«Баатырдыҥ» кичӱ баатырлары - altaicholmon\nГорно-Алтайск калада да, текши тергеебисте де «Баатыр» спортзалдыҥ ады-чуузы јарлу, соојыҥ кептӱ деп айтса, јастыра болбос. Ол ыраак 1980 јылдардыҥ учында бистиҥ областьта классический кӱрешле (бӱгӱн грек-рим кӱреш) тазыктырынып, иштеп турган кӱрешчилер, тазыктыраачылар «Баатыр» деп адалган таҥынаҥ залду боло берген. Бу залды јазаар иштерде ол тушта иштеген тазыктыраачылар, кӱрешчилер, кӱрешке кӱӱндӱ улус ончозы теҥ-тай турушкан. Классический кӱреште јединген једим, бийлелген јеҥӱлер бастыразы «Баатырдаҥ» «чыгып» барган деп айтса, јастыра болбос. Туулу Алтайдыҥ ады-чуузы чыккан бӧкӧлӧриниҥ тазыктыру ижи, јӱрӱми мында ӧткӧн.\nБӱгӱн бис оогош уулчактарды, јииттерди тазыктырып турган улус, грек-рим кӱрештиҥ ӧргӧӧзи болгон бу залда ӧдӱп турган иш керегинде айдарга санандыс.\nСоојыҥ кептӱ спортзалда бӱгӱнги кӱнде иш, ӧткӧн дӧ јылдарда чылап, кайнап јат. Эртен туранаҥ ала эҥир киргенче балдар, јииттер, јаан улус тазыктырынадылар. Калганчы јылдарда анчада ла оогош уулчактардыҥ тазыктырузына јаан ајару эдилип турганын темдектеп ийер керек. Бӱгӱнги кӱнде эҥ ле оогош уулчактар деп, 2014 јылда чыккан кӱрешчилерди айдар керек. Балдарла иштеп турган тазыктыраачылар кичӱ баатырлардаҥ јеҥӱлерге јединетен бӧкӧлӧр чыдадып алар деген амадулу ижин кӱннеҥ кӱнге бӱдӱргилейт.\nБалдарды тазыктырып турган ӱредӱчилерди алзабыс, олордыҥ бастыразы бойыныҥ ӧйинде јаан једимге јеткен, тӧрӧл Алтайыстыҥ алтын кӧмзӧзине эҥ ле артык јеҥӱлер экелген грек-рим кӱрешчилер деп айдар керек.\nУзак јылдардыҥ туркунына балдарла иштеп келген тазыктыраачы деп Алексей Викторович Исовты адайдыс. Ол 2001 јылдаҥ бейин СШОР-до иштеп (Олимпий резервтиҥ спортивный школы), «Баатырда» балдарды тазыктырып келди. Ол бойы – грек-рим кӱрешле Россияныҥ спорттыныҥ узы, бастырароссиялык кӧп маргаандардыҥ јеҥӱчили, баштапкы категориялу тазыктыраачы. 1990 јылдардыҥ учында Алексей Викторович Александр Карелинниҥ адылу бастырароссиялык турнир-маргаанын јеҥип алганыла ады-чуузы чыккан. Карелинниҥ турнириниҥ чыдуузы Россияныҥ чемпионадына тӱҥейлелген деп темдектеп ийер керек. Тодош сӧӧктӱ кӱрешчини бойын тӧрӧл Абай јуртында база ок узы ла тоомјызы јаан тазыктыраачы Кирилл Власович Бойдоев кӱрешке ӱреткен ле таскаткан.\nАлексей Викторович 2001 јылдаҥ бейин оогош балдарла иштеп келди. Эмди школго јаҥы ла келген уулчактар кӱрешке кӱӱндӱ болгоны солун ла мактулу деп куучындайт. Эне-адалар грек-рим кӱрешти талдап, балдарыныҥ тазыктыру ижин ајаруда тудуп, тазыктыраачыларга јӧмӧжип јадылар. Бу ӧткӧн јылдардыҥ туркунына Алексей Викторовичтиҥ тазыктырган кӱрешчилериниҥ текши тоозы 500-ке јууктажа берген болор. Олордыҥ ортозында школдыҥ кийнинде студент ӧйлӧринде де кӱрешкендери кӧп, јаан једимге де јеткендери ас эмес. Је ол ок ӧйдӧ кӱрештеҥ јӱре бергендери база бар. Кажы ла баланыҥ јолы башка болор. Мында ончозы јиит кижининиҥ бойыныҥ кӱӱнинеҥ камаанду эмей. Је тазыктырынганы, кӱрешкени јӱрӱмде јаантайын тузалу болуп артып калатаны – бузулбас ээжи.\nАлексей Викторовичтиҥ куучындаганыла болзо, бӱгӱнги кӱнде оныҥ тазыктырып турган ӱренчиктери ортодо јайалталу балдар кӧп. Оогош кӱрешчилерди кӱрежерине јилбиркедерге тазыктыраачы кижинеҥ кӧбизи камаанду болуп артып јат. «Балала тил табар керек, кӱрешке кӱӱни кӱйӱп чыксын деп, тазыктыраачы ӱредӱчи, таскадаачы, психолог, јаан најызы болор учурлу. Баланыҥ бӱдӱмјизин буспай, ол ло ок ӧйдӧ кӱрештиҥ узына јеҥил эмес алтамдарын эдерге оогош кӱрешчиге болужар учурлу. Ол тужында кӧргӱзӱ болор, јайалталу база бир спортчы туулар» — деп, Алексей Викторович айдат.\nТазыктыраачы бӱгӱн 2005-2014 јылдарда чыккан уулчактарды ла уулдарды ӱредет. Бир бӧлӱкте јирме баланаҥ ас болбой јат. Айдарда, эртен тура ла эҥирде тазыктырынып турган уулчактардыҥ текши тоозы тӧртӧннӧҥ ажыра. Јеҥил эмес ижин бӱдӱрерге јаан ӱйе тазыктыраачы-ӱредӱчилер јаан болужын јетирет. Анчада ла Иван Адучинович Самтаевтиҥ, Геннадий Юрьевич Бачимовтыҥ болуш-јӧмӧлтӧзин Алексей Викторович темдектейт.\nОогош уулчактарла иштеп турган тазыктыраачыларга ады-чуулу база бир кӱрешчи, грек-рим кӱрешле спорттыҥ узы, алтай кӱрешле Эл Ойындардыҥ канча катап јеҥӱчили, абсолютный јеҥӱчили болуп чыккан Айдар Нӧкӧрович Черепанов кирет. Бойы МЧС-та да иштеп турган болзо, је ол ок ӧйдӧ балдарды кӱрешке ӱредет. Айдар Нӧкӧрович тазыктыраачы ишке 2020 јылда келген ле бӱгӱн 15 уулчакты тазыктырат. Ол ӧткӧн јылдарда јаан једимдерге једип, тергеебиске кӧп јеҥӱлер экелгени тӱӱкиге кирген. Ӧткӧн јылда кӱрешчи-тазыктыраачы Россияныҥ ветерандар ортодо бастырароссиялык маргаандарында туружып, экинчи јеҥӱлӱ јерди ойноп алган эди. Онойдо ок ветерандар ортодо Грецияныҥ Лутраки калазында ӧткӧн телекейлик чемпионатта бежинчи болгон. Бу база јаан једим. Эмди Айдар Нӧкӧрович бойыныҥ узын, билгирин јиит ӱйеге берип, таскаду ижин улалтып јат.\nВячеслав Георгиевич Кызлаков тазыктыраачыныҥ ижин бир де буспаган. Ол — грек-рим кӱрешле СССР-дыҥ ла Россияныҥ спортыныҥ узы, Алтай Республиканыҥ нерелӱ тазыктыраачызы, Россия Федерацияныҥ спортыныҥ ла физический культуразыныҥ отличниги, ветерандар ортодо телекейдиҥ чемпионы, бийик категориялу тазыктыраачы, спорттыҥ 17 узын, Россияныҥ, Сибирьдиҥ первенстволорыныҥ, бастырароссиялык маргаандардыҥ јеҥӱчилдерин ле призерлорын тазыктырган. Узак јылдарга ол Майма јуртта балдарды ӱреткен, эмди «Баатырда» кӱрешчилерди тазыктырат. Вячеслав Георгиевичтиҥ бастыра ижи грек-рим кӱрешле, балдарла, «Баатыр» спортзалла колбулу болуп улалып јат деп темдектеер керек. Бойыныҥ уулы Женя Россияныҥ спортыныҥ узыныҥ нормативтерин 2013 јылда бӱдӱрип салган ла тергеебистиҥ спорт кӧмзӧзине ас эмес јеҥӱлер экелген. Бӱгӱн Евгений Вячеславович уулчактарды, уулдарды кӱрешке ӱредет. Олордыҥ текши эткен ижиниҥ турултазы болуп, тергеелик, Сибирьдиҥ маргаандарында јеҥӱлер кӧрӱнип келди. Оноҥ до јаан јеҥӱлер болор деп ижемји чокум бар.\n«Баатыр» спортзалда иштеп турган тазыктыраачылардыҥ ижин баш тазыктыраачы Амаду Артурович Белеков башкарат. Ол оогош уулчактарла кожо јииттерди тазыктырып, бу ок ӧйдӧ бастыра бӧлӱктерде ишти ајаруда тудат. Амаду Артурович – грек-рим кӱрешле спорттыҥ узы, экинчи категориялу тазыктыраачы.\nГрек-рим кӱрешчилердиҥ ӧргӧӧзи болгон «Баатыр» спортзалда бӱгӱн кидим иш улалып јат деп темдектегенис. Пандемияла кожо токтодулар кӧп тӧ болгон болзо, Роспотребшиҥжӱниҥ бастыра некелтелерин бӱдӱрип, тазыктыру-иш токтобогон. Балдар кӱрежерге кӱӱндӱ, кӱрежерге ӱренип јат. Олорды таскадып-ӱредип турган улус бойыныҥ ӧйинде јаан једимге јеткен, бийик усту кӱрешчилер, амадузы јаан фанат-устар деп кӧрӱп јадыс. Оныҥ учун «Баатырда» чемпиондор, олимпий чемпиондор ӧзӱп чыгар деп ижемји ле бӱдӱмји бар.\nАдакыда: СШОР-дыҥ грек-рим кӱреш аайынча тазыктыраачылары спортивный школдыҥ башкараачызы А.М. Яйтаковко ло грек-рим кӱрешле федерацияныҥ јааны И.А. Самтаевке јетирип турган болуш-јӧмӧлтӧзи учун јаан быйанын јетиредилер. Онойдо ок грек-рим кӱрешти, кӱрешчилерди јӧмӧп турган эне-адаларга, улуска олор алкыш-быйанын айттылар.\nФОТОЈУРУКТА: тазыктыраачылар А.В. Исов ло А.А. Белеков кичӱ кӱрешчилерле кожо.


Заповедниктердиҥ ле эл парктардыҥ кӱниле! - altaicholmon\nЈылдыҥ ла чаган айдыҥ 11-чи кӱнинде Россияда Заповедниктердиҥ ле национальный парктардыҥ кӱни темдектелет.\nБу окылу байрамды 1997 јылдаҥ ала темдектеп баштагандар. Шак ла 1997 јылда «Јерлик ар-бӱткенди корыыр тӧс јер» ле «Јерлик ар-бӱткенниҥ телекейлик фонды» деген организациялар јылдыҥ ла Россия Федерацияда «Заповедниктердиҥ ле национальный парктардыҥ кӱнин» темдектеер баштаҥкай эткен. Чаган айдыҥ 11-чи кӱни тегиндӱ талдалбаган. Не дезе, 1916 јылдыҥ чаган айыныҥ 11-чи кӱнинде Российский империяда баштапкы государственный заповедник (Баргузинский заповедник, Бурятияда) тӧзӧлгӧн.\nТургуза ӧйдӧ Россияда 12 муҥга јуук аҥылу корулалып турган ар-бӱткендик јерлер (ООПТ) бар. ООПТ-ныҥ системазына федерал учурлу 102 государственный ар-бӱткендик заповедниктер, 42 нацпарк ла 71 государственный ар-бӱткендик заказниктер кирет. 2020 јылга јетире база да јаҥы 11 заповедник, 20 нацпарк ла федерал учурлу 3 заказник тӧзӧӧри темдектелет.\nАлтай Республика Россия Федерацияда аҥылу корулалып турган ар-бӱткендик јерлери кӧп тергеелердиҥ бирӱзи болуп јат. Республиканыҥ текши јериниҥ 25 проценти шак ла андый аҥылу корулалып турган ар-бӱткендик јерлерге кирет.\nАлтай Республиканыҥ ар-бӱткендик заповедный фондына эки государственный ар-бӱткендик биосферный заповедниктер (Алтайский ле Кадындагы), Сайлугемниҥ национальный паркы ла ботанический сад кирип јат.\nАҥылу јерде тергеелик ООПТ-лар турат. Олор: ар-бӱткенниҥ 4 паркы («Ӱч-Сӱмер», «Тымыктыҥ јери Ӱкек», «Ӱч-Эҥмек», «Ак Чолушпа»), 2 государственный ар-бӱткендик заказниктер («Сумультинский» ле Шавланыҥ), ар-бӱткенниҥ тергеелик учурлу 42 кереези.\nАлтайдыҥ ар-бӱткендик байлыктары телекейлик энчи деп тегиндӱ айдылбай јат. Тергеебистиҥ ар-бӱткениниҥ беш объеги — Ӱч-Сӱмер, Алтын Кӧл, Алтайский ле Кадындагы биосферный заповедниктер, «Тымыктыҥ јери Ӱкек» деп ар-бӱткендик парк «Алтай – Алтын туулар» номинацияга кирип, бастыра јер- телекей ичине јарлалган.\nТургуза ӧйдӧ Туулу Алтайдыҥ бастыра ар-бӱткендик парктары, тергеелик заказниктери ле ар-бӱткендик кереестери Алтай Республиканыҥ аҥылу корулалып турган ар-бӱткендик јерлериниҥ дирекциязыныҥ башкартузы алдында бириктирилген. Тергеелик учурлу ООПТ-лардыҥ јерлериниҥ текши кеми 1239,9 муҥ гектарга једет.\nК. ЯШЕВ белетеген


Jажытту темдек... - altaicholmon\n«Теҥериниҥ темдеги», «Чингисханныҥ темдеги», «jалмаштагы кайрал», «Аллахтыҥ тажыганы» — кажы ла кара албатыда öрöги бичилген темдек башка-башка адалат. Jе олорды ончозын бу темдектиҥ jажытту учурлу болгоны бириктирет.\nТелекейде кандый јажыттар јок деер… Канча билимчилер азыйдаҥ бери куулгазынду јажыттарда кӧп лӧ ачылталар эдет. Је шиҥделбегени, учына јетире јарталбаганы эмди де кӧп. Ол тоодо кезик улустыҥ терезинде кара-кöк эмезе караҥуй кÿреҥ öҥдöрлö бÿркелген кичинек бöлÿк jерлер. Терениҥ öҥи мындый караҥуй ӧҥгӧ солынганы бала чыккан ла кийнинде кöрÿнет. Кöп сабада бу кубулталар јаш балдардыҥ белинде, jалмажында учурайт. Jе онойдо ок ол öскö дö jерлерде — будында, колында кöрÿнер аргалу. Орустап мындый бöлÿк кöк jерлерди «монголоидное пятно» деп айдадылар. Нениҥ учун оны моҥолдорло колбойт дезе, кöк темдектÿ балдар монголсу расага кирип турган албатыларда кöп туштайт. Ол тоодо jопондор, моҥолдор, эскимостор ло индонезиецтер. Ончозы сары эмезе кара öҥдÿ терелÿ улус. Ак öҥдÿ терелÿ улуста, европеецтерде, ол бир ле процентинде туштайт.\nСтатистика аайынча бÿгÿнги азиат укту албатылардыҥ кöп сабазы аҥылу генди энчиге алганын олордыҥ терезиндеги кöк öҥлö будылган бöлÿк jерлер бар болгоны керелейт. Бу ген олордыҥ угы-тöзи jаҥыс болгоны керегинде айдат. Олордыҥ тазыл-тамырын бириктирген кижи кайда да 12-чи чакта jÿргени темдектелет. Билимчилер бу генди «Чингисханныҥ гени» деп адап салгандар.\nМоҥол ло јопон укту антропологтор ло генетиктер «теҥериниҥ таҥмазын» шиҥдееринде билгирлерин бириктирер јӧпкӧ келгилеген. Бу ишти анчада ла тереҥжиде моҥол билимчи, профессор Ж. Батсуурь ӧткӱрген болзо, Токионыҥ университединде антропологияныҥ профессоры К. Омото, Јопон јериниҥ генетиканыҥ албатылык институдыныҥ профессоры Ё. Сатта, монголовед билимчилер К. Коногая ла Ш. Кубота јилбиркеп, мынаҥ ары бу јажытты ачары јанынаҥ база иштеер.\nАлтай биледе байланышла колбулу чÿм-jаҥдарды билерине бала jаштаҥ ала таскадылатан. Ол тоодо кижиниҥ эди-канындагы меҥ де учурлу деп бодолотоны эмдиги де jÿрÿмде туштайт. Jе аҥылу jерде баланыҥ тыш терезинде jайылган кара-кöк темдек туратан. Айла ол бойы бÿдерде де öскö кижиниҥ кöзине белен илинбегедий jажытту jерде чыгат. Анчада ла jаш баланыҥ арказында, белинде, jалмажында ла «куйрук» тужында ол иле кöрÿнер аргалу.\nКалбакчадаҥ кап болор деген сöстöрдиҥ канча кире чын болгонын темдектÿ балдар керегинде jетирÿлерди jуур тушта билдим. Бу амадула тергеебистиҥ jурттарындагы jаан jаштуларга, кöп балдар азырап чыдаткан быйанду энелерге, канча баланы jÿрÿмге уткыган кин-энелерге ле эмчилерге баштанарга келишти.\nјаан јашту jаанак, кӧп балдардыҥ кин-энези:\n—Бистиҥ jаан jаштулардыҥ аjаруга алганыла, бала чыкканда, оныҥ jалмажында кижиниҥ алаканынча jаан кöк бар болзо, кийнинче кыс бала чыгар. Эмеш оок, башка-башка бöлинген кöк болзо, уул чыгар. Јуралган кӧк темдектиҥ кемин оҥдоп турган озогы улус кийнинче ак-јарыкка чыгатан бала «солдат» па, «доярка» ба деп белгелеп айдыжатанын оогошто угуп турбай. Кезик улус кӧп балдар азырайтан билениҥ темдеги, балдары ажыныжып, чымчыжып ла согужып турганы ол дежетен. Је ол толмонду мал канайып укту болотон эди, кижиде де, байла, угы-тӧзин тӧзӧжип турган.\nАлтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган институдыныҥ баш билим ишчизи, филология билимдердиҥ кандидады:\n—Бӱгӱнги кӱнге јетире темдектӱ балдар керегинде толо јуулган јетирӱлер, билим иштер јок. Је озогы алтай улус јалмажы кӧктӱ чыккан баланы ырысту кижи болотон эмтир деп белгелейтен. Кудайдаҥ темдектӱ, јӱрӱмге кандый да јакшы экелерине темдектелген дежер.\nкраевед, кӧп балдарлу эне:\n—Мениҥ угуп jÿргенимле, алтай кижи бойында темдек бар болгонын качан да билдиртпейтен. Сурулап, суразаҥ да айтпас. Öрöртинеҥ оны öнöтийин jажытту jерде чыгар эдип jайаганын да кöрзö, ол учурлу темдек болгодый. Jаҥыс кайкамjыгы не дезе, бала jаанаган сайын ол jылыйып барат. Ас-мас улуста ла артат. Кöрÿш-таныштарымнаҥ бир кижиде таманында бар деп билерим, jе ол оны кемге де кöргÿспейтен. Сурас баланыҥ ада угы тартып, база таныттырган учурал болгон. Будындагы кöкти jоголтор эп-арга таппай, jаантайын кырар, jыжар кижи керегинде угуп туратам. Бойым узак јылдарга аймактыҥ тӧс библиотеказыныҥ краеведение бӧлӱгинде иштегем. Алтай албатыныҥ кандый ла чӱм-јаҥдары керегинде јетирӱлерди, кеп-куучындарды кӧп јуугам, је сырт-арказында кӧктӱ балдар керегинде бир де јетирӱлер јок болгон эди.\nкаладагы тере-венерологиялык диспансердиҥ баш врачыныҥ ордынчызы:\n—Статистикала кажы ла 200-чи азиат бу генди jазымы jоктоҥ энчиге алат. Терениҥ кöгöргöни су-кадыкка ла физиологияга кандый да каршу экелбей jат. Оныҥ öҥи пигментный пятнолордыҥ (меланоциттердиҥ) тоозынаҥ, олор канай иштеп турганынаҥ камаанду. Канча кире кöп меланин – тередеги кöктиҥ öҥи анча ла кире караҥуй болор. Ого ÿзеери, бир кижиниҥ терезиндеги кöктиҥ öҥи башка-башка болбой jат, эмезе караҥуй кöк, эмезе jарык кöк болот. Бала энезиниҥ ичинде ле тушта меланоцит клеткалар терениҥ тереҥ алдынаҥ сырт jанына чыгып келет. Билимчилер мыны меланоцит клеткалар терениҥ ÿстине чыгарыла оройтыганы учун олордыҥ меланин деген пигменти бу караҥуй öҥдöрди берип турганы ол деп jартайт. Бала jаанаган сайын, караҥуй öҥи солынып, jарып ла бойы кичинектеп баштайт. Бала беш jашка jеткен öйдö кöк öҥдÿ бöлÿк jерлер jоголо берет. Jаан улуста артып та калза, ол jарык öҥ алынат. Jаҥы чыккан jаш балазыныҥ арка-сынында мындый кöк бöлÿк jерлер кайдаҥ келген, нениҥ учун кöгöргöн деп аайлабай, кезик энелер оны башка-башка сÿркÿштерле сÿртет. Jе ол оору эмес, анайда эмдебес керек. Jаш балада аллергия да башталардаҥ айабас. Энелерге jÿк ле бир эмеш öйди сакып ийер керек, ол кöктöр бойы ла jылыйып калар.\nСу-кадыгына аjару эдип турган улус дерматологко ло онкологко баштанып, терезиндеги кöк öҥдÿ бöлÿк jерлер кижиге jаман салтарын jетирер невус оору эмес болгоныныҥ jартына чыгадылар. Кажы ла кижиниҥ эди-каны аҥылу, оныҥ учун эмчилер олорды кезикте учетко алып, ајаруда тудат.


Горно-Алтайск ла Майма јаар... - altaicholmon\nГорно-Алтайск ла Майма јаар…\nБылтыр кандык айда Алтай Республиканыҥ Башкарузы Майма аймакта Карлушка јурттыҥ јанында јуун ӧткӱрген. Ол керегинде бистиҥ газет бичиген. Бу јуунда Чуйдыҥ јолыныҥ бу бӧлӱгинде јаҥы јол тудары јанынаҥ јӧп јарадылган. Анайып, аэропорттыҥ јуук јанында јаҥы јол тудулып башталган.\nКӧлӱктерге јарамыкту айалгалар\nОл тушта јуунда Россияныҥ президентиниҥ болушчызы Игорь Левитин, Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников, јолдор аайынча федерал агентствоныҥ јааныныҥ ордынчызы Андрей Костюк, «Алтай» деген федерал јолдордыҥ башкартузыныҥ јааны Ярослав Долинский ле ӧскӧ дӧ окылу улус турушкан. Ол тушта тудулып јаткан јаҥы јол Майма јурттыҥ ортозыла ӧткӧн Чуйдыҥ јолын чик-јок јайымдап, кӧлӱктерге јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр деп темдектелген. Тургуза ӧйдӧ мында эки кемдӱ јол тудулат. Кӧлӱктер оныҥ бирӱзиле Маймага кирбей, Горно-Алтайск ажыра, экинчизиле Майма ажыра кӧнӱ јӱрер аргалу.\nJаҥы јолдор анчада ла туристтерге јарамыкту болор деп айдар керек. Jайгыда Чуйдыҥ јолыла сӱрекей кӧп кӧлӱктер јӱрет. Биске келип турган туристтердиҥ тоозы манаҥ ары там ла кӧптӧӧри билдирет. Оныҥ да учун республиканыҥ эҥ јаан јурттарыныҥ бирӱзин — Майманы тоозы јок кӧлӱктердеҥ киреледер некелтелер туруп јат. Туристтер кӧп келип турган јылдарда Майма јурттыҥ ортозыла кӱнинде 24 муҥ кӧлӱк ӧдӱп турганын темдектеер керек. Jурт јаткандар јаҥы тудулып јаткан јолдорды ишке толо табыштырар ӧйди энчикпей сакыйт. Тургуза ӧйдӧ мында тудум иштер кидим ӧдӧт.\nJолдо иштер канайып башталган\nЧуйдыҥ јолын Алтай Республиканыҥ гран-кыйузынаҥ ала Себи-Оозына јетире јаҥырта тудары 2011 јылда башталган. Бу бӧлӱктеги јол он тӧрт комплекс-бӧлӱкке ӱлелген. Тудум иштер 2011-2013 јылдарда Рыбалка ла Дубровка јурттардыҥ јанында алтынчы ла јетинчи комплекс-бӧлӱктерде ӧткӧн. 2017 јылда республиканыҥ гран-кыйузында 5,6 километр јерде јаҥы јолдыҥ баштапкы комплекс-бӧлӱги ишке табыштырылган. Jол тудаачылар иште эмдиги ӧйдиҥ јаҥы эп-бӱдӱмдерин тузаланып јат. Эдилген иштердиҥ чыҥдыйын бийик деп айдар керек. Специалисттер олорго бийик баа берет.\nКарлушка јурттыҥ јанында тудулып јаткан эки јолго дезе строительдер 240 муҥ кубометр јер тузалангандар. Jолдыҥ «кеп-кийими» база калыҥ — 75 сантиметр. Олордыҥ ӱстине чыҥдыйы бийик аҥылу асфальтобетон јайылат. Специалисттердиҥ айтканыла, эмдиги ӧйдиҥ материалдары узак ӧйгӧ ээлебес. Олор сооктордо ло изӱлерде бачым ӱрелбес аргалу. Кӧлӱктердиҥ тискинин толгогон шоферлорго јаҥы тудулып јаткан јолдор кыйалтазы јогынаҥ јараар учурлу деп, Барнаулдагы «ДСУ-4» ООО-ныҥ пресс-службазыныҥ јааны Марина Яскова куучындайт. Оныҥ айтканыла, тургуза ӧйдӧ Карлушканыҥ јанындагы јолдо 31 техника ла 61 кижи иштеп јат.\nJаҥы јол кайда ӧдӧр\n«Алтай» деген федерал јолдордыҥ башкартузыныҥ јааны Ярослав Долинскийдиҥ айтканыла, Карлушка јурттыҥ јанында эдетен иштердиҥ кеми јаан. Озо баштап бар-јок бастыра коммуникацияларды ӧскӧ јерлерге кӧчӱрер керек. Анайда ок суу ӧткӱретен трубаларды белетеп алар некелтелер туруп јат. Бӱгӱнги кӱнге јетире бу иштердиҥ ончозы бӱдӱп калган. Тургуза ӧйдӧ мында экинчи технический категорияга келижип турган тӧрт полосалу јол салынат. Оныҥ узуны — 2,7 километр.\nJаҥы јол Энергетиктердиҥ оромыла коштой тудулат. Бу јер — «Катунский промзона» деген микрорайонныҥ јанында. Строительдер јаҥы јолды Карлушка јуртка јетире салып, оны адакы учында алтынчы комплекс-бӧлӱкле колбоор. Мында дезе кӧлӱктердиҥ јӱрӱжин эки јара — Горно-Алтайск ла Майма јаар ууламјылайтан эки кемдӱ эбирилчик тудулар. Оныҥ узуны — 77,25 погонный метр. Эки эбирилчиктӱ јолды тударга бастыра 790,2 миллион салковой акча чыгарылган. 2017 јылда строительдер тудум иштерге 200 миллион акча тузалангандар. 2018 ла 2019 јылдарда дезе 400 ле 190,2 миллионды тузаланары арткан. Jаҥы јолдыҥ адакы бежинчи бӧлӱги ишке 2019 јылда табыштырылар. Оны Барнаулдагы «ДСУ-4» деген ООО-ныҥ строительдери тудат. Иштерде ӧскӧ дӧ организациялар туружат.\nӰлекер чын талдалган\nКарлушка јурттыҥ јанындагы јолды салардаҥ озо белетеништӱ јаан иштер ӧткӧн деп айдар керек. Майма аймакта Чуйдыҥ јолын јакалай ӧскӧ јерлер база шиҥделип кӧрӱлген. Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ Карлушка јурттыҥ јанында болгон јуунында Россияныҥ президентиниҥ болушчызы Игорь Левитин специалисттер адакыда шак аэропорттыҥ јанындагы јердиҥ ӱлекерин талдап алгандар. Ол эл-јоныныҥ тоозы кӧп Майма јуртты Чуйдыҥ јолыла ӧткӧн кӧлӱктердиҥ јӱрӱжинеҥ јайымдаар арга берип јат. Ӱлекер чын талдалган ла оныҥ турулталары јарамыкту болор деп айткан эди.\nПрезиденттиҥ болушчызы анайда ок «Алтайдыҥ тамыры болгон Чуйдыҥ јолыныҥ јӱс јылдыгына јетире бастыра иштерди бӱдӱрип, юбилейге јаан сый эдер деп молјонып јадырыс. Ондый куучын-эрмекти мен јол тудаачыларла ӧткӱргем. Тудулып јаткан јолдор ишке табыштырылза, олор јаҥыс та кӧлӱктердиҥ тискинчилерине эмес, је республиканыҥ бастыра эл-јонына, ол тоодо Туулу Алтайда амырап турган кӧп тоолу туристтерге јакшынак сый болорында кандый да алаҥзыштар јок» — деп айткан.\nСпециалисттердиҥ темдектегениле, Чуйдыҥ јолын эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келиштире јаҥыртып јазаганы јаан учурлу болуп јат. Оныҥ тӧрт полосалу јолыла кӧп кӧлӱктер јӱрӱжер аргалу. Горно-Алтайсктаҥ аэропортко кыска ӧйгӧ једетен аргалар база ачылып јат. Экологияныҥ айалгалары билдирлӱ јаранары база билдирет, је эҥ ле учурлузы — чыҥдыйы јакшы јолдордо јеткерлӱ айалгалар болоры кезем астаар. Эмдиги ӧйдиҥ эп-аргаларыла тудулган јаҥы јолдор чындап та, Майманы ӧткӱре Горно-Алтайск ла республиканыҥ тӱштӱк јаны јаар ууланган кӧлӱктердиҥ јӱрӱжине јазымы јогынаҥ јакшынак айалгалар тӧзӧӧр.


Кудайга јарабай турган байрамдар | Кудайдыҥ сӱӱжи\nКудайга јарабай турган байрамдар\n«Кудайга не јарап турганын билип алыгар» (ЕФЕСТЕГИЛЕРГЕ 5:10).\n1. Иегова Бойына кандый улусты јууктадат ла андый улус нениҥ учун кӧгӱс јанынаҥ сергелеҥ болор учурлу?\n«ЧЫНЫЛА бажырып јӱрген улус Адага тынла, чынла бажырар... Ада андый бажыраачыларды Бойына бедирейт ине» — деп, Иисус айткан (Иоанн 4:23, ЈК 2003). Иегова андый улусты, сени тапкандый чылап таап алза, Бойына ла Уулына јууктадып јат (Иоанн 6:44). Кандый јаан кӱндӱ! Агару Бичиктиҥ чындыгын сӱӱп турган улус Кудайга не јарап турганын јаантайын шиҥдеп турар учурлу, не дезе Сатана — сӱмелӱ тӧгӱнчи (Ефестегилерге 5:10; Ачылта 12:9).\n2. Чын кудай јаҥды тӧгӱн кудай јаҥла булгап турган улуска Иегова кандый кӧрӱмдӱ? Јартап беригер.\n2 Синай деп кырдыҥ јанында израильтяндар Ааронды кудай эдип берзин деп сураарда не болгонын шӱӱп кӧр. Аарон кӱӱнзебей де турган болзо, олорго алтын бозу эдип береле, бу бозу Иегованы темдектеер деп сананып: «Эртен Иеговага учурлалган байрам болор» — деп айткан. Мынайып чын кудай јаҥды тӧгӱн кудай јаҥла булгап салганын Иегова јараткан ба? Јок. Ол чалуга бажырган ӱч муҥ кире кижини јоголтып салган (Чыгыш 32:1—6, 10, 28). Мынаҥ бис неге ӱренип аларыс? Бис Кудайдыҥ сӱӱжинде артарга турган болзоос, кирлӱ немеге јууктабас учурлу ла чындыкты кандый ла јаманнаҥ корулаар учурлу (Исаия 52:11; Иезекииль 44:23; Галаттарга 5:9).\n3, 4. Бис јарлу чӱм-јаҥдарды ла байрамдарды шиҥдеп турган ӧйдӧ, библиялык принциптерди нениҥ учун ундыбас учурлу?\n3 Јуунды тӧгӱн ӱредӱлердеҥ корулап турган элчилердиҥ божогоныныҥ кийнинеҥ, христиандар деп аданып турган, је чындыкты сӱӱбей турган улус, чалуларга бажырып тургандардыҥ (язычники) чӱм-јаҥдарын ла байрамдарын алынып, олорды христиан байрамдар деп адап баштаган (2 Фессалоникадагыларга 2:7, 10). Кезик байрамдарды шӱӱп кӧрӱп јатсабыс, олордо Кудайдыҥ кӧрӱм-санаазы эмес, је бу телекейдиҥ кӧрӱм-санаазы кӧрӱнет деп, ајарып тур. Чынын алза, телекейдиҥ байрамдарында тӱҥей немези бар: олор эт-канныҥ кӱӱнин бӱдӱрет ле тӧгӱн кудай јаҥныҥ ӱредӱлерине ле спиритизмге јӧмӧжип јат. Мындый ончо керектер «улу Вавилонныҥ» чын јӱзин сӱреен јакшы кӧргӱзип јат (Ачылта 18:2—4, 23) *. Анайда ок бӱгӱнги кӱнниҥ јарлу чӱм-јаҥдары јебрен ӧйлӧрдӧҥ келгенин ле бу јескинчилӱ чӱм-јаҥдарды Иегова Бойыныҥ кӧзиле кӧргӧнин ундыбас керек. Оныҥ да учун андый байрамдарды Иегова бир де јаратпай јат. Андый болордо, биске озо ло баштап Иегованыҥ кӧрӱм-санаазын сананар керек эмес пе? (Иоанныҥ 2-чи самаразы 6, 7).\n4 Бистер, чындык христиандар, кезик байрамдар Иеговага јарабай турган деп билерис, оныҥ учун телекейдиҥ байрамдарына бир де киришпес керек деп, бек шӱӱп алар учурлу. Мындый байрамдарды Иегова нениҥ учун јаратпай турганыныҥ шылтактарын шӱӱп кӧргӧнис Кудайдыҥ сӱӱжинде артарына каршу јетиргедий керектердеҥ кыйарга болужар.\nРОЖДЕСТВО — КӰНГЕ БАЖЫРАРЫЛА КОЛБУЛУ БАЙРАМ\n5. Иисус јаҥар айдыҥ 25-чи де кӱнинде, чаган айдыҥ 7-чи де кӱнинде чыкпаган деп, бис нениҥ учун бӱдӱмјилӱ айдар аргалу?\n5 Агару Бичикте Иисустыҥ чыккан кӱнин байрамдаары керегинде айдылбай јат. Чынын алза, Оныҥ чыккан кӱни јарт эмес. Андый да болзо, Ол јаҥар айдыҥ 25-чи де кӱнинде чыкпаган, чаган айдыҥ 7-чи де кӱнинде чыкпаган деп, бис бӱдӱмјилӱ айдар аргалу. Мындый ӧйдӧ Израиль јеринде кыш тӱжӱп калат *. Темдектезе, Иисус чыгып турарда, «јалаҥда кӱдӱчилер ӱӱрлӱ койын коно каруулдап тургандар» деп, Лука бичиген (Лука 2:8—11). Олор койлорын јыл туркунына «јалаҥда» кабыратан болгон болзо, бу сӧстӧргӧ јаан ајару эдилбес эди. Је мындый ӧйдӧ Вифлеемде јашкан кар јаап туратанынаҥ улам, койлорды кажаанда кыштадып јат, андый ӧйдӧ кӱдӱчилер «јалаҥда» конбос эди. Анайда ок Иосиф ле Мария Вифлеем јерине барган, нениҥ учун дезе Цезарь Август тоо алыш ӧтсин деп јакару чыгарган болгон (Лука 2:1—7). Цезарь римниҥ башкарузын јаратпай турган улуска кыш ортозында бойлорыныҥ калаларына барзын деп јакарар беди?\n6, 7. а) Рождествоныҥ чӱм-јаҥдары кайдаҥ келген? б) Христиандардыҥ бой-бойына сыйлар эдетени, Рождествоныҥ ӧйинде сыйлар эдетенинеҥ незиле башка?\n6 Рождество Агару Бичимелдеҥ алылган байрам эмес, бу байрам чалуларга бажырып тургандардыҥ байрамдарынаҥ, темдектезе кыра ижиниҥ Сатурн деп кудайына учурлалган римниҥ сатурналий деген байрамынаҥ келген. «Мир русской культуры» деген энциклопедияда мынайып айдылат: «Римниҥ улузы јебрен Иран албатыныҥ Митра деген кӱнниҥ кудайына бажырар болгон. Је христиан серкпе мындый байрамды јоголторго, Рождество деген байрамды кийдирген. Анайып, Рождество јӱк ле IV чактыҥ јаҥар айыныҥ 25-чи кӱнинеҥ ала байрамдалып башталган. Митра деген кудайдыҥ чыккан кӱни база јаҥар айдыҥ 25-чи кӱнинде байрамдалар болгон».\nЧындык христиандар сыйларды акту кӱӱнинеҥ эдет\n7 Чалуларга бажырган улус бойлорыныҥ байрамдарында бой-бойына сыйлар эдер болгон. Бӱгӱнги кӱнде Рождество деген байрам анайып ла ӧдӧт. Је мынайып баалу сыйлар эткени алдындагы да ӧйдӧ, бӱгӱнги де кӱнде 2 Коринфтегилерге 9:7-те бичилгенине келишпей јат. Ондо мынайып айдылат: «Кажы ла кижи јӱреги ого айтканыла, ачурканбай, албан јокко берзин, не дезе сӱӱнип берип турган кижиге Кудай буурзап јат». Чындык христиандар сыйды кандый бир кӱнге келиштирип этпей јат, улустаҥ сый сакыбай јат, карын сыйларды бой-бойын сӱӱп турганынаҥ улам эдет (Лука 14:12—14; Апостолдордыҥ ижи 20:35 кычыр). Ого ӱзеери, олор кӧп улуска кӧрӧ, Рождествоныҥ шакпыртына да кирбей турганын, тӧлӱге де тӱшпей турганын тыҥ баалап јат (Матфей 11:28—30; Иоанн 8:32).\n8. Астрологтор сыйларды Иисуска чыккан кӱнине сыйлаган ба? Јартап беригер.\n8 Је кем де: «Астрологтор Иисуска сыйларды чыккан кӱнине эткен эмес пе?» — деп айдар аргалу. Јок, чыккан кӱнине эмес. Библиялык ӧйлӧрдӧ атту-чуулу кижиге тоомјызын кӧргӱзерге, сыйлар эдер јаҥ болгон (Каандардыҥ 1-кы бичиги 10:1, 2, 10, 13; Матфей 2:2, 11). Анайда ок олор Иисус чыккан тӱнде келбеген. Астрологтор келерде, Иисус мал азыраар ӧлӧҥ салгышта јаткан јаш бала болбогон. Оноҥ бери кӧп ӧй ӧткӧн лӧ Иисус турада јаткан болгон.\nБАЙРАМГА ТУРУЖАРЫМ БА?\nПринцип: «„...Олордыҥ ортозынаҥ чыгып, олордоҥ бӧлӱнигер,— деп, Кайракан [Иегова, ЈТ] айдат,— ару эмеске тийбегер“, „Мен слерди јуудып аларым“» (2 Коринфтегилерге 6:17).\nЈарлу байрам эмезе чӱм-јаҥ керегинде шӱӱп сананатан сурактар\nОл спиритизмле, тӧгӱн кудай јаҥныҥ чӱм-јаҥдарыла эмезе ӱредӱлериле чике колбулу ба? (Исаия 52:11; 1 Коринфтегилерге 4:6; 2 Коринфтегилерге 6:14—18; Ачылта 18:4).\nОндо кандый бир кижиге, организацияга эмезе ороонныҥ сӱрлерине мак эдилет пе? (Иеремия 17:5—7; Апостолдордыҥ ижи 10:25, 26; Иоанныҥ 1-кы самаразы 5:21).\nОндо кандый бир албаты ӧскӧ албатылардаҥ бийик тургузылат па? (Апостолдордыҥ ижи 10:34, 35; 17:26).\nОндо Кудайдыҥ агару тынына удурлажып турган «телекейдиҥ тыны» бар ба? (1 Коринфтегилерге 2:12; Ефестегилерге 2:2).\nОго турушсам, кемге-кемге буудак болуп калбазым ба? (Римдегилерге 14:21).\nОго турушпас болзом, нениҥ учун турушпай турганымды тоомјылу эдип улуска канайып јартап берер эдим? (Римдегилерге 12:1, 2; Колоссыдагыларга 4:6).\nӦрӧги берилген суракка бу ӱлгерлер база каруу берет:\n«[Чындык эмес израильтяндар] албатыларла колбожып, олордыҥ керектерине ӱренип баштаган» (Сарын 106:35).\n«Аска бӱдӱмјилӱ болгоны, кӧпкӧ дӧ бӱдӱмјилӱ. Аска бӱдӱмји јок болгоны, кӧпкӧ дӧ бӱдӱмји јок» (Лука 16:10).\n«Слер телекейдеҥ эмес» (Иоанн 15:19).\n«Кайраканныҥ [Иегованыҥ, ЈТ] курсагын ла шилемирлердиҥ курсагын јип болбозыгар» (1 Коринфтегилерге 10:21).\n«Ӧткӧн ӧйлӧрдӧ кара јаҥдулар чылап јӱргенигер, болор. Балыр јӱрӱп, кычага башкартып, аракыдап, тойлоп-јыргап, ичип-јип, јескинчилӱ чалуларга бажырган эдигер» (Петрдыҥ 1-кы самаразы 4:3).\nЧЫККАН КӰН КЕРЕГИНДЕ АГАРУ БИЧИК НЕНИ АЙДАТ\n9. Агару Бичикте бичилген чыккан кӱндерде не болгон?\n9 Бала чыкканы — јаан сӱӱнчи де болзо, Агару Бичикте Кудайдыҥ ишчилери чыккан кӱнди байрамдаган деп айдылбай јат (Сарын 127:3). Бу керегинде бичилбей, ундылып калган болор бо? Јок, не дезе Агару Бичикте чыккан кӱнди байрамдаганыныҥ эки учуралы бар: баштапкызы, Египеттиҥ фараоныныҥ чыккан кӱни, экинчизи, Ирод Антипаныҥ чыккан кӱни. (Башталганы 40:20—22; Марк 6:21—29 кычыр.) Је бу эки учуралда јакшы ла неме болбогон: анчада ла калганчызында, нениҥ учун дезе ондо Крестеечи Иоанныҥ бажы кезе чабылган.\n10, 11. Баштапкы христиандар чыккан кӱнди байрамдаарына кандый кӧрӱмдӱ болгон ло нениҥ учун?\n10 «Уорлд бук» деген энциклопедияда мынайып бичилген: «Баштапкы христиандар кажы ла кижиниҥ чыккан кӱнин байрамдаарын чалуларга бажырып турган улустыҥ чӱм-јаҥы деп кӧрӧтӧн». Темдектезе, јебрен гректер кажы ла кижиде байаназы (дух-покровитель) бар, ол байаназы кижиниҥ чыкканынаҥ бери бастыра јӱрӱмине кожо болот деп бӱдӱп туратан. «Бу кӧскӧ кӧрӱнбес байана кижиле кожо чыккан кудайла кандый да колбулу» — деп, «Истоки празднования дня рождения» деген бичикте айдылат (The Lore of Birthdays). Чыккан кӱнниҥ байрамдары јебрен ӧйдӧҥ келген ле астрологияла, гороскопло јуук колбулу.\nБАЙРАМДАР ЛА САТАНИЗМ\nСатанизм деген кудай јаҥныҥ эҥ јаан байрамы — кижиниҥ чыккан кӱнин байрамдаары болот. Нениҥ учун? Нениҥ учун дезе сатанисттер, бойын кудай деп сананып турган кижини, кудай деп кӧрӧдилер. Оныҥ учун олор кижиниҥ чыккан кӱнин кудайдыҥ чыккан кӱни деп байрамдагылайт. Је кӧп саба улус бойын кудай деп сананбай јат. Андый да болзо, «Истоки празднования дня рождения» деген бичикте: «Чыккан кӱнди байрамдаары, ӧскӧ байрамдарга кӧрӧ, кижини јаҥыс бойын сананарына кӱӱнзедет» — деп айдылат (The Lore of Birthdays).\nАнайда ок сатанисттер Вальпургиева ночь ло Хеллоуин деген байрамдарды байрамдайдылар. Бу эки байрамныҥ баштапкызы керегинде «Мифы народов мира» деген энциклопедияда: «Кандык айдыҥ 30-чы кӱнинеҥ кӱӱк айдыҥ 1-кы кӱнине кӧчӱп јаткан тӱн — јыл сайын тармаачы ӱй улустыҥ јуулыжып, јыргайтан ӧйи болгон» — деп айдылат.\n11 Јебрен ӧйдӧги Кудайдыҥ ишчилери чыккан кӱнниҥ байрамын јаҥыс ла чалуга бажырарыла, спиритизимле колбулу болгонынаҥ улам эмес, је принциптеҥ улам байрамдабаган болор. Нениҥ учун мынайып айдарга јараар? Бу јобош ло тӧп улус бойыныҥ чыккан кӱнин аҥылу кӱн этпеген (Михей 6:8; Лука 9:48) *. Карын олор Иеговага јӱрӱм эдип берген баалу сыйы учун быйанду болгон ло Оны макка кӧдӱрген (Сарын 8:3, 4; 36:9; Ачылта 4:11) *.\n12. Божогон кӱн чыккан кӱннеҥ артык дегенин канайып оҥдоор?\n12 Кудай божоп калган чындык улузын качан да ундыбай јат, ого ӱзеери келер ӧйдӧ олорды тиргизер деп сӧзин берет (Иов 14:14, 15). Јарлыкчы 7:1-де: «Јакшы ат-јол јакшы майдаҥ артык, божогон кӱн чыккан кӱннеҥ артык» — деп айдылат. Бистиҥ «јакшы ады-јолыс» — Кудайдыҥ кӧзинде чындык иштеп јӱргенистеҥ улам јакшы атту болгоныс дегени. Кудайдыҥ байрамдазын деп јакарган сок јаҥыс кӱни чыккан кӱнле эмес, божогон кӱнле колбулу. Бу кӱн Христостыҥ божогон кӱни болот, Оныҥ бийик «ады-јолы» биске аргаданыш берет (Еврейлерге 1:3, 4; Лука 22:17—20).\nКЫЗЫЛ ЈЫМЫРТКАНЫҤ БАЙРАМЫ — ТӰЖӰМ БЕРЕРИНИҤ КУДАЙЫНА БАЖЫРАРЫЛА КОЛБУЛУ БАЙРАМ\n13, 14. Кызыл јымыртканыҥ байрамыныҥ чӱм-јаҥы кайдаҥ келген?\n13 Кызыл јымыртканыҥ байрамын (христианская Пасха) — Христостыҥ тирилгенин темдектеп турган кӱн деп байрамдап јадылар, је чынынча болзо, бу байрам тӧгӱн кудай јаҥнаҥ келген. Је јымыртка ла кролик кайдаҥ келген? Јымыртка «јаҥы јӱрӱмниҥ ле тирилериниҥ сӱр-темдеги», а кролик озогы ӧйлӧрдӧҥ бери тӱжӱм берериниҥ сӱр-темдеги болот деп, «Британиялык энциклопедияда» айдылат. Оныҥ учун Христостыҥ тирилгенин байрамдайтан Кызыл јымыртканыҥ байрамын, чынынча болзо, тӱжӱм берериниҥ кудайына бажыратан байрам деп айдарга јараар *.\n14 Иегова тӱжӱмниҥ кудайыла колбулу кирлӱ чӱм-јаҥды Уулыныҥ тирилгениниҥ сӱр-темдеги болзын деп, јарадар беди? Јок, качан да јаратпас эди! (2 Коринфтегилерге 6:17, 18). Кудайдыҥ Сӧзи Иисустыҥ тирилген кӱнин байрамдаарын јакарбай да, јаратпай да јат. Анчада ла тӱжӱмниҥ кудайына учурлай бу кӱнди байрамдаарына куучын да јок.\nЈАҤЫ ЈЫЛДЫҤ БАЙРАМЫ КАЙДАҤ БАШТАЛГАН\n15. Озогы ӧйлӧрдӧ Јаҥы јылдыҥ байрамы канайып ӧткӱрилген?\n15 Јаҥы јылды албатылар башка-башка ӧйдӧ лӧ кажызы ла бойыныҥ эбиле байрамдап јат. Је бу байрам кайдаҥ башталган? Грузияныҥ православный серкпезиниҥ ишчизиниҥ айтканыла болзо: «Јаҥы јылдыҥ байрамы чалуга бажырган Јебрен Римниҥ байрамдарынаҥ келген. Чаган айдыҥ 1-кы кӱнинде олор Янус деген кудайга бажыргандар, а орус тилде Январь деген ай оныҥ адыла адалган. Бу чалуда эки јӱс болгон: бир јӱзи ичкери кӧргӧн, экинчи јӱзи кайра кӧргӧн. Анайып ол бир јӱзиле келер ӧйди кӧргӧн, экинчи јӱзиле ӧткӧн ӧйди кӧргӧн. Оныҥ учун чаган айдыҥ 1-кы кӱнин арбынду аш-курсагыла, сӱӱнчилӱ ойын-каткызыла уткыган кижи, јыл туркунына ырысту ла ончо јанынаҥ јеткил јадар деп бӱткендер. Эмдиги ӧйдиҥ улузы јаҥы јылды база анайып ла сананып ӧткӱргилейт. [...] Чалуга бажырып тургандардыҥ кезик байрамдарында улусты тайылгага экелетен. Кезик байрамдары аайы-бажы јок јыргаганыла, балыр керектериле аҥыланган. Кезигинде, темдектезе Янус кудайдыҥ байрамында, улус аайы-бажы јок ичип-јип, аракыдап, бойын тудунбай нени ле эдер болгон... Бис алдында бойыс та Јаҥы јылды байрамдап, чалуга бажырып тургандардыҥ байрамына турушкан эмес бедис».\nТОЙ-ЈЫРГАЛЫГАР АРУ БОЛЗЫН\n16, 17. а) Биле тӧзӧӧргӧ турган христиан улус, той ӧткӱретен јербойыныҥ чӱм-јаҥдарын нениҥ учун Агару Бичиктиҥ принциптериле шӱӱп кӧрӧр учурлу? б) Христиандар кыстыҥ чечегин таштаар чӱм-јаҥ керегинде ле чечекти тудуп алган кижиниҥ тойы ээчиде болор деп бӱдери керегинде нени ундыбас учурлу?\n16 Удабас «колтуныҥ ла сыргалјыныҥ ӱни... [Улу Вавилондо] база угулбас» (Ачылта 18:23). Нениҥ учун угулбас? Нениҥ учун дезе Улу Вавилон удабас ла јоголып калар, анайда ок билени тойынаҥ ла ала киртиткедий спиритизмле колбулу чӱм-јаҥдар база јоголып калар (Марк 10:6—9).\n17 Кажы ла ороондо бойыныҥ чӱм-јаҥы бар. Андый јаҥдардыҥ кезигинде јаман неме јок деп билдирет, је тазыл-тамырын кӧрзӧ, олор Вавилонныҥ чӱм-јаҥдарынаҥ келген болот (Исаия 65:11). Бӱгӱнги кӱнде мындый чӱм-јаҥдарга тойдо кыстыҥ чечегин таштаганы кирет. Бу чечекти, ырызы тартып, тудуп алган кижиниҥ тойы ээчиде болор деп бӱдӱп јадылар. Мындый чӱм-јаҥ тӧгӱн кудай јаҥнаҥ келген. Кудайдыҥ сӱӱжинде артарга турган улус, кирлӱ чӱм-јаҥдардаҥ кыйып турар деп, бис алаҥзыбай јадыс. (2 Коринфтегилерге 6:14—18 кычыр.)\n18. Той эдерге турган улус ла тойго келетен улус библиялык кандый принциптерле башкарынар учурлу?\n18 Иегованыҥ Керечилери христиан тойдыҥ учурын јабызаткадый эмезе улустыҥ уйадына тийгедий телекейдиҥ чӱм-јаҥдарынаҥ кыйып јадылар. Темдектезе, олор алыжып јаткандарды ла келген улусты эби јок айалгага тургускадый сӧстӧр айтпай јадылар. Анайда ок алыжып јаткандарды бу телекейдиҥ кӧрӱминине, аргалу-чакту болорына, кӱӱнзетпей јат (1 Коринфтегилерге 2:12; Лука 6:31; 10:27). Ого ӱзеери, «јадын-јӱрӱмле оморкойтонын» кӧргӱзип турган ӧткӱре баалу той ӧткӱрбей јат (Иоанныҥ 1-кы самаразы 2:16). Тойго белетенип јаткан болзоҥ, Иегова сеге нени кӱӱнзеп турганын качан да ундыба. Ол сеге, кийнинде бу кӱнди эске алынгаҥда, кунукчылду санаалар келбезин, карын јылу сезимдер келзин деп кӱӱнзейт *.\nТОСТ АЙДАРЫ КУДАЙ ЈАҤЛА КОЛБУЛУ БА?\n19, 20. Бир справочник тост айдары керегинде нени айдат ла христиандар нениҥ учун тост айтпай јат?\n19 Той-јыргалдарда ла најылар јуулышканда тост айдар јаҥжыгу бар. Башка-башка албатылардыҥ ачу ажы керегинде 1995 јылдыҥ бир справочнигинде мынайып айдылган: «Тост айдары... урулта эдетен чӱм-јаҥдардаҥ тизилип келген болор. Ол чӱм-јаҥдарла болзо, кижи кудайларга тайылга эдип, агару сыйлар экелип: „Су-кадык бол!“, „Кӧп јаш јажа!“ — деп кӱӱнземел сӧстӧр, ол эмезе мӱргӱӱл сӧстӧр айдатан» (International Handbook on Alcohol and Culture).\n20 Тост айдарын кӧп улус кудай јаҥла эмезе ырым-белгеле колбобой јат. Је аракылу чӧӧчӧйди «теҥериге», ӧскӧртӧ айтса кӧрӱнбес тындарга, кӧдӱргенин алкыш сураганына тӱҥейлеерге јараар. Мындый јаҥ Агару Бичимелдиҥ ӱреткенине келишпей јат (Иоанн 14:6; 16:23) *.\n«ИЕГОВАНЫ СӰӰП ТУРГАНДАР, ЈАМАНДЫ КӦРӦР КӰӰНИГЕР ЈОК БОЛЗЫН»\n21. Христиандар кудай јаҥла колбу јок, је јарлу кандый байрамдардаҥ кыйып јадылар ла нениҥ учун?\n21 Бу телекейдиҥ там ла ӱрелип бараткан нормаларына Улу Вавилон кӧндӱрезинеҥ эмезе туйказынаҥ салтарын јетирет. Мынаҥ улам кезик ороондор кажы ла јыл јескинчилӱ бијелерлӱ, гомосексуалистердиҥ ле лесбиянкалардыҥ јӱрӱмин макка кӧдӱрип турган карнавалдар ӧткӱрип јадылар. «Иегованы сӱӱп тургандар» мындый байрамдарда болор бо, эмезе тууразынаҥ кӧрӧр бӧ? Олор јаманды чыннаҥ кӧрӧр кӱӱни јок деп кӧргӱзер бе? (Сарын 1:1, 2; 97:10). «Ајаруга турбас неменеҥ кӧзимди тууралатсаҥ» — деп мӱргӱген сарнаачыныҥ шӱӱп алганына тӱҥейлежери канча киреге артык болот (Сарын 119:37).\n22. Кандый учуралда христиан кижи байрамда туружарын, турушпазын бойыныҥ уйады аайынча кӧрӧр аргалу?\n22 Христиан кижи бу телекейдиҥ байрамдарына турушпай турганын эткен керектериле кӧргӱзерге албаданып јат. Элчи Павел айткан: «Јип пе, ичип пе, нени де эдип турган болзогор, Кудай макталзын деп эдигер» (1 Коринфтегилерге 10:31; « Ойгор шӱӱлтелерди канайып эдер» деген рамканы кӧрӱгер). Је чӱм-јаҥ эмезе байрам тӧгӱн кудай-јаҥла чике колбулу деп кӧргӱзилбей турган болзо, политикалык эмезе патриотический церемонияларла колбулу эмес, анайда ок библиялык принциптерди буспай турган болзо, байрамга туружар ба, јок по деп кажы ла христиан кижи бойы шӱӱп сананар учурлу. Ого ӱзеери, буудак болбоско, улустыҥ сезимдерин ајаруга алар керек.\nАЙТКАН СӦЗИҤ ЛЕ ЭТКЕН КЕРЕГИҤ КУДАЙДЫ МАКТАЗЫН\n23, 24. Бис Иегованыҥ чындык нормалары керегинде канайып јакшы кере берер эдис?\n23 Јарлу байрамдар билелерге ле најыларга јуулыжатан шылтак болот. Оныҥ учун кем-кем бистиҥ Агару Бичикке тӧзӧлӧнгӧн кӧрӱмисти ӧткӱре кату деп сананып турган болзо, Иегованыҥ Керечилери андый улуска најыларыла, билезиле куучындажарын баалап јат деп, јартап берер аргалу (Укаа сӧстӧр 11:25; Јарлыкчы 3:12, 13; 2 Коринфтегилерге 9:7). Бис сӱӱген улузысла, јууктарысла ӧткӱрген ӧйди јаантайын баалайдыс, је Кудайды ла Оныҥ чындык нормаларын сӱӱп турганыстаҥ улам, Кудайды ачындырып турган чӱм-јаҥдар сӱӱнчилӱ мындый туштажуларды быјарсытпазын деп кӱӱнзейдис. (« Чындык бажырыш јаан сӱӱнчи экелет» деген рамканы кӧрӱгер.)\nЧЫНДЫК БАЖЫРЫШ ЈААН СӰӰНЧИ ЭКЕЛЕТ\nИегова — «алкышту [ырысту, ЈТ] Кудай», Ол ишчилерин ырысту болзын деп кӱӱнзейт (1 Тимофейге 1:11). Кудайдыҥ мындый кӱӱни тӧмӧнги ӱлгерлердеҥ кӧрӱнет:\n«Кемниҥ јӱрегинде сӱӱнчи, ондо јаантайын байрам» (Укаа сӧстӧр 15:15).\n«Кижиге сӱӱнип ле јакшыны эдип јӱреринеҥ артык неме јок, кижи ичип-јип, бойыныҥ колыла эткен ижине сӱӱнип јӱрер учурлу деп оҥдоп алдым. Бу Кудайдыҥ сыйы» (Јарлыкчы 3:12, 13).\n«Кысканбас кижи улусты да кысканбас болорына кӱӱнзедет, бойы да кысканбас болуп артат» (Исаия 32:8).\n«Јобоп-чучурап калгандар ла уур-кӱчке бастыргандар, ончогор Меге [Иисуска] келигер, слерди токынадып салайын. Мен берер комут јакшы, Мен салар јӱк јеҥил» (Матфей 11:28, 30).\n«Чындыкты билип аларыгар, чындык бойы слерди јайымдаар» (Иоанн 8:32).\n«Кажы ла кижи јӱреги ого айтканыла, ачурканбай, албан јокко берзин, не дезе сӱӱнип берип турган кижиге Кудай буурзап јат» (2 Коринфтегилерге 9:7).\n«Тыннаҥ туулганы: сӱӱш, сӱӱнчи, амыр... быйанзыш, буурзаш» (Галаттарга 5:22).\n«Јарык быйанзак болорын, чындыкты ла чынды тууйт ине» (Ефестегилерге 5:9, ЈК 2003).\n24 Кезик Керечилер Агару Бичикти ӱренерине белетелген тӧс бичиктиҥ шӱӱлтелерин акту кӱӱнинеҥ јилбиркеген улуска эрчимдӱ куучындап јадылар. Бис сӧс блаажарга эмес, је улустыҥ јӱрегин томултарга амадап јадыбыс. Оныҥ учун улуска тоомјылу баштанып, јобош бол, анайда ок «сӧзиҥ јаантайын јакшылыкту ла чечен [тустап салгандый, ЈТ] болзын» (Колоссыдагыларга 4:6).\n25, 26. Ада-энелер балдарына Иеговага бӱдерин ле сӱӱжин тыҥыдарга канайып болужар аргалу?\n25 Иегова бисти, Бойыныҥ ишчилерин, јакшы ӱредип салган. Бис неге бӱдӱп турганысты, кандый бир керекти нениҥ учун эдип турганысты эмезе этпей турганысты јакшы оҥдоп јадыс (Еврейлерге 5:14). Оныҥ учун, ада-энелер, бойыгардыҥ балдарыгарды библиялык принциптерди шӱӱп сананзын деп ӱредигер. Мынайып, слер олордыҥ Кудайга бӱдерин тыҥыдадыгар, олордыҥ кӧрӱмин кем-кем алаҥзуга тургузып турза, Агару Бичиктиҥ болужыла канайып каруу беретенине болужадыгар, анайда ок Иегова олорды сӱӱп турган деп бӱдӱмјилеп јадыгар (Исаия 48:17, 18; Петрдыҥ 1-кы самаразы 3:15).\n26 Кудайга «тынла, чындыкла» бажырып тургандардыҥ ончозы јаҥыс ла телекейдиҥ байрамдарынаҥ кыйып јат эмес, је анайда ок јӱрӱмниҥ кажы ла јанында тӧгӱндебеске албаданып јат (Иоанн 4:23). Бӱгӱнги кӱнде тӧгӱндебей јӱреринеҥ туза јок деп кӧп улус айдат. Је Кудайдыҥ принциптериле јӱргени јаантайын тузалу болот деп, келер бажалыктаҥ кӧрӧрис.\n^ 3 абз. « Байрамга туружарым ба?» деген рамканы кӧрӱгер. Кезик байрамдар Иегованыҥ Керечилериле чыгарылган «Индекс публикаций Сторожевой Башни» деген бичикте бар.\n^ 5 абз. Библиялык хронологияны ла кижиликтиҥ тӱӱкизин кӧрзӧ, Иисус б. э. озо иудей албатыныҥ кӱнтизӱзиле (календарь) 2 јылда этаним айда чыккан болор. Бу ай, эмдиги ӧйдиҥ кӱнтизӱзиле кӧрзӧ, ӱлӱрген ле кӱчӱрген айларга келижет. («Понимание Писания» деген энциклопедияда, «Иисус Христос» деген јӧрмӧлдӧ, «Время рождения и длительность служения» деген бӧлӱкти кӧрӱгер.)\n^ 11 абз. « Байрамдар ла сатанизм» деген рамканы кӧрӱгер.\n^ 11 абз. Јасактыҥ јӧптӧжӱзи аайынча, бала чыгарган ӱй кижи, кинчек учун Кудайга тайылга эдер учурлу болгон (Левит 12:1—8). Бу некелте ада-энезиниҥ кинчеги балдарына кӧчӱп турганын ундыбаска болушкан, анайда ок израиль албатыга бала чыкканына ӧйинеҥ ӧткӱре ајару этпеске болушкан ла чыккан кӱнди байрамдаарыла колбулу чалуга бажыратан чӱм-јаҥдарды алынбаска кӱӱнзеткен болор (Сарын 51:5).\n^ 13 абз. «Пасха» деп кӧчӱрилген английский сӧс јарыктыҥ ла јастыҥ, ол эмезе тӱжӱм берериниҥ, англо-саксонский Эастра, эмезе Эостра, деп кудайдыҥ адынаҥ келген. «Словарь мифологии» деген бичикле болзо, «бу кудайдыҥ сӱр-темдеги — айдыҥ толуны тушта јымырткалар экелерге сӱӱген кролик болгон. Кезикте бу кудайдыҥ бажын кроликтыҥ бажындый эдип јурап туратан» (The Dictionary of Mythology).\n^ 18 абз. 2006 јылдыҥ ӱлӱрген айдыҥ 15-чи кӱниниҥ «Каруулчы баканазында» «Свадьбы, достойные в глазах Бога и людей», «Покажите свою веру на деле» ле «Пусть ваша свадьба пройдет радостно и благопристойно» деген јӧрмӧлдӧрди кӧрӱгер.\n^ 20 абз. 2007 јылдыҥ кочкор айдыҥ 15-чи кӱниниҥ «Каруулчы баканазынаҥ» 30—31 бӱктерди кӧрӱгер.\nОЙГОР ШӰӰЛТЕЛЕРДИ КАНАЙЫП ЭДЕР\nКезикте Иегованы сӱӱп турганыс ла библиялык принциптерди оҥдоп турганыс ченелер болор. Темдектезе, христиан кижини Керечил эмес эш-нӧкӧри кандый бир байрамга учурлай тӧрӧӧндӧриле кожо јуулыжарга кычырган болзын. Мындый учуралда христиандардыҥ кезиги јӧпсинер, кезиги јӧпсинбес болор. Је христиан кижи јӧпсинген болзо, ол байрамдаарга эмес, је тӧрӧӧндӧриле кӧрӱжип ийерге келген деп, јарт кӧрӱнип турар учурлу.\nХристиан кижи эш-нӧкӧриле озодоҥ тоомјылу эдип куучындажып салза, ойгор болор эди. Нениҥ учун дезе оныҥ байрамдабай отурганынаҥ улам эби јок айалга боло берердеҥ айабас. Анайып, Керечил эмес эш-нӧкӧри тӧрӧӧндӧрине ӧскӧ дӧ кӱнде барып келерге сананар болор (Петрдыҥ 1-кы самаразы 3:15).\nЈе ӧбӧӧни христиан ӱйиниҥ кожо барбаска турганын јаратпай турза, нени эдер? Мындый айалгада христиан ӱй кижи ӧбӧӧнинде, билениҥ бажында, билезин азыраар молју бар деп сананар болор (Колоссыдагыларга 3:18). Бу учуралда, ӧбӧӧни тӧрӧӧндӧриле јуулыжып, ажанарга турганыла ӱйин кичееп турганын кӧргӱзет. Мындый ӧйдӧ христиан ӱй кижи јакшы кере берер болор. Курсак кандый бир байрамга белетелген де болзо, оны быјарсып калган деп айдып болбозыҥ (1 Коринфтегилерге 8:8). Оныҥ учун христиан ӱй кижи андый курсакты тегин ле курсак деп јиир аргалу, је байрамныҥ уткуул сӧстӧрине, кожоҥдорына, тост айдарына ла ӧскӧ дӧ немелерине турушпас учурлу.\nАнайда ок, кандый бир байрамда болгоны улуска салтарын јетирердеҥ айабас деп, ајаруга алар керек. Христиан эјениҥ Керечил эмес тӧрӧӧндӧриле байрамда болгонын кем-кем билип ийзе, ол андый улуска буудак боло берерин ундыбас учурлу (1 Коринфтегилерге 8:9; 10:23, 24).\nОго ӱзеери, христиан эје байрамга барза, тӧрӧӧндӧри библиялык принциптерди бускадый керектер эдерине албадабас па? Мындый айалгада, христиан эје тӧрӧӧндӧриниҥ кӱӱнине болуп, библиялык принциптерди бузып ийерине чочыду бар. Оныҥ учун ӧрӧги тоололгон айалгаларды ла христиан уйадын ајаруга алып, нени эдерин озодоҥ сананып салар керек (Апостолдордыҥ ижи 24:16).\nЈаҥы јылга сый эдип берилген акчаны алатан ба?\nХристиан кижиге Јаҥы јылга учурлай, ижинеҥ акча эмезе сый берилер аргалу. Христиан кижи андый сыйды алар ба? Кажы ла кижи бойы кӧрӧт. Сен акчаны алып, Јаҥы јылды ла Рождествоны байрамдап тургаҥ деп, директор сананбай да турган болор. Ол предприятиезиниҥ артыкташкан акчазынаҥ бойыныҥ ончо ишчилерине сый эдип берген болор. Эмезе бу акча јыл туркунына јакшы иштегени учун берилген болор. Директор сыйды бойыныҥ ишчилерине: мусульмандарга да, иудейлерге де эмезе ӧскӧ дӧ кудай јаҥныҥ улузына олор Јаҥы јылды ла Рождествоны байрамдап та, байрамбадай да турган болзо, берер аргалу. Оныҥ учун байрамга учурлай берилген сыйды Иегованыҥ Керечилери албас учурлу деп сананбас керек.\nСый кандый бир кудай јаҥныҥ байрамына да учурлалып берилген болзо, сыйды алган кижи олордыҥ кудай јаҥын јарадып турган деп кӧргӱспей јат. Тӧрӧӧни эмезе кожо иштеп турган кижизи мынайып айдар болор: «Мен билерим, сен бу байрамды байрамдабай тургаҥ деп, је тӱҥей ле мен сеге сый берерге турум». Христиан кижиниҥ уйады ару артатан болзо, ол сыйды алып, байрам керегинде нени де айтпай, быйанын айдар аргалу (Апостолдордыҥ ижи 23:1). Христиан кижи бойыныҥ кӧрӱмин эптӱ ӧйдӧ, кижини ачындырбай јартап берер аргалу.\nЈе сый берип јаткан кижи христианды акчага болуп, Кудайдыҥ принциптеринеҥ тайкыла берзин деп, ӧнӧтийин эткен болзо, нени эдер? Мындый учуралда сыйды албаза торт болор. Нениҥ учун дезе бис јӱк ле Иегова Кудайыска чындык артарга кӱӱнзейдис (Матфей 4:8—10).\nӰлежер Ӱлежер Кудайга јарабай турган байрамдар\nlv 13 баж. 144—159 б.


— Ойын-јыргалда кем јараш? — Алтай кебин кийген келин јараш! - altaicholmon\n— Ойын-јыргалда кем јараш? — Алтай кебин кийген келин јараш!\nКеен Алтайыстыҥ кажы ла јуртында ус колду кӧкчи эпшилери бар. Озодо карган энелерис кийер кийимин, ӧдӱк-бӧрӱгин бойлоры ла шидеп, бала-барказын, билезин јеткилдеген. Бӱгӱнги де кӱнде олордыҥ эп-сӱмелери, алтай кеп-кийимистиҥ чӱм-јаҥдары јылыйбай, улалып јат.\nКем де бис оны јаҥыс ла той-јыргалдар тужында кийип турганыс деп айдар. Текшилей кӧрзӧ, ол јастыра шӱӱлте. Албаты бойыныҥ кеп-кийимин јаантайын кийип јӱрген. Ого ӱзеери калганчы ӧйлӧрдӧ эл-јон албатылык кийимин тыҥ баалап баштаганы иле кӧрӱнет. Темдектезе, той-јыргалдарда биригип јаткан јииттер кӧп учуралда европей культурадаҥ келген кийимдер кийип турган. Је бӱгӱнги кӱнде јииттер алтай тойго ло эҥирги јыргалга деп кийимин башкалабай, јӱк ле алтай кебин кийип турган учуралдар кӧптӧйт. Алтай чегедекти, бӧрӱкти, капталды, ӧдӱкти улус толо јаштарына, јаан байрамдарга учурлу ла баалу сый эдип, јуук улузына сыйлап јадылар. Чага байрамыс тужында кышкыда тӱлкӱ бычкак бӧрӱктерлӱ эл-јон кӧптӧп турганын база темдектеер керек.\nЈуукта алтайлардыҥ калада болгон той-јыргалыныҥ фотојуругына ајару эттибис. Ондо бир јиит келин алтай кулјаларла кееркеткен, чегедектиҥ канаттарына тӱҥейлеп кӧктӧгӧн эмдиги ӧйдиҥ, орустап айтса, стилизованный платьезин кийип алган турды. Оны кӧрӧргӧ кандый јараш, эптӱ ле оморкодулу!\nКалыгыстыҥ јаан байрамы Эл Ойыныска јетире узак ӧй артпады. Ол јаан изӱ айдыҥ ортозында ӧдӧр. Ого кажы ла биле алтай кебин кӧктӧдип, кийип алган барза, кандый макалу ла эптӱ болор эди! Кӧктӧнип турган талдама устарыс кажы ла јуртта бар. Олорго эмдигештеҥ баштанар керек.\nСлер бу шӱӱлтеле јӧп пӧ?


Јолдор каланыҥ чырайын керелейт… - altaicholmon\nКоммунальный ээлемниҥ башкартузыныҥ ла «Горно-Алтайск кала» муниципал тӧзӧлмӧниҥ 2035 јылга јетире јондык-экономикалык ӧзӱми аайынча стратегиязыныҥ јетирӱлериле,\nГорно-Алтайск калада јаткан кажы ла 1 муҥ кижиге 518-теҥ кӧп кӧлӱк келижет.\nЭртен тура шакпыртту «час пик» ӧйинде јолдордо јеҥил кӧлӱктердиҥ тоозы бир саатта 9 муҥга једет, кош тартар кӧлӱктер — 0,3 муҥга.\nОныҥ да учун јолдорло јӱрер айалгалар эптӱ болорына, олорды јазаар иштерди јеткилдеерине кӧп акча-манат керектӱ болот.\n2018 јылда ондый иштерге 81270,05 муҥ салковой чыгарылган болгон. Јайгы ла кышкы ӧйлӧрдӧ јолдор чеберлееринде «Дорожник» АО, «Майминское ДРСУ», «Дормостстрой» ООО-лор, таҥынаҥ аргачылар О. И. Мартынов ло В. М. Галкин иштеген.\nКоммунальный ээлемниҥ башкартузыныҥ јетиргениле, јолдордо јӱреринде јеткер болдыртпазын јеткилдеерге, олордыҥ кырларында таштар, чийӱлер, кӧлӱктер токтоп турар јерлер будылган.\n2018 јылда Горно-Алтайсктагы јолдорды јазаарына 33030,30 муҥ салковой акча чыгарылган (32700 муҥ — республикан бюджеттеҥ, 330,30 муҥ салковой — јербойыныҥ бюджединеҥ).\nКыска ӧйдиҥ туркунына мындый оромдордо јолдор јазалган: Ленинниҥ оромындагы 86 таҥмалу турадаҥ ала 95-чи турага јетире, Дубовая роща оромдо 1-кы турадаҥ ала Абаканская оромдогы ӧрӧ чыгар јолго јетире, Чорос-Гуркинниҥ оромында 45-чи турадаҥ ала 20 «а» таҥмалу турага јетире, Поселковый оромдо 1-кы турадаҥ ала Коммунистический проспектле биригер тушка јетире, Коммунистический проспекттеҥ ала кӧлӱктер јӱрер кӱрге јетире (Коммунистический проспектте 182-чи тураныҥ јанында).\nКаланыҥ јаҥдары јолдордо ойдыктарды, оролорды јоголторын јаантайын аҥылу ајаруда тудат.\nБашталып калган 2019 јылда бу иштер улалар. Онойып, Горно-Алтайск «Безопасные и качественные автомобильные дороги» деген эл ӱлекердиҥ «Дорожная сеть» ле «Общесистемные меры развития дорожного хозяйства» деген тергеелик ӱлекерлериниҥ туружаачызы болор. Бу ӱлекерлер 2019-2024 јылдарда иштеер. Ол аайынча пландалганыла узуны 25 километрдеҥ кӧп транзитный јолдор јазалар ла орныктырылар. Јазашту иштер каланыҥ 14 јолында ӧдӧр.\nБӱгӱнги кӱнде Горно-Алтайсктыҥ администрациязы ла АР-дыҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министерствозы келер иштердиҥ бӱдӱмин ле кемин чокымдай темдектейт. Онойып, 2019 јылда Горно-Алтайск калада алдында берилген оромдорды јазаар ла орныктырар:\nПромышленный ором (29-чы турадаҥ ала Коммунистический проспектке јетире);\nСтроительдердиҥ оромы (4-чи турадаҥ ала автобустар эбирер јерге јетире);\nПушкаревтыҥ оромы (бажынаҥ ала учына јетире);\nОктябрьский ором (Чаптыновтыҥ оромыла бириккенинеҥ ала Полежаевтиҥ оромын кечкенине јетире);\nЧаптыновтыҥ оромы (бастыра бойы);\nУлагашевтиҥ оромы (Чаптыновтыҥ оромыла бириккенинеҥ ала Улагашевтиҥ оромында 13 таҥмалу турага јетире);\nЛенинниҥ оромы (Кучияктыҥ оромына бириккенинеҥ ала Коммунистический проспектке бириккенине јетире);\nБ. Головинниҥ оромы (бастыра бойы);\nКоммунистический проспект (Коммунистический проспектте 35 таҥмалу тураныҥ јанында Коммунистический проспект ле Чорос-Гуркинниҥ оромыныҥ ортозында ӧдӧр јер);\nПроточный ором (Коммунистический проспектке бириккенинеҥ ала Чорос-Гуркинниҥ оромын кечкенине јетире);\nЭ. Палкинниҥ оромы (Коммунистический проспектти кечкенинеҥ ала Социалистический оромго бириккенине јетире);\nЧорос-Гуркинниҥ оромы (Проточный оромды кечкенинеҥ ала Чаптыновтыҥ оромын кечкенине јетире);\nСоветский ором (Фрунзениҥ оромын кечкенинеҥ ала Маяковскийдиҥ оромына бириккенине јетире);\nМаяковскийдиҥ оромы (бажынаҥ ала учына јетире).\nКаланыҥ администрациязыныҥ баштапкы ордынчызы В. Кичинековтыҥ айтканыла, ӧткӧн кышкы ӧйдӧ каланыҥ јолдорын ла муниципал јерлерин арчыырында јалдалган 5 тӧзӧлмӧ иштеген болзо, бӱгӱнги кышкы ол иштерди 3 ле тӧзӧлмӧ бӱдӱрет.\n44-ФЗ таҥмалу јасак аайынча, керектӱ техника бары-јогы јолдордо иштеер тӧзӧлмӧлӧрдиҥ талдашту конкурсында туружарында камааны јок.\nИштер бӱдӱрерге јакылта берип јаткандар јылдыҥ ла, кышкы ӧй јууктап келзе, подрядчиктердиҥ беленин ајаруда тудадылар (техниканыҥ тоозын, кумактыҥ, тустыҥ кемин).\nЈолдорды арчыырыныҥ ээжилериле, эҥ ле озо кӧп тузаланылып турган, автобустардыҥ јолдоры арчылар учурлу. Јӧптӧжӱниҥ некелтелериле болзо, тӧс учурлу эмес јолдордыҥ арчылатан ӧйи — кар јааганынаҥ ала эки кӱнниҥ туркунына.\nЈолдорды кардаҥ арутаары каланыҥ башкартузыныҥ келиштире бӧлӱктериниҥ јаантайынгы ајарузында болот. Јолдор ӧйинде арчылбаза эмезе иштердиҥ чыҥдыйы јабыс, иш чала-была болзо, административный практиканыҥ бӧлӱги, коммунальный ээлемниҥ ишчилери ле каланыҥ мэриниҥ баштапкы ордынчызы ол керегинде акттар тургузып, подрядчиктерди каруузына тургузадылар.\nӦткӧн јаҥар айдыҥ туркунына «Майминское ДРСУ» 300 муҥ салковойго кезедӱ штраф алган (јаҥар ай учун јӧптӧжӱниҥ баазы 2800 муҥ салковой акча).\nЈууктарда Текшироссиялык албатылык фронттыҥ ишчилери (ОНФ) бастырароссиялык «Снежный фронт» деген акция-ӱлекер аайынча тӧс каланыҥ јолдорын, тротуарларын ла јондык учурлу јерлерди кардаҥ арчыганын шиҥдедилер.\nОНФ-тыҥ темдектегениле, тӧс оромдордо айалга кирезинде болзо, тууразында оромдордо айалга чала эмеш башка. Темдектезе, кезик јерлерде такталып калган кар, кӱн јылыырда, чейилип, ондогы јолдорло маҥтадарга, базарга кӱчке келижет.\nБу иштиҥ турулталарыла эдилген јӧп-шӱӱлтелерин ОНФ Горно-Алтайск каланыҥ администрациязына јетирер.\nОлор ӧмӧ-јӧмӧ иштеер амадулу. «Снежный фронт» ӱлекер јастыҥ бажына јетире улалар.


Кокыр-каткы база эм-том… - altaicholmon\nКокыр-каткы база эм-том…\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театр «Большие гастроли. Межрегиональная программа» деген федерал программа аайынча кӱчӱрген айдыҥ 26-28 кӱндеринде Петрозаводск (Карелия) јаар гастрольдо болгон. Эл театрдыҥ баш режиссеры, Алтай Республиканыҥ нерелӱ санатчызы Эмма ИРИШЕВАЛА ӧткӧн куучын-эрмек гастрольдыҥ турултазына, белетелип јаткан ойын-кӧргӱзӱге ле ӧскӧ дӧ сурактарга учурлалды.\n—Эмма Александровна, куучын-эрмегистиҥ бажында солун алтай Карелия, оныҥ тӧс калазы Петрозаводск, ондо јуртап јаткан эл-јон керегинде айдып берзегер?\n—Сӱрекей јараш, тӱӱкизи байлык тала болуптыр. Петрозаводск деп айдарыста, ол бу каланыҥ тӧзӧгӧзин салган ла јаан заводторды ачкан Петр Первыйдыҥ ады-јолыла кӧнӱ колбулу болгоны јарталат.\nБис карел, финн, вепс ук-тӧстӱ калыктарды кӧрдис, олорло таныштыс. Эл театрдыҥ јааныныҥ ордынчызы финн укту эпшиле куучындаштым. Куучын-эрмегинде «ӧ», «ӱ» таныктар бар, бистиҥ «ј» таныгыс јок. Байа «јакшылар», «јакшы» деген сӧстӧр угулбады. Тыш кебер-чырайыла орус улуска кеберлеш, је кӧстӧриле эмеш башкаланат.\n«Федерация» фестивальдыҥ программазы ныкта ла јилбилӱ болгон\nПетрозаводсктоҥ ыраак јокто ады јарлу КиIжи деген ортолык бар. Карел тилле оныҥ ады «игра» деп кӧчӱрилет деп јартагылады. Бисте кажык деп ойын бар ине. Вепстердиҥ куучын-эрмеги јымжак, кӧп лӧ јаны «щ» танык угулар.\n—Эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминде пандемияла колбой кубулталар, тудуулар бар ба?\n— Петрозаводскко једип келеле, эҥ ле озо ајарып ла кайкап кӧргӧн бир айалга јанынаҥ айдып ийейин. Бодолында, ол пандемияла колбулу болордоҥ айабас. Мында ончо магазиндер, онойдо ок ӧскӧлӧри де он саат эртен турадаҥ ала тал-тӱштиҥ бир саадына јетире јаҥыс ла амыралтадагы јаан ӱйениҥ улузыла иштеп турган эмтир. Тал-тӱштиҥ кийнинеҥ дезе јиит улус магазиндеп, керек-јарактарыла јӱрет. Јолду ајару ла килемји јаан јашту улузына деп иле кӧрӱлди.\n—Олордыҥ эл театры кандый?\n—Тӧс тепсеҥде ӱч театр – эл театр, наадайлардыҥ ла кӱӱлик театрлар коштой тургулайт. Эл театрдыҥ јааныныҥ ордынчызыныҥ айтканыла, театр азый финндердиҥ болгон. Оноҥ олор тогузон јылдарда СССР ороондо ончо неме јайрадыларда, бойыныҥ тӧрӧли јаар кӧчкӧн. Театрларда јаҥыртулар болуп, бистиҥ барган театр Карелияныҥ эл театры деген чыду алынган болуптыр.\n—Слер карелдерге кандый кӧргӱзӱлерди апарып кӧргӱстигер? Карел кӧрӧӧчилер Алтайдаҥ барган актерлорды, олордыҥ ойынын канайда баалады?\n—Бис карел кӧрӧӧчилерге баштапкы кӱнде Павел Кучияктыҥ «Чейнеш» (режиссеры Сергей Потапов) деген ойын-кӧргӱзӱни алтай тилле кӧргӱстис. Залда ыҥ-шыҥ, тал-табыш јок. Кӧрӧӧчилер мык ла отурган.\nКийнинеҥ мындый ойын-кӧргӱзӱлерди ыраак јерлерге апарбагадый деп шӱӱлтеге келдим. Ойын алтай да тилле ӧткӧн болзо, ондо албатыныҥ революциядаҥ озо јадын-јӱрӱми, калык чӱмделгези кӧрӧӧчиге јилбилӱ болор деген кӱӱн-санаа келишпей калды.\nОлор «Восхождение на Хан-Алтай» (режиссер Андрей Борисов) деген ойын-кӧргӱзӱни сакыган, кӧрӧргӧ кӱӱнзеген. Је олордыҥ залын кӧрӧлӧ, апарбадым.\n—Экинчи кӱнде айалга јакшы јаны јаар бурылды ба? Кӧрӧӧчилердиҥ кӱӱн-санаазы јарып, ижемјизи бӱтти бе?\n—Экинчи кӱнде сценага бойымныҥ орус тилле тургускан Николай Гогольдыҥ «Ревизорын» чыгардым. Кӧрӧӧчилер кӧп болды. Олор ойынныҥ баштапкы бӧлӱгин чала кайкаган айас кӧрдилер. Кара улус орус улусты ойноп јатканы эмеш кайкатты ошкош. Је оноҥ экинчи акттыҥ кийнинеҥ кӧрӧӧчилердиҥ ӧзӧги јайымжып, јымжап, каткыга кӧчкӧн. Колчабыжулар јызырап, ортозынаҥ «Браво!» деген кыйгы-кышкы угулып турды. Мында анчада ла Айдар Унатовтыҥ, Александр Маймановтыҥ ойногондорын бийик бааладылар.\nОйын-кӧргӱзӱниҥ кийнинеҥ театрдыҥ јааны меге «Актерлорыҥныҥ ӧмӧлиги-ансамбли тыҥ, је декорация уйан» деп айдала, «Мениҥ декорациям јараш, је ойыным уйан» — деп айтты.\n—Эл театрдыҥ «Тӱрк Кабай» деген јайаан ӧмӧлиги (Болот Байрышев, Вадим Деев, Айдар Унатов) кӧрӧӧчилерди јебрен тӱрктердиҥ куулгазын ийдезиле таныштырып, кӧксин чечкенинде, байла, алаҥзу јок? Алтай Республиканыҥ јылдыстары деп олорды тегиндӱ айтпаган ине.\n—Чындап та, бу ӧмӧликтиҥ ойыны кӧп талаларда, ороондордо кӧрӧӧчилерди олјологон. Темдектезе, калмык кӧрӧӧчилер олордыҥ ойынын кӧрӱп, ыйлаган эди. Мында база ондый ок болды. Кӧрӧӧчилердиҥ кӱӱн-санаалары кӧдӱриҥилӱ болды. Олордыҥ айтканыла, кайкамчылу, куулгазын телекейге учала, кайра келгенине бодолду сезим болгон.\n—Чӧлӧӧ ӧйдӧ Карелияныҥ тӱӱкизиле таныжарга келишти бе?\n—Бу республикада кӧрӧтӧни, кайкайтаны сӱрекей кӧп. Кӧргӧн-укканысты ончозын куучындаза, база бир бӱк болордоҥ айабас.\nОзо ло баштап музейинде болдыс, байлык тӱӱкизиле таныштыс. Суулары ончозы эм-том, байа аржан суулар деп айдарга јараар. Петр Первый Россияда эҥ баштапкы «Марциальные воды» деген курортты мында ачкан ине. Петрозаводск Онежский кӧлдиҥ јаказында турат. Мында ла Ладоганыҥ кӧли, Белое море.\nБу тала јӱзӱн-башка баалу таштарла байлык. Оныҥ да учун Петр Первый мында темир кайылтар, урар, корголјын, уй-мылтыктар ла оноҥ до ӧскӧзин белетеер заводтор ачкан.\nБӱгӱнги театрдыҥ материально-технический тӧзӧгӧзи јанынаҥ сурак курч турат\n—Слер, ӧмӧлик, ӧй кату да болзо, гастрольго барып, амыр-энчӱ јанып келдигер. Јаҥы јылдыҥ алдында кӧрӧӧчилерди јаҥы ойынла сӱӱндирер ле болбойор. Иш башталып, кӧндӱге берди бе ?\n—Јол-јорыктаҥ амыр јанып келдис. Бӱгӱнги кӱнде текши телекейди чочыдып јаткан пандемия ӧйинде улустыҥ су-кадыгын корыыр бӧлӱктиҥ, эмчилердиҥ, медишчилердиҥ нерелӱ ижин баалап, мен Жан-Батист Мольердиҥ «Лекарь поневоле» («Эрик јоктыҥ эмчизи») деген комедиязын алтай, орус тилдерле тургузар деген шӱӱлтеге келдим.\n—Нениҥ учун бу ойын-кӧргӱзӱни талдап алганыгар? Амадузы кандый болот не?\n— Мольердиҥ «Лекарь поневоле» деген пьесазын алтай тилге Качканак Багыров кӧчӱрген. Ойын-кӧргӱзӱде ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ јӱрӱмди сӱӱгени, јӱрӱмге сӱӱнгени, онойдо ок јӱрӱмде учураган уур-кӱчтерди кокыр-каткыла ӧткӱрери сӱрекей јакшы кӧргӱзилет. Ойын-кӧргӱзӱде эмчи кижиниҥ улустыҥ јӱреги, бууры кайда болгонын булгаштырып, аҥказы азып, мекеленгенин кӧрӧӧчи бойы кӧрӱп, бууры кӧжигенче каткырып амыразын. Улуска ару, јарык кӱӱн-санаа керек. Кокыр-каткы база эм-том ине.\n—Ойын-кӧргӱзӱ эки тилле, эки составла белетелип јадарда, тӧс сӱр-кеберди ойноор, кӧргӱзӱде туружар актерлор керегинде угарга јараар ба?\n—Тӧс сӱр-кеберди (Сганарельди) Александр Майманов ло Аржан Товаров ойноп јадылар. Тӧс эпшиниҥ сӱр-кеберин (Мартинаны) Ирина Майманова ла Светлана Чельчикова ойнойт. Онойдо ок ойында Евгений Папитов, Даниил Кользенов, Вадим Деев, Ашин Торломоев, Вера Сумачакова, Алина Попошева, Айдыҥ Бадыкин ле оноҥ до ӧскӧлӧри ойнойт. Јаҥы ойын-кӧргӱзӱниҥ јурукчызы Валерий Тебеков, декорация да, кеп-кийимдер де белен. Актерлорло бије јанынаҥ Байрам Курдяпов иштеп јат. Кӱӱзин Эрелдей Бештинов јазайт.\n«Лекарь поневоле» ойын-кӧргӱзӱни јаҥар айдыҥ 23-чи кӱнине јетпей јадып табыштырып ийерим.\n—Кӧрӧӧчилер ойын-кӧргӱзӱни онлайн-ээжиле кӧрӧр бӧ? Бӱгӱнги цифровой технологияныҥ ӧйинде театрдыҥ материально-технический тӧзӧгӧзине јаҥыртулар, айтпаза да, керектӱ. Ол јанынаҥ шӱӱлтегерди угарга јараар ба?\n—Бӱгӱнги театрдыҥ материально-технический тӧзӧгӧзи јанынаҥ сурак курч турат. Јаҥы камералар, бийик технологияныҥ оноҥ до ӧскӧ эдимдери сӱрекей керектӱ. Бӱгӱнги некелте-ээжилер чек башка ине.\nБис болуш сурап, «Эл-Алтай» ГТРК-га баштандыс. Олор биске удура болуп, јӧпсинди. Ойын-кӧргӱзӱни олор согор ло эл-јон до онлайн-ээжи ажыра кӧрӧр арга болор.\n—Јаҥыјылдык чӧрчӧк эмезе интермедия болор бо?\n—Кыйалтазы јогынаҥ, јаҥыјылдык интермедия белетелип јат. Бу ишти Даниил Кользенов ло Анастасия Канцевая апарып јат.\nЧычкан јыл кату да, ченелтелӱ де болды. Кажы ла оору-јоболдыҥ, оноҥ до ӧскӧзиниҥ бойыныҥ јолдоры бар. Олор ончозы Чычкан јылла кожо чыгып барзын. Кӱндӱлӱ кӧрӧӧчилер бисти ундыбазын.\n—Эмма Александровна, учурал келижерде, ӱлӱрген айдыҥ 17-25 кӱндеринде Чечен Республика јаар барган јол-јорыгар јанынаҥ куучындап берзегер?\n—Чечен Республиканыҥ тӧс калазы Грозныйда эл театрлардыҥ «Федерация» деп адалган экинчи бастырароссиялык фестивали ӧтти. Баштапкы фестиваль мында былтыр ӧткӧн. Бу фестивальды Россияныҥ культура аайынча министерствозы, Россияныҥ театрал ишчилериниҥ биригӱзи ле Чечен Республиканыҥ башкарузы ӧмӧ-јӧмӧ белетеп ӧткӱрген. Мынаҥ ары бу фестиваль јылдыҥ ла Чечен јеринде ӧткӱрилер.\nФестивальдыҥ программазы ныкта ла јилбилӱ болгон. Сегис кӱнниҥ туркунына чечен албатыныҥ культуразыныҥ кайкамчылу ла јараш ӧргӧӧзинде Мордовияныҥ, Татарстанныҥ, Башкортостанныҥ, Кабардино-Балкарияныҥ, Карелияныҥ, Дагестанныҥ, Коминиҥ, Марий-Элдиҥ, Хакасияныҥ, Тӱндӱк Осетия-Аланияныҥ, Коми-Пермяцкий округтыҥ, Москваныҥ ла Чечен Республиканыҥ театрлары ойын-кӧргӱзӱлерин кӧргӱскен.\n—Фестивальга чыгарылган он беш ойынды ончозын кӧрӱп болбозыҥ ине. Слерге кандый албатылардыҥ театрларыныҥ ойынын кӧрӧргӧ келишти?\n—Мен келишкенче ле кӧп театрлардыҥ тургускан ойындарын јилбиркеп кӧрдим. Темдектезе, Дагестанныҥ, кара-калпактардыҥ, лак албатыныҥ, даргийлердиҥ ойындарын кӧрдим. Оноҥ чечендердиҥ јуу ӧйиниҥ ойын-кӧргӱзӱлерин кӧрдис.\n—Фестиваль ӧйинде режиссерлордыҥ лабораториязы, мастер-класстар, јайаандык туштажулар, кӱрее-куучындар ла оноҥ до ӧскӧ кӧдӱриҥилер кӧп лӧ болгон ине. Слер кандый ууламјыда туруштаар?\n—Мен режиссерлордыҥ лабораториязында туруштым. Оныҥ туружаачыларыныҥ кӧп јаны меге таныш улус. Бис башка-башка театрлардыҥ ойын-кӧргӱзӱлерин кӧрӱп, актерлордыҥ ойыны, кӧдӱрилген сурактар аайынча шӱӱлтелерис айттыс.\nОныҥ кийнинде ӧткӧн пресс-конференцияда бис, режиссерлор, темдектезе, якут эмезе алтай калыктыҥ кай чӧрчӧктӧрин тургузып, сценага чыгарып кӧргӱзедис. Је критиктер калыктыҥ ӧзӧгине, канына шиҥип калган јаҥжыккан байлыктыҥ учурын јетире, тереҥжиде оҥдоп болбой турган айалгага ајару эттис. Бис дезе сценадаҥ ол байлыкты кӧргӱзедис. Мынаҥ ары кандый айалга болоры алаҥзулу. Бӱткӱл Россияда орус театрлар сӱреен кӧп ине.\nЭл театрдыҥ «Тӱрк Кабай» ӧмӧлигиниҥ ойынын калмык кӧрӧӧчилер кӧрӱп, ыйлаган эди\nМен бистиҥ республикада јаҥыс эл театр эки тилле ойноп јадыс, нениҥ учун дезе тилле колбулу ишти кӧнӱ улалтары бистиҥ каруулу ижис деп чокумдадым.\n—Национальный драматургия, драматургтар јанынаҥ айалга, сурак аайынча кандый куучын болды, јӧп чыгарылды?\n—Чындап та, бӱгӱнги кӱнде театрларда драматургтар ла драматургия јанынаҥ сурактарды эҥ ле курч ла кӱч деп айдар керек. Бойыныҥ ӧйинде драматургтарды ӱретпегени, ӧскӱрбегени театрлардыҥ ичкери ӧзӱмине буудак болуп јатканы иле. Шак бу сурак фестиваль ӧйинде база кӧдӱрилген.\nКелер јылда Чечен талазында ӧдӧтӧн бу фестивальга драматургтарды кыйалтазы јогынаҥ апарары јанынаҥ бис база куучындаштыс.\nКелер јылда Чечен Республика «Федерация» деген бастарароссиялык фестивалин, Татарстан дезе Наурыз байрамын ӧткӱрер. Мен эмди ле Наурызка кандый ойын-кӧргӱзӱлерди апарары јанынаҥ сананып, шӱӱп јадым. Бисти, Алтай Республиканы, Хакасияны, Тываны тӱндӱк тӱрктерге кирип турган деп уктым. Оноҥ келер Наурыз бистиҥ ӱч таланыҥ театрларыныҥ ойын-кӧргӱзӱлерине учурлалар. Бойыныҥ ӧйинде Алтай Республиканыҥ ла Татарстанныҥ башчылары театральный колбулар аайынча јӧптӧжӱ тургускан эди. Бу јайаандык иш шак ол јӧптӧжӱ аайынча ӧдӱп јат.\n—Адакыда, национальный театр-лардыҥ «Федерация» деген экинчи бастырароссиялык фестивалиниҥ амадузы јанынаҥ Слердиҥ тӱп-шӱӱлтегерди угуп ийели?\n—Ӧткӧн фестиваль јаҥыс та театральный биригӱлер ортодо јаан јилбӱде, ајаруда болгон эмес. Је онойдо ок кӧрӧӧчилер де бийик баалаганын темдектеер кӱӱним бар. Кажы ла ойын-кӧргӱзӱниҥ художественный јанынаҥ кеми бийик болгон. Фестивальды белетеп ӧткӱргендердиҥ тургускан амадузына келишкен. Амадузы дезе Россияныҥ јеринде бирлик культуралык телкемди тӧзӧӧри, онойдо ок оныҥ национальный театрларыныҥ ла бӱткӱл ороонныҥ театрларыныҥ мынаҥ арыгы ӧмӧ-јӧмӧ ижин улалтып, колбуларды тыҥыдары деп айдар керек.\nЭрмек-куучынныҥ учкары «Большие гастроли. Межрегиональная программа» деген федерал программага јаан алкыш-быйан. Ӧмӧ-јӧмӧ јайаандык ишке бу федерал программа сӱрекей јаан болужын јетирген ле јетирет.\n—Эмма Александровна, јилбилӱ куучын-эрмек учун быйан. Слерге, эл театрга, јилбилӱ кӧргӱзӱлер, чындык кӧрӧӧчилер кӱӱнзейли.\nК. ПИЯНТИНОВА куучындашкан


Оны ойноп баштазаҥ, токтоп болбозыҥ - altaicholmon\nОны ойноп баштазаҥ, токтоп болбозыҥ\nБыјылгы Эл Ойында Кӧк Бӧрӱниҥ маргаандарын кӧргӧн улустыҥ тоозы јаҥжыкканы аайынча кӧп болгон. Jазалган трибуналарга бадышпагандары јилбилӱ ойынды бут бажында кӧргӧн.\nБыјылгы маргыжуда текши тооло сегис команда турушкан. Олордыҥ ойындары кичӱ изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинеҥ ала ӧткӧн. Оныҥ турулталарыла сегизинчи јерде Кан-Оозыныҥ командазы болды. Jетинчи јерде «Каракујур», алтынчыда — «Беш-Ӧзӧк» болордо, бежинчи јерге Оҥдой аймактаҥ «Урсул» команда чыккан.\nЭл Ойынныҥ баштапкы кӱнинде 3-чи јер учун ойында Оҥдой аймактыҥ «Jоло» ло «Улаган-2» командалар тушташкан.\nБир јанынаҥ «Улаган-2» команданыҥ аттарына минген јалтанбас уулдары, тӧӧлӧс сӧӧктӱ Байрам Баграшевке баштадып, јалаҥга чыгарда, экинчи јанынаҥ мундус сӧӧктӱ Эзен Кайминге баштаткан «Jоло» команданыҥ андый ла ок јалтанбас уулдары чыккан. «Jалтанчак кижи хоккей ойнобойт» деп тегиндӱ айдылбаган ине. Кӧк Бӧрӱ ойынды да алар болзо, мында база јалтанбас, чыйрак, кӱчтӱ уулдар ойнойт.\nБу командный ойын болуп јат. Ээжилери де хоккейде ошкош. Jалаҥда тӧрт ойынчыдаҥ, хоккейде ле чылап, ойынчылар маргыжу ӧйинде солынгылап јадар. Ээжилерди бускан ойынчылар эки минут ӧйдиҥ туркунына ойыннаҥ чыгарылат. Мында бойыныҥ табараачылары, коручылдары бар. Эчкини тудунганча, казандӧӧн келип јаткан «ӧштӱниҥ» јолын канайда кезетенин коручылдар јакшы билер эмей. Олор маргыжу ӧйинде бу ишти бӱдӱрет. Табараачызы эчкини «ӧштӱниҥ» казанына апарып јатса, ого ӧскӧ команданыҥ ойынчыларын јууктатпайтаны кайда! Кӧк Бӧрӱде кӧп лӧ сабада кӧп гол кийдирген уулдардыҥ ла ады-јолдоры чыгат. Эчкини колго алып, канча кире јерге апаратаны, казандӧӧн кийдире таштайтаны јеҥил керек эмес. Бу командный ойын болгонын ундыбайлы. Кӧп неме текши команданыҥ билгир ойынынаҥ камаанду.\nТергеебисте ады-јолы јарлу, јайалталу, кыпчак сӧӧктӱ Ратмир Танытпасов деген эр бар. Ол Кӧк Бӧрӱле ӧткӧн маргаандарда комментатор болгон. Ратмир мынаҥ да озо бу ишти бӱдӱрген. Оныҥ да учун бу ойын ого јуук ла таныш. Бир ӧйлӧрдӧ комментатордыҥ ижин калыгыстыҥ база бир јайалталу уулы Валерий Киндиков бийик кеминде апарган эди.\nЭки команданыҥ ойынчылары ойноор јалаҥга чыгып келерде, Ратмир олорго мынайда баштанган:\n—О-о, Улу јайаачы, јебрен чӱм-јаҥдарын улалтып келген јалтанбас ла чакту алып баатырлардыҥ Кӧк Бӧрӱ ойынга кирген чертин алзын деп баштанадыс. Ойынга кирип јада, јуулган калыктыҥ алдына ак-чек болорыс, ойынныҥ ээжилерин буспазыс деп чертенедис.\nОйынчылар «чертенедис» деп айткан соҥында, ойын башталган. Ойынныҥ баш јаргычызы Рустам Петпенеков. Мынаҥ озо канча јылдардыҥ туркунына бу бӱдӱмјини Анатолий Унуков ак-чек бӱдӱрген эди.\nБу ойында јеҥӱни Jолоныҥ командазы алып, ӱчинчи јерге чыккан. Кӧк Бӧрӱ ойынды сӱӱчилер Эл Ойынныҥ экинчи кӱнинде ӧдӧтӧн финалда јеҥӱни кем ал соккой не деп, энчикпей сакып турдылар.\nЭртенгизи кӱн база ла изӱ болгон. Ойын ӧдӧр јалаҥда тоозын тыҥ кӧдӱрилбезин деп, ӧрт ӧчӱрер кӧлӱк шлангынаҥ јалаҥды суулап турды. Бир эмеш ӧй ӧткӧн соҥында мында Кӧк Бӧрӱле баштапкы јер учун тартыжу башталар. Финалда — такып ла республикабыстыҥ эҥ артык эки командазы. «Шыргайты» республикан маргаандардыҥ сегис катап јеҥӱчили болгон болзо, ӧткӧн Эл Ойында «Улаган-1» командага једери јок болгон. Эки команданыҥ ойынчылары бой-бойлорын јакшы билер, баштапкы катап туштажып јаткан эмес. Трибуналар кара-бајырт, албатыныҥ кӧбизи коркышту. Командалар јалаҥга чыгып, черт берген соҥында, ойын башталат. Туштажуныҥ баштапкы ла минуттарынаҥ ала Шыргайтыныҥ командазы ӱзӱги јоктоҥ табарулар эдет. Беш минут ӧткӧлӧктӧ, бу команданыҥ ойынчызы Кӱлер Какпаков эчкини Улаганныҥ командазыныҥ казанындӧӧн кийдире таштап ийген. Ойынныҥ баштапкы јирме минуды ӧдӧрдӧ, тоо 3:0 болгон. Бастыра ӱч учуралда эчкини казандӧӧн Кӱлер кийдире таштаган. Экинчи тайм башталарда, «Улаган-1» команданыҥ ойынчызы Мерген Тадыкин «ӧштӱлеринеҥ» јӱк арайдаҥ айрылып, эчкини казандӧӧн кийдире мергедеген. Экинчи тайм божогон ло ойын 5:3 тооло тӱгенген. Шыргайтыдаҥ бастыра 5 голды Кӱлер Какпаков кийдирген! Мынайып, алтай албатыныҥ тергеелер ортодогы «Эл Ойын-2018» деген јыргалында Кӧк Бӧрӱле маргаанныҥ јеҥӱчилдери болуп, Шыргайтыныҥ командазы чыккан. Jеҥӱчилдерге ле призерлорго сый-акча табыштырылган.\nБу маргаанда турушкан эҥ артык командалар адалды. Jакшы ойын кӧргӱскен уулдардыҥ ады-јолдорын база адап салар керек. Олор: Кӱлер Какпаков, Амат Могулчин, Мерген Адышев, бастыразы ла национальный бӱдӱмдер аайынча спорттыҥ устары. Анайда ок Ренат Саксаевтиҥ, Алексей Адыкаевтиҥ, Мерген Тадыкинниҥ ады-јолдорын адабас арга јок. Jакшы ойынды Ирбис Яманов, Эзен Каймин, Амаду Арбаков, Сӱмер Сомоев, Урмат Курманов ло Влад Белеев база кӧргӱскен. Чындап, Влад бу маргаандардыҥ эҥ оогош туружаачызы болгон. Ол 17 јашту, 2001 јылда чыккан, јаҥы чактыҥ кижизи деп айдарга јараар.\nМаргаандардыҥ туружаачылары тартыжуларга кандый чололу аттарлу чыкпады деер. Красавчик, Малыш, Циклоп, Лексус, Арат, Карындаш, Мустанг, Аватар ла оноҥ до ӧскӧлӧри болгон. Байагы аттар, олорды минген уулдар ла чылап, кӧдӱриҥилӱ кӱӱндӱ ойногондый билдирген. Кӧп тазыктыруларды ӧдӱп, јаан маргаандарда туружып, келер тартыжуларды энчикпей сакып турган болор.\nКӧк Бӧрӱле келер республикан маргаан кӱскиде ӧдӧри темдектелет. Оноҥ республиканыҥ командазы Киргизияда јылдыҥ сайын ӧдӱп турган јаан маргаанга барып, туружар амадулу. Калганчы ӧйдӧ уулдардыҥ ойыны чындаптаҥ ла тыҥып калган. Айса болзо, анда да јеҥӱлӱ јерлерге чыгар.\nУлаганда Межелик ӧзӧктӧ ӧткӧн Эл Ойында Кӧк Бӧрӱ ойын аайынча маргаандарда республикабыстыҥ сегис командазы турушкан деп бичидис. Олордыҥ кезиги бу ойынга бойыныҥ арга-кӱчиле келген болтыр. Ол ло Беш-Ӧзӧктиҥ ойынчылары бойлоры «КамАЗ» јалдап келген. «Урсул» команда база бойыныҥ аргазыла келиптир.\nКӧк Бӧрӱ ойынла ойноп баштаган уулдардыҥ айтканыла, бу кандый да оору ошкош неме. Бир ойноп баштазаҥ, токтоп болбозыҥ. Ойноор ло кӱӱниҥ келер. Уулдарды алган сынык-бычыктар да токтотпойт.\nКалганчы јылдарда кӧп јурттарда бу ойынды ойноп баштагандар. Jаҥыс ла Оҥдой аймактыҥ Алтыгы Талду, Каракол, Оҥдой, Шашыкман, Кӱпчеген јурттарында уулдар командалар тӧзӧп, бой-бойлоры ортодо ойногылайт. Кезик јурт јеезелердиҥ башчылары да аттарына минип, ойынчылардыҥ тоозына кожула берет. Айдарда, Кӧк Бӧрӱ тергеебисте база да ӧзӱм алынар.


Категория: Новости\t Опубликовано 20 Май 2020\t Просмотров: 36\nРейхстагта адын бичиген jуучыл.\nМениҥ адам Белеев Егор Дмитриевич Улаган аймакта Чибилÿ jуртта 1919 jылда чыккан. 1939 jылда Черÿге ле барала, jууга кирген, ойто jÿк 1946 jылда jанган. 1940 jылда финдерле jуу башталарда, адамныҥ полкы черт алып, jууга атанган. Jе фронтко jеткелекте jуу токтогон. Адамныҥ jуулашкан 5-чи танковый бригадазы Тÿштÿк-Кÿнбадыш фронтко кирген.\nБаштапкы ла кÿннеҥ ала Украинаныҥ калаларын коорулаган. Изÿ тартыжулар Харьков учун болгон эмтир. Бу jаан плацдарм болгон, оштÿниҥ колына киргени Кызыл Черÿге комой салтарын jетирген. Öштÿниҥ кÿчи де тыҥ, техника да jакшы, бистиҥ черÿ тескерлеп турала, курчуга кирген. Де адамныҥ полкы курчуны ÿзе согуп, уштулып чыккан. Бир муҥ эки jÿс он бир jуучылдаҥ 155 ле кижи, 14 танктаҥ 5 танк арткан. Арткан-калган jуучыл ийде-кÿчтер öскö частьтарга кожулып, Украинаныҥ калаларын корулаган. Öштÿни кÿнчыгыш jаар божотпой, тыҥ ла jуулашкандар.\nАдамныҥ эске алынганынаҥ: «Керчьти корулаар jуу-согуштар калапту болгон. Фашисттер казырланып, туни-тÿжи бомбалар чачып, талайчылардаҥ турган десанттар ийген. Канча кÿн тартышканыс. Jер ле теҥери биригип калгандый, тÿни де, тÿжи де билдирбес. Буттыҥ алдында jер тирÿ немедий, кыймыктанып, jылыжып jадар. Кулактарыс тунуп калган, бой-бойысты угужып болбозыс, не де кöрÿнбес болгон. Бис ондо тыҥ тартышканыс. Эки jанынаҥ jаан коромjылар болгон. Бу Керчь jарымортолык эки катап фашисттердиҥ колына кирген, совет черÿ ойто айрып алган. Фашисттер jарымортолыкты колго алып алза, олорго нефтьту Кавказ jаар jол ачылар эди. Нефть jогынаҥ совет черÿниҥ айалгазы коомойтыыр. Грозный, Баку, Волга – олордын амадузы болгон. Фашисттер бу ууламjыга талдама ийде кÿчтерин ийген. Мында тöрöл jерине jанбай, кöп ле jуучылдар jеҥ jастанган. Бу канду jуунан чыгып, Темрюк калага келип, ойто ло jуу-jепселдерле, техникала jеткилденип, jаҥы jуучылдар кожуп, Азов талайдаҥ ыраак jокто, Дон сууныҥ ол jанында токтогоныс».\nБу тушта адам алтай кижиге, Jоло jурттаҥ Василий Айланович (Андреевич) Саданчиков деп jуучылга туштаган. Экÿ коркышту сÿÿнип, алтайлап куучындажып, экÿ jаҥыс ротада, взводто «Максим№ деп пулеметторлу jуулашкан. Василийдиҥ бöлÿгин Николаев кала jаар аткарган. Онойып алтай jуучылдардыҥ jолдоры ыраашкан.\nСталинград каланыҥ jанында айалга уур-кÿч боло берерде, адамныҥ 40-чи гвардейский стрелковый дивизияныҥ 119-чы гвардейский стрелковый полктыҥ 1942 jылдыҥ куран айында Сталинградский фронтко чачкан эмтир. Адамныҥ дивизиязы ол тушта «обстрелянные» деген чоло атту болгон. Адамныҥ эске алынып куучындаганынаҥ: « Совет jуучылда ачык jерде турган. Баштап бисте jÿк коруланар арга болгон. Кезик дивизиялардыҥ алдында болгон jуу-согуштарда туружып, чагы чыгып калган. Бистиҥ де дивизия Одессаны, Керчьты коорулап, талбырап калган. Jаҥы ла училище божоткон оогош офицерлерде jуулажар ченемел де jок. Jуу jепсел де öйинде jетирилбес, курсак-тамак та комой. Немецтер бастыра ийде-кÿчтерин jууп Паулюстыҥ черÿзин быжулайла, Сталинград jаар ийген. Тÿштÿк-Кÿнбадыш фронттор ÿч jанынаҥ арадап туруп, Паулюстыҥ черÿзин эки jара бöлö соголо, олjого алганыс. Бистиҥ jуучылдардыҥ jалтанбазыла, коркубазыла, ат-нерезиле, тынын да кысканбазыла бу jууны алып чыктыс».\nСталинградтыҥ кийнинде адамныҥ полкы «Ростовская» деп ичкерлейтен jуучыл операцияда турушкан. Бис Интернеттеҥ jилбилÿ jакару таап алганыс. Ол jакаруда 2-чи стрелковый батальонныҥ стрелковый бöлÿгиниҥ командири Белеев Е.Д. 1942 jылдыҥ jаҥар айыныҥ 30-чы кÿниниҥ тÿнинде Обливская станцияга табару эдерде, станцияныҥ куйнында баштапкы кирип, jуу-согушта 25 гитлеровецти, бир jуучыл точканы jоголтконы учун «За отвагу» медальла кайралдаары керегинде айдылган. Бу станция учун 15 кире jуучыл база кайралдаткан эмтир. Мында адам jаан шыркаладып, Шахты калада узак эмденген. Госпитальдан чыгып, 1-кы Белорусский фронттыҥ 5-чи черÿзине кожулган.\nАдамныҥ куучынынаҥ: «Бистин 1038 полкко немецтиҥ коруланганын ÿзе соголо, Кюстрин деп станцияны колго алзын деп jакару болгон. Одер сууны кечирбес болуп, немецтер тыҥ ла тартышкан. Мен экинчи пулемтчик болгом. Jуу-тартыжуда баштапкы пулеметчиктиҥ щидин оодо согуп, пулеметчикле кожо jок эдип салгандар. Немецтер атакага там ла jууктап келерде, мен jылып барала, щит jок пулеметко jаҥыдаҥ патронду коробка тургузып алала, келип jаткан öштÿлерге пулеметтоҥ патрондор божогончо аткылай ла бердим. Ыҥ-шыҥ боло берерде, кöрзöм, немецтердиҥ атаказы токтоп, öштÿлер качкылап jаткан эмтир. Jуу-согуш токтогон кийнинде командирлер келип мактагандар. Кюстрин станцияны колго алар тушта мен шыркалаткам. 3-чи степеньдÿ Мактын орденин меге госпитальда табыштырган. Jеҥÿ керегинде табышты база госпитальда уккам. Шыркалу jуучылдар сÿÿнгениске ыйлажып турганыс».\nАдам алтайына 1946 jылдыҥ кÿÿк айында эзен-амыр jанып келген. Уулу Jенÿниҥ кÿнинде кийетен костюмыныҥ тöжинде Мактыҥ 3-чи степеньду, Ада-Тöрöл учун jуунын 1-кы степеньду ордендери, «За отвагу», «За взятие Берлина», «За победу над Германией», «За оборону Сталинграда», «За освобождение Варшавы» медальдар jалтырыжып туратан.\nАдам Берлинге jедип, Рейхстагтыҥ стенезине «Белеев Егор Дмитриевич» деп колын салган.\nМундусова, Н. Рейхстагта адын бичиген jуучыл / Н. Мундусова // Алтайдыҥ Чолмоны. – 2015. - № 93. – С. 5.


Туризм: бойыстаҥ камаанду сурактар - altaicholmon\nТергеениҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминиҥ таҥынаҥ планы, туристик кластерлер ле јербойыныҥ улузыныҥ јилбӱлери, јондыкты санааркаткан ӧскӧ дӧ сурактар керегинде Алтай Республиканыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министерствозында туристско-рекреационный ла санаторно-курортный иш аайынча бӧлӱктиҥ јааны Сынару КУЛАКОВА куучындайт.\n– Эрмек-куучынысты Алтай Республиканыҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминиҥ таҥынаҥ планынаҥ баштазаас кайдар. Туркластерлер керегинде тал-табыш шак оныла колбой башталган. Тергеениҥ ӧзӱминиҥ таҥынаҥ планын тургузар кандый суру болгон?\n– Россия Федерацияныҥ башкарузы јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱми соҥдогон, эл-јоныныҥ јадын-јӱрӱми уйан 10 тергееге јӧмӧлтӧ акча чыгарган, олордыҥ тоозына Алтайский край, Калмыкия, Карелия, Тыва, Алтай республикалар ла о. ӧ. тергеелер кирген. Бу акчаны тузаланары јанынаҥ программа белетеер јаан иш 2019 јылда эдилген – тергеениҥ таҥынаҥ ӧзӱминиҥ планы онойып белетелген. Ол РФ-тыҥ башкарузыныҥ јакааныла 2020-2024 јылдарга јӧптӧлгӧн. Бу планга республикада тудатан јолдор, улус јадар туралар, газ ӧткӱрер, сӱрее-чӧптиҥ аайына чыгар ла ӧскӧ дӧ иштер кирген. Планга келиштире респуликаныҥ документтерине кубулталар эдилген.\nОнойдо, бис „Алтай Республикада ич ле тыш туризмниҥ ӧзӱми“ деген программага кубулталар эткенибис. Темдектезе, јеткилдеш инфраструктураны ӧскӱрерине керектӱ акчалар темдектелген. Јол јанындагы јеткилдешке: бу јерлерди электроотло, газла, суула јеткилдеерге, јорыкчыларга ажанар, амыраар, јеҥилденип барар јерлерди тударга, суулардыҥ јараттарын ла улус базар јолдорды јазаарга, сӱрее-чӧптиҥ контейнерлерин тургузарга ла о. ӧ. иштерге чыгарылган субсидия акчалар. Былтыр бу иштерге 5 млн салковой чыгарылган болзо, быјыл — 50 млн салковой. Олордыҥ 11 млн салковойы ӱлелген, арткан акчаны кемге берери јанынаҥ конкурска суру документтер алары кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинде тӱгенген. Эмди ол суруларды кӧрӱп, акчаны кемге берерин ӱлештирерис.\nЭкологиялык орык јолдорды ла туристтердиҥ маршруттарын белетеер ууламјыны алза, Алтай Республиканыҥ аҥылу корулу ар-бӱткендик јерлеринде: Кадындагы заповедникте, Инеген ичинде ле Шабла кӧлгӧ барар јолдордо туристтер јӱрер экологиялык орык јолдор тӧзӧӧргӧ акча чыгарылар, керектӱ документтер ӱзе бар. Јорыкчылардыҥ јӱрер јолдорын јазаарга — айылдарды, амырап отуратан такталарды, сӱрее-чӧп таштайтан јерлерди јазаарга акча „Экология“ деген АРИ ажыра чыгарылган.\nТуристтер јӱрер јаҥы маршруттарды белетеер, модульный конор тураларды алар, су-кадыгыныҥ айалгазынаҥ улам јорыктаарга кӱч болгон улустыҥ јорыгын јеҥилтер ле о.ӧ иштерге аргачыларга былтыр 4 млн салковой берилген, быјылга темдектелген акча база 4 млн салковой.\n„Продвижение туристского продукта“ деген ууламјыга чыгарылган акча билдирлӱ кӧптӧгӧн — бого республиканыҥ турбизнесиниҥ кӧрӱлери, пресс-турлар, республиканыҥ адын чыгарган, тергее јорыкчыларга јилбилӱ болор амадула ӧткӱрген иш-керектер кирет. Мынаҥ озо Москвада ӧткӧн Интурмаркет деген кӧрӱде бистиҥ республика 12 кв јерде иштейтен ле уйан кӧрӱнетен. Удура ла Алтайский край 150-200 кв м јер алып, јерин јаан экрандарда мактап, ойын-бијезин кӧргӱзип туратан. Бу иштерге керектӱ акчаны федерал јаҥда быжулап, былтыр бис 15 млн, быјыл 13 млн салковой алганыс. Мынаҥ озо акчаныҥ кеми 6 млн салковойдоҥ ашпайтан. Быјыл Интурмаркетке республиканыҥ ӧс калыгыныҥ кӱӱлик энчизин ле јайаанын кӧргӱскен Добрыня Сатинди ле „Телецкий“ этнопарктыҥ башкараачызы Сынару Анатпаеваны апарганыс, ол алтай аш-курсакты, республикада јаткан ӧс калыктыҥ чӱм-јаҥын кӧрӱге чыгарган. Республика кӧрӱзине 80 кв м јер алар аргалу болгон. Тергеебистиҥ туризмде иштеген аргачылары анайда ок Казань ла Екатеринбург калалар јаар кӧрӱлерге барып келген. Јайгыда, коронавирусла айалга јымжаза, тергеебисте гастрофестиваль ӧткӱрерге турубыс ла республиканы, оныҥ культуразын кӧргӱзер ӧскӧ дӧ керектерди јӧмӧӧргӧ болужадыс.\nЈолдыҥ јанындагы туристтерге кӧргӧдий солун јерлерди темдектеген кӱреҥ ӧҥдӱ бичимелдерди јаҥыртар иш темдектеп алганыс. Ээчий Эл-Ойын Кан-Оозы аймакта болорыла колбой, бу аймакта Шодоевтиҥ музейине, ар-бӱткени јараш „Девичий плес“ деген јерге јолды кӧргӱзер бичимелдер белетелген. Бу темдектерди јаҥыс орус тилле эмес, коштой алтай, английский тилдерле бичиири јанынаҥ мениҥ шӱӱлтем јӧмӧлгӧн.\nБылтыр сӱрее-чӧп таштаар 44 темир контейнер алып, муниципал тӧзӧлмӧлӧргӧ бергенис. Олордо „Ару Алтай“ деп бичилгенин улус ајарган болор. Быјыл база 20 контейнер аларын ла пластик сӱрее таштаар сетка-контейнерлерди тургузарын пландайдыс.\nЈорыкчыларды јетирӱлерле јеткил-деер тӧс јерлерди (ТИЦ — туристско-информационный центр) тӧзӧӧрине быјыл 20 млн салковой чыгарылган. ТИЦ-тер туристтерди республикада кӧрӧр солун јерлерле, ондогы јеткилдештерле таныштырар. Мында ок республиканыҥ байлу јерлеринде бойын канайда тудунары, јерди сӱрее-чӧплӧ быртытпазы ла о.ӧ. ээжилер јанынаҥ јетирӱлӱ чаазындар ӱлелип, јартамалду иш ӧткӱрилет. Бу аргачылардыҥ угузу кӱӱниле эдилген иш. Мындый јерди тӧзӧӧргӧ турган аргачыга бис оргтехника, мебель аларга болуш јетирер аргалу. Сананганысла, анайда ок јетирӱлик бир тӧс јер болор керек. Ого ончо јетирӱлер јуулып, ончо ТИЦ-тер бой-бойыла колбулу иштеер учурлу.\nЈаан учурлу ууламјылардыҥ бирӱзи — турбизнесте иштеер улусты белетеери. Бу ишке бис кажы ла јыл 5 млн салковой акча чыгарадыс. Быјыл 15 кижи Крымныҥ 5 јылдысту „МРИЯ“ деген отель-комплексинде конор турадагы јеткилдешке ӱренген, ол тоодо Чамал, Улаган, Кан-Оозы аймактардыҥ ла Горно-Алтайск каланыҥ улузы. Тургуза ӧйдӧ Горно-Алтайский университетте ле Горно-Алтайскта М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган технологический техникумда туризмде иштеер кадрларды белетеер ӱредӱлер ӧткӱредис. Бу керектӱ иш, нениҥ учун дезе эзеннеҥ ала бистиҥ республикада иштеген гид-экскурсоводтор аттестация ӧдӧр учурлу. Аҥылу коруда болгон јерлерде иштеер, атла јорыктаар ла тегин де экскурсиялар ӧткӱрер улусты белетеер ууламјыла бойыстыҥ улузысты ӱредер курстар тӧзӧлгӧн.\n– Эмди ол кластер деген немени јартап берзегер, ол не амадула тӧзӧлгӧн, Сынару Николаевна?\n– Тургуза ӧйдӧ башка-башка бӱдӱмдӱ кластерлер ороонныҥ бастыра тергеелеринде тӧзӧлгӧн. РФ-тыҥ 2014 јылда јӧптӧлгӧн „Экономическое развитие и инновационная экономика“ деген государстволык программазына 2019 јылда кубулталар эдилген (РФ-тыҥ башкарузыныҥ 2019 јылдагы 1572 номерлӱ јӧби). Ол аайынча субъекттерде туристический кластерлерге кирген инвестициялык ӱлекерлердиҥ јеткилдеш инфраструктуразыныҥ тудумдарын тударга ла јаҥыртарга федерал бюджеттеҥ субсидия акча чыгарылары темдектелген.\nТуризм аайынча федерал агентство 2020 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 2-чи кӱнинде бу акчаны тергеелерге берериниҥ ээжилерин јӧптӧгӧн. Ол аайынча, тергеелерде тӧзӧлгӧн туристический кластерлердиҥ ӱлекери РФ-тыҥ президентиниҥ эмезе башкарузыныҥ јакыганыла, эмезе тергеениҥ акт доку-ментиле „приоритетный“ деп темдектелген болор керек. Алтай Республиканыҥ 2020-2024 јылдарга јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминиҥ таҥынаҥ программазы РФ-тыҥ башкарузыныҥ јакааныла 2020 јылда јӧптӧлгӧн (937-чи номерлӱ јакааны), ого туристско-рекреационный кластерлердиҥ јеткилдеш инфраструктуразын ӧскӱрерине, ол тоодо јол јанындагы јеткилдешке чыгарар акчалар темдектелген.\nТургуза ӧйдӧ „Туризм и индустрия гостеприимства“ деген национальный ӱлекер белетелет ле ол аайынча тергеелерге јеткилдеш инфраструктураны тӧзӧӧргӧ лӧ јаҥыртарга (бу дезе туризм иштеген јерлерди электроотло, суула, газла, јылула, колбула јеткилдеер, јолдо очистной сооружениелер тудар, јараттар јазаар ла о. ӧ. иштер) јаан кемдӱ акчалар чыгарылар. Олорды аларга тергее колында чоттолгон, јӧптӧлгӧн документтӱ болор керек.\nМындый ишти, мастер-планды, биске Алтайдагы „Экология“ деген тергеелик институт ажыра Сбербанктыҥ StrategyPartnersGroup компаниязы белетеп јат. Бу јӧптӧлгӧн, бӱдӱретен документ эмес, билим-шиҥжӱ иш, ондо тергееде туризмди ӧскӱрери аайынча ченемел, тайанатан јетирӱлер ле тӱп-шӱӱлтелер јуулган. Сӧс келижерде, оны белетеген улус республикала јорыктап, Кош-Агаш, Чамал, Кӧксуу-Оозы, Майма аймактарда болуп, турбизнесте иштегендерле, муниципал ишчилерле куучындаджып, јербойыныҥ улузыныҥ суруларын ла кӱӱнземелдерин база уккан ла олорды ижинде темдектеген. Кан-Оозы аймактыҥ јерин туристтер кӧндӱре ӧдӧ берет, оныҥ учун мында кластер тӧзӧӧри јуралбаган.\nНениҥ учун бу компания мастер-планды бӱдӱрген деп сурап јадылар. Бис 223-чи федерал јасакла башкарынганыс, ол конкурста турушкан улусты, олордыҥ ченемелин кӧрӱп, талдап алар арга берет. 44-чи федерал јасакты алар болзо, ондогы баалар јабыс та болзо, кем конкурста јеҥери јарт јок болуп јат. Бистиҥ ижисте мындый ченемел база бар, темдектезе, Москвада бистиҥ кӧрӱ ӧдӧтӧн јерди јазаар конкурсты кандый да компания јеҥип алат, оноҥ кӧрзӧҥ, ишти чала-была, ат ла эдип салган болор. Строительный иштерди бӱдӱрер конкурсты ойноп алып, ишти коомой эткен эмезе ӧйинде бӱдӱрбеген учуралдар канча болуп јат…\n– Туристик кластерлер тӧзӧлзӧ, ондо ончо иш туризмле колбулу болор, јербойыныҥ улузы јаҥжыккан ижин бӱдӱрип болбос, јер јок артар деген чочыдулар айдылат.\n– Туристско-рекреационный кластерге кирген јердиҥ улузы бойыныҥ ижин азыйда ла чылап бӱдӱрер, јерин кыралаар, мал-ажын тудар. Кем де олордыҥ јерин айрыбай јат. „Караколдогы кӧлдӧр“ деген кластерди тӧзӧӧрин мен, ар-бӱткени јараш бу јерге каршу эдилер деп, баштап јаратпай туратам. Бисте туризм экономика министерствого кирген ӧйлӧрдӧ. Эмди сананзам, тергееге бу ӱлекер тузалу. Прокуратураныҥ некелтезиле, кӧлдӧрди јараттай 600 га јерде тудумдар тудулбас, корулу јер болор. Оноҥ, мында тудулган эбирӱ јол республикага керек. Сок јаҥыс Чуйдыҥ јолында јайгыда эмди де кӧлӱктер бадышпай јат, бойыгар кӧрӱп јадыгар. Бу јолдо јаан јазал иштер ӧткӱрерге эмди де кӱч. Ар-бӱткендик кандый бир јеткер болуп, јол бӧктӧлӧр чочыдуны ајарудаҥ база ычкынбас керек.\nУлаганныҥ Чолушман ӧзӧгинде кластер темдектелген. Мында јербойыныҥ аргачылары туризмде эрчимдӱ туружып јат ла ӱлекерди бӱдӱрерине акчазын кожор, јерин бойыныҥ санаа-кӱӱнине келиштире јазаарында туружар деп иженедим.\nКластерлерде ӱлекерлер инвестициялык ине, акча башка-башка „кармандардаҥ“ — федерал ла јербойыныҥ бюджеттеринеҥ, инвесторлордоҥ, аргачылардаҥ јуулат.\nЈер керегинде айдар болзо, бис туризмге јерди арендага берип јадыс, 49 јылга тузаланарга. Оны иштеерге алып, ар-бӱткенди корыыр јасактарды бускан аргачыла јӧптӧжӱни токтодып салар аргалу. Калганчы эки јылга АР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министерствозы агаш кӧмзӧниҥ јерлеринеҥ туризмде иштеерге јер бербеген.\n– Шӱӱжӱлерде ӧскӧ јерлердиҥ арга-чакту улузы республиканыҥ јаан кемдӱ јерлерин алып, туризмде акча иштегени, бистиҥ јокту јондо ондый арга јок болгоны керегинде ачынчылу айдыныштар кӧп угулган. Темдектезе, ол ло „Алтай-Резорт“ керегинде.\n– Кластерлерде улустыҥ иштеген јерин айрыыры кайда да бичилбеген. Агаш ээлемниҥ јерлери, рекреацияныҥ јерлери арендага, удурумга тузаланарга берилип јат. Садып алган, садылган јерлер — ол кӧбизинде јурт ээлемниҥ јерлери, улустаҥ садып алган, оныҥ кийнинде тузаланар бӱдӱмин кубултып салган јерлер. „Алтай-Резорттыҥ“ иштеген јери — јурт ээлемниҥ јери болгон.\nТургуза ӧйдӧ бисте ээленерге садып алар јерлер — ол јурт ээлемниҥ јерлери ле улустыҥ айыл-јурты турган јер. Бӱгӱн јер садылат деп тал-табыш јаан. Је јерди кем садып турган? Бойыстыҥ ла улузыс — јер-пайын, тура тударга алган јерин эмези туразын јериле. Јаан акчалу, олигарх деген улус арендага јер албай јат, алза, ээленерге алар. Бистиҥ ле улустыҥ јерин садып алала, оноҥ јалкуурбай, туризмде эмезе ӧскӧ канайда тузаланарына кӧчӱрип алат.\nУлустыҥ ээленген јерин 200-300 муҥ салковойго садып алала, 3-5 миллионго садып турган учуралдар толтыра. Бу баага кем алар — байа ла туура јердиҥ улузы: москвичтер, Новосибирсктиҥ улузы…\n– Бу сӱрекей кӱч, ӧҥзӱре сурак. Бала-барказын ӱредип чыдадарга аргазы јетпей турган, иш баштаарга акчазы јок улус кайда барар, оныҥ учун садып турган не. Јерин 1 млн салковойго садып турган јарларды кӧрӱп, бу акчага Горно-Алтайскта бир кып тура да садып алар арга јок болгонын сананадыҥ. Калада 1 кып квартираныҥ баазы тургуза ӧйдӧ 3 млн салковойды ашканын алза.\n– Мениҥ билеримле, бистиҥ бир фермерге иштеген јериҥди 20 млн салковойго сат деп, улус келип јӱрген, садар-сатпас деп сананып турган болгон. Туризмде тузаланган јер учун калан акча јаан. Је ончо јерин эмес, бир кичинек ӱзӱмин алып, ондо турачак-эш тудуп, иштеерге јараар не. Эмди аргачылык иште кандый ла программалар бар. Былтыр Ростуризм грант акчазыныҥ текши кеми 1 млрд 200 млн салковойго конкурс ӧткӱрген ле ондо 470 ӱлекер турушкан. Алтай Республикадаҥ бу конкурста 13 ӱлекер јеҥӱ алган, эки ууламјыла грант алган улус бар. Олор ӧзӱмине 38 млн акча алып јат. Таҥынаҥ программалар, нацпроект ажыра тергеелерге акча чыгарылар, олордо туружар керек.\nБу ла ӧткӧн шӱӱжӱ-кычырыштардыҥ кийнинде биске кӧп улус келип, суру-бичиктерин артырган. Иш эдерге турган улуска бис кредит эмезе субсидия аларга, гранттарда туружарга болужып јадыс. Таҥынаҥ аргачы болуп чотко турган, јарым јыл иштеген болор керек, курстарда ӱренип алза, оноҥ артык.\n– Ойто ло мастер-планга бурулзабыс, Сынару Николаевна. Ондо Себиниҥ бажында кижиниҥ санаазы караҥуйлаар јаан тудум тудары темдектелген. Бу ар-бӱткенниҥ кереези ле јербойыныҥ ӧс калыгына байлу болгон, тузаланары ээжилелген аҥылу коруда јер. Кӧп улус, ол тоодо јондык биригӱлер, тергеебисте бу ла ӧскӧ дӧ ажу-боочылардыҥ бажында саду ла аргачылык иш ӧткӱрбези учун турат. Бу јуралганын солыыр арга бар ба?\n– Мастер-план — туризмди бистиҥ тергееде кайда, канайда ӧскӱрери аайынча шӱӱлтелер деп, база катап айдып јадым. Тургуза ӧйдӧ республикада туризм кандый да чокым ууламјы-план јок ӧзӱп барып јат: кем нени эдерге турган, оны ла эдип. Кластерлер бого келген јорыкчылардыҥ јорыгын, амыраар јерлерин чокымдап ла ууламјыла, ӧзӱмине јӧмӧӧр амадула тӧзӧлӧр.\nМастер-планды белетегендер Себиниҥ бажында болуп, улустыҥ иштеген јерин кӧргӧн не. Биске садыжатан, туристтерди јеткилдейтен јер боочыныҥ эдегинде керек деп билбеген. Је боочыныҥ бажында садуны ӧткӱрбези керегинде муниципалитеттиҥ ле јондыктыҥ јӧптӧлгӧн документи керек.\nЈеринде туристтерди јеткилдеер јол јанындагы јарамыкту јерлерди тӧзӧӧри ле мында иштеген јербойыныҥ аргачыларыныҥ тоозын кӧптӧдӧри аймактарга, муниципалитеттерге јарамыкту деп бодойдым, каландар олорго барза, бюджет кирелтелери бийиктеер. Шӱӱжилген ӱлекер јӱк тӱп-шӱӱлтелер, ого кубулталар эдери бистеҥ камаанду.\nТуризм Алтайыска једип келген, оны токтодор арга јок. Је мында туризм тӧзӧмӧлдӱ, культурный туризм болзын, ар-бӱткенис кунурабазын, калыктыҥ јаҥжыккан культуразы бузулбазын, улус туризмнеҥ акча иштеп алар аргалу болзын деп албаданар керек. Мында јербойыныҥ јаҥдарыныҥ, јондыктыҥ баштаҥкайлу ижинеҥ кӧп неме камаанду. Јуулажып эмес, бой-бойысты угужып, јӧптӧжип иштеер керек. Ол тушта туза-турулта болор деп сананадым.


Бӧкӧлӧрдиҥ маргаандары — албатылык байрам - altaicholmon\nБӧкӧлӧрдиҥ маргаандары — албатылык байрам\nКочкор айдыҥ 22-чи кӱнинде Најылыктыҥ туразында «Албатылык ойындардыҥ фестивали» деген ӱлекердиҥ таныштыру-кӧрӱзи ӧтти. Бу јаркынду ӱлекерди баштапкы катап «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязы тӧзӧп, бойыныҥ 95 јылдыгына учурлай ӧткӱрген. Быјыл тӧрӧл газедис бу ӱлекерди улалтарын амадап, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ фондыла ӧмӧ-јӧмӧ Президенттиҥ гранттарыныҥ јеҥӱчили болуп чыккан. Бу фестиваль онойдо ок Алтай Республикада 2019 јылда ӧдӧр культуралык јаан керек-јарактардыҥ тоозына кийдирилген. «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» баштаҥкайыла эдилген бу маргаандар канча јылдарга улалып, албатыныҥ јаҥжыккан ла сӱӱген байрамы болор деп ижемји бар.\n«Албатылык ойындардыҥ фестивали» — ол байрамдык айалгада ӧткӱрилип турган «Сартакпайдыҥ согоондоры» ла «Ирбизектиҥ ойындары» деген спорт маргаандар. «Алтайдыҥ Чолмоны» республикан газет бу маргаандарды быјыл экинчи катап ӧткӱрер. Баштапкы маргаандар јаркынду ла кӧрӱмјилӱ, улуска јилбилӱ болгонын темдектеер керек.\nГазеттиҥ баш редакторы, фестивальдиҥ тӧзӧӧчизи Айсулу Кыйгасованыҥ айтканыла, республиканыҥ эл-јонын спорттыҥ албатылык бӱдӱмдериле јилбиркедип, спортло тазыктырынар улустыҥ тоозын, ас ла дезе, 10 процентке кӧптӧдӧри ӱлекердиҥ тӧс амадузы болуп јат.\nБашјылгы «Сартакпайдыҥ согоондоры» турнирде республиканыҥ јети аймагыныҥ ла каланыҥ 30 кире ок-јаачылары бойыныҥ чеченин кӧргӱскен. Маргаандардыҥ тӧзӧӧчилери јеҥӱлӱ јерлер алгандарга ла ончо туружаачыларга грамоталар, медальдар ла кереес сыйлар табыштырган. Ол тушта јеҥӱлӱ јерлер алган командаларга баштапкы катап сыйга акча ла кӧчӱп турар кубок берилди. Быјыл ол кубок учун тергеебистиҥ ончо толыктарынаҥ ок-јаачылар маргыжар.\nБашјыл алтай кӧп бӱдӱмдерлӱ «Ирбизектиҥ ойындары» деген турнирде тергеебистиҥ эҥ кӱчтӱ алыптары турушты. Олор беш бӱдӱмде маргышкандар: 75 кг бескелӱ ташты кӧдӱреле, 60 метрге јӱгӱреринде, 800 метрге јӱгӱреринде, камчы согушта, ок-јаадаҥ адарында ла албатылык кӱреште.\n23 баатырдыҥ тоозында Эл Ойынныҥ эки абсолютный чемпионы, Россияныҥ спортыныҥ 10 узы, башка-башка кеминде маргаандардыҥ кӧп катап јенӱчилдери ле призерлоры. Эҥ артыгы болорго тергеениҥ Оҥдой, Шабалин, Кан-Оозы, Улаган, Майма аймактарыныҥ ла тӧс калазыныҥ эрлери маргышкан болгон. 2017 јылда бастыразын озолоп, эҥ артыгы болуп Улаган аймактаҥ Александр Темдеков чыккан.\nПрезиденттиҥ гранттарыныҥ кӧмзӧзиниҥ јӧмӧлтӧзиле быјылгы фестиваль там ӧҥжип, јаанап, оноҥ до бийик кеминде ӧдӧр.\nӰлекерди јӱрӱмде бӱдӱрери ӱч бӧлӱкле ӧдӧр. Элдеҥ озо тӧзӧӧчи группа тудулып, фестивальдыҥ программазы ла сыйлардыҥ фонды тургузылар ла тӧзӧлӧр.\nЭкинчиде, кандык-кӱӱк айларда муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ талдашту маргаандар ӧдӧр. Быјыл кажы ла аймактыҥ туружаачыларыныҥ тоозын теҥдештирерге ченежер керек деп темдектелди.\nКалганчыда сыгын айда Горно-Алтайск калада фестиваль бойы ӧдӧр.\nМаргаандардыҥ баш тӧзӧӧчизи «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязына быјыл Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ «Оносский клуб — Оностогы кӱрее» фонды јӧмӧжӧт. Оныҥ јааны Аржан Иташев АР-дыҥ башкарузы, Эл Курултайы бу ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрерине јаан камаанду болгонын ла оны јӧмӧшкӧн АР-дыҥ культура аайынча министерствозына, физический культура ла спорт, национальный политика ла јондык колбулар аайынча комитеттерине быйанын айтты.\nАйсулу Кыйгасованыҥ темдектегениле, ӱлекерди Президенттиҥ гранттарыныҥ конкурсында АР-дыҥ јасакчы јаҥынаҥ РФ-тыҥ Федерация Совединиҥ турчызы Татьяна Гигель јӧмӧгӧни база јаан камаанын јетирген. Онойдо ок ӱлекердиҥ тӧзӧӧчилери «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ соведи» ассоциацияга, «Эл Алтай» ГТРК-га, «Звезда Алтая» республикан газетке, каланыҥ администрациязына јӧмӧжип турганы учун быйанын айттылар.\nАР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Григорий Пильтин фестивальдыҥ албатыга учурын темдектеп, эрчимдӱ иштеп, «кыймыктанганын јӧмӧӧр керек» деп айтты. Ол тӧзӧӧчилерге алтай албатыныҥ адынаҥ быйанын јетирип, ӱлекерди оноҥ до кӧп тӧзӧлмӧлӧр јӧмӧжӧрине алаҥзыбай турганын айтты.\nОк-јаадаҥ адары аайынча республикан федерацияныҥ јааны Александр Сельбиков фестивальды тӧзӧп баштаар санаала Айдар Мызин баштаган јииттер ого баштанганын эзедип, ӧдӧтӧн фестиваль јанынаҥ шӱӱлтелерин айтты. Темдектезе, «Сартакпайдыҥ согоондорыныҥ» туружаачыларын колло эткен ок-јаадаҥ аттыртары, спортивный адыштыҥ ордына 3D адышты ӧткӱрери айдылды.\nӦткӧн фестивальдыҥ кӧп бӱдӱмдерлӱ турнириниҥ јеҥӱчили Александр Темдеков маргаандардыҥ тӧзӧӧчилерине быйанын, келер ӧйдӧ бу фестиваль там јаанап ла јаранып, кемиле якут, бурят уктулардыҥ ондый ок албатылык ойындарын да акалап чыгарына иженгенин айтты.\nАР-дыҥ Журналисттер биригӱзиниҥ јааны Борис Алушкин таныштыру-кӧрӱде тӧзӧӧчилерге быйанын айдып, фестивальдыҥ албатыга јаан учурын темдектеди.\nМаргаандардыҥ положениези тулаан айдыҥ ортозына јетире такып кӧрӱлер. Мыныла колбой тӧзӧӧчилер программага кожулта, јилбилӱ јаҥырту эдерге, башка да јарамыкту санаа-шӱӱлтелӱ улусты ачык-јарык куучынга, ӧмӧ-јӧмӧ иштеерге кычырып турганын угусты. Кандык айда белетелген положение аймактар сайын аткарылар ла аймактардаҥ угузулар келген кийнинде оноҥ ары бӧлӱк иш улалар.\nӰлекердиҥ тӧзӧӧчилери кажызы ла бойыныҥ ижин эрчимдӱ бӱдӱрип, маргаандар оноҥ бийик кеминде ӧдӧринде алаҥзу јок.


03.06.2021 - altaicholmon\nБу jылдыҥ экинчи jарымjылдыгына газет-журналдарга бичидер иш учына jедерге бир айдаҥ ас öй артты. Почта ажыра олорды алдыртарга бичидеринде оноҥ до ас кÿндер бар деп чоттоорго келижет.\nӰредӱчи дегени — тоомјылу\nӰредӱчи деген сӧс биске кандый да јуук деп билдирет. Кӧзиске албаты ортодо тоомјылу, сагышту, билгирлӱ кижиниҥ кебери кӧрӱнет.\nКоронавирус ойто кӧптӧйт\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин коронавирусла тартыжар республикан оперативный штабтыҥ јуунын кӱӱк айдыҥ 31-чи кӱнинде видоконференцколбуныҥ бӱдӱм-аргазыла ӧткӱрген.