«Калганчы кӱндердиҥ» калганчы кӱндеринде кӧп иштенигер! — Каруулчы шибеениҥ ОНЛАЙН-БИБЛИОТЕКАЗЫ\nw19 Ӱлӱрген ай 8—13 б.\n«Калганчы кӱндердиҥ» калганчы кӱндеринде кӧп иштенигер!\n«КАЛГАНЧЫ КӰНДЕРДИҤ» УЧЫНДА НЕ БОЛОР?\nӰРЕНЧИКТЕРДИ ОНОҤ ЛО АРЫ БЕДИРЕГЕР\nТӦГӰН КУДАЙ ЈАҤДАРГА ЈУУКТАБАГАР\nБИС НЕНИ БИЛИП АЛДЫС?\n«Улу тӱбектиҥ» ӧйинде Кудайга чындык артыгар\n40 ӰРЕНЕТЕН ЈӦРМӦЛ\n«Турумкай болыгар, јана баспагар, Кайраканга иштеерине бастыра бойыгарды беригер» (1 КОР. 15:58).\n58 КОЖОҤ Амырдыҥ најызын бедирегер\n1. Бис «калганчы кӱндерде» јадып турганыс деп, нениҥ учун алаҥзыбай јадыс?\nСЛЕР 1914 јылдыҥ кийнинде чыккан болзогор, слердиҥ бастыра јӱрӱмигер бу телекейдиҥ «калганчы кӱндеринде» ӧдӱп јат (2 Тим. 3:1). Иисустыҥ озодоҥ јуу-согуш, ачана-торо, јерсилкиништер, оору-јобол, каршулу керектер эдип турган улустыҥ кӧптӧгӧнин, анайда ок Иегованыҥ албатызына истежӱлер болорын айдып салганын кажыбыс ла уккан эмей (Матф. 24:3, 7—9, 12; Лука 21:10—12). Бого коштой улустыҥ кылык-јаҥы элчи Павелдиҥ судурлаганына келижип турганын кӧрӧдис. («Улус кандый болуп калган?» деген рамканы кӧрӱгер.) Бу ӱзе неме бис «калганчы кӱндерде» јададыс деп кӧргӱзип јат (Мих. 4:1).\nУлус кандый болуп калган?\n«Улус јаҥыс бойын сӱӱр, акчага ӱстӱгер, мактанчак, бийиркек болор, јамандаар, ада-энезиниҥ сӧзин укпас, быйаны јок болор, олордо агару не де болбос; буурзабас, јаражар кӱӱни јок, копчы болор, тудунбас, казыр болор, јакшыны јаман кӧрӧр; садынчак болор, сананбас, улуркак болор, соот-јыргалды Кудайдаҥ артык сӱӱр. Тыштыла Кудайга берингендий болор, бойлоры бериништиҥ кӱчин јектеп јадылар» (2 Тим. 3:1—5).\n2. Биске кандый сурактардыҥ карууларын таап алар керек?\n2 1914 јылдаҥ бери кӧп ӧй ӧткӧн, айдарда, бис «калганчы кӱндердиҥ» калганчы кӱндеринде јададыс. Айса болзо, чак тӱгенериниҥ учы јууктап калган болордо, биске јаан учурлу мындый сурактардыҥ карууларын таап алар керек: «калганчы кӱндердиҥ» учында не болор? Мыныла колбой Иегова бистеҥ нени сакыйт?\n3. 1 Фессалоникадагыларга 5:1—3-те айдылганыла, телекейлик башчылар кандый јар айдар?\n3 1 Фессалоникадагыларга 5:1—3 кычырыгар. Бу ӱлгерлерде Павел «Кайраканныҥ [Иегованыҥ] кӱни» керегинде айдат. Иегованыҥ кӱни дегени «Улу Вавилонго» — тӧгӱн кудай јаҥдардыҥ телекейлик империязына табару башталганынаҥ ала Армагеддонло божойтон ӧйди темдектейт (Ачыл. 16:14, 16; 17:5). Шак ла бу кӱнниҥ башталарыныҥ алдында албатылар: «Амыр, кайдаҥ да јеткер јок!» — деп, јар айдар. Кезикте политикалык башчылар албатылар ортодо амыр колбулар тудары керегинде айдып, бого тӱҥей сӧстӧр айдыжат*. Је Агару Бичиктеги бичилген «амыр, кайдаҥ да јеткер јок» деп јарлалатаны, аҥылу болор. Нениҥ учун дезе ол ӧйдӧ телекейлик башчылар чыннаҥ ла амыр јӱрӱм экелди деп билдирер. Је чынынча болзо, бу ӧйдӧ олорго кенетийин јоголтыш келер (Матф. 24:21).\nАлбатылар: «Амыр, кайдаҥ да јеткер јок!» — деп, јар јарлаза, бу јардыҥ тӧгӱнине кирбегер (3—6 абзацтарды кӧрӱгер.)*\n4. а) «Амыр, кайдаҥ да јеткер јок» деген јардыҥ айдылары керегинде бис база нени билип аларыс? б) Је эмди бис нени билерис?\n4 «Амыр, кайдаҥ да јеткер јок» деген јардыҥ айдылары керегинде кезик јетирӱлерди билер де болзоос, је ончозын билбезис. Бу јар недеҥ улам башталарын ла канайып айдыларын бис база билбей јадыс. Бу јар јаҥыс катап айдылар ба, эмезе канча катап айдылар ба јартын билбезис. Је биске бир неме јарт: политикалык башчылар амырга јединер деп тӧгӱндетпес керек. Олордыҥ анайып айткан сӧстӧри — библиялык судурдыҥ бӱдӱп јатканы болор. Бу сӧстӧр Иегованыҥ кӱни удабас ла једип келериниҥ темдеги болот.\n5. 1 Фессалоникадагыларга 5:4—6 «Иегованыҥ кӱнине» белетенип аларга канайып болужат?\n5 1 Фессалоникадагыларга 5:4—6 кычырыгар. Павелдиҥ сӧстӧри биске «Иегованыҥ кӱнине» белетенип аларга болужат. Бис «ӧскӧлӧри чилеп уйуктаба[с]» учурлу. Биске «ойгу ла сергек» болор керек. Темдектезе, политикалык керектерге кирижип, нейтралитетти буспаска, ајарыҥкай болор керек. Оноҥ башка, бис бу телекейдиҥ улузына кожулып каларыс (Иоанн 15:19). Је бис амыр-энчӱни јӱк ле Кудайдыҥ Каандыгы тургузар деп бӱдӱп јадыс.\n6. Улуска кандый болуш јетирер керек, нениҥ учун?\n6 Биске јӱк ле бойыс ойгу јӱрер керек эмес, је улуска бӱгӱнги кӱндерде бӱдӱп турган библиялык судурларды кӧргӱзип, кӧгӱс уйкунаҥ ойгонорго болужар керек. Улу тӱбек баштала берзе, Иегованыҥ јанына турарга ӧткӱре орой болуп калар деп ундыбай турактар. Бат, оныҥ учун эмди ле јарлаар керек!*\nБис јарлаар иште амыр ла јеткер јок јӱрӱмди јӱк ле Кудайдыҥ Каандыгы эдер аргалу деп јарлайдыс (7—9 абзацтарды кӧрӱгер.)\n7. Иегова бисти нени этсин деп айдат?\n7 Иегованыҥ кӱни башталарына јетире коркышту ас ӧй арткан болордо, Кудай бисти эрчимдӱ јарлазын деп айдат. Оныҥ учун биске бойыстаҥ: «„Кайраканга иштеерине“ бастыра бойымды бередим бе?» — деп сураар керек (1 Кор. 15:58). Иисус бисти кандый иш бӱдӱретенисти озодоҥ айдып салган. Калганчы кӱндерде не болорын куучындап тура, ол: «Ончо калыктарга кере болзын деп, Каандык керегинде Сӱӱнчилӱ Јар јер-ӱстине јарлалар» — деп айткан (Марк 13:4, 8, 10; Матф. 24:14). Оныҥ учун сананып ийзеер, јарлаар ишке барган тужыгарда, слер библиялык судурды бӱдӱрип јадыгар!\n8. Каандык керегинде јарлалып турган иш кандый једимдерге једет?\n8 Каандык керегинде сӱӱнчилӱ јарды јарлайтан иш кандый једимдерге једет? Бу јарды јарлап турган Каандыктыҥ јарчыларыныҥ тоозы бастыра јердиҥ ӱстинде кажы ла јыл кӧптӧп јат. Темдектезе, 1914 јылда 43 ороондо 5 155 јарчы болгон. Је бӱгӱнги кӱнде 240 ороондо ло јерлерде 8 јарым миллион кире јарчы иштейт! Је иш тӱгенгелек. Биске оноҥ ло ары улуска кижиликтиҥ уур-кӱчтериниҥ аайына јӱк ле Кудайдыҥ Каандыгы чыгар аргалу деп куучындаар керек (Сар. 145:11—13).\n9. Бис Каандык керегинде јарды нениҥ учун оноҥ ло ары јарлаар учурлу?\n9 Бис сӱӱнчилӱ јарды Иегова токтотпогончо ло јарлаарыс. Улуска Иегова ла Иисус Христос керегинде билип аларга, база канча кире ӧй арткан? (Иоанн 17:3). Бис бу сурактыҥ каруузын билбезис. Је «чыннаҥ ла ӱргӱлји јӱрӱм аларга турган улуста» (ЈТ) улу тӱбектеҥ озо сӱӱнчилӱ јарды алынатан арга барын јарт билерис (Ап. ижи 13:48). Бис андый улуска, ӧткӱре орой болголокто, канайып болужар аргалу?\n10. Иегова биске улусты чындыкка ӱредерге канайып болужат?\n10 Иегова биске бойыныҥ организациязы ажыра улусты чындыкка ӱредетен ончо немени јеткилинче берет. Темдектезе, бис кажы ла неделе сайын иштеер кӱндердеги туштажуга јӱредис. Бу туштажуда бис куучын баштаарына, такып барарына ла Агару Бичикле ӱредӱ ӧткӱрерине ӱренедис. Анайда ок Иегованыҥ организациязы биске јарлаар иштиҥ јепселдерин берген. Бу јепселдер биске:\nјилбилӱ эдип куучындаарга,\nкижи Агару Бичикти кӧптӧдӧ билерге кӱӱнзезин деп болужарга,\nАгару Бичикти ӱренген тушта чындыкка ӱредерге,\nјилбиркеп турган улусты бистиҥ сайтка кирзин деп кӱӱнзедерге ле Каандыктыҥ Туразына кычырарга болужат.\nБу јепселдердиҥ бар болгоныла болорзынбай, олорды тузаланар керек*. Темдектезе, јакшы куучындашкан кижиге буклет эмезе журнал артыргызып салза, ол кижи оны такып тушташкалагыста кычырып јадаар эди. Бистиҥ кажыбыста ла Каандык керегинде јарды кажы ла ай эрчимдӱ јарлайтан молју бар.\n11. Агару Бичикти ӱренетен онлайн-курстыҥ амадузы кандый?\n11 Иегова улусты чындыкла таныжып алзын деп, база бир аргала болужат — jw.org® сайтта Агару Бичикти ӱренетен онлайн-курс бар. Бу курстыҥ амадузы кандый? Кажы ла ай бастыра јердиҥ ӱстинде канча муҥ улус интернеттеҥ Агару Бичикти ӱренетен курстар бедиреп јат. Оныҥ учун бистиҥ онлайн-курс улуска Кудайдыҥ Сӧзиндеги чындыкла таныжарга болужар аргалу. Кезик улус бисле Агару Бичикти ӱренерге алаҥзып турган болор. Андый улуска бистиҥ сайттагы бу онлайн-курсты кӧргӱзип беригер эмезе кижиге бу курстыҥ ссылказын аткарып ийигер*.\n12. Агару Бичикти ӱренетен онлайн-курс кандый сурактардыҥ карууларын аларга болужат?\n12 Агару Бичикти ӱренетен онлайн-курста мындый темалар бар: «Агару Бичик. Оныҥ Чӱмдеечизи кем?», «Агару Бичикте кем керегинде айдылат?», «Агару Бичик кандый ижемји берет?». Бу курс мындый сурактардыҥ карууларын аларга болужар.\nАгару Бичик канайып болужар аргалу?\nИегова, Иисус Христос ло ангелдер олор кемдер?\nКудай улусты кандый амадулу јайаган?\nКыйын-шыра јердиҥ ӱстинде нениҥ учун андый кӧп?\nАнайда ок бу курста Иегова:\nкыйын-шыраны ла ӧлӱмди канайып јоголтор,\nбожоп калган улусты канайып тиргизер, анайда ок\nкижиликтиҥ башкаруларын Кудайдыҥ Каандыгына канайып солыыр деген сурактар кӧрӱлет.\n13. Агару Бичикти јарчыныҥ болужыла ӱренерин онлайн-курс солыйт па? Јартап беригер.\n13 Агару Бичикти јарчыныҥ болужыла ӱренерин онлайн-курс солыбай јат. Иисус ӱренчиктер белетейтен ишти бистерге берген эмей. Јилбиркеп турган кижиге бу курсты ӧдӧри јарай берзе, ол оноҥ ары ӱренерге кӱӱнзеер болор деп иженип јадыс. Анайып, ол Агару Бичикти ӱренерге јӧпсинер болор. Кажы ла уроктыҥ кийнинеҥ кижиге Агару Бичикти јарчыныҥ болужыла ӱренетен заявка бичип ийетен арга берилет. Бастыра јердиҥ ӱстинеҥ кажы ла кӱн 230-таҥ ажыра заявка келет! Мынаҥ Агару Бичикти кижи бойы таҥынаҥ ӱренип болбозы кӧрӱнип јат!\n14. Матфей 28:19, 20-ле болзо, бис нени эдер учурлу, нениҥ учун?\n14 Матфей 28:19, 20 кычырыгар. Агару Бичикле ӱредӱ ӧткӱрип тура, бис Иисустыҥ: «Јакарганымды ончозын бӱдӱрерге ӱредигер» — деген сӧстӧри аайынча, ӱренчиктер белетеер учурлу. Улуска Иегованы ла оныҥ Каандыгын талдап алары эҥ јаан учурлу болгонын оҥдоп алзын деп болужар керек. Мынайып болужарга, олорды библиялык чындыкла јӱрерине, јӱрӱмин Иеговага учурлаарына ла сууга чӧҥӱрилерине кӱӱнзедер керек. Јӱк ле анайып олор Иегованыҥ кӱнин ӧдӱп чыгар (1 Петр 3:21).\n15. Ӧйди неге калас јылыйтпас керек, нениҥ учун?\n15 Ӧрӧги айдылганыла, бу телекейдиҥ учына јетире коркышту ас ӧй арткан. Оныҥ учун бисте Христостыҥ ӱренчиги болорго солынарга кӱӱнзебей турган улусла Агару Бичикти ӱренерине ӧйди калас ӧткӱрер аргабыс јок (1 Кор. 9:26). Ӧй бисти сакыбас! Ӧткӱре орой болголокто, база да кӧп улуска Каандык керегинде сӱӱнчилӱ јарды јарлаар керек!\n16. Ачылта 18:2, 4, 5, 8-ле болзо, бистиҥ кажыбыска ла нени эдер керек? (Сносканы база кӧрӱгер.)\n16 Ачылта 18:2, 4, 5, 8 кычырыгар. Бу ӱлгерлерде Иегова бойыныҥ ишчилеринеҥ база нени сакып турганы айдылат. Чындык христиандарда Улу Вавилонло кандый да колбу болбос учурлу. Кижи Иегованыҥ Керечизи болордоҥ озо, тӧгӱн кудай јаҥда јӱрӱп, оныҥ керектерине турушкан ла службаларына јӱрген болордоҥ айабас, эмезе ол бу кудай јаҥга акча-манатла јӧмӧшкӧн болор. Оныҥ учун јарчы болордоҥ озо, ого тӧгӱн кудай јаҥла бастыра колбуларын ӱзер керек, темдектезе, Улу Вавилонло колбулу серкпенеҥ эмезе организациянаҥ јӱрӱп јатканын самара ажыра эмезе база кандый бир арга ажыра айдып салар керек*.\n17. Христиан кижи кандый ишти эдерге јӧпсинбес, нениҥ учун?\n17 Чындык христиан кижиге бойыныҥ ижинде Улу Вавилонло бир де колбу јок по деп, бӱдӱмјиленип алар керек (2 Кор. 6:14—17). Темдектезе, ол серкпеге ишке де кирерге јӧпсинбес, анайда ок тӧгӱн кудай јаҥныҥ бажырып турган јерлеринде кандый бир јаан иш эдерге де јӧпсинбес. Ол эмезе ондо бойыныҥ бизнеси бар болзо, Улу Вавилонло колбулу контракт тургуспас эмезе заказ албас. Бис нениҥ учун анайып эдип јадыс? Нениҥ учун дезе Кудайдыҥ кӧзинде кирлӱ кудай јаҥдардыҥ керектерине ле кинчектерине кирип каларга кӱӱнзебей јадыс (Иса. 52:11)*.\n18. Бир ака иш јанынаҥ бек шӱӱп алган кӧрӱмин канайып кӧргӱскен?\n18 Канча да јыл кайра, бир аксагал агашла узанып иштеген. Бир катап ого оныҥ калазында турган серкпеде јаан эмес иш эдетен заказ келген. Мынаҥ озо ака серкпеде иштеерге бир де јӧпсинбей туратан, заказ эткен кижи де аканыҥ кӧрӱмин билер болгон. Је бу учуралда, проектти тургуза ла эдетен кижи керек болгон. Је ака библиялык принциптерди буспаска, заказты тӱҥей ле албаган. Кӧрӧр болзо, бир неделе ӧдӧ берерде, јербойыныҥ газединде ол заказты алган кижиниҥ, серкпениҥ ӱстине крест тургузып јаткан фотојуругы јӱрген. Бистиҥ ака заказты алып ийген болзо, газетте бойыныҥ фотозын кӧрӱп ийер эди. Сананып кӧрзӧӧр, мыны кӧрӱп, јуун ака керегинде нени сананар эди? А Иегова нени сезер эди?\n19, 20. а) Бис нени билип алдыс? б) База нени билип алар керек?\n19 Агару Бичикле болзо, удабас јаан учурлу судур бӱдер — бу телекейдиҥ башчылары: «Амыр, кайдаҥ да јеткер јок!» — деп, јар айдар. Бис Иегова Кудайыстыҥ болужыла, албатылар качан да бузылбайтан амыр-энчӱ тургузып болбос деп, билип алганыс. Је бу јар айдылгалакта ла кенетийин јоголтылыш келгелекте, биске нени эдер керек? Иегова бисти Каандык керегинде јарды эрчимдӱ јарлазын ла јаҥы ӱренчиктерди оноҥ ло ары бедирезин деп кӱӱнзейт. Анайда ок тӧгӱн кудай јаҥдарла бисте бир де колбу болбос учурлу. Бу дегежин, Улу Вавилонныҥ организацияларынаҥ чыгарын ла бистиҥ ижис тӧгӱн кудай јаҥла колбулу эмес деп, бӱдӱмјилӱ болорын темдектейт.\n20 Је «калганчы кӱндердиҥ» калганчы кӱндеринде мынаҥ да ӧскӧ немелер болор. Оныҥ учун Иегова бистеҥ кандый да алтамдар эдерин сакыыр. Бу кандый алтамдар? Кандый немелер болор? Удабас болотон айалгага белетенип аларга, биске нени эдер керек? Бу сурактар келер јӧрмӧлдӧ шӱӱжилер.\nСЛЕР НЕНИ БИЛИП АЛДЫГАР?\n«Амыр, кайдаҥ да јеткер јок» деп јар керегинде\nКаандык керегинде сӱӱнчилӱ јарды нениҥ учун эмди ле јарлаары ла ӱренчиктер белетеери керегинде\nТӧгӱн кудай јаҥла бир де колбу тутпагар дегени керегинде\n71 КОЖОҤ Бис — Иегова Кудайдыҥ черӱзи!\nУдабас политикалык башчылар: «Амыр, кайдаҥ да јеткер јок»,— јӱрӱмге јединдис деп, јар айдар. Бу јар улу тӱбектиҥ удабай ла башталарын кӧргӱзип турган темдек болор. Је бу ӧй келгелекте мындый сурактардыҥ карууларын таап алар керек: биске нени эдер керек? Иегова бистеҥ нени сакыйт?\nТемдектезе, ООН-ныҥ сайтында, бу организацияныҥ амадузы — «телекейлик амыр-энчӱни кичеери» деп айдылат.\nБу чыгарманаҥ «Кудайдыҥ јаргылары. Кудай аргаданатан ӧйди јаантайын јеткилинче берет пе?» деген јӧрмӧлди кӧрӱгер.\n2018 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ «Каруулчы шибеезинде» «Чындыкка ӱредигер» деген јӧрмӧлдӧ јарлаар иштиҥ јепселдерин канайып тузаланатаны керегинде кӧптӧдӧ билип аларга јараар.\nБу курс эм тургуза јӱк английский ле португальский тилдерге бар.\nАнайда ок бис тӧгӱн кудай јаҥла колбулу кандый бир клубтарга эмезе јииттердиҥ лагерьлерине эмезе курстарга јӱрбес учурлу. Андый организациялардыҥ ижи кӧп сабада кудай јаҥла кӧндӱрезинеҥ колбулу болбой турган да болзо, олордыҥ тазыл-тамыры ла амадулары тӱҥей ле тӧгӱн кудай јаҥла колбулу болот.\nКудай јаҥдардыҥ организацияларыла колбулу иштер јанынаҥ Агару Бичик нени айдып турганын тереҥжиде билерге, 1999 јылдыҥ кандык айдыҥ 15 кӱниниҥ «Каруулчы шибеезинде» «Кычыраачылардыҥ сурактарын» кӧрӱгер.\nЈурукта: Кафеде отурган улус солундардаҥ «Амыр, кайдаҥ да јеткер јок» деп јарды кайкап угадылар. Јарлаар иштиҥ кийнинеҥ кафеге ажанарга келген Керечилер болуп турган эш-нӧкӧрлӧр бу јардыҥ тӧгӱнине кирбей јат.


Чой аймакка чӧрчӧк айылдаган - altaicholmon\nЧой аймакка чӧрчӧк айылдаган\nБу јуукта республикан эл театрдыҥ ӧмӧлиги Чой аймакла гастрольдо болгон. Аймактыҥ Кара-Кӧпши ле Сӧӧй (Сейка) јурттарын наадайлардыҥ «Торко чачак» деген спектакли айылдады. Бӱгӱн јарлалып јаткан бу бичимел театралдарла кожо бу јол-јорыкка барып, кӧргӧн-укканым керегинде.\nИшле колбой бир ле јерде узак отурып, кандый бир јол-јорык келишсе, кижи кӧп сабада амадап барып јадар: јаҥы јер де кӧрӱп алар, улусла таныжар, олордыҥ јадын-јӱрӱмин кӧрӧр, солун нени-нени билип, ӱренижип калган айалгалардаҥ да амырап алар. Онойып, театрдыҥ ӧмӧлигиле, оныҥ ижиле јууктада таныжар арга болды.\nЈӧптӧжип алган ӧйдӧ театрдыҥ јанына келдим. Мени оныҥ администраторы Айабас Сумачаков уткыды. Ол актерлордыҥ составында бир эмеш солынталар болуп јатканын айтты. Наадайлардыҥ бу спектакль-кӧргӱзӱзинде актерлор сӱрлӱ маскалар кийип ойнойт. Бир актердо ол маскадаҥ тыҥ аллергия болгонынаҥ улам ол јол-јорыкка барып болбозы јарталган. Оныҥ ордына экинчи составтыҥ актерын алдыртарга келишти. Театрда кажы ла кӧргӱзӱ-спектакльга тӧс составла коштой экинчи состав база белетенет. Кандый бир шылтактардаҥ улам тӧс актер ойында туружып болбозо, ойын-кӧргӱзӱни экинчи состав аргадайт.\nЈол-јорыкка эки кӧлӱк берилген эмтир: бирӱзи ПАЗ таҥмалу автобус, экинчизи кош тартар оогош кӧлӱк. Кош тартар кӧлӱкке сценаны кӧргӱзӱге келиштире јазаар, јарыдар јепселдер, декорациялар, керектӱ реквизиттер салылды. Јол-јорыкка барып јаткандардыҥ тоозында актерлор, администратор, костюмер, реквизитор, гример, осветитель, звукооператор, монтировщиктер, тискинчилер болды.\nАвтобуска кирип, ады-јолымды айдып таныштым. Актерлор: «А-а-а, папарацци-и!» — деп кокырлады. Јолой олордыҥ куучындарын угуп, кӧзнӧктӧҥ ар-бӱткенди, деремнелерди ајыктап јӱрдим. Су-алтай куучын, кокыр, кожоҥдор, ӱлгерлер кунугарга бербеди.\n«Гастрольдорго кандый кӱӱндӱ барып јатканаар?» — деген сурагымга олордыҥ кӧбизи бийик кӱӱн-санаалу, ӧрӧ айдылганыла, ӱренижип калган айалгалардаҥ да амырап аларга дештилер. Олорго, бир кӱнниҥ гастрольдорына кӧрӧ, узак ӧйгӧ, коно-тӱне, айларла да, ыраада барза торт эмтир. Канча кире ыраак болзо, јӱрӱм ончо кире солун, кӧрӧӧчилерге де јилбилӱ деп билдирет. Театрларлу башка калаларда јӱрӱп, ондогы коллегаларына јолугып, ченемелле ӱлежер, та кандый да јаҥы тыныш, кӧрӱм алар арга болот. Јаҥыс ол тушта балдарды јуук улуска узак ӧйгӧ артызар деген сурак ӧйкӧйт деп, јиит аткерлор Алина Попошева ла Арунай Тазранова айткан.\nКажы ла јуртта улус театрал кӧргӱзӱлерди башка-башка кеминде уткып турган болуптыр. Театралдардыҥ айтканыла, калганчы гастрольдордо эҥ быйанду кӧрӧӧчилер Мукур Таркатыда, Сугашта, Јабаганда болгон. Кӧксуу-Оозы аймакта спектакльдарга кӧрӧӧчилер келбеген учуралдар болгон. Ондый ок учурал Кан-Оозы аймактыҥ Кырлык јуртында база болгон эмтир. Је бу кӧргӱзӱлер јылдыҥ сайын башкаланат. Алтай јурттарда улус кӧп сабада алтай тилле тургузылган ойындар сакыйт.\nТергеебистиҥ эл драма театрыныҥ ойын-кӧргӱзӱлери анчада ла айылдаш Бийск, Белокуриха калаларда бийик баалалат. Онойдо ок карындаштык тӱрк калыктарла колбу бек, тергеелик театрлардыҥ ӧмӧликтери бой-бойын јакшы уткыйдылар. Актерлор Тыва, Татарстан јаар гастрольдорын јылу эзедет…\nОл ло ӧйдӧ автобустыҥ кӧзнӧгинеҥ деремнелердиҥ јӱрӱми кӧрӱнет. Чой јаар улус кайыҥ агаштаҥ арбынду одын белетеп алтыр. Кӧп айылдардыҥ јанында ооктодо јарып салган кайыҥ агаштыҥ кулаштары турат. Бийиктей јерлерде, агаш-таш ортозында палаткалар кӧрӱнет — улус калбалап, акча-манат иштейт. Олордыҥ кезиктери јууп алган калбазын јолдыҥ јанында ла садып отурат.\nКара-Кӧпши јуртта спектакль школдыҥ туразында ӧдӧр деп јӧптӧлгӧн. Ол деремнениҥ ортозында сары сайдингле јабылган, јакшынак эдип јазалган тура эмтир. Ичине кирип барзаҥ, телкем, ончо неме ӧйдиҥ некелтелерине келиштире јазалган. Актовый залы, сценазы да јаан, кӧрӧӧчилерде јымжак, јаҥы, эптӱ отургыштар. Балдарга јазалган ӱредӱлик айалгалар бу јуртта бийик кеминде деп темдектедим.\nКызычактар ла уулчактар кӧзнӧктӱ эжиктиҥ кийнинде энчикпей сакып, сценада нени эдип јатканын шыгалап турдылар. Сценаныҥ ары јанында кыпта актерлор (А. Тазранова, А. Попошева, В. Сумачакова, С. Чельчикова, А. Унатов, Э. Колбин, Э. Садыков, Б. Турлунов) кӧргӱзӱге белетенет: кеп-кийимин кийет, јӱске будук салат, сӧстӧрин айдып, тамактарын «белетейт». Олорго костюмер М. Махина, гример А. Мантокова болужат. Сценаныҥ бойында монтировщиктер (Э. Екешев, Д. Сарыков) иштенет. Олор керектӱ фон болор бӧсти тагып, кадап, јарангыштар јапшырып, тӱрген-тӱрген иштенедилер. Јарыткыштарды осветитель Д. Унатов башкарат, кӱӱле, бичилген ӱндерле — звукооператор Р. Мамаков. Реквизитор О. Тижимеева јаан кайырчактаҥ маскалар, наадайлар ла керектӱ башка да эдимдер чыгарат. Ол бу кӧргӱзӱге керектӱ маскалар Кемеровский областьтагы устарга јакыдып эдилгенин, олор та кандый да аҥылу ийделӱ болгонын куучындады. Чындап та, бу маскалардыҥ бӱдӱми, ӧҥдӧри кандый да куулгазынду ла, керек дезе, коркымчылу да деп билдирет, олор кӧрӧӧчилерди тармадагандый, чӧрчӧк јерине апарып, санаазында узак ӧйгӧ артат…\nКара-Кӧпшиде кӧрӧӧчилер кӧп болды. Орус, кайлык укту балдар бирде каткырып, бирде јалтанып, спектакльды соныркап кӧрдилер. Театралдар ончозы ӧмӧ-јӧмӧ, јакшы иштеген. Кийнинде актерлор балдардыҥ алдына эҥчейип, келгени учун быйанын айдып, олорды спектакльдарла јилбиркеп, калада театрдыҥ бойына да айылдап келзин деп кычырдылар. Оноҥ тӱрген-тӱкей јуунып, ашканадаҥ ажанып алала, экинчи јуртка ууландыс.\nСӧӧй јурттыҥ Культура байзыҥы база ӧйдиҥ некелтелериле јазалган деп айдар керек. Сценаныҥ, залдыҥ полында ламинат јайылган, јымжак отургыштар, сӱреен бийик потолоктоҥ ала бойы ачылып-јабылар кӧжӧгӧлӧр илилген. Байзыҥда бойыныҥ јакшынак кӱӱлик, ӱнделтер аппаратуразы бар. Ас болчомдор јуулган да болзо, чӧрчӧк кажызына ла куулгазын сыйлаган, јараган. Чой аймак театралдарды јаҥы туштажуларга кычырды.\nЈолой ло актер улустыҥ јажытту аҥылуларыла, гастрольдо јӱрӱмиле колбулу кӧп айалгаларды, не-немелерди Эмиль Колбин куучындады. Ол эҥ ле озо јаан коллегазы Валерий Киндиковты јылу сӧстӧрлӧ эзетти: «Бу кижи бар тушта гастрольдор анчада ла јилбилӱ ле сӱӱнчилӱ ӧдӱп туратан. Валерий Коммунистович кӧлӱкке отурганынаҥ ла ала керектӱ јерге јеткенче, јӱрӱминде болгон солун, каткымчылу, кайкамчылу учуралдарын куучындаар болгон. Кажы ла гастрольдо јаҥы куучын». Реквизитле колбулу бир учурал: бир спектакльдыҥ учында В. Киндиков ойногон герой ӧштӱзиниҥ мойнын бычакла кезер керек болгон. Ӧй келерде, карманында бычак табылбаста, ченемели јаан актер эки сабарын јаба тудуп, ӧштӱзиниҥ мойнына јыжыптыр. Онойып аргазын тапкан. Залда улус кезиги кӧрӱп, кӱлӱмзиренген де болзо, спектакльдыҥ аайы ӱзӱлбей, оноҥ ары улалган. Кийнинде бу учурал актерлор ортозында кокыр куучын болуп калган.\nАктерлор аҥылу кылык-бӱдӱмдӱ улус ине. Гастрольдордыҥ узун јолы, ойнойтон персонажтыҥ кылыгы, бойыныҥ кылыгы, кӱӱн-санаазы ончозы биригип, актерлорго психологический јанынаҥ кӱч те болор аргалу. Айландыра улуска кезикте кыјыраҥтып та турар. Кунукчылду, ыйлаарга керектӱ роль ойногондо, кезик улус јӱрӱминде болгон чын јылыйтуларды, ачу-коронды эске алынат. Кийнинде оноҥ шык ла отурып, кемле де куучындашпай турган учуралдар болот… Је онызы профессияныҥ аҥылузы, ол бойы ла ӧдӱп калат. Актер-карындаштар оок-табыр ачыныштарга тыҥ ајару этпей, бой-бойын оҥдожып јӱрет.\n«Текши алза, ӧмӧлигис коркышту нак — деп, ӱнделтеечи оператор Радик Мамаков айткан. —Башка тергеелерле јорыктаарыста, ондогы техперсонал кайкап, бис актерлорло јаантайын мынайып јакшы куучындажып, бӧлӱнишпей јӱрӱп турганыс па деп сурагылайтан. Чындап та, бисте ондый неме јок. Гастрольдордо бор-карды актерлор до тажып, кадажып болужат. Јаҥыс ла калганчы ӧйдӧ техишчилер акча-манаттыҥ сурактары аайынча театрдаҥ дирекцияга кӧчӱрилгени бисти бӧлийт» (кӱлӱмзиренет).\nОныҥ айтканыла, спектакль баштап ла тургузылып јатса, режиссердыҥ санаазын, амадаганын билип алзаҥ, оноҥ ары иш кӧндӱгип барат. Актердыҥ ойынын тыҥыдып, кӧрӧӧчиге керектӱ јетирӱ эдеринде эптӱ эдилген-тургузылган јарангыштар, јаркын, кӱӱ ӧйлӱ-ӧйинде болгоны база јаан камаанын јетирет. Театрда кандый ла јамыда иштеп турган кижи кичинек те болзо јайаан кӧрӱмдӱ болор керек. Керек дезе, сценаныҥ кӧжӧгӧзи де кӱӱге келиштире ачылат.\nРадик театрда јети јыл кире иштейт. Тӧрӧӧндӧри тӱндӱк калалардӧӧн ишке кычырат — ишјал ондо канча катапка кӧп. Је јиит кижи эм тургуза театрдаҥ, ӧмӧлигинеҥ барар кӱӱни јок. Оныҥ јӱрегин театрдыҥ аҥылу јӱрӱми, куулгазын кейи олјолоп алган деп билдирет.\nТеатрдыҥ ӧмӧлигиле кожо ӧткӧн бу јол-јорык санаамда јакшы ис-эзем болуп артар. Јорыкчыларым нак, су-алтай, кокырчы, јилбилӱ улус болуптыр. Бастыразы артист јайалталу албаты, байла, мени тӧгӱндеп, ойнобогон ло болбой (кокыр).


Кӧк-бӧрӱчилер Кӱр-Кечӱде маргышкан - altaicholmon\nКӧк-бӧрӱчилер Кӱр-Кечӱде маргышкан\nӦткӧн амыраар кӱндерде Кӱпчеген јурттаҥ ыраак јокто Кӱр-Кечӱ ӧзӧктӧ Кӧк-Бӧрӱ аайынча Оҥдой аймактыҥ маргаандары ӧткӧн.\nБеш команда эки кӱнге улай маргышкан: спорттыҥ бу бӱдӱминде јарлу «Jоло», былтырдаҥ бери ойноп баштаган «Шашыкман», узак ӧйдиҥ бажынаҥ такып јалаҥга чыккан «Оҥдой» ло «Каракол» командалар. Оҥдойдыҥ ла Караколдыҥ командаларын бу јурт јеезелердиҥ јаандары Эзендей Тепуков ло Чедирген Тарбанаев башкарган деп айдар керек.\nМаргаандарды тӧзӧп ӧткӱрген улустыҥ темдектегениле, анда бастыра 65 спортчы турушкан.\nБу маргаандарды Оҥдой аймактыҥ администрациязыныҥ јӧмӧлтӧзиле Кӱпчегенниҥ јурт јеезези ӧткӱрген. Спорттыҥ бу бӱдӱми аайынча маргаандар ӧдӧрдӧ, спонсорлык болуш јетирип турган улус бу да учуралда јӧмӧлтӧзин јетирген.\nКӧрӧӧчилердиҥ ле туружаачылардыҥ шӱӱлтезиле, маргаандардыҥ ачылтазы кӧдӱриҥилӱ ле јараш ӧткӧн. Анда бӱткӱл аймактыҥ албаты ӧмӧликтериниҥ 100-теҥ кӧп туружаачызы јаҥар кожоҥ чӧйип, ойындар јакшы ӧтсин деп алкаган.\nМаргаандар башталар алдында, бу ок аймактыҥ јарлу кижизи, РФ-тыҥ нерелӱ артизи, Кӧк-Бӧрӱле ӧткӧн маргаандардыҥ јаантайынгы комментаторы болгон ло бир канча ӧй кайра ак-јарыктаҥ јӱре берген Валерий Киндиковтыҥ ады-јолы адалган. Быјылгы маргаандардыҥ комментаторлоры Андрей Кучинов ло Ратмир Танытпасов болгон.\nJут-јулакай кӱндер де турган болзо, спортчылар јаркынду ла јараш ойындар кӧргӱскен. Ӧткӧн јылда чылап, эчкиниҥ ордына кумакла толтырылган макет тузаланылган. Мынызын кӧрӧӧчилер де, ойынчылар да тыҥ јаратпай турганын темдектеер керек. Маргаандарды тӧзӧп ӧткӱргендердиҥ айтканыла, макеттиҥ бескези 28 килограммга једет, байа эчкиниҥ бескезине тӱҥейлеш.\nТартыжулар круговой система аайынча ӧткӧн. Текши турулталар кӧрӱлген соҥында, баштапкы јерге «Jоло», экинчи јерге «Каракол» ло ӱчинчи јерге «Кӱпчеген» командалар чыккан.\n«Эҥ артык табараачы» деп, Jолодоҥ Анатолий Покошев ададарда, «Эҥ артык корулаачы» деп, «Шашыкман» командадаҥ Аргымак Тенгереков адаткан.\nКӧк-Бӧрӱле аймак кеминде ээчиде маргаандар кичӱ изӱ айдыҥ 16-17 кӱндеринде Шашыкманда ӧдӧр. Бу ок кӱндерде аймактыҥ спортчыларыныҥ спартакиадазы ӧдӧри темдектелет.\nОл маргаандардыҥ турулталары аайынча Кӧк-Бӧрӱле аймактаҥ быјылгы Эл Ойында канча команда туружары јарталар.


«Куулгазынду jерде болдым...» ~ Звезда Алтая\n«Куулгазынду jерде болдым...»\nКӱчӱрген айдыҥ 11-чи кӱнинде чыккан «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» баштапкы бӱгин аккордеонло ойноп турган Есения Аспанованыҥ фотоjуругы кееркеткен. Бу кызычак Дания деп ороонныҥ тӧс калазы Копенгагенде ӧткӧн jаш jайалталардыҥ калыктар ортодогы кӧрӱзинде jеҥӱчил болуп чыккан.\nЕсенияныҥ сӧӧги тӧӧлӧс, ол 12 jашту ла каланыҥ 6-чы таҥмалу школында ӱренет. Кызычак Кулады jуртта чыккан. ӱч jашту болордо, ада-энези Горно-Алтайскка кӧчтилер. Есенияныҥ адазы Эзен Николаевич МЧС-та ӧрт ӧчӱреечи болуп иштейт. Энези Jергелей Якшылаевна—«Энерготехноком» ЗАО-ныҥ товароведи. Есенияныҥ Ойгор карындажы сегис jашту, кадеттердиҥ 4-чи таҥмалу школында ӱренет.\nБашпарак Есенияга айылдап барып, ыраак jол-jорыгы, кӧрӱ, анайда ок оныҥ келер ӧйгӧ амадулары керегинде элбеде эрмек-куучын ӧткӱрди.\n—Есения, кызычактар кӧп сабада биjелеерин, кожоҥдоорын сӱӱйт. Сен нениҥ учун аккордеонло ойноорын талдап алгаҥ?\n—Горно-Алтайск каланыҥ 2-чи таҥмалу кӱӱлик школына мени алты jыл кайра эjем бичиткен. Ол тушта мен баштапкы класска барарга белетенген ӧй. Кӧп ада-энелер балдары jайалтазын ачсын, кӱӱге тартылзын деп кӱӱнле балдарын кӱӱлик школдорго апаратан.\nМен сакыбаган jанынаҥ аккордеонныҥ клазын талдап алгам. Ол тушта, эмди де меге аккордеонист Пётр Дранганыҥ ойыны сӱрекей jарап турган. Бойымды база ченеп кӧрӧргӧ санандым.\n—Аккордеонло ойноп ӱренерге кӱч пе?\n—Кӱӱни сӱӱбес, албаданчак эмес улуска кӱч болор эмей. Меге jаҥыс ноталардыҥ грамотазын, сольфеджионы, ӱренерге кӱчке келишкен.\n—Jаан кӧрӱ-конкурстарда турушкаҥ ба?\n—Баштапкы мениҥ турушкан кӧрӱм Горно-Алтайскта ӧдӱп турган «Jаш jайалталар» деп конкурс болгон. Ол тушта ӱчинчи jер алгам. Анайда ок Бийск, Барнаул, Новосибирск калаларда ӧткӧн кӱӱлик кӧрӱлерде база туружып, баштапкы ла экинчи jерлерге чыккан болгом.\nБыjыл jаскыда биске Гнессиндердиҥ адыла адалган государственный колледжтиҥ ӱредӱчизи аккордеонист Сервер Абкеримов келип, мастер-класстар ӧткӱрген. Ол меге аjару эдип, «Музыкальные сезоны в Копенгагене» деп кӧрӱде турушсын деп баштанган. Мен ӱредӱчим Инна Анатольевна Фастовскаяла кӱӱлик программа белетегенис. Ыраак jол-jорыкка барар jӧмӧлтӧ-болушты АР-диҥ Эл Курултайыныҥ Председатели И. И. Белеков ло культураныҥ министри болгон В. Е. Кончев jетиргендер. Анайып, мен Данияга баргам.\n—Копенгаген кандый кала эмтир? Сени эҥ тыҥ не кайкаткан?\n—Бу калада сӱрекей кӧп шибеелер, озогы туралар бары кайкатты.\nБир катап экскурсия ӧйинде бис балдарла кожо Копенгагенниҥ эҥ jарлу кереези Русалочканыҥ jанында фотоjурукка соктырынып аларга, автобустаҥ тӱшкенис. Бу керееске кажы ла jыл сӱрекей кӧп туристтер келет. Ол бу каланыҥ сӱр-темдеги болуп калды.\nАвтобус турган jерге ойто келеристе, ол jок! Бисти сакыбай, jӱре берген. Карын, калада орус укту кӧп улус бар. Олор биске jолды кӧргӱскен. Кала ондый ла jаан эмес. Бис jойу эки-jарым саатка гостиницага jедип барганыс.\nКопенгагенде улус кӧп сабада велосипедтерлӱ jӱрет. Кайкаганым—jаан jаштулар база. Сӱрекей омок, jаантайын кӱлӱмзиренет… Олордоҥ тем алар керек деп бодойдым.\n—Кӧрӱ бойы кайда ӧткӧн?\n—Копенгагенде Россияныҥ билимниҥ ле культуразыныҥ тӧс jеринде ӧткӧн. Кӧрӱниҥ окылу жюризи «пианист», «баянист» ле «аккордеонист» деп ӱч группадаҥ jеҥӱчилдерди талдагандар. Аккордеонисттер ортодоҥ Россиядаҥ jаҥыс мен болгом. Анайда ок jажымла да эҥ оогожы.\nМен сценага чыгар алдында jаантайын jӱрексиреп туратам, jе бу учуралда бир де санааркабагам да. Ойноп турарымда, будым бир эмеш ле тыркыраган.\n—Есения, кӱӱлик школго ӱренерге кӧп ӧй барып турган эмей. Тӧс ӱредӱҥе ол шылтак этпей турган ба?\n—Кӱӱлик школго мен кажы ла кӱн jӱредим. Jе тӧс ӱредӱмге де аjаруны эдедим. Бежинчи класска jетире мен ончо «бештерге» ӱренгем, бу четвертьте тӧрт «4» темдек чыккан. ӱредӱчилериме кӧрӱлерге туружып тургам деп айтпай турадым. Jе олор тӱҥей ле кайдаҥ да угуп, мени уткып jат. Мактанарын сӱӱбей jадым.\n—Келер ӧйгӧ амадуларыҥ кандый?\n—Жюриде отургандар мени эзенде кандык айда Австрияда ӧдӧр кӧрӱге кычыргандар. Спонсорлор табылза, барарым… Быjыл АР-диҥ Культуразыныҥ jылыныҥ jабылтазында, анайда ок «Jаш jайалталар» деп кӧрӱде туружарым.\nJӱрӱмимди кӱӱле колбоорым деп бек сананып алгам. Jуук улузым мени jӧмӧп jат. Оныҥ да учун, байла, чыккан кӱниме jаҥы аккордеон сыйлагандар. Айдарда, оноҥ до ары ӧзӧргӧ чырмайарым.\n—Оноҥ до бийик jедимдерге jет, Есения!


Кудай ол кем? | Сӱӱнчилӱ јар\n1. Кудайга нениҥ учун бажырар керек?\nЧын Кудай — ол ончо немени јайаган Јайаачы. Анда бажы да болбогон, учы да качан да болбос (Сарын 90:2). Агару Бичиктеги сӱӱнчилӱ јарды чын ла Ол биске ачкан (1 Тимофейге 1:11). Јӱрӱмди Кудай сыйлаган болордо, бис јӱк ле ого бажырар учурлу. (Ачылта 4:11 кычырыгар.)\n2. Кудай керегинде нени билерис?\nУлустыҥ кемизи де Кудайды качан да кӧрбӧгӧн, нениҥ учун дезе ол кӧскӧ кӧрӱнбес Тын. Кӧскӧ кӧрӱнбес Тын болгонынаҥ улам ол, улуска кӧрӧ, канча киреге бийик болот (Иоанн 1:18; 4:24). Кудайды кӧрӧр арга јок то болзо, ол керегинде оныҥ јайап салган јайаандарынаҥ билип аларга јараар. Темдектезе, јӱзӱн-јӱӱр маала-ажынаҥ ла чечектердеҥ оныҥ сӱӱжи ле ойгоры кӧрӱнет. Учы-кыйузы јок Јер-телекей дезе, оныҥ ийде-кӱчин керелейт. (Римдегилерге 1:20 кычырыгар.)\nАгару Бичикти кычырып, Кудай керегинде оноҥ кӧпти билип аларга јараар. Анда Кудай нени сӱӱп, нени сӱӱбей турганы, анайда ок башка-башка учуралдарда улуска канайып баштанып турганы айдылат. (Сарын 103:7—10 кычырыгар.)\n3. Кудайда ады бар ба?\nИисус: «Теҥеридеги Адабыс! Адыҥ Сениҥ агарулалзын» — деп айткан (Матфей 6:9). Кудайда кӧп титулдар бар, је ады оныҥ јаҥыс. Башка-башка тилдерде оныҥ ады башка эдип айдылат. Алтай тилге Кудайдыҥ ады «Иегова» деп айдылат. (Сарын 83:18 кычырыгар.)\nАгару Бичиктиҥ кӧп кӧчӱрмелеринеҥ Кудайдыҥ ады јоголтылып, Кайракан ла Кудай деген титулдарга солылган. Је Агару Бичиктиҥ оригиналында Кудайдыҥ ады 7 000 кире катап туштайт. Иисус улусты Кудай керегинде ӱредип тура, јаантайын Кудайдыҥ адын тузаланган. (Иоанн 17:26 кычырыгар.)\n«Кудайда ады бар ба?» деген видеоны кӧрӱгер.\n4. Иегова бисти сӱӱп турган ба?\nКудай бу сӱӱштӱ ада чылап, бисти келер ӧйдӧ јакшы јӱрзин деп, ончоны эдет\nБӱгӱн телекейде коркышту кӧп ачу-корон ло кыйын-шыра. Бу дезе, Кудай бисти сӱӱбей ле керексибей турганын кӧргӱзет пе? Кезик улустыҥ айтканыла болзо, Кудай бисти ченеерге кыйын-шыра ийет. Је бу тӧгӱн. (Иаков 1:13 кычырыгар.)\nИегова бисти роботтор чылап јайабай, карын јайым берген. Бу учун бис ого быйанду болодыс. Бис бу јайымды тузаланып, ого иштеер аргалу (Иисус Навин 24:15). Је кӧп улус ӧскӧ јол талдап алганынаҥ улам, улуска каршу јетирет. Оныҥ учун бу телекейде кыйын-шыра коркышту тыҥ кӧптӧгӧн. Улус бу јайымды јастыра тузаланып турарда, Иеговага ачу болот. (Башталганы 6:5, 6 кычырыгар.)\nИегова улусты сӱӱп јат, оныҥ учун бисти јӱрӱмге сӱӱнип јӱрзин деп кӱӱнзейт. Удабас ол јаманды ла јаман керектер эдип тургандарды јоголтып салар. Је эм тургуза Иегова кыйын-шыраны токтотпой јат. Нениҥ учун дезе мыныҥ јаан учурлу шылтагы бар. Кандый? Бу керегинде 8-чи уроктоҥ билип аларыс. (2 Петр 2:9; 3:7, 13 кычырыгар.)\n5. Кудайга канайып јууктаар?\nИегова бисти ого јууктазын деп кӱӱнзейт. Бис ого мӱргӱӱл ажыра јууктаар аргалу. Оныҥ учун биске Кудайла куучындажып турар керек. Ол кажы ла кижини баалап јат (Сарын 65:2; 145:18). Иегова бистиҥ јаманысты таштаарга белен. Бис кезикте јастырып та турган болзоос, је Кудайыс оны сӱӱндирерге албаданып турганысты тӱҥей ле кӧрӱп јат. Айдарда, бис толо кемдӱ эмес те болзоос, је Кудайла јуук колбуларлу болор аргалу. (Сарын 103:12—14; Иаков 4:8 кычырыгар.)\nЈӱрӱмди биске Иегова сыйлаган, оныҥ учун эҥ ле тыҥ оны сӱӱр керек (Марк 12:30). Бойыстыҥ сӱӱжисти кӧргӱзерге, оноҥ ло ары Кудай керегинде билгирлер алып, оныҥ јасактарын бӱдӱрер керек. Анайып слер Иеговага јууктаарыгар. (1 Тимофейге 2:4; 1 Иоанн 5:3 кычырыгар.)\nКудай ол кем андый?\nКудай слерди сӱӱп турган ба? Ол керегинде ле канайып оныҥ најызы болотонын билип алыгар.\nӰлежер Ӱлежер Кудай ол кем?\nfg 2 ур. 4—5 б.


Экотуризмниҥ ӧзӱми кандый болор? - altaicholmon\nЭкотуризмниҥ ӧзӱми кандый болор?\nАлтай Республиканыҥ аҥылу корудагы јерлериниҥ чыгартулу улузы Сочиде ӧткӧн бастырароссиялык форумда туруштылар.\nБастырароссиялык јуунда туружарга башка-башка талалардаҥ 500-теҥ кӧп улус келген. Оныҥ баштапкы кӱнинде пленарный јуундар ӧткӱрилген, аҥылу корудагы јерлердиҥ эҥ артык ишчилерине кайралдар табыштырылган ла Россияныҥ заповедный системазы керегинде документ кептӱ фильм кӧргӱзилди.\nРоссия Федерацияныҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары ла экология аайынча министри С. Донскойдыҥ айтканыла, Россия ичиндеги туризмге јилбӱ тыҥыган. Оныҥ учун ороонныҥ башка-башка талаларында ар-бӱткенди корыыры ла оны билгир тузаланары аайынча иштерди эрчимделтер керек.\nБу сурак аайынча ӱлекер белетелген. Ондо айдылганыла, Тӱндӱк Кавказта, Байкалдыҥ јанында, Туулу Алтайда ла ӧскӧ дӧ јерлерде экологиялык туризмниҥ инфраструктуразын ӧскӱрери аайынча элбек иштер ӧткӱрилер.


Министерствоныҥ коллегиязыныҥ јууны ӧткӧн - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ коллегиязыныҥ јууны Горно-Алтайскта ӧтти.\nЈуунныҥ ижинде тергеениҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Алексей Бондаренко, ӱредӱликтиҥ башкартузыныҥ муниципал органдарыныҥ башкараачылары, ӱредӱлик учреждениелердиҥ директорлоры турушкан.\nЈуунды ачып тура министрдиҥ темдектегениле, Россия Федерацияныҥ президенти Владимир Путин ӱредӱликтиҥ системазында тӧс иш-амадуларды чокымдап салган, ол тоодо ӱзеери ӱредӱ аайынча. Балдардыҥ ла јашӧскӱримниҥ аргаларын ла јайалталарын јӧмӧӧргӧ лӧ ӧскӱрерге болуп, «Ӱредӱликтиҥ ӧзӱми» деген государственный программаныҥ «Ӱредӱ» деп национальный ӱлекериниҥ «Кажы ла баланыҥ једими» деп федерал ӱлекери белетелген.\nТергеедеги ӱзеери ӱредӱниҥ ӧзӱми керегинде тӧс докладты министрдиҥ ордынчызы Елена Дадочкина эткен. Оныҥ темдектегениле, Алтай Республикада ӱзеери ӱредӱниҥ 49 организациязы једимдӱ иштейт, олордоҥ ӱчӱзи — государственный эмес. «Кажы ла баланыҥ једими» деген тергеелик ӱлекерди бӱдӱрери аайынча Алтай Республикада персонифицированный финансированиениҥ модули бар «Ӱзеери ӱредӱниҥ навигаторы» деген јетирӱлик система тургузылган. Навигаторды тузаланып, ада-энелер ле балдар бедиреер системаныҥ болужыла технический, эколого-биологический, туристско-кравед, художественный, физкультурно-спортивный ла ӧскӧ дӧ ууламјыларлу кружокты эмезе секцияны талдап алар аргалу.\nБыјыл кӱскиде балдардыҥ «Кванториум-04» деп адалган технопаркы ачылар. Бу площадка бийик технологиялык јазалдарла јепселер. Ол инженерный кадрлар белетеер, тестирование, инновационный технологияларды ла шӱӱлтелерди белетеп, јӱрӱмде тузаланарына кийдирер ууламјыларла иштеер деп, министр куучындаган.\n«Кванториум-04» республиканыҥ 12-18 јашту балдарыныҥ јилбӱлерине келиштирте иштеер. Јылдыҥ ла естественно-билим ле техникалык ууламјыларлу бештеҥ ас эмес ууламјылар текши тоозы 800 кире балдар јаантайын тӧзӧлгӧлӱ ӱредӱ ӧдӧри темдектелет. Балдарды ӱредери акча тӧлӧтпӧзинеҥ ӧткӱрилер, акча-манатла јеткилдеш федерал ла республикан бюджеттер ажыра болор. Тергеелик технопаркта беш квантум ла «Кванториумныҥ» бастыра бӧлӱктерине ууламјылалган текши технологиялык площадка иштеер — «Хайтек». Мында практикалык ӱредӱлер ле шиҥжӱлер ӧткӱрерине керектӱ бийик технологиялык јазалдар тургузылар.\nАнайда ок коллегияныҥ јууны ӧдӧр тушта мергендӱ ишчилерди кайралдаары болгон. Алтай Республиканыҥ, оныҥ албатызыныҥ алдына бийик једимдери, республиканыҥ билимдик аргаларын ӧскӱрерине ле кӧптӧдӧрине таҥынаҥ камаанын јетиргени, эрчимдӱ јондык ижи учун «Таҥ Чолмон» орденле тӱӱкилик билимдердиҥ кандидады, Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ директоры, Алтай Республиканыҥ билиминиҥ нерелӱ ишчизи Николай Екеев кайралдаткан. «Алтай Республиканыҥ нерелӱ ӱредӱчизи» деген кӱндӱлӱ ат Турачактагы школдыҥ математика аайынча ӱредӱчизи Наталья Шерстневага адалган.\n«Ӱредӱчи! Сениҥ ады-јоныҥныҥ алдында…» деген текшироссиялык конкурста «Классный» классный руководитель» деп номинацияда турушканы учун мӧҥӱн медальла Горно-Алтайсктагы М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган государственный политехнический колледжтиҥ преподаватели Нина Серяцкая кайралдаткан.\nРоссияныҥ ӱренеечилериниҥ 2019 јылдагы Јайгы спартакиадазыныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ 3-чи степеньдӱ призеры болуп Майма аймактыҥ командазы чыгарда, 2-чи степеньдӱ призеры — Оҥдой аймактыҥ командазы. Горно-Алтайсктыҥ јиит спортчылары јеҥӱчил болуп чыккан.


UDHR - Altai, Southern\nUniversal Declaration of Human Rights - Altai, Southern\nКижиниҥ тап‐эриктериниҥ Текши Декларациязы\nГенеральный Ассамблея 1948 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 10‐чы кӱнинде јараткан\nКижилик билезиниҥ ончо турчыларыныҥ јарамыкту, јакшы јанын, онойдо ок теҥ‐тай ла туура салбас тап‐эриктерин ајаруга алганы олордыҥ јайымыныҥ, ак‐чегиниҥ ле текшилей амыр‐энчӱниҥ тӧзӧгӧзи болот; кижиниҥ тап‐эригин керекке албай, кыйа кӧргӧни шок‐табаруларга экелгенин ајаруга алып, оноҥ улам кижиликтиҥ агару кӱӱн‐табын ачындырат. Улуста ачык сӧстиҥ јайымы болотон ло једикпес‐тутактаҥ ла коркорынаҥ јайым јадынјӱрӱмди тӧзӧгӧни улустыҥ ичкери јӱткимели деп јарлалган; кижиниҥ тапэриги јасактыҥ јаҥыла кыйалтазы јогынаҥ корулалары ајаруга алылар учурлу. Чокымдап айтса, кижи кӧмӧ базышка удура туруп чыгарыныҥ эпаргазыла тузаланбазын; албатылар ортодогы најылык колбулардыҥ ӧзӱмин јӧмӧӧрин ајаруга алып; онойдо ок Бириктирилген Нациялардыҥ калыктары бойыныҥ Уставында кижиниҥ тӧс тап‐эригине бӱдӱмјизин јӧмӧгӧнин ајаруга алып, ӱзеери кажы ла кижиниҥ кижилик кӱӱндӱ байлыгын ла эр ле эпши кижиниҥ теҥ‐тай тап‐эриктӱ болорын ајаруга алып, јайым айалгада социальный ичкери ӧзӱмди ле јадын‐јӱрӱмниҥ айалгазын оҥдолторын јӧмӧӧр деп шӱӱлтеге келген; турчы‐ороондор Бириктирилген Нациялардыҥ Организациязыла ӧмӧ‐јӧмӧ иштеери деп молјонгонын ајаруга алып, јӧмӧлтӧболуш ажыра текши тоомјыга ла кижиниҥ тап‐эриктерин ле тӧс јайымын буспас деп айдар керек; бу тап‐эриктердиҥ ле јайымныҥ текши учурын оҥдоорын ајаруга алганы, бу молјуны јӱрӱмде толо бӱдӱреринде сӱрекей јаан учурлу болгонын база ајаруга алып, Генеральный Ассамблея кижиниҥ тапэриктериниҥ чындык Текши Декларациязын јӱрӱмге кийдиретен каруулу иш деп јарлап јат. Каруулу ишти бӱдӱрерге текши калыктар, ороондор јилбиркеп јӱткиир учурлу. Кажы ла кижи, онойдо ок обществоныҥ кажы ла органы чындык, јӱрӱмдик Декларацияны ајаруга алып, ӱредӱниҥ ле билгирдиҥ шылтузында бу тап‐эриктерди ле јайымды тоорына, јеткилдеерине болужып‐јӧмӧжӧрине амадазын. Онойдо ок калыктар ла ороондор ортодо иш ажыра озочыл амадулу, текшилей јарамыкту једимге једер. Ол каруулу ишти Бириктирилген Нациялардыҥ Организациязыныҥ турчы‐ороондорыныҥ калыктары ортодо, онойдо ок олордыҥ юрисдикциязындагы јерлердеги јуртап јаткан калыктары ортодо текшилей тооп, јӱрӱмде кийдирерин јеткилдеер.\nКажы ла кижиде чындык Декларацияла јарадылган ончо тап‐эриктер ле јайым болор учурлу. Мында угы, бӱдӱминиҥ ӧҥи, бӱдӱми, тили, јаҥдаган јаҥы, политикалык эмезе ӧскӧ кӧрӱми, угы‐тӧзи, социальный айалгазы, аргазы аайынча бир де аҥылаш‐ылгамал јок болор учурлу.\nОго ӱзеери кижиниҥ јуртап јаткан јеринеҥ камааны јогынаҥ политикалык тап‐эрик аайынча эмезе калыктар ортодогы учуры аайынча бир де аҥыланыш‐башкаланыш болбос учурлу. Кижиниҥ јаткан јери кемнеҥ де камаанду, кемниҥ де корулында, бойын бойы башкарынбай да турган болзо эмезе бойыныҥ (јеринде) суверенитединде кандый бир тудулу да болгонынаҥ камаанду болбос учурлу.\nКажы ла кижи јадын‐јӱрӱмге, јайымга ла таҥынаҥ бойына тийерге јарабас тап‐эриктӱ.\nКем де јалчы эмезе албанду базынчык айалгада болбос учурлу; јалчыларды садарыныҥ эмезе јалчыланарыныҥ, базынарыныҥ ончо бӱдӱми јарадылбай јат.\nКем де кандый да кыйынга эмезе оныҥ учурын, тоомјызын тӱжӱрип турган кижи кӱӱни јок базынышка алдыртпас учурлу.\nКажы ла кижи, кайда да јӱрзе, оныҥ правосубъектозын тоорына тап‐эриктӱ.\nОнчо улус јасактыҥ алдында теп‐теҥ, кандый ла ылгаш јогынаҥ јасактыҥ теҥ‐тай корулына тап‐эриктӱ. Ончо улус чындык Декларацияны бузуп турган кыйыкташтаҥ теҥ‐тай корулга тап‐эриктӱ. Онойдо ок ондый кыйыкташка тектериштеҥ база тап‐эриктӱ.\nКажы ла кижи ого Конституцияла эмезе јасакла берилген тӧс тап‐эриктери бузулган тужында ийделӱ, тоомјылу эл јаргыларда тап‐эриктерин једимдӱ орныктырарга тап‐эриктӱ.\nКемди де тууразынаҥ олјолоорго, тударга эмезе сӱрерге јарабас.\nКажы ла кижи оныҥ тап‐эриктерин ле молјуларын чокымдаарга, онойдо ок ого эдилген уголовный бурулаштыҥ тӧзӧгӧзин чокымдаарга толо теҥ‐тайга тайанып, оныҥ кереги ачык‐јарык айалгада кӧрӱлзин ле јаргы ак‐чек, кемнеҥ де камаанду эмес чындык болзын деп тап‐эриктӱ.\n1. Кажы ла кижи шок‐керек эткен деп бурулатса, оныҥ бурузы јок деп ачык јаргыда јасактыҥ ээжизиле јарталбаганча, ол ӧйдиҥ туркунына коруланарына керектӱ ончо аргаларла јеткилделер деп тап‐эриктӱ.\n2. Кем де кандый бир керекти эткен эмезе нени де этпеген деп шылтакка тайанып, шок‐керек эткен деп јаргылатпас учурлу. Шок‐керекти эдер тужында национальный јасак эмезе калыктар ортодогы тап‐эриктер аайынча шок керек деп чотолбогон болзо. Онойдо ок шок‐керек эдилген ӧйдӧ, болгодый кезедӱге кӧрӧ, кату кезедӱ эдилбес.\nОныҥ таҥынаҥ ла билелик јӱрӱмине тууразынаҥ кем де киришпес учурлу. Онойдо ок кем де оныҥ айыл‐јуртына, корреспонденциязыныҥ јажыдына эмезе оныҥ ады‐јолына, јӱрӱмине тууразынаҥ кирижер учуры јок. Кажы ла кижи ондый табарудаҥ, кирижеринеҥ коруланар јасакка тап‐эриктӱ.\n1. Кажы ла кижи кажы ла ороон кеминде јайым јӱрер ле јуртап јадарга јерди талдап алар аргалу.\n2. Кажы ла кижи кандый ла ороонноҥ јӱре берер, ол тоодо бойыныҥ, онойдо ок бойыныҥ ороонына бурылар тап‐эриктӱ.\n1. Кажы ла кижи истежӱдеҥ улам ӧскӧ ороондо коруланар јерди бедиреер ле коруланар јерле тузаланар аргалу.\n2. Бу тап‐эрикле кандый истежӱ тужында тузаланарга јарабас. Качан чын ла политикалык эмес шок‐кылык эмезе керектер Бириктирилген Нациялардыҥ Организациязыныҥ амадуларына ла ээжилерине келишпей турза.\n1. Кажы ла кижи гражданство алар тап‐эриктӱ.\n2. Кандый да кижиниҥ гражданствозын эмезе гражданствозын кубултар тап‐эригин ала‐ кӧнчӧ айрыырга јарабас.\n1. Эр кемине јеткен эр ле эпши улус угы‐тӧзинеҥ эмезе јаҥдаган јаҥынаҥ камааны јогынаҥ айыл‐јурт тудуп, билелӱ болор тап‐эриктӱ. Олор айылјуртты тӧзӧӧр, јуртаар ла айрылыжар тужында теҥ‐тай тап‐эрикле тузаланат.\n2. Айыл‐јурт тӧзӧп јаткан эки јаны экӱлези јайым ла эптӱ‐јӧптӱ сӧслӧ, кӱӱнле биригер аргалу.\n3. Биле обществонныҥ тӧзи, тӧзӧгӧзи, ол обществоныҥ ла государствоныҥ јанынаҥ корулашка тап‐эриктӱ.\n1. Кажы ла кижи алкы‐јӧӧжӧ таҥынаҥ ээленер, эмезе ӧскӧлӧриле де кожо ээленер тап‐эриктӱ.\n2. Кемниҥ де алкы‐јӧӧжӧзин тууразынаҥ келип айрыырга јарабас.\nКажы ла кижи јайым кӱӱн‐санаага, ак‐чекке ле кудай јаҥына тап‐эриктӱ; бу тап‐эрикке бойыныҥ кудай јаҥын эмезе кӧрӱмин солыыры кирет, бойыныҥ јаҥын јайым јаҥдаары эмезе кӧрӱмин таҥынаҥ бойы, эмезе ӧскӧ улусла кожо јаҥдаары база кирет. Кудайлык чӱм‐јаҥ јаҥжыгуларды ӧткӱреринде тапэриктӱ.\nКажы ла кижи бойында јайым кӧрӱмдӱ ле оны јайым чыгара айдар тапэриктӱ. Ол тап‐эрик аайынча бойыныҥ кӧрӱминеҥ јайым тудунар ла государствоныҥ гран‐кыйузынаҥ камааны јогынаҥ јетирӱлерди ле кӧрӱмсанааларды кандый ла эп‐сӱмелерле бедиреер, алар ла таркадар тап‐эриктӱ.\n1. Кажы ла кижи амыр‐энчӱ јуундарга ла ассоциацияларга кирер јайым тап‐эриктӱ.\n2. Кемди де кандый бир ассоциацияга албан кӱчле кийдирилер аргазы јок.\n1. Кажы ла кижи ороонды башкарарында чике эмезе јайым талдап алган чыгартулу улус ажыра туружар тап‐эриктӱ.\n2. Кажы ла кижи бойыныҥ ороонында госслужбага теҥ‐тай кирер тапэриктӱ.\n3. Башкаруныҥ јаҥыныҥ тӧзӧгӧзинде эл‐јонныҥ кӱӱн‐табы болор учурлу; ол кӱӱн‐тап аҥылу ӧйдиҥ бажында ӧдӱп турган ак‐чек талдаштарда кӧрӱлер учурлу. Ол талдаштар текши ле теҥ‐тай талдаачы тап‐эрикле ӧдӧр учурлу. Јажытту ӱнберишле эмезе јайым ӱнберишти јеткилдеечи ӧскӧ дӧ бӱдӱмле ӧткӱрилзин.\nКажы ла кижи обществоныҥ турчызы, айдарда, ол социальный јеткилдешке, јайым ӧзӱмге тап‐эриктӱ. Ол экономикалык, социальный ла культурный бӧлӱктерде национальный эп‐аргалар ла калыктар ортодо ӧмӧ‐јӧмӧ иш, онойдо ок кажы ла ороонныҥ сайламазы ла аргалары ажыра ичкери ӧзӧр тап‐эриктӱ.\n1. Кажы ла кижи ишке, ишти јайым талдаарына, иште ак‐чек ле јарамыкту айалгага, иштеер јери јок айалгадаҥ корулалар тап‐эриктӱ.\n2. Кажы ла кижи кандый да кыйыкташ јогынаҥ теҥ‐тай иш учун теҥ‐тай ишјалду болор тап‐эриктӱ.\n3. Кажы ла кижи јолду кайралга тап‐эриктӱ. Онызы кижиге керектӱ јадын‐јӱрӱмге ле билезине јарамыкту јадынды јеткилдеер учурлу. Керек тужында, ӧскӧ дӧ социальный јеткилдешле ӱзеери јеткилделер.\n4. Кажы ла кижи профсоюзный биригӱни тӧзӧӧр лӧ профсоюзтарга бойыныҥ јилбӱлерин корыыр амадула кирер тап‐эриктӱ.\nКажы ла кижи амыраарга ла бош ӧйгӧ тап‐эриктӱ. Онойдо ок иштеер кӱнди керектӱ кеминде тузаланары ла тӧлӧлип турган јаҥжыккан амыралта (отпуск) керегинде тап‐эрик база кирет.\n1. Кажы ла кижи јӱрӱмдик кеми бийик болорына тап‐эриктӱ. Курсактамагы, кийим‐тудумы, айыл‐јурты, медициналык јеткидежи, керектӱ соцјеткилдеш су‐кадыкты, јадын‐јӱрӱмди керектӱ кеминде, некелтелерге келиштире болор учурлу. Иш јок артса, оору‐јобол болзо, кенек артса, јаҥыскан артса, карыыр јажы јетсе эмезе оныҥ бойынаҥ камааны јок кӱч айалга боло берзе, кажы ла кижи тап‐эриктӱ.\n2. Энелик ле оогош балдар аҥылу болушта ла кичеемелге тап‐эрик берет. Ончо балдар биледе, онойдо ок биледе эмес те айалгада чыккан болзо, ончозы теҥ‐тай социальный корулашла тузаланар учурлу.\n1. Кажы ла кижи ӱредӱге тап‐эриктӱ. Ӱредӱлик акча тӧлӧбӧзинеҥ болор учурлу. Анчада ла баштамы ла текши ӱредӱлик. Баштамы ӱредӱлик кыйалтазы јогынаҥ болор учурлу. Технический ле профессиональный ӱредӱ ончозына јарамыкту болор учурлу. Кажы ла кижиниҥ аргаларына тайанып, бийик ӱредӱ база ончозына јолду болор керек.\n2. Ӱредӱлик кижиниҥ ичкери ӧзӱмине ууламјылу болор учурлу. Кижиниҥ тап‐эриктерине ле јайымыныҥ тӧс ууламјыларын элбедерине ууландырылар учурлу. Ӱредӱни калыктар ортодо тоомјыга, најылыкка, текши тил табарына јолду болор учурлу. Угы‐тӧзи ле јаҥдаган јаҥдары аайынча бӧлӱктер ортодо оҥдомолды јӧмӧӧр. Амыр‐энчӱни јӧмӧӧри аайынча Бириктирилген Нациялардыҥ Биригӱзиниҥ ӧткӱрип турган ижин јӧмӧӧр учурлу.\n3. Ада‐энелер оогош балдарына ӱредӱликтиҥ бӱдӱмин талдаарында тапэриктӱ.\n1. Кажы ла кижи обществоныҥ культурный јӱрӱминде эрчимдӱ туружар тап‐эриктӱ. Кеендикле таныжар, билим ӧзӱмде туружар, турулталарыла тузаланар аргалу.\n2. Кажы ла кижи оныҥ кӧгӱс байлыгын, ар‐јӧӧжӧлик јилбӱлерин корыыр тап‐эриктӱ. Билим, литературалык эмезе художественный иштиҥ авторы болзо, ол тап‐эриктӱ болор учурлу.\nКажы лакижи социальный ла калык ортодогы ээжи‐аайга тап‐эриктӱ. Мында чындык Декларацияда јарадылган тап‐эриктер ле јайым бӱткӱлинче бӱдер аргалу.\n1. Кажы ла кижи обществоныҥ алдында молјлу. Шак ла мында кижиниҥ толо ло јайым ичкери ӧзӱми болор аргалу.\n2. Кажы ла кижи бойыныҥ тап‐эриктерин ле јайымын јӱрӱмде кийдирип тура, јасакла јарадылган тудуларды буспас учурлу.Ӧскӧ улустыҥ тап‐эриктерин, јайымын тооп, баалап, демократиялык обществоныҥ текши некелтезин, ээжизин буспас учурлу.\n3. Бу тап‐эриктерди ле јайымды кийдирип, ол онойдо ок Бириктирилген Нациялардыҥ Биригӱзиниҥ ээжилерине, некелтелерине ол удура болбос учурлу.\nЧындык Декларацияда јарадылганын кандый бир ороонго, бир бӧлӱк улуска эмезе таҥынаҥ улуска кандый бир иш эдерге эмезе кандый бир керекти эдерге, чындык Декларацияда јарадылган тап‐эрикти ле јайымды јоголторго ууландырылган деп оҥдоорго јарабас.


Совет ӧйдиҥ балдары болгоныс… - altaicholmon\nКижиниҥ эҥ ле баалу ла ырысту ӧйи – ол сыраҥай ла оогош бала тужы. Канча керек ойноорыҥ, јӱгӱрериҥ, тениириҥ – ада-энебис нени де айтпас, арбанбас. Мен беш баланыҥ ортоны болуп чыдагам. Энем Токуна Абакаевна Текешева — кӧбӧк сӧӧктӱ, адам Баштык Арбакович Саданов тодош сӧӧктӱ улус. Адам фронтовик, энем тылдыҥ ишчизи болгондор. Јӱрӱмин ак-чек, тоомјылу јӱрген, алтай кӱӱн-тапту, иштеҥкей ле кӱндӱзек биле болгон. Беш бала азырап чыдаткан.\nМен эјемле, коштой јаткан кыстарла кожо Эмеген сууныҥ јарадында кере тӱжине ле ойнойтоныс. Ол тушта Эмеген тапту јаан суу болгон, јурттыҥ ортозыла агып барган, бир канча јерлерде агаш кӱрлер де тудулган болгон. Эмди ол јӱк јаскыда эмеш ле ӧйгӧ агып, оноҥ соолып калат. Байла, сууны ӧрӧлӧй кырларда аркаларда агашты бӱрте кезип салган учун ондый. Бис ол ӧйдӧ Эмегенде эжинип те туратаныс. Јарадында балкаштаҥ оогош «туралар» шыбап, јарадында ӧскӧн јӱзӱн чечектерле ичин јарандырып, бой-бойыска айылдажып ойнойтоныс. Ол ӧйдӧ ойынчыктар бар эмес. Кырларды кырлап, јапаш-чадыр тудуп ойноорыс. Ол ӧйдӧ телевизор до, мобильный телефондор до јок ине. Ол тушта ӧскӧн балдар ӧйди тӱжине ле тышкары, ару кейде ӧткӱрерис. Јай да, кыш та ӧйдӧ кырда ла, кышкыда чанакту јыҥылаарыс, јайгыда Којогор ло Јаан кырларды эбирип, беш айланып келетенис. Онызы ол ӧйдиҥ балдарыныҥ су-кадыгына јакшы камаанын јетирген – бистиҥ ортобыста эмдиги балдардый чӱрче ле соок ӧткӧн деп грипптеген, ӧскӧ кандый тымуга алдырткан балдар кӧп болбогон. Эмдиги билелерде чилеп, ол тушта билелерде кӧп лӧ јӱзӱн эмдер де болбойтон.\nКызылгат-јилеҥет деп, јурттаҥ 7-8 километр ыраагында арка-меестерге јетире базатаныс кайда. Јолой не ле болуп турарыс. Бир катап Булакы ӧзӧкти ӧрӧ кызылгаттап браадала, јабыс кайып учкан тейлегеннеҥ тыҥ коркыганыс. Та кем де айдып ийген: «Тейлегендер оогош балдарды тебеле апарып јат!» Бис, бир тӱҥей балдар, одоштой турлуга јетире јӱгӱрип, ондо кӧзнӧктӧр јок турада јажынганыс. Тейлеген уча берерде, кайра кызылгат јок јанганыс.\nБир тушта Абай-Туу деп байлу тууга кӧжнӧлӧӧр деп ууланганыс. Бистеҥ эмеш јаан Зоя, озо брааткан кыс, нени де айтпай, кайра јӱгӱрген. Бис оны ээчиде ле сыр јӱгӱрӱкте. Бис ыраада ла јӱгӱргенис. Ыраактагы Эмеген сууга једеле, Зоя јылан кӧргӧнин айткан. Абай-Туу байлу, оныҥ учун ого ӱй улус, балдар чыгарга јарабас. Тууныҥ ээзи балдарга јылан (койроҥ) болуп кӧрӱнген туру. Мен оныҥ кийнинде ветеринар болуп иштеп јӱреле, атту кижи Абай-Тууныҥ эдегинеҥ ле кӧжнӧ кӧрӱп ийер деп јортком. Адым бир ле эмеш чыгала, баспай барган. Канайдар, кайра јорторго келишкен.\nМен, ончо балдар ок чылап, адамды ээчийтем. Адам јууныҥ кийнинде колхозтыҥ темир сулаачызы болуп иштеген. Мен адамга болужып турган болуп, темир кызыдатан кӧрӱкти иштедерин сӱӱйтем. Бистиҥ јаныста солдаттар јаткан. Адам олорго пойлого барганда, мен база ла ээчиирим. Байла, олор конфет-пряник беретен болбой. Адам јуртта јаан огород сӱрӱп, картошко отургускан, чочколор азыраган баштапкы кижи болгон. Чочколор агаш айылдыҥ эжигин канайып та бӧктӧп салганда, тӱҥей ле ачып ийетен. Кийнинде адам олорды азырабай токтоткон эди.\nМен кайда да ӱч јаштуда тыҥ оорыгам, канча айга јаткам. Јакшы базып јӱрген балага ооруныҥ кийнинде ойто базып ӱренерге келишкен деп, айылда улус куучындайтан эди. Энем меге јаҥы кайнаткан сӱттеҥ айакка уруп, соодып салатан. Ӱстине ӧрӧмӧзи тӱжӱп калган сӱтти ичерге кандый тату. Энемниҥ кӱлге быжырган калажы не аайлу амтанду ла ток эди.\nОл ӧйдиҥ балдарына, эмдиги балдарга кӧрӧ, айыл ичинде кӧп иштеерге келишкен. Пол будук јок учун, оны темирле агарта будыҥла јыжып туруп, эки-ӱч катап суулап јунарыҥ. Јаан ваннада колло кийим јунар, кол кирееле одыратан агаш кезер, колодецтеҥ суу тажыыр, кажаанда ӧтӧкти арчыыр ла ӧскӧ дӧ иштер кӧп лӧ болгон ине.\nШколдо ӱренген јылдар ундылбас. Баштапкы ӱредӱчибис јаан ченемелдӱ, бойы јобош, јалакай ӱредӱчи Елена Санабаевна Такачакова (Арбаева) болгон. Кожо ӱренген кыстар ӱредӱчиге ӱренип алала, узак јылдарга аймактыҥ школдорында иштеген, эмди амыралтада. Ол тоодо Людмила Капшунова, Елена Толоева (Техтиева), Клара Тадырова (Колбина). Ветеринар Нина Майханова, акушер-фельдшер Нина Туткушева (Шатинова), экономист Клара Итушева, электрик Мӧрӧй Майханов, јуртээлем иште башкараачы Николай Кокушев, Май Танытпасов ло ӧскӧлӧри де тӧрӧл јериниҥ ӧзӱмине јаан камаанын јетиргендер. Јаан класстарда бистиҥ классты Любовь Даниловна Иркитова (Кудачина) башкарган. Ол ченемелдӱ, ойгор кӧгӱстӱ, ады-чуузы республикада јарлу ӱредӱчи. Ол мени кӧкӱдип, ӧрӧ кӧдӱрип, јакшы ӱредӱлӱ ӱренчиктердиҥ тоозына кошкон. Бисти ады-јарлу, «Ӱредӱликтиҥ отличниги» ле ӧскӧ дӧ кӱндӱлӱ атту ӱредӱчилер ӱреткен эди. Ол тоодо Юлия Михайловна Апоятова, Варвара Ивановна Шаркова (Ленинниҥ ордениниҥ кавалери), Эмилия Ивановна Каинчина, Николай Васильевич Тепуков, Нина Санашевна Тысова, Константин Данилович Техтиев, Николай Андреевич Шодоев. Музыка-кӱӱле ӱреткен ӱредӱчи Максим Куйрушевич Тысов јакшы ӱренген балдарды Караколдыҥ куй-тажын (Денисовтыҥ куй-тажы), Бийскте темир јолды кӧргӱзип ле Чамалда ГЭС-ке јетире апарып туратан. Владимир Пименович Лутцевтиҥ физкультурала ӧткӱрген урокторын мен база тыҥ сӱӱйтем.\n8-чи класстыҥ кийнинде Экинурдыҥ ӱренчиктери Кан-Оозында орто ӱредӱлӱ школдо оноҥ ары ӱренген јылдар база болгон. Бу ӧйдӧ энем јаан оорыйла, јада калган. Мен Кан-Оозынаҥ 10 километрдеҥ ажыра ыраагында Сары-Кобы турлуда адамла кожо арткан эки сыйнымды кӧрӧргӧ, интернатта берген конфет-пряникле сӱӱндирерге, улай ла јойу јанатам. Бир выходнойго келип, олорды бойлорын, кийимин јунуп, эркеледип койоло, ойто эҥирде кайра баратам. Сыйындарым меге сӱреен сӱӱнетен эди. Адам ал-санаага тӱшкен јӱретен, је канайтсын, иштеер керек, колхозтыҥ койлорын кичеер керек. Ол ортозында оогош балдарды кӧрӧр, азыраар керек. Је онойып јӱреле, эјем ӱредӱзин артызып, јанып келгени ончо улуска јаан јӧмӧлтӧ болгон эди. Эјем јаан калада ӱредӱзин божотпогоны карам.\nМен школдыҥ кийнинде калада зооветеринарный техникумда ветеринарга ӱренгем. Адам, койчы кижи, бу ӱредӱге кирзин деп сӱмелеген. Је оноҥ озо јарым јыл Павловсктогы јуртээлемдик техникумда ӱренгем. Общежитиеде орус кыстар мени орус тилди јакшы билериҥ деп кайкажып туратан. Бис солыжып, эртен тура таҥла туруп, ток-тойу курсак азып ичетенис. Казанчы болуп турган кижи тал-тӱште столовыйдаҥ борщ садып алала, јаткан јериске экелип, арткандарын азырайтан. Мен ол тушта орус улустыҥ курсагына карузын билген эдим. Горно-Алтайскка кӧчӱринип алала, бир кыпта 18 алтай кысла јаткам. Бистиҥ кыстар эртен тура сууга сахарды чейеле, калашка кожуп јип алар. Соҥында јаан курстарда акча коштырыжып, курсак азып ичер болгоныс.\nЗооветтехникумда ӱредӱ јилбилӱ, је кӱч болгон. Анчада ла латин тилди ӱренери кӱчке келишкен. Бисти практикага улай ла Алгаирде, Алфероводо, Березовкада јурт ээлемдиктерге апаратан. Госпрактиканы Улаганда ӧткӧм. Кара-Кујурда эчкилердиҥ турлузында јаҥыскан ӱй кижи иштеген. Энези будын сындырып алган, айылында ла јаткан эди. Та эмчиликке бойы барбайтан, та оны апарар ӧй болбогон. Мен неделеде эки катап Улаганга јетире таҥ атту курсакка баратам. Кожо иштеген ӱӱрелерим јымжак калаш экелгениме сӱӱнетен. Бистиҥ группаныҥ студенттери сӱреен нак болгоныс. Онойып, ветеринардыҥ ӱредӱзин божоткон эдим.


95 јаш —база бир ат-нере! - altaicholmon\n95 јаш —база бир ат-нере!\nЧаган айдыҥ 14-чи кӱнинде Кош-Агаш аймактыҥ Белтир јуртында јадып турган кӧбӧк сӧӧктӱ јаан јашту ӧрӧкӧн Тордомой СУРАЗОВ учурлу јажын темдектеди.\nЈӱрӱмде јозок алгадый улус кӧп. Олор тӱӱкиде јаан ис артырган улу јурукчылар, кайчылар, билимчилер ле бичиичилер эмезе эмдиги ӧйдиҥ јарлу кожоҥчылары, аргачылары, политиктери. Олордыҥ јӱрген јӱрӱмиле бис оморкойдыс, та кем де олорго тӱҥей болорго чырмайат. Онойдо ок бистиҥ тергееде тыны бек, то-омјылу, учурлу ла кӧрӱмјилӱ јӱрӱмдӱ улус база бар. Ол улустыҥ тоозында — Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде тылда мергендӱ иштеген, јууныҥ кийнинде колхозтыҥ малын ӧскӱрген иштиҥ ветераны, 12 баланыҥ адазы, 32 барканыҥ улдазы ла тайдазы Тордомой Самарканович Суразов.\nЭне-Белтир ле Кош-Агаш јурттардыҥ ортозы 35 беристе. Кырларга курчаткан агын Ак сууны јараттай чӧйилген амыр, эптӱ Белтир јурт эмди де ол ло јеринде турат. Совет ӧйинде мында «Кызыл Мааны» колхоз болуп, тайга-ташта, ыраак турлуларда эчки-кой, сарлык, јылкы ӧскӱрип, канча ӱйе ӱйеленип, билелер ӧзӱп, албаты ӧзӧгине јайылган.\n2003 јылда јерсилкиништеҥ улам албаты јажына јӱрген-ӧскӧн јеринеҥ кыймыктанып, јурт ээнзиреп-ээлиркеп, јаҥыс ла јаан јашту улус арткан ӧй болгон. Јаҥы Белтирдӧӧн кӧчӧ берген јиит улус тӧрӧл јуртын байлап, Эне-Белтир деп адаган эди. Оноҥ бери 17 јыл ӧдӱп калды. Ол ӧйдиҥ туркунына јуртка ойто јииттер келип, база бир аҥылу јӱрӱм улалган. Чынын айтса, колхоз ӧйинде койчы, малчы улус деремнеде јатпаган, кӧп сабазы Белтирдиҥ ыраагында тайга-ташта јадып, малдыҥ одорын сӱрӱжип, бийик каскак кайа-кырларда јӱрӱп, канчын јиит тужын, ончо јӱрӱмин ишке берип салгандар.\nЈууныҥ ӧйинде, 16 јашту уулдар Уралдагы заводтыҥ кара темир кайылтар изӱ цехинде 3 јыл кирези иштеген\nТал-Тура деп адалган, јайы-кыжы аҥыланбас бийик, јараш турлу јер Эне-Белтир јурттаҥ 50 беристе кирелӱ ыраагында јайылган јадат. Шак ла бу Тал-Тура деп ӧзӧктӧ кышты бийлеген чаган айдыҥ корон соок кӱнинде Суразовтордыҥ билезинде уул бала туулган. Оныҥ адазы Самаркан 1902 јылдыҥ кижизи, энези Быјыр ого ло кураа кижи болгон. Јаҥы чыккан балага Тордомой деп ат адагандар. Тордомой — Суразовтор-дыҥ экинчи балазы. Јаан эјезиниҥ ады Бирдана (эш-нӧкӧри Манјы Тадыров деп кижи болгон). Кожо чыккан сыйындары Тодыл, Лана, карындажыныҥ ады Василий. Лана деп сыйны эмди де эзен-амыр.\n1930 јылда ыраак турлуларда јаткан, бичик-билик билбес јокту-јойу улуска Сталинниҥ репрессиязыныҥ толкулары табарган. Ый-сыгыт, коромјы кӧп билелерге салтарын јетирген. Бойыныҥ малын малдап јаткан улусты бай-кулак деп эмезе Јопонныҥ тилмешчизи деп, Казахстанныҥ чӧлдӧрине айдап апарган. Бу ӧйдӧ болгон керектерди Тордомой чокум јартын билбей де, оҥдобой до туратан. Ол тужында ого јӱк ле 3 јаш болгон. Адазы Самарканга база једишкен ле, је ол керегинде улус куучындашпас болгон. Кӧп улустыҥ тӧрӧӧн-туугандары албатыныҥ ӧштӱзи болуп калган.\nАдазы Суразов Самаркан 39 јашту тужында Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга атанып, ады-суруузы јок јылыйган. Ол ӧйдӧ Тордомой Самарканович 14 јашту болгон. Ол тушта, байла, кем де билбеген: кемди кандый салым, кемди кандый тӱбек сакып турганын? Јӱрӱмниҥ јолына кожо алтаган нӧкӧрлӧринеҥ кем де канчын јиит тужында божогон, кем де бала-барка азырап, ады јарлу улус болуп, колхозтыҥ ижин кожо бӱдӱрген. Тордомой ӧрӧкӧн дезе 95 јаш јажаар деп олор билген бе? Тордомой Самаркановичтиҥ јӱрӱми Чуйда, Белтирде, Тал-Турада јаткан, ӧскӧн улустыҥ салымынаҥ бир де аҥыланбаган. Адазы јууга барарда, энезиле кожо 5 јаштаҥ ала кой кабырып, колхозтыҥ кара-боро ижин иштеп баштаган. Ол ӧйдӧҥ бери кӧп ӧйлӧр ӧткӧн. Кезик болгон учуралдарды балдарга куучындаза, бӱткилебес те болбой. Кожо эткен керектерди, кожо ӧткӧн шыраны да, ырыс-сӱӱнчини де кӧргӧн улустаҥ ак-јарыкта кем де артпаган.\nЈаан јашту Тордомой ӧрӧкӧнниҥ айтканыла болзо, 1943 јылда 16 јашту ончо уулдарды военкомат алдырткан. «Бис энемле экӱ эки атты ээртеп, Таркаты јуртка јетире јортып келгенис. Энемди ол тужында калганчы катап кӧрӱп турганымды кайдаҥ билейин. Энем мени ыйлап туруп ӱйдешкен эди. Мени кош тартар кӧлӱктиҥ ӱстине отургызып, ӱйдежип ийеле, бир атты јединип алган барып јатканы эмдиге ле јетире кӧзимниҥ алдында турат. Оноҥ бисти Кош-Агашка экелип, эртенгизинде оноҥ ары аткарган» — деп, ӧрӧкӧн эске алынып куучындады. Балтырлары јаҥы тыҥып келген јиит уулдарды ыраак јол-јорык сакыган. Олор Алтайдыҥ бийик кырында Чуй чӧлинеҥ Уралдыҥ кырларына атангандар.\nТордомой Самарканович ӱй кижизиле кожо 12 бала чыдаткан\n«Бис Свердловский областьтыҥ Серов деп калазына келгенис. Бир баракта тӧрт кижинеҥ јатканыс. Заводко бисти пропускла кийдирер болгон. Биске јуу-согуштыҥ јалаҥынаҥ тартып экелген темир-терсти тажыдып, јуунаттыртар болгон. Уур темирлерди изӱ цехте кайылтып, јалбак тӧртолыктар эдип, ӧскӧ заводко аткарар болгоныс. Иш коркышту кӱч болгон. Јаан мартеновский печкелерде бийик температура, изӱ. Темирди кислородло кайылтар, арга јокто ол изӱге чыдажарга келишкен. Бис јети кӱн тӱниле, оноҥ јети кӱн тӱжиле иштейтенис. Биске иштеген учун талон берер, ол талонло эртен тура ла эҥирде 300 грамм калаш алып јиир болгоныс. Ол тушта аарып-чылаганын да билбес, аштап-суузаганын да сеспес, оҥду уйуктабай да, тӱни-тӱжи кара цехте карган ла ӱй улусла кожо иштегенис. Мениҥ нӧкӧрим, јерлежим Мантлай Маскановло бу Уралдагы заводтыҥ кара темир кайылтар изӱ цехинде 3 јыл кирези иштегенис. Энем мени сакып болбой, ол ло 40-чи јылдарда божоп калган. Мен кайра бежен јылда келгем. Ол ӧйдӧ мен Москвага барып, Кремльди кӧргӧм – деп, кӧзин арчып, Тордомой ӧрӧкӧн куучындады. —Бистиҥ колыска Уралдыҥ заводында јуу ӧйинде јаан иш бӱдӱрген деп бир де документ, керелейтен бичик бербеген». Оныҥ кереези болуп јаҥыс ла фотојурук арткан. Ол фотосӱрдиҥ кийнинде 15 јашту балдар Уралга иш-ке аткарылган деп бичилген.\nЈуу божоордо, эки нӧкӧр, Мантлай ла Тордомой, ойто Алтайына эзен-амыр јанып келген. Тӧрӧл кырларын кӧргӧни уулдарга јаан сӱӱнчи болгон. Јылдар ӧдӱп, олор айыл-јурт тӧзӧп, бала-барка азырагандар. Антыгарлу нӧкӧри Мантлай Амырович узак ӧйлӧрго «Кызыл Мааны» колхозты эрчимдӱ башкарган. Беш бала чыдаткан.\nТордомой Самарканович баштап кладовщик болуп тӧрӧл колхозында иштеген. 1953 јылда 24 јашту јараш кыс Мырый Тонжановала (1931 јылдыҥ кижизи) биригип, айыл-јурт тӧзӧгӧн. Эш-барааныла кожо экӱ ойто Тал-Тура ӧзӧккӧ барып, колхозтыҥ малын кабыргандар. Иштиҥ озочылдары болгон. Канча катап бешјылдыктыҥ мӧрӧйиниҥ јеҥӱчилдери деп ададып, «Кызыл Мааны» колхозтоҥ, Кош-Агаш аймактыҥ ла Горно-Алтайск областьтыҥ јаандарынаҥ сыйларла, Кӱндӱлӱ грамоталарла, медаль-ордендерле кайралдаткан.\nТордомой Самарканович ӱй кижизиле кожо 12 бала чыдаткан: јетӱзи уул — Борис, Петр, Дмитрий, Валера, Константин, Сергей, Мирослав, бежӱзи кыс — Светлана, Татьяна, Зинаида, Галина, Марина. Балдары бойыныҥ ла тӧрӧл колхозында иштеп, Белтир јуртында ла мал-ашта иштегилеген. Алтай улустыҥ эҥ јаан байлыгы — балдар. Балдарыныҥ балдары эмди врач-эмчилер, ӱредӱчилер, аргачылар ла оноҥ ӧскӧ иште иштегилейт. Эмди Суразовтордыҥ куда-тӧрӧӧндӧри Туулу Алтайда сӱреен кӧп.\nЈӱрӱм турналардыҥ ӱӱрине тӱҥей, чӧйилип-чӧйилип, уча берген. Је узак јӱрӱмде короштор јогынаҥ болбос. Эш-барааны Мырый Чойгоковна оору-јоболдоҥ божогонынаҥ бери туй ла 25 јыл ӧдӱп калды. Карганак бойыныҥ ӱч уулын — Петр, Дмитрий, Валера — јылыйткан.\nТордомой ӧрӧкӧн Тал-Тура ӧзӧгинде јадып, 90 јажына јетире кӧс-баш болуп отурган. Турлуда Валера, Дмитрий уулдарыла, оноҥ олордыҥ уулдарыныҥ билелериле кожо јадып, олорго болушкан. Озо улус айдатан: «Јоонду мал ӱркӱбес, јаанду јурт чачылбас» деп. Онызы чын. Јаан кижи отурарда, бала-барказына болушту, јозокту ла болгон. Ол Тал-Тура ӧзӧкти алаканда немедий кӧрӱп, кайда не барын кӧрбӧзӧ дӧ, билип отурар болгон. Оноҥ ӧрӧкӧнниҥ арга-чыдалы эмеш чыга берерде, јаан уулы Бористиҥ биле-јуртына келген. Је јаан кижини кӧрӱп кичеер ле керек. Ондый да болзо, Тордомой Самарканович эмди де сагыжы ордында, чыдалы бек. Јаан уулы Борис адазыла теҥ-тай јажы јаанай берген. Оныҥ бала-барказы ада-энезиниҥ уйазынаҥ туку качан уча бергендер. Борис Тордомоевич эш-барааны Т. З. Тысовала беш бала азыраган. Тамара Захаровна — јаан келди — ӱредӱчиниҥ ижиниҥ ветераны. Јобош кылык-јаҥду, тӧп санаалу кижи. Уулы Борис ончо јӱрӱминде колхозтыҥ сарлыгын кабырган, јурт ээлемниҥ ижиниҥ ветераны.\nБу улустыҥ ӱйези качаннаҥ качанга иштеҥкейлердиҥ кӧрӱмјизи, магы болуп артар\nТордомой Самаркановичтий улус бойыныҥ јерине ӧлӧрдиҥ ӧлгӧнчӧ чындык, бӱдӱмјилӱ арткан. Бу улустыҥ ӱйези качаннаҥ качанга иштеҥкейлердиҥ кӧрӱмјизи, магы болуп артар. Олор, байла, јӱрӱминде кӧп јаманды кӧргӧн учун килеҥкей, ак сагышту, болужайын, берейин, ӧрӧ кӧдӱрейин деер. Байла, оныҥ учун олордыҥ јӱреги чокту, кӧкси ойлу, айткан сӧзи бескелӱ, јӱрген јӱрӱми јаркынду.\nЈерлештериниҥ айтканыла, Тордомой Самарканович кылыгы јакшы кижи! Јӱрӱмге сӱӱнер, куучынчы. Ол качан да аракы ичип баспаган, таҥкы тартар деп неме билбеген. Бийик кырлардыҥ ару кейин тынып, бар-јок кӱчин салып, акту кӱӱнинеҥ иштенген. Бала-барказын азырап, мал-ажын ӧскӱрип јӱрген. Оныҥ да учун, байла, Кудай ого кӧп јаш јажазын деп берген. Кижиниҥ Кудайы јаан.\nТордомой Самарканович узак јӱрӱмди јӱрген, кӧпти кӧргӧн кижи. Оныҥ јолында кандый ла учуралдар болгон, оныҥ кезигин ол ундып та салган, кезигин кече ле болгон немедий эске алып, куучындап отурат. Анчада ла јаш тужында болгон керектер канчан да ундылбас болтыр. Балдары адазыныҥ эткен јакшы керектерин ундыбай, адазыла оморкойт. Мындый јаан јашту кижини неле де кайкадып болбозыҥ. 96 јашка алтаган кижиге балдарынаҥ ајару, сӱӱш, јылу тура, јымжак тӧжӧк, јалакай сӧстӧр керек. Белтир јуртта јажы јаан ӧрӧкӧндӧр кӧп, мен јайгыда 100 јашты ашкан Зоя Тедуевала «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» кычыраачыларын база таныштырган болгом. Тордомой ӧрӧкӧнлӧ кожо карып јаткан тӧрӧӧндӧри база бар. Олор — кайын эјези Мый Чойгоковна Тонжанова 98 јашту, оныҥ карындажы, јурчызы Совет Тонжанов 84 јашту, кожо чыккан сыйны Лана 82 јашту, оноҥ до ӧскӧлӧри. Бу кирип јаткан Уй јыл бистиҥ Эре-Чуйда јаткан, чакты ӧткӧн, јаманды-јакшыны кӧргӧн ӧрӧкӧндӧр бисти эмди де узак сӱӱндирип, улусты кайкадып, оморкодып, эзен-амыр отурзын деп кӱӱнзейдим. Кош-Агаш аймактыҥ јаан јашту улузын аймактыҥ администрациязы ајару јок артырбай, јаан байрамдарда бу улуска сыйлар берип, уткуулду сӧстӧр айдып сӱӱндирет.


07.05.2020 - altaicholmon\nКачан да ундыбазыс! Јаантайын оморкоорыс!\nЈакшылар ба, мениҥ карудаҥ кару таадам! Бу самараны слерге Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлай мен, Радмила баркагар, бичийдим. Быјыл мен 10-чы классты божодып јадым. Слер, Николай Осипович Чанчиев, баштапкы ла јылда Тӧрӧлин корып барган јӱстер тоолу јерлештеристиҥ бирӱзи болгонор. Јӱрӱмигерди де кысканбай, ат-нерелӱ тартышканар. Јууда кичӱ Тӧрӧлигердиҥ кижизине туштап, јуук нӧкӧрлӧрдий болгоныгар, эки катап шыркалатканыгар,\n«Је кем кижи ундуп койзо…»\nМениҥ таайым, Аднаев Јуракай, 1927 јылда Кӱпчегенде Эзендик деп ӧзӧктӧ чыккан. Јылын эки јашка јаанада бичиделе, јууга 1942 јылдыҥ јаҥар айында 15 јаштуда барган. Энем таайымды бийик сынду, куу-сары чырайлу, таларкак бӱдӱмдӱ кижи болгон деп айдып туратан. Јаан ла Кичинек Ӱлегемниҥ он јети јашту јииттерин — Сарин Мокшыйды, Санаков Айлаҥды, Ептеев Судурды ла адамды, Адаров\nБыйан сеге, Јуучыл!…\nКӱӱк айдыҥ 1-кы кӱнинде таадабыс, улдабыс Донской Кыдыевич Тарбанаевтиҥ чыкканынаҥ ала 100 јылдыгы темдектелди. Ол ада-ӧбӧкӧлӧрине јана да берген болзо, бис, бала-барказы, јуулып, јалтанбас солдатты, јуучыл офицерди, чындык најылыктыҥ баазын баалап јӱрген таадабысты јылу сӧстӧрлӧ эзеттис. Белорус режиссер Александр Дитлов – Донской Тарбанаевтиҥ јуучыл ла чындык нӧкӧри. Шак бу режиссер «Великая Отечественная» деген 11 сериялу\n«Ол ажуда јааш јаабаган болзо…»\nАда-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде канча кижи шыра кӧрбӧгӧн деер. Кемниҥ де адазы, ага-карындаштары, эје-сыйындары јууныҥ јалаҥдарында јеҥ јастанган. Кемге де тылда тӱни-тӱжи уур-кӱч иш эдерге келишкен. А кем де фашисттердиҥ олјозына кирип, концлагерьдиҥ кыйынын ӧткӧн. Андый улустыҥ бирӱзи Владимир Яковлевич Пальчиковский. Ол јаш тужында концлагерьде болгон. Бу кижи керегинде бичимел газедисте он јыл кайра\nБӱгӱн бистиҥ ортобыста\n«Бой-бойысты ташташпай јӱргенис, слер де онойып јӱригер» Багыр Бочиевич ЧЕКУРАШЕВ, Оҥдой аймак. 1925 јылда Кӧксуу-оозы аймактыҥ Корумду јуртында чыккан. Кичинек тужында билези Куладыга кӧчкӧн. Јуу башталарда, оныҥ адазы фронтко баштапкылардыҥ тоозында атанган ла јада калган. 1942 јылда 17 јашту Багыр аймактыҥ военкомадына барып, фронтко суранган. Бийскте јуучыл ӱредӱни ӧткӧн кийнинде олордыҥ бӧлӱгин блокадага алдырткан Ленинград\nСоветский Союзтыҥ Геройлоры\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ фронтторында Алтай Республикадаҥ 42 268 кижи јуулашкан. Олордоҥ 21 299 јуучыл јеҥ јастанып јыгылган. Эҥ јалтанбас 25 јерлеш јуучылга Советский Союзтыҥ Геройыныҥ бийик ады адалган. Бир кижи Мактыҥ 1-кы, 2-чи ле 3-чи степеньдӱ ордендериле кайралдаткан. Яков Баляев 1924 јылда Турачак аймакта јердеҥ байлыктар казар Албас деп приискте чыккан. Оны\nТуулу Алтай Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарында\nАда-Тӧрӧл учун Улу јуу башталганы керегинде јетирӱ болгон соҥында, Ойрот-Турада КПСС-тыҥ Горно-Алтайский областной комитединиҥ бюрозыныҥ ла ишмекчи депутаттардыҥ областной Совединиҥ бӱдӱреечи комитединиҥ бириктирген јууны ӧткӧн. Јуун божогон ло кийнинеҥ областьтыҥ партийный ла советский активи аймактар сайын колхозтордӧӧн лӧ совхозтордӧӧн, промышленный предприятиелердӧӧн јуундар ла митингтер ӧткӱрерге, улусты ла материальный аргаларды јуузын, колхозтордыҥ јалаҥдарында, мал-аштыҥ фермаларында, промышленный\nУлу Јеҥӱниҥ јаркынду байрамыла!\n1941 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 22-чи кӱнинде нацистский Германия Совет Союзка табару эдерде, Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу башталган. Фашист олјочылардыҥ бистиҥ ороонды јуулап алары аайынча «Барбаросса» деген планыла болзо, Совет Союзты олор тоолу ла айлардыҥ туркунына јуулап алар учурлу болгон. Је олордыҥ бу амадузы бӱтпеген: совет албаты Тӧрӧлин корып аларга болуп, бир кижидий туруп чыккан,\nВ ходе работы круглого стола ассоциации НОМ («Независимый общественный мониторинг») в формате видеоконференции эксперты из разных стран обсудили проведение конституционной реформы в России. Участники поговорили об организации общественного наблюдения за предстоящим голосованием, затронули вопросы причин изменения Конституции РФ и другие темы. «Независимый общественный мониторинг» считает крайне важным взаимодействие с зарубежными экспертами, которое длится не первый


…Кастактар канадына ӱлгерлер чийип, Јер ле сайын мен учурайын… (Караҥ Кошевтиҥ 75 јажына учурлап) - Национальная Библиотека Республики Алтай им. М. В. Чевалкова\nОноҥ бери ол Коми АССР-да газӧткӱргиш тударында иштеп јат. Бу ороонныҥ эҥ учурлу ла јаан бастыра Союз ичинде комсомол стройкаларыныҥ бирӱзи. Полярный кругтыҥ ары јанында ӧдӱп турган јаан стройканыҥ тыныжы, јеҥил эмес, је ороонго керектӱ ле кижиге бийик ырыс экелген иштиҥ романтиказы јиит алтай инженердиҥ ӱлгерлеринеҥ јарт эзелет. Ол 50 патенттиҥ авторы, 1987 јылда ВДНХ-ныҥ алтын медалиле кайралдаткан.\nКараҥ Кошев кӧп ӱлгерлик јуунтылардыҥ, повестьтердиҥ, пьесалардыҥ авторы. Литературага учурлап шиҥжӱ иштер ле јирмеге јуук кожоҥдор бичиген.\n1967 јылда «Баштапкы алтам» деп ӱлгерлик јуунтызы кепке базылган, 1973 јылда – «Отык», 1976 јылда балдарга учурлап «Туулар сайын туралар», 1990 јылда – «Кумран куулардыҥ мӧҥкӱлик учужы» ла о.ӧ.\nОнойдо ок, «Айгӱнет јер» (1967), «Солоҥылу айаҥдар» (1981) деп прозалык јуунтылар чӱмдеген.\nКараҥ Кошев бойыныҥ јайаанын драматургияда ченеп кӧргӧн: «Санат» деп пьеса, «Чагана» деп водевиль ле комедия да чӱмдеген. Анчадала, орус тилле кепке базылган «И взойдёт твоя заря» – деп, тӱукилик трагедиязы јарлу болгон.\nКӧчӱреечи ижин бичиичи база једимдӱ бӱдӱрген: алтай тилге Ш. Руставелиниҥ «Витязь в тигровой шкуре» деп туујызын; «Слово о полку Игореве» деп јебрен орус литератураныҥ кереезин; О. Хайамныҥ ӱлгерлерин, А.С. Пушкинниҥ «Маленькие трагедии», С. Есенинниҥ, Н. Рубцовтыҥ, Э. Межелайтистиҥ ӱлгерлерин алтай тилге кӧчӱрген.\nКараҥ Кошевтиҥ ӱлгерлеринеҥ кӧрӱлип турган лирикалык герой – ол совет ӧйдиҥ јиит кижизи. Ол тӧрӧл албатызын, ороонын сӱӱп, ого бастыра кӱчиле ырыс, туза, једим экелерге амадайт. Ол ӧктӧм, сергек, ачык-јарык санаалу кижи. Ого эҥ чын, эҥ ару сӱӱш, ӧктӧм јӱрӱм, ичкери кӧрӱм, ӧрӧ ӧзӱш керек.\nАлтай литературага Караҥ Кошев јаҥы тӱҥдештирӱлер, солун кӧрӱм кийдирет. Чолушман ӧзӧктиҥ чӱм јаҥын, кеп куучындарын эптӱ тузаланып, ӱлгерлеринде кӧргӱскен. Темдектезе, «Ӧрмӧ» деп ӱлгерде кеп куучын – «Озогыда уул ыраак јорукка атанар алдында сӱӱген кысла кожо кайыҥ агаштыҥ бӱрин ӧрӧтӧн: бу ӧрмӧ ойто келгенче јазылбаза – кыс сакыганы, јазылып калза – кыс сакыбаганы… Је кезикте кандый бир кижи ол ӧрмӧни ӧнӧтийин келеле, јазып та койот…». «Бӱгӱн тӱнде» деп ӱлгерде ыйыктардыҥ кӱркӱрегенин уккан кижи керегинде – «Ыйык – ол агару сӱмер. Озогы улустыҥ айтканыла болзо, оныҥ «адышканын» (кӱркӱрегенин) уккан ончозынаҥ озо уккан кижи ол ӧйдӧҥ ала башка јӱрӱм јӱретен…». Поэттиҥ учурлу ӱлгерлери бойыныҥ кӧрӱмиле, айдылганыла алтай литературада башка јерде турат: /Бу алтайдаҥ айрылып барзам,/ Суучак болуп шоорлой берейин./ Суузаган кижи ӱстиме эҥчейип, /Бойыныҥ кеберин кӧрӱнип турзын.


Jон-политикалык керектер - altaicholmon\nТулаан айда Россия Федерацияныҥ Президентин тудар федерал талдаштар ӧткӧн. Алтай Республиканыҥ ӱнбереечилериниҥ 64,8% ондо турушкан. Президентке кандидат болгон ло талдаштарда јеҥӱ алган В. В. Путин учун бистиҥ тергееде ӱнбериште турушкандардыҥ 70,6% ӱнин берген.\nСыгын айда республиканыҥ 83 муниципал тӧзӧлмӧлӧринде јербойында бойы башкарынып јадар јаҥдарда иштеер улусты тудар талдаштар ӧткӧн.\nТогус аймакта аймактардыҥ депутаттар Совединиҥ депутаттарын тудар талдаштар, анайда ок јурт јеезелердиҥ 55 јаанын ла јурт Советтердиҥ 70 депутадын тудар талдаштар ӧтти.\nОлордо 49 муҥнаҥ ажыра ӱнбереечилер турушкан.\nРеспубликаныҥ сегис аймагыныҥ башкараачылары солынган. Онойдо, Чамал аймактыҥ јаанына Александр Алисов, Чой аймактыҥ јаанына Михаил Маргачев, Шабалин аймактыҥ јаанына Эрчим Сарбашев, Улаган аймактыҥ јаанына Владимир Челчушев, Майма аймактыҥ јаанына Роман Птицын, Кан-Оозы аймактыҥ јаанына Андрей Ялбаков, Оҥдой аймактыҥ јаанына Андрей Мунатов тудулган. Турачак аймактыҥ јааны эм тургуза тудулбаган.\n«Алтай Республиканыҥ 2019 јылга ла пландалган 2020-2021 јылдарга республикан бюджеди керегинде» АР-дыҥ јасагы јӧптӧлгӧн лӧ тергеениҥ бир јылга (2019 јылга) темдектеген кирелтелери федерал јӧмӧлтӧ-акчала кожо баштапкы ла катап 20 млрд салковойдоҥ ашкан.\nТӱҥдештиргежин, 1998 јылда Алтай Республиканыҥ бюджединиҥ кирелте бӧлӱги 144 млн салковой болгон.\nРеспубликада юбилейлик керектериле байлык болгон.\nОйрот автоном областьтыҥ тӧс јери болгон Улалу јуртты кала эдип кубулта тӧзӧгӧниниҥ 90 јылдыгы толгон. 1932 јылда Улалу кала Ойрот-Тура, 1948 јылда дезе Горно-Алтайск деп кубулта адалган.\n25 јыл мынаҥ озо, 1993 јылда, Алтай Республиканыҥ герби јӧптӧлгӧн, оны Россияныҥ нерелӱ јурукчызы Игнат Ортонулов јураган.\nАнайда ок АР-дыҥ государстволык маанызы керегинде ээжилер јӧптӧлгӧн, мааныныҥ ӱлекериниҥ авторы Россияныҥ нерелӱ јурукчызы Владимир Чукуев болгон.\nАлтай Республиканыҥ Ӱстиги Соведи АР-дыҥ Государственный Собраниези—Эл Курултай деп кубулта адалганына база 25 јыл толгон. Эл Курултайдыҥ 27 депутадын тудар талдаштар 1993 јылдыҥ јаҥар айында ӧткӧн.\nБу керектер республикада быјыл база темдектелген.\n15 јыл мынаҥ озо АР-дыҥ јасагыла ӱлӱрген айдыҥ 11-чи кӱнин республикада Эземниҥ кӱни деп темдектеери јӧптӧлгӧн. Ол ӧйдӧҥ бери јылдыҥ ла бу кӱнде политикалык кысташтарга кирген јерлештериске учурлалган митинг Г. И. Чорос-Гуркинниҥ кереезиниҥ јанында ӧдӱп јат.\nТергееде иштеген јондык биригӱлердиҥ «Мы вместе – Бис бирлик» деген II республикан форум, Россияныҥ Конституциязыныҥ 25 јылдыгына учурлалып, Горно-Алтайскта ӧткӧн лӧ республикада јаткан башка-башка ук-калыктардыҥ биригӱлериниҥ чыгартулу улузы кӧп турушканыла быјыл аҥыланган.\nОроонныҥ аэропортторын атту-чуулу улустыҥ адыла адаар «Россияныҥ улу аттары» деген ӱлекерге Горно-Алтайсктыҥ аэропорты кирген болгон. Оны адаары јанынаҥ мӧрӧйдӧ эки улу јурукчы Николай Рерихтиҥ ле Григорий Гуркинниҥ ады учун ӱнбериш эрчимиле ороонды кайкаткан.\nН. Рерих учун 105 563 кижи ӱнин берерде, Г. Гуркин учун берилген ӱндер бир ле процентке ас болгон. Бистиҥ аэропортты кемниҥ адыла адаары јанынаҥ тӱп-шӱӱлте эмдиге јарты јок артканча, бу сурак соҥында ӧйгӧ артырылган.\nАлтай Республиканыҥ баш федерал инспекторы солынган ла бу јамыга Забайкальский крайда баш федерал инспектор болгон Дмитрий Колозин тургузылган.\nРеспубликаныҥ башкарузында кадрлар јанынаҥ болгон јаан учурлу кубулталардаҥ: Игорь Коршунов ло Григорий Пильтин АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчыларыныҥ, Евгений Ларин АР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министриниҥ, Владислав Таханов АР-дыҥ јурт ээлем аайынча министриниҥ јамызына отурган.\n190 јыл мынаҥ озо, 1828 јылда, Агару Синодтыҥ Алтай духовный миссияны тӧзӧӧри аайынча јарлыгы чыккан. Миссияныҥ ижин архимандрит Макарий тӧзӧгӧн лӧ баштаган. Бу керектерге учурлалган билим-практикалык конференция, «Макарьевский кычырыштар» Горно-Алтайскта ӧткӧн.\nБойыныҥ кӱӱниле болушту керектер эткендердиҥ (доброволецтердиҥ, волонтерлордыҥ) јылы республиканыҥ эл театрында кӧдӱриҥилӱ айалгада јабылган ла бу кыймыгу токтобой, улалып јатканы кӧдӱриҥиде айдылган.\nАлтай Республиканыҥ прокуроры Николай Мылицынныҥ угузузыла Оҥдой аймактыҥ јаргызы мӱргӱӱл јаҥныҥ јербойындагы «Каракольская инициативная группа» деген («Ак јаҥ» деп аданган) биригӱзиниҥ ижин јондыкка јеткер болбос јасак-ээжилерди бускан деп токтоткон.


«Кӧгӱс байлыгым – ӱренчиктериме сый» - altaicholmon\n«Кӧгӱс байлыгым – ӱренчиктериме сый»\nӦткӧн, тургуза, келер ӧй бой-бойыла бек колбуда, тӱӱкилик јол болуп јат. Ӱредӱчи – ол тӱӱкилик чындыкты ӧзӱп јаткан јаш ӱйеге чике кӧргӱзип, ылгап, олорды агаруныҥ јолыла јакшынак санаалу, билгири тереҥ улус эдип таскадып, јаркынду ӧзӱмге ичкери апаратан кижи.\n«Мен бойымныҥ јӱрӱмимди бӱгӱнги кӱнде база ӧткӧн, тургуза, келер ӧйлӧ кемјип кӧрӧдим. Бала тужым, јиит ле эр кемине јет-кен тужым, кажы ла ӧй – ол мениҥ сӱӱнчим, кунукчылым, једимдерим, јастыраларым, ырызым ла табынтыларым. Кажы ла кижиге кемге де тӱҥей эмес куулгазын, кулја салым берилет. Мениҥ салымымныҥ кулјазы – јӱзӱн-башка ӧҥдӱ, башка-башка бӱдӱмдӱ, алдынаҥ аҥылу. Јаш тужымнаҥ ала кӧргӧним – ол ӱредӱчи кижиниҥ ижи: энем, ака-јеҥелерим, эјелерим, сыйын-карындаштарым. Энемди ӧткӧнип, кызыл карандашты колго алып, тетрадь шиҥдеп отуратам, сыйын-карындаштарымды айландыра чогып, ӱредӱчи болуп ойнойтом… Јаандарымнаҥ тем албас аргам јок болгон, оныҥ да учун бӱгӱнги кӱнде мен – Ӱредӱчи!» – деп, бойы керегинде алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи А.В. Самтакова айдат.\nАйна Вячеславовна Кош-Агаш аймактагы Телеҥит-Сортогой јурттыҥ школында баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи болуп иштеп јат. Ӱредӱликте иштеп келгенинеҥ ала одус јылга јууктай берди. Бу ӧйдиҥ туркунына ол кӧп тоолу методикалык иштер бӱдӱрген, кӧп ӱренчиктерди јӱрӱмниҥ јаан јолына чыгарган. Ол јаантайын бедирениште, маргаандардыҥ, кӧрӱ-конкурстардыҥ, конференциялардыҥ јаантайынгы эрчимдӱ туружаачызы.\nА.В. Самтакованыҥ ӱренчиктери олимпиадаларда, маргаандарда база јаантайын турушкылап, јеҥӱлӱ јерлер аладылар. Ӱренчиктердиҥ јайаан иштери республикан ла аймактыҥ газеттеринде, Интернетте јарлалат. Бӱгӱнги кӱнде школдорго ло ӧскӧ дӧ ӱредӱлик заведениелерге ороонныҥ ајарузы тыҥып, некелтелери бийиктеген. Ӱредӱчи некелтелердеҥ артпаска, ӧйлӧ теҥ-тай барарга чырмайат. Айна Вячеславовна бойыныҥ билгирлерин башка-башка эп-аргалар ажыра байыдып иштейт: ИПКРО-догы ӱредӱлерде, онлайн аайыла кӧрӱ-конкурстарда туружары, Интернет ажыра јӱзӱн-башка јетирӱлер јууры, газет-журналдар, электрон бичиктер кычырып тузаланары.\n«Бу ла јууктарда мен не де керексинбей, ойноп, јыргап јӱрген ошкош эдим?… Ӧйдиҥ ӧдӱжи кандый тӱрген! Бӱгӱн мен баштамы класстардыҥ ченемели јаан, бийик ӱредӱлӱ ле категориялу ӱредӱчизи. Је кандый да билгирим тереҥ, ижим јакшы деп билзем, кажы ла јаҥы келген јаш ӱйени кӧрӱп, «Куда-ай, быларды канайып ӱредип аларым?!» деп санааркап, јалтанып турадым. Не дезе, бу сонуркап ла чочып калган кӧстӧрлӱ, айландыра курчаган телекейди болгой, бой-бойын да оҥду билбес кичине-ек балдарга, тереҥ билгир берериле коштой, јӱрӱм ол јаҥыс ла ойын-каткы эмес деп чындык јетирери, тӱс јолло башкарып апарары сӱреен каруулу иш. Мен, совет ӧйинде таскаду алган кижи, бӱгӱнги кӱнде ӱредӱликте ӧдӱп јаткан јаҥыртуларды тузаланып тура, ол ок ӧйдӧ најылык ла нӧкӧрлӧш баштапкы јерде болгонын ундыбай, ого бек тайанадым. Оныҥ учун баштапкы ла кӱннеҥ ала балдарды бой-бойыла јуукташтырып, таныштырып, нӧкӧрлӧр ортодо најылык, болуш болор керек деп таскададым. Бир класстыҥ балдары «бис – беш сабардый, бир јудуруктый нӧкӧр-најы улус» деп, бой-бойына болужып, адаанын алып, ајарыҥкай, килеҥкей ле каруулу болорын јакшы оҥдоп алза, ӱредӱчи ижим белен кӧндӱгер ле једимдӱ болор. Педагогикалык јайалтам – ол кӧп јылдарга иштеп келген ижим, бойымла ӱзӱги јок иштегеним ле кожо иштеп турган ӱредӱчилерле ӱлешкен ченемелдерис» – деп, Айна Вячеславовна куучындайт.\nА.В. Самтакова керегинде текши айдар болзо, ол Горно-Алтайсктагы ӱредӱчилер белетеер училищени, оноҥ ГАГУ-ныҥ филология факультедин ӱренип тӱгескен. Эш-барааны Аржан Владимировичле кожо айыл-јурт тӧзӧп, тӧрт бала азырап-чыдаткандар. Айна Вячеславовнаныҥ энези Наталья Байзыновна база баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи болуп јажына иштеген кижи. Ак чечектӱ алтайга јӱре де берген болзо, оныҥ јолын эмди кызы улалтат.\nАдазы Вячеслав Григорьевич Катучинов бу ла Телеҥит-Сортогой јуртта, тӧрӧл колхозында тискинчи болуп иштеген, тургуза ӧйдӧ амыралтада. Билезинде А.В. Самтакова балдардыҥ эҥ јааны болуп ӧскӧн. Айдарда, оогош карындаш-сыйындарын кичееп, ӱредип јӱргени оныҥ јӱрӱмдик јолы болуп барган деп айтса, байла, јастыра болбос.\n«Ӱредип турган балдарым – јӱзӱн ӧҥдӱ чечектер. Чечектерге ајару, јылу, ару кӱӱн, јалакай ла сӱӱш керек. Балдарыс чалдыгып калбазын деп, ада-энелерле кожо эркебис-ти сыйлап, ӧмӧ-јӧмӧ иштейдис. Ада-энелерле, балдарла кожо кӧп тоолу сӱӱнчилӱ, оморкодулу ла кайкамчылу керек-јарактар бӱдӱредис. Ол тоодо спорттыҥ маргаандары, ар-бӱткенде амыраш, јорукташ, класста ла класста эмес ачык ойындар, солун уроктор ло оноҥ до ӧскӧзи. Бу ончо иштерде балдар јилбиркеп, акту кӱӱнинеҥ туружат» – деп, Айна Вячеславовна айдат.\nӰредӱчи кижиниҥ једими – ол јаантайынгы бедирениш, аҥылу уроктор. Айна Вячеславовна ӧткӧн јылдыҥ учында тӧрӧл тилдиҥ ӱредӱчилериниҥ текшироссиялык мастер-клазында эрчимдӱ туружып, бойыныҥ ченемелин бийик кеминде кӧргӱскен эди. Бу кӧрӱ-конкурста текши тооло 300 ӱредӱчи туружып, 40 ӱредӱчи кӧрӱ-конкурстыҥ финалына чыккан. Кӧп тоолу туружаачылардыҥ ортозынаҥ А.В. Самтакова јеҥӱлӱ ӱчинчи јер алганы оморкодулу.\n«Мениҥ јӱрӱмим – ол јаантайынгы методикалык бедирениш. Кажы ла ӱренчикле таҥынаҥ иштеп, бастыра јанынаҥ јайалталу, Тӧрӧлине, калыгына тузазын јетирерге амадаар кӱӱн-санаалу кижи таскадары мениҥ ӱредӱлик ижимниҥ тӧс амадузы. Ончо урокторым балдарла кожо ӧмӧ-јӧмӧ иштеер ууламјылу ӧдӧт. Курч суракту ла ичкери ӧзӱмдӱ ӱредӱниҥ эп-аргаларын ижимде эрчимдӱ тузаланып, алтай тилле, литературалык кычырышла тесттер, чӱмделге јакылталар, билгир шиҥдеер ченелте иштер, карточкалар тургузадым. Оныҥ уч-турултазы – баштамы класстарга «Изложениелердиҥ јуунтызы», «Алтай тил 1 класска» ӱренер бичик ле «Ӱредӱчиге болушту методикалык јуунты», статьялар, ачык уроктор ло класста эмес иштер. Салымымныҥ кулјазына салынган јайалтам – ол мениҥ сӱӱген ижим јинји болуп тизилип улалганы. Бӱгӱнги кӱнде ӱреткен балдарымныҥ кӱлӱмјизи – салымымныҥ кулјазына база бир кулјаныҥ кебери болуп кирет. Мениҥ једимим – ол ӱреткен ӱренчиктеримниҥ, ада-энелердиҥ, ӱредӱчи ишмекчи-нӧкӧрлӧримниҥ јӧмӧлтӧ-болужы. Оныҥ учун мен ончо улуска быйанду јӱредим. Кудайдаҥ берилген јӱрӱм – меге сый, кӧгӱс байлыгым – ӱренчиктериме сый» – деп, Айна Вячеславовна куучынын тӱгести.


Кышты ӱйдежип, јасты уткыды - altaicholmon\nГорно-Алтайсктыҥ В. И. Ленинниҥ адыла адалган тӧс тепсеҥинде орус албатыныҥ кышты ӱйдешкен ле јасты уткыган јаркынду Масленица байрамы ӧтти.\nТепсеҥде ӧткӧн байрамда беш муҥнаҥ ажыра кижи турушкан. Сценадаҥ олорды байрамныҥ јаантайынгы туружаачылары скоморох-кокырчылар ла калабыстыҥ јайаандык ӧмӧликтери театрал кӧргӱзӱлер, кожоҥ-бије сыйлап сӱӱндирди.\nМасленицага келгендер јаҥжыкканы аайынча кӱреелей кожоҥло базып, албатылык ойындар ойногылады.\nОнчо кӱӱнзегендер «Эҥ аҥылу пыйма», «Одын кес, чап, јар», «Блиналарла адары», «Блиналар јиири» деген кӧрӱмјилӱ конкурстарда турушты. Онойдо ок јуулгандар эш-нӧкӧрлӧр керегинде эҥ кӧп кокыр-частушкалар билериле, албатылык ойноткыларла ойноорыла маргышты. Чоодыр-сары ла эҥ узун чачту јерлештеристи аҥылап, олорго сыйлар табыштырылды. Эҥ ле кӱчтӱ ле јалтанбастары тӧҥӧшкӧ чыгарында турушты.\nТӧс тепсеҥниҥ кырында улуска ӱстӱ, тату блиналар јип, чай ичер, албатылык јайаандыгыныҥ эдимдерин садып алар арга болды. Онойдо ок байрамныҥ кереес фотојуруктарын эдип алар аҥылу кееркедим јер јазалган.\nЈастыҥ бажы јылу болуп, калада јаткандар ла айылчылар амыралта кӱндеринде макалу ойноп, соотоп, јыргап алдылар.\nБайрамныҥ учында јаҥжыкканы аайынча Масленицаныҥ наадайы ӧртӧлди. Ол ӧткӧн јылдыҥ уур-кӱчтерин, јаманын јоголтып, јакшыны, јаҥы јӱрӱмди, тӱжӱмди, јасты уткыганын кереледи.


Алтайдыҥ агажын корыыр иш кидим ӧдӧт - altaicholmon\nАлтайдыҥ агажын корыыр иш кидим ӧдӧт\nСыгын айдыҥ 20-чи кӱнинде Агаш ээлемниҥ ишчилериниҥ профессионал байрам кӱни темдектелген.\nАлтай Республикада бу јаан учурлу ишти ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча тергеелик министерство бӱдӱрет. Бистиҥ тергееде башка-башка бӱдӱм агаштарга бӱркеткен јерлердиҥ кеми (лесной фонд) — 5044,9 муҥ гектар. Бу јердиҥ 4124,9 муҥ гектар јеринде — агашла бӱткӱлинче бӱркеткен јерлер, онызы тергеениҥ текши јериниҥ 44,4 проценти болуп јат.\n2020 јылдыҥ башталганынаҥ ала Алтай Республикада башка-башка ууламјылар аайынча тузаланарына агаштарлу текши кеми 498,3 муҥ гектарга једер 586 участок-јер арендага берилген. Ол тоодо — одырар агаш белетеерине кеми 239,6 муҥ гектар кире 52 участок, јуртээлемдик иштер ӧткӱрерине 61,4 муҥ гектар 136 участок, рекреацион иштерге (су-кадык орныктырарына, туризмге ле спортко) — 778,3 гектарга једер 236 участок, электролиниялар, јолдор ӧткӱрер ле ӧскӧ дӧ линейный объекттерге — 125 гектарга једер 45 участок, аҥдаарын тӧзӧгӧн ээлемдерге — 56,8 муҥ гектарга једер 1 участок, ар-бӱткендик аш-курсак белетеерге — 148,9 муҥ гектарга једер 23 участок, ар-бӱткендик тузалу ӧзӱмдер ӧскӱрерге — 13,5 гектарга једер 4 участок јер, геологиялык иштер ӧткӱрерге — 1,3 муҥ гектерга једер 59 участок, гидротехникалык јазал-эдимдерге — 5,44 гектарга једер 3 участок, билимдик-ӱредӱлӱ ле шиҥжӱлӱ иштер ӧткӱрерге 23,6 гектарга једер јерлӱ 1 участок.\nЧындап та, Алтай јерис сӱреен байлык\nЈылдыҥ башталганынаҥ ала учына јетире кажы ла аймактыҥ агаш аразында агаштыҥ фондын чеберлеери, орныктырары аайынча кидим иш ӧткӱрилип јат. Чындап та, Алтай јерис сӱреен байлык. Бу эбиреде турган кырларда кандый бӱдӱмдӱ агаш ӧспӧй туру деп айдар… Олордыҥ ончозына јуугы су-кадыкка тузалу. Медицинада эдилип, белетелип турган бастыра эмдердиҥ тӧзӧлгӧзи болгон ӧзӱмдер Туулу Алтайдыҥ кырларында ӧзӱп турган деп айдыжып турганы чын. Калганчы јылдарда Сибирьдиҥ эҥ ле јаан фитокомплекстери не-немелер белетеерине тузаланып турган бастыра ӧлӧҥдӧрин бистиҥ тергеенеҥ јууп апарып турган деп окылу јетирӱлер бар. Онойдо ок мӧш агашка, тыт агашка бӱркеткен телкемдерис недеҥ де баалу.\nКажы ла аймактыҥ, јурттыҥ јерлеринде ӧзӱп турган агаштар јаан ајаруда. Олорды тузаланар, орныктырар иштер темдектелгени аайынча ӧдӱп јат. 2020 јылда Алтай Республиканыҥ јерлеринде ӧзӱп турган агаштарды орныктырар иш «Агаштарды чеберлеп алары» деген федерал, «Экология» деп тергеелик программалар аайынча ӧткӱрилет. Кандык айдаҥ ала сыгын айга јетире ӧйдиҥ туркунына агаштарды орныктырар иштер республикада једимдӱ ӧткӱрилген. 310 гектар јерде јаҥы јаш агаштар отургызылган. Ийне бӱрлӱ агаштардыҥ тоозы миллионго једер ӱрендери салынган. Мынаҥ озо отургызылган 223,8 гектар јерде чыкпай калган агаштардыҥ ордына јаҥы агаштар отургыскан. 1800 гектар јерде агротехникалык иштер ӧткӱрилген. Келер јылда јаҥыдаҥ отургызатан ӱрен болзын деп, ийнелӱ агаштардыҥ тобоголоры јуулып (мӧш — 400 кг, тыт — 1400 кг), анализ-шиҥжӱге аткарылган. Келер 2021 јылда бу ӱрен 200 гектар јерде отургызылар.\nАгаш аразын корулап, чеберлеп ле орныктырып алар иш кандык айдаҥ ала орой кӱске јетире, ӱлӱрген айдыҥ учына јетире, бир токтобозынаҥ ӧткӱрилип јат. Кышкы корон соок то айларда карга бӱркеткен кырлардыҥ агажын лесниктер корулап, ајаруда тудуп, каршудаҥ ла каршучылдардаҥ чеберлейдилер.\nЈылдыҥ ла болуп турган ӧрттӧрдӧҥ улам ар-бӱткенге сӱрекей кӧп чыгым-коромјы болот. Кижиниҥ кылык-јаҥы, эткен кереги ле керексинбези тайгаларда болуп турган јаан ӧрттӧрдиҥ тӧс шылтагы. Ӧткӧн јаскыда былтыргы јылдыҥ кузугын терип турган улустыҥ керексинбезинеҥ, чебер эмес болгонынаҥ улам Оҥдой аймактыҥ јаан тайгалары ӧрткӧ алдырткан. Онойдо ок Кан-Оозы аймактыҥ тайгаларында база ӧрт болгон. Кажы ла болгон ӧрт јаҥыс ла ар-бӱткенге эмес, је анайда ок текши јӱрӱмге, аҥ-куштыҥ јӱрӱмине, кижиниҥ де јадын-јӱрӱмине јаан салтарын јетирип турганын ундыбас керек. Окылу органдар ӧрттӧр болдыртпазына ла ӧчӱрерине канча да кире белен болзо до, је кижиниҥ санаа-укаазы ла текши культуразы бийиктебезе, бу курч сурак качан да јоголбос.\nӦрттӧрди ӧчӱрер ишке белен болотоны база јаан сурак. Бистиҥ тергееде ӧрттӧрди ӧчӱрер јаҥы техника алары анчада ла 2019 ла 2020 јылдарда једимдӱ ӧткӱрилген деп темдектеер керек. «Агаштарды чеберлеп алары» ла «Экология» деп программалар аайынча 2019 јылда тергееге ӧрт ӧчӱрер техника аларына федеральный бюджеттеҥ 101961,7 муҥ салковой, 2020 јылда — 51971,0 муҥ салковой акча кӧчӱрилген. 2019 јылда тергеебисте ӧрт ӧчӱрер 47 техника иштеп баштаган. Ол тоодо бульдозерлу гусеничный 15 трактор, беш УАЗ-390945 (агашпатрульный комплекстер), ӱч ГАЗ-33088 (вахтовый автобустар), ӧрт ӧчӱрер 2 автоцистерна, 6 МТЗ-82.1 (тракторлор), 16 УАЗ-374195, 39095 (УАЗ-фермер).\n2020 јылда јаҥы 24 техника алынган. Ол тоодо УАЗ-Хантер, 374195, 39094 — 8 единица, тӧрт УАЗ-390945, бир экскаватор-погрузчик, эки КамАЗ 43118, бир «Беларусь» трактор, бир «Садко» автобус, бир ГАЗ-33088 (кош тартар автокӧлӱк), агаш аразыла јӱрер 2 трактор.\nАгаштарды орныктырар иштер республикада једимдӱ ӧткӱрилет\nАйдарда, агаш аразын чеберлеер ле орныктырар иштерди бӱдӱрип турган каруулу улус јаҥыс ла јыгындарды, јаҥы агашты, оору агаштарды ајаруда тудуп турган эмес, је анайда ок олор онойдо ок агаш-аразында, тайгаларда ӧрт болдыртпазы аайынча учурлу ишти ӧткӱрип јат. Је качан бу јаан каршу тергеебистиҥ байлык кырларын, тууларын табарза, элдеҥ ле озо олор туруп чыгып, коруулу ишти баштайдылар.\nАр-бӱткенниҥ байлыктарыныҥ, экологияныҥ ла туризмниҥ министерствозы једимдӱ иштеген ишчилерди Агаш ээлемниҥ ишчилериниҥ профессионал байрамын темдектеер тушта уткыган. Олордыҥ тоозында: Е. Н. Кудрявцева (министерстводо административно-правовой бӧлӱктиҥ јааны) «За безупречную службу в Республике Алтай» темдекле, Г. Б. Кусуманова (министерствоныҥ бухгалтери) Агаш ээлемниҥ федеральный агентствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла, Д. М. Семенов (министерствоныҥ агашты корыыры ла чеберлеери аайынча бӧлӱгиниҥ эксперти), Э. В. Суворин (министерствоныҥ кӧлӱгиниҥ тискинчизи) Эл Курултайдыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла, О. В. Немчанинова (экономиканыҥ ла акча-манаттыҥ бӧлӱгиниҥ 1-кы разрядту специалисти), Ж. А. Карпинская (агашты корыыры, чеберлеери ле орныктырары аайынча бӧлӱктиҥ инженери) ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министерствоныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткандар.\nБис кажы ла аймакта агаш аразын корыыр, чеберлеер ле орныктырар иштерди бӱдӱрип турган једимдӱ иштӱ јерлештеристи профессионал байрамыла уткыйдыс. Туулу јеристиҥ агаш-ташту телкемдери, байлу агаштары амыр-энчӱ артып, там ла корболоп ӧссин, байызын.


Jарымка ӱч јерде ӧткӱрилер - altaicholmon\nJарымка бу учуралда каланыҥ 3 микрорайонында ӧткӱрилер—В. Ленинниҥ адыла адалган тепсеҥде, «Алтайторг» ООО-ныҥ саду-базазында (Ленинниҥ оромы, 220) ла «Кӱнбадыш» базардыҥ јеринде (Коммунистический проспект, 117). Мындый јакылтаны Алтай Республиканыҥ Башчызы А. Бердников берген деп, Башкаруныҥ пресс-службазы јетирет.\nОндый јетирӱни АР-дыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министерствозыныҥ пресс-службазы этти. Бу јарымкада эт ле эттеҥ эдилген аш-курсак, јарымдай фабрикаттар, балык, сыр, сарју, мӧт, сӱттеҥ эткен продукция, маала ажы ла аламалар, огородто иштейтен инвентарь, тередеҥ ле тӱктеҥ эткен јӱзӱн-башка эдимдер ле ӧскӧ дӧ товарлар садылар. Олордыҥ баазы рыноктогызынаҥ јабыс болор.\nJарымкада Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ аргачыларыла коштой чӧлдиҥ биске одоштой јаткан райондорыныҥ ла калаларыныҥ аргачылары ла предприятиелери база туружар.\nJарымкага келген балдарды Соок Таадак ла Карычак Jаҥы јылла уткыыр.


Јонјӱрӱмдик учурлу ууламјыларга ӱзеери акча чыгарылар - altaicholmon\nЈонјӱрӱмдик учурлу ууламјыларга ӱзеери акча чыгарылар\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ээчий акча-манат јылга ла темдектелген ӧйгӧ бюджетный ӱлекерлер аайынча камыстыҥ јуунын ӧткӱрген.\nЈуунда башкаруныҥ турчылары бюджетте кубулталар кийдиргедий бир кезек ууламјыларды шӱӱшкен. Адылу ууламјыларды ла озодоҥ эдетен чыгымдарды ајаруга алып, акча-манатты бӧлӱктер аайынча ӱлеери керегинде шӱӱлтелер айдылган,\nТергеениҥ башкараачызыныҥ темдектегениле, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ келер јуунында ӧдӱп јаткан јылдыҥ бюджедине кубулталар кийдирери керегинде јасактыҥ ӱлекери кӧрӱлери темдектелет. Оныҥ кийнинеҥ ол документ Алтай Республиканыҥ Эл Курултайына јӧптӧзин деп аткарылар.\n«Јаҥжыкканыла јаскыда бюджеттиҥ кӧргӱзӱлерин чокумдаары бюджетный јасакберимниҥ федерал ла республикан бюджеттеринде арткан акча бӧлӱгин аайлу-башту эдер иштерле колбулу. Бис јылдыҥ ла артып калып турган акчаларды астадары керегинде айдадыс. 2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнине јетире олордыҥ кеми 1,1 миллиард салковой, эмезе мынаҥ озо јылдыҥ бу ок ӧйиниҥ кӧргӱзӱзинеҥ 21 процентке ас болгон» — деп, республиканыҥ башчызы айткан.\nОлег Хорохординниҥ јартаганыла, бу учуралда бюджетте акча пандемиядаҥ, оныла колбой тӧзӧлгӧн кирелендириштердеҥ улам арткан. Арткан акчаныҥ кӧп сабазы адылу.\nТергеениҥ башчызы бюджетный ассигнованиелерди ӱлеер тушта озо ло баштап јонјӱрӱмдик учурлу ууламјылар аайынча ӱлекерлерди јӱрӱмде бӱдӱрерине акча-манатты кӧптӧдӧр керек деген шӱӱлте айткан.\nОлег Хорохордин эҥ озо Россияныҥ президентиниҥ ороонныҥ ӧзӱминиҥ национальный амадулары аайынча тургускан сурактардыҥ аайына чыгар керек болгонын темдектеген. Оныҥ айтканыла, бюджетке эдилетен тӱзедӱлер аайынча 230 миллион салковой нацӱлекерлерди јӱрӱмде бӱдӱрерине ууламјылалар. Анайда ок Алтын-Кӧлдиҥ инфраструктуразын ӧскӱрери аайынча ӱлекерге республикан бюджеттеҥ 29 миллион салковой ууламјылаары темдектелет.\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, акча-манат аайынча министр Ольга Завьялованыҥ чокумдаганыла, Кӧксуу-Оозы јуртта школды јетире тударына, «Ӧзӱмниҥ точказы» деп тӧс јерлер тӧзӧӧрине, Горно-Алтайскта культуралык ӧзӱмниҥ Тӧс јерин тударына, граждандарды аварийный туралардаҥ кӧчӱрерине акчалар чыгарылар.\nМинистрдиҥ айтканыла, республикан бюджеттиҥ акчалары анайда ок граждандарга акча тӧлӧбӧзинеҥ медициналык болуш јетирер госгарантиялардыҥ јербойындагы программалары аайынча молјуларды бӱдӱрерине, РФ-тыҥ президентиниҥ јарлыктарын бӱдӱрери аайынча ишјалды тӧлӧӧрине, А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейдиҥ капитальный јазал иштерин тӱгезерине, алтай албатыныҥ бойыныҥ кӱӱниле российский государствого киргенинеҥ ала 265 јылдыгына учурлай ӧдӧтӧн керек-јарактарга, ол тоодо алтай албатыныҥ тергеелер ортодо Эл Ойын байрамын ӧткӱрерине ууламјылалар.\nОлег Хорохордин тергееде ӱредӱлӱ јыл тӱгенип јатканын темдектеп, алдыста школдорды келер ӱредӱлӱ јылга белетеери аайынча иштер сакыганын айткан. Оныҥ темдектегениле, эҥ озо эдетен иштердиҥ бастыразына акча-манат чыгарылар учурлу.\n«Муниципал тӧзӧлмӧлӧргӧ школдордо ло пищеблоктордо јазал иштер ӧткӱрерине 50 миллион салковой кеминде јӧмӧлтӧ јетирилер. Школдордо ло пищеблоктордо јазал иштер ӧткӱретени муниципалитеттердиҥ молјуларына кирет, је бис олорго ӱзеери болуш јетирерис» — деп, ол айткан.\nАР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Ольга Саврасова бу акчадаҥ 15 миллион салковойы пищеблоктордыҥ материально-технический тӧзӧлгӧзин јаҥыртарына, 35 миллион салковойы школдордыҥ ла садиктердиҥ јазашту иштерине ууламјылалар деп чокумдаган. Оныҥ темдектегениле, тӧс ууламјылардыҥ база бирӱзи ол ӱредӱлӱ учреждениелерде ӧрт чыгарын болдыртпазы болуп јат. Оныҥ да учун бастыра ӱредӱлӱ учреждениелерде ӧрт чыгарын болдыртпазына керектӱ иштер ӧткӱрилген.\nТергеениҥ башчызы темдектеген сурактардыҥ бирӱзи ӧскӱс балдарды јадар јерле јеткилдеериниҥ сурагы болгон. Ӧдӱп јаткан јылда бу ууламјыга ӱзеери 70 миллион салковойдоҥ кӧп акча чыгарылар, а 2021 јылда ӧскӱс балдардыҥ јадар јерине бастыра 211 миллион салковой ууламјылалар.\n«Быјыл бис 99 кып табыштырып јадыс. Оноҥ башка андый категориялу граждандарга јадар јердиҥ сертификаттарын берери керегинде јасактыҥ ӱлекери кӧрӱлери темдектелет. Келер эҥ јуук јылдарда депутаттарла, шиҥдеер органдарла кожо бу сурактыҥ аайына чыгар керек» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nАдакыда тергеениҥ башкараачызы јуунныҥ туружаачыларына кӧргӱзӱлерге јединерге иштерди темдектелген ӧйинде бӱдӱрер керек деген.