Јӧбин айдар эрлерис барда — јоныс ижемjилӱ - altaicholmon\nЈӧбин айдар эрлерис барда — јоныс ижемjилӱ\nБу ла кӱндерде орооныста Ичбойындагы керектердиҥ органдарыныҥ ишчизиниҥ кӱни темдектелди. Бу бӧлӱкте јирме беш јылдыҥ туркунына иштеген ченемелдӱ ле тоомjылу ишчи, отставкада полковник Евгений Кайлукович Мешкиновтыҥ јуукта учурлу јажы толгон. Бу ӱйениҥ эрчимдӱ иштегендериниҥ jӱрӱминиҥ кажы ла бӱги, эбирӱзи ле учуралдары ажыра бӱдӱн тергеебистиҥ, керек дезе орооныстыҥ да тӱӱкизин кӧрӱп, билип jадыбыс. Мындый улусла канча да кире куучындажып турзаҥ, jилбилӱ болот, олор ченемелиле ӱлежип, сагышка сагыш кожуп, кижиниҥ кӱӱн-санаазын кӧдӱрип тургандый. Бу бӱкте Евгений Кайлукович керегинде бичимелисти јарлайдыс.\nЕвгений Кайлукович 1950 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-кы кӱнинде Оҥдой аймактыҥ Кулады јуртында чыккан. Ол ӧйдӧ Кулады ла Боочы јурттардыҥ ортозында Текпенек деген јерде сарјусырзавод иштеген. Эки јурттыҥ таҥынаҥ улузы ары сӱт табыштырып јӱрген. Текпенекте ол тужында он ӧрӧкӧ кире биле јаткан: Чаминовтор, Барнуловтор, Козиндер, Окчиновтор, Белековтор, Бакчабаевтер. Бу кичинек јурттыҥ балдары ӱренерге Куладыныҥ эмезе Боочыныҥ школына барып туратан. 1954 јылда заводты нениҥ де учун Текпенек-теҥ Караколдӧӧн кӧчӱрип ийген. Евгений Кайлуковичтиҥ ада-энези Кулады јаар 1956 јыл киреде кӧчкӧн. Ол ӧйлӧрдӧ кемге-кемге тура тутса, јурттыҥ ончо эр улузы јуулыжып, јӧмӧжип ийетен.\n—Школ 7 класска јетире болгон. Оныҥ директоры болуп Семен Эркемеевич Бедесов (Сайдыстаҥ) иштеген. 1957 јылда баштапкы класска барган балдардаҥ эмди эзен-амыры Павел Эдоков, Альберт Урчимаев, Людмила Адарова (Борсукова) ла мен арттыбыс. Бис ӱренип јадарыста, Куладыда школды сегис класска јетире ӱренер эдип ийген. Школды божодоло, областной национальный школго кирерге санангам, је ары эҥ ле озо койчы-малчылардыҥ балдарын алып турган. Мениҥ ада-энем дезе јаанап калган улус болгон, оныҥ учун келишпеген.\nКижиге јаҥ албатыга болужарга, албатыны кӧдӱрерге берилип јат\nОҥдойдыҥ орто ӱредӱлӱ школына Таајы Киндиков нӧкӧримле барып киргенис. 1967 јылда он классты тӱгескен. Ол тушта балдар ӱренип ЗВТ-га (зооветеринарный техникум), педучилищеге ле институтка, кыстар онойдо ок Барнаулдӧӧн мединститутка, уулдар кӧп сабазы сельхозинститутта зоотехникке, инженер-механикке ӱренерге барып туратан. Мени де ада-энем сельхозинститутка барзын деп кӱӱнзеген, је ондо ӱренерге келишпеди. Куладыныҥ школында ол ӧйдӧ директор болуп Сергей Адучинович Мандаев иштеген. Ол мени бойына алдыртып, школдо јакшы ӱренгенимди айдып, физиканыҥ ла математиканыҥ урокторын ӧткӱрзин деп сураган. Мен, ӱредӱ јок кижи, бойыныҥ ла ӱреткен ӱредӱчилериле кожо канайып иштеер деп, мойногом. Је балдарды ӱредер кижи чек јок учун јӧпсингем. Онойып, мениҥ ишмекчи јолым 1967 јылда он јети јаштуда ба-шталган.\n1968 јылда ӱредӱ алар керек деп шӱӱнип јатканча, најым Валерий Тюхтенев (ол база Куладыда ӱредӱчи болуп иштеген) калада Новосибирсктиҥ театрал училищезинде алтай бӧлӱк тӧзӧлип јаткан, ары кирип кӧрӧк деген. Бистиҥ таладаҥ балдар талдаар јайаандык конкурс ӧткӱрилген. Ченелтени ӧдӱп, экӱлебис ары кирип алганыс. Бир јыл ӱренген соҥында бисти черӱге алдырткан. Чекурашев Борис, Игорь Тодошев ле мен черӱге бир уунда кожо атанганыс.\nЧерӱде јӱрӱп, санаа кубулган. Не дезе, 1969 јылда Ыраак Кӱнчыгышта Таманский ортолык учун кыдаттарла ӧӧн-бӧкӧндӧ бистиҥ пограничниктер корогон, Казахстанныҥ гран-кыйузында айалга кызуланган ӧйлӧр болгон. Оноҥ черӱдеҥ озо до, Новосибирскте ӱренип турарыста, бисти тенек оҥор уулдар китаецтер деп кыйыктагылап, уйан кӧргӱлейтен. Культурада иштеп, албатыныҥ адын, тоомјызын кӧдӱрерге, оны корулап, айалганы солыырга узак ӧй керек. Эл-јоныҥа тузалу болорго юридический ӱредӱ алар керек деп шӱӱдим.\n1971 јылда черӱдеҥ јанып, Пермский государстволык университеттиҥ юридический факультедине кирип алгам. Бу университетти јерлештеристеҥ онойдо ок Иван Михайлович Чалчиков (кийнинде узак јылдарга Кош-Агаштыҥ прокуратуразында иштеген), Станислав Алексеевич Телеков (Кош-Агаш, Улаган аймактарда прокурор болуп иштеген) Даниил Михайлович Анчибаев (Улаганда ла областной прокуратурада иштеген) божоткондор.\nАмадап талдаган ӱредӱмди божодып, јуучыл-эмчилик комиссияныҥ ширтӱзин ӧткӧм лӧ мени јуучыл прокуратурага алатан болгон. Је мен дезе, ол тушта кижи јиит, байла, јакшы аайланбай, јуучыл учеттоҥ чыгала, Алтайымдӧӧн јӱре бергем. Онойып, ӱредӱ аайынча ижимди тӧрӧл (ол тушта) крайда адвокаттардыҥ алтай краевой коллегиязында баштагам. Оноҥ мени областьтӧӧн ийген. Областной коллегияда јарым јыл кире стажировка ӧткӧн кийнинде, мени Улагандӧӧн юридический консультацияныҥ башкараачызы эдип ийген. Ол ӧйдӧ юридический ӱредӱлӱ улус сӱрекей ас, јетпей туратан. Областьтыҥ прокурорыныҥ ол тушта ордынчызы болуп турган Даниил Иванович Табаев прокуратурага иштеп келзин деп тыҥ кычырган. Је мен ол тушта биле тӧзӧп алгам, эш-нӧкӧрим Раиса Дмитриевна медициналык ӱредӱзи аайынча Кош-Агашта, мен ижимле Улаганныҥ ла Кош-Агаштыҥ ортозында, Оҥдой до барып келетем, адвокаттар јетпей турганынаҥ улам.\nБир кӱн 1978 јылдыҥ учкары мени райкомдӧӧн кычырган. Ол тушта ондо баштапкы качы Андрей Григорьевич Бельбеков, райисполкомныҥ председатели Михаил Николаевич Пахомов болгон. Барзам, олор экӱ отуры. Јылдыҥ учы, милицияда шылучы јок, уголовный керектер јадып јат, шылу иштер туруп калган ӧй. Оныҥ учун олор мени райкомныҥ бюрозыныҥ јӧбиле аймактыҥ милициязындӧӧн ишке, ичбойындагы керектердиҥ органдарын тыҥыдып аткарган. Барзын дегенде, барар керек. Оноҥ ло бери 2003 јылга јетире бу бӧлӱкте иштегем. Шылучы, баш шылучы, аймакбӧлӱктиҥ јааныныҥ ордынчызы, оноҥ Кан-Оозында бир јыл иштегем, оноҥ ойто ло Улаган. Текши алза, Улаганда тогус јыл иштеп ийгенис.\n1981 јылда аймактыҥ тӧс јуртын Акташтаҥ ойто Улагандӧӧн кӧчӱрген. Ол кӧчӱште бойыстыҥ кӱчисле эски тураны јазап, ИВС (каршучылдарды бир канча ӧйгӧ отургузар јер) тудуп, кӱч ӧйлӧрди ӧткӧнис ле. Отделде оҥду кӧлӱк те болбогон. Бир ГАЗ-69. Аймакта јолдор до јок. Јазулуга једерге, Саратанга јетире кандый бир кӧлӱктӱ једип, оноҥ ары 70 км јерди атту барарыҥ. Кату-Јарыктыҥ јолы тудулгалак, Балыкчыдӧӧн вертолетту эмезе Алтын-Кӧл ажыра једериҥ.\n1986 јылда областьтыҥ УВД-зына јаҥы башкараачы келген — Владимир Павлович Чернов. Ол Рубцовскто ичбойындагы керектерди башкарган, Афганистанда болгон, оныҥ кийнинде биске келген. Владимир Павлович мени бойыныҥ служба аайынча ордынчызы эдип кӧстӧгӧн. Ол тушта мен јӱк капитанныҥ јамызында болгом. Ордынчы кижиниҥ молјузында јуучыл јамызы бойынаҥ бийик те улусты башкарары болгон. Молјогон, бӱдӱмји эткен кийнинде, јалтан-јалтанба да, ишти бӱдӱрер керек.\n1991 јылда ороон јайрадылган, министерстволор тӧзӧлгӧн. Айдарда, мениҥ ижим министрдиҥ јондыкта јеткер болдыртпазы аайынча баштапкы ордынчызы деп адалган. 90-чы јылдар ороон ичинде шакпыртту ӧй болгон. Оныҥ некелтезиле тергееде СОБР, оныҥ кийнинде ОМОН отрядтар тӧзӧлгӧн. ОМОН бистиҥ башкартуга кирген, оныҥ јаанына Афганистанда, Нагорный Карабахта јуучыл керектерде турушкан ченемели јаан Вячеслав Кучукович Сабинди кӧстӧгӧнис. Ары ченемели јаан, јуучыл керектерде турушкан, эди-каны бек, спортчы уулдарды, јуучыл иштиҥ устарын талдап алганыс.\nРайкомныҥ бюрозыныҥ јӧбиле мени аймактыҥ милициязындӧӧн ишке аткарган\n1994 јылда бистиҥ ОМОН баштапкы командировкага барган, ол ло јылдыҥ учында Чеченде јуу башталган. 1995 јылда ОМОН-ло ол јууга барганыс. Јууны кӧрӧргӧ сӱрекей кӱч неме, куучындаарга узак. Бистиҥ уулдар бойын јакшы кӧргӱскен, олордыҥ јакшы ады чыккан.\n1996 јылдыҥ тулаан айыныҥ 6-чы кӱни эҥ ле карыкчалду ӧй, бис ол кӱн ӱч кижини јылыйтканыс, текши тооло ол тушта јууда бистиҥ тӧрт јерлежистиҥ јӱрӱми ӱзӱлген. Сӱрекей јаан јылыйту…\nОМОН-ныҥ ол баштап иштеген уулдарынаҥ бӱгӱнги кӱнде јӱк ле 3-4 кижи иштейт. Бистиҥ уулдардаҥ 19 кирези Јалтанбастыҥ ордениле кайралдаткан.\nКажы ла ишке кижи темигип калат, ченемелин бийиктедип, албатыга тузалу болорго чырмайат. Ми-лицияныҥ ижи эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ ончо јандарыла тудуш. Мында иштегендер анчада ла улустыҥ кылык-јаҥына, психологиязына кӧзи курчып калат. Аймактар да сайын эл-јоныстыҥ кылык-јаҥы башкаланып турганын билип, сезип турар керек.\n2003 јылда Евгений Кайлукович ичбойындагы органдарда ижинеҥ амыралтага чыккан. Ол ло јыл оны тергеениҥ депутаттары Алтай Республиканыҥ Талдаачы кӱреезиниҥ турчызына кӧстӧгӧн, кийнинде эки катап оныҥ председатели, председателиниҥ ордынчызы болуп иштеген.\nИшмекчи јолын Е. Мешкинов 2016 јылда тӱгескен. Је бош отурар ӧй ондо јок. Евгений Кайлукович Талдаачы кӱреениҥ тӧс ӱндӱ турчызы, ОНФ-тыҥ тергеелик штабыныҥ сопредседатели, АР-да Росгвардияныҥ башкартузыныҥ ветерандар совединиҥ председатели болуп јат.\nЈе эҥ ле сӱӱген ижи — ол баркаларын садикке, школго ары-бери тартары. Мешкиновтордо беш барка. Олордыҥ јаан уулы ла кызы адазыныҥ јолыла барган.\nБош ӧйдӧ Евгений Кайлукович кичӱ тӧрӧлине барып, нӧкӧрлӧриле кожо тайга-ташла јортып јӱрерин јакшызынат. Аҥ-кушты килеп, аҥдаарында турушпайт.\nГазеттиҥ бир бӱгине јилбилӱ, јаан салымду улустыҥ ӧткӧн јолын бадырып салар арга јок. Куучыныстыҥ учында Евгений Кайлуковичле республикада јииттердиҥ салымы, экономиканыҥ айалгалары јанынаҥ куучындаштыбыс. «Јаҥ деп неме, кандый да јаҥга келзеҥ, ол удурумга. Јаҥда отурала, јаман кылык эдип салзаҥ, ол бастыра јӱрӱмиҥе јаҥыланар. Кижиге јаҥ албатыга болужарга, албатыны кӧдӱрерге берилип јат. Байыырга, бийиркеерге эмес» — деп, Евгений Кайлукович айтты. Ортобыста албатызын кӧдӱрип, мынайып ак-чек иштеген улустыҥ энчизи калас артпас, олордыҥ ченемелин алып, ӧскӧлӧри анайып ла албатызын сананып иштеерине бӱдедим.\nЕвгений Кайлуковичке бек су-кадык, айас теҥери, бала-барказына баш, јииттериске јозок болуп, албаты ортодо тоомјызы улалып, база да кӧп јаш јажазын деп кӱӱнзейдис!


«Куданы ла шаалтаны—аракы јогынаҥ!» - altaicholmon\n«Куданы ла шаалтаны—аракы јогынаҥ!»\nБу суракты шӱӱжер кӱрее-куучын Албатылар најылыгыныҥ байзыҥында ӧткӧн. Ондо тергеебистиҥ јондык биригӱлериниҥ чыгартулу улузы, билимчилер, бойы кӱӱнзеп келген улус турушкан.\n«Кудалаары аракы јетирер «иш» боло берген»\n«Тургуза ӧйдӧ алтай калыктыҥ алдында турган эҥ ӧҥзӱре сурак—эл-јонныҥ аракыдажы. Калык болуп артар, ӧзӧр салымыс бу сурактыҥ аайы-бажына чыгарыстаҥ кӧнӱ камаанду боло берген. Эмдиги ӧй алтай јондыктаҥ кезем солынталар некеп јат»—деп, «Эрӱӱл Алтай» кыймыгуныҥ тӧзӧӧчилери Аделла Калкина, Денис Торбоков, Аззат Кыхыев кӱрее-куучынныҥ башталарында айткандар.\nАлтай тойдо аракыдашты астадар сурак калганчы 20 јылга чыгара алтай калыктыҥ курултайларында, кӧп тоолу ӧскӧ дӧ јуундарда јаҥыс катап эмес шӱӱжилген. Бу ӧткӧн кӱрее-куучынныҥ аҥылузы неде дезе, тойдыҥ чӱм-јаҥдарында аракыны астадар эмес, чек јоголтор кычыру эдилген. Аҥылап темдектеер база бир айалга—мындый баштануны јиит улус эдип турганы.\nКӱрее-куучынга белетенип, оныҥ тӧзӧӧчилери улустыҥ алтай той-керегинде санаа-кӱӱнин Интернет ажыра сурап уккан эмтир. Тургускан сурактарга карууларды 438 кижи берген. Бу улустыҥ кӧбизи (јаан јаштуларыс, анчада ла јурт јерлерде јаткандар Интернетти турзаланбай турганын ајаруга алза) орто јашту ла јиит улус болгон болор.\nБӱгӱн алтай тойдыҥ тӧс чӱм-јаҥдарын аракылу ӧткӱрери јаҥжыккан. Jӱк куданы алза, келин јӧӧгӧн јурт 30-таҥ ала 70 айылга чыгара кудалап јат.\n«Бистиҥ чоттогонысла, бир тойго, ортолой алза, 41 айыл кудалаарга келижет. Кажы ла айылга бир шил кабакту ла бир шил кызылду кирип јадылар. Бого шаалтага тургускан бир кайырчак кабакты ла бир кайырчак кызылды кожолы. Аракыныҥ садуда эҥ јабыс баазын чоттоп алза, бир алтай тойдо јӱк кудага ла шаалтага 30 муҥ салковойдоҥ ажыра акча аракыга чыгып јат—деп, Аделла Калкина куучындаган.—Республикада јылына 600 алтай той ӧдӱп турган болзо, јӱк куданыҥ ла шаалтаныҥ аракызына 18,5 миллион салковой акча барат. Бого тойдыҥ бойын ӧткӱрген, экинчи той боло берген «белкенчектиҥ» ле той эдерге чыккан ӧскӧ ӧскӧ дӧ чыгымдар кирбей јат».\nЭҥ ачымчылузы—алтай тойдыҥ чӱм-јаҥдары чын учурын јылыйтып, аракы ичер јаҥ болуп кубулганын јииттер темдектеген. Онойдо кудалаар тушта тӧрӧӧн болотон улус таныжып куучындажар керек, јӱрӱмде—кудалаарга эки шил аракы тудунып, кандый ла улус, ол тоодо тӧрӧӧн эмес те улус барып јат. Кудалаары аракы јетирер «иш» болуп калган.\n«Шаалта» деген чӱм-јаҥды эмдиги алтай улус кезик тӱрк калыктарда «калым» деген немедий оҥдоп јат. Кыстыҥ тӧрӧӧндӧри шаалтаны бойына «неме» сурап аларга тузаланганы элбеде таркаган. Ол «неме»—баалу-чуулу аракылар, алтын-мӧҥӱн, кийим, курсак ла о.ӧ. болор аргалу…\nКӱрее-куучынныҥ тӧзӧӧчилери аракыдаштыҥ албаты-јонныҥ јӱрӱмине экелген јеткерин ӧлӱмдер, айрылыштар, оору чыккан балдар керегинде чокым тоолор ажыра кӧргӱскен. Ачу ашты кемјинип ичери, «культурный ичиш» аракыдаштыҥ ла алкоголизмниҥ јолын баштап турганын Денис Торбоков куучындап, бистиҥ тойлордо «Аракы ичпеген кижи—шпион» деген плакатты темдек эдип айткан. Jаан улустыҥ, эне-адазыныҥ јӱрӱми јаш улуска, балдарга ӧткӧнижер темдек болуп јат.\n«Уулыстыҥ тойы эрӱӱл той болгон»\nБир ӧйдӧ «Алтайдыҥ Чолмоны» газет аракыны 5, 10, 20 јыл ичпей турган улус керегинде бичиирин баштаган. Jе бу иш јол алынбаган. Jон ортодо аракыны таштаган улус, бистиҥ билерисле, ас эмес болгон. Jе бойы керегинде куучындаарга кӧбизи јӧпсинбейтен.\nКӱрее-куучында аракы ичерин токтодорго кычырган улус бойы керегинде куучындаарынаҥ јалтанбаган—бу јозокту темдек.\nОнойдо, «Эрӱӱл Алтай» деген јондык биригӱниҥ башкараачызы Аделла Калкина кижиге барарда, оны аракы јок кудалазын деп тыҥ тартышканын айткан. Jе барган јурты тегин эмес, Алтай ичинде јарлу јурт болгон учун, удурлажар арга јок болгон. Jе кыстыҥ эне-адазы, балазыныҥ кӱӱнин тооп, кудаларын айыл сайын бастырбай, бир јерге јууп, куданы ичкен. Он јыл мынаҥ кайра Кан-Оозы аймактыҥ Экинур јуртында бу баштапкы мындый учурал болгон. «Оныҥ кийнинде мениҥ сыйнымды аркы јок кудалаган ла той база аркы јок ӧткӧн»—деп, Аделла кӱрее-куучында айткан.\n«Ончо неме биледеҥ башталып јат»—деп, Айас Чендыева куучындаган. «Бистиҥ биле 1999 јылда тӧзӧлгӧн. Мениҥ эш-барааным, Юрий Степанович, аркыга кирген, алкоголик кижи болбогон. Ол каа-јаа ла ичетен. Jе ичип алза, токтодор аайы-бажы јок. Бир канча катап эмчиликке де кирген. Бис, алтай улус, аракыны кӧдӱрип болбой јадыс. Мен бойым 18 јаштуда христиан мӱргӱӱл јаҥга тӱшкем. Билем бузулып јатканын кӧрӱп, Кудайга «Сен бар болзоҥ, мениҥ ӧбӧӧниме болуш» деп мӱргӱгем. Бир јылдаҥ ӧбӧгӧним церквеге јӱрӱп баштаган. Бис 19 јылга церквениҥ курчу-корузында јӱредис»— деп, ол куучындаган.\n«Бала—јашта, аш—кылгада» деп тегиндӱ айдылбаган. Эне-адазыныҥ јӱрӱми балага јозок болуп јат—деп, Юрий Чендыев куучынды улалткан.—Jаштаҥ ала бала нени кӧргӧн, јӱрӱминде ол илинип барып јат. Алтай улус аракыны «байлу аш» деп айдып јат. Кандый ла немени байлап келзе, ол ээленип калар. Аракы—корон, оныҥ кийнинде кара неме туруп јат: кижини јыга согор, чугаан-табышка, кинчекке, ӧлӱмге, экелер…\nТой-јыргалга улус јуулып, бала-барка учун сӱӱнип јат, алкыштар айдат. Эртезинде «тыҥ той болды. Толтыра аракы болды, тойо ичинип алдыс…» деп айдадыс. Ондый болбос керек. Кажы ла кижи айткан сӧзи, јӱрӱми учун каруулу болор учурлу. Бойынаҥ баштаар».\n«Бис ӱч уулду. Jаан уулыстыҥ тойын јуукта «Бай Теректе» аракы јогынаҥ ӧткӱргенис—деп, Юрий Степановичтиҥ куучынын Айас Григорьевна улалтат.—Уулыс, бисти тооп, тойдо аракы болбозыла јӧпсингенине сӱӱнедис. Ол Новосибирсктеҥ, Кемероводоҥ келген ле мындагы нӧкӧрлӧрин тойына кычырып: «Мениҥ эне-адам кудайга бӱткен улус, оныҥ учун аракы јок той болор» деп озолодо айдып койгон. Кем де ачынбаган.\nТойды аракы јогынаҥ сӱӱнчилӱ ле јилбилӱ ӧткӱрерге, бијелеерге де, кожоҥдоорго до, ойноорго до јараар. Бис он кире мындый тойлор ӧткӱргенис. Улус јанып јадала, сӱӱнчилӱ, эрӱӱл той ӧткӧни учун быйанын айдат. Юрий Степановичтиҥ 50 јылдык юбилейин бис база аракы јогынаҥ ӧткӱргенис».\n«Кажы ла кижи бойынаҥ баштаар керек»\n«Мен тӧрт бала азырадым. Бу јашка јеткенче таҥкы деген неме тартпадым. ¯ч уулым, 30 јаштаҥ ашкан эрлер, бирӱзи де таҥкылабай јат—деп, «Алтайлардыҥ Курултайы» кыймыгуныҥ башчызы Мерген Теркин куучындаган.—Аракыны мен, куда-белкенчек болгондо бо, тӧрӧӧн-тууган, нӧкӧрлӧр келгенде бе, јылында ӱч-тӧрт катап амзап туратам. Эмди уулдарым амзап ийет. Шылтагы неде? Менде, балдарыныҥ кӧзинче аракы ичкен, олорго јозок кӧргӱскен мен бурулу.\nКажы ла кижи бойынаҥ баштаар керек деп, бӱгӱн чын айткан. Эдер болзо—эттим деп айдар.\nБеш-он јыл кайра, јуун-эш болгондо, мен, ак-чек кижи болуп, јылында ӱч-тӧрт катап амзап тургам деп айдып туратам. Улусты тӧгӱндебей тургам деп санангам. Эмди 4-чи јыл аракы деген немени ичпей јадым. Бир катап, јаҥы јылдыҥ алдында байрамныҥ јанып келеримде, тӱнде та ӧбӧкӧлӧрим, та Кудай келген, билбезим, ле: «Болор, уул, токтот!»—деген.\nЭмди сананзам, улустыҥ алдына чыгала, аракыны каа-јаада амзап тургам деп айдар мен кандый уйалбас болгом. Бӱдеримде, кудай мени аракы ичип јӱрзин деп айтпаган не. Кудайына болужып јӱрзин, ар-бӱткенин кичееп јӱрзин деп јайаган. Айдарда, мен аракы ичпей турум деп айдар учурым да јок».\n«20-30 јыл кайра бисти кем де аайлабас эди»\n—Бис аракы ичсеес, эзирип эмес, јӱӱле беретенис чын. Прокурор-јаргычы да бол, тегин чабан да бол—башказы јок—деп, Улаганнаҥ келген Трифон Белеев кӱрее-куучында айткан.— Бистиҥ кичинек тергеебисте тойды кажы ла јерде башка ӧткӱрип јат. Бистиҥ Улаган јеринде «белкенчек» деген неме этпей јат, куданы бир јерде јуулыжып ӧткӱрет.\nАракыдашты астадар, бойынаҥ баштаар керек дегени чын. Кижиге јӱк бойы, база кудай јаҥы аракыдашты таштаарга болужар аргалу.\n20-30 јыл мынаҥ кайра бистиҥ јерде кем-кем божогон кижиниҥ мӧҥкӱзин аракы јогынаҥ кӧдӱрер деп айткан болзо, «Ончозынаҥ сагышту неме бе сен?!»—деп ачыныжар эди. Jе Балыктујулда церкве туткан кийнинде, аракы ичиш араайынаҥ астап баштаган. Баштап улус ачынып туратан: «Бу не мындый, улустыҥ јаҥдап койгон јаҥын бузарга? Аракы не урбай турганар?…»—деп. Эмди, кижи божогондо, чыгарар алдында, ат ла эдип, бир кичинек аракы урат. Ол ло, эки-ӱч кӱнге улалган аракыдаш токтогон.\nКижи божогондо, аракылу келери база јарабас деп бодойдым. Бодозогор, сӧӧк келген 100 кире кижи кажызы ла бутылкалу келзе, бу не аайлу аракы,\nБу турган курч сурактарды биске јуулыжып, јӧптӧжип, бир аай ээжилеер керек».\n«Тӧрӧӧн јигисти оҥдобой барганыс»\nТӱӱки билимдердиҥ кандидады Вера Кыдыева ӧйлӧ кожо кубулганы керегинде куучындап, алтай калыктыҥ 1997 јылда ӧткӧн баштапкы курултайы тойдо аракыдашты астадар, кудалаар айылдардыҥ тоозын 20-деҥ ажырбас јӧп јаратканын эске алган. ²ткӧн ӧйгӧ алтай тойды ӧткӱреринде јакшы јанындӧӧн билдирлӱ солынталар болгонын билимчи темдектеген.\n«Куда тӱжӱрген айылдардыҥ тоозы кӧптӧгӧни, мениҥ кӧргӧнимле, тӧрӧӧн јигисти оҥдобой турганыста—деп, Вера Якшиновна айткан.—Куданы, тӧрӧӧн-тууганы калыҥ болгонын кӧргӱзерге, тӧрӧӧн лӧ кыпту кижиге кийдирип јадылар, Эмезе, арга-чакту тӧрӧӧндӧрине куда тӱжӱрип, олордоҥ болуш болорына иженедилер.\nУчурыла, бала барган ла кийнинеҥ куда кирер керек—баланыҥ јуртта арткан кудын аларга. (Кут—кижиниҥ јуртка келип тӱшкен тыны, ол эр кижи ажыра келип јат). Кутты той эдип јаткан уулдыҥ тӧрӧӧндӧри кыстыҥ эне-адазынаҥ, јурттыҥ јаан эр улузынаҥ, кӱндӱӱ-кӱреелӱ келип, кудалап алып јат. Оныҥ учун куданы баланыҥ адазына, јаан акаларына, тӧс лӧ чыккан таайларына тӱжӱрип јат. Эјелерин, јеендерин, бӧлӧлӧрин, келиндерин ле ӧскӧ дӧ тӧрӧӧндӧрин кудалабас—олордоҥ кут албай јат. Куданы јаҥдаган учурыла ӧткӱрзе, кудалайтан улустыҥ тоозы бойы астай берер.\nТӧмӧнги јаткан алтай аймактарда, Оҥдойдо, Кан-Оозында, Шабалинде, бала јурттаҥ чыкса, оныҥ тӧрӧӧндӧрин кудалап, оноҥ тойлоп, оныҥ кийнинде белкенчек јетирип јат. Кош-Агашта кудалайла, белкенчегин кожо кийдиреле, оноҥ тойлоп јат.\nБелкенчек деген јаҥныҥ учурын айтса, бала јурттаҥ барарда, когус јер артып калат. Оны белкенчекле шаап турган. Шаалта—«шаар» (бӧктӧӧр) деген сӧстӧҥ бӱткен. Оныҥ учун Кош-Агаш аймактыҥ улузы чын эдип јат деп айдар керек.\nКысты кӧжӧгӧлӱ не экелип турган дезе, адазыныҥ јуртынаҥ айрылала, јаҥы јурттыҥ от-очогыныҥ корузына кирбеген баланы јолдо кара неме блаап аларга ченежер. Баланы алдыртпаска, кӧжӧгӧлӧ бӧктӧп, јаҥар кожоҥныҥ алкыжыла курчап, уулдыҥ јуртына кийдирип јат. Кӧжӧгӧниҥ алдын кечпес деген јаҥ шак мыныла колбулу, оныҥ алдында кара неме барып јат.\nБаланыҥ чачын јарып, јаҥыдаҥ ӧӧргӧни, чегедек кийдиргени—тойдыҥ тӧс учурлу чӱм-јаҥдары. Бала айылга «кыс болуп кирип, ӱй кижи болуп чыгып јат».\nКалыктыҥ јаҥжыккан культуразына аракыны «актаҥ тамган байлу аш» деп кийдиргени тегиндӱ эмес деп, Вера Кыдыева айткан. Кажы ла албатыда кемјӱ деген неме бар. Оны алтай баскан кижи кижи уйатка тӱжӱп јат. Албаты јаҥын кӧндӱре бузып баштаза, калык болгон адын јылыйтат. Кӱнбадыш культурада, темдектезе, кресттӱ јаҥда мындый керектерди токтоткон кемјӱ коркыдыш болордо (кезедӱ болоры), кӱнчыгыш калыктарда—уйат. («Jеендерин уйалбай канай кудаладып турган?» эмезе, «Аракыдаҥ ичеле, уйадын јылыйткан» деп айдыжат).\nАракы кемјӱлӱ ле јеткерлӱ јаан јаан аш болгонын билип јӱрзин деп јартап, эне-адазы балазын јаштаҥ ала ӱредер учурлу.\n«Аракыныҥ ордына чеген—кымысту не кирбес?»\nКӱрее-куучында турушкан улуста «аракы ичерин алтай тойдо чек токтодор» до деген, «чӱм-јаҥдарда тузаланарга јараар» да деген улус болгон. Jе астадар дегениле ончозы јӧп болгон. Шӱӱжӱде јаҥыс та куда ла шаалта эмес, је тойдыҥ ӧскӧ дӧ чӱм-јаҥдары ла учуры, јадын-јӱрӱмистиҥ ӧҥзӱре сурактары кӧдӱрилген.\nОнойдо, «Женщины Алтая—Алтайдыҥ эпшилери» деген јондык биригӱниҥ башкараачызы Светлана Полетаева ӧскӱс балдардыҥ ла карыган улустыҥ тураларында алтай улус кӧптӧгӧнине ајару эткен. Эне-адазы эзен јӱрерде, «ӧскӱс» јӱрген балдар кӧптӧп турганыныҥ тӧс шылтагы аракыдаш болгонын ол айткан.\nБеш ичинеҥ келген Мария Быдышева тойдо јашӧскӱримниҥ башка барып байрамдаар, «катание» деген немезин токтодор суракты кӧдӱрген. «Кызыл эҥирде јаш улус аракылу байрамдап маҥтатканыныҥ бажында канча јеткерлер болуп, јаш улус та короп јат»—деп, ол айткан.\nКудалашта аракыныҥ ордына чегендӱ эмезе кымысту барар, шаалтада кайырчактап аракы тургуспай, ордына алтай аш-курсакту кирер ле ӧскӧ дӧ кӧп шӱӱлтелер кӱрее-куучында айдылган.\nАлтай јаҥдарды ээжилеп, јартап бичиген бичик керектӱ болгонын Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы Кӱлер Тепуков кӱрее-куучында айткан. Мындый бичиктер кӧп калыктарда бар, темдектезе, Кавказта балкарлар деген јаан эмес албаты «Кодекс балкарского народа» деп бичиктӱ болгонын ол ајарган.\nАлтай калыктыҥ курултайда туткан башчызы Владимир Амургушев болуп турарда, алтай тойды ӧткӱрериниҥ ӱлекер ээжилерин белетеген болгон. Оныҥ кийнинде, калыктыҥ башчызына Борис Алушкин тудулып, бу ӱлекер бичимелдерди бичигеш эдип чыгарганын куучындаган.\nКӱрее-куучынныҥ туружаачыларыныҥ шӱӱлтезиле, алтай тойдыҥ чӱм-јаҥдарын, айрылышпай-бӧлӱнишпей, ӧмӧ-јӧмӧ шӱӱп, ээжилеер ӧй келген.


23.01.2018 - altaicholmon\nБюджетке 5 миллиард салковой кире акча\n2018 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнине јетире алынган кӧргӱзӱлерле, Алтай Республиканыҥ консолидированный бюджедине 5 406,5 млн салковой акча (калан ла калан эмес кирелтелер) кӧчӱрилген.\nКӱнӱҥ ле – алты јӱс звоноктоҥ\nАлтай Республикада «112» номерге кӱнӱҥ ле 600 кире звонок келет деп, МЧС-тыҥ республикан башкартузы јетирет. Анчада ла јай ӧйинде улус тлефон согоры кӧптӧйт.\nАҥчылардыҥ федерал бӱдӱм-кептӱ биледин государстволык ла муниципал јеткилдештиҥ Бирлик порталы ажыра алар арга бар деп, Алтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министерствозы база катап эске алындырат.\nJаҥы чыккан јасак аайынча черӱге барарынаҥ кыйышкан улус 10 јылдыҥ туркунына государстволык службаныҥ организацияларында иштеп болбос.\nБӱдӱмјизи тереҥ јурт\nКрест јаҥдулардыҥ сакылталу ла учурлу байрамдарыныҥ бирӱзи Иисус Христостыҥ крестке тӱшкенин эске алган кӱн болуп јат. Ол јылдыҥ сайын чаган айдыҥ 19-чы кӱнинде темдектелет.


Кызалаҥду айалгалардаҥ коруланары - altaicholmon\nТергеениҥ јааныныҥ айтканыла, Россия Федерацияныҥ гражданский коруланыш, кызалаҥду айалгалардыҥ ла ар-бӱткенниҥ јеткерлериниҥ салтарын јоголторы аайынча министри Евгений Зиничев ӧткӧн неделеде тергеелердиҥ јаандарыла јуун ӧткӱрген. Аргадаачы ведомстволордыҥ ла тергеелердиҥ эл-јонныҥ јеткер јок болорын бир чук јеткилдееринде колбулу иштеериниҥ сурактары ол јуунда шӱӱжилген. Министр јаҥныҥ органдарыныҥ алдына ийде-кӱчтерди јеткерлерди јоголторына эмес, олорды болдыртпазына ууламјылаар сурак тургускан.\n«Тӧс ийде-кӱчти сакыбаган јанынаҥ тура берген айалгаларды јоголторына ууламјылаар керек. Олорды болдыртпазы — чакпыртту ла чӱмдӱ керек, је кызалаҥду айалгаларды јоголтконына кӧрӧ, јаан чыгымду эмес. Россияда ар-бӱткенниҥ јеткерлеринеҥ улам болгон кызалаҥду айалгада улус божогон, јӱстер тоолу туралар ӱрелген карыкчалду учуралдар болгон» — деп, Александр Бердников чокымдаган.\nАлтай Республикада тергеениҥ башкарузыныҥ ла МЧС-тыҥ Алтай Республикадагы баш башкартузыныҥ ортодо бек колбу тудулган. «Бистиҥ текши керегис — ол эл-јонныҥ јеткер јок болорын толо ло элбеде јеткилдеери. Россияныҥ Президенти Владимир Владимирович Путин јаҥыс катап эмес чокымдаган: «Бистиҥ эл-јонныҥ јеткер јок болоры — эҥ баштапкы керегис». Оныҥ учун, бис јаба ижисте озо ло баштап кызалаҥду айалгаларды болдыртпазына тӧс ајару эдедис» — деп, ол угускан.\nТергеебисте аҥылу ајару кызалаҥду айалгаларды јоголторына керектӱ материальный тӧзӧгӧни, акча-манатты ла улусты белетеерине эдилет. Муниципалитеттер, эл-јон профилактикалык иштерге эрчимдӱ тартылат, старосталардыҥ институды тӧзӧлгӧн лӧ турулталу иштеп јат.\nJуунда МЧС-тыҥ Алтай Республикадагы баш башкартузыныҥ јааны Андрей Бурлаков сакыбаган јанынаҥ тура берген кызалаҥду айалгаларды јоголторы јанынаҥ иштердиҥ тӧс ууламјылары керегинде јетирӱ эткен. 2018 јылда бирлик дежурно-диспетчерский службаларды ӧскӱрерине ле иштедерине 6,3 млн салковой акча ууландырары темдектелген, 2019 јылга — 2,5 млн салковой. «112» система республиканыҥ бастыра јеринде ченелтелерди ӧдӱп, јакшы иштеп јат. Ай сайын олор эл-јонныҥ 14 муҥнаҥ ажыра баштануларыла иштеп туру.\nАлтай Республикада старосталардыҥ институды эрчимдӱ иштейт, аймактарда 143 староста бар. Тергеениҥ башчызыныҥ јакылтазыла, старосталарды акча-манатла јилбиркедерине республикан бюджеттеҥ 2 млн салковой чыгарылган. ²рттиҥ јеткерлӱ ӧйинде олор эл-јонныҥ агаш аразына јӱрерин шиҥжӱлеп, агаш аразында ла айылдарыныҥ јанында от кӱйдӱрбезин деп иштейдилер. «Jурт јеезелердиҥ јаандары јок јурттарда старосталар болор учурлу. Олорго улус бӱдӱп турзын ла олор јаҥныҥ органдарыла, полицияла, МЧС-ла колбу тудар аргалу болзын. Старосталар јакшы колбулу болор учурлу, кызалаҥду айалга тура бергени керегинде ӧйлӱ-ӧйинде јетирӱ эдерге» — деп, тергеениҥ јааны темдектеген.\nАндрей Бурлаковтыҥ айтканыла, Алтай Республиканыҥ јериндеги 19 јуртта бойыныҥ кӱӱниле ӧрт ӧчӱрер ле аргадаар бӧлӱктер тӧзӧӧри пландалат. Быјыл бу керекке республикан ла муниципал бюджеттердеҥ 5 миллион салковойдоҥ ажыра акча чыгарылган. Тургуза ӧйдӧ бу јурттарда бойыныҥ кӱӱниле 228 ӧрт ӧчӱреечиниҥ ижи тӧзӧлгӧн. Jылдыҥ учына јетире база 12 јуртта бу иштер толо кеминде кӧндӱгер учурлу.\n«Jеткер јок кала» деп аппаратно-программный комплексти иштедери ле ӧскӱрери керегинде јетирӱни Алтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министриниҥ ижин бӱдӱреечи Алтынсай Белекова эткен. «Jеткер јок кала» система Горно-Алтайскта штатный ээжиле иштейт. Энергојеткилдештиҥ объекттерин бу системага кийдирерге јетирӱлер белетеер иш улалат. Тургуза ӧйдӧ «Jеткер јок кала» АПК-ны Майма аймактыҥ јеринде тӧзӧӧргӧ лӧ иштедерге технический јакылта тургузары ӧдӱп јат.\nГорно-Алтайсктыҥ јеринде гидрометеопосттор, сейсмический эрчимниҥ датчиктери, агаш аразында айалганы шиҥжӱде тудар стационар эки камера, интеллектуал видеошиҥжӱниҥ 15 камеразы, оромдордо јарлар ла јетирӱлер эдер пункт, кӧп квартиралу 28 турада (10 муҥ кижи јуртайт) эл-јонго јар эдер аргалу 120 домофон тургузылган.\nОныла коштой, 2016 јылдаҥ бери республиканыҥ јеринде 13 јурт таҥынаҥ јетирӱлер эдер автоматический эп-аргаларла јеткилделген. 2018 јылда государственный программаны бӱдӱрерине республикан бюджеттеҥ 6 млн салковойдоҥ ажыра акча чыгарылган. 2019 ло 2020 јылдарда 8,7 млн салковой ло 6 млн салковой чыгарары пландалат.\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министриниҥ ижин бӱдӱреечи Ольга Болтошева эл-јонды баштапкы болуш јетирерине ӱредери керегинде куучындаган. Бу иш «Jӱрӱмди аргадап ӱрен!» деп Бастырароссиялык ӱлекерле ӧдӧт. Оныҥ айтканыла, бу ӱлекер 2017 јылдыҥ сыгын айынаҥ ала иштеп јат. Тергеениҥ ӱредӱлӱ организацияларында баштапкы болуштыҥ 197 инструкторы белетелген, баштапкы болуш јетирер билгирлерге 10 муҥнаҥ ажыра улус ӱренген, ол тоодо педагогтор, ӱренчиктер, ада-энелер. 2019 јылда ӱредӱлер балдардыҥ садиктеринде ле ӱзеери ӱредӱниҥ организацияларында ӧдӧри пландалат. Бу јылдыҥ учына јетире текши ӱредӱлӱ 13 организация баштапкы болуштыҥ тренажерлорыла јеткилделер.\nТергееде базар, кыймыктанар аргалары ас, кӧп балдарлу билелердиҥ айылдарында ӧрт керегинде јетирӱ эдер јепселдер тургузары ӧдӧт. Бастыразы 500 датчик тургузылган ла оныҥ шылтузында республиканыҥ эл-јонын аргадаар арга болгон. Бу иш келер јылда база улалар, республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧринде ӧрт керегинде табыш эдер 265 датчик тургузылган.\nJуунда онойдо ок тергеениҥ ар-бӱткенниҥ байлыгы, экология ла ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министерствозыныҥ агашты авиацияла корулаарыныҥ базазына ыраада учар ла пилот јок авиационный комплекс алары керегинде куучын болгон. Специалисттердиҥ шӱӱлтезиле, пилот јок авиация агаштарлу јерде ширтӱ эдерге, ӧрт болдыртпазына, ӧрт чыккан јерди табарына, ӧрт ӧчӱрер јердеги командаларды јетирӱле јеткилдеерге, јасакты бузуп, агаш кезеечилерге удурлажарга эптӱ.\nАлександр Бердников муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарына јурттарды корулаарына ла кызалаҥду айалгалар болдыртпазына, эл-јонго ӧрттӧҥ чеберленериниҥ ээжилерин јартаарына ууламјылу бир чук аҥылу иштер тӧзӧп ӧткӱрзин деп баштанган.


Туулар карын серпий сибирип,\nТулаан ай кыjыраҥтыды.\nКÿбÿр карды ол себип,\nСоок салкынла каткырды.\nJер, агашты агартып,\nОйто кышты экелди…\nКушкаш, аҥды алаҥзыдып,\nТулаан соогын экелди…\nТайга, меес, аралда\nКуштар ÿни – тымыды.\nЫжык, jылу аркада\nБалазын булан коруды.\nСары таҥ келгелекте,\nСалкын булутты jайлатты.\nКÿн jÿгÿригине jеткелекте,\nJаш карды кайылтты.\nКургак агашта токулдап,\nТомуртка аркада узанды…\nJасты макту кожоҥдоп,\nКушкаштар кööрöп учкулады.\nЧаҥкыр теҥери, кöк эҥир.\nАлтын булудычакта ай эжинет.\nКöгöргöн карлу кöк эҥир.\nТуралар ыштары кöдÿрилет.\nАлтын серип – чичке ай\nJаш баладый jаҥы ай\nКеен jолында тÿс jÿзет.\nJолдош jылдызына ол кöрÿп,\nЫрап алып. Кöгöрип,\nКурч мызылдап, шымырайт:\n«Слердиҥ jердиҥ улузы\nМеге сыйын jетирген.\nРакетазын меге jÿстÿрген.\nАйдарда, соондо слер, балдар,\nМеге айылдап келигер!\nКадын суузын слер, балдар,\nСуузын эдип экелигер!»\nJаактары кызарышкан балдар\nМыны кайкап, jандылар.\nJылу айлына келдилер:\nУрокторын jазап ÿренерге,\nАйга jедерин билерге.\nТууjычыныҥ сананып тапкан\n1. Сÿÿш – кижи jÿрегиниҥ jаскы кÿни,\nJаан-jаштыҥ jÿрегин чечектедет.\nСÿÿш – кижиниҥ ару кÿÿни,\nКöгÿстÿди омок чындыкка кöдÿрет.\n2. Jашта кирген су-кадык сени батыр эдер,\nJашта кирген чындык сени кижи эдер.\n3. Чечек jаражы – öҥинде,\nКижи jаражы – jÿрегинде.\n4. Кöгÿстÿ кижи – кöс тööн кöрöр,\nКöк тенек – кийим jаар кöрöр.\n11. Мöш бÿринеҥ jааш öтпöс,\nМöҥкÿ иштиҥ jалбыжы öчпöс.\n13. Икилиниҥ ÿни jараш,\nИштенкейдиҥ ийдези jараш.\n19. Ак санаалу – кöзине айдар,\nКара санаалу – кийнинеҥ айдар.\n38. Керсÿ – ÿредип айдар,\nТенексÿ – электеп айдар.\n63. Тöрöлиҥе тийген öштÿдеҥ\nБыйан сакыба, тизеге туруп, jайым сураба.\n70. Кижиниҥ ийде-кÿчи чындыгында,\nБийик кижи билгиринде.\n79. Тенек jакшы кийим кийзе,\nJакшы jÿрÿмге jединзе,\nJаҥыс бойын кичеер.\nJетинчи ноябрьдыҥ баштапкы кÿнин бис кар jок байрамдаганыс. Демонстрацияда кÿски тонду jÿргенис. Кÿн тымык, jылу, jе булутту болгон. Туралардыҥ трубаларынаҥ чаҥкыр ыш теҥери öрö чип-чике кöдÿрилип чыгып турды. Салкын-эзин jок кÿнде айылдыҥ ыжы анайып кöдÿрилетенин Эмилле экÿ бис билетенис. Оны биске бистиҥ тöртинчи класстыҥ ÿредÿчизи Элина Сайдутовна айткан. Эмилге дезе мен оны айдып бергем.\nЭнирде Эмил ле мен колхозтыҥ фермазына энемниҥ бозуларын азыражарга барып jÿргенис, оноҥ айылда иште энеме болушканыс. Энем колхозтыҥ клубына вечерге jÿре берерде, би экÿ кöзнöктиҥ бозогозына наадайыс тургузып, кийиндирип ойнодыс. Туралардыҥ трубаларынаҥ ыш бурлап, öрö чип-чике тыйрындап кöдÿрилип турганын Эмил кöрÿп айтты:\n– Бис камелёкко база от салак, энем келзе, айылдыҥ ичи jылу болор.\n– Бис отты печкеге эртен тура салдыс не, энем катап салбагар деген – деп, сыйныма айттым.\n– Бÿгÿн тÿнде кар jаар – деп, Эмил, jаан кижи чилеп, бÿдÿмчилÿ айтты.\n– Оны кайдаҥ кöрÿп туруҥ? – деп, мен сурадым. Jуугында турган тура jаар уулап кöргÿзеле, Эмил оноҥ ары айтты:\n– Бу тураныҥ ыжын ла туку тураныҥ ыжын кöрзöҥ, ончозы тÿп-тÿҥей, теҥери öрö бурлагылап jат. Ыш анайып, кар jаарга турза, чыгар. Тöгÿн деп пе? Чын. Оны меге былтыр энем айткан. Кышкыда эртен тура туралардыҥ ыжы мынайып ла бурлап турарда, ол айткан: «Jе, Эмил, эҥирде кар jаайтан эмтир». Оноҥ чын ла кар jааган. Бис ол тушта энемле кажаганда бозуларда болгоныс, сен школдо болгоҥ.\nМен сыйнымла сöс блаашпадым. Энем он часта келген. Бис оноҥ озо ажанала, уйуктап калган болгоныс. Jаҥыс ла мен ойгонып, бойымныҥ тöжöгиме кöчкöм. Эмил энемниҥ тöжöгинде бек уйуктап jатты.\nЭнем отты öчÿрерге турала, айтты:\n– Jе, балдар, эртен чаналу, колчанакту байрамдайтан туругар. Кар jаап jат.\nМен уйуктап браадала, энеме кыскарта айттым:\n– Эйе, эйе, эне! Jе jакшы уйуктагар.\nЭмил ле мен эртенгизинде jети часта турганыс. Энем бисти ойгоспой, бозуларын азыраарга колхозтын фермазына таҥла jÿре бертир. Озо Эмил турган, мен оныҥ турганын уккам, оноҥ карамтыга бертирим.\n– Кöрзöҥ, кöрзöҥ, Марыш! Кыш jедип келтир! Капшай турзаҥ, Марыш! О, jаражын! Айландыра ап-апагаш! Капшай туруп, кöрзöҥ, Марыш! – деп, сыйыным сÿÿнчилÿ айтты. Кышты ол jÿрÿминде баштап ла кöрÿп тургандый болуп, кыш эмди ле ойто кача беретен неме чилеп, оны кöрдирерге мени капшайладып, кöзöктиҥ jанынаҥ орыныма jÿгÿрип келип, ийинимнеҥ, колымнаҥ тартып турды.\nЭмилдиҥ албанына чыдашпай, мен тура jÿгÿрип, кöзнöк jаар кöрдим.\n– Чындап та, jаражын! – деп кайкап айттым. – Кар калыҥ jаап салтыр.\nАйландыра турган jерди, агашты, тураныҥ ÿстин кар бÿркеп койгон эмтир.\nДеремнени чаазынга jурап койгондый, сÿреен jараш кöрÿнди. Эмди кар jаабай, токтоп калган эмтир. Теҥери булутту, кÿн кöрÿнбейт, jе айландыра сÿреен jарык, айылдыҥ ичи база jарык, айландыра шыҥ болуп калган, jаҥыс ла радио араай, jараш кожоҥдоп турды.\n«Кар jаар!» – деп, Эмил эҥирде кандый чике айткан.\nОноҥ мен сыйынымла кийинеле, айылдыҥ ичин jуунадып, печкеге от салып, курсак азып турганчабыс, тураныҥ ичи оноҥ jарык боло берди. Бистиҥ кöзнöктöр ончозы тÿштÿк jаар болгон, кÿн чыкканы билдире берди, jе булут öткÿре кöрÿнбей турды.\nБис тышкары чыгып, оок-тобыр иш эттибис. Бастыра кушкаштар ойгонып калган, таскактыҥ, потпуштыҥ jанында чуркуражып турды. Куштар азыраарыста, кушкаштар бистеҥ бир де коркыбай, куштыҥ курсагын кожо jиишкилеп турды. Бис олорды ÿркÿтпедис: кööркийлер jигилезин деп санандыс. Оноҥ бис эжик алдынаҥ карын кÿреп, алмар, потпуш, кажаган jаар jолдор jазадыс.\nТышкары ишти божодоло, айылга кирип, эжикти jаап ла ийеристе, кöзнöктöрдиҥ тыш jанында рамдарда отурган кушкаштар тиркиреде öрö учуп чыкты. Оноҥ бис кöзнöккö jууктагалагыста, бир канча кушкаштар ойто учуп келеле, кöзнöктиҥ тыш рамына отурып, чуркуражып турды. Эмил килегендÿ айтты:\n– Кушкаштар соокко тоҥуп, jылуга сурангылап jат ошкош. Кööркийлерди олорды!\n– Jок, курсак сурап jат. Курсактанар jерин кар бÿркеп койгон, тышкары эм тургуза jылу туру не – дедим.\n– Чындап та! – деп, Эмил jаҥы ла аайлады. – Эм олор ончозы канайып кыштаар? Кööркийлерди олорды, – деп, Эмил кöзнöк jаар басты. – Кöрзöҥ дö, кöрзöҥ дö, ончозы кöктийектер эмтир.\nКöктийек – кичинек кушкаш. Сыртыныҥ öҥи ногон, бажы кап-кара, килиҥ-торко ошкош, эки канады база jалтыркай-кара, тöжи сарызымак-ногон, куйругы учы jаны ап-апагаш. Чындап, бу кандый jараш кушкаш! Торт ло jаражай. Бу кушкаштардыҥ бÿдÿжин ле кылыгын Эмилле экÿ кöзнöк öткÿре кöрÿп туратаныс.\nЭнем турага кирип келерде, бис кушкаштарды ундып, энем келгенине jаан сÿÿнип, оны кучактап, оноҥ ажанарга столго аш-курсак салдыс. Энем тонын чечип, пладын jазап, айтты:\n– Jе, кыстарым, кыш тÿшти, агас тонын кийди. Эмди тышкары барзагар, кышкы тон-öдÿктÿ чыгыгар, соокко алдыртпагар.\n– Бис эмди колчанакту, чаналу jыҥылаарыс, эне! – деп, Эмил сÿÿнип турды.\nБис ажанып турганча, кушкаштар кöзнöктиҥ рамына келип отургылап турды. Эмезе кöзнöктиҥ алдында öскöн карганага, jодрого, бороҥоттыҥ jыраазына отурып, кожоҥдожот.\n– Кöктийектерге бÿгÿн ле стол эдип, кöзнöктöрдиҥ бозогозына кадап койорыс. Эмилге де соот болор, кушкаштар да ток болор, – деп, энем айтты. Ажанып отурган Эмил алакандарын чабынып, сÿÿнип айтты:\n– Бот, бот! Адам тайгадаҥ тÿшсе, бисти мактаар.\nБистин турабыс jаҥы болгон. Бис бого былтыр кÿскиде кöчкöнис. Тыт агаштаҥ эткен алтын ошкош сары öҥдÿ эки кып турабыс оромныҥ jаҥы тураларыла jергелей турды. Бастыра туралардыҥ jанында садтар. Оромдор дезе тÿп-тÿс, jалбак, узун болгон.\nБистиҥ адабыс Ада-Тöрöл учун Улу jууда туружарда гвардеец болгон, Берлин городко jедип, jеҥÿ алышкан. Ол – герой. Госпитальдаҥ 1946 jылда шыркалу jанган. Эмди ол тайгада колхозтыҥ муҥдар тоолу койлорын кабырып jат, койчылардыҥ jааны. Адамныҥ бир буды ла бир колы jок то болзо, ол иш jок, тегин отурбайтан. Ол jаҥыс ла малтала иштенип болбос, тураны дезе биске колхоз тудуп берген.Энем айылда иштиҥ кöп jанын бойы эдетен. Эмди энеме болужып jадыс. Адабыс тайгадаҥ тÿшкенде, амырап алзын деп, бис ого неме эттирбеске кичеенедис. Jе ол дезе сыҥар да колду болзо, энеме одынды бойы jарып берет, энем ле биске уур иш эттирбеске турар: «Ÿй улусты бис чеберлеер учурлу» – деп айдып турат.\nКöктийектерге столды энем бойы эделе, кöзнöктиҥ тыш jанына, бозогого кадап салды. Тураныҥ ичинеҥ ол «столдо» отурган кушкаштар иле кöрÿнип турат. Ол ло кÿннеҥ ала бис кöктийектерди кÿнÿҥ ле азырап турдыс. Jас келерде, олор чымыл, курт терерге уча берет.\nОлордыҥ, кушкаштардыҥ, кылыктары, лаптап кöрöристе, сыраҥай ла башка-башка болды.\nЭҥ баштап, бис кöзнöктиҥ jанына Эмилле экÿ базып келгенисте, олор ÿркÿп, уча бергилейтен. Олорды кöп сабазында Эмил ÿркÿдип турды. Ол эмезе чÿчкÿрип ийер эмезе jöдÿлдеп ийер. Бис оныҥ учун эмеш ачынышканыс та.\nЭмилге не болзын, кушкаштарды ба, öскö дö немелерди кере тÿжÿне де аjыктап отурар öйи бар. Ол эзенде ÿренер ине. Меге дезе урок белетеер керек, энеме болужар керек, школдо jÿзÿн-jÿÿр иш бÿдÿрер керек.\nJе кушкаштарды бис кышкы каникулда ла тыштанар кÿндерде лаптап кöрöтöнис, олор ÿркÿбезин деп, бис кöзнöктиҥ шторазын бектейле, аjыктайтаныс, кушкаштар ÿркÿп учуп чыкпазын деп, тыҥ тынбай да турганыс.\nКушкаштар ажанар столына ÿч катап келип туратан: эртен тура, тÿште, эҥирде. Кезикте тöрт-беш те катап келетен. Олор ÿÿр-ÿÿриле учкулап келип ажанатан эмтир. Jе кезиктери дезе экидеҥ, бирдеҥ келер.\n– Кöктийектер – тайганыҥ «медсестралары», эмчилери – деп, адам айтты. – Ол куштар, сÿреен кöп каршулу курттар jип, агаштарды: тытты, теректи, мöшти, карагайды, чибини, кайыҥды кöп курт ÿрееринеҥ, оныҥ бÿрин курт jииринеҥ аргадап jат. Онын учун олорды чеберлегер, балдар, – деп, адабыс биске jакыды.\n– Кöктийектердиҥ кылыгы башка-башка, олор сананып, билип jат па? – деп, Эмил сурады.\n– Куш та, аҥ да, мал да, кижи чилеп, качан да сананып болбос! – деп, энем самоварын столго тургузала, Эмил ле мен jаар кöрÿп айтты.\n– Олор канча чакка темиккени аайынча ла jÿрÿп jат ине – деп, адам кожуп айтты.\nЭмил, та аайлаган, та jок, узак сананып, кöрÿп отурала, сурады:\n– Олордыҥ jуҥын анайып jараштыра кем будыган?\nАдам сананала, Эмилдиҥ бажын сыймап айтты:\n– Кÿн будыган, балам!\nБис ажанып алала, ончобыс энемниҥ ижине болужарга чыктыбыс.\nКыш ла келзе, кижиге тузалу болгон кöктийектерди азырап турарыс деп, Эмилле экÿ jöптöжип алдыс.\nЭки кöстöҥ jаш келет.\nОл туштазын айдарда,\nJÿрегиске сыс öдöт.\nУкту байлар тужунда\nКöрдÿрбей jÿрген jогыс па.\nСÿÿтпей jÿрген jогыс па.\nАртык улус бис болуп,\n«Jеек jимекей» бис болуп,\nJÿрек кöкÿп ойнозоҥ,\nJÿрек jалыҥ суразаҥ,\nЧынды кöскö сен айтсаҥ,\nКыйын эткен кулчылар\nКан ичеечи jутпалар\nЧактыҥ- чакка jоголды.\nJарык Совет jаҥ тушта\nJаранып öсти Алтайыс.\nАкту закон колыста:\nТöрöлдÿ болды албатыс.\nБедиреп туткан кÿн – jайым,\nБерилди бистиҥ бойыска.\nЫрысту, байлык бу jÿрÿм\nJÿрÿмде келди улуска.\nСырга энези öлöрдö,\nÖскÿс артты öзöктö.\nАчу jÿрÿм келерде,\nАйылы турды тöстöктö.\nАк- Айанда тай эjези\nАлып алды айылына\nМалду- ашту бай эjези\n- Азыраган адазында\nАзар- ичер курсак jок.\nАйыл деген чадырында\nАспагыныҥ орды jок.\nИчи куру тербезен\nЭмди малым кабырды.\nТенип jÿрген кöрмöс сен\nСамтырап меге не келдиҥ\nКардыҥ тойбос jутпа сен\nJолыма ачу jÿк болдыҥ.\nАмыр jÿрген балдарым\nАмыр jоктоҥ куулгылады.\nКоо, jараш кыстарым\nКопчы болуп баргылады.\nJÿс торбогым кабырып,\nJÿзÿндеп- jоктоп бу болбос.\nМуҥ койлорым кабырып,\nJазап тоолоп бу болбос.\nКÿнÿҥ ле Бата айткылайт.\nКичинек Сырганы базынчыктайт.\nКурсак берип кылаҥдайт,\nКÿнÿҥ оны бурулайт.\n-Аскыттаҥ куркт jылыйды деп,\nБир кÿн Сырганы тинтиди.\n- Баштыкта чайым jылыйды деп,\nАкту кысты jулкуды.\nБата эмегенниҥ ÿч кызы\nКöндöлöҥ Сырганы айткылайт.\nТегин jÿрген ÿч кызы\nЭнезиле кожо кылаҥдажат.\nJаҥыс jерге jуулганда,\nБойлорыда нак болбойт.\nТорко кийимдерин чыгарганда,\nАлтын, камду блаашкылап,\nÖрö туруп керишкилейт.\nТорко, чиҥмеери блаашкылап,\nКазыр энези - бай Бата\nКыстарын улуска мактаарга\nКул кыстарды jамандайт.\nИзÿ сÿттÿ казандарды\nКичÿ кыстарга чыгартат.\nКиндиги тайкылган кыстарды\nJылаҥаш аылынаҥ ырадат.\nБатаныҥ койын кабырып,\nУс Сырга кöктöнди.\nБай кыстарын jарандырып,\nАйылдар ичин jуунадып,\nКелдинниҥ балдарын кöкÿтти.\nБалдары кейлеп ооруза,\nКööркий Сырганы айткылажат.\nКыстары келип чончыза,\nJаманыҥ jеткен деп каргажат.\n-Jаман кижи мен болзом,\nJаҥду улус слер болзоор,\nJамандабаар мени слер,\nАлтын кöмдÿрге ÿйгенигерди,\nӰзе адам эткиледи.\nШиҥмеери кÿмÿштÿ кийимдерди,\nМениҥ колым чÿмдеди.\nКöстöриниҥ jажы тöгÿлип,\nКерсÿ Сырга керишпейт.\nЧечеркеек деп истежип,\nБата тÿжине кырмалайт.\nТöгÿнчи - деп коптожып,\nКелишкенде уйатка кийдирет.\nТуйлаак уйлар ибесте,\nБата Сырганы тепкиледи.\nОчокто шуурым изибесте,\nБышкыш тудуп мергедеди.\nУй куйругына буулады.\nАҥ- тайгылды тукурып,\nТуйлак уйга сÿÿртетти.\nУй куйругы томурылып,\nJерде Сырга ыйлап jатты.\nJобогон бала арайдаҥ туруп,\nЧыккан jерине jетти.\nЧыккан öзöгинниҥ улузы\nКирелÿ jаткан улузы\nИш берер деп иженди.\nАйылдар эжигин ачканда,\n«Айылдажыс!» деп, уткугылабайт.\nЧадырлар эжигин jапканда.\nJаҥыс ла ийттерин тукургылабайт,\nСоок кöстöрлö унчуккылабай,\nСуйук чейдемин ургулайт.\nТабакка курудын чоккулабай,\nАйагын уруп тургулайт.\nБажы - кöзи кöгöргöн,\nАк- jаланга Сырга jетти.\nМал тебеледип ÿдеген\nМалчы адазына ол келди.\n- Кару мениҥ о, адам,\nКалjуга мени туттурдаар.\nЭjеге болуп,о, адам,\nÖлÿмге балаар таштадаар.\nКайран энем бар болзо,\nКары улус сокпос эди.\nКарындажым бар болзо,\nКалап – байлар кыйнабас эди.\nАдам, чыдалду болзогор,\nБу шырадаҥ айрыгар.\nАдам, jÿректÿ болзогор,\nБу аҥдарды аайлагар!\n- Тербезен болуп басканча.\nЭдÿге де, балам, иштейли,\nОостуга ла айтырганча,\nШилтиге тептирип иштейли.\nОору мени, о, балам,\nОндый немеле кмлинчектебе.\nТаай эjеҥди, о, балам,\nАртырарым деп сананба.\nТÿмен малын кабырып,\nТÿжине мала болорыҥ,\nАйыллы- jурттыҥ jуунадып,\nАшту- тусту айылды\nАчу – корон сен айтпа,\nКалjу jаҥду ол байды\nКоркудар деп санаба.\nБу алтайды бир эдип,\nЭнеҥле экÿ басканыс.\nJе, тамы эжигине бис jедип,\nЫрысту jоктуга jолыкпадыс.\nБайлар ончозы калjуда\nАлтай jайым кöрöр бö?\nТöрööн байлар ондыйда\nКары байлар килеер бе?\n-Jастыра, jастыра, о, адам,\nJайымды кайдаҥ бедиреели?\nJоктулар кыйыҥду,о, адам,\nОшкош ло, jайым бедиреели.\n-Jе , бистиҥ караҥуй jалаҥыска,\nКÿн, байла, тийер, балам.\nБатага барып иште, балам.\nАлтайдыҥ jараш чечеги\nКÿнге jайым jайылды.\nJайгы таҥда кушкаштар:\n«Jайым, jайым»- деп, кожоҥдошты.\nJараш таҥда кушкаштар:\n«Jÿрÿм!Jÿрÿм!» - деп, сыгырышты.\nБата деген таай- эjезиниҥ\nJуртына Сырга ойто келди.\nОору болгон адазыныҥ\nСырга сöзине ол кирди.\nАйылга келзе, айттырып,\nБатаныҥ койын кабырды.\nБажы- кöзи кöгöргöн,\nЧуйга Сырга jунунат.\nКабырган койлорын куjурладып,\nУчар сууга учурады.\nКара кöлгö учурап,\nАржанды Сырга таап алды.\nСызы jылыйып jазылды.\nJобоп, оорыган кыс бойы\nСу- кадык болуп калды.\nЭди- каны jаранып,\nJаранып бойы чыдады.\nИйде- санаазы кожулып,\nКöгÿстÿ болуп кыс öсти.\nОору болгон адазын\nОл аржанга баштады.\nКару jакшы адазын\nТаштабазым деп сананды.\nТегелий деген кысла\nСырга тегин jолыкпайт,\nКулга jÿрген ÿÿрезиле\nСÿунген бойы туштажат.\nЭмди койлор кабырып,\nСырга кожоҥ солыштырат.\nЭмди jÿрÿмди Сырга кайып,\nСырганныҥ öткÿн кожоҥы\nЧуй ичине jайылат.\nЭрке баланныҥ кожоҥы\nЧуй тууларына jаҥыланат.\nАйыл – jуртту мен болзом,\nБата мени базынбас эди.\nМаалду - ашту мен болзом,\nКурсактаҥ мени кыстырбас эди.\nКöк тенерилÿ Алтайым,\nКöгин байлар тепсегилейт.\nКеен санаалу албатым,\nКöк jажыҥ шуулажып,\nКöргöн шыраҥа кайкажат.\nКöл- сууларыҥ шоркыражып,\nБазынчыкты кöрÿп аҥданыжат.\nJайымду бала мен болзом,\nКöзим jажы акпас эди,\nЫрысту кижи мен болзом,\nКожоҥым албатыма айдар эдим.\nКандый батыр айрыгай не?\nКеберлÿ jараш Алтайым\nКачан седеҥ jÿргей не?\nСырга ачу кожоҥдойт,\nКеен Алтайды коолодот.\nОныҥ öткÿн jаш ÿни\nАгаш- ташка jаҥыланат.\nJайым кычырган коо ÿни\nЧуй jалаҥында торгуланат.\n-Ачу- корон кожоҥдоп,\nАл jÿрегин алдыгар.\nАлбаты шыразына комудап,\nАлып бойым ыйлаттар- деп,\nКайадаҥ Сыргага уул тÿшти.\nКеберкек бойы ÿшкÿрди\nЭки бойы таныжып\nТÿгенбес солунын айдышты\nЭки бойына jаражып,\nТуштажар болуп табышты.\nКожоҥду меести одурып,\nСырга койлорын кабырды.\nБаатырдый Тадайга jолыгып,\nТемчинниҥ малчызыла танышты.\nJас чечектеп турарда,\nJаш jÿректер jарашты.\nКоронду jÿрÿм тужунда\nКоо санаалары jарыды.\nСÿÿшкен ÿÿрелер кöстöри\nТереҥ кара кöлдöрдий,\nJаражып кöргöн кöстöри\nJарык кÿйген чолмондый.\nМал, койлор тебеелерде\nТепкиш ташка тушташкылайт.\nСÿÿшкен экÿ «теҥериде»\nКул болгонын ундугылайт.\nJараш jастыҥ куштары\nJаш улусты коолойт.\nЧуйдыҥ учар- суулары,\n-Jайымга, jайымга!- шоркырайт:\nКол тудужып кожоҥдойт.\nКоо jÿректÿ бу jаштар\nАк- санаалу малчылар\nАлдында jÿрумин санангылайт,\nАру jÿректÿ бу кулдар\nАгару сÿÿжине саарнагылайт.\nТаҥ чолмоныс, jол баштап,\nТаҥга удура баралы.\nКараҥуйды бис таштап,\nJайымга удура базалы.\nКалымга мени бай эjем,\nШокчыл- Кÿйÿнчекке садып jат.\nКарыган балазына Бата эjем\nСени кÿйÿ эдип jат.\nJайымду деп айдыжат.\nУлу орус баатырлар\nУлуска болужар - деп, айдыжат.\nАлбанла бисти айрыза,\nТургуза экÿ качарыс.\nСÿÿшкен бисти кыйназа,\nJайымды бого баштаарыс.\nКÿндий jайым боо келзе,\nБисти айрып болбос не,\nАгару чындык боо jетсе,\nБайлар мени сатпас не.\nАралда öскöн чейнедий\nЭрке Сыргам, иженип jÿр.\nМеесте чаҥкыр чечектий,\nЭрjене- ÿÿрем, кунукпай jÿр!\nJайым кÿни чалыза,\nЭкÿ удура барарыс.\nЧуй ажып, толкуланза,\nЭкÿ коштой турарыс.\nКара кöлдий сениҥ кöзиҥ\nМени бактырып кычырат.\nЭрке jараш сениҥ ÿниҥ\nJÿрегиме кÿч урат.\nСÿÿген ÿÿрем, меге бÿт:\nJÿрÿмиҥ учун öлöрим.\nJÿрегим, сööгим- муркÿт,\nАлтайыма туруп öлöрим.\nЭки сÿÿшкен кÿÿледий,\nЫрыска коштой учарыс.\nКоштой öскöн чибидий,\nJотконго кожо турарыс.\nМöҥÿн, алтын кийген бай\nСенеҥ jана тÿжÿрбес.\nШоктозо до, шокчыл бай\nСенеҥ кÿуним jандырбас!\nТеҥериде кÿйген чолмондый\nКоштой туруп jарырыс,\nАлбатызына турган баатырлардый.\nАлтайдыҥ jайымына барарыс.\nСÿÿжип jÿрген jаштардыҥ\nКожоҥы jÿрÿмине келишти.\nСÿÿнип jолвккан балдардыҥ\nJÿрÿми jайымга берилди.\nСырга кожоҥын кам угуп,\nТаай- эjезине угусты.\nБата Сырганы силкий тудуп,\nКам алдына тургусты.\nСырга кожоҥын кам каргап,\nТамы эрлигин кычырат.\nОтту турун ол талдап,\n-Тенек кырза- леп алгырат.\nКалаҥы Бата таай-эjези\nКайыш камчызын сыгыртат,\n-Курту кадыт, сени мен\nКалымга тургуза садарым!\nМынаҥ озо темичи уулы\nШокчыл- Кÿйÿнчек «кижи алар!»-деди.\n«кыстар jаражы Сырга учун,\nJаан калым берерим!»-деди.\nОноҥ бери Чуй ичине\nШокчыл- Кÿйÿнчек кöкÿп jÿрди:\n-Кыстар jаражы- jаш Сырга\nЭмди мениҥ - деп кööрöди.\nМалын кабырган Таадайды\nКырлу сöслö кöрбöс болды.\nШогын jетирип, Тадайды\nУлуска jамандап, коптоп турды.\nТадайдыҥ тапкан алузын\nÖткÿрген малдыҥ алтынын\nБаза капка тыктады.\nJööжöгö ачап Батага\nБай калымды jетирди.\nТорко кийим - балага!\nТой болор!-деп, быжулады.\nСырга эjези бай Бата\nКам, jайзаҥла табышты.\n-Шокчыл- Кÿйÿнчек деген уулга\nСырганы берер- деп тыйдылдашты.\nОмок малчы Тадайды\nЧечен аҥчы Тадайды\n-Коркок кыска эш!-дешти.\n-эки кÿнниҥ бажында\nЭки тойды эдер!-дешти.\n-Эки кулды уйатка\nУлус алдына тÿжурер- дешти.\n-Кожоҥдо байларды jамандап,\nТÿймендÿ тушта комудап,\nУлусты бистеҥ тууралатпас-\nМаказыраган кам айдат.\nМактанып тажуурын ол тудат.\nМыны уккан карыган Малчы\nКабырган малын таштап тÿшти.\n«Шыралу баламды айрыырым»-деп,\nОмок Малчы улу ÿшкÿрди,\nЭки тыттыҥ jанында\nКийис jайлу агарды,\nАтту чакылар jанында\nJоон тайгылдар ыркыранды.\nКийис айылдыҥ ичинде\nКалаган улустар отургылайт.\nJаҥы каптар тургулайт,\nТÿрген адын чакыга буулап,\nБата айылына Малчы кирди.\nБöркÿн jÿрекке тудуп уужап,\n-jакшы ба. Öрöкöндöр!..-бöкöйди\nОтургандар кару бербей,\nАлтай jаҥыла чеген урбай,\nБата калjу кыйгырды:\n-сениҥ келген адыҥ не?\nМалды артырып, тÿшкениҥ не?\nБаза jарбыкту jÿрÿҥ бе?\nКардыҥ каjырап келдиҥ бе?\n-Сырга jалчар- мениҥ балам,\nJаш та болзо, керсÿ балам.\nЭш табылза- бала кÿÿни,\nJурт тутса- ада jöби.\nСлер jабысты jабызадып туругар.\nÖскÿсти öксöдип туругар.\nJаштардыҥ jÿрÿми базылат.\nJаандардыҥ jÿреги сыстажат.\n-чыгара сибиреер бу jыду сарасты.\nТерезин сыйрыгар бу ырсайган агастыҥ\nJайзаҥ кöзи кандалып турды,\nБата мекелеп токтодып тутты.\n- Керсÿ Сыргам куурмакчыныҥ эжи болбос,\nШоокчыл- Кÿйÿнчектиҥ jалчызы болбос.\n-Шоокчыл- Кÿйÿнчектеҥ артык бай jок,\nШоокчл да болзо, оноҥ jобош кижи jок.\n-Тыштынаҥ jобош, шокчылаар\nJаман кылыкту, мактабаар.\nКÿчи jок улуска ол кÿчÿркейт,\nJаман эдип, улуска кÿйÿнет.\n-«Тенексÿ» балаҥ Шокчыл- Кÿйÿнчекке барза,\nТербезен болуп jÿрбезин.\nКылыкту кижи кÿйÿÿҥ болзо,\nJокту бойыҥ шоктотпозыҥ.\nБалаҥныҥ бажында кей кожоҥ,\nТапкан эриниҥ эжигинде jаҥыс jойгон.\nМен Сырганыҥ таай- эjези,\nОныҥ jÿрÿминиҥ мен ээзи.\nЭрлерле сертежип jат.\nЭрликтерле куучындажып jат.\nШоокчыл- Кÿйÿнчек кату кижи,\nБайыырга колы эптÿ кижи.\nТенек балаҥ колго тудулар.\nТедÿ болуп иштеп турар.\n- jаҥыс балазы тармаачы бала,\nТили корон каргышчы бала,\nКайа ташка кожоҥ салат,\nКамдарды jамандап jадат.\nБайларды каргап турат,\nJер ээзин ÿркÿдип турат.\nАкту Тадайды талдап алган,\nКызыма буудак этпезим,\nШокчыл—Кÿйÿнчекти jектеп салган,\nБаламды улуска jектетпезим.\nШокчыл- Кÿйÿнчек jаман кижи,\nКылыгы туйук, уурчы кижи.\nÖзöктöрдö öскÿстердиҥ малын\nКоjойымдарга öткÿрип садат,\nJокту- jойуныҥ тоолу малын\nТаҥмалып, мензинип казнага садат.\nJобоп jаткан ÿй улусты\nУйат jоктоҥ jоткондойт,\nJаҥыс арткан öскÿстерди\nÖксöдип, кÿчин ол тонойт.\nУлуска туйка jаман эдип,\nУлу кептÿ ол jÿрет.\nАкту улуска ол кÿйÿнип,\nСакыбвс тушта шок эдет.\nJаан улусты ол коптоп,\nJакшы кижи болуп jÿри.\nJаш улусты ол jектеп,\n«Jалакай» jÿстÿ ол jÿри.\nКалjу шокчыл кÿйÿлÿ болуп,\nУлу уйатка кирбезим.\nКуурмакчынын jööжöзине болуп,\nАда болуп, адым чыгарбазым.\n- Бийдеҥ артык билееркейт,\nБайдаҥ артык табылайт.\nНении эдерин сурабазыс.\nМениҥ айылымнаҥтургуза чык,\nТайгада малыма тургуза jÿр!\n-Бийттерле незин куучындажар.\nИйттерле незин jылбыҥдажар.\nЭдегин бажына кыстайла,\nБалазын оромло бвстырар керек.\nКеjегезин ат-куйругына буулайла\nJалаҥла маҥтадар керек.\nŸчилези тыйтылдап тургулады,\nМалчыга удура баскылады.\nМалчы тÿрген отугын тутты\nоноҥ бычагынныҥ кынын тутты.\nИзигеннинеҥ терлей берди.\nСöзин айдып тескерлебеди,\nКам, jайзаҥ кылайгылабады,\nМалчыга тийерге коркугылады.\n- Кам, байлар керсÿ дешкен,\nКеjирердеҥ быjар сöстöр чыгат.\nКам, jайзаҥдар кемзинчеек дешкен.\nКемеер ле кысты быjарлап турат.\nУйат jокто кöгÿс jок.\nБай улуста кÿÿн jок.\nБата, баламды бийлебе,\nКалым алып jилбиркебе.\nАлбаты тÿймени кöйлöп jат,\nJайымду кызылдар келип jат-\nКолы- буды божой берди,\nКалjу кöргÿлеп, алаҥзыжа берди.\nБойы- бойына кöргÿледи,\nБолгоонын, малчыны сÿргÿледи.\nАй тийерде айылдаҥ чыкты,\nМалчы, jалчылар чадырына чапты.\nJуулган улус кöзине\nТадай ла Сырганы алкады,\nКелиндер айылдыҥ тöрине\nСырганыҥ бажын öргÿледи.\nЧööчöйдöҥ араjан ичкиледи.\nТал- табыш jогынан\nКÿскÿ туман кöгöрди\nОктябрьдыҥ кÿни чалыды,\nАлтайда jоктулар кöдурилди.\nЫраакта кÿкÿрт jаҥыланды.\nЛенин- деген сöс мында\nКÿн чилеп улусты тургузат.\nСовет деген сöс мында\nJайымга - улусты ойгозот.\nКöк кöстÿ омок уулдар\nJайым аларын баштагылады.\nОрус карындаш- большевиктер\nАлтайды базынчыктаҥ айрыгылады.\nАлып Плетневтыҥ гвардеецтери\nАлбатыны тонокчылардаҥ айрып турды.\nАктарды Алтайдаҥ сÿрÿп турды.\nКызылдарга барып кирерге,\nСырга ла Тадый тергенди,\nJайым учун туружарга,\nJааш сÿÿшкендер мендеди.\nСырганыҥ адазы jакшынак Малчы\nÖдöр jолды баштап берди,\nАк jÿректÿ омок Малчы\nАттар тудуп берерим»-деди.\nЭмдиги сериген тайларды,\nЧалмадап , Тадай ээртеди.\n- jектеп, шооткон байларды,\nJеҥинеҥ бис тударыс!-деди,\nШокчыл- Кÿйÿнчек сÿрÿшти,\nJе ады арып,jыгылды.\nТадай ла Сырга jеттирбеди.\nКызылдарга барып киргиледи.\nБазынчыкта алтайлар тургулап,\nТаҥ атка мингилеген,\nКожоҥду отрядтар öткулейт.\nКызыл маанызы элбиреген,\nАлтайга jайым экелгилейт.\nДеревне, öзöктöр jайымду,\nСовет jаҥын уткулады.\nСовет jаҥын таҥыткылады.\nJылдаҥ ажыра партизандап,\nТадай ла Сырга чыдагылады,\nТабылган уулчагын полк алкап,\nJууда, орус нанага артыргылады.\nБайлардыҥ бийи Колчактыҥ\nБандазы Чуйда качкылады.\nШокчыл- Кÿйÿнчектиҥ jайзаҥныҥ\nАйылынаҥ jöмö тапкылады.\nТемей jурттар öртöгилейт,\nУлуста jööжö кöргöндö,\nТоноп, шоктоп, öлтÿргилейт.\nŸй улусты кинчектеп,\nБалдарын шырага таштагылайт.\nУлустыҥ малын сойгылайт.\nКöк тайгага чыкканда,\nJаан jыштар кÿйерде,\nАлтайга ыжы иргилди.\nКарыган улус карыгып,\nÖштуни сÿрерге баргылады.\nПартизан Талайдыҥ черÿзи\nКайалу Чуйды öро алды.\nШокчыл- Кÿйÿнчектиҥ бандиттери\nКапчалга Тадайды курчады.\nБеш конок тартыжып,\nБандиттер ондо кöп короды.\nАлты конок адыжып,\nТадайды олjолоп болбоды.\n- Тирÿге сени кыйнаарым!\nКызыл Сыргаҥды аларым!-деп,\nJолды билер омок Сырга\nТÿнде курчуны öдö берди.\nАдазына jеткен Сырга\nАт алып, черÿзине барды.\nСалкын,шуурганды ол ундуп,\nАрчуулы jайылып, бöкöйгöн чапты.\nАгаш шуулаганын ол угуп,\nАйлу тÿнде jол тапты.\nКарыган малчы jол кöргÿзип,\nБатаныҥ jÿгÿригин талдап берип,\nКызылдар келерине белетене берди.\nJылдыстар дезе мызылдап,\nСырганныҥ jолын баштады.\nТолы ай jаркындап,\nСырганныҥ jолын jарытты.\nАгын суулар шыркырап,\nАт тибиртин алгылады.\nАгаштар jолдо тургулап,\nБÿрлерине Сырганы jажырды.\nШырказынаҥ Тадай шыралап,\nУлузыла омок коруланат.\nАнзыраган öштÿни шыркалап,\n«Jÿрек согулганча туружар!»-деп,\nJылбыҥдуш деп jарлыкчы\nБандиттерге jаарын одурды,\n-эки коноктоҥ Тадайды\nКолго тудараар!-деп ÿрдÿрди.\nJарлыкчы Малчыга келеле,\n«Кызылдарды сакып турум!\nМеге бÿдÿгер» деп тÿлкÿленди\nСырга болгонын сезеле,\n-Барып, öзöктö jалчыларды\nИжендирейин… -деп мекеленди\nАктарга тÿрген jетти jарлыкчы,\nМалчыны мöҥÿнге садып ийди.\nКижи jÿзин jылыйтты jарлыкчы,\nКарыган Малчыны ийде салып ийди.\n-Сырганыҥ барган изи jаҥы - деп jарлыкч\nСырганыҥ кийининеҥ сÿрÿштирип ийди\nШокчыл – Кÿйÿнчекке бойыныҥ jöбин берди:\nКызылдарды тозорго jылбыҥдууш jарлыкчы\nКалjуурган Шокчыл- Кÿйÿнчек\nАлбаты сÿÿген Малчыны кыйнайт.\nJуртты коркудып Шокчыл-Кÿйÿнчек\nМалчыны улус алдына камчылайт.\nКызыл черÿге Сырга jетти.\nКызыл маанылу озо болды.\nТадайга öйинде болуш келди.\nСатунин бандиттери Чуй ичине коскорылды.\nКызылдар черузи астай берди,\nЧуй суузы кызара берди.\nЧуйдыҥ ичи куугара берди.\nКалганчы калапту jууда\nТадай ла Сырга коштой турды\nАлтайыныҥ ырызы учун ол jууда\nСÿÿшкен ÿÿрелер jÿрÿмин берди!\nСоветке турушкандардыҥ сööгин\nПартизан, Черÿ салюту jууды.\nСырга, Тадай öбöкöзин\nОлордыҥ ады ундулбас!- деп\nСовет jаҥ Чуйда турды!\nАлбаты jон сÿÿнип турды.\nОрус, алтай, казахтар\nКарындаш болуп окшожып турды!\nКайда ла болгон кöдÿриҥи jуунда\nБата база куучындайт:\n-Алтай учун бу jууда\nПартизан Сыргам öлгöн!- деп,\nАлбаты кöзине ол сыктайт.\n-Аймай берген болор бо ?- деп,\nОныҥ аайына улус чыкпайт,\n- А , тöрööндöр эртешкен болор бо?\nУлус алаҥзып, унчукпайт.\nБата малын садып,jуунып,\n- Тöрööгöндöргö!...- деп,\nКалапту, канду jуу божоп,\nУлустар сергелеҥ иштеди.\nJер, jööжö албатыныҥ болуп,\nКелер jÿрÿмин шÿÿшкиледи.\nЧуй таҥдагы jарланып,\nАлтайга jаҥы кÿн чыкты.\nЧуй ичи jаранып,\nЫрыстыҥ jолы ачылды.\nJаҥы jÿрÿмин Алтай тудуп,\nJаан кырлар ашкандый болды,\nJаан кечÿ кечкендий болды.\nКеберкек Алтай чечектеди.\nАлбатызы jайым кожоҥдоды.\nАк малын кÿнÿҥ элбеди,\nСоциализмле jÿрÿмин улус колбогылады.\nКайыҥдар элбирген Бичиктÿ-Кайада:\nТадай ла Сырга амыр уйуктайт.\nЧуйдыҥ байлык jалаҥында\nЫрысту колхозчылар нак jуртайт.\nТадай ла Сырганныҥ öскöн jуртты\nКÿнÿн- кÿнге бу jурты\nСырганыҥ баатырдый уулын öскÿргиледи.\nЧике- Таманды öтсöгöр,\nЧучурабас Чуйды кöрöрööр!\nИшмекчи Ийинде jетсегер,\nИльичтиҥ одын кöрöдööр!\nЧуй jолыла jоруктап ,\nJаштар jÿрÿмин анда уктум.\nСырга ÿÿрелерине мен айылдап,\nОмок jÿрÿмдерин эске алдым.\nСырганыҥ ÿÿрези - Тегелий\nОзогызын ыйлап айтты.\nЭмди ырысту Тегелий\nСырга jÿрÿмин меге айтты.\nЭмди öскöн jаштарга\nЧынды угуп тууjыладым.\nАлбатыда jакшынак jаштарга\nОмок jÿрÿмдерди комустадым.\nУлуска ойногоныс, топшуурым.\nОл кожоҥдор jаҥыланатан.\nОмок болгон улузында\nОт- кожоҥдор артатан.\nАлты кылду топшуурым,\nАйрылып калдыҥ сен менеҥ\nАйдып туратан кожоҥыҥ\nЫрай берди ол менеҥ…\nÖткÿн, jараш ÿндериҥ\nÖдÿп калды jÿрекке.\nМениҥ jашта кÿÿндерим\nСенле болды jÿрÿмде.\nКомус таркан сабарым,\nКомудап, шыркам айтпа, сен,\nСöслö айткан саарнажым,\nЫрыс болуп угул эм.\nЭске алзаҥ, комузым.\nКолхозтогы таҥ ижисти\nБу ÿйеге айтсаҥ сен.\nJÿрекке эбилген кожоҥым,\nТöрöлисте турганыс айтсаҥ, сен,\nКижиге чындык болгоныс,\nКижиликке айтсаҥ сен.\nШыралу jууда нöкöрис\nШыркалу jолына таштабаныс,\nКалапту jууда, Тöрöлис,\nКарындаштар коруган Тöрöлим!\nКоолоп, карындажыс, айтсаҥ сен.\nJÿрÿмин Одессага бергенин\nАжырмагы jогынаҥ айтсаҥ сен.\nСÿÿнчилÿ öйдö саарнаар?..\nОроонына ÿÿрем божогонын\nJонго незин комудаар?..\nŸзуп алзын экÿге.\nИзÿ чечектÿ кожоҥым,\nИште улуска кÿн болзоҥ.\nКызыл - торко кожоҥым,\nКыстар, уулдарга ай болзоҥ.\nКызыл, jараш чечегим,\nКöзнöктö jайыл кÿҥÿреде,\nКöп jÿрÿмдÿ чечегим,\nКожоҥыма ööрил кÿндÿде.\nАжы jуулган кÿскуде\nАжы jуулган кÿскÿде\nТеҥери алтайга мак jайды.\nАгажы койу тÿштÿкте\nТеҥериле куш кайыды.\nАжы кезилген кырада\nАлтын снаптар jергелешти.\nАлтын мажак бажында\nАк- jарыкка кекигилешти.\nМöш чачакту туудаҥ\nКÿн тамыры чалчалды.\nТеҥериде jука булуттаҥ\nJÿзÿн мааны чайпалды.\nАлтын мажак мааны,\nОмок кырачыга кекиди.\nКызыл- кÿреҥ мааны\nОйгор партияга элбиреди.\nЧаҥкыр- кызыл маанылар\nJаҥы – jер баатырын мактады.\nКÿн бÿдÿрген маанылар\nJÿрегим сÿÿндирип, jалбырады.\nКÿн jураганын кычырып,\nТеҥеридеҥ кöзим салбадым.\nКелер öйди аjарып,\nКожоҥы jок jанбадым.\nJажыл кожоҥду коо jас\nАлтын Алтайга алтады.\nJарык чечектÿ jаҥы jас\nТайга, чöлди карады.\nКöчкö öткöн jерлерде\nКöк öлöҥ кöгöрöт.\nКÿни jарык меестерде\nКöнöк чечек кööркöнöт.\nЧаҥкыр, ару теҥери!\nТытту jалаҥ тебелÿ\nКулунду беелер тыштанат.\nŸндÿ комургай шоорымды\nŸнгÿр öткÿн шоорлоттым.\nJайым jалаҥга оттотым.\nКару эне сÿÿгенде\nКеен эдет jÿрегим,\nЭjем jылу кöргöндö,\nЭрÿ эдет jÿрегим.\nЭнениҥ эрке кöстöри\nЭткен ишке кÿн ине.\nЭнениҥ изÿ сöстöри\nЭрикпей jÿрер кÿÿн ине.\nJобол келген тужунда,\nJолго энем алкады.\nJолыма буудак турарда,\nБуурайган энем jакыды:\nБуудак сеге чыдабас.\nБуурзап ого санаба.\nБуудакты чындыгыҥ jууктатпас,\nБу jоболыҥа саарнаба.\nОрооныҥа керек болгоҥдо,\nОоруҥ ундуп иште сен.\nАлбатыҥга арга болгоҥдо,\nАлып кептÿ чÿмде сен.\nСен комусчы дешкенде,\nТуу, jалаҥныҥ кооло.\nӰредÿÿм божоп иштезем,\nŸÿрелердий кожо болорыс.\nИштеҥ божоп мен келзем,\n«Jÿрÿмим!» - дейтен балаардыҥ\nJÿрегинеҥ слерге кожоҥы.\nТöрöлин сÿÿген кызаардыҥ\nТöрöлиндий слерге кожоҥы.\nАргалап öскÿрген Алмаазардыҥ\nАкту- jÿрÿм кожоҥы.\nОроонына öскöн «куучынчыгардыҥ»\nОйгортып айткан кожоҥы.\nКöлдöр jаражы Алтын-Кöлим,\nКööлмöк jаражы сениҥ кебериҥ!\nJердиҥ jаражы Алтай jерим,\nJебрен балазы сениҥ сÿмериҥ.\nМöшлö чачакту кыр-айагыҥ,\nМöҥÿн башту кайа- седеҥиҥ.\nАлтай баатырдый коо Алтын-Кöл\nАлтай алыптый коо Алтын-Кöл!\nСени кöргöндöр кöстöрин алгылабайт.\nСени сÿÿгендер кöксинеҥ салгылабайт.\nСанааныҥ кеен салы, тереҥ кöлим,\nСарнааныҥ салымы, кöстий , кöк кöлим.\nКöлгö келгемде, jаш тужым келет.\nКöлди кöргöмдö , сениҥ кебериҥ кöрÿнет.\nКöлгö келгемде, ырысту кÿнибис эбелет.\nКöлгö кöргöмдö, кöк кöзиҥ кöрÿнет…\nJаштардыҥ jери , ару кöк кöлим,\nJалтанбастардыҥ тери, jараш кöлим,\nАҥ-куштарыҥ кыймырайт, алаҥзыбайдыҥ,\nАш- кузугыҥ бышкылайт, албатыҥазырайдыҥ.\nJаштарды кычырып сен баатыр туруҥ,\nJаандарды кычырып,сен байып туруҥ.\nСеге jеткендер jÿреги оморкойт,\nСеге jÿргендер jÿреги ойгорлойт.\nJаҥы Алтай кöрÿнет jÿзÿҥде,\nJайымду Алтай кöрÿнет кÿскÿҥде\nКерептер jÿскÿлейт коммунизм таҥына,\nИльичтиҥ оды кычырат улустыҥ ырызына,\nАлтай кöрÿнген кеен кÿскÿ кöлим,\nКеен, ару кÿÿним Алтын-Кöлиме,\nКеберлеп айткан сöзим Алтын-Кöлиме.\nПоэттер тууjызына тууjым чÿмделзин,\nПоэттер ÿнине ÿним келишсин.\nJураачылар jуругына jуругым кожулзын,\nТуристтер jолына ак кÿÿним болзын.\nСпутниктер тöрöли сÿÿген орооным,\nБилгирлÿ албатылар сени кÿндÿлейт.\nОйгорлор орооны , Россиям мениҥ,\nСениҥ планеттаҥ кей jок кеен шиҥжилейт.\nАлтайдыҥ туулары кожоҥ салыштырат,\nКÿчтÿ ракетаны эткендерге\nАлтайдыҥ туулары мак jайгылайт.\nJарык мак сеге кÿндÿ орооным,\nӰргÿлjи jажыдын сен ок ачтыҥ!\nСеге, партияма, мениҥ кожоҥым!\nУулдарыҥ улу ишке сен ок кöдÿрдиҥ\nКожоҥдо Кучияк нöкöристиҥ\nКожонго алкаганын эске алдым.\n«Кожоҥчыга -jол !»-деген наjыбыстыҥ\nКол сунганын эске алдым.\nJÿректеҥ келген кожоҥды\nКöгÿстеҥ келген кожоҥды\nJаҥы jерди аҥтарып,\nТракторист терин арлады,\nТууjыга сöстöр табылып,\nТууjычы уйкузын албады.\nИзÿ ногоон jайгыда\nКойу ашка колхозчы сÿÿнет.\nОроонында jараш jаскыда\nУлуста кожоҥына кожоҥчы сÿÿнет.\nПеро ажыра карындаш кайчы\nКожоҥын тыҥдап бÿгÿн сÿÿнет.\nЧöчöкчи, jакшынак бистиҥ кайчы\nБÿгÿн оноҥ тереҥ шÿÿнет.\nАлтан jажаар келгенде,\nАлып кептÿ jÿрÿгер.\nАлтай слерди сÿÿгенде,\nАлбатаар баатырдый чÿмдегер.\nJакшынак ÿйе келгенде\nJаштар кычырып ундубазын.\nТöрöлис коммунизмге jеткенде,\nАлтай кожоҥ туружаачы болзын.\nАлтан jашту чырайаар\n«Карыдым» деп, айтпазын.\nJашта сÿÿген jÿрегер\n«Сооды» деп таппаазын.\nКÿни jарык орооныска\nБаатыр кожоҥ кожоҥдогор,\nJайымду jарык Алтайыска\nӰнеер серибей коологор.\nВАЛЯ ЛА МАРИЯ\nJаан керсÿ Валя кызычак\nАда- энезинде jаҥыс бала.\nТил- кулагы jок кызычак ада-энезине эрке бала.\nАда- энези сÿÿгенин\nКызычак кöстöринеҥ кöрöт.\nВаля кылыктарынаҥ кöрöт.\nАда-энези ончозынаҥ jакшы,\nЧындык, иштеҥкей улус.\nКолхозто олор озочыл малчы.\nОлорго кÿÿндÿ ончо улус.\nJаткан jерин Валя сÿÿйт!\nАда-энезин jериндий сÿÿйт!\nJаткан jери-агашту туулар,\nАжы койу элбек кыралар,\nТÿрген агынду ару суулар,\nМал кабырылган чечектÿ jалаҥдар.\nЭне- адазы чылабай иштейт,\nКийим, курсагы сÿлу jÿргÿлейт.\nЭнези Валяныҥ алтай кижи,\nАдазы Валяныҥ орус кижи.\nНакту, эптÿ биле болды.\nЫрысту jÿрÿмдÿ колхозчылар болды.\nЭне-адазы куучындажып турат,\nВаля jаар кöрÿп, jöптöжип турат.\nВаля оны ÿзе аайлайт,\nКуучын учурын jÿрегиле аайлайт.\nJе,сурайын дезе ол болбойт,\nСанаазын айдарга ол болбойт\nЭки кöзиле jапылдадат,\nЭкилези стихте устар\nСöзи музыкалу, олор поэттер.\nАр-бÿткен сагыш берди.\nАр-бÿткен кöгÿсти этти.\nJе кулак -тил бербеди.\nӰренип алза,ол до буудак этпеди.\n-Jакшынак школыс божотсобыс,\nКысканбазыс бис,тöрöлибиске кÿчибис.\n-бу айылыбыстаҥ ишке тарказабыс.\nСообос кÿнибис- деп\nВаля ла Валера куучындажат.\nJаҥы нöкöрлöрине айдыжат.\nJараш Алтайына барганда,\nБалдарды jурттар кÿндÿлÿ уткуйт.\nСовкоз колхозторына jанганда,\nБалдар узыла улус кöдÿрет.\nКожоҥдоор кÿÿни келгенде,\nJÿрегинде салкын чылап\nТереҥ санаалар эбилгенде,\nОлор эмди стихтерле бичигилейт.\nОйто школына келгенде,\nJаш керсÿ эмчизинеҥ сурвгылайт:\n-Бис угарыс па?\nЭмделип болорыс па?- деп,\nБилгирлÿ эмчизине амыр бергилебейт.\nШколдо jыргалду ойыны ,\nТурумкай комсомолдыҥ 40 jылдыгы\nJашöскÿримниҥ jаан байрамы.\nКулак-тили jок балдар\nКерсÿ кöстöр,тирÿ jÿректери\nОмок комсомолецти уткугылады\nАк чырайлу ÿредÿчизи\nКуучынды тилине кöчÿрет.\nКерсÿ балдар сöстöрди\nКуучын учурын ÿзе аайлагылады.\nJеҥилÿ болгон jерде\nКезигинниҥ кöстöринде jаш кöрÿнет,\nJе балдар оны арчып кемзинет.\nКомсомолдыҥ кÿч jолын ,\nКомсомолецтер ак jÿрегиннеҥ кÿндÿлейт.\nСöс jок,акту сыйлап карындаштарын\nÖрö отургызып , изÿ кÿндÿлейт.\nБис коммунизмди бÿдÿрерис»-дежет.\n«Керек болзо, Тöрöлиске\nКара кöстÿ Валера\nСабарларыла бир де сöс тÿжÿрбей,\nОтурган нöкöрлöрине ол jарлайт.\nЗалда отургандар бир сöс öткÿрбей,\nJÿректериле тудуп, jараткылайт\nБойы- бойыла укканды табышкылайт.\nТил- кулак jоктордыҥ ойыны башталды\nБалдардыҥ сöслö «хоры» кожоҥдоды.\nБарабанныҥ чокум согулганыла\nБалдар теҥ баскылады.\nӰредÿчизиниҥ колы jаҥыганыла\nБалдар оосторын бир ачкылады.\nӰн jок «хор» сöстöрин чокум айдат.\nПоэттиҥ чÿмдегенин тереҥ аайлагылайт.\nБастыра jÿрегинеҥ сöстöрди айдат.\nОноҥ кокур кожоҥдо бööлдöнип, аайлангылайт.\nКожоҥдор кожоҥды солуп турат,\nКожоҥдо партияга быйан айдылат.\nКожоҥды керсÿ ÿредÿчи öткÿрди,\nБойы угар, тилдÿ кижи эрÿ кöрди.\nОҥ колыла кожоҥды баштады,\nКичинектерге сöстöрин jартады,\nБалдар jаагын кызартты.\nПоэттиҥ jараш сöстöри\n«Бу балдар jÿрÿмди тудар!»- деп,\nОтурган улус ÿзе иженди.\n«Бу чындык jаштар jолынаҥ кыйбас!»-деп,\nБастыра улус бÿгÿн бÿткÿледи.\nЗалдыҥ ичи jарык тÿштий,\nИльичтиҥ лампазы jарыдат.\nБалдардыҥ кöзи jарык кÿндий,\nКирген кижини jылыдат.\nМында тымык, кижи jоктый,\nУлус ÿни угулбайт\nӰренчиктер бодолгон бодогондый,\nКерсÿ кöстöр jаркындайт.\nБу jарык кып музейдий,\nМында школдыҥ ижи кöрÿнет.\nБу- студия, фабрика,мастерскойдый,\nJÿзÿн иштер кöргÿзет.\n«Öнöтийин кöгÿстÿлер jуулган ба?»-деп,\nВыставка кижини сурадат.\n«Айса мында устардыҥ ижи бе?»-деп\nУс эдилген немелер алаҥзыдат.\nJуралганду фанера кезилген,\nJараш этажерка кружевадый,\nЧечектер,аҥдар тирÿдий эдилген.\nКöктöгöн кийимдер кандый jазалду,\nКызычактар билгирлÿ кöктöгöн\nКружева скатерть jараш jуруктарлу,\nМыны кöгÿстÿ художниктер бÿдÿрген!,\nМында иштер лапту, санаалу\nКандый керсÿлер мыны бÿдÿрген?\nБу иштер чÿмдÿ, табылу,\nОны чылабас кандый алыптар эткен?\nМында балдар ÿренген «тилине»,\nӰредÿчилеринеҥ кöпти билет.\nМында ÿренчиктер «тилиле»\nНаукаларды тереҥ билет.\nКойу садтар ортозында,\nКÿндÿ город ортозында\nТил- кулак jоктордыҥ школы\nБистиҥ тöрöл улусты кичеейт.\nJарык тураларда балдар ÿренип иштейт\nБалдар кийими jараш сÿрлÿ,\nJаштар курсагы ток ÿстÿ,\nСу-кадык, сÿÿнчилÿ jÿргÿлейт,\nӰреткен улузы ада-энедий,\nАк jÿректеринеҥ кичеегилейт.\nКöдÿрген улузы jуук торööндий,\nБалдарын jÿрÿмге jепсегилейт.\nJылу кöстÿ ÿй кижини\nБалдар jылу уткугылайт.\nДиректор болгон кижини\nКичинек балдар «эне»-деп, адагылайт.\nКанадын тыҥыткан кушкаштардый ,\nJаанаганча балдар ÿренгилейт.\nОноҥ канады тыҥыган мÿркÿттердий,\nБаргылап Тöрöлине туза экелгилейт.\n-Социализмдÿ бистиҥ тöрöлисте\nТил- jоктор теҥ гражданиндер.\nБазынчак jок орооныста\nКулак – тил jоктор ырысту гражданиндер-деп,\nБöс согоочы келин Мария\nМениҥ блокнодыма бичип берди.\nКулак-тил jок Мария\nЫрысту jадыннын меге кöргÿзип берди.\nАк jараш öргöлöрдö\nБöс согор машиналар jалтырады.\nБöс согор цехтерде\nӰй улус бöс соккылады.\nКеберкек jÿстÿ Мария\nӰзÿлген учукты jеҥил тудуштырат.\nКулак- тил jок Мария\nЧÿмдÿ машиназын керсÿ башкарат.\nМария база озочыл!-дешти.\nОл баатырдый иштейт!-дешти.\n-Бу бистиҥ фабрикада\nКерсÿ кемзинчеек кижи!- дешти.\nАлтын тыттыҥ тура турды.\nJаш садыныҥ аразында\nJараш кызычак куучындап туру.\nМарияны бойындый эжи уткуды.\nБалазы сÿÿнип удура jÿгÿрди.\n-Тил - кулак jок школдыҥ\nОн класстын мен божотком.\nБöс согор улустыҥ\nКемзинип бичийт Мария,\nМактанып айтпайт Мария.\nКÿндÿ кöзи сÿÿнгендÿ кöрöт.\nКÿлÿмзиренген jÿзи jÿрÿмге кööрöйт.\n- Меге Иаля - деп, кызычак келип jат.\nБöс согорына ÿренип jат – деди,jараш Мария.\nАйылчыларын ак jÿректеҥ кÿндÿлейт,jаш Мария\nЭки jаагы чийнедий,\nJоон кеjегези кара тÿндий.\nКöк теҥери кöстÿ кызычак кирди.\nОтту кöстöриле уйалып кöрди,\nВаля биjези санаама кирди:\nБаатыр - комсомол байрамында\nТабылу биjези чöйилди.\nБарабандар бирдий сокты,\nКожоҥ ритмин ол чокум укты.\nКолдорын ээлтип, ол ээлет,\nJараш кöстöриле кöргÿзет.\nУчурлу кожоҥ кожоҥдогондый,\nИзÿ санаазын ол айткандый.\nКыра кескен кижиге\nКыймыгы тÿҥей кöрÿнет.\nБöс соккон кижиге\nБастыра кебери тÿҥей öдöт.\nБиjелеген Валяныҥ бойына\nКелер öйи эбелет.\nСанаганы бойына кöрÿнет.\n«Кÿндÿ , jарык Алтайда,\nАру, jараш фабрикада,\nВалера ла Валя экÿ коштой\nСтанокторы база коштой.\nСоккон jараш бöстöри\nЧечектÿ jаскы jалаҥдый,\nВаля ла Валераныҥ кöстöри\nJолукканда , jылдыстардый.\nJарамык соккон бöстöриле\nӰредÿчилери, эмчизи jаранган.\nБыйанду, быйанду кöстöриле\nБöс согоочыларды улус уткуган».\nJараш jакшы биjени\n«Ырыстыҥ биjези!»-деп, адагылады.\nJÿрÿминде кöрбöгöм биjени\n«Кулак-тил jоктор тапкан!»-деп, айдышкылады.\nАлбаты ырызыныҥ öйи\nУкпасты да уктуруп туру!\nКöс jокты да кöрдÿрип туру!


Абитуриенттердиҥ ӧйи келди - altaicholmon\nКӧп балдар ӧскӧ калалар јаар барып, бийик ӱредӱлӱ заведениелерге бойыныҥ арга-кӱчиле кирип, једимдӱ ӱренип јадылар. Jе ыраак, јаан ла таныш эмес калага баштапкы ла катап барып јаткан баланыҥ јолында кандый ла буудактар, уур-кӱчтер туштаар эмей. Анчада ла эмдиги ӧйдӧ јӱзӱн-базын куурмакчылар, улусты тӧгӱндеп, уурдап-блаажар эп-аргаларын тузаланып кӧндӱктирип ийген кӱлӱктер кӧп.\n²скӧ талага келген, арып-чучураган, чочып-ӱркӱген улусты кара санаалулар тӱрген илелеп ийет. Олордыҥ ортозында вокзалдардыҥ јанында иштеп турган таксисттер де болордоҥ маат јок. «Кӱӱнзеген јеригерге јеҥил баала јетирерим» дегенин кулактыҥ кырынаҥ ӧткӱригер. Jӱк ле јондык транспорт, ол эмезе окылу такси. Эмдиги ӧйдӧ Интернет деп неме бары—јаан арга эмей. Ондо бастыра керектӱ бичимелдерди, јетирӱлерди таап алар арга бар. Кем куурмакчы, кем чын ишчи болгонын—мындагы сайттарда «отзыв» дейтен бичимелдердеҥ тургуза ла билип ийерге јараар.\nКайдаар ла барарга, нени ле эдерге турзаҥ, сеге болуш—карманыҥда акча. Андый да болзо, тургуза ла акчакапка колыҥды кийдирип, болгон ло кижиге акча берерин токтодор керек. ¯редӱге кирер јерге једип, мында да ајарыҥкай болуп, не-немени сурап-јартажып, аайлу-башту сананып јӱрзе, куурмакчылар слерге «јапшынбас» ине.\nБилип јӱрӱгер, «¯редӱ керегинде» деп јасак аайынча бастыра государственный ВУЗ-тарда, ол тоодо акча тӧлӧп тӧ ӱренетен заведениелерде, документтерди алганы, экзамендерди табыштырганы—акча тӧлӧбӧзинеҥ болор учурлу.\nКандый бир «акча јуур керек», «канцелярияныҥ чыгымдарын толтырар керек» деген куучындарга бӱтпегер. Государственный эмес ВУЗ-тарда экзамендер учун тӧлӧмирлер окылу јӧптӧжӱде бичилер учурлу.\nШколды јаҥы ла божоткон балдар ла олордыҥ ада-энелери—куурмакчыларга јаан сӱӱнчи. Слерге «приемный камыста бойыстыҥ кижи бар, акчаны бис ажыра тӧлӧп ий, сеге болужып ийзин деп оныла куучындажарыс» деген улустыҥ јанына јуук та баспагар.\nАда-энелер балазыныҥ аргазына алаҥзып, јарлар ажыра таныш эмес улусла таныжып, олорго «тӱрген белетенер курстарга» балазын бичидет, «экзамендердиҥ сурактарын кайдаҥ да» садып алат. Учында бу «заказтардыҥ» турултазы—чикелеп айтса, чукурук. Оныҥ учун бу каруулу ӧйдӧ кӧп неме јаҥыс ӱредӱге кирип јаткан баладаҥ эмес, оныҥ ада-энезинеҥ база камаанду. Слер балагарга алаҥзыбай, ого бӱдӱп, келишпегенде, ачынбай, токыналу јӱрзегер, балагарга да јеҥил ле токыналу болор. Бу кӱндерде слер баланыҥ эҥ јаан јӧмӧлтӧзи, акчала эмес, алкыштараарла, бӱдӱмјигерле. ¯редӱге кирип јаткан уулдар ла кыстар, бойыгардыҥ арга-кӱчигерге, санаагарга иженигер. Кӱӱнигерге кирген профессияны алаҥзыш јогынаҥ талдап, студенттиҥ каруулу ла јилбилӱ јӱрӱмине алтагар. Слердиҥ алдыгарда— эҥ артык ла сӱӱнчилӱ ӧйлӧр, ачылталар ла байлык билгирлер.


Кӧксуу-Оозы аймакта јонјӱрӱмдик јаҥы тудумдар - altaicholmon\nАймактыҥ тӧс јуртында Олег Хорохордин тудулып турган школдыҥ айалгазын шиҥдеп кӧргӧн. Кӧксуу-Оозында 275 бала ӱренер школ «Ӱредӱлик» деген эл ӱлекер аайынча тудулып јат.\n2020 јылдыҥ јайында республиканыҥ башчызы школды тудар иштер канайда ӧткӧнин кӧрӱп јӱрген. Ол ӧйдӧ иш темдектелген ӧйдӧҥ соҥдоп турганы јарталган. Олег Хорохордин иштиҥ эрчимин тыҥыдар јакылта берген. Је јыл туркунына айалга бир эмеш ле кубулган.\nТергеениҥ башкараачызы тудум иштер ӧткӧн јерде подрядчиктиҥ ижин критикалаган. Кӧксуу-Оозы јуртта школды тудары 2019 јылдыҥ јаан изӱ айында башталган ла тургуза ӧйдӧ тудумныҥ технический белениниҥ кеми јӱк 40% болуп јат. Ӧткӧн шиҥжӱлерде јарталган једикпестер толо эмес тӱзедилет эмезе тӱзедилгени керегинде јӱк чаазындарда бичилет. Школды бӱдӱре тудар ӧй улайын узадылат.\n«Слер бу ишти бӱдӱрерге не алганыгар? Бир јылга айалга тыҥ кубулганын мен кӧрбӧй јадым. Слерде миллиард салковойго турар јӧптӧжӱ, слер дезе тудуп болбой јадыгар. Уйатту болор керек» — деп, Олег Хорохордин подрядчикле куучын ӧйинде айткан.\nШколды тударга чыгарган акчаны тузаланары республиканыҥ башчызыныҥ ла шиҥжӱ јаҥдардыҥ шиҥжӱзинде туруп јат.\n«Школ кандый да айалгалардаҥ камааны јогынаҥ бӱдӱре тудулар. Эмдиги эмезе ӧскӧ подрядчикле бис оны тузаланарына табыштырарыс. Бу Кӧксуу-Оозы аймактыҥ эл-јоныныҥ ла ороонныҥ башкартузыныҥ алдында бистиҥ молјубыс» — деп, Олег Хорохордин угускан.\nЈол-јорык ӧйинде тергеениҥ башкараачызы аймактыҥ Огневка јуртында фельдшерско-акушерский пунктты ачкан. Кӧдӱриҥиде АР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министриниҥ молјуларын бӱдӱрген Людмила Григоричева, тергеениҥ бӱдӱреечи ле јасакчы јаҥдарыныҥ чыгартулу улузы, јурттыҥ эл-јоны турушкан.\n«Јаҥы ФАП — улуска сӱрекей керектӱ јонјӱрӱмдик тудум. Ол эмдиги ӧйдиҥ некелтелериле тудулган ла баштапкы медициналык болуш јетирерге ончо керектӱ не-немеле јепселген. ФАП Огневка ла Березовка јурттардыҥ 800 кире эл-јонын, ол тоодо 220 баланы јеткилдеер» — деп, республиканыҥ башчызы айткан.\nМедициналык јеткилдешле тузаланары эл-јонго јеҥил ле јуук болоры аайынча Алтай Республикада јаан иш ӧткӧнин Олег Хорохордин темдектеген. «Су-кадыкты корыыры» эл ӱлекер аайынча 2020 јылда тергееде текши баазы 90 млн салковойго турар 16 фельдшерско-акушерский пункт тудулганын ол айткан.\nРоссияныҥ президенти В. В. Путин Федерал Јуунга быјылгы Баштанузында аҥылу ајаруны јурттарда ФАП-тар тударына, су-кадыкты корыырыныҥ кажы ла кижи, кажы ла биле баштанып турган баштамы ӱйезине эдери сӱрекей керектӱ болгонын угусканын АР-дыҥ башчызы темдектеген.\nАР-дыҥ башчызыныҥ Быйанду самаразы Огневка јурттыҥ ФАП-ыныҥ заведующийи Елена Ивановага ла медсестразы Людмила Табакаевага табыштырылган.\nОлег Хорохордин јаҥы ФАП-тыҥ ачылтазыла колбой оныҥ материально-технический јеткилдежине 70 муҥ салковойдыҥ баазына турар сертификат табыштырган.\nТергеениҥ башчызы анайда ок Кӧксуу-Оозы јуртта балдардыҥ «Радуга» деген садыныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында турушкан. «Демография» деген эл ӱлекер аайынча тудулган бу садикке 125 бала, ол тоодо ясляга јӱрер 60 болчом јӱрер аргалу. Јонјӱрӱмдик тудум ишке табыштырылганыла аймактыҥ тӧс јуртында балдардыҥ садигине очередь болбос.\n«Балдардыҥ садтарын тудар элбек иштерди бис Россияныҥ президенти В. Путинниҥ 2021 јылдыҥ учына јетире ороондо балдардыҥ садтарыла кӱӱнзеген ончо улус јеткилделер учурлу деген јакыганыла бӱдӱредис. Эне кижи ишке чыгарга эмезе ӱренерге турза, балазын ӱренерге јажы јеткелек балдардыҥ учреждениезине кийдирерге тутак болбос учурлу» — деп, республиканыҥ башчызы айткан.\nАлтай Республикада 2019 јылдаҥ ала 2021 јылга јетире 2360 бала јӱргедий 21 садик тудулары темдектелген. Бу иш бӱткениле тергеебистиҥ эл-јонында балазын садикке јӱргӱзери јанынаҥ сурак турбас деп, Олег Хорохордин темдектеген ле балдарга, педагогторго ло јурттыҥ эл-јонына су-кадык ла једимдер кӱӱнзеген.\nАР-дыҥ башчызыныҥ Быйанду самараларыла «Радуга» детсадтыҥ таскадаачызы Наталья Шарыпова ла «Строительное управление-7» ООО-ныҥ генеральный директоры Евгений Бобров кайралдаткан. Балдардыҥ садына материально-технический тӧзӧлгӧзин јеткилдеерге 100 муҥ салковой акча табыштырылган.\nЈуртта јонјӱрӱмдик јаҥы тудум ачылганыла уткуулдарын ӧткӧн кӧдӱриҥилерде анайда ок Кӧксуу-Оозы аймактыҥ башкартузыныҥ јааны Олег Кулигин ле Эл Курултайдыҥ депутады Мария Кабудыкова айткандар.\n(АР-дыҥ башкарузыныҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле)


Тузаланганы учун тӧлӧӧр керек - altaicholmon\nБу организацияныҥ јеткилдежин тузаланаачылардыҥ тоозында 13.5 муҥ юрлицо ло 442.5 муҥнаҥ кӧп физический лицолор.\nТургуза ӧйдӧ кезик тузаланаачылар электроэнергияны тузаланганы учун ӧйинде тӧлӧбӧй турганы курч сурактардыҥ бирӱзи болот. «Алтайэнергосбыт» АО электроэнергияны тузаланып, акча тӧлӧбӧй турганы, организацияныҥ чыгартулу улузы энергоалаачы јазалдарды кӧрӧрин јеткилдебей, ишле колбулу акттар тургузары керегинде некелтелерди бусканы ла оноҥ до ӧскӧ тутак-једикпестер учун 24 юрлицоны ла предприятиелердиҥ бир канча башкараачыларын административный каруузына Ростехшиҥжӱ ажыра тургускан. Јамылу улуска салылып турган административный штрафтыҥ кеми 100 муҥ салковойго јетире эмезе ӱч јылга јетире дисквалификация, юрлицолорго – 300 муҥ салковойго јетире (Россия Федерацияныҥ КоАП-ыныҥ 9.2 ле 14.61 тизимдери).\nЭлектроэнергияныҥ социально-значимый деген бир канча тузаланаачылары электроэнергия учун тӧлӧӧри јанынаҥ молјуларын бӱдӱрери аайынча кемнеҥ де камаанду эмес банковский быжулаштар база этпеген учуралдар туштайт.\n«Алтайэнергосбыт» АО-ныҥ генеральный директорыныҥ электроэнергияны садары јанынаҥ ордынчызы Сергей Петровтыҥ айтканыла: «Бӱгӱнги јасакберимниҥ аайынаҥ кӧрзӧ, энергобайлыктар учун тӧлӱлӱ ле электроэнергияны тузаланаачыныҥ молјуларын бӱдӱрбей тургандарды каруузына тургузары там ла катуланат. Ӧрӧ адалган кезедӱлерге ӱзеери, тутак-једикпестер јоголтылбаганча, штрафной кезедӱлердиҥ кеми Россия Федерацияныҥ КоАП-ы аайынча там элбедилер. Бистиҥ компания энергетиканыҥ бӧлӱгинде јасакберимниҥ ээжи-некелтелерин бусканы учун каруузына јаҥыс ла юрлицолорды эмес, је анайда ок јамылу да улусты кату каруузына тургузарын элбеде тузаланар».\nБу компания ээжи-некелтелерди бузаачыларды каруузына тургузары јанынаҥ Ростехшиҥжӱге 60 кире угузу бичиктер аткарган. Тургуза ӧйдӧ олордыҥ кезиги шиҥделип кӧрӱлет ле соҥында адакы јӧп јарадылар.\n«Алтайэнергосбыт» энергосервисный јеткилдештер ӧткӱрет, энергокымакайлаачы технологияларды энергосервисный јӧптӧжӱниҥ ээжи-айалгалары аайынча иште тузаланат. 2017 јылдыҥ уч-турулталарыла болзо, компания бойыныҥ тузаланаачыларын 4.3 млрд кВтч электроэнергияла јеткилдеген.\nЭлектроэнергияны организациялар ла таҥынаҥ тузаланаачылар тузаланып, ас эмес учуралдарда ол учун ӧйинде тӧлӧбӧй турганы эмди де курч сурак болуп артканча. Оныҥ учун бу суракты аайлаштырарында бар бастыра эп-сӱмелер тузаланылат, ол тоодо јасакберим аайынча кату каруузына тургузары.\n«Алтайэнергосбыт» АО-ныҥ пресс-службазы


Эл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжы - altaicholmon\n2020 јылдыҥ ӱлӱрген айында бистиҥ ороондо Эл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжы ӧдӧр. Калганчы ондый тооалыш 2010 јылда ӧткӧн. Эл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжы 2020 јылда цифровой технологияларды тулазанып ӧткӱрилерин эзедели. Келер тооалыштыҥ тӧс јаҥыртузы — ол Россияныҥ эл-јоны Государственный јеткилдештердиҥ (Gosuslugi.ru) бирлик порталында тооалыштыҥ электрон листине јетирӱлерди таҥынаҥ бойы бичиир аргалу болгоны. Росстаттыҥ тооалаачылары улустыҥ јаткан тураларына барар тушта аҥылу программала јеткилделген планшеттер тузаланар. Онойдо ок тооалышты тоо алар участоктордо, ол тоодо государственный ла муниципальный јеткилдештер эдер кӧпфункциональный тӧс јерлерде (МФЦ) ӧдӧр арга бар.\nБелетенер иш шиҥжӱде тудулат\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Виталий Махалов 2020 јылда Эл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжын ӧткӱрерин јеткилдеери аайынча комиссиядагы оперативный штабтыҥ јуунын ӧткӱрген. Ишти бир чук тӧзӧп ӧткӱрер бу орган Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ Сибирьдеги федерал округтагы чыдулалган чыгартулу кижизи Сергей Меняйлоныҥ јакылтазыла тӧзӧлгӧн. Оныҥ баштапкы јууныныҥ тӧс сурагы — «Чамал аймак» муниципал тӧзӧлмӧдӧ тооалыштыҥ кампаниязына белетеништӱ ишти тӧзӧӧри. Аймактыҥ јааны Александр Алисов телефон ажыра штабка эдилген иштер керегинде јетирген ле јуунныҥ туружаачыларын оныҥ башкарган аймак белетеништӱ иштерди тургузылган ӧйдӧ бӱдӱрип койор деп бӱдӱмјилеген. Государственный статистиканыҥ Алтай край ла Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ бӧлӱгиниҥ башкараачызыныҥ ордынчызы Валентина Горбунова муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јуунда турушкан кураторлорына федерал јетирӱлик адресный системаныҥ (ФИАС) объекттериниҥ адрестериле иштеерин шиҥжӱде тутсын деп баштанган. Кандык айдыҥ 15-чи кӱнине јетире республиканыҥ јурттарында адрестерди чокымдаар ишти тӱгезер, онойдо ок тооалаачылар отурар кыптарды талдаарына јаан ајару эдер керек деген.\nШтаб министерстволорго ло ведомстволорго эл-јон ортодо јартамалду иштер ӧткӱрер сурак аайынча шӱӱлтелерин айдышсын, республикан комиссияныҥ келер јуунында дезе Алтай Республикада јетирӱлик кампанияныҥ планын јарадар јакылта берген.\n2020 јылда Эл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжын Алтай Республиканыҥ бийиктей аймактарында ӧткӱрерине белетенери эрчимдӱ ӧдӧт. Государственный статистиканыҥ Алтай край ла Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ бӧлӱгиниҥ башкараачызыныҥ ордынчызы Валентина Горбунова ишмекчи јол-јорыгыныҥ ӧйинде Улаган ла Кош-Агаш аймактарда белетеништӱ иштиҥ ӧдӱжин шиҥжӱледи. Тургуза ӧйдӧ бу аймактарда адрестер ээлеминде аайлу-башту айалга болоры јанынаҥ иш эрчимдӱ ӧдӱп јат. Кандык айдыҥ 15-чи кӱнине јетире федерал јетирӱлик адресный системаныҥ (ФИАС) объекттериниҥ адрестериле иштер тӱгенер учурлу. Кош-Агаш аймакта јаантайынга јуртап тургандардыҥ тоозы кыракы чокымдалат. Тӱндӱк аймактарга кажы ла кижини чотко алганы јаан учурлу. Эл-јонныҥ тооалыжыныҥ турулталары јонјӱрӱмдик программаларга ла национальный ӱлекерлерге акча-манат чыгарылар тушта чотко алынар.\nАймактардыҥ активтериле јуундарда Валентина Горбунова једерге кӱч јурттарда тооалышты канайда ӧткӱрери, стационарный пункттарды кайда тӧзӧӧри ле тооалаачыларды канайда ишке алары керегинде сурактарды шӱӱшкен.\nИште ле туружар арга бар\nЭл-јонныҥ бастырароссиялык мобильный пункттары офистерде ле предприятиелерде болор аргалу. Россияныҥ иштеп турган эл-јонына онызы эптӱ болорында алаҥзыш јок. Јаан компаниялар ла организациялар бойыныҥ јеринде тооалышты ӧткӱрер аргалу. Росстаттыҥ јааныныҥ ордынчызы Павел Смеловтыҥ јетирӱзиле, тооалыштыҥ мобильный пункттары предприятиениҥ статистиканыҥ тергеелик органына угузу бергениле ачылар. ТОГС-тыҥ специалисттери офисте мобильный пунктты ачар арга бар ба, јок по ло олордыҥ бойыныҥ арга-кӱчи јеткилин кӧрӧр. Кӧп улус иште болзо, куру квартираларга не токулдадар? Эмезе эҥирде, качан улус иштеҥ арыган јанганда? Мобильный пунктты тӧзӧгӧни бир канча эптӱ ле тузалу деп, ол айдат.\n2019 јылда Белоруссияда эл-јонныҥ текши тооалыжында ижинде ле тоого кирер аргала ороонныҥ эл-јоныныҥ 25% тузаланган. Айса болзо, Россияда ондый кӱӱндӱлердиҥ тоозы оноҥ до ас эмес болор.\nТооалаачылар ишке кычырылат\nТургуза ӧйдӧ Алтай Республиканыҥ ончо аймактарында тооалыш ӧткӱретен переписчиктер ишке кычырылат. Алтай Республика аайынча тооалышты ӧткӱреринде удурумга туружатан 600 кижи керектӱ болуп јат.\nКем тооалаачы (переписчик) болор аргалу: Россияныҥ 18 јаштаҥ јиит эмес, аҥылу ӱредӱ ӧткӧн кандый ла гражданини. Планшетный компьютерле иштеп ле улусла эрмектежип билер болзын.\nИш учун тӧлӧмир: шиҥжӱчиниҥ (контролер) контрактла акчазыныҥ кеми айына — 18 000 салковой, тооалаачыныҥ айына — 16 200 салковой.\nТӧс молјулары: Кажы ла тооалаачыга иштеерге кайда да 550 кижи јуртап турган чоттоор участок берилер, олордыҥ бастыразын тооалышка кийдирер керек. Тооалыштыҥ стационарный участогында эмезе «Госјеткилдештер» порталда тооалышты ӧдӱп койгон улус тоого кийдирилбес учурлу. Полевой кемдӱ шиҥжӱчи 1 стационарный участоктыҥ ла чотоор 6 участоктыҥ тооалаачыларыныҥ ижин тӧзӧйт лӧ шиҥжӱлейт.\nТооалаачылар: 2020 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 01-31 кӱндери.\nШиҥжӱчилер: 2020 јылдыҥ сыгын айыныҥ 14 кӱнинеҥ ала кӱчӱрген айыныҥ 10-чы кӱнине јетире.\nТооалаачыны канай таныыр: Тооалаачыларга чаазындарды, планшетти кичееп алып јӱретен сумка-портфель берилер. Кажы ла тооалаачы аҥылу кере-бичиктӱ болор.\nБаштанатан сурулар: Алтайкрайстаттыҥ Алтай Республиканыҥ Горно-Алтайск калазындагы ла аймактарындагы структурный бӧлӱктерине https://pav@ak.gks.ru/\nАлтай Республиканыҥ калазында ла аймактарында тооалыштыҥ сурактары аайынча чыдулу улусла колбулар:\nЈердиҥ ады: Телефондор:\nМайма аймак 8-905-084-8949\nЧамал аймак 8 (38841) 2-20-33\nЧой аймак 8 (38840) 2-21-58\nТурачак аймак 8 (38843) 2-25-23\nКӧксуу-Оозы аймак 8 (38848) 2-25-30\nКош-Агаш аймак 8 (38842) 2-21- 58\nШабалин аймак 8 (38849) 2-24-73\nОҥдой аймак 8 (38845) 2-21-58\nКан-Оозы аймак 8 (38847) 2-21-58\nУлаган аймак 8 (38846) 2-23-83\nРоссияда тооалыштыҥ тӱӱкизинеҥ\nРоссияда баштапкы ла тооалыш 1897 јылда ӧткӧн. Ол улу јорыкчы ла билимчи-энциклопедист Петр Петрович Семенов-Тян-Шанскийдиҥ баштаҥкайы болгон. Ол статистика аайынча баштапкы государственный советти башкарган ла текши тооалыштаҥ озо Санкт-Петербургта эл-јонныҥ баштапкы тооалыжын ӧткӱрген.\nСеменов-Тян-Шанский эл-јонныҥ тоозын аларга сананган баштапкы кижи деп айдар арга јок. Эл-јонныҥ ла олордыҥ ар-јӧӧжӧзиниҥ тоозын монгол-татарлар ӧткӱрген, оноҥ каанныҥ чоттоочы-бичикчилери ле подъячныйлары XVI ла XVII чактарда талдашту тооалыштар ӧткӱргендер. Оноҥ бери ӧйдӧ Петр I эки тооалыш ӧткӱрер јакылта берген. 1710 јылда ол кажы деремнеде канча эр кижи барын чотко алзын деген јарлык чыгарган. Эр улусты экинчи катап 1716-1717 јылдарда чоттогон.\nБу тооалыштар текши болбогон ло олорды статистикага болуп ӧткӱрбеген. Кажы ла јуртты ла ар-јӧӧжӧзин чотко калан јуурга ла јуучыл керектерге болуп алган. Айдарда, олордыҥ амадулары бӱгӱнги статистикадаҥ ыраак болгон.\n1897 јылдыҥ тооалыжы текши ӧткӱрилген, Российский империяныҥ јеринде јуртаган ончо улусты тоого кийдиргендер. Сурактар дезе ороонныҥ јонјӱрӱмдик-демографиялык айалгазын билерге мынайда тургузылган: ижи ле ӱредӱзиниҥ кеми, балдар чыкканы ла улустыҥ ӧлӱми. Статистиктер ар-јӧӧжӧ керегинде јетирӱлер јуубаган ла калан салар амаду јок болгон. Эл-јонныҥ текши тоозын алары бу јанынаҥ Семенов-Тян-Шанскийдиҥ ӧйинеҥ бери кубулбаган.\nБилим ле статистика амадулу тооалыштыҥ баштапкы ченелтезин билимчи Санкт-Петербургта ӧткӱрген. Ол мынайда бичиген: «Эмдиги тооалыштыҥ ӧткӧн тооалыштаҥ тыҥ башказы неде дезе, тооалыш айылдарла эмес, ол айылдардыҥ тоолорына баштанган эмес, кварталдарла ӧткӱрилип, тирӱ улуска баштанганында».\n«Тирӱ улустыҥ» текши тооалыжы Россия империяныҥ бастыра тӱӱкизинде сок јаҥыс тооалыш ла ол ӧй керегинде чокым јетирӱлердиҥ сок јаҥыс бичимели болгон.\nСеменов-Тян-Шанский тооалышты билим-ниҥ једимдерине тайанып белетеген. Тооалыштар ӧткӱрериниҥ ээжилерин ончо телекейде шӱӱжери 1853 јылда Брюссельде ӧткӧн калыктар ортодогы статистикалык конгрессте башталган. Иш тӱрген болбогон: эл-јонды канайда тоолооры керегинде 1872 јылда ээчийги статистикалык конгрессте јӧптӧшкӧндӧр.\n1885 јылда Россияда «Россия империяныҥ эл-јоныныҥ текши тооалыжы керегинде ээжи» јарадылган. Бастыра эл-јонныҥ тоозын алар деп јӧптӧшкӧн: јаантайын јуртагандарды, тургуза ӧйдӧгизин ле приписнойлорды. Сурактар кӧп эмес болгон: толо ады-јолы, эр, ӱй кижи болгоны ла јажы, су-кадыгыныҥ айалгазы, айыл ээзине ле билениҥ јаанына кем болгоны, ӱйлӱ бе эмезе ӧбӧӧндӱ бе, кандый сословиениҥ, кайда чыккан, кайда бичиткен, кайда јадып турган, мӱргӱӱл јаҥы кандый, бичикчи бе, тӧрӧл тили, тӧс лӧ коштой ижи.\nТооалышты тӧзӧп ӧткӱрери кӧп лӧ тӧзӧмӧл јаан иш некеген: ол јӱк бир ле кӱнге ӧткӧн. Россия каандыктыҥ эл-јоны тооалыш тушта 125,6 млн кижи болгон, бӱгӱнги Россияныҥ јеринде 67,5 млн кижи јуртаган. Тооалыштыҥ турулталарын 1905 јылга јетире аайлаштырып јазагандар. Белен статистиканы эки томло кепке баскан, губернияларла, областьтарла јетирӱлерди 119 чыгармада јарлаган.


Кой кайчылаарында эҥ капшуундары - altaicholmon\nКонкурсты «Малдыҥ угын јарандырары аайынча Горно-Алтайсктагы тӧс јер» тергеениҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ ла иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозыныҥ јӧмӧгӧниле ӧткӱрген.\nЭҥ артык кой кайчылаачы деп ат ададары учун Оҥдой аймактыҥ 17 кижизи маргышты. Ол тоодо 10 кижи — колло кайчылаарында, 7 кижи — машинкала кайчылаарында. Эксперттердиҥ камызы туружаачылардыҥ капшуунын, кайчылаган тӱктиҥ чыҥдыйын, койдыҥ терезин кеспегенин баалап кӧргӧн.\nМаргыжуныҥ турулталарыла јерлер мынайып ӱлештирилген.\n1-кы јер — Чейнеш Черпановна Яльчина (Кеҥиниҥ јурт јеезези)\n2-чи јер — Юрий Николаевич Тайтаков (Јолоныҥ јурт јеезези)\n3-чи јер — Георгий Александрович Чапаров (Кеҥиниҥ јурт јеезези).\n1-кы јер — Аруна Владимировна Ороева (Куладыныҥ јурт јеезези)\n2-чи јер — Лизавета Владимировна Шипулина (Караколдыҥ јурт јеезези)\n3-чи јер — Рита Викторовна Ачимова (Кӱпчегенниҥ јурт јеезези).\nЈеҥӱчилдердеҥ кӧргӱзӱлериле артып калган да болзо, је койды сӱреен јакшы ла эптӱ кайчылаганы учун кӧрӧӧчилердиҥ сыйын Борис Андреевич Едешев (Хабаровканыҥ јурт јеезези) алды.\nКой кайчылаары јанынаҥ мындый маргыжу јербойында улалып барып јатканы јакшы јаҥжыгу болуп јат.


Ирбисти корыырын – бирлик амадула - altaicholmon\nӰлӱрген айдыҥ 23-чи кӱни телекейде Ирбистиҥ ороондор ортодогы телекейлик кӱни деп темдектелет.\nИрбистиҥ ороондор ортодогы кӱнин темдектеери 2013 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 23-чи кӱнинде јоголордыҥ чочыдузында болгон бу аҥды корыырына учурлалган Калыктар ортодогы баштапкы форумда јӧптӧлгӧн.\nТергеезинде ирбис јӱрген 12 ороонныҥ (Афганистанныҥ, Бутанныҥ, Индияныҥ, Казахстанныҥ, Киргизияныҥ, Китайдыҥ, Монголияныҥ, Непалдыҥ, Пакистанныҥ, Россияныҥ, Таджикистанныҥ, Узбекистанныҥ) чыгартулу улузы ирбисти корыыр амадула баштапкы ла катап јуулган.\n2013 јылда Бишкектеги јӧптӧлгӧн декларация јер-телекейде ирбиске болуп турган тӧс чочыдуларды чокымдаган ла бу аҥды корыыр иштиҥ тӧс ууламјыларын темдектеген.\nWWF-тыҥ Алтай-Сайан бӧлӱгиниҥ пресс-качызы Татьяна ИВАНИЦКАЯЛА ирбисле колбулу сурактар јанынаҥ куучын-эрмекти јарлап турус.\n—Бистиҥ ороондо бы јерлик тындуны корыыры аайынча иш-керектер качаннаҥ бери ӧдӧт?\n—Јерлик ар-бӱткенди корыыр Россиядагы кӧмзӧ (WWF) ирбисти корыыр ишти 20 јылдаҥ ажыра ууламјылу ӧткӱрип келген.\nБу ӧйдиҥ туркунына текши ийде-кӱчле Алтайдыҥ ла Сайанныҥ туу-сындарында ирбистиҥ тоозы астабазына једип, кижиге ас кӧрӱнер бу аҥды шиҥдеер иш тӧзӧлгӧн, анайда ок јербойыныҥ эл-јоныныҥ ирбиске кӱӱнин кубултар арга табылган.\n—Бистиҥ ороондо ирбистердиҥ тоозы канча кире?\n—WWF-тыҥ јетирӱлериле, Россияда ирбистиҥ тургуза ӧйдӧ тоозы 65 тындудаҥ ас эмес, телекейде бар ирбистердиҥ бу 2 проценти. Ирбис јерлик јаан кискелердиҥ эҥ ас шиҥделген бӱдӱми болуп јат. Ол једерге кӱч бийик туу-сындарда јӱретени учун оныҥ текши тоозы канча кире болгонын толо айдар арга јок, бодоштыра чоттомолдорло јер-телекейде 4000-6000 кире ирбис арткан.\nИрбистиҥ ороондор ортодогы кӱнинде WWF јоголордыҥ чочыдузына јеткен бу кайкамчылу аҥды корыыр иштиҥ беш тӧс турулта-једимин эзедет.\nЈерлик ар-бӱткенниҥ Россиядагы кӧмзӧзиниҥ баштаҥкайыла 2016 јылда баштапкы ла катап ирбистиҥ мониторингиниҥ программазы (бу аҥныҥ тоозын ла јӱрген јеринде айалгазын шиҥдеери) белетелген. Автоматический камераларды тургузары, олорды шиҥдеп кӧрӧр ӧй лӧ алган јетирӱлерди ылгаар иш бир аай, тӱҥей болоры тӧзӧлгӧн. Ирбисти шиҥдеери бирлик эп-аргала ӧткӧни оныҥ тоозы, јӱрген јерлери ле айалгазы јанынаҥ быжу јетирӱлер алар арга берген.\nМониторингтиҥ программазын улалтып, 2018 јылда Россияныҥ WWF-ныҥ баштаҥкайыла, анайда ок јӧмӧлтӧзиле ирбистиҥ айалгазын шиҥдеерине телекейде баштапкы мобильный кожулта (приложение) белетелген. Бу программаны Россияныҥ NextGIS (Москва) компаниязы белетеп јазаган. Ол билимчилерди иш-јорыктарында камык чаазын иштеҥ јайымдаган, бастыра јетирӱлер экранга сабар тийгениле бичилет: билимчиниҥ јолы кандый јерлерле ӧткӧнин, бастыра табынтыларды – ирбистиҥ тамаштарыныҥ истерин, тырмактарыныҥ изин, сӧйкӧнгӧн јерлерин, фототозуулдардыҥ јетирӱлерин ле ар-бӱткенди корыыр јасактарды бускан ончо учуралдарды программа бир јерге јуур арга берип јат ла олорды ылтам ылгап шиҥдеерге ле иштиҥ турултазы чыҥдый болорына болужат.\n2019 јылда билимчилер ирбистиҥ тоозын чотко аларында бу эп-арганы баштапкы катап тузаланган. Тургуза ӧйдӧ Казахстанныҥ, Киргизияныҥ, Таджикистанныҥ, Монголияныҥ ла Индияныҥ специалисттери мониторингтиҥ программазыныҥ адалган кожултазына јилбӱзин угускан.\nРоссияда ирбистиҥ тоозы (WWF-тыҥ јӧмӧлтӧзиле бу аҥныҥ текши тоозын баштапкы ла катап бирлик программала чоттоор элбек кемдӱ иштер ӧткӧн 2015 јылдаҥ бери) јаан кубулбай артат. Јерлик ар-бӱткенниҥ Россиядагы кӧмзӧзиниҥ чоттогоныла, бистиҥ ороондо 70-90 ирбис бар. 2019 јылда ӧткӧн чот иштер 65 тын ирбис барын быжу керелеген.\n—Албаты-јон бу аҥды корыырында канай туружат?\n—Ишјал албай, бойыныҥ кӱӱниле иштегендердиҥ “Ирбистиҥ истериле” деген сок јаҥыс экспедиция Россияда эрчимдӱ иштейт. Ороонныҥ бастыра толыктарынаҥ келип турган волонтерлор јыл ичинде Алтай Республикада Чихачевтыҥ туу-сындарына эки эмезе ӱч катап келип, ирбисти шиҥдееринде Алтайдагы заповедниктиҥ ишчилерине болужып, јарым ай кире иштейдилер. Эксперттерге бу иш јаан јӧмӧлтӧ болуп јат.\n2016 јылдаҥ бери Алтай Республикада ла Бурятияда ирбисти корыыр иштерде јербойыныҥ эл-јоны туружып баштаган. Ирбис јӱрген туу-сындарга јууктай јерлердиҥ, Бурятияныҥ Окинский районыныҥ ла Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагыныҥ 20-деҥ ас эмес улузы билимчилердиҥ ле инспекторлордыҥ јол-јорыктарында теҥ-тай туружадылар. Олор фототозуулдар тургузадылар, јол баштаачылар ла кӧлӱкчилер болуп иштейдилер, ирбис јӱрген јерлерди тузактардаҥ ла аҥдаарыныҥ ӧскӧ дӧ јепселдеринеҥ арутайдылар. Мынайда WWF ла оныҥ болушчылары јербойыныҥ эл-јонында ирбисти корыыр кӱӱнди таскадарына јӧмӧйдилер.\n—”Ирбис јӱрген јер” деген фестиваль керегинде тоолу сӧс...\n—”Ирбис јӱрген јер” деген фестиваль – Россия Федерацияда ирбисти корыыр ишти элбедеринде тӧс учурлу керек. 2010 јылда Кош-Агаш јуртта 70 кижи турушкан јурттыҥ байрамы болуп башталып, бу фестиваль тургуза ӧйдӧ Алтай Республикада, Тывада ла Бурятияда 4500-ке јуук улусты јууйт.\n2019 јылда малчылар ла олордыҥ малына табарып турган ирбисле колбой чыгып турган ачыныштарды јабызадар эп-арга, 2010 јылдаҥ бери ӧйди алза, баштапкы ла катап ченелген. WWF ла оныла кожо иштегендер малга туткан эски чеден-кажаандарды чыныктап, аҥ киргедий ӧткӱштерди бӧктӧп, электрочедендер тургузып, малчыларды ирбисти ӱркидер јарык отту ла табышту јазалдарла тузаланарга ӱреткендер.


«УКСАҤ МЕНИ» - altaicholmon\nЈииттерди кӧӧрӧткӧн, сӱӱндирген ээчиде кӱӱлик јыргал тӱгенип калды. Ол неделениҥ учында экинчи «УКСАҤ МЕНИ» ӱлекердиҥ финалы ӧтти. Тергеебис оогош то болзо, јайалталу јииттериле байы текши орооныска јарлу. Конкурстыҥ туружаачылары бой-бойыла јуук најы-нӧкӧрлӧр болуп калганда, кӱӱлик сценада кызу тартыжулар болды деп канай айдар? Оныҥ учун концерт сӱрекей солун, јилбилӱ ле оморкодулу болды деп айдалы.\nӰлекердиҥ тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзи\n—Экинчи катап ӧткӱрилип јаткан конкурс танылу болуп калганы, јииттер оны энчикпей сакыганы сӱӱндирет. Ондо туружар кӱӱндӱлердеҥ јӱс кирези угузу келген, јарымфиналга 22 кижи талдалган, финалга 14 туружаачы чыккан, ол тоодо бир дуэт. Денис Асканаков, Софья Казакова, Алтынай Санаа, Айастан Мерюшев, Тимур Межовтыҥ ло Арунат Апитовтыҥ GALASAMY ӧмӧлиги, Алина Голубовская, Элбек Дедеев, Диана Тадышева, Маргарита Степанищева, Ахмед Каланов, Арина Тахтаева, Екатерина Тохтосунова, Алена Леденева, Байыр Турлунов. Быјылгы туружаачылардыҥ тоозында уулдар кӧп болгоны сӱӱндирген.\nОнчо туружаачылар аҥылу јайалталу, јаркынду болгон. Олорло бис OYNOZONE школдыҥ кыптарында финалдыҥ концертине белетенгенис. Јаргыда бой-бойынаҥ башка, камааны јок улус, бистиҥ спонсорлорыс, јӧмӧӧчилерис болгон. Тергееде пандемияла колбой айалга кирелене берзе, конкурстыҥ туружаачыларыла аймактар сайын гастрольдорго барарга амадайдыс. Бу амадубыс бӱтсе, ончо јерлештеристи концерттериске кычырарыс!\nБаллдар ӱлеген јаргыныҥ турулталарыла јеҥӱни куулгазын ӱндӱ Арина ТАХТАЕВА алды:\n—Бу конкурстаҥ менде јаҥыс ла јакшы кӱӱн-санаа артып калды. Оныҥ аҥылу айалгазы, јайаан ижи сӱрекей јилбилӱ болды. Туружаачылар, бис бирде тыҥ сӱӱнип, бирде маҥзаарып, јакшынак шакпыртту, јылу најылык сезимдӱ јӱрдибис. Бойыҥ ошкош кӧрӱмдӱ јайаан јииттерле куучындажып јӱрерге макалу болды!\nБу ӱлекерди баштап ӧткӱрип турган тӧзӧӧчилерге јаан быйаным айдадым, олор јаан иш эдип јат. Олорго мынаҥ да ары ӧзӱм, једимдер кӱӱнзейдим. Мени јӧмӧгӧн, мен учун «оорыган» ончо улуска быйаным айдадым. Мени укканына сӱӱнедим.\nАрина Шабалин аймактыҥ тӧс јуртынаҥ, 9-чы классты божодып јат. Кожоҥдоорын оогоштоҥ ала сӱӱген. Шабалинниҥ кӱӱлик школын божоткон. Кӧп башка-башка конкурстарда, тӧрӧл аймагыныҥ адынаҥ кӧп концерттерде турушкан. Ол тоодо Арина Россияныҥ балдарыныҥ хорыныҥ туружаачызы. Былтыр олор Москвада Кремльде де кожоҥдогон эди. «Уксаҥ мени» ӱлекер баштап ӧдӱп турарда, Арина туружарга тыҥ амадаган, је ол тушта ол јажыла келишпеген.\nКожоҥдоорынаҥ ӧскӧ јайалталу кыс спортло јилбиркеп, анчада ла волейбол ойноорын сӱӱйт, аймактыҥ командазы учун ойнойт. Онойдо ок ол тындуларга сӱрекей кару. Ӧй келишсе ле, Шыргайтыда Виктор Кучукович ле Лариса Сергеевна каргандарындӧӧн јӱре береле, канча неделе јӱрӱп, мал-аштыҥ ижинде болужат. Билезинде Арина балдардыҥ јааны, кылык-јаҥыла тӧп, кемзинчек, токуналу. Айылда отурарын сӱӱр.\nЭнезиниҥ, ко-жоҥчы Елена Тахтаеваныҥ айтканыла, ол ӧскӧ улустыҥ ла балдарын ӱредип јӱреле, бойыныҥ балазын баштап ајаруга албаган. Оогош Арина энезиниҥ репетицияларына келип кӧрӱп, кӱскӱниҥ алдында тарак тудунып кожоҥдоп туратан. Је Елена оныҥ бу јилбиркежин керекке албаган. Бир кӱн кызы энезиниҥ иште кыбына келип, «кожоҥдоп кӧрӧйин» деп суранган. Ол ло тушта Еленаныҥ кӧстӧри кызыныҥ аргаларына, јайалтазына ачылган деп айдарга јараар…\nБыјыл Арина аҥылу ӱредӱлӱ колледжке кирип, кожоҥдоорын улалтар кӱӱндӱ. Кожоҥдоорыла барарга турган болзо, орто-аҥылу ӱредӱ алып, оноҥ ары бийик ӱредӱге барза артык деп, билези шӱӱген. Бӱгӱнги кӱнде ол эстрадный ла албатылык ууламјылар ортодо бойына келишкедийин, јарагадыйын талдайт. «Уксаҥ мени» конкурстыҥ финалында Арина јуулгандардыҥ јӱректерин Сарымай Урчимаевтиҥ «Кунук» деген кожоҥыла томулткан эди. Оны ол ӱредӱге кирер ченелтелерде база кожоҥдоор кӱӱндӱ.\nАринаны база катап уткуп, ачык јолдор кӱӱнзейдис!\nТергееде јаҥыс болчок мындый кӱӱлик ӱлекер јииттерге чындап та јаан байрамдый ӧдӱп турганын ченемелдӱ кожоҥчылар темдектейт. Олордыҥ кезиги эл театрдыҥ сценазында качан да турбаган, мында олордыҥ амадузы бӱткен. Туружаачылар ончозы јайаандык јаан иш ӧткӱрип, недеҥ де баалу ченемел алган. Кезикте репетициялар туку тӱн ортозына јетире улалатан. Туружаачылар арып калар деп сананарыҥ. Је олор учына јетире омок, кӧстӧри чокту, јӱрексиреп, албаданып иштеген. Конкурстыҥ кӧжӧгӧзиниҥ ары јанында јаантайын гитараныҥ ӱни, кожоҥдор ло каткы-куучын угулып турды… Конкурсты тӧзӧӧчилерге бу јакшынак ла керектӱ ӱлекерди ӱспей, мынаҥ да ары улалтсын деп, ийде-кӱч ле бек кӱӱн-санаа, кӧп јӧмӧӧчилер кӱӱнзейли!