Иштиҥ эрчимин јабызатпас - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ прокуроры Николай Мылицын элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ ишчилерине пресс-конференция ӧткӱрген. Ол журналисттерле болгон туштажуда прокуратураныҥ 2018 јылда бӱдӱрген иштериниҥ турулталары керегинде куучындаган.\nАлтай Республиканыҥ прокурорыныҥ темдектегениле, бистиҥ тергееде ӧткӧн јылда 4602 каршулу керек эдилген. Мынызы, 2017 јылга кӧрӧ, 0,6% ас. Кату ла эҥ кату деген каршулу керектердиҥ тоозы 15,9 проценттеҥ 15,3 процентке јетире тӱшкен. Прокурор пресс-конференцияда республикада эдилген каршулу керектердиҥ текши тоозы 4,7 процентке јабызаган деп ајарган. Је кижиге удура эдилген каршулу керектердиҥ тоозы тергееде 0,3% бийиктеген деп айдар керек. Улуска кол кӧдӱрген ле оноҥ улам божогон учуралдар дезе астаган. 2017 јылда кижи ӧлтӱрген 38 керек темдектелген болзо, 2018 јылда бу кӧргӱзӱ 33-ке јетире тӱшкен. Наркотиктерле колбулу каршулу керектер республикада ол ло кеминде артканча (282, 283). Ӧткӧн јылда бу эдимдерле уружып турган улустаҥ 64837 грамм наркотик айрылган.\nПрокурор јажы эр кемине јетпеген јиит улус каршулу керектер эдери киреленген деп база темдектеген. Јасакты бускандардыҥ тоозы ӧткӧн јылда 3% астаган. Ол ло ӧйдӧ олор ортодо кату ла эҥ кату деген каршулу керектердиҥ тоозы билдирлӱ бийиктеп калган. Јажы эр кемине јетпеген јииттер 2017 јылда 19 кату каршулу керектер эткен болзо, 2018 јылда дезе андый 38 керек эдилгени темдектелген. Балдардыҥ су-кадыгына ла јӱрӱмине каршу јетирген учуралдардыҥ тоозы кӧп эмеске де болзо, је бийиктеп калганын Н. Мылицын база темдектеген. Балдардыҥ бойлорына кол салары токтоголок. Бистиҥ тергееде 2011 јылда 11, 2012 јылда 8, 2013 јылда 11, 2014 јылда 16, 2015 јылда 4, 2017 јылда 6, 2018 јылда 5 бала бойына кол салган. Ӧткӱрилген шиҥжӱлӱ иштер мындый јеткерлӱ керекти кӧп лӧ сабада 14 јаштаҥ ал 17 јашка јетире балдар эдип турганын јартаган. Олордыҥ ортозында кыстардыҥ тоозы ас эмес болгоны ада-энелерди, ӱредӱчилерди ле јаҥ корулаар органдардыҥ ишчилерин чочыдар ла санандырар учурлу. Бойы бойына колды кӧп лӧ саба учуралдарда толо эмес, шалыр јӱрӱмдӱ ле кӧп балдарлу билелерде чыдаган балдар салып турганы јарталат. Јаман кылык эткен андый алтамдарда башка-башка шылтактар бар. Темдектезе, јажы эр кемине јетпеген эки балада ада-эне јок болгон, тӧрт баланыҥ психиказында оору бары темдектелген.\nЈажы эр кемине јетпеген балдардыҥ јылыйары база токтоголок. 2018 јылда прокуратурага бу јанынаҥ 87 угузу эдилген. Бу ууламјыда болуп турган керек-јарактар кӧп лӧ сабазында таскадаачыларга ла ӱредӱчилерге айтпай, баш билинип, ӱренген јеринеҥ качып турган учуралдарга келижип јат. Анайып, прокуратурада 2018 јылда балдардыҥ айылынаҥ качкан 47, калада Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернаттаҥ — 12, ӱредӱлӱ заведениелердиҥ общежитиелеринеҥ јӱре берген 12 учурал темдектелген. Је качкын балдардыҥ тоозы бу ӱч учуралда, 2017 јылга кӧрӧ, билдирлӱ астап калган деп айдар керек.\nПрокуратураныҥ ишчилери анайда ок ӧскӱс арткан балдардыҥ сурактарына јаан ајару эдет. Прокуратура ада-энези јок балдарга јадар јер аларга чыгарылып турган акчаныҥ кемин јабызатпазы јанынаҥ суракла иштеп, «јолдыҥ картазын» шиҥжӱге алып, Алтай Республиканыҥ башчызына баштану эткен. Турумкай бӱдӱрген иштиҥ шылтузында бу сурак аайынча 2018 јылга тургузылган технический јакылта-заданиениҥ кеми толо бӱткен деп айдар керек.\nСӱрее-чӧпти ле таштанчыларды јуунадары ла тӧгӧри јанынаҥ республиканыҥ прокурорлоры ӧткӧн јылда јасакты бускан 1200 учурал темдектегендер. Олордыҥ некелтелери аайынча јасакты бузуп тузаланган ондор тоолу јерлердиҥ ижи токтодылган, кӧп јерлерде аҥылу площадкалар тудулган. Прокуратура экономикада болуп турган кызалаҥдарды ајаруга алып, иште болуп турган бузуштарды јоголторы ла улустыҥ тап-эриктерин корулаары аайынча база иштеп јат деп айдар керек. Статистиканыҥ јетирӱлериле болзо, 2019 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнине јетире бистиҥ тергееде бастыра организациялар улуска ишјалды ӧйинде тӧлӧп салган. 2018 јылда республикада статшиҥжӱниҥ тоозына кирип турган беш организацияда ишјал јанынаҥ кеми 34 миллион салковой, статшиҥжӱге кирбей турган он бир организацияда 40 миллион салковой тӧлӱлер болгоны илезине чыгарылган. Ончо бар једикпестерди прокуратураныҥ ишчилери илезине чыгаргандар ла тӧлӱлерди јоголторын јеткилдегендер.\nЈолдордо јеткер болорын болдыртпазына учурлалган иштер база ӱзӱги јогынаҥ ӧдӱп јат. Прокуратураныҥ ишчилери рейдтерди Алтай Республиканыҥ ичбойындагы керектер аайынча министерствозыныҥ ОГИБДД-зыныҥ инспекторлорыла кожо государствоныҥ тургускан стандарттарыныҥ ла документтериниҥ ӱлекерлериниҥ некелтелерине келиштире ӧткӱрет. Андый рейдтер јойу улус кечетен темдек-чийӱлер ГОСТ-тыҥ некелтелерине келижип турганын кӧрӧр, бастыра бӱдӱм техникала маҥтаткан тискинчилерде документ-права барын ла јогын јартаар, чыҥдыйы коомой асфальт-бетон ӧйинде солынганын илезине чыгарар амадула ӧткӱрилет. Мында јолдордо јеткерлӱ айалгаларды болдыртпазын јеткилдеери тӧс иштердиҥ бирӱзи болуп артат.\nКаланыҥ прокуратуразы јолдор кышкы ӧйдӧ кандый айалгада болуп турганын јаантайын бойыныҥ ајарузында тудат. Је тегин улуска республиканыҥ тӧс калазыныҥ јолдоры учун каруулу организациялар барын ундыбас керек. Оныҥ учун оромдордыҥ ла јолдордыҥ кары ӧйинде арчылбай турган једикпестер бар болзо, ол керегинде јетирӱни элдеҥ озо каланыҥ бирлик диспетчерский службазына 2-24-35 номерлӱ телефонына ол эмезе 112 номерге согуп, айдар керек. Горно-Алтайсктыҥ жилищно-коммунальный ла јолдордыҥ ээлеми аайынча башкартузыныҥ 6-43-33 номерлӱ телефонына согорго база јараар. Каруулу организациялардыҥ башкараачылары комыдалду сурактарга ајару этпезе ол эмезе оны калай бӱдӱрзе, ол тушта кӧндӱре прокуратурага баштанар керек. 2018 јылда каланыҥ бир кезек јерлеринде карды ӧйинде ле чыҥдый арчыырын јеткилдеери јанынаҥ Горно-Алтайсктыҥ администрациязыныҥ јаанына эки, башкартузыныҥ јаанына тӧрт баштану эдилген.\nЭл-јонды эмдерле јеткилдеериниҥ сурактарын республиканыҥ прокуратуразы база бойыныҥ ајарузында тудат. Качан бу ууламјыда тутактар болуп турарда, республиканыҥ прокуроры Н. Мылицын ол сурак аайынча Алтай Республиканыҥ башчызына, башкарузыныҥ председателине баштанган. Баштану аайынча эдилген иштердиҥ шылтузында бӱгӱнги кӱнде тергееде рецепттердиҥ ӧйин он кӱнге ажырган учуралдар темдектелбеген.\nЖКХ-ныҥ бӧлӱгинде ӧткӧн јылда кызалаҥду айалгалар болбогон деп айдар керек. Республиканыҥ јылу берер системазы јакшы иштеген. Тергееде 2018-2019 јылдардыҥ кыжына белетеништӱ иштер база ӧйинде ӧткӱрилген. Јемирилерге јеткен туралардыҥ фондыныҥ тооломына кирген туралар аайынча программа база ӧйинде бӱткен. Прокуратураныҥ ишчилери бюджеттеги организациялардыҥ акча-манатла колбулу керектерин јаантайын шиҥжӱде тудат. Мындый рейдтер 2018 јылда јакшы турулталарлу ӧткӧн лӧ јербойыныҥ бюджеттериниҥ кирелтелер алар бӧлӱктери 16 миллион салковой акчала толтырылган. Прокуратураныҥ некелтелериле 300-теҥ ажыра правовой акт-тарга тӱзедӱлер эдилген.\n2018 јылда прокурор Алтай Республиканыҥ Эл Курултайында кӧрӧрине республиканыҥ јети јасагыныҥ ӱлекерин белетеген. Олордоҥ алты јасак сессияларда кӧрӱлген ле јӧптӧлгӧн. Республикан јасактардыҥ база бирӱзи бу ла кочкор айда болотон сессияда кӧрӱлер. Прокуратураныҥ турумкай ижиниҥ шылтузында республикада коррупцияла тартыжар јасактыҥ, граждандардыҥ јондык ээжилерди буспазын јеткилдееринде туружатаныныҥ, катуныҥ јеринеҥ јайымдалган улустыҥ ресоциализациязы аайынча иштеп турган јондык учурлу коммерциялык эмес организацияларды акча-манатла јеткилдеер сурактарды бӱдӱрериниҥ ӧдӱҥизи билдирлӱ тыҥыганын база темдектеер керек. Республиканыҥ прокуроры Н. Мылицынныҥ ла Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ ӧмӧ-јӧмӧ јасакчы баштаҥкайы аайынча «Алтай Республиканыҥ јеринде јаткан бир кезек граждандарга тузаланатан јерди акча тӧлӧбӧзинеҥ берери керегинде» Алтай Республиканыҥ Јасагына кубулталар кийдирери керегинде» 82-РЗ таҥмалу республикан Јасак 2018 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 12-чи кӱнинде јарадылган. Оныҥ шылтузында јеҥилтелерле тузаланып турган категориялу граждандардыҥ јерди акча тӧлӧбӧзинеҥ алар тап-эриктери элбеген ле аргалары бийиктеген деп айдар керек.\nӦткӧн јылда республиканыҥ прокуратуразыныҥ органдарына эл-јонноҥ 6259 баштану келген. Мынызы, 2017 јылга кӧрӧ, 9% кӧп. Бир де баштану ајару јок артпаган. Олордыҥ бастыразы шиҥделген. Коскорылган кезик једикпестер јаргыныҥ органдарына аткарылган. Прокурорлордыҥ чыгарган јӧптӧри аайынча 97 кижиге административный кезедӱ эдилген. Республиканыҥ прокуратуразыныҥ органдарыныҥ ижинде таҥынаҥ улусла туштажулар ӧткӱрери база јаан учурлу болуп јат. Ӧткӧн јылда прокуратураныҥ ишчилерине 2458 кижи бойлорыныҥ сурактарыла баштанган. Аймактардыҥ ла каланыҥ прокурорлоры, олордыҥ ордынчылары 1266 кижиле тушташкан ла олордыҥ сурактарыныҥ аайына чыккан. Республиканыҥ прокурорына 2018 јылда туштажуга 225 кижи келип јӱрген (2017 јылда бу тоо— 187 болгон).\nАлтай Республиканыҥ прокуратуразыныҥ 2018 јылда бӱдӱрген иштериниҥ турулталарына учурлалган пресс-конференция элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ ишчилерине кайралдар табыштырганыла тӱгенген. Н. Мылицын «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ корреспонденти Аруна Монголовага, «Чойские вести» газеттиҥ баш редакторы Светлана Майерге, «Улаганныҥ солундары» газеттиҥ корреспонденттери Надежда Бачишевага ла Чейнеш Манзыровага, «Кан-Чарас» газеттиҥ баш редакторы Маргарита Сапышевага, «Уймонские вести» газеттиҥ баш редакторы Сергей Ухановко, «Вестник Горно-Алтайска» газеттиҥ каруулу качызы Ольга Денчикке ле «Эре-Чуйдыҥ таҥдагы» газеттиҥ корреспонденти Елена Тадиновага Быйанду самаралар табыштырып, ӧмӧ-јӧмӧ ӧткӱрген иш учун алкышту сӧстӧрин айткан.


«Ајарыгар—балдар!» - altaicholmon\nМайма аймактыҥ автоинспекторлоры балдарга ла тискинчилерге «Ајарыгар—балдар!» деген акция ӧткӱрген. Ол балдардыҥ јолдордо јеткерге кирерин болдыртпазына ууламјылу ӧткӱрилген керек.\nАкцияда Кызыл-²зӧктиҥ, Алферовоныҥ, Бӱлӱлӱниҥ ле Сайдыстыҥ ӱренчиктери турушкан. ГИБДД-ныҥ пропаганда аайынча бӧлӱгиниҥ инспекторы Елена Кумысбаева јолды ӧдӧрдӧ, кыйалтазы јоктоҥ бӱдӱретен ээжилер керегинде куучындаган. ²скӧ дӧ билгирлер алган кийнинде, балдар инспекторло кожо тискинчилерге јайгы каникулдар башталганын эзедип, «Меҥдебе, јолдо—болчомдор!» деген кычырулу јолго чыккан.


Кӱлер «Орфей» jаҥы jеҥӱлерге кычырат - altaicholmon\nРоссияныҥ «ТЭФИ-регион» деген конкурсыныҥ телевизионный кайралыла «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ ла јиит режиссер Михаил Кулунаковтыҥ ӧмӧлик ижи — «Изгородь» деген фильм кайралдаткан.\nКӱлер «Орфейле» кайралдаткан «Изгородь» деген фильмниҥ продюсери Татьяна Кончевала, режиссеры Михаил Кулунаковло кӱчӱрген айдыҥ 30-чы кӱнинде пресс-конференция ӧтти.\nТатьяна Кончева пресс-конференцияны ачып тура, бисте бӱгӱн јаан байрам деп айтты. Нениҥ учун дезе биске јайалталу режиссер Михаил Кулунаковтыҥ солун ла јилбилӱ ӱлекериле иштеер јарамыкту арга келишкен деген. Јиит ле ичкери јолы јаан режиссер мынаҥ озо калыктар ортодогы ла Россия кеминде ӧткӧн кӧп тоолу кӧрӱ-маргаандардыҥ јеҥӱчили, лауреады деп айдар керек. Бу кӧрӱ-маргаанда ол эҥ бийик кайралла телекӧрӱлте, журналистика бӧлӱгинде кайралдаткан деп айдарга јараар.\n«Бу кайралды кинематографияныҥ «Оскар» деген эҥ јаан кайралыла тӱҥдештирерге јараар. Биске Россияныҥ «ТЭФИ-регион» деген сыйы бистиҥ телекӧрӱлтениҥ ижин бийик ле јолду баалаганы – деп, Татьяна Анатольевна айтты. –Быјылгы 21-чи «ТЭФИ-регион» деген бастырароссиялык телевизионный кӧрӱ-маргаанга 550-неҥ ажыра јайаан иш келген. Кажы ла телекомпания бойыныҥ талдама деген иштерин аткарган. Кӧрӱ-маргаанныҥ финалына оныҥ 150 туружаачызы кирген. Олор ончозы јеҥӱчилдерди кайралдаар чӱм-јаҥга учурлалган залда јуулып, ӧкпӧӧриштӱ, кӧдӱриҥилӱ айалганы энчикпей сакыган. Јеҥӱчилдерди кайралдаары эҥ бийик кеминде ӧткӧн. Бистиҥ сыйыс эҥ ле учында болгон. Јаҥжыкканы аайынча бийик сыйлар јеҥӱчилдерге эҥ ле учында табыштырылат.\nКӧрӱ-маргаанга «Телевизионный художественный фильм/сериал» деген ууламјы јуук ӧйлӧрдӧ кийдирилген. Кайралдаарыныҥ ӧйинде ӱч тӧс јеҥӱчилдерди јаан экранда кӧргӱскен. Качан Алтай Республика, «Изгородь» деген сӧстӧрди угала, јӱрекке, кӧгӱске батпас сӱӱнчи, оморкоду Алтай Республика, Михаил Кулунаков, ӧмӧ-јӧмӧ иштеген јайаандык ӧмӧлик учун болды».\nКуучын-эрмекти оноҥ ары Михаил Кулунаков улалтты: «Бис экранга чыгаргадый алтай ӧзӧктӱ јайаан ишти узак ла бедирегенис. Эки јыл мынаҥ кайра сакыбаган јанынаҥ колыма бичиичи Јыбаш Каинчинниҥ «Чеден» деген куучыны кирген. Мен оны сӱрекей лапту кычырдым. Куучынды киного согорго јараар ла эптӱ деп кӧрдим. База узак ла санандым, шӱӱдим. Бу ишти недеҥ баштаарын бастыра јанынаҥ кӧрдим.\nУчурал бойы ла келиже берген. Мен Татьяна Анатольевнага шӱӱлтеле баштандым. Ол бу ишле ол ло тарый јилбиркеген ле јӧпсинген. Шак онойып, бу ӱлекерди јаан јолго чыгарганыс. Иш баштапкы ла кӱннеҥ ала јеҥил барган. Актерлор до бисле иштеерге јӧпсинген. Бу јайаан иште Боочыныҥ, Куладыныҥ эл-јоны тыҥ јӧмӧгӧн, акту кӱӱндеринеҥ болушкан. Киноны кочкор айда сокконыс».\nӦмӧ-јӧмӧ иштеген јайаандык ӧмӧлик бу ижин «ТЭФИ-регион» деген кӧрӱ-маргаанныҥ «Худфильм/сериал» деген ууламјыга чыгарар деп бирлик шӱӱлтеге келген. Мынайып, јаан ла каруулу, јилбилӱ иш башталган. Кӱӱк айда олор киноныҥ монтажын тӱгескен. Оныҥ кийнинде јайалталу звукорежиссер Эрелдей Бештинов ижин баштаган.\nПродюсердиҥ темдектегениле, Михаил Кулунаков, Олег Култуев, Эрелдей Бештинов, Эзей Бештинов Санкт-Петербургта киноныҥ ла телевидениениҥ государственный университедин божоткондор. Олор бийик технический ӱредӱлӱ, бойыныҥ ижиниҥ устары.\nАктерлор до бу ишке келиштире талдалган. Фильмде турушкандардыҥ тоозында Ногон Шумаров, Айдар Унатов, Марина Тохтонова, Игорь Тазранов, Алексей Синьков, Николай Багыров, Александр ла Ирина Маймановтор ло оноҥ до ӧскӧ актерлор турушты. Јурттардыҥ эл-јоны, актерлор съемочно-технический бӧлӱк јаан ишти бийик кеминде бӱдӱрген.\n«Изгородь» деген киноныҥ режиссерыныҥ темдектегениле, ГТРК-ныҥ съемочный группазыныҥ операторлоры байлык ченемелдӱ. Оператор Алексей Суйманаковтыҥ чыккан-ӧскӧн јери Јабаган јурт. Ол тӧрт баланыҥ кару адазы. Алексейдиҥ аргалары јаан, кандый ла суракта јолду шӱӱлтени чӱрче ле айдып ийер. Ол бойыныҥ ӧйинде тележурналист Айсулу Кыйгасовала «Бугузун» деген киноны согуп, байгалу баштапкы јерге чыккан эди.\nМихаил Кулунаковтыҥ эш-нӧкӧри Ольга «Изгородь» киноныҥ операторы болуптыр. Ол Санкт-Петербургта киноныҥ ла телевидениениҥ госуниверситединде оператор деген бийик ӱредӱ алган. Михаил ла Ольга 2007 јылдаҥ ала ӧмӧ-јӧмӧ, бирлик кӱӱн-тапла, амадула бедиренип, једимдӱ иштегилейт. «Изгородь» киноныҥ режиссеры инженер Евгений Туденевтиҥ ижин база бийик баалады. Бу јииттиҥ билбези-этпези јок, бир сӧслӧ, тыҥ ус.\nТатьяна Кончеваныҥ айтканыла, кӧрӱ-маргаанныҥ окылу жюризи бирлик кӱӱнле солун ишти баалаган. Јеҥӱчилдер болуп чыккан база эки иш – хакас ла башкир телекӧрӱлтелердиҥ јайаан иштери. Олор тыҥ телеканалдар, улай ла јаан кӧрӱ-маргаандарда туружат.\nСолун киноныҥ продюсери Мӧндӱр-Соккон, Экинур, Кан-Оозы јурттардыҥ эл-јонына јерге батпас алкыш-быйанын акту кӱӱнинеҥ айтты. Јайаан ӧмӧлик «ТЭФИ-регионды» аларга, ыраак јолго атанардаҥ озо бу јурттарда киноны кӧргӱскен.\n«Бис мынаҥ ары бичиичи И. В. Шодоевтиҥ «Кызалаҥду јылдар» деген романы аайынча «Аргымак» деген кино согоры јанынаҥ сурактарды шӱӱжедис — деп, Т. Кончева айтты. – Бу кинолентаныҥ чыгымдары јаан болоры јарт. Ӧткӧн тӱӱкилик чакты толо кӧргӱзер керек. Ондогы ӧткӧн калапту јуу-согуштарды чындык кӧргӱзери, керектӱ кеп-кийимдерди ӧйгӧ келиштире белетеери кайда. Ол толометраж кино болор учурлу. Кӧп акча-манат керек болор.\nБис бу «Изгородь» деген киноны аймактарда, онойдо ок эл театрдыҥ кинозалында кӧргӱзерис. Јуулган акча-манат бистиҥ кинематографияныҥ ӧзӱмине, онойдо ок јаан киноны согорына јӧмӧлтӧ болор».\n«Кино алтай тилле ӧткӧн, субтитрлӱ. Мен мында эмеш кубулталар эткем – деп, режиссер јартады. – Кинодо адазыныҥ ла уулыныҥ колбулары, аайлашпастары, олордоҥ чыгары, бӱгӱнги кӱнниҥ јӱрӱмдик сурактары. Оныҥ учун кезик сӱр-кеберлерди солыдым, туура алып салдым. Мениҥ амадум тӧс ајаруны адазыныҥ ла уулыныҥ колбуларын чыгара тартары болгон. Бу куучында христиан јаҥныҥ темдектери сӱреен кӧп. Бичиичи бойыныҥ куучынында, онойдо ок ӧскӧ дӧ куучындарында текшикижиликтиҥ сурактарын кӧдӱрет. Айдарда, Европаныҥ кӧрӧӧчилерине бу кино кӧксине, јӱрегине јуук ла таныш».\nПродюсердиҥ темдектегениле, јиит режиссер Михаил Кулунаковтыҥ «Изгородь» деген кинозы 2018 јылдыҥ турултазыла Россияныҥ эҥ артык кыскаметражный кинолорыныҥ тоозына јолду кирген. Бу киноны Венада ӧдӧтӧн јаан кӧрӱ-маргаанга чыгарары јанынаҥ јакшы солун болды.\nТатьяна Анатольевнаныҥ айтканыла, Михаилдиҥ ичкери јолы јаан, аргалары артыгынча. Јуук ӧйдӧ база ла јакшы иштериле сӱӱндирер.


Jалтыраган тошто јаркынду «спектакль» - altaicholmon\nБу турнир 2013 јылда Шибее јуртта тӧзӧлгӧн. Ол ло тарый јол алынып, былтыргы јылга јетире Оҥдойдо ӧткӱрилген. Быјыл республиканыҥ тӧс калазына «кӧчкӧн». Командалардыҥ тоозы кӧп болордо, маргаандардыҥ ӧткӱреечилерине олорды эки подгруппага бӧлиирге келишкен. Эҥ кӧп командалар Улаганнаҥ ла Оҥдойдоҥ келген. Бу аймактардаҥ турнирде тӧрт командадаҥ ойногон. Республикада мячту хоккейдиҥ «кин-адазы» болуп јарланган ла ады-чуузы чыккан «јаан аймактыҥ» спортчылары керегинде дезе таҥынаҥ башка айдар керек. Олор јогынаҥ бисте бир де маргаан ӧтпӧй јат. Кан-Оозыныҥ «Чарас» командазыныҥ таскадузын ӧткӧн хоккеисттер бӱгӱнги кӱнде башка-башка командалар учун ойнойт.\nОлор кайда да болзо, танылу. Jыҥылажы, техника-мары, тошто ойынды «кычырып» билер билгири јетирезине јакшы спортчыларды темдектеп, сурулап уксаҥ, бастыразына шыдары атту-чуулу «Чарастаҥ» болуп калган турар. Мында Кан-Оозында хоккейди тӧзӧгӧн лӧ оны ороон кемине јетире кӧдӱрген Илья Кыпчынарович Арбаевке јаан быйан айдар керек. Бу турнирде «Чарас» ойто ло чемпион болуп чыккан. Оныҥ ӱренчиктериниҥ бирӱзи Алан Тадыров дезе МВД-ныҥ «Динамо» командазына экинчи јер экелип, маргаандардыҥ эҥ артык јарымкоручылы деп адаткан. Мячту хоккейле республикан федерацияныҥ президенти, маргаандардыҥ эрчимдӱ туружаачызы Амаду Белееков, Алтай Республиканыҥ спорт ло физкультура аайынча комитединиҥ председатели Заур Казакпаев ле кӧп ӧскӧлӧри де база јарлу тазыктыраачыныҥ ӱренчиктери. Jажы јаанап калган сэнсэй Арбаев канча јылдардыҥ бажында ойто сӱӱген бӱдӱмине бурылып, тургуза ӧйдӧ мячту хоккейди тӧрӧл аймагында јаҥыдаҥ кӧдӱрип јатканын јаҥыс ла уткыыр ла јарадар керек.\nБу турнирде ветерандардыҥ командалары ла ченемели эмеш ас ӧмӧликтер «Динамо» стадионныҥ тожында ринк-бендиде турушкандар. Мында јеҥӱчилдиҥ адын ададары учун он тӧрт команда тартышкан. «Спартак» стадионныҥ јаан тожында болгон ойындарда сегис команда турушкан. «Чарас», «Кырлык», «Динамо МВД», «Тӧбӧлӧр», «ШВСМ», «Саратан», «Оҥдой-1» ле «Оҥдой-2».\nУлаган аймактыҥ спортчылары керегинде канайып айтпас. Бу маргаандарда Саратан јурттаҥ эки команда турушкан. Олорды јурт јеезениҥ јааны Айдар Акчин баштап экелген. «Саратан-1» «Спартакта» јаан, «Саратан-2» «Динамодо» оогош тошто ойногон. Экинчи команда ринк-бендиде финалда Шибее јурттыҥ ченемелдӱ командазына 2:1 тооло ойноттырып, кӱндӱлӱ 2-чи јерге чыккан.\nАйдар Кирилловичтиҥ айтканыла, јурттыҥ јииттери хоккейди 1970-1980 јылдарда јаантайын ойногон. Кызалаҥду 90-чы јылдарда ончозы чачылып, јайрадылган ӧйдӧ хоккей база токтогон. 2-3 јыл мынаҥ кайра ойто орныктырылган. Jурт јеезениҥ јааныныҥ баштаҥкайыла Саратанда хоккейдиҥ коробказы тудулып, каток урулган. Ого электроот ӧткӱрилген. Спортчыларга кеп-кийим јанынаҥ јаан болушты аймактыҥ депутады Байрам Баграшев јетирип јат. Аймактыҥ јааны Н. А. Санин кеп-кийим аларга олорго 30 муҥ салковой акча чыгарган. Бу керекти јурт администрация база јӧмӧгӧн. Корчагинниҥ турнирине келер алдында Барнаулда ла Красноярскта кеп-кийим кӧктӧлгӧн. Конькилерди ле клюшкаларды уулдар бойлорыныҥ акчаларыла алып јат. Мячту хоккей баалу бӱдӱм. Бир ле кижини маргаанга јепсеп аткарарга ас ла салза, 20-30 муҥ салковой акча керек болуп јат.\nСаратанныҥ хоккеисттери бу турнир Оҥдойдо ӧдӱп турарда, анда эки катап турушкан болуптыр. «Спартакта» дезе јаан тошто «Чараска» 4:1, «Динамо МВД»-га 9:1 тоолорло ойноттырган. Jе мячту хоккейде јаҥжыгуларыла бай ла олордоҥ чик јок тыҥ «Оҥдойды» 6:2 тооло јеҥген. ¯стине Урсул ичиниҥ командазы учун «Кузбас» учун туружып турган јайалталу хоккеист Баир Еликов ойногон болзын.\nСаратанныҥ командазында акалу-карындаштар Акчиндер, Белешевтер, Баграшевтер ле Кеденовтор ойноп јат. Jурт јеезениҥ јааны спортчылардыҥ ортозынаҥ табараачы Артур Акчинди аҥылап темдектеди. Аймактыҥ депутады Байрам Баграшев бойы маргаандарда база эрчимдӱ туружат. Ол конькилерис арай ла коомой, оноҥ улам јыҥылаштыҥ техниказы уйан, је бис бери ченемел аларга келгенис деп куучындайт. Байрам Александровичтиҥ мячту хоккейди республиканыҥ бастыра јурттарында ӧскӱрер керек деген шӱӱлтезин јаҥыс ла јӧмӧӧр керек.\nБу турнирде Тӧбӧлӧрдӧҥ, Шибеедеҥ, Кӧкӧрӱдеҥ, Сугаштаҥ командалар база турушкан. Олор јеҥӱчил јерлерге чыкпаган. Jе јурт јердиҥ спортчылары аргаларын табып, маргаандарды јӧмӧп, бойлорыныҥ турумкайын ла јана баспазын кӧргӱскен. Кырлыктыҥ хоккеисттери јаан тошто ШВСМ-ныҥ командазыла 3-чи јер учун тартыжып, 5:2 тооло ойнотырган. Бу кышкыда маргаандар база да болор. Jурт јердиҥ уулдары олордыҥ бир-бирӱзинде тӱҥей ле јеҥер деген ижемјилер бар.\nЧенемелдӱ спортчы Эркемен Едековтыҥ айтканыла, олордыҥ командазыныҥ ӧзӱми «Чарасла» колбулу. Jурттыҥ хоккеисттери аймактыҥ, областьтыҥ, республиканыҥ, Алтай крайдыҥ маргаандарында ла бастырароссиялык турнирлерде алдынаҥ ла бери туружып келген. Дима Халуев ӱренчик тужында бисте эҥ артык хоккеист деп, јаҥыс катап адаткан эмес. Корчагинниҥ турниринде Дмитрий ойто ло эҥ артык коручыл деп ададып, аҥылу сыйла кайралдаткан.\nКомандада анайда ок акалу-карындаштар Мерген, Эркемен, Эмил Чыктиндер, Эмил ле Айвар Клешевтер, Арунат Таркрашев, Ойрот Трыхманов, Самыр Сӱнӱшев, Батый Туркушев ойногылап јат. Каалгада Айвар Махин туруп јат. Николай Тыдыкович Карманов хоккейди эмдиге јетире чачпаган. Ветеран командада бир ле уунда эки «иш» бӱдӱрет. Ол ченемлдӱ тазыктыраачы ла маргаандардыҥ эҥ эрчимдӱ туружаачызы. Кырлыктыҥ командазы алдында јылдарда Корчагинниҥ турниринде эки катап 2-чи јерге кӧдӱрилген учуралдар база болгон.\nБыјылгы маргаандарда јаан тошто ӧткӧн тартыжуларда чемпиондор болуп «Чарас» чыккан. 2-чи ле 3-чи јерлерди «Динамо МВД» ла «ШВСМ» алган. Оогош тошто Шибеениҥ, Саратанныҥ ла Оҥдойдыҥ јииттериниҥ командалары јеҥген. Эҥ артык коручылдар деп, Эзен Яилгаков ло Дмитрий Халуев адаткандар. Алан Тадыровко эҥ артык јарымкоручылдыҥ сыйы табыштырылган. Jаргычылар анайда ок Алексей Белешевти ле Андрей Ботниковты эҥ артык каалгачылар, Дмитрий Челбаковты ла Владимир Константиновты эҥ артык табараачылар деп јарлагандар.\nМачту хоккейле республикан федерацияныҥ президенти Амаду Белееков тулаан айда орус хоккейдиҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 120 јылдыгы толор ло ого учурлай Чамалда, Шашыкманда, Кан-Оозында, Кӧкӧрӱде ле Горно-Алтайскта јаан улус, јииттер ле ӱренчиктер ортодо маргаандар ӧдӧр деп айдат. Айдарда, кӱнниҥ чогына јалтыраган тошто јаркынду «спектакльдар» мынаҥ да ары улалар. Тоштыҥ тоҥы тоҥ ло, је оныҥ кӱскӱленген «сценазында» болуп турган «ойын-кӧргӱзини» кӧрӱп, јаҥыс макаҥ канар эмей.


Пограничниктерди байрамыла уткуган - altaicholmon\nПограничниктерди байрамыла уткуган\nКӱӱк айдыҥ 28-чи кӱнинде Горно-Алтайскта Пограничниктиҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥилӱ митинг ӧткӧн.\nТӱӱкини ајаруга алза, РСФСР-дыҥ пограничный каруулын тӧзӧӧри керегинде Декретти албаты-комиссарларыныҥ Соведи 1918 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 28-чи кӱнинде јараткан. Бу документте погранслужбаныҥ амадулары, тап-эриктери ле молјулары чокымдалган. Оноҥ учун бу кӱн погранслужбаныҥ тӧзӧлгӧниниҥ кӱни деп окылу темдектелет.\nКӧдӱриҥиде государственный јаҥныҥ бӱдӱреечи ле јасакчы органдарыныҥ чыгартулу улузы, Россияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча пограничный башкартузыныҥ ишчилери, пограничный службаныҥ ветерандары, черӱчил-тӧрӧлчи клубтардыҥ турчылары турушкан.\n«Пограничниктер јаантайын јаан тоомјыда. Пограничный службада тууразынаҥ кижи јок — пограничниктер чындап та чындык профессионалдар, билгирлери бийик, аҥылу белетениш ӧткӧн, кандый ла кызалаҥ айалгада каруулу болорын бойына алынып, керекти аайлаштырар аргалу, бойыныҥ Тӧрӧлине чындык улус» — деп, Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин кӧдӱриҥи тужында уткуулду сӧзинде аҥылап темдектеген.\nОныҥ айтканыла, черӱчил-пограничниктердиҥ мемориал комплексинде бойыныҥ служебный молјузын бӱдӱрип турала јӱрӱмин берген улустыҥ ады-јолдоры ӱргӱлјикке бичилген. «Бӱгӱн бис олордыҥ ат-нерези, јалтанбазы алдына бажысты эҥилтип турус. Јеҥ јастанып јыгылган геройлорго јаркынду ла ӱргӱлјик эзем, олордыҥ ат-нерези учун јаан быйан» — деп, тергеениҥ башкараачызы айткан.\nБайрамга учурлалган уткуулду сӧстӧрин анайда ок Россияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча пограничный башкартузыныҥ јааны Александр Кайгородов, пограничный службаныҥ ветерандарыныҥ бистиҥ республикадагы «Рубеж» деген јондык организациязыныҥ председатели Григорий Хабиев айткан.\nБу митинг ак-јарыктаҥ барган пограничниктерди эзедип бир минут унчыкпай турганыла, олорго учурлалган керееске чечектер салганыла тӱгенген.\nОноҥ озо кӱнде дезе П. В. Кучияктыҥ адыла адалган национальный драмтеатрда Пограничниктиҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥи ӧткӧн.\nКӧдӱриҥилӱ јуунныҥ туружаачыларын байрамла тергеениҥ башчызы Олег Хорохордин, Эл Курултайдыҥ председатели Артур Кохоев ле ӧскӧ дӧ јамылу улус уткуган.\n«Бӱгӱн бис Тӧрӧлистиҥ гран-кыйуларын быжу корулап тургандарды бийик тооп турганысты угузып јадыс. Бу службаныҥ ветерандарына ла пограничный башкартуныҥ ишчилерине олордыҥ бӱдӱрген ле бӱдӱрип турган кереги учун јаан быйанысты айдып турус. Черӱчил молјузын гран-кыйуны корулаар бӧлӱкте ӧткӧни јаантайын бийик тоомјыда, јаан государственный учурлу болгон. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарында ӧштӱниҥ табарузына эҥ озо алдырткан, соҥында ӧйлӧрдӧ јуу-согуштарда турушкан пограничниктердиҥ турумкайы ла ат-нерези ӱргӱлјик эзем болуп артар.\nБу ла кече Эл Курултайда Пограничниктиҥ кӱнине учурлалган фотокӧрӱниҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы болгон. Ол бистиҥ тергееде пограничный служба тӧзӧлгӧниниҥ 95 јылдыгына учурлалган. Депутаттар ла парламенттиҥ айылчылары погранслужбаныҥ ишчилериниҥ оперативно-служебный ижиниҥ солун ла јаркынду элестериле, олордыҥ јадын-јӱрӱминиҥ аҥылуларыла танышкан» — деп, Артур Кохоев айткан.\nСпикердиҥ темдектегениле, гран-кыйуда черӱчил служба, анчада ла бистиҥ республикада, эҥ кӱч дегендердиҥ тоозына кирет. Бистиҥ тергее туулык тергее болгон учун ар-бӱткени де кату, государственный гран-кыйуныҥ узуны 800 километрдеҥ артыкташ. Анайда ок спикер пограничниктердиҥ јуук улузына олордыҥ чындыгы, турумкай кылык-јаҥы, бийик каруулу болгоны учун быйанын айткан.\nТергеениҥ башчызы Олег Хорохордин погранслужбаныҥ ишчилерине ле ветерандарына кайралдар табыштырган. Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла тергеелик погранбашкартуныҥ ишчизи Алексей Богодухов, Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ Быйанду самараларыла пограничный службаныҥ ветерандарыныҥ бистиҥ республикадагы «Рубеж» деген јондык организациязыныҥ турчылары Владимир Евсеев, Алексей Белоусов, Александр Сарычев кайралдаткан.\nКӧдӱриҥилӱ јуунныҥ учында тергеениҥ артисттериниҥ ле погранбашкартуныҥ ишчилериниҥ турушканыла байрамдык ойын-концерт кӧргӱзилген.


Мал кыштадары тӧс ајаруда - altaicholmon\nКош-Агаш аймактыҥ администрациязыныҥ јурт ээлем аайынча бӧлӱгиниҥ јетиргениле, быјыл јербойында 74501 тын мал кыштадылат.\nЧуйдыҥ телкем јалаҥдарында јабак сӧӧктӱ Василий Казетович Яданов бир ӱӱр кой кабырат. Ол јербойыныҥ ла кижизи, бастыра јӱрӱмине тӧрӧл Ортолык јуртында јаткан. Колхоз тужында сарлыктар кабырган, эмди дезе койлор кабырат. Койлоп јӱргени туй ла 25 јыл боло берди. Ченемели јаан малчы тургуза ӧйдӧ јербойындагы улустыҥ койлорын јууп кабырат. Василий Казетовичтиҥ уулдары, адазы ла чылап, база мал-ашта иштеп тургандар. Јааны — Ортолыктыҥ ары јанында тайгада, оогожы — Улаган аймакта. В. Яданов койды јойу кабырып, Алтайыныҥ ару кейиле тынып јӱрерге јакшызынат. Быјылгы кыш јымжак башталган, малдыҥ одорлоры мынаҥ да ары туй кӱрттелбес деп, ол иженет.\n2018 јылда Кош-Агаш аймакта мал-аштыҥ азыралын белетеери јанынаҥ кыра ижинде јурт ээлемниҥ 16 тӧзӧлмӧзи турушкан болгон. 2017 јылда 1500 гектар јерлерде кыра ижи ӧткӧн болзо, 2018 јылда 541,2 гектар кыралар ӱренделген. Тоо-кӧргӱзӱлердиҥ кеми астаганы ай-кӱнниҥ айалгаларыла колбулу болгон. Јай изӱ ле кыраларды сугарары јанынаҥ айалга кӱч болгонынаҥ улам, јер кадып, ӧлӧҥ кӱйӱп, калас иш болор деп, јурт ээлемниҥ тӧзӧлмӧлӧри кыра саларын киреледип ийген.\nАймакта мал-ашка белетелген азыралдыҥ кемин арбындадарга болуп, башка аймактардаҥ ла айылдаш Алтай крайдаҥ кату ла концентрированный азырал экелери јанынаҥ иш тӧзӧлгӧн.\nЈербойында кату азыралдыҥ керектӱ ӧйдӧ тузаланатан артыкташ 670 тонназы белетелген. Мал-ашты кыштаҥ кеминде чыгарарына азырал једер деп айдарга јараар. Ӱзеери кыштыҥ бажы јымжак, кар ас, одорлор ачык болгоны база јарамыкту.\nЈаан кар тӱжерине аймактыҥ ээлемдери база белен. Ондо мындый учуралдарга керектӱ техника ла одыру-сӱркӱштер јеткилинче.\n«Кош-Агаш аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ администрациязыныҥ јурт ээлем јанынаҥ специализи Мӧрлӱ Суразовтыҥ јетиргениле, калганчы ӧйлӧрдӧ ээлемдердиҥ мал-ажына бӧрӱлер табарып, каршузын јетирери кӧптӧйт. Бу сурак јаантайын аҥылу ајаруда тудулат. Онойып, эмди аймактыҥ администрациязыныҥ ишчилериниҥ тоозында бӧрӱге аҥдаар ишчиниҥ ставказы бар (2018 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала). Сергей Бойдоев јараду бичиктӱ аҥчыларла кожо бӧрӱлерге аҥдаарын башкарат. Ӧлтӱрген кажы ла бир бӧрӱ учун аймактыҥ администрациязы 2500 салковой сый-акча тӧлӧйт. Онойдо ок Алтай Республиканыҥ јерлик аҥ-кушты корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча комитеди аҥчыларга ол ло ӧлтӱрген бир бӧрӱ учун (келиштире документтер аайынча) база 3000 салковойдоҥ сый-акча берет.\n2017 јылда јербойында ӧлтӱрген 77 бӧрӱ учун Кош-Агаш аймактыҥ бюджединеҥ аҥчыларга 192000 салковой акча тӧлӧлгӧн болгон. 2018 јылда чаган айдаҥ ала кӱчӱрген айга јетире ӧйдиҥ туркунына казыр 108 тынду јоголтылган, мындый иш бӱдӱрген аҥчыларга 270 муҥ салковой акча тӧлӧлгӧн.\nТургуза ӧйдӧ мал-ашты кыштадарыла колбулу бастыра сурактарды аймактыҥ башкартузы кату шиҥжӱде тудат.


Пункттыҥ ижин шиҥдеген - altaicholmon\nБу пункт чочыдулу айалганы јоголтор зонада оперативный штабтыҥ ла таҥынаҥ составтыҥ автономный ижин ӧткӱрер аргалу. Ол јуундар, оперативный штабтыҥ ижин ӧткӱрерине керектӱ модульдардаҥ, јеткерге алдырткандарга экстренный психологический болуш јетирер кыптаҥ турат. Анайда ок комплектацияга катастрофалардыҥ медициназыныҥ тӧс јериниҥ аҥылу кӧлӱги, чочыдулу айалгалу зонада эл-јонныҥ амырын корыырына керектӱ полицияныҥ кӧлӱги, эл-јонго јетирӱ эдер мобильный комплекс кирет. Мобильный комплекс јетирӱни экранга видео ло текстовый јетирӱ ажыра берер аргалу, ол КамАЗ кӧлӱкте турат.\n«Бу бӱткӱл автономный площадка. Керектӱ боло берзе, оны республиканыҥ кандый ла јерине тургузып ийер арга бар. Тазыктыру штатный режимде ӧдӧт. Бастыра ишчилерге каруулу ижи учун быйаным айдып, једимдӱ служба кӱӱнзейдим» – деп, Олег Хорохордин айткан.\nПункттыҥ ижиле, оныҥ конструкциязыныҥ аҥылуларыла тергеениҥ башчызын Россияныҥ МЧС-ныҥ Алтай Республика аайынча баш башкартузыныҥ јааны Андрей Бурлаков таныштырган. Ол чочыдулу айалганы јоголторында иштеп турган таҥынаҥ состав бойыныҥ ууламјылары аайынча ишти канча ла кире јарамыкту этире канайда ӧткӱрер аргалу болгоны керегинде куучындаган.\nГражданский коруланыш аайынча бастырароссиялык тазыктыру Россияныҥ бастыра тергеелеринде башталган. Тазыктыру темдектелгени аайынча бӱдӱреечи јаҥныҥ федерал органдарыла, тергеелердиҥ бӱдӱреечи јаҥыныҥ органдарыла, јербойында башкарынарыныҥ органдарыла, организацияларла кожо ӧткӱрилет.


Јаҥы ӧмӧлик — јаҥы амадулар - altaicholmon\nЈаҥы ӧмӧлик — јаҥы амадулар\nӰч ай кайра, кочкор айда, Улаган јуртта јаан сӱӱнчи болгон. Балдардыҥ сакыганду «Кӧк-Таман» деп сады иштеп баштаган. Сӱӱнчилӱ бу керекти кичинек болчомдордыҥ ада-энелери эки јылдыҥ туркунына энчикпей сакыган. Нениҥ учун дезе балдардыҥ садына балдарын табыштырарга кӱӱнзегендердиҥ тоозы кӧп. Манјылуда јӱзӱн-башка ӧҥдӧрлӱ јаан тура кижиниҥ кӧзине билдирлӱ илинет. Оныҥ да учун балдардыҥ бу јаҥы садын кӧрӧргӧ лӧ андагы айалгаларла таныжарга газеттиҥ адынаҥ айылдап јӱрдибис. Детсадка кирип келеристе, бисти оныҥ јааны јалакай ла куучынчы Э. К. ОЛЧОНОВА сӱӱнчилӱ уткуды.\n— Эльвира Константиновна, бу кандый јарык, ару, јараш садик! Бойыгардыҥ иштеп турган јеригерле бисти таныштырып, ӧмӧлигер керегинде куучындап берзегер?\n— Мында 125 бала јӱрер аргалар тӧзӧлгӧн: балдар 1,5 јаштаҥ ала алты јашка јетире јӱрӱп, оноҥ кӧндӱре школго барар. Текши јети группа: эки группа эҥ оогош болчомдордыҥ, эки группа — кичинек, эки группа ортон балдардыҥ ла бир группа јаан балдардыҥ. Педагогикалык ууламјыла иштеп тургандардыҥ тоозы 26 кижи, анайда ок 21 кижи детсадта ару-чек болорын јеткилдеери, аш-курсак аайынча, оноҥ башка каруулчыктар иштейдилер.\nПедагогтордоҥ бистиҥ ӧмӧликте логопед, педагог-психолог, кӱӱниҥ ле физический культураныҥ ӱредӱчилери база иштейдилер. Бу ла јуук ӧйлӧрдӧ биске балдарды алтай тилге таскадып ӱредер вакансия-јер берилген, ого јиит специалист алылган. Балдарла иштеерге ончо специалисттер јеткилинче. Таскадаачылар керегинде айтса, он таскадаачы ла сегис кижи олорго болужат. Анайда ок балдардыҥ садыныҥ јааныныҥ ордынчызы ла баш таскадаачы бар. Бистиҥ ӧмӧлик јаҥы, ончо јиит специалисттер иштеп турганы јаан ижемји берет. Јиит улустыҥ кӧрӱм-шӱӱлтези де солун, бӱгӱнги ӧйгӧ келижип турган методиканы билгир тузаланып турганы да јакшы.\nБистиҥ балдарыс ончозы эртен тура сӱӱнип келип јат. Ада-энелерге де бу детсадтыҥ аргалары сӱрекей тыҥ јарайт. Кажы ла кӱн балдарды эртен тура, тал-тӱште ле јанар алдында медишчи шиҥдеп кӧрӱп јат. Кандый бир бала оорый бергенде, ада-энезине јетирип, эмчиликке ийилет. Је андый учуралдар ас болот. Балдарда анчада ла јӧдӱл, тумчугынаҥ суу аккан учуралдар болот. Медишчиниҥ ставка-јерин биске тӧс эмчилик чыгарган, кичинек балдар јӱрӱп турган јерде медишчи јаантайын болор учурлу.\n— Балдарга тӧзӧлгӧн айалгалар кандый?\n— Кажы ла группада ойноор, уйуктаар, балдарга аш-курсак урар ла олордыҥ колы-јӱзин јунар кыптар бар. Оноҥ башка кӱӱлик залда балдарла јӱзӱн-башка байрамдар, утренниктер ӧткӱредис. Алтай байрамдарды, темдектезе, Чага байрамды, Јылгайакты ӧткӱргенис — балдар јилбиркеп турушкылайт. Ада-энелер јаантайын болужып турганын база темдектеп салар керек.\nБалдар спортло тазыктырынар кыпта кажы ла кӱн зарядка эдет, су-кадыгын тыҥыдат. Аш-курсакты белетеп кайнадар, јастык-тӧжӧктиҥ бӧстӧрин јунуп кургадар аҥылу јерлер бар. Белен курсак группаларга апарылып, балдарды бойлорыныҥ јерлеринде азырап јадыбыс. Анайда ок санузел, душевойлор, балдардыҥ тышкартында ойноор сӱрекей јараш јерлери јазалган. Су-кадыгыныҥ айалгазы бир эмеш кирелӱ балдарга лифт, тепкишле тудунып чыгып-тӱжетен айалга база јазалган ла белетелген. Кажы ла специалисттиҥ кыбы келиштире јазалып, ууламјызыла аҥыланат.\n«Демография» деп нацӱлекер бар болгонына сӱӱнип јадым: балдарга сӱрекей јакшы айалгалар тӧзӧлгӧн, 50 кижи иштӱ де болуп калган. Канча јылдарга балдарын садикке берерге сакыган ада-энелерге де јаан сӱӱнчи. Алдында јылдарда балдарды садикке берерге канча јылдардыҥ туркунына сакыыр керек болгон. Онойып јатканча, школдыҥ ӧйи јууктап келер. Иштеп турган ада-энелерге, јиит билелерге бу айалгада кӱчке келижетен. Бӱгӱн дезе балага 1,5 јаш толзо, бала садикке јӱрер аргалу болуп калды.\n— Слерди ченемели јаан ӱредӱчи деп билерим. Ишмекчи јолыгар керегинде куучындап берзегер?\n— Мен 1991 јылда Улаган јурттыҥ орто ӱредӱлӱ школын ӱренип тӱгезеле, Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ биолого-химический факультедине ӱренерге киргем. Ишмекчи јолымды Кош-Агаш аймактагы Ортолык јурттаҥ баштагам. Эки јыл иштейле, кайра, кичӱ тӧрӧлиме, јанып келгем. Баштап тарый химия предметке ӱреткем, оноҥ јӱк ле биология предметти балдарга ӱредип улалткам. Онойып, 25 јыл ӱредӱчи болуп иштедим. Тургуза ӧйдӧ балдардыҥ садына бийик кӱӱн-санаалу иштеп келдим, ӧмӧлик нак, амадулар јаан. Ижим меге сӱрекей тыҥ јарап јат.\nУчурал келижерде, айдарга турганым: кожо иштеп јӱрген ишмекчи-коллегаларыма, школдо класстыҥ башкараачызы болуп ӱреткен ӱредӱчим К. Г. Кулебакинага, ӱредӱчилерим М. А. Быжлаковага, Т. С. Токоековага, Н. Н. Тондоевага акту кӱӱнимнеҥ алкыш-быйаным айдарга турум. Ишмекчи јолымда ӱредӱчиниҥ ижиниҥ јажыттарын ачып, ченемелиле ӱлежип тазыктырган, узак јылдардыҥ туркунына Улаганныҥ школыныҥ атту-чуулу директоры болуп иштеген Владимир Константинович Ядомыковко, калганчы јылдарда иштеп јӱреримде школдыҥ директоры болгон Любовь Андреевна Натовага, Ортолыктыҥ орто ӱредӱлӱ школында ӱредӱчи болуп узак јылдардыҥ туркунына иштеген, эмди амыралтада Любовь Николаевна Каруловага јаҥы ла ӱредӱ божоткон јиит кижини тазыктырып, айдыжып јӧмӧшкӧни учун алкышту сӧстӧримди айдадым. Мениҥ салымымда мындый улус учураганы меге јаан ырыс. Башкараачы улус ӱреткени учун бу да мениҥ башкараачыныҥ ижинде јолым ачылганы бу болбой деп сананып јӱредим.\n— Јилбилӱ таныштыру эрмек-куучыныгар учун алкыш-быйан, ижигерде једимдер, таскадып јаткан балдарыгарга јаҥы ачылталар кӱӱнзейдис.\nАруна Сергеевна ЧОКОВА – баш таскадаачы, оргончы сӧӧктӱ. Школдыҥ кийнинде Горно-Алтайсктагы педагогический колледжти 2016 јылда ӱренип тӱгескен. Школго барар јажы јеткелек балдарды таскадары аайынча билгирлериниҥ кемин бийиктедерге болуп, бу ла ууламјыла Горно-Алтайсктагы госуниверситетке ӱренерге кирген. 2021 јылда ол ӱредӱни јеҥӱлӱ божодып, балдардыҥ јаҥы ачылган садына иштеп келген. Чыккан-ӧскӧн јери Балыкчы јурт.\n«Ишмекчи јолым јаҥы тудулган турада, јаҥы тӧзӧлгӧн ӧмӧликте башталганы аҥылу кӱӱн-санаа берет. Бисте иштеп турган улус кӧп, ончозы башка-башка, иштейтен специалисттер ончо јеткил. Оогош болчомдорло иштеерге сӱрекей јилбилӱ. Бистиҥ биледе тӧрт бала, олордыҥ тоозында ӱч кыс. Бис ӱчӱлебис таскадаачыныҥ профессиязын талдап, иштеп јадыс» — деп, ол айткан.\nАйана Айдаровна АЙМАНОВА – алтай тилдиҥ ӱредӱчизи, тодош сӧӧктӱ. 2015 јылда Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ алтаистика ла тюркология аайынча факультедин божоткон. Ӱредӱзин тӱгезип, Улаган аймакта Кара-Кујурдыҥ орто ӱредӱлӱ школында иштеген. Балдардыҥ садында кичинек болчомдорды алтай тилле ӱредеринде баштапкы ченемел алат. Чыккан-ӧскӧн јери Балыкчы јурт, школды Улаган јуртта ӱренип божоткон.\nОныҥ текшилей айтканынаҥ: «Школдыҥ кийнинде мен педколледжте ӱренерге амадагам. Бойым кичӱ класстардыҥ ӱредӱчизи болорым деп бек сананып алган болгом. Колледжтиҥ кийнинде ГАГУ-да ӱредӱмди улалтып, бийик ӱредӱ алгам. Балдарла иштеерин сӱӱп јадым. Ӱредӱчи кижиниҥ ижинде бойыҥныҥ ижиҥле эҥ ле озо бойыҥ јилбиркеер керек, оноҥ балдарды јилбиркедер керек.\nБӱгӱнги ӧйдӧ балдардыҥ садына јӱрӱп турган алтай балдар тӧрӧл тилин оҥдоп то турган болзо, је куучындап билбес. Эҥ ле оогош болчомдорды ӱредерге кӱч, олордо јилбӱ де јок. Орто ло јаан группаларга јӱрӱп турган балдар бу ӧткӧн ӧйдиҥ туркунына бойыныҥ тилиле јилберкеп баштаганы сӱӱндирет. Алтай байрамдарда јаантайын алтай ойындар ӧткӱредис, балдар олордо јилбиркеп туружат. Ада-энелер таскадаачылар балдарла алтайлап куучындажып турзын деп сурагылайт. Нениҥ учун дезе кӧп ада-энелер айылдарында балдарыла орус тилле куучындажары јаҥжыгу болуп калды. Балдар кӧргӧн мультиктер орус тилле, куучындашканы база орус тил. Оныҥ учун балдардыҥ садында балдар ла јаан улус алтай тилиле куучындажып турза, алтайлап куучындаарына балдар јайыла берер».\nОльга Петровна АНДАДИКОВА – балдардыҥ садыныҥ јааныныҥ ордынчызы. Школдыҥ кийнинде педколледжти ӱренип тӱгезеле, ол Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ психолого-педагогический факультединде кичинек балдарла иштеери аайынча ууламјыла ӱренген. Тургуза ӧйдӧ бу ууламјы эл-јон ортодо сӱрекей керектӱ специальностьтордыҥ бирӱзи. «Темдектезе, бир группада гиперактивный деген бир бала бар. Ол балага кӧп ајару эдер, оныла кӧп иштеер керек. Јаан улус мындый балала таҥынаҥ иштебезе, ол бала ӧскӧ балдарга чаптык эдер, ойынчыктарын блаажар, согор. Онойып, ол бойына ајару некеп турганы болор. Јаан улус андый баланы јаантайын јилбиркедер учурлу. Јурт јерлерде балдар кӧп учуралдарда школго јетире айылдарында отургылайт. Школго барар ӧй јууктап келзе, подготовительный деген класска барып јат. Оныҥ учун андый балдар кӧп куучынданбас, сурак берзеҥ, айдар-айтпас, унчукпас болот. Ишмекчи јолымды тӧрӧл Балыкчы јуртымда, калада таскадаачы болуп баштагам. Улаганда балдардыҥ јаҥы сады ачыларда, бери иштеп келдим. Балдардыҥ садыныҥ јааныныҥ ордынчызы болуп, балдардыҥ ажанганыныҥ акча-манадын чоттоп, балдар детсадка јӱрбеген кӱндер учун акчаны ойто ада-энелерге јандырарын ајаруда тудуп иштейдим. Ӧмӧлигим нак, мындагы улусла кожо иштеерге меге јарап јат» — деп, ол куучындаган.\nЕвгений БУТУШЕВТИҤ фотојуруктары


Олег Хорохордин республиканыҥ эмдиги айалгазы ла келер ӧзӱми керегинде - altaicholmon\nОлег Хорохордин республиканыҥ эмдиги айалгазы ла келер ӧзӱми керегинде\nЭрмек-куучынды «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ башкараачызы Татьяна Кончева телеэфирде ӧткӱрген.\n– Олег Леонидович, Слер бӱгӱн «Лыжи мечты» деген ӱлекерде туруштыгар. Туучанала јыҥылаар «Манжерок» комплексте улай болуп турганыгар ба?\n– Бистиҥ республикада «Ирбис» деген јондык биригӱ бар, ол су-кадыгы аҥылуларлу балдарга спортло таскадынарга болужат. «Манжерок» ГЛК, олорго јаан быйан, бу балдарга мында бир канча кӱндерге таскадынар арга берет. Бӱгӱн мен олорло кожо јыҥылагам. Мен бойым ченемелдӱ, «пробитый» деген туучаначы, бӱгӱнги јыҥылаш меге кӧп сӱӱнчи экелген. Балдар јыҥылап билер, бу олорго јилбилӱ болгонын кӧрдим. Бис дезе олорго бу арганы берер учурлу.\n– Слер, мындый комплекстерди кӧп кӧргӧн кижи, «Манжерок» ГЛК-ныҥ келер ӧзӱми керегинде нени айдарыгар?\n— Чын, мен кӧп ороондордо болгом. Баштапкызында, бу комплексти бис ӧткӧн јылдыҥ сыгын айында Сбербанкла кожо ачканыс. Кырдыҥ бажына чыгарар 8 јерлӱ гондола-кабайлу подъемник, Сочидеҥ ӧскӧ (оны Олимпиадага белетенип эткен) Россияда база кайда да јок деп айдарым. Јӱк бистиҥ республикада. Экинчизинде, туучананыҥ курортын тудар конкурсты Австрияныҥ компаниязы ойноп алган ла ӱч јылдаҥ мында туучананыҥ 4+ темдектӱ курорты болор. Аэропорттоҥ Манжерокко јетире 15 ле км болгонын ајаруга алза, ол улус јыл туркунына келетен јарлу курорт болор. Ол тоодо гран ары јаныныҥ улузы. Мындагы јеткилдештиҥ кеми ороондо эҥ бийик, Москва ла Сочи кеминде болор.\n– Слерди су-кадык јӱрӱм учун турган кижи деп билерис. Мыны Инстаграмнаҥ кӧрӧдис, јуукта Крещение кӱнде тошто ойгон сууга киргенерди кӧп улус кӧргӧн. Бистиҥ тергееде спорттыҥ ӧзӱми, Слердиҥ кӧрӱмеерле, кандый болор?\n– Республикага иштеп келеле айткан сӧзимди бӱдӱрип, спортко чыгарган акчаны бис канча катапка кӧдӱргенис. Республиканыҥ ӧзӧгинде турган Оҥдой јуртта болуп, стадионды кӧрӧргӧ барганыс мени кайкаткан. Тегин ле стадион, ондо ӧткӱретен ремонт иштер де јаан эмес. Эҥир болгон, ӧй 5 саат кире, стадиондо улус јӱгӱрип турган, јажы 50 киреде улус. Республикада јаткандар спортко јаан тартылбай јат деп айдыжадылар, бу темдек улус спортло таскадынганын керелейт.\n– Башкаруда иштеген командагар, иште кандый кубулталар болгон?\n– Башкару тӧзӧлгӧн. Бис эл-јоны ас, арга-чыдалы кирелӱ тергее, оныҥ учун јаан кубулталар эдер арга да келишпеген. Је цифровой ӧзӱмниҥ министерствозын тӧзӧп алганыс.\n– Ол керегинде элбеде куучындап берзегер, Олег Леонидович?\n– Мен бого келеримде, журналисттерле баштапкы туштажуда кандый ууламјыларга тӧс ајару эдеригер деген сурак болгон. Мен цифровизация дегем. Алтай Республика кайда туруп јат ла цифровой ӧзӱм кайда деп, корреспондент кайкаган. Баштапкызында, Алтай Республика ороонныҥ эки јылдаҥ Интернет кажы ла школдо, садикте, ФАП-та болор баштапкы 14 тергеезиниҥ тоозында кирген. Бис јаан эмес республика, бисте 295 ле јурт. Је эки јылдаҥ бистиҥ бастыра тергее Интернеттӱ болор.\nБис «Јеткер јок город» деген ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрген ороондо 4-чи республика болуп јадыс. Бу ишти Рестелекомныҥ јербойындагы ӧмӧлиги бӱдӱрип чыккан. Ӱлекердиҥ јетирӱлериле акча иштеер арга бар, иштеектер деп, мен айдадым. Кайда да бистиҥ тергее соҥдоп калган, кайда да ажыра калып, озолой бергенис. Нениҥ учун бис ороондо эҥ баштапкы цифровой тергее болор аргабыс јок эмезе батапкыларыныҥ бирӱзи?\n– Слер командагардыҥ ончо турчыларын соцсетьтерде аккаунттарлу болзын деп јакыганыгарды билерис. Бу колбуны улус тузаланып баштап ийген. Эл-јонло колбу тудар мындый арга, Слер сананзагар, нениҥ учун керектӱ?\n– Мен бойым соцсетьтерде туку качаннаҥ бери. Тергеениҥ башчызыныҥ молјуларын бӱдӱрип, оноҥ АР-дыҥ башчызына, башкарузыныҥ председателине тудулып, мындый колбу тузалу болгонын кӧрӧдим. Улус сеге баштанып јат, олордыҥ сурагына ајару эдер ле аайы-тӧӧйине чыгар керек. «Инцидент-менеджмент» дегенин Слер билер болбойыгар (эл-јонныҥ соцсетьтерде кӧдӱрген сурактарыла иштеер ӱлекер офис – ред.), ол бисте иштеп баштаган ла јакшы турулталар кӧргӱзет. Је мындый колбу тергеениҥ башчызында једимдӱ иштеерде, кажы ла министрде, ордынчыда, аймактыҥ јаанында, каланыҥ мэринде не иштебейтен. Эл-јон бу улуска кӧнӱ баштанар аргалу ла олор тургускан сурактарга каруу берер, аайына чыгар учурлу. Бу эп-арганыҥ тузазы иле.\n– Јондык приемныйларга, соцсетьтер ажыра улустаҥ карды, анчада ла калада, арчыыры јанынаҥ кӧп комудалдар келет. Бу керегинде нени айдарыгар?\n– Калганчы тӧрт јылды алза, мындый јаан кар баштапкы катап јааган. Мен кӧп јылдарга Москвада јаткам, ондо 10 см кар јааза, бастыра Москва туруп калат. Аймактарда айалга чик јок артык. Биске најы КамАЗ деген татар компанияныҥ башкараачызын јакшы билерим. Ого телефон согуп, бистеги айалганы айдарымда, Горно-Алтайскта карды арчыыр беш техниканы аткарган. Оромдордо карды 2 саатка арчыыр арга јок, мыны оҥдоор керек. Бис калада карды беш кӱнге јуунадып саладыс, бу јакшы турулта. Одоштой јаткан тергеелерде айалга бистеҥ кӱч.\n– База бир кӱч сурак – сӱрее-чӧпти јуунадары. Оныҥ аайына чыгары јанынаҥ нени айдарыгар?\n– Сӱрее-чӧплӧ иштеер операторлор менеҥ озо тургузылган, олор ижин толо бӱдӱрип болбой јат. Госсоветте ӧскӧ тергеелердиҥ башкараачылары бойыныҥ ченемелине ӱлешкен: чогулган сӱрее фотого согулат, акча сӱреени јуунаткан кийнинде тӧлӧлӧт. Бӱгӱн смартфондор ончо улуста бар.\nАрга-кӱчигер јетпей турган болзо, техниказы бар муниципал компанияларды аутсорско алыгар деп, мен операторлорго айдадым. (Кандый бир организация јӧптӧжӱ тургузып, кезик ижин ӧскӧ компанияга бӱдӱрерге бергенин аутсорсинг деп адап јат – ред.). Бис байагы ла КамАЗ компанияла кажы ла аймакка лизинг ажыра сӱрее јуунадар машиналар алары јанынаҥ јӧптӧшкӧнис, операторлорло дезе бу техниканы аутсорско алары јанынаҥ куучындажарыс. Мынайда сӱрее-чӧп эмдигизинеҥ чик јок тӱрген јуунадылар.\nСӱрее-чӧпти ылгап јуунадар Маймадагыдый комплекс керегинде айдар болзо, ондый комплекстер јок тергеелер ас эмес. Је бис сӱрее-чӧпти ылгап, јуунадып, чыгара тартар ишти улалтарыс, нениҥ учун деге экологиялык ару тергее болуп јадыс. «Экология» деген эл ӱлекер аайынча республикага беш јылга ас эмес акча келер, ол акчаны бис аайлу-башту тузаланып, јеристи сӱреедеҥ арутаарыс.\n– Бистиҥ тергееде јурттардагы туризмниҥ туралары јай ӧйинде ле иштейт, арткан ӧйдӧ улус кыска јайда иштеп алган акчазына јадат. Республикада туризмди ӧскӱрерге, бистиҥ тергееге келип турган улус кӧптӧзин деп база нени эдер керек?\n– Республикада туристик ӧй бодоштыра кӱӱк айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала ӱлӱрген айдыҥ 1-кы кӱнине јетире улалат. Биске кышкы туризм керек. Сбербанктыҥ јӧмӧлтӧзиле ӧзӱм алынган «Манжерок» ГЛК-дый јерлер. Бис «Туу-Кайа» деген ӱлекерди бӱдӱрип баштаганыс. Калада Комсомолка деген кыр бар. Мениҥ пландарымда Туу-Кайадаҥ Комсомолкага јетире фуникулер (улус ла кош тартар канат јол) эдери ле Горно-Алтайскта тыҥ баалу эмес, 3, 4, 4+ темдектӱ конор туралар тудары. Горно-Алтайск бойы туучананыҥ курорты болор. Туучананыҥ тӧс јерлерин, Манжероктоҥ башка, Алтын Кӧлдӧ, «Алтай Резортто», Караколдыҥ кӧлдӧринде ле Кӧксуу-Оозы аймакта тудары темдектелген. Бис туучананыҥ республиказы болорыс ла бого улус кышкыда келер.\n«Победа» авиакомпания келгениле, Горно-Алтайсктыҥ аэропорты ажыра јылына ӧткӧн јорыкчылардыҥ тоозы 100 муҥ кижидеҥ ашкан. Слер аайлазын деп: Россияда федерал аэропорттордыҥ тоозы 226, олордоҥ јӱк 46 аэропорт јылына 100 муҥнаҥ ажыра јорыкчылар ӧткӱрет. Эмди 47 боло берген. «Манжерок» ГЛК-ныҥ ӧзӱмиле, биске келип турган јорыкчылардыҥ тоозы 4 катапка бийиктеер деп бодойдыс. Бу бистиҥ ӧзӱм алынар аргаларыстыҥ бирӱзи.\n– Олег Леонидович, Слер президенттиҥ Федерал Јуунга быјыл эткен Баштанузын угуп јӱргенигер. Баштануда нени аҥылап темдектеер эдигер, бистиҥ тергееге, Слердиҥ кӧрӱмеерле, ондо не эҥ учурлу болуп јат?\n– Президентке бис кайкап божобойдыс. Јонјӱрӱмдик сурактар катап ла тӧс јерге чыгарылган, элдеҥ озо билени, энеликти, јаш тужын корыыры. Мынаҥ озо балдарга ӱч јажы јеткенче акча тӧлӧлгӧн болзо, эмди 3 јаштаҥ ала 7 јашка јетире. Бистиҥ республикага бу сӱрекей јаан учурлу, нениҥ учун дезе кӧп балдар чыгары тергеебистиҥ јаҥжыгузында ла мындый федерал јӧмӧлтӧ биске сӱрекей керектӱ. Ӱзеери, су-кадыкты корыырына, эмчилерди јӧмӧӧрине, ФАП-тар тударына, ӱредӱликке, анайда ок балдардыҥ кеендик школдорына јаан акчалар чыгарылат. Берилген бу акчаны чын, турулталу тузаланары тӧс керек болуп јат.\n– Президенттиҥ јылдыҥ сайын ӧткӱрген јаан пресс-конференциязында «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ корреспонденти Горно-Алтайсктагы 7-чи школ керегинде сурак берген. Мындый сурак болорын Слер билгенигер бе, 7-чи школды тудары эмди кандый айалгада?\n– Республикада ижимди баштаарымда, 7-чи национальный школдыҥ сурагын меге база айткандар. Оныҥ аайына чыгып баштагам. Кӧрӧр болзо, бу школды тудары јанынаҥ президенттиҥ 2014 јылда јакылтазы болгон эмтир. Акча федерацияныҥ Резервный фондынаҥ чыгарылары темдектелген. Ээжилер аайынча, бу фондтоҥ чыгарган акча јылдыҥ учына јетире тузаланылып, иш бӱдер учурлу. Је школго акча кӱскиде, сыгын-кӱчӱрген айларда берилзе, 750 бала ӱренетен школды эки айга тудуп салар кандый да арга јок. Оныҥ учун тергеениҥ башкартузы оны аларынаҥ мойногон. Былтыр јайгыда республикага РФ-тыҥ башкарузыныҥ вице-премьерлери келерде, бу школ керегинде суракты катап тургусканыс. Оны тударга керектӱ акча 2021-2022 јылдардыҥ бюджединде темдектелип калган. Бис туулык јерде јададыс ла јерсилкиништеҥ корыыр иштерди база бӱдӱрер керек болгон. Мен бу керегинде премьер-министрге баштангам ла ол строительствого керектӱ акчаны кӧптӧдӧр јакылта берген. Бу ла ӧйдӧ корреспондент президентке школ керегинде сурак берген. Ол молодец, јалтанбаган, суракты катап темдектегени чын. РФ-тыҥ бюджединде акча темдектелип калган ла келер ле ээчий јылдарда Горно-Алтайсктыҥ 7-чи национальный школын тудуп чыгарыс деп иженедим.\n– Талдаштар ӧйинде белетелген «Ийделӱ Алтай» деген слердиҥ программагар республиканыҥ бастыра аймактарында форумдар јууган, оны бӱдӱрери 2020 ле ээчий јылдардыҥ бюджеттерине кирген бе, программаны јӱрӱмде бӱдӱрери канайда ӧдӧр?\n– «Ийделӱ Алтай» деген программа јеҥил эмес, биске сӱрекей кӧпти эдер керек. Бис республиканыҥ бастыра аймактарында болуп, эл-јонныҥ сурактарын ла баштануларын укканыс. Бу, элдеҥ озо, школдорды, балдардыҥ садтарын, культураныҥ тураларын, јолдорды, кӱрлерди, спорттыҥ ла јашӧскӱримниҥ тӧс јерлерин тудар сурактар. Олорды бӱдӱрерге сӱрекей јаан кемдӱ акча керек. Келер ӱч јылдыҥ бюджедине программада темдектелген иштердиҥ 40 проценти кирген. Кандый да иштер эл ӱлекерлер аайынча бӱдӱретен керектерге кирип јат. Эл-јонго берген сӧзисти бӱдӱрип, «Ийделӱ Алтай» деген программаны, бодоштыра ӱч јылга, 2024 јылга бӱдӱрип чыгарын темдектейдис.\n– Алтай Республикага ийделӱ тергее болор, дотация-акчалардыҥ кӧнӱ камаанду болгонынаҥ айрылар база кандый аргалар бар?\n– Нениҥ учун республиканыҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык айалгазы кирелӱ, иш јок болгоныныҥ кеми бийик деп сананып туругар? Мында јаан предприятиелер, јердиҥ байлыктарын таап иштеген иштер јок учун. Олор биске керек те јок. Алтай Республика – экологиялык ару, туризмди ӧскӱретен тергее. Бис кайкал ар-бӱткендӱ јер болуп јадыс. Туризмди ле јурт ээлемди ӧскӱрерге, ол тоодо экологиялык ару аш-курсагысты рынокко чыгарарга биске јолдор, электричество, авиа ла кӧлӱк транспорт керек. База иштеер колдор, санаалу баштар, цифровизация. Бастыра аргалар бойыста бар, јӱк оны алып, иштеер керек.\nБисте «Ӧзӱмниҥ командазы» деген конкурс ӧткӧн. Ол јарлалган баштапкы ла кӱнде 400 суру бичик келген. Бу ороондо рекорд болгон. Суру бичиктердиҥ 15% — республиканыҥ тыштында јаткан улустаҥ болгон. Ӧскӧ тергеелерде ӧткӧн конкурста мындый улустыҥ тоозы 5% ашпай јат. Бу не улус болгонын шиҥдеп кӧрӧристе, кӧбизи мынаҥ озо тергееде чыккан-ӧскӧн эмезе јаткан ла ӧскӧ јерге кӧчӧ бергендер болуп калган. Республикада айалга кубулганын кӧрӱп, улус ойто бурылар, мында иштеер, тергеениҥ ӧзӱминде туружар кӱӱндӱ.\nРеспубликаныҥ јаҥы башкарузыныҥ 75% – «Ӧзӱмниҥ командазы» конкурстыҥ јеҥӱчилдери. Олордыҥ тоозында АР-дыҥ мынаҥ озо болгон башкарузында иштеген улус болгоны мени сӱӱндирет. Башкарту кадрлардыҥ резервине конкурстыҥ турулталарыла 300 кижи кирген.\n— Јилбилӱ куучын учун быйан, Олег Леонидович. Тургускан јаан амадуларыгарды бӱдӱреринде, бистиҥ республиканы ӧскӱрер иште Слерге једимдер кӱӱнзейдим.


23.10.2017 - altaicholmon\nБарсуган: јаан јол баштапкы алтамнаҥ башталат\nШабалин аймактыҥ јериле ӧткӧн Чуйдыҥ јолында турган Барсуган деген јерди билбес улус јок болбой. Ары-бери јорыктаган улустыҥ кезиги бу јерде азыйдаҥ бери токтоп туратан—мындагы тоҥмок суунаҥ ичип, амырап алатан.\nРоссияга кажы ла бала баалу\nӰлӱрген айдыҥ 17-чи кӱнинде Горно-Алтайскта Албатылардыҥ најылыгыныҥ туразыныҥ актовый залында республикан јуун ӧтти. Ондо бойлорыныҥ балдарыла кожо ӧскӧ билелердиҥ балдарын балазынып ла азырап турган билелердиҥ сурактары шӱӱжилген.\nБалык ӧскӱрериниҥ сурактары шӱӱжилет\nБӱгӱн Алтай Республикада 20 муҥ суулар ла 7 муҥ кире кӧлдӧр бар. Jе олордыҥ кӧбизинде балык сӱрекей ас деп айдарга јараар. Оныҥ учун ондый кӧлдӧрдӧ улус каа-јаа ла учуралдарда балыктайт.\nАвтоинспектор школго јӱргелек балдарла кожо…\nКош-Агаш аймактыҥ автоинспекторлоры школго баргалак балдардыҥ учреждениезинде болуп, олорды јолдордо јеткер болбозыныҥ ээжилериле таныштырды.\n48 кӧргӱзӱ аайынча бийиктеген\nРоссия Федерацияныҥ связь ла элбек коммуникациялар аайынча министерствозы ороонныҥ субъекттериниҥ јетирӱлик обществоны ӧскӱрери аайынча рейтингин јарлаган.\nКаландар јууйтан инспекция «Ачык эжиктердиҥ кӱнин» быјыл ӱлӱрген айдыҥ 20-21-чи кӱндеринде ӧткӱрген деп, Россияныҥ каландарды јууйтан федерал службазыныҥ республикан бӧлӱгиниҥ пресс-службазы јетирет.\nМинистрдиҥ ордынчызыла туштажу\nӰлӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозында Саха (Якутия) Республиканыҥ јурт ээлем ле аш-курсак аайынча министриниҥ ордынчызы Н. Петров јербойыныҥ «Алтайдыҥ Чолмоны» ла «Звезда Алтая» газеттердиҥ журналисттериле тушташты. Ол биске келердеҥ озо Калмык јеринде болгон эмтир.\nТуулу Алтайдыҥ элчилери—Сочидеги фестивальда\nАлтай Республиканыҥ делегациязы јашӧскӱримниҥ ле студенттердиҥ Сочи калада ӱлӱрген айдыҥ 14-чи кӱнинеҥ ала 22-чи кӱнине јетире ӧдӱп јаткан XIX Телекейлик фестивалинде туружат. Фестивальда телекейдиҥ 140 ороонынаҥ 18-35 јашту 20 муҥ элчи туружып јат.\nАлтай тилдиҥ кӱниниҥ тӱӱкизинеҥ\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ 2012 јылдыҥ сыгын айыныҥ 19-чы кӱнинде ӧткӧн 21-чи сессиязында депутаттар Алтай тилдиҥ кӱнин темдектеери керегинде јӧп јараткандар. Республикан парламенттиҥ ол туштагы спикери Иван Белеков Государственный Думаныҥ јылдыҥ ла кичӱ изӱ айдыҥ 6-чы кӱнинде—А. С. Пушкинниҥ чыккан кӱнинде—Орус тилдиҥ кӱнин темдектеери керегинде баштаҥкайын јӧмӧгӧн лӧ республиканыҥ экинчи государственный тилиниҥ кӱнин ӧткӱрери керегинде


Россияныҥ маанызы тургузылган - altaicholmon\nРоссияныҥ маанызы тургузылган\nЈондык организациялардыҥ чыгартулу улузы Россияныҥ кӱнин байрамдаарыныҥ алдындагы кӱнде Суску јурттыҥ јанындагы эҥ бийик кырдыҥ бажына чыгып, ондо Россияныҥ ӱч ӧҥдӱ маанызын тургускандар.\nБастырароссиялык албаты фронттыҥ Алтай Республикада тергеелик исполкомыныҥ эрчимдӱлери «ОНФ-тыҥ јашӧскӱрими» деп тергеелик командала, Горно-Алтайскта государственный политехнический колледжтиҥ студенттериле, РФ-тыҥ Тӱндӱк базытла федерациязыныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ базытчыларыла кожо Майма аймактыҥ Суску јуртыныҥ эҥ бийик кырына чыккандар. Ондо айландыра јерлерди алаканда чылап кӧрӧр тепсеҥде Россияныҥ ӱч ӧҥдӱ маанызын тургускандар.\nКырга баркаларын ээчиткен јаан јаштулар база чыккан. Эҥ јиит туружаачы јети јашту, эҥ јаан јашту кижиге 68 јаш болгон. РФ-тыҥ Тӱндӱк базытла федерациязыныҥ Алтай Республикада тергеелик бӧлӱгиниҥ председатели Наталья Кушерованыҥ айтканыла, тайактарлу базыт – ол кижиниҥ јажынаҥ, эр бе, ӱй бе болгонынаҥ, физический аргаларынаҥ камааны јогынаҥ кажы ла кижиге јараар эрчимдӱ јӱрер бӱдӱм.\n«Бу спорт-тӧрӧлчи ууламјылу чыгыш – тузалу ла јакшы эки керекти бириктирип ӧткӱрер арга берген. Эрчимдӱ амыраш, анчада ла ару кейде јойу базыт, медиктердиҥ айтканыла, су-кадыкка сӱреен јарамыкту. Бисле кожо тӱндӱк базытла тазыктыраачы, РФ-тыҥ ФСХ-ныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ председатели тӱндӱк базытчыларыла кожо баскан ла солун мастер-класс ӧткӱрип, тӱндӱк базыттыҥ тузазы керегинде куучындаган. Ончо амадаганыс јакшы бӱткен» – деп, ОНФ-ныҥ Алтай Республикада тергеелик исполкомыныҥ башкараачызы Ольга Матросова темдектеген.\nӦзӱп јаткан ӱйени тӧрӧлчи кӱӱн-тапка таскадары – ОНФ-тыҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ ижиниҥ јаан учурлу ууламјыларыныҥ бирӱзи. Государственный учурлу бир де байрам јондык ишчилердиҥ ајарузы јок артпай туру.\n«Быјыл Россияныҥ кӱнин бис алдындагы да, јаҥы да партнерлорысла – Горно-Алтайскта государственный политехнический колледжле, РФ-тыҥ Тӱндӱк базытла федерациязыныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ «Јеҥил базыт» деп клубыла темдегенис. Чыгыштыҥ ончо туружаачылары јайгы ар-бӱткенниҥ ортозында базып, бийик кырга чыгып, ороонныҥ маанызын кӧдӱрип, байрамдык ла кӧдӱриҥилӱ кӱӱн-тапту јангандар. Бистиҥ государство јаантайын кӱчтӱ ле јеҥдиртпес болзын, оныҥ кӧп нациялу калыктары бирлик, су-кадык ла ырысту јуртазын. Байрамла!» – деп, ОНФ-тыҥ Алтай Республикада тергеелик штабыныҥ сопредседатели Андрей Ищенко айткан.


Горно-Алтайск Улу Jеҥӱниҥ кӱнин темдектеди - altaicholmon\nJылдыҥ сайын кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде Россияныҥ кажы ла толыгы Улу Jеҥӱниҥ байрамын бийик кеминде ӧткӱрет.\nГорно-Алтайск каланыҥ эл-јоны Улу Jеҥӱниҥ 73-чи јылдыгын темдектеерин таҥ эртен кросс-јӱгӱриштеҥ баштаган. Спортчылардыҥ јӱгӱрижиниҥ кийнинеҥ, «Ӱргӱлјик полк» деп акцияныҥ туружаачылары каланыҥ тӧс оромыла Jеҥӱниҥ паркына јетире быјыл алтынчы катап басты. Былтыр бу акцияда 3,5 муҥ кижи турушкан болзо, быјыл бу тоо 4,5 муҥга јетти. Кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧткӧн парадта иш-тожыла јуучыл-тӧрӧлчи ууламјыла колбулу организациялар, биригӱлер ончозы турушкан, ол тоодо кадеттер ле Россияныҥ ӱренчиктериниҥ кыймыгузыныҥ турчылары болды. Бу кӱнде ӧткӱрилген ончо керек-јарактарда турушкандардыҥ ла байрамга келген улустыҥ тоозын текшилей алза, он муҥга јуукташ.\nПарадта быјыл Тӧс јуучыл округтыҥ јуучыл техниказын кӧргӱзӱге чыгарганы кӧрӱмјилӱ ле солун болды. Механизированный колоннада реактивный артиллерияныҥ телекей ичинде јарлу «Катюша» деп адалган установказы, БТР-80 техника, Д-30 таҥмалу гаубица, МТ-12 таҥмалу противотанковый пушка ла ӧскӧ дӧ јуучыл техника ӧткӧнин кӧрӧр арга болды.\nМитингти Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников ачкан.\n—Бӱгӱн бис Улу байрамды, Jеҥӱниҥ кӱнин темдектеп јадыс! Кижиликтиҥ тӱӱкизинде эҥ канду јуу-согушта ӧштӱни јеҥип чыкканында агару бу кӱнди бистиҥ албаты агару байрам деп темдектеп, јӱрегинде алып јӱрет. «Кем де, не де ундылбас» деген сӧстӧр, јуучыл кереестердегидий чылап, бистиҥ јӱректериске шиҥип калган. Совет ороон канча миллион бойыныҥ граждандарын јылыйткан ол коркышту јылдарды бис эмдиге ундыбайдыс — деп, тергеениҥ јааны темдектеди. — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан, је бӱгӱнги кӱнге јетпей, бистиҥ ортобыстаҥ јӱре берген ончо јуучылдарга бис јабыс эҥчейедис — бистиҥ ӱстисте амыр-энчӱ теҥери учун, јаранып-ӧзӱп јаткан Россия учун, бис јайым ороонныҥ улузы болуп ӧскӧн учун!\nАнайда ок уткуулду сӧзин Эл Курултайдыҥ јааны В. Тюлентин ле Федерация Совединиҥ јааныныҥ баштапкы ордынчызы Н. Федоров айткан.\nКӧдӱриҥилӱ митингте Улу јууныҥ 15 ветераны — Владимир Тишков, Василий Бакулин, Александр Байдюков, Иван Антипов, Николай Долгов, Николай Коваленко, Михаил Казанцев, Михаил Нечаев, Павел Гаврилов, Михаил Бояркин, Василий Юркин, Николай Янышкин, Сергей Гончаров, Илья Черемнов, Сергей Черепанов турушты. Олорго бу кӱнде кӱндӱ, аҥылу ајару эдилген. Кажызыныҥ ла јанында, байрам божогончо, болушчы-волонтер јӱрди.\nJеҥ јастанып јыгылган јуучылдардыҥ ла јӱрӱмнеҥ јӱре берген ветерандардыҥ эземин кереестеп, митингтиҥ туружаачылары бир минутка унчыкпай тургылаган кийнинде, Ӱргӱлјик отко чечектер салылды.\nБу ӧйдӧ Jеҥӱниҥ паркыныҥ суу јараттай јанында башка-башка площадкалар бойыныҥ ижин баштап ийген. Мында «Полевая кухня» јуучылдардыҥ кашазыла кӱӱнзегендерди тамзыктаган. «Флотский камбузта» моряктардыҥ курсагынаҥ амзап ийер арга болды. «Искусство фронту» деген плакаттыҥ јанында тургузылган кош тартар кичинек кӧлӱктиҥ кузовынаҥ, јууныҥ јылдарына тӱҥейлежип, јайаандык ӧмӧликтер концерт кӧргӱсти.\nОрой эҥирде Ленинниҥ тепсеҥинде байрамдык концерт ӧткӧн кийнинеҥ, Гардинка микрорайон тужында, Jеҥӱниҥ паркында ла каланыҥ тӧс тепсеҥинде байрамдык фейерверктер болды.\nКӧдӱриҥилӱ митингте, «Ӱргӱлјик полк» акцияда улдазыныҥ, таадазыныҥ фотојуругын тудунып турушкан кажы ла кижи Улу Jеҥӱде бойыныҥ билезиниҥ ӱлӱзи бар болгонын оҥдоп турганы тӧрӧлчи кӱӱн-санаа кажыбыста ла тирӱ болгонын керелейт. Кажы ла јуучылдыҥ канду јууга канайып барганын, анда ӧткӧн јолын эмдигенче балдары, баркалары ундыбай куучындап јӱргенин угарга сӱрекей оморкодулу болды.\nJуучыл Клешев Айдыҥ Маныкиновичтиҥ јуучыл јолы, јууныҥ кийниндеги јӱрӱми керегинде кызы Надежда Айдыновна Клешева мынайда куучындады:« Адам јуунаҥ озо комсомолдыҥ качызы болгон. Фронтко 1942 јылда Бийск каладаҥ атанала, Алтайский стрелковый 232-чи дивизияныҥ кайучылы болгон. Эзен-амыр ӧйинде куучындаганыла, поездле једер јерге једип барала, јерлештерине туштап калган. Jе оноҥ јуу-согуш ӧйинде самолет јарылып, эди-канына кадалган осколоктордоҥ улам оноҥ ары фронтко бурылар аргазы јок болгон учун, тӧрӧл јерине, Кан-Оозы аймактыҥ Кырлык јуртына, кайра јанып келген.\nСу-кадыгы оҥдолгон кийнинде јууга атанарга шыйдынган јуучылды јуртта јаткан улус тылда да иштеер улус јок, шыркалу кижи јуулажарга не јӱткиир дежип, артып калзын деп сураган. Анайып, адам кой малды кабырып турган улустыҥ бригадири болгон. Jабаган, Беш-²зӧк, Моты-Оозы јурттардаҥ малыныҥ угын јарандырары јанынаҥ јаан иш ӧткӱрген. Оноҥ аймакта уполномоченный да болуп иштеген. Кожо ол ӧйлӧрдӧ иштеп јӱрген улустыҥ куучыныла, адам сӱрекей ак-чек кижи болгон. Уй да малды эмеш ле јыдыган ӧлӧҥлӧ азыратпас. Эне-адазы база кӱндӱзек, јалакай улус болгон. Турлуда јадала, ары-бери ӧткӧнди айлына кычырып чайладар, карамданарын билбес. Курут-аарчызынаҥ чымчып та болзо берер. Оныҥ учун ада-ӧбӧкӧмлӧ сӱрекей оморкоп јӱредим.\nАдама јаантайын кожо јууда јӱрген нӧкӧри Урмат деп кижи аракылу келер, кӱндӱлеп турум ла деер. Бойыныҥ обор-бажы јаан, адам сырсак, арык кижи болгон. Кийнинде угар болзо, Урмат деп кижи тыҥ шыркалаткан болуптыр. Jуу-согуштыҥ јалаҥында јадарда, адам оны табып, канча кире јерди сӱӱредип, јӱктенип туруп аргадап алган эмтир. Кижи оогош тушта оҥдобойтон бо, керекке албайтан ба, је адам јаантайын ла бажын тудунып, оорып турган јерлерин спиртле, аракыла јыжып јӱрер. Эди-канынаҥ чыкпаган осколоктор анайып ла бастыра јӱрӱмине јууны эзедип, санандырып арткан. Амзанып алган улус канча катап ол аракызын амзап ийерге сурашса, бир де бербейтен. Бойы эмденип јӱрерге, ол шил канча кӱнге једип туратан».\nИрина Одуевна Майманованыҥ тудунган портрединде адазы Кыпчынар Михайлович Арбаев. База јӱрӱмдик јолын эске алды:« Бӱгӱнги байрамды текши албаты-јон кӧдӱриҥилӱ кӱӱн-санаалу ӧткӱрип турганы кижиниҥ јӱрегин канайып сӱӱндирбес. Мен база адамныҥ портредин тудунала, акцияда туруштым. Адам 1942 јылда 18 јажы толордо, Кан-Оозы аймактыҥ Келей јуртынаҥ јууга атанган. Ол Мамаев курган дейтен јерде ӧткӧн от-калапту јууда турушкан. Анда кӧп тоолу шыркалар алып, 1943 јылда јанып келген, оноҥ озо алты ай госпитальда јаткан. Бойы 4 класс ӱредӱлӱ. Ол кӱч јылдарда јуртта учетчиктиҥ ижин бӱдӱрген. Айыл-јурт тӧзӧйлӧ, 12 бала азыраган. Баркаларыныҥ тоозы 60. Бойымныҥ адымнаҥ јаан байрамла ончо улусты уткыйдым».\nБелеев Егор Дмитриевич фронтко Улаган аймактыҥ Чибилӱ јуртынаҥ атанган. Jуучылдыҥ портредин кызы Наталья Егоровна Мундусова тудунып, «Ӱргӱлјик полк» акцияда јылдыҥ ла туружат:« Быјылгы байрамга эл-јон нак кӧдӱрилип, кӧп јуулганы иле эмтир. Мен эрте келеле, эҥ ле озо туруп алгам. Бир канча ӧйдӧҥ кайра кӧрзӧм, акцияныҥ туружаачылары сӱрекей кӧптӧп калтыр. Кӧрӱш-таныштар да быјыл кӧптӧгӧн. Адамды таныыр улус портретти кӧрӧлӧ, меге јууктап, јакшылажып турат. Байрамды ӧткӱрип јаткан тӧзӧмӧл кӱреениҥ де ижиниҥ чыҥдыйы бийик кеминде болгонын темдектейдим.\nАдам керегинде айдар болзо, ол 1939 јылда черӱчил молјузын бӱдӱрип барган кижи болгон. Эки јылга черӱде турган. Jанар ла алдында јуу башталган. Оныҥ учун белен јуучылдарды Кавказ јанында ӧткӧн јуу-согушка апарган. Угуп јӱргенимле, Керченский полуостровто эҥ тыҥ тартыжу ӧткӧн, адам анда турушкан. Украинаны, Ростов-на-Дону каланы јайымдаган, Сталинградтыҥ јанындагы јуу-согуштарда турушкан. Шыркалары кӧп тӧ болзо, Польшаныҥ гран-кыйузын ӧдӧлӧ, Берлинге јеткен. Анда адам база бир јылга арткан. Бастыра јууны ӧткӧн бойы комендантский частьта да турган. Рейхстагта адамныҥ «Белеев Егор Дмитриевич, Ойротия» деп бичип салган јолдыктары да бар. Анайып, 1947 јылда јанып, чыккан-ӧскӧн јуртына иштеп јӱрген».\nБашка-башка улустыҥ кажызы ла башка салымду. Быйанду јӱредис, ундыбай јӱредис деп, кажыбыс ла Улу јууныҥ туружаачызына јабыс эҥчейип јадыс.


Башпарак - altaicholmon\n«Башпарактыҥ» кычыраачыларын јурукчы Саяна ТЕМЕЕВАЛА, онойдо ок алтай албатыныҥ «Агас ла койон» деген чӧрчӧгиле, јурукчыныҥ чӧрчӧккӧ јураган јуруктарыла таныштырадыс.\nСаяна Темеева бу ла Горно-Алтайскта чыккан-ӧскӧн. Эне-адазы Галина ла Сергей Темеевтер. Ол каланыҥ 7-чи таҥмалу школында ӱренген. Ада-энези де, ол бойы да бу школдыҥ директоры болуп иштеген Ю. Г. Сакашевага, онойдо ок школдыҥ нак ӧмӧлигине быйанду јӱрет. Jиит кыс школын једимдӱ тӱгезип, Новосибирскте јонјӱрӱмдик ӧзӱм аайынча институттыҥ декоративно-прикладное искусство аайынча факультедин божоткон. Оныҥ кийнинде Саяна база ла Новосибирскте алты јыл государственный архитектурно-художественный академияда ӱренип, графикалык дизайнер деп бийик ӱредӱ алган.\nКалганчы эки јыл ол јакшы куучындап болбос, тили уур болчомдордыҥ садигинде (јааны Лия Лаптева) јурукчы болуп иштейт. Болчомдорло кожо јуруктар јурап, олорды будып, онойдо ок јӱзӱн-башка ойынчыктар эдерге, наадайларды, олордыҥ кеп-кийимин кӧктӧӧргӧ ӱредип таскадат.\nӦткӧн јылда Саяна Темееваныҥ Чага байрамга, Jаҥы јылга учурлап јураган ӧҥдӱ јуруктарлу открыткаларын республикан чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын Туу» байзыҥ-јурт (јааны Т. Туденева) кепке базып чыгарарга болушкан. Jаҥыјылдык открыткалар улуска сӱреен јараган.\nТургуза ӧйдӧ Саяна Сергеевна балдардыҥ «Солоҥы» журналыныҥ редакторы Кӱлер Тепуковтыҥ јӧмӧлтӧ-болужыла алтай албатыныҥ балдарга учурлалган тӧрт бичигине јуруктар јурап јат. Jуук ӧйдӧ бежинчи бичикке (авторы Е. Тобоева) база јуруктар јураары темдектелет.\nJайалталу јурукчы калганчы ӧйдӧ окылу јакылталарла иштейт. Темдектезе, Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозы (министр А. Манзыров) јурукчыга министерствоныҥ бойына «Башпарак» деп логотипти јакыдып јураткан. Министерство бу јуукта Шабалинде эттеҥ аш-курсак белетеер јаҥы ачылган «Айас» деген цехке бу логотипти табыштырды. Логотип јербойында чыҥдыйы бийик аш-курсак иштеп, садып тургандарга табыштырылар. Саянаныҥ јураган Башпарагы су-алтай бӱдӱмдӱ, ӧзӧктӱ болуп, бийик баалалган. «Башпарак» јурт ээлемниҥ республикан министерствозыныҥ сайтын база кееркедет.\nӦрӧ адалган министерство талада јурт ээлем башкартуныҥ органдарыныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 100 јылдыгын 2020 јылда темдектеери јанынаҥ иштеп јат. Министерство шак бу байрамга учурлай Саяна Темеевала ишти улалтар амадулу.\nӰредӱчилердиҥ билгирин бийиктедер ле такып ӱредӱ берер талалык институт мынаҥ ары балдарды ӱредер бичиктерге керектӱ јуруктарды база јиит јурукчыга јакыдар кӱӱндӱ.\nОнойып, алтай кыстыҥ јайаан јолы араайынаҥ чечилип кӧндӱгет. Jанында ада-энези, јакшы улус Саянаны јӧмӧп јатканы оморкодулу.\nАгас ла койон\nОзодо койон ло агас деп эки карындаш јуртаган. Кышкыда экилези, кардый, апагаш јӱретен, јаскыда тӱп-тӱҥей кызыл-боро болотон.\n—Сен тӱнде ары-бери јемзеп јӱретениҥди токтот, меге сӱреен чаптык эдип јадыҥ — деп, койон агасты кӧп катап кезедип, айдып туратан.\n—Слердиҥ курсагаар — чырбагал, менийи — чычкан. Слер бойоордыҥ алдаарда јӱреер, мен бойымныҥ алдыма јӱрейин — деп, агас удурлашты.\nМынайда ла агас аказыныҥ айтканын укпай, таҥ атканча јемзенип јӱретен.\nБир тӱнде агас јырааныҥ тӧзинде чычкан кетеп јатты. Кенеттийин белине кыр јемирилип тӱшкендий билдиреле, оны былча басты. Тӧрт санына турар аргазы јок болды, тыныжы чыкпай барды, кӧзи карачкылай берди.\nJӱк арайдаҥ бажын кайра бурыйла, кандый да тӱктӱ немени тиштеди. Сӱреен јаман табыш чыгала, јаан кыр ӱстинеҥ тоолоно бергендий билдирди.\nАгастыҥ сыны јеҥилди, санаазы јарыды. Кӧрзӧ, оныҥ алдында кийин будын сӧӧгине јетире тиштедип салган койон аказы јатты.\nОныҥ каны карды кызарта чоокырлап салтыр. Койон калактап-сыктап айтты:\n—Сениҥ бу кылыгыҥды качан да таштабазым, агас. Мен сениҥ ӱстиҥе болгобой јыгылдым.\n—Ой, мен слерди ӧнӧтийин тиштебедим—деп, агас актанды.\nБир де ай ӧтпӧди. Айу јайзаҥ агасты јаргыга алдырды. Агастыҥ болчок јӱреги борт этти, богоно сӧӧги божой берди. Бастыра бойы тырлажып, айуныҥ јаан айлына једип келди.\nКӧрзӧ койон аказы будын таҥып алган айауга коштой отурды. «Акамныҥ комыдалыла алдырган туру» деп, агас бойында сананып калды. Айу барбак тӱктӱ кабагын ӧрӧ кӧдӱрди, сур-кызыл кӧзиле агасты ајыктайла, кату сурады:\n—Акаҥныҥ будын не тиштедиҥ? Айтканын не укпадыҥ?\nАгастыҥ јӱреги кӧксине батпай тургандый болды, тили такылып айтты:\n—… мен аҥдагам… Тӱште аҥдаарга коркып јадым. Агаш бажында мӱркӱт отурар, јерде казыр ийттерлӱ, мылтык-бычакту аҥчылар јӱрер.\n—Jе койонды нениҥ учун јажына кенедип салдыҥ?\n—Ол белиме баскан. Оны койон деп билбегем. Кышкыда оныҥ бажы кар ошкош, апагаш.\n—Сен агастыҥ сыртына не баскаҥ? — деп, койонноҥ сурады.\n—Оныҥ сырты кышкыда, кардый, ак. Карга јаба јадарда, агас деп билбегем. Мен де аҥчынаҥ, ӱкӱнеҥ, бӧрӱнеҥ коркыйдым.\n—Jе бу да чын — деп, айу јӧпсинди.\nАйу эмеш сананала, казанныҥ кӧӧзин ууштап, койонныҥ кулактарыныҥ бажына сӱртти.\n—Эмди сен, агас, койонды качан да болзо јӱзинеҥ таныырыҥ — деди.\n—Табажын база катап кӧӧлӧйлӧ, агастыҥ куйругыныҥ бажын карартты.\n—Эмди сен, койон, кандый ла ӧйдӧ агасты куйругынаҥ таныырыҥ — деди.\nОноҥ ло койонныҥ кулактарыныҥ бажы ла агастыҥ куйругыныҥ бажы каралу болуп калган. Агаска тиштеткен койонныҥ бала-барказы да ондый ок майчык бӱдетени бу болор.


Ајаруда – экологиялык таскадуныҥ сурактары - altaicholmon\n«Ар-бӱткенге чебер ле каруулу болорын таскадарында Алтай Республиканыҥ аҥылу корулу јерлериниҥ учуры» деген кӱрее куучын Эл Курултай-да кандык айдыҥ 25-чи кӱнинде ӧткӧн.\nПарламенттиҥ аграр политика, экология ла ар-бӱткенниҥ байлыктарын тузаланары аайынча комитединиҥ јааны Василий Манышев кӱрее-куучынныҥ туружаачыларына уткуулду сӧзинде тергееде ӧткӱрген экологиялык јартамал ла таскадулу иштиҥ јаан ӱлӱӱзи аҥылу корулу јерлерге (ООПТ) келижип турганын темдектеген.\nООПТ-лардыҥ ижин јасак кеминде ээжилеери керегинде айдып, депутат экологиялык јеткер болдыртпазы ла ар-бӱткенниҥ айалгазы керегинде сурактар аайынча республиканыҥ парламентиниҥ калганчы беш јылга ӧткӱрген ижине аҥылу ајару эткен.\nВасилий Карманчиновичтиҥ јетиргениле, 2017 јылда – Экологияныҥ јылында – «Алтын Кӧлди корыыры керегинде» федерал јасакты федерал кеминде јӧптӧӧр ченелте эдилген. Бу иш ороонныҥ суу объекттерин корыыр федерал ӱлекер аайынча ӧткӧн лӧ кийнинде Алтын Кӧлди корыыр иштерди «Экология» деген национальный ӱлекерге кийдирер арга берген.\nТекшироссиялык Албаты фронттыҥ эткен шӱӱлтезиле, Горно-Алтайск каланы эбире агаш-парктыҥ јажыл курчузын тӧзӧӧри керегинде јӧпти Эл Курултай 2018 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 8-чи кӱнинде јӧптӧгӧн. Алтай Республиканыҥ республикан бюджеди керегинде јасакла АР-дыҥ «Экологиялык јеткер болдырпазын јеткилдеер ле эбире ар-бӱткенниҥ айалгазын јарандырар» государстволык программаныҥ керектерине, аҥылу корулу јерлердиҥ гран-кыйузын темдектеери аайынча кадастровый иштерди ӧткӱрерге јылдыҥ ла акча чыгарылып јат.\nЈе, эдилип турган иштерле коштой, айдылган ончо тӱп-шӱӱлтелер јӱрӱмде бӱтпей турганын парламентарий темдектеген. Онойдо, Алтай Республиканыҥ ар-бӱткендик комплекстерине, туристтердиҥ јӱрген јол-јорыктарын, тудулып турган инфраструктураны ајаруга алып, ар-бӱткенге каршу болдыртпас норматив-ээжилер јӧптӧлбӧгӧн. Алтай Республиканыҥ ООПТ-ларында туристтердиҥ јӱрӱп турган јолдорыныҥ бирлик тооломын тургузары ла ар-бӱткендик экосистемалардыҥ ла объекттердиҥ айалгазын шиҥдеери аайынча шӱӱлтелер ајару јок арткан.\nБу сурактар курч туруп јат ла олорды бӱдӱрери аайынча ишти улалтар керек деп, Василий Манышев темдектеген.\nАР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министриниҥ ордынчызы Евгений Мунатов кӱрее куучында ар-бӱткенге чебер ле каруулу болор кӱӱнди таскадарында Алтай Республиканыҥ аҥылу корулу јерлериниҥ учуры керегинде јетирӱ эткен. Бистиҥ тергееде јиит ӱйениҥ экологиялык таскадузына учурлалып ӧткӱрип турган керектер: «Ирбистиҥ јери» деген фестиваль, «Час земли» деген экологиялык акция, болушту керектердиҥ «Солоҥы» деген республикан фестивали, анайда ок агашты ла аржандарды корыыры аайынча иштер керегинде Евгений Александрович элбеде куучындаган.\nАҥылу корулу јерлердиҥ экологиялык ӱредӱ ӧткӱреринде учуры јанынаҥ јетирӱни «Ӱзеери ӱредӱниҥ республикан тӧс јериниҥ» методизи, биологиялык билимдердиҥ кандидады Анастасия Малкова эткен. Оныҥ айтканыла, экологиялык ууламјылу керектерде 460 кире бала туружат. ООПТ-ларда ӱренчиктер кижиниҥ салтары јетпеген, бузулбаган ар-бӱткенле таныжат, государствоныҥ ар-бӱткенди корыыры аайынча темдектеген иштери јӱрӱмде канайда бӱдӱп турганын кӧрӧт, јоголордыҥ чочыдузында болгон, Кызыл бичиктерге кирген тындуларды ла ӧзӱмдерди кӧрӱп, олорды таныырга ӱренет.\nАҥылу корулу јерлердиҥ јербойындагы эл-јонло ӧмӧ-јӧмӧ ижиниҥ ченемели керегинде Катунский биосферный заповедниктиҥ директорыныҥ ордынчызы Анна Майманова куучындаган. Оныҥ айтканыла, Кӧксуу-Оозы ла Кан-Оозы аймактарда балдардыҥ 8 экологиялык клубы иштеп јат. Бу биригӱлер эл-јон ортодо ар-бӱткенге ле јаткан јерине чебер болор, Алтай-Сайан экорегиондо тындулардыҥ ла ӧзӱмдердиҥ јӱзӱнин корыырына јӧмӧӧр јартамалду иш ӧткӱрет, анайда ок јӱзӱн-башка экологиялык керектерди белетееринде ле ӧткӱреринде туружат, экология, биология ла география деген билимдерле таныжат.\nАлтайдагы государстволык ар-бӱткендик биосферный заповедниктиҥ директорыныҥ ордынчызы Светлана Щигарева кӱрее куучында заповедниктиҥ ӧткӱрген экологиялык јартамалду ижине аҥылу ајару эткен. ООПТ-ныҥ ижинде бу тӧс ууламјылардыҥ бирӱзи болуп јат. Заповедниктердиҥ ле национальный парктардыҥ экологиялык јартамалду ижи, оныҥ айтканыла, элдеҥ озо орооныстыҥ эл-јонында эбире јерди ле ар-бӱткенди, ӧзӱмдердиҥ ле тындулардыҥ јӱзӱнин корыырында ООПТ-лардыҥ учурын оҥдоор, анайда ок тергеелердиҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминде олордыҥ аргаларын билер кӱӱн-санааны тӧзӧӧр учурлу. Заповедниктер ле национальный парктар албатыныҥ энчи-байлыгы болгон оҥдомол болзо, јондыктыҥ олорды јӧмӧӧри эрчимделер.\n2017-2018 јылдарда Алтайдагы заповедник тузаланган батарейкаларды јууйтан темир контейнерлерди белетеери ле тургузары аайынча иштер ӧткӱрген. Јаан ла јаркынду «батарейкалар» бӱдӱмдӱ контейнерлер Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ, АР-дыҥ Эл драма театрыныҥ, АР-дыҥ Эл музейиниҥ, Горно-Алтайсктагы государстволык университеттиҥ, АР-дыҥ Эл библиотеказыныҥ, Горно-Алтайсктагы 1-кы таҥмалу лицейдиҥ тураларында ла ӧскӧ дӧ јерлерде тургузылган. Јуукта ончо контейнерлер шиҥделген ле олордо текши бескези 175 кг ташталган батарейкалар Челябинск кала јаар јоголторы аайынча иштеген аҥылу предприятиеге аткарарга белетелет. Мындый контейнерди республиканыҥ парламентиниҥ туразында тургузар шӱӱлтени Светлана Щигарева кӱрее куучында айткан.\nЭл-јон ортодо экологиялык јартамал иш ӧткӱрер бӧлӱкте Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ Алтай Республикадагы ООПТ-ларла ӧмӧ-јӧмӧ иштеер арга-лары керегинде географиялык билимдердиҥ кандидады, ГАГУ-ныҥ доценти Леонид Байлагасов куучындаган. Кӱрее куучында «Природа Алтая» деген газеттиҥ редакторы Сергей Малых туружып, экологиялык таскаду ишти ӧткӱреринде СМИ-лердиҥ учуры керегинде айткан. Оныҥ јетиргениле, 22 јылдыҥ туркунына балдардыҥ экологиялык јол-јорыктарында туружып, олор гран-кыйулай јаткан тӧрт ороондо – Россияда, Казахстанда, Монголияда ла Китайда болгондор ло 83 муҥ километр јол ӧткӧндӧр. Экологиялык иштерде туружып, ташталган сӱрее-чӧпти јуунаткандар. Сергей Малыхтыҥ айтканыла, бу ууламјы јасактарла јеткилделбегени бистиҥ ороонныҥ алдында турган курч сурак. Мыныла колбой ол Алтайский крайдыҥ Јасакберим Јууныныҥ мындый јасакты јӧптӧӧри аайынча баштанузын јӧмӧӧрине Алтай Республиканыҥ парламентарийлерин кычырган.\n«Этно-культурный научно-образователь-ный Центр «Ару-Свати» деген тергеелик јондык биригӱниҥ башкараачызы Даниил Мамыев биригӱниҥ балдардыҥ экологиялык таскадузы аайынча ижи керегинде куучындаган. Бойыныҥ шӱӱлтезин јуунда анайда ок «Фонд Союз» деген коммерциялык эмес биригӱниҥ јааны Виктор Данилов айткан.\nКӱрее-куучынныҥ туружачылары јуунныҥ турул-таларыла келиштире јӧп јараткан.\nЭл Курултайдыҥ пресс-службазыныҥ


Тергеениҥ ӧзӱминиҥ программазы белетелет - altaicholmon\nАР-дыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин экспертный советтиҥ јуунын ӧткӱрген. Анда тергеениҥ јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱминиҥ программазын тӧзӧӧри шӱӱжилип кӧрӱлген.\nЈуунды ачып тура, Олег Хорохордин эл-јон ортодо опрос-шиҥжӱ текшилей ӧткӱрилет, Ӧзӱмниҥ тӧс јериниҥ филиалдары аймактарда ачылып јат деп айткан. Оныҥ аҥылаганыла, улус ӧмӧ-јӧмӧ иш-керекте эрчимдӱ туружат. Онызы программа чындап та албатылык болорына камаанын јетирер, ого эл-јонго амыр бербей турган сурактарды кийдирер ле олорды аайлаштырар аргаларды чокымдап берер деген.\nАР-дыҥ Ӧзӱмниҥ тӧс јериниҥ экспертный ууламјызыныҥ башкараачызы Светлана Буйдышеваныҥ јартаганыла, тергееде улустыҥ шӱӱлтелерин уккадый арга баштапкы ла катап тӧзӧлгӧн. «Азыйда чек башка болгон — озо баштап документ бичилетен, оныҥ кийнинеҥ оны эл-јонло кожо шӱӱжип баштайтан ла ого тӱзедӱ-кожулталар эдетен» — деп, ол айткан.\nЭкспертный советтиҥ јуунында кӧрӱлген баштапкы сурак јурт ээлемниҥ ӧзӱми керегинде болгон. Јурт ээлемниҥ Горно-Алтайский НИИ-зиниҥ ветеринария аайынча лабораториязыныҥ јааны, Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ профессоры Виктор Марченконыҥ темдектегениле, бу бӧлӱк билим тӧзӧлгӧ јогынаҥ ӧзӱм алынып болбос. Темдектезе, тургуза ӧйдӧ Алтай Республикада малдыҥ угын јарандырары, азырал белетеерин ӧскӱрери јанынаҥ ишти тыҥыдары, мал-ашты кичееп ӧскӱрери аайынча сурактарга аҥылу ајару эдер керек деген.\nЭксперттиҥ шӱӱлтезиле, малдыҥ азыралына азырал кошмокторды тузаланза, малдыҥ продукция берер аргалары 10-15 процентке бийиктеп јат. Је бу ишти кӱч айалгаларга алдырткан кажы ла ээлемде эмезе бӧлӱк ээлемдерге таҥынаҥ, олордыҥ айалгаларына келиштирте ӧткӱрер керек.\n«Мал ӧскӱрерине аҥылу кошмокторды јербойында эдип чыгарар арга бар, ол тушта оныҥ баазы да јабыс болор. Анайда ок ӱзеери арбынду чыгымдар да эдилбес, бистиҥ ээлемдерди чыҥдый азыралла јеткилдеер арга да болор эди. Оны канайып эдерин, кандый инвесторды тартып алар арга бар болгонын кӧрӧли. Јурт ээлем — Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ тӧс тӧзӧлгӧзи, бу бӧлӱктиҥ ӧзӱминиҥ тӧс ууламјылары программага кыйалта јогынаҥ кийдирилер» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nАҥылу ајару республиканыҥ аймактарында мини-цехтер, бойыныҥ тереҥ переработказын тӧзӧӧрине эдилген. Тургуза ӧйдӧ јербойындагы ээлемдер бойыныҥ сырьезын јеҥил баала садып ийет, анайып алган кирелтениҥ кеми де ас болот. Јурт ээлемниҥ Горно-Алтайский НИИ-зиниҥ башкараачызы, биологический билимдердиҥ кандидады Серафима Сыеваныҥ шӱӱлтезиле, аҥылу ајаруны эксклюзивный продукцияга эдер керек, темдектезе, аҥныҥ, јылкыныҥ ла сарлыктыҥ эдинеҥ аҥылу аш-курсак белетеерине.\nАнайда ок јуунда аҥ ӧскӱрериниҥ сурактары јанынаҥ элбек кемдӱ эрмек-куучын ӧткӧн. «АлтайБиоПант» СППК-ныҥ председатели, ветеринарный билимдердиҥ кандидады Наталья Бессонова бу бӧлӱктеги сурактар керегинде куучындаган. Оныҥ темдектегениле, укту тындулар гран ары јанында јаан сурууда. Темдектезе, былтыр 300 тын аҥды Белоруссиядӧӧн апаргандар. Аҥныҥ консервированный мӱӱстери озо ло баштап Китай ла Тӱштӱк Корея јаар экспортко аткарылат. Башка-башка бӱдӱм БАД-тар (биологически активные добавки) эдип чыгарары там ла элбейт.\n«Сырьеныҥ экспорты — ол јакшы керек. Је бистеги элбек кемдӱ ичбойындагы рынокты бойы белетеп, эдип чыгарган продукцияла толтырар аргалар бар. Јаҥыс ла продукцияныҥ кемин элбедер ле оныҥ чыҥдыйын бийиктедер эмес, је анайда ок бу бӧлӱкте јаҥыларын сананып табар, эдер керек» — деп, Олег Хорохордин бойыныҥ шӱӱлтезин айткан.\nРоссияныҥ пенсионерлериниҥ биригӱзиниҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ башкараачызы Константин Иванов агаш ээлемле колбулу сурактарга ајару эткен. Оныҥ темдектегениле, тергеениҥ лесосечный фондында айалганы аайлаштырар керек. Ого ӱзеери агаш-таш ортозында болгон ӧрттӧр агаш ээлемге јаан чыгым экелет, оныҥ да учун јаҥы камылган ӧрттӧрди ӧйлӱ-ӧйинде илезине чыгарып, тӱрген ӧчӱрер керек. Јаан курч сурак — агаш ээлемниҥ јолдоры јок болгоны, мынаҥ улам агаш белетеерин јаҥыс ла кыш ӧйинде ӧткӱрерге келижет.\nАгаш ээлем керегинде айдып тура, Алтай Республиканыҥ депутады Константин Криворученко бистиҥ агаштарла бай республиканыҥ улузына агаш продукцияны одоштойындагы Бийсктеҥ садып алганы јеҥил болот деген. Нениҥ учун дезе республикада электроэнергияныҥ кеми кирелӱ ле баазы бийик, оныҥ да учун не-немелердиҥ баалары бийик болот.\n«Биске агаштары кӧп эки аймактыҥ — Турачак ла Чой аймактардыҥ ээлемдерин бир предприятие эмезе кооператив эдип тӧзӧӧр керек. Бу иш чокым ууламјылу ӧткӱрилер, тереҥ переработка тӧзӧлӧр учурлу. Инвесторды табары кӱч керек эмес деп бодойдым. Ол тушта айалга кубулза, агаш белетееринде иштеп турган улус, бӱткӱл јурттар иш ле кирелте јогынаҥ артпас» — деп, Олег Хорохордин бойыныҥ шӱӱлтезин айткан.\nСибирьдиҥ тӧс ботанический садыныҥ Алтайдагы «Горно-Алтайский ботанический сад» деген филиалыныҥ директоры Алтынай Ачимова эм ӧлӧҥдӧр, анчада ла ас туштап тургандары тургуза ӧйдӧ јаан сурууда болгоны керегинде айткан. Ботанический садтыҥ специалисттери сырьеныҥ кеми канча кире болгонын чокымдаарына, эм ӧзӱм болуп турган алтын тазылды ӧскӱрериниҥ технологиязын айдып берерине, гастрономический туризмниҥ ӧзӱмин јӧмӧӧргӧ, национальный кухняларда јербойыныҥ кандый ӧлӧҥ-чӧбин тузаланарын јартап айдып берерине белен деген.\nЈуунныҥ учында Олег Хорохординниҥ темдектегениле, бастыра шӱӱлтелер Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ программазын белетеер тушта ајаруга алылар. «Бис арбынду турулталар экелгедий тӧс ууламјылар јанынаҥ эрчимдӱ иштеерис, озо ло баштап эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмин јакшы јанындӧӧн кубултатан ууламјылар аайынча» — деп, ол адакыда айткан.


Бӱдӱмји, ижемји ле сӱӱш - altaicholmon\nГорно-Алтайск каланыҥ Культура байзыҥында кандык айдыҥ 10-чы кӱнинде тергеениҥ јиит билелериниҥ «Вера. Надежда. Любовь» деп адалган VIII республикан кӧрӱ-маргааныныҥ уч-турулталу бӧлӱги кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧтти.\nКӧрӱ-маргаанныҥ баштапкы бӧлӱги тулаан айдыҥ 15-чи кӱнине јетире аймактарда ӧткӧн. Шак ол маргаандарда јеҥӱчил болуп чыккан билелер мында, калада, «Јылдыҥ эҥ артык јиит билези» деген бийик ат учун тыҥытту, эрчимдӱ тартыштылар.\nЈап-јакшынак бу јаҥжыгу 2011 јылда бойыныҥ јолын алынып, быјыл сегизинчи катап ӧткӱрилди. Јиит билелер ортодо мындый кӧрӱ-маргаанды белетеп ӧткӱрер баштаҥкайды Алтай Республиканыҥ јашӧскӱримниҥ политиказы, јуучыл-патриотикалык таскаду ла јииттерди черӱдеги службага белетеери аайынча тӧс јери эткен болгон ло оны једимдӱ апарып јат.\nБӱдӱмјиге, ижемјиге ле сӱӱшке тайанган јиит билелер јылдыҥ ла бу кӧрӱ-маргаанда јилбиркеп туружадылар. Јиит ада-энелерди алза, мында туружып тургандар јаштарыла 35 јашты ӧтпӧс учурлу, онойдо ок балдарлу болор керек.\nКӧрӱ-маргаанныҥ тӧс амадузы — тергееде билениҥ институдын бастыра јанынаҥ тыҥыдып јӧмӧӧри, болужары. Ол јӧмӧлтӧ-болушты кӧгӱс байлыкты, калыктыҥ јаҥжыккан јаҥжыгуларын орныктырып, ичкери ӧзӱмдӱ јолго кӧндӱктирип, шак ла ол ӱргӱлјик байлыкка тайанып, элбеде ле тӧзӧмӧлдӱ јетирери. Онойдо ок јиит билениҥ ороондогы демографиялык керектердеги учурын керектӱ кемине кӧдӱрери, энеликти, адалыкты, бала тужын ла ада-энениҥ каруулу болорын јӧмӧӧри болуп јат.\nЈашӧскӱрим ортодо билелик јадын-јӱрӱм керегинде јартамалду ишти элбеде ӧткӱрер керек. Ӧзӱп јаткан јаш ӱйени биледеги качан да, кандый да ӧйдӧ учурын јылыйтпас ак-чекке, чындыкка, бой-бойын тоорына, баалаарына энедеҥ чыккан ла ӧйдӧҥ ала таскадар. Кижиликтиҥ эрјине байлыгы кижи ак-јарыкка келерде ле кожо келет. Ол ич-телекейдиҥ байлыгын чындык, ак-чек јолло ичкери апарары биледеҥ камаанду. Онызы кажы ла билениҥ бузулбас-туузылбас энчи-байлыгы. Биледе тӧрӧлчи кӱӱн-таптыҥ, кижи болгон адын бийик, чек апарары алтындый база бир ээжи болуп, бастыра ӧйлӧргӧ артат.\nКӧрӱ-маргаанныҥ учурын ыраада, тереҥжиде алар болзо, мында сӱреен кӧп тузалу ӱредӱ-ээжилер бар. Темдектезе, јондыкта јиит билениҥ јонјӱрӱмдик учурын быжулаары, јиит билелер бойлоры ортодо јууктада таныжып, ченемелиле ӱлежери, билелӱ эмезе биле тӧзӧӧргӧ јаткан јииттердиҥ јайаандык баштаҥкайын јӧмӧӧри, болужары. Биле бош, чӧлӧӧ ӧйин билгир, тузалу эдип ӧткӱрери јанынаҥ база болушту. Бу мындый кӧрӱ-маргаандарда туружып, јиит билелер кӧпкӧ ӱренет, таскайт.\nБыјылгы кӧрӱ-маргаанда Горно-Алтайсктаҥ Эзен ле Айару Бордомоловтордыҥ, Улаган аймактаҥ Эзен ле Алена Куюковтордыҥ, Чой аймактаҥ Антон ло Мария Фрайстыҥ, Шабалин аймактаҥ Шералий Киргизбоевтиҥ ле Айсылу Терешеваныҥ билелери туруштылар.\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим министерствозыныҥ јашӧскӱримниҥ политиказы аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Наталья Каменева туружаачыларды уткып тура, кӧрӱ-маргаанныҥ тӧс амадузы билениҥ институдын бастыра јанынаҥ јӧмӧӧри, болужары јанынаҥ айтты. «Кажы ла кижиниҥ јӱрӱминде биле тӧс јерде турат. Билени корып, јӧмӧп, чеберлеп алары государствоныҥ кӧнӱ ӧткӱрип јаткан каруулу ижиниҥ база бир бӧлӱги. Бистиҥ тергее калганчы јылдарда кӧп балдар ак-јарыкка чыгып турганыла Сибирьдеги федерал округ ла Россия кеминде озочыл јерлерде турат» — деп, АР-дыҥ јашӧскӱримниҥ политиказы аайынча тӧс јериниҥ јааны Елена Терехова чокымдап темдектеди. Оныҥ айтканыла, мындый јакшынак кӧдӱриҥи текши керекке байрамдык бӱдӱм ле бийик кӱӱн-санаа берет. Шак бу јаркынду кӧдӱриҥи јиит билелерге бойын, јеткен једимдерин ле јайаан јайалталарын толо ачарга, кӧргӱзерге јарамыкту, эптӱ арга, айалга берет.\n«Билениҥ тазыл-тамыры, угы-тӧзи, јаҥжыгулары» деген бӧлӱкле солун кӧрӱ-маргаан ачылды. Јиит билелердиҥ кажызы ла бойыныҥ угы-тӧзи, тазыл-тамыры, бойлорыныҥ јадын-јӱрӱми, ижи-тожы, балдары керегинде куучындады. Кажы ла биледе бойыныҥ јилбӱлери, јайаан јайалтазы бар. Олордыҥ јайалталары да башка-башка. Сценада олор кожоҥдоп, бијелеп, бир сӧслӧ, билелери керегинде сӱреен солун таныштыруны бийик кеминде ӧткӱрдилер.\nКомандаларла танышкан кийнинде олордыҥ кажызына ла јеҥил эмес ченелтелер болды. Мында табышкактардыҥ, ребустардыҥ карууларын кыска ӧйдиҥ туркунына табары, билелик ырыс-кежиктиҥ јажыды, јаан байлык — биле деген темалар аайынча сӱреен тыҥ тартыжу ӧтти. Туружаачылардыҥ тапкырын, омокторын — олор окылу жюриге, кӧрӧӧчилерге бойлорыныҥ билгирин, бой-бойына болужатанын, эптӱ-јӧптӱ карууларды беретенин бийик кеминде кӧргӱстилер. Бир кӧрзӧҥ, јаан ойын-концертке бодолду. Туружаачылардыҥ сценада јайым тудунып јатканын кӧрӧӧчилер де, жюри де аҥылап темдектеген.\nЈе кӧрӱ-маргаан болгон адында, јеҥӱчилдер адалатан јакшынак ээжи бар ине. Онойып, јиит билелердиҥ сегизинчи талалык кӧрӱ-маргааныныҥ јеҥӱчили, «Јылдыҥ эҥ артык јиит билези» деген бийик атла Улаган аймактаҥ келген Эзен ле Алена Куюковтордыҥ билези адатты ла байгалу баштапкы јерге чыкты. Нак ла јайаан јайалталу јиит биле эки јап-јакшынак уулчактарлу. Бу биле чӱм-јаҥыла, јаҥжыккан јаҥжыгуларыла тыҥытту таныштырды. Јиит биледе тайанатан, тудунатан чӱм-јаҥы, билелик байлыгы, аданыҥ, энениҥ учуры сӱреен јакшы кӧргӱзилди. Кӧрӱ-маргаанныҥ талалык бӧлӱгиниҥ јеҥӱчили болуп чыккан Куюковтордыҥ билези Алтай Республиканыҥ адынаҥ бастырароссиялык форумда туружар.\nФорумда ӱредӱлик ле культурный программадаҥ башка гранттардыҥ кӧрӱ-маргааны база ӧткӱрилер. Ол кӧрӱ-маргаанныҥ амадузы — билелик јонјӱрӱмдик баштаҥкайларды јӱрӱмде бӱдӱрерине јӧмӧп болужары.\nКӧрӱ-маргаанда экинчи јерге Чойдоҥ Антон ло Мария Фрайстыҥ билези чыкты. Бу билениҥ таныштырузы база солун болгон. Эки балалу јиит биле база билелик јаҥжыгуларына тайанып, эки балазын таскадып јатканы, билези керегинде соккон видеоролиги, бой-бойына јымжагыла, ӧмӧркӧгиле ончо улусты олјолоды.\nӰчинчи јер Горно-Алтайсктаҥ Эзен ле Айару Бордомоловтордыҥ билезине келишти. Бу јайаан јайалталу, јаҥжыгуларыла байлык биле.\nКӧрӱ-маргаанныҥ туружаачылары дипломдорло, баалу сыйларла кайралдаткан.\nЗалда кӧрӧӧчилер јашӧскӱрим болгонында база аҥылу учур бар. Јуук ӧйдӧ олор ӱредӱзин тӱгезип, јӱрӱмниҥ јаан јолына чыгып, айыл-јурт тудар, биле тӧзӧӧр. Ӧткӧн маргааннаҥ олор алкы бойлорына кӧп тузалу, керектӱ, јозок алгадый јетирӱлерди алган ла болор. Биле тӧзӧӧрдӧҥ озо ӱренип, оноҥ иштӱ-тошту болуп, бутка-колго туруп алза, байла, артык. Билелӱ болзо, бой-бойын тооп, баалап, чеберлеп, јаандарыныҥ сӧзин угуп, јаҥжыгуларга тайанып, балдарын таскатса артык деп, бу маргаан база катап кӧргӱсти. Јаан ӧргӧӧдӧ чуугандажып јатканча, јапашта да јадып, амыр-энчӱ, эҥке-тоҥко, ырыс-кежиктӱ јадын-јӱрӱм артык эмес пе…


05.10.2020 - altaicholmon\nБоочы јуртым – јӱрегиме јуук тӧрӧлим\nБоочыныҥ сол jанында аралдыҥ ортозыла Каракол-Бажы Ӱч-Сÿмердеҥ Каракол суу агынын алган. Алтай кижи кандый ла сууны «талай» деер, байла, оны баалап, байлап, чике адабай, анайда айдатан болор. Каракол-талай шуулап агып барала, Каракол деп jурттыҥ jаныла аккан Урсулга бириге берет.\nӦткӧн амыраар кӱндердиҥ бирӱзинде калада јаткан эл-јонныҥ кӧп сабазы јылу тӧжӧктӧринде тату тӱштер кӧрӱп, уйуктап јаткылаарда, Горно-Алтайсктыҥ јӱрӱминде база бир тӱӱкилик учурлу керек-јарак башталган.\nАс та болзо – алтын\nСыгын айдыҥ 23-27 кӱндеринде Москвада Россияныҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ юбилейлик он бежинчи јаан керек-јарактары: «Сокровища Севера. Мастера и художники России 2020» деген кӧрӱ-ярмарка ла культуралардыҥ «Кочевье Севера» деген фестивали\nЭҥ учурлузы — чеберлеери ле кӧптӧдӧри\nАлбаты-јонныҥ јанынаҥ тоомјы, кижилик кӱӱндӱ колбулар бойы келбейт. Албаты тегиндӱ айтпаган эмей: «Нени ӱрендеериҥ — оны ла аларыҥ». Башкараачы, ишти ууламјылаачы кижи керегинде айтсабыс, «каруулу», «ченемелдӱ», «кӱчтӱ» деген сӧстӧр бойлоры келет.\nАгашла иштееринде јаан кубулталар керек\nРоссияныҥ президенти Владимир Путин агашла иштеер бӧлӱкти ӧскӱрери керегинде јуунда 2022 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала јӱк ийне бӱрлӱ ле агаштыҥ јазалбаган ла јазалган агашматериалдарын садарын токтодорын угускан.\nБӧлӱкти башкарарында јаҥыртулар башталат\nОроонныҥ агашла иштеер бӧлӱгинде башкарарыныҥ системазын јаҥыртары башталып јат. Ол керегинде государствоныҥ башчызы Владимир Путин бу бӧлӱктиҥ курч сурактарына учурлалган онлайн-јуунда угускан. Бистиҥ ороондо агашты јасакты бузуп кезериле узактаҥ бери тартыжу ӧдӧт.\n«Абилимпикс» конкурстыҥ тергеелик бӧлӱги ӧдӧр\nСу-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ улуска учурлалган «Абилимпикс» конкурстардыҥ тергеелик бӧлӱгин ӧткӱрери аайынча тӧзӧмӧл комитеттиҥ јууны ӧтти.\nИнтернетке јурттарды колбоп…\nАлтай Республикада «Устранение цифрового неравенства» деген федерал программа аайынча иштер тӱгенген.\nПункттыҥ ижин шиҥдеген\nТергеениҥ башчызы Олег Хорохордин ӱлӱрген айдыҥ 2-чи кӱнинде гражданский коруланыш аайынча бастырароссиялык тазыктыру ӧдӧр тушта Россияныҥ МЧС-ныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ тартып јӱрер пунктыныҥ ижин шиҥдеген.\nЕдинороссы вручили ветерану мобильный телефон с безлимитной связью\nТакже они передали многодетной семье планшет для дистанционного обучения. Встречи прошли с соблюдением всех мер противоэпидемиологической безопасности.


16.01.2018 - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министри В.Пелеганчуктыҥ айтканыла, 1990 јылдарда ороондо кызалаҥду айалга болгонынаҥ улам бастыра Россияда, ол тоодо Алтай Республикада балдар ак-јарыкка чыгары астайт.\nБаштапкы катап јарлады\nРоссияныҥ Минфини баштапкы катап министрлердиҥ ишјалын јарлаган деп, «Известия» газет бичийт.\nБалыктаганы учун – уголовный керек\nТурачак аймактыҥ јаргызы Майманыҥ балыкчы-браконьерлерине уголовный керек ачып, бурулаачы јӧп чыгарды. Олор электрокармакла Кебезенниҥ јанында Бий сууда балыктап турала тутурган.\nДокументи јок то болзо, улусты тартат\n«Автобус, таксомотор» деген профилактикалык ишти ГИБДД-ныҥ ишчилери былтыр јыл туркунына ӧткӱрген деп айдарга јараар. Оныҥ тӧс амадузы—таксилердиҥ тискинчилеринде улусты тартатан лицензиялар бары-јогын ширтеп-кӧрӧри, автомобильдеги технический једикпестерди илезине чыгарары.\nБилениҥ ырызыныҥ јажыттары\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билимдик аайынча министерствозы јаҥар айда јиит билелер ортодо «Бӱдӱмји, Ижемји. Сӱӱш» деген конкурс јарлаган.\nJондык сыйдыҥ јаҥы лауреаттары — энергетиктер\nГ. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ ээчий лауреаттарыныҥ ады-јолы адалды. Олор—Горно-Алтайсктагы университеттиҥ преподаватели Эркемен Ядагаев ле «Солнечная энергия» деген ООО-ныҥ генеральный директоры Андрей Ялбаков. Сыйды табыштырар кӧдӱриҥилӱ јуун јаҥар айдыҥ 12-чи кӱнинде Чамал аймактыҥ Онос јуртында, улу Чоростыҥ јуртаган ла иштеген айыл-јуртында ӧткӧн.\n«Садып алган арчын јараар ба?»\nАлтай улус, олордыҥ эленчик-колончыктары, ук-тӧстӧри, јаандары јебрен-кумран чактардаҥ ала ар-бӱткенле эптӱ-јӧптӱ јӱрген, оныҥ јаҥжыгуларын, байын ажыра баспай тоогон. Албаты јадын-јӱрӱминде эбире курчаган ар-бӱткенди, ээлӱ, тирӱ, байлу деп ӧзӧгиле сезип, чыгара айпайтан чӱм-јаҥга тайанган, оноҥ тудунган.\nБилим тӧзӧгӧлӱ болзын\nКирген Ийт јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинде билимчи, ӱредӱчи, јондык ишчи, шахматчы Александр Матынович ПАЛКИННИҤ 80 јажы темдектелди. Кычыраачыларды Алтайдыҥ база бир тоомјылу, јозокту билимчизиниҥ ак-чек ле једимдӱ иштеген ле иштеп јаткан ижиле кыскарта таныштырадыс.\n«Ол сыныкпас ӧзӧктӱ, улу јайалталу кижи болгон…»\nУлу јурукчы, атту-чуулу јондык ла политикалык ишчи Гргорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 148 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥилӱ митинг чаган айдыҥ 12-чи кӱнинде Горно-Алтайскта ӧткӧн.