13.12.2017 - altaicholmon\nБелен продукцияга јетире\nКӧксуу-Оозы аймакта Катандудагы ООО јаҥыс та аймак ичинде эмес, анайда ок республика ичинде озочыл ӧмӧликтердиҥ бирӱзи. Ээлемниҥ ижиниҥ тӧс ууламјызы—мал-аш ӧскӱрери.\nJолдыҥ јаҥы темдектери болор\nРоссияда национальный предварительный стандарт (ПНСТ) иштеп баштады. Ол бастыра ороондо јолдордыҥ јаҥы темдектерин тургузар арга берет.\nТуризмниҥ специалисттери белетелет\nАлтай Республикада туризмде иштеп турган 42 специалист квалификацияны бийиктедери ле јаҥы профессияга ӱренери јанынаҥ 14 программа аайынча ӱредӱ божоттылар.


«Јиит улусты јӧмӧӧргӧ кичеенедис...» - altaicholmon\nБистиҥ бӱгӱнги айылчыбыс Г.И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ коммерциялык эмес «Оностогы кӱрее» кӧмзӧзиниҥ башкараачызы, чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын Туу» байзыҥ-јурттыҥ директоры Татьяна ТУДЕНЕВА.\n– «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ кычыраачыларын кирген Јаҥы 2022 јылла уткуп, бу јыл албаты-јоныска амыр-энчӱ, једимдӱ јыл болзын деп кӱӱнзейдим.\nЭртен алтай калыктыҥ атту-чуулу јурукчызы, јондык ла политикалык ишчизи Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ чыккан кӱни. Бу кӱнде республикабыстыҥ тӧс калазында јурукчыныҥ кереес-памятнигине улус јуулып, чечектер салары, Туулу Алтайдыҥ автономиязы учун тартышкан јерлештеристи эзедери јаҥжыккан. Быјыл да бу јаҥжыгу ӱзӱлбес деп сананадым. Кирген јыл тергеебиске учурлу јыл – Горно-Алтайский автоном область тӧзӧлгӧниниҥ 100 јылдыктары, «Алтайдыҥ Чолмоны» ла «Звезда Алтая» газеттердиҥ тӧзӧлгӧниниҥ 100 јылдыгы темдектелер. Ӧдӱп келген тӱӱкилик јолысты эзедер, келер ӧйлӧргӧ иштерди темдектеер јыл…\n– Г.И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ ээчий лауреады бу ӧйдӧ адалып туратан эди…\n– Телекейде јайылып, бисти де кыйып ӧтпӧгӧн ковид оору кӧп иштерди буудактап јат. Г.И. Чорос-Гуркинниҥ сыйыныҥ лауреадына кандидаттар адалып калган, олордыҥ ортодо кем јеҥӱчил болуп чыкканын удабас ла јарлап ийерис.\nБылтыр Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйды ээчий лауреат болуп чыккан Эмиль Толкочековко, Роспотребшиҥжӱле јӧптӧшкӧн ӧйгӧ келиштире, кӱӱк айда табыштырганыс. Республиканыҥ Эл театрында ӧткӧн кӧдӱриҥиде бу сыйдыҥ лауреаттарыла коштой оны јӧмӧгӧн кӧп улус турушкан. Сыйды, кӧп јылдарга акчазын кожуп јӧмӧгӧн, анайда ок Алтай Республиканыҥ тӧзӧлгӧниниҥ 30 јылдыгыла колбой, бу керекте эрчимдӱ турушкан улусты ол кӧдӱриҥиде адап, Кӧмзӧниҥ адынаҥ олорго быйанысты айдып, сыйларыс табыштырганыс. Быјыл кандый болорын эм тургуза айдар арга јок.\n–Гуркинниҥ адыла адалган јондык ла государстволык сыйлар, Гуркинниҥ сыйыныҥ «Оностогы кӱрее» деген кӧмзӧзи ле оныҥ ижи керегинде јартамал керек ошкош, Татьяна Николаевна. Оны јартап берзегер?\n– Г.И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйды тӧзӧӧр шӱӱлте Алтай Республика јаҥы ла тӧзӧлгӧн ӧйлӧрдӧ, 1990 јылда чыккан. Алтай Республиканы тӧзӧӧри учун јана баспай турушкан јондык ишчилердиҥ: Владимир Кыдыевтиҥ, Геннадий Тайборинниҥ, Александр Манзыровтыҥ, Альберт Толкочековтыҥ бу шӱӱлтезин ол ӧйлӧрдӧ республиканыҥ Аргачылар биригӱзиниҥ башкараачызы болгон Юрий Васильевич Антарадонов јӧмӧгӧн. Г.И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган баштапкы сый 1991 јылда тӱӱкичи, билимчи Григорий Самаевке табыштырылган. Бу сыйдыҥ тӧзӧӧчилери – «Алтайдыҥ Чолмоны» республикан газет ле тергеениҥ Аргачылар биригӱзи болгон.\nКийнинде, 2005 јылда, республикада Г.И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган Государстволык сый тӧзӧлгӧн лӧ ол ӧйдӧҥ бери коштой табыштырылат.\nГуркинниҥ јондык сыйыныҥ коммерциялык эмес кӧмзӧзин тӧзӧӧр баштаҥкайды Юрий Васильевич Антарадонов эдип, ол шӱӱлте јол алынарына тыҥ болушкан. Бу кӧмзӧ тӧзӧлип, оны Аржан Иташев, оныҥ кийнинде Евгений Тукуеков башкарган. 2018 јылда «Оностогы кӱрее» кӧмзӧ окылу регистрация ӧдӱп, оныҥ башкараачызына мен тудулгам.\nСӧс келижерде, Аржан Валерьевич Иташев бистиҥ кӧмзӧниҥ ижин баштаган, республиканыҥ ла алтай калыктыҥ ӧзӱми учун эрчимдӱ иштеген кижи болгон. Ол алтай тилди корыыры, алтай бичиктерди чыгарары јанынаҥ сурактарды, Алтай Республиканыҥ депутады болуп, јаҥ кеминде турумкай тургузатан. Оныҥ јӧмӧгӧниле алтай тилле мультфильмдер чыгарар иш јол алынган. Бичиичи Кӱлер Тепуковтыҥ балдарга учурлалган чӧрчӧктӧри Аржан Валерьевичтиҥ болужыла кепке базылган. Республикада шахматтыҥ федерациязын башкарып, эрчимдӱ иштеген. Тӧрӧл Кан-Оозы аймагына јаантайын јорыктап, ондогы јондык иштерди јӧмӧп, школдордо маргаандар ла конкурстар ӧткӱрип туратанын бис билерис.\nБыјыл Г.И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ лауреадына кандидат эдип Аржан Валерьевич Иташевтиҥ ады-јолын Кан-Оозы аймактыҥ ӱредӱчилериниҥ ӧмӧликтери адаган. Ӧзӧгисле бу кӱӱнди бис оҥдоп-јӧмӧп јадыс. Је бистиҥ Кӧмзӧниҥ Уставында јондык сыйды божогон улуска бербези бичилген. Мыныҥ да алдындагы јылдарда республиканыҥ ӧзӱмине ижиле јаан јӧмӧлтӧзин јетирген, је бу јарыктаҥ јӱре берген улуска Гуркинниҥ јондык сыйын берер шӱӱлтелер айдылган болгон, је Уставыска келишпей турганы учун олор ӧтпӧгӧн. А.В. Иташев керегинде суракты Кӧмзӧниҥ турчылары кыйалтазы јок шӱӱжип кӧрӧр.\nСый тӧзӧлип турарда, оны алтай калыктыҥ культуразына, санат-искусствозына, билимине – ӧзӱмине ижиле јаан јӧмӧлтӧзин јетирген јиит улуска болуш эдип берери јӧптӧлгӧн болгон. Эмди де бис јиит улусты јӧмӧӧргӧ кичеенедис.\nБу акча-сыйдыҥ кеми јыл сайын башка, кезикте аргазы јок ас та болуп туратан. Је ӧткӧн 30 јылдыҥ туркунына оны табыштырары бир де катап ӱзӱлбеген. Ӧткӧн јылдарга бистиҥ сыйыстыҥ лауреаттары болгон бастыра улус бу бийик тоомјыны тӱжӱрбей, ижи кӧндӱгип барган. Улу Чоростыҥ Алтайына, калыгына сӱӱжи ле келер ӧзӱмине ижемјизи, айса болзо, олорды јӧмӧп, ичкери јолын ачкан. Бистиҥ Јондык сыйыстыҥ лауреаттары болуп Болот Байрышев (1992), Сурайа Сартакова (1995), Аржан Кӧзӧрӧков (1999), «Алтай Кай» (2004), Михаил Кулунаков (2012), Аймерген Аткунов (2016), Аржан Ютеев (2019) ле о. ӧ. јииттер бойыныҥ ӧйинде чыкканын да алза.\n– Кӧмзӧниҥ тургуза ӧйдӧ бӱдӱрип турган иштери керегинде тоолу сӧс…\n– Ковид оору јайылганыла јондык кӧп иштер буудакталып јат. Былтыр бис Чорос-Гуркинниҥ јӱрӱмин ле јайаан ижин толо шиҥдеген эҥ баштапкы билимчи, искусствовед Владимир Иванович Эдоковтыҥ чыкканынаҥ ала 85 јылдыгыла колбой оныҥ «Возвращение мастера» деген ижин ойто катап кепке базып чыгардыс. Оны кепке базарга Алтай Республиканыҥ эл политика ла јондыкла колбулар аайынча комитеди болушкан. Бу бичикти 1990-чы јылдарда «Чаптыган» деген јондык биригӱ акча јууп, јӧмӧӧчи-спонсорлордыҥ шылтузында чыгарган болгон. Улус бичикти кӱӱнзеп, јилбиркеп алганы бисти сӱӱндирет.\nБыјыл Георгий Вяткинниҥ «Алтайдыҥ тууларында» деген бичимелин ле јууган чӧрчӧктӧрин кепке базарга белетейдис. Георгий Андреевич Вяткин (1885-1938) Г.И. Гуркинниҥ најызы болгон ло Октябрьдыҥ революциязынаҥ озо Чамал аймакка, Г.И. Гуркинди айылдап, јаҥыс катап эмес келип јӱрген. Бойыныҥ эш-бараанын да ол 1915 јылда Улалуда тапкан. Капитолина Васильевна Юрганова Улалуныҥ монгол јериле садышкан којойымыныҥ кызы, кийнинде јарлу этнограф-монголовед болгон. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарында курчуда болгон Ленинградта ол Г.В. Вяткинниҥ бичимелдериниҥ кезигин корып алган. Белетелип турган бичикте Г.В. Вяткинниҥ революциядаҥ озо Чамалдагы улустыҥ јадын-јӱрӱми керегинде јурамал-бичимелдери (олор 1909 јылда «Сибирская жизнь» журналда јарлалган), анайда ок јууган алтай чӧрчӧктӧри јарлалар. Бу чӧрчӧктӧрди Г.И. Гуркинниҥ карандашла јураган јуруктары кееркеткени солун, олор бисте баштапкы катап јарлалар. Георгий Андреевич Вяткин 1938 јылда политикалык репрессиялар ӧйинде актуга буруладып корогон. Оныҥ ак-чек адын 1956 јылда јаргы актаган. АР-дыҥ эл политика аайынча комитеди бистиҥ бу да ижисти јӧмӧӧрине иженедис.\nТемдектеп алган ӧскӧ дӧ иштер бар. «Гуркин» деген телекей – ол јаҥыс та таҥынаҥ јурукчыныҥ јӱрӱминиҥ ле јайааныныҥ телекейи эмес, је анайда ок калыгыстыҥ чактар белтириндеги, оноҥ озо ло оныҥ кийниндеги тӱӱкизиниҥ ле амаду-ижемјилериниҥ телекейи эмей. Оны шиҥдеери, сананзам, бистиҥ ончобыстыҥ ижис.\nФотојурукта: Татьяна Туденева


Сибирь кышка белетенет - altaicholmon\nСибирьдиҥ жилищно-коммунальный комплексин соок ӧйдӧ иштеерине белетеер сурактарга учурлаган јуун Сибирь федерал округтыҥ тергеелериниҥ башкараачылары турушканыла ӧткӧн, ондо Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин турушкан. Јуунды РФ-тыҥ Президентиниҥ СФО-до чыдулалган кижизи Сергей Меняйло ӧткӱрген.\nЈуунныҥ туружаачылары тургуза ӧйдӧ турган курч сурактарды ла 2020-2021 јылдардыҥ кӱс-кыш ӧйинде бӱдӱретен иштерди шӱӱшкен. Эрмек-куучында РФ-тыҥ Генеральный прокуратуразыныҥ Сибирь федерал округта башкартузыныҥ јааны, СФО-ныҥ тергеелериниҥ башкараачылары, Ростехшиҥжӱниҥ башкартуларыныҥ јаандары, јеткилдеш эткен јаан организациялардыҥ башкараачылары турушкан.\nБыјыл эпидемиялык айалгала колбой јылу берер ӧйликке белетениш јеҥил эмес ӧткӧнин Сергей Меняйло јуунды ачып тура темдектеген. Је соок ӧйгӧ белетенер иштердиҥ чыҥдыйын јабызатпазы ла ончо иштерди ӧйлӱ-ӧйинде бӱдӱрери јаан учурлу болгонын ол айткан.\n«Сибирь федерал округты текши алар болзо, кышка белетениш график аайынча ӧдӱп јат, ондый да болзо, шиҥжӱ ӧткӱрген јаҥдар илезине чыгарган једикпестерди јаҥыс та тӱзедер эмес, айалганы текши јарандырар керек. Элдеҥ озо узак ӧйине аайлалбай турган сурактардыҥ учы-бажына чыгар, калаларда ла јурт јерлерде јаткан эл-јонды электричестволо, јылула, суула јеткилдеериниҥ чыҥдыйын бийиктедер керек» – деп, Сергей Меняйло темдектеген.\nТергеелик ле муниципал бюджеттердеҥ јеткилделген организациялар одыру-энергетический аргаларды тузаланганы учун јалды јӱс процентке тӧлӧӧрине једерин Россия Федерацияныҥ президенти јакыганын Сергей Меняйло јуунда угускан. «Тергеелик ле муниципал организациялардыҥ тӧлӱлери бӱткӱлинче тӧлӧлӧр учурлу. Керектӱ болзо, муниципалитеттерди ӱзеери аргаларла јеткилдеер керек» – деп, полпред айткан.\nЭнергетиканыҥ ла коммунал ээлемниҥ ајару некеген кезик объекттери кӱс-кыш ӧйдӧ иштеерге белен болоры аҥылу шиҥжӱде туруп јат. Хакасия Республиканыҥ Черногорск калазында котельныйларды ла јылу берер сетьтерди тузаланарыныҥ сурактары артканча, Сорск калада, Боградский, Ширинский, Аскизский райондордо турган курч сурактар чечилбеген.\nИркутский областьта 2019 јылда суу кӧпшигениниҥ тӱбегине алдырткан јерлерде – Тулун ла Нижнеудинск калаларда, Нижнеудинский ле Ташетский райондордо айалга ӱзеери ајару некейт. Кемеровский областьта Южно-Кузбасский ГРЭС-ти, Алтайский крайда Яровое каладагы ТЭЦ-ти кышкы ӧйдӧ иштеерине белетеер сурактарды шиҥжӱге алар керек. Анайда ок 2019 јылда белен болгоныныҥ паспортторын албаган муниципал тӧзӧлмӧлӧр быјылгы јылда кышка канайда белетенгенин шиҥжӱде тудар керек.\nСоок ӧйгӧ белетенер иштерди чыҥдый ла ӧйинде ӧткӱрерге ресурсоснабжающий организациялардыҥ акча-манады јеткилинче болор учурлу. Тузаланаачылардыҥ тӧлӱлери кӧптӧгӧни уур-кӱч сурак болгоны јуунда темдектелген. Россияныҥ Минэнергозыныҥ јетирӱлериле, быјыл кичӱ изӱ айда Сибирь федерал округта ончо бӧлӱк тузаланаачылардыҥ электроэнергия учун тӧлӱлериниҥ кеми 12,7 млрд салковой, газ учун 6,7 млрд салковой болгон.\nЭлектроийдени тузаланганы учун тӧлӱлер Хакасия ла Тыва республикаларда, газ учун – Омский, Новосибирский ле Кемеровский областьтарда кӧптӧйт. «Бастыра кеминде иштеген јаҥдарга тӧлӱлерди јеткилдештиҥ ле садуныҥ организацияларыла база такып шиҥдеп кӧрӧр лӧ олорды тӧлӧӧри аайынча ончо керектӱ иштерди бӱдӱрер, анайда ок тӧлӱлӱ болгондорло иштеерине болуш јетирер керек» – деп, полпред айткан.\nОлег Хорохордин Алтай Республика кӱс-кыш ӧйгӧ канайда белетенгени керегинде јетирӱ эткен. Оныҥ айтканыла, тургуза ӧйдӧ тергееде ЖКХ-ныҥ объекттерин кышкы айалгаларда иштеерге: котельныйлар – 62%, јылула јеткилдеер сетьтер – 75%, сууӧткӱштер 65% белетелген. Ончо кӧргӱзӱлер Сибирь федерал округтыҥ планда темдектелген кӧргӱзӱлеринеҥ 5-10 процентке бийик.\nКапитальный ремонт ӧткӱрерге пландалган тудумдарда эдилген иштиҥ айалгазы: котельныйларда –73%, јылыдар сетьтерде – 65%, суула јеткилдеер сетьтерде 65% иштер бӱткен. Котельныйларда капремонт ӧткӱргениниҥ кӧргӱзӱлери пландалганынаҥ 13% озолойт.\nКату одыруны белетеп алары аайынча, тургуза ӧйдӧ керектӱ одыруныҥ 87% бар, бу пландаган кӧргӱзӱлерди 22% акалайт. Суйук одыруны (мазутты) белетегени –127%.\nЈылула, электроийделе, суула јеткилдеериниҥ тудумдарында капитальный ремонт ӧткӱрерге республикан бюджеттеҥ 2020 јылда 38,9 млн салковой чыгарылган.\nЖКХ-ныҥ объекттерин кышкы ӧйдӧ иштеерине белетеерин муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ ле келиштире министерстволордыҥ јаандары шиҥжӱде тударын ла бу аайынча јетирӱни неделе сайын эдерин Олег Хорохордин јакыган болгон.\nПрезиденттиҥ јакыган иштерин ӧйинде ле толо бӱдӱрери јаан учурлу болгонын Сергей Меняйло јуунда айткан.


«Иш кижини кӧдӱрер...» - altaicholmon\nТергеебистиҥ эҥ јаан јуртээлемдик ӧмӧликтериниҥ бирӱзи «Меркит» деп каруузы кирелӱ ӧмӧлик болор. Анда кӧп тоолу улус иштейт. «Меркит» те, оныҥ ишчилери де республикан кеминде ӧдӱп турган мӧрӧйлӧрдиҥ јеҥӱчилдериниҥ тоозына јаантайын кирет. Быјыл бу ӧмӧликтеҥ јакшы ижи учун Алтай Республиканыҥ јурт ээлем министерствозыныҥ тӧшкӧ тагар «Алтай Республиканыҥ АПК-зыныҥ профессиязы аайынча эҥ артык» деген темдекле, анайда ок сый-акчала механизатор Ирбизек Санашев кайралдаткан.\nИрбизек Иванович — бистиҥ бӱгӱнги айылчыбыс.\nБайлагас сӧӧктӱ Ирбизек Санашев республикабыстыҥ су-алтай јурттарыныҥ бирӱзи, иштеҥкей эл-јонду Экинурда чыккан, ӧскӧн.\n«Ада-энем колхозто ло иштеген улус. Энем уй саачы болуп иштеерде, адам уйлар, койлор кабырган. Биледе бис ӱч карындаш. Ортон ло оогош карындаштарым маска, малта тудар, тудум иштер эдер улус. Олор бу ла јуртта јадат, темир-тести де јакшы оҥдойт. Ӱчӱ јуулыжып, ада-энебиске чӱрче ле болужып ийедис » — деп, Ирбизек Иванович айдат. Ол тӧрӧл јуртындагы школды ӱренип божодоло, черӱге барган, орооныстыҥ тӧс калазы Москвада турган эмтир. Черӱчил молјузын бӱдӱрген соҥында, јиит уул Экинур јуртына јанып, «Меркит» ӧмӧликке ишке кирген. Иштеп турала, бир кезек ӧйгӧ иштеҥ барган да учурал болгон. Јӱре-јӱре, ойто ишке кирген. Эмди «Меркитте» ле иштейт.\nИрбизек оогоштоҥ ло ала темир-тесле уружарга, кӧлӱктердиҥ, тракторлордыҥ тискинин тударга албаданган. Байла, оныҥ да учун, јаандап келеле, тракторист механизатор болуп иштейт.\nЭмди Ирбизек Иванович билелӱ, эш-нӧкӧри балдардыҥ садында таскадаачы болуп иштейт. Олор уул ла кызычак чыдадат. Угын улалтар уулы Горно-Алтайскта педколледжте ӱренип турган болзо, эрке кызычагы садикке јӱрет.\nТӧс геройыс быјыл 350 тонна кату азырал јуунадып, эҥ артык механизатор деп адаткан.\n«Азырал белетеп, уй-малды азырап, иштеп ле јадыс. Былтыр кукуруза деген ӧлӧҥ-чӧплӧ «согуштым»» — деп, Ирбизек каткырат. «Меркит» деп каруузы кирелӱ ӧмӧлик былтыр витамини кӧп кукурузаны отургызып баштаган эмтир. Былтыр јакшы тӱжӱм алынган болзо, быјыл недеҥ де улам ол коомой бӱткен. Бистиҥ ар-бӱткендик айалгаларга чала јарабай турган ошкош.\nИрбизек Ивановичтиҥ темдектегениле, оныҥ иштеп турган ӧмӧлигинде тракторлор, ӧскӧ дӧ техника бастыра јаҥы. «Бистиҥ ӧмӧликте уйан ла трактор јок деп айдар керек. Бастыра ла јаҥы. Меге калганчы келгени берилген».\nӦмӧлик ишчилерине база болужып ла турган эмтир. Ишјалдыҥ кеми кем јок, ӧйинде тӧлӧлип јат. Кӱскиде ӧлӧҥ берип јат. Ишчилериниҥ бойлорына ӧлӧҥ эдер ӧй јок болгонын билип јат. Смета аайынча берилген одынды белетеп аладылар.\n— Ӧмӧликте техника ӱрелген деп бир де турбай јат. Кандый бир темирин солыыр керек болды ба, јаҥыдаҥ алып берет. Техника чыҥдый болзо, производствоныҥ кеми де бийик болор не – деп, Ирбизек Санашев куучынын улалтат.\nМениҥ «Канча гектар јерде иштейдеер?» деген сурагыма ол мындый каруу јандырган: «Быјыл јӱк ле кукурузаны 1200 гектар јерге отургысканыс. «Меркит» ӧмӧлик текши 15 муҥ гектар јердеҥ азырал белетейт». Оныҥ айтканыла, быјылгы кышка азырал јеткилинче белетелген. Уулдар албаданып иштенип ле јат. Јаскы-кӱски иштер ай-кӱннеҥ камаанду. Ирбизекле кожо иштеп турган најылары јутту кӱндерде амырап, айас кӱндерде ишке чыгат.\n— Ӧмӧликтиҥ ижин тӱрген божодып, бойыҥа да иштеп ийер деген јилбӱ бар. Оныҥ учун ишти тӱрген ле чыҥдый эдерге албадангылайт. Кыш ӧйинде бир неделе турлуда, бир неделе айылда болорго келижет. Байа бир вахтовый иш деп айдарга јараар. Отпускной акча, Белокурихадӧӧн путевкалар берилип јат.\nСанашевтердиҥ билези бойыныҥ мал-ажын база тудат. Иштеҥкей биле мал-ажын ӧскӱрип, уулын айылду-јуртту эдер, кызын ӱредер амадулу.\n— Иш кижиниҥ ырызы деп јӱрер керек эмтир. Кижи јаандаган, јоондогон сайын бажына санаа кирет. Алдында јылдарда ачу аш амзап ийер болгом. Је соҥында аракычы кижидеҥ кандый да туза болбой турганын оҥдоп, албаданып иштеп баштагам. Ӧмӧликтиҥ башкараачылары, байла, мыны кӧрӱп, меге јаҥы трактор бергилеген. Албаданып иштезеҥ, иш кижини кӧдӱрип јат. Оны эмди бойым билип баштадым. Онойдо ок иште башкараачыларла ачык-јарык, тӧгӱнденбей јӱрер керек. Ол тушта олор до сени оҥдоп ийетен эмтир. Јадын-јӱрӱмдик сурактарыҥды оҥдоп, керек болзо, болужып та ийер – деп, Ирбизек айдат.\nТӧртӧн јашты ажа берген, этсе эдер, тутса тудар бу алтай эрдиҥ јажы керегинде каткырып айтканы мындый болды:\n— Тӧртӧн јашту бололо, јиит уулдарга базып келзеҥ, карган дежер, каргандарына барзаҥ, оок неме дегилеер.\nАчык-јарык, иштеҥкей Ирбизек Иванович Санашевти аларга јазанган кайралыла уткып, айса болзо, кычыраачыларыска кандый бир кӱӱнземелдерер айдарар дееримде, мынайда айткан:\n— Кижиниҥ јӱрӱми эки јанду эмтир. Оныҥ ак ла кара јаны бар. Ак јанында — иш, биле, бала-барка. Кижи байа ак јанына тартылза, кижиге ырыс бойы келетен эмтир. Кара јанында дезе — ачу аш, таҥкы, јалкуурыш. Бу јанын талдаган улус неме болбос, неге де јединбес. Айса болзо, мынайда айтканымды кычырган улустыҥ кемизи де сананар. Јаанды јаан деп тооп јӱрер керек. Ак јанында ла јӱрерге албаданган кижи кижи болор. Бу јӱрӱмде јалкуурбас керек эмтир. Јалкуныҥ тӧрӧгӧндӧри – ол не де једишпей турганы, јокту болгоны. Иштеҥкей кижиде дезе бастыразы болор.\nМынайып, Экинур јуртта јаткан Ирбизек Санашевле таныштыс. Тергеебисте Ирбизек чилеп иштеп јӱрген уулдар кӧп. Иш кижини кӧдӱрер деген сӧстӧрдиҥ тереҥ учурын билип јӱрели.


«Акча јок, је слер тудуныгар» - altaicholmon\n«Акча јок, је слер тудуныгар»\nМайма аймакта Манјӱрек јурт Алтай Республикада эҥ јаан деген јеезелердиҥ тоозына кирет. Бӱгӱнги кӱнде мында эки муҥнаҥ ажыра кижи јадат. Јай ӧйинде улузыныҥ тоозы билдирлӱ кӧптӧйт. Ого Манјӱрек ле Озерной јурттар кирип јат. Јербойында туу чананыҥ «Манжерок» деген комплекси тудулган. Ол јеезени ӧскӱрер јаан аргалар ачкан. Бу јуртты канча јылга улай ченемелдӱ башкараачы Александр КОРЧУГАНОВ башкарат. Ол иште јеткен бийик једимдери учун муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ бастырароссиялык ассамблеязыныҥ тӧшкӧ тагынар эҥ бийик темдегиле кайралдаткан.\nАлександр Алексеевич јеезеде Хмельники-1, Хмельники-2, Восточный ла Озерной деген микрорайондор бар деп айдат. Олор бӱгӱнги кӱнде бийик тебӱле ӧзӱп јат. Келер ӧйдӧ база бир микрорайон тудулар. Оныҥ учун улусты јерле јеткилдеер деген сурак тыҥ курч турбай јат. Бӱгӱнги кӱнде јеҥилтеле тузаланып турган билелердиҥ бастыразына шыдары андый участокторло јеткилделген.\nЈе јурт јеезениҥ јаанын јерле колбулу ӧскӧ сурак санааркадат. Тургуза ӧйдӧ Манјӱректе јадарга кӱӱнзеген улустыҥ тоозы там ла кӧптӧп јат. Олор бери кӧчӱп келеле, регистрацияга туруп, јер берзин деген угузуларла баштанат. Јеезениҥ јаанында олорго «јок» деп айдар јаҥ јок. Андый тап-эриктӱ улус тура тудуп, јадатан јерди база алгылап јат. Андыйлардыҥ тоозында Кош-Агаштаҥ, Маймадаҥ, Горно-Алтайсктаҥ кӧчӱп келген билелер бар. Александр Алексеевич јадатан јерин бойлоры талдагылап турган улустыҥ кӱӱн-санаазын бис јакшы оҥдоп, олорго јаантайын удура барып јадырыс деп айдат.\nТуристтердиҥ тоозы кӧптӧгӧниле колбой озодо уй-мал туткан улус эмди олорды јоголтып, ӧскӧ ишке кӧчӱп јат. Јурт јеезеде алдында качан да болбогон јаҥы ууламјы — атла јорыктайтан туризм табылган. Садуныҥ јарымкалары болоры база јаҥжыккан.Тоолу јылдар мынаҥ кайра садуныҥ јаан јери Чуйдыҥ јолында јаҥыс ла Сростки јуртта болгон болзо, эмди андый јер Манјӱректе база бар. Суску јурттыҥ ла Аржан-Сууныҥ јанында Кадын сууны кечире эки кӱр иштеп јат.\nЈайгыда олор ажыра Манјӱректеги ГЛК-га сӱрекей кӧп туристтер келип јат. Бу ӧйдӧ јурт јеезеде јажыл туралар эрчимдӱ иштейт. Ашканалардыҥ эжиктери дезе туристтерге јайы-кыжы ачык. Туура јердеҥ келген јорыкчылар бийик некелтелер эдип јат. Олорды чыҥдыйы јакшы этле, јӱзӱн-башка маалаажыла азыраар керек. Олор јербойыныҥ солун аш-курсагын амзап кӧрӧргӧ јат. Јурт јеезениҥ ашканаларында бӱгӱнги кӱнде башка-башка албатылардыҥ курсак-тамагы белетелет. Ол тоодо алтай калыктыҥ.\nЈамылу иште туку совет ӧйдӧҥ бери иштеп келген башкараачы республиканыҥ эҥ јаан деген јурт јеезелериниҥ бирӱзи бӱгӱнги кӱнде тӱрген тебӱле ӧзӱп јат деп темдектейт. Ичкери алтамдар элдеҥ ле озо туу чананыҥ комплексиле јуук колбулу. Јада тура Синюха кырга чыгатан јаҥы кабиналар, оныҥ эдегинде турган кӧл толо кеминде иштеп баштаза, кырдыҥ сындарында искусственный кар элбеде јайылза, туристтердиҥ тоозы там кӧптӧӧр. Ол тушта јурт јаткандар ишле оноҥ толо јеткилделер.\nАлександр Алексеевич улустыҥ јадын-јӱрӱминиҥ јаткан кеми керегинде айдып тура, Манјӱректи Японияла, Италияла канайып тӱҥейлеер, је јаан јашту улустыҥ аргалары олордыҥ јурт јеезезинде тапту јакшы, ороондо ветерандардыҥ пенсияга чыгатан ӧйин узадып, бис карын да јиидиркеп калдыбыс деп кокырлайт. Јуртта пенсионерлердиҥ тоозы, чындап та, кӧп болуптыр. Ишјоктордыҥ бӧлӱгинде учетто бу јаан јуртта бӱгӱнги кӱнде бир ле кижи туруп јат. Анда да эмес, бу кижи фондко јӱк ле 3-чи классту шоферго ӱренип аларга келген. Јурт јеезеде бойлорын ишле јеткилдеп турган улустыҥ тоозы база ас эмес. Олордыҥ кӧп сабазы сувенирлер эдип, оны садып јадылар.\nГаз Манјӱрекке эки неделе мынаҥ кайра келген. Озерное јурттыҥ эл-јоны јажыл одыруны база тузаланып јат. Газтыҥ трубалары салылган јерлер ойто асфальтла јайылат. Улус аргалар табып, тӧс магистральга колболот. Бӱгӱнги кӱнде кӧк одыруга колболорго 85 тура белен. Бир сӧслӧ, Манјӱрек тургуза ӧйдӧ газла толо јеткилделген. Јурт јеезениҥ јааны кӧк одыруныҥ линиязы кӱӱнзеген улустыҥ айылдарына кыйалтазы јогынаҥ ӧткӱрилер деп бӱдӱмјилейт.\nЈаскы иштердиҥ тоозында суулардыҥ јараттарын тыҥыдары аайынча иштер база бар. Бу јанынаҥ анчада ла Озерной јуртта јаан иштер эдилген. Мында 2 миллион салковойдоҥ ажыра акча тузаланылган. Манјӱректе сууныҥ јараттары база чыныкталган. Быјыл кар јаан болгон. Јурттыҥ јаан јашту улузы мындый калыҥ кар калганчы катап качан болгонын ундып та салгандар. Је јурт јеезениҥ эл-јоны оноҥ база јеҥӱлӱ чыккан. Уур-кӱч айалгаларда олорго ГЛК јаан болужын јетирет. Јеезениҥ бойында кӱчтӱ эки трактор бар. Олор аргадап турбай.\nМанјӱректе балдардыҥ туразы, школ, балдардыҥ садиги, искусстволордыҥ школы једимдӱ иштейт. Јуртта анайда ок эмчиликтиҥ амбулаториязы бар. Улус аймактыҥ эмчилигине эмес, а кӧндӱре ле јурттыҥ эмчилерине баштангылап јат. Александр Алексеевич јеезениҥ бюджедин јокту деп айдып болбозым, је оны анайда адаарга бастыра тӧзӧлгӧлӧр бар деп айдат. Ол кӱнӱҥ сайын бӱдӱрип турган керек-јарактарын ӧрт ӧчӱреечилердиҥ ижиле тӱҥейлейт. «От-јалбыш» кайда озо чыгар— удура ла оны бӧктӧӧргӧ келижип јат. Чыгарылып турган акчала уур-кӱчтердиҥ бастыразыныҥ аайына чыгар арга јок. Келер ӧйгӧ озолодо иштеер керек, је «кармандар» ӧйинеҥ ӧткӱре јука.\nПрезидент јербойында бойын бойы башкарынып јадатан органдарды тыҥыдар, олордыҥ акчазын кӧптӧдӧр керек деп айткан. Ченемелдӱ башкараачы эмди бу иште олорго јаан салтарын коронавирусла колбой тура берген айалгалар јетирер болбой деп чочыйт. Ол јурт јеезелердиҥ јаандарына профессионал байрам алдында Россияныҥ башкарузыныҥ председатели болгон Дмитрий Медведевтиҥ кӱӱнземелин айдат: «Акча јок, је слер уулдар, тудуныгар».\nАлександр Алексеевич јербойында бойы башкарынып јадатан органдардыҥ байрамы бистиҥ ороондо јуукта јаҥы, 90-чы јылдардыҥ башталганынаҥ ала темдектелип јат деген. Туку Екатерина тужын эске алынзабыс, оныҥ тӱӱкизи јаан деп темдектейт. «Бу кире ӧйгӧ јурт јеезелердиҥ ижин кубултар деген умзаныштар бисте кӧп катап болгон. Је эл-јон јербойында бойын бойы башкарынып јадатанын бойлорыныҥ кӱӱниле талдагылап јат. Оныҥ учун оны кубултар, ӧскӧртӧ тӧзӧӧр лӧ јоголтор деген мууканыштар темей керек болуп јат. Бойын бойы башкарынып јадатан органдардыҥ јӱрӱмде болотон учуры бар» — деп, ол ајарат.\nКажы ла јуртта дезе оныҥ турган јериниҥ, экономиказы-ныҥ, јаҥжыгуларыныҥ, ээжилериниҥ, улузыныҥ кылык-јаҥыныҥ аҥылулары бар. Учуры јаан бу аҥылуларды јаантайын ајаруда тудар керек, олор јогынаҥ не де болбос, јаткан јеринде јаткан улус дезе шак андый болзын деп кӱӱнзеп ле амадап турганы учун, ол президенттиҥ јербойыныҥ бюджедине ајаруны тыҥыдар керек деген јакылтазы јӱрӱмде бӱдерине иженип турганы керегинде айтты.\nС. ТРИЯНОВАНЫҤ фотојуругы


«Алтын-Кӧл» — ӧткӧн ӧйдӧҥ келген јурук - altaicholmon\nКычыраачыларды Алтын-Кӧл керегинде сӱрекей кайкамчылу јуруктыҥ тӱӱкилик јолыла таныштырадыс.\nШак бу куучын ӧдӱп јаткан «Аltin Kool» деген јайаан ишти англичан јурукчы ла архитектор Томас Уитлам Аткинсон (1799-1861) јураган. Ол јарлу јорыкчы ла шиҥжӱчи болор амадула бойыныҥ эш-нӧкӧриле кожо 1848 јылда јорыктап тура, Алтын-Кӧлдӧ болгон. Бу јурукка эскизти белетегенинеҥ ала 171 јыл ӧткӧн.\nЈурукла кайкамчылу туштажу качан, канайда ӧткӧн? Бедиреништӱ, шиҥжӱлӱ солун иш мынаҥ эки јыл кайра башталган. ГАГУ-ныҥ ӱредӱчилери Татьяна Шастина ла Мария Останина Алтайдыҥ эрте чактардагы чӱмдемел сӱр-кеберлерин шиҥдеп турала, эмеген-ӧбӧгӧн Аткинсондордыҥ јол-јорыгыныҥ материалдарыла кӧнӱ иштеп баштаган. Аткинсондор 1848-1853 јылдарда Сибирьле, казах чӧлдӧрлӧ јорыктаган. Материалдар бу ӧйгӧ јетире Туулу Алтайдыҥ билим сообществозында јарт эмес болгон. Шиҥжӱлӱ иштиҥ јолы онойдо ок ыраак Британияга ууланып, олор бичишкен. Шак ол экијандай ӧткӧн бичиштиҥ шылтузында «Алтын-Кӧл» деген јурукты кӧрӧр јарамыкту арга келишти.\nАлтын-Кӧл — улу, јаан кӧл. Байла, оныҥ да учун бу кӧллӧ сӱреен кӧп јажыттар колбулу. Ыраак Англиядаҥ келген јорыкчы Томас Аткинсонды ол бойына јаба тартканы, оны кайкатканы, сууныҥ ла туулык айгулдыҥ эптӱ-јӧптӱ улуркагын, кеенин бийик кеминде кӧргӱскени, тӧрӧл лӧ јӱректерге кару Алтын-Кӧлисти ак чаазынга чындык ла билгир салганы оморкодот. «Кайран бистиҥ Алтын-Кӧлис» деген кӧӧрӧм сӧстӧр ӧзӧгистеҥ чыгат.\nЕвропей кижиге таныш эмес Сибирьле јорыктап, Томас бойына башка-башка амаду тургускан — ол бу таланы шиҥдеерге кӱӱнзеген, оныҥ байлыгы керегинде бичиген баштапкы кижи болорго, мында јуртаган эл-јондордыҥ јадын-јӱрӱми керегинде европей кычыраачыга куучындаарга. Бӱгӱнги кӱнде кӧп улус чылап ок, ол кӧп керектерде баштапкызы, байгалу баштапкы јерде болорго сананган. Јорыкчыда бойында сӱреен баалу јайаан јайалта болгон — ол јуруктар јураган. Шак мындый јайалтазыныҥ баазын Томас јакшы билген. Мында ого једери, турары јок болгон. Ол ар-бӱткенниҥ кайкамчылу бӱдӱмдерин чӱрче ле табатан (оныҥ сӧстӧриле болзо, ого кӱч эмес болгон), улустыҥ јадын-јӱрӱминеҥ бойына таныш эмес, је јилбилӱ немелерди темдектеп, кӧргӧнин-кайкаганын чаазынга салган. Шак ол Алтын-Кӧлди ак чаазынга салган баштапкы британ јурукчы болуп јат.\nБистиҥ јууган бичимелдерди кӧргӧндӧ, јурукчыныҥ Сибирьле, казах чӧлдӧрлӧ јорыгы керегинде кӧпти айдарга јараар. Темдектезе, бӱгӱнги кӱнде 19-21-чи чактардыҥ ӧскӧ ороондорыныҥ ла Россияныҥ шиҥжӱчилериниҥ ас эмес иштери табылган. Олордыҥ кажызы ла Аткинсондордыҥ ыраак Сибирьдиҥ јерлериле — европейлерге јажытту «Тартарияла» јол-јорыгы керегинде бичигилейт. Ары јанынаҥ ырыс болуп, эмеген-ӧбӧгӧн Аткинсондор келер ӱйелерге кереес эдип чӱмдемел энчи-байлыгын артыргызып салган — Томастыҥ јол-јорыгын бичиген эки том бичиги (1858 ј., 1860 ј., Лондон) ле Люсиниҥ эпистолярный жанрла бичиген бичиги (1863 ј., Лондон). Алтайга учурлалган бу бичиктердиҥ бӱктеринеҥ јерлик ар-бӱткенниҥ јаражы ла ийдези керегинде ӧскӧ ороонныҥ улузыныҥ јаркынду кӱӱни-санаазы, кӧрӱми чокым, иле кӧрӱлет. Туку 1858 јылда «Иркутские губернские ведомости» Аткинсонныҥ Лондондо чыккан баштапкы бичиги керегинде билер болгон. Онойдо ок орус тилге кӧчӱрилген эҥ ле баштапкы кӧчӱрмелердиҥ кире сӧзинде англичандар керегинде бойлорыныҥ шӱӱлтелерин эткен: шак бу туристтер «классический» ле недеҥ де туура калбас». Шак ла мындый јалтанбас, керсӱ, јилбиркек Томас Аткинсонды бис оныҥ бойыныҥ бичиктериниҥ бӱктеринеҥ кӧрӧдис.\nБистиҥ Татьяна Шастинала ӧмӧ-јӧмӧ бичимелдеристе (Москва ла Париж, 2018 ј.) ле ӱч јетирӱ-докладыста (2017, 2018 ј.ј., ГАГУ-да ӧткӧн конференцияларда, 2017 јылда ГАГУ-да ӧткӧн орус-француз коллоквиумда) бис Аткинсондордыҥ иштерин Туулу Алтайды европей ле бистиҥ ороонныҥ шиҥжӱчилериниҥ иштериле колбулу эдип кӧргӱскенис. Онойдо ок 19-чы чактагы Сибирь керегинде бӱткӱл бойынча британ литературага келиштире кӧргӱзерге амадаганыс. Великобританияныҥ биске јуук сурак-темала јилбиркеп турган билимчилерине чыгары јанынаҥ шӱӱлте јолду болгон деп айдарга јараар. Бу ууламјыла эки јылдыҥ туркунына ӧткӧн бедиреништӱ ижисле британ ӱч шиҥжӱчи јилбиркеген. Олордыҥ ортозында – Томас Аткинсонныҥ јӱрӱмин, ижин бичиичи (биограф) ле журналист Ник Филдинг. Ол сӱрекей јаан једим болгон. Кӱскиде биске почтала байагы журналист Томас Аткинсон керегинде сӱреен солун бичигин аткарган. Автордыҥ темдектегениле, бичигин Бириктирилген Королевстводо ас улус билер болуптыр. Бу бичиктиҥ бӱктеринеҥ биске баштапкы катап «Алтын-Кӧл» деген јурукты кӧрӧргӧ ырысту учурал келишти.\nЈуруктыҥ бойы (оригинал) Красноярскта В. И. Суриковтыҥ адыла адалган чӱмдемел музейде чеберлелип турганы јарталган. Музейдеҥ Татьяна Петровнаныҥ окылу ийген сурагына мындый каруу келген: «Јурук 1850 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 10-чы кӱниле темдектелет, оныҥ кеми 61,5х90,3». Јурук акварель будукла јуралган. Туулык јер автордыҥ кӧрӱмиле чокым, јаркынду кӧргӱзилген. Ник Филдингтиҥ бодоштыра айтканыла, Аткинсондорго Красноярсктагы јалакай ла јапсык, акту кӱӱнинеҥ болушкан билениҥ Люсиге алтыннаҥ эткен сыйын баалап, јурукты олорго сыйлаган болордоҥ айабас.\nТомастыҥ Алтын-Кӧлди кӧрӱп, јууктада танышканы, кайкаганы оныҥ бичиген тексттеринде айдылат. Кӧлдӧ амыраганы, оны кечкени керегинде бис јурукчыныҥ дневнигинеҥ кычырадыс. Оныҥ јол-јорыгыныҥ баштапкы томынаҥ, онойдо ок тизӱ кайкал кептӱ эскизтеринеҥ ле акварельный иштеринеҥ таныжадыс. Јурукчы кӧлди сӧслӧ бичигенинде оныҥ бойыныҥ сезими, кӧрӱми сӱреен тыҥ.\nМында јорыкчылар јаҥыс та ар-бӱткенниҥ куулгазын јаражына, улуркак кеенине туштаган, табарткан эмес, је онойдо ок оныҥ јерлик, кату айалгазын база кӧргӧн. Јурукчы «Алтын-Кӧл» деп јуругында кӧлди кандый да јажытту токыналда, тымыкта деп кӧргӱзет. Токыналу, тымык сууныҥ ӱстинде кырлардыҥ кайыр сындары кӧрӱнет. Јарыктыҥ ла кӧлӧткӧниҥ чийӱчектери јап-јарт. Је ле деген кайаныҥ чике бажы кӧк айаста јылыйат. Ийделӱ, кӱчтӱ каскак-кажаттардыҥ, тектирештердиҥ, ар-бӱткенниҥ эс-бос сомдорыныҥ чийӱчектериниҥ шылтузында эбире кейдиҥ элкем-телкеминиҥ тереҥи чыгып келет. Јуруктыҥ чике тӧс јери јарыкла јайым тынат: ак каскак-кажаттар теҥериниҥ ӧҥиле, оошкы ӧҥдӧрлӧ јарыдылат. Аткинсонныҥ сууны кӧргӱзеринде узы, ченемели тыҥ. Алдында ла кийнинде кыймыгы јок тоҥуп калган кайалар сууныҥ кыймыгыла эптӱ келижет. Јурукка кемедеги бир бӧлӱк улус тирӱ тыныш, ийде берет — мында јорыкчыны калмыктар ӱйдежет. Јурукчыныҥ аҥылу ајарузы теҥериге эдилет: булуттар соок кӧк лӧ от-јалбыш оошкы ӧҥдӧрлӧ јуралган. Булуттардыҥ јымжак чийӱчектери сууныҥ килеҥ ӱстиндеги чийӱчектерди јӧмӧйт. Кӧлдӧги јарыктыҥ јолы бисти ыраак јол-јорыкка апарып јаткан деп билдирет. Јарыктаҥ чыккан бу јол јуруктыҥ авторыла колбулу: оныҥ Сибирьдиҥ учы-кыйузы јок јерлерин, таныш эмес јерлерди шиҥдеерге-кӧрӧргӧ јӱткигени, амадаганы деп айдарга јараар.\nТомас јербойыныҥ албатызын јилбилӱ ле башка эдип кӧргӱзет. Алтай эр улус (калмыктар) узун чачту, онызын кийин јанында јуунада јууп алат. Люси Аткинсон олордыҥ чачын јуунадарыныҥ аҥылузын темдектеп, кыдаттардыйына тӱҥейлеш деп чокымдаган. Оныҥ «Воспоминания о тартарских степях и его обитателях» деген бичигинде Томастыҥ јураган јуругындагы јербойыныҥ улузы кемезинде нени кечирип турганы јанынаҥ база јартамал бар. Онызы јерлик согоно болуптыр. Оны јорыкчыларга јербойыныҥ јуртында сый эдип берген эмтир.\nЛюсиниҥ куучыныла, англичандардыҥ Алтын-Кӧллӧ јол-јорыгы 11 кӱнниҥ туркунына улалган. Бу јол-јорык Аткинсондор 1848 јылдыҥ јаан изӱ айында Барнаулга једип ле келерде белетелген. Айдарда, Томастыҥ ла Люсиниҥ Алтай керегинде кӱӱн-санаалары биске сӱреен баалу. Англичанка баштапкы катап Алтайдыҥ кырларыныҥ ортозында болуп, бойыныҥ кӧргӧнин-укканын мынайда бичийт: «Мен бойымды эбире ајыктандым, кӧрдим — бастыра јанынаҥ теҥкейишкен кырлар, ортозында јарык јер јок деп билдирген: бис булуттардаҥ бу куулгазын ороонго келип тӱшкенистий сезим болгон.\nБис эҥирде кичинек кемеле кӧл ажыра калмыктардыҥ јуртына келгенис. Мындагы туралардыҥ бир кезиги агаштаҥ тудулган ла кайыҥныҥ тозыла јабылган». Люсиниҥ айтканыла, олор сууны кечип јатканча, эш-нӧкӧри флейтала сӱреен јараш кӱӱ ойногон. Јараш кӱӱни ончо улус кайкап уккан.\nБистиҥ таланыҥ эл-јонына «јаҥы» Алтын-Кӧллӧ таныжары кайкамчылу, узак сакыган кайкал деп айдар керек. Онызын бистиҥ тӱӱкилик-филологиялык факультеттиҥ ӱренеечилериниҥ кӱӱн-санаалары лапту керелейт. Бисте бир канча курстар ӧйинде Аткинсондордыҥ јол-јорыгынаҥ бичиген бичимелдердиҥ бойын кычырар ла олорло болгон кайкамчылу учуралдарды шӱӱжер јарамыкту арга болгон. Люсиниҥ Кадын-Бажы керегинде кӱӱн-санаазы, оныҥ тийиҥдерге аҥдаган баштапкы ченемели, конуп јаткан одузына тӱнде айу келгени, камныҥ камдаганы, кайыр-кату боомдорло-ажуларла таҥ атту јорыктаганы, јиит алтай кыска эш-нӧкӧрин талдаар тап-эрик мистер Аткинсонго берилгени керегинде таҥынаҥ тӱӱкилик учуралдар болуп барар.\nТомас Аткинсонго Алтайдыҥ ар-бӱткени сӱреен кайкамчылу, солун ла јилбилӱ, керек дезе куулгазын кептӱ болгон. Бис јуруктардагы кӧлди сакыбаган, кайкамчылу учуралдарга удура барарга амадаган европеецтиҥ кӧзиле кӧрӧдис. Ол Сибирьле, онойдо ок коштой турган јерлерле јорыктап, Лондондӧӧн 560 эскиз апарган. Бу байлыкты эмдиги ӧйдиҥ билимине, культуразына алтынга бодолду деп айдарга јараар. Томас Аткинсонныҥ ады-јолы Алтайла оныҥ таҥынаҥ чӱмдемел кӧрӱмиле колбулу деп айдарыс. Јуруктарын јураар тужында ол алтай албатыга эҥ ле баалу, учурлу ар-бӱткендик байлыкка бир канча јуругын учурлаган. Алтын-Кӧлдиҥ сӱр-кебери бӱткӱлинче Алтайдыҥ сӱр-кеберине кӧнӱ кирип, оныҥ бузулбас бӧлӱги болуп артарын јайаан иштериле јӧмӧгӧн. Британ јурукчыныҥ эки чак мынаҥ кайра јураган јайаандык, чӱмдемел ижиниҥ шылтузында бастыра телекейдиҥ јуруктарды сӱӱчилеринде бистиҥ таланыҥ ӱрелбеген јаражыла таныжар арга бары оморкодот, сӱӱндирет.\nКрасноярсктагы В. И. Суриковтыҥ адыла адалган художественный музейге ле Ник Филдингтиҥ алкы бойына јетирӱлерле, материалдарла болушканы учун быйаным айдадым.\nГАГУ-ныҥ ӧскӧ тилдердиҥ ле ӱредериниҥ методиказыныҥ кафедразыныҥ доценти


Тӱӱкини улус эдет - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ Москвадагы јаантайынгы элчилиги, оныҥ ижи-тожы, ишчилери керегинде газедистиҥ бу јуукта номеринде бичиген эдибис. Бу бичимелде оныҥ канча јылдарга јааны болуп келген Ирина ЛОЗОВАЯЛА ӧткӧн куучынды элбеде јарлайдыс.\nБичимелистиҥ бажында оныҥ биографиязыныҥ кезик элестерин эзедип ийели. Ирина Петровна Москва калада 1966 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 6-чы кӱнинде чыккан. Бийик ӱредӱ аларга ол Бастырасоюзный заочный инженерно-строительный институтты талдаган. 1989 јылда оны божоткон. Ого ӱзеери 2005 јылда ол государстволык службаныҥ Россия Федерацияныҥ Президентиндеги Российский академиязын тӱгескен. 1984 јылда ӱредӱзиле коштой ишмекчи јолын баштаган. 1992 јылда Алтай Республиканыҥ Москвадагы јаантайынгы элчилиги таҥынаҥ тӧзӧлмӧ болуп иштеп баштаарда ла, Ирина Петровна, ол тушта Абрамова (ада ӧбӧкӧзи), оныҥ баштапкы специалисттериниҥ тоозына кирген. 27 јылдыҥ туркунына ол баш специалисттеҥ ала башкараачыга јетире ӧзӱп, јӱрӱминиҥ кӧп саба ӱлӱзин Туулу Алтайдыҥ Москвадагы элчилигине берип јат.\nЭлчиликтиҥ тӱӱкизи, текши ижи керегинде И. Лозовая мынайда куучындады:\n—Јирме јети јыл кайра элчиликтердиҥ ижи јаҥы ла башталып турарда, кажы ла тергеениҥ специалисттерине Малая Дмитровка оромдо турада бир кыптаҥ берилген болгон. Ончо элчиликтер ижин тапчы кыптарда баштап, араайдаҥ бойына башка туралар, кыптар табып, таркай берген.\nБистиҥ тергеебис јаан дотация-болуш алып турган ла акча-манат јанынаҥ айалга кӱч болгон учун, республиканыҥ элчилиги бойына тура садып, кӧчӧ берер арга јок болгон.\nМен канча јылдардыҥ туркунына Алтай Республиканыҥ ончо башчыларыла јуук колбуда иштегем. Олордыҥ кажызыныҥ ла алдында постпредстводо таҥынаҥ тура болзын деген амаду турган болгон.\nОнойып, амадаган тура 2010 јылда табылган ла элчилик оны арендага алып, ары кӧчкӧн. Элчилик кӧчӱп келген бу тура 1836 јылда тудулган. Совет јаҥ ӧйинде мында библиотека болгон. Бис оны специалисттер иштеер кыптарлу, республикадаҥ командировкага, айылдап келген улуска амыраар кыпту эдип, ичин эмеш солыганыс. Текши алза, алты ай кире ӧйдиҥ туркунына јаан чыныкташ-јарандырышту кӧп иштер ӧткӱргенис.\nТогус јыл кайра бу турага ончо алтай чӱм-јаҥдарла кирген эдис, айдыҥ јаҥызында Иван Итулович Белеков (ол тушта Эл Курултайдыҥ јааны болгон) сӱт ӱрӱстеген. Онойдо ок элчиликке архимандрит Каллистрат, горно-алтайский епископ келип, тураны орус албатыныҥ јаҥыла аластаган.\n2016 јылда Москваныҥ мэри Сергей Собянин бу тураны биске сыйлап берер деп јӧптӧгӧн.\nБу јер биске ончо јанынаҥ келижип, ижис мында јакшы, ачык јолду деп чотойдым.\nЈылдар јылыжып, ӧйдиҥ ӧдӱжиле коштой иштиҥ некелтелери де солынган деп айдар керек. Баштап тарый окылу чаазындарды бир јерде бичип, колго алып, керектӱ јерге јетирер керек болгон. Эмди дезе документтердиҥ электрон эбирӱзи бар. Оныла колбой постпредстводо иштеп турган кажы ла специалист компьютерле иштеер јакшы билгирлерлӱ. Ого ӱзеери элчиликтиҥ ишчилери башка-башка ууламјыларла иштеп билер, кандый ла арга-јайалталарлу јииттер деп темдектеер керек.\nОлор федерал тӧс јерде Алтай Республиканыҥ јилбӱлерин корулап иштейдилер. Калганчы ӧйдӧ ижистиҥ база бир јаан ууламјызы ол тергеениҥ имиджин кӧдӱрип, ичкери апарары болот.\nМосквага Алтайдыҥ культуразы, чӱм-јаҥдары сӱрекей јилбилӱ боло берген. Элчиликке јаантайын башка-башка јерлердеҥ, тӧзӧлмӧлӧрдӧҥ, балдардыҥ библиотекаларынаҥ, тергеелер ортодогы форумдардаҥ таныштыру ӧткӱрзин деп кычыртулар келет. Бу јаантайын болуп турган керек-јарактарда кажы ла катап тергеениҥ бойынаҥ улус алдыртарга келишпей турат. Оныҥ учун мында иштеп турган јииттер тӧрӧл тергеезиниҥ тӱӱкизин, чӱм-јаҥдарын, аҥылузын јакшы билери мындый учуралдарда анчада ла јарамыкту болот.\nМындый туштажулардыҥ кийнинде билимчилер де, тӱӱкичилер де, тегин де улус меге бистиҥ јииттердиҥ билгирлерин, ойгорын кайкап, мактаганын айтпас аргам јок. Чындап та, республиканыҥ јашӧскӱрими ӱредӱ јанынаҥ тыҥ деп чотойдым.\nБӱгӱнги кӱнде ороонныҥ тӧс калазында јыл туркунына албаты-јонды јууп турган 350 кире башка-башка керек-јарактар ӧткӱрилет — арай ла болзо кажы ла кӱн эмес. Бис олордыҥ кӧбизинде туружадыс. Ӧскӧ тергеелердиҥ эҥ артык, талдама деген ченемелдерин кӧрӱп, јанчыкка салып, бойыска алынып тузаланадыс.\nКажы ла јамылуныҥ, окылу јаҥныҥ ишчизиниҥ ижиниҥ тӧс ууламјызы — ол албаты-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын јарандырары, эҥ ыраак јуртта јадып турган кижиниҥ јадын-јӱрӱмин јеҥилтери, оныҥ курч сурактарын аайлаштырары. Элчиликтиҥ ишчилери эҥ артык ченемелдердиҥ бойыныҥ тергеезине тузалузын илелеп база иштейдилер.\nЭлчиликтиҥ туразыныҥ цокольный кадында кӧрӱ-кып јазап алганыс. Ондо республиканыҥ эҥ артык продукциязы тургузылган. Калганчы ӧйдӧ Туулу Алтайдыҥ бренди бийик баалалып, тергее Россияныҥ эко-тӧс јери болуп калганы оморкодот. Санаабыста келер ӧйдӧ постпредствоныҥ площадказында мындый кӧрӱ-кӧргӱзӱлер аайынча иштерди элбедер пландар бар, Алтайдыҥ туризм јанынаҥ аргаларын агенттерле, туроператорлорло ӧмӧ-јӧмӧ јарлаар иштер ӧткӱрилер.\nМен бойым, постпредствоныҥ тӱӱкизиниҥ башталганында турган кижи, иштиҥ уур-кӱчин билерим. Мында иштеп турган јииттер база кӧп ченелтелер ӧткӧн улус болуп јат. Мен, Москвада чыккан-ӧскӧн кижи, тӧрӧл каламда ла иштеп турган болзом, олор ончозы тергеениҥ бойынаҥ келген. Јаан каланыҥ ла кичинек республиканыҥ јӱрӱминиҥ аайы, маҥы чек башка эмей, ого темигери тегин ле керек эмес. Ӱзеери мында квартира-туралардыҥ баазы сӱрекей бийик. Бистиҥ специалисттер квартира учун тӧлӧп јадат. Аш-курсактыҥ да, ары-бери јорыктаганыныҥ да баазы — ончозы бийик. Ишјал, јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧлӧр јанынаҥ дезе постпредстводо айалга тыҥ эмес деп айдар керек. Је ӧйлӧ кожо бу да айалга јакшы јанындӧӧн солынар деп иженедис.\nМен мынаҥ ары тӧс калада иштеп, башка-башка структураларла колбу тудар, куучын-эрмек ӧткӱрер ченемелин ӧскӱрип алган бу јииттер тӧрӧл тергеезинде де, федерал кеминде де тузалу, керектӱ ишчилер болорына алаҥзыбай јадым. Бистиҥ јииттер анчада ла федерал министерстволордо иштеер деп иженедим. Темдектезе, тургуза ӧйдӧ Государстволык Думаныҥ депутады Родион Букачаковтыҥ болушчызы болуп иштеп турган Эмилия Дмитриева постпредстводо иштеп баштаган, ченемел-јолы мынаҥ кӧндӱккен. Ишмекчи јолын постпредстводо баштаган кӧп јииттер эмди республикада каруулу иштерде иштейт. Эжер Челоков, Виталий Кичинеков, Айдар Мызин онойдо ок постпредстводо иштегендер.\nИрина Петровна куучынын «јаҥы ӱйе таскадып, ӱредип, јайалталу јииттерди јылыйтпай, олорды ичкери ӧскӱрер керек, тӱӱкини улус эдип турган ине» деп тӱгести.


«Мал-ашты јакшы кичеезеҥ, бийик кирелте болор» - altaicholmon\nКан-Оозы аймактыҥ кичӱ ээлемдериниҥ башкараачыларыныҥ једиминиҥ јажыды иштеҥкейинде. Пӧтӱктерле эрте турары – ол ӱренишкен керек. 7-8 саатта КФХ-ларда иш кайнап јат. Анчада ла эмди, качан мал-ашка азырал белетеериниҥ кидим ӧйинде. Аймактыҥ јурт бӧлӱгиниҥ ишчилери бу ӧйдиҥ јакшы кӱндеринде чырмайып иштейдилер. Кӱн чыкканнаҥ ала ашканча ла иштеерге келижет. Албатыда: «Бир кӱн тегин отургаҥ – азыралды јылыйткаҥ» деп тегин айдылбаган эмей.\nЭкинурдагы јурт јеезениҥ Быргасты турлузында Иртаковтордыҥ мал-ажы турат. Јурт ээлемниҥ азырал белетеер кидим ӧйи де болзо, биске «Иртаковтор» деп КФХ-ныҥ турчызы Олег Иртаковло куучындажар айалга болды.\n—Олег Дмитриевич, бойыгар, билелик фермагар керегинде куучындап берзеер?\n—Мен Экинурда кӧп балдарлу биледе чыккам, ӧскӧм. Бистиҥ ада-энебис иштеҥкей улус, тӧрт балазын јаштаҥ ала иштеерге ӱреткен. Экинурдагы орто ӱредӱлӱ школды божодоло, мен 1993 јылда Горно-Алтайсктагы университеттиҥ физико-математикалык факультедине киргем. Оноҥ иштеп тура, экономисттиҥ ӱредӱзин алдым. Калан инспекцияда, ДРСУ-да, јуучыл комиссариатта, Россельхозбанкта иштегем. Айыл-јуртту, эки балалу.\nБистиҥ мал-аш азыраар билелик ферма 2009 јылда тӧзӧлгӧн. Ончозын јаҥы куру јерде баштаганыс. Эмди бистиҥ мал-аш ла ӧзӱмдер ӧскӱрер ээлем эрчимдӱ ӧзӱп јат. Фермада мал-аштыҥ дворлорын тутканыс, кыраларды чедендегенис, электроот ӧткӱргенис, јурт ээлемниҥ техниказын ла јепселдерин, герефорд ло ак башту казах укту уйлар садып алганыс, олорды Караколдоҥ ло Талицадаҥ экелгенис. Онойдо ок бойыстыҥ јербойыныҥ ӱӱри бар. Кыраларды ла чабар јерлерди улайын элбедип турус. Билениҥ фермазында бойыс ла тӧрӧӧндӧрим иштейт, јас-кӱс иштерге, кыра ла азырал белетеер ӧйдӧ, улус јалдайдыс, јӧптӧжӱле ишјалын тӧлӧйдис.\n—Мал-аш азыраарга кӱч пе?\n—Кӱч, је јилбилӱ. Ӧзӱмдер ӧскӱрерге јеҥил, је ондо ай-кӱннеҥ камаанду чочыдулар бар. Ӧзӱм ӧскӱрерине кӧрӧ, мал-аш азыраарында ондый чочыдулар ас. Је ондый да болзо, ӧзӱм-азырал белетеериниҥ ижи ле технологиялары эмеш јеҥил. Мал-аш азыраарында кӱнӱҥ сайын кичеемел керексип турган тирӱ, кору малла иштеер керек. Темдектезе, уйды кажы ла кӱн азыраар, сугарар, саар керек. Бистиҥ тергееде мал-аш азыраганы артык, нениҥ учун дезе, оныҥ кирелтези, ӧзӱмдер ӧскӱргенине кӧрӧ, бийик.\n—Слер арбынду азырал белетеп аларга нени эдип туругар?\n—Кӧп азырал ла чыҥдый продукция аларга азыралды азотло, фосфорло, калийле теҥ-тай јеткилдеер керек. Ченемелдӱ аграрийлер билер: ӧзӱмниҥ тӧс элементи азот. Ол ӧзӱмди јаҥыс ла азырап турган эмес, је анайда ок ол бескезин јаанадып ла веществолордыҥ айланыжын тӱргендедип јат. Оныҥ учун јуртээлемдик продукцияныҥ тӱжӱмин ле чыҥдыйын бийиктедерге, азотту удобрениелерди чын тузаланар керек. Азырал ӧскӱрип, бис кыртыштаҥ тузалу элементтердиҥ кезигин јоголтып јадыс. Байлык удобрениелер ӧзӱмдерди бастыра јанынаҥ јеткил «азырап», бу сурактыҥ аайына чыгып, кыртыштыҥ тузалу элементтерин артырып туру. Бис кыралардагы јас-кӱс иштерде минеральный удобрениелерди тузаланганыс ла кӱскиде јакшы тӱжӱм алганыс.\n—Бӱгӱн укту мал-аш азыраары керегинде кӧп айдыжат. Слердиҥ санаагарла болзо, бисте кандый укту уй-мал азыраар керек?\n—Кичӱ ээлемдерде, айылда уй-мал ӧскӱрерге фермерге оныҥ угын, ӧзӧр-кӧптӧӧр аргазын ла кандый айалгада азыраарын билип алар керек. Темдектезе, герефорд укту уйлар телекейде јарлу ук, олор ай-кӱнниҥ айалгазына ӱрениже берет. Олор тӱрген ӧзӧт лӧ кӧптӧйт. Бӱдӱн-јарым јылдаҥ олор бозуларлу болор аргалу. Ак башту казах укту уйлардыҥ кыска ла тӱс тӱги кышкаары калыҥ ла быјыраш боло берет. Бу уйлар ай-кӱнниҥ ӧскӧ айалгаларына тӱрген ӱренижип, бескези база тӱрген јаанай берет.\nУйлар азыраганы јӱк керектӱ билгирлерлӱ ле ченемелдӱ улуска кирелте экелер. Јылдыҥ јылу да, соок то ӧйинде олорды кичеериниҥ, азыраарыныҥ аҥылузына ајару эдер керек. Уйларды улайын ла чотко алар керек, јыл ичинде тӧрӧбӧгӧн уй сӱт те бербези јарт. Ондый бир уйдыҥ чыгымы јылына 15 муҥ салковой.\n—Государствоныҥ јӧмӧлтӧзи керегинде – КФХ кандый субсидиялар алып туру?\n—Јурт ээлем – кажы ла ороонныҥ экономиказыныҥ јаан бӧлӱги. Јериниҥ кыртыжынаҥ, ай-кӱнниҥ айалгазынаҥ камааны јогынаҥ, эҥ јаан ӧзӱмдӱ промышленный ороондор до тӧрӧл јурт ээлеминиҥ ӧзӱмине кӧп акча-манат салат. Бистиҥ де государство јурт ээлемниҥ ишчилерин, ол тоодо бистиҥ тергееде ээлемчилерди башка-башка субсидияларла јӧмӧп туру. Олор керегинде јилбиркеген фермерлер республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ эмезе Кан-Оозы аймактыҥ администрациязыныҥ јурт ээлем аайынча бӧлӱгинеҥ, онойдо ок јурт ээлемчилердиҥ ватсапта группазынаҥ билип алар аргалу…\n—Слердиҥ санаагарла, јурт ээлемниҥ аргачылыгында јакшы једимдерге јединер арга бар ба?\n—Арга бар, је ончозын јакшы пландап алар, кӧп иштеер ле бойыныҥ аргачылыгы учун «оорыыр» керек. Калыкта мынайда айдылган: «Мал-ашты јакшы кичеезеҥ, јакшы кирелтелӱ болорыҥ».\n—Куучын-эрмек учун быйан, Олег Дмитриевич. Кӱч, је керектӱ ижигерде Слерге чыдамкай, ийде-кӱч ле једимдер кӱӱнзейдим.


Кыштыҥ јакшынак маргааны - altaicholmon\nКыштыҥ јакшынак маргааны\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин кочкор айдыҥ 13-чи кӱнинде Горно-Алтайскта Јыланду ӧзӧктӧ ӧткӧн «Лыжня России» маргаандардыҥ ачылтазында турушкан.\nМаргаандардыҥ туружаачыларыныҥ тоозы 700-теҥ кӧп болгон, олордыҥ тоозында: спортсмен-профессионалдар, спорттыҥ ветерандары, ӱренчиктер, студенттер, каланыҥ организацияларыныҥ ла предприятиелериниҥ, тергеениҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ чыгартулу улузы. Башчы маргаандардыҥ туружаачыларына уткуулду сӧс айдып тура, чаначылардыҥ бу маргаандары бистиҥ тергееде 14-чи катап ӧдӱп јатканын ла олордо кӧп улус туружып турганын темдектеген.\nТергеениҥ башчызы Россияныҥ президенти Владимир Путинниҥ уткуулын маргаандардыҥ туружаачыларына јарлаган: «Бу јакшынак ла текшилей јарлу маргаандарды кӧп јылдардыҥ туркунына ӱзӱктелтпестеҥ ӧткӱрип турган јаҥжыгу улалып барып јатканы сӱӱнчилӱ. Текши ороондо олордо јаштарыла башка-башка ондор муҥдар тоолу улус туружат. Бу кышкы байрам спорттыҥ чана бӱдӱмин сӱӱп, физкультурала јакшынып тазыктырынып тургандарды бириктирет. Олор су-кадык ла эрчимдӱ јӱрӱмди талдап алганын керелейт. Быјылгы «Лыжня России» улуска јарамыкту, улус бирлик кӱӱн-санаалу болгоныла, спорттыҥ јакшынак кӧргӱзӱлериле санаада артып каларына быжу бӱдедим».\nОлег Хорохордин бу маргаандарда спорт сӱӱчилер ортодо 1000 метрге чанала јӱгӱреринде турушкан.\nМаргаандардыҥ туружаачыларын анайда ок Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председателиниҥ молјуларын бӱдӱреечи Герман Чепкин база уткыган. Оныҥ темдектегениле, јашӧскӱрим шак ла мындый маргаандар ажыра су-кадык јӱрӱмге тартылат, тергеениҥ эл-јонында спорттыҥ бу бӱдӱмиле тазыктырынарына јилбӱӱ тӧзӧлӧт.\nМаргаандар ветерандардыҥ 1000 метрге чанала маргыжузыла башталган. Оныҥ кийнинеҥ маргыжулар туружаачылардыҥ јажы аайынча тӧрт бӧлӱкле ӧткӧн: 2014 јылда ла оныҥ кийнинде јылдарда чыккан уулчактар ла кызычактар ортодо; 55 јашту ла јажыла оноҥ јаан ветерандар (эр улус ла ӱй улус); 2003 јылда ла оныҥ кийнинде јылдарда чыккан уулдар ла кыстар; 2002 јылда ала оноҥ озо јылдарда чыккан эр ле ӱй улус ортодо.\nБойыныҥ группаларында јеҥӱчилдер ле призерлор болгон:\n2014 јылда ла оныҥ кийнинде јылдарда чыккан уулчактар ортодо јеҥӱчилдер ле призерлор:\n2014 јылда ла оныҥ кийнинде јылдарда чыккан кызычактар:\n2003 јылда ла оныҥ кийнинде јылдарда чыккан уулдар:\n2003 јылда ла оныҥ кийнинде јылдарда чыккан кыстар:\n2002 јылда ла оноҥ озо јылдарда чыккан эр улус:\n2002 јылда ла оноҥ озо јылдарда чыккан ӱй улус:\n55 јашту ла јажыла оноҥ јаан эр улус:\n55 јашту ла јажыла оноҥ јаан ӱй улус:\nЭҥ ле јиит туружаачылар — Ильшат Мейканов (4,5 јаш), Василиса Гуляева (2,5 јаш).\nЈеҥӱчилдер Россия Федерацияныҥ спорт аайынча министерствозыныҥ медальдарыла, дипломдорыла, кереес сыйларыла, АР-дыҥ физический культура ла спорт аайынча комитединиҥ кубокторыла, дипломдорыла, анайда ок чанала маргыжулардыҥ республикан федерациязыныҥ кереес сыйларыла кайралдаткан.\nБу маргаандар эпидемияла тартыжарыныҥ бастыра ээжи-некелтелерин бӱдӱрип ӧткӱрилген — улус кӧп чогулышпазын деп, маргыжулар бӧлӱктей ӧткӧн. Јажы 65 јаштаҥ ашкан улус быјыл коронавирус оору-јоболдоҥ улам самоизоляцияда болуп, бу маргаандарда турушпаган.


Москва ла Ингушетия кемине чыгары - altaicholmon\nМосква ла Ингушетия кемине чыгары\nРФ-тыҥ Федерация Совединиҥ турчылары Россияныҥ су-кадыкты корыыры аайынча министри Вероника Скворцовала туштажу ӧткӱрген. «Министрле ачык-јарык куучын» деген форматла ӧткӧн туштажуныҥ амадузы «Су-кадыкты корыыры» деген национальный ӱлекерди јаҥыс ла федерал бӧлӱгинде бӱдӱрерин јеткилдеери эмес, је анайда ок бу иште туружарына Федерацияныҥ субъекттерин эрчимдӱ кийдирери керегинде сурак кӧрӱлген. Кандый сурактарга элбек ле јарт каруулар берилгени керегинде Алтай Республиканыҥ јасакчы јаҥынаҥ Федерацияныҥ Совединде чыгартулу кижи Татьяна Гигель куучындайт:\nТӧс национальный амаду\nНациональный ӱлекердиҥ тӧс иш-амадулары президент бойыныҥ Јарлыктарында темдектеп тургускан сурактарды јӱрӱмде бӱдӱрери болуп јат — иштеер аргазы бар улус, улус јӱрек-тамыр оорулардаҥ ла онкологияныҥ ооруларынаҥ божоорыныҥ, јаш балдардаҥ ӧлӱм-чыгым болорыныҥ кемин астадары. Анайда ок улус кӧп јаш јажаарын јеткилдеери база тӧс амаду болот. Бу тӧс иш-амадулар бастыра 12 нацӱлекердиҥ тӧзӧлгӧзине салылган деп, Вероника Скворцова бойыныҥ куучынында темдектеген.\nМинистрдиҥ аҥылап айтканыла, нацӱлекерге федерал кеминде сегис программа кирип јат. Олорго 85 субъект белетеп тургускан тергеелик ӱлекерлер бириктирилген. Кажы ла субъект нацӱлекерге Минсу-кадык ажыра кирип турган бойыныҥ сегис тергеелик сегменттерин корулаган. Бастыра ороон ичинде улустыҥ кӧп јажаарын 2024 јылга јетире 78 јашка, 2030 јылда — 80 јашка јетирер керек деген амаду тургузылган. Бу каруулу керекте Москваныҥ, Ингушетияныҥ ла улустыҥ јаш јажаарыныҥ кеми 80 јаш болуп калган ӧскӧ дӧ тергеелердиҥ ченемелин тузаланары чокым айдылган. Биске андый кӧргӱзӱге једерге, улустаҥ чыгым болорын кажы ла јыл туркунына бӱткӱл ороон кеминде 229 кижиге астадар керек.\nМинистрдиҥ шӱӱлтезиле, ӱч ӱлекер аайынча керектӱ уч-турулталардыҥ 50 процент кеми баштамы медико-санитарный болушла колбулу. Ол ок ӧйдӧ јеткилдеечи учурлу тӧрт ӱлекерге база ајару эдер керек. Озо ло баштап баштамы звенодо кадрлар једишпей турганын јоголтор деген амаду тургузылган. Экинчизинде, узкий деген специальностьтор аайынча кадрлар једишпей турганыныҥ аайына чыгар керек, мынайып ӱзӱги јок медициналык ӱредӱликтиҥ бастыра системазын эрчимделтер. Онызы келиштирте ӱлекерде темдектелип калган. База бир ӱлекер цифровизацияла колбулу, ол бирлик цифровой бӧлӱкти тӧзӧйт. Онызы биске электронный документӧдӱштирӱге кӧчӧр арга берер, ол тоодо электронный рецепттер, электронный больничный листтер, электронный выпискалар ла о. ӧ. Бу ла бӧлӱк телемедицинаныҥ ӧзӱмин эрчимделтет.\nБаза бир ӱлекер — национальный медициналык шиҥжӱ тӧс јерлердиҥ бӧлӱгин ӧскӱрери. Оныҥ амадузы — медболуш эдериниҥ, иш-керектердиҥ чыҥдыйын башкарарыныҥ чыҥдыйына бӱткӱл ороон кеминде бирлик некелтелер болорын јеткилдеери.\nКалганчы ӱлекер медјеткилдештердиҥ экспортын ӧскӱрерине ууландырылган. Мында бистиҥ аргалар бар. Ол тоодо, озо ло баштап, бистиҥ ороонныҥ су-кадыкты корыыры аайынча бӧлӱгиниҥ телекей кеминде статузын бийиктедери. Анайда ок бистиҥ медицинаныҥ инфраструктуразыныҥ ӧзӱмине ӱзеери акча-манат тартып алары. Бастыра сегис ӱлекер бой-бойыла колбулу, кадровый ла цифровой политикадаҥ тӧс тӧрт ӱлекерди бӱдӱрери камаанду болгоны јарт.\nЈадып турган албаты-јоныныҥ тоозы 100 муҥ кижинеҥ ас јерлерде баштамы медболушты бийик кеминде јеткилдеери программаныҥ јаан учурлу пункттарыныҥ бирӱзи болуп јат. Нениҥ учун дезе андый јерлерде бастыра јанынаҥ јарамыкту инфраструктураны тӧзӧӧри кӱчке келижет. Бу каруулу ишти бӱдӱрерге, тергеелер мобильный 1300 комплекс садып алар. Ол тоодо маммографтар, флюорографтар, офтальмологтордыҥ ла лор-врачтардыҥ кабинеттери. Андый комплекстер керектӱ не-немелерле јеткилделген. Бу јанынаҥ бастыра иш 2019 јылдаҥ ала 2021 јылга јетире ӧдӧр.\nБаза бир бӧлӱк иш — баштамы болуш. Министрдиҥ айтканыла, бу бӧлӱк иштер президенттиҥ Јарлыгында айдылганы аайынча кажы ла россиянды јылдыҥ сайын акча-јал тӧлӧтпӧзинеҥ профилактикалык шиҥжӱле јеткилдеер учурлу. Мында албаты-јонныҥ, ол тоодо јаан улус ла бастыра балдар, 70 проценттеҥ ас эмези ол шиҥжӱни ӧдӧрин јеткилдеер керек.\nБаштамы медболуш экстренный тӱрген болушла колбулу болгон учун, кажы ла тергее бу программа аайынча тӱрген болуштыҥ тӧс диспетчерскийин 2020 јылдыҥ учына јетире ӧйдиҥ туркунына тӧзӧӧр учурлу. Ого јердеги тӱрген медболуштыҥ ла санитарный авиацияныҥ бастыра бӧлӱктери кирип, олордыҥ ижи бирлик башкартуда болор керек. Чокым маршрутизация тӧзӧлзӧ, ол чыҥдый ла аҥылу болуш аларына иштеер деп, ведомствоныҥ јааны темдектеген.\nСанавиацияны ӧскӱрери — таҥынаҥ ӱлекер, ол текши программага кирет. Оныҥ тӧзӧлгӧзине медболуш јетирер санавиацияныҥ учужын кӧптӧдӧри салылган.\nБирлик ээжилерле, чыҥдыйдыҥ некелтелериле иштеери\nЈӱрек-тамырдыҥ ооруларыла колбулу сурак бистиҥ ороондо курч турганын бастыра улус билер. Оныҥ да учун јуунныҥ туружаачылары министрдиҥ клинический рекомендациялар (протоколдор) тургузары ла врачтардыҥ ӱзӱги јок ӱредӱзи јанынаҥ айтканын лапту уккандар. Бу оорулар аайынча иштеп турган бӧлӱктерди, тергеелик тӧс јерлерди јаҥы јазалдарла јеткилдеери керегинде куучын база ӧткӧн. Андый бӧлӱктердиҥ ле тӧс јерлердиҥ тоозы бӱткӱл ороон ичинде 609. Ол тӧс јерлердиҥ бӧлӱктерин элбедери аайынча планды министерство кажы ла тергееге келиштирте тургускан, олордыҥ кажызы ла ӱлекерге кийдирилген деп, министр айткан.\nОнкологияла тартыжары таҥынаҥ, чек башка ӱлекерге кийдирилген. Ол ӱлекерди бӱдӱрери уур-кӱч керек болуп јат. Нениҥ учун? Министрдиҥ айтканыла, бистиҥ медициналык биригӱде бирлик ээжилер ле чыҥдыйдыҥ некелтелери аайынча иштеер ченемел тургуза ӧйдӧ јок. Бу ишти кӧндӱктирерге, диагностикага бирлик ээжини кийдирерге, бистиҥ медициналык биригӱле лаптап иштеер керек. Оныҥ да учун бойыныҥ коллегаларыла, ол тоодо кардиологторло, пульмонологторло, онкологторло, ӧскӧ дӧ врачтарла колбуда иштейтен национальный тӧс јерлердеҥ ле академический школдордоҥ болуш керектӱ болуп јат.\nИштеер улусла јеткилдеериниҥ курч сурагы\nКадровый јеткилдеш аайынча ӱлекер керегинде айтса, ол уур-кӱч сурак болуп јат. Кажы ла тергееге «кадровый дефицитти» јоголторы јанынаҥ 2024 јылга јетире линейка тургузылган. Бастыразына тӧс учурлузы — андый «дефициттиҥ» кемин 2021 јыл кирезине 95 процентке јетире астадары. Бу ээжи бастыра тергеелерге келижет — иштеер улусла бӱгӱн кандый кеминде јеткилделгенинеҥ камаан јогынаҥ. Ол ишти аайлу-башту, чокым тӧзӧлгӧлӱ ӧткӱрерге, Минсу-кадыктыҥ системазына кирип турган бастыра 46 медициналык вузтардыҥ, Минӱредӱниҥ системазына кирип турган 40 медициналык факультеттердиҥ, эки классический университеттиҥ ( МГУ, Санкт-Петербургтагы госуниверситет) ӱредип ле белетеп чыгарган специалисттер јанынаҥ шиҥжӱ иш ӧткӱрилген болгон деп, В. Скворцова айткан.\nИштеп келген јиит специалисттер бир ле канча кыска ӧйдӧҥ ӧскӧ јердӧӧн јӱре бербезин јеткилдеерине не керек? Бу јанынаҥ Сахалинде јакшынак ченемел бар: кӧндӱре иштей берген специалисттерди јадар јерле јеткилдеери, коммунальный јеткилдештер учун тӧлӧӧр акчаныҥ кезигин тергее тӧлӧӧри. Тергеелердиҥ айалгаларынаҥ камаанду болор — ол тӧлӧмирдиҥ 50 процентин ӱч јылдаҥ ала јети јылга јетире ӧйдиҥ туркунына тергее тӧлӧйтӧни. Врач ого берилген служебный тураны соҥында приватизировать эдип алар аргалу. Једерге ыраак ла кӱч јерлерде ФАП-тарга служебный автотранспорт берери база бир јаан јӧмӧлтӧ болор.\n«Земский доктор», «Земский фельдшер» деген программалардыҥ болужы јаан: 1 миллион салковой — врачка бир катап беретен акча-пособиениҥ кеми, 500 муҥ салковой — фельдшердийи. Бу ээжи иштеп јат. Министрдиҥ темдектегениле, 2017 јылдыҥ уч-турултазыла болзо, специалисттерди адылу белетеериниҥ тузазыныҥ кеми 90 процентке јетире бийиктеген. Адылу программа аайынча иштеп барган специалисттердиҥ 90 проценти иштеер јаҥду ӱч јылдыҥ туркунына олорго белетелген јерлерде иштегенче.\nӰстиги палатаныҥ спикери В. И. Матвиенко министр В. Скворцовага иштеги профессионализми, «Су-кадыкты корыыры» деген нацӱлекерди билгир тургусканы учун быйан айткан. Анайда ок спикер сенаторлорго текши ӱлекерди бӱдӱреринде бажынаҥ ла ала эрчимдӱ турушсын, иш-керектерди шиҥжӱде тутсын, албаты-јонныҥ су-кадыгын корыырына јаан ајару этсин деп баштанган.


Ӧмӧлик иш албатыныҥ амырын јеткилдейт - altaicholmon\nӦмӧлик иш албатыныҥ амырын јеткилдейт\nКаршулу керектердиҥ тоозы астайт, каршулу керектердиҥ аайына чыгары кӧптӧйт деп, Алтай Республика аайынча МВД-ныҥ коллегиязыныҥ јуунында темдектелген. Бӱгӱн бис АР-дыҥ ичбойындагы керектер аайынча министри, полицияныҥ генерал-майоры\nПавел ГАВРИЛИНЛЕ ӧткӧн эрмек-куучынды јарлап турус.\n—Јыл тӱгенген соҥында, ӧткӧн ӧйдӧги иштиҥ уч-турулталарын кӧрӱп, келер ӧйгӧ амадулар тургузылат. Республикан МВД-ныҥ башкартузыныҥ кӧрӱмиле болзо, тӱгенген јыл ведомствоныҥ ижинде кандый јыл болгон, келер ӧйдӧ не сакыйт?\n—Текшилей айтса, јербойында албаты-јонныҥ тыш-амырын, јасактардыҥ ээжилерин буспазын республикан МВД толо кеминде јеткилдеген. Ведомствоныҥ структуразында былтыр болгон оптимизация, акча-манатла јеткилдеш јанынаҥ кезик кирелендириштер полицияныҥ текши ижине буудагын јетирбеген. Полицияныҥ аймактардагы бӧлӱктериниҥ арга-кӱчин тыҥыдары јанынаҥ иштер улалган. Болгон јаҥыртулар керегинде айтса, Россияныҥ МВД-зыныҥ Майма аймак аайынча бӧлӱги ле Чамал аймак аайынча отделениези таҥынаҥ подразделениелер болуп иштеп баштаган.\nАнайда ок миграцияныҥ сурактары аайынча башкартуныҥ, Россияныҥ МВД-зыныҥ Улаган аймак аайынча отделениезиниҥ эмдиги ӧйдиҥ ээжи-некелтелерине келижип турган јаҥы туралары тузаланарына табыштырылган.\nКӧп албаты-јон јуулып турган 2 муҥ кире керек-јарактарда тыш-амыр айалга болорын, ээжи-некелтелер буспазын јеткилдееринде полицияныҥ ишчилери эрчимдӱ турушкан. Ол тоодо РФ-тыҥ президентиниҥ талдаштарында, Улаганда ӧткӧн Эл Ойында, ӱнбериштиҥ бирлик кӱнинде ле о. ӧ. Олор амыр-тыш айалгада ӧткӧн. Футболло телекейлик чемпионат ӧдӱп турарда, бистиҥ 200-теҥ кӧп ишчилерис (тергеедеги полицияныҥ ишчилериниҥ 1/6 бӧлӱги) маргаандар болгон јерлерде токыналу айалга болорын эки айдыҥ туркунына јеткилдеген. Олордыҥ ижин Россияныҥ МВД-зы ла ичбойындагы керектердиҥ Калининградский область аайынча башкартузы бийик баалаган. Ол кире кӧп полицейскийлер ары ишмекчи јол-јорыкка јӱре берерде, јербойында арткандары мында амыр-тыш айалга болорын једимдӱ јеткилдегенин темдектеер керек.\nАдылу 210 рейд ӧткӱрилген, 220 каршулу керек ле 3,5 муҥ кире административный јаҥбузуштар илезине чыгарылган. Бу шиҥжӱ-рейдтер ӧткӱрилип турарда, эл-јон ло јондык биригӱлер база турушкан. Онызы патрульный нарядтардыҥ ижи текшилей ӧдӧрине ле эл-јон ортодо јартамалду иш ӧткӱрерине камаанын јетирген. Бу ишке јаан болужын бойыныҥ кӱӱниле тӧзӧгӧн 37 албаты дружиналар јетирген, олордыҥ адынаҥ 297 кижи турушкан болгон. Мындый ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ шылтузында 232 керек-јарак ӧткӱрилген, 178 административный јаҥбузуштар болбозы озолондыра јеткилделген.\n—Каршулу керектердиҥ аайына чыгарыныҥ кӧргӱзӱлери полицияныҥ ижиниҥ тӧс кӧргӱзӱзи болот. Бистиҥ тергеениҥ полицейскийлери бу јанынаҥ јаантайын бийик кӧргӱзӱлерге једет. Ӧткӧн јылда айалга кандый болды?\n—ОВД-ныҥ ижин баалаарында тургуза ӧйдӧ башка-башка кӧргӱзӱлер ајаруга алылат. Темдектезе, уголовный розысктыҥ службазыныҥ ижин каршулу керектердиҥ тоозы, олордыҥ аайына канча кире кеминде чыкканы, јасактыҥ ээжи-некелтелерин бӱдӱрери ле ӧскӧ дӧ айалгалар ажыра кӧрӱп јат.\n2018 јылда ичбойындагы керектер аайынча органдарга эл-јонныҥ адынаҥ 48 муҥ 297 баштану болгон. Бу јетирӱ-баштанулардыҥ кӧбизи криминал учурлу керектерле колбулу эмес, олор кӧбизинде административный јаҥбузуштар јанынаҥ эдилген. Каршулу керектер керегинде баштанулардыҥ тоозы, алдындагы ла ӧйдӧ чылап ок, 30 проценттеҥ ашпаган. Каршулу керектер керегинде 13 муҥнаҥ кӧп баштанулар јанынаҥ аайлаштыру ӧткӱрилген.\nӦткӧн јылда республикада болгон каршулу керектердиҥ тоозы 0,6 процентке астаган. Јажы эр кемине јетпегендер ортодо текши криминал айалга киреленген де болзо, јаш улус биригип, јаҥбузуштар эдери эмеш кӧптӧгӧн. Быјыл бу айалгага аҥылу ајару эдер керек.\n—Павел Владимирович, «эзирик каршулу керектер» бистиҥ тергееде курч сурактардыҥ бирӱзи болот. Тергеениҥ полицейскийлери бу суракла колбулу айалганы оҥдолторы јанынаҥ кандый иштер ӧткӱрет?\n—Чындап та, «эзирик каршулу керектер» бистиҥ тергееде курч сурактардыҥ бирӱзи болуп артканча. Озолондыра профилактикалык иштер ӧткӱрип турганыныҥ шылтузында бу да сурак јанынаҥ јакшы јанындӧӧн кубулталар бар. Эзирик улус каршулу керектер эткениниҥ тоозы 2016 јылдаҥ ала эмештеҥ астап келген. Оноҥ озо ӧйдӧ эзирик улус эткен каршулу керектердиҥ тоозы бастыра каршулу керектердиҥ тоозынаҥ 49,2 процентке једип туратан болгон. Ӧткӧн јылда бу тооныҥ кеми 47,9 процент болды. Текши Россия кеминде алза, бу јанынаҥ орто кӧргӱзӱ 30 процент. Бис кандый да билдирлӱ једимдерге јеткенис деп айдарга эрте, је андый да болзо, бу јанынаҥ текши айалга бир эмештеҥ оҥдолып турган. Кажы ла тооныҥ кийнинде кижиниҥ јӱрӱми болгоны биске јаан учурлу.\nБылтыр алкогольду ла спирттӱ продукцияныҥ, ол тоодо эки учурлузыныҥ, јасактыҥ ээжилерине келишпес ӧдӱштирӱзиниҥ кемин астадары јанынаҥ иштер ӧткӱрилген. 579 шиҥжӱ ӧткӱрилерде, ээжи-некелтелерди бускан 124 учурал илезине чыгарылган, 13 уголовный керек ачылган. Анайда ок ӧдӱштирӱнеҥ кеми 1227 литр андый продукция алылган, текши кеми бир миллион салковойдоҥ кӧп штрафтар салылган. Бу ууламјы јанынаҥ иштер ӧткӱрилип те турган болзо, андый продукцияла, чейинти-суррогат алкогольло улус корондолгон 46 учурал болгон. Мынаҥ улам 31 кижи корондолып божогон.\n—Наркотиктердиҥ јасакка келишпес ӧдӱштирӱзиле тартыжары, јолдордо јеткер болбозын јеткилдеери республикан МВД-ныҥ ижиниҥ тӧс ууламјылары болот. Бу јанынаҥ айалга кандый болгоны керегинде айдып ийзеер?\n—Наркотиктерлӱ ӧзӱмдер ӧзӱп турган текши кеми 67 гектардаҥ кӧп 140 јер бар болгоны илезине чыгарылган, ол јерлер јоголтылган. Бу иште волонтерлорды тартып алары эрчимделгенин темдектеер керек.\nНаркотиктерле колбулу айалга јербойында андый ла кызалаҥ эмес болгоны темдектелет. Је бу айалгала колбулу курч сурак тӱҥей ле бар. Тергеениҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозыныҥ јетирӱзиле, наркотиктерди тузаланып турган ла учетко тургузылган улустыҥ тоозы 560. Бу улустаҥ 266 кижи наркотиктердеҥ камаанду болгоны темдектелет. Былтыр наркотиктерди баштапкы ла катап тузаланган 21 кижи илезине чыгарылган, онызы 2017 јылдагызынаҥ кӧп. Јажы эр кемине јетпегендер наркотиктердиҥ јасакка келишпес ӧдӱштирӱзинде турушканы јаан чочыдулу, олор бу јанынаҥ 19 каршулу керек эткен.\nЈолдордо јеткер болдыртпазы јанынаҥ айтса, ПДД-ныҥ ээжилерин бускан 400 муҥнаҥ кӧп учуралдар болгон. 1,5 муҥ кижи эзирикке маҥтатканы илезине чыгарылган, ээжилерди бускан 817 кижиге административный арест эдилген, 733 кижинеҥ тискинчиниҥ правазын айрып алган.\n2018 јылда ГИБДД-ныҥ ишчилериниҥ тоозы 10 процентке астадылган да болзо, јолдордо јеткер-неме болбозын јеткилдеерине ууландырылган аҥылу иш-керектердиҥ тоозы алдында болгон кеминеҥ ас болбогон. Онызы јолдордо болуп турган јеткерлӱ учуралдардыҥ салтарларыныҥ кемин кирелендирер арга берген.\n—Госучреждениелерге баштанулардыҥ кӧбизи эмди государственный ла муниципал јеткилдештердиҥ Бирлик порталы ажыра эдилет. Бу иш МВД-ныҥ бӧлӱктеринде канай тӧзӧлгӧн?\n—РФ-тыҥ Президентиниҥ Јарлыктарыныҥ некелтелерин бӱдӱрип тура, эл-јонго эдилип турган государственный јеткилдештиҥ чыҥдыйын бийиктедерине ууландырылган тӧзӧмӧл лӧ практикалык иштер ӧткӱрерин оноҥ ары улалтканыс. Былтыр граждандарга 100 муҥнаҥ кӧп государственный јеткилдештер эдилген, ол тоодо 56 муҥ 455-зи электрон бӱдӱмле. Бастыра јеткилдештер чыҥдый кеминде ле нормативный тап-эриктик акттарда темдектелген ӧйдиҥ туркунына ӧткӱрилген. Онызын јеткилдештерди алган улустыҥ 99,9 процентиниҥ айтканы керелейт. Быјыл бу јеткилдештиҥ чыҥдыйы бийик кеминде болорын јеткилдеери јанынаҥ иш оноҥ ары улалар.\n—Миграцияныҥ бӧлӱгинде јасакберимниҥ ээжи-некелтелерин бӱдӱрерине шиҥжӱ аайынча иш канай тӧзӧлгӧн?\n—Улус ары-бери кӧчӧриниҥ тоозы былтыр он процентке кӧптӧгӧн болгон. Ӧскӧ ороондордыҥ 12 муҥ кижизи учетко тургузылган. Јасакка келишпес миграцияга удурлажарга, УФСБ-ла, погран башкартула, прокуратурала, УФСИН-ле кожо бу ууламјы јанынаҥ оперативно-профилактикалык ла аҥылу керек-јарактар ӧткӱрилген. Бастыра 3 муҥнаҥ кӧп шиҥжӱлер ӧткӱрилген, миграционный јасакберимди бускан бир муҥнаҥ кӧп учуралдар илезине чыгарылган. Ӧскӧ ороондордыҥ 18 кижизи Россия Федерацияныҥ јеринеҥ административный ээжи аайынча аткарылган, бир кижини депортировать эткен.\nАдакыда айдарга турганым: ичбойындагы керектер аайынча органдарга молјолгон иш-керектерди једимдӱ бӱдӱрерге, республиканыҥ государственный јаҥыныҥ, тап-эриктер корыыр органдарыла, эл-јонло јуук колбуда иштейдис. Республиканыҥ башкарузына бистиҥ каршулу керектер болдыртпазына ууландырылган иш-керектеристи акча-манатла јӧмӧп турганы учун јаан быйан. Темдектезе, «Алтай Республиканыҥ јеринде јаҥбузуштар болбозын јеткилдеери, эл-јонды кызалаҥ айалгалардаҥ корулаары аайынча комплексный иштер» деген государственный программала колбулу иштерди ӧткӱрерине јӧмӧлтӧ-болуш эдилет.\nТап-эриктер корыыр органдардыҥ бастыра башкараачыларына ӧмӧ-јӧмӧ иш учун быйан. Мындый ӧмӧлик иш ичбойындагы керектер аайынча органдарга албаты-јон ортодо амыр-тыш јадын-јӱрӱм болорын јеткилдеер арга берет.


2018 jыл: ӱредӱликтиҥ ундылбас элестери - altaicholmon\nАлтай Республикада «Јиит устар» (WorldSkills Russia) деген талалык чемпионат ӧткӧн.\nОҥдой аймакта Шашыкман јурттыҥ орто ӱредӱлӱ школында јаҥы спортзал ачылды.\nРоссияда јажы эр кемине јетпегендердиҥ керектери ле олордыҥ тап-эриктерин корыыры аайынча кӱреелер тӧзӧлгӧниниҥ 100 јылдыгы темдектелди. Алтай Республиканыҥ јажы эр кемине јетпегендердиҥ керектери ле олордыҥ тап-эриктерин корыыры аайынча кӱреези једимдӱ иштейт. Алтай Республикада КДН-ныҥ 100 јылдыгы элбеде темдектелди.\nРоссияныҥ ӱренчиктериниҥ кыймыгузы (РДШ) Шабалин аймакта балдардыҥ су-кадыгын орныктырар «Горный орленок» лагерьде 2-чи республикан следын, республикан съездин дезе калада ӧткӱрди.\nГорно-Алтайсктагы ӱредӱчилер белетеер колледж тӧзӧлгӧнинеҥ ала 90 јылдыгын темдектеди. Педколледж 1928 јылда тӧзӧлгӧн.\nГорно-Алтайск каланыҥ 6-чы таҥмалу школ-лицейи бойыныҥ 80 јылдыгын темдектеди. Ол 1938 јылда иштеп баштаган.\nӰредӱликтиҥ ишчилериниҥ јайаандыгы бичиичи Л. В. Кокышевтиҥ чыкканынаҥ ала 85 јылдыгына учурлалган «Алтын сӱрлӱ Алтайым» деген республикан байрамын Улаганда ӧткӱрген.\nАлтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдында јарлу тилбилимчи М. Ч. Чумакаеваныҥ чыкканынаҥ ала 80 јылдыгына учурлалган «Алтай тил ле оныҥ диалекттери: эмдиги айалгазы, келер ӧйдӧги ӧзӱми» деген бастырароссиялык билим-практикалык конференция ӧткӧн.\nОҥдой аймактыҥ Јодро јуртындагы баштамы школ 60 јылдыгын темдектеген.\nБилимчи, ӱлгерчи, журналист Чалчык Чунижековтыҥ 120 јылдыгына учурлалган «Јӱрӱмдик ле јайаандык јолы байлык» деген конференция ӧткӧн.\nЈетинчи краевед талалык кычырыштар бичиичи Василий (Паслей) Тордоевич Самыковтыҥ 80 јажына учурлалып, «Самыковтыҥ кычырыштары» деп адалып ӧтти.\nБалдардыҥ ӱзеери ӱредӱлигиниҥ республикан тӧс јери тӧзӧлгӧнинеҥ ала 100 јылдыгын темдектеди.\n70 јыл мынаҥ кайра Ийин јуртта механизаторлордыҥ областной школы ачылган.\n25 јыл мынаҥ кайра Алтай Республиканыҥ Ӱстиги Совединиҥ Президиумыныҥ јӧбиле (13.10. 1993) Шабалинниҥ орто школына Л. В. Кокышевтиҥ ады-јолы адалган.\nГорно-Алтайсктыҥ 1-кы таҥмалу школы тӧзӧлгӧнинеҥ ала 95 јылдыгын темдектеди.


«Баскан кижи јол алар» - altaicholmon\nГобиниҥ чӧлдӧринде кумакка кӧмӱлген Хара-Хохто («Черный город») деген јебрен калага учурлалган кӧрӱ быјыл кочкор айдыҥ учында Эрмитажта, Меншиковтыҥ ӧргӧӧзинде ӧткӧн. Ондо ороондор ортодо ӧткӧн кӱӱлик јаан фестивальдардыҥ туружаачызы ла лауреады Чейнеш Байтушкина Тӧс Азияныҥ калыктарыныҥ јебрен кӱӱлик энчизи болгон кайдыҥ кайлаар алтай бӱдӱмдерин, комусла ойынды кӧргӱскен. Аржан Кухаев дезе Ӱкектиҥ корумдарынаҥ табылган эдимдерди орныктырган ла бойы эткен иштерин кӧрӱге тургускан, ол тоодо аттыҥ кеелеп јазаган јепселдерин, јарангыштарды, јуу-јепсел эдимдерди.\n—Текши бескези 10 килограмм эдимдер апаргам, самолетло оноҥ кӧп апарар арга јок болгон — деп, Аржан айдат. — Кӧрӱлерге јӱрген кандый ла јол-јорык узанган кижиге кӧпти берет. Jе бу јорык сӱрекей солун улусла танышкан, кӧпти кӧргӧн, санаа-кӧгӱске јаҥы ийде кошкон јорык болгон.\nКӧрӱде Аржанныҥ иштерине специалисттердиҥ јилбӱзи јаан болгон эмтир.\n«Эрмитажта Пазырыктыҥ коллекциязыныҥ коручызы (хранитель) Елена Владимировна Степановага мениҥ иштерим сӱрекей јараган. Ол ыштаган тередеҥ эткен ноктолорымды, ӱйгендеримди, тажуурды бастыра јанынаҥ тудуп-кӧрӱп, керек дезе јыткарып, канайда эдилгенин лаптап сурап турган. Эрмитажта Пазырыктыҥ јебрен арфа-ойноткызын кӧрӧргӧ Алтайдаҥ улус келип јаткан, олорло иштенерис деп айдып, ол мени бу туштажуга кычырган. Тувада «Аржан-2» деген атту-чуулу корумды каскан Центрально-Азиатский экспедицияныҥ башкараачызы, Эрмитажтыҥ билим ишчизи Константин Чугуновло таныштырган. Алтайдыҥ скиф корумдарыныҥ табынтыларын корыган кӧмзӧни база Елена Владимировнаныҥ шылтузында кӧрдим, бу кӱӱнзеген ле кижи кирип болбос јер, кӧрӧргӧ канча јараду-бичиктӱ болор керек» — деп, Аржан куучындайт.\nСкифтердиҥ туулган-чыккан, тарап-таркап барган јери керегинде блааш-тартыштар јӱсјылдыктарга улалып келген. Олордыҥ корумдарынаҥ тапкан улустыҥ бажыныҥ сӧӧктӧрин шиҥдеп, скифтер европей тазыл-тамырлу калдык болгон деген кӧрӱм јуук ӧйлӧргӧ јетире акалаган. Jе Алтайдыҥ ла Тываныҥ скиф корумдарынаҥ чыккан эдимдер Тӧс Азияныҥ эрте чакта јаткан кӧчкӱндери шак Азиядаҥ чыгып барганын јарт керелейт.\n—Jебрен ӧйлӧрди шиҥдеген билимчилерге нениҥ учун эмдиги албаты устарыныҥ иштери јилбилӱ? — деп, Аржаннаҥ сурайдым.\n«Культураныҥ, тӱӱкиниҥ, музейдиҥ тӧс јери» деген биригӱниҥ башкараачызы Светлана Катыновага баштаткан бир бӧлӱк улус Пазырыктаҥ чыккан јебрен арфа-ойноткыны орныктырарга, Президенттиҥ грант-акчазын ойноп алган. Эрмитажта бу эдимди кӧрӧргӧ республикадаҥ Алтынай Матина (Текенова), Айдар Чурупов ло Никита Константинов бу ла ӧйдӧ барып јӱрген эмтир. Jебрен кӱӱлик ойноткыныҥ кылдары аҥныҥ учугынаҥ каттап эдилген деп бодогонын Эрмитаж музейдиҥ билимчи-специалисттери арфаны кӧргӱзип турар ӧйдӧ айткандар.\nБистиҥ улус мыныла јӧпсинбеген. «Арфаныҥ кылдары бӱдӱн учуктаҥ эдилгени биске иле болгон — деп, Аржан айдат. — Кылдар кой-эчкиниҥ чичке ичегезинде учуктаҥ эдилген, јатка деген бу немени алтай улус билер. Аҥныҥ саныныҥ учуктары кату да, кыска да деп јартаганыс. Албатыныҥ эдинер-узанар јаҥжыгулары чактарга ӱзӱлбей улалып барганы куру сӧс эмес. Оныҥ да учун билимчилердиҥ јербойыныҥ узанар јаҥжыгуларына јилбӱзи јаан болбой».\nСкифтердеҥ арткан, «звериный стиль» деп адалган атту-чуулу јайаан энчини ӱч бӧлӱкке бӧлиирге јараар: ол аттыҥ јепсели, јуулажатан јепселдер ле кеендик эдимдер. Олордоҥ эҥ чӱмдӱ-јаражы, эткен узыныҥ эҥ бийик кеми Алтайда ла Тывада табылган эдимдер, олор ӧйиле эрте скиф ӧйгӧ, бистиҥ эрадаҥ озо 4-6 чактарга келижет. Бу јебрен калыктыҥ кӱнбадыш јаар чӧйилип барган изиниҥ темдектерин, кийниндеги чактарда, бистиҥ эра ӧйинде эдилгениле тӱҥейлеп кӧргӧжин, танылу башка.\n—Бӱгӱн бойлорын скифтердиҥ ук-тукумы деп аданган калыктардыҥ устары скиф јайаанга тӱҥейлеп эткен эдимдерин кӧрӱлерге улайын чыгарат — деп, Аржан куучындайт. Ол эдимдер чынга келижип турганын эмезе башка-башка ӧйликтердиҥ, башка калыктардыҥ јаҥжыгуларын колый-телий бириктирип, јараш ла болзын деп эткенин специалисттер тургуза ла танып ийет.\n«Аржан-2» деп корымды каскан археолог Константин Чугунов, оноҥ-маныҥ ӧткӧнип, бодоп ло иштенип јӱрген улусты «фальшивомонетчиктер» деп адаганын Аржан Кухаев айткан. Бу эки кижиниҥ танышканы да солун эмтир. Елена Степанова олорды таныштырарда, бу билимчи Аржанды баштап јаан керексибеген. «Оноҥ мениҥ адымды укканы, эткен эдимимди кӧргӧни сагыжына кирип келген ошкош. Ӱч-тӧрт јыл мынаҥ кайра Чейнеш Байтушкина Москвадагы Тӱӱкилик музейде ойынын кӧргӱзерде, чачка тагынар мен ого сыйлаган скиф кееркедимди тагынып алган болтыр. Бу кӧргӱзӱде Константин Чугунов база болгон ло ол кееркедимди сӱрекей сонуркап кӧргӧн, оны кем, кайда эткенин сураган эмтир.\nКуучындажып турарыста, мыны эске алып, канайда эткеҥ деп мени шылаган. Ташка јурап, удура ла јонып эткенимди айткам. Мен «Аржан 2» чыккан табынтылардыҥ копияларын тыва нӧкӧрлӧриме эдерге болушканымды угуп, ол кижиниҥ јӱреги јарыган…» — деп, ол куучындаган.\nБу кӱн Константин, ады-чуузы телекейлик јарлу билимчи, Аржанды иштеген кыбына кычырып, «Аржан-2» деген корумнаҥ чыккан, Великобританияда кӧрӱге апарып јӱрген алтын-мӧҥӱн эдимдерди кӧргӱскен. Бу да тушта оныҥ бистиҥ уска сурактары кӧп болгон. Эрмитажта табынтылардыҥ копияларын эдер бойыныҥ мастерскойы бар болтыр. Jе албатыныҥ узанар ченемели олорго керектӱ болгоны иле.\n«Алтайдыҥ ӧс калыгын скифтерле кандый да колбу јок, бу јерге кийнинде келген, туш албаты деп айдып турган болзо, бистиҥ эткен эдимдеристи скиф ӧйдиҥ јаан билимчилери нениҥ учун танып турган?» —деп, Аржан айдат. Москвада «Времена и эпохи» деген јаан кӧрӱде Кара талайдыҥ јанындагы јерлердеҥ келген устар: «Скифтер — бис!» — деп, тӧштӧрине согунып, Алтайдыҥ устарын баштап кыйалаганы да болгон. «Jе оноҥ, экелген эдимдер, олорды канайда эдип турганы, айыл-јуртта канайда тузаланганы керегинде бистиҥ куучынысты угуп, табыжы јылыйып калган. Олордыҥ бичиктердеҥ кычырып алган куучыны божогон, бистиҥ улуска дезе бу кӧрӱге чыгарган эдимдерис — ӧбӧкӧлӧрис чактарга тудунган, айыл-јуртта, иште-тошто тузаланган неме ине» — деп, Аржан айдат.\n—Сен узанар ижиҥди алтай калыктыҥ ат јепселин, тудунган-кабынганын эдеринеҥ баштагаҥ. Скиф эдимдерге јилбӱ кайдаҥ келген? –деп сурайдым.\n—Кижиниҥ каны тартып турган болбой — деп, Аржан айдат. — Эмдиги алтай калыкта тудунып ийгедий тыҥ ла неме јок. Казынтылардаҥ чыкканы — байлык, јараш, јилбилӱ. Ол ло «звериный стиль» дегенин алза, Россияныҥ европей талазында табылганы ла бистийи — башка. Эмезе Тываныҥ, Бурятияныҥ устарыныҥ эдимдерин алалы. Олордо буддизмниҥ камааны, оныҥ изи јаан. Бистийи — чик јок јебрен. Мен таш кезери јанынаҥ тыва устарга ӱренип барарымда, ондогы Сергей Куча деген ады јарлу ус меге: «Сен бисти ӧткӧнбӧ. Алтай бойы да бай, бӱткӱл Пазырыкты да алза. Бойыҥдыйына тайан, бойыҥ сананып иште» — деп айткан. Чын, санаа-кӧксиҥди иштетпезеҥ, бир ле таап алган марыҥнаҥ, јолдоп алган јолыҥнаҥ чыгарга кӱч. Ӧткӧнип эткени ле бойыҥныҥ кӧрӱмиҥди, кӧгӱзиҥди, фантазияҥды деер бе, иштедип эткениҥ — эки башка неме.\n—Эрмитажтыҥ кӧмзӧзине бурылза, сениҥ кӧргӧн јебрен ээрлер эмдигизине тӱҥей бе?\n—Чек башка. Бу — ээрлер јаҥы ла туулган, эдилип баштаган ӧйлӧр ине. Олор агаш јок эдилгени сӱреен солун болгон. Эмдиги токумга тӱҥей эдим тередеҥ кӧктӧлип, ичине аҥныҥ тӱгин суккан болтыр. ²ткӱрген шиҥжӱлер бу «северный олень» деген аҥныҥ тӱги болгонын јартаган. Бу аҥ эмдиги Алтайда јок. Анайда ок ого аттыҥ јалын да, койдыҥ тӱгин де кожуп турган эмтир.\nБашадардаҥ, Туйактунаҥ, Пазырыктаҥ чыккан ээрлерди кӧргӧм: канайда эдилгенин, тереле, учукла канайда кӧктӧлгӧнин, аттыҥ јепсели канайда кееркедилгенин… Эрте скиф ӧйлӧрдиҥ ээрлери сӱрекей јараш, кееркедими байлык ла чӱмдӱ болтыр, кийнидеги ӧйлӧрдӧ эдилгени ого јетпес. Тискинди кееркеткен сӱрекей јараш эдимдер кӧрдим, олорды орныктырып, келиштире алтай кееркедимдер эдер керек. Сӧс келижерде, скиф ээрлердиҥ кебис бӱдӱмин бистиҥ Алтайыстыҥ узы Айдана Тадыкина орныктырып эткен, оны «Энчи» деген этногаллереяда кӧрӧр арга бар. Скиф ууламјыла Владимир Моносов једимдӱ иштеп јат, ӧскӧ дӧ устар бар.\nӦткӧн јол-јорыкта Аржан Москваныҥ ады јарлу Тӱӱкилик музейин кӧрӱп јӱргенин («Кара башту калыктардыҥ тудунган-кабынган эдимдери сӱрекей кӧп болтыр»), Питерде темирле иштеген Жигжит Баясхаланов деген бурят устыҥ мастерскойында болгонын куучындаган. 30 јаштыҥ ичинде бу эрле ол былтыр танышкан.\n—Жигжит Питерде иштегени 14 јыл боло берген. Бурят калыктыҥ јаҥжыгуларыла сӱрекей јараш бычактар эдип јат. Арга-чакту, бийик јамылу улустыҥ сурузыла иштеп турган. Керектӱ немези ӱзе јеткил, оны јӧмӧп, болужып турган улус бар ошкош — деп, Аржан айдат.\nАржанга бу не солун болуп турган дезе, ол Алтайда темир кайылтып, оноҥ эдимдер эдер албаты узанышты орныктырар амадулу.\n«Темир кайылтары Алтайдаҥ башталган деп, тӱӱкичилер айдат. Бу ишти эткен озогы печкелердиҥ арткан-калган орды тергеебисте кӧп, иштенер рудалар да бар. Якут јеринде нӧкӧрлӧримле, темирле иштеген устарла быјыл Алтай Республикада ӧдӧтӧн Эл Ойында бу узанышты кӧргӱзерге, мастер-класс ӧткӱрерге сананганыс. Бу ӱлекеристиҥ бӱдер-бӱтпези эмдиге јарты јок. АР-дыҥ культура министерствозынаҥ чокым каруу јок. Алтайдыҥ албаты узаныжында бу база бир солун ууламјы болуп ӧзӱп барар аргалу» — деп, Аржан куучындайт.\n—Бистиҥ устар солун кӧрӱлерде туружар айтыру алып, бойыныҥ акчазыла јорыктайт деп уккам. Кӧп саба учуралдарда барып та болбойт.\nУзаныш ижиҥнеҥ сениҥ иштеп алган акчаҥ билеҥди азыраарга, јорыктаарга једип јат па? —деп, алтай кижиге эби јок суракты сурайдым.\n—Мен Оҥдой јуртта јададым, бойым узанар мастерскойлу. Ӱйим Ия Тӱлкӱчиновна, јееним Айсур ӱредӱдеҥ бош ӧйдӧ болужат. Амадулар кӧп, иштеер кол, акча-манат јетпей турганы бар эмей. Jе алтай калыкта «Баскан кижи јол алар» деген сӧс бар. Оныҥ учун арга јеткенче јорыктап, кӧрӱп, ӱренип јадым. Меге бу ижим јарап јат, ол јогынаҥ јӱрӱп те болбос болорым.


«Балыр јӱрӱмнеҥ качыгар» (1 Коринфтегилерге 6:18) | Кудайдыҥ сӱӱжи\n«Балыр јӱрӱмнеҥ качыгар»\n«Јердеги бойыгардыҥ эт-каныгарды ӧлтӱригер: балыр јӱретенин, быјарды, кычаны, јаман кӱӱнди, ачыркашты. Ачыркаш — ол чалуга бажырыш» (КОЛОССЫДАГЫЛАРГА 3:5).\n1, 2. Валаам Иегованыҥ албатызына каршу эдерге, сӱмелӱ кандый эп-арга тузаланган?\nБАЛЫКЧЫ кижи балыгы кӧп јердӧӧн барат. Ол кандый балыкты тударга турганын јакшы билер. Јемди талдап алала, кармакты сууга таштайт. Кармактыҥ кылы удабай ла тартылып, кармак ээлип баштаза, балыкчы тудуп алганын чыгара тартып, сӱӱнет. Нениҥ учун дезе ол чын јем талдап алган.\n2 Б. э. озо 1473 јылда Израиль албаты Кудайдыҥ берер болгон јериниҥ јанындагы Моавтыҥ јалаҥдарында одуланып токтогон. Олорго удура Валаам деген кижи сӱмелӱ арга бедиреп баштаган. Валаам бойын Иегованыҥ судурчызы деп аданган. Је чынынча ол Израильди каргап саларына јалдаткан ач кижи болгон. Је Иегованыҥ шылтузынаҥ улам, Валаам Израильди јӱк ле алкап турар аргалу болгон. Кайралды канайып та болзо аларга болуп, ол Израиль албатыны јаан кинчекке јайа тартып ийзе, Кудай Бойыныҥ албатызын Бойы ла каргап салар эди деп шӱӱп алган. Валаам мындый амадузыла «јем» эдип моавитян кей-кебизин кыстарды ийзин деп јӧп берген (Тоолор 22:1—7; 31:15, 16; Ачылта 2:14).\n3. Валаамныҥ сӱмеленгени кандый једимге экелген?\n3 Валаамныҥ мынайып сӱмеленгени једимдӱ болды ба? Эйе деп айтса, јастыра болбос. Изральдиҥ муҥдар тоолу эр улузы «бу јемди ажырып», «Моавтыҥ кыстарыла балыр јӱрӱм јӱрӱп баштаган». Олор, керек дезе Моав јериниҥ кудайларына, ол тоодо тӱжӱм берип турган Фегордыҥ јескинчилӱ Ваалына, ӧскӧртӧ айтса, секстиҥ кудайына, бажырып баштаган. Мынаҥ улам Кудайдыҥ берер болгон јериниҥ чек ле јанында Израиль албатынаҥ 24000 кижи божогон. Мынайып, коркышту јаан тӱбек болды (Тоолор 25:1—9).\n4. Израильдиҥ албатызы кандый шылтактаҥ улам балыр кылык эткен?\n4 Мындый коркышту тӱбек недеҥ улам болгон? Иегова албатызын Египеттеҥ чыгарып, чӧлдӧ азыраган ла берер болгон јерге эзен-амыр экелген де болзо, олордыҥ кӧбизи јӱректерин катуландырып, Кудайдаҥ ырап калган (Еврейлерге 3:12). Павел бу учурал керегинде шӱӱп сананып мынайып бичиген: «Олордыҥ кезиги чилеп, балыр кылынбайлы. Олор балыр кылынып, бир кӱнге јирме ӱч муҥы ӧлӱп калган» (1 Коринфтегилерге 10:8) *.\n5, 6. Моавтыҥ јалаҥдарында Израиль албатыныҥ эткен кинчеги бисти неге ӱредет?\n5 Тоолор деп бичикте Кудайдыҥ албатызына тузалу кӧп ӱредӱлер бар. Олор бӱгӱнги кӱнде Кудайдыҥ берер болгон јериниҥ бозогозында турат (1 Коринфтегилерге 10:11). Темдектезе, бӱгӱнги кӱнде балыр јӱрӱмниҥ тыҥып калганы јебрен Моавтыҥ балыр јӱрӱмин эске алындырат. Ого ӱзеери кажы ла јыл муҥдар тоолу христиандар Израиль албаты ла чылап, андый ла ок јемге — балыр јӱрӱмге, «илинип» калат (2 Коринфтегилерге 2:11). Израильдиҥ албатызыныҥ кӧзинче Зимри бойыныҥ байканына мадиан кысты кийдиргени чилеп, бӱгӱнги кӱнде Кудайдыҥ албатызыла јуук куучындажып турган улустыҥ кезиги христиан јуунныҥ улузына јаман салтарын јетирет (Тоолор 25:6, 14; Иуданыҥ самаразы 4).\n6 Сен эмди, сӱрлеп айтса, Моавтыҥ јалаҥдарында турганыҥды оҥдоп јадыҥ ба? Сен кайралды — узак сакыган јаҥы телекейди, кӧрӧдиҥ бе? Эйе болзо, Кудайдыҥ сӱӱжинде артарга, ончо аргаларды тузалан, анайда ок «балыр јӱрӱмнеҥ качыгар» деген јасакты бӱдӱр (1 Коринфтегилерге 6:18).\nБАЛЫР ЈӰРӰМ ОЛ НЕ?\n7, 8. «Балыр јӱрӱм» ол не, андый улустыҥ јӱрӱми неге экелет?\n7 Агару Бичик аайынча болзо, «балыр јӱрӱм» дегени (грек тилде порне́йа) — јасак аайынча биле тӧзӧгӧн кижинеҥ ӧскӧ кижиле койдонышканы. Балыр јӱрӱмге чайдам кылынары, проституция ла алышпаган кижиле конгоны кирет. Анайда ок оральный ла анальный секс ле эш-нӧкӧри эмес кижиниҥ сексуальный кӱӱнин тыҥыдарга болуп, половой органдарын сыймаганы кирет. Бого эр улус ортодо ло ӱй улус ортодо колбулар ла мал-ашла јуукташканы база кирет *.\n8 Агару Бичимелдиҥ айдылганыла: балыр јӱрӱмдӱ улус христиан јуунда артар аргазы јок ло ӱргӱлји јӱрӱмди энчиленип болбос (1 Коринфтегилерге 6:9; Ачылта 22:15). Ого ӱзеери, андый улус бойына эмди де каршу эдет. Темдектезе, андый кижиге улус бӱдӱнбей барат, ол бойын тообой барат, айылдагы улузыла кериш-согуш болот, бойын јинип баштайт, карынду болуп калат, оорып јат, керек дезе божоп то јат. (Галаттарга 6:7, 8 кычыр.) Мындый кӧп кыйын-шыралу јол кемге керек? Кӧп улустыҥ баштапкы јастыра алтамы — порнографияла јилбиркегени неге экелет деп сананбай турганы ачынчылу болот.\nПОРНОГРАФИЯ — БАШТАПКЫ АЛТАМ\n9. Кезик улустыҥ айдыжыла болзо, порнографияда јаман неме јок дегени чын ба? Јартап беригер.\n9 Кӧп ороондордо порнография * газет-журналдарга, телевизорго, кожоҥдорго кирип калган, је анчада ла Интернетте кӧп туштайт. Кезик улустыҥ айдыжыла болзо, порнографияда јаман неме јок. Мынайып сананары чын ба? Јок! Нениҥ учун дезе, порнографияны кӧрӱп турган улуста мастурбация эдери јаҥжыгу болуп, «уйатту кычаларга» экелердеҥ айабас. Мынаҥ улам кижи секске тыҥ тартылып, јескинчилӱ кӱӱн-санаага алдыртат. Анайда ок, биледе кӱчтер башталат ла айрылыштар болот (Римдегилерге 1:24—27; Ефестегилерге 4:19) *. Бир шиҥжӱчи секске тартыларын рак ооруга тӱҥдештирип, мынайып айдат: «Секске тартылары ӧзӱп, там тыҥыйт. Ол качан да араайлабай јат, оны эмдеерге коркышту кӱч келижет».\nИнтернетле улус кӧзинче тузаланганы ойгор болор\n10. Иаковтыҥ самаразындагы 1:14, 15-теги принципти канайып тузаланарга јараар? (« Кудайдыҥ бийик нормаларыла јӱрерге, ийде-кӱчти канайып таап алар» деген рамканы кӧрӱгер.)\n10 Иаковтыҥ самаразындагы 1:14, 15-теги сӧстӧрди кӧрӱп ийеектер: «Кажы ла кижи акту бойыныҥ кычазына јилбиркедип ле мекеледип ченелет. Кыча дезе, табынала, кинчек чыгарып алат, эдилген кинчек — ӧлӱм экелет». Сен балыр кылык эдерге кӱӱнзей берзеҥ, тургуза ла токтодынарга албадан. Темдектезе, эротикалык јурукты кӧрӱп ийзеҥ, кӧзиҥди оноҥ капшай тууралат, компьютерди ӧчӱрип ий эмезе телевизорды ӧскӧ каналга кӧчӱрип ий. Балыр кӱӱниҥ аайы-бажы јок болуп, сени олјолоп албазын деп, бар-јок аргаларды тузалан! (Матфей 5:29, 30 кычыр.)\n11. Јаман кӱӱнисле тартыжып тура, Иеговага иженип турганысты канайып кӧргӱзерис?\n11 Бисти бойыстаҥ јакшы билер Кудай мынайып кӱӱнзедет: «Јердеги бойыгардыҥ эт-каныгарды ӧлтӱригер: балыр јӱретенин, быјарды, кычаны, јаман кӱӱнди, ачыркашты. Ачыркаш — ол чалуга бажырыш» (Колоссыдагыларга 3:5). Мынайып эдерге јеҥил эмес болордоҥ айабас. Је бисте болуш сурайтан теҥеридеги сӱӱштӱ ле чыдамкай Адабыс барын ундыба (Сарын 68:19). Бажыҥа кирлӱ санаалар келзе, тӱрген ле Ого баштан. Кудайга мӱргӱп, «артыкташкан кӱч» сура, ӧскӧ неме керегинде сананарга албадан (2 Коринфтегилерге 4:7; 1 Коринфтегилерге 9:27; « Мен јаман јаҥжыгулардаҥ канайып айрыларым?» деген рамканы кӧрӱгер).\n12. Агару Бичикте «јӱрек» деген сӧс нени темдектейт ле оны нениҥ учун чеберлер керек?\n12 Ойгор каан Соломон бичиген: «Эҥ ле тыҥ бойыҥныҥ јӱрегиҥди чеберле, нениҥ учун дезе јӱрӱмиҥ оноҥ камаанду» (Укаа сӧстӧр 4:23). «Јӱрек» деген сӧс бистиҥ ич јанысты темдектейт, ол Кудайдыҥ кӧзинде бис чынынча кандый болгонысты кӧргӱзет. Оныҥ учун ӱргӱлји јӱрӱмди алатаны, улустыҥ кӧзинде кандый болгоныстаҥ эмес, је Кудайдыҥ кӧзинде «јӱрегис» кандый болгонынаҥ камаанду. Мында бир де кӱч неме јок, је мынайып јӱрерге албаданар керек. Темдектезе, Кудайдаҥ айап турган Иов ӱй кижиге кӱӱнзеп кӧрбӧзим деп, бойыныҥ кӧстӧриле јӧп тургускан (Иов 31:1). Бу биске кандый јакшы ӱредӱлӱ тем болот! Мындый ок кӱӱн-санаалу болгон сарнаачы мынайып мӱргӱген: «Ајаруга турбас неменеҥ кӧстӧримди тууралатсаҥ» (Сарын 119:37).\nКУДАЙДЫҤ БИЙИК НОРМАЛАРЫЛА ЈӰРЕРГЕ, ИЙДЕ-КӰЧТИ КАНАЙЫП ТААП АЛАР\n«Бала тужымда мен порнографияла јилбиркеп, мастурбировать эдип баштагам — деп бир јиит уул айдат.— Школдо балдардыҥ айтканыла болзо, кижи анайып јаанап јат. Мынаҥ улам уйадым иштебей барарда, мен балыр јӱрӱм јӱрӱп баштагам. Учы-учында бойымныҥ јаман кӱӱнимниҥ кулы болуп калганымды билип ийгем. Је Иегованыҥ ла јуунныҥ болужыла мен јаман јаҥжыгуларымнаҥ айрылып калгам. Эмди кемле куучындажатанында ајарыҥкай болодым, нениҥ учун дезе улус меге салтарын јетирер аргалу деп оҥдоп јадым. Кудайга јаантайын мӱргӱгени ле Агару Бичикти таҥынаҥ ӱренгени јаман јаҥжыгуларга кайра бурулбаска јаан болуш болот. Мен эмди эди-канымныҥ кулы болбой јадым. Бӱгӱнги кӱнде мен пионер болуп, сӱӱнчилӱ иштейдим».\nДИНАНЫҤ ЈАСТЫРА ТАЛДАЖЫ\n13. Дина кандый кыс болгон, оныҥ најылар талдаганы нениҥ учун ойгор эмес болгон?\n13 Бу бичиктиҥ 3-чи бажалыгынаҥ кӧргӧнисле болзо, најылажып турган улузыс биске камаанын эмезе салтарын јетирер аргалу (Укаа сӧстӧр 13:20; 1 Коринфтегилерге 15:33 кычыр). Тем эдип, патриарх Иаковтыҥ Дина деп кызыныҥ учуралын кӧрӱп ийеектер (Башталганы 34:1). Динаны јакшы таскадып салган да болзо, оныҥ Ханаан јериниҥ кыстарыла најылашканы јаман керекке экелген. Ханаанныҥ улузы, Моавтыҥ улузындый ок, балыр јӱрӱмиле јарлу болгон (Левит 18:6—25). Сихем «адазыныҥ угында тоомјыда болгон», је оныҥ кӧрӱми Ханаанныҥ улузындый ок болгонынаҥ улам, Динала кожо конорын бир де јаман неме деп сананбаган (Башталганы 34:18, 19).\n14. Динаныҥ најыларды јастыра талдаганы кандый тӱбекке экелди?\n14 Динада, Сихемди кӧргӧндӧ, оныла кожо конор деп санаа бир де болбогон болор. Је Сихем сексуальный кӱӱнин токтотпой, кӧп саба хананейлер чилеп кылынып јат. Динада нени де эдер аргазы јок болгон, не дезе Сихем «оны... тудуп, албадап койгон». Соҥында ол Динага «кӱӱнин салган» болор, је айалганы солыырга орой болгон. (Башталганы 34:1—4 кычыр.) Бу учуралда јаҥыс ла Дина шыралаган эмес, је оныҥ бӱдӱн билезине де кӱч болгон. Динаныҥ најыларды јастыра талдаганы бӱдӱн билезин уйатка тӱжӱрип, кӱч айалгага тургускан (Башталганы 34:7, 25—31; Галаттарга 6:7, 8).\n15, 16. Чыннаҥ ойгор болорго, нени эдер керек? (« Шӱӱп сананатан библиялык ӱлгерлер» деген рамканы кӧрӱгер.)\n15 Дина бу учуралдаҥ јаан ӱредӱ алган болор. Је бу ӱредӱни аларга, ого тыҥ шыралаарга келишкен. Иегованы сӱӱп, Оныҥ сӧзин угуп тургандар мындый шыралу ӱредӱ албай јат. Андый улус Кудайдыҥ сӧзин угуп, ойгор улусла најылажат (Укаа сӧстӧр 13:20а). Анайда ок олор «јакшылыктыҥ ончо јолын» оҥдоп, кереги јок кӱчтердеҥ ле шакпырттаҥ кыйып јадылар (Укаа сӧстӧр 2:6—9; Сарын 1:1—3).\n16 Кудайдыҥ ойгоры — ойгор болорго кӱӱнзеп тургандарга ла бӱдӱмјилӱ ле керсӱ кулдыҥ берген материалдарын ла Кудайдыҥ Сӧзин улам сайын шиҥдеп, јаантайын мӱргӱп тургандарга берилет (Матфей 24:45; Иаковтыҥ самаразы 1:5). Бого ло коштой, Агару Бичимелдиҥ јакаруларын белен алынарга, јобош болоры керектӱ болот (Каандардыҥ 2-чи бичиги 22:18, 19). Темдектезе, христиан кижи јӱректиҥ тӧгӱнчизин ле ӱрелип калганын јарт оҥдоп јат (Иеремия 17:9). Је ол, кӱч айалга боло берзе, сӱӱштӱ ле чокым берилген јӧпти ле болушты јобош болуп алынар ба?\n17. Биледе кандый айалга болордоҥ айабас, адазы кызыла канайып куучындашса јакшы болор эди деп, куучындап беригер.\n17 Мындый айалганы сананып ий. Адазы кызына јиит христианла экӱдеҥ бойы туштажарын јаратпай јат. Кызы айдат: «Ада, слер меге бӱтпей турганаар ба? Бис јаман неме этпезис не!» Бу кыс Иегованы сӱӱп турган болор, анайда ок ондо бир де јаман санаалар јок, је оны «[Кудайдыҥ] ойгорыла јӱрет» деп айдарга јараар ба? Ол балыр јӱрӱмнеҥ кыйат па? Эмезе бу кыс сагыжын јылыйтып, «бойыныҥ јӱрегине иженет» пе? (Укаа сӧстӧр 28:26). Мындый учуралда сен бу кыска ла оныҥ адазына болушкадый ӧскӧ дӧ принциптер айдып берер болорыҥ. (Укаа сӧстӧр 22:3; Матфей 6:13; 26:41-ди кӧрӱгер.)\nМЕН ЈАМАН ЈАҤЖЫГУЛАРДАҤ КАНАЙЫП АЙРЫЛАРЫМ?\nПринцип: «Иегованы сӱӱп тургандар, јаманды кӧрӧр кӱӱнигер јок болзын» (Сарын 97:10).\nМен јаман кӱӱн-санаага экелгедий айалгалардаҥ кыйадым ба? (Матфей 5:27, 28).\nЈастыра кӱӱн-санаалар неге экелердеҥ айабас деп, мен шӱӱп сананадым ба? (Укаа сӧстӧр 22:3).\nЈаман јаҥжыгунаҥ айрыларга, меге кандый алтам эдер керек? (Матфей 5:29, 30).\nМындый јаман јаҥжыгуум керегинде мен ада-энемле эмезе ич-кӧгӱзи тереҥ најымла куучындажарга белен бе? (Укаа сӧстӧр 1:8, 9; Галаттарга 6:1, 2).\nЈаман јаҥжыгулардаҥ айрыларга, Иегованыҥ ойгорына ла ийде-кӱчине иженип турганымды канайып кӧргӱзерим? (Укаа сӧстӧр 3:5, 6; Иаковтыҥ самаразы 1:5).\nИОСИФ БАЛЫР ЈӰРӰМНЕҤ КАЧКАН\n18, 19. Иосифте кандый ченелте болгон, ол нени эткен?\n18 Јакшы темди Динаныҥ карындажы Иосиф кӧргӱскен. Ол Иегованы сӱӱген ле балыр јӱрӱмнеҥ качкан (Башталганы 30:20—24). Иосиф кичинек тужында эјезиле болгон учуралдаҥ улам не болгонын бойыныҥ кӧзиле кӧргӧн. Соондо Египетте болордо, оны ээзиниҥ абакайы кожо уйуктак деп, «кӱнӱҥ сайын» албадап турарда, ого эјезиниҥ учуралы ла Кудайдыҥ сӱӱжинде артарга кӱӱнзегени кору болгон. Иосифте, кул болгонынаҥ улам, ижинеҥ чыгып, јӱре берер арга болбогон. Бу айалгада ого ойгор ло јалтанбас болоры керек болгон. Ол Потифардыҥ абакайыныҥ сӧзине кирбеген ле учы-учында кача берген. (Башталганы 39:7—12 кычыр.)\n19 Сананып кӧрзӧҥ дӧ: Иосиф јаантайын бу ӱй кижи керегинде ле секс керегинде сананган болзо, Кудайга чындык артар беди? Јок эмей. Иосиф качан да кинчектӱ санааларды бажында тутпаган, карын Иеговала колбуларын сӱреен баалаган. Мынызы Потифардыҥ абакайына айткан сӧстӧринеҥ кӧрӱнет: «Ээм нени ээленгенин ончозын мениҥ башкартума табыштырган... јаҥыс сеге тийерге јарабас: сен оныҥ абакайы. Кудайдыҥ алдына мындый кинчекти, кылыкты мен канайып эдетем?» (Башталганы 39:8, 9).\n20. Иегова Иосифке канайып болушкан?\n20 Иегова, билезинеҥ айрыдып салган јиит Иосифтыҥ кӱнӱҥ сайын чындык болгонын кӧрӱп, тыҥ сӱӱнген болор (Укаа сӧстӧр 27:11). Соондо Иегова Иосифти јаҥыс та тӱрмедеҥ јайымдаган эмес, је аш-курсактыҥ башкараачызы да эдип тургускан (Башталганы 41:39—49). Сарын 97:10-до: «Иегованы сӱӱп тургандар, јаманды кӧрӧр кӱӱнигер јок болзын. Ол чындык улустыҥ тынын кичеейт, олорды калју улустыҥ колынаҥ јайымдайт» — деген сӧстӧр кандый чын айдылган.\n21. Африкада јадып турган јиит карындаш балыр керек этпей, јалтанбас болгонын канайып кӧргӱскен?\n21 Бӱгӱнги де кӱнде Кудайдыҥ кӧп ишчилери јакшыны сӱӱп, јаманды кӧрӧр кӱӱни јок болгонын кӧргӱзип јадылар (Амос 5:15). Африкада јадып турган јиит карындаш мынайып куучындаган: «Кожо ӱренип турган кыс, бир де уйат јогынаҥ, математикала болужып ийзеҥ, мен сеге сексле тӧлӧп берерим деп айткан. Мен капшай ла ол кыстыҥ сӧзинеҥ мойногом, анайып чындык болгонымнаҥ алтын-мӧҥӱннеҥ баалу сӱӱнчи алгам ла уйадым ару арткан». Чындап та кинчек јакшызынышты кыска ла ӧйгӧ берет, је мындый јакшызыныш кӧп ачу-корон экелет (Еврейлерге 11:25). Ого ӱзеери, кинчекле кыска ӧйгӧ јакшызынып јӱрерине кӧрӧ, Иеговага сӧсуккур болуп, ӱргӱлјиге ырысту јӱрери канча киреге артык (Укаа сӧстӧр 10:22).\nБУУРЗАК КУДАЙДЫҤ БОЛУЖЫН АЛ\n22, 23. а) Јаан кинчек эткен христиан кижиде кандый бир ижемји бар ба? б) Кинчек эткен кижи кандый болуш алар аргалу?\n22 Бис толо кемдӱ эмезис, оныҥ учун эт-канныҥ кӱӱнин токтодорго ло Кудайдыҥ кӧзинде чын эдерге, кажыбыска ла тартыжарга келижет (Римдегилерге 7:21—25). Иегова «тобрактаҥ эдилгенисти ундыбайт», оныҥ учун бисти јакшы оҥдоп јат (Сарын 103:14). Кезикте христиан кижи јаан кинчек эдердеҥ айабас. Андый кижиде кандый бир ижемји бар ба? Бар эмей! Је кинчек эткен кижи Давид каан чылап кыйналар болор. Андый да болзо, Кудай кинчегин алынып турган кижиниҥ јастыразын таштаарга јаантайын белен (Сарын 86:5; Иаковтыҥ самаразы 5:16; Укаа сӧстӧр 28:13 кычыр).\n23 Анайда ок, Кудай сӱӱштеҥ улам христиан јуунга «сый эдип улусты» — болужар аргалу ла белен кӱӱндӱ тереҥ кӧгӱстӱ кӱдӱчилерди берген (Ефестегилерге 4:8, 12, ЈТ; Иаковтыҥ самаразы 5:14, 15). Олордыҥ амадузы — кинчек эткен кижиге Кудайла колбузын орныктырарга болужары, анайда ок ойгор каанныҥ айтканы аайынча кинчек этпейтен «јӱректӱ болорго» болужары (Укаа сӧстӧр 15:32).\nЈӰРЕГИҤ ОЙГОР БОЛЗЫН\n24, 25. а) Укаа сӧстӧр 7:6—23-теги јиит уул «ойгор јӱректӱ эмес» болгонын канайып кӧргӱскен? б) Бис канайып ойгор јӱректӱ болорыс?\n24 Агару Бичикте «ойгор јӱректӱ эмес» ле «ойгор јӱректӱ болорго турган» улус керегинде айдылат (Укаа сӧстӧр 7:7). Ич-кӧгӱзи тыҥыбаганынаҥ улам ла Кудайга иштееринде ченемел јок болгонынаҥ улам, «ойгор јӱректӱ эмес» христиандарга ӧткӱн ле керсӱ болоры јетпей јат. Мындый кижи, Укаа сӧстӧрдӧ 7:6—23-теги јиит уул чылап, јаан кинчек эдердеҥ айабас. Је «ойгор јӱректӱ болорго турган» кижи Кудайдыҥ Сӧзин јаантайын ӱренип ле мӱргӱп, бойыныҥ ич јанын шиҥдейт. Андый кижи толо кемдӱ эмес те болзо, канча кире аргазы бар бойыныҥ санааларын, кӱӱнин, сезимдерин ле амадуларын Кудайдыҥ кӧрӱми аайынча болзын деп, тӱзединип јат. Анайып ол, «бойын сӱӱйт», ӧскӧртӧ айтса, ол бойын јаманнаҥ чеберлеп, «јакшылык табар» (Укаа сӧстӧр 19:8).\n25 Бойыҥнаҥ сура: «Кудайдыҥ нормалары чын деп, мен чын ла алаҥзыбайдым ба? Мен бу нормаларды бӱдӱрзем, јаан сӱӱнчи аларым деп бӱдедим бе?» (Сарын 19:7—10; Исаия 48:17, 18). Сенде бир де эмеш алаҥзу бар болзо, оныҥ аайына чыгар керек. Кудайдыҥ јасактарын бӱдӱрбей турганы, неге экелер деп сананып кӧр. Бого ло коштой, чындык аайынча јӱрӱп, бажыҥды нези чын, нези чындык, нези ару, нези сӱӱрге јарамыкту ла нези јакшы болгоныла толтырып: «Амзап кӧрӱгер, Иегова Кудайдыҥ јалакай болгонын билип алыгар» — деп кычыруны бӱдӱрер керек (Сарын 34:8; Филиппыдагыларга 4:8, 9). Сен мынайып эдип турзаҥ, Кудайга ла Оныҥ нени сӱӱп турганына сӱӱжиҥ тыҥыыр, анайда ок Оныҥ кӧрӧр кӱӱни јок немезин сен де кӧрӧр кӱӱниҥ јок болор. Иосиф тегин ле кижи болгон. Је ол Кудайга чындык артарга кӱӱнзеп, канча јылдардыҥ туркунына Кудайга баштадып јӱрген, оныҥ учун ол балыр кылык эдеринеҥ кача берген. Сен база мынайып эдип јӱр (Исаия 64:8).\n26. Мынаҥ ары кандый јаан учурлу сурак кӧрӱлер?\n26 Јайаачы Иегова половой органдарды ойынга јайабаган, карын јӱрӱм берерге ле эмеен-ӧбӧӧн јуукташканына јакшызынып јӱрзин деп јайаган (Укаа сӧстӧр 5:18). Мынаҥ арыгы эки бажалыкта Иегованыҥ билеге кӧрӱми шӱӱп кӧрӱлер.\n^ 4 абз. Тоолор деп бичикте айдылган 24000 кижиниҥ тоозына јаргычылардыҥ колынаҥ божогон «албатыныҥ башкараачылары» ла Иегова Бойы јоголткон улус кирген болор. Айдарда, јаргычылардыҥ колынаҥ бир муҥ кире кижи божогон болор (Тоолор 25:4, 5).\n^ 7 абз. Быјар ла балыр кылык-јаҥ керегинде 2006 јылдыҥ јаан изӱ айдыҥ 15-чи кӱниниҥ «Каруулчы бакананыҥ» «Вопросы читателей» деген рубриказында бичилген. Бу брошюра Иегованыҥ Керечилериниҥ чыгармазы.\n^ 9 абз. «Порнографияга» секске кӱӱнзедерине белетелген эротикалык јуруктар, бичиктер, аудио ло видео материалдар кирет. Порнографияныҥ јуруктарында кижиниҥ эротикалык кандый-бир позада болгонын, анайда ок эки эмезе оноҥ до кӧп улустыҥ јескинчилӱ койдоныжып јатканын кӧргӱзет.\n^ 9 абз. Мастурбация керегинде «Мастурбация. Бу јаман кылык-јаҥнаҥ канайып айрылар?» деп Кожултанаҥ билип аларга јараар.\nШӰӰП САНАНАТАН БИБЛИЯЛЫК ӰЛГЕРЛЕР\n«Иегованы сӱӱп тургандар, јаманды кӧрӧр кӱӱнигер јок болзын» (Сарын 97:10).\n«Ӱй кижиге кӱӱнзеп кӧргӧни, оныла кожо јӱрегинде кинчек эткени ол» (Матфей 5:28).\n«Балыр јӱрӱмдӱ кижи акту бойыныҥ эди-канына удура кинчек эдет» (1 Коринфтегилерге 6:18).\n«Је эди-канымды согуп, оны бойыма кул эдип јадым. Ӧскӧ улуска јарлыктап, бого бойым јарамыкту артайын деп, анайда эдедим» (1 Коринфтегилерге 9:27).\n«Кижи нени ӱрендеер, оны јууп алар. Эт-канына болуп ӱрендеечи, эт-каннаҥ чирип турганды јууп алар; Тынга болуп ӱрендеечи, Тыннаҥ ӱргӱлји јӱрӱмди јууп алар» (Галаттарга 6:7, 8).\n«Бойыгардыҥ эт-каныгарды ӧлтӱригер: балыр јӱретенин, быјарды, кычаны» (Колоссыдагыларга 3:5).\n«Кажыгар ла бойыныҥ эдин агаруда ла кӱндӱде чеберлейтенин билер учурлу... кычагардыҥ кӱӱнине салдырбас учурлу» (1 Фессалоникадагыларга 4:4, 5).\nӰлежер Ӱлежер «Балыр јӱрӱмнеҥ качыгар»\nlv 9 баж. 97—109 б.