«Тӧс ууламјылар аайынча амадулар бӱткен…» - altaicholmon\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ jааны Леонид Щучинов ӱлӱрген айдыҥ 17-чи кӱнинде пресс-конференция ӧткӱрип, элбек jетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттерине ӧдӱп јаткан 2019 јылдыҥ бу кӱнине јетире республикада санитарно-эпидемиологиялык айалгаларды шиҥжӱде тударын jеткилдеери канайда ӧткӧни керегинде куучындаган. Бӱгӱн бу пресс-конференциядаҥ белетелген бичимелди jарлап турубыс.\nРеспубликаныҥ государственный баш санитар врачы пресс-конференцияда оныҥ башкарып турган ведомствозы тергееде санитарно-эпидемиологиялык айалгаларды туура салбас ајаруда тудуп јат деп тем-дектеген. Алтай Республиканыҥ јеринде турумкай санитарно-эпидемиологический айалганы јеткилдеер амадула башкарынып, Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузы республиканыҥ башчызыла, Эл Курултайдыҥ спикериле, баш федерал инспекторло, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарыла, јондык организацияларла, прокуратурала, аргачылыкла јуук колбуда иштейт. 2019 јылдыҥ тогус айыныҥ туркунына јаҥныҥ органдарыныҥ шӱӱжӱзине 808 сурак чыгарылган. Текшилей алар болзо, Роспотребшиҥжӱниҥ баштаҥкайлары јӧмӧлтӧ алат. Мынызы калганчы бир канча јылдардыҥ туркунына атмосферный кейдиҥ, ичер сууныҥ, јердиҥ кыртыжыныҥ шиҥжӱ-кӧргӱзӱлерин аларында, јай ӧйинде балдарды амырадарын једимдӱ бӱдӱреринде, ӱредӱлӱ учреждениелерди јаҥы ӱредӱлӱ јылга ӧйинде белетееринде камаанын јетирет.\nАтмосферный кейдиҥ 2019 јылда алынган пробалары јакшы, санитарный некелтелерге келишпей турганы јок болгон. Бастыра 948 проба алынып шиҥделген. Ичер сууны санитарно-химический кӧргӱзӱлер аайынча шиҥдеерге 1002 проба алынган. Олордоҥ јӱк ле 4,9 проценти санитарный нормаларга келишпеген.\n2019 јылдыҥ учкаары ичер суула јеткилдеп турган арга-источниктердиҥ јӱк 17 проценти керектӱ айалгага келишпеген. Эки јыл кайра бу тоо 48 процент болгон. Майма ла Турачак аймактарда эл-јонды чыҥдый суула јеткилдеери аайынча курч сурактар артканча.\nРоспотребшиҥжӱниҥ баштаҥкайы аайынча тергеениҥ башчызыныҥ јӧмӧлтӧзиле санитарный аруташтыҥ сурактарын чечеринде системный эп-арга тузаланылат. Ӧткӱрилген мониторингтиҥ кӧргӱзӱлери аайынча 2019 јылда ээжи-некелтелерге јарабас 3065 јерде ташталган текши кеми 1873 тонна сӱрее-чӧп јоголтылган. Ээзи јок 2355 јошкын ийт тудулган. Јасакберимди бусканы учун 2031 кижи административный каруузына тургузылган.\nКату коммунальный таштанчылардыҥ полигондорын керектӱ айалгада тударыныҥ, таштанчылардыҥ переработказыныҥ курч сурактары артканча. Суйук коммунальный таштанчыларды чыгара тартарыныҥ сурагы Майма јуртта курч турат. Бу суракты чечерге, јербойында канализационный система тудар керек.\nУлуска јошкын ийттер табару эдип турган курч сурак база бар. Јылдыҥ бажынаҥ ала республика ичинде медициналык учреждениелерге ийтке тиштеткен деп 625 кижи баштанган. Мындый учуралдардыҥ 60 процентинде улусты ээлерлӱ ийттер тиштегени јарталган.\nАш-курсак эдип ле садып турган объекттер јаантайын шиҥделип турганы учун, чыҥдыйы коомой аш-курсакла колбулу инфекционный ооруларла кӧп улус оорыган учуралдар темдектелбеген. Аш-курсактыҥ 5617 пробазы шиҥделген. Ӧдӱштирӱдеҥ аш-курсактыҥ текши кеми 154,1 килограмм 75 партиязы айрылган.\nЧыҥдыйы бийик аш-курсак садып аларында потребительдердиҥ тап-эригин корыырга, Государственный јетирӱлик ресурс (ГИРЗПП) тӧзӧлӧт. Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузы ГИРЗПП-га республиканыҥ эки предприятиезин кийдирип салган.\nРоспотребшиҥжӱниҥ јаҥныҥ органдарыла кожо ӱредӱниҥ ле таскадуныҥ, балдардыҥ јайгы амыралтазыныҥ айалгаларын шиҥжӱде тудуп турганыныҥ шылтузында калганчы јылдарда ӱредӱлӱ учреждениелерде инфекционный ооруларла балдар оорыган учуралдар темдектелбейт. Школдордо балдар ӱренер айалгалар јаранат. 2019 јылда бастыра школдор јылу туалеттерле јеткилделген. Јурт јерлердеги школдордо физический культурала, спортло тазыктырынар айалгалар тӧзӧлгӧн. Ӱредӱлӱ ишти ле балдарды азыраарын тӧзӧӧринде санитарный јасакберимниҥ некелтелерин бӱдӱрериниҥ сурактары эмди де артат. Тургуза ӧйгӧ јетире 17 школдыҥ кыптарында јарыткыштар гигиенический некелтелерге келишпейт. Балдарды азыраарын тӧзӧӧринде курч сурактар артканча.\n2019 јылда Алтай Республикада балдардыҥ јайгы амыралтазына белетеништӱ иштерди, анайда ок амыралта канайда ӧдӱп турганын кату шиҥжӱде тутканы учун, бу кампания једимдӱ ӧткӧн. Балдардыҥ су-кадыгын орныктырар јайгы учреждениелерде Алтай Республикадаҥ 23838 бала (школдыҥ балдарыныҥ текши тоозыныҥ 83 проценти) амыраган.\nЈайгыда балдар амыраар учреждениелердиҥ материально-технический тӧзӧлгӧзи јабыс кеминде артат. Тӱни-тӱжи иштеер лагерьлердиҥ тоозы база ас болуп артканча. Балага дезе су-кадыгын орныктырып, толо кеминде амыраарга, тӱни-тӱжи иштеп турган лагерьде 21 кӱнниҥ туркунына јӱрер керек.\n2019 јыл башталганынаҥ ала Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ специалисттери 1085 шиҥжӱ ӧткӱрген. Олордоҥ 607-зи темдектелгени аайынча ӧткӱрилген болзо, 478-и темдектелбегени аайынча, кенетийин ӧткӱрилген. Темдектелбеген шиҥжӱлердиҥ 60 проценти РФ-тыҥ башкарузыныҥ јакарулары ла јакылталары аайынча ӧткӧн. Ол тоодо сӱттӱ продукция тургузар полкалар аайынча – 288, предписаниелер аайынча – 166, потребительдердиҥ комыдалдарыла – 24, каршу јетирер чочыдуныҥ шылтагы аайынча – 12, су-кадыкка каршу јетиргениле – 1 шиҥжӱ.\nКалганчы ӱч јылдыҥ туркунына инфекционный ооруларла оорыыры 11 процентке астаган, ол тоодо сальмонеллезло — 2,5, дизентерияла — 5, ветряной оспала — 2,0, клещевой энцефалитле — 1,25, псевдо-туберкулезло — 2,5, риккетсиозло — 1,0, туберкулезло — 1,46, сифилисле — 1,7, аскаридозло — 1,5, эхинококкозло 6 катапка.\nЈыл башталганынаҥ ала бӱгӱнге јетире дифтерияла, корьло, столбнякла, краснухала, туляремияла, чумала, сибирский язвала оорыган учуралдар темдектелбеген.\nВирусный гепатиттерле оорыган учуралдар 1,3 катапка, эмчиликте эмес пневмонияла — 1,4, ВИЧ-инфекцияла — 1,1, коклюшла 3 катапка кӧптӧгӧн.\nЧемет оорула оорыырыныҥ сурагы ачык артканча. 2019 јылдыҥ 9 айыныҥ туркунына Алтай Республикада мындый оорула баштапкы катап оорыган 56 учурал темдектелген (2018 јылдыҥ бу ок ӧйинде 82 учурал болгон эди).\nӦткӱрилген керектӱ иштердиҥ шылтузында Алтай Республиканыҥ јеринде јеткерлӱ инфекционный оорулар таркадылбаган. Эпидемиологический јанынаҥ курч сурак болуп турган неме – ол диагностиканыҥ ӧйинде ӧтпӧй турганы, инфекционный оорулардыҥ расшифровказы.\nЭл-јонго медициналык болуш јетирерин тӧзӧӧринде санитарный јасакберимниҥ некелтелери бузулат. Шиҥжӱ ӧткӱрилген 19 ЛПУ-да 417 бузуш темдектелген, 86 штраф салынган, 11 керек јаргыга табыштырылган.\nӦткӧн ӧйдиҥ туркунына Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ специалисттери граждандардаҥ келген 2036, ол тоодо чаазынга бичип аткарган 476 баштанузын ла комыдалын шиҥдеген (2018 јылдыҥ тогус айыныҥ туркунына бу тоо 2316 болгон эди).\nБаштанулардыҥ кӧп сабазы розничный саду бӧлӱкле колбулу. Экинчи јерде сӱрее-чӧпти јуунадарыныҥ ла јоголторыныҥ сурактары. Ӱчинчизинде – ЖКХ-ныҥ јеткилдештерин јетирериле, јадар јердиҥ айалгаларыла, садып турган аш-курсактыҥ чыҥдыйыла, эл-јонды ашкарарын тӧзӧӧриле, балдарды таскадарыла, ӱредериле колбулу сурактар.\nТогус айдыҥ туркунына јаргылардӧӧн 25 исковый угузу белетелген. Потребительдердиҥ исковый некелтелери аайынча текши кеми 547512,80 салковой тӧлӧттирилген.\nРоспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузы јеткилдештердиҥ чыҥдыйын бийиктедер ле бузуштарды болдыртпас амадула аргачылык биригӱле, јондыкла ӧмӧ-јӧмӧ ишти оноҥ до ары улалтат. Анайып, ӧрӧ темдектелген ӧйдиҥ туркунына аргачы-ларга 38 јуун ӧткӱрилген. «Аргачыларга ачык эжиктердиҥ кӱндери» деп адалган керек-јаракты ӧткӱрери улалат, иштиҥ турулталары аайынча ачык угуштар, семинарлар ай сайын ӧткӱрилет. Санитарный јасакберимниҥ ле тузаланаачылардыҥ тап-эриктерин буспазы керегинде јасакберимниҥ ээжилерин буспазыныҥ сурактары аайынча јетирӱлерди бизнестиҥ 3,5 муҥ чыгартулу кижизи алат. Кӧп улус јуулган 36 керек-јаракта, ол тоодо јарымкаларда, спортивный маргаандарда, фестивальдарда бузуштарды болдыртпазына ууламјылалган иштер ӧткӱрилген.


Тергеелер ортодо колбулардыҥ тӧзӧлгӧзи бар - altaicholmon\nТергеелер ортодо колбулардыҥ тӧзӧлгӧзи бар\nСыгын айдыҥ 22-чи кӱнинде Горно-Алтайсктыҥ П. В. Кучияктыҥ адыла адалган национальный драмтеатрында экспортный товарлардыҥ албатылар ортодогы баштапкы «Алтай Республика, Россия—Синьцзян-Уйгурский автономный район, КНР» деп адалган кӧрӱзиниҥ ачылтазы ӧтти.\nКӧрӱниҥ ачылтазында Алтай Республиканыҥ экономиканыҥ ӧзӱми ле туризм аайынча министри Светлана Буйдышева, Синьцзян-Уйгурский автономный районныҥ Алтай округыныҥ коммерция аайынча башкартузыныҥ јааны Эрболат Байхадам, АР-дыҥ Саду-промышленный палатазыныҥ јааны Эжер Челоков ло ӧскӧ дӧ улус турушкан. Кӧрӱниҥ тӧзӧӧчилери бистиҥ республиканыҥ экономиканыҥ ӧзӱми ле туризм аайынча министерствозы, Саду-промышленный палатазы, ӧрӧ адалган автономный округтыҥ коммерция аайынча департаменти. Кӧрӱниҥ ачылтазыныҥ башталганында айдылганыла, бу кӧрӱ Россия ла Китай ортодо најылыкты, бистиҥ республика ла Синьцзян-Уйгурский автономный район ортодо саду колбуларды тыҥыдар амадула ӧткӱрилип јат.\n—Республиканыҥ башкарузыныҥ ла экономиканыҥ ӧзӱми ле туризм аайынча министерствоныҥ адынаҥ кӧрӱниҥ туружаачыларын акту кӱӱнимнеҥ уткып турум. Бистиҥ тергееде мындый кӧрӱ баштапкы катап ӧткӱрилип јат. Оны ӧткӱреринде эрчимдӱ турушканы, јаан камаанын јетиргени учун Синьцзян-Уйгурский автономный районноҥ бистиҥ кӱндӱлӱ айылчыларга быйан айдып турус. Россия ла Китай јуук партнерлор болуп јат. Алтай Республика ла Синьцзян-Уйгурский автономный район бойыныҥ географический айалгазыла Россияныҥ тӱштӱк талазы ла Китай ортодо колбулардыҥ бӧлӱги болуп јат. Бис одоштой јаткан ороонло колбуларды јаантайын бийик баалаганыс ла баалап јадыс. Тургуза ӧйдӧ Алтай Республиканыҥ тыш садузыныҥ кеминиҥ ӱчтеҥ кӧп бӧлӱги Китайга келижет. Горно-Алтайсктыҥ государственный университеди ле Китайдыҥ Албаты Республиказыныҥ ӱредӱлик учреждениелери ортодо гуманитар колбулар тӧзӧлгӧн. Ол колбулар ажыра студенттердиҥ, профессорско-преподавательский составтыҥ, вуз-партнерлордыҥ ишчилериниҥ академический мобильнози аайынча программалар иштейт. Бу колбулар 2003 јылдаҥ ала иштеп турган ла Jаан Алтайдыҥ алты тергеезин бириктирип турган «Бистиҥ текши айылыс—Алтай» деген Албатылар ортодогы координационный советтиҥ ижиниҥ кеминде тӧзӧлгӧн лӧ иштейт.\nКӧрӱде Синьцзян-Уйгурский автономный районныҥ 30 товарэдеечизи туружат, кӧрӱ эки кӱнниҥ туркунына иштеер. Алтай Республиканыҥ айылчылары ла эл-јоны Китайдаҥ айылчылардыҥ продукциязыла таныжар аргалу. Кӧрӱниҥ туружаачыларына једимдӱ иш кӱӱнзеп турум—деп, Светлана Владимировна айткан.\nОноҥ уткуулду сӧс Синьцзян-Уйгурский автономный районныҥ Алтай округыныҥ коммерция аайынча башкартузыныҥ јааны Эрболат Байхадамга берилген. Ол бойыныҥ уткуулду сӧзинде бистиҥ республикан башкаруга бу кӧрӱни ӧткӱрерин јӧмӧгӧни учун быйанын айдып, мындый кӧрӱлер эки ороон ортодо најылыкты, гран-кыйуныҥ јанында тергеелер ортодо колбуларды тыҥыдарына јаан камаанын јетирип турганын темдектеген. Кӧрӱниҥ окылу ачылтазы јарлалган ла кызыл лента кезилген кийнинеҥ кӧрӱниҥ ачылтазыныҥ туружаачыларына јаан эмес ойын-концерт кӧргӱзилген. Ойын-концертте алтай, орус ла кыдат тилдерле кожоҥдор јаҥыланган, кыдат бије кӧргӱзилген. Кыдат кожоҥчы келинниҥ эки кожоҥын улус изӱ колчабыжуларла уткыган. Кыдат тилди билбес бойымча оҥдогонымла, кожоҥдордыҥ сӧстӧриниҥ табыш-аайынаҥ кӧрзӧ, бир кожоҥ кыдат, экинчизи уйгур тилле болды. Кожоҥдордыҥ кӱӱзи де јараш, кожоҥчы келинниҥ ӱни де профессионал кеминде болуптыр.\nКӧрӱде кыдат товарэдеечилердиҥ аш-курсагы, текстил эдимдери, јуртээлемдик јазалдары, электрон продукция ла оноҥ до ӧскӧзи тургузылган болгон. Кӧрӱниҥ айылчылары кыдат аш-курсакты амзап јиир аргалу болгон. Кӧрӱ ӧдӱп турган јерде столдордо кыдат заводтордыҥ эдип чыгарып турган техниказыныҥ каталогторы салылган. Каталогтордыҥ фотојуруктарынаҥ кӧрзӧ, олор јӱзӱн-башка техника эдип чыгарып турган эмтир—тракторлор, кӧлӱктер ле јурт ээлемниҥ ӧскӧ дӧ техниказын. Jе каталогтор кыдат ла уйгур тилдерле бичилген учун олорды кычырар арга болбоды. Jурт ээлемниҥ продукциязы кӧрӱде элбеде тургузылганын темдектеер керек. Бастыра продукция целлофан пакеттерге салылган, бистиҥ албаты-јон кӧрбӧгӧн ӧзӱмдер кӧп болды. Ол ӧзӱмдердиҥ кезигин мен де амзап кӧрдим—амтамду болуптыр, ӧскӧ дӧ улуска јарады. Печенье-немелердиҥ кандыйы јок деп айдар—кезиктериниҥ амтамы саҥ башка болуптыр. Кыдат айылчылар кӧрӱге келген улусты алама-шикириле кӱндӱлеген.\nКӧрӱде тургузылган кыдат кийим-тудумды улус јилбиркеп кӧргӧн, байла, бистиҥ магазиндерде садылып турганыла тӱҥейлештирген болбой. Электрон продукциядаҥ сууны арутаар јазал улусты тыҥ јилбиркеткен деп айдарга јараар.\nМындый кӧрӱниҥ кийнинеҥ бистиҥ тергее ле автономный район ортодо элбек кемдӱ саду колбулар тӧзӧлӧрине иженери артат.\nБистиҥ ороон ло Китай ортодо колбулар калганчы ӧйлӧрдӧ телекей кеминде там ла тыҥып турганын бис кӧрӱп јадыс, кыдат продукция бистиҥ де тергееде элбеде садылат. Бу кӧрӱ бистиҥ тергееде чыҥдыйы чындап та јакшы кыдат эдим-јазалдар элбеде садыларына камаанын јетирерине иженер керек. Бистиҥ де тергеениҥ товарэдеечилериниҥ продукциязы кыдат јеринде соҥында садылардаҥ айабас деген ижемји бар.\nКыска јетирӱ: 2010 јылдагы тооалышла болзо, Китайдыҥ Албаты Республиказыныҥ Синьцзян-Уйгурский автономный районыныҥ албаты-јоныныҥ тоозы 21 миллион 813 муҥ 334 кижи, ол Китайдыҥ јериниҥ кемиле эҥ ле јаан территориально-административный единицазы болот—текши кеми 1743441 квадратный километр. Ол Китайдыҥ беш национальный районыныҥ бирӱзи болуп јат. Тӧс јери Урумчи кала. «Синьцзян» деген кыдат сӧсти орус тилге кӧчӱрзе—«новая граница», «новый рубеж». Бу тергеениҥ тӱӱкилик ады-топоними Кӱнчыгыш Туркестан. Оныҥ сегис ороонло—Россия Федерацияла, Монголияныҥ Албаты Республиказыла, Казахстанла, Киргизияла, Таджикистанла, Афганистанла, Индияла, Пакистанла текши гран-кыйузыныҥ узуны 5600 километр. Jебрен ӧйлӧрдӧ Торко јол бу јерле ӧткӧн. Административный јанынаҥ алза, бу автономный район округтарга, автономный округтарга, уездтерге, автономный уездтерге, калаларга, волостьторго ло национальный волостьторго бӧлӱнип јат. Автономный районныҥ беш автономный округыныҥ бирӱзинде—Или-Казах автоном округта Алтай округ бар.


Азыйдаҥ бери ток курсагыс - altaicholmon\nАзыйда азыраган ак малынаҥ сааган сӱдинеҥ курсак-тамак белетеп, айылда толо бала-барканы, ӧскӱс-јабысты ӧрӧ алып чыкканы сӱт ажы эмей. Энем ӧрӧкӧн јуу-чактыҥ ӧйинде тынысты Макса деп кижиниҥ энези аргадаган деп куучындап отуратан: «Кижи кирип барза, ӧрӧкӧн тура јӱгӱреле, бир айак аарчыны булгайла, алдыҥа тургузып берер. Ол аарчыны јийле, оноҥ ӱч кӱн куру отурарым. Куруттаҥ кичинек сындырып, оору јаткан энеҥе апарып бер деер. Энем байагы курутты јастыгыныҥ алдына сугуп алар. Је бот, бир айак аарчыны јип, ӱч кӱн чыдажып тургаҥда! Ол ӧрӧкӧнниҥ шылтузында јылды эзен-амыр чыкканыс.\nАлбатыда «сӱт — курсактыҥ бажы» деп тегиндӱ айдылбаган ине. Ол торо-кӱч ӧйдӧ калыгын аргадаган курсагыс эмей».\nМен Келей јуртка кижиге келеримде, биске Бок Бастыковна Абыдакова (Лыкова) деген јаан јашту ӧрӧкӧн айылдаш јаткан. Ӧрӧкӧн чегенин кайнадар, сарју-курудын, алтай аш-курсагын эдип отуратан. Бок ӧрӧкӧнниҥ эткен куруттары Келей, Моты-Оозы јурттарда јаан суруда болгон.\nОлордыҥ айылынаҥ кызыл тыт агаштаҥ эткен кӱпти сӱрекей сонуркап кӧрӧтӧм. Кӱптиҥ ичи јаан, кайда да 7-8 кӧнӧк кире сӱт киретен. Барзаҥ ла, Бок ӧрӧкӧн кӱбин јунуп јадатан. Оны јунала, кургадып, ыштап туратан. Эмди ол ӧйгӧ кайра кӧрӱп сананзам, ол кайда да 4-5 уй сааган болор. Байла, оныҥ учун кӱби тӱрген толотон.\nАйдарда ла чеген, је оныҥ байы-чӱми јаан аш-курсак. Сааган сӱтти кайнадып, бир-эки кӱнге тургузып, ӱстинде ӧрӧмӧ-каймагын алып, сӱттиҥ бойын кӱпте чегенге уруп, кӱпти толтырар.\nБайа агаш ла кӱптеҥ быжузы јок деп сананадым. Нениҥ учун дезе кандый да изӱ кӱн болзо, чегени соок болор, ичсе, чек ле кижиниҥ суузыны канып турар. Чегенди агаш кӱп изӱ кӱнде тыҥ изитпес, соок кӱнде тыҥ соотпос аргалу. Ајарып кӧргӧним, чегенди кайнаткан ла сайын кӱпти јунуп, ыштап турар керек болуптыр. Мынайда улам сайын јунган, ыштаган кӱпте чеген бачым куулып ӱрелбес, бышса, чек кӧбӱкшип, шуулап, кӱптеҥ ажынып јадар. Јаан улустыҥ айтканыла, ол тынду чеген.\nЧегенди казанга урала, шуурумдап азар, аракызын-арајанын алар. Шак ондый чегенниҥ арајаны база тыҥ чыгатан.\nКӱпте арткан чегенниҥ тыны чыкпазын деп, ого сӱтти кӱнӱҥ ле урар. Јайгы чегенге сӱтти бир ле кӱнге урбаза, тыны чыгып, уйадай берер. Эмезе сӱтти арбынду урза, ол ачып болбой турар. Эки-ӱч ле кӱнге сӱт урулбаза, чеген ле атту болуп турар. Сарсузы ӱстинде турар, кыймыктадып ийзе, шуулап јадар. Ӱзеери кӱптиҥ кырында кӧӧрчӧги де кӧп артпас. Толгогон чий сӱттиҥ чегени ачу, аарчызы бачым шӱӱлбес, куруды кӧк ӧҥдӱ ле ачу болор. Байла, сӱди суйук, кӧк болгонынаҥ куруды ондый болбой.\nЈаан казанга ӱч-тӧрт кӧнӧк чегенди уруп, шуурумды тургузар, азар. Бир четперт (3 литр) арајанды тозып алар. Кийниндезин база бир 1-2 литр эдип тозор, онызын шуурумныҥ суузы деп айдар. Ол јымжак болор. Керексиген кижи баштап алган арајанла колыштырып, эмеш кӧптӧдип ийет. Је ол тужында арајаны јымжай берер. Ачузын керексиген кижи онойдо ло јӱк бажын тозып алат.\nШуурумды чыгарала, кылазына-бојозына бир эмезе јарым кӧнӧк ачыган эмезе тегин сӱтти урар. Кайнап турган кылага кайылткан сарјуныҥ тордозын урза, куруды ӱстӱ, амтамду болор. Казанныҥ тӱби кӱйбезин, јапшынбазын деп, кыланы улай ла булгап, јарым эмезе бир саат кирези кайнадар. Онойдо кайнатса, аарчызы јакшы шӱӱлер, куруды ачу јок болор. 3-4 кӧнӧк кыланы шӱӱзе, оноҥ 8-9 кг јаш аарчы чыгар. Оноҥ курут эдип ыштаза, 4-5 кг курут чыгар. Аарчыны кургатса, бескези јарымдай астай берет.\nАарчылу таарды 2-3 кӱн тургузып, куруттап, кургадар. Таарда аарчыныҥ бажын ла тӱбин улуска бербес. Ол, байла, айыл-јурттыҥ ырыс-кежигин туш улус апарар дегени болбайсын. Оныҥ учун бойына артыргызып алатан јаҥду. Курутты ышка кургадар. Айылда от улай ла одырылза, курут тӱрген ышталып кургаар.\nАарчыны кургадарга бош ӧй керек. Иштеп турган кижиге чала эмеш кӱчке келижет. Оныҥ учун мен мынайда эдип јадым. Таарда аарчыны кижи кезип ле јатканча, бажы ла тӱби кезикте оодылып-ооктоло берет. Ондый оок-тек аарчыны аткыска салып, кебиргенче бир-эки кӱн кургадып јадым. Је чек кадыра кургатпаза јакшы. Айылдыҥ ла ичинде бош столго эмезе аарчы јайгадый ла эптӱ неме болзын, ого байагы кебиреп калган аарчыны-курутты јайып, ооктоп јадым. Кирген-чыккан ла сайын колло былчып, ымтактак јайа салар керек. Кондыра јаттыргызала, элгекле элгеп ийедим. Аткыска эмеш узак тудуп ийзер, аарчы кату болор. Айдарда, оны колло былчып болбос. Ого сокы керек болор. Аарчы тӱрген кургаар. Јаан болчок аарчы болбозын, ончозы бир аай ымтак болзын. Айылдыҥ ичинде ле ээзин-салкынга бойы ла кургап калар. Кургаган аарчыны сары сарјула кожо булгаар.\nЭ. ДЕЛДОШПОЕВА, библиотекарь, Келей јкрттаҥ


Улу jеҥÿни эзедип...\nКаҥай Алтай ӱстиле сӱнеелер учат айланып,\nКайра келбес адалар тӱжиме келет чубажып.\nАйдылбаган јаҥары угулып келет јериме\nМинип јӱрген јеерени киштеп јӱрет јеринде.\nКомыргайлу Алтайы комудап јоктойт уулдарын,\nСыргалјынду Алтайы сыылап сакыйт балдарын.\nТӧрӧл учун Улу јууда бистиҥ јерлештерис јеҥӱни аларына јаан салтарын јетирген. Олор бистиҥ Тӧрӧлис, Алтайыс учун јуулашкан. Улу jеҥÿниҥ 75 jылдыгана учурлай Улаган аймактыҥ клуб öмöликтиҥ ишчилери мындый видеороликтар соктыртып, слерди бу кÿч короновирус оору-jобол öйдö оморком кÿнизеп турубыс:


Ада-энелердиҥ јууны ӧтти - altaicholmon\nАда-энелердиҥ јууны ӧтти\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билимдик аайынча министри А. Бондаренко «АР-дыҥ јеринде 2018 јылда государствоныҥ турулта-аттестациязын тӧзӧп ӧткӱрери керегинде» сурак аайынча ада-энелердиҥ јуунын ӧткӱрди. Jуун кӧрӱконференция аайлу ӧткӧн.\nОныҥ шылтузында бу керекте бастыра аймактардыҥ ада-энелери туружар аргалу болды. Jуунныҥ туружаачылары государствоныҥ турулта-аттестациязын 9-чы ла 11-чи класстарда ӧткӱрериниҥ тӧс некелтелериле танышкандар, психологтор дезе, бу аттестацияны белетенериниҥ сурактарыла таныштырдылар.\nКӧп саба ада-энелерди ЕГЭ-ни табыштырар тушта предметтерди талдап аларыла, аргазы ас улустыҥ школдорын божоткондор экзамендерди табыштырарыныҥ аҥылуларыла, анайда ок аттестацияны аларга эҥ ас канча балл алатаныла колбулу сурактар јилбиркетти.


Парламент: комитеттердиҥ јаандары тудулат - altaicholmon\nПарламент: комитеттердиҥ јаандары тудулат\nАлтай Республиканыҥ парламентиниҥ јаҥы тудуузыныҥ экинчи сессиязы ӱлӱрген айдыҥ 3-чи кӱнинде ӧткӧн.\nОл Эл Курултайдыҥ комитеттериниҥ башкараачыларын тударына учурлалган.\nСессияныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин, Федерация Совединиҥ турчызы Татьяна Гигель, Государстволык Думаныҥ депутаттары Иван Белеков ло Родион Букачаков, республикан башкаруныҥ турчылары, федерал бӱдӱреечи јаҥныҥ бистиҥ тергеедеги башкартуларыныҥ јаандары, АР-дыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ јаандары ла депутаттар Советтериниҥ башкараачылары, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы турушкан.\nДепутаттар парламенттиҥ тӧзӧмӧл-структуразын шӱӱжип јӧптӧгӧн. Эл Курултайдыҥ комитеттериниҥ тоозы мыныҥ алдында иштеген тудууда 6 болгон болзо, сессияны белетеери аайынча иштеген тӧзӧмӧл комитет олордыҥ тоозын 7-ге јетирер шӱӱлте эткен. Јаҥы тӧзӧлгӧн комитет туризмниҥ, аргачылыктыҥ, спорттыҥ ла јашӧскӱримниҥ сурактары аайынча иштеер. Анайда ок экономикалык, акча-манат ла калан политикалык комитеттиҥ јааныныҥ парламентте јаантайын иштеер ордынчызы депутаттардыҥ ортозынаҥ тудулар.\nКомитеттердиҥ тоозын кӧптӧткӧниле парламенттиҥ ижине чыгарган чыгымдар кӧптӧп јат, структура аайынча ӧскӧ шӱӱлтелер нениҥ учун шӱӱжӱге чыгарылбаган деп, КПРФ-тыҥ фракциязыныҥ јааны Виктор Ромашкинниҥ сурагына тӧзӧмӧл комитеттиҥ јааны Владислав Рябченко Эл Курултайдыҥ бу структуразы Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ программазына, ондо тургузылган сурактарды бӱдӱрерине эҥ артык келижип јат деп јартаган.\nЭэчий сурак Эл Курултайдыҥ јааныныҥ ордынчызын, парламенттиҥ ижин тӧзӧӧри аайынча камыстыҥ башкараачызын тударына учурлалган. Тӧзӧмӧл комитет бу јамыга кандидат эдип Герман Чепкинди адаарда, КПРФ-тыҥ фракциязы Виктор Ромашкинди адаган.\nӦткӧн сессияны депутаттардыҥ парламентте биригӱлери арга-чыдалын ченешкен, бойыныҥ кирезин кӧргӧн, иштеер аайын јарташкан сессия деп адаарга јараар. Тӧзӧмӧл сурактарды, јӧпсинбеген айалгаларды јартажарга ла јӧптӱ эрмек табарга јарым тӱш ӧй ӧткӧн.\nБу аайлашпастардыҥ тӧс шылтагын Виктор Ромашкин чыгара айткан.\n«Парламентте јаантайын иштеер депутаттар кем болоры фракциялардыҥ башкараачыларыныҥ јуунында шӱӱжилип, кажы ла биригӱге канча јер берери (квота) Регламенттиҥ 4.1 статьязында чокым бичилген. Беш јыл мынаҥ кайра бу сурак јарым ла сааттыҥ туркунына јӧптӧлип калган. Ол тушта парламентте јаантайын иштеер тогус јердиҥ 6-зын 30 депутатты бириктирген «Единая Россия» фракция алган. Бир комитетти башкарары 3 кижилӱ фракцияга, база бир комитет 2 кижилӱ фракцияга ла бир јер кандый да партияга кирбей турган депутаттарга берилген – деп, ол айткан. – Бӱгӱн дезе Регламенттиҥ бу некелтези бӱткӱлинче бузулган. Эҥ кӧп депутаттар кирген фракция јаантайын иштеер ончо јерлерди бойына аларга јат. Олордо 24 кижи, кандый бир суракты јӧптӧӧргӧ, 21 ле ӱн керек. Фракция ӱнин бирлик кӱӱнле берзе, ончо јерлер бир партияга келижер. Мыны јаратпаган депутаттар сессияныҥ ижин бузуп чыккан».\nБу депутаттардыҥ база бир некелтезин јуунда кандый да партияга кирбей турган депутаттардыҥ биригӱзиниҥ адынаҥ Сергей Кухтуеков угускан.\nДепутаттардыҥ ӱнберижи чыннаҥ јажытту болорын јеткилдеерге, ӱнбериш ӧйдӧ депутаттардыҥ ӱн берген бюллетеньдерин кандый да фотограф сокпозын, депутаттар бойлоры бюллетенин фотого согуп аткарбазын, ӱн берген јерди јамылу улус айланбазын, бюллетень салган кайырчак ӧткӱре кӧрӱнбес болзын деп, ол айткан. Мындый учуралдар депутаттардыҥ ӱлӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинде ӧткӧн сессиязында болгонын ол угускан.\nКПРФ-тыҥ ла парламентке ӧткӧн ӧскӧ дӧ партиялардыҥ депутаттары ла кандый да партияларга кирбей турган депутаттар – 15 кижи јуунда турушпазын угузып чыгарда, сессия јӧп јӧптӧӧр чыдузы јок артып, тыштанар (јӧптӧжӧр) ӧй јарлаган.\nТӱштиҥ экинчи јарымында сессияныҥ ижи кӧнӱ ӧткӧн.\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин сессияныҥ баштапкы бӧлӱгинде депутаттардыҥ јарташтарын унчыкпай кӧрӱп-угуп отурган болгон. Тӱштиҥ кийнинде јуун башталар алдында оныҥ айткан кыска сӧзи депутаттарды санандырган болор.\n«Бис ончобыс сыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде ӧткӧн талдаштарды ӧдӱп чыкканыбыс. Талдаачы Тӧс камыс та, кӧп эксперттер де республикада ӧткӧн талдаштарды чыннаҥ тартыжулу, ак-чек талдаштар деп темдектеген. Бис мыныла оморкоп јадыбыс – деп, ол айткан. – Республиканыҥ ӧзӱминиҥ командазына кирген улусты јуукта кайралдаганыс. Мында база ак-чек тартыжу ӧткӧн. Сӧс келижерде, Алтай Республиканыҥ депутадына тудулган Айдар Мызин, Артур Кохоев ле Герман Чепкин бу конкурста јеҥӱчилдердиҥ тоозына кирген. Мыныла оморкойдыс.\nБис ончобыс бистиҥ ӱнбереечилеристиҥ алдында каруулу улус. Бӱгӱн телекей ачык, ижисти канайда баштаганысты јаҥыс та республиканыҥ улузы эмес, бастыра ороон кӧрӱп јат. Оныҥ учун бастыра депутаттарды ачык, јӧптӱ иштеерине кычырып турум. Фракция кандидадын Регламент аайынча озолодо адабай калган болзо, эмди де адаарга ла ол учун ӱнин берерге кандый да буудак јок.\nЈажытту ӱнбериш чындык болзын деген некелтелер керегинде айтса, оныҥ ээжилерин кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱрер керек. Бис санаа-сагышту, кӧгӱстӱ, эмдиги ӧйдиҥ улузы ине. Адалган улусты чындык ла ак-чек талдашта тудактар».\nЭл Курултайдыҥ јааныныҥ, парламенттиҥ ижин тӧзӧӧри аайынча камыстыҥ башкараачызыныҥ јамызына адалган эки кижидеҥ јажытту ӱнбериште Горно-Алтайсктагы 5-чи округтаҥ депутат болуп чыккан Герман Чепкин јеҥген. Ол учун 21 депутат ӱнин берген. Виктор Ромашкинди 19 депутат јӧмӧгӧн.\nӰнбериш ӧдӧр алдында кажы ла кандидатка сӧс берилип јат. Парламентте иштеер јамылу јер учун Эл Курултайдыҥ депутаттары ортодо талдаштарда јеҥип чыккан улустыҥ айткан сӧзин, кычыраачыларга јилбилӱ болор деп сананып, јетиредис.\nГерман Чепкинниҥ айткан сӧзи мындый болгон:\n«Мен талдаштарга “Эткен керектер айткан сӧстӧрдӧҥ артык” деген кычырула чыккам. Бу айтканыла, јӱрӱмде де башкарынадым. Алтай Республиканыҥ ла Россия Федерацияныҥ јасактарын чике бӱдӱрери учун турарым, кажы ла депутаттыҥ кӱӱнин угарым ла айдылган ончо тӱп-шӱӱлтелерди угуп, бистиҥ кажыбыс ла бойына тургускан ла Алтай Республиканыҥ ӧзӱмине керектӱ болгон тӱп-шӱӱлтени чыгарарым деп сӧзимди бередим. Эл-јонго јарамыкту ла бистиҥ ижиске турулталу болзын деп. Мен ачык кижи ле бӱдӱрип болбос иш јок деп сананадым».\nЭл Курултайдыҥ јасакберим иш, јасак-ээжилерди бӱдӱрери ле јербойында бойы башкарынып јадары аайынча комитединиҥ «Единая Россия» партияныҥ фракциязынаҥ Владислав Рябченконы адаган. КПРФ-тыҥ фракциязынаҥ бу јамыга кандидат эдип Виктор Ромашкинди чыгарган.\nЈажытту ӱнбериште јеҥӱ алган Виктор Ромашкин учун 22 депутат ӱнин берген, Владислав Рябченконы 16 депутат јӧмӧгӧн.\n«Јасакберим иште мениҥ ченемелим ончо комитеттерге тузалу болор деп санангам. Ол јанынаҥ кӧрӱмимди мынаҥ озо айткам.\nЈербойында бойы башкарынып јадары керегинде айдар болзо, 2000 јылдаҥ бери мен Горно-Алтайсктагы университетте «муниципальное право» деген предметти ӱредедим. 2004-2005 јылдарда, АР-дыҥ башкарузында иштеп тура, республикада муниципал јаҥды јӱрӱмге кийдирер комитетти башкаргам ла оныла колбулу ончо иштерди бӱдӱргем. Ол ӧйлӧрдӧ бисте јурт кеминде муниципал тӧзӧлмӧлӧр јок болгон. 2004 јылдаҥ бери АР-дыҥ парламентинде тап-эрик политика ла јербойында бойы башкарынып јадары аайынча комитетти башкарадым, ол ӧйлӧрдӧ комитет мынайда адалып турган болгон. Бу бастыра ченемелим меге комитеттиҥ эдетен ижин билер ле иштеер арга берип јат» – деп, Виктор Ромашкин айтты.\nЭл Курултайдыҥ экономикалык, акча-манат ла калан политика аайынча комитединиҥ председателине кандидат эдип тӧзӧмӧл комитет Артур Кохоевти (ол Горно-Алтайскта 2-чи номерлӱ талдаачы округтаҥ тудулган) адаарда, КПРФ-тыҥ фракциязы ЛДПР-дыҥ тооломы аайынча депутатка ӧткӧн Дмитрий Софроновты адаган. Јажытту ӱнбериште Артур Кохоев учун 31 депутат ӱнин берген, Дмитрий Софронов 9 ӱн алган.\n«Экономикалык, акча-манат ла калан политика аайынча комитет бистиҥ тергеениҥ акча-манат јанынаҥ, тӧс документин – Алтай Республиканыҥ бюджедин – јӧптӧӧрине белетейт, оныҥ учун оныҥ ижи сӱрекей јаан учурлу – деп, Артур Кохоев ӱнбериш алдында айткан сӧзинде темдектеген. – Комитеттиҥ јаанына тудулзам, депутаттарды кандый фракцияга киргениле, угыла, мӱргӱӱл јаҥыла аҥылабай, текши кӧрӱм-шӱӱлте чыгарып иштеерим. Бу документте бистиҥ кӱӱнис, мында иштеерге биске бӱдӱмји эткен ӱнбереечилеристиҥ ижемјизи болзын деп».\nПарламенттиҥ эл политика, ӱредӱлик, культура, јондык биригӱлер ле текши јетирӱлер эдер эп-аргалар аайынча комитединиҥ јаанына кандидат эдип тӧзӧмӧл комитет Наталья Екееваны адаган (30-чы округ, Шабалин аймак). Бу јамылу јерге база кандидаттар болбогон.\n«Комитетти башкарар шӱӱлте эдилерде, ондо иштеп болорым ба деп, бойымнаҥ сурагам – деп, Наталья Екеева сессияда айткан. –Комитеттиҥ ижи сӱрекей элбек. Је оныҥ кажы ла ууламјызында мениҥ иштеген ченемелим бар ла бу системаныҥ ӧзӱмине јӧмӧлтӧмди јетиргем деп сананадым. Онойдо, ӱредӱликте мен, јурт школдыҥ ӱредӱчизи болуп ижимди баштап, 30 јылга иштегем. Јондык иштеги ченемелим 20 јылга јуук – бу Россияныҥ ла Алтай Республиканыҥ Јондык палатазында, Текшироссиялык албаты фронтыныҥ тергеелик бӧлӱгинде ле бир канча ӧскӧ дӧ јондык биригӱлерде иш. Шиҥжӱчи болуп, мен Алтай Республиканыҥ јеринде јаткан калыктардыҥ тӱӱки-культуралык энчизи, јаҥжыгулары аайынча иштегем ле иштеп јадым. Бу ончо ченемелим меге комитеттиҥ алдында турган сурактарды бӱдӱрер арга берип јат деп сананадым».\nӰнбериште Наталья Екеева учун 23 депутат ӱнин берген ле ол комитеттиҥ јаанына тудулган.\nӦткӧн сессияда анайда ок парламенттиҥ су-кадыкты корыыры ла јонјӱрӱмдик корулаш аайынча комитединиҥ јааны тудулган. Бу јамылу јерге кандидаттар болуп Алена Казанцева (тӧзӧмӧл комитетте адаган) ла Мария Демина (КПРФ-тыҥ фракциязы) чыккан. Ӱнбериште 26 депутаттыҥ јӧмӧгӧниле Алена Казанцева јеҥген. Мария Демина учун 14 депутат ӱнин берген.\n«Бӱгӱн депутаттар парламенттиҥ ижиниҥ тӧс ууламјылары керегинде айткан. Мен јасактар канайда бӱдӱп турганын шиҥжӱге аларын депутат болбой турган ӧйлӧримде баштагам. 1997 јылда бис билезинде кенек балдарлу энелерле кожо «Возрождение» деген јондык биригӱ тӧзӧгӧнис ле мындый билелердиҥ ле балдардыҥ РФ-тыҥ ла АР-дыҥ јасактарында бичилген тап-эриктерин јӱрӱмде бӱдӱрерин шиҥжӱге алганыс. 2006 јылда Майманыҥ эл-јоны мени баштапкы катап Алтай Республиканыҥ депутадына туткан. Мен баштапкы ӱредӱм аайынча ӱредӱчи ле Майманыҥ школында 10 јыл иштегем. Ол ӧйдӧ меге берилген баштапкы јакылта – јурттыҥ ӱредӱчилериниҥ јеҥилтелерин јандырары болгон. Бу јакылтаны Эл Курултайда иштеген нӧкӧрлӧримле кожо бӱдӱрип чыкканыс. Бир мандатту округымнаҥ АР-дыҥ парламентиниҥ депутады болор бӱдӱмјини меге ӱнбереечилерим ӱч катап улай эткен.\nЈасакберим иш керегинде айдар болзо, Эл Курултайда мен јонјӱрӱмдик бӧлӱкте ас эмес јасактарды белетееринде турушкам, ол тоодо јуртта јаткан улус, кӧп балдарлу билелер, јууныҥ балдары керегинде ле о. ӧ. јасактарды. Олордыҥ кезиги аайынча ишти улалтар некелте туруп јат. Меге бӱдӱмји этсегер, бистиҥ ӱнбереечилеристиҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын кӧдӱрер, тургускан сурактарын бӱдӱрер ишти ӧмӧ-јӧмӧ бӱдӱрерис» — деп, А. Казанцева айткан.\nПарламенттиҥ туризм, аргачылык, спорт ло јашӧскӱрим политика аайынча јаҥы комитединиҥ јаанына Эл Курултайдыҥ эҥ јиит парламентарийлериниҥ бирӱзи, «Единая Россия» партияныҥ тооломы аайынча депутатка ӧткӧн Сергей Тимошенский тудулган. Улаган аймакта бир мандатту 21-чи округтаҥ тудулган депутат Асет Заргумаровло эки катап тартыжуда ол депутаттардыҥ јӧмӧгӧн 23 ӱнин алып јеҥген.\n«Комитеттиҥ ижи экономикалык та, јонјӱрӱмдик те ууламјылу. Мен јашӧскӱрим политика, туризм, аргачылык, спорт бӧлӱктерде иштегем ле ондо турган сурактарды билерим – деп, Сергей Тимошенский айткан. – Горно-Алтайск каланыҥ башкартузында јашӧскӱримниҥ совединиҥ башкараачызы болгом, туризмде аргачы болуп иштегем. Спорт керегинде айткажын, Россияныҥ јуунты командазыныҥ 6 јылга турчызы болгом. Комитеттиҥ кажы ла ууламјызы меге јуук, талдаштарга бу бӧлӱкте эмдиги айалганы кубултарга чыккам деп айдар эдим.\nТуризм кирелте экелбей турган бӧлӱк деп, бӱгӱн айдылган. Је нениҥ де учун бис бу айалганы кубултар керектер керегинде айтпай јадыбыс. Мен сананзам, мында ведомстволор ортодо ишти аайлу-башту тӧзӧӧри тӧс учурлу. Бисте туристтерле иштеер ӧй кыска болгонын ончобыс билерис, оныҥ учун кӧп улус аргачылыгын окылу чотко тургуспай, акча ла иштеп аларга јӱткӱйт. Аргачыларды окылу иштеерге, каландарды тӧлӧӧрине јилбиркедиш керек.\nЭлдеҥ озо бисте патентный системаны кийдирер керек, бистиҥ республикага, сананзам, ол јараар. Спортто туризмле колбулу бӱдӱмдердиҥ ӧзӱмине – сууныҥ спортына, альпинизмге ајару эдер керек, ол туризмде иштеер улусты белетеерине јӧмӧлтӧлӱ болор».\nАграрный политика аайынча комитеттиҥ јаанына кандидаттар болуп адалган Григорий Пильтин ле Рашид Атажанов, экология ла ар-бӱткенниҥ байлыктарын тузаланары аайынча комитеттиҥ јаанына кандидаттар болгон Петр Букач ла Айдар Тазрашев, анайда ок экономикалык, акча-манат ла калан политика аайынча комитеттиҥ јааныныҥ ордынчызы болорго тартышкан Самат Кагарманов ло Сергей Кухтуеков эки катап ӧткӧн ӱнбериште јеҥӱге једер керектӱ ӱндерди алып болбогон.\nПарламенттиҥ бу адалган башкараачы ишчилерин Эл Курултайдыҥ ӱлӱрген айдыҥ 30-чы кӱнинде ӧдӧтӧн сессияда тудары јӧптӧлгӧн.


«НОВАЯ ЗВЕЗДА» - altaicholmon\nКӧп учуралдарда јайалта укталып, оны јаш ӱйе бир канду јаандарынаҥ тӧзӧп алат. Оныҥ да учун санатта бир билениҥ канча уктары иштеп турганы јолду. 2021 јыл Тахтаевтердиҥ јайалталу билезине тӱжӱмдӱ ле эрчимдӱ болуп келижип јат. Быјыл кожоҥныҥ бастырароссиялык «Новая звезда» конкурсында Алтай Республиканыҥ адынаҥ Елена ТАХТАЕВА туружат. Ол бисле конкурс керегинде бойыныҥ санаа-шӱӱлтезиле ӱлешти:\n—Алтай Республиканыҥ адынаҥ мындый јаан керек-јаракта туружып јатканымла сӱреен оморкойдым. Тергеебистиҥ адынаҥ турушсын деп мени конкурстыҥ тӧзӧӧчилери бойлоры кычырган деп темдектеер керек. Мынаҥ канча угузу аткарылганын билбезим. Је мындый ырысту учурал меге берилгенине сӱӱнип, каруулу туружып јадым.\n«Новая звезда» ӱлекер бийик кеминде ӧдӱп јат. Туружаачылардыҥ Москвага јетире јолын, јадар јерин, ажаныжын тӧзӧӧчилер бойлоры тӧлӧп јат. Орооныста андый телеӱлекерлер бары сӱӱндирет. Бис кандый кожоҥ кожоҥдоорысты тӧзӧӧчилери бойы талдап јат. Кандый кожоҥ кожоҥдогонымды эм тургуза айдарга јарабас. Мен оны албаданып, бойыма, Алтай Республикага келиштире јазап эткенимди айдар аргам бар. Белетеништӱ иштерде меге А. Тадинов, Ш. Модоров, Д. Сатин, Э. Толкочеков болушкандар, чачымды јараштыра О. Бельбекова ӧрӱп берген, Ч. Саданчикованыҥ јарангыштарын кийгем. Нӧкӧрлӧримниҥ болужын слер эфирде кӧрӱп, угуп, сезип, танып ийеригер.\nОноҥ башка меге бу јол-јорукта болужын Госоркестр (Владимир Кончев), Шабалин аймактаҥ АР-дыҥ депутады Сергей Мазалов, Шабалинниҥ аймак Совединиҥ депутады Аржан Тодошев, Игорь Клепчин нӧкӧримниҥ энези Галина јетиргендер. Олорго ончозына алкыш-быйаным јетсин.\nПандемияла колбой конкурстыҥ ээжилеринде, ӧдӧр аайында солынталар бар. Эмди јеҥӱчилди телекӧрӧӧчилер база талдаар. Конкурстыҥ телеберилтеде кӧргӱзӱлери сегис бӧлӱкке бӧлӱлген (ол «Звезда» каналда чыгат). Олор кандык айдыҥ 17-чи кӱнинде башталып калды. Кажы ла кӧргӱзӱ аайынча ӱнбериштер ӧдӧр, оныҥ турулталарыла эҥ артыктары илелелер. Анайып јарталган эҥ артык 8 туружаачыга аҥылу сый ла акча-сый табыштырылар. Сый эдип олорго јарлу кожоҥчыла кожоҥдоор арга тӧзӧлӧр.\nЈерлежис Елена Тахтаева кожоҥдогон эфир кӱӱк айдыҥ 29-чы кӱнинде 22 саат 30 минутта (бистиҥ ӧйлӧ) чыгар. Ол чыккан кийнинде, телекӧрӧӧчилер бир коноктыҥ туркунына (кӱӱк айдыҥ 30-чы кӱниниҥ 23 саат 59 минудына јетире (Москваныҥ ӧйиле) ӱндерин берер аргалу болор. Елена Тахтаева учун ӱнигерди берерге 5577 деген кыска номерге NZ 04 (таныктардыҥ ла цифралардыҥ ортозында ачык јер кыйалтазы јогынаҥ болор керек) деген СМС-јетирӱ аткарар керек. СМС-тыҥ баазы 20 салковой акча болор.\nСлердиҥ сотовый оператор кыска номерге јетирӱ аткарарга чынын керелеген ӱзеери смс-јетирӱ сураар аргалу (ол акча тӧлӧбӧзинеҥ болор). СМС-тар учун јуулган акча-манат килемјиниҥ «Бир Јӱрӱмди солы» деген фонды болужып тургандарга барар. Текши јеҥӱни алган туружаачыга кеендикте ижине јӧмӧлтӧ эдип, акча-манатла јаан сый берилер.\nМындый ӱнбериштерде тергеебисте јаткандар бирлигин кӧргӱзип ийер деп иженер керек. Бистиҥ туружаачыла бир эфирде онойдо ок Башкирияныҥ, Калмыкияныҥ артисттери болор. Эл республикалар мындый учуралдарда бойыныҥ туружаачыларын јакшы јӧмӧп турганы јажыт эмес. Оныла колбой Елена (адазы бурят укту, энези алтай укту), Бурятияда тӧрӧӧн-туугандары, нӧкӧрлӧри, јерлештери ого база јӧмӧжӧр болгонын айтты.\nАчык-јарык, ак санаалу, јайалталу Еленала бис культураныҥ эмдиги айалгазы, курч сурактары, келер ӧйи керегинде узак куучындаштыбыс. Керсӱ ле буурзак, чындык артист бу эпшиниҥ тӧрӧлистиҥ культуразында, јииттерле, јашӧскӱримле иштееринде амадулары бийик ле јаан. Ол керегинде куучынды јарлаары келер ӧйдӧ болзын. Эмди дезе кӱӱк айдыҥ 29-чы кӱнин сакып, Елена учун «оорып», јерлежисти јӧмӧйли!\nЕ. БУТУШЕВТИҤ фотојуруктары


Чычкан ла Тӧӧ - altaicholmon\n(Чычканныҥ Јылтоолошко киргени)\n«Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ кычыраачыларын албатыныҥ Чычкан јыл керегинде айдып салган чӧрчӧктӧриле, јарлу билимчиниҥ алтай јылдык тоо ло кӱнтизӱ керегинде сӧзиле, шӱӱлтезиле, онойдо ок Чычкан јылдыҥ белге-темдектериле таныштырадыс.\nКарайлап аккан суулары кайзырыкту балыкту, кӧбӱ јеҥестӱ карамтыкта ӧскӧн мӧштӧри кату сайлу кузукту Алтайда јебренде амыйтандар ортодо Јылтоолошко кирерге јаан маргаан ӧткӱрилген.\n—Јылтоолошко кирер кӱӱним бар – деп, Чычкан санааркап айтты.\n–Јылтоолошко мен база киретем – деп, Тӧӧ кӱркет кыйгырды. Олордыҥ бирӱзи – Алтайдыҥ амыйтандарыныҥ эҥ кичинеги, экинчизи дезе – бастыра аҥдардыҥ эҥ јааны.\n–Је, маргаан эделик. Эртен тура Кӱнди кем озо кӧрӧр, ол Јылтоолошко кирер – деп, эки тынду јӧптӧшти.\nЭкӱ јарык эҥирдеҥ ала кӱнчыгыш јаар кӧргӱлеп, јаткылап алды. Тууча Тӧӧниҥ јанында оймокчо Чычкан јатты. Тӧӧ тойу кепшенет, Чычкан дезе санааркап јадат.\n«Јаан изӱ ай. Ӧлӧҥ-чӧптиҥ бийиги тӧӧниҥ ичинде, оныҥ койузына ортозынаҥ ӧдӧр дӧ арга јок. Кӱн чыгып келзе, мен оны Тӧӧнӧҥ озо кӧрӱп болбозым, онызы јарт. Кӱнди тууча Тӧӧ озо кӧрӧр! Меге озо ло баштап сандырабай, јазап уйуктап алар керек. Мен јаантайын таҥ јарып келзе, Кӱн чыгар алдында ойгонодым. Јемзеп јӱрзем, Кӱн чыгып келетсе, оныҥ алтын чокторы кӱнбадыштагы айаҥ тууныҥ таскылына озо тийет ине! Је ол Кӱн эмес, јӱк ле чоктор! Је чоктор кӧрӱне берзе, Кӱн чыгып келгени ол. Мен бу маргаанды эп-сӱмеле, сагышла ал сокпозом, кӱчимле качан да албазым – онызы јарт. Айдарда, сӱмеленетен эмтирим. Таҥ атканча тирӱ артарга болуп, Тӧӧниҥ кийниндеги ӧӧркӧжине чыгып алза кайдар? Тӧӧниҥ бажы ӧӧркӧжинеҥ бийик болгоны керек бет» – деп, Чычкан шӱӱнеле, Тӧӧгӧ айтты:\n–Мени ӧӧркӧжӧргӧ отургызып алзагар, булар! Јаҥы ла кызыл Тӱлкӱ мени арай ажырып ийбеди. Болот чокышту Ӱкӱ мени кырпый тепти. Таҥ атканча мен тирӱ артарым да јок. Ӧӧркӧжигерге чыгарып алзагар, мен кӱнбадыш јаар кӧрӱп отурайын.\n–Је, ыйлаба, Чычкан. Кӱнбадыш јаар кӧрӱп отуратан болзоҥ, ӧӧркӧжимге чыгып ал, бараксан. Кийин јанымда јабыс ӧӧркӧжимге отур – деп, Тӧӧ јакарды. Чычкан Тӧӧни кычыкайлап ийбеске албаданып, оны ӧрӧ араайынаҥ кармаданып чыгала, кӱнбадыш јаар баштанып, ӧӧркӧштӧги јелбер тӱктердиҥ ортозына кирип, барынтычылардаҥ быжу коруланып алала, тургуза ла уйуктай берди.\nТаҥ јарып, кӱнчыгышта оошкы сары таҥдак ойной берди. Јакшы уйуктап, амырап алала, эртен турагы серӱӱнге Чычкан ойгонып келди. Тӱниле уйуктабаган Тӧӧ тегин де узун мойнын чӧйип, уйкусыраганын чачып, уур бажын серпип, кӧстӧрин јыпылдадып туруп алды. Ол керек дезе кепшенерин де ундып койды.\n–Кӱн! Кӱнди кӧрӱп ийдим! – деп, Чычкан аайы-бажы јок чыҥырды.\n–Кӱн? Бадышта кандый Кӱн? – деп, Тӧӧ кайкап, кайра бурылды. Је, чындап та, кӱнбадыштагы куу таскылдыҥ айаҥ тӧжин Кӱнниҥ алтын чокторы јарыдып алтыр.\n–Мен сени ӧлтӱредим! Јылтоолошко бойым киредим! – деп, Тӧӧ казырланып, Чычканды тобракка балбара тепсеерге мууканды. Је Чычкан ӧлӧҥниҥ ортозына «сурт» кире конуп, јаҥыс ла куйругы сырас эдип калды. Тӧӧ камык јердиҥ ӧлӧҥин ӱзе тепседи, ол кайдӧӧн лӧ кӧрзӧ, чычкандардыҥ ичегени. Удабай ол ӧкпӧзи ӧчӱп, чӧкӧп, токынап, отоп база берди.\nАнайда, Алтайдыҥ эҥ јаан амыйтаны Тӧӧниҥ сагыжы оймокчо, эҥ кичинек амыйтанныҥ сагыжы тууча болуп калган.\nОноҥ ло бери санаалу, сӱмелӱ Чычкан Јылтоолошко кирген. Кижиниҥ айыл-јуртын ӱйттеп, ичеген казып, курсак-тамагын кыркып, ӱреп, Чычкан оны базынчыктап алат. Оны кижи баспактап та, корондоп то јоголтып болбос. Чычканды јаҥыс ла Киске тоскырар. Кискениҥ јыдынаҥ Чычкан коркып, билезиле ӧскӧ јер јаар кӧчӱп, ырбай берет.\nОзодо кебинде јаан изӱ айда Јылтоолошко кирерге Чычкан ла Тӧӧ маргыжала, Чычкан маргаанды ал соккон. Оныҥ учун јаан изӱ ай Чычкан јылга келижет.\nЧычкан јылда чыккан кижи кӧп балдарлу, јаткан јадыны ӧҥжӱк, ырысту болор, кӧп мал-аш тудар. Курсак-тамагы мазаныҥ ӱстинде јаантайын толо јадар. Олор байрамдарда албаты-јонды јууп алып, кӱндӱлеерин јакшызынар. Аргалу-чакту чычканчылардыҥ јӧӧжӧзи айылы-јуртына бадышпай турар. Мал-ажы ӧҥжип, кӧптӧп ӧзӧр. Олор курсак-тамакты јӱзӱн ӧҥдӧп, тотолоп азарын сӱӱр. Чычканчылардыҥ билезинде улус бой-бойлорына чындык, кару, килеҥкей болор. Айылы-јурты ару, јылу, чынык болзын деп кӱӱнзеер.\nЧычканчы-јигиттер јууначак, кымакай болор, бар-јокты айылына тажыыр.\nОлор нӧкӧрлӧрин кату, кызалаҥду ӧйлӧрдӧ, тӱбектерде токынадып, олорго тайак болуп јӱрер. Је бойыныҥ тӱбегин кемге де айтпас, ӧзӧгин нӧкӧрлӧрине ачпас. Чычканчыларга аракы ичерге јарабас. Олордыҥ тӱбеги, шыразы бастыразы аракынаҥ улам табылат.\nЧычканныҥ јылы – јымжак, тойу, ток јыл.


Агару Бичиктиҥ принциптери нениҥ учун тузалу? | Сӱӱнчилӱ јар\n1. Биске нениҥ учун башкарту керек?\nЈӱрӱм — Кудайдыҥ сыйы деп айдылган принцип бисти неге кӱӱнзедет? (САРЫН 36:9).\nЈайаачы Иегова бистеҥ канча киреге ойгор. Сӱӱштӱ Ада Кудайыс бисти уур-кӱчтердеҥ айрып саларга кӱӱнзейт. Бого коштой, Кудай бисти Оноҥ камаанду эдип јайаган (Иеремия 10:23). Темдектезе, канайып кичинек балага ада-энезиниҥ болужы керек болот, анайып ла бистерге де Јайаачы Кудайдыҥ ойгор башкартузы керек болот (Исаия 48:17, 18). Библиялык принциптер — јӱрӱмге берилген башкартулар. Олор Кудайдыҥ биске сыйы. (2 Тимофейге 3:16 кычырыгар.)\nИегованыҥ јасактарыныҥ ла принциптериниҥ тузазы эмди де бар, је келер ӧйдӧ дезе, олор ӱргӱлјиге јӱретен арга берет. Бисти Кудай јайаган болордо, биске оныҥ башкартуларын бӱдӱрип, олорды баалаар керек. (Сарын 19:7, 11; Ачылта 4:11 кычырыгар.)\n2. Библиялык принциптер ол не?\nАгару Бичикте јасактар да, принциптер де бар. Јасактар — кандый бир учуралда нени эдерин эмезе нени этпезин чике кӧргӱзип турган ээжилер (Јаҥды такыганы 22:8). Принциптер дезе, јӱрӱмниҥ кандый ла јанына тузаланатан тӧс чындыктар. Кандый бир учуралда принципти канайып тузаланатанын оҥдоорго, јазап шӱӱп сананар керек (Укаа сӧстӧр 2:10—12). Темдектезе, Агару Бичикте айдылганыла болзо, јӱрӱм — Кудайдыҥ сыйы. Бу принцип биске јӱрӱмди кичеейтен ээжилерди ижисте де, айылыста да, амырап та јӱрзеес ундыбаска болужар. (Апостолдордыҥ ижи 17:28 кычырыгар.)\n3. Эҥ јаан учурлу кандый эки принцип бар?\nИисус эҥ јаан учурлу эки принцип бар деп айткан. Баштапкы принцип, јӱрӱмниҥ учурын кӧргӱзет: Кудайды билери, оны сӱӱри ле оныҥ чындык ишчизи болоры. Бу принципле, тӱп-шӱӱлте эдер тушта, јаантайын башкарынып турар керек (Укаа сӧстӧр 3:6). Анайып јӱрген улус Кудайдыҥ најылары болуп, ӱргӱлјиге ырысту јӱрер. (Матфей 22:36—38 кычырыгар.)\nЭкинчи принцип биске улусла јакшы колбуларлу артарга болужат (1 Коринфтегилерге 13:4—7). Бу принципти тузаланарга, Кудай улуска канайып баштанып турганынаҥ тем алар керек. (Матфей 7:12; 22:39, 40 кычырыгар.)\n4. Агару Бичиктиҥ принциптери нениҥ учун тузалу?\nБиблиялык принциптер биледе сӱӱш болзын ла биле бек болзын деп ӱредет (Колоссыдагыларга 3:12—14). Кудайдыҥ Сӧзинде билелерди тыҥыдып турган база бир јаан учурлу принцип бар. Агару Бичикле болзо, тӧзӧлгӧн биле качан да чачылбас учурлу. (Башталганы 2:24 кычырыгар.)\nАгару Бичиктиҥ принциптериле јӱрзеес, эҥ керектӱ неме јогынаҥ да артпазыс, јӱрегис те амыр болор. Темдектезе, ишке кӧп сабада тӧгӱндебес ле иштеҥкей улусты алат (Укаа сӧстӧр 10:4, 26; Еврейлерге 13:18). Анайда ок Кудайдыҥ Сӧзи бисти не барысла болорзынып јӱрерге ле Кудайла најылажарын кандый ла акча-јӧӧжӧнӧҥ артык баалап јӱрерге ӱредет. (Матфей 6:24, 25, 33; 1 Тимофейге 6:8—10 кычырыгар.)\nАгару Бичиктиҥ принциптери су-кадыкты кичеерге болужат (Укаа сӧстӧр 14:30; 22:24, 25). Темдектезе, Кудайдыҥ Сӧзи аракыдаарын јаратпай јат. Бу јанынаҥ Кудайдыҥ айтканын угуп турзаас, ӧлӱмге экелгедий ооруларга да табартпазыс, јеткерлӱ айалгаларга да туштабазыс (Укаа сӧстӧр 23:20). Иегованыҥ кӧрӱмиле, аракыны ичерге јараар да болзо, је ӧйи-кемин билер керек (Сарын 104:15; 1 Коринфтегилерге 6:10). Анайда ок Кудайдыҥ принциптери бисти јӱк ле керектеристи эмес, је санааларысты да ајаруга алзын деп ӱредет (Сарын 119:97—100). Чындык христиандар Кудайдыҥ нормаларын јӱк ле тузалу болуп турганы учун эмес, је Иегованы мактаарга тузаланат. (Матфей 5:14—16 кычырыгар.)\nИегованыҥ Керечилерин слерге јолугып ийзин деп сурагар\nИегованыҥ Керечилериле Агару Бичикти шӱӱжигер эмезе Агару Бичикти акча тӧлӧбӧзинеҥ ӱренерин баштагар.\nӰлежер Ӱлежер Агару Бичиктиҥ принциптери нениҥ учун тузалу?\nfg 11 ур. 22—23 б.


15.03.2021 - altaicholmon\nЈаҥы аэропорт — эптӱ аргалар\nБыјылгы јылдыҥ кочкор айыныҥ учында Кош-Агаш јуртта аэропорттыҥ јаҥы аэрозалы-туразы ачылганы јербойыныҥ улузына сӱреен јаан сӱӱнчи болды.\n«Алтай кийис» биригӱ презентация ӧткӱрди\nГорно-Алтайск калада коммерциялык эмес 327 биригӱ иштеп јат. Олордыҥ кӧп сабазы социальный ууламјыла улуска болуш јетирер ишти апарат, каланыҥ јӱрӱминиҥ ӧзӱмине камаанын јетиргилейт.\nБу јуукта бистиҥ тергееде Алтай Республиканы ӧскӱрери аайынча Стратегический советтиҥ јууны ӧткӧн. Анда туризмниҥ сурактары база кӧрӱлген.\nЭдилген иштер ле ӧзӱмниҥ јолы\nАлтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында айалгалар, бӱткен ӱлекерлер, эл-јонныҥ јадыны ла келер ӧйгӧ пландар керегинде оныҥ башкартузыныҥ јетиргенин јарлайдыс.\nТӧзӧлгӧлӱ, ӧмӧ-јӧмӧ иш улалар…\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ ээчий он алтынчы сессиязы ӧткӧн кийнинеҥ, республикан парламенттеги фракциялардыҥ јаандары журналисттерле пресс-конференция ӧткӱрген.\nЈуртты јӧмӧӧр баштаҥкайлар\nТулаан айдыҥ 2-чи кӱнинде «Единая Россия» политический партияныҥ Алтай Республикада тергеелик бӧлӱгинде «Россияныҥ јурты» деп адалган федерал партийный ӱлекердиҥ тергеелик јондык совединиҥ јууны ӧткӧн.\nШабалинде кышты ӱйдешкендер\nТулаан айдыҥ 14-чи кӱнинде Шабалин јуртта Культураныҥ ла амыраарыныҥ паркында «Масленица — Јылгайак» деп адалган байрам ӧткӱрилген. Кышты ӱйдежерине учурлалган бу байрам сӱӱнчилӱ айалгада ӧткӧн.


Кажыбыстаҥ ла камаанду… - altaicholmon\nКажыбыстаҥ ла камаанду…\nЈаан изӱ айдыҥ 8-чи кӱнинде Билениҥ, сӱӱштиҥ ле чындыктыҥ кӱни темдектелет. Ого учурлай ӧткӧн неделениҥ среда кӱнинде «Су-кадык биле – Алтай Республиканыҥ су-кадыгы» деп адалган тегерик столдыҥ јууны ӧткӧн. Оны Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозы, АР-дыҥ су-кадыкты корыырыныҥ «Медициналык профилактиканыҥ тӧс јери» деп бюджетный учреждениези ле «Чой аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ администрациязы ӧткӱрген болуп јат.\nЭл-јонныҥ ајарузын билениҥ су-кадыгын тыҥыдарына ла чеберлеерине эдер амадула ӧткӱрилген тегерик столдыҥ туружаачылары – медициналык сообществоныҥ ла јондыктыҥ, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ чыгартулу улузыныҥ алдына бӱдӱретен јаан сурактар тургускан.\nОл тоодо биледе су-кадык јӱрӱм јӱрерин тӧзӧӧри, бала табарында су-кадыкты тыҥыдып чеберлеери аайынча керек-јарактарды ӧткӱреринде бӱдӱреечи јаҥныҥ органдарын, су-кадыкты корыырыныҥ учреждениелерин ле јондыкты ӧмӧ-јӧмӧ иштедеери.\nКижиниҥ су-кадыгына, анчада ла бала табар ӧйдӧ, каршулу болгодый не-немелердиҥ шылтактары ла олор кандый турулталарга экелип турганы керегинде эл-јонго СМИ-лер ажыра јетирӱлер эдери, социально-культурный объекттер, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар ла инновационный технологиялар ажыра биледе су-кадык јӱрӱм јӱрерин тӧзӧӧри.\nЈартап айткажын, билениҥ институдын тыҥыдарыныҥ, кажы ла кижиниҥ кӧгӱс-байлык ла физический су-кадыгыныҥ тӧзӧлгӧзинде болотон билелик байлыктарды тӧзӧӧриниҥ сурактарын шӱӱшкен.\nТегерик столдыҥ јуунын АР-дыҥ су-кадыкты корыырыныҥ «Медициналык профилактиканыҥ тӧс јери» деп бюджетный учреждениезиниҥ баш врачыныҥ молјуларын бӱдӱреечи, бу учреждениениҥ тӧзӧмӧл-методический бӧлӱгиниҥ заведующийи Марина Бештинова баштап ӧткӱрген. Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министриниҥ ордынчызы Анна Григорян кире сӧзинде: «Су-кадык биле – ол су-кадык јӱрӱм јӱрӱп турган биле, андый биледе психологический су-кадык айалга, кӧгӱс-байлык культура ла материальный једим бар болуп јат. Бӱгӱн су-кадык јӱрӱм јӱрерин тӧзӧӧринде билеге тӧс учур берилет» – деген.\nАР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министриниҥ ордынчызыныҥ темдектегениле, бу јуун «Демография» нацӱлекер ле «Эл-јонныҥ су-кадыгын тыҥыдары» деген федерал ӱлекер аайынча ӧдӧт. Бӱгӱн тергеелердиҥ ле ороонныҥ алдында 2024 јылга јетире россияндардыҥ су-кадык јӱрӱмин 78 јашка јетире узадар ла иштегедий эл-јонныҥ ӧлӱмин астадар деген амадулар тургузылган. Бу амадуларга граждандарды су-кадык јӱрӱм јӱрерине јилбиркеткен ле јаман кылык-јаҥнаҥ, ол тоодо ачу аш ичеринеҥ, таҥкы тартарынаҥ айрыган соҥында једерге јараар деп, ол јартамал эткен.\nКижи бойыныҥ су-кадыгын чеберлеерине ајару этсин деген амадула ороонныҥ бастыра тергеелеринде, анайда ок бистиҥ республикада, су-кадыктыҥ јондык тӧс јерлери тӧзӧлӧт. Алтай Республикада андый тӧс јерди јылдыҥ учкары ачары темдектелет. Анаҥ ӧскӧ муниципалитеттер кеминде эл-јонныҥ су-кадыгын тыҥыдары аайынча бойлорыныҥ программалары иштеер. Андый программалар Турачак ла Чой аймактарда јӧптӧлип калган болуп јат.\nМарина Бештинова Алтай Республиканыҥ муниципалитеттериниҥ эл-јоны ортодо инфекционный эмес ооруларла оорыыры ла олордоҥ улам ӧлӱмдер аайынча јетирӱ эткен. Ол 2015-2020 јылдар сайын ӧткӱрилген шиҥжӱ аайынча тергееде эл-јонныҥ тоозы 213703 кижидеҥ 220140 кижиге јетире кӧптӧгӧнин айткан. Специалисттердиҥ озолондыра темдектегениле, 2024 јылга эл-јоныстыҥ тоозы 224576 кижиге једе берер. Республиканыҥ эл-јоныныҥ тоозы кожулары турумкай болгон. Бу ок ӧйдӧ, 2018 јылга кӧрӧ, бу кӧргӱзӱ 31,4 процентке јабызап калган.\nЭл-јонныҥ јаш аайынча тооломыныҥ учурлу кӧргӱзӱлериниҥ бирӱзи ол орто јаш болуп јат. 2019 јылда республиканыҥ эл-јоныныҥ орто јажы 34,2 деп темдектелген.\nКалганчы јылдарда тергееде ак-јарыкка чыккан балдардыҥ тоозы астап турганы темдектелет. Је андый да болзо, бистиҥ субъект бу кӧргӱзӱле ороон ичинде озочылдардыҥ тоозында болуп артканча.\nАлтай Республикада божогон улустыҥ текши тоозы бир эмеш кӧптӧй берген, је Российский Федерация ла Сибирь аайынча кӧргӱзӱлер кеминде јабыс болуп артканча. Улус кӧп сабазында кан јӱрӱжер системаныҥ ооруларынаҥ, кату оорудаҥ ла тыш шылтактардаҥ улам божойт. 2019 јылдыҥ турулталары аайынча тергеебисте божогон иштегедий улустыҥ кӧп сабазы тыш шылтактардаҥ улам божогон. Тыш шылтактарга јӱзӱн-башка сынык-бычыктар, јеткерлӱ учуралдар, корондолгон учуралдар кирет.\nБистиҥ тергееде инфекционный эмес патологияларла оорыырыныҥ текши айалгазы керегинде айдып тура, Марина Владимировна эл-јон ортодо ойто ло кан јӱрӱжер системаныҥ оорулары озолоп турганын темдектеген. Анаҥ ӧскӧ ӧкпӧниҥ, бӧӧрӧк-немениҥ системазыныҥ, ич-карынныҥ, сӧӧк-балтыр системаныҥ оорулары кӧп темдектелет.\nТергееде наркологический ооруларла оорыыры 8,2 процентке астаган да болзо, Горно-Алтайскта ла јурт јерлерде бу сурак курч болуп артканча. Темдектелген наркопатологиялардаҥ озо ло баштап хронический аракыдашты, ол тоодо аракыдаҥ психоз ооруларды айдарга јараар.\nБалдардыҥ су-кадыгы керегинде Алтай Республиканыҥ «Медициналык профилактиканыҥ тӧс јери» деп бюджетный учреждениезинде балдардыҥ су-кадыгыныҥ тӧс јериниҥ заведующийи Наталья Новикова айткан. Оныҥ шӱӱлтезиле болзо, баланыҥ су-кадыгы кӧп тоолу шылтактардаҥ камаанду. Балдарыныҥ келер ӧйи керегинде озо ло баштап ада-энелери сананар учурлу.\nАлтай Республикада балдардыҥ ооруларыныҥ текши тоозыныҥ јаан ӱлӱзи ӧкпӧниҥ ооруларына, оны ээчий ич-карынныҥ, терениҥ, кӧстиҥ, нервный системаныҥ ооруларына келижет.\nЈуунда АР-дыҥ су-кадыкты корыырыныҥ «Перинатальный тӧс јер» деп бюджетный учреждениезиниҥ баш врачы Андрей Мурыгин ле оныҥ ордынчызы Алтай Республиканыҥ баш акушер-гинекологы Татьяна Суртаева база турушкан. Су-кадык биледеҥ башталып турганын, биледе су-кадык јӱрӱм јӱрерине, спортты сӱӱрине таскадары керектӱзин олор база темдектеген.\n«Ӱй кижи бойына, су-кадыгына каруулу эмес болот ло бала табар ӧй келзе, врачтардаҥ кайкал сакыйт. Је кайкал болбос то аргалу. Андый да болзо, бистиҥ врачтар кемниҥ де су-кадыгын, јӱрӱмин аргадап, ол кайкалды эдерге албаданат. Келер ӧйдӧ адалар ла энелер болотон улус су-кадык балдар су-кадык ада-энелерде табылып турганын билер учурлу» – деп, Андрей Мурыгин темдектеген.\nТатьяна Суртаеваныҥ айтканыла, эмдиги ӧйдиҥ ӱй де, эр де улузыныҥ бала табарына јарамыкту су-кадыгы врачтарды санааркадат. Ол ороондо балдар чыгарарыныҥ кемине салтарын јетирет. Анайып, ак-јарыкка туулган балдардыҥ тоозыныҥ кеми там ла јабызайт.\n«Калганчы јылдарда, 2007 јылдаҥ ала, РФ-тыҥ ӱй улузыныҥ бала табарына јарамыкту су-кадыгыныҥ айалгазы там ла чочыдулу болуп браатканы темдектелет» – деп, ол айткан.\nРепродуктивный су-кадыкты корыыры аайынча иште тӧс аргалардыҥ бирӱзи су-кадык јӱрӱм јӱрери, јетирӱлик-профилактический ишти тыҥыдары, анчада ла јашӧскӱрим ортодо, диагностиканыҥ эмдиги технологияларын јӱрӱмге кийдирери ле ӱй улустыҥ ооруларын эмдеери болгонын ол темдектеген.\nБала табарына озолондыра белетенер керек, эмди «биле тӧзӧӧрин озолондыра темдектеери» деген оҥдомол јарлу боло бергенин республиканыҥ баш акушер-гинекологы айткан. Бала табарына озолондыра белетенер тушта, медицинский специалисттерге баштанган ада-энелер сакылталу ла су-кадык баланыҥ ада-энези боло берет.\nТегерик столдыҥ јуунында кӧдӱрилген сурактар аайынча бойыныҥ шӱӱлтезин Алтай Республиканыҥ баш медицинский психологы, АР-дыҥ су-кадыкты корыырыныҥ «Медициналык профилактиканыҥ тӧс јери» деп бюджетный учреждениезиниҥ медицинский психологы Ольга Алмадакова айткан. Ол ороонныҥ эр улузыныҥ су-кадыгыныҥ сурактарына ајару эткен. Ольга Алмадакова РФ-тыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозыныҥ репродуктивный су-кадык аайынча штатта эмес баш специализи Олег Аполихинниҥ «Эр улустыҥ су-кадыгы – демографиядагы амадуларды бӱдӱрери аайынча иштиҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи» деп айтканын темдектеген.\nТергеениҥ баш медицинский психологы статистикадагы кӧргӱзӱлерге токтоп, ол кӧргӱзӱлер аайынча ороондо эр кижиниҥ јӱрӱминиҥ узуныныҥ орто кеми, ӱй кижидийине кӧрӧ, 10 јылга ас болуп јат деген. Эр улустаҥ јӱк ле 43 проценти 60 јашка јетире јӱрет.\n«Олег Аполихин бойыныҥ докладында эмди су-кадыкты корыырыныҥ системазына јаҥы модель кийдирер керек болгонын ла озо ло баштап ооруларла эмес, јаан да улустыҥ, балдардыҥ да байа бир девиантный кылык-јаҥыла тартыжар керек болгонын айдат. Андый системаныҥ амадузы улуска оорыырга бербейтени болуп јат. Аполихин анайда ок ачу аш ичерин, таҥкы тартарын, кыймыктанбас, анайда ок балыр јӱрӱм јӱрерин астадар, јӱрӱмде карыгып-санааркаарын болдырпас керек деп айдат. Кӧп сабада су-кадык биледеҥ, андагы таскадунаҥ, социальный айалгадаҥ, кажы ла кижиниҥ бойынаҥ камаанду» – деп, Ольга Алмадакова айткан.\nАда-энелер бойыныҥ су-кадыгына каруулу болбогонынаҥ улам балдарыныҥ эди-каныныҥ ӧзӱминде бузуштар, ол тоодо психический оорулар табылып турганы керегинде ол база айткан.\nТергеениҥ баш медицинский психологыныҥ темдектегениле болзо, Россияныҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозы эр кемине јеткелектерге профилактический медициналык шиҥжӱ ӧткӱрер ээжиге тӱзедӱлер кийдирген. Эмди эки јажы толгон балдарга профилактический медициналык шиҥжӱ ӧткӱрер тушта балдардыҥ ада-энелери анкетирование ӧдӧр, врач-психиатр психический ӧзӱминде бузушту болгодый балдарды илелеер.\nТегерик столдыҥ јуунында бойыныҥ докладтарын анайда ок АР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозыныҥ штатта эмес баш психолог-наркологы, АР-дыҥ су-кадыкты корыырыныҥ «Психиатрический эмчилик» деп бюджетный учреждениезиниҥ баш врачы Ирина Карпова, АР-дыҥ су-кадыкты корыырыныҥ «Медициналык профилактиканыҥ тӧс јери» деп бюджетный учреждениезиниҥ специализи, «Су-кадык биле» деп јондык организацияныҥ башкараачызы Елена Мельникова ла видеоколбу ажыра «Чой аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ јааныныҥ јонјӱрӱмдик сурактар аайынча ордынчызы Марианна Диминева эткендер.\nТегерик столдыҥ јууныныҥ туружаачылары адакыда јуунныҥ тӱп-шӱӱлтелерин јӧптӧгӧндӧр.\nС. Костинаныҥ фотојуругы


2021 јылда бала тапкан баштапкы энелерди уткуган - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ бала табар туразында чаган айдыҥ баштапкы кӱнинде тӧрт бала чыккан. Тӱнниҥ эки саат јирме минудында тӧрт килограмм бескелӱ уулчак чыккан, бир частаҥ ак-јарыкка кызычак туулган. Оныҥ кийнинеҥ тӱш туркунына база эки уулчак чыккан. Динара Култуева Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохординниҥ адынаҥ энелерди уткуп, олорго ло балдарга су-кадык, ырыс кӱӱнзеди.\n«Биледе бала чыкканы — ол сӱреен јаан учурлу керек, неле де баалап болбос ырыс. Јаҥыјылдык тӱнде чыккан балдар кайкалла тӱҥейлеш. Јаҥы чыккан болчомдор су-кадык чыдагылазын, ырысту јӱрӱмдӱ болзын» — деп, Динара Култуева айткан. Бистиҥ тергееде бӱгӱнги кӱнде балдарга ла энеликке учурлалган кӧп јакшы керектер ӧткӱрилип јат деп, ол кошкон. Балдардыҥ јакшынак садтары, бастыра јанынаҥ јеткилделген школдор тудулып јат, јиит билелерге ле кӧп балдарлу билелерге государстволык јаан болуш јетирилет. «2021 јылда Алтай Республикада јаҥы чыккан балдардыҥ тоозы кӧптӧзин ле олордыҥ јӱрӱми ырысту болзын» — деп, ол темдектеген.\nТергеениҥ балдарыныҥ 80 проценти республикан Перинатальный тӧс јерде чыгып турганын темдектеер керек. 2020 јылда мында текши тооло 2389 бала туулган. Јаҥы јылдыҥ беш кӱниниҥ туркунына ак-јарыкка 26 бала чыккан.\nБистиҥ республика ороон ичинде кӧп балдар чыгып турган тергеелердиҥ тоозында канча јылдарга улай темдектелип келген. Бу јакшынак јаҥжыгу мынаҥ да ары улалып барзын деп кӱӱнзейли.


Алтайдыҥ тӱӱкизине јаан учурлу табынты | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nАлтайдыҥ тӱӱкизине јаан учурлу табынты\nБорис Киндиков бистиҥ аймакта танылу кижи. Јайалталу кайчы, кожоҥ чӱмдеечи, јирме јылдаҥ ажыра Оҥдойдо «Балдардыҥ јайааныныҥ тӧс јеринде» ӱредӱчи болуп иштейт. Канча јылдардыҥ туркунына камык балдарды јуранышка, агашла кееркедим эдимдер эдерине ле алтай кайга ӱреткен. Јашӧскӱрим алтай калыктыҥ кӧгӱс-байлыгын ундыбай јӱрзин деп, албаданып иштеп турган кижи.\nЈе Борис Михайлович анайда ок билимчи-шиҥжӱчи болгонын кӧп улус билбес болбой. Бу кижиде билимдик јамылар јок то болзо, је таап алган табынталары, бичиген иштери јаан учурлу ла билимдик телекейде јаан «бескелӱ» болгонын темдектеер керек.\nӦткӧн 2016 јыл Борис Михайловичке сӱреен тӱжӱмдӱ јыл болуп калды. Кӧп јаҥы ачылталар эдилген, кӧп бичиктер табылган. Ол тоодо Алтайда эҥ узун (кӧп таныктарлу) јебрен тӱрк бичик табылганы. Ол бажынаҥ бистиҥ куучын-эрмегис ӧтти.\n— Борис Михайлович, биске озо ло баштап бу таап алган бичик керегинде куучындап берзегер.\n— Ӧткӧн 2016 јылда беш кире јаҥы бичик табылган эди. Олордыҥ ортозында эҥ аҥылузы — бу бичик болуп јат. Бис оны кӱскиде нӧкӧримле, Чекурашев Айбекле кожо Бичиктӱ-Боом јурттыҥ јанында таап алдыбыс. Улустыҥ ӧдӱп турган јолынаҥ ыраак јок, кайанаҥ оодылып тӱшкен бичик. Јерде јаткан ташта озо баштап согуп јуралган аҥныҥ сомын ајарып ийгенис, оноҥ лаптап кӧрзӧбис, таныктар кӧрӱне берген. Тоолу таныктар кырылып, оодылып та калган болзо, је тӱҥей ле кычырып ийер арга бар. Бодоштыра айтса, бичик 6-7-чи чактарга (јебрен тӱрк ӧйлӧргӧ) келижет.\nБу сӱрекей аҥылу табынты. Бичик 68 кире таныктаҥ туруп јат. Бу Алтайда табылган јебрен тӱрк бичиктердиҥ эҥ узуны. Оныҥ учун бу јаҥыс бистерге, алтайларга, Алтай Республиканыҥ улузына эмес, а бастыра тӱрк калыктарга јаан учурлу табынты деп айтса, јастыра болбос.\nБичиктиҥ учурын табатан иш јетире божобогон. Бедирениш эмдиге ле јетире ӧдӱп јат. Је бӱгӱнги кӱнниҥ турулталарын айтса, мындый сӧстӧр чыгып јат ошкош: «Мӧҥкӱ кайага чийе тартып, бичип јадым. Јердиҥ ээлеринеҥ эзен-мӧҥкӱлик јӱрӱм сурап јадым». Је бу кӧчӱрилиш чокум эмес. Иш барып ла јат…\nМен мынаҥ озо бу табынты керегинде кайда да јарлабагам, айдарда, «Ажуда» газеттиҥ кычыраачылары баштапкы угаачылар.\nЭмди јылулар башталза, кар кайылза, бу таш кажы кайанаҥ тоолонып тӱжип келгенин бедирерис. Оноҥ бичикти јазаптыра кӧчӱрер керек. Бу таштыҥ оноҥ ары салымы бистиҥ Оҥдой јурттыҥ, ол эмезе республиканыҥ музейиле колбулу болор деп сананып турум.\n— Бу бичик јебрен ӧйлӧрдиҥ бе, айса озогы бичиктерге тӱҥейлеп јуралган јаҥы бичик пе деп, билер аргабыс бар ба?\n— Оны ылгап ийерге кӱч эмес. Тургуза ӧйдӧ бисте јебрен бичиктерди јазап аайлап турган улус ас. Оныҥ учун бу ууламјыга тереҥжиде кирип ле алган билимчилер аайлар аргалу. Бичиктиҥ чындыгын кӧп тоолу темдектерле кӧрӱп јат. Темдектезе, бичиктиҥ ӱстинде јеҥестиҥ ӧскӧниле, чийӱлердиҥ бӱдӱжиле, тузаланган таныктарыла ла оноҥ до ӧскӧлӧриле. Ол јанынаҥ алаҥзыш јок.\n— Слер качаннаҥ ала јебрен бичиктерле јилбиркеп баштаганар?\n— Алдында Куладыныҥ музейин јазап турала, кобыларла базып, таштарда јебрен јуруктарды кӧрӱп, јаҥы бичиктер табып, соныркап баштадым. Оноҥ ло бери бош ӧй болзо, кайа-таштарла базып, бедиренип јадым.\nБичиктер — ол јуруктарга кӧрӧ јебрен ӧйдиҥ кӱӱн-санааларын чокум айткан кереечилер. Оныла колбой, бичик-билик бар болгоны — ол бистиҥ ӧбӧкӧлӧристе јаан кӧгӱс-байлыкту ороондор болгоныныҥ темдеги. Бичик бар тушта, улус бой-бойлорыла бичижип, билимдерин чокум јууп баштагылайт. Мен сананзам, бистиҥ кажы ла кижи бу табынтыларла оморкоор керек, сӱӱнер керек.\n— Айдарда, бистиҥ республикада мындый бичиктер кӧп табылган ба?\n— Бистиҥ республикада мындый јуруктар кӧп сабада бистиҥ аймакта табылат. Јодыранаҥ, Калбак-Таштаҥ алала Каракол-ӧзӧккӧ, Кайрылыкка јетире алза, алтан кире бичик бар болгонын билерим. Ол јебрен тӱрк, уйгур, тӧбӧт, монгол, ӱзӱк (ойрот) бичиктер болуп јат. Амаду бар: Оҥдой аймакта табылган ончо јебрен бичиктерди јууп, альбом этире чыгарарга. Быјыл ол керек келижер ле болбой.\n— Бистиҥ Алтайда табылып турган бичиктерле гран-кыйу ажыра билимчилер база јилбиркеп турганын уккам…\n— Эйе, бисте табылып турган бичиктерге бастыра тӱрк телекей ајару эдип турган дезе, јастыра болбос. Турк, казак, кыргыс билимчилер бистиҥ табынтыларла јилбиркейт. Германиянаҥ да улус келип јат. Ол бажынаҥ мениҥ алты-јети ижим Астанада кепке базылган, билимдик јуунтыда да чыккан эди.\n— Слер билимчи болуп, јебрен бичиктердеҥ ӧскӧ кандый ууламјыла иштеп јадыгар?\n— База бир сонуркап иштеп јаткан ууламјым — ол топонимика, јерлердиҥ, суулардыҥ аттарын јууп, олордыҥ учурын, тӱӱкизин бедиреери. Темдектезе, Оҥдой јуртты айландыра турган кӧп саба јерлердиҥ аттарын таап алдым. Эмди Караколдоҥ алала Куладыга јетире иштеер керек. Бу иште солун немези — ол јерлердиҥ аттарында казынып баштазаҥ, канча-канча ӧйлӧрдиҥ истери чыгып келгени. Бир ле јерде гунн, тӱрк, монгол, ойрот ӧйлӧрдиҥ аттары чыгып келер аргалу.\nБу ла Каракол ӧзӧкти алзабыс, Караколдоҥ алала Ӱч-Сӱмерге јетире суулардыҥ аттары башка-башка. Ӱстӱги Ак-Јул ла Алтыгы Ак-Јул бар. «Јул» дегени, кӧрӧр болзо, јебрен тӱрк тилле «суу» дегени. Кайыҥныҥ јулугы деп эмдиге јетире айдып јадыбыс. «Кем», «Сай», (Курсай Куладыда), «Кожого», «Коол» деген сӧстӧр ончозы суула колбулу. Бистиҥ Урсул «Ару-суу» деп сӧстӧрдӧҥ бӱткен арга база бар.\nОл эмезе Оҥдойдо «Бастион» деген јер бар. Оны шиҥдеп баштаарымда, кӧрӧр болзо, чын ады «Бестӱ-Айан» эмтир. Оҥдой јурттыҥ бойыныҥ адын алзабыс, кӧп улус оны «оҥ јаны», ол эмезе «он кудай» деп кӧчӱрет. Је алдындагы бичимелдерде алтайлар Оҥдойды Коҥгодой деп адап турганы темдектелген. А Коҥгодой — ол Хунтайджи дегени. Ойрот каандыктыҥ каандарына мындый ат берип туратан. Айса болзо, мында Ойрот-Каанныҥ турлузы да болгон болор.\nБу јанынаҥ иш база кӧп лӧ. Кажы ла сӧсти тереҥжиде казып баштазаҥ, кӧп ачылталар чыгып јат.\n— Јарт. Кеендик ижер јанынаҥ айтса, слер бойыгардыҥ кӧрӱ-выставкагарды белетеп јатканар деп уккан эдибис. Ол качан ӧдӧр?\n— Выставканы мен кочкор айдыҥ 1-кы кӱнине јетпей ӧткӱрер болорым. Табылган бичиктерди, бойымыҥ графический, абстрактный јуруктарымды кӧргӱзерим. Оҥдой јурттыҥ выставочный залында ӧдӧр. Айдарда, ончо улусты выставкага кычырып јадым. Чокум качан болотонын удабас јарлап ийерим.\n— Је, јилбилӱ куучын-эрмек учун јаан быйан! Билимдик ижер јанынаҥ ачылталар база да кӧп болзын! Кеендик ижигерде база да кӧп једимдер болзын деп кӱӱнзеп јадыбыс!\n— Јаан быйан!\nС. Тугудин куучындашкан\n« О возможности открытия карт платежной системы «МИР»\nКелер ӧйди сананып… »


Алтай аш-курсакты орныктырып - altaicholmon\nАлтай аш-курсакты орныктырып\nБӱгӱнги бистиҥ айылчыбыс — меркит сӧӧктӱ Эльвира ТЕКТИЕВА. Бу эпши Горно-Алтайск калада «Меркит» кафениҥ јааны болот.\n—Эльвира Васильевна, Слер кажы алтайдаҥ, угы-тӧзӧӧр не улус болгонын угарга солун?\n—Мен 1967 јылда Кан-Оозы аймакта Келей јуртта чыккам. Бистиҥ јурт Чакырдаҥ, Тӱкей деген јаан ӧзӧктӧҥ барган.\nАлдынаҥ бери ада-ӧбӧкӧлӧрис мал-аш туткан. Энем кӧбӧк сӧӧктӱ Унчукпас Арбашевна Дедина. Эзен јӱрген јаҥыс сыйны Александра Арбашевна Шестакова болор. Олордыҥ адазы Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, энези эрте јада калган.\nМен биледе алты баланыҥ эҥ оогожы. Энебис бисти бир де аштатпай, суузатпай чыдаткан. Кӧп сабада бойыныҥ колыла быжырган калажыла, уйыныҥ сӱдиле азыраган. Энем кӧкчи, ус кижи болгон. Адам садуда чотобот болуп иштеген. Мен тӧртинчи класста ӱренип турарымда, ол јеткердеҥ улам јада калган. Адамныҥ адазы колхозто малчы болгон. Ол јаантайын кошовкалу јӱретен. Jайгыда малды јайдакка минип јӱрер. Ол тушта кондепо болгон. Бийскке малды айдап јетиреле, кайра јойу келетен. Аксагал јаҥыс колыла тай атты армакчылап тудатан. Онойдо ок ол чечен аҥчы болгон. Jаантайын аҥдап, киштеп, куру јанбайтан. Карган адам киштиҥ куйруктарын меге, 10-12 јашту кызычакка, беретен. Мен кӧктӧнип туратам.\n—Ӱредӱдеги јолыгар керегинде куучындап ийзегер?\n—Областной национальный школдо ӱренип турала, энем оорый берерде, Моты-Оозы јурттыҥ школын божотком. Оноҥ Барнаулда АГУ-да юридический факультетке кирип болбой, политехнический институтка киргем. Бир јыл ӱренеле, энем оорый берерде, ӱредӱни таштайла, јангам.\nОнойып, бир јыл колхозтыҥ уйларын саадым. Jе јиит кижи ойноп јӱрбей, тӱнниҥ 2-3 саадында јадып уйуктаар, эртен тура беш саатта уй саарга турар керек. Ишке барадала, јолой уйуктай беретем, бӱдӱрӱлеле ойгонып келеле, эмди ле ӱредӱге кирзем, качан да таштабазым деп бек санангам.\nМоты-Оозыныҥ «Путь к коммунизму» деп колхозы Красноярсктагы юридический институтка ӱредӱге ийген, оны божодоло, тӧрӧл колхозто юристконсульт болуп иштедим. Кӧбӧк сӧӧктӱ Байрам Николаевич Тектиевле айыл-јурт тӧзӧп, эки уулду болдыс. Кийнинде Маймада следствиеде иштедим, оноҥ узак јылдарга Горно-Алтайск каланыҥ јаргызында иштегем, јаргыныҥ председателиниҥ болушчызы болдым.\n— Эльвира Васильевна, Слердиҥ, јаргыда иштеген кижиниҥ, аргачыга келген јолыгарда, байла, бойыныҥ шылтагы бар?\n—Мениҥ эки уулым мал-аш ӧскӱрип јат. 2009 јылдаҥ ала балдарыма болужып, аргачы болуп бардым. Jаан уулым 29 јашту, айыл-јуртту, аргачы, таҥынаҥ турлулу.\nКичӱ уул 26 јашту, Новосибирск калада «Стандартизация и сертификация мясных и молочных продуктов» деп факультет божоткон. Экинур јуртта бойы алдынаҥ турлулу, мал-ашты кӧрӧргӧ адазы болужат.\n—Эльвира Васильевна, аргачы болуп, кандый ууламјыла иштейдер?\n—Акам Александр Васильевич Кулаков В. И. Чаптыновтыҥ ӧйинеҥ бери алтай аш-курсакты орныктырар кӱӱн-сааналу болгон. Мен акамды јӧмӧп, алтай албатыныҥ культуразыла, курсак-тамагыла туристтерди, айылчыларды таныштырары јанынаҥ иштейдим.\n—«Меркит» кафеде кандый јаҥыртулар болды?\n—Алтай улустыҥ тойлорын ӧткӱрерге, эки айыл тутканыс. Эки айылдыҥ бирӱзинде очок тургузып салдыс, пол јайылбаган, экинчизи полду, оны ресторан аайлу эткенис. Онойдо ок 350 јерге шатер эдилген. Мынаҥ ары кышкы ӧйгӧ эптӱ эттирте јазаарыс.\n—Кандый амадулар бар?\n—Амадулар бар, је ончозын бӱдӱрерге ӧй лӧ акча керек. Калада мӧш агаштаҥ алтай ресторан тудар санаа бар. Jе биске каланаҥ јер бербей јат.\n—Туристтер кайдаҥ ла келип, мында амырайт па?\n—Чындап та, бисте кайдаҥ ла келген туристтер амырайт. Керек дезе, Кыдат јеринеҥ меркит сӧӧктӱ аргачылар болгон. Олорды эм-тус ӧлӧҥдӧр јилбиркедет.\nОлор саду-промышленный палатаныҥ јааны Э. Челоковло эрмектежип, бисте база меркиттер бары керегинде угала, ӧнӧтийин таныжып келгендер. Меркиттер Чингис-каанга удурлажып јуулашкан албаты. Келер ӧйдӧ бала-барка таныжып јӱрзин деп амадайдыс.\n—Слер аргачылыкта кемле колбу тудуп, јӧмӧлтӧ-болуш аладыгар?\n—Бис јурт ээлемниҥ гранттарыныҥ конкурстарында турушканыс. Уулдарым оныҥ акчазыла техника алды.\nОго ӱзеери бис чыккан-ӧскӧн јеристе «Ак-Боочы» деп производственный кооператив тӧзӧп алганыс. Амадаган амадулар кӧп.\n—Кандый јондык иштерде туружып јадыгар?\n—Музейге, алтай спортчыларга, Экинур јурттыҥ улузына акча-манатла болужадыс.\n—Бош ӧйдӧ спорттыҥ кандый бӱдӱмиле јилбиркейдигер?\n—Калганчы јылдарда ӱредӱчилер белетеер училищениҥ спортзалында волейбол ойноп турубыс. Ого ӱзеери бу ӱредӱлик заведениеге спонсорский болушты база јетиредис.\n—Эльвира Васильевна, иш аайынча кайдаар јорыктап јӱрдеер?\n—Мен иш аайынча Россия ичиле де, гран да ары јаныла јорыктайдым. Онойып, Москваныҥ татарларыла казы, чучук аайынча куучын-эрмек ӧткӱрдис. Олор бисти казыны «сырокопченный, вяленый» эдип белетеерине бойыныҥ эп-сӱмезиле ӱредер кӱӱндӱ.\nБисте мал кӧп учун јаҥы сойгон малдыҥ эдин, казы-картазын јип јадыс. Олордо «вяленый» казыны 45 кӱн тудатан јаҥду. Оноҥ оны ойто биске садар.\nБу тӱрк калыктыҥ казы, чучук деп курсагын бис база белетейдис, је ондо сертификат јок. Андый да болзо, Бийскте, Барнаулда јадып турган татар улус јаантайын келип алат. Онойдо ок «Эл- Гранд» кафеге јӧргӧм лӧ казы табыштырадыс.\n—Республика ичинде јурт ээлемде билелик производство тӧзӧӧри ле оны улалтары сӱреен кӱч керек деп айтсам, јастыра болбос болбой…\n—Jаан акамныҥ айтканыла, мал-ашты ӧскӱрери ол бир керек, оноҥ курсак-тамак белетеери ле садары — ол оноҥ јаан сурак. Ого ӱзеери Александр Васильевич Кан-Оозы аймакта «Меркит» деп ООО-ны ачып, ижин кӧндӱктирген. Мен акамды јӧмӧп, албаданып јадым. Онойып, бистиҥ билелик производство ӧзӱм алынат.\n—Ӧскӧ улус эт табыштырып келзе, Слер алып јадыгар ба?\n—Бис ветеринарный бичиктӱ этти алып јадыс. Этти кӧп саба учуралдарда Чамал, Шабалин аймактардаҥ табыштырат.\n—Слер кандый аш-курсакка сертификаттарды эдерине болушканар?\n—Jаан саду-магазиндерде — «Мария-РА», «Аникс» — сертификат јокко боорсок, алтай калаш, теертпек садылбас. Мен олорго сертификат эттим. Ого ӱзеери курут, быштак база сертификатту. Анчада ла койдыҥ ичи-кардына сертификат эдери кӱчке келишти. Ончо немеге ГОСТ болор учурлу. Новосибирск ажыра эдер керек. Сертификацияныҥ ла стандартизацияныҥ тӧс јери Новосибирск каладӧӧн кӧчӱрилген.\nБу иш кӱч те болзо, је сӱреен јилбилӱ. Кӧп неме кижинеҥ камаанду. Jаргычыныҥ байлык ченемели, улусла иштеп билери, байла, бастыра јанынаҥ бу иште ийде-кӱч берген.\n—Jол-јорыктаҥ јакшы ченемел де аларга, тузалу шӱӱлтелер де угарга келижет. Jе кандый бир јолду ајарулар болды ба?\n—Мен кайдаҥ ла бери јорыктап келдим, кӧрӱш-таныштарым да кӧп. Олордыҥ айтканыла, Кӧксуу-Оозы аймакла јорыктап, јолдо бир де литр сӱт садылбай турганын ајаргандар. Алтай эл-јонысты сурап турум: алтай келиндер, уйларарды саагар, алтай аш-курсак эдип садыгар.\nАру-чек туристтерди бойыстыҥ чыҥдый, ток курсак-тамагысла уткызаас, биске олордоҥ оноҥ кӧп кирелте келер.\n—Эне кижи билезин кичееп, бала-барказын азырап, олорго јакшы ӱредӱ, таскамал берер учурлу. Слер балдарардыҥ кандый кылык-јаҥын тооп јадыгар?\n—Берген сурак аайынча айдар болзо, эпши кижи ончо немени ӧйинде эдип билер учурлу. Биле, бала-барка, иш-тош ончозы бир кеминде барар керек. Мен сананзам, кажы ла кижи, анчада ла эпшилер, ижиле коштой тӧс ајаруны балдарына салар керек деген ээжи бар ине. Мен чындык, бойыныҥ сӧзине турар балдарды тоойдым.\n—Эльвира Васильевна, куучын-эрмек учун быйан болзын, ижигерде једимдер кӱӱнзейдим.\nЛ. КЛЕШЕВА куучындашкан


Никита Карацупа — ады-јолы јарлу пограничник - altaicholmon\nЈажы јаан улус Никита Федорович Карацупаны — СССР-дыҥ кажы ла кижизи билер болгон пограничникти ундыбаган болор. Ол чындап та кандый кижи болгон?\nН. Ф. Карацупа 1909 јылда кандык айдыҥ 12-чи (25) кӱнинде Украинада Запорожский областьта Алексеевка јуртта чыккан. Ол ло јылдыҥ кочкор айында оныҥ адазы туберкулезтоҥ јада калган. Ӱч балазыла јаҥыскан арткан энези јакшы јӱрӱм бедиреп, Казахстан јаар кӧчкӧн. Је качан Никитага јети јаш толордо, энези база јада калган. Уулчакты балдардыҥ туразына табыштыргандар, је ол анда бир јылдаҥ ас бололо, кача берген. Тербезендеп јӱреле, 10 јашту уулчак кой кабыраачы болуп јалданып иштеген. Бу ла тушта баштапкы ийттӱ бололо, оны кой кабырарына ла каруулдаарына ӱредип алган.\nГраждан јуу болуп турарда, ол партизандардыҥ отрядыныҥ связнойы болгон, совет јаҥга Колчактыҥ черӱзиле тартыжарына болушкан. 1932 јылда солдат болор ӧйи једип келерде, Никита черӱчил службазын кыйалтазы јоктоҥ гран-кыйуда ӧдӧргӧ кӱӱнзегенин военкоматта угузарда, сен ӧйинеҥ ӧткӱре кыска сынду дешкен. Ол гран бузаачыларга карын да кӧрӱнбес болорым деп айткан. Оныҥ турумкайын ла эпчилин ајаруга алып, Никитаны пограничный черӱлерге аткаргандар.\nЈиит черӱчилдиҥ белетенижин ӧдӧлӧ, службазын маньчжур гран-кыйуда ӧдӧргӧ барган. Никита улустыҥ ла тындулардыҥ истерин «кычырып» билериле, анайда ок ийттерле текши тил табыжарыла аҥыланган.\nПограничный каруулдыҥ служебный собаководствозыныҥ кичӱ начсоставыныҥ Хабаровсктагы школына Никита оройтып келген, оныҥ учун бастыра ийттерди курсанттар ӱлежип койгон болгон. Је бир катап Карацупа кӱрдиҥ алдынаҥ ийттиҥ эки кӱчӱгин таап алган. Олорды алала, ашканага экелерде, казан азаачы кижи олорды ӧскӧ улуска кӧрӱнбес эдип јажырышкан. Је олорды оноҥ школдыҥ јааны кӧрӱп ийеле, кӱчӱктерди мынаҥ ары апарзын деп некеген. Никита Федеровичтиҥ эске алынганыла, школдыҥ јааны кату да кижи болзо, је чындык болгон. Ол Карацупага талдап алган кӱчӱгин артызып аларын јараткан, экинчизин бойыныҥ уулына алып алган.\nКӱчӱктиҥ ӧҥи каразымак болгон учун, Никита оны Индус деп адаган. Ӱредӱни једимдӱ божоткон ло экзамендерди табыштырган соҥында, Никита бойыныҥ ол ийдиле Приморье јаар служить эдерге атанган — Гродековский погранотрядтыҥ «Полтавка» заставазындӧӧн.\nОл ӧйлӧрдӧ гран-кыйуныҥ бу участогында айалга кату болгон. Азыйдагы акгвардеецтердиҥ, соҥында јопон инструкторлордыҥ башкартузыла аҥылу белетениш ӧткӧн улустыҥ кӧп тоолу кайучыл-диверсионный группалары Советский Союзтыҥ јериндӧӧн бу участоктыҥ јери ажыра ӧдӧргӧ ченежип турган болгон. Архивный документтердеҥ кӧрзӧ, бу ӧйдӧ пограничник Карацупа СССР-дыҥ государственный гран-кыйузын каруулдаар нарядтарда 5 муҥ сааттаҥ кӧп ӧй болуптыр, гран-кыйуныҥ ээжи-некелтелерин бускан 130-таҥ кӧп улусты, текши кеми 600 муҥ салковойго турар контрабандный товарлар тудуп алган.\nЧерӱчил службазын Карацупала кожо ӧткӱрген улустыҥ куучындаганыла, ол сӱрекей чыдым кижи болгон — каршучылды сӱрӱжип, ол ондор километр јерди јӱгӱрип ӧдӧр аргалу болгон. Арткан пограничниктер оныҥ андый чыдамкайына чыдашпай турган учун, кезикте ол мылтык-јепселдӱ бир канча ӧштӱлерле јаҥыскан тартыжып туратан. Мындый бир учурал болгон: Карацупа ла Индус узак сӱрӱжип турала, мылтык-јепселдӱ 9 наркокурьерди јаба једип, тудуп алган.\nОныҥ профессионализмин кӧп темдектер керелейт. Темдектезе, темир јолдыҥ кӱрин јарарга белетенип турган диверсанттар балыкчылар болуп мекеленип турарда, Карацупа, бойы да балыктаарын сӱӱр кижи, ол улус чойлошкондорды кармакка јастыра саптап турганына ајару эткен. Оныҥ ајарыҥкайыныҥ шылтузында јаан учурлу стратегический объектти от-алыштырып јарарынаҥ аргадап алгандар.\nБаза бир учурал. Никита Федорович ле Индус јопон кайу-разведканыҥ Ыраак Кӱнчыгыштагы резиденти Сергей Березкинди — аҥылу тазыктыру ӧткӧн, чечен адар, колдомдожып согужарын јакшы билер, бойында мылтыкту ла коронду ампулалу јуучылды тирӱге тудуп аларына јаан камаанын јетирген.\nОныҥ службазы, јӱрӱми керегинде «Следопыт» деген документальный фильм согулган, бойыныҥ байлык ченемели керегинде «Записки следопыта» деп бичик бичиген.\nНикита Федоровичтиҥ ады-јолы 1936 јылда «Комсомольский правданыҥ» корреспонденти Евгений Рябчиков ол керегинде очерктер бичиген соҥында текшилей јарлу боло берген. Бу корреспондент пограничникле кожо гран-кыйуны каруулдарына канча кӱндердиҥ туркунына барып јӱрген болгон. Пограничниктиҥ ады-јолы јарлу боло берерде, керек дезе оогош уулчагаштар «Карацупа болуп» ойноп баштаган, черӱге барарга јаткан јииттердиҥ кӧп сабазы пограничник болор кӱӱнин угузып туратан.\nЈарлу боло бергенинеҥ Никита Федорович кемзинип, «кезик јерде кӧпчидип салган» деп айдатан. Је эл-јон ортодо оныҥ тоомјызы бийик болгон. Бир катап ол гран-кыйуны кечкен каршучылды сӱрӱжип турарда, ол кижи кӧлӱкке отурала јӱре берген. Карацупа каршучылды тудуп аларга, аш-курсак апарып јаткан јаан кӧлӱкти токтодып, кӧлӱк тӱрген маҥтазын деп, шоферго кошту сумалдардыҥ кезигин јолдыҥ јаказына тӱжӱрзин деген. Ол сумалдар јылыйбазын деп, Карацупа бу сумалдарды мен артыргыскам, олорды уурдап апарган кижи кату каруузына тургузылар деп бичимелдӱ чаазынды сумалдарга јапшырып салган. Бир де сумал јылыйбаган…\nСалымы кайкамчылу кижи\nПублицистический ле документальный материалдардаҥ кӧрзӧ, пограничник службазын ӧткӧн јерде болгон диверсионный отрядтар оны јоголторго канча ла катап умзанган, ого керек дезе «аҥдаш» болгон. Карацупа канча катап шыркалаткан, је ол кандый ла уур-кӱч айалгалардаҥ јеҥӱчил болуп чыгатан.\nОго јаан болужын чындык најылары-ийттери јетирген. Гран-кыйуда службазыныҥ ӧйинде анда беш ийт болгон, олордыҥ бирӱзи де карыганча јӱрбеген — бастыразы ӧштӱле тартыжуларда, јуучыл шыркалардаҥ улам ӧлгӧн. Олордыҥ бастыразын ол Индус деп атла адаган. Је СССР ла Индия ортодо колбуларды ӱребеске, Коминтернниҥ чыгартулу улузыныҥ сураганыла, «Индус» деп атты «Ингуска» солыгандар.\nОкылу јетирӱлерле болзо, гран-кыйуда 20 јылга улалган службаныҥ ӧйинде (1932 јылдаҥ ала 1952 јылга јетире) Никита Карацупа гран-кыйуны бускан 338 каршучылды тудуп алган, јуу-согуштарда 129-зын јоголткон.\nБойыныҥ службазыныҥ ӧйиниҥ кӧбизин ол Ыраак Кӱнчыгышта ӧткӱрген. Је качан 1944 јылда Белоруссияныҥ јерин фашисттердеҥ јайымдап ийерде, оны ары пограничный службаны орныктырарына аткаргандар. Ол тушта Карацупаныҥ бӱдӱрип турган керектериниҥ тоозында агаш-таш ортозында јажынып турган ӧштӱни јӧмӧӧчилерле тартыжарын тӧзӧӧри база болгон. Јаҥы јерде ол 1957 јылга јетире служить эткен — ол тушта оны погранчерӱлердиҥ командующийиниҥ јакарузыла Тӱндӱк Вьетнамдӧӧн командировкага аткаргандар. Совет пограничник Карацупа ары барып, анда гран-кыйуны каруулдаарын тӧзӧӧрин куру јердеҥ баштаарына болушкан.\n1961 јылда полковник званиелӱ Н. Ф. Карацупа запаска аткарылган, је ол јондык керек-јарактарда эрчимдӱ турушкан, пограничный черӱлердиҥ Тӧс музейинде иштеген. 1965 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 21-чи кӱнинде СССР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ Тӧргизиниҥ јарлыгыла ого государственный гран-кыйуны каруулдаар тушта ат-нерезин, јалтанбазын кӧргӱскени учун Советский Союзтыҥ Геройы деп ат-нере адалган. Анайда ок јарлу пограничник Ленинниҥ ордениле, эки Кызыл Мааны ордендерле, Кызыл Чолмон орденле, кӧп тоолу медальдарла, ол тоодо «Варшаваны јайымдаганы учун» медальла, Вьетнамныҥ «Најылык» деген медалиле кайралдаткан. Совет ӧйинде оныҥ ады-јолыла пионерлердиҥ дружиналары ла отрядтары, класстар, школдор, библиотекалар, керептер, Вьетнамдагы ла Индиядагы пограничный заставалар адалган.\nГродековский погранотрядтыҥ Николай Федорович службазын ӧткӧн «Полтавка» деген заставазы оныҥ ады-јолыла 1995 јылда адалган. Краснознаменный Тихоокеанский пограничный округтыҥ черӱлериниҥ јааныныҥ јакарузыла Н. Ф. Карацупа «Полтавка» заставаныҥ кӱндӱлӱ пограничниги болуп калган.\nН. Ф. Карацупа ак-јарыктаҥ 1994 јылда барган.\nРоссияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча погранбашкартузыныҥ пресс-службазы


Эл Ойын: кайда ӧдӧри талдалат - altaicholmon\nАлтай калыктыҥ ээчий Эл Ойын байрамы 2020 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 2-4 кӱндеринде ӧдӧр, эмди ол кайда ӧдӧри талдалып јат.\nКелер 2020 јылда алтай калыктыҥ тергеелер ортодогы Эл Ойын байрамы 17-чи катап ӧдӧр. Оны белетеери ле ӧткӱрери аайынча тӧзӧмӧл комитеттиҥ баштапкы јууны јаҥар айдыҥ 9-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ башкарузында АР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохординниҥ башкарганыла ӧткӧн. Јуунда республиканыҥ аймактарыныҥ башкараачылары видеоколбу ажыра турушкан.\n2018 јылда Эл Ойын ороонныҥ учурлу керектериниҥ Эл кӱнтизӱзиниҥ эҥ артык 200 ӱлекериниҥ тоозына киргенин, бу јылдыҥ турулталарыла дезе Россияныҥ эҥ артык этнокультурный туристический кереги болгонын Олег Хорохордин јуунныҥ башталарында темдектеген. «Эл Ойын чыннаҥ текши албаты турушкан, республикада эҥ јарлу ла сӱӱген байрам болуп јат – деп, ол айткан. – 2020 јылдыҥ байрамы база једимдӱ ӧдӧр учурлу. Бу кӧп улус турушкан, кӧп тӧзӧлмӧлӧрдиҥ ле ведомстволордыҥ јӧптӱ ижин некеген јаан байрам болгон учун, ого белетеништи эртеледе баштап јадыс».\nЈуунда байрамныҥ ӧдӧр ӧйи темдектелген. Оны айдыҥ јаҥызында, јаан изӱ айдыҥ 2-4 кӱндеринде ӧткӱрери јӧптӧлгӧн. Јаҥжыкканы аайынча Эл Ойын Алтай Республиканыҥ кӱнин темдектеер ӧйгӧ келижип јат.\nЭл Ойын кӧчӱп јӱрген байрам болгонын АР-дыҥ культуразыныҥ министри Ольга Антарадонова јуунда айткан. Ол баштап ла 1988 јылда Оҥдой аймактыҥ Јоло јуртында ӧткӧн лӧ 2004 јылга јетире бу байрамды республиканыҥ Чой ло Майма аймактаҥ ӧскӧ ончо аймактары бойыныҥ јеринде ӧткӱрген. 2006 јылдаҥ ала 2014 јылга јетире Эл Ойын бир јерде, Јоло јурттыҥ јуугында Кабайлу Межеликте ӧткӧн. 2016 јылдаҥ ала, јондыктыҥ сурагыла, байрам катап «кӧчӱп јӱрер» боло берген: бу јылда ол республиканыҥ тӧс калазында, Горно-Алтайскта ӧткӧн лӧ оноҥ 2018 јылда Эл Ойынды бойыныҥ јеринде Улаган аймак уткыган.\nКелер јылда Эл Ойынды бойыныҥ јеринде ӧткӱрер кӱӱнин Кан-Оозы, Кош-Агаш ла Оҥдой аймактар угусканын Ольга Антарадонова јуунда айткан. Республиканыҥ 11 муниципал тӧзӧлмӧлӧринеҥ јӱк Чой ло Майма аймактар Эл Ойынды бойыныҥ јеринде ӧткӱрбегенин Эл Курултайдыҥ эл политика, ӱредӱлик, культура, јондык биригӱлер ле текши јетирӱлер эдер эп-аргалар аайынча комитединиҥ јааны Наталья Екеева эзедип, бу байрамды Майма аймакта ӧткӱрер кӱӱнземелин бу јердеги јондыктыҥ чыгартулу улузы јаҥыс катап эмес угусканын јетирген.\nЭл Ойынды бойыныҥ јеринде ӧткӱрерге кӱӱнзеген аймактарга сӧс јуунда база берилген. Оҥдой аймактыҥ јааны Андрей Мунатовтыҥ айтканыла, Јоло јурттыҥ јанында, Кабайлу Межеликте, Эл Ойын јети катап ӧткӧн. Јаан байрамды ӧткӱрерге керектӱ инфраструктура: электроот, сууӧткӱш, байрамга келген улуска ла болушту службаларга турар јерлер, азыйда тудулган айылдар, сценалар ла о. ӧ. ӱзези бар. Ат маргаандар ӧткӱрер јер јазалган ла мында эмдиге республикан маргаандар ӧдӱп јат. Бу јер республиканыҥ ӧзӧгинде турган учун, улуска ого једерге јеҥил деп, ол куучындаган.\nКан-Оозы аймактыҥ јааны Эжер Ялбаковтыҥ јетиргениле, бу аймакта Эл Ойын ӧткӧн чакта, 1992 јылда ӧткӧн. Байрам ӧткӱрер јер деп, аймак Ойбок ӧзӧктӧ 53 га јерди кӧрӱп јат. Ол электроотло јеткилделген, Интернет јеткилдеш, суу алар скважина бар. Аймак байрамда туружар балдарды толо кеминде јеткилдеер аргалу. Мындагы ипподром 1300 кире кӧрӧӧчилер отурар јерлӱ.\nЭл Ойын кӧчӱп јӱрер байрам болгонын ла улус байрамга шылтай јаҥы јерди кӧрӧргӧ кӱӱнзегенин Кош-Агаш аймактыҥ јааны Серикжан Кыдырбаев темдектеген. Кош-Агаш аймакта Эл Ойынды ӧткӱргедий тӧрт јер бар (Кӧкӧрӱ, Таркаты, Тожоҥты ла Курай јурт јеезелерде). «Инфраструктура јанынаҥ айалга кӱчсимек, је јӧмӧлтӧ болзо, байрамды бис кӧдӱрип чыгарыс» – деп, ол айткан.\nМайма аймак керегинде айдар болзо, мында тӧс сурак байрамга келген улусты бадырар элбек јер јок болгоныла колбулу эмтир.\nАР-дыҥ башкарузыныҥ председате-линиҥ баштапкы ордынчызы Алексей Тюхтенев Эл Ойындарда калганчы јылдарда 20-25 муҥга јуук улус јуулып турганын темдектеп, байрам ӧткӧн јер келген улуска арга јеткенче эптӱ ле јеткер јок болорына ајару эткен. Байрамда турушкан балдарды јаттыргызар јарамыкту айалгалар болорын ол аҥылап айткан.\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ јааны Леонид Щучинов байрам ӧткӧн јер чыҥдый суула, электроотло јеткилделерине ајару эдип, бу јанынаҥ алза, тургуза ӧйдӧ эҥ јарамыкту айалга Оҥдойдо болгонын угускан. Оны АР-дыҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министри Олег Пьянков јӧмӧгӧн.\nКелиштире камыс тӧзӧп, Кан-Оозы, Кош-Агаш, Майма ла Оҥдой аймактарда Эл Ойын ӧткӱргедий јерлерди, барып кӧрӧр лӧ кайда ӧткӱрерин талдаар јакылтаны Олег Хорохордин Алексей Тюхтеневке эткен.\nЭл Ойынды ӧткӱрер тӧзӧмӧл комитеттиҥ ээчий јуунын келер јылдыҥ кочкор айында ӧткӱрери темдектелген. Ондо эзенде алтай калыктыҥ бу јаан байрамын ӧткӱретен аймак јарталар.


Июль 2019 - Страница 2 из 9 - altaicholmon\nФестиваль национальных игр пройдет на достойном уровне\nВременно исполняющий обязанности Главы Республики Алтай Олег Хорохордин провел заседание организационного комитета по подготовке и проведению Фестиваля национальных игр. На совещании речь шла о подготовке к проведению отборочных соревнований фестиваля, а также финального мероприятия, которое состоится 1 сентября. Как рассказала главный редактор республиканской газеты «Алтайдыҥ Чолмоны» Айсулу Кыйгасова, первые игры состоялись в 2017 году в\nЈайыларга јайалган јайалта\nЫраак Јазулу јурт. Людмила Васильевна ла Роберт Лукич Тазрановтордыҥ сегис балазыныҥ кабайы шак мында јайкалган, јӱрӱмге баштапкы алтамы эдилген. Тайга-ташка курчаткан аалга јерде турган јурт болзын, мал-аш оныҥ учун бу билениҥ балдарыныҥ эҥ баштапкы нӧкӧрлӧри де, ижи де болгон. Анчада ла Алешаныҥ. Ол оогошто ло оок мал одорлодып, элбек јалаҥдарла баштак бойы јӱгӱрип-јӱгӱрип, тебеелеп јада\nКилемјиле толгон јӱректер\nИрина Шипунова јаштаҥ ала јалакай јӱректӱ, улуска јаантайын јакшы эдип, олорды сӱӱндирип турар јӱткимелдӱ болгон: карганактарга јол кечерге болужар, эжик ачып берер, тудунчагын јетирижип берер… Текши ижи садула колбулу да болзо, агару кӱӱни јылыйбай, јол алынып, ичкери чыккан. Ирина Оҥдой јуртта чыккан-ӧскӧн. Мындагы ла орто школдо ӱренген. Оныҥ кийнинде Горно-Алтайсктагы государстволык университетте психолого-педагогикалык факультетте ӱренген.\nЈединбеске јӱткизеҥ – једимдерге једериҥ\nТергеебис алдынаҥ бери јайалталу кӱрешчилериле бай. Олор јаантайын бой-бойы ортодо ончозы карындаштар ошкош нак болгоныла аҥыланат. Спортчылардыҥ текши јӱрӱми де аҥылу аайыла ӧдӧт, кӧрӱми де тегин улустыйынаҥ башка, тереҥ болот деп сезилет. «Јылдыстыктыҥ» спортко учурлалган бӧлӱгиниҥ бӱгӱнги айылчызы — адазыныҥ иженчилӱ уулы, сыйын-карындажыныҥ кару аказы, јиит кӱрешчи, спорттыҥ узы Дмитрий Куртугашев. Куучындажып алган ӧйдӧ\nТеҥери алдында ороондо\nГорно-Алтайсктагы государственный университеттиҥ алтаистика ла тӱркология факультединде алтай-кыдат ла алтай-английский тилдер ӱредилип турганы тыҥ ла удабады. Бу факультеттиҥ студенттери ӧскӧ ороонныҥ тилдери јанынаҥ гран ары јанында стажировкалар ӧдӱп турулар. Темдектезе, эҥ артык студенттер кыдат тилле стажировканы Кыдаттыҥ Калыктар ортодогы СИАС университединде ӧдӱп турулар. Быјыл да бир канча студент Теҥери алдында ороондо ӱренеле, јанып келдилер. Ол\nДиплом баазын јылыйтат па?\nИшке кычырган јарларда кӧбизинде ле келер ишчиниҥ чокым специальнозыныҥ ордына квалификациязы кандыйы – иштеп билери ле иште аайланары – некелет. Бийик ӱредӱниҥ дипломы баазын јылыйтат па? Компаниялар нениҥ учун вузтарда ӱредӱниҥ чыҥдыйын коомой деп айдыжат? Университеттердиҥ программалары канайда кубулар? Ол керегинде куучын Квалификациялардыҥ ӧзӱминиҥ национальный агентствозыныҥ генеральный директоры Александр Лейбовичле ӧдӧт. – Александр Наумович, «дипломду»\n«Кӧксимде испан серенада, јайым кӱӱлер ле Дидюля…»\nАрутай Адаров — Москвада Ипполитов-Ивановтыҥ адыла адалган кӱӱлик-педагогикалык институттыҥ албаты ойноткыларыныҥ бӧлӱгиниҥ гитара аайынча классыныҥ студенти. Бӱгӱн ол —«Јылдыстыктыҥ» айылчызы. — Јажыҥ менеҥ оогош учун айылчы кижиге сен деп баштанып, куучындажарга турум. Јаан јастыра болбос болбой. Экинчизинде, «Јылдыстык» јиит улустыҥ газеди ине. Јӧп пӧ? — Јажыла да эмес болзо, је ӧзӧк-буурыла кажы ла кижи омок,


Дизайн-ӱлекерлер шӱӱжилип кӧрӱлген - altaicholmon\n«Калада јарамыкту айалга тӧзӧӧр» деген ӱлекерле башкарынып, каланыҥ ичинде парктарды ла ӧскӧ дӧ јерлерди јарандырары јанынаҥ дизайн-ӱлекерлердиҥ јондык шӱӱжӱлери Горно-Алтайсктыҥ Культура\nБу керек-јаракта јӱстеҥ кӧп улус турушкан: оромдордыҥ комитеттериниҥ, ТСЖ-лардыҥ, јондык организациялардыҥ чыгартулу улузы, аргачылар, журналисттер, ӱлекерлердиҥ авторлоры, архитекторлор, депутаттар, каланыҥ администрациязыныҥ специалисттери ле о. ӧ. Шӱӱжӱде Горно-Алтайсктыҥ мэри Юрий Нечаев ле каланыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова база турушты. Туштажуныҥ модераторы «Единая Россияныҥ» тергеелик бӧлӱгиниҥ исполкомыныҥ башкараачызыныҥ ордынчызы Татьяна Щеголькова болгон деп, мэрияныҥ пресс-центри јетирет.\nТуштажуны ачып тура, Ольга Сафронованыҥ темдектегениле, «Калада јарамыкту айалга тӧзӧӧри» деген муниципал программала колбулу иш-керектерге эки јылдыҥ туркунына башка-башка аргалардаҥ 100 миллион салковойдоҥ кӧп акча чыгарылган. Анайда ок 3000-наҥ кӧп улус јадып турган кӧп квартираларлу 19 тураныҥ јанындагы 10 јер јарандырылган. Јарандырылган јерлердиҥ тоозында: Билениҥ сквери, балдардыҥ ла спорттыҥ площадкалары, Майма сууныҥ јарады, Коммунистический проспекттеги тротуарлар. Каланыҥ администрациязыныҥ јааныныҥ аҥылап темдектегениле, объекттерди тударында ла јондык шӱӱжӱлерде калада јадып турган албаты-јон база эрчимдӱ турушкан. Туралардыҥ јанында јерлерди јарандырарына каланыҥ эл-јоны бойыныҥ 3 миллион салковойдоҥ кӧп акчазын чыгарган болгон.\nЈондык шӱӱжӱниҥ туружаачыларыныҥ ајарузына бир канча дизайн-ӱлекерлер чыгарылган: Майма сууныҥ јарадын јарандырарыныҥ экинчи бӧлӱги («Баатыр» спортзалдаҥ ала Мебельный микрорайондо Майма сууны кечире кӱрге јетире бӧлӱк ле Шебалинский оромдо јараттай јер); «Туу-Кайа кыр» деген панорамный парк; «Аленушка ла Ырысту» деген тоҥмок суу» деп адалган сквер; балдарга ла спортко Строительдердиҥ оромында 4-чи тураныҥ јанында площадка; Коммунистический проспектте автовокзалдыҥ јанында тротуарлар; каланыҥ микрорайондорында тренажерный ӱч площадка.\nӰлекерлерле таныштыру ӧйинде каланыҥ улузы дизайн-ӱлекерлерле јууктада таныжар аргалу болгон. Олор сурактар берип, бойыныҥ шӱӱлтелерин айткан. Темдектезе, улусты объекттер су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ улуска келиштирилген бе, тренажерлорды јыл туркунына тузаланар айалгалар тӧзӧӧр керек деген ле ӧскӧ дӧ сурактар јилбиркеткен. Спортчылардыҥ биригӱзиниҥ чыгартулу улузы оромдордогы спортинвентарьлардыҥ чыҥдыйы ла спорттыҥ ойын бӱдӱмдериниҥ площадкаларын пландаары јанынаҥ сурактар берген. Ӱлекерлер тургускан улустыҥ айтканыла, айдылган шӱӱлтелер шиҥделип кӧрӱлер ле ӱлекерлерди учына јетире јазаар тушта ајаруга алылар.\nБу туштажу-шӱӱжӱ ӧйинде улуска оогош калалардыҥ јерлерин јарандырары аайынча Текшироссиялык конкурста туружарга шӱӱлтелер белетееринде турушсын деп баштану база эдилген болгон. Бу конкурсла колбулу ӱлекерлер аайынча шӱӱлтелерди алары 2018 јылдыҥ кӱчӱрген айында башталып, 2019 јылдыҥ чаган айыныҥ 16-чы кӱнинде тӱгенген.\nГорно-Алтайск каланыҥ кандый микрорайонында кандый јерди јарандырары јанынаҥ шӱӱлтелердиҥ уч-турулталарын чаган айдыҥ 17-чи кӱнинде кӧрӧрдӧ, ӱнбериштиҥ уч-турултазыла «Туу-Кайа» деген панорамный паркла колбулу ӱлекердиҥ экинчи бӧлӱги аайынча ӱлекер јеҥӱчил болуп чыккан. Бу ӱлекер аайынча Туу-Кайада кабинкаларлу канатный јол, кырда келиштирте јолдор ло площадкалар тудулары темдектелет.\nКандый ӱлекерди талдап аларыла колбулу ӱнбериште 3144 кижи турушкан. Эмди, качан јарандырар јер талдалып каларда, каланыҥ администрациязы быјыл ӧрӧ адалган Бастырароссиялык конкурста туружарына кӧндӱре белетенер. Бистиҥ кала јаткан улузыныҥ тоозы 50 муҥнаҥ ала 100 муҥга јетире калалар аайынча номинацияда туружар аргалу. Оны Россияныҥ Минстройы ӧткӱрет, анда туружарына угузу бичикти кандык айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ оройтытпай аткарар керек, угузу бичикти канай кӧргӧниниҥ уч-турултазы кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱниниҥ кийнинде јартала берер.


03.07.2017 - altaicholmon\nКичӱ изӱ айдыҥ 30-чы кӱнинеҥ ала јаан изӱ айдыҥ 2-чи кӱнине јетире Горно-Алтайскта «Спартак» стадиондо Алтай Республиканыҥ спортчыларыныҥ XVII Jайгы олимпиадазы ӧткӧн.\nАр-бӱткенди чеберлеечилердиҥ быйанду ижи\n«Ару боочы» деп адалган экологиялык акция Кӧксуу-Оозы аймакта Кадындагы биосферный заповедниктиҥ баштаҥкайыла ӧткӱрилген.\nУчарсууныҥ јанында јер аруталган\nАлтайдагы заповедниктиҥ ле «Алтайдыҥ ирбизи» деген компанияныҥ ишчилери «Водоскат Учар» деген эколого-ӱредӱлик маршрутты турсезонго быжу белетеп салган деп, бу заповедниктиҥ пресс-службазы јетирет.\nБанктардыҥ быжулаштарын электрон бӱдӱмле\nАлтайдагы таможня тышэкономикалык иштиҥ туружаачылары банковский гарантияларды эмди јаҥыс ла чаазын бӱдӱмле эмес, је анайда ок электрон документ бӱдӱмле база эдер аргалузы керегинде јетирет.\nЭл-јонды каршулу керектердеҥ корыырга\nАР-дыҥ Башчызы Александр Бердников наркотиктерле тартыжар республикан камыстыҥ јуунын ӧткӱрди деп, Башкаруныҥ сайтында јарлалган.\nБашчы јуунда турушкан\nОроонныҥ башкараачызыныҥ јарлыктарын бӱдӱрери аайынча камыстыҥ РФ-тыҥ Президентиниҥ Сибирьдеги федерал округтагы чыдулу чыгартулу кижизиниҥ башкартузыла ӧткӧн јууныныҥ ижинде АР-дыҥ Башчызы Александр Бердников база турушкан.\nНациональный парк «Сайлюгемский» и редакция республиканской газеты «Алтайдын Чолмоны» выпустили совместный номер: приложение издания на русском языке «Родник» №25 от 30 июля 2017 года посвящен деятельности природоохранного учреждения.


22.09.2017 - altaicholmon\nТелекейде јарлу ла јараш јолдордыҥ бирӱзи—Чуйдыҥ јолы\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде Чуйдыҥ јолына государстволык учур бергенинеҥ ала 95 јылдыгына, онйдо ок 2022 јылда толотон 100 јылдыгына учурлалган јаантайын иштеер кӧрӱ кӧдӱриҥилӱ, окылу айалгада ачылды.\nЧымалы уйазындый јаандап јаранзын!\n2017 јылдыҥ сыгын айыныҥ 15-чи кӱнинде Чамал јурттыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 175-чи јылдыгына учурлай јаан байрам ӧткӧн. Чамал—Россия Федерацияныҥ Алтай Республиказындагы јараш јурттардыҥ бирӱзи. Ол Чамалдагы јурт јеезениҥ ле Чамалдагы муниципал тӧзӧлмӧниҥ тӧс јурты болуп јат. Республиканыҥ тӧс калазы Горно-Алтайсктаҥ 100 километр ыраагындагы бу јурт 1842 јылда тӧзӧлгӧн.\nJакшыныҥ јолына тартыларга таскадат\nГорно-Алтайскта ӧткӧн «Духовный путь богопознания М. В. Чевалкова» деген кӧрӱниҥ ачылтазында «Jаманнаҥ качып, јакшыга коштон» деп солун бичикле таныштыру болды.\nJаҥы эки электростанция тудулган\nАлтай Республикада кӱнниҥ чогынаҥ иштеер эки электростанцияныҥ ачылтазы бир ле уунда Оҥдой ло Майма аймактарда ӧтти.


28.05.2019 - altaicholmon\nКаруулу ла ӧкпӧӧриштӱ ӧй\nШколдо ӱредӱни тӱгезип јаткандарга, ӱредӱликтиҥ ишчилерине, ӱренчиктердиҥ эне-адаларына ла јуук улузына каруулу ла ӧкпӧӧриштӱ ӧй башталып јат – кӱӱк айдыҥ 27-чи кӱнинеҥ ала јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнине јетире республикада бирлик государстволык экзамендерди табыштырары ӧдӧр. Алтай Республиканыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министри Алексей Бондаренко кӱӱк айдыҥ 24-чи кӱнинде ӧткӧн брифингте республикан СМИ-лердиҥ журналисттерине быјыл тергеебистиҥ\nТил байлыгына ӧзӧргӧ јарамыкту айалга\nАлтай Республиканыҥ Јондык палатазы «Эмдиги алтай тилдиҥ орфографиязыныҥ ээжилерине кубултар ла кожулталар кийдирер» деген суракла кӱӱк айдыҥ 22-чи кӱнинде Калыктардыҥ најылыгыныҥ туразында јондык угуштар ӧткӱрди. Јондык угуштардыҥ туружаачыларын Алтай Республиканыҥ Јондык палатазыныҥ председатели Татьяна Кончева уткыды. Оныҥ айтканыла, АР-дыҥ Јондык палатазы эмдиги алтай тилдиҥ орфографиязыныҥ курч сурактары аайынча јондык угуштарды ӧмӧ-јӧмӧ ӧткӱрери јанынаҥ Алтаистиканыҥ С.\nӦткӧн неделеде тергеебистеги школдордо калганчы кӱзӱҥилер шыҥырап калды. Јаҥжыкканы аайынча бу байрамдык кӱн анчада ла школды божодып јаткан ӱренчиктерге, олордыҥ ада-энелерине ле ӱредӱчилерине учурлу ла кӧдӱриҥилӱ болот. Майма јурттагы 1-кы таҥмалу школго бу кӱнде республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин айылдады. Ол ӱренчиктерди уткып тура, оогош класстардыҥ балдары бу кӱнди энчикпей сакыганын ла эмди\n«Бу бӧлӱкке экинчи тыныш берер керек…»\nАР-дыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин кӱӱк айдыҥ 23-чи кӱнинде ишмекчи-јол-јорыкла Турачак аймакта болгон. Оны республиканыҥ ӱредӱниҥ ле билимниҥ, тергеелик ӧзӱмниҥ ле су-кадыкты корыырыныҥ министрлери, Турачак аймактыҥ башкараачылары ла журналисттер ӱйдешкен. Баштапкы токтоду Артыбаш јуртта Алтын-Кӧлдиҥ јарадында болгон. Ороонныҥ башкартузы тергеебистиҥ байлыгы болуп турган Алтын-Кӧлдиҥ Артыбаш ла Иогач јурттардагы јараттарын јарандырарына акча-манат чыгарар\n«Кӱн, кей, суу –балага јайгы најылар…»\nЈайгы амырашка, каникулдар башталарына јетире узак та ӧй артпады. Ӱредӱниҥ калганчы кӱндеринде ӱренчиктер ортодо јайды кайда, канайда ӧткӱрери керегинде куучындар «кӱнниҥ сурагы» болуп јат. Айдарда, јайгы амыраш керегинде јетирӱни Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ ла иш, социальный ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозыныҥ бергени аайынча јарлап јадыс. Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим\n«Эл Алтайдыҥ энчизи»\n«Эл Алтай» ГТРК-да «Эл Алтайдыҥ энчизи» деп телепрограмма калганчы эки jылдыҥ туркунына öткÿрилип келди. Оныҥ авторы Госдуманыҥ депутады, Россияныҥ Бичиичилер ле Журналисттер биригӱлериниҥ турчызы Иван (Jыман) БЕЛЕКОВ. Бу телепрограммада öдÿп турган куучын Алтайыстыҥ энчи кöгÿс байлыктары керегинде: алтай калыктыҥ чÿм-jаҥдары, кеп-кийим ле аш-курсак, тöрöл тилдиҥ салымы, культураныҥ ла кеендиктиҥ öзÿми, кыскарта айткажын – Алтайыс керегинде.\nБӱгӱн бис кычыраачыларысты Горно-Алтайск каланыҥ прокуроры Юрий КУХАНОВЛО ӧткӧн эрмек-куучынла таныштырадыс. —Юрий Владимирович, бойыгар керегинде кыскарта куучындап берзегер? —Чыккан-ӧскӧн јерим Оҥдой аймактыҥ Хабаровка јурты болор. Сегизинчи классты андагы школдо ӱренип божодоло, каладагы национальный школдо ӱренгем. Школдыҥ кийнинеҥ Совет черӱге баргам, анда ракетный черӱлерде тургам. Оныҥ кийнинеҥ тӧрт јыл МВД-ныҥ Хабаровсктогы школында ӱренгем. Оны ӱренип божодоло,\nАлтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм ле ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министерствозыныҥ, туризмди ле аргачылыкты ӧскӱрериниҥ республикан тӧс јериниҥ тӧзӧп ӧткӱргениле, Россияныҥ Аргачылыгыныҥ кӱнине учурлай «Аргачылыктыҥ неделези–2019» деген 5-чи республикан форум болгон. Форумныҥ керектеринде ончо муниципал тӧзӧлмӧлӧр, аргачылар, эксперттер, инвесторлор ло ӧскӧ дӧ јилбиркеген организациялар турушкан. Неделениҥ баштапкы јарымында драманыҥ эл театрында, туризмди ле аргачылыкты ӧскӱрериниҥ тӧс јеринде\nОзолодо талдаштарга јонныҥ јилбӱзи јаан\nАлтай Республикада кӱӱк айдыҥ 26-чы кӱнинде ӧткӧн озолодо талдаштарда 22 300 ӱнбереечи турушкан, бу тергееде ӱнбереечилердиҥ 13,87%. Анчада ла эрчимдӱ ӱнбериш Кош-Агаш аймактыҥ 11-чи округында (30,01%), Кан-Оозы аймактыҥ 23-чи округында (29,04%) ла Шабалин аймактыҥ 30-чы округында (28,76%) ӧткӧн. Озолодо талдаштардыҥ бирлик кӱнинде республикада 49 участковый чоттоор камыстар иштеген. Партиядаҥ кандидат болуп талдаштарда 121 кижи турушкан. Озолодо\nБашчыныҥ ајарузында – студенттер\nТергеениҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин ӱредӱлӱ јыл тӱгенгелекте, студенттерле туштажып, таныжар амадула кӱӱк айдыҥ 22-чи кӱнинде Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ ӱренеечилериле тушташты. Бу туштажу озолондыра темдектелип турган керек-јарактардыҥ тоозында болбогонын Олег Леонидович бойы айтты. Мынаҥ озо ол Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип баштаганынаҥ бери јети аймакла јорыктаган. Каланыҥ организацияларыла таныжары база улалат. Айдарда, госуниверситеттиҥ