу билгирлериниҥ кемин, аш-курсактыҥ товарларыныҥ ла јеткилдештериниҥ чыҥдыйын бийиктедерине, бӱгӱнги конкуренцияда туружар тӧрӧл продукция, ол тоодо аш-курсактыҥ ла медицинаныҥ бӧлӱгинде, эдип чыгарарын тӧзӧӧрине ууландырылган.\nЈасакберимниҥ ээжи-некелтелерин бусканы учун кандый административный каруузына тургузылары керегинде јартамалду куучындар садуныҥ предприятиелериниҥ чыгартулу улузыла ӧткӱрилет. Анайда ок шиҥжӱ иштер ӧткӱрер ӧйинде оноҥ озо илезине чыгарылган бузуштарды јоголторы јанынаҥ иштер ӧткӱрилип јат. «Албатыныҥ шиҥжӱзи» деген партӱлекердиҥ координаторы Алтай Республиканыҥ баш санитарный врачы Леонид Щучинов.\nПартияныҥ бу ӱлекери балдардыҥ су-кадыгын тыҥыдарына ла ӧзӱп јаткан ӱйени су-кадык јӱрӱмге таскадарына ууламјылалган. Ӱлекерди бӱдӱрерге тергееде јиит спортчылардыҥ спорттыҥ культуразын ӧскӱрерине ле јашӧскӱримниҥ ортодо тӧрӧлчи кӱӱнди таскадарына јарамыкту башка-башка турнирлери ӧткӱрилет. Партияныҥ ӱлекери јӱзӱшле, спорт кӱрешле, волейболло, ӧскӧ дӧ бӱдӱмдерле јаҥжыккан маргаандардыҥ тӧс тӧзӧӧчилериниҥ тоозына кирет. «Единая Россия» партияныҥ тергеелик бӧлӱги маргаандарда аҥылу сыйлар ла кайралдар тургузат. Сыгын айда футболло С. Т. Пекпеевтиҥ эземине учурлалган јылдыҥ ла ӧткӱрилип турган турнир партияныҥ ӱлекериниҥ јӧмӧгӧниле ӧдӧр.\nПартияныҥ «Балдардыҥ спорты» ӱлекериниҥ координаторы — АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ акча-манат, калан ла экономикалык политика аайынча комитединиҥ председатели Сергей Ефимов.\nПартияныҥ ӱлекери билениҥ институдын ла билелик байлыктарды тыҥыдарына ууламјылалат. Аҥылу ајару јиит билелерди, балдарлу билелерди јӧмӧӧрине, РФ-тыҥ Президентиниҥ демографияда баштаҥкайларын бӱдӱрерине эдилет. Партияныҥ ӱлекериниҥ ајарузында ӧскӱстердиҥ тоозын астадары база бар. Онойып, «Единая Россияныҥ Јиит Гвардиязы» куран айда партияныҥ ӱлекериле «НКО-ныҥ ӧскӱс балдардыҥ организацияларыла колбуларыныҥ тап-эриктерин быжулаары» деп суракла кӱрее-куучын ӧткӱрген. Оныҥ туружаачылары наставник-таскадаачылардыҥ институдын ӧскӱрери, волонтерлорго ӱредӱлӱ аҥылу площадкалар тӧзӧӧри, балдардыҥ учреждениелериниҥ ӱренеечилерин јаан јӱрӱмге ууламјылаарына башка-башка бӧлӱктердеҥ специалисттер тартары керектӱзи керегинде куучын ӧткӱрген. Волонтерлордыҥ ӧскӱс балдардыҥ, ада-энезиниҥ кичеемели јок арткандардыҥ организацияларыла колбуларын аайлаштырып турган тап-эриктӱ документ тургузары аайынча ишмекчи группа тӧзӧӧр шӱӱлте эдилген.\nПартияныҥ «Бек биле» ӱлекериниҥ координаторы — АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ депутады, «Звезда Алтая» республикан газеттиҥ баш редакторы Алена Казанцева.\nПартияныҥ «Ӧзӱмниҥ локомотиви» деп ӱлекери Россияныҥ бӱгӱнги экономиказыныҥ ӧзӱминиҥ локомотивтериле – национальный компанияларла – кожо ичкери ӧзӱмине айалгалар тӧзӧӧрине ууламјылу. Онойып, 2018 јылдыҥ тулаан айында АР-дыҥ «Солнечная энергия+» ООО-ныҥ генеральный директоры Андрей Ялбаков ло ол ӧйдӧ АР-дыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министриниҥ ордынчызы болгон Роман Птицын кирген делегациязы Иркутскта ӧткӧн «Ӧзӱмниҥ локомотиви» деген промышленный форумда турушкан. Ондо Алтай Республиканыҥ промышленный ла инновационный аргалары кӧргӱзилген, форумныҥ турулталарында СФО-ныҥ эксперттери ӱлекерлерге бийик баа берген.\nПартияныҥ ӱлекериниҥ координаторы – «Единая Россияныҥ» фракциязыныҥ башкараачызы, АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Терехов.\nПартияныҥ бу ӱлекери јурт јерлердиҥ турумкай ӧзӱмине, јуртта ээлемниҥ кандый ла бӱдӱмдерин, сад ла маала-ажын ӧскӱрерин јӧмӧӧрине ууламјылалат. Партияныҥ ӱлекериниҥ јондык соведи јуртээлемдик товарлар иштеп алаачыларды јӧмӧӧрине аҥылу ајару эдет, АР-дыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыла, Эл Курултайла сезон иштерди ӧткӱрериниҥ, сӱттеҥир уйларды ӧскӱрериниҥ ле сӱттеҥ курсак-тамак эдериниҥ сурактары јанынаҥ јаба иш ӧткӱрет. Јондык советтиҥ чыгартулу улузы Майма аймактыҥ Алферово јуртында крестьян-фермер ээлемге јӱргендер. Госјӧмӧлтӧниҥ шылтузында бу КФХ ӱзеери бийик баалу продукция иштеп чыгарат, иштеер јаҥы јерлер тӧзӧйт. Јондык советтиҥ турчыларыныҥ шӱӱлтезиле, јуртээлемдик учурлу јерлерди турулталу тузаланарын тыҥыдар керек.\n«Россияныҥ јурты» ӱлекердиҥ координаторы – Государственный Думаныҥ депутады Родион Букачаков.