«Акчага јайылбай, албатызына болушкан болзо...» - altaicholmon\nЭне Ыйык кам Зинаида Танышевна ТЫРЫСОВА:\n—Бу сурак јаҥыс кӱнниҥ сурагы эмес. Онойдо ок текши алтай албатыныҥ сурагы. Айса болзо, Алтайдыҥ неме билетен эки тилдӱ кам да, јарлык та деп турган улузы јуулыжып, алтай јаҥ аайынча куучын-эрмек ӧткӱрерис.\nКам кижиге кӧрӱнип келетсе, ажындыра качан, кандый ӧйдӧ келетенин, нени экелетенин јазап угуп, јӧптӧжип алар.\nКижи јӧптӧшкӧн кийнинеҥ келзе, байа эки тилдӱ кам бойыныҥ эп-аргазынаҥ, јаандарынаҥ беди, тӧстӧринеҥ беди, ар-бӱткеннеҥ беди ар-быйанды алып, кӧргӧнин, тутканын бу кижиге ончо табыштырып јат.\nКам келген кижини кӧрӱп, канайда быйандап јат? Ол кижиниҥ оору-јоболын бастыра бойына алынат. Оору-јоболы кайда, каразы кайда табарганын бойыныҥ эди-каны ажыра ӧткӱрип јат.\nТемдектезе, јаан оору-јоболду кижи келер алдында неме билер кижи канча ӧйгӧ оорып јат. Ол диагностиканыҥ ӧйи болуп јат. Темдектезе, јӱреги оору болзо, јӱрегиҥ оорыыр. Онойып, ойто ло бойыҥа тайанып, јартап јадыҥ. Аржанга баратан эмтиреер деп айдар. Jе кам кижи учуп, байа аржандар ичип, быйаны једер бе деп, бойы ажыра кӧрӧр. Оноҥ тудунатан эп-арганы, ичетен эм-тусты айдып берер. Эмезе Jер-Алтайарга, чыккан-ӧскӧн јерерге, эмезе токум туткан Алтайарга барып келер. Мындый курсак јарабас деп айдып берер. Jарабастарды, онойдо ок тузалу, болушту немелерди јартаар.\nJайаанныҥ быйанын кижиниҥ тудары, тутпазы алкы бойынаҥ камаанду. Jаан быйан једер, качан кижи толо тудунза. Эмди бу ӧйдӧ келген кижиге кам: «Быйаным јеткен кийнинде мындый ӧйдӧ келип барар, кӱндӱӱ-кӱреезин јетирип койор» деп айдатан јаҥду. Ол неме билер ӧрӧкӧн јаҥыскан бойы кӧрбӧгӧн. Ада-ӧбӧкӧзиниҥ тӱшкен ээле, Jер-Алтайдыҥ ээзиле кожо кӧргӧн. Оныҥ учун кӱндӱӱ-кӱреени от такыганы деп айдып јат. Байа кӱндӱӱ-кӱреени кижи јетирип келзе, кам байагы кижини ойто кӧрӱп јат. Кӱндӱӱ-кӱреени јетирзе, арчынду, сӱттӱ келер.\nКам ойто кӧрӱп: «Ӧзӧк-буурар оҥдолды, санаа-кӱӱнер јарыган эмтир. Эмди слердиҥ эжигерди бӧктӧп јадым» деп айдып, такып койот.\nКелген кижи быйаны јеткен камды, неме билер кижини бойыныҥ аргазыла, кирезиле кӱндӱлеп јат. Улустыҥ јаткан айалгазы да, аргазы да, кижиниҥ кӱӱни де башка. Кам кижиге быйанды истежерге јарабас. Байагы келген кижи кӱндӱзин акчала эмезе кеп-кийимле, эмезе эт-јуула ба, айса курутла ба эдет—кижиниҥ бойынаҥ камаанду. Бистиҥ алтай јаҥыста кижиниҥ кӱӱнин кӧдӱретен јаҥду. Быйандаза, байагы кижиниҥ ийде-кӱчи кирип, санаа-кӱӱни јарып, быйаны оноҥ элбек болор. Качан кижи болушты, быйанды алала, кӱндӱӱ-кӱреени јетирбезе, сен алган быйаныҥды бойыҥ чече тартып койгоҥ.\nКӱндӱӱ-кӱрее экијандай сурак. Ол јаҥыс ла неме билетен кижидеҥ ле онойдо ок јаҥыс ла келген кижидеҥ камаанду эмес. Неме билетен кижи улусты кӧрӱп, мынча муҥ салковой акча деп, баазын тургузатаны јарабас керек. Быйанын сатпас јаҥду. Чын ла кӧндӱгип калган, тӧстӧрине тайанып койгон кам кижи Алтай јериле, Теҥери Jайаанла, тӧстӧриле тудуш деп билер керек. Акчага бойыныҥ Алтайыныҥ, Теҥери тӧстӧриниҥ быйанын сатпас.\nОныҥ учун мындый чокым сурак болордо, мен эки тилдӱ дейтен улуска баштанадым. Ондый акчага бойыныҥ быйанын садатаны база бир ченелте. Нениҥ учун дезе кижи кӧндӱгип, толо, бычу кам кижи болуп кӧрӧтӧнине јетире кижи канча ченелте ӧдӧт. Эмезе ченелтени оору-јобол до, мак та ажыра ӧдӧр. Кандый бир оору улусты јазып барадала, башты кедейтип, билеркеери де, аракыга да јайылары—ченелте. Кӱндӱӱ-кӱрее болор, ӱзе ле кӧрӱп јаткан, суранып-јалынып јаткан да. Оныҥ кийнинде ол макла тудуш акчала ченелте кайда. Мынаҥ улам албаты ачу ашка бажын да сугуп айабас. Бистиҥ канча неме билетен јайалталу улузыс бажын коројонго сугуп, јетире кӧндӱгип болбой, ол јерге сала берген.\nСен акчаны эжип, бӱгӱнги кӱнде кызылып јӱрген оору-јоболду улустаҥ алып отурзаҥ, ӧй келер — бастыра ол акча учун тӧлӱни бала-баркаҥ, эл-тӧрӧӧниҥ јандырар. Оныҥ учун база катап айдып јадым — кижидеҥ акча-манат алымдаарга јарабас.\nБилимчи Клара Ергековна УКАЧИНА:\n—Бастыра сурак акча-манатка тӱртӱлет. Акча ла јок отурзаҥ, нени де эдип болбозыҥ. Рыноктыҥ ӧйи келген. Кату ӧй. Акча јок болзо, калаш-сӱдиҥди де алып болбозыҥ.\nНеме билер улуска барып, алкыш-быйаны јеткен кийнинде, арга-чыдалыҥ јеткенче, кӱндӱӱ-кӱреезин јетирер керек. Кандый ла болуш јандырылу, кӱндӱлӱ ине.\nБилимчи, журналист Таукен Тазымаевич ЯЙТЫНОВ:\n—Кижиниҥ јӱрӱми алтын-мӧҥӱннеҥ камаанду эмес. Кижи јобогон кийнинде, кайда ла барар, кандый ла улуска јӱрер. Оҥдолорго-јазыларга, оныҥ шылтагын билерге кижи неме билетен улуска баштанган да, баштанар да.\nКам, јарлык ӧрӧкӧндӧр акча, алтын-мӧҥӱн алза, эм-том до, быйан да болбос. Алтын-мӧҥӱнди алганы јарабас, оноҥ кижи байыбас, ырыс-кежик болбос. Акту кӱӱнинеҥ болужайын деп кӱӱнзеп, байа кижини јазып койзо, ол быйаны јеткен кижиге ӱргӱлјикке быйанду артар. Ондый быйанду кижини айылга да кычырып-айттырып, кӱндӱлеерге јараар.\nАзыйда јаан кам, јарлык улус мал-аш алар болгон. Алкыжы-быйаны јеткен улус берер-тудар немезин таппас. Оныҥ учун азыраган ак малынаҥ кӱндӱӱ-кӱреезин јетирген.\nФилология билимдердиҥ докторы Тамара Михайловна САДАЛОВА:\n—ХХ чактыҥ 80-90-чы јылдарында, тудулу ӧй ӧдӱп, јаны кубулталар башталарда, Алтайда кенетейин билеечи, ӱч кӧстӱ, эки тилдӱ деген кам, јарлык улус баштанып, албаты-јонло иштей берген. Баштап тарый улус јаҥыс ла јӱрӱминде буудактарды тӱзедип, оору-јоболдоҥ айрыларга, билеечилерге јорыктайтан эмес, анайда ок соныркап, јилбиркеп баратан учуралдар кӧп болгон, кемизиниҥ кӱчи тыҥ, кемизиниҥ јабыс деп тӱҥдештиргилеп те туратан. Билеечилер калыктыҥ јадын-јӱрӱминде аҥылу агын болуп, бойыныҥ камаанын јетирип баштаган. Оныҥ учун бу айалгала јилбиркеп, 90-чы јылдарда аймактарла аҥылу шиҥжӱ программала меге јорыктаарга келишкен.\nМеге эҥ ле солун болгоны, бу улус ажыра калыктыҥ бӧктӧлип, ундылып калган билгирлери ойгонгоны. Оныҥ шылтузында бистиҥ билеечилер Алтайын кӧдӱрер чӱм-јаҥдарды, билеле колбулу јаҥжыгуларды орныктырарында эрчимдӱ турушкан. Билеечилердиҥ болужыла, кайкал болуп, кезик улус јаан оорулардаҥ айрылып та калат, јӱрӱмде јастыралардыҥ јаҥжыкканын бузуп, јаҥы јол табадылар. Кезик учуралдарда олор биледе аайлашпастардыҥ шылтагын табып, психологтордыҥ ижин бӱдӱрет.\nJе ол ло ӧйлӧрдӧ камдаганы ла јарлыктаганы учун јал-кеми кандый болор деп сурак база тура берген. Ненин учун дезе кажы ла билеечиниҥ баштанган аайыла, оныҥ ээжилери башка. Jаҥжыкканы аайынча билеечи кижиге барарга, тергенерине де кӧп акча чыгып јат. Jе ол ок ӧйдӧ билеечи кижи јӱрӱмиҥди аайлажып, тӱзедип берзе, ол чыккан чыгым јакшы јаҥыла эбирерин база сананар керек. Оныҥ учун билеечилерле туштажуларда бу суракты мен улам ла сурап, олордыҥ карууларын тапташтырып, текши шӱӱлте табарга чырмайгам.\nБир јанынаҥ, билеечи кижи бойыныҥ јайаачыларыла, тӧстӧриле колбулу. Анайда ок суракту келген кижиниҥ тӧстӧриле, ээлериле ого база эрмек-куучын табар керек. Олорго баштанып, ончо сурактарды јетирип, кажы ла керекти јымжадып, эптештирип алары энергиялык јаан иш, кӧскӧ кӧрӱнбес, кулакка угулбас, јӱк ле темдеги ажыра билдирер. Кажы ла иштиҥ бойыныҥ јалы болор керек, ол кижи бир кижи учун кере тӱжине отура калар аргазы бар, кандый бир сурап келген кижи учун кату каруузына да билеечини тургузар аргалу. Оныҥ учун билеечиниҥ ижин тӧлӧӧр керек, тӧлӧбӧй, куру суранып, иштедип алзаҥ, оныҥ ээлери тӱҥей ле ӧскӧ јанынаҥ кызып, суура тартып алар аргазы бар, нениҥ учун дезе, кату ээлер бар, јымжак ээлер бар.\nЭкинчи јанынаҥ, албатыда андый бӱдӱм бар, чынынаҥ билеечи улус ижи учун јал сурабай јат, чокым баа тургуспай јат деп. Келген кижи аргазыла, кӱчи јеткенче берер, нениҥ учун дезе ол мындый иштиҥ учурын билер. Бир канча билеечилердеҥ укканымла, олор мынча баа тургузып, иштейин деп, ээлериле јӧптӧжип алып турган, олор оныҥ учун чокым баа адап турган. Нениҥ учун дезе, ӧй андый, билеечи кижи угы-тӧзиле анайып јайалып, улусла иштейтен молју алган кийнинде, оныҥ ӧскӧ иш эдер аргазы ас болот, ол тушта оныҥ билезин, бала-барказын канайып азыраар деп сурак база тура берет. Билеечи де болзо, ол кижи ине, кезикте бу јӧптӧжӱнеҥ артыктай да берер аргазы бар. Чын билеечи, байла, бойыныҥ јалыныҥ кемин тӱҥей ле билер. Бу сурак келген кижинеҥ база камаанду, айса болзо, бу кижиниҥ аргазы кӧп. Оныҥ учун билеечи кижиге јӱргени учун јалыныҥ кеми кӧп сурактардаҥ камаанду.\nОныла колбой, тӱӱкилик керекти база эске алынарга јараар. 19-чы чактыҥ учында ла 20-чи чактыҥ бажында ак јаҥ, буркан јаҥ деп кыймыгу башталганыныҥ бир шылтагы камдардыҥ јалы сӱрекей бийиктей бергениле колбулу. Албаты-јон текши тӱреҥиге кирип, эки-јаҥыс малду болгон. Оноҥ улам оору-јоболго алдырткан улус калганчызын сойып, тайылга эдип, чучурай берген ӧйлӧр. Jаҥы кыймыгуныҥ некелтелериле, мал тайбас, чачылганы ак сӱтке кӧчӱрер деп јаҥжыгу башталган. Эмдиги јарлык улустыҥ ижи ол ээжилерге келижип јат, је кату ээлерле иштеерге, тӱҥей ле аракы тузаланып јадылар. Jе угы-тӧзиле колбулу сурактарды јымжадарга, биледе койдыҥ тынын кыйарга база келижип јат.\nАлтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ билим ишчизи Мира Айылчыновна ДЕМЧИНОВА:\n—Кажы ла кижи јӱрген јӱрӱмиле, иштеген ижиле Кудайдыҥ алдына карузына турат. Неме билетен кижини быйандайтаны кажы ла кижиниҥ бойыныҥ санаа-кӱӱнинеҥ, ӧзӧк кеминеҥ, аргазынаҥ камаанду. Онойдо ок неме билетен улустыҥ бойыныҥ ижи учун кӱндӱӱ-кӱреени алатаны база ла олордыҥ санаа-укаазынаҥ, кӧрӱминеҥ камаанду деп айдарга јараар.\nОзодо неме билетен улусты сӱтле, талканла, бӧслӧ быйандаган болзо, бӱгӱнги кӱнде акча-манат салып јат. Аргазы канча кирези, онойып ла быйандаар. Jе эл-јонго быйанду улус ижи учун бийик бааны, јалды тургуспас. Кезикте ачаптанып, јаан акчага, кӧлӱкке, алтын-мӧҥӱнге јӱткийтени, ажа конотоны јарабас.\nКеректӱ сурак кӧдӱрилген. Нениҥ учун дезе неме билетен улустыҥ ортозында чала кирелӱ улус бар. Бойлорына реклама-јар эдип, кӱчим, чыдалым јаан деп айдып тургандары бар. Мында неме билетен кижиниҥ ле эмденип келген кижиниҥ ортодогы колбулар олордыҥ санаа-кӱӱнинеҥ, ич-телекейинеҥ, арга-чыдалынаҥ камаанду. Неме билетен кижи бизнеске кӧчӧ берзе, оды ӧчӱп, тыны чыгар, как куру артардаҥ айабас.\nУлус неме билетен кижини акту, ару кӱӱнинеҥ јаҥыс ла акчала, баалу-чуулу немеле быйандаар эмес, је аргаҥ-чыдалыҥ јеткенче чырмайып, быйандап салар јаҥду. Керек кӱндӱӱ-кӱреениҥ, акчаныҥ кӧбинде-азында эмес, је сен оны кандый кӱӱн-санаала јетирип јатканыҥда. Jайаанныҥ быйаны, ырыс-кежиги бала-барканыҥ јолына деп билип јӱргедий.\nКалык чӱмделгезиниҥ республикан тӧс јериниҥ ишчизи Алевтина Ивановна НАЕВА:\n—Азый Эре-Чуйдыҥ неме билетен улузына кижи кандый бир сурагыла ӱч тӱӱнчектӱ баратан јаҥду болгон. Баштапкы тӱӱнчек—айылчы тӱӱнчек, экинчизи—неме билетен кижиниҥ от-очогына суракту келгениниҥ тӱӱнчеги, ӱчинчизи дезе кӱндӱӱ-кӱреениҥ тӱӱнчеги болгон. Баштапкы эки тӱӱнчекте амзабаган сӱт, калтыр, талкан, сарју, курут болзо, ӱчинчизинде кандый бир ӧҥдӱ учуктар, тесьмалар болор. Ол ӧйдӧ эмдигизиндий баалу-чуулу јӱзӱн-јӱӱр бӧс лӧ оноҥ до ӧскӧлӧри болгон эмес. Байа акча-манат, аракы-чеген кийнинде табылган ине.\nНеме билетен кижиге куру кол барбас. Сурагын, керегин угала, быйанын јетиретен јаҥду. Кийнинде ол кижидеҥ болуш болбоды деп айдатаны кайда. Неме билетен кижи келген кижиниҥ сурагын кӧрӱп, иштенип, ого ийде-кӱчи барат. Ол бойыныҥ ээлериле кожо иштеп јат. Акту кӱӱндеринеҥ белетенип барып јолыксаар, быйаны ондый ок јакшы болор.\nКийнинде экинчи катап кӱндӱӱ-кӱреени јетирзе, кижи база бойыныҥ ла алтай јаҥыла јетирер јаҥду. Ол сушка-пряниктиҥ ӧйи база ӧткӧн. Алтай аш-курсагыс бар ине. Неме билетен улус бӱгӱнги кӱнде албатызыныҥ јадын-јӱрӱмин јакшы билер. Бастыра неме акчала тудуш, оноҥ камаанду болуп калган да. Неме билетен улустыҥ айалгазы база ондый ок. Оныҥ учун «садышпай», бой-бойлорын тооп, тоомјылап јӱрзе, артык эмес пе?\nТискинчи Кара КОЛТОЕВ:\n—Неме билетен кижиниҥ јайалтазы акчадаҥ улам јылыйып калар. Бийик, јаан бааны тургузып, оноҥ кыйбай барза, отурып калар. Jе бир јанынаҥ, келген кижиниҥ каразыла, кӧрмӧстӧриле иштеери кӱч иш ине. Кижини арутап, озогы су-кадык кебине кийдирери јаан иш. Аргазы чыгып кызылза, кижи ондый быйанду улуска баштанып, алкыш-быйаны једип турбай.\nНеме билетен улус чокым бааны тургуспас ла керек. Кийнинде ол акча канайып бурулып келерин кем оны билер. Jе ондый улуска јӱрзе, кыйалтазы јогынаҥ быйандаар, акчаны салар керек. Олордыҥ кийнинде биске, тегин улуска, кӧрӱнбес, сезилбес кӱндӱӱ-кӱреези кайда деп. Албатыга быйанду улус база билелӱ, бала-баркалу ине. Ондый улус јонныҥ ортозына јӱрӱп, иштеп болбой турганын бис база билерис. Айдарда, кижи бойыныҥ акту кӱӱнинеҥ болужып, быйандап салганында јаман неме јок. Кудайдыҥ улузын быйандап, Jайаанга быйанду јӱрзе, бала-барка да, текши эл-јон до курчу-куйакту јӱрер эмес пе? Албаты бойы бу улусты корып, кичееп, болужып-јӧмӧп јӱрзе, јаш ӱйе ӧзӧктӱ, јӱректӱ ӧзӧр, јӱрер деп сананадым.\nБелгечи Аркадий ОЛЧОНОВ:\n—Неме билетен кижиниҥ кийнинде оныҥ кӧрмӧстӧри, болушчылары турат. Билеечи-кӧрӧӧчи келген кижиле иштеп, бойыныҥ «черӱзин» эмезе болушчыларын кӱндӱлеп јат. Jе алкы бойына керектӱзин ол бойы билер.\nJадын-јӱрӱм ӧрӧлӱ-тӧмӧндӱ. Бастыра не-немениҥ баалары бийик. Албатыныҥ аргазы база чыгып јат. ОлорДЫ база оҥдоор керек. Кам, јарлык, белгечи улус бойыныҥ ижиниҥ баазын кӧдӱрбес ле керек. Ол акча канайып келер, онойып ла ойто чыгып калатан јаҥду неме, кириш-чыгышту барар. Мен бойым он сегис јылдыҥ туркунына албатыла иштеп јадым. Кезик неме билетен улусты кӧрӱп јӱрзеҥ, фейерверк чилеп јаркындалып кӱйеле, јап эдип ӧчӱп калат. Кудайдыҥ берген јайалтазын сатпас, акча-јӧӧжӧгӧ ӱстӱкпес.\nУлуста кандый ла сурак болор. Темдектезе, јуук кижи сууга барган эмезе реанимацияда, айса бойына кол салган ба ла оноҥ до ӧскӧ кӧп сурактар бар ине. Аргазы чыгып, алып берер акчазы јок келген кижиге кӱчиҥ јеткенче болужып јадыҥ. Нениҥ учун дезе бу кижиниҥ кийнинде келген кижиниҥ эткен быйаныла ол айалга таптажып-келижип калатан јаҥду. Мен бу канча кызалаҥ јылдарда, ӧйдӧ келген улустаҥ 300-теҥ јаан акча албадым. Улусты былчыырга јарабас. Акча јогынаҥ кӧрӱнген, быйанды алган кижи оноҥ ары улуска, кӧрӱш-таныштарына айдып барар ине. Баазы јабыс, кем јок, тегинге де кӧрӱп-айдып беретен болуптыр деп айдып јӱрер. Болуш, быйан јеткенин-јетпегенин ӧй кӧргӱзер. Ойто ло албаты бойы кӧрӱп, тӱп-шӱӱлтени олор айдар. Кандый ла кижи камга, јарлыкчыга, белгечиге иженип келет. Айдарда, ол ижемјини, бӱдӱмјини буспас керек.\nАдакы сӧс: Кижи бу јӱрӱмде оорып-јобогондо, эмчилерге баштанат. Оноҥ ары неме билетен улуска барып јолыгат. Онызы кижиниҥ бойыныҥ таҥынаҥ кереги. Кандый ла кереги, алтамы учун кижи бойы каруузына туратан јаҥду. Оныҥ учун, темдектезе, сынык-бычык болзо, сыймучы улуска, су-кадыгы аайынча неме билетен улуска арчынду, керектӱ немелерин белетеп барат. Бала-барказыныҥ сурактары, укла улалып келген келишпестер-јарамастар кайда, онызын кем чечер, болужар, айдып берер? Бу ла неме билетен ӧрӧкӧндӧр аайы-тӧӧйин айдып, јартап берер. Кӱчи, ийдези јетпезе, база ӧскӧ улуска барзын деп айдар. Кижиниҥ «јӱктенген» каразыла уружатаны јеҥил иш эмес.\nОзодо неме билетен кижиниҥ болужыла, алкыш-быйаныла оҥдолгон, јӱрӱмге бурылган кижи ондый кам, јарлык улустыҥ јанына артып, одын-суузынаҥ, кату-кабыр ижинеҥ болужып јӱретен. Бӱгӱнги де кӱнде ондый учуралдар бар ла. Мында, байла, кижиниҥ бойыныҥ ару, ак санаазынаҥ, ич-телекейинеҥ камаанду деп, бу сурак аайынча бойыныҥ шӱӱлтелерин айткан улус база темдектеп јат.\nК. ПИЯНТИНОВА белетеген.


ГОСДУМАНЫҤ ДЕПУТАДЫНЫҤ САЛЫМЫ А.БЕРДНИКОВ ЛО И.БЕЛЕКОВТОҤ КАМААНДУ - LIS53.XYZ - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\n«Јӱрӱмниҥ Јолы» газеттиҥ редакторыныҥ санаа-шӱӱлтезиле, Алтай Республика кирип турган бир мандатту округка ла текшифедерал списоктыҥ Кемеров облазы, Алтай край ла Алтай Республика кирер округына Алтай Республиканаҥ кемдерди кӧстӧӧри бӱгӱн Москванаҥ да эмес, а Александр Бердников ло Иван Белеков деп эки кижинеҥ камаанду. Бу эки кижи бастыра немениҥ бажына jӱк бойлорыныҥ jилбӱлерин тургузатандарыныҥ ӱстине тӧгӱнчи болгондоры учун, Москвада не болуп турганын бодоштыра да белгелеер арга јок. Темдектезе, Белеков «праймеризти мен jеҥип алгам, бир мандатту окрургка мени кӧстӧгӧр» деп тӧгӱнденердеҥ айабас, а Бердников дезе, «алтайлар – биригип болбос албаты, оныҥ учун Москванаҥ кижи кӧстӧӧр керек» деп, бойыныҥ ойынын ойноор аргалу. Бу оныҥ јаан талдаштардаҥ јаан акчалар иштеп алар калганчы аргазы болгонын айтпаска болбос. Темдектезе, Башкарунаҥ чыгып турган «дийттерле» болсо, ол Москвадагы элчиликтиҥ башчызыныҥ јамызын Марина Деминага јаан акчага садып ийеле, эмди ол кижини элчиликтиҥ бажына тургуссын деп мени Вячеслав Володин сураган деп айдат. База удабастаҥ ол Владимир Полетаевти Федерация Совединеҥ jайладып, оныҥ ордына Марина Деминаны отургызар ла анайып ол сенатордыҥ бир ле jерин эки катап садып ийерге турган деп айдыжадылар?\n«Единая Россия», чындаптаҥ ла, Алтай Республикадаҥ депутатту болорго турган болсо, олорго бир мандатту округка Родион Букачаковты кӧстӧӧр керек. Баштапкызында, праймеризти чын jеҥип алган кижи ол (Иван Белеков бойына 2 муҥнаҥ ажыра ӱндерди «jурап алган»). Экинчизинде, «Единая Россиядаҥ» Р. Букачаков барза, ӧскӧ партиялардаҥ алтайлар талдаштарга чыкпас деген ижемји бар. Москва И.Белековтыҥ тӧгӱнине бӱдӱп, оны кӧстӧзӧ, ого удура jӱк алтайлардаҥ ӱч-тӧрт кандидат чыгып келердеҥ айабас. Ол тушта jок jердеҥ jеҥӱни Виктор Ромашкин эмезе Мария Демина алгылап айабас. Москванаҥ јаан акчалу кандидат келип, садынчак алтайларды бойына jаба тартып ийер болор деген чочыду, серемjи база бар. Ӱчинчизинде, Иван Итулович Белековты албатыныҥ адынаҥ бир мандатту округла Родион Букачаковты jӧмӧп, текшифедерал списокло бойы барзын деп сурайдыс.


Эл Курултай: башкаруныҥ ижи шӱӱжилген - altaicholmon\nСессияны белетеер ӧйдӧ АР-дыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ отчеды Эл Курултайдыҥ ончо комитеттеринде ле фракциялардыҥ јуундарында элбеде шӱӱжилген. Депутаттардыҥ тургускан сурактарына берилген каруулар Эл Курултайдыҥ окылу сайтында јарлалган.\nӦткӧн јыл эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедер амадула ӧмӧ-јӧмӧ бӱдӱрген эрчимдӱ иштиҥ јылы болгонын Олег Хорохордин јетирӱзинде темдектеген.\n2020 јылда Алтай Республиканыҥ бюджедине тӱшкен кирелте акчаныҥ кеми 27,187 млрд салковой болгон, 2019 јылдыҥ кӧргӱзӱзинеҥ бу 21% киреге бийик, бу акчаныҥ 78,5% кайра јандырбайтан акча болгонын тергеениҥ башкараачызы айткан. Республиканыҥ бойы иштеп алган кирелтелердиҥ кеми 30,6% бийиктеген.\n«Алтай Республиканыҥ јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱминиҥ таҥынаҥ программазын бӱдӱрерге ле коронавирусту југуш оорула тартыжарга федерал бюджеттеҥ јӧмӧлтӧ эдилгени кирелтелер бийиктеерине камаанын јетирген» — деп, Олег Хорохордин темдектеген.\nБюджеттиҥ чыгымдары керегинде айдар болзо, эҥ кӧп акча су-кадыкты корыырына ла јонјӱрӱмдик политика бӧлӱкке чыгарылган.\nТергееде промышленный иштиҥ индекси ӧткӧн јылда 121,4% болгон. Пандемияла колбой Сибирьде ле Россияда иштиҥ тебӱзи јабызаган ӧйдӧ Алтай Республика бу ууламјыда кӧргӱзӱлери ӧскӧн озочыл ӱч тергеениҥ тоозына кирген.\nКоронавирусту југуш оору јайылганы бир канча кӧргӱзӱлерге, ол тоодо инвестициялык эрчим јабызаарына салтарын јетирген. Ол ок ӧйдӧ республикада кичӱ ле орто аргачылыкта иштегендердиҥ, ол тоодо таҥынаҥ аргачы иштӱлердиҥ тоозы, 2019 јылга кӧрӧ, 4 муҥнаҥ кӧптӧгӧн. Орто ишјалдыҥ кеми 8,6%, бир кижиге келишкен акча кирелтелердиҥ кеми 5,5% бийиктеген.\nОлег Хорохордин тергееде ишке табыштырылган школдор ло балдардыҥ садтары, ФАП-тар, спорттыҥ тудумдары, јаҥырта јазалган эмчиликтер ле ӧскӧ дӧ јонјӱрӱмдик тудумдар керегинде куучындаган. Бу иштердиҥ кӧп сабазы эл ӱлекерлерде темдектелген. Ӱредӱликтиҥ ле су-кадыктыҥ учреждениелерине, агаш ээлемниҥ предприятиелерине јаҥы јазалдар ла техника келген. Коронавирустыҥ пандемиязыла колбой бир канча тудумдарды бӱдӱре тудары 2021 јылга кӧчӱрилген деп, ол айткан.\nРеспубликаныҥ башчызы отчедында тергеелик ле јербойындагы јолдорды јазаган јаан кемдӱ иштер, эл-јон јуртаган јерлерди јарандырар јазал иштер, јурт јерлерди медициналык ла педагогикалык кадрларла јеткилдеерге «Земский доктор», «Земский фельдшер», «Земский учитель» деген программалар аайынча ӧткӧн иштер керегинде куучындаган.\n2020 јыл республикага, бастыра ороонго чылап ок, коронавирусту југуш оорула тартыжарыныҥ јылы болгон. Бу иште эҥ уур-кӱч јӱк тергеениҥ медициналык ишчилерине келишкенин Олег Хорохордин темдектеген. Ӧткӧн јылда југуш ооруга удурлажар иштерге федерал ла тергеениҥ бюджеттеринеҥ 1,595 млрд салковой акча чыгарылган деп, ол айткан.\n2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнине јетире республиканыҥ эл-јонына јетирилген башка-башка бӱдӱм јӧмӧлтӧ акчаныҥ кеми 3,5 млрд салковойдоҥ ашкан. Тергеениҥ эл-јоныныҥ 65% ажыразына јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ эдилген.\nРеспубликаныҥ башчызы отчедында тергееде турган эҥ курч сурактардыҥ бирӱзи — электројеткилдеш учун тӧлӧмирлердиҥ баазы, оны јабызадары аайынча ӧткӧн иш керегинде куучындаган. Оныҥ јетиргениле, бистиҥ тергеениҥ ле Алтайский крайдыҥ эл-јоны электроот учун тӧлӧгӧн бааны јабызадары аайынча тургуза ӧйдӧ Алтай Республиканыҥ ла Алтайский крайдыҥ башкаруларыныҥ, РФ-тыҥ Минэнергозыныҥ, Минфининиҥ, ФАС-тыҥ турушканыла иш ӧдӱп јат, оны РФ-тыҥ башкарузыныҥ вице-премьери Александр Новак башкарат.\nРеспубликаныҥ башчызы отчедында јаан ајаруны јурт ээлемге эткен. 2020 јылда тергеениҥ агропромышленный комплекси 10,219 млрд салковойдыҥ баазына турар продукция эдип чыгарганын, тергееде бир кижиге келишкени 46 муҥ салковой болгонын ол айткан. Бу кӧргӱзӱ аайынча Алтай Республика Сибирь федерал округта озочыл баштапкы ӱч тергеениҥ тоозына кирип јат. Республиканыҥ јурт ээлемине эткен государстволык јӧмӧлтӧниҥ кеми 2020 јылда 832 млн салковойдоҥ ашкан. Темдектезе, государствоныҥ јӧмӧлтӧзиле јурт ээлемде иштегендер 146 млн салковойдыҥ баазына турар јаҥы 202 техника алган.\nОлег Хорохордин анайда ок республикада туризмди ле цифровой экономиканы ӧскӱрер ууламјылар керегинде элбеде куучындаган. Эл ӱлекерлерде ле тергеениҥ јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱминиҥ таҥынаҥ программазында темдектелген иштерди бӱдӱрери тургуза ӧйдӧ тӧс иш болгонын айдып, ол Алтай Республика «Туризм и индустрия гостеприим-ства» деген јаҥы эл ӱлекерде эрчимдӱ туружарын, инвестициялык ишти эрчимделтерин угускан. Республиканыҥ башкарузы «Ийделӱ Алтай» деген программа јӱрӱмде бӱдерин јеткилдеерин ол айткан.\nАР-дыҥ башкарузыныҥ отчетту ӧйдӧги ижи керегинде шӱӱлтелерин партиялардыҥ Эл Курултайдагы фракцияларыныҥ ла тергеениҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ совединиҥ башкараачылары айткан. Олор 2020 јыл коронавирусту југуш оору јайылган јыл болгонын, медишчилердиҥ нерелӱ ижин ле олорго быйанын куучындарында темдектеген.\nБаштамы сӧс КПРФ-тыҥ турчыларыныҥ башкараачызы Виктор Ромашкинге берилген.\nБашкаруныҥ ижинде чокым једимдер бар да болзо, бистиҥ партияны ла ӱнбереечилеристи отчет јаан сӱӱндирбейт деп, ол айткан. «Бистиҥ кӧрӱмисле, АР-дыҥ башкарузы јербойындагы эл-јонныҥ јаҥжыгуларын, санаа-кӧрӱмин ле суруларын керекте-бей, сӱреен јаан ајаруны арга-чакту туристтерге амыраар аргалар тӧзӧӧрине эдип јат» — деп, Виктор Ромашкин ајарган. Оныҥ темдектегениле, тергеениҥ јерин туристический кластерлер эдип тузаланары јанынаҥ башкаруда кандый да ээжилер јӧптӧлбӧгӧн. Тургуза ӧйдӧ Турачак аймактыҥ јоны јерин алтын казарга тузаланарын јаратпай турганын коммунисттердиҥ фракциязыныҥ јааны айткан. Эмдиге јетире аайлалбай арткан курч сурактардыҥ тоозында ол электроот учун тӧлӧгӧн бийик бааларды, Шабалин аймакта јердиҥ сурагын, республиканыҥ сагышту ла иштеер чыдалду кӧп улузы ӧскӧ тергее-лерге иштеп барары улалганын, Караколдыҥ кӧлдӧрине јолдыҥ ӱлекер документтери јок болгонын ла оноҥ до ӧскӧзин адаган.\n2020 јылда јадын-јӱрӱмниҥ чыҥдыйы аайынча шиҥжӱлердиҥ бирӱзиле, ол РФ-тыҥ 89 тергеези ортодо Алтай Республика калганчылардыҥ тоозында, 83-чи јерде турганын айткан ла КПРФ-тыҥ фракциязы АР-дыҥ башчызыныҥ отчедын јӧмӧбӧгӧнин угускан.\n«Единая Россия» партияныҥ фракциязыныҥ баш-караачызы Владислав Рябченко пандемияныҥ ӧйинде республика тӧзӧмӧлдӱ ле турулталу иштегенин темдектеген. Республиканыҥ текши ӧзӱми ичкери јолло барганын, јонјӱрӱмдик тудумдар тудулганын, јеткер јок ло чыҥдый автојолдор аайынча эл ӱлекер једимдӱ бӱткенин айткан.\n«Эл ӱлекерлерди јӱрӱмде бӱдӱргенин, сӱрее-чӧптиҥ реформазын бис шиҥжӱбисте артырадыс. Болуп турган керектер ле јӧптӧлгӧн иштер аайынча каруузына бис теҥ турадыс» — деп, ол угускан. Туристический кластерлердиҥ ӧзӱми јанынаҥ тал-табыш элдеҥ озо ол аайынча јартамалду иш эл-јон ортодо ас болгоны учун чыккан, оныҥ учун јондык шӱӱжӱлерди, јартамал ишти элбедери керектӱзин ајарган. Единоросстордыҥ фракцияныҥ турчылары тергеениҥ башчызыныҥ отчедын база јӧмӧп турганын угускан.\n«Родина» партияныҥ фракциязы АР-дыҥ башкарузыныҥ 2020 јылдагы ижи керегинде отчетты јӧмӧгӧнин бу биригӱниҥ јааны Олег Добрынин јетирген.\nЛДПР партияныҥ фракциязыныҥ башкараачызы Дмитрий Софронов отчет аайынча куучынында Горно-Алтайск калада ла Кызыл-Ӧзӧктӧ школдордыҥ коомой айалгазына ајару эткен. Бу фракция башчыныҥ отчедын база јӧмӧгӧнин угускан.\nАР-дыҥ башкарузыныҥ ижи керегинде отчетто јаан ууламјылар аайынча иш јанынаҥ јетирӱ эдилгенин «Справедливая Россия» партияныҥ башкараачызы Александр Груздев темдектеп, республиканыҥ башчызы, Конституцияныҥ гаранты болгон адында, тӧс ајаруны республиканыҥ ичбойындагы политикалык айалгазына ла тергеениҥ јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱмине эдер керек болгонын айткан.\nИчбойындагы политикалык айалга керегинде кандый да јетирӱ болбогонын ол ајарган. Тергеениҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱми керегинде айдар болзо, «тӧс ајару эткен ууламјы туризм болгонын 2019 јылдаҥ бери улайын угадыс, иштеген тӧс ижис дезе јурт ээлем болуп јат» деп, депутат айткан. Башчыныҥ эки катап эткен отчедында агаш ээлем бӧлӱктиҥ ижи керегинде бир де айдылбаганын ол темдектеген.\nАлександр Груздевтиҥ кӧрӱмиле, туризм республиканыҥ ӧзӱминиҥ темдектелген ууламјызына келишпей јат ла бистиҥ јурт јерде јаткан эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ кемин ле чыҥдыйын бийиктедер суруларды јеткилдеп болбос. Тергеениҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминиҥ таҥынаҥ планында баштапкы јерлерде јаан кемдӱ туризмди ӧскӱрери, ого керектӱ инфраструктураны тӧзӧӧри туруп јат ла јурт ээлем јӱк тӧртинчи јерде. 2020 јылдыҥ турулталарыла, эл ӱлекерлерди бӱдӱргени аайынча республика ороонныҥ тергеелери ортодо калганчы јерлердиҥ бирӱзинде туруп јат. Тергеениҥ эмдиги јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱми сӱрекей јабыс кемдӱ деп чотолот. Оныҥ учун башкаруныҥ ижин јакшы деп јӧмӧӧр аргабыс јок деп, Александр Груздев айткан.\nКамааны јок депутаттардыҥ биригӱзи 2019 јылда АР-дыҥ башчызыныҥ отчедын јӧмӧгӧн болгон, 2020 јылдагы иш аайынча кажы ла депутат ӱнин бойыныҥ кӱӱниле берер шӱӱлте јарадылганын Аскар Тулебаев айткан.\n«Бис экономикада, аргачылыкта јакшы кубулталар болорына, инвестициялар кӧптӧӧрине, јонјӱрӱмдик ле ук-калыктар ортодо айалга јаранып барарына иженгенис. Је ичбойындагы, кадровый, национальный политика бӧлӱктерде курч сурактар ӧйлӱ-ӧйинде аайлалбай турганын кӧрӧдис» — деп, депутат куучындаган.\nОныҥ темдектегениле, 2020 јыл коронавирус јайылган јыл болгон ло су-кадыкты корыыр бӧлӱк бу ченелтеге белен эмезин кӧргӱскен — эмдер, специалисттер, эмчиликтерде керектӱ јазалдар једишпей турган айалгаларда су-кадыктыҥ республикада министри куурмакту керектер эткени јарталган. Эл-јонныҥ кредит тӧлӱлери јаанайт, аш-курсактыҥ, ЖКХ-ныҥ јеткилдештери учун тӧлӧмирлер бийиктейт. 2020 јылда республиканыҥ иштеер чыдалду 7062 кижизи Тӱндӱкке ле Сахалинге иштеп барган. Президенттиҥ Алтын Кӧл, каладагы 7-чи школ аайынча јакылталары бӱтпей јат, сӱрее-чӧптиҥ сурагы курч турат.\nАйдылган критиканы чын оҥдоп, ӧмӧ-јӧмӧ иштеерине кычырадыс, республикада айалга учун бис тӱҥей каруулу болуп јадыс деп, ол угускан.\n«Алтай Республиканыҥ Муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ Соведи» ассоциацияныҥ башкараачызы Роман Птицын АР-дыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ 2020 јылдагы ижин јӧмӧгӧнин сессияда айткан.\nОл бюджеттиҥ акчазы, ол тоодо бойыс иштеп алган кирелтелер кӧптӧгӧнин, учреждениелердиҥ материально-технический тӧзӧлгӧзин быжулаар, транспортный инфраструктураны ӧскӱрер иштерди, јаҥы иштеер јерлер тӧзӧлип турганын, школго јӱрерге јажы јеткелек балдар садиктерле толо кеминде јеткилделгенин темдектеген.\nМайма аймактыҥ јааны анайда ок кӧп муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ школдордыҥ туралары эскиргенин ле балдар бадышпай барганын, аймактардыҥ тӧс јурттарында школдордыҥ јаҥы тураларыныҥ ӱлекерлерин белетеер ле олорды тудар сурактар курч турганын айткан. Ӧҥзӱре сурактардыҥ тоозында ол Горно-Алтайскта јеҥилтелерлӱ улуска тура тударга јер берер суракты адаган.\n2020 јыл турган сурактарыла эҥ кӱч јылдардыҥ бирӱзи болгон деп, сенатор Владимир Полетаев темдектеген.\nОл тергеениҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ ко-ронавирусту југуш оору јайылган ӧйдӧ билгир ле турулталу ижин темдектеген. Оорула тартыжарга, эл-јонныҥ су-кадыгын корыыр керектерге сӱреен јаан — 1,5 млрд салковой јӧмӧлтӧ — акча чыгарылганын ол аҥылап айткан.\nРеспубликада айалга турумкай, бюджеттиҥ кирелтелери кӧптӧгӧн, орто ишјалдыҥ кеми бийиктеген, јурт ээлем ӧзӱмин јабызатпаган, школдордо ӱренчиктер ончозы изӱ курсакла јеткилделген, Алтай Республиканыҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминиҥ ӱлекери белетелип јат деп, сенатор куучындаган.\nАлтай Республикадаҥ федерал јаҥга тудулган улуска эмдиги башчыла, башкарула иштеерге эптӱ ле јеҥил болгонын Владимир Полетаев сессияда айткан.\nАР-дыҥ парламентиниҥ председатели Артур Кохоев јаан учурлу ууламјыларда једимдӱ ишти темдектеген. Онойдо, тергееде јолдорды ла кӱрлерди тудар ла чыныктап јазаар иштерди, аграр бӧлӱкте госјӧмӧлтӧниҥ кеми бийиктегенин, АПК-ныҥ тӧс учурлу ууламјыларыныҥ ла кичӱ бӱдӱмдӱ ээлемдердиҥ ӧзӱмин айдып, бистиҥ тергееге бу јаан учурлу керектер деп ајарган. Спикер алтай тилди корыыр ла ӧскӱрер программаны јӧмӧӧр иштерди темдектеген, ӧткӧн јылда бу иштерге чыгарган акчаныҥ кеми эки катапка бийиктеген ле алтай тил аайынча таҥынаҥ государстволык программа белетеер јӧп јарадылган.\nМыныла коштой ишти тыҥыдарын некеген ууламјыларды ол адаган, ол тоодо сӱрее-чӧптиҥ тӱбегин, иштеер јаҥы јерлер тӧзӧӧрин, эл ӱлекерлер аайынча бӱтпеген иштерди, калада ла аймактарда јаҥы школдор тударын. Јаан ижемјини бис Алтай Республиканыҥ јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱминиҥ таҥынаҥ программазына эдип јадыс. Федерал тӧс јер бисти бу суракта јӧмӧӧргӧ белен. АР-дыҥ башкарузына бойыныҥ јанынаҥ программада темдектелген иштерди бӱдӱрерге бастыра арга-кӱчиле албаданар керек деп, Артур Кохоев айткан.\nТуристтерди јеткилдеер јерлерди тӧзӧӧри аайынча суракка эл-јонныҥ ајарузы калганчы ӧйлӧрдӧ јаанаганын Эл Курултайдыҥ башкараачызы сессияда темдектеген. «Республиканыҥ эл-јоны јадын-јӱрӱмин јеткилдеп јажына јаткан јерлерин јылыйтар ла бу јерлер инвесторлордыҥ колына кирер чочыдузын айдат. Республикада туризмди ӧскӱрериниҥ концепциязын ла мастер-планды арга јеткенче ачык шӱӱжер, эл-јонныҥ санаа-кӱӱнин, чочыдуларын ла шӱӱлтелерин ајаруга алар керек деп чотойдым. Бу суракта, ар-бӱткенисти корыырын ајаруга алып, сӱрекей чебер болор керек. Туризм бӧлӱкти ӧскӱрер керек, је кыйалтазы јогынаҥ мында јаткан эл-јонныҥ санаа-кӱӱнин чотко алып» — деп, Артур Кохоев угускан.\nАР-дыҥ башчызыныҥ отчедын јӧмӧп турганын спикер айткан.\nАР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин учкаары сӧзинде депутаттарга јолду ајарулары ла шӱӱлтелери, отчетты јилбиркедӱлӱ шӱӱшкени учун быйанын айткан.\nБистиҥ алдыста 2021 јылда эдетен јаан иштер турат ла олорды бӱдӱрерин баштап ийгенис деп, тергеениҥ башкараачызы куучындаган. Президент В. В. Путин быјыл кандык айдыҥ 4-чи кӱнинде Россияныҥ башкарузына ла бир канча тергеелердиҥ јаандарына јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱминиҥ таҥынаҥ программаларын бӱдӱрерин јеткилдеер јакылта эткен, ол эл-јонныҥ акча кирелтелерин бий-иктедерине ле тӧс капиталга инвестицияларды кӧптӧдӧрине озолой једерин јеткилдеер керек. Мындый јакылта берилген 10 тергеениҥ тоозына Алтай Республика кирген деп, Олег Хорохордин айткан. Оны бӱдӱрери президенттиҥ таҥынаҥ шиҥжӱзинде туруп јат. Биске экономиканы, туризмди, транспортты, инженерный ла коммунальный структураны ӧскӱрер, улус јадар туралар тударын јӧмӧӧр лӧ о. ӧ. иштерди бӱдӱрерин тӧзӧӧр керек.\nАР-дыҥ башчызы мастер-пландардыҥ критиказыла јӧп болгонын угузып, олорды шӱӱжери башталып калган ла мынаҥ да ары элбеде ӧдӧрин айткан. Коронавирусла айалга јымжаза ла «Ийделӱ Алтай» программа аайынча иш орныгар.\n2021 јыл Алтай Республика тӧзӧлгӧниниҥ 30 јылдыгын, алтай калык Россияга киргениниҥ 265 јылдыгын темдектеген јыл болуп јат. Быјыл анайда ок Госдуманыҥ депутаттарын тудар талдаштардыҥ ла текшироссиялык тооалыштыҥ јылы.\nБастыра темдектелген иштерди бӱдӱрерге, једимдерге једерге јаҥныҥ бастыра кеминдеги айрыларыныҥ эрчимдӱ ле јӧптӱ ижи керектӱ болгонын Олег Хорохордин ајарган.


Тӧрӧлистиҥ ийдезин тыҥыдарга - altaicholmon\nОл бу керектиҥ учурын там кӧдӱрди. Инаугурация Кремльдиҥ Jаан ӧргӧӧзинде ӧткӧни база тегиндӱ эмес. Оныҥ Георгиевский, Александровский, Андреевский залдарыныҥ стенелеринде бистиҥ государствоныҥ тӱӱкизи бичилген. Мында ороонныҥ ӧзӱми учун тартышкан, ол учун јӱрӱмин берген јарлу улустыҥ ады-јолдоры база бичилген. Бу кӱнде телкем орооныстыҥ тӱӱкизиниҥ тыныжы бастыра улусты олјологон деп айтсам, байла, јастыра болбос. Мындый айалгаларда кижиниҥ кӱӱни кӧдӱрилет. 300 јыл мынаҥ кайра алтай калык бойыныҥ тынын корулап аларга, Россияныҥ государствозына бойыныҥ кӱӱниле киргени база тегиндӱ эмес.\nПрезиденттиҥ инаугурациязын јаан тепсеҥде, элбек стадиондо ӧткӱрер аргалар болгон. Jе ол тӱӱкилик учурлу залда ӧтти. Кӧдӱриҥиниҥ учуры сӱрекей јаан болды деп, база катап айдарга турум. Инаугурацияда менеҥ ӧскӧ талдаштарда В. Путинниҥ бӱдӱмјилӱ кижизи болуп иштеген Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ ректоры Валерий Бабин, «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ председатели, республиканыҥ Jондык палатазыныҥ јааны Татьяна Кончева ла В. В. Путинди Президенттиҥ кандидадына јондык кыймыгудаҥ кӧстӧгӧн тӧзӧмӧл советтиҥ јааны Светлана Кудрявцева база турушты.\nИнаугурацияда јиит улус кӧп болгонын ајарулу кӧрдим. Олордыҥ тоозында Jуучыл-ийде кӱчтердиҥ орто јашту генералдары база ас эмес болды. Башка-башка иштӱ, башка-башка укту улус талдаштарда эҥ кӧп ӱн алган кандидаттыҥ Россияныҥ Президентиниҥ јамызына турганына учурлалган кӧдӱриҥиде бийик кӱӱн-санаалу турушкан. Олор Георгиевский залдыҥ кызыл јолыла келип јаткан В. В. Путинди изӱ колчабыжула уткыгандар.\nКӧдӱриҥи Улу Jеҥӱниҥ байрамыныҥ сыраҥай ла алдында ӧткӧни керегинде ӧрӧлӧй айткан эдим. Тӧрӧлин корулаарында Туулу Алтайдаҥ муҥдар тоолу јуучылдар турушкан. Эҥ јалтанбас 25 јуучылга дезе Советский Союзтыҥ Геройыныҥ ады адалган. Эмди бис 73 јылдыҥ туркунына амыр-энчӱ айалгада јуртайдыс. Jуу-чак биске керек јок. Jе ороонныҥ коруланар ийдезин ле аргазын тыҥыдары биске сӱрекей учурлу. В. В. Путин кӧдӱриҥиде ол керегинде база айткан. Президент Тӧрӧлистиҥ экономиказын, јонјӱрӱмдик ӧзӱмин ичкерледеринде кажы ла кижиниҥ учуры јаан деп темдектеген. Jерлештерим Президенттиҥ баштанузын бир кижидий јӧмӧӧр деп иженип турум.\nРоссияныҥ Jондык палатазыныҥ турчызы,\nПрезидентке талдаштар ӧдӧр ӧйдӧ В. Путинниҥ бӱдӱмјилӱ кижизи


Кудайга канайып јууктаар? | Сӱӱнчилӱ јар\n1. Кудай ончо мӱргӱӱлдерди угат па?\nКудай улусты ого мӱргӱӱл ажыра јууктазын деп кӱӱнзейт (Сарын 65:2). Је ол кезик мӱргӱӱлдерди укпай јат. Темдектезе, ӱйине јаман баштанып турган эр кижиниҥ мӱргӱӱлдери каруу јок артардаҥ айабас (1 Петр 3:7). Јебрен ӧйдӧ Израиль албаты кедерлеп, јаман керектер эдип турарда, Кудай олордыҥ мӱргӱӱлдерин база укпай барган. Је ол кинчегин алынып турган улустыҥ мӱргӱӱлдерин угарга јаантайын белен. Оныҥ учун Кудайга мӱргӱӱрин сӱреен тыҥ баалап турар керек. (Исаия 1:15; 55:7 кычырыгар.)\n«Кудай ончо мӱргӱӱлдерди угат па?» деген видеоны кӧрӱгер.\n2. Канайып мӱргӱӱр керек?\nБис јӱк ле Иеговага мӱргӱӱр учурлу, нениҥ учун дезе ол бистиҥ Јайаачы ла сок јаҥыс чын Кудай (Матфей 4:10; 6:9). Је биске, ончобыс кинчектӱ болгоныстаҥ улам, Иисус Христос ажыра мӱргӱӱр керек. Нениҥ учун дезе ол бистиҥ кинчектерис учун јӱрӱмин берген (Иоанн 14:6). Је Иегова бисти ӱренип алган мӱргӱӱлдерле эмезе белен мӱргӱӱлдер кычырып мӱргӱзин деп кӱӱнзебей јат. Карын мӱргӱӱлдеристе ого бойыстыҥ санааларысты ла сезимдеристи айтсын деп кӱӱнзейт. (Матфей 6:7; Филиппыдагыларга 4:6, 7 кычырыгар.)\nБистиҥ Јайаачыбыс бойыстыҥ ичисте де мӱргӱгенисти угуп јат (1 Самуил 1:12, 13). Кудайга кандый ла ӧйдӧ мӱргӱӱрге јараар. Темдектезе, эртен тура, эҥирде, ажанар алдында, кӱчтер тушта мӱргӱзе јакшы болор эди. (Сарын 55:22; Матфей 15:36 кычырыгар.)\n3. Христиандарга нениҥ учун кожо јуулыжып турар керек?\nКудайга јууктаарга јеҥил эмес, нениҥ учун дезе бис Кудайга бӱтпей, јерде рай болорына каткырыжып турган улустыҥ ортозында јададыс (2 Тимофейге 3:1, 4; 2 Петр 3:3, 13). Оныҥ учун биске јуундагы ака-эјелерле јуулыжып, бой-бойысты оморкодор керек. (Еврейлерге 10:24, 25 кычырыгар.)\nКудайды сӱӱп турган улусла куучындашсаас, бис Кудайга јууктаарыс. Иегованыҥ Керечилериниҥ туштажулары — Кудайга бӱткенисти тыҥыдатан сӱреен јакшы арга. (Римдегилерге 1:11, 12 кычырыгар.)\n4. Кудайга канайып јууктаар?\nАнайда ок слер Кудайдыҥ Сӧзинеҥ билип алганаарды шӱӱп сананзаар, Иеговага јууктаарыгар. Оныҥ учун Кудайдыҥ керектерин, јасактарын ла айткан сӧстӧрин шӱӱп сананып туругар. Шӱӱп сананганы Иегованыҥ улу сӱӱжин ле ойгорын баалап турарга болужар. (Иисус Навин 1:8; Сарын 1:1—3 кычырыгар.)\nЈӱк ле Кудайга бӱдӱп турган кижи ого јуук болор аргалу. Кудайга бӱдерин ӧзӱмге тӱҥейлеерге јараар: канайып ӧзӱм ӧссин деп, оны јаантайын сугарар керек, анайып ла Кудайга бӱдеристи јаантайын тыҥыдар керек. Оныҥ учун библиялык кандый бир ӱредӱге нениҥ учун бӱдӱп турганысты шӱӱп сананып туругар. (Матфей 4:4; Еврейлерге 11:1, 6 кычырыгар.)\n5. Кудайга јууктаганы кандый туза берет?\nИегова, оны сӱӱп турган улусты кичееп јат. Бистиҥ бӱдеристи бузуп, ӱргӱлји јӱрӱмге ижемјибисти айрып салатан не ле немедеҥ Иегова бисти корулап јат (Сарын 91:1, 2, 7—10). Анайда ок су-кадыгыска каршу јетиретен ле бистиҥ сӱӱнчисти айрыйтан јӱрӱмнеҥ база корулайт. Айдарда, Иегова биске јӱрӱмниҥ эҥ јакшы јолыла јӱрерге болужат. (Сарын 73:27, 28; Иаков 4:4, 8 кычырыгар.)\nКудайга канайып мӱргӱӱр керек?\nБис Кудайга мӱргӱп турзаас, ол бисти угат па? Бу суракка каруу берерге, Агару Бичикте мӱргӱӱл керегинде не айдылганын билип алар керек.\nӰлежер Ӱлежер Кудайга канайып јууктаар?\nfg 12 ур. 24—25 б.


Кууны аргадап алды - altaicholmon\nБу куш јемзенип јӱрген суу сооктордо там ла кичинектеп, учында чек туй тоҥорына јеткен. Jербойыныҥ ийттери кууга амыр бербей, оны тудуп јиирге једе берерде, улус, болушсын деп, ӧрт ӧчӱреечилерге баштанган эмтир.\nОлор омок кушты јӱк ле арайдаҥ тудуп алган. Эмди ол ӧрт ӧчӱреечи Клим Богдановтыҥ айлында такааларыныҥ потпыжында. Бу кижиниҥ айтканыла, јерлик куш такаларла эптӱ-јӧптӱ јӱрет, ажангыры коркышту. Jас келзе, ол јайымга божодылар.


Наркотиктерле тартыжуны тыҥыдарга - altaicholmon\nНаркотиктерле тартыжуны тыҥыдарга\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Наталья Екеева наркотиктерле тартыжары аайынча иштеп турган камыстыҥ ээчиде јуунын ӧткӱрди. Jуунныҥ туружаачылары ла камыстыҥ турчылары наркотиктерле тартыжары аайынча иш 2017 јылда республикада кандый кеминде ӧткӧнин шӱӱжип, ол аайынча јӧп јараткандар.\nАлтай Республиканыҥ ичбойындагы керектер аайынча министри Павел Гаврилин камыстыҥ јуунында јетирӱ эдип, наркотиктерле колбулу керектер бистиҥ тергееде 2016 јылда болгон кеминде арткан деп айткан. Министр текши кӧргӱзӱлердиҥ кеми јабызабаганын база темдектеген. Полицияныҥ ишчилериниҥ 2017 јылда болгон айалгаларды шиҥдеериле колбой ӧткӱрген шиҥжӱ-мониторингинде федерал ла тергеелик бӱдӱреечи јаҥдардыҥ он јети министерствозы, башка-башка ведомстволоры ла муниципал тӧзӧлмӧлӧри турушкан. Айалгалар «кирезинде», «кату», «уур», «кризис алдында», «кризисте» деген темдек-кемјӱлерле кӧрӱлип баалалган. Анайып, јаҥ корулаар органдардыҥ лапту ла кыракы ӧткӱрген шиҥжӱлериниҥ турулталарыла 2017 јылдагы айалгалар 2016 јылда болгон кеминде арткан деп темдектелип, ого «кату» деген темдек берилген.\nӦткӧн јылда бистиҥ тергееде бир кижи јарт эмес наркотикле корондолып божогон. Ол врач-наркологто учетто турбаган, республиканыҥ су-кадыкты корыыр «Психиатрический эмчилик» деген бюджет учреждениезине болуш сурап баштанбаган. Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧринде дезе наркотиктерле колбулу айалгалар база башка-башка деп айдар керек. Беш аймактагы айалгаларга «кату» деген темдек тургузылган. Кан-Оозы аймакта наркотиктерле колбулу сегис кату керек эдилгени јарталган. Мында куурмакчылардаҥ 1027 грамм наркотик айрылган, учетто 9 кижи туруп јат. Чой аймакта учетто 5 кижи туруп јат, алты кату керек эдилген ле 744 грамм наркотик айрылган. Майма аймакта текши тооло 12705 грамм наркотик табылган, учетко 57 кижи тургузылган, 59 кату керек эдилген. Улаган аймакта куурмакчылардаҥ 1872 грамм наркотик айрылган, 11 кижи кату керек эткен, учетко 9 кижи алылган. Кош-Агаш аймакта учетто 6 кижи туруп јат, кату керекке 6 кижи кирген, 958 грамм наркотик табылган.\nГорно-Алтайск, Чамал, Оҥдой, Кӧксуу-Оозы, Шабалин ле Турачак аймактар «уур» деген айалгаларда артканча. Jе республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧринде байа «кризисте», «кризис алдында» ла «кирезинде» деген айалгалар, 2016 јылга кӧрӧ, база катап кайда да темдектелбеген. Наркотиктерле колбулу айалгалар јаҥыс Шабалин ле Турачак аймактарда эмеш кеминеҥ бийиктеген. Мында байа «кату» деген айалга «уурына» кӧчкӧн. Jе ол ло ӧйдӧ Майма ла Чамал аймактарда керектер билдирлӱ оҥдолгон. Баштапкызында «уур» айалгалар «катузына», экинчизинде «кризис алдындагы» айалгалар кирелӱ дейтен «уур» айалгага солунган. Алтай Республиканыҥ ичбойындагы керектер аайынча министри: «Ӧткӱрилген шиҥжӱ-мониторингтиҥ уч-турулталарынаҥ кӧргӧндӧ, наркотиктерле колбулу айалгалар бистиҥ тергееде 2018 јылда 2017 јылда болгон кеминде артары билдирип јат. Оныҥ учун бисте чочыдулу айалгалар болбос учурлу» — деп темдектеген.\nТергеениҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Алексей Бондаренко камыстыҥ јуунында база јетирӱ эткен. Ол Горно-Алтайскта ла Турачак аймакта социологический шиҥжӱ ӧткӱрилгени керегинде айткан. Сурактарга карууларды 500 кижи (53% ӱй, 47% эр улус) берген. Социологический шиҥжӱде 14-17 јашту ӱренчиктер, 18-24 јашту студенттер, 25-34 јашту јиит специалисттер, 35-44 јаштыҥ ортозында улус ла 45-60 јашту «ченемелдӱ специалисттер» турушкан. Наркотиктерди эҥ кӧп аҥылу орто ӱредӱ алган улус тузаланып турганы (37,2%) јарталган. Бийик ӱредӱлӱ улус бу тооломдо экинчи јерде (32,5%) барып јат. Наркотиктерди эҥ ле ас тузаланып тургандардыҥ тоозына орто ӱредӱлӱ улус кирет.\nЭҥ «чочыдулу» бӧлӱкке дезе 19-25 јашту јииттер кирип јат. Наркотиктерле 40% ажыра улус баштапкы ла катап шак мынча кире јаштуда «танышкандар». Олорго коронды тузаланатан аргаларды најы-нӧкӧрлӧри ле кӧрӱш-таныштары айдып берген. Министр бу шиҥжӱниҥ адакы турулталарыла наркотиктерле колбулу курч сурактар республикада бар деп темдектеген, је олор текши эл-јонго андый ла тыҥ чочыдулу эмес. Шиҥжӱ наркотиктерле тудуш коронныҥ салтарына кӧп лӧ сабазында 19-25 јашту улус алдыртып јат деп кӧргӱскен. Турачак аймакта ла Горно-Алтайскта наркотиктерди таркадып турган јарлу јерлердиҥ тоозына тӱнде иштеп турган клубтар (29,8%), Интернет (28,4%), «квартиралар» ла дискотекалар (15,8%, 15,2%) кирет. Бу корон јондык јерлерде (9,6%), рынокто (8,8%), ӱредӱлӱ заведениелерде (5,6%), аптекаларда (2,6%) ла айылдардыҥ јанында (1,4%) база таркадылат. Наркотиктерди «сӱӱчилердиҥ» ортозында баштапкы јерде кендирбаш, экинчи јерде «насвай» ла ӱчинчи јерде «спайс» туруп јат.\nКамыстыҥ јуунында анайда ок иштиҥ, јонјӱрӱмдик ӧзӱмниҥ ле улусты ишле јеткилдеериниҥ министри Адар Суминниҥ ле су-кадыкты корыыры аайынча министрдиҥ баштапкы ордынчызы Валентина Мунатованыҥ јетирӱлери угулган. Бу министерстволордо наркотиктерле тартыжары аайынча чокым пландар тургузылган. Иштиҥ министерствозы ресоциализацияныҥ ла корондолгон улуска бастыра јанынаҥ болуш јетирериниҥ сурактарыла иштеп јат. Jолдыҥ картазында социальный болуш јетирерине ле ресоциализацияга тергеелик сертификаттар, аҥылу программаларла иштеп турган коммерциялык эмес јонјӱрӱмдик организацияларга субсидиялар чыгарылары темдектелет. 2017 јылда республикан эмчиликтиҥ наркология аайынча бӧлӱгинде 39 кижи, наркологияныҥ салтарына алдырткан 16 кижи једимдӱ эмденгендер.\nБӱгӱнги кӱнде Алтай Республиканыҥ јаҥ корулаар органдары наркотиктерди болдыртпазы учун тартыжып турган ӧскӧ дӧ ведомстволорло кожо ӧмӧ-јӧмӧ иштеп, бастыра бар сурактарды бойыныҥ ајарузында тудат. Наркотиктерди эл-јон ортодо таркадарын болдыртпазы јанынаҥ темдектелген иштер база јакшы тӧзӧлгӧн. Республикада айалгалар бӱгӱнги кӱнде Сибирь федерал округтыҥ ӧскӧ тергеелерине кӧрӧ, оҥду деп айдар керек. Jе мынызыла болорзынып отурар арга база јок. Jартамалду ишти эл-јон ортодо алдындагызынаҥ элбеде ӧткӱрер керек. Бу керекте физкультураныҥ ла спорттыҥ аргаларын толо тузаланар некелтелер туруп јат. Улуска, анчада ла јашӧскӱримге, ол ло кендирбаштыҥ, «насвайдыҥ» ла «спайстыҥ» каршузын канча ла кире кӧп јартаар керек деп, наркотиктерле тартыжып турган камыстыҥ јуунында тӱп шӱӱлте эдилген.


ОСАГО керегинде јасакта кубулталар - altaicholmon\nОСАГО керегинде јасакта кубулталар\nРоссия Федерацияныҥ акча-манат аайынча министерствозы ОСАГО керегинде јасакка кубулталар эдери керегинде јӧп јараткан.\nМындый алтам тарифтерди государство чокымдайтаны токтоорына экелер аргалу. Министерствоныҥ шӱӱлтези мындый—јайым тарифтерге кӧчӧтӧн ӧйдӧ полистердиҥ баазыныҥ коэффициентин страховщиктер бойлоры тургуссын. Документте айдылганыла, бу учуралда тарифтер јаҥыс ла јабызап барар јаҥду.\nМинфинниҥ бу документиле мындый адрестеҥ таныжыгар — https://regnum.ru/news/2307611.html


Эмдештиҥ чыҥдыйын бийиктедери ӧйдиҥ некелтези - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозыныҥ коллегиязы бу кӱндерде министр Павел Решетовтыҥ башкарганыла ведомствоныҥ конференц-залында ӧтти.\nКоллегияныҥ ижи башталардаҥ озо министр коллегияныҥ турчыларын уткып, оныҥ составында кубулталар болгоны керегинде јетирӱ эткен. Ол јаҥы башкараачыларла таныштыру ӧткӱрген: су-кадыкты корыыры аайынча министрдиҥ балдар ла родовспоможение аайынча ордынчызы Татьяна Поносовала, АР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозыныҥ штатта эмес баш специалисттериле – терапевт Наталья Тадыкинала, педиатр Елена Шалтаевала, республикан перинатальный тӧс јердиҥ баш врачы Андрей Мурыгинле, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ эмчилигиниҥ баш врачы Светлана Адыбаевала, Акташтагы эмчиликтиҥ баш врачы Константин Чукановло, Улаган аймактыҥ эмчилигиниҥ баш врачы Юрий Мечушевле.\nОноҥ министр ӧдӱп јаткан јылдыҥ јети айыныҥ туркунына јербойында болгон тӧс демографический кӧргӱзӱлерди јарлады. Бу ӧйдиҥ туркунына республикада 1959 бала чыккан, кӧргӱзӱниҥ кеми 1000 кижи бажына 15.5 промилле болгон. Ӧткӧн јылдыҥ бу ок ӧйинде 1976 бала чыккан болгон (15,7 промилле). Павел Решетовтыҥ темдектегениле, јаҥы чыккан балдардыҥ тоозы астаганы ӧткӧн чактыҥ 90-чы јылдарындагы демографиялык кызалаҥла колбулу. Текши алза, бӱгӱнги тоо былтыргы кеминеҥ андый ла тыҥ јабызабаган. Алтай Республика ороон ичинде јаш балдарыныҥ тоозы эҥ кӧп тергеелердиҥ тоозында адалат. Јаҥы чыккан балдардыҥ тоозы кӧптӧгӧни текши эл-јонныҥ тоозы кӧптӧӧрине экелери јарт, ӧткӧн јети айдыҥ уч-турулталарыла, бу кӧргӱзӱ +5,5 болгон, онызы Россия ичинде ле Сибирьде кӧргӱзӱлердеҥ бийик.\n2018 јылдыҥ јети айыныҥ туркунына 1263 кижи божогон (1000 кижи бажына 10,0 кӧргӱзӱ), ӧткӧн јылдыҥ бу ок ӧйинде 1246 кижи (9,9) божогон болгон. Министрдиҥ айтканыла, албаты-јон ортодо чыгым болуп турганы јанынаҥ бистиҥ тергеениҥ кӧргӱзӱзи ороон (12,4) ло Сибирьдеги федерал округ (13,0) аайынча кӧргӱзӱлердеҥ јабыс болуп турганы канча јылдардыҥ туркунына улалат.\nЈети айдыҥ кӧргӱзӱлериле, јаш балдар ортодо, канныҥ тебӱзиниҥ системазыныҥ ооруларынаҥ, сынык-бычыктардаҥ, корондолыштаҥ, ДТП-лардаҥ ла јеткерлӱ ӧскӧ дӧ учуралдардаҥ улам чыгым болоры аайынча кӧргӱзӱ эмеш јабызаган.\n– Текши алза, республикадагы демографический айалга турумкай артканча. Бистиҥ тӧс иш-амадуларыстыҥ бирӱзи – демографияла колбулу айалга бу ла кеминде болорын јеткилдеери, кезик кӧргӱзӱлер аайынча оноҥ ары јарандырары – деп, министр аҥылап темдектеген.\nЈуунда аҥылу ајару баштамы медико-санитарный болуштыҥ ӧзӱминиҥ сурактарына эдилген. Республикан эмчиликтиҥ баш врачыныҥ ордынчызы Марина Бородулина Горно-Алтайсктыҥ поликлиниказыныҥ ижи ле «Бережливая поликлиника» деген ӱлекер јанынаҥ иштер керегинде јетирӱ эткен. Оныҥ айтканыла, бу ууламјыла, ол тоодо оору улуска болуш јетирери јанынаҥ калганчы јылдардыҥ туркунына элбек кемдӱ иш ӧткӱрилген. Регистратураныҥ ижин јаҥырта тӧзӧгӧни ӧрӧ адалган ӱлекердиҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи болуп јат. Регистратурада улус болотон, отуратан јарамыкту јер тӧзӧлгӧн, улус бойы врачка бичидери јанынаҥ 2 информат тургузылган, бастыра бӱдӱм шиҥжӱлер ӧдӧрине озолондыра бичидериниҥ системазы иштейт. Оныҥ темдектегениле, эмди регистратураныҥ јанында ла анайда ок поликлиниканыҥ бойында улус кӧптӧҥ јуулбайт, јаан очередьтер болбойт. Поликлиниканыҥ бастыра каттарында јазашту иш ӧткӱрилген, оору улуска јартамал эдер система иштейт, кабинеттер кайда болгонын кӧргӱскен јарык темдек-указательдер ле стендтер тургузылган. Су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ улуска айалгалар тӧзӧлгӧн: пандустар бар, оромдо подъемник тургузылган, туалеттер андый улуска келиштирте јазалган, кӧзи коомой кӧрӱп тургандарга аҥылу ӧҥдӱ ӱйдежӱ тӧзӧлгӧн.\nТургуза ӧйдӧ узкий деген специалисттердиҥ тоозы кӧптӧгӧн. Баштамы аҥылу медициналык болушты јаҥыс ла калада јаткандарга эмес, је анайда ок республиканыҥ бастыра улузына јетирип јат. Поликлиникада амбулаторный карталарды электрон бӱдӱмге кӧчӱрген, арткан да документтер андый бӱдӱмге бир эмештеҥ кӧчӱрилет.\n– Бу бастыра јаҥыртулар Россия Федерацияныҥ президентиниҥ баштамы медико-санитарный болуш јетирери јанынаҥ медициналык организациялардыҥ јаҥы бӱдӱм-моделин тӧзӧӧри аайынча тургускан иш-керектердиҥ бӧлӱги болот – деп, Марина Бородулина айткан.\nБалдардыҥ поликлинический бӧлӱгиниҥ ижин јарандырарыныҥ пландары керегинде республикан эмчиликтиҥ баш врачыныҥ балдар јанынаҥ амбулаторно-поликлинический иш аайынча ордынчызы Марина Шестакова куучындаган. Оныҥ јетирӱзиле, поликлиниканыҥ Коммунистический проспекттеги 124-чи таҥмалу турада иштейтен туразына Ленкина-2-деги участок кӧчӱп келер. Коммунистический проспекттеги турада капремонт тӱгезе ӧткӱрилзе, оныҥ ичи келиштирте јазалып калар. Јаҥыртылган регистратурада информаттар, специалисттер качан ла кандый кыпта иштеерин кӧргӱскен электрон табло, навигацияныҥ системазы тургузылар. Анайда ок мында колл-центр иштеер. Мында ок балдар ойнойтон јер, јабынтылу колясочный, эмчек балдарды азыраар јер болор ло холлдордо јарамыкту зоналар јазалар.\nЈуунда темдектелгениле, «Бережливая поликлиника» деген ӱлекер бистиҥ ороондо 2016 јылдыҥ учынаҥ ала иштеп баштаган. Ӱлекерди Россия Федерацияныҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозы, ороонныҥ Президентиниҥ Администрациязы ла «Росатом» госкорпорация белетеген. Ӱлекер ороонныҥ медучреждениелеринде тузазы кирелӱ технологический керектерди кирелендирерине ууландырылган. Ӱлекерге оптимизация аайынча бир канча шӱӱлте-јӧптӧр кирет: олор улус врачка бичидериниҥ аайын кубултат, терапевтте болор ӧй кыскартылат, кӧп улус врачтарда шиҥжӱни ӧдӧри тӧзӧлӧт. Мынаҥ арыгы иштер диспансеризацияныҥ ижиле, јеҥилтелерлӱ эмдер аларыла, су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ ле кенек улусты кичееп кӧрӧриле колбулу болор. РФ-тыҥ Минздравыныҥ јетирӱзиле, 2020 јыл кирезинде бу ӱлекерде бастыра ороон ичинде 300-теҥ кӧп поликлиникалар ла 30-таҥ кӧп тергеелер туружар.\nТергеедеги санитарный авиацияныҥ ӧзӱми керегинде јетирӱни катастрофалардыҥ медициназыныҥ республикан тӧс јериниҥ директоры Сергей Земцов эткен. Оныҥ айтканыла, 2016 јылда Алтай Республика ороонныҥ ыраак ла једерге кӱч јерлеринде јаткан улуска тӱрген медболушты ӧйинде јетирерин јеткилдеери аайынча федерал программаныҥ 34 туружаачызыныҥ тоозына кирген. Бу ӱлекер јанынаҥ иш-керектердиҥ планын јӱрӱмде бӱдӱрери республикада 2017 јылда башталган.\n– Озо баштап программаны бӱдӱрери 2019 јылга јетире деп темдектелген болгон, је баштамы медико-санитарный болуштыҥ ӧзӱми аайынча федерал ӱлекер кийдирилгениле колбой, санитарный авиацияныҥ ӧзӱми јанынаҥ ӱлекердиҥ ӧйи 2024 јылга јетире узадылган – деп, С. Земцов айткан.\nСанитарный авиацияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ јеткилдежине 190 јурт кирет, олордоҥ 39-зы ыраак ла једерге кӱч јерлерде турат. Горно-Алтайсктаҥ кезик ыраак јурттарга јетире јолдыҥ узуны 500 километр кире. 2017 јылда санавиация 175 учуш эткен, республиканыҥ эмчиликтерине 282 кижи јеттирилген. Олор јаан оорулу улус болгон – инфарктарлу, инсульттарлу, јаан сынык-бычыктарлу улус ла барлу эпшилер.\nАймактардаҥ јаан оорулу улусты республикан медучреждениелерге 2018 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала јаҥы МИ-8 таҥмалу вертолетло јетирери башталган. Бу транспорт медицинаныҥ эмдиги ӧйдиҥ модульдарыла јепселген, оныҥ шылтузында оору улуска квалифицированный медболушты вертолет учуп ла барып јатса эдер арга бар.\n2018 јылдыҥ 8 айыныҥ туркунына 90-ноҥ кӧп авиаучуш эдилген, республиканыҥ башка-башка талаларынаҥ 120-неҥ кӧп оору улусты эмчиликтерге јетирген. Сергей Земцов аймактардыҥ эмчиликтериниҥ башкараачыларына санитарный авиацияныҥ ӧзӱмиле колбулу сурактарды јӱрӱмде бӱдӱреринде эрчимдӱ турушсын деп баштанган. Нениҥ учун дезе бу ууламјылу иштеҥ јербойындагы ӧмӧ-јӧмӧ иш аайлу-башту, чокым тӧзӧлгӧлӱ ӧдӧри камаандузын темдектеген.\nОноҥ су-кадыкты корыыры аайынча министрдиҥ ордынчызы Владимир Лещенко ло Роспотребшиҥжӱниҥ бистиҥ тергеедеги башкартузыныҥ башкараачызы Леонид Щучинов јетирӱлер эткен. Адакыда Павел Решетов коллегаларына иштеги јакшынак кӧрӱзӱлер учун быйан айдып, су-кадыкты корыырыныҥ бӱткӱл бӧлӱгиниҥ алдында эмди де арбынду иштер туруп јат ла олорды једимдӱ бӱдӱрер керек деген.


Кӧкӧрӱниҥ ус колду кӧкчизи - altaicholmon\n2020 јылда Алтай Республикада албатыныҥ јадын-јӱрӱмин јарандырар ӱлекер аайынча јонјӱрӱмдик јӧптӧжӱ ажыра 250 муҥ салковойдыҥ болужын кӧп тоолу улус алдылар. Ол тоодо бистиҥ Кош-Агаш аймакта Кӧкӧрӱ јурттаҥ јерлежис Сурая ЧИЧИНОВА.\nКуран айдыҥ јараш, айас кӱнинде бис Сурая Николаевнаныҥ айлына айылдап јӱрдис. Адазы Николай Кӱнгеевич: «Сурая айылда, киреер!» – деп айтты. Јаҥы јолын ачып јаткан јиит аргачы иштенип јатты. Бистиҥ келгенисти кӧрбӧй дӧ, ол јараш чегедек чӱмдеп јаткан эмтир. Кӧктӧнӧр машинканыҥ кӱӱ-кожоҥы кӧкчиге јуук. Сураяныҥ сагыжында јаҥы кеп-кийимдердиҥ сӱрлери, капшуун колдоры бӧсти эптӱ јылдырып турды. Јиит кӧкчи мениҥ јерлежим де болзо, мен оны бир де кӧрбӧгӧм. Улустаҥ ла угып туратам — Сурая кӧктӧгӧн деп, јараш-сӱрлӱ алтай кеп-кийимдер, платьелер, костюмдар кийип јӱргенде.\nОл бистиҥ келгенисти кӧрӱп ийеле, јараш кара кӧстӧрин кӧдӱрип ийерде оҥдодыс – бу кижи јаҥыс ла бойыныҥ ижине чындык, каруулу эмес, је анайда ок оныла коштой јалакай, јобош кижи деп. Кӧрӧр болзо, ол кӧктӧӧрин оогош тужынаҥ бери сӱӱр болгон эмтир. Оныҥ энези Лидия Ивановна колхозто бухгалтер болуп ак-чек иштеген, адазы – тракторист. Оогош кызычак баштап наадайларга кийим кӧктӧп туратан, оноҥ бойына не-немени шидеп баштаган.\nСурая Чичинованыҥ туулган-ӧскӧн, биле тӧзӧп јуртаган, ижи-тожын кӧндӱктирген јери Кош-Агаш аймактыҥ Кӧкӧрӱ јурты. Ол билезинде ӱчинчи бала. Аказы Аржан, эјези Анжела. Энези Лидия Ивановна јиит ле тужында ак-јарыктаҥ ыраап јӱре берген. Балдарды адазы ла ӧӧй энези Ольга Семеновна колго-будка тургускан.\n«Мен јӱзӱн-јӱӱр бӧстӧрдӧҥ бойыма јараш кийим кӧктӧӧрин сӱӱр болгом. Ончо улустаҥ эмеш аҥылу болорго. Оныҥ учун школды божодоло, кайдаар ӱренип барар деп сурак турбаган. Кӧкчи болоры – ол мениҥ Кудай берген јайалтам. Меге бу јӱрӱмде коркышту јакшы келишкен, мен бойымныҥ сӱӱген керегимди бӱдӱрип јадым, оныҥ учун меге јеҥил. Онойдо ок мен бӧрӱктер кӧктӧйдим. Кажы ла кӧктӧгӧн кийимге мен бойымныҥ кӱчимди салып, кееркедип иштенедим, нениҥ учун дезе бу кийимди улус кийип, албаты ортозына барза, эптӱ, јараш кӧрӱнзин. Оноҥ ол кижиниҥ кӱӱн-санаазы јарык, сӱӱнчилӱ, бойын эҥ ле ырысту кижи деп бодозын деп албаданадым – деп, Сурайа айтты.–Мениҥ кӧрӱмимле, кандый бир неме келишпей калза, колды бош салбай, улай ла кӧктӧнип, албаданар керек. Кезикте мен журналдаҥ јараш кийимди кӧрӧлӧ, ого тӱҥейлеп кӧктӧзӧм келишпей калат, оны туура таштап ийеле, бир эмеш ӧй ӧткӧн кийнинеҥ, ойто ло колыма алып, бойымныҥ амадуум бӱтпегенче, амырымды јылыйтып, учы-тӱбинде тӱҥей ле оны эдип саладым. Кӧктӧнӧр кыбыма мен бийик кӱӱн-санаалу киредим. Сагыжым токыналу болзо киредим. Албатыда чын айдылган — кӧп шыралазаҥ, бир немези болор ло деп».\nКӧкчиниҥ иштенип турганын кӧрзӧгӧр оҥдороор – ол бойыныҥ ижин билер кӧкчи. Сураяныҥ колында ийне ле учук бойлоры ла кӧктӧнип тургандый, колыныҥ эптӱзин. Бӧстӧр јайылып, кезилип, куулгазынду немедий барып јаткандый. Бу кижи арып-чылаарын билбес деп санаага алдырарыҥ. «Мен бу иштеҥ јаан ийде-кӱч аладым. Мен ончозын ченеп кӧрӧр кӱӱним бар, јаҥы чыккан бӧстӧрлӧ јараш кептер кӧктӧӧр кӱӱним бар, ол меге јилбилӱ. Је кезикте јараш бӧсти ӱреп салбайын деп, коркышту чебер, сананып иштенедим» – деп, Сурая айдат.\nСурая Николаевнаныҥ эш-нӧкӧри Юра јанында. Кызычактары Айлана ла Аиза, јаан балазы школдо јакшы ӱренип, энезин сӱӱндирет. Энезиниҥ сӱӱген ижи билезине кирелте экелет. Сураяныҥ айтканыла, кӧктӧнип, ол бойыныҥ билезиниҥ улузын кийиндирет. Кызычактарына јараш кеп-кийимди бойы ла кӧктӧп берет.\n–Кӧктӧнип билер кижи бойыныҥ билезин јараш кийиндирер аргалу. Оныла коштой, ондый кийим-тудумды садуда кӧрбӧзиҥ – деп, Сурая куучындады. Кӧкӧрӱ јуртта Чага байрам ӧдӧрдӧ, Сурая бойыныҥ јерлештерине алтай кеп-кийимдер кӧктӧп берген эди. Бу ӧйдӧ Сурая тӱни-тӱжи иштенген. Онойдо ок Эл-Ойын байрам аймакта, тергееде болзо, ол база кийимдер, бӧрӱктер чӱмдеп кӧктӧп турат.\nСурая – јайалталу кӧкчи. Бу јонјӱрӱмдик ӱлекер ажыра болуш алганы ого јаан арга болды. Ол јаан алтам эдерге белен. Кожо иштеер улус табылар, бу јуртта кӧкчи улус бар. Кӧкӧрӱде јурт јеезениҥ јааны Вадим Николаевич Уванчиков кӧктӧнӧр кып берген. Сурая бу кыпта цех ачарга амадайт. Кӧктӧнӧр цехке тургузар агаш-таш, шкафтар, столдор, манекендер јакып ийген. Эмди бу коронавирус деген оору-јобол ӧдӧ берзе, мында иш башталар. Јӧмӧлтӧ эдип, болуш акчага Сурая јаан паровой утюг, кӧктӧнӧр машинкалар база алган. Эмдиги ӧйдиҥ машинкаларыла иштеери јеҥил эмес. Олор бир минутка 8000 шидӱ салат, бир секундка 130-135 шидӱ. Је ондый да болзо, бу машинкаларла кӧктӧнӧргӧ коркышту эптӱ. Бир ле машинка кӧп эп-арга берет, бӧстиҥ јуралганынаҥ артыкташ учын бойы кезип, учын чыҥдый шидеп, кӱрмеп турат. Бу јаҥы машинказын Сурая колына эптештирип алды. Кандый ла ишке кижиниҥ кӱӱни болзо, оны ончо јӱрегиҥле сӱӱзеҥ, сӱӱген ижиҥ кижини кӧдӱрет ле кожо отурган улузыҥныҥ кӱлӱмјизи кӱчтердеҥ јалтанбай барарына болужат. Кӧктӧнӧри јеҥил иш эмес.\nСурая арып-чылап та турза, бу иш ого јарап турганы билдирлӱ ле сезиттӱ. Ого ончо јанынаҥ тӧрӧӧн-туугандары болужып, јозок болорго албаданат.


Кычыраачыныҥ бӱги - altaicholmon\nТӧрӧлчи кӱӱндӱ најыбыс\nСлерле кожо бистиҥ билениҥ најызы болгон кижи керегинде эске алынып ийерге турубыс. Ол алдында ӧйдӧ бистиҥ кӧзнӧгистиҥ алдыла ӧдӱп браатса, эмезе тегин ле базып јӱрзе, јакшылажып, куучындажып туратаныс. Кезикте айылыска да кирип јӱретен эди. Эмди бу кижини бис јоксынып јадыс.\nВалентин Агафонович Чеконов – иштеҥкей, токыналу, тӧшкӧ согунбас кижи болгон. Кичӱ јери Алтайын ла јаан тӧрӧли Россияны сӱӱген. Ол јажы јаанап каларда, Алтайына, амыр јӱрӱмге, ар-бӱткенине кандый тереҥ кӱӱндӱ бичингенин кайкап та, оморкоп то туратам. Најылары, балдары керегинде бичигени солун. Ол ар-бӱткен керегинде чечен ле јаркынду сӧстӧрлӧ бичиген учун, кычырып отурала, бойыҥ ар-бӱткенде јӱргеҥдий, оныҥ мӧҥкӱлерин, сууларын кӧргӧҥдий, агаш-тажыныҥ, чечектериниҥ тыныжын сезип тургаҥдый болотон. Оныҥ ӱлгерлери Алтайыныҥ тоомјылу улузына: кӱӱчилерге, јурукчыларга, тӧрӧӧндӧрине, сӱӱген јерлерине учурлалган. Најызы Иван Амырович Охрин керегинде ол база повесть бичиген: «И спустился он с гор». Олор экӱ сӧӧктӧриниҥ јайзаҥдары болгон, кӧпти амадагандар, шӱӱшкендер, республикага ла албатызына јакшы керек эткендер.\nБыјыл оныҥ 85 јажын темдектеер деп сананганыс, је су-кадыгы коомойтый берген. Је ол, турумкай кӱӱн-санаалу кижи, калганчы кӱндерине јетире иштеген. Биске бойыныҥ јоголбос эземин ле тӱӱкиде изин артырган.\nВалентин Агафонович партияга беринген кижи болгон. Кандый ла кӱч ӧйдӧ, ӧткӧн ӧйди кандый да јамандаштар болгон болзо, ол тӧрӧлчи кӱӱндӱ кижи, јондык ишчи, бичиичи, Алтайыныҥ кӱндӱлӱ уулы болуп арткан!\nЛ. Бедарева-Охрина, И. Охрин\nМениҥ кожо отурган, јуртаган, бала-барка азыраган эш-нӧкӧримниҥ, кара майман Николай Мерушевич Майчиковтыҥ тӧрӧӧни — кара майман сӧӧктӱ Шатра Пепишевич Шатинов. Бис бу кижиле јӱрӱмисте туштажып, тӧрӧӧнзишкенисле, акабысла таныш болгонысла оморкоп, болгон тушташтарды ундыбай јӱредис.\nБис калада јӱргенисте, Шатра Пепишевичле, эпшизи Нина Сергеевнала туштажып, сӱреен эптӱ ле јакшы эжер деп кӧрӧтӧнис, сӱӱнетенис. Мен Нина Сергеевнала кожо Кан-Оозында каргандардыҥ туразында бир ӧмӧликте иштегенис. Ол ижинде де, айылында да тоомјылу, ончо керектерди каруулу ла эптӱ бӱдӱретен специалист, айыл ээзи эпши эди. Ол эмди де иштеп јӱрӱ. Оныҥ сӱр-кебери аймакта Кӱндӱниҥ доскозында туруп јат. Ол эш-нӧкӧри Шатра Пепишевичти сӱреен јакшы алып јӱрген.\nКӱч 90-чы јылдарда олор экӱ Щепкинниҥ адыла адалган театрал училищеде алтай студияда алтай балдарды ада-энезиндий кандый јакшы кӧрӱп, кичееп јӱрген! Ондо мениҥ сыйным Тижина (Пешперова) Светлана ӱренген учун, Москвадагы ол јӱрӱмди угуп, јакшы билерим. Эмди ол культураныҥ министриниҥ ордынчызы болуп иштейт.\nБаза бир туштажу санаамнаҥ чыкпайт. Бронтой Янгинович Бедюровтыҥ 50 јажына Кулады јӱргенис. Јолдо Айабас Николаевич Кӱндӱчинле, Шатра Пепишевичле кожо куучындажып келгенис. Куладынаҥ Кан-Оозына јетире бу санаалу, кӧгӱстӱ улустыҥ куучынын угарга меге ӧй јетпеген. Олордыҥ, ончо не-немени чике, јарт айдар, чӱмеркек, тыҥзыныш јок улустыҥ, эрмек-куучыны да јилбилӱ болгон эди.\nАкабыстыҥ бойыныҥ билезиниҥ кӧмзӧзинеҥ алып, сыйлаган бичиктерин чебер алып јӱредим. «Јылдар ла кылдар» деп бичигинде мынайда бичигени биске кереестий: «Кара майман јуртыс Майчиковтордыҥ билезине — Коля ла Любага, бала-баркаларына, су-кадык, ырыс, једимдер кӱӱнзеп. Автор: майман Шатра Шатинов. Усть-Кан-Оозы. 25.2.2008 ј».\n64 јыл газедимле кожо…\nКӱндӱлӱ чолмончылар! Мен Игнатий Павлович Модоров, 1930 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 15-чи кӱнинде чыккам. Эмди 89 јашка браадым. Мен 1950 јылда черӱге баргам. Службаны Ыраак Кӱнчыгышта, Камчаткада ӧткӧм. 1953 јылдыҥ тулаан айыныҥ 5-чи кӱнинде И. Сталин божогон деп угулды. Бисти 1927 јылдыҥ уулдары ӱреткен. Олордыҥ службазыныҥ ӧйи 7 јыл болгон. Бисти јандырарга сыгын айда јууп баштады. Ӱч јыл 5 ай служить эттим. 1953 јылдыҥ ӱлӱрген айында айлыма јанып келгем.\nМен 1954 јылдаҥ ала «Алтайдыҥ Чолмоны» газетти бичидип баштагам. Эмди сананып отурзам, 64 јылга јетире газетти алдырткам, је эҥ карган да деп айтпаза, газетти эҥ узак чийдирген кижи болуп јадым. «Алтайдыҥ Чолмонын» бичидери јанынаҥ лоторея-розыгрыш ӧткӱрилип јатканын кычырала, ого туружарга санандым. Газетке бичиттим, квитанциямды кожо аткарып јадым.\nТоогонымла И. Модоров,\nРедакциядаҥ: Удабас 90 јашту болотон ветеранныҥ јакылтазыла оныҥ бу самаразын кызы Наташа экелип берерде, сӱӱндим. Бу кире јӱреле, Игнатий Павлович газедине качан бичидип баштаганын, канча јылга улай бичиткенин ле оны кычырганын оморкогон айас эске алынат. Оныҥ ӱстине бойыныҥ колыла јаан эмес самара бичиген. Эмди мындый кычыраачылар ас арткан эмей.\n2011 јылда ӧрӧкӧн «Бай болорым. Баатыр болорым» деп бичик чыгарган. Мында Игнатий Павлович бойыныҥ, јуук улузыныҥ, тӧрӧӧн-тӧркиндериниҥ јӱрӱм-салымы, угы-тӧзи керегинде бичиген. Таднаштыҥ угы-тӧзин јурук ажыра кӧргӱзип, бала-барказына, мынаҥ ары ӧзӱп, тарап-таркап баратан ӱйеге керектӱ «кереес» артырган.\nОныҥ база бир кызы Ира бистиҥ редакцияда эҥ ле иштеҥкейлердиҥ ле капшундардыҥ бирӱзи болгонын газеттиҥ ӧмӧлиги эмдиге јетире ундыбаган.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ эҥ јаан јашту кычыраачы-ветерандарыныҥ бирӱзине, Игнатий Павловичке, бала-барказына су-кадык, ырыс кӱӱнзейдис!\nгазеттиҥ иштеп турган ветераны\nИчкери алтаган јӱрӱм\nАлтай албатыныҥ јаркынду јурукчызы Игнат Иванович Ортонуловтыҥ «Эртен тура» деп јарлу јуругында ӱч јииттиҥ ортозында ичкери кӧрӱп алган кеберкек кыс јуралган. Ол Нина Макаровна Бедушева јаҥы ла школды божоткон ӧйи – алдында бӱткӱл јӱрӱм, јаан амадулар… «Эртен тура» деп јурукты јураганынаҥ бери 55 јыл ӧткӧн. Је кеен Алтай, чыккан-ӧскӧн Улаган јурт кубулбаган, эртен тура ийнектер айдаган ӧскӧ улус куучындажып тургулайт, је астаган агаштардыҥ кӧлӧткӧзи ол ло ӧйлӧр чылап, кӱнге узун болуп кӧрӱнет. Ӧткӧн јылдарла улус солынган, бала-барка јаанаган. Нина Макаровнаны јарлу јурукчы эки катап јураган. Игнат Иванович ол ӧйлӧрдӧ Улаганныҥ школында јураарыныҥ ла черчениениҥ ӱредӱчизи болуп иштеген. Баштапкы јуругы — «Портрет» деп атту. Ол тушта Нина 10-чы класста ӱренген. Нинаныҥ энези Анна Иосифовнаны эјем деп, олордыҥ айылына Игнат Иванович эжи Валентина Ивановнала кожо јаантайын келип туратан.\nОзогы улустыҥ айтканыла, алты катап эбирген јаш ол јеткил јаш. Јӱрӱмниҥ бийик ажуларын ажып, јылдардыҥ кандый ла агынын ӧдӱп, бойыныҥ салымын эл-јоныла, чыккан-ӧскӧн јериле колбулу болгонын кижи ижиле, јӱрӱмиле, ӧйиле кӧргӱзет. Нина Макаровна Улаган јурттыҥ јарлу, иштеген ижине каруулу, бойыныҥ Алтайын, албатызын акту јӱрегинеҥ сӱӱген эпшилердиҥ ортозында аҥылу јерде турат.\nНина Макаровна Улаган јуртта чыккан. Энези Анна Иосифовна Чулчушева Балыктујул јуртта ӧзӱп чыдаган, кӧктӧнӧр, тӱӱнер ус колду кижи болгон. Адазы Макар Михайлович Бедушев, Чой аймактыҥ кижизи, Улаганга райисполкомныҥ инструкторы болуп иштеп келген. Кийнинде Улагандагы «Кызыл таҥдак» колхозтыҥ председатели болгон. Райисполкомныҥ председатели де болгон, оноҥ 16 јыл јуртсоветтиҥ председатели болуп иштеген. Оныҥ кӧп улуска болужы јеткенин эл-јон эмдиге ундыбаган. Коммунист М. М. Бедушев областьтыҥ персональный пенсионери болгон. Бедушевтердиҥ билези ӱч кыс азыраган. Эки кичинек кызы ӱредӱчилердиҥ ӱредӱзин алып, узак јылдарга ӱредӱликте иштеген. Билениҥ јаан кызы Нина Кара-Кујурдыҥ школында, оноҥ аймактыҥ инспекторы болуп иштеген. Мында иштеп турала, Оҥдой аймагына барып, комсомолдыҥ райкомында иштеген.\nКийнинде чыккан-ӧскӧн јерине бурылып, Улагандагы балдардыҥ садыныҥ башкараачызы болуп 12 јылдаҥ ажыра иштеген. Бу ӧйлӧрдӧ садикте кажы ла группада балдардыҥ тоозы 25-ке једетен. Мында эҥ ле кичинек балдардыҥ яслязы база болгон. Кӱнӱҥ ле јилбилӱ керектер, солун ойындар, јаан иш ӧткӱрилетен, детсадтыҥ кичинек балдары јаан байрамдарда клубта ойын-концерттерде база туружатан. Иштеп турган таскадаачылар балдар уйуктай бергенде, занятиеге керектӱ альбомдор, тоолор ло ӧскӧ дӧ керектӱ эдимдерди бойлоры эдетен. Нениҥ учун дезе, ол ӧйлӧрдӧ ондый эдимдер кайда да садылбайтан болгон.\n1979 јылда Барнаулда «Крайдыҥ национальный школдорында орус тилди ӱредерин јарандырарыныҥ курч сурактары» деп билим-практикалык конференцияда Н. М. Бедушева турушкан. Бу јылдарда орус тилди балдардыҥ садиктеринде ӱредери јанынаҥ сурак курч тургузылган. Оныҥ учун јуундар, конкурстар кӧп болуп туратан. Аймактыҥ, областьтыҥ, крайдыҥ конкурстарында Нина Макаровна јеҥӱчил болуп, 1981 јылда Казань калада Бастырароссийский координационный јуунда турушкан. Ол «Дошкольный учреждениелерде орус тилге ӱредери» деп темала доклад кычырган.\nКийнинде јылдарда ол кӧп школдордо иштеген, ыраак Јазулу јуртта ӱредӱчи керек болордо, ол амыралтада да болзо, барып иштеген. Бастыра јӱрӱминде ӱредӱликте иштеген текши стажы 40 јыл. Мынча кире ӧйгӧ ӱредӱчи кандый улусла иштебеди, канча балдар ӱретпеди. Је кажы ла кижи керегинде јылу эске алынып јӱрет. Кайда ла јӱрзе, бойыныҥ албатызын тооп, болужып ла јӱрерге албаданат, оныҥ да учун кӧп јылдарга профкомныҥ председателине кӧстӧлип, ижин ак-чек бӱдӱрген. 2000 јылда аймактыҥ «Улаганныҥ солундары» газеди чыгып баштаарда, эл-јон сӱӱнип уткыган. Эмди аймактыҥ кажы ла билезинде бу газет сакылталу солун јетиреечи болуп калган. Бу да иштеҥ Нина Макаровна туура калбады – газеттиҥ редакциязында штатта эмес корреспондент болуп иштейт. Бичимелдеринде јерлештери керегинде солун бичип, кычыраачыларга јаҥы ачылталар эдет.\n2005 јылда Улаган аймакта Россияныҥ пенсионерлер бирлигиниҥ филиалы ачыларда, Н. М. Бедушева председателине кӧстӧлгӧн. Оныҥ башкарган ӧйинде филиал эҥ јакшы иштеп тургандардыҥ тоозына кирген. Кӧп керектӱ иштер эдилген. Темдектезе, улустаҥ 400 бичик јууп, Караколдогы каргандардыҥ туразына сый эдилген, олорго ойын-концертле барып јӱрген. Кош-Агаш аймактыҥ јурттарыла, тӧрӧл аймагыныҥ ичиле јорыктап, кӧрӱлер, туштажулар, концерттер ӧткӱргендер.\n2010 јылда В. М. Адагызовтыҥ «Сказание о земле Улаганской» деп тӱӱкилик јакшы бичиги кепке базылып чыккан. Бичиктиҥ редакционный совединде Нина Макаровнаныҥ ады-јолы база бар. Нениҥ учун дезе, ол бичикти белетеп јуурында эҥ баштап ла эрчимдӱ турушкандардыҥ бирӱзи болгон. Нина Макаровна Улаган аймактыҥ кажы ла јуртында болуп, кӧп улусла куучындажып, бичикке кирген јетирӱлерди, бичимелдерди јууп, јаан иш бӱдӱрген. 2016 јылда калада алтай калыктыҥ Россияга киргениниҥ 260 јылдыгына ла Алтай Республиканыҥ 25 јылдыгына учурлай ӧткӧн кӧдӱриҥилӱ јуунга кычыру алып турушкан.\nКайда ла иштезе, ак-чек иштеп, јаан једимдерге једип, јозокту иштеген учун ол кӧп кайралдаткан. Аймактыҥ ла школдордыҥ администрацияларынаҥ баштайла, Алтай Республиканыҥ башкараачы органдарыныҥ, ведомстволорыныҥ Кӱндӱлӱ грамоталарына јетире кайралдарла кайралдаткан. Ол онойдо ок «Текши ӱредӱликтиҥ кӱндӱлӱ ишчизи» деп темдекле, «За заслуги перед Улаганским районом» ло «Јеҥӱниҥ 70 јылдыгы» медальдарла кайралдаткан, 2015 јылда «Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи» деген нерелӱ атла адаткан.\nНина Макаровна ӱч баланыҥ энези. Балдары ончозы ӱредӱлӱ, иштӱ-тошту, кезиги амыралтада улус. Кичинек уулы Слава Бийсктеги агаш техникумда ӱренет. Нина Макаровна ӧйлӧ кожо теҥ барып, аймактагы јондык иштерде эрчимдӱ туружат. Јилбилӱ бичимелдери «Алтайдыҥ Чолмоны» ла «Улаганныҥ солундары» газеттерде чыгат. Кеендикте јайалтазы база јарлу. Ӱлгерлери алтай берилтелӱ радиодо кычырылат. Нина Макаровна 12 баркыныҥ, 2 баланыҥ улу јааназы. Ол баркаларын алып, балдарына болужып јӱрет…


Јеткер јок бала туш - altaicholmon\nЈеткер јок бала туш\nКичӱ изӱ айдыҥ 10-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министерствозында ада-энелерге учурлалган «Јеткер јок бала туш» деп федерал ӱредӱлӱ программаныҥ таныштырузы ӧткӧн. Ада-энелер бу программа аайынча кӧлӱктерде балдарды тартатан ээжилерге ӱренер аргалу. Оныла колбулу тренинг-таскаду тергеениҥ перинатальный тӧс јеринде ӧдӧр.\nБу ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрерин Россия Федерацияныҥ МВД-зыныҥ госавтоинспекциязы Россияныҥ су-кадыкты корыыр министерствозыныҥ болужыла «Јеткер јок јол-јорык» деген федерал ӱлекер аайынча ӧткӱрер. Ӱлекерле таныштыру ӧдӧр ӧйдӧ ого учурлалган пресс-конференция база ӧткӧн. Оныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ госавтоинспекциязыныҥ јааныныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Дмитрий Кузнецов, перинатальный тӧс јердиҥ башкараачызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Татьяна Суртаева, «Јеткер јок бала туш» деген экспертный тӧс јердиҥ генеральный директоры Вадим Мельников, балдардыҥ омбудсмени Надежда Манзырова, Алтай Республиканыҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министриниҥ ордынчызы Петр Громов ло тергеениҥ МВД-зында тӧзӧлгӧн общественный советтиҥ чыгартулу кижизи Георгий Балкин турушкандар.\nФедерал ӱлекерди ада-энелер ортодо таркадары аайынча иш ӱч бӧлӱктеҥ туруп јат. Баштапкызында, ого улусты элбеде тартып алар керек. Экинчизинде, оогош балдардыҥ энелерин ӱредетен медишчилерди ажындыра белетеп алар некелтелер туруп јат. Ӱчинчизинде, тренинг-таскадуда ӱредӱ алган медишчилер барлу ӱй улус ла бала табатан турада јаткан эпшилер ортодо неделеде бир канча катап таскадулу ӱредӱлер ӧткӱрер учурлу. Олор аҥылу сертификациялу јазалдарды јолдо кыйалтазы јогынаҥ тузаланарын, «балдардыҥ режими» деген ээжилерди толо бӱдӱрерин, јолдорды коляскалу ајарулу кечерин база катап эзедип, таскадулу семинарлар ӧткӱрер.\nЭлбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттерине ӧткӱрген пресс-конференцияда Дмитрий Кузнецов мындый ӱлекер бистиҥ республикага сӱрекей керектӱ болгонын темдектеген. Оныҥ айтканыла, госавтоинспекцияныҥ ишчилери јолдордо бала-барканыҥ сынык-бычык алып турганын токтодоры ла јеткерлӱ учуралдарды болдыртпазын јеткилдеери аайынча иштерге јаан ајару эдип јат. Је балдарла колбулу ДТП-лар республиканыҥ јолдорында астагалак. Бу сурак, алдындагы ла јылдарда чылап ок, ол ло курч бойы артып јат. Калганчы беш јылдыҥ туркунына республиканыҥ јолдорында оогош ло эр кемине јетпеген балдар ортодо 198 ДТП болгон. Оноҥ улам он бала божогон, 212 бала дезе башка-башка сынык-бычык алган.\n2021 јылдыҥ беш айыныҥ туркунына дезе јолдордо јеткер-тӱбектӱ јирме эки учурал темдектелген. Олордо ДТП-га 25 бала кирген. Кыскарта айтса, кӧлӱкте отурган кажы ла экинчи бала тӱбекке кирген. Автоинспекторлор балдар јолдо болгон ДТП-ларда кӧп лӧ саба учуралдарда јеткер болдыртпазын јеткилдеер кайыш курларды кийбегени, аҥылу отургуштарды тузаланбаганы учун божоп јадылар деп темдектейт.\nРеспубликаныҥ перинатальный тӧс јериниҥ баш врачыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Татьяна Суртаева балдардыҥ энелерин кӧлӱктерде тургузылган отургуштарла, јеткер болбозын јеткилдеер кайыш курларла тузаланарга ӱредетени сӱрекей учурлу деп темдектеген. «Јеткер јок бала туш» деген федерал ӱлекер аайынча тренинг-таскаду ӧтсӧ, медишчилер анайда ок јолдо јӱретен ле јолды кечетен ээжилерге база јаан ајару эдер.\nПресс-конференцияда «Јеткер јок бала туш» деген ӱлекерди канайда тузаланза артык болоры керегинде экспертный тӧс јердиҥ генеральный директоры Вадим Мельников куучындаган. Јуунныҥ туружаачылары бу ӱлекердиҥ сӱрекей керектӱ болгонын темдектегендер. Балдарды кӧлӱктерге отургузып, олорго јолдо јеткери јок јарамыкту айалгалар тӧзӧйтӧни «темир аттыҥ» тискинчилеринеҥ ле балдардыҥ ада-энелеринеҥ кӧнӱ камаанду. Оныҥ учун јаан улуска јол-јорык ӧйинде јеткер болдыртпазын јеткилдейтен аҥылу отургуштарды ла кайыш курларды кыйалтазы јогынаҥ тузаланар керек. Туштажуныҥ туружаачылары бистиҥ јӱрӱмисте балдардаҥ баалу ӧскӧ база кандый да байлык јок деп јолду темдектегендер.\nТуштажуныҥ учында Алтай Республиканыҥ ичбойындагы керектери аайынча министерствозыныҥ общественный совединиҥ чыгартулу кижизи Георгий Балакин тергеениҥ јолдорында болуп турган јеткерлӱ учуралдарда сынык-бычык алган улустыҥ кӧп сабазы божоп јат. Балдар јеткерге база ас эмес учурап јат деп темдектеген. Ол: «Полиция бӱгӱнги кӱнде обществоныҥ нравственный су-кадыгын сергелеҥ ле быжу корулап јат. Јолдордо јеткер-тӱбек болбозын база олор јеткилдейт. Је кижи бойы кичеенбезе, јӱрӱмин бойы корулабаза, ого кем де ылтам болужып болбос. Бу керекте государствоныҥ ла јаҥныҥ органдарыныҥ кӱчи база јетпес. Јолдо не ле болор аргалу. Айдарда, јолго чыккан кижиге кандый ла айалгаларда сӱрекей ајарыҥкай болор керек. Бӱгӱнги туштажуда ла пресс-конференцияда куучын-эрмек балдар керегинде тегиндӱ ӧтпӧгӧн, јӱрӱм кижиге јӱк ле јаҥыс катап берилген ине» — деп темдектеген.\nВ. Суховтыҥ фотојуруктары


Кейде кемјӱ бар эмей - altaicholmon\nСыгын айдыҥ 28-чи кӱнинде «АЧ» газеттиҥ корреспонденти С. К. Танытпасов бӱткӱл бӱкке бичимелиниҥ бажында карарткан таныктарла «ончо jасактар ортодо кӧрӱ болзо, эҥ ле тузаланбай тургандардыҥ тоозына кыйалтазы jогынаҥ «Алтай Респбуликада јуртаган калыктардыҥ тилдери керегинде» јасак кирери јарт» деп бичийт. Јасак бӱткӱлинче эмес, оныҥ алтай тилди эл-тергеелик эткен тизимдери.\nЈок туру, как куру сӧс ол. Карын да јаан суруда јасак бу болбой, анчада ла оныҥ алтай тилге бийик учур берген тизимдери. Бу јасакка тайанган учуралдар сӱрекей кӧп. Оны ачып, јилбиркеп турганы тоозыла арткан јасактарды билдирлӱ акалап јат. Бӱтпей турган болзо, газет ондый кӧрӱни не ӧткӱрбеди, ого јӱк кычыраачылары ортодо? Бодоп белгелебей.\nТилле колбулу кандый да куучын болзо, айдадыс не: алтай тил тегин тил эмес, ол – эл-тергеелик тил!\nРеспублика јаҥы тӧзӧлип турарда, алтай тилге бийик статус берери јанынаҥ блааш-тартыжулар тыҥ болгон. Мен ол керегинде сессияныҥ стенограммазынаҥ алынган ӱзӱктерди газетке канча катап салгам. Ондо керек дезе СССР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ депутады В. Ерелина суверенитеттиҥ декларациязын јарадар, ол ок ӧйдӧ алтай тил ишмекчи эмес, орус тилле кожо эл-тергеелик болзын деп айткан сӧстӧри база бар.\nБодозоор до: республика ла алтай тил теҥ-тай кӧрӱлген! Ол керек 1990 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 25-чи кӱнинде албаты депутаттардыҥ Горно-Алтайсктагы облсовединиҥ ӱчинчи сессиязында болгон. Чынынча болзо, республиканыҥ тӧзӧлгӧн кӱни ол.\nРеспубликаныҥ Ӱстиги Совединде эҥ озо белетеген јасактардыҥ бирӱзи тил керегинде јасак. Ӱлекерин озолондыра газеттерге салганыс. Оны белетеген комитеттиҥ адынаҥ сессияда јетирӱ эткем. База ла атаркаштыҥ бажында ол тарый ӧтпӧй калган. Јӱк 1993 јылдыҥ тулаан айыныҥ ӱчинчи кӱнинде јарадылган. Кӧп саба ӱндерле ӧдӧ дӧ берген болзо, оны кайра јандырып, база такыптаҥ ӱнберишке тургуссын деп, бир депутат база албаданган.\nЈасактыҥ эҥ ле учурлузы – алтай тил эл-тергеелик статус алынганы. Арткандарын кийнинде кӧрӧрис деп айдышкандар. Андый да болзо, бу јасакта эмди де он јылдарга бӱдӱретен керектер темдектелип калган. Кийнинде бу јасакка ал-камык тӱзедӱлер кийдирилген. Кереги јок јасак болзо, ого андый ајару болбос эди. Калганчы кожулталар тилдердиҥ статузын карын јабызадып салган деп бодойдым. Темдектезе, тилдер республиканыҥ эмес, а республикада болуп калган. Чала калай, чикезинче эмес.\nТекши алза, јасак ол не болотон? Оныҥ тӧзӧлгӧзи – јараар эмезе јарабас деп айдылганы. Кажы ла јасактыҥ учуры андый. Конституцияны да алза, база андый. Бу јасакла алтай тилге јайым берилген. Јасак аайынча алтай тилди корыыр аҥылу программалар белетелет. Оныҥ тизимдериниҥ некелтезиле јолдордо темдектер тӱзедилет ле оноҥ до ӧскӧ керектер ӧткӱрилет. Јасактыҥ ончо тизимдерин тоолобойын.\nЈасакта не јарабай турганын тӱзедип, не јетпезин кошмоктоп јазагар деп, тилдиҥ сурактары учун каруулу комитеттиҥ јааны болгон Николай Туденевке канча катап баштангам. Керек болзо, јасактыҥ чыдузын токтодоло, чек јаҥыдаҥ бичигер.\n…Болор, ол јанынаҥ кӧп айдынбайын. Оноҥ башка актанып туру дежер. Бурулу кижи актанар, меге мында јажырар неме јок. Јуук кӱндерде тилдиҥ јасагы канай белетелген, ондо турушкан улусты адап таҥынаҥ бичийин.\nАвтор «Алтай Респбуликаныҥ башкарузында ла Эл Курултайында алтай государственный тилле кандый бир окылу керек-јарак ӧткӱрилгенин укпадыс, кӧрбӧдис, кычырбадыс…» деп бичийт. Ол база тӧгӱн сӧс. Быјыл тулаан айдыҥ учында башкаруныҥ Јаан залында эл учурлу алтай тил бистиҥ тергееде канай тузаланып турганына учурлалган конференция ӧткӧн. Оны баштаган кижи Госдуманыҥ депутады Иван Белеков пленарный јуунда бойыныҥ докладын бажынаҥ ала учына јетире алтайлап кычырды. Мен бойымныҥ куучынымды база алтайлап айттым. Алтай тилге учурлалган јуундарды алтайлап ӧткӱрбезес, туза бачым болбос деп темдектегем. Айткан сӧзим ол ло бойы бу газетте салынган. Оны канай укпаачы, кӧрбӧӧчи болотон? Ол конференцияда филология билимдердиҥ докторы Тамара Садалова ла ӧскӧлӧри де алтайлап јайым куучындагылады.\nКонференцияныҥ чечимине Алтай тилдиҥ кӱнин алтай тилге бийик учур берген јасак јарадылган тулаан айдыҥ ӱчинчи кӱнинде ӧткӱрер деп шӱӱлте эдилген. Бу јасак тилистиҥ ӧзӱмине тыҥ тебӱ берген деп айдылган. Анчада ла алтай тил эл-тергеелик статусту болгоны. Тилди алзабыс, ого тӱҥдештирер ӧскӧ јаан керектер эм тургуза јок. Алтай тилдиҥ кӱнин сӱӱген поэдистиҥ чыккан кӱниле колбогоны чала эби јок деп бодойдым. Айса болзо, јастырадым? Ол кӱнде поэттиҥ чӱмдемелдерине ајару этсе, тилдиҥ ӧҥзӱре сурактары тууразында артып калар. Ары да эмес, бери де эмес. Тилдиҥ сурактары дезе кӧп: ӱредӱнеҥ ала делопроизводствого јетире. Олордыҥ аайына чыгарга кӱч, ары ла ӱлгерлер кычырза торт. Ээчий-теечий бир ӱлгерди ӱзӱктеп кычырганын угарга јакшы. Је јарлу поэттер бисте кӧп. Тилисти билдирлӱ байыткан, сӧстиҥ чындык реформаторы болгон Шатра Шатиновтыҥ ӱлгерлерин база кычырар керек…\nЭл Курултайдыҥ сессиязында Алтай Республиканыҥ прокуроры болгон Николай Мылицын бир катап алтайлап куучын айтты. Ол алтай тилди тооп турганын кӧргӱзерге сананган ошкош. Оны «алтайлаба!» деп кем де токтотподы. Кандый тилле куучындайтаны кижиниҥ бойынаҥ камаанду. Ол јанынаҥ ээжилер тил керегинде јасакта чокым бичилген.\nАлтай тилдиҥ јасагын бурулайтаны газетте бу бир учурал эмес, онызы чек јаҥжыгарга јетти. Сыгын айдыҥ 14-чи кӱнинде Эмина Кудачина узун колонкада фотојуруктар салды. Анда башка-башка вывескалар јуулган. База ла тилдиҥ јасагы толо бӱтпейт дийт. Је нези јастыра, айтпай јат. Анда тузаланган терминдер јарабай турган болзо, чынынча канай болотонын бичизер. Слердиҥ чӱмдӱ сӧзӧрди бис база кайкап кӧрӧргӧ кӱӱнзейдис.\n«Кӧмзӧ» — ол «фонд» дегени. Талдама берилтелерди база такып јарлаарга, радионыҥ кӧмзӧзинеҥ аладыс. «Јарак» дезе орустап «служба». Бу ла ӧскӧ дӧ сӧстӧрди Борис Кортин сӧзликтердеҥ казынып, таап берген. Ол сӧс окылу документтерге кирип калды. А «учреждение» деп сӧстиҥ тазылы «тӧзӧм» ине. Оны угарга эптӱ, учуры јарт.\nКачаҥы јастыраларды ӱзе тӱзедер керек. Айса болзо, газетке салала, ол организацияларга самара ийер. Јасак аайынча редакцияга каруузын, кандый да јамылу болзо, кыйалтазы јогынаҥ јети кӱнниҥ туркунына јандырар учурлу.\nКачан да Оҥдой аймактыҥ администрациязыныҥ керектер башкараачызы Анатолий Атаров калага ончо бар муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ ады-јолын бичиген узун списокту келген. Алтайлап канай адаза эптӱ болорын јӧптӧгӧнис. Оноҥ ол вывескаларды бир јерде јазаткан, бир аай болзын деп – таныктары, ӧҥи. Ӧскӧ дӧ аймактарга шак анай эдер керек не.\nМениҥ аҥылап алган бичимелдердиҥ авторлоры бичижи курч улус. Олор албатызы учун јалтанбай айдынып билер. Је недеҥ де улам тилдиҥ јасагы керегинде бичигенде, оок-тобыр темдектерге кӧчӧ бергилейт. Ол јасакты, оныҥ адалгы кӱрее керегинде тизимине кубулталарды мен бойым белетегем. Слер ол кӱрее парламенттеҥ башкаруга, оноҥ ойто келгенин тоолоп јадыгар. А нениҥ учун анай эдилгенин билбезер. Башка статьяда онызын јазап јартап берерим.\nАлтай тилдиҥ айалгазыла јилбиркеген болзо, оны ончо јанынаҥ ширтейтен. Алтаистиканыҥ билим-шиҥжӱлик институдыныҥ ишчилери јылдыҥ ла аймактар сайын јол-јорыкка јӱргилейт. Олор анкетирование ӧткӱрип, алтай тилдиҥ айалгазын шиҥдейдилер. Бу ла јуук кӱндерде бир канча билимчилер ӱч аймакты айланып келдилер. Тил јанынаҥ мониторинг ӧткӱрилген: канча кире улус тӧрӧл тилин јакшы билер, канчазы јӱк эрмектежер аргалу эмезе тилин чек билбес деп чокымдагылайт. Јажыла, јуртаган јерлериле ылгаштырып, таблицалар тургузат, схемалар јуралат. Бат, олордыҥ иштерине тайанып, јараштыра бичизе, кычыраачыга солун болор эди.\nБу кӱндерде Эл Курултайда Наталья Екеева башкарган нацполитика аайынча комитет алтай тилдиҥ программазы канайда бӱдӱп турганын кӧрди. Депутаттарга ӱредӱликте айалганы, алтай тилге јӧмӧлтӧлӱ акча-манаттыҥ кемин некеп алдырткандар. Оны эл-јонго база јарлаар керек. Кем канча акча алган, неге тузаланган. Кезик улус молјузын ӧйинде бӱдӱрбейт. Онызын иле-јартына база чыгарар керек.\nЧорос-Гуркинниҥ кереези ачыларда, ол улу кижиниҥ алтай јерин алкап айткан сӧстӧри экијандай орустап ла алтайлап бичилген. Алтайлап, је кандый эди, «ҥ» таныктыҥ ордына «нг» деп бичилген эмтир. Кереести јарандырар иштерди башкарып турган культураныҥ министриниҥ ордынчызы Сергей Мундусовко баштандым: «Калак-кокый, капшай тӱзедигер». Јамылу кижи: «Эмди ле ойто јаҥыдаҥ јазаттырарым!» – деген. Је бичилме ол ло бойы артып калды.\nБаза бир комыдалду куучындарыс јурттардыҥ, јерлердиҥ ады керегинде. Кӧп авторлордыҥ сӱӱген темазы ол. Је канчазын калактап јӱрерис?\nЭл Курултайдыҥ јӧбиле ончо јурттардыҥ, јолой кечкен суулардыҥ ла суучактардыҥ, ашкан ажулардыҥ ады јаҥыдаҥ јӧптӧлгӧн. Учураган јастырыштар ӱзези тӱзедилген. Туку качан – билим, ӱредӱ, культура ла элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар учун каруулу комитетти Вячеслав Уханов башкарар тушта. Амырын билбес депутат ол ӧҥзӱре сурактыҥ аайына чыккан. Ол бисти јууп, канча катап јуундабады деер! Вячеслав Николаевичтиҥ шылтузында бу јаан керек бӱткен деп база такып айдадым.\nОзо баштап јетирӱлик-аналитика бӧлӱктиҥ јааны Байрам Чурпанов ишчилериле кожо аймактар сайын јорыктап, јолдо учураган эмеш ле алаҥзулу бичилмелерди фотојурукка соккон. Командировкага атанган депутаттарга база андый јакару болгон. Јуулган материалдар бӱткӱл альбомго салынган. Оны бис шиҥдеп, јолдордыҥ башка-башка ууламјылары аайынча јаҥыдаҥ бичигенис. «Автојол» башкартуда ончозын бир уунда солыыр арга јок, будук сӱрекей баалу, оныҥ учун эскирген сайын солынар деп бӱдӱмјиледилер.\nЭмди Шабалин эмес – Шибилик аймак, Кош-Агаш – Кӧжӧӧ-Агаш ла оноҥ ӧскӧлӧри јаҥыдаҥ бичилер учурлу. Јӧпти јарадардаҥ озо, ончозын газетте эки катап јарлаганыс. Мен канча катап кычыраачыларга јайналганду баштангам: нези јарабайт – эмди ле бичигер, телефон согуп айдыгар, оноҥ орой болор. Кем де каруузын јандырбады. Унчукпаганы — јӧпсингениниҥ темдеги.\nЈаҥы терминдерди шӱӱжер тушта база ла андый айалга болгон. Ӱлекерин газетке јарлаганыс. Кем де удурлашпаган. Је эмди ол ло Семен Танытпасов «тап-эрик» оҥдомолдыҥ бир сӧзин артыргызар, экинчизин айрыыр деп айдат. Арай астыккан деп айдарым. Туку јуу-чактыҥ ӧйинде терминком канай эрчимдӱ иштегенин эске алынат. Ол тушта андый камыс алтай литературалык тилди байыдатан амадула тудулган. Бичиичилер ас, јокко јуук болгон. Эмди сӧсти окылу јӧптӧп алала, албан-кӱчле чӱмдемел бичиктердиҥ тилине кийдирер сурак турбай јат.\nЭл Курултайдагы (орустап «при Госсобрании») адалгы кӱрее јӱк окылу эрмек-куучынга керектӱ тап-эрик (правовой) терминдерле иштейт. Кыскарта айтса, јасактар тилиниҥ лексиказыла.\nКерек болзо, редакцияныҥ бойында андый кӱрее тӧзӧп алыгар, тузалу болор. Ондо газетке келген бичимелдердиҥ сӧстӧри шӱӱжилер. Сӱрекей јилбилӱ куучындар ӧдӧр, авторский сӧстӧр база ајаруда болор.\nОзолондыра айдып салайын: эл-јондык кӱрееде кем де акча албай јат. Оныҥ ижинде улус бойыныҥ акту кӱӱниле туружып јадылар. Адалгы кӱреени Эл Курултайдыҥ председатели башкарат, ордынчызы нацполитика аайынча комитеттиҥ јааны, меге качызыныҥ молјулары салынган. Кем кӱрееге кирип, оныҥ ижинде туружарга турган – келгилезин, эжик ачык. Је ол ӱзе эл-јондык иш деп база такып јартап јадым.\nЧын, баштап тарый биске јасактарга керектӱ бир уунда кӧп терминдер јарадарга келишкен. Текши тооло 89 јаҥы сӧс кожулган. Кезиги тилиске элбеде шӱӱлбей кирген деп айдарым. Оныҥ бажында газеттиҥ кычыраачылары ол сӧстӧрди аайлабай турганын јолду угускан. Анай эдерге јарабас, кажы ла сӧс тилиске озо темигип калзын. Айса болзо, оныҥ ордына оноҥ эптӱ, јарт ла јараш сӧс табылар. Јаҥы сӧстӧрди депутаттар ажыра јӧптӧйтӧнинде тутак болбойт.\nБу кӱндерде адалгы кӱреениҥ јуунында бир кезек сӧстӧр шӱӱжилер. Ол тоодо «тӧргӧӧ». Мен бодозом, Эл Курултайда Тӧрги эмес Тӧргӧӧ болзо артык. Оноҥ јаҥыскандыра кӧп балдар чыдаткан адаларга тӧжине тагатан медальды канай адаары јанынаҥ сурак турат. Ол кайрал орустап «Отцовская слава», оны «Адалык мак» деп кӧчӱрип берген болгом. Је комитеттиҥ јуунынада бир депутат оны јаратпаган, чынынча «Аданыҥ магы» болотон учурлу деген. Оныҥ аайына адалгы кӱрее чыгатан туру. Јуукта телеберилтедеҥ «Алтай Республиканыҥ Москвадагы турчылыгы» деп бичилме кӧрдим. Бис јасакчы ла бӱдӱреечи јаҥла колбулу бастыра не барын адалгы кӱрееде јӧптӧп салганыс. Нениҥ улам «элчилик» «турчылык» боло бергени кайкамчылу.\n«Кейде кемјӱ бар эмес» деп кеп сӧс бар. Нени ле айтсаҥ, бойыҥда дегени болбайсын. Је окылу сферада кажы ла сӧс кемјӱлӱ болотон јаҥду.\nАлтай тилдӱ газетте јаҥы сӧстӧргӧ учурлалган рубрика ачып алактар. Ол тилисти тереҥжиде билерге, оны байыдарга болушту болор. Ондо озо ло баштап ундылып бараткан сӧстӧрди орныктырар керек деп бодойдым. Кезик јараш сӧстӧрдиҥ учурын билбейдис, олор тилисте ас учурайт. Ол ло алтай баатырлар керегинде чӧрчӧктӧрдӧ бар сӧстӧрди алактар. Анда кандый сӧстӧр учурабай јат!\n…Суучактар биригип, јаан агын боло берет. Тил база андый ок. Диалекттердеҥ сӧстӧр текши алтай тилге кирип, оны ӧҥжидер.\nЈуукта «Јаан Алтайдыҥ тӱрк-монгол телекейи» деп экинчи алтаистикалык форум ӧтти. Мен бодозом, Алтайдыҥ јааны да, кичӱзи де јок. Бистиҥ калыкта ол эки телекей јажына биригип калган – тӱӱкизиле, тилиле, јаҥыла. Оныҥ учун биске тилисти байыдарга тайанатан тилдер сӱрекей кӧп деп айдарым.\nКажы ла тил ӧйлӧ кожо кезикте кунурап калар, је оноҥ ойто јаранып ӧзӧ берер аргалу.


Аjаруны, килемjини — jуруктары ажыра - altaicholmon\nВ. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияда балдарга чӱмдеген бичиичи, ӱредӱчи ле журналист Василий Тоеновтыҥ чыкканынаҥ ала 80 јылдыгына учурлалган класста эмес кӧдӱриҥи ӧтти.\n«Кайыҥаш» бичиктиҥ таныштырузы бичиичиниҥ чыккан-ӧскӧн тӧрӧл јери Экинурда оныҥ музейиниҥ ачылтазына учурлалды. Кӧдӱриҥи ӧйинде В. Тоеновтыҥ экинчи катап кепке базылган (репринтный) бу бичигиниҥ таныштырузында бежинчи класстардыҥ ӱренчиктери эрчимдӱ турушты. Солун таныштыруны ресгимназияныҥ интернадыныҥ ченемелдӱ таскадаачызы Алевтина Майманова белетеп ӧткӱрди.\nБежинчи класстардыҥ ӱренчиктери бичиичиниҥ јуунтызындагы куучындарды кычырып, бойлорыныҥ аайлаганыла кыскарта куучындадылар. Онойдо ок уулчактар ла кызычактар эҥ ле тыҥ јараган куучындары аайынча кӱӱн-санаазын јуруктарга салды. Темдектезе, Улаганнаҥ Амат Белеев «Белеҥир калбак» деген куучындагы ӱредӱчиниҥ сӱр-кеберин су-алтай тилиле толо јартады. Балдарга анчада ла «Чоокырак» деген куучын тыҥ јараган. Шак оныҥ учун олор јайаан иштеринде айылдарында азыраган мал-ажына карузып, олорго јылу сӱӱжин кӧргӱзерге амададылар. Алтындый кӱски айас, кааҥ, јылу кӱндерде балдар тӧрӧл јерин, айылдарын санап кунукканын јуруктары ажыра кӧргӱстилер. Олор таланыҥ башка-башка аймактарынаҥ келген. Темдектезе, Олег Петпенеков ресгимназияга Кату-Јарыкты ажып, Балыкчы јурттаҥ келген. Уулчак учурыла сӱреен уур, је јилбилӱ «Сӱӱген ийдиле аҥдаганы» деп јурукты једимдӱ јурады. Ӧскӧ јуруктардыҥ ортозында бу јайаан иш экинчи јерге чыкты.\nКармелита Белеева база Улаганнаҥ. Кызычак бойыныҥ јуругында Туулу Алтайдыҥ кеенин, јаражын јурап, «Мӧрӧй» (койчыныҥ ады) деген куучындагы койчыныҥ јеҥил эмес ижин кӧргӱсти. Кӱн ӱрелип, јаҥмырлап, теҥери унчугар алдында ӱӱр койды чуктап, кемирӱ-кӱр ажыра кечирерге кӱчке келишкенин чындык јурады. Окылу жюри бирлик шӱӱлтеле Кармелитаныҥ јуругына ӱчинчи јерди берди.\nБайгалу баштапкы јерге Беш-Ӧзӧктӧҥ ресгимназияга 5-чи класска келген Алина Тыдыкова чыкты. Ол В. Тоеновтыҥ «Момо» деген куучыныла бойыныҥ билезиниҥ койу сӱттӱ јееренегин јурады. Алинаныҥ јуругы јарык, јылу, јымжак ӧҥдӱ будуктарла јуралган.\n«Кайыҥаштыҥ» таныштырузына јураган јуруктардыҥ кажызы ла тереҥ учурлу. Балыкчыдаҥ Ия Бачишева «Горнисттер» деген куучын аайынча «Горнисттер» деп јурукты јураарда, Кош-Агаштаҥ Экемел Майхиева «Чоокырак» деп куучын аайынча бойыныҥ Горошек деп сӱӱген ийдин, Пушок деп оогош кискечегин јурап, јуруктарын кӧрӱге чыгардылар. Улаганнаҥ Александра Тантыева «Айга улуган ӱӱр бӧрӱлер», Балыктујулдаҥ Злата Содонокова «Малчы бойыныҥ ийдиле» деп адалган јуруктарыла таныштырды.\nЈайаан јайалталу балдар кӧп. Јураарга кӱӱндӱ, јолду балдардаҥ Алина Тыдыкованыҥ, Экемел Майхиеваныҥ, Камилла Юстукованыҥ, Алас Адарованыҥ, Айнара Киндикованыҥ иштерин темдектеерге јараар.\nӰредӱчи, бичиичи, журналист Василий Тоеновтыҥ куучындары балдарды ак-чек, јалакай, јымжак кӱӱн-тапту болуп, тӧрӧл јерин сӱӱрине таскадат. Онойдо ок тӧрӧл тилин, јаҥжыгуларын билерге, мал-ашты, тындуларды кичеерине, ар-бӱткенди баалаарына ӱредет. Шак бу јуунтыга кирген куучындар аайынча јаҥы ӱйе ичкери јолына турат.\nРесгимназияга республиканыҥ башка-башка аймактарынаҥ келген 5-чи класстардыҥ балдары, темдектезе, Александра Купина, Ия Бачишева, Олег Петпенеков, Злата Содонокова, Кармелита Белеева, Александра Тантыева, Ангелина Ортонулова, Алексей Олченов, Роман Кошев, Экемел Майхиева, Алина Тыдыкова, Чингиз Ябыев, Санаа Саланханов, Дарья Сегирткишева сӱреен јакшы туруштылар. Кӧрӱ-маргаанныҥ ончо туружаачылары, јеҥӱчилдери кереес сыйларла кайралдатты.\nСолун таныштыруда кӧп айылчылар болды. Олордыҥ ортозында Э. Рыжкина (Экинурда В. Тоеновтыҥ адыла адалган музейдиҥ јааны), Т. Тайтакова (каланыҥ тӧс библиотеказыныҥ краевед бӧлӱгиниҥ јааны), Н. Ташкенова, А. Исова (АР-дыҥ журналисттер совединиҥ турчылары), А. Елкачинов, Е. Шатина ла о. ӧ. Сары бӱрде ресгимназияныҥ ӱренчиктери В. Тоеновтыҥ ады-јолын эзедип, јайаан ижиле јууктада таныштылар.


Алтай улустыҥ азыйдаҥ бери ӱзӱлбей улалып келген јаҥжыгулары айлар ла јылдык тоо, онойдо ок олорло колбулу айланып келетен байрамдары. Ол байрамдардыҥ эҥ јаан ла чӱмдӱ байрамы – Чага байрам.\nАлтай јылдык тоодо Чага байрам - кирген Јаҥы јыл. Нениҥ учун дезе, бистиҥ Чага байрамысты тереҥ шӱӱлтезиле кӧрзӧ, эл – јоныстыҥ јӱрӱмине ар – бӱткенниҥ, айдыҥ – кӱнниҥ айалгазыла, јылдыстардыҥ ӧдӱжиле, јылдардыҥ ла ӧйлӧрдиҥ кубулганыла тудуш болгонын керелейт.\nЧага байрамды уткып ла ӧткӱрериниҥ албатыда алдынаҥ бери јаҥжыккан ээжилери бар. Је ол ээжилерди кезик улус, анчада ла јашӧскӱрим, билбей де, оҥдобой до јат. Албатыбыстыҥ тӱӱкизин, чӱм – јаҥдарын, јаҥжыгуларын билерге турган кычыраачыларга јаан јӧмӧлтӧзин Оҥдойдыҥ тӧс библиотеказыныҥ краеведение бӧлӱгиниҥ байлык фонды јетирер деп иженедис. Бистиҥ фондто јаҥыс ла бичиктер эмес, је анайда ок тематический јуунтылар, газеттеҥ ле, бичиктердеҥ алынган кӧп тоолу статьялардыҥ картотекалары бар.\nТемдектезе алтай јылдык тоо керегинде бичиктер:\n- Тюхтенева С.П. «Земля. Вода. Хан Алтай: Этническая культура алтайцев в XX»,\n-Укачина К.Е. «Алтай калыгыстыҥ айлаткыш јаҥдары»,\n-Ямаева Е.Е. «Астральная мифология и традиционный календарь алтайцев».\nЧага байрамныҥ чӱм - јаҥдары керегинде бичиктер:\n- «Алтай алкыштар»,\n- Енчинов Т. «Чага байрам»,\n- Наева А.И. «Алтайский обрядовый фольклор: специфика жанра».\nБу ӧрӧги айдылган бичиктерле јилбиркеген улусты кычырадыс, бичикти бистеҥ алыгар, кычырыгар.\nБастыра бичиктердиҥ ортозынаҥ филология билимдердиҥ кандидады К.Е.Укачинаныҥ Чага байрамныҥ чӱм – јаҥдары керегинде бичимелдери јаантайын суруда. Кычыраачылар бу бичикти јилбиркеп кычырат. Оныҥ учун, байрамныҥ чӱм – јаҥдары керегинде бичимелиле элбеде таныштырып турубыс.\nЧАГА БАЙРАМГА БЕЛЕТЕНИШ\n1. Алтайдыҥ агару ээзин уткыыры\nЭлдеҥ лс озо кӱрее-таш белетеер керек. Jурттыҥ кӱнчыгыш јанынаҥ japaмыктy, кеен тӧстӧтогинде ол ло кӱрее-таштыҥ jанына САҤ-ТАГЫЛ белетеер. Бийик эмес, je элбек, jooнзымак агаш болчоктоҥ, ӧзӧгинде тереҥ эмес ойык болзын. Бого чагалап келген улус арчын кӱйдӱрип, Алтай зэзинеҥ алкыш-быйан, ырыс-једим, jaкшы jӱpӱм сурап, бажыргылап мӱргӱгилеп jaт.\n2.Таш-Kӱреенеҥ ле сагнаҥ ыраак ЈАЙЫК тургузар. Мыны јажы јаан, чӱм-јаҥды билер эр кижи jaзаар учурлу. Јайыктыҥ кебери, бӱдӱми — эки кайыҥныҥ ортозыла узун ак јип учук эмезе ак бӧс тартар. Келген улус бого кыйра буулаар. Кыйралардыҥ ӧҥи — ак, кӧк, чаҥкыр, јажыл, сары. Олордыҥ эзинге элбирегилеп турганын кӧрӧргӧ дӧ japaш: кӧксиҥ кеҥиир. кӧзиҥ сӱӱнер.\n3.Эрјинелу Эре-Чуйдыҥ эл-joны кӱрее-ташка балын тургузар. Балын дегени — Алтайдыҥ 12 аҥыныҥ кеп-сӱри. Бейип, Урсул ичиниҥ улузы, шатра тургузар. Мында Айдыҥ, Кӱнниҥ — бастыра ак малдыҥ, койдыҥ, јылкыныҥ кеберлери, оноҥ чакыныҥ, чадыр айылдыҥ, айландыра турган бийик сӱмерлердиҥ, oноҥ байлу-чӱмдӱ туулардыҥ ла јерлердиҥ ару-кеен кеберлери.\n4. Сӱттеҥ белетеген аш-курсак. Алтай ээзин алкаарда, чачылгага анчада ла јылкы малдыҥ сӱди болзо, сыраҥай japaмыкту. От-Энени кӱндӱлейтен курсактар: курут, быштак, capjy, эјигей, койдыҥ эди ле oноҥ до ӧскӧ аш-курсак.\n5. Сӱт уратан эптӱ, japaш кӧнӧктӧр, алтай аракы урар тажуурлар кеен-japaш кyлjaлy турар. Ичинде актаҥ тамган ачу аш болбой кайтсын.\n6. Алтай ээзине чачылга эдерге ак, кызыл ӧҥдӱ, сорбыланбаган шајыҥ, агаш чӧӧчӧйлӧр, мӧҥӱн калбактар керек. Бу база бир байлу jаҥ. Ончозы бӱдӱн, japaш, оодык – сынык јок болзын.\nЈайык ла тагыл - саҥ\nа) сол jaнына эр улус јуулар\nб)оҥ јанына - ӱй улус.\nМында эр ле ӱй улустыҥ учуры. Ол тушта байрам аайлу ӧдӧр. Тууразынаҥ келген айылчыларга кӧрӧргӧ эптӱ ле јарамыкту. Анчада ла ӧскӧ укту ла jaaн-мӱргӱӱлдӱ улуска солун. Oноҥ ӧскӧ булгалыжа берер. Бу агару байрамныҥ jаҥжыгуларын, байларьн ла мӱргӱӱлдерин буспас учурлу. Оныҥ ээжилери чактар ӧткӧн. Эмди де узак ӧйлӧргӧ артар ла ундылбас.\n7. Чага байрамнаҥ озо айыл-jypттыҥ ичи-тыштын, кажаган-чеденин арутап алар керек. Ончозы чек, ару, кӧрӱмјилӱ ле кӧдӱриҥилӱ болзын.\n8. Чагалап келгендер ару, japаш, jаҥы кеп-кийимдер кийер.\nМынайып белетенгени — Jaҥы јылды уткыза, Алтай ээзине japаганы.\nОнойдо ок байрамга келген ле јуулгап улустыҥ да кӱмӱрел кӱӱнин кӧдӱрип ле кӧкидип, оморкодып jaт.\nJӱрӱмниҥ jӱcкатузы ундылзын...\n1. Айдыҥ 4-6 јаҥызында бу jeбpeнтик байрамды ӧткӱрип ле уткып jaт. Кӱн кырдаҥ ӧксӧп, кӧрӱнип ле келзе, айланып jaнган Јаҥы jылды, Алтайдыҥ ээзи уткыыр.\n2 Алтай ээзиин jypтында коромјы болбогон биленеҥ эр кижи алкап баштаар. Бу бичимелимде Алтайына учурлаган алкышты, кыпчак сӧӧкту, чӱм-јаҥды билер, jaан јашту ӧрӧкӧнниҥ, Иженердиҥ, орустап Евгений Мо-дестович Чапыевтиҥ, айтканыла берип јадым.\nА йлу-Кӱндӱ ак-јарык,\nАлтай ээзи Ак-Буркан!\nЭэлгелу алкыш берзин,\nЭрјинелӱ салым берзин.\nАрба jaaшmap кӧптӧзин,\nМӧндӱр jaaшmap угулзын,\nМӧҥкӱ сьндар jeҥизлин.\nБайрамды баштаачы кижи Алтайын алкап, Jаҥы јылды уткып турза, Чагага келген ӧскӧ улус, эл-joн оныла кожо кӱнчыгыш jaap баштанып, кожо ло алканар. Бу ӧйдӧ кем кайда jaткан, ондо кандый байлу ыйыктар, туулар, боочылар бар, олорды адап, алкыш-быйан сураар jaҥду.\nБаштаачы эр кижи Алтай ээзин, байлу ыйыктарын, oноҥ јылын, От-Энени алкап божозо, арткандары ады - јолын, сӧӧк-тайактарын адап, алкыжын айдып, мӱргӱӱр. Мӱргӱӱр тужында кӱнчыгыжына баштанып, oҥ тизезине чӧмчӧйӧ тӱжип, эки алаканын маҥгдайына, тумчугына, ээгипе, тӧжине тийдирип, чаканактарыла, алакандарыныҥ кырыла jepге тийип, ӱч катап JAЙblKKA, оноҥ ОТ-ЭНЕГЕ бажырала, алкаар jaҥду.\nМӱргӱйтен чӱм-jaҥ узак ӧйдиҥ туркунына ӧдӧр. Мында сандыраш, меҥдеш керек јок. Улус токыналу болор учурлу. Кажы ла чӱм-jaҥ бойыныҥ тургузылган ээжизиле ӧдӧр лӧ барар. Алкыштарды эр улустаҥ элип-селип кӧп тӧ улус айтса, japaap. От-Энени канча ла кире кӧп улус алказа, сӱрекей japaмыктy. Кажы ла келген кижи алкап, ичинеҥ, ӧзӧк-буурынаҥ ару сӧзин, ак санаазын айдып, шыпшанып jaт. Алтайынаҥ, Кудайынаҥ аржан-кутук сууларынаҥ, ӱйде кӱйген јаларынаҥ алкыш-быйан сурап jaт.\nСанга арчын салып, От-Энеге экелген аш-курсагынаҥ тејилеп амзадып, оны кӱндӱлеп, алканып мӱргӱп божогон кийнинде, бой-бойыла jaкшылажар, таныжар, cӱӱнчилӱ, japaш алкыш-быйан айдыжар. Мыны угуп, кажы ла кижиниҥ кӱӱн-санаазы japыыр, сын-арказы јеҥилер.\n- 1ылды кандый чыктаар? — дезе,\n-Ӧҥкӱр, ӧҥкӱp — деер.\n-Канча jaшту болдыгар?\n-Бежен јашту болдым — дезе,\n- База ончо ок jaш кожулзын — деер.\nМындый эрмек-куучын oноҥ до ары, ӧдӱп ле улалып jaт.\nАйдарда, Чага байрам – чӱмдӱ-јаҥду, кӱндӱлӱ, алкышту, кожоҥдорлу,јӱзӱн – башка маргаан – ойындарлу. Эмдиги Чага байрамды jepбoйында ӧткӱрип тургандар oноҥ ары оныҥ ӧткӱрерин тереҥгжидип, бойлорыныҥ билгирин, узын, кеендигин, јайаандарын кӧргӱскилейт. Онызы сӱрекей japaмыктy деп бодойдым. Бу ару, japaш байрам мынаҥ да ары ӧҥгжииринде ле jaранарында алаҥзу јок.\nСоветский ороом, 76.\nИштеп турган ӧйи:\n9с. – 18с.\nАмыраар кӱн - суббота\nОҥдойдыҥ тӧс библиотеказыныҥ,\nкраеведение бӧлӱгиниҥ ишчизи Н.В.Тыхынова