Амадулары, јилбӱлери јаан «Стимул» - altaicholmon\nГорно-Алтайскта кӱчӱрген айдыҥ учында спорттыҥ ла су-кадыктыҥ «Стимул» деген студиязы ачылды.\n«Стимул» студияны С. Т. Пекпеевтиҥ фонды Kangoo Jumps Altay деген фитнес студияла, Алтай Республиканыҥ јашӧскӱриминиҥ парламентиле ӧмӧ-јӧмӧ Президенттиҥ гранттарыныҥ фондыныҥ јӧмӧлтӧ-болужыла тӧзӧгӧн.\nЈаҥы ла јолын алынып јаткан студияныҥ ижи башка-башка ууламјыларлу јонјӱрӱмдик сурактарга учурлалат. Темдектезе, аргалары, айалгазы кирелӱ ле кӧп балдарлу билелердиҥ айалгаларын јарандырары, су-кадыгы кирелӱ, кенек улустыҥ су-кадыгын тыҥыдары, јайаан јайалталарын чечери, ич-телекейиниҥ байлыгын толо, бастырајандай јӧмӧп, кӧнӱ керектӱ кемине чыгарары. Балдар текши су-кадыгына јарамыкту айалгада билгири бийик ӱредӱчилердиҥ башкартузыла кеендиктиҥ телекейиниҥ јаражын бойына ачарына ууландыра иш-керектер ӧткӱрери.\nСтудияныҥ ичкери ӧйдӧги амадузы — бијениҥ балдардыҥ јаштары аайынча башка-башка класстарын ачып иштеери. Онойып јаан ла јайаандык ӧмӧликти тӧзӧп, талада ла ӧскӧ дӧ талаларда, ороондордо ӧткӱрилип турган кӧрӱ-маргаандарда, кӧдӱриҥилерде эрчимдӱ туружары. Јайаандык ӧмӧлик јӱрӱмде тузалу ла керектӱ ӱлекерле иштеп баштаганынаҥ ала студияда башка-башка јашту болчомдордыҥ хореографиялык 4 бӧлӱги ачылган ла иштеп јаткан болуптыр.\n«Стимулдыҥ» кӧдӱриҥилӱ ачылтазында кӱндӱлӱ сӱреен кӧп айылчылар туружып, бойлорыныҥ јылу кӱӱнземелдерин акту кӱӱндеринеҥ айттылар. Тоомјылу айылчылардыҥ тоозында Госдуманыҥ депутады Родион Букачаков, республиканыҥ физический культура ла спорт аайынча комитединиҥ председатели Заури Казакпаев, Эл Курултайдыҥ ӱредӱ, культура, спорт, јашӧскӱримниҥ политиказы, јондык биригӱлер ле СМИ-лер аайынча комитединиҥ председатели Вячеслав Уханов, таланыҥ ветерандарыныҥ совединиҥ ле Журналисттер биригӱзиниҥ јааны Борис Алушкин, иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствоныҥ бӧлӱгиниҥ јааны Аруна Яйтакова ла ӧскӧ дӧ улус болды.\nКӧдӱриҥиниҥ окылу ачылтазында јуулгандарды студияныҥ бије клазыныҥ ӱренчиктери јайаан иштериле, бијелериле уткыдылар. Јаан бӧлӱктиҥ балдары татар калыктыҥ «Шомобас» ла «Ленивое утро», оогош бӧлӱктийи — «Гномики», орто бӧлӱктиҥ јайалталары «Финская полька» деген бијелерин бијеледи.\nЈайалталардыҥ кийген јаркынду кеп-кийими, кӱӱлик ӱйдежӱ, залды эбире кӱскӱлер балдарга, ада-энелерине, кӧрӧӧчилерге байрамдык кӱӱн-тап сыйлады.\nСтудияныҥ ижи кемиле, учурыла чындап та јаан болуптыр. Олор Россияныҥ јарлу врач-диетологторыла, нутрициологторыла ӧмӧ-јӧмӧ иштеп јат. Онойдо ок балдарга, јаан улуска тузалу, керектӱ, јарамыкту су-кадык јӱрӱм аайынча ӱредӱ-семинарлар ӧткӱрет. Бу ӱлекерле иштеп баштаган ӧйдӧҥ ала «Стимул» студия эки ӱредӱни Горно-Алтайскта ла бирӱзин Шабалинде ӧткӱрген.\nЈуук ӧйдӧ студияда коляскалу улуска јарамыкту бальный бијениҥ клазы ачылары темдектелет. Кенек улуска ла олордыҥ билелерине бијениҥ тилиле јондыкла текши тилди табарына болужар деген амаду тургузылган. Биједе кижиниҥ эди-каны, бӱткӱл бойы башка-башка кӱӱни, оныҥ бӱдӱмдерин кӧргӱзип, «кожоҥдоор» учурлу. Кӧгӱстеги байлык јайымга чыгары каруулу керек.\nМында ла су-кадыкка јарамыкту фитнес балдарга ла јаан улуска «Kangoo Jumps» деген ботинкалу бијелеери аайынча класстар бар. Телекейде Kangoo Jumps Power деген программа элбеде јарлу болуптыр. Бу программала таскадынганы су-кадыкка тузалу, кижиниҥ бойына каршузы јок. Ботинканы кийип таскадынза, баланыҥ да, јаан да улустыҥ ончо балтырлары эрчимдӱ иштеп јат. Сын-арканы, белди, јалмаштыҥ, тизениҥ ӱйелерине келижип турган «јӱкти» јеҥилтет. Кижиниҥ јӱрегиниҥ тамырларыныҥ ижи керектӱ кемине, ордына турарына болужат. Аннайда ок артык бескелӱ улустыҥ бескезин јабызадат, кижиниҥ эт-канында јуулган јууны тӱрген јоголтот. Шак бу ӧдӱк јерге тийетен согултаны 80% јабызадат. (IPS патенттӱ система). Тургуза ӧйдӧ мында јаан улустыҥ эки бӧлӱги иштеп јат. Олор сӱреен солун, јараш бије кӧргӱсти.\nСтудияда «Kangoo Discovery» деген программа аайынча ачылган класстар балдардыҥ јаштарынаҥ, белетенижинеҥ камааны јогынаҥ олордыҥ ончозына јарамыкту. Ӧткӱрилип турган ӱредӱ балдарды чыдамкай, турумкай, сын-арказы тӱс болорына таскадат. Онойдо ок балдарды бойлоры, командазы керегинде бийик кӱӱн-тапту, оморкок, бой-бойы учун каруулу, нак болорына ӱредет. Балдар чӱмдӱ, јараш ботинкаларды кийип, ийиктелип-бијелеп, ойноп, секирип-јӱгӱрип јатканы сӱреен. Јилбиркеген, соныркаган улус балдарыла кожо «Стимул» студияга барып келгедий…\nЈуулган улус мындый чӱмдӱ ӧдӱкти кийип, кайкамчылу бијени кӧргӱскендерди изӱ колчабыжула уткыды.\nСпорттыҥ ла су-кадыктыҥ бу студиязында ченемелдӱ, јайалталу ӱредӱчилер, таскадаачылар Ольга Кытатова, Аруна Кочкорова ла Алия Матюшенко бирлик амадула иштеп јат. Су-кадык јӱрӱмге таскадып, ӱредип јаткан ӱредӱчилер ӱренчиктерине јӱректериниҥ јылузын, билерин-билгирин акту кӱӱндеринеҥ берет.\nКелген айылчыларга, туружаачыларга, болушкан-јӧмӧгӧн улуска «Стимул» студияныҥ адынаҥ быйанду сӧстӧрин айдып, Быйанду самараларын, кереес сыйларын С. Т. Пекпеевтиҥ фондыныҥ јааны ла ӱлекердиҥ башкараачызы Радмила Пекпеева, бу ӱлекер аайынча ӧмӧ-јӧмӧ иштеп јаткан Ольга Кытатова, Эл Курултайдагы јашӧскӱримниҥ парламентиниҥ председатели Игорь Асканаков табыштырдылар.\nБу студияны ачарга эрчимдӱ ле турумкай иштеген јииттерге сӱреен кӧп спонсорлор болушкан. Олордыҥ ады-јолдоры бу кӧдӱриҥиде база адалды.\nКелген айылчылар студияга ичкери ле једимдӱ јол кӱӱнзедилер.


Амыр-энчӱ 76-чы јаста - altaicholmon\nУзун амыралта кӱндерде калада јаткан алтайлардыҥ кӧп лӧ сабазы тӧрӧл јурттары сайын таркай берет. Бу туку ла алдынаҥ бери улалып келген јаҥжыгу. Оныҥ учун сакыбаган јанынаҥ берилген бу да узун амыралта кӱндерде балдарды ээчиткенче тӧрӧл јуртым Куладыга амырап алар, ада-энемге айыл-јуртында, мал-ажында болужар деп атандым.\nЧуйдыҥ јолы ару, кар јӱк ле Себиниҥ боочызында кӧп. Туристтерди тарткан кӧлӱктер, карын, ӧткӱре кӧп эмес тушта каладаҥ чыкканыс. Јаан јолдоҥ Каракол ӧзӧккӧ эбирип ийзеҥ, јӱрегиҥ торт башка эдип согулар. Бир јанынаҥ токыналу, экинчи јанынаҥ, байла, бала тужыҥды эске алып, јӱрегиҥ тӱрген-тӱрген «ойноп», кӧкӱп турат. Боочы јурттыҥ эбирилчигинеҥ чыгып ла келзебис, бисти кызыл-оморкок маанылар элбиреп уткуды. Олордыҥ ары јанында Ӱч-Сӱмер ачылат, ӱстинде — чаҥкыр, айас теҥери. Куладыныҥ јурт јеезези Улу Јеҥӱниҥ байрамына эртеледе белен турды…\nКӱӱк айдыҥ 6-чы кӱнинде албатылар ортодо «Эземниҥ садтары» деген акция кеминде јурттыҥ ортозында керееске агаштар ла чечектер отургызылар деп, јурттыҥ чадында јарлалган. Он саат киреде айылдыҥ јанында ийт-тумчуктыҥ (шиповник) тоолу тӧзин казып, кӱрекле, суулу канистрала јепселденип, јурттыҥ ортозына једип бардым. «Эҥир јылдыс» кожоҥныҥ кереезинде кӧп улус јуулышкан, иш башталып калтыр. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу керегинде кандый ӧткӱн, јараш, кунукчылду ла ийделӱ кожоҥдор бар эди. Олорды угуп, ийдезин кайкап, албаты-јоныс олорго јаан кереестер де тургускан. Јууныҥ кийнинде чӱмделген, чындап та ончо алтай калыкты бириктирген бу кожоҥныҥ кереезине эземниҥ сады отургызылып јатканы база јолду ла јакшы. Ол алтай кожоҥго тургузылган баштапкы кереес.\nИштерде јурттыҥ јаандары ла оогош то болчомдоры турушты. Пенсионерлеристеҥ — Нина Мереевна Ямангулова, Нина Шикаковна Чекурашева, Лидия Борисовна Борсукова. Јаандарына чаалдар тудужып, эҥ оогош ӱйедеҥ Алина Неметова, Эзен Калбаев ле Лайсан Чекурашева болуштылар. Эмди Куладыныҥ ортозында Эҥир јылдысты айландыра кыскылтым чечектерлӱ јыраалар, ак чечектӱ аламалар, јодролор, коо сынду кайыҥдар ла каруулчык чибилер турар.\nБу ла кӱн тал-тӱштиҥ кийнинде јурт јеезениҥ башкартузы база бир јаан ла учурлу керек-јарак темдектеп алган эмтир. Ол — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱге учурлай автомаҥтадыш. Кулады ла Боочы јурттардыҥ бу баштаҥкайын Караколдогы јурт јеезе јӧмӧшти. Куучындажып алган ӧйдӧ клубтыҥ тыштында кызыл мааныларла, бичимелдерлӱ транспоранттарла кееркедилген караҥуй-јажыл «ЗиЛ» кӧлӱк белен болды. Оныҥ алдында Кызыл Черӱниҥ кеп-кийимин кийген омок улус чубажып, каткырыжып, фотојурукка тӱжӱп турды. Ыраагынаҥ кӧрзӧҥ, торт ло јуу керегинде советский кинолор санааҥа кирер. Бир эмеш тууразында тайагына тайанып алган сок јаҥыс карганак клубтыҥ јанында кыймыгуны ајыктап турды. Ол Шура Анатова ӧрӧкӧн, јууныҥ балазы. Александра Альдашевна эрчимдӱ јерлештерин, байла, јарадып, бойыныҥ јиит, омок тужын эске алып турган болор…\nБу керек-јаракта сакыбаган јанынаҥ туружып јаткан меге де гимнастерка ла пилотка табылды. Кызыныҥ гимнастерказын Вера Бакчабаева берди. Јуртта мындый кеп-кийим ончого јуук улуста бар эмтир. Ус келиндер оны оок балдарынаҥ ала јаан јаштуларына јетире кӧктӧп кийдирет. Чындап та, ол кандый јакшы, тӧрӧлчи, бийик кӱӱн-санаалу болгоныныҥ темдеги!\nАвтомаҥтадыштыҥ амадузы јууга атанган ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ јолыла барып, кажы ла јуртта эземниҥ кереестерине чечектер салары, быйанду сӧстӧр айдары болгон. 80 јыл кире кайра Каракол ӧзӧктӧҥ јуучылдар бу ла јолло Оҥдойго барып, јуулыжып, оноҥ Улалу јаар атангылаган. Тӧрӧӧндӧри, эш-нӧкӧрлӧри олорды Караколго тозып, ыраак ла коркышту јолго ӱйдешкен.\nБичиктӱ-Боом јуртта јуучылдардыҥ кереези јурттаҥ бир эмеш туура, меесте турат. Јаан эмес чеденниҥ ичинде эптӱ јазалган кереести нениҥ де учун сӱреен эптӱ ле јакшы, јуунак кӧрӧтӧм. Ондо Бичиктӱ-Боомноҥ јууга атанган јерлештердиҥ тоозыла сӱрӱ, содон таштар тургузылган. Ортозында кызыл чолмон, кырларында — отурар узун отургыштар. Ого чечектер салып, јанына бир минуттыҥ туркунына тым турдыбыс. Куладыныҥ јурт јеезезиниҥ јааны Сӱнер Капитановна Нонова сӧс айтты. Оноҥ ары Кулады, Боочы, Бичиктӱ-Боом јурттардыҥ автомаҥтадышта туружып јаткандары биригип, кӧлӱктер кӧптӧп, Караколго јеттис. Ондо керееске кирген кийнинеҥ кӧлӱктердиҥ колонназына кош тартар база бир јаан кӧлӱк ле оогош кӧлӱктер кожулды.\nМаанылары элбиреген, чечектериле јаҥыган, кожоҥын чӧйгӧн автомаҥтадыштыҥ туружаачыларын јолой кӧлӱктер сигналыла уткуп, эл-јон удура јаҥып, јылу ӱйдежип турды. Шак ла бу тужында орооныста јаткан башка-башка укту улусты, тергеебистиҥ айылчылары ла бисти бир тӱӱки, бир Улу Јеҥӱ бириктиргени недеҥ де учурлу болгоны јарт сезилди.\nШашыкманныҥ кийнинеҥ Оҥдойго келип, јаан эмес ротабыс аймактыҥ тӧс кереезине чечектердеҥ тискен венок салып, уткуулду кожоҥ кожоҥдоп, быйанду сӧстӧрин айтты. Мынайып ветерандарыска, геройлорыска, балдарыска Јеҥӱбисти тооп, оныла оморкоп, ундыбай јӱргенисти база катап кереледис. Ол ло ок јолло онойып ок кожоҥдоп, учураган улуска, кӧлӱктерге јаҥып, бийик кӱӱн-санаа сыйлап, бойыс та ӧкпӧӧрип, јанып келдибис.\nЈеҥӱниҥ кӱни 9 Майда јурттарыстыҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарына кереестердиҥ јанында јаҥжыкканы аайынча митингтер, концерттер ӧтти. Куладыда башкартуныҥ, культура бӧлӱктиҥ, школдыҥ ла јурттыҥ ӧскӧ дӧ эрчимдӱлери јерлештерине солун кӧргӱзӱ, јӱрек сыстадар кожоҥдор, ӱлгерлер сыйлады. Эмди бисте јууныҥ бир де ветераны эзен-амыр артпаган, је олордыҥ эземи, нерези ле јалтанбазы качан да ундылбас. Ӱйедеҥ ӱйеге улалып барар.\nКӱӱк айдыҥ бу кӱндеринде јербойында эл-јонго, јууныҥ балдарына, болчомдорго, тууразында да улуска (автомаҥтадыш тужында) јакшынак байрам сыйлаган јеезениҥ башкартузыныҥ ишчилерине, культишчилерине ле бу керек-јарактарда турушкан ончо улуска быйан болзын. Бу ла бойыс нак, ӧмӧ-јӧмӧ бололы, ӱстибисте айас теҥери, Каракол бажы Ӱч-Эҥмек ӱргӱлјиге турзын.


Адиман аткыр, јӱгӱрик, базыткыр… - altaicholmon\nБыјыл чаган айдыҥ 8-чи кӱнинде бир канча улус Аскатта Чаҥкыр кӧлдӧргӧ барып јӱргенис. Бис Аскатта токтоп, оноҥ ары јолды јойу басканыс. Кӧлдӧргӧ једип барзаас, ондо чаган айдыҥ иштебес кӱндеринде кӧп туристтер келип калган, кыймыражып турган. Эмеш тыштанып, эҥ јаан кӧлдиҥ бӱрӱҥкий чаҥкыр суузынаҥ буу чыгып јайылганын, айландыра агаштар кӧлдиҥ буузынаҥ, байла, мӧҥӱн тошло бӱркелип, куулгазын чӧрчӧк јериндедий мызылдажып турганын кӧрӱп басканыс. Кӧлгӧ эки-ӱч кижи кирип ийеле, јылу турачакка јӱгӱре бередилер. Бу ӧйдӧ јуунак бӱдӱмдӱ алтай келин сууга база кирген. Ол сууга база эки катап кирген. Бис алтай келинле оморкоп то, ого кайкажып та туруп калганыс. Бистиҥ ортобыста бой-бойыла таныш эмес те улус болгон. Бир канча улус келинге «Адиман! Адиман!» деп кыйгырыжып турганын угуп, солун адын база кайкаган эдим.\nБала јашта – аш кылгада\nМениҥ бичимелимниҥ тӧс геройы Людмила (Адиман) Коргинала мен онойып танышкан эдим. Оныҥ кийнинде угуп јӱрер болзом, ол полиатлонныҥ спортчызы эмтир. Ада-энези, ӧскӧн-чыккан јери керегинде сурап угар болзом, бойымныҥ јерлежим, Кан-Оозы аймактыҥ Экинур јуртыныҥ кижизи, болуп калган. «Мениҥ сӧӧгим кыпчак, ада-энем Петр Шуруевич ле Александра Манатовна Шкаковтор. Мен он баланыҥ алтынчызы. Бистиҥ ортобыста архитектор, врач, строитель улус бар. Акаларым колы ус, техниканы јакшы оҥдоор, билер улус. Јада калган Тон акам маҥтап брааткан машинаныҥ табыжынаҥ ла оныҥ «оорузын» билип ийетен. Тискинчиге кандый јерин кӧрӧрин, јазаарын эмезе солыырын айдып беретен. Ол божоп каларда, Экинур јурт не аайлу јоксынган эди… Адам бастыра јӱрӱминде колхозтыҥ гаражында иштеген, энем кире-чыга колхозтыҥ ижинде турушкан, бисти азырап чыдаткан. Мен чыйрагымла, эрчимимле энемди тӧзӧгӧм деп бодойдым. Энем энезиниҥ сок јаҥыс кызы болгон, адазы јууда сурузы јок јылыйган. Энем кӧп балдар азыраарга амадаган. Бистиҥ Булакыдагы ӧлӧҥ эдип турган јерисле коштой ӧлӧҥдӧгӧн улустыҥ эске алынганыла, энем ӧлӧҥгӧ велосипедтӱ барар. Олор эҥирде абралу јанып клеетсе, энем покосто ло иштенип јӱрер. Оноҥ абралу улусты велосипедиле јаба једижип, акалай берер. Мен эҥирде энеме чай кайнадып койзом, энем сӱреен сӱӱнетен эди. Мени энем эчки дейтен. Школдо сӱӱген урогым физкультураныҥ болгон» – деп, Адиман (мен оны алтай адыла адайын) куучынын баштаган.\nКыстыҥ школдо физкультурала ӱредӱчилери Анатолий Акмаевич Аламчин, Николай Куйукович Бабин, Алексей Давыдович ле Серафима Анатольевна Итушевтер болгон. Ол аймак кеминде маргаандарда јеҥил атлетикала, волейболло, конекло туружып туратан. Физкультурала баштапкы ӱредӱчи-тазыктыраачызы Анатолий Акмаевич чыйрак ла эрчимдӱ балдарды ајарып, олорды кӧпкӧ тазыктырган. Кыс школдыҥ ӧйинде спортзалдаҥ ла стадионноҥ чыкпайтан дезе, јастыра болбос.\nАдиман деп солун атла кем адаган деп сурагыма ол каткырып куучындаган: «Мени бала табар турадаҥ экелерде, эки јашту акам келип кӧргӧн эмтир. Адам ады Людмила болзын деген. Уулчакка улус «Люда, Люда» деп, айт дежерде, ол колын јаҥып, «А-а, јаман!» – дейле, база берген. Онойып, мениҥ алтай адым Адиман болуп калган. Школго мен 5,5 јаштуда баргам. Энемди јайнап туруп, школго керектӱ ончо не-немени алдырткам. Је школдо ӱредӱчи мениҥ јажымды сурайла, «Люда, сен јан, школго эзенде кел» деп, јалакай айткан. Мен сыр ыйда јанып келгем, тӱниле ыйлагам. Айылда улус барзын, бир неделедеҥ кӱӱнине тийе берзе, бойы токтоп калар дешкен. Је мен школды таштабагам, он классты божотком».\nСалымы болгон, ӱредӱ берген ӧйи\nАдиманныҥ тегин эмес, турумкай кылыгы јаштаҥ ала сезиле берген. Ол Экинурдыҥ школын божодоло, Новосибирскте колбуныҥ институдына кирип барган, је бир балл јетпеген. Институтта ого справка береле, оны бу ла калада колбуныҥ техникумына аткаргандар. Соҥында Адиман иштеп јӱреле, институтты база божодып койгон. Техникумда спортты сӱӱген кыс тазыктырынарын таштабаган. Кар јок јурттаҥ келген кыс чанала јӱгӱрип, бассейнде јӱзӱп ӱренип алган. «Чӧҥӱп туруп ӱренгем. Бир катап чӧҥӱп браадарымда, мени тазыктыраачы узун агашла чыгара тартып алган. Тазыктыраачы спортко кӱӱндӱ, јайалталу кысты ајарып, Адиманды чанала тазыктырып, техникумныҥ командазына кийдирген. Онойып, ӱч јыл бештерге ӱренеле, колбуныҥ техниги деп специальность алган. Јакшы ӱренген кыска иштеп барар јерин талдап алар арга берилген.\n«Је мен кылыкту ла кижи база – деп, Адиман каткырат. – Иштеп баргадый јерлер кӧп болгон: Горно-Алтайск, Кош-Агаш, Майма, Оҥдой ло ӧскӧ дӧ. Мен дезе, ӧчӧжип туруп, орус он выпускниктиҥ Барнаулдагы блаажып турган беш јериниҥ бирӱзин алып алгам. Барнаулда калалар ортодогы станцияда иштегем. Ӧткӧн чактыҥ 80-чи јылдарында Барнаулда нациялар ортодо айалга коомой болгон. Бир јыл иштейле, мында не арткам деп, санааркаар болгом».\nАдиман иштеп те јӱреле, тазыктырынарын ундыбаган. Ол јылдыҥ јылу ӧйинде ыраак јокто јуртээлем институттыҥ стадионына барып, волейбол до ойноп туратан. Мында ол салымына туштаган. Черӱниҥ кийнинде пединституттыҥ физкультура бӧлӱгине кирерге келген, абитуриент уул футбол ойноп келетен. Эркешке капшуун алтай кыс јарай берген. Эки јиит јӱрек јаражып, ол ло јай айыл-јурт тӧзӧгӧн. «Ӧскӧ кижи абитуриентке эмес, выпускникке барар не – деп, Адиман каткырат. – Бис айылду бололо, Барнаулда јатканыс. Мен иштеп туруп, Эркешти ӱредип алгам. Биске јиит биле деп, общежитиедеҥ кып берген, ондо уулду болгоныс. Квартиралу болотон эки арга болгон, је Эркеш јанатам деген. Онойып бис Алтайыска јанганыс. 90-чы јылдар, перестройка, акча да, не де јок. Карын, «Сибирь-Телекомноҥ» акциялар берген болгон. Баазы кӧдӱриле берерде, акчазын алып алгам. Ол акчала Горно-Алтайсктаҥ эски болчок туралу јер садып алганыс. Бу јердеҥ он кирези машина сӱрее-чӧп чыгара тартканыс. Арга-кӱчис келишкенче ле тура тутканыс. Уулыс чыдаган. Ол Голицынский пограничный институтты божоткон, офицер. Эмди Бурятияныҥ ла Туваныҥ гранында Закаменский деп заставада турат. Москвада ӱренип јӱреле, бурят бала экелген. Той эдеристе, бу алтай айылды тутканыс. Эмди олор кыс азырап јат. Баркам меге тӱҥей».\nЈаҥы бӱдӱмдерле кожо маргаандар, јеҥӱлер кӧптӧйт\nЧындап, бистиҥ куучын Адиманныҥ јайла кожо јаҥы ла кӧчкӧн јылу ла јараш алтай айылында, амтанду ла тамзык алтай талкан-сарјулу, теертпектӱ тепшизин айландыра ӧткӧн. «Калада мен «Ростелекомдо» эҥ кӱч, коммерческий бӧлӱкте иштегем, тӱнде јанатам, спорт то ундылып баштаган. Оноҥ технический бӧлӱкке кӧчӧлӧ, беш сааттаҥ ала тазыктырынар арга боло берген. Алтайлардыҥ волейболло командазында педколледжтиҥ спортзалында ойноп туратаныс, бис эмдиге ле ойноп јадыс. Эмди мен республиканыҥ волейболло командазында туружып турум. Полиатлонло ишмекчи ӧмӧликтер ортодо маргаандарда кажы ла јыл туружадым. Полиатлонго мылтык адары, гимнастика, отжимание, чанала јӱгӱрери, јайгыда јеҥил атлетика кирет. Республиканыҥ полиатлонло маргаандарында бойымныҥ јажымда улайын ла баштапкы јерлер аладым. Полиатлонло Раиса Язарова база јакшы кӧргӱзӱлерлӱ, ол эмди Улаган аймагы учун маргыжат. Мен Кан-Оозы аймак учун база туружар эдим. Је ондо мениҥ јажымда спортчылар јок, полиатлон командала туружатан бӱдӱм ине. Бистиҥ башкараачыбыс ГАГУ-да физкультураныҥ ӱредӱчизи, полиатлонист, рафтинист Вера Алексеевна Водолеева».\nӰч јыл кайра Адиман ок-јаадаҥ адарыла јилбиркеп баштаган эмтир. Бир катап баштапкы јер де алган. Тургуза ӧйдӧ ол јаҥы ок-јаа садып алган ла оны Ойбокто ӧдӧтӧн Эл Ойында ченеп кӧрӧргӧ туру. Тӧрӧл Кан-Чарас алтайы спортчы кызына болушкай!\nБылтыргы, пандемияныҥ кӱч ӧйинде, ончо спортзалдар, стадиондор, бассейн бӧктӧлип, улус айылдарына отура берерде, кыймыгуга, тазыктырынуга темигип-ӱренип калган спортчыларга кандый кӱч болгоны јарт. Адиманныҥ айтканыла, бастыра эт-кан ӱренишкениле тыҥ кыймыгу, тартыжу некеген ӧйдӧ ол таныжы Наталья Кушеровага туштаган. «Мен бистиҥ республикада тӱндӱк базыттыҥ бӧлӱгин ачып јадым, кел!» – деп, ол кычырган. Онойып, Адиманныҥ спорт јилбӱлерине тӱндӱк базыт кожулган ла база бир сӱӱген бӱдӱми боло берген. Ол мында да маргаандарда јеҥӱчилдердиҥ тоозында ададат. Јуукта республиканыҥ Камлакта ӧткӧн «Сема» кубогында 10 км базытта баштапкы јер алган. Быјыл Адиман онойдо ок каланыҥ ишмекчи ӧмӧликтери ортодо јӱзӱшле ӧткӱрилген маргаанда турушкан, баштапкы јер алган. Онойдо ок кышкыда конекло јӱгӱрип, база баштапкы јерге чыккан.\nАйылдыҥ бир стенезинде илилген кӧп тоолу медальдардаҥ кижиниҥ кӧзи кылбыгатан эмтир. Олор Адиманныҥ ла эжиниҥ, база спортчы-футболист Эркештиҥ, башка-башка ӧйдӧги ле кемдӱ маргаандардагы једимдерин керелейт. Олордыҥ ортозында маргаанда туружаачы спортчыныҥ тӧжине илетен темдекте «Manul trail» деп бичилген. Адиманныҥ јартаганыла, ол 2019 јылдыҥ јаан изӱ айында Сайлукемниҥ заповеднигинде ӧткӧн јӱгӱриште турушкан. Ӱч боочы ажыра 21 километрге јӱгӱриште ороонныҥ 250-неҥ ажыра спортчылары келип турушкан. Адиман ондо ӧйине келижип, финалга јеткен.\n«Эркеш Горно-Алтайсктыҥ футболло командазында ойногон болгон. Бу команда кӱчтӱ, ченемелдӱ, улайын баштапкы јерде болуп турган. Эркеш тӧрӧл Кан-Оозы аймагыныҥ ветерандарыныҥ командазын тазыктырып, канчанчы јыл улай оны баштапкы јерге чыгарып туру. Футболисттер бойыныҥ акчазыла келип јат, ойноп јат. Маргаан тушта мен олорго курсак азып, кӱндӱлеп јадым. Јанары јанып јат, коноры конуп калат» – деп, Адиман эш-нӧкӧри керегинде куучындады. Спортчы кижи спортчыларды оҥдоп турбай…\nЧаҥкыр кӧлдӧрдӧ сууга киргени керегинде сурабай калбадым. Адиманныҥ куучыныла, ол эжиле кожо јылдыҥ кандый ла ӧйинде тазыктырулардыҥ, маргаандардыҥ кийнинде јанып келеле, сууны јаҥду ла јылыдып, мылчада јунунып алат. Оныҥ учун олор соок суудаҥ коркыбайдылар.\nАдиманныҥ јуук ӧйдӧ амадуларыныҥ бирӱзи – ол куран айдыҥ бажында тӱндӱк базытла, кырларла јӱгӱришле Кумжулуда ӧдӧтӧн маргаандарда јӱгӱриш бӱдӱмде туружары. Амадузы бӱтсин, јеҥӱ алзын деп кӱӱнзейли!\nФотојуруктар билениҥ альбомынаҥ


Республика учун јӱрӱм - altaicholmon\nРеспублика учун јӱрӱм\n1989 јылдыҥ кӱчӱрген айында РСФСР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ 11-чи сессиязында ороонныҥ јасакчы јаҥына Туулу Алтайдаҥ тудулган депутат Михаил Карамаев крайларга кирип турган автоном областьтардыҥ айалгазы керегинде куучын айдып, бистиҥ автоном областьтыҥ автономия деген јӱк ады бар, чыннаҥ ол крайдыҥ тегин ле аймагы болгонын темдектеген ле областьты Алтайский крайдаҥ чыгарар суракты баштап ла федерал кеминде туругускан. Алтай калыктыҥ чындык уулы, государстволык ла политикалык ишчи, Горно-Алтайский автоном областьтыҥ бӱдӱреечи комитединиҥ председатели, РСФСР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ депутады, РСФСР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ председателиниҥ ордынчызы болгон Михаил Васильевич Карамаевке быјыл, эзен јӱрген болзо, 90 јаш толор эди.\n1973 јылдыҥ куран айы санаама кирет, мен партияныҥ обкомыныҥ јурт ээлем бӧлӱгиниҥ инст-рукторы болуп иштеп тургам. Аш јуунадар ӧй болгон, бис телефондордоҥ айрылбай отурганыс. Ылтам јетирӱлер ол туштагы автоном областьтыҥ ончо аймактарынаҥ, колхозторынаҥ ла совхозторынаҥ келип турган. Јаҥы ишке баштапкы ӧйлӧрдӧ мен кӱч темиккем, совхозтыҥ инженериниҥ ижине ӱренижип калган болгом, је мында партийный иштиҥ элбегин оҥдоп баштагам, јурт ээлемниҥ бастыра бӧлӱктеринде айалганы чын баалап кӧрӧргӧ ӱренгем, болушты керектӱ јерге эдерге кайда кандый јӧмӧлтӧ керек болгоны јанынаҥ јетирӱлерди јуугам.\nТегин ле иштеер кӱн болгон, бис ончобыс келип турган сводка-јетирӱлерде отурганыс ла кыпка кижи керип келгенин, сананзам, ајарбай да калгам. Ол облисполкомныҥ председатели Михаил Васильевич Карамаев болгон. Бу кижи келерин бис сакыбаганыс ла баштап тарый маҥзаарый бергенис. Ол обкомныҥ баштапкы качызы Николай Семенович Лазебныйла туштажарга барып јаткан болтыр, јол айас јурт ээлем бӧлӱкке кирип ийген. «Је кандый, Володя, ӱрениже бердиҥ бе?» – меге баштанган оныҥ сурагы айалганы канайда да јымжадып ийген, мен дезе ады-јолымды ол билер болгонына, айса болзо, керектеримле де јилбиркегенине кайкагам. Оны мен баштапкы катап мындый јууктаҥ кӧргӧм лӧ мени ајарганы ӧзӧгиме тийгенинде кайкаар неме јок.\nМихаил Васильевичле туштажудаҥ арткан эҥ баштапкы бу кӧрӱм эҥ чындык болгон деп айдар эдим, кижиге ајарыҥкай болорыныҥ ийдезине кийниндеги јылдарда мен, бойым да билбей, оноҥ ӱренгем ле улусла иште эҥ јаан учурлу неме – олорго ајарулу болор керегин кажы ла катап кӧргӧм. Билгири бийик ле ээжилерди бир де буспай јӱрерге, айткан сӧзин кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱрерге ле ижине сӱрекей каруулу болорго јараар, је бу ок ӧйдӧ сен улуска ајарыҥкай эмес болзоҥ, мыны олор тургуза ла кӧрӱп ийер.\nОл баштапкы туштажуда бис 10 минут кире куучындашкан болорыс, оноҥ кӧп эмес, је оныҥ, облисполкомныҥ председатели болуп, меге берген сурактары бу кижини сӱрекей јакшы кӧргӱскен. Сурап билери – база тегин керек эмес эмтир. Куучыныста Михаил Васильевич бойы билер эмезе уккан керектерди чокымдап сурап, ол керегинде мениҥ таҥынаҥ кӧрӱмим кандый болгоныла јилбиркеген ле тоолорды тӱҥдештирип кӧрӧр шӱӱлте айткан. Је эҥ ле тыҥ кайкатканы – келер кышка белетениш керегинде кандый јетирӱлер келип турганын сураганы.\nНениҥ учун ол эрмек-куучын эмдиге јетире санаамда сӱрекей јакшы арткан? Бу јуукта ла бойыма ачтым: бу кире јамыда отурган башкараачы кижи мениҥ ижимле чыннаҥ јилбиркеген, ижимди јаан учурлу деп чотогон ло бойыныҥ мындый кӱӱниле јаҥныҥ ижинде мен ого тегин эмес кижи болгонымды кӧргӱскен. Сананзам, партийный ишке јаҥы келген ӧскӧ дӧ ишчилерге ол мындый ок кӱӱндӱ болгон. Текши алар болзо, бу – ол ӧйлӧрдӧ «кадровый политика» деп адап турган неме болгон. Михаил Васильевичле баштапкы ол туштажу мениҥ салым-јӱрӱмим канайда барарына јаан камаанын јетирген деп айдар эдим ле ӧйлӱ-ӧйинде эдилген јӧмӧлтӧ учун мен эмдиге јетире ого быйанду јӱредим.\nПартияныҥ обкомыныҥ јурт ээлем бӧлӱгинде иштеген кийнинде, мени Кӧксуу-Оозы аймакта райкомныҥ 2-чи качызы эдип ийгендер. Бу иште баштапкы јаан ченелте Петр Суховтыҥ адыла адалган совхозтогы јеткер-тӱбек болгон. Бу керек кичӱ изӱ айда, кыра ижи тӱгенгениле колбой ӧткӧн байрамда болгон. Улус совхозтыҥ тӧс јуртынаҥ айлына, Кујурлу јаар, эҥиргери јанып јаткан. Кадынды кечерге кемеге отурарда, караҥуй кире берген ле сууныҥ ортозында кеме аҥданган, ондо дезе 16 кижи…\nТӱнде айлыма Кујурлудаҥ телефон согуп, тӱбек болгонын јетиргендер. Эртен турага јетире Кадынныҥ јараттарыла базып, суу апарган улусты бедирегенис. Ол эҥирде не болгонын айдарга да коркышту, эзен јӱк ле тӧрт кижи арткан. Јурттыҥ ончо улузы ыйлаганын качан да ундыбазым. «Биске кӱр тудуп бер!» – деп, улус мени сураган ла тудар болуп сӧзим бергем.\nЭртен тура Михаил Васильевичке телефон согуп, айалганы јетиргем. Кемеде балдар болгон бо деп, ол сураган. Болгон, тӧрт бала корогон деп айткам. Кӱрди тударга белетеништи баштаарга јараар ба деп сурагам. Ол јараду берген ле ээчий ле јылда бис кӱр туткан јерде тушташканыс. Михаил Васильевич јаҥыскан келген. Областьтыҥ ээлемдериле ол јаантайын јаҥыскан јӱретен. Айткан немени ӱзе бойы бичийтен. Ончо улус билип јӱрзин деп айдадым: Тӱҥӱрде кӱр оныҥ јӧмӧлтӧзиниҥ шылтузында тудулган. Бис аймакта таҥынаҥ ӧйисти карамдабай, бу кӱрди тударында акча иштеп аларын кичеебей турушканыс, је кӱр учун таҥынаҥ карууны Михаил Васильевич бойына алынган ла Кујурлуныҥ улузы мыны ундыбаган.\nТӱҥӱрдеги ферманыҥ управляющийи Николай Васильевич Лямкинди адаар кӱӱним бар. Ол ишти тӧзӧп баштап билер кижи деп санаамда арткан, кӱрди тударында биске сӱреен тыҥ болушкан. Оныҥ фермада да ижи јакшы ӧткӧн. Је јилбилӱзи не дезе – кӱр тудулган кийнинде улустаҥ ачынышту шӱӱлтелер угулып башталган. Јаҥы кӱрле Кадын-Бажы-Ӱч Сӱмер, Кујурлуныҥ кӧлдӧри, Ак Кемниҥ ӧзӧги јаар туристтер урулып келер деп кем бодогон. Рериховецтер, кӱнчыгыш јӱзӱн-башка культураларды јаҥдагандар табылып келген. Јурттыҥ јаҥжыгып калган амыр-тыш јӱрӱминиҥ аайы бузулган. Бу јерге Михаил Васильевич такып келерде, мен оныла кожо јӱрген болгом, облисполкомныҥ председатели нени айдары ончо улуска јилбилӱ болгон.\nЈайыла канча туристтер келип турганын, кажы јердиҥ улузы болгонын, бисте нени кӧрӧргӧ јилбиркегенин ол јазап сурап уккан. Мен туштажуда јербойыныҥ улузын ајыктап, кандый да ӧйдӧ олорды таныбай баргам. Јуукта ла «туш улуска» кыртыштанган чырайлар болгон – эмди дезе башкараачыбыска тӧрӧл јери керегинде оморкодулу куучындап тургандар. Кӧрӧр болзо, бистиҥ ар-бӱткенис ончо улуска јилбилӱ. Јаҥыс та ар-бӱткен эмес. Кӧп туристтерди алтай калыктыҥ јадын-јӱрӱми, албатыныҥ культуразы јилбиркеткен. Гран ары јаныныҥ улузыла эрмектежер ченемел табылган.\nМен сананзам, бистиҥ тергееде туризм ӧзӱмдӱ болорын Михаил Васильевич ол ӧйлӧрдӧ билип турган. Јербойыныҥ улузыла куучындажып, туризмде јакшы акча иштеп алар аргалар барын ол куучындаган ла келер республиканыҥ эҥ баштапкы турбазаларыныҥ бирӱзи шак Кујурлуда ачылганы тегиндӱ эмес. Меге дезе Кӧксуу-Оозы аймакта иштеген калганчы јылдарымда Ак-Кемде ороондор ортодогы баштапкы альплагерьдиҥ ачылтазында туружар, телекейлик јарлу альпинисттерле, темдектезе, Эдуард Мысловскийле, Валентин Граковичле туштажар ырыс келишкен. «Сибирьдиҥ Швейцариязыныҥ» келер магын Михаил Васильевич туку 80-чи јылдарда билип, јербойыныҥ улузын экономиканыҥ бу бӧлӱгиле јилбиркеткен деп сананадым.\nТуризм бӧлӱкте эмдиги «тал-табышту ӱлекерлерди» ол канай кӧрӧр эди? Билбей турум, је элдеҥ озо ол јербойыныҥ эл-јоныныҥ экономикалык јилбӱлерин кичееринде алаҥзыбай јадым. Тӱҥӱрдеги фермада Николай Васильевич Лямкин турушканыла ӧткӧн бистиҥ эрмек-куучыныс шак бу керегинде болгон.\nОл јылдарда Кӧксуу-Оозы аймак мелиорацияны эрчимдӱ ӧскӱрген. Бистиҥ парламенттиҥ ле башкаруныҥ Алтайский крайдаҥ чыгары јанынаҥ јӧби јазап сананбай, кӧндӧлӧҥгӧ эдилген деген эмдиги куучындарды уккамда, Туулу Алтайда јурт ээлемди ӧскӱрери јанынаҥ Карамаев тушта талдалган ууламјыны темдек эдип айдадым. Малга азырал белетеерин бойында тӧзӧӧри – оныҥ ижиниҥ турултазы. Туштажуларда ол јурт ээлемниҥ ишчилерин керектӱ азыралды бис бойыс белетеп алар аргалу деп бӱдӱмјилейтен. Малга туурартынаҥ садып алып турган азырал баалу болгон, оныҥ учун областьтыҥ башкартузы јуртээлемчилерди бу керектеҥ мойноорына кычырган. Бу тургускан амадуга Карамаевтиҥ командазы јеткен деп айдар аргам бар.\nОблисполкомныҥ башкартузына келердеҥ озо Михаил Васильевич јурт ээлемниҥ башка-башка бӧлӱктеринде иштеген ле анчада ла јаан ченемел Кош-Агаш аймактыҥ райкомыныҥ 1-кы качызы болуп турарда јуулган. Бийиктей јаткан бу аймакта мелиорацияны ӧскӱрери Кӧксуу- Оозы аймакла бир ӧйдӧ башталган. Бу ууламјыда јеткен једимдеристеҥ јаҥырта тӧзӧштиҥ кийниндеги јылдарда мойноорго келишкени сӱрекей ачу. Телекейде кайда да јурт ээлем «рыноктыҥ јолыла» ӧзӱп барбай јат – јаҥыс ла бистиҥ бараксан-реформаторлорыс учы-бажы јок ченелтелер ӧткӱрерге тидинген ле олор ончо једимдеристи бузуп салган.\nБис азырал белетеер цехтерде керектӱ јазалдарды тургусканыста, ӧлӧҥниҥ кулурын белетеер агрегаттарды ченеер иштер ӧткӱргенисте, јаҥжыккан силосты ла сенажты белетегениле коштой каргананы ооктой кезип, оноҥ азырал белетеер ишти баштап турарыста, Михаил Васильевич ээлемдерге келип, иш канайда ӧткӧнин бойы кӧрӱп туратан.\nТегин ӧлӧҥниҥ ордына малга витаминдӱ гранулдар берери кӧп малчыларга кайкал болгон. Ишке јаҥы технологияларды кийдирери јанынаҥ бис ол ӧйлӧрдӧ гран ары јаныныҥ фермаларынаҥ бир де артпай туратаныс. Ӱзеери айткажын, 1 литр солярканыҥ баазы 2 акча болордо, АВМ-ды тузаланган цехтердиҥ ижи экономикалык та јанынаҥ турулталу болгон, мындый азыралдаҥ малдаҥ иштеп алган продукцияныҥ чыҥдыйы дезе јӱк ле бийиктейтен.\nМихаил Васильевич тургузылган амадуларга једерге улусты бириктирип билер кижи болгон. Башкартуныҥ орто кеминде кандый бир ишчи једимдӱ иштегенде, ӧрӧлӧй иштеп барар шӱӱлте айдатан. КПСС-тыҥ Алтайский крайкомы кадрлар јанынаҥ ишти бистиҥ областьтыҥ ичинде ӧткӱрбезин јакшы оҥдоп, ол иштиҥ кандый ла бӧлӱктеринде јайалталу башкараачыларды бедирейтен ле табатан. Бистиҥ тергееде кадрлар јанынаҥ суракты крайдыҥ парторганизациязыныҥ турчыларын областька иштеерге ийип аайлаарга Барнаул темигип калган болгон ло кӧп саба учуралдарда ижин толо бӱдӱрип болбогон бурулу улусты «таскадуга» аткарып туратаны ачу.\nКадрлар аайынча иште улуска бӱдӱмји эдери, јерине отургадый конкуренттер, анчада ла «заговорлор» эмезе «кара ийделердиҥ» куурмакту амадуларын кӧрбӧзи сӱрекей јаан учурлу. Тергеелик јаҥныҥ эҥ јаан јамылу улузы аймактагы башкараачыларга бӱдӱп иштезе, иштиҥ турултазы иле кӧрӱнет. Бистиҥ Кӧксуу-Оозы аймакта да мындый болгон. Кујурлуга государстволык электројеткилдешти бис Јабаганнаҥ, Экинурдаҥ ла Кӧксуу-Оозы јаар барган јолдо турган ӧскӧ дӧ јаан јурттардаҥ озо канайып экелгенис деп, кӧп улус кайкап туратан. Мында кандый да јажыт јок: керектӱ документтерди бис арткандарынаҥ озо табыштырганыс ла облисполком бистиҥ кӱӱнисти кӧргӧн.\n80-чи јылдардыҥ башталарында ЛЭП-тиҥ эмиктери ӧдӧтӧн јерлерди арчып јазаганыс јакшы санаама кирет. Бойыстыҥ таҥынаҥ ӧйисти карамдабай иштегенис. Кӧп керектӱ јазалдарды бойыста белетегенис. Бу ончо иштерде јербойыныҥ эл-јоны эрчимдӱ турушкан, олорго јозокты дезе райисполкомныҥ председатели болгон Кыйгасов кӧргӱзетен: улусла кожо агаш ортозында јолдор јазап, оныҥ малталу иштегенин мен бойым кӧргӧм лӧ бу ундылбайтан темдектер. Аймактыҥ тӧс јериниҥ јуугындагы кырда телеретрансляторды база јонло кожо тутканыс. Ол ло јылдарда Кӧксуу-Оозында балдардыҥ «Сказочный городок» деген јаан сады, культураныҥ јаҥы байзыҥы тудулган. Кубулталар кӧстиҥ алдында ла ӧдӧтӧн, кажы ла јыл јаҥы тудумдар ишке табыштырылатан.\n1984 јылда мен М. В. Карамаевтиҥ таҥынаҥ кычырузыла партияныҥ Кӧксуу-Оозы аймактагы райкомынаҥ облисполкомныҥ председателиниҥ јурт ээлем аайынча ордынчызыныҥ ижине келгем. Михаил Васильевичтиҥ јакыганыла партийный иште иштеп баштаганымнаҥ ала 10 јылдаҥ эмеш ле ажыра ӧй ӧткӧн лӧ меге ол ӧйдӧги автоном областьтыҥ бӱткӱл агропромышленный комплексин башкарар јаан бӱдӱмји эдилген.\nБойыныҥ ӧйинде облисполкомныҥ председатели болгон Чет Кыдрашев бир канча чыдуларды край кеминеҥ областька табыштырар баштаҥкай эткен. Ол тушта Алтайский крайдаҥ чыгары керегинде куучын да јок болгонын айдар керек. РСФСР-дыҥ башкарузыныҥ председатели В. И. Воротниковко ийген самарада бистиҥ тергеениҥ јӱк экономикалык јилбӱлери керегинде айдылган. Јӱк бир темдек айдайын: бистиҥ башкараачылар јурт ээлемниҥ башкартузына бир миллион салковой акча чыгарары јанынаҥ Москвада јӧптӧжип алган болзын. Је ол акча биске јаҥыс Барнаул ажыра келер аргалу болгон, крайдыҥ башкартузы дезе областьты чӧлдиҥ тегин ле аймагы кире кӧрӧтӧн. Оныҥ учун адалган миллионноҥ биске, јакшы ла болзо, 300 муҥы једижетен. Мындый керектер улустыҥ бойыныҥ јериниҥ јилбӱлерине иштеер кӱӱнин јандыратан ла областьтыҥ ӧзӱмине буудак болгон. Мен иш керегинде эмес, башкартуныҥ чыҥдыйы керегинде айдадым.\nОблисполкомныҥ председателиниҥ ордынчызы болуп эки јыл иштеген кийнинде, мен јурт ээлем аайынча Алма-Атада ӧткӧн текшисоюзный јуунда турушкам ла агропромышленный комбинаттар тӧзӧӧри керегинде баштапкы ла катап куучын ондо ӧткӧн. Бу шӱӱлтени эткендер СССР-дыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыла кӧнӱ иштеерге кычырганы меге јараган. Внешторгбанкта чоттор ачып, јаҥы АПК-лар ороондор ортодогы јӧптӧжӱлерле иштеери, тышэкономикалык ижин ӧскӧ ороонныҥ акчазын тузаланып ӧткӱрери темдектелген. Јанып келеле, бу керегинде Михаил Васильевичке куучындаарымда, бистиҥ баштаҥкайысты ол тургуза ла јӧмӧгӧн.\nБастыра Советский Союзта 15 АПК тӧзӧлгӧн, олордыҥ бирӱзи бисте, Туулу Алтайда. Учурыла кӧрзӧ, Чет Кыдрашевти отставкага ийгенинеҥ 15 јылдыҥ бажында, јаҥырта тӧзӧштиҥ башталарында, бис бу кижиниҥ айткан ла ижинеҥ чыгарган шылтак болгон шӱӱлтезин јӱрӱмде бӱдӱрип баштаганыс. «Горный Алтай» деген агропромышленный комбинатты тӧзӧгӧни бистиҥ тергеениҥ бастыра јуртээлем бӧлӱгин јаҥныҥ крайдагы органдарыныҥ ӧткӱре јаан ајару-кичеемелинеҥ чыгарган ла экономикалык јайым, бойы башкарынып иштеер арга берген. Бисте аҥдар тударын ӧскӱрери кандый айалгада болгонын, орляк деген чилгемди Японияга канча кире садып турганысты, мӧтти, алтай сырды гран ары јаар садары канайда тӧзӧлгӧнин, пантокринди ле «Горно-Алтайский» деген ады јарлу бальзамды эдип чыгарарын элбедерге не эдилип турганын јӱк Москва шиҥжӱлеер аргалу болгон.\nБистиҥ тергееде јурт ээлемди ӧскӱрерине јакшынак аргалар барын бис, хозяйственник болгон улус, Михаил Васильевичле кожо јакшы оҥдоп турганыс. Је Гайдардыҥ реформалары ончо једимдеристи кыра чийип таштаган. «Горный Алтай» АПК-ныҥ ижи 1992 јылда токтогон ло республикабыста јуртээлемдик бастыра бӧлӱктиҥ ӧзӱми, ас ла эдип ал-за, онјылдыкка токтоп калган.\nОблисполкомдо иштеп тура, мен Михаил Васильевичтеҥ кӧпкӧ ӱренгем. Ол тӧс тепсеҥниҥ јанында турада јаткан ла эртен тура кала ичиле базып јӱрерин сӱӱйтенин билер болгом. Каланыҥ оромдорында эртен тура 6 саат киреде улус оны јаантайын кӧрӧтӧн. Михаил Васильевич јаантайын автовокзалга, оноҥ ары Мебельныйга јетире эмезе Ленинский оромло «Гардинкага» јетире јойу базатан. Облисполкомныҥ планеркалары ӧйинде дезе городтыҥ башкартузынаҥ сӱрее-чӧпти јуунадары эмезе оромдордо карды арчыыры, улус баскан јолдордыҥ айалгазы ла улустыҥ тураларыныҥ чеден-дери керегинде, чокым темдектер айдып, сурайтан. Калада айалганы ол городтыҥ јаандарынаҥ артык билгени јарталатан, нениҥ учун дезе јойу базып, улусла куучындажатан кижи болгон.\nОл јаркынду, санаа-сагышта артар кижи болгон. Облисполкомныҥ ончо председательдеринеҥ бу јамыда ол эҥ узак – 17 јыл иштеген. Оноҥ озо Чет Кыдрашев бу јамыда 12 јыл отурган. Бюрократиялык сайгактардыҥ илмегине кирбеген болзо, Михаил Васильевич мынаҥ да узак иштеер эди. Ол ончо немени кокыр-каткылу кӧрӧр, улустыҥ јакшы јанын баалап, једикпестерин ӧткӱрип билер кижи болгон. Оны мен алтай интеллигенцияныҥ чын адазы болгон деп айдар эдим. Лазарь Кокышевтиҥ, Борис Укачинниҥ, Аржан Адаровтыҥ, Јыбаш Каинчинниҥ ле ӧскӧ дӧ кӧп бичиичилердиҥ ле поэттердиҥ јайалтазы оныҥ ајарузыныҥ ла јӧмӧлтӧзиниҥ шылтузында чечектеп јайылган. Једикпези јок кижи бар эмес, олор кезикте кандый бир кылык та эдип ийетен ле Михаил Васильевич «таскаду иш» те ӧткӱрип туратан. Поэт Лазарь Кокышевтиҥ корогоны ого таҥынаҥ бойына јаан коромјы ла ачу-тӱбек болгон, олор бой-бойына јуук, оҥдожып јӱрген улус болгон. Михаил Васильевич бойы јакшынак ӱлгерлер бичийтен ле, башкараачы болбогон болзо, кем болорын кайдаҥ билер.\n1987 јылдыҥ кочкор айында агрокомбинаттыҥ иш-керектери аайынча Кош-Агаш аймакка барып јӱргеним санаама кирет. Ол ӧйлӧрдӧ Калининниҥ адыла адалган колхозтыҥ председатели болуп Ауельхан Джаткамбаев иштеген. Мениҥ келеримди сакып алала, ол тарый Акталдагы школды барып кӧрӧк деген. Ол резин сопокторлу болгонын кӧрӱп кайкагам – тышкары тыҥ сооктор турган. Школго келзеес, ондо балдар ончозы резин сопокторлу. Кезик класстарда кажыкка јетире суу турган. Культураныҥ байзыҥына барзаас, ондо база мындый ок. Бу сурактыҥ аайына ылтам чыгар керек болгон.\nКалага једип келеле, Михаил Васильевичке барып, кӧргӧнимди куучындагам. Колхозтыҥ тӧс јуртын ӧскӧ јерге кӧчӱрер шӱӱлтени агрокомбинат кеминде јӧптӧгӧнис. Облисполкомныҥ председатели бисти бу суракта јӧмӧгӧн. Ээчий јылда одоштой јаткан Монголияныҥ Байан-Ульгий аймагыныҥ строительный организацияларыла јӧптӧжӱ тургусканыс, «Горный Алтай» АПК тышэкономикалык иш ӧткӱрер тап-эриктӱ болгон. Иштеер улусла, стройматериалдарла јеткилдешти монгол јаны бойына алынган. Јаҥы јуртты тудар јер узак талдалбаган, ӱлекер эки айга белетелген ле јастыҥ учында тудум иштер башталган.\nЈурт јаҥы јерге кӧчкӧни јаан байрам болгон. Олордыҥ болужы јогынаҥ тоолу айларга мындый јаан суракты бӱдӱрип чыкканыска Барнаул бӱтпей турган. Бистиҥ тергее таҥынаҥ бойы башкарынып ӧзӧргӧ белен болгонын бу темдек база катап керелеген.\n1988 јылдыҥ кӱчӱрген айында РСФСР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ сессиязында М. В. Карамаевтиҥ айткан куучыны јарлу. Россияныҥ парламентиниҥ трибуназынаҥ ол бистиҥ тергеениҥ эл-јоныныҥ кӱӱн-санаазын чыгара айткан. Је Москвага ол угулбаган. Отставкага чыккан кийнинде мениҥ иштеген кыбыма кирип: «Коньяк бар ба?» — деп сураганы санаама кирет. Михаил Васильевич аракыга тартылбас кижи болгонын мен билер болгом. Бу учуралда ол кырлу стаканга уруп бер деп сураган, ичип ийеле, стаканды столго тургузып, алаканыла јапкан. Мен коньякты столдоҥ јуунадып салгам, бир эмеш унчыкпай отурганыс, оноҥ Михаил Васильевич айткан: «Болушкам олорго, болушкам… Олор дезе мени эмди кӧрӧр дӧ кӱӱни јок». Јербойыныҥ чиновник-карьеристтери керегинде айдып турган не. Иштеҥ чыкканына ол сӱрекей санааркап, барар јерин таппай турган. Бир катап менеҥ кандый бир иш сураган. Бис ого экономикалык сурактарла советниктиҥ јамызын берерге сананганыс, је јуук тӧрӧӧндӧри мыны кезем јаратпаган: ӧй ӧткӧн соҥында бу улустыҥ чынын мен оҥдогом – мындый кижи јӱк оныҥ кемине турар јамыда артар аргалу болгон.\nИштеер эр чыдалы толо, пенсияга чыгарга эки јыл арткан ӧйдӧ ол бастыра керектердеҥ туура арткан, јаҥ дезе оныҥ отставкага барганын кӧрбӧӧчи болгон. Бистиҥ тергееге эткен бастыра јакшызын ла једимдерин биле тура, ого, бастыра улуска чылап ок, ол ӧйдӧги совет акчала 132 салковой пенсия темдектеген. 80-90 јылдардыҥ белтириндеги ӧй кызалаҥду болгон, бу кире пенсия коммунал јеткилдештерди де тӧлӧӧргӧ јетпес. Мындый бийик тоомјылу кижиниҥ пенсиязына таҥынаҥ кожулта эдери јанынаҥ мен республикан парламентке баштангам, је бу сурак кӧрӱлбей арткан. Бистиҥ башкаруныҥ турчыларыла јӧптӧжип, бюджетке кийдирбей, депутаттар јогынаҥ бис Михаил Васильевичтиҥ пенсиязын бийиктеткенис.\nРСФСР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ Тӧргизиниҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ јамызы Михаил Васильевич Карамаевте артып калганын, ол эзен јӱрерде, јаҥ эске алынбаска кичеенетен. Булгакту ӧйдӧ јаҥы јаҥдарга рангтар керегинде табельдерди јаҥырта кӧрӧргӧ бош јок болгон ло салымныҥ бергениле Михаил Васильевичтиҥ ады-јолы совет Россияныҥ эҥ артык башкараачыларыныҥ тоозында јажына арткан.\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ 1-кы председатели


РСПП-ныҥ федерал совединиҥ јуунында турушкан - altaicholmon\nРСПП-ныҥ федерал совединиҥ јуунында турушкан\nАлтай Республиканыҥ Башчызы Александр Бердников промышленниктердиҥ ле аргачылардыҥ Российский биригӱзиниҥ федерал совединиҥ јуунында туружып, куучын айткан. Ол тергеедеги «јажыл» экономиканыҥ ӧзӱми керегинде куучындап, јуунныҥ туружаачыларын субъекттиҥ инвестиционный аргаларыла таныштырган.\nАлтай Республика «јажыл» экономиканыҥ ӧзӱминде, ар-бӱткенди, бийик экологиялык стандарттарды чеберлеп алгадый эдип, билгир тузаланарында баштапкы алтамдар эткен тергее болуп јат деп, Александр Бердников айткан. ООН-ныҥ 70-чи Генеральный Ассамблеязыныҥ јуунында Россияныҥ Президенти Владимир Путин айландыра јер-телекейге чыгым экелбес, карын да бирлик болор ар-бӱткендик бӱдӱмдӱ технологияларды ӧскӱрери керектӱзи керегинде айтканын ол эзетти. Бу шӱӱлтени Алтай Республикада јӧмӧгӧн, мында «Туулу Алтай — ноосферный ӧзӱмдӱ јер» деген программа тургузылган. Республика 10 јылдаҥ кӧп ӧйдиҥ туркунына шак ла бу ууламјы аайынча ӧзӱм алынат.\nЭкологияныҥ, ар-бӱткенди билгир тузаланарыныҥ, тергеениҥ ар-бӱткениниҥ байлыктарын чеберлеериниҥ сурактары — Алтайдыҥ албаты-јоныныҥ јадын-јӱрӱминиҥ аайы ла учуры деп, республиканыҥ башкараачызы темдектеген. Оныҥ да учун субъект эколого-экономикалык рейтингтерде јаантайын јеҥӱлӱ јерлер алары јакшынак јаҥжыгу болуп калган.\n«Бис тӧс ајаруны экология јанынаҥ ару производствоныҥ ӧзӱмине эдедис — ол су-кадыкты орныктырар ла «јажыл» туризм, јурт ээлем, «органический» аш-курсак продукция эдип чыгарары, ичер ару суу, биофармацевтический комплекс» — деп, Александр Бердников аҥылап темдектеген.\nТуулу Алтайда газификацияныҥ программазы аайынча иштер 10 јылдыҥ туркунына бӧлӱктей ӧткӱрилип турганы керегинде ол куучындаган. Бу программа кей-атмосфераны киртидип турган таштанчылардыҥ кемин астадарын јеткилдейт. Кӱнниҥ чогынаҥ иштеер јаан станциялар тудулып турганыныҥ шылтузында алтернативный энергетиканыҥ кластери тӧзӧлӧт. Текши ийде-кӱчиниҥ кеми 40 МВт беш СЭС тудулып калган, 2020 јылга јетире ӧйдиҥ туркунына ийде-кӱчиниҥ кеми 100 МВт болор јети станция тудары планга кийдирилген. Онызы тергеениҥ электроэнергияга керексинижин бӱткӱлинче јеткилдеерине једер, тургуза ӧйдӧ оныҥ эҥ ле кызалаҥ ӧйдӧги керексинижиниҥ кеми 110 МВт болот.\nТранспортный колбуныҥ сурагы јанынаҥ элбек кемдӱ иштер ӧткӱрилет. Федерал тӧс јердиҥ толо кеминде јӧмӧлтӧ-болужыныҥ шылтузында «Горно-Алтайск» аэропорт јаҥырта тудулган, мынаҥ озо ол 20 јыл кирези иштебей турган болгон. ²ткӱрилген иштердиҥ шылтузында Москвала, ӧскӧ дӧ калаларла јаантайын авиаколбу тӧзӧлгӧн. Тургуза ӧйдӧ аэропортко албатылар ортодогы аэропорттыҥ статузын берери, республиканыҥ ыраак деген аймактары јаар кичӱ авиацияны орныктырары јанынаҥ иштер ӧдӧт. Ого ӱзеери, республиканыҥ тӧс транспортный артериязын — Чуйдыҥ јолын элбеде јаҥыртары аайынча кеми јаан иштер улалганча.\n«Туулу Алтай — кӧп албаты-јон су-кадыгын орныктырар туризмниҥ ӧзӱмине сӱрекей јарамыкту јер. Бисте ӧзӱмдердиҥ ле тындулардыҥ јарлу байлыгы бар — аҥныҥ мӱӱстери, кумыс, мӧт, эм ӧлӧҥдӧр, минеральный суулар, јарамыкту ай-кӱн. Олор бастыразы бистиҥ айылчыларга сӱрекей јарайт ла јарлу. 2008 јылда бистиҥ јерге 1 миллион турист келип јӱрген болзо, 2017 јылда — 2 миллион 50 муҥ» — деп, Александр Бердников чокымдады.\nАйылчылардыҥ тоозы анча кире болуп турганы ар-бӱткенге ӱзеери јӱк болуп турганы јарт деп, ол айткан. Ар-бӱткенге эдилип турган каршуныҥ кемин астадарга, тергееде кату бытовой таштанчылардыҥ заводы ачылган. Оныҥ шылтузында таштанчылардыҥ, сӱрее-чӧптиҥ ал-камык свалкалары јоголтылат, субботниктер ӧткӱрилет, туристтерге ар-бӱткенде болгондо, нени эдери-этпези јанынаҥ јартамалдар эдилет.\nРеспубликаныҥ башкарузы тергееде бизнес ӧткӱрерине јарамыкту айалгалар тӧзӧӧри аайынча кандый иштер ӧткӱрип турганы керегинде Александр Бердников база куучындаган. Jаҥныҥ бастыра кеминде органдары ла бизнестиҥ биригӱзи ортодо јуук колбу тӧзӧлгӧн, ачык-јарык куучын ӧдӧт. Республиканыҥ јеринде проектный управление 2016 јылдаҥ бери тузаланылып башталган.\nИнвестиционный климаттыҥ айалгазыныҥ национальный рейтингиниҥ эҥ талдама ченемелдерин иш-керектерде тузаланары аайынча иш база ӧдӧт. Аргачыларга административный буудактар болоры астадылганы оныҥ уч-турултазы болуп јат. Государственно-таҥынаҥ партнерствоныҥ механизмдери ӧзӱм алынат, оныҥ ӧзӱми аайынча Алтай Республика Россия Федерацияныҥ субъекттери ортодо 23-чи јерде турат.\n«Бистиҥ республикада былтыр аргачылыкка эдилген јарамыкту кубулталардыҥ тоозында — электросетьтерге колбоорыныҥ, строительство ӧткӱрерине јараду берериниҥ, юридический лицолордыҥ регистрациязыныҥ ӧйи кыскартылган, плановый шиҥжӱлердиҥ тоозы астадылган» — деп, тергеениҥ Башчызы айткан.\nБизнесте иштеерин јеҥилтерине, Россия Федерацияныҥ субъекттеринде инвестиция ӧткӱрерине јилбӱни тыҥыдарына ууландырылган адылу модельдерди бӱдӱрериниҥ уч-турултазыла, Алтай Республика ӧткӧн јылда Россия ичинде 12-чи јерде, СФО-ныҥ субъекттери ортодо — 1-кы јерде болгон.\nАлександр Бердников јаан инвесторлорло иштиҥ ченемели керегинде база куучындаган. Темдектезе, «Сбербанк» ПАО кыжы-јайы иштеер туризмниҥ тӧс ӱлекери јанынаҥ иштейт — Манјӱректеги ГЛК, «Система» АФК, премиум-классту «Алтай-Резорт» деген санаторно-курортный комплекс, «Хевел» компания — кӱнниҥ чогынаҥ иштеер станциялар тударыныҥ инвесторы.\n«Jажыл» экономиканыҥ концепциязына келижип турган предприятиелерге республика государственный јӧмӧлтӧ эдет. Андый ӱлекерлерге тергеелик учурлу статус берилет: кирелте, ар-јӧӧжӧ аайынча каландарга јеҥилтелер ле госјӧмӧлтӧниҥ ӧскӧ дӧ бӱдӱмдери.\nАнайда ок Александр Бердников субъекттиҥ ӧзӱмине буудагын јетирип турган айалгалар керегинде база куучындаган. Темдектезе, Туулу Алтайга тергеелик авиаперевозкалар аайынча субсидиялар керектӱ. Нениҥ учун дезе авиабилеттиҥ баазы сӱрекей бийик, онызы ичбойындагы туризмниҥ ӧзӱмине буудагын јетирет. 2018 јылда Горно-Алтайск јаар рейстер субсидиялар берилип турган рейстердиҥ тоозына кийдирилбеген. Алтай Республиканы ыраак ла једерге кӱч тергеелердиҥ тоозына кийдирзе, айалга кубулар аргалу. Алтай Республика чынынча да андый тергее болуп јат ине.\nБаза бир курч сурак бийик энерготарифтерле колбулу. Бойыныҥ энергогенерациязын тӧзӧгӧн соҥында, эл-јондо, аргачыларда баазыныҥ кеми кирелӱ электроэнергияны тузаланар арга болор. Jе онызы келер ӧйдиҥ сурагы. Бийик баа-тарифтер јербойындагы албаты-јонныҥ тоозы ас болгоныла, сетьтер эскиргениле база колбулу.\nБашчы анайда ок Алтай Республикада электроэнергияныҥ розничный баазын јабызадары јанынаҥ сурак федерал кеминде канча катап кӧдӱрилгени керегинде айткан. Jе тургуза ӧйдӧ бу сурак ичкери јол алынбайт. «Онызы бизнестиҥ ӧзӱмине салтарын јетирет, иштеп алган продукцияныҥ баазын бийиктедет. Бу сурактыҥ аайы-бажына јуук ӧйдӧ чыгарына иженедим» — деп, республиканыҥ башкараачызы айтты.\nТуризмниҥ ӧзӱми једимдӱ болорына јарамыкту болгодый база бир айалга — агаш фондтыҥ јерлерин рекреация амадула тузаланары деп, Башчы темдектеген. Андый јерлердиҥ кеми тургуза ӧйдӧ бистиҥ тергеениҥ јарымызынаҥ кӧп кирези јер. 200 кире туробъекттер шак ла андый јерлерде удурум јарадула тудулган.\n«Олордыҥ легализациязын ӧткӱрерге, Россияныҥ Агаш кодексине тӱзедӱлер эдер керек — агаш фондтыҥ јеринде строительство ӧткӱрерин, капитальный строительствоныҥ объекттерин јаҥыртарын ла тузаланарын јарадып турган» — деп айдып тура, бу сурак Россияныҥ ӧскӧ дӧ тергеелеринде курч туруп турганын темдектеген.\nJуун российский бизнестиҥ јылдыҥ сайын ӧдӱп турган неделезиниҥ кеминде ӧткӧн. Федеральный совет РСПП-ныҥ консультативный ла јуундаачы органы болот. Ол иштиҥ тӧс ууламјылары аайынча шӱӱлтелер эдер, координационный советтердиҥ ижиниҥ ченемелин чуктаар совет болуп јат.


Баштапкылардыҥ тоозында - altaicholmon\nШӱӱлтелерле ӱлежер мындый тергеелик јуун президент Владимир Путинниҥ Федерал Jуунга эткен Баштанузын јӱрӱмде бӱдӱрери аайынча тӱп-шӱӱлтелерди јуурына, анайда ок партияны јаҥыртып јарандырарына ууламјылалган болуп јат.\nТергеелерде шӱӱлтелерле ӱлежер площадкалардыҥ ижи кандык айдыҥ учына јетире улалар. Олордыҥ турулталары кӱӱк айда ӧдӧтӧн «Единая Россия 2026» деп федерал партийный конференцияга чыгарылар. Ол керегинде партияныҥ генеральный совединиҥ качызы Андрей Турчак айткан эди.\nАлтай Республика шӱӱлтелерле ӱлежер јуунды эҥ озо ӧткӱрген тергеелердиҥ тоозына кирген. Кандык айдыҥ 10-чы кӱнинде мындый ок јуундар муниципалитеттер ортодо ӧткӧн. Анда партияныҥ бастыра аймактарындагы чыгартулу улузы турушкан.\nГАГУ-да ӧткӧн јуунда алты площадка иштеген деп айдар керек. «Су-кадык ла экология», «Jонјӱрӱмдик бӧлӱк», «Каланыҥ ичин јарандырары», «Jеткил јадын-јӱрӱм», «Ӱредӱ» ле «Единая Россияны» јаҥыртары» деп адалган площадкалардыҥ туружаачылары турулталу бу јуунда тӧс тӱп-шӱӱлтелерди чокымдагандар.\nБу јуунда «Единая Россиядаҥ» депутаттар, министерстволордыҥ ла ведомстволордыҥ, јондыктыҥ ла элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ чыгартулу улузы, бастыра аймактардыҥ делегациялары турушкан. Делегаттар «Единая Россия» политический партияныҥ мынаҥ ары ижи аайынча шӱӱлтелерин чокымдап аларга тушташкан деп айдар керек.\n«Су-кадык ла экология» деп адалган площадканыҥ туружаачылары улус јурт јерлерде медициналык болушты аларын, ар-бӱткенди корыырын, экологический туризмниҥ ӧзӱмин, кату ооруларла тартыжары аайынча программаны јӱрӱмде бӱдӱрерин, Алтын Кӧлди корыыры аайынча ӱлекерди оноҥ ары бӱдӱрерин тӧс ууламјылар деп чокымдагандар.\n«Jонјӱрӱмдик бӧлӱктиҥ» туружаачылары ајаруны эл-јонныҥ социальный јанынаҥ корулалбаган категорияларына јӧмӧлтӧни тыҥыдарына, кенек улуска социальный инфраструктуралардыҥ объекттерине јайым кирер аргалар тӧзӧӧрине, «Мӧҥӱн волонтерлор» кыймыгуны ӧскӱрерине эткен.\n«Каланыҥ ичин јарандырары» деп адалган площадканыҥ ижинде турушкан улус Алтай Республиканыҥ тӧс калазыныҥ статузы керегинде јасак јӧптӧӧр керек деп айдышкан. Анайда ок Горно-Алтайск каланыҥ јерлериниҥ гран-кыйузын јаандадары, «Каланыҥ ичин јарандырары» деп партийный ӱлекерди мынаҥ ары бӱдӱрери шӱӱжилген.\n«Ӱредӱ» деп адалган площадкада айдылганыла, бу бӧлӱктиҥ тӧс сурактары ол ӱредӱ ӧткӱрер организацияларда јеткер болдыртпазыныҥ системазын (ӧрт чыгарын болдыртпазы, санитарный, балдарды тартары, ашкарары, јайгы амыраш, школдордо медициналык јеткилдеш) тӧзӧӧри керектӱ болгоны.\n«Jеткил јадын-јӱрӱм» деп площадканыҥ туружаачылары Алтай Республиканыҥ экономико-экологический ӧзӱмине керектӱ јасакберимди јаҥыртарыныҥ сурактарын, анайда ок электроэнергетический системаныҥ ӧзӱми аайынча эдетен иштерди шӱӱшкендер.\n«Партияны јаҥыртары» деп адалган площадкада партийный строительствоныҥ ла партияныҥ идеологиязыныҥ ӧзӱминиҥ сурактары кӧрӱлген. Анда эрмек-куучын баштамы бӧлӱктердиҥ ижиниҥ тузазын јаандадары, партияга јашӧскӱримди јилбиркедери керегинде ӧткӧн. Оныҥ ижинде турушкан «Единая Россия» политический партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ качызы, АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин мынайда айткан: «Алдыста јербойыныҥ талдаштары аайынча јаан кампания. «Единая Россия» партия талдаштарга чыгарып турган кандидаттарын озолондыра ӧткӱрилип турган ӱнбериш аайынча јӧптӧп турган сок јаҥыс партия болуп јат. Озолондыра ӱнбериш текши ороон кеминде кичӱ изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинде ӧдӧр».\nБу площадкада муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ администрацияларыныҥ јаандары, аймактардыҥ депутаттарыныҥ Советтериниҥ председательдери база турушкан. Олор муниципалитеттер ортодо ӧткӧн јуундарда айдылган шӱӱлтелер керегинде куучындаган. «Кан-Оозы аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ администрациязыныҥ јааны Григорий Пильтин партияныҥ јуундарында флешмоб, модератор ло ӧскӧ ороондордыҥ тилдериниҥ оноҥ до кӧп сӧстӧри тузаланып турганына ајару эткен. Оныҥ шӱӱлтезиле, байлык орус тилдиҥ сӧстӧрин тузаланар керек.\nБу площадканыҥ туружаачыларынаҥ 131-чи таҥмалу федерал јасакты јоголтор баштану эдер керек, талдаштар ӧйинде јииттерди јилбиркедедис, је оныҥ кийнинеҥ олор ундылып калат деп айткан улус болгон.\nКажы ла площадкада айдылган шӱӱлтелер партияныҥ тӧс бӱдӱреечи комитедине аткарылар ла мынаҥ ары иштерде тузаланылар.\nJуунныҥ учкары турулталар кӧрӱлген ле партияныҥ рекордный сетевой флешмобыныҥ јеҥӱчилдери кайралдаткан. Талдаштар ӧдӧр кӱнде россияндар #УчастОК хэштэгтӱ 135 муҥнаҥ кӧп пост бичиген. Олордоҥ эки-јарым муҥын Алтай Республикада јаткан улус бичиген эмтир. Конкурстыҥ тергеелик камызы байа бичимелдердеҥ эҥ јилбилӱ 37 бичимелди талдап алган. Олор јети номинацияда јеҥӱчилдер болуп чыккан.


Јаан изӱ айдыҥ 4-7 кӱндеринде Оҥдой аймакта Кӱпчеген јурттыҥ јанында Кер-Кечӱ деп јерде «Кӧк-Бӧрӱ» ойын аайынча Алтай Республиканыҥ чемпионады ӧткӧн. Спортчылар быјылгы маргаандарын бистиҥ тергееде бу ойынды тӧзӧгӧн лӧ оныҥ федерациязын канча јылдарга улай једимдӱ башкарып келген Семен Тузачиновтыҥ чыкканынаҥ ала 75 јажына учурлагандар.\nТӱрк калыктардыҥ «Кӧк-Бӧрӱ» деген јебрен ойыны бистиҥ республикада элдеҥ озо Оҥдой аймакта орныккан ла ичкери јолын шак мынаҥ баштаган деп айдар керек. Бу кыймыгу Урсул ичинде 2002 јылда башталган. Оныҥ тӧзӧлгӧзинде ады-јолы тергееде элбеде јарлу Семен Сергеевич Тузачинов турган. Бу кижи «Кӧк-Бӧрӱниҥ» бистиҥ тергеедеги федерациязын оноҥ ло бери он јети јылга једимдӱ башкарат. Мынча кире ӧйдиҥ туркунына Алтай Республиканыҥ кӧкбӧрӱчилериниҥ јуунты командазы телекейдиҥ ле Азияныҥ чемпионаттарында, кӧчкӱн калыктардыҥ телекейлик ойындарында, Кыргыз Республиканыҥ президентиниҥ сыйы учун албатылар ортодогы маргаандарда туружып, байлык ченемел алган. Кӧп тоолу кӧкбӧрӱчилерге спорттыҥ устары деп ат адалган. Республикада анайда ок телекейлик кемдӱ эки јаргычы бар. Олор: Даниил Мамыев ле Анатолий Унуков. Арасей тергееде бӱгӱнги кӱнде «Кӧк-Бӧрӱниҥ» окылу темдектеткен федерациязы бистеҥ ӧскӧ база кайда да јок. Эмди дезе кӧндӱре маргаандарга кӧчӧли.\nБыјылгы маргаандарда «Оҥдой», «Улаган», «Ирбис» (Оҥдой), «Чике-Таман» (Кӱпчеген), Оҥдой аймактыҥ јашӧскӱриминиҥ јуунты командазы, «Ийин», «Ак-Барс» (Каракол) ла Новосибирский областьтаҥ келген кыргызтардыҥ «Кӧчкӱндер» деп командазы турушкандар. Чемпионатка Шабалин аймактыҥ кӧкбӧрӱчилери келбегени кайкатты. Је маргаандардыҥ кайралдары учун тартышкан бу сегис команда тӧрт кӱнниҥ туркунына јетирезине јакшы ойын кӧргӱскендер. Эл-јон дезе энчиге арткан маргаанын тӧрт кӱнниҥ туркунына эбиреде туруп, энчикпей кӧргӧн. Тӱрк тазылду калыктыҥ тӱгенбес деген учуры мында сӱрекей јакшы сезилди. Ӱзеҥилердиҥ тебижи, изиген аттардыҥ тыныжы кемди де токыналу артырбаган.\nОл кӱндерде Госдуманыҥ ла Эл Курултайдыҥ депутаттары Иван Белеков ло Вячеслав Уханов койчы-малчы, узанаачы јерлештери Байзыҥ Темеевле, Сергей Кунанаковло (Серемей), Вячеслав Кухаевле, Айсулу Такинала, бу маргаандарды тӧзӧп лӧ ӧткӱрип јаткан Кӱпчегендеги јурт јеезениҥ јааны Владимир Мандаевле кожо бир кӱрееге јергелей тургулап, кӧкбӧрӱчилер учун ӱн тунганча «оорыгандарын» кӧрӧргӧ келишти. Бу улустыҥ бӱгӱнги кӱнде бӱдӱрип јаткан ижи тонныҥ болзо топчызына, элдиҥ болзо элчизине бодолду турганда, ол ӧскӧ кандый болотон эди база. Депутаттардыҥ албатыныҥ јилбӱлериле башкарынып јӱргендери јакшы эмей. «Кӧк-Бӧрӱниҥ» турнирин акту бойыныҥ кӱӱниле јӧмӧгӧн база бир јарлу јондык ишчи Александр Манзыров керегинде база канайып айтпас. Спортты, физкультурала колбулу керек-јарактарды бастыра депутаттар ла башкараачылар јӧмӧӧр учурлу деп сананып јӱредим. Спорттыҥ учуры су-кадыкты тыҥыдарга ла таскадулу ишти јакшы турулталу ӧткӱрерге сӱрекей учурлу ине.\nМаргаандардыҥ кызу тартыжуларынаҥ башка оныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы база ӧкпӧӧртти. Кӱр-кӧгӱстери јетирезине кеҥип, је ле деген артисттер болуп калган Мерген Тельденовтыҥ ла Болот Байрышевтиҥ кай кожоҥдоры јаҥыланат. Олордыҥ јебрен баатырларды мактаган кайы тӱӱкиле колбулу бу Кер-Кечӱ деп јерде база да тегиндӱ торгуланбай јаткан эмес пе? Айла, артисттер ыраак јолды кӱчсинбей, алкы бойлоры келип, Семен Сергеевич Тузачиновтыҥ 75 јажына учурлалган бу маргаан-байрамды јӧмӧп јатканында база та кандый да јакшы белге бар деп сезилди. Тай боролор ло јеерен тайлар стадионды айландыра јелип, чике ле кӧрӧӧчилердиҥ алдына токтойт. Аттардыҥ тискинин содон кӧкбӧрӱчилер бек тудат. Олордоҥ кандый да экпин ийде јайылат. Сыраҥай ла ичкери алдында Оҥдой аймактыҥ јашӧскӱриминиҥ јуунты командазы келип јат. 15-22 јашту кӧкбӧрӱчилерди олордыҥ капитаны Игорь Санаров баштайт. Бу команда быјыл Алматыда ӧткӧн Азияныҥ чемпионадында турушкан. Олорды Ринат Темеев тазыктырат.\nКалык јуулган јалаҥда\nКайкалду маргаан шакпырты.\nБӧрӱ башту маанылар\nЧедендей туруп баатырлар\nЧерттӱ сӧзин айдышты.\nБӧрӱниҥ кӱчин аларга,\nБӧкӧлӧр мында јуулышкан.\nАргымак аттар бијезин\nБийиктеҥ шоҥкор кайкаган.\nКӧрӧӧчилер ээчиде келип јаткан Улаган аймактыҥ командазын изӱ колчабыжула уткыйт. Бу команда 2004 јылда тӧзӧлгӧн. Ол Эл Ойынныҥ ла Алтай Республиканныҥ чемпионаттарыныҥ кӧп катап јеҥӱчили. «Кӧк-Бӧрӱниҥ» ветерандары Айдыҥ Олчоновты, Василий Олчоновты, Григорий Байтушкинди, Станислав Белеевти, Виктор Санинди ле Юрий Тапааны кӧрӧргӧ кандый оморкодулу. Геннадий Олчонов, Айдар Куйуков ло Ринат Саксаев дезе Кӧчкӱн калыктардыҥ Киргизияныҥ Чолпон-Ата калазында ӧткӧн телекейлик ойындарында туружып, јеҥӱлӱ јерлер алган. Улаганныҥ кӧкбӧрӱчилери команданыҥ капитанына ченемели јаан Евгений Саксаевти јолду туткандар.\nНовосибирский областьтаҥ келген «Кӧчкӱндер» деп команда керегинде канайып айтпас. Бу командада кыргыз укту кӧкбӧрӱчилер ойноп јат. Олорды Кер-Кечӱде ӧдӱп јаткан маргаандарга Кыргыз Республиканыҥ президентиниҥ эмиграция аайынча службазыныҥ советниги Канабек Акаев баштап экелген. Бу команда 2018 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ баштапкы кӱнинде тӧзӧлгӧн.\nЈолоныҥ кӧкбӧрӱчилери керегинде сыраҥай аҥылап айдар керек. С. С. Тузачинов бу ойынды тӧзӧп турарда, оныҥ тӧзӧлгӧзинде шак бу јурттыҥ спортчылары турган. Команданыҥ баштапкы туружаачылары — Амыраҥ Чугин, Амыр Меркитов, Расул Борбошев, Араты Теркин, Амыр Бордомолов, Николай Эндоков, Султан Шалбыков, Евгений Булгаков, спорттыҥ узы, телекейлик ойындардыҥ туружаачызы Арчын Течинов, спорттыҥ узы, телекейлик ойындардыҥ кӱлер јеҥӱчили Сӱмер Кордоев, Алан Мандин, спорттыҥ узы, телекейлик ойындардыҥ туружаачызы Ирбис Яманов ло телекейлик ойындардыҥ база бир туружаачызы Сургал Темденов. Семен Сергеевичтиҥ 75 јажына учурлалган маргаандарда дезе олордыҥ јолын улалтып апарып јаткан јиит кӧкбӧрӱчилер турушкан. Бу команданы адазыныҥ турнирине спорттыҥ узы, ченемелдӱ кӧкбӧрӱчи Эркемен Тузачинов белетеген.\n«Кӧк-Бӧрӱде» командалар 20 минуттаҥ эки тайм ойноп јадылар. Казанга маҥ бажында барып кийдирип турган уулактыҥ бескези дезе 35 килограмм. Анайып, С. С. Тузачиновтыҥ чыкканынаҥ ала 75 јажына учурлалаган чемпионаттыҥ эҥ артык табараачы-бомбардири деп Анатолий Покошев адаткан. Эҥ артык табараачыныҥ сыйы Айдар Олчоновко табыштырылган. Эҥ артык коручыл болуп Василий Буйдышев чыккан. Эҥ јиит ле эҥ јаан јашту туружаачылар деп Вадим Товаров ло Роберт Берегошев адаткандар. Турнирде эҥ јараш голды Санаш Моносов кийдирген. Эҥ артык јаргычыныҥ сыйын Анатолий Чагин алган.\nМынаҥ озо чыккан газетте бу маргаандарды кӧп аргачылар ла таҥынаҥ улус эрчимдӱ јӧмӧгӧн деп айткан эдис. Олордыҥ бастыразыныҥ ады-јолдорын адаар арга јок. С. С. Тузачинов, Кӱпчегендеги јурт јеезениҥ јааны В. П. Мандаев ле баш јаргычы Э. А. Тепуков турнирдиҥ тӧс спонсоры болгон Андрей Ялбаковтыҥ башкарып турган «Кӱнниҥ ийдези» деген ООО-го ло јӧмӧлтӧзин јетирген арткан да аргачыларга алкыш-быйанын айдат. Репортажты белетеген автордо бу маргаандардаҥ база кӧп санаа-шӱӱлтелер арткан. Айдарда, куучын-эрмек мыныла тӱгенбей јат.\n(Учы келер номерде)


03.11.2020 - altaicholmon\nКумак јаакту тӧстӧктӧр јакалай чӧйилген јуртыбыс…\nТуулу Алтайда кажы ла јуртта бойыныҥ аҥылу тӱӱкизи. Бистиҥ Оҥдой аймагыста Ийин јурт Туулу Алтайдыҥ чике ле тал-ортозы, киндиги болор. Байла, оныҥ да учун Алтайдыҥ эҥ јаан эки суузыныҥ — Эре-Чуйдыҥ ла Эне-Кадынныҥ бириккен јери база мында. Кадын ичи кайыр-каскак та болзо, сӧслӧ айдып болбос сӱрекей јараш јер. Мында јуртаган эл-јон кылык-јаҥыла јымжак, бой-бойына болужар,\nЈӱрек-тамырдыҥ ооруларыла тартыжары\nЈӱрек-тамырдыҥ оорулары јылында 18 миллион кижиниҥ јӱрӱмин токтодып, телекей ичинде эл-јон ортодо короштордыҥ тӧс шылтактарыныҥ бирӱзи болуп јат.\nАкама айткан сӧс\nКрай Адарович Бидинов — Россияныҥ нерелӱ ӱредӱчизи, ӱредӱ ижиниҥ ветераны, «Отличник народного просвещения» деп кӱндӱлӱ темдекле кайралдаткан, Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ не-релӱ ишчизи\nУлалу – Ойрот-Тура – Горно-Алтайск сӧстӧргӧ шиҥилген тӱӱкибис\nАлтай Республиканыҥ тӧс калазы ӧткӧн бир чак ӧйгӧ адын ӱч катап солыган. Оны Горно-Алтайскка кирер јолдыҥ сол јанындагы кырда «Улалу—Ойрот-Тура—Горно-Алтайск» деп сӧстӧр керелейт.\nКалыҥ тӱӱки — ичкери ӧзӱмниҥ аргазы\nКычыраачыларды таланыҥ ӱредӱчилериниҥ билгирин бийиктедер ле такып ӱредӱ берер институдыныҥ ӧткӧн јолы ла бӱгӱнги кӱнде иштеп јаткан ӧмӧлиги, једимдери, бӱдӱрип јаткан ижи ле амадулары керегинде институттыҥ алтай тилди\nЈуучылдыҥ нерези ундылбас качан да…\nАлтай Республикада «Боевое братство» деп адалган јондык биригӱ иштеп, локальный јуу-согуштарда (Афганистанда, Чечен јеринде) јуулашкан јуучыл-ветерандарды бириктирет.\nCOVID-19 бар деп билдирзе, нени эдер керек?\nАлтай Республикада коронавирус југуш оорула колбой айалга кӱч болуп артканча. Тергеениҥ су-кадыкты корыыр министерствозы эл-јонго COVID-19-тыҥ симптомдоры бар болзо, нени эдер керек, кайдӧӧн лӧ кандый айалгаларда баштанар керек деп јартамал берет.


Тергееге эдилген госјӧмӧлтӧ керегинде - altaicholmon\n25 јыл кайра, 1993 јылдыҥ тулаан айыныҥ 2-чи кӱнинде, Туулу Алтай Республикага — бӱгӱнги Алтай Республикага госболуш эдер амадула, РФ-тыҥ Президентиниҥ «Туулу Алтай Республиканыҥ јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱмине госјӧмӧлтӧ эдери керегинде» 309-чы таҥмалу Jарлыгы јарадылган болгон. Елизавета Петровна каанныҥ алтай кӧчкӱндерди Россияныҥ империязыныҥ составына алары керегинде Jарлыгыныҥ кийнинеҥ, бу Туулу Алтай ла оныҥ албаты-јоны аайынча государствоныҥ јааны кол салган учуры јанынаҥ экинчи учурлу государстволык документ болуп јат. Бу документ тергеениҥ экономиказыныҥ, јонјӱрӱмдик бӧлӱгиниҥ ӧзӱмине кандый учурлу болгоны керегинде АР-дыҥ депутады Николай МАЛЧИНОВ бойыныҥ шӱӱлтелерин айдат.\nАк-јарыкты кӧрӧр алдында\nТегин ле куучын-эрмек ажыра кӧрзӧ, РФ-тыҥ Президенти Jарлыкка кол салганы ла ол документ јарадылганы андый ла кӱч неме эмес деп билдирер, чынынча айтса, бу уур-кӱч, чӱмдӱ бюрократический керек болуп јат. Кычыраачыларга, анчада ла јиит улуска, јарт болзын деп, ол иш-керектердиҥ туружаачызы болгон адымда, документ ак-јарыкка чыгардаҥ озо кандый јол ӧдӱп турганы керегинде, кыскарта да болзо, бичип ийерге турум.\nОзо ло баштап башкаруга, парламентке, бӧлӱктердиҥ башкартуларына бӧлӱктердеги айалга јанынаҥ быжу шиҥжӱ иш ӧткӱрер керек — курч сурактарды илезине чыгарарга ла олордыҥ кажызын белетелип јаткан документтиҥ ӱлекерине кийдирерге. Олорго тӧзӧлгӧлӧнип, јарлыктыҥ ӱлекери белетелет: республиканыҥ курч сурактары; бӱдӱреечи ле јасакчы јаҥныҥ федерал органдарына беретен јакылталар; јартамалду бичик; акча-экономикалык, технический ле ӧскӧ дӧ тӧзӧлгӧлӧр; кажы ла объекттиҥ ӱлекер-сметный јеткилдежи.\nОл бастыра сурактар РФ-тыҥ башкарузыныҥ председателиле, оныҥ бӧлӱктер учун каруулу ордынчыларыла, федерал министерстволорло, госкомитеттерле, ведомстволорло шӱӱжилет ле јӧптӧштирилет. Олор ажыра эдилген јӧмӧлтӧ документ тӱрген јарадыларыныҥ быжу тӧзӧлгӧзи болот.\nРФ-тыҥ Президентиниҥ јанынаҥ јӧмӧлтӧ алатаны керегинде аҥылап айдар керек: оныла туштажатаны сӱрекей кӱч сурак, федерал башкаруга ла министрлерге јарлыктыҥ ӱлекерин белетеери јанынаҥ јакылта керегинде документ јарадары сӱрекей керектӱзин ого јартаары керегинде айтпай да јадым. Jӧптӧштиреечи иш-керектер ӧйинде сурак «туй чабылып» та калардаҥ айабас. Ол тушта јарлыктыҥ ӱлекерин федерал министерстволорло, госкомитеттерле, ведомстволорло јӧптӧштирери јанынаҥ эҥ ле уур-кӱч керек башталат. Кезикте бир ле суракла бир ле министерствого канча-канча катап кирерге, јӧптӧштиреечи иш ӧткӱрерге келижет. Jарадуны ла јарлыктыҥ ӱлекерине кийдирилген министерстволордыҥ, ведомстволордыҥ башкараачыларыныҥ, Россияныҥ башкарузыныҥ председателиниҥ колдорын алган соҥында, документти РФ-тыҥ Президентиниҥ администрациязына табыштырган кийнинеҥ, ого кол салыларына иженерге јараар.\nБу јанынаҥ айтса, XX чактыҥ учында ороондо акча-экономикалык ла ӧскӧ дӧ кызалаҥдар болгон до болзо, республиканыҥ башкараачызы В. И. Чаптынов тергеениҥ башкарузыныҥ председатели В. И. Петровло кожо РФ-тыҥ президентине ле башкарузына республикага госболуш эдери керектӱзин быжу јартап берген.\nБӱдӱретен иштер чокымдалган\nJарлык Алтай Республикада «Туулу Алтай» деген эколого-экономикалык зонаныҥ статузы болорын артызып салган. Анайда ок АР-дыҥ башкарузыныҥ ла Ӱстиги Совединиҥ бистиҥ тергеениҥ јеринде ишјалга 1,4 кеминде районный коэффициент 1993 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала болоры јанынаҥ шӱӱлтелери јарадылган.\nАнайда ок республиканыҥ башкарузыныҥ мындый шӱӱлтелери јӧмӧлгӧн: јербойында гидроресурстарды ла кату одыруны тузаланатан энергетический тӧзӧлгӧни ӧскӱрери; агропромышленный ла агаш комплекстердиҥ сырьены чеберлеер ле продукция иштеп алар бӧлӱктерин тӧзӧӧри; јердиҥ алдында байлыктардыҥ минерально-сырьевой тӧзӧлгӧзин ӧскӱрери ле олордыҥ переработказын тӧзӧӧри; культураныҥ, полиграфияныҥ, бичик чыгарманыҥ, телерадиоберилтениҥ учреждениелериниҥ материально-технический тӧзӧлгӧзин тыҥыдары; археологияныҥ кереестерин чеберлеери; албатылар ортодо туризмди, альпинизмди ле спортты ӧскӱрери.\nСемипалатинсктеги ядерный полигон Алтай Республикага медико-демографиялык јанынаҥ кандый салталарын јетиргенин јартаары аайынча билим шиҥжӱлер ӧткӱрери, ядерный ченелтелердиҥ јерлерине келижип турган јерлерде јаткан эл-јонныҥ су-кадыгын орныктырары, јербойында јурттардыҥ јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱмин ичкерледери, Горно-Алтайсктагы госпединституттыҥ ордына госуниверситет тӧзӧӧри ол јарлыкта чокым темдектелген болгон.\nРФ-тыҥ ла АР-дыҥ јасакчы ла бӱдӱреечи јаҥдарыныҥ органдарына јакылталар берилген:\n—АР-дыҥ албаты-ээлеминиҥ комплексиниҥ ӧзӱмине, Jака Тӱндӱктиҥ јерлерине тӱҥдештирилген Кош-Агаш ла Улаган аймактардыҥ јериндеги школдорды, эмчиликтерди, балдардыҥ школдоҥ озо учреждениелерин электрический јылыдышка кӧчӱрерине керектӱ электроэнергияла тергеени керектӱ кеминде турумкай тӧзӧлгӧлӧ јеткилдеери;\n—Горно-Алтайсктагы, Кош-Агаштагы ла Кӧксуу-Оозындагы аэропортторды соҥында албатылар ортодогы авиаучуштарга келиштирте јаҥыртары (элбедери) керектӱзи керегинде суракты кӧрӧри;\n—АР-дыҥ РФ-тыҥ Президентиндеги Jаантыйынгы чыгартылыгына кеми 1 муҥ квадратный метр кире тураны Москва кала берери ле ол тураны республиканыҥ ар-јӧӧжӧзи эдип кӧчӱрери.\nКызалаҥдар, инфляция, дефолт болгон до болзо\nРФ-тыҥ Президентиниҥ јарлыгын бӱдӱрери кызалаҥду 90-чы јылдарга, СССР јайрадылып турган ӧйгӧ келишкен. Бӱгӱн, 25 јыл ӧткӧн соҥында, государствоныҥ јааныныҥ јарлыгын ол сӱрекей кӱч ӧйдӧ канайда бӱдӱрген деген суракка каруу алар кӱӱн бар.\nОроондо уур-кӱч айалга да болгон болзо, ас эмес иштер бӱткенин эҥ озо темдектеп ийер керек. Темдектезе, 1993 јылда РФ-тыҥ башкарузыныҥ бир канча јӧптӧри јарадылган. Ол тоодо ишјалга 1,4 районный коэффициент (40%) кожоры аайынча јӧп (29.05.1993 ј.). Республиканыҥ албаты-јоны бу коэффициентти 1993 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала 25 јылдаҥ кӧп ӧйдиҥ туркунына тузаланып јат. Онызын бис ундыбас учурлу.\nАР-дыҥ келер ӧйгӧ ӧзӱминиҥ узак ӧйгӧ комплексный программазы јӧптӧлгӧн (РФ-тыҥ башкарузыныҥ 1993 јылдыҥ сыгын айыныҥ 9-чы кӱнинде јӧптӧлгӧн 901-чи таҥмалу јӧби). Бу планды бӱдӱрери бӱгӱнги кӱнге јетире ӧдӧт.\nОл ло јылдарда Россияныҥ башкарузыныҥ «АР-дыҥ Кош-Агаш ла Улаган аймактарыныҥ јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱминиҥ госјӧмӧлтӧзи аайынча туура салбас иш-керектер керегинде» јӧби јарадылган (25.11.1994 ј., ¹1288). Jӧптиҥ амадузы — Jака Тӱндӱктиҥ јерлерине тӱҥдештирилген аймактардыҥ экономиказыныҥ ла јонјӱрӱмдик бӧлӱгиниҥ ӧзӱмине госјӧмӧлтӧ эдери.\nАнайда ок Семипалатинсктеги ядерный полигондогы ченелтелердиҥ салталарына алдырткан бистиҥ тергеениҥ јурттарыныҥ эл-јонына медициналык, јонјӱрӱмдик болуш јетирери, ол јурттардагы санитарно-гигиенический айалганы норма-ээжилерге келиштиртери аайынча федерал адылу программаны РФ-тыҥ башкарузы бойыныҥ јӧбиле (31.12.1995 ј., ¹1307) јӧптӧгӧн. 1996-1997 јылдарга ла 2000 јылга јетире ӧйгӧ тургузылган бу программа бӱткен, тергееге билдирлӱ болуш эдилген болгон.\nӦрӧ адалган јарлыкты ла федерал башкаруныҥ јӧптӧрин бӱдӱрерге, АР-дыҥ башкарузы ла Ӱстиги Соведи јӧптӧр чыгарган. Олордыҥ шылтузында 1993 јылда Горно-Алтайскта пединституттыҥ ордына госуниверситет ачылган. «Туулу Алтай» ЭЭР ижин једимдӱ улалткан, оныҥ туружаачылары арбынду каландар тӧлӧгӧн. Ол каландардыҥ шылтузында Jолдыҥ фондына кӧчӱрилип турган каланныҥ кеми 18 миллион салковойдоҥ 100 миллионноҥ кӧп салковойго јетире кӧптӧгӧн. Республиканыҥ јолдорло колбулу фондын акчала канайда толтырарыныҥ технология-схемазы чокым тургузылганыныҥ шылтузында «Себи-Оозы-Чамал», «Чой-Артыбаш» јолдор јаҥыртылган ла асфальтла бӱркелген. Бу јолдор оноҥ бистиҥ тергееде туризм ӧзӱм алынарына јаан камаанын јетирген.\nАнайда ок ЭЭР-дыҥ чодыла јонјӱрӱмдик курч сурактар аайлаштырылган: ӱредӱчилерге, медишчилерге ишјал тӧлӧлгӧн, аш-курсак, эмдер, кийим-тудум, јонјӱрӱмдик учурлу ӧскӧ дӧ товарлар алылган.\nУлаган аймактыҥ тӧс јурттарыныҥ госэлектрификациязын учына јетирер иш ӧткӧн. Национальный драмтеатрды ла каланыҥ аэропортын јаҥырта јазаарына экспертизалу ӱлекер-сметный документтер белетелген. Бу объекттер јанынаҥ јӧптӧштирӱ федерал министерстволорло, госкомитеттерле (андый структуралар Агентстволор тӧзӧлӧрдӧҥ озо болгон), ведомстволорло, федерал башкаруныҥ председателиниҥ куратор ордынчыларыла ӧткӱрилген. Jаҥыс ла ӱлекерлер эмес, је анайда ок акча-манаттыҥ кеми канча кире болоры, иштер качан бӱдери јанынаҥ база. Оныҥ да учун бу объекттер 10 ло оноҥ до кӧп ӧйдиҥ туркунына акча-манатла тутагы јогынаҥ јеткилделген болгон. Театрды јаҥырта јазаары сӱрекей узак ӧйгӧ чӧйилген деген ајарула мен јӧп. Проектированиеде, строительный иштер ӧткӱрер тушта јастырыштар болгон. Jе арт-учында јарамыкту технический шӱӱлтеге келгендер, театрды јаҥырта тударын акча-манатла јеткилдеериниҥ сурагы чечилген ле объект тузаланарына табыштырылган. Мындый ок айалга Горно-Алтайсктыҥ аэропортыла болгон.\nАайлаштырар арга јок айалгалардаҥ улам\nӦткӧн ӧйдиҥ туркунына бастыра иштерди бӱдӱрер арга болбогон. Планга кийдирилген кезик объекттер соҥында тудулган, јаҥыртылган. Темдектезе, бистиҥ тергеениҥ Москвадагы Jаантайынгы элчилигиниҥ туразы 2009 јылда арендага алылган, јӱк ле 2017 јылда ол Алтай Республиканыҥ ар-јӧӧжӧзи эдип берилген. Мениҥ шӱӱлтемле, бу сурак јӱрӱмде бӱткенине 20 јылдаҥ ажыра ӧй кайра кол салылган ол јарлык јаан камаанын јетирген, тӧзӧлгӧ болгон.\nJе республикадаҥ камаанду эмес финансово-бюджетный, политико-экономикалык, акча-кредитный, технический ле ӧскӧ дӧ айалгалардаҥ улам Jарлыктыҥ бир канча пункттары јӱрӱмде бӱтпей арткан. Ол тоодо: Кадында ГЭС тудары; Талды-Тюргунский уголный разрез аайынча иштер; агропромышленный ла агаш комплекстердиҥ сырье чеберлеери ле продукцияныҥ переработказы аайынча ийде-кӱчтерин тӧзӧӧри; Кош-Агаштыҥ ла Улаганныҥ школдорын, эмчиликтерин ле балдардыҥ садтарын электројылыдышка кӧчӱрери; Кош-Агашта ла Кӧксуу-Оозында аэропортторды јаҥыртары ла олордыҥ ижин орныктырары.\nГосударствоныҥ јааныныҥ Jарлыгыныҥ ӱлекерин белетеериле, јӧптӧштирериле колбулу иштерди Алтай Республиканыҥ Госкомитеди — оныҥ председатели Александр Николаевич Алчубаев, оныҥ ордынчызы Григорий Барзынович Чекурашев, Москвада Александр Поликарпович Манзыров — АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, АР-дыҥ РФ-тыҥ Президентиндеги јаантайынгы элчизи башкарганын, чындык болзын деп, темдектеерге турум.\nБу Jарлык јиит республиканы оныҥ ӧзӱминиҥ баштапкы алтамдары ӧйинде чеберлеп аларына ла келер ӧйдиҥ ӧзӱминиҥ тӧзӧлгӧзин саларына јаан болужын јетирген.


Jӧп берилген, је… - altaicholmon\nJӧп берилген, је…\nАлтай Республиканыҥ јерлик тындуларды корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча комитеди бу јуукта бир кезек куштарга ла эликке аҥдаарын јараткан јӧп чыгарган.\nАҥдаарына јӧп берилген де болзо, браконьерлерле тартыжу там тыҥыыр, рейдтер ӧткӱрилер деп, ол документте айдылат.\nАҥдаарыныҥ ээжилерин бусканы учун ӧткӧн јылда административный кезедӱ эдери јанынаҥ эки јӱс кире протокол тургузылган, 50 кире мылтык айрылган, ол тоодо документи јок мылтыктар база бар.\nБраконьерлердеҥ тудуп алган акчаныҥ кеми тогузон муҥ салковойдоҥ ажып јат.\nМВД-ныҥ ишчилериле, аҥдайтан јерлерди тузаланаачыларла кожо рейдтер ӧткӱрери база кӧптӧгӧн. Рейд ӧйинде кӧп тузактар ла чакпылар айрылган.


Jайаанныҥ сыйы — игистер - altaicholmon\nJайаанныҥ сыйы — игистер\nКан-Оозы аймактыҥ Экинур јуртыныҥ Культура байзыҥында кӱӱк айдыҥ 30-чы кӱнинде игис балдарга, олордыҥ эне-адаларына, јаана-тайдактарына учурлалган солун байрам ӧтти.\nРеспубликада игистерге учурлалып ӧткӧн баштапкы байрамныҥ туружаачыларын, онойдо ок јуулган эл-јонды Эл Курултайдыҥ депутады, Россия Федерацияныҥ Социальный страхование фондыныҥ талалык бӧлӱгиниҥ јааны Светлана Кудрявцева, АР-дыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозыныҥ адынаҥ Ирина Лыкова, Кан-Оозы аймактыҥ депутаттар Совединиҥ председатели Алексей Лутцев, «Женщины Алтая – Алтайдыҥ эпшилери» талалык јондык организацияныҥ јааны Светлана Полетаева, Кан-Оозы аймакта бу организацияныҥ башкараачызы Галина Канитова, онойдо ок эпшилердиҥ Маймадагы, Чойдогы, Шабалиндеги, Оҥдойдогы организацияларыныҥ башкараачылары Зоя Жданова, Татьяна Егорова, Роза Сулина, турчызы Мария Грицко, Кан-Оозында каргандардыҥ интернадыныҥ јааны Ольга Яимова, Маймадагы музейдиҥ јааны Татьяна Кульбеда ла оноҥ до ӧскӧ кӧп улус уткып, игис балдарлу, кӧп балдарлу энелерге Кӱндӱлӱ грамоталарды, Быйанду самараларды, кереес сыйларын табыштырдылар. Бу байрамга аймактыҥ коштой јурттарыныҥ — Кырлыктыҥ, Моты-Оозыныҥ, Келейдиҥ, Jалаҥай-Бажыныҥ эпшилери база амадап келип турушты.\nБайрамныҥ окылу ачылтазында туружаачыларды, айылчыларды Экинурдыҥ эпшилери јаҥар кожоҥыла уткыды. Оныҥ кийнинде јурттыҥ јайаан јайалталары баланыҥ ак-јарыкка келгениле колбулу ойын-кӧргӱзӱни кӧргӱсти.\nИгис балдардыҥ ак-јарыкка келгени эне-аданыҥ, билениҥ ырызы, кежиги. Игис балдар угы-тӧзиле укталып та, онойдо ок сакыбаган јанынаҥ да келер јаҥду. Эне кижи балазын табарга оорыганда, јаҥдайтан чӱм-јаҥы бар. Балазы ак-јарыкка туулып чыгарда, оны энениҥ эди-канынаҥ айрып, тудуш кининеҥ кезип, колго тудатан кижи — кин эне. Баланыҥ кинин кезип, арчынду сууга јунар. Оноҥ чууга ороп, кабайга салар. Jаш, јиндир болчомды арчынду сууга јунуп, арчынды ӧртӧп, кубалын кӧӧйине салганда, кӧӧйи тӱрген кургап тайкылар. Озодо баланыҥ кинин кезип, јунуп, чууга салып, «башка баш кожулган» деп, мал сойзо, оныҥ карын јуузын алып, јымжада тудуп, баланыҥ кинине салатан. Jуу кинди тӱрген кайылтар болгон.\nЫрысту ада болчомдорын, игис уулчакты ла кызычакты, колына алып, белетеген кабайына салды. Кабайда јаткан алып баатырды, эрке-торко кызычагын адазы алкады. Оныҥ кийнинде эки болчомныҥ ады-јолдорын адаар чӱм-јаҥда, койу кӧчӧдӧ, эки јанында јаткан айылдаштары, јаандары туружып, учурлу сыйын сыйлап, алкадылар. Тӧс таайы эки баланыҥ адын адап алкады. Игис балдардыҥ салымы эки башка јолду болзын деген учурлу јаҥды база ӧткӱрди.\nJуртта эпшилердиҥ совединиҥ јааны, байрамныҥ баштапкы бӧлӱгин ӧткӱрген Зинаида Чербыевна Тордокованыҥ айтканыла, јаҥы чыккан игис балдарла колбулу чӱм-јаҥ керегинде јетирӱлерди тыҥ ла бедиреген. Оноҥ оны ойгор шӱӱлтеечи Николай Шодоевтиҥ, неме билеечи Зинаида Тырысованыҥ бичиктерине тайанып белетеген болуптыр. Алтай кептерин кийген јииттер сӱреен јакшы ойын-кӧргӱзӱни сыйлады.\nЭкинур алдынаҥ бери иштеҥкей албатызыла ыраак-јуук талаларда јарлу. Jери-алтайы улузына, азыраган мал-ажына јарамыкту, ары јанынаҥ алкышту-быйанду јер. Jаан ла эҥке-тоҥко јаткан јурт онойдо ок кӧп тоолу игис балдарыла танылу. Аҥылу шиҥжӱниҥ турултазыла, јуртта 1930 јылдаҥ ала 42 эжер бала чыккан. Темдектезе, 1930-1940 јј. — 2, 1940-1950 јылдарда эжер балдар јок. 1960-1970 јј. — 5, 1970-1980 — 6, 1980-1990 — 8, 1990-2000 јј. — 3, 2000-2010 јј. — 10, 2010-2018 јылдарда 6 эжер чыккан. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде игистер јок, је јаҥырта тӧзӧштиҥ јылдарында игистер ас, ӱчӱ ле болтыр.\n42 эжердеҥ игис 11 уулчак, кызычактар — 24, кыс ла уул — 7. Олорды сӧӧктӧриле алза, эҥ ле кӧп игистер кӧбӧктӧрдӧ — 9, тодоштордо — 7, кыпчактарда — 5, каалдарда, кергилдерде, араларда — 2, тӧӧлӧстӧрдӧ, тоҥжоондордо, очыларда, коболыларда ла иркиттерде игистер бирдеҥ.\nУкту-тӧстӱ, калыҥ јуртту игистердиҥ билелери:\nКаларушевтер — 4 эжер игис\nБаркышевтер — 3 эжер (Молтушевтер ле Тутушевтер)\nАларушкиндер — 3 эжер (Кыновтор, Манисиндер)\nКыновтор — Назыровтор, Бадакиндер, Бакрасовтор, Кудачиндер, Еркемеевтер ончозы 2 эжердеҥ.\nЗинаида Тордоковна онойдо ок јуулган улусты игистердиҥ јӱрӱминде болгон јилбилӱ учуралдарла таныштырды. Темдектезе, бир ле кӱнде игистер Толоевтер той-јыргалдарын ӧткӱрген. База игистердиҥ келтейлери Емельян Кудачин ле Ольга Баркышева биригип, биле тӧзӧгӧн. Игис кыстар Jергелей ле Эркелей Манисиналар Томскто бийик ӱредӱзин кызыл дипломдорло божоткон.\nJаштарыла алза, эҥ ле јааны — тоомјылу эјебис 88 јашту Ӱркене Бабина. Эҥ ле оогош игистер — 5 айлу Равиля ла Ойрот Бабиндер.\nИгистерге учурлалган байрамды баштап ӧткӱреечилердиҥ куучын-эрмегин сӱреен јилбилӱ слайдтар ӱйдежип, кайкамчылу балдардыҥ билелериле, ук-тӧстӧриле таныштыру бийик кеминде болды.\nБайрамныҥ экинчи бӧлӱгинде јап-јакшынак ойын-концерт болды. Ыраак-јуук јерлердеҥ келген айылчылар Экинур јурттыҥ улузыныҥ, бала-барказыныҥ јайаан јайалталарын бийик баалап, кӧп быйанду сӧстӧр айттылар. Сценада бијелеп, кожоҥдоп јаткан болчомдор каладагы балдардаҥ тыҥытту болгонын аҥыладылар. Балдарды кӱӱге, бијеге, кожоҥго таскадып јаткан ӱредӱчилерге, таскадаачыларга јаан быйан. Jурттыҥ эпшилери билениҥ, эне-аданыҥ, јаандарыныҥ, јаана-тааданыҥ учурын чокым керектер ажыра лапту кӧргӱстилер.\nБайрамныҥ тӧс учуры, аайы, кычырузы — кӧп балдар азыраганы ырыс-кежик, јаан биледе ӧскӧн-чыдаган балдар нак, ӧмӧркӧк, турумкай, иштеҥкей, јаандарына тоомјылу, јаандарын баалап, оморкоп ӧзӧр деген ӱредӱниҥ учуры мында кӧргӱзилди. Балдар кӧп болзо, албаты ӧзӧр, кӧптӧӧр. Кӧп балдар јӱрӱмде де омок, ачка-јутка алдырышпас. Тил де, калык та јоголор, кайылар деген чочыдулу куучын болбос эди. Игис ле кӧп балдарлу билелер республиканыҥ алтын кӧмзӧзи, оморкодузы болор учурлу. Ондый билелер бастыра јанынаҥ аҥылу коруулда, кичеемелде, ајаруда болзо, албаты ӧзӧр, јаранар деп, јурттыҥ эпшилери, эне-адалар, олордыҥ эне-адалары бу байрамы ажыра јакшынак, тереҥ учурлу шӱӱлтени айдып салдылар. Айса болзо, качан бирде мындый баштаҥкайлу иштиҥ шылтузында бисте каргандардыҥ туралары да болбос деп иженер керек.\nОйын-концертте, темдектезе, Кристина ла Алина Итпалиналар, Эмил ле Эмин Тукешевтер, Алина ла Евелина Чутпоковалар, Асель Аларушкина кожоҥдоп-бијелеп, јуулгандарды сӱӱндирди. Онойдо ок јурттыҥ эпшилери Р, Гамзатовтыҥ алтай тилле «Турналар» деген кожоҥын кожоҥдодылар, школдыҥ ӱренчиктериниҥ «Шаҥкы» деген јайаан ӧмӧлиги, Любовь Толоева, Роза Кынова ла ӧскӧ дӧ јайаан јайалталар игис балдарга учурлалган байрамныҥ айылчыларыныҥ, туружаачыларыныҥ кӱӱн-санааларын кӧдӱрип, сын-аргаларын сергитти. Кынова Нонна, Рита база игистер, бу ла јурттаҥ. Олор база ончо улусты јараш байрамла уткыды.\nБайрамныҥ туружаачылары ончозы алтай кептӱ. Jараш сӱрлӱ байрамныҥ спонсоры болгон аргачы Светлана Кульдинага кӧп быйанду сӧстӧр айдылды. Ол бала-барканыҥ кептерин кӧктӧгӧн, кеелеген аргачы.\nКӧрӧӧчилер, айылчылар ады јарлу ус Айжана Какпакованыҥ кийистеҥ, тередеҥ, бӧстӧҥ белетеген эдимдериле сӱреен јилбиркеп таныштылар. Айжана — талалык кӧрӱ-маргаандардыҥ эрчимдӱ туружаачызы, јолду јеҥӱчили. Тыҥытту кӧрӱ. Экинур алтайдыҥ эл-јоны бастыра јанынаҥ јайалталу.\nЭкинурда игистерге учурлалып ӧткӧн байрам јада-тура таланыҥ ӧскӧ дӧ јурттарында мындый кӧдӱриҥини ӧткӱрерге јарамыкту јозок болорына алаҥзу јок. Кан-Оозы аймактыҥ јурттарыныҥ эрчимдӱ эпшилери чӱрче ле јуулып, айылдаш Экинур јурттыҥ эпшилериниҥ баштаҥкайын јӧмӧп, јаан учурлу керекти бийик кеминде ӧткӱрдилер. Ончо керек јолын биледеҥ алынат. Ук-тӧс, оду, биле јаандарын, эзен-амыр да отургандарын тооп, кичееп, онойдо ок амырап та калгандарыныҥ ады-јолдорын кереестеп јӱрген бала-барка ӧзӱмдӱ, ырыс-кежиктӱ, болотонын бу байрам лапту кӧргӱсти.


Эмдештиҥ чыҥдыйын бийиктедерине ууландырылган - altaicholmon\nЭмдештиҥ чыҥдыйын бийиктедерине ууландырылган\nАР-дыҥ ТФОМС-ыныҥ директоры О. Корчуганова тергеелик фондтыҥ ижиниҥ тӧс ууламјылары керегинде куучындайт\nАлтай Республиканыҥ ТФОМС-ыныҥ директоры Ольга КОРЧУГАНОВАЛА кыйалта јогынаҥ медициналык страхованиениҥ республикан тергеелик фондыныҥ ижиниҥ тӧс ууламјылары аайынча ӧткӧн куучын-эрмекти јарлап турус.\n—Ольга Алексеевна, бистиҥ ээчиде туштажуда кыйалта јогынаҥ медициналык страхованиениҥ республикан тергеелик фондыныҥ ижиниҥ тӧс ууламјылары аайынча јуук ӧйдӧ Слер бӱдӱрерге турган иштер керегинде куучындап берзеер?\n—Бу јанынаҥ пландар менде јеткилинче. Бистиҥ республикада кыйалта јогынаҥ медициналык страхованиениҥ субъекттери ортодо ӧмӧ-јӧмӧ иштеериниҥ бир кезик эп-аргаларын јарандырары керегинде сурак туку качаннаҥ бери туруп јат. Учурыла, ӧйиле эҥ ле тӧс ууламјы деп, стационарный ла тӱште эмденериниҥ стационарыныҥ айалгаларында медициналык болуш учун тӧлӧмир акча тӧлӧӧрине оорулардыҥ клинико-статистикалык группаларын (мынаҥ ары—КСГ) тузаланып кӧчӧрин темдектеер керек. Оорулардыҥ КСГ-зы—медициналык болуштыҥ бир бӧлӱк-профилине, диагностиканыҥ ла оору улусты эмдееринниҥ эп-сӱмелерине, орто ресурсоемкостько (баазы, чыгымдардыҥ структуразы ла тузаланып турган эп-аргалар) келижип турган ла тӱҥей оорулардыҥ группазы.\nМедициналык болуш учун тӧлӧӧриниҥ бу эп-сӱмези ле ого нениҥ учун кыйалта јогынаҥ кӧчӧри керегинде кыскарта куучындап ийейин.\nБистиҥ ороондо су-кадыкты корыырында эмдеш-диагностикалык керектиҥ клинический ле экономикалык тӧзӧлгӧлӧрин бириктирип турган, стационарный ла тӱште эмденериниҥ стационарында КСГ аайынча медициналык болушты акча-манатла јеткилдеериниҥ эп-сӱмезин тузаланарына кӧчӧри канча јылга улалып келген. Медициналык болуш учун тӧлӧӧриниҥ бу эп-сӱмези диагностиканыҥ ла оору улусты эмдеериниҥ бӱгӱнги ӧйдиҥ некелтелерине келижип турган технологияларын тузаланарына камаанын јетирет, пациенттердиҥ маршрутизациязын јарандырарына јилбӱ тӧзӧйт, эдилген медициналык јеткилдештердиҥ ууламјыларын јарандырат. Онызы медициналык болуштыҥ чыҥдыйын бийиктедерине, республиканыҥ албаты-јоны медициналык болушты элбеде аларына экелер.\nМедициналык болуш учун тӧлӧмир акчаны КСГ-га тӧзӧлгӧлӧнип тӧлӧӧрине кӧчӧри бистиҥ республиканыҥ јеринде 2017 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала башталган. Jартап айтса, бу ӧйдӧҥ ала эдилген медициналык болуш учун тӧлӧмир акча тӧлӧгӧни керегинде КСГ аайынча тӧзӧлгӧн счетторды ла счеттордыҥ реестрин медицинаныҥ организациялары страховой медициналык организацияларга ла Тергеелик фондко табыштырар. Медициналык болуш учун КСГ аайынча тӧлӧӧрине кӧчӧр тушта медициналык организациялардыҥ акча-манат јанынаҥ јеткилдежиниҥ кеми канча кире болорын Тергеелик фонд озолондыра чоттоп, эмчиликтер аайынча госпитализацияныҥ структуразын быжулай шиҥдеп кӧргӧн.\nАнайда ок ӧдӱп јаткан јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 3-чи кӱнинде мен Москвада Кыйалта јогынаҥ медициналык страхованиениҥ федерал фондыныҥ председатели Наталья Стадченколо иш аайынча тушташкам. Туштажу ӧйинде Тергеелик фондтыҥ 2016 јылдагы ла 2017 јылдыҥ 5 айыныҥ туркунына ижиниҥ уч-турулталары шиҥделип кӧрӱлген. Федерал фондтыҥ председатели бистиҥ ижисти јакшы деп темдектеген ле медициналык болуш учун КСГ аайынча тӧлӧӧрине 2017 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала кӧчӧри јӧптӧлгӧн.\n— КСГ-га тӧзӧлгӧлӧнип, медициналык болуш учун тӧлӧмир акча тӧлӧӧриниҥ јакшызы незинде?\n—Бу эп-арганыҥ јакшызы незинде дезе, КСГ аайынча тӧлӧӧриниҥ тӧс ээжизин јӱрӱмде тузаланып бӱдӱреринде: тӧлӧмир чындык болор, јартап айтса, кеми јаан медициналык болуш эткени учун, оныҥ уурын-чӱмдӱзин ајаруга алып, кеми јаан акча тӧлӧӧр. Диагностиканыҥ эп-сӱмелери јанынаҥ башкаланып турган тӱҥей ооруларды эмдегени учун тӧлӧйтӧн акчаныҥ кеми башкаланып јат. Онызын бир темдек ажыра јартап ийейин: јаҥжыккан эп-сӱмеле кескен аппендицит учун кыйалта јогынаҥ медициналык страхованиениҥ чодыла КСГ аайынча тӧлӧгӧн акчаныҥ кеми, видеоэндоскопический технологияларды (эл-јон оны пароскопический операция деп билер) тузаланып эмдегенине кӧрӧ, јабыс болор. Андый операциялар јаҥыс ла республикан эмчиликте эмес, је анайда ок кезик аймактардыҥ да эмчиликтеринде ӧткӱрилип турганын ајаруга алза, арткан эмчиликтерге, эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келижип турган эмдеш-диагностикалык јазалдарды ла эп-аргаларды тузаланып, медболушты бийик чыҥдый кеминде ӧткӱрерине јӱткӱӱрине јилбӱ болор. Анайда ок оорыган улус стационарда јадар кӱндердиҥ тоозы астайт, улустыҥ су-кадыгы орныктырылары тӱргендейт, ӧскӧ оору улустыҥ госпитализациязына јерлер тӱрген јайымдалат, улуска јаҥыс ла видеоэндоскопический операциялар эдери эмес, је анайда ок эмдештиҥ ӧскӧ дӧ озочыл эп-аргаларын тузаланары јеткилделет.\nОго ӱзеери КСГ-ныҥ модели эмдеш канча кире ӧйдиҥ туркунына ӧдӧрин шиҥжӱде тударын темдектебейт. Эҥ ле учурлузы—эмдеш эмезе операциялар јакшы ӧтсин, бастыра диагностикалык шиҥжӱлерди бӱдӱрери.\nМедициналык болуш учун тӧлӧмир акча тӧлӧӧри аайынча алдында ӧйдӧ тузаланылган эп-аргалар эмдештиҥ ӧйи јанынаҥ ӧскӧ ууламјыларлу болгон. Оныҥ да учун оорыган кижини чокым кандый да ӧйдиҥ туркунына эмдеп, јаттыргызар керек болгон. КСГ аайынча тӧлӧӧри андый ээжини јоголтот.\n—КСГ-ны тузаланары јанынаҥ телекейлик ченемел кандый?\n—КСГ-га тӧзӧлгӧлӧнип тӧлӧӧри—телекей ичинде тузаланылып турган ла бастыразына јуук ороондордо јакшы уч-турулталарлу болгон система. Оныҥ да учун ол система Россияда тузаланарына талдалган. Тургуза ӧйдӧ Россияныҥ Федерациязыныҥ бастыра субъекттерине КСГ-ныҥ бирлик модели федерал кеминде тӧзӧлип калган.\n—Российский модельге канча КСГ кирет?\n—Калганчы јылдардыҥ туркунына КСГ-ныҥ модели оорулардыҥ группаларын элбедери ле кӧптӧдӧри ажыра јарандырылган. 2017 јылда стационар айалгаларда 315 КСГ ла тӱште эмденериниҥ стационарында 120 КСГ тӧлӧлип јат. Jартап айтса, бу система кӧп тоолу медициналык јеткилдештер учун тӧлӧӧриниҥ аҥылуларын ајаруга алар арга берет.\n—Медициналык болуш учун тӧлӧӧриниҥ јаҥы системазына кӧчӧринеҥ кандый туза болор?\n—Бу система эмчиликтер чыгымдарын чындык орныктырарына ууландырылган: эмчиликтер уур-кӱч операциялар эдип, ӧйдиҥ некелтелерине келиштирте јарандырылган технологияларды тузаланып турган болзо, андый страховой учуралдыҥ компенсациязы јаан кеминде эдилер. Оорыган кижиге медболуштыҥ профили аайынча эмдеш учун КСГ-га кӧчӧрдӧҥ озо тӧлӧгӧн акчаныҥ кеми тӱҥей болгон. Jартап айтса, эмчиликте эмдештиҥ эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келижип турган јазалдарын ла эп-сӱмелерин тузаланып, медициналык болушты бийик чыҥдый кеминде ӧткӱрерине јилбиркедиш болбогон. КСГ-ныҥ системазы дезе диагностиканыҥ ла эмдештиҥ эп-сӱмелерин јарандырарына јилбӱ болорын бийиктедет.\n—КСГ-ны тузаланганыныҥ кийнинде кандый кӧргӱзӱлер болоры озолондыра темдектелет?\n—КСГ-ны тузаланары госпитализацияны сакыырыныҥ ӧйин кыскартарына, эмчиликтердиҥ материально-техникалык тӧзӧлгӧзин јарандырганы ла медицинаныҥ ишчилериниҥ профессионал билгирлерин бийиктеткени ажыра эл-јонго медициналык болуштыҥ чыҥдыйын бийиктедерине, эмдештиҥ эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келижип турган тузазы јаан эп-аргаларын тузаланарына ууландырылган. Онызы оорулардыҥ, ол тоодо кижи кенек болорына экелип турган ла улус божоп турган оорулардыҥ, диагностиказын јарандырарына, кажы ла оору кижини таҥынаҥ эп-аргала эмдеерине јилбӱ болорын тӧзӧӧрине экелер учурлу.\n—Ольга Алексеевна, јилбилӱ куучын-эрмек учун јаан быйан. Слерге ижигерде ле баштаҥкайларыгарда једимдер кӱӱнзейдис.


Куучынчы тӧрӧӧнис-айылчыбыс - altaicholmon\nБичимелимди мынайда ададым. Школго баргалагымнаҥ ала јаана-тайна болгончом «Алтайдыҥ Чолмоны» чын ла бистиҥ јуук тӧрӧӧнистий, сакыган айылчыбыстый болуп калган. Солун-собурды угар арга, айалга кӧп, је газетти колго алып кычырзаҥ, оноҥ артык.\nБир чактыҥ туркунына газедис бисле кожо! Ого учурлай бистиҥ јерлежис, Шабалин аймактыҥ Отогол (Мариинск) јуртында мундус сӧӧктӱ јокту кижиниҥ билезинде чыккан-ӧскӧн (1906-1937 јј.), комсомолдыҥ обкомыныҥ баштапкы качызы, партияныҥ обкомыныҥ идеология бӧлӱгиниҥ башкараачызы, облрадиокомитеттиҥ председатели болгон ло 1937 јылда аттыртып салган Толток Иван Семеновичтиҥ айдып салган кожоҥ ошкош ӱлгери эмдиги де 21-чи чактыҥ улузына келижип јат. Ӧрӧкӧнниҥ 96 јыл кайра айдып салганы ундылбаган:\nАк бӱдӱмдӱ газедисти\nАк чаазынга бичилген\n«Кызыл Ойрот» газедис.\nАк јердиҥ ак чечеги\nАк јалаҥга јайылгай.\nАк чаазында табыштар\nАйыл ортодо јайылгай.\n«Кызыл Ойрот» кӱндӱлӱ,\n«Кызыл Ойротто» чийилгей…\nӦткӧн ӧйлӧрдӧ «Алтайдыҥ Чолмоны», «Звезда Алтая» газеттерис, эртен-эҥир алтай тилле куучындаар радио ыраак јурттарда, турлуларда јаткан малчыларга солундар јетиреечилер болгон. Газеттердиҥ, радионыҥ башкараачылары, корреспонденттери ыраак Улаганга једип келетен, темдектезе, Степан Сузанович Тюхтенев, Улужай Садыков, Ботпок Кушкулин, Гавриил Калкин ле о.ӧ.\n«Советский Алтай» совхозтыҥ директоры келген улусла кожо малчылардыҥ турлузына таҥ атту једип, јадын-јӱрӱмиле таныжып, кӧрӱп јӱргилейтен. Малчылардыҥ фотојуруктары јарлалатан, ижинде једимдери керегинде јилбилӱ јетирӱлер бичилетен, угулатан. Олор школго келип, балдарла туштажып, эҥирде клубта јуулган улуска ижи-тожы керегинде куучындайтан.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ баш редакторы болгон Степан Сузановичтиҥ эске алынганы: «Улаган аймакла јоруктап, Балыктујулга келгем. Кышкы ӧй. Совхозтыҥ директоры Арсентий Васильевич Санаала кожо школдо болуп, интернатта јаткан балдардыҥ айалгазын, јурттыҥ музейинде болуп, јаҥы тудулган клубты, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга учурлалган кереести кӧрӱп, кӧп солун јетирӱлер кӧрӱп-угуп алдым. Сӱрекей тузалу иш бӱдӱрип јӱрген башкараачыга јаан быйаным айттым.\nЭҥирде клубта кӧп улус јуулган. Залда отургандар меге кӧп сурактар берген, јербойындыйынаҥ ала телекейлик сурактарга јетире. Туштажуныҥ учында Арсентий Васильевич алтай тил ле алтай газет алтай калыгыстыҥ салымына јаан учурлу болгонын айдып, олор јок болзо, алтай албаты да јок болор деп темдектеп, газетти ончозы бичидип, турлуларда јаткан малчылар билезине, бойлорына газетти экидеҥ бичидер керек деген. Мындый солун куучынды мен Балыктујулдаҥ ӧскӧ бистиҥ областьтыҥ кандый да јуртында укпагам. Бу туштажуныҥ кийнинде бир канча малчылар «Алтайдыҥ Чолмонын» чындап та экидеҥ алдырткан».\nУлаганныҥ эл-јоныныҥ ижи-тожы, јадыны керегинде јурткорлор Николай Иванович Мекин, Алексей Лукич Бадыкин, Исак Семенович Сугунушев бичип туратан. Таайым Арсентий Васильевич газет-журналдарды кӧп алдыртатан. Почтальонныҥ јаан толу сумказы бистиҥ айылга јетсе, когызай беретен. Оныҥ кычыратаны, не-немеге јилбиркеги, билерге јӱткиири биске једишкен ошкош. Мен городто пединститутта ӱренип турала, газеттерди алала, Белокурихада эмденип турган таайыма ийип туратам. Меге ондый суракла бичиген самаразы эмди ле бар.\nБаза бир солун учурал. Бистиҥ билелик кӧмзӧдӧ Улу Јеҥӱниҥ 20 јылдыгына учурлалган (9 май 1965 ј.) газет бар. Оны меге таайымныҥ балдары берген. Бу јаан тӱӱкилик учурлу газет. Кӧрзӧгӧр дӧ, газетке 57 јыл, ол ӧртӧлбӧй, јыртылбай, чачылбай, чеберлелген!!! Јеҥӱниҥ 77-чи јылдыгына учурлай, ол газеттеҥ алынган солун јетирӱлерди кыскарта бичип ийейин: «…1877 јуучыл ордендерле, 4320 кижи медальдарла кайралдаткан. 1941 јылда ороонныҥ коруланарыныҥ фондына 5 миллион 211 муҥ 866 салковой акча аткарылган. 1943 јылда «Алтайский колхозник» деген танковый колонна тӧзӧӧрине акту бойлорыныҥ кармандарынаҥ 5 миллион 280 муҥ салковой јууп табыштырган. 1944 јылга јетире Туулу Алтайдыҥ албатызы фронтко 3 муҥ чаначы, эки јӱстеҥ ажыра снайперлер, ӱч јӱстеҥ ажыра танк адаачылар, 1100 медишчилер, беш јӱстеҥ ажыра кавалеристтер ле ӧскӧ дӧ кӧп јуучылдар белетеп аткарган.\nАлтай кыс Сакылова Александрала јууда кожо болгон нӧкӧри подполковник Ф. Пронин ле «Отважный воин» газеттиҥ качызы А. Сотников Александраныҥ јалтанбазын, Воронеж городтыҥ јанында коркушту јуулар ӧткӧнин, «санинструктор Александра Сакыловадый болугар. Ол бала алтай албатыныҥ ат-нерелӱ кызы деп адалар учурлу. Муҥдар тоолу јуучылдардыҥ ады-јолын албаты ӱргӱлјикке ундыбас» деп бичигилейт.\nКӧп јылдарга «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте иштеген Гавриил Долматович Калкин от-калапту јуу-чакты ӧткӧн кижи. Ол Чамал јуртта 1941 јылда Кан-Оозынаҥ јууга барган, јуу-чакты ӧдӱп, шыркалу да болзо, айлу-кӱндӱ Алтайына јанып келген, межколхозстройдо иштеп јӱрген Отугашев Николай Михайловичке јолугып, солун јетирӱ эдет.\nСтатьяны табылап шиҥдеп кӧрзӧ, ол 1942 јылда 12 октябрьда чыккан «За честь Родины» деп красноармейский газетте чыккан болуптыр. Тоолозо, бу фронтовой газет чыкканынаҥ ала 1965 јылда 23 јыл болгон, эмдиги ӧйгӧ јетире 80 јыл. Ол ӧйдӧ бистиҥ алтай јуучылыс керегинде бӱткӱл газетти кечире «Снайпер Отугашев 22 фриц аткан» деп бажалыкла јарлалган эмтир. Ол керегинде Быстряков мынайда бичийт: «Алтай снайпер снайпердиҥ эп-сӱмезине Дорофеевти ле Глебовты ӱреткен, Дорофеев 12, Глебов 9 ӧштӱ аткан. Олор ӱчӱ бойлорыныҥ эп-сӱмезине Мачагаладзени, Стругалинди, Плотницынды, Мякининди, Ведимицкийди ӱреткен. 1942 јылда тӱндӱк-кӱнбадыш фронтто уур шыркаладала, госпитальда јаткан Николай Михайлович бу газетти чамчазыныҥ тӧш карманына чебер сугуп, Алтайына јетирген».\nЈерлежис керегинде угарга-билерге Чамал аймактыҥ архивине бичигем. Светлана Михайловна Майманакова мениҥ сурагымды тӱрген бӱдӱрген. Николай Михайлович 1967-1980 јылдарда Чамал јуртта јаткан, айылду-јуртту. Тӧрӧӧндӧри Бешпелтирде, Чамалда бар. Уулы Новокузнецкте јадат. Бу кижиниҥ ады-јолы «Они сражались за Родину» деп бичикте Кан-Оозы да, Чамал да аймактыҥ јуучылдарыныҥ тоозына кийдирилбеген эмтир. Оныҥ учун оныҥ ады-јолы јуулашкан улустыҥ тоого кийдирилбеген тоозына алылган. Ол 1909-1980 јылдарда јӱрген. Је оройтып та болзо, ады-јолы јарталган, адалган.\nӦткӧн ӧйдиҥ «Алтайдыҥ Чолмоны» биске Јеҥӱниҥ кӱнине келиштире солун јетирӱ ийди. Мен газеттиҥ ишчилерин, журналисттерин «газеттиҥ геройлоры» деп айдып јадым. Нениҥ учун дезе ишти-бичимелди эртенге-соҥзунга артырбай, бӱгӱн ле бичип, терип, газетке салар керек. Мындый иште кандый да шылтактар болбос учурлу ошкош. Кӱндер, айлар, јылдар ажыра јарым чакка јуук газетте иштеп тургандарга, јиит журналисттерге каруулу, керектӱ, тузалу ижи учун јаан быйан айдып, су-кадык кӱӱнзейдим.


Казыр аҥла тартыжу уулалганча - altaicholmon\nКазыр аҥла тартыжу уулалганча\nКалганчы јылдарда бӧрӱлер Туулу Алтайдыҥ арка-тууларында айдары јок кӧптӧгӧн, былтыр олор јӱстер тоолу мал-ашты туткан деп, Алтай Республиканыҥ јерлик тындуларды корыыры, орныктырары ла тузаланары аайынча комитеди јетирет.\nОокылу јетирӱлерле, бӧрӱлер бу ла јуук айларда 44 јылкы, 300 кире кой-эчки, 60 уй туткан. Мындый айалганы ајаруга алып, АР-дыҥ Башчызыныҥ јакылтазыла бӧрӱлерле тартыжатан штатный аҥчылар јӧптӧлгӧн.\nЧын ла канча бӧрӱ ӧлтӱрилгенин тоого алар амадула аҥылу камыс тӧзӧлгӧн. Ол аҥчылар ӧлтӱрген бӧрӱлердиҥ терелерине таҥма тургузат. Мындый камысты јербойында тӧзӧӧри аайынча баштаҥкайдыҥ шылтузында бӧрӱлердиҥ терезин табыштырары чик-јок јеҥилген, аҥчылар азыйдагызы чылап, Горно-Алтайскка барбай, казыр аҥныҥ терелерин јербойында табыштырар аргалу.