КАНДЫК АЙ | Чемальский вестникЧемальский вестник\n« Районный конкурс «О войне и Победе»\nКажы ла öйгö бойыныҥ алкыштары берилет. Эмдиги öйдиҥ алкыштарын Артем Енчинов кару албатызына акту кӱӱнинеҥ сыйлап, кажы ла кижиниҥ jӱрегине томулар деп иженет. Алкышты кычырып кöгӱс байлыгар öссин, jаранзын, jӱрӱмер öҥжӱзин.\nКудайыс берген салымыс,\nОт-Энеестеҥ курчуулу болзын.\nАржан талайыс тыныжы,\nJоболдыҥ ийдезин ыратсын.\nАлбатыс öзöги ару болзын,\nСалымы ӱзӱлбес бек болзын.\nJобол таныбас эзен болзын,\nАҥылу öҥжӱк öзӱмдӱ болзын.\nТӱбектӱ öй меҥдеп öтсин,\nАлбаты-jоныстаҥ кыйып öтсин.\nКелер öйис кежик берзин,\nКеен jараш салым берзин.\nАмзап ичерис аржан болзын,\nСуу-кадыкка ийде кошсын.\nЧырай кеберис jиит болзын,\nСалым jолыс öҥжик болзын.\nÖзöгисти алкыш сайратсын,\nJолыста туйук буудакты jайратсын.\nБуудакты бузуп ырыс келзин,\nКелер ӱйелер сӱӱнчизин jайзын.\nJобол бажы ырап барзын,\nКӱнбадышты кöстöп барзын.\nБисти ундып меҥдеп барзан,\nТууразынаҥ кыйып барзын.\nJобол jорыгы кöндӱре jетсин,\nJердиҥ jети кат алтына jетсин,\nJети сары эмеенге jетсин,\nJеткилди jедимдӱ тапканы болзын.\nЭjе-сыйындарга учурлалган алкыштар\nЧычкан jылдыҥ jедими келзин,\nКирелтези арбын келзин,\nАк-Айастаҥ тӱжӱмдӱ келзин,\nЭjе-сыйынла ӱлештӱ келзин.\nАлтайыс алкыш сыйлазын,\nЭjе-сыйынга тоомjы сыйлазын,\nТобырагыс ток сыйлазын,\nБалкажыс байлык сыйлазын.\nАлбатыс кӱдӱзек ырысту болзын,\nЭjе-сыйынла ӱлештӱ болзын.\nБала-барказы артабас болзын,\nЫрысту бӱткен jашту болзын.\nКызалаҥ öйис кыска öтсин,\nКылык-jаҥыла jобош öтсин.\nКомыдалды кокыр солузын,\nКоо jараш jаҥарыс чöйилзин.\nАлтай алып-баатырларга, спортчыларга алкыштар\nАлтайдыҥ курчуулу амыры келзин,\nÖзӱмге байлык öйис келзин.\nКунукчыл-туйук ундылып артсын,\nМаргаандар jеҥер мöрис тартсын.\nАржан-агыныс артабас болзын,\nСу-кадыкка ийде кошсын.\nАру тынар тыныш берзин,\nШулмус алтай эрлер бӱтсин.\nОзогы jарлу бöкöлöр ийдези,\nЭмдиги Алтайды катап ойгоссын.\nОт-Энебистеҥ курчуулу чыдаган,\nÖткöн чактардыҥ чындыгы келзин.\nАлтын-мöҥӱнге мöрлӱ болзын,\nАлтайдыҥ магы jарлу болзын.\nÖткöн öйгö jарбыкту болуп,\nАракы, таҥкы ундылып артсын.\nСпортчы jииттерис кöптöзин,\nАлтай адысты кöкӱтсин.\nJаанду-jашту тоомjыс болзын,\nСпортко бистиҥ jайалганыс болзын.\nСпорт бӱдӱми кеенге тартсын,\nКеберкек омок бӱдӱмге тартсын.\nАлтайдыҥ кöкси спортко кöндӱксин.\nÖзöгис ару санаага jаҥжыксын.\nСпорттыҥ ийдези тыҥып jаранзын,\nАлтайдыҥ ийдезин байыдып jаранзын.\nJалтанбас кöгӱстӱ спортчылар тарказын,\nБаштапкы jерлерди Алтай ээлезин.


«Кванториум» аймактарла јорыкка атанган - altaicholmon\nБистиҥ республикада тӧзӧлгӧн баштапкы мобильный технопарктыҥ ӱредӱлӱ аҥылу лабораториязы быјылгы ӱредӱлӱ јылда бир канча катап Улаган, Кош-Агаш, Кан-Оозы, Кӧксуу-Оозы, Шабалин ле Чой аймактарда болуп, технопаркла јилбиркеп турган балдар ортодо ӱредӱ ӧткӱрер. Мобильный технопарк эртедеҥ тургузылган график аайынча кажы ла агломерацияда ӱредӱлӱ јыл туркунына эки неделедеҥ ӱч катап болоры темдектелет. Кӱнниҥ баштапкы јарымызында јорыктап јӱрер «Кванториум» технопаркта «Технологиялардыҥ урокторы» деген ӱлекер аайынча ӱредӱ ӧдӧр, экинчи јарымызында — ӱзеери инженерный программалар. «Технологиялардыҥ урокторы» деген ӱлекер кеминде ӱренип турган балдар — 5-6 класстардыҥ ӱренчиктери, ӱзеери программалар аайынча — 5-11 класстардыҥ ӱренчиктери. Мобильный технопарктыҥ ӱредӱзи тӱгенген кийнинде, балдар ӱредӱчиле колбуны ыраагынаҥ улалтар аргалу.\nБалдардыҥ «Кванториум-04» деген баштапкы технопаркы бистиҥ тергееде 2019 јылдыҥ јаҥар айында ачылган. Ол школдыҥ ӱренчиктери ортодо профориентация јанынаҥ јаан иш ӧткӱрет, инновационный ууламјылу бӧлӱкке бийик квалификациялу кадрлар белетейт. Анайып, тергеениҥ ӱренчиктерине бойлорына билим ле технический бӧлӱктиҥ аргаларын ачар, бу ууламјыда тереҥ билгирлер алар јаан аргалар ачылган. Башчы бойыныҥ уткуулду сӧзинде: «Кванториумныҥ» ижинеҥ бис кӧпти сакып јадырыс. Тергееде баштапкы мобильный кванториум ачылганыла колбой, эмди јурт јердиҥ балдары андый болушты база алар» — деп айткан.\nОлег Хорохордин анайда ок Алтай Республикада «Ӱредӱлик» деп национальный ӱлекер једимдӱ иштеп јат деген. «Ол ажыра дезе бисте «Кажы ла баланыҥ једими» деген тергеелик ӱлекер тӧзӧлгӧн. Бу ӱлекер бӱгӱнги кӱнде једимдӱ иштейт, бис ол јанынаҥ мынаҥ да ары эрчимдӱ иштеерис» — деп, ол темдектеген.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ национальный политика, ӱредӱ, культура, јондык биригӱлер ле элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар аайынча комитединиҥ председатели Наталья Екеева кӧдӱриҥиниҥ туружаачыларын Билгирлердиҥ кӱниле уткып, јаҥы једимдер ле јаҥы ачылталар кӱӱнзеген. Ол акту бойы јаҥы тӧзӧлгӧн мобильный технопарк једимдӱ иштеп, Арасей тергеениҥ инженер кӧгӱс-байлыгын мынаҥ ары там байыдарына иженип турганы керегинде айткан.\nМобильный технопаркта 5-11 класстар-дыҥ ӱренчиктери билгирлерди ӱредӱниҥ ӱч башка ууламјызы аайынча алар аргалу деп айдар керек. Ӱредӱ бойы чӱмдӱ, технологиязы база. Јарт болзын деп, программаларыныҥ аттарын кӧчӱриш јогынаҥ орус тилле берерге келижип јат: бир сӧслӧ, олор виртуальная ла дополненная реальность /информационные технологии, геоинформационные технологии/, аэротехнологии, промышленная робототехника/промышленный дизайн деп адалган бӧлӱктерге бӧлӱнип јат.\nБыјылгы ӱредӱлӱ јылда мобильный технопарк ажыра бир муҥга шыдар бала ӱренер. Башка-башка ӱлекерлерлӱ ӱредӱлерде дезе ӱч муҥнаҥ ажыра ӱренчик туружар. 2021 јылда бистиҥ республикага база бир мобильный технопарк келер. Ол технопарк арткан калган аймактарды јеткилдеерге тузаланылар. 2024 јылга јетире ороондо ӱредӱликтиҥ јорыктап јӱрер 340 комплексин тӧзӧӧри темдектелет. Олордоҥ эки комплекс бистиҥ тергееде тӧзӧлӧр.\n«Ӱредӱлик» деп национальный ӱлекердиҥ «Кажы ла баланыҥ једими» деген федерал ӱлекерин јӱрӱмде једимдӱ ле толо бӱдӱрер амадула бистиҥ тергее ӧткӧн јылда «Кванториум» деген мобильный технопарк тӧзӧӧргӧ федерал бюджеттеҥ он јети миллион салковой кире акча алган деп айдар керек. Эмди бу ӱлекер Алтай Республикада једимдӱ иштеп јат. Оны тергеениҥ аймактары јаар јол-јорык башталганы иле ле јарт керелейт.


Јаан талдаштардыҥ јылы - altaicholmon\nБыјыл сыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызын, башкарузыныҥ председателин ле Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ депутаттарын тудар талдаштар ӧдӧр (сыгын айдыҥ экинчи воскресень кӱни – Ӱнбериштиҥ бирлик кӱни).\nБу кӱн анайда ок Акјолдогы ла Турачактагы јурт јеезелердиҥ јаандарын, Куйустагы јурт јеезениҥ депутаттарын, Горно-Алтайск каланыҥ депутаттар Соведине 1-кы округ аайынча депутатты ла республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧринде јайым арткан мандаттар учун 16 депутат тудар такып ла ӱзеери талдаштар ӧдӧр.\nТалдаштар јанынаҥ «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ сурактарына карууларды АР-дыҥ парламентинде јербойында башкарынар ла тап-эрик ээжилер аайынча комитеттиҥ јааны, «Единая Россия» политикалык партияныҥ турчызы Виктор ХАБАРОВ берген.\n–Виктор Иванович, республиканыҥ эмдиги јасактарыла АР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели канайда тудулат? Бистиҥ кӧп кычыраачылардаҥ мындый сурактар келет.\n–АР-дыҥ «Алтай Республиканыҥ башчызын, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателин тудар талдаштар керегинде» јасагы аайынча (25.06.2012 ј., №35-РЗ) республиканыҥ башчызын Россия Федерацияныҥ Алтай Республиканыҥ јеринде јаткан талдаар тап-эриктӱ граждандары текши, теҥ-тай ла кӧнӱ талдаштарда јажытту ӱнберишле тудуп јат.\n–Республиканыҥ башчызына кем кандидат болор аргалу?\n–Россия Федерацияныҥ 30 јажы толуп калган гражданини АР-дыҥ башчызына, башкарузыныҥ председателине тудулар аргалу.\nЈе ӧскӧ государствоныҥ гражданини болгон эмезе ӧскӧ ороонныҥ јеринде јаантайын јадар эриктӱ Россияныҥ гражданини, кату ла (эмезе) анчада ла кату каршулу керек эткени учун јайымын айрыттырган ла ӱнбериш ӧткӧн кӱнге јетире адалган керектер учун јаргыныҥ кезедӱзин ӧтпӧгӧн лӧ бӱдӱрбеген кижи, экстремист ууламјылу каршулу керек учун јаргылаткан ла јаргыныҥ кезедӱзин анайда ок толо бӱдӱрбеген кижи, нацизмди јарлап јайган, экстремист јетирӱлерди таркатканы учун администрациялык кезедӱ алган кижи Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ јамызына тудулар эрик јок.\n–Республиканыҥ башчызына кандидат болотон улусты кем адаар аргалу, Виктор Иванович?\n–Јасак аайынча, бу јамыга кандидаттарды талдаачы биригӱлер кӧстӧп јат. АР-дыҥ башчызын, башкарузыныҥ председателин тудар талдаштарда талдаачы биригӱ – федерал јасактар аайынча талдаштарда туружар тап-эриктӱ политикалык партия болуп јат, эмезе, партияныҥ уставында бу темдектелген болзо, партияныҥ Алтай Республиканыҥ јеринде чотко турган ла ижин мында бӱдӱрген бӧлӱги.\n–Республиканыҥ башчызына кандидат болуп адалгандар «муниципал фильтр» ӧдӧр учурлу деп билерис. Бу не дегени, јартап берзегер?\n–Алтай Республиканыҥ башчызына кандидатты политикалык партия адаган кийнинде тергеениҥ муниципал чыгартулу јаҥдарыныҥ депутаттарыныҥ ла муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ јаандарыныҥ бу кижини јӧмӧгӧн колын салган ӱндери јуулар учурлу. Јурт јеезелердиҥ депутаттарыныҥ ла јаандарыныҥ, депутаттардыҥ аймак ла кала Советтериниҥ депутаттарыныҥ, аймактардыҥ ла каланыҥ јаандарыныҥ текши тоозынаҥ 7 процентиниҥ (эмезе республикада 1 148 мындый улустаҥ 81 кижиниҥ) кандидатты јӧмӧгӧн ӱндерин јуур керек. Бу колсалыштардыҥ 7 проценти – депутаттардыҥ аймак ла кала Советтериниҥ депутаттарыныҥ ла аймактардыҥ ла каланыҥ јаандарыныҥ ӱндери болор керек (чокымдаза, республикада 210 мындый улустыҥ 15-и кандидатты јӧмӧӧр). Јасактыҥ база бир некелтези – адалган ӱндер республиканыҥ 11 муниципал тӧзӧлмӧзиниҥ 9-наҥ ас эмезинеҥ јуулар учурлу.\nМуниципал тӧзӧлмӧниҥ чыгартулу јаҥыныҥ депутады эмезе јааны бир ле кандидатты јӧмӧп, колын салар аргалу. Колсалыжын, бу керек кандый кӱнде ле ӧйдӧ болгонын ол таҥынаҥ бойы бичип јат ла кандидатты јӧмӧгӧн ӱн чындык болгонын нотариус керелеп јат. Кандый бир кандидатты јӧмӧгӧни керегинде колын салып койоло, кийнинде оноҥ ойто мойноор арга јок.\nЈӱк бу «шӱӱнди» ӧткӧн кандидат республиканыҥ башчызына кандидат болуп окылу адалып, талдаштарга чыгып јат.\n–Быјыл Эл Курултайдыҥ эмдиги депу-таттарыныҥ иштеер чыдулары тӱгенип јат ла кӱскиде парламенттиҥ јаҥы тудуузыныҥ депутаттарын тударыс. Бу талдаштарда депутатка кандидат болотон улусты кем адаар, кӧстӧӧр аргалу? Политикалык партиялар талдаштарда канайда туружар?\n– Алтай Республиканыҥ парламенти (Эл Курултай) 41 депутаттаҥ туруп јат. Олордоҥ 20 депутат бир мандатту округтарда, 21 депутат талдаштарда турушкан поллитикалык партиялардыҥ тооломы аайынча тудулат.\nАР-дыҥ «Алтай Республиканыҥ депутаттарын тудар талдаштар керегинде» јасагы аайынча (24. 06. 2003 ј., №12-15) республиканыҥ депутадына кандидат болуп кижи таҥынаҥ бойыныҥ кӱӱниле де, эмезе талдаачы биригӱниҥ кандидаттарыныҥ тооломына кирип те чыгар аргалу. Кандидаттардыҥ тооломын федерал јасак аайынча талдаштарда туружар тап-эриктӱ политикалык партиялар эмезе олордыҥ талалык биригӱлери тургузат.\n–Кандый партиялар парламентте бойыныҥ фракциязын тӧзӧп јат?\n–Талдаштарда турушкан партияны ӱнбереечилердиҥ 5 проценттеҥ ас эмези јӧмӧгӧн болзо, бу партияныҥ тооломы ажыра депутатка тудулгандар парламентте бойыныҥ биригӱзин (фракциязын) тӧзӧп јат. Фракцияга анайда ок бир мандатту округтарда тудулган депутаттар кирер аргалу.\n–Быјыл тудулар АР-дыҥ башчызы ла депутаттар канча кире ӧйгӧ иштеерге тудулар?\n–Беш јылга иштеерге тудулып јат.\n–Республиканыҥ башчызын ла парламенттиҥ депутаттарын тудар талдаштар керегинде эмдиги башкарынган јасактарга јуук ӧйдӧ кубулталар эдилери темдектелип јат па?\n–Јӱк федерал јасактарга кубулталар эдилзе, республикан јасактарысты ого келиштире тӱзедер амадула Алтай Республиканыҥ башчызын, башкарузыныҥ председателин ле Алтай Республиканыҥ депутаттарын тудар талдаштар керегинде јасактарга кубулталар эдилер аргалу.\n–Тергеениҥ башкараачызын тудар ээжилер ороон ичинде текши тӱҥей бе, эмезе башкаланып јат па?\n–Кезик тергеелерде, темдектезе, Дагестанда, Ингушетияда, Кабардино-Балкарияда, Тӱндӱк Осетияда, Карачаево-Черкесияда, Крымда ла Севастопольдо тергеениҥ башчызы текши албаты турушкан талдаштарда эмес — субъекттиҥ јасакчы јаҥыла тудулат. Кандидат болотон улусты јасакчы (чыгартулу) јаҥдагы ла (эмезе) РФ-тыҥ Госдумадагы политикалык партиялардыҥ адаганыла РФ-тыҥ Президенти тергеениҥ јасакчы јаҥында јӧптӧӧрине чыгарат.


Талдаачы участоктор IP-камераларла јеткилделер - altaicholmon\nСистемаларды тургузар иш учына јеткен деп, компанияныҥ пресс-службазы јетирген.\n2018 јылда талдаштар канайда ӧдӱп турганын кӧрӧр видеонаблюдение јаҥы технологияла ӧдӧр — ӱнбериш ӧдӧр лӧ ӱндерди чоттоор јерлерде болгон јаан программно-аппаратный комплекстердиҥ ордына јуунак IP-камералар тургузылар, ол камераларды компьютерге колбобос.\nСвязьтиҥ Алтай Республикадагы операторы видеонаблюдениениҥ системаларын 55 объектте тургузар учурлу, олордоҥ јирмези — республиканыҥ тӧс јеринде, 35-и — аймактардыҥ тӧс јерлеринде. Камералар јурукка согорын ла ол ок ӧйдӧ табыштарды бичиирин ӱзӱги јогынаҥ ӧткӱрерин јеткилдеер. Ол видеобичимелдер соҥында бу компанияныҥ обработка аайынча тӧс јерлеринде чеберлелер. Бу ишти толо кеминде бӱдӱрерге, беш талдаачы участокко оптический сеть ӱзеери тудулар.\n«Ростелеком» тулаан айдыҥ башталганында ЦИК-тиҥ ле тергеелик избиркомдордыҥ ишчилерине аҥылу служебный портал ачар, ол ажыра талдаштардыҥ алдында видеонаблюдениениҥ эп-аргалары иштеерине канайда белетелип турганын шиҥжӱде тудар арга болор.\nТалдаштар ӧдӧр кӱнде трансляцияны оператор IP-камералардыҥ болужыла интернетте «онлайн» бӱдӱмле кӧргӱзерин јеткилдеер. Анайда ок компания кажы ла филиалда ситуационный тӧс јерлер тӧзӧӧр лӧ порталдыҥ тузаланаачыларын јӧмӧӧргӧ, «8-800» кодту номер берер.\nТалдаштар ӧткӱрер ӧйдӧ, 2018 јылдыҥ тулаан айыныҥ 17-чи кӱнинеҥ ала 19-чы кӱнине јетире, ишти јеткилдеерге, «Ростелекомдо» тӱни-тӱжи болор дежурство тӧзӧлӧр, анда компанияныҥ горно-алтайский бӧлӱгиниҥ ишчилериниҥ 10 бригадазы туружар.\nРоссия Федерацияныҥ Президентиниҥ талдаштары ӧйинде Алтай Республиканыҥ ыраак турлуларында ла кордондорында ӱнбереечилер ӱндерин ӧйинеҥ озо берери тулаан айдыҥ 2-чи кӱнинеҥ ала 16-чы кӱнине јетире ӧйдиҥ туркунына ӧдӧр. Анайда ок ӱнбериш ӧдӧр јердеҥ ыраак, транпортный колбу јанынаҥ уур-кӱчтер бар јерлердеги ӱнбереечилер ӱндерин база ӧйинеҥ озо берер аргалу. Андый ӱнбериш Кош-Агаш, Турачак, Улаган ла Кӧксуу-Оозы аймактардыҥ бир канча талдаачы участокторында ӧдӧр. Кош-Агаш аймакта мындый ӱнбериш тулаан айдыҥ 2-чи кӱнинеҥ ала 16-чы кӱнине јетире, Турачак аймакта — тулаан айдыҥ 16-чы кӱнинде, Улаган аймакта — тулаан айдыҥ 12-чи кӱнинеҥ ала 16-чы кӱнине јетире, Кара-Jӱректеги ле Ак-Кемдеги метеорологический станцияларда — тулаан айдыҥ 9-чы кӱнинеҥ ала 16-чы кӱнине јетире ӧдӧр.


Меке-тӧгӱннеҥ чындык чыгат - altaicholmon\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда режиссер Иван Кукуевтиҥ А. Гельманныҥ «Скамейка» деген пьесазы аайынча тургускан «Спичка» деп адалган дипломный ойын-кӧргӱзӱниҥ премьеразы ӧтти.\nСолун ойын-кӧргӱзӱни тургускан Иван Кукуев бойыныҥ ӧйинде Щепкинниҥ адыла адалган театрал училищени (институт) божодып, эл театрда иштеген. Тургуза ӧйдӧ ол ГИТИС-те Россия Федерацияныҥ албаты артизи А. Галибинниҥ мастерскойында ӱренет. Эл театрдыҥ алтай ла орус труппаларыныҥ актерлорыла тургускан «Спичка» деп ойын оныҥ дипломный ижи болуптыр. Ойын-кӧргӱзӱни кӧргӧн кӧрӧӧчилер ойынга «5» темдек тургустылар.\nРежиссердыҥ айтканыла, бу ойында оныҥ ӱреткен ӱренчиктери Алена Шумейко, Маргарита Гринь, Анастасия Концевая ойногондор.\nОйын-кӧргӱзӱ сценада ӧткӧн. Је кӧрӧӧчилер база сценада ажындыра тургузылган такталарга отурып, ойынды кӧрди. Кӧрӧӧчилер – база сценада. Шак бу айалга јаан ӱйениҥ кӧрӧӧчилерин чала эмеш кайкатты. Је јаш улус мындый айалгага јаан ајару этпеди. Культураныҥ кандый ла ууламјыларында ӧйлӧ кожо јаҥыртулар, ченелтелер јаантайын болуп јат ине. Темдектезе, јайгыда эл театрга Москвадаҥ эл-калыктар театры келип, эмдиги ӧйдиҥ драматургиязы аайынча театральный лабораториязы кыска ӧйдиҥ туркунына ойын-кӧргӱзӱлердиҥ эскизтерин тургускан эди. Онойып, кӧрӧӧчилер эл театрдыҥ гаражында «Проезд Гагарина» (реж. О. Еремин) деген ойынды кӧргӧн эди. Кӧрӧӧчилер ондо – гаражта, мында – сценада. Бу, байла, јаҥы ӧйдиҥ јаҥыртулары болор бо…\nЧала бӱрӱҥкий сценада эр ле эпши кижи. Сакыбаган јанынаҥ таныжат. Танышканы да саҥ башка айалгада ӧдӧт. Кичинек каланыҥ паркында тактада. Бу јӱрӱмде аскан-тоскон эр ле эпши кижи таныжат, бары-јогын угужат. Эр де, эпши де кижи јаҥыскан. Сакыбаган бу туштажуга экӱниҥ сӱӱнип јатканын. Бой-бойына тартылат. Байагы эпши сӱӱнгенине, иженгенине куучынды бойы ла кӧнӱ, токтоду јогынаҥ улалтат. Экӱ биригип, јурт тӧзӧп, јӱк ле эки бойына эптӱ тура, јадар јер керегинде айдып ла јат. Байагы эр кижи бу керекти узак чӧйбӧй, изӱ тарыйына ылтам ла биригери јанынаҥ бойыныҥ сӧзин айдат, келинди сӧстӧйт. Је керектиҥ аайы јакшы јаны јаар бурылардыҥ кажы јанында эрдиҥ бойы керегинде јараш куучыны, керек дезе бойыныҥ ады-јолы меке-тӧгӱн болгоны чыгып келет. Кажы ла катап оныҥ тӧгӱнденгени јарталат. Је ондый да болзо, јымжак јӱректӱ келин оныҥ меке-тӧгӱнин керек этпей, таштап ийет. Јалакай, јымжак јӱреги јолында јолыккан бу кайракан тӧгӱнчик эмес, је бойыныҥ јӱрӱмин аайлу-башту эдип јӱрӱп болбогонын келинге айдып турат. Ӧзӧгинде оды ӧчкӧн, ийде-кӱчи јылыйган эр деп кӧрӧт. Эр де, эпши де тӧгӱнденген, бой-бойын мекелеген. Тӧгӱн сӧсти олор чынга бодоп бӱткен. Бир јанынаҥ каткымчылу, база бир јанынаҥ јӱрӱмде болгон ачу, карамду учурал. Мында олор бойлорыныҥ меке-тӧгӱнинеҥ ак-чек, ару ла чындык кӱӱн-тапка, эптӱ-јӧптӱ сӧскӧ келет. Бой-бойы керегинде, ачу да болзо, је чындыкты угуп, билип, бой-бойына карузыжып, јуук улус боло берет. Айса болзо, ак-јарыкта эҥ ле јуук улус болуп айабас…\nЈаантайын чала калаҥы јӱрер эр јол бажында бойы керегинде јараш эдип куучындап, јолыккан келиндердиҥ јӱректерин кайылтат, калас ла ижендирет. Меке-тӧгӱни јӱрӱмде кӧп учурап јат. Је оныҥ тӧгӱнинде кандый да јайаандык одычак бар. Јолугышкан улус кемдер болотон? Олор – орто јаштыҥ ичинде улус. Кӧс чиҥбей, бой-бойын тӧгӱндеп јат. Тегин ле эр тӧгӱн куучыны ажыра кезикте бойыла таныжат. Оныҥ учун јолыккан келин оны эр кижиниҥ кӧрӱми ажыра билерге ченежет.\nЈе кӱлӱк эр бойын да учына јетире билбеген, аайлабаган. Бу экӱниҥ тӧгӱни-мекези, кылык-јаҥдарыныҥ чындыгы, арузы чын ла јӱрӱмнеҥ алынган болордоҥ айабас. Је онызын кажы ла кӧрӧӧчи бойы айтсын. «Спичка» деген ойын-кӧргӱзӱде совет ӧйдиҥ, сегизен јылдардыҥ, бир сӧслӧ, ӧткӧн јӱрӱмниҥ элестери кӧргӱзилет. Је ол элестер, јӱрӱм бойы, ондый туштажулар бӱгӱнги де јӱрӱмде эр ле эпши кижиниҥ јӱрӱминде учурап турган эмес пе? Кажы ла туштажуда баатыр алып амалдайларын-маскаларын солыйт. Эпшилер дезе јӱрегиниҥ тӱбинде конгон сӱӱжин, ижемјизин кажы ла катап сакып, јолыкканын, айса болзо, бу ла болор деп јӱреги согулып, удура базат, ӧкпӧӧрӧт.\nРежиссер ойын-кӧргӱзӱни «Скамейка» деп адабай, «Спичка» деп адаганында, айса болзо, ойынныҥ тӧс учуры бар болор бо? Каҥза азарга, папиросты кӱйдӱрерге удура эмезе ӧдӱп јаткан эпшидеҥ сереҥке сураганы, таныжарга, куучындажарга сананганы болор бо?\nРежиссер Иван Кукуевтиҥ тургускан «Спичка» деген ойынында Эмиль Колбин, Айдар Унатов, Эмиль Садыков, Светлана Чельчикова, Алена Шумейко, Маргарита Гринь, Анастасия Концевая, Айдыҥ Бадыкин ойнодылар. Актерлор ончозы бийик кеминде ойноды.\nОйын-кӧргӱзӱниҥ јурукчы-тургузаачызы РФ-тыҥ нерелӱ артизи Валерий Тебеков, кӱӱле режиссер Иван Кукуев бойы кеелеген.\nИван Кукуев ӱредӱзин божодып, дипломный ижин «5» темдекке корып, эл театрына јанып келзе, кӧрӧӧчилерди солун иштериле јилбиркедер деп иженедис.


Јӱрӱм ол — тартыжу - altaicholmon\nЈаҥар айдыҥ 1-10 кӱндеринде бистиҥ республикада јаҥжыкканы аайынча кенектердиҥ онкӱндӱги ӧдӱп јат. Быјыл оныла колбулу керек-јарактар тергееде кандый айалгаларда ӧдӱп турганы керегинде кенектердиҥ бастырароссиялык обществозыныҥ јондык организациязыныҥ Алтайдагы тергеелик бӧлӱгиниҥ јааны Людмила РЫСПАЕВА куучындайт:\n—Бистиҥ республикада кенек улустыҥ 11 организациязы иштеп јат. Олордыҥ ижин тергеелик бӧлӱк башкарат. Бойым бу ишке былтыр тулаан айда келгем. Јондык организацияныҥ јаанына ээчиде эмес ӧткӧн конференцияда тудулгам. Кенек улустыҥ быјылгы онкӱндӱги керегинде куучындаардаҥ озо Кенектердиҥ телекейлик кӱни јанынаҥ кыскарта айдып ийерге турум. Бу байрамды Бириктирилген Нациялардыҥ Организациязы 1992 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 14-чи кӱнинде јӧптӧгӧн. Су-кадыгынаҥ кирелӱ улус албатылар ортодогы бу байрамды эмди јирме јылга шыку ӧйгӧ јаҥар айдыҥ ӱчинчи кӱнинде темдектейт.\nБу байрамла колбой, бис ак-јарыкта бар болгонысты, бистиҥ алдыста кӧп курч сурактар туруп турганы керегинде обществого, государствого база катап угузадыс. Кенек улуска андый аргалар берилгенин сӱрекей учурлу деп кӧрӧдим. Кенек улустыҥ јадын-јӱрӱминде Алтай Республикада, текши Россияда ла чылап ок, уур-кӱчтер ле курч сурактар ас эмес.\nБӱгӱнги кӱнде кенек улустыҥ јонјӱрӱмдик айалгаларын јарандырар, ого туура салбас ајару эдер некелтелер туруп јат. Бу сурак кече-башкӱн табылган эмес, ол бистиҥ алдыста јаантайын турат. «Јӱрӱм ол — тартыжу» дегени бистий улустыҥ јадын-јӱрӱмине сӱрекей јуук келижип јат. Кенек кижи айылынаҥ чыгып, магазинге, аптекага ла ӧскӧ дӧ јерлерге кандый да буудактар јогынаҥ једип, су-кадык улустыҥ ортозында јайым ла бош јӱрер учурлу.\nБисте тургузылган кезик пандустарды ӧрӧ колло до тартынып, чыгып болбозыҥ. Мындый айалгаларды эксперттердиҥ комиссиязы бастыразына шыдар аймактарда темдектейт. Муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ ле учреждениелердиҥ јаандарына пандустарды тударына ла олорды бар ээжилерге келиштире тузаланатанына јаан ајару эдер керек деп бодойдым.\nБу јанынаҥ аймактардыҥ јаандарыла, учреждениелердиҥ башкараачыларыла эптӱ-јӧптӱ ле ачык-јарык куучын-эрмек улай ла ӧдӱп јат. Бистиҥ тергеениҥ кажы ла организациязында коляскада отурган кенек кижиге болужатан аҥылу специалист иштеген болзо, сӱрекей јакшы болор эди. Бис дезе андый улусты ӱредерге јазымы јогынаҥ болужар эдис.\n«Јӱрӱм ол — тартыжу» дегени бистий улустыҥ јадын-јӱрӱмине сӱрекей јуук келижет\nКоронавирустыҥ пандемиязыла колбой, бистиҥ ижис база кубулган. Эмди бастыра керек-јарактар онлайн бӱдӱмле ӧдӧт. Тургуза ӧйдӧ су-кадыгынаҥ кирелӱ улус онкӱндӱкке учурлалган јайаан конкурста туружат. Ол «Мир внутри нас» деп адалат. Конкурстыҥ жюризи јеҥӱчилдерди ӱч башка номинацияда талдаар. «Кожоҥ биске јӱрерге болужат» деген ууламјыда кожоҥдоорына јайалталу болуп бӱткен улус туружат. «Ус колду улус» деп адалган номинацияда узанып ла кӧктӧнип билер јайалталар тартыжат. «Мастерское слово» деген ӱчинчи уууламјыда ӱлгерлер эске айдылат. Бу конкурста туружарга кӱӱнзеген улус бойлорыныҥ угузу бичиктерин, эдим-тудумдарын, кӧрӱклиптерин биске электрон почта ажыра ийет.\nЈаҥар айдыҥ учы јаар организацияныҥ ижинде эрчимдӱ туружып турган улусты јууп, олорго кайралдар ла сыйлар табыштырып, кӱндӱӱ-кӱрее ӧткӱрерге белетенип турус. П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда анайда ок јарлу артисттердиҥ турушканыла јаан онлайн концерт ӧдӧр.\nКоронавирустыҥ бистиҥ ижиске јетирген чаптыгын мынаҥ ӧрӧлӧй айткан эдим. Је оныҥ шылтузында онлайн бӱдӱмле иштеерине ӱренип, эмди оны тузаланарына темиге бердис. Мындый аргала кӧнӱ эфирлер ӧткӱрип турус. Су-кадыкты корыырыныҥ, иштиҥ министерстволорыныҥ, соцстраховканыҥ, эмчилердиҥ јонјӱрӱмдик экспертизазыныҥ ла иш аайынча фондтордыҥ чыгартулу ишчилериле кожо кенек улустыҥ сурактарына каруулар бередис.\nКенек улустыҥ онкӱндӱги ӧдӱп турган ӧйдӧ бисле кожо јуук колбуда иштеп турган министерстволорло акту бойым кӧнӱ эфирлерди база ӧткӱрип турум. Керек-јарактардыҥ ла курч сурактардыҥ аайына чыгарга мындый эп-мар сӱрекей јарамыкту болгонын јӱрӱм кӧргӱзет.\nОл ло пандемиядаҥ улам бис темдектеп алган керек-јарактарыстыҥ кӧп сабазын быјыл токтодып салганыс. Је ӱч јаан керекти бӱдӱрип, оныҥ учына чыкканысты оморкодулу айдарга турум. Кичӱ изӱ айда бистиҥ обществоныҥ ижинде эрчимдӱ туружып турган он кижи кенек улустыҥ бастырароссиялык обществозыныҥ јӧмӧлтӧзиле Москва јаар экскурсияга барып јӱргендер. Орооныстыҥ тӧс калазын олордыҥ кӧп сабазы јӱрӱминде баштапкы ла катап кӧргӧндӧр. Республиканыҥ тыштына чыкпаган јерлештерис бу јол-јорыктаҥ бийик кӱӱн-санаалу јангандар.\nРеспубликаныҥ элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларында «Пара-Крым-2020» фестивальда једимдӱ турушканыс јанынаҥ мынаҥ озо кӧп бичилген эди. Је андый да болзо, ол керегинде база катап айдып ийерге турум. Бу фестиваль быјыл сыгын айда Евпаторияда ӧткӧн. Бу јаан маргаандарда Арасей тергеениҥ бежен алты талазынаҥ тӧрт јӱстеҥ ажыра кенек спортчы турушкан. Бистиҥ јерлештерис таҥынаҥ туружаачылар ортодо беш медаль ойноп алгандар. Мен бойым 50 метр эжиниште маргыжып, баштапкы јерге чыккам. Надежда Ортонулова пневматический мылтыктаҥ таҥма адып, экинчи јерге чыккан. Чейнеш Манзырова дартсла, пауэрлифтингле болгон маргаандарда аткыр ла кӱчтӱ болгонын кӧргӱзип, баштапкызында экинчи, экинчизинде ӱчинчи јерлер алган. Алена Бабушкина дезе столдо ойноор теннисте кӱлер медальла кайралдаткан. Бистиҥ тергеедеҥ бу фестивальда бастыра сегис кижи турушкан.\nАлтай Республиканыҥ командазы сыгын айдыҥ он биринчи кӱнинде фестивальдаҥ јанып келерде, оны аэропортто тергеениҥ башчызы Олег Хорохордин уткуганы спортчыларга сӱрекей оморкодулу болгон эди. Ол тушта тергеениҥ башкараачызы иштиҥ, јонјӱрӱмдик ӧзӱмниҥ, эл-јонды ишле јеткилдеериниҥ министри Адар Суминге ле спорт ло физкультура аайынча комитеттиҥ председатели Олег Гуринге «Пара-Крым-2021» бастырароссиялык фестивальга белетенер ӧйдӧ бистиҥ кенек спортчыларга бастыра јанынаҥ болуш јетирзин ле тазыктыру белетенишке јарамыкту айалгалар тӧзӧӧрин јеткилдезин деген јакылта берген. Бис бойыстыҥ алдыста бу фестивальдыҥ командалар ортодо улалып јӱрер Кубогын ойноп, оны Алтай Республикага экелер амаду тургузадыс. Андый аргалар тергеениҥ кенек спортчыларында јеткилинче бар.\nБистиҥ республикада кенек улустыҥ 11 организациязы иштеп јат\nБыјыл бӱдӱрген ӱчинчи јаан керек ол — «За рулем-2020» деп конкурс болор. Бис оны бойлорыс тӧзӧп ӧткӱргенис. Бу конкурста коляскада отурган кенек «тискинчилер» турушкандар. Олор кӧлӱкле маҥтадып, јолдо фигурный јорыктыҥ эп-аргаларын кӧргӱскендер. Маргаандар сӱрекей јилбилӱ ӧткӧн деп айдар керек. Солун конкурста бастыразына шыдар аймактар турушкан. Темир аттыҥ тискинчизине керектӱ ченемел шак мындый јол-јорыктарда келип јат. Бистиҥ тергееде кенек улус ӱренетен аҥылу автошколдор јок. Бу конкурсты бис общество ло јаҥныҥ органдары бу суракка ајару этсин деп ӧнӧтийин ӧткӱргенис.\nКенек улустыҥ тергеелик бӧлӱги быјыл анайда ок башка-башка гранттарда једимдӱ турушкан. Оныҥ шылтузында «Россияныҥ энелери» деген обществоныҥ бастырароссиялык кыймыгузыныҥ болужыла Горно-Алтайскта кенек балдардыҥ аҥылу кыбын ачканыс. Эне-адаларга эмди бу кыпта балазын тоолу ӧйгӧ артыргызып, бойлорыныҥ керек-јарактарына барып келер аргалар тӧзӧлгӧн. Кенек балдарла мында таскадаачы-психолог иштеп јат.\nБыјыл ол ло «Россияныҥ энелери» деген обществоныҥ јӧмӧлтӧзиле коронавирустыҥ пандемиязыныҥ ӧйинде јӱске кийер маскалар кӧктӧп таркатканыс. Бу ишти кенек улустыҥ Чой аймакта иштеп турган јербойындагы организациязы тӧзӧп ӧткӱрген. Коронавирустыҥ ӧйинде сӱрекей керектӱ бу маскалар кенек улуска, кирелӱ јадып турган билелерге ле кӧп балдарлу билелерге акча тӧлӧбӧзинеҥ ӱлелген.\nБис албаты фронттыҥ бӧлӱгиниҥ, «Единая Россия» партияныҥ бистиҥ тергееде иштеп турган башкартуларыла, башкаруныҥ министерстволорыла, комитеттериле, ведомстволорыла јуук колбуда иштеп јадыс.


Ајарыҥкай болугар! - altaicholmon\nГорно-Алтайсктыҥ полицейскийлери каланыҥ бир кижизинеҥ телефон ажыра 25 000 салковой кире акча уурдаган каршучылды бедирейт деп, Алтай Республиканыҥ МВД-зыныҥ пресс-службазы јетирет.\nУурдаткан кижи мобильный телефоны ажыра Интернетке кирген эмтир. Оныҥ телефоны «Мобильный банкла» колбулу болгон. Смартфонго банктардыҥ бирӱзиниҥ приложениезин кепке базып алар тушта ол вирусту программага кире берген. Анайып, оныҥ картазындагы акча «јылыйып» калган.\nЭмдиги ӧйдӧ ол телефон оныҥ ээзинеҥ удурумга айрылган, шиҥжӱлӱ иштер ӧткӱрилет.


Кеендик телекейинде јаркынду јылдыс - altaicholmon\nКеендик телекейинде јаркынду јылдыс\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда тоолу кӱндер кайра Алтай Республиканыҥ санадыныҥ нерелӱ ишчизи, режиссер, сценарист, ӱредӱчи Лариза ЛЕБЕДЕВАНЫҤ јайаандык эҥири кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧтти.\nЈайаан јайалталу, байлык ченемелдӱ Лариза Лебедева одус беш јылдыҥ туркунына эл-јондык байрамдардыҥ ла ойын-концерттердиҥ программаларыныҥ, ӱлекер-проекттериниҥ ады-јолы јарлу режиссеры болуп јат. Ченемелдӱ режиссердыҥ иштеп јаткан ижинде бойыныҥ аҥылу јажыды бар. Онойдо ок кандый бир сценический ӱлекерди, анчада ла эл-јондык учурлу болзо, талдама, чыҥдый тургузарында база ла алкы бойыныҥ кӧрӱми, сӧзи бар. Шак бу мындый кайкамчылу эпшиниҥ эҥиринде ол јажыттыҥ, ченемелдиҥ кезигиле кӧрӧӧчилер јилбиркеп таныштылар деп айдарга јараар.\nОл режиссердыҥ ижин аҥылу, танылу иш деп кӧрӧт. Кандый да программаны, ӱлекерди тургузарга, оныҥ учурын эптештирип-келиштирип, бир ууламјыла апаратаны јаан керек ине. Кӧрӧӧчиниҥ санаазыла, ончозы ла бойы кӧнӱ барып јаткандый билдирет деп, эҥирди ӧткӱреечилер јолду темдектедилер. Је ол ок ӧйдӧ режиссер артисттер ле чылап ӧкпӧӧрӧт. Лариза Михайловна бойыныҥ ижине каруулу ла чындык болгонын ӧткӧн јайаандык эҥир јарт кереледи.\nАчык-јарык, јалакай, кӱӱн-санаазы, кӧкси элкем-телкем Лариза Чамал аймактыҥ Бешпелтир деп јараш јуртында чыккан-ӧскӧн. Школды једимдӱ тӱгезип, јиит кыс Барнаулдагы культурно-просветительский училищениҥ режиссер бӧлӱгин божоткон.\nОбластьтыҥ культура башкартузы оны ӱредӱзиниҥ кийнинеҥ тӧрӧл јерине — Шабалин јаар аймактыҥ Культура байзыҥына иштеерге аткарган. Ол мында ӱч айга шыдар худбашкараачы болуп иштеп турала, байзыҥныҥ јаанына кӧстӧлгӧн.\nЛариза Михайловна одус беш јылдыҥ туркунына бойыныҥ тӧс ижиле коштой, кӧп тоолу јайаан јайалталарга кеендиктиҥ телекейинде бойыныҥ јерин, ижин табарга болушкан ла бӱгӱнги кӱнге јетире болужып јӱрет. Ӱредӱчиниҥ база бир байлыгы ӱренчиктери ине. Лариза Михайловнаныҥ эҥ баштапкы ӱренчиги Мӧндӱр-Соккон јурттыҥ Культура байзыҥыныҥ јааны Ия Ишмина јайаандык эҥирде база турушты.\nОл 1998 јылда каланыҥ Культура байзыҥына иштеп келеле, Лариза Михайловнала танышкан. Оноҥ бери кӧп јылдар да ӧткӧн болзо, је олор ӧмӧ-јӧмӧ, нак иштеп, бары-јогыла ӱлежип јӱрет.\nИяныҥ айтканыла, Лариза Михайлов-наныҥ билгири бийик, ол ижине каруулу, некелтелӱ, кожоҥдоп то, иштеп те билер. Алкы бойы сӧзине турар, турумкай, керсӱ, омок, је ол ок ӧйдӧ кокырчы, бир сӧслӧ, су-алтай ӧзӧктӱ алтай эпши.\nАлтай албатыныҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥыла јилбиркеп, билериле болорзынбас, јаантайын бедиренет, кычырат. Ол каланыҥ 7-чи таҥмалу школыныҥ ӱренчиктериле, педколледжтиҥ ӱренеечилериле сӱреен јаан ишти апарат. Школдо ӱредӱчилердиҥ «Кӱреелей», балдардыҥ «Сценада иштеериниҥ мары» («сценическое мастерство»,) деген ӧмӧлигин, студиязын билгир башкарат. Педколледжте оныҥ башкарып јаткан «Кӱнчечектер», «Злата» јайаан ӧмӧликтери элбеде јарлу.\nЛариза Михайловна алтай да, орус та јайаан ӧмӧликтерди тӧзӧп, кеендиктиҥ телекейинде олорго ичкери, једимдӱ јаан јол берген. Горно-Алтайск каланыҥ Культура байзыҥында художественный башкараачы болуп тура, «Синегорье», «Раздолье», «Кружевница – Беловодье», «Ва-Банк – Декаданс», онойдо ок алтай «Јаҥар» ла «Ойойым» ӧмӧликтерди тӧзӧп, «Коот, соот, шоот» деген кокыр-ойын программаны ӧткӱрет.\nРежиссердыҥ, ӱредӱчиниҥ балдарла, јаш јайалталарла јайаандык ижиниҥ тӧзӧгӧзи олорды ак-чек, ару кӱӱндӱ, угы-тӧзин билип, оморкоп јӱрер эдип таскадып јаткан јаан ижин аҥылаарга, баалаарга јараар. Балдарды республикада, онойдо ок Россияда амыр-энчӱ, эптӱ-јӧптӱ јуртап јаткан калыктардыҥ культуразыла, јаҥжыккан јаҥжыгуларыла, чӱм-јаҥыла јилбиркедет. Ол тургун, ӧс калыктыҥ кӧрӱмин, ой ӱредӱзин, онойдо ок баланыҥ кылык-јаҥын, јайалтазын ајаруга алып, ижинде кажы ла калыктыҥ кӧгӱс-байлыгына тайанат. Бойыныҥ культуразына тайанза, оноҥ тудунза, кижи бойын тоор, онойдо ок бойыныҥ тилин, культуразын билер болзо, ӧскӧ дӧ албатыныҥ культуразын тооп, баалап јӱрер. Лариза Михайловна шак мындый ээжи-ӱредӱле јӱрӱминде, ижинде башкарынат. Ол ло ээжиле, кычырула, программала Л. Лебедева бойыныҥ јайаандык ижин республикан классический лицейде база једимдӱ улалтат.\n«Лариза» деген јараш јайаандык эҥирдиҥ ачылтазында Лариза Лебедеваны алтай чӱм-јаҥла јашӧскӱримниҥ «Кӱнчечектер», 7-чи номерлӱ школдыҥ ӱредӱчилериниҥ «Кӱреелей» ӧмӧликтери, Алтай Республиканыҥ нерелӱ артизи Марина Саксаева ла эл театрдыҥ артисттери јаҥар кожоҥыла уткуп, учурлу сыйын табыштырды.\nКӧдӱриҥиде Алтай Республиканыҥ культура аайынча министриниҥ молјузын бӱдӱреечи Елена Шатина калыктар ортодогы «Фонд «Союз» деген – инновациялык ӱлекердиҥ организациязыныҥ режиссер-тургузаачызы, каланыҥ 7-чи номерлӱ школыныҥ ӱзеери ӱредӱлигиниҥ ӱредӱчизи Лариза Лебедеваны культураныҥ ла санаттыҥ ӧзӱмине јетирген једимдери, јайаан иштӱ улусты таскадарында ла белетееринде аҥылу, тузалу ижи, онойдо ок байлык ченемели, бийик билгири учун «Алтай Республиканыҥ санадыныҥ нерелӱ ишчизи» деген кӱндӱлӱ ат-нереле уткыды, ижинде бийик једимдер кӱӱнзеди.\nЈайаандык эҥирде Лариза Лебедеваны Госдуманыҥ депутадыныҥ болушчызы, Алтай Республиканыҥ депутады Петр Попошев, Горно-Алтайск каланыҥ ӱредӱ аайынча башкартузыныҥ јааны Наталья Анисимова, мундустардыҥ јайзаҥы Эдуард Бабрашев, 7-чи номерлӱ школдыҥ директоры Нина Чуйчина ла оноҥ до ӧскӧ кӧп тоолу улус уткыдылар.\nЛариза Лебедева АР-дыҥ госфилармониязында иштеп тура, 2000-чы јылдардыҥ бажында ундылган ӱлекерлерди једимдӱ орныктырган. Темдектезе, Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ доскозын ачатан кӧдӱриҥилӱ чӱм-јаҥныҥ, Јастыҥ ла иштиҥ байрамын (демонстрация), оромдордыҥ байрамдарыныҥ ла оноҥ до ӧскӧ кӧдӱриҥилердиҥ баштапкы режиссеры болгон. Је оныҥ эҥ јаан једими, оморкодузы –Алтай Республиканыҥ Москвада ӧткӧн кӱндериниҥ режиссеры ла сценаризи болгоны республиканыҥ тӱӱкизинде качан да ундылбас. Ол тӱӱкилик учурлу кӧдӱриҥи алтай албатыныҥ Россияга бойыныҥ кӱӱниле киргениниҥ 250 јылдыгына учурлалган эди. Оныҥ кийнинде Г. И. Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 145 јылдыгына учурлалган калыктар ортодогы Эл-Ойын.\nӰч сааттыҥ туркунына ӧткӧн јайаандык эҥирди кӧрӧӧчилер, айылчылар, туружаачылар, байла, бачым ундыбас. Лариза Лебедеваныҥ одус беш јылдыҥ туркунына ак-чек ле једимдӱ иштеген ижин, ӧмӧ-јӧмӧ кожо иштеген ле иштеп јӱрген улузын-коллегаларын, ӱреткен ле ӱредип јаткан ӱренчиктерин баалаган, тоогон ло оморкогон эл-јон театрдыҥ јаан залында јык толо болды. Мындый ок јараш јайаан эҥир Чамал аймакта Бешпелтир јуртта ӱлӱрген айдыҥ 26-чы кӱнинде ӧтти. Тӧрӧл аймагы, јерлештери Лариза Михайловнаны бийик кеминде уткыды, кӧдӱрди.\nЭл театрда ӧткӧн кӧдӱриҥиде Лариза Лебедеваны ыраактаҥ-јууктаҥ келген кӧп улус уткыды. Чындап та, су-алтай ӧзӧктӱ, јылу, эрӱ, кеберкек, јалакай эпшиниҥ најылары, нӧкӧрлӧри, кожо иштеп јӱрген улузы јайаан эҥирге акту кӱӱндеринеҥ амадап келип уткыганы јакшы. Кижиниҥ ижин албаты баалаар дегени шак бу эпшиге сӱреен эптӱ келижет. Бӱткӱл республиканыҥ, калыктыҥ культуразыныҥ ичкери ӧзӱмине иштеп јаткан ижи тыҥытту. Лариза Лебедеваныҥ ижиниҥ турултазын кӧрӱп, Алтай Республиканыҥ бийик кайралыла, «Таҥ Чолмон» («Утреняя Звезда») орденле, кайралдаза јолду болор эди деп шӱӱлте эдерге јараар. Республикада мындый бойыныҥ ижиниҥ устарын кӧдӱрери, олорды јӧмӧӧри каруулу керек ине.\nКӱски јараш эҥирде Алтай Республиканыҥ кеендигиниҥ устарыныҥ кӱӱлик уткуулдары, алкыш-сӧстӧри, сыйлаган чечектери Лариза Лебедеваны албаты тоогонын, баалаганын, оморкогонын керелегени деп айдар керек.


Тоолу кӱндер кайра «Звезда Алтая» республикан газеттиҥ редакциязында «Театрдаҥ јербойында башкарынарына» деген ӱлекердиҥ башкараачызы, «Перспектива» фондтыҥ президенти Ольга Волосовцевала пресс-конференция ӧтти. Пресс-конференцияда онойдо ок ӱлекердиҥ ишјал албай иштеечи јондык эксперти Алена Казанцева, режиссер, баш артист, кӧп тоолу јайаан ӱлекерлердиҥ туружаачызы Ольга Володина туруштылар.\nОльга Волосовцева пресс-конференцияны ачып тура, мынайда айтты: «Быјылгы јылда «Перспектива» фонд президенттиҥ «Театрдаҥ јербойында башкарынарына» деген ӱлекерин ойноп алган. Озо ло баштап ӱлекердиҥ ады кайкадып, јилбиркедердеҥ айабас. Каруузына јартамал эдип, чокымдап ийели. Шак бу «Перспектива» деген фонд он јылдыҥ туркунына Маймадагы јурт јеезениҥ јеринде кӧп тоолу театральный ойын-кӧргӱзӱлер тургузат ла о. ӧ. јайаандык ӱлекерлерди јӱрӱмде бӱдӱрет».\n—Оныҥ амадузы, бир јанынаҥ, эл-јонныҥ јайаандык јайалтазын чечери, мынызы бистиҥ фондтыҥ ижиниҥ база бир бӱдӱми болуп јат. Экинчи јанынаҥ, ол биригӱни ичкери ӧскӱрерине керектӱ ле јарамыкту эп-арга деп айдар керек. Эмезе, јайаандык ӱлекерлердеҥ јуулган акча-манатты бис јондык учурлу ӱлекерлердиҥ кӧрӱ-маргаандарына чыгарадыс — деп јартады. —Бис граждандардыҥ баштаҥкайларын ичкери кӧндӱктирер амадула кажы ла јыл, онойып он јылдыҥ туркунына, кӧрӱ-маргаандарды кӧнӱ ӧткӱргенис.\nО. Волосовцеваныҥ айтканыла, ӧткӧн јылда, фондтыҥ башкараачызы болуп тура, ол биригӱде јербойында башкарынары аайынча јаан ишти баштап кӧрзӧ кайдар деген тӱп-шӱӱлтеге келген. Тайанатан ченемел бар. Мында Алена Казанцевала кожо кӧп јылдардыҥ туркунына ӧмӧ-јӧмӧ иштеп, модельный јӱрӱмниҥ чыҥдыйы керегинде ченемел артыгынча болуптыр.\n—Бис экӱ 2006-2007 јылдарда Новосибирсктеги Сибирьдиҥ баштаҥкайларды ӧскӱрер тӧс јеринде сӱреен јакшы ӱредӱ алганыс. Ол экијылдык программа «Новая модель управления муниципальным образова-нием» ле «Качество жизни в наших руках» деп адалган. Эл-јонды јербойында башкарынарына јилбиркедери, тартары болгон—деп, Ольга Игоревна куучынында чокымдады.\nОлор бу ижин јӱрӱмде бӱдӱрип јӱреле, табынча артыргыскан. Је бӱгӱнги ӧйдиҥ јаҥы экпиниле, ороонныҥ президентиниҥ, онойдо ок таланыҥ башчызыныҥ ӧткӧн јылдаҥ ала ӧткӱрип јаткан ижи граждан обществоныҥ эрчимдӱ ӧзӱмине, јӱрӱмниҥ ончо сурактарыла јилбиркеерине, туружарына ууламјылалганына ајару эткен. Онойып олор база бу ууламјыла ичкери барар деп јолду шӱӱлтеге келген болуптыр.\n«Бис Алена Борисовнала кожо бу ӱлекерди бичигенис. Ол мында јондык эксперт болуп јат. Бис граждандарга тузалу јондык ӱредӱ-семинарлар ӧткӱрерис. Ольга Володина ончо јайаандык ӱлекерлердиҥ јаантайынгы туружаачызы, кӧп тоолу ойын-кӧргӱзӱлердиҥ режиссеры. Шак ла бу режиссер ӱлекерде темдектелген. «За двумя зайцами» деген ойын-кӧргӱзӱни тургузар» — деп, О. Волосовцева айтты.\nАлена Казанцева бойыныҥ куучынында: «Маймадагы јурт јеезе 2004 јылда «Јербойында бойы башкарынары» деген 131-чи федерал јасакла иштеп баштаган. Бис дезе, кенектердиҥ «Возрождение» деген тӧс јери болуп тура, ӱредер амадулу кӧдӱриҥилер ӧткӱргенис. Ӱредӱге јурт јеезелердиҥ, бизнестиҥ, јондык организациялардыҥ ишчилери кычырылган. Амадузы бой-бойлоры ортодо ӧмӧ-јӧмӧ ишти канайда тӧзӧӧри болгон. Шак ондый ӱредӱ ӧйинде олор Ольга Игоревнала, онойдо ок Маймадагы јурт јеезениҥ эрчимдӱ ӧскӧ дӧ улузыла танышканыс» — деп чокымдады.\n—Байа Ольга Игоревнаныҥ айтканыла, 2006 јылда калыктар ортодогы сӱреен јилбилӱ јаан ишле танышканыс. Гран ары јаныныҥ ороондорындагы коллегаларыстыҥ ченемелин кыракы шиҥдеп, бойыска, бистиҥ јербойыныҥ айалгаларына келиштире јазаганыс — деп, Алена Борисовна айтты.\n—Ӱредер программаныҥ тӧс учуры кандый деп сурак чыгып келет. Оныҥ каруузы 131-чи јасактыҥ 5-чи бажалыгында — граждандарды јербойында башкары-нар ишке јилбиркедериниҥ аргалары. Јербойында башкарынарыныҥ (јурт јеезе) бюджеди сӱрекей ас. Оогош јурттардыҥ бюджеди 5 млн салковой. Бу акча јӱк ле оромдордыҥ карын арчыырын јеткилдеерине једер, бу да ишке јетпес аргалу. Јурт јеезениҥ јааныныҥ ишјалы, јурттыҥ ичи-тыштын јазаары ла о. ӧ. кӧп тоолу чыдулар. Эмди олорды эмеш астаткан деп айдарга јараар. Азый федерал јасак ончо аймак тӧзӧлмӧлӧргӧ, јурт јеезелерге јаҥыс болгон ине. Чыдулары јаҥыс, акча-манады дезе ас — деп чокымдады.\n—Айдарда, јербойыныҥ сурактарын чечерине граждандарды тартып албазынаҥ керек јылбас. Ол ло 5-чи бажалыкта бир канча эп-аргалар темдектелет, олордыҥ тоозында сходтор, бюджетти шӱӱжери ле онойдо ок ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ ӧскӧ дӧ бӱдӱмдери деп айдылат. Иштиҥ ӧскӧ бӱдӱмдери аайынча бис ӧскӧ субъекттердиҥ ченемелиле таныштыс. Онызын бу ӧйгӧ јетире коммерческий эмес сектордыҥ иштегенин бойы башкарынар башкартуга саларга јараар. Олордыҥ тоозында килемјиниҥ јӱзӱн-башка акциялары, кӧдӱриҥилери болор аргалу.\nБис эки јылдыҥ туркунына ӱренгенис, ченегенис. Бистиҥ командага эрчимдӱ, баштаҥкайлу улус, депутаттардыҥ корпузыныҥ чыгартулу улузы, јурт јеезениҥ јааны кирет. Граждандарды бу ишке тартып јатканыныҥ учурын олор јарт оҥдоп алар учурлу. Бу тегин, куру керек эмес. Је улус аайы-бажына чыгатан сурактарды шӱӱжеринде эрчимдӱ туружар аргалу, эки јандай ӧмӧ-јӧмӧ чыгатан сурактарга канча кире болуш керектӱзин олор чокымдап, бу ууламјыда чокым иштеер кӱӱндӱ.\nБис кемиле, учурыла јаан ишти Маймадагы јурт јеезеде ӧткӱргенис. Нениҥ учун дезе Ольга Игоревна мында депутаттар Совединиҥ председатели болуп иштеп тура, депутаттарла ныкта иштеген — деп, А. Б. Казанцева айтты.\n—Онойып јартамалду јаан ишти тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱрип, бис ӧткӧн јылда аймакта ТОС-ты (јербойында јон бойы башкарынары) тӧзӧӧри јанынаҥ эрчимдӱ иштеп баштаганыс. Ондый тӧрт ТОС-ты тӧзӧп алганыс. Айдарда, шак бу ӱлекер Майма јурт јеезениҥ ле Майма аймактыҥ эл-јоныныҥ эрчимдӱ туружатан тизӱ кӧдӱриҥилериниҥ бирӱзи болуп јат — деп, А. Казанцева аҥылап темдектеди.\nОльга Волосовцеваныҥ темдектегениле, бу ӱлекер «Жизнь в наших руках» деген ӱлекерле јӧмӧлгӧн. Грантты бис Маймадагы јурт јеезедеҥ алганыс. Ол база јербойында јон бойы башкарынар ууламјылу ла Майма аймактыҥ јеринде, А. Казанцеваныҥ темдектегениле, једимдӱ ӧдӧт. Ол ченелтени једимдӱ ӧткӧн, ченемел јеткилинче. Шак бу ТОС-тор аймак та, президент те кеминдеги гранттарла иштеп јат. Онойып, Минюстта «Наш дом» деген ТОС онлайн ажыра регистрацияны ӧткӧн.\n«Театрдаҥ јербойында башкарынарына» ӱлекердиҥ јайаандык јаны керегинде режиссер Ольга Володина куучындады.\n—«Мен мында кайдаҥ келгем?» деген суракка карууны мынайда јандырар кӱӱним бар. Майма јуртта јадып турган кижи болорым. Ижин иштеп јӱрер, је ӧзӧгинде амыр јок, јуртыныҥ јӱрӱминде, јурттыҥ бойы башкарынарында эрчимдӱ туружып тургандардыҥ бирӱзи болорым. Мендий улус кӧп. Эрчимдӱ, баштаҥкайлу, јайаан јайалталу (онызы иштеп јаткан ижинде чечилбеген) улусты илелеп, чуктап, бириктирип, бирлик амадула иштеери сӱреен керектӱ. Онойып, бис биригип, бир јаан јайаандык биле болуп, бойысты «Перспектива» фондтыҥ турчылары деп чо-тойдыс.\nБистиҥ ижис килемјиге, јакшыга, јакшы керектерге ууламјылалган. Онойдо ок обществого, бойыстыҥ јаткан јериске ичкери ӧзӧргӧ болужадыс. Бу фондко бойыстыҥ јайалталарысты, аргаларысты јӱрӱмде бӱдӱрерге келгенис. Тегин јӱрӱмде бис башка-башка бӧлӱктерде једимдӱ иштеп јаткан улус болорыс (аргачылар, бухгалтерлер, ӱредӱчилер ле о.ӧ.). Фондтыҥ шылтузында бис сценага чыгадыс. Јуулган акча-манатла фонд баштаҥкайлу граждандарды јӧмӧӧр амадула, кӧрӱ-маргаандарды јӧмӧӧр амадула кӧрӱ-маргаандарды ӧткӱрет. Мында чек башка иш. Баштапкы јерде килемјиниҥ јолы.\nБу кӱскиде бис, фондтыҥ турчылары, «За двумя зайцами» деген ойын-кӧргӱзӱни тургузарыс. Јаҥы улусты бойыска јилбиркедип тартадыс. Бис калала јакшы иштеп јадыс. Ойын-кӧргӱзӱлерди тургузып јатканыстыҥ амадузы — кӧрӧӧчилердеҥ јуулган акча-манат, кирелте јондык учурлу ӱлекерлердиҥ кӧрӱ-маргаандарына керект угузу-бичиктерди бичиирине, ТОС-торды тӧзӧӧрине чыгарылар. Кӧрӧӧчилер бойыныҥ јаткан јерин, айалгазын ӧскӱрерине јӧмӧлтӧ-болуш эдип јатканы јаан керек. Јаткан јерин ӧзӱмдӱ, аргалу болзын деген амадула эдилип јаткан килемјини баалаар керек, ӧскӧ дӧ аймактар јозок алып, бойында ондый ТОС-торды тӧзӧзин деп айдар керек — деп, О. Володина айтты.\nОльга Волосовцеваныҥ айтканыла, бу јеҥил эмес ӧйдӧ улуска тузалу јакшы керектерде туружар јарамыкту арга берилет. Јайаан јайалталу улус сценага чыгып, аргаларын чечип јат. Мында профессиональный культурала коштой база бир культура ӧзӱп, јолына чыгып јат.\nАлена Казанцева бойыныҥ куучынында јилбиркеген улусты, темдектезе, депутаттарды эл-јонло, окылу јаҥла текши тилди табарга, бойыныҥ округындагы сурактарды чечерге керектӱ акча-манатты сураарга ӱредери, таскадары јанынаҥ база айтты. Шак бу ӱлекердиҥ бир ууламјызы депутаттардыҥ корпузына тузалу, јарамыкту ӱредӱ-семинарлар јанынаҥ база айтты. Оныҥ айтканыла, депутаттарды јакшынак керекти эл-јонло, улусла ӧмӧ-јӧмӧ эдерине ӱредери, таскадары. Онызы ӱлекердиҥ де, онойдо ок «Перспектива» фондтыҥ тӧс керектериниҥ бирӱзи болуп јат.\nОльга Волосовцева: «Ӱредӱ-семинарда турушкан граждандар бойыныҥ округындагы, јуртындагы курч сурактарды билгир чечер аргалу болор. Келер ӧйдӧ олордыҥ микрорайоны эмезе јурты кандый болорын ажындыра кӧрӧр аргазы болор. Чокымдап айтса, ӱлекерди тургузарына ӱренер. Шак оныҥ учун ТОС-тор тӧзӧлӧр. Мында бюджетте эмес акча-манатты јуртыныҥ ӧзӱмине тузаланарга ӱренер, иштеер. База кӧрӱ-маргаандарда туружарга угузу бичикти, онойдо ок президенттиҥ грантына ӱлекерди бичиирге ӱренип алар деп иженедим» — деп айтты.\n«Перспектива» фондтыҥ темдектегениле, аймак кеминде ойноп алган «Качество жизни в наших руках» деген грантла коштой президенттиҥ гранты барып јат. Бу грант ӧдӱп јаткан пресс-конференциядаҥ јолын алынып јат деп айдарга јараар. Баштапкызы аайынча иш Бӱлӱлӱ, Суску, Манјӱрек јурттардыҥ јаандарыла кӧнӱ ӧдӧт. Мындагы иш ТОС-торды тӧзӧӧриле чике колбуда. Јурттарда, эл-јондо јилбӱ бар. Президенттиҥ гранты аайынча ТОС-тор Подгорныйда, Ӱстиги-Карагужта, Рыбалкада, Карлушкада, Дубровкада тӧзӧлӧри темдектелет. Јурттарда баштаҥкайлу группалар бар. Эмди тургуза бу иш Маймадагы јурт јеезениҥ јурттарында ӧдӧт.\n«Театрдаҥ јербойында башкарынарына» деген ӱлекер јӱрӱмде Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ депутаттары Михаил Коноваловтыҥ, Ольга Волосовцеваныҥ, Алена Казанцеваныҥ башкарганыла Маймадагы јурт јеезениҥ јеринде ӧдӧт.


Ӧйди бириктиреечи учук - altaicholmon\nӦйди бириктиреечи учук\n«Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ кычыраачыларын Курай јурттыҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ ӱренчиги Арсений Акемиевтиҥ «Эски фотојуруктыҥ изиле» деген бедиреништӱ-шиҥжӱлӱ ижиле таныштырадыс.\nБӱгӱнги јондык чыҥдый ла бойыныҥ ӧйинде келген јетирӱни учуры јаан ла баалу керектердиҥ бирӱзи деп чотойт. Јаҥы јетирӱлик эп-аргалар, онойдо ок компьютер, Интернет јер-телекейде јайылып калган ӧйдӧ газеттиҥ, бичиктиҥ ле ӧскӧ дӧ кепке базылган материалдардыҥ учуры јылыйат деген шӱӱлтеле мен бойым јӧпсинбейдим. Айса болзо, кем де планшеттиҥ, телефонныҥ, ноутбуктыҥ, компьютердиҥ экранын, электрон бичиктерди артыксынат. Је мениҥ санаамла, сеге јуук ла кару, таныш сӧстӧр салылган «тирӱ» бичиктиҥ бӱктерин табылу ачып кычырганыҥды кандый да бийик јетирӱлик эп-арга солып болбос. Эмезе азыйгы, ӧйлӧ кожо саргарган фотојуруктарлу газеттиҥ бӱктерин чебер ачып, таныш улустыҥ сӱр-кеберлерин кӧрӱп ийзеҥ, ӧкпӧӧриш, оморкоду мында болот.\nБу ӧткӧн јылдыҥ кӱзинде мен «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ ээчиде номерин ачып, «Бичидиш-2021» деген рубрикада јарлалган фотојуруктаҥ сакыбаган јанынаҥ таныш кижиниҥ кеберин кӧрдим. Фотојуруктагы улустыҥ ортозынаҥ таныш кижиниҥ сӱрин кӧрӱп, мен оны качан, кайда кӧргӧм деген сурактар санаамда кӱйбӱреп чыкты. Чындап та, лаптап сананып ийер болзо, шак ла бу кижиниҥ сӱр-кебери (портреди) јаанамныҥ айылында тӧрдӧ стенеде турат. Ол ло тарый јаанама бардым. Чын ла бу кижи мениҥ улу улдам болуптыр. Ол бистиҥ ортобыстаҥ ырааганынаҥ ала јирме јылга шыдар ӧй ӧткӧн. Мениҥ билем байагы фотојурукты ӧкпӧӧрип, јилбиркеп, ајарулу ајыктады. Фотојурук качан согулган, кем соккон? Улу улдамла коштой турган не улус болотон? Шак бу сурактардаҥ улам мениҥ «Ӧйди бириктиреечи учук» деп адалган шиҥжӱлӱ ижим башталган.\nШиҥжӱлӱ-бедиреништӱ јайаан ижимниҥ амадузы улу улдам согулган эски фотојуруктыҥ тӱӱкизин, качан, кем сокконын, фотојуруктагы улусты бириктирген шылтагын, онойдо ок недеҥ улам ол јарлалганын бедиреп чокымдаары болгон. Бу ижимле колбой ӧткӱрген бедиреништӱ ижимле газеттиҥ кычыраачыларын таныштырадым.\nОзо ло баштап мен бойымныҥ сурагымла «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязына баштандым. Меге фотојурукты Интернеттеҥ рекламный бӧлӱк алган деп каруу болды. Ӧскӧ бир де јартамал-јетирӱ јок.\nОноҥ Интернетке кирип, керектӱ јетирӱлерди бедиреп турала, «Читают «Алтайдыҥ Чолмоны» деген јакылта берип турала, каруузын таптым. Фотојурукты кӧмзӧниҥ керектери аайынча комитет 2011 јылда берип, алдында «Улаган аймактыҥ мал ишчилери ле трактористтери тыштанар ӧйинде «Алтайдыҥ Чолмонын» кычырат» деп бичип салган. Мениҥ улу улдам эр јажына Курай јуртта јаткан, иштеген ине. Канайып, нениҥ учун мындый болотон? Бого ӱзеери фотојуруктагы улустыҥ ортозынаҥ бойлорыныҥ ады-јолдорын олордыҥ бӱгӱнги кӱнде Курай јуртта јуртап јаткан балдары база таныдылар. Је онойып Интернеттеги јетирӱлерде јастыралар болуп турганын бу учурал кӧргӱзет.\nЈолымды кӧмзӧниҥ керектери аайынча комитетке туттым. Пандемияныҥ да ӧйи болгон болзо, комитеттиҥ чыгартулу кижизиле куучындажарга келишти. Ол фотојурукты кӧмзӧ-архив салганыла јӧпсинди, је нениҥ учун јастыралу болгонын билбей турды. Мында меге М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекага баштанып, газеттиҥ бойын суразын деп јакшынак јӧп-сӱме айдып бердилер.\nЈе чындап та јолду јӧп-сӱме. Јӱс јылга јуук ӧйдиҥ туркунына чыгып турган газеттиҥ ончо подшивкалары библиотеканыҥ кӧмзӧзинде чеберлелип јаткан эмей. Ӧзӧгимде јаан ижемјилӱ, эски газетти, ондогы кару ла сӱрекей керектӱ фотојурукты табарга ичкери ле бардым. Эл библиотека пандемия ӧйинде кычыраачыларла иштебей турган болуптыр. Је библиотекарьлар мениҥ сурагымды ајарузы јогынаҥ артыргыспады. Кайда да 1972 јылда чыккан ла бу фотојурук јарлалган газетти табарга турганымды айдып бердим. Бис бодоштыра кӱскиде ле јаскыда чыккан газеттердиҥ бирӱзинде јарлалган болор бо деп шӱӱлтебисти айттыс.\nЭл библиотеканыҥ ишчилери Рада Романовна Кулееваныҥ ла Елена Мирболовна Туткушеваныҥ эки кӱнниҥ туркунына улалган турумкай ижиниҥ шылтузында\n1972 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 11-чи кӱнинде байагы фотојурукту чыккан газет табылды.\nНениҥ учун бис шак ла 1972 јылда чыккан газетти бедирегенис? Нениҥ учун дезе јерлештеримниҥ бирӱзи, Аблай Аленович Магауянов, фотојурукты кыракы шиҥдеген. Оныҥ бодоштырганыла, ол 1971 эмезе 1972 јылда согулган. Чындап, Интернетте салган фотојурукта 7 кижи ле газеттиҥ бӱгинде фотојуруктыҥ јарымы, 4 лӧ кижи турганы, јарталган.\nУлу улдам Јалбай Ильич Тадыев\nФотојурукта оҥ јанынаҥ сол јаны јаар экинчи кижи мениҥ улу улдам Јалбай Ильич Тадыевтиҥ чыккан јери Чапаев јурт. Ол бастыра јӱрӱмине Кош-Агаш аймактыҥ јуртээлемдик башкартузында 1953 јылдаҥ ала бензовозтыҥ тискинчизи болуп иштеген. Ол Јазатыр јаар бензин тарткан. Је\n1980 јылдыҥ учкары јеткер болуп, кӧп сынык-бычыктар алган. Узак ӧйгӧ эмденген кийнинеҥ бойыныҥ сӱӱген ижине бурылган. Бензинди эмди 21-чи партсъездтиҥ адыла адалган колхоз јаар тарткан. 1982 јылдаҥ ала ондо ло мениҥ тайдам Сергей Савостьянович Тельденов иштеп баштаган. Улу улдам ла тайдам бир организацияда сегис јылдыҥ туркунына кожо иштегендер. Улу улдам јӱрген болзо, быјыл 92 јашту болор эди. Јаанамныҥ куучындаганыла, ол 7 класс божоткон, Совет Черӱде турган. Јуучыл чертти 1950 јылдыҥ чаган айыныҥ\n15-чи кӱнинде берген.\nБойыныҥ адазы керегинде меге кызы, мениҥ таайэнем, Валентина Ялбаевна Тельденова оморкоп куучындаган: «Адам 1929 јылдыҥ куран айыныҥ 10-чы кӱнинде Телеҥит-Сортогойдо чыккан. Бисти, тогус балазын, чыдадып, ончозына ӱредӱ берген. Адабыс ижине сӱрекей каруулу ла ак-чек болгон, онызын оныҥ кӧп тоолу грамоталары јолду керелейт. Ол амыралтага 1980 јылда чыккан ла 2003 јылда амырап калган».\nXXI партсъездтиҥ адыла адалган колхозтыҥ колхозчылары\nУлу улдамла кожо соктырган не улус болотон? Фотојурукта сол јанынаҥ улу улдамнаҥ ӱчинчизи Ойрот Мархынович Санаев деген кижи болуптыр.\nМеге бойыныҥ адазы керегинде оныҥ јаан уулы Сергей Ойротович куучындады: «Адам 1939 јылда Курай јуртта Јенеју деген ӧзӧктӧ койчы кижиниҥ билезинде чыккан. Ол Мархын Санаевтиҥ сок јаҥыс уулы болгон. Мархын бойы 1941 јылда фронтко аткарылган ла сурузы јок болуп јылыйган. Мениҥ адам дезе службазын Львовский областьта ичбойыныҥ јуучыл частинде ӧткӧн. Черӱниҥ кийнинеҥ Ийиндеги СПТУ-да трактористке ӱренген. Иштеги јолын тракторист болуп\nXXI партсъездтиҥ адыла адалган колхозто баштап, амыралтага чыкканча ак-чек иштеген. Ол 1964 јылда баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи Мария Идубалинала айыл-јурт тӧзӧп, тогус бала азырап чыдаткан. Балдары ончозы тӧрӧл Курай јуртында амыр-энчӱ јуртайт. Адабыс уур оору-јоболдоҥ улам 2008 јылда амырап калган».\nФотојурукта оҥ јанынаҥ баштапкызы – Василий Теренович Алмадаков. Борис уулыныҥ айтканыла, адазы 1929 јылда Чибитте чыккан. Оноҥ XXI партсъездтиҥ адыла адалган колхозто тракторист, механик болуп иштеген ле ӱч уул чыдаткан. Василий Тереновичтиҥ уулы Алексей Васильевич Алмадаков бойыныҥ ӧйинде «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте корреспондент болуп иштеген. Борис Теренович Курайда јуртайт.\nБу ла фотојурукта колында «Алтайдыҥ Чолмоны» газетти тудунган јиит кижи коммунист, зоотехник, ферманыҥ јааны Сергей Белькоевич Кумашев деп кижи болуптыр. Бойыныҥ адазы керегинде јаан кызы Светлана Сергеевна Матыева, уулы Станислав Кумашев куучындады: «Адабыс С. Б. Кумашев 1942 јылда Курайда чыккан. Чибиттиҥ школында ӱренип, оноҥ ЗВТ-ны божоткон. Тӧрӧл колхозында зоотехник болуп иштеген, КПСС-тыҥ турчызы болгон. 1962 јылда баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи болуп иштеп турган Евдокия Чичканбаевна Едешовала биле тӧзӧгӧн. Энебис эрте амырап каларда, адабыс бисти, тӧрт балазын, чыдадып, ӱредип, јаан јолына чыгарган».\nСергей Кумашевтиҥ кийнинде турганы Зайткан Мейрханов, Сергей Белькоевичле коштой отурганы оныҥ эш-барааны Домаш Смагуловна. Мейрхановтордыҥ барказы Андрейдиҥ куучынынаҥ: «Мениҥ тайдамныҥ ла јаанамныҥ чыккан јери Чаган-Узун јурт. Олор Курайга 1959 јылда кӧчӱп келген. Домаш Смагуловна бойы 1934 јылдыҥ, узак ӧйгӧ медпунктта санитарка болуп иштеген. Зайткан Джадранович – 1929 јылдыҥ, кӧп јылдардыҥ туркунына колхозтыҥ председателиниҥ тискинчизи болуп ак-чек иштеген, койчы-малчыларга курсак-тамак тарткан. Тайдам ла јаанам тӧрт уул ла тӧрт кыс азырап чыдаткан».\nСергей Кумашевле коштой отурганы – Ойрот Чалбанович Ундулганов. Бойыныҥ адазы керегинде јаан кызы Вероника Турлунованыҥ айтканыла, адазы 1938 јылдыҥ, ол Чаган-Узунда чыккан. Службазы ӧйинде киномеханикке ӱренип алган. Кийнинде јанып келеле, тӧрӧл јуртында киномеханик болуп иштеген. 1965 јылда билезиле Курай јурт јаар кӧчкӧн. Мында автолавкада да иштеген, киномеханик те болгон, сугараачы да болуп иштеген. Ада-энези јети балазын ӱредип, ишке таскаткан. Олор амыралтага чыгала, кайра Чаган-Узун јуртына кӧчӧ берген. Ойрот Чалбанович\n2001 јылда јада калган.\nОбластной газеттердиҥ бӱктерин ачып\nМен чыкканынаҥ ала 48 јыл ӧткӧн газеттиҥ бӱктерин јилбиркеп, чебер ачып, бойыма сӱрекей јилбилӱ ачылталар эткем. Темдектезе, 1972 јылда областной газеттер тӧзӧлгӧнинеҥ ала 50 јылдыгын темдектеген болуптыр. Областной газеттердиҥ тӱӱкизи 1922 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 15-чи кӱнинеҥ ала башталат. Нениҥ учун дезе шак бу кӱнде «Кызыл Солын Табыш» (1922-1923 ј.ј.) деген областной газеттиҥ баштапкы номери чыккан. Газеттиҥ баштапкы каруулу кӧчӱреечизи ол ӧйдӧ јарлу партийный ла совет башкараачы Иван Савельевич Алагызов болгон. Баштапкы номерде кӧп лӧ јаны Улу Октябрьдыҥ социалистический революциязыныҥ 55 јылдыгына учурлалган материалдар јарлалган. Газетке јылдаҥ јылга јилбӱӱ тыҥыган, јаанаган. Нениҥ учун дезе ол эл-јонго баштанган ла учурлалган.\n1923 јылдаҥ ала «Кызыл Солын Табыш» газеттиҥ ады «Ойроттыҥ јери» деп кубулта адалган ла 1925 јылдаҥ ала ол «Кызыл Ойрот» деп адалган. 1930-чы јылдарда «Кызыл Ойрот» латин алфавиттиҥ таныктарыла кепке базылган. «Кызыл Ойрот» 1948 јылдыҥ чаган айынаҥ ала «Алтайдыҥ Чолмоны» деп адалган. Шак бу ӧй советтиҥ ӧйи болгон ине. Бистиҥ республика область болуп, Алтай крайга кирип турган тужы.\nОнойып, 98 јылдыҥ туркунына Алтай Республиканыҥ эки газеди алтай ла орус тилдерле чыгат. Јаан удабай, 2022 јылда, бистиҥ республикан газеттерис 100 јылдыгын темдектеер. 48 јыл мынаҥ кайра чыккан газеттиҥ шылтузында биске јарым чак кире тӱӱкилӱ фотојурукла элбеде таныжарга јарамыкту арга болды. Бу учуралда газет ӧйлӧрди бириктиреечи ӱзӱлбес учук болуп јат. Улустыҥ салымы орооныстыҥ тӱӱкизиле бек, бирлик колбуда.\nМениҥ эски фотојурук аайынча ӧткӱрген шиҥжӱлӱ ижимниҥ шылтузында качан да кӧрбӧгӧн улу улдамныҥ, оныҥ айылдаштарыныҥ, нӧкӧрлӧриниҥ јеҥил эмес, је јилбилӱ салымдарыла јууктада таныжар ырысту учурал келишти. «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ рекламный баннер-материалында фотојуруктыҥ јӱк ле јарымызы јарлалганын бойыма јартап, чокымдап, меге фотојуруктыҥ бӱдӱн бойын табарга келишти. Бу фотојурук кӱскиде 48 јыл мынаҥ кайра областьта газетке бичидер ишле колбой согулган. Мында Горно-Алтайский автономный областьтыҥ Кош-Агаш аймагыныҥ Курай јуртыныҥ, КПСС-тыҥ XXI партсъездиниҥ адыла адалган колхозтыҥ колхозчылары согулган. Фотојурукты газеттиҥ фотокорреспонденти Иван Кучияк соккон. Айса болзо, јада-тура мен бедиреништӱ ижимди улалтып, Иван Кучияк деген кижи, олордыҥ уйазы керегинде бичиирим.\nЈондыкта газеттиҥ учуры сӱрекей јаан деп айдар керек. Шак газет улустыҥ кеберлери, учурлу керектер ажыра тӱӱкини улалтат. Фотојуруктагы улустыҥ балдары, баркалары, унуктары бойлорыныҥ ада-ӧбӧкӧлӧрин танып, эзедип кереестегени оморкодулу. Мен сананзам, газеттер кереги јокторын ылгап-элгеп, эҥ ле јилбилӱ, солун дегендерин јарлап јат. Је Интернет-ресурстар ончо ло немени келишкенче ле салып јат ине. Јиит улуска бир де катап болзо, архивке, библиотекага барып, ӧткӧн ӧйдиҥ эски бӱктерин кычыргар, кӧргӧр деп айдар кӱӱним бар.\nБедиреништӱ ижиме јаан болужын јетирген Курайдагы орто школдыҥ тӱӱкиниҥ ӱредӱчизи Юлия Санаевага, «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газетке, эл библиотеканыҥ ишчилери Рада Кулеевага, Елена Туткушевага, кӧмзӧниҥ керектери аайынча комитетиҥ ишчилерине, онойдо ок фотојуруктагы улустыҥ тӧрӧӧн-туугандарына, бала-барказына јаан алкыш-быйан. Мениҥ ижимди Туулу Алтайдыҥ тӱӱкизиниҥ урокторында, онойдо ок библиотечный уроктордо тузаланарга јарар деп сананадым.


Јеҥӱниҥ баазы – јуучылдыҥ јӱрӱми, тылда иштеген улустыҥ кӱчи… - altaicholmon\nЈеҥӱниҥ баазы – јуучылдыҥ јӱрӱми, тылда иштеген улустыҥ кӱчи…\nГорно-Алтайскта Улу Јеҥӱниҥ 74-чи јылдыгына учурлай ӧткӱрилген кӧдӱриҥилӱ митингти Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ижин удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин ачкан.\nЈеҥӱниҥ кӱнин темдектеерге келген фронтовиктерди ле тылда иштеген ветерандарды, јуу-чактыҥ јылдарында кӱч иштерде иштеген оогош балдар болгондорды ла јуулган улусты ончозын ороондо учуры јаан байрамла уткып, Олег Леонидович айтты: «Бис бӱгӱн тӱмен тоолу јӱрӱмниҥ баазыла берилген Јеҥӱни темдектеп јадыс. Ол биске јажына оморкодуныҥ ла сыныкпас кӱӱн-таптыҥ темдеги болуп артар. Ол коркышту јууныҥ јылдары бистеҥ там ла ырап барып јат. Эмди ӧзӱп јаткан јаш ӱйениҥ адалары ла таадалары јуу-чакта турушпаган. Оныҥ учун олорго Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу соојыҥга бодолду. Је ол ат-нерелӱ јылдар албатыныҥ санаазында јажына артып калган. Нениҥ учун дезе бистиҥ тӱӱкиде качан да мындый шыралу ченелте болбогон, ол бӱткӱл ороонныҥ кажы ла кижизине, кажы ла билезине табарган. Јеҥӱ учун бойында не де артпаганча јетире ончозы берген – чагы-кӱчин де, тынын да. Айдарда, Јеҥӱниҥ кӱни качан да болзо јаҥыс ла государственный эмес, је анайда ок албатылык байрам болуп јат, бу байрамнаҥ јаан учурлу байрам да јок.\nТуулу Алтайдаҥ Ада-Тӧрӧли учун Улу јууга јаҥыс та эр улус эмес, ӱй де улус, кыстар да база барган. Артып калган улусла теҥ-тай иштеп, каргандар ла балдар бойыныҥ ӱлӱзин Јеҥӱ учун база салган. Барган эр улустыҥ кӧп сабазы јууныҥ јалаҥдарында јеҥ јастанып, Алтайына кайра јанбаган.\nКӱндӱлӱ ветерандар! Бис слердиҥ јалтанбас болгон ӱйеле оморкойдыс. Слер кижиликке амыр-энчӱ ле јайым јӱрӱм экелгенигер. Оныҥ учун бала-барка слерге јажына быйанду артар. Слер биске кӧгӱс-байлык берип, эткен керектеригерле арга-кӱч ле тем кӧргӱзедигер. Онызы јӱрӱмге ле ишке кычыру болот. Акту јӱрегимнеҥ слерди Улу Јеҥӱниҥ кӱниле уткыйдым! Узак јылдарга ӱстигерде чаҥкыр теҥери, амыр-энчӱ турзын!».\nВетерандарды, Улу јууныҥ туружаачыларын, байрамчыларды ла тергеениҥ айылчыларын Јеҥӱниҥ байрамыла анайда ок Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин база уткыды: «Кӱндӱлӱ ветерандар, јерлештер! Мен слерди Јеҥӱниҥ байрам кӱниле уткыйдым! 74-чи катап бистиҥ ороон Јеҥӱни темдектеп туру, 74 јыл кайра коркышту јуу-чак токтогон до болзо, је ол орооныстыҥ кажы ла билезине табарып, артыргыскан шырказы качан да јазылары јок. Нениҥ учун дезе бӱгӱнги амыр-энчӱ јӱрӱмис таадаларыстыҥ ла улдаларыстыҥ јӱрӱминиҥ баазыла келген. Бу сӱрекей јаан јылыйту. Телекейлик тӱӱкиге јеҥӱле, бойыныҥ ат-нерелӱ керектериле кирген ветерандар алдында бис быйанду јӱрӱп, олордыҥ бӱгӱнги јӱрӱми јакшы болзын деп кичеейдис. Федеральный ла региональный јасактар аайынча эл-јонды корыыр иштерде туружып, јууныҥ кажы ла ветеранын, тылда иштеген ветерандарды ајару ла кичееш јогынаҥ артыргыспаспка албаданадыс. Туулу Алтайдыҥ албаты-јоны јеҥӱге кандый јаан камаанын јетиргенин бис ончобыс оҥдоп јадыс. Бистиҥ јерлештерис башка-башка јерлерде јуулашкан, Москваны ла Сталинградты корулаган, Ленинградтыҥ блокадазын ӧткӱлеген, Берлинге јеткилеген, јалтанбазын кӧргӱскен ле ат-нерелӱ керектерде турушкылаган. Алты муҥнаҥ кӧп јуучылдарга ла офицерлерге јуучыл кайралдар ла ордендер тагылган, 25 кижи Совет Союзтыҥ Геройы болгон, бир јуучыл – Мактыҥ ордениниҥ толо кавалери болды. Айдарда, Улу јууныҥ јылдарында ат-нерелӱ јуулашкан јуучылдарды, тылда иштеген улусты, Тӧрӧлин кӧдӱрген кажы ла кижиге бистеҥ качан да болзо тоомјы ла быйан!».\nМитингке келген ветерандарды уткыыры кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧтти. Олор Илья Андреевич Черемнов, Василий Ильич Ситников, Иван Васильевич Антипов, Николай Захарович Долгов, Александр Данилович Байдюков, Николай Григорьевич Коваленко, Николай Ефимович Янышкин, Михаил Иванович Нечаев, Иван Павлович Юдин, Павел Григорьевич Гаврилов, Михаил Викторович Бояркин, Михаил Константинович Ширяев.\nМитинг ӧйинде Улу јууда јеҥ јастанып јыгылган јуучылдардыҥ ла офицерлердиҥ, анайда ок бу кӱнге јетире јӱрерге келишпей калган јуучылдардыҥ ады-јолы, эткен агару керектери ундылбаганын керелеген унчыкпай турарыныҥ бир минуды јарлалган. Кату јылдарда ла оныҥ кийнинде чӱмделген тӧрӧлчи кӱӱн ойгоскон кожоҥдорды Владимир Кончев башкарган хор митингти јарандырган. Оноҥ Ӱргӱлјик оттыҥ јанына тергеениҥ башчызы ла спикер, анайда ок кадеттер венок салган кийнинде, кӱӱнзеген улус база чечектер салды.\nБайрам кӱнде «Георгиевская ленточка», «Синий платочек» деген акциялар, јакшынак ойын-концерт, эҥирде байрамдык салют болгон. Байрамныҥ туружаачылары «Солдаттыҥ кашазы» деген полевой кухняныҥ кашазын амзап јиген, ойын-концерттерде турушкан.


24.07.2018 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\nУзун јолду Jаан Jаламан\nJайылып чыккан ӧзӧктӱ Jаан Jаламан Алтайыс. Jажыл арчын агашту Кабай болгон Jаламан. Jаламазы јайылган Кару јерим Jаламан. Jӱрӱм ӧткӧн јолдоры Кайран јерим Jаламан.\nКӱӱлик сый — айылчылардаҥ\nЭл Ойын быјыл Алтайыстыҥ эҥ ыраак Улаган аймагында ӧткӧни айылчыларды карын да јилбиркетти ошкош. Кӧп улуска јербойыныҥ аҥылу ар-бӱткенин де кӧрӱп алар шылтак болды. Бу шӱӱлтени ӧскӧ тергеелердеҥ келген айылчылардыҥ концертиниҥ туружаачыларыныҥ куучындары кереледи. Олордыҥ кӧргӱскен концерти байрамныҥ солун кӧрӱлериниҥ тоозына кирген, кӧп улус оны соныркап кӧргӧн.\n(Куучын) Кышкы эҥир чӱрче ле кире берди. Айландыра туулар, аркалар соогын тартынгылап, ыҥ-шыҥ тургулай бергендий. Бу кышкы јурукты изӱ јердеҥ келген кижи кӧргӧн болзо, бу ӱргӱлјикке тоҥып калган алтай эмтир деп сананар эди. Тӱжиле табыштанган јаан эмес јурт тымып, туралардыҥ кӧзнӧктӧри јаркындалып, трубаларынаҥ ыштар чӧйилгилеп, ӧтӧклӧ јытанган кирлӱ оромдоры ээн болгылап калды. Бу кыш бийлеген


Аймактый автономия биске керек пе? - altaicholmon\nАймактый автономия биске керек пе?\n2021 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 3-чи кӱнинде бистиҥ тергееде јаан учурлу юбилей — Алтай Республиканыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 30 јылдыгы темдектелер.\nМыныла колбой Туулу Алтайдагы автоном областьтыҥ статузын бийиктедери керегинде суракты бистиҥ газет ажыра эҥ озо кӧдӱрген улустыҥ ады-јолын база катап адаарга јараар деп бодойдыс. Олордыҥ тоозында ӧткӧн чактыҥ 80-чи јылдарыныҥ экинчи јарымында «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» корреспонденти болуп иштеген С. С. Темеевти темдектеерге јараар. Оныҥ «Аймактый автономия биске керек пе?» деп адалган јаан бичимели бистиҥ газетте 1989 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 10-чы кӱнинде јарлалган. Ондо ол тушта јиит автор бойыныҥ билгирлери јеткенче бистиҥ автоном областьты крайдаҥ чыгарары ла оныҥ статузын бийиктедери керектӱзин јартаарга ченешкен.\nЈарлу публицист, политик ле јондык ишчи Владимир Кыдыев 2009 јылда чыккан «Алтайым мениҥ — сызым мениҥ» деп бойыныҥ бичигинде областьтыҥ статузын бийиктедериниҥ сурагын печатьта эҥ озо кӧдӱрген улустыҥ тоозында юридический билимдердиҥ кандидады С. С. Тюхтеневти ле С. С. Темеевти адаган эди. Степан Сузановичтиҥ «Бистиҥ губернский праволорыс кайда?» эмезе «Автономный областьтыҥ статузы керегинде» статьязы Сергей Сарыевичтиҥ бичимелинеҥ бир ай кийнинде де чыккан болзо (12.07.1989 ј.), ондо бу ченемелдӱ юрист областьты республика эдип кубултары керегинде шӱӱлтени юридический, теоретический ле практический јанынаҥ сӱрекей тереҥ быжулаган. Ого ӱзеери С. С. Тюхтеневтиҥ эки страницага шыдар статьязы алтайлап ла орустап «Алтайдыҥ Чолмоны» ла «Звезда Алтая» газеттерде бир кӱнде јарлалган ла учуры аайынча сӱрекей јаан керек эткенин бис билерис. Оныҥ тап-эрик јанынаҥ сӱрекей тереҥ ле быжу бичилген бу статьязын ол ло айда РСФСР-дыҥ бастыра автоном областьтарыныҥ газеттери јарлаган деп, В. Э. Кыдыев темдектеген эди. С. С. Темеевтиҥ бу бичимели 32 јыл кире ӧй кайра јӱк ле «АЧ» газетте алтай тилле кепке базылып чыккан, је андый да болзо, ол областьтыҥ статузын бийиктедери јанынаҥ суракты элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар ажыра ачыгынча тургускан эҥ баштапкы статьялардыҥ тоозына кирет. Бӱгӱн бу тӱӱкилик статьяны такып кепке базып јадыс.\nБӱгӱн нациялар ортодо колбулар керегинде куучын бастыра ороон ичинде ӧдӱп јат. Јаан да, кичинек те албатылар јаҥырта тӧзӧш берген јайымды тузаланып, канча јылдардыҥ туркунына туй базылып эмезе ајаруга алынбаган сурактарын кӧдӱрип, олордыҥ аайы-бажына чыксын деп некегилейт.\nБистиҥ албатыныҥ ондый сурактарыныҥ бирӱзи — областьтыҥ автономиязы керегинде. Бис Алтайский крайга киргенистеҥ бери бежен јылдаҥ ажыра ӧй ӧтти. Бу ӧйдиҥ туркунына край Туулу Алтайдыҥ социально-экономический ӧзӱмине чек болуш јетирбеди деп айдар арга јок. Темдектезе, тургуза ӧйдӧ областьта иштеп турган бийик ӱредӱлӱ специалисттердиҥ кӧп сабазы Барнаулдыҥ ӱредӱлӱ заведениелерин божоткон улус. Је автономный областьтыҥ экономиказын кӧдӱреринде, оныҥ эл-јоныныҥ јадын-јӱрӱмин јарандырарында край билдирлӱ болуш этпегени бӱгӱн база кӧрӱнип јат. Улустыҥ јадыныныҥ кемиле бистиҥ область, ороонныҥ ӧскӧ јерлерине кӧрӧ, тыҥ соҥдоп јат. Улаган ла Кош-Агаш аймактардыҥ јурттарына эмдиге јетире тӱни-тӱжиле кӱйер государственный электроот јеткелек. Керек электроэнергия јетпей турганында эмес. ЛЭП-ти бойыныҥ ӧйинде тартпаганында. Тураны јарыдып, телевизор кӧрӱп, сооткыш иштедип отурарга биске электроэнергия качан да болзо једер. Алтайыстыҥ эҥ јаан байлыктарыныҥ бирӱзи — агаш, оны кӱӱн-кайрал јогынаҥ кезип, областьтыҥ јеринеҥ чыгара тартып апарганы ар-бӱткенибиске сӱрекей јаан јылыйтулар этти. Облисполкомныҥ 1989 јылдыҥ 1 январинеҥ ала мӧшти кеспес деген јӧби агаш хозяйствоныҥ крайдагы башкартузын сӱӱндирди деп туругар ба? Јок ло болбой.\nТуулу Алтай крайдӧӧн лӧ ӧскӧ дӧ јерлер јаар јурт хозяйствоныҥ ла ар-бӱткеннеҥ иштеп алган сырьены тартып, јеҥил баала садала, оноҥ ойто бу ла сырьедоҥ эткен эдимдерди 3-4 катап бийик баала садып алып турганы бӱгӱн экономист эмес тегин де кижиге јарт. Сок јаҥыс городыс Горно-Алтайскта јербойыныҥ сырьезыла иштеп турган оҥду бир де промышленный предприятие јок деп айтсабыс, јастыра болбос. Гардин тюль тӱӱр, кийим кӧктӧӧр, бӧс согор фабрикалар бӧсти, учукты канча муҥ километр ыраакта турган јерлердеҥ экелип иштегилейт. Тере уужап тондор кӧктӧйтӧн, ноокынаҥ, тӱктеҥ эдимдер эдетен предприятиелер кайда? Мал сойотон эткомбинат јӱк ле Сускуда бар, оныҥ да ийде-кӱчи уйан. Ондый комбинаттар Оҥдойдо, Кан-Оозында, Акташта болгон болзо, мал-ашты ыраак јерлерге айдабай, кинчектенип, машинала тартпай, јуугында ла сойып, ичи-карынынаҥ алтай аш-курсактар белетеп отурар эдис.\nЭмди кӧрӱп турар болзо, бистиҥ область крайдыҥ байа бир «сырьевой придаток» дейтен коштончызы болуп калган. Сырье јеҥил баала барып јат, оныҥ учун областька экономический јанынаҥ байыырга кӱч. Тургуза ӧйдӧ бистиҥ область јылдыҥ ла государстводоҥ дотация алат. Бастыра бӱдӱмдерле иштеп алып турган акчабыс, чыгымдап турганыска кӧрӧ, ондор миллиондор салковойго ас. Кандый ла отрасльды алзабыс, ол областьта, ого ӱзеери крайда башкараачы аппаратту. Ишмекчи ӧмӧликтердиҥ иштеп алган акчазы олордо отурган ал-камык аппаратчик-чиновниктердиҥ ишјалын тӧлӧӧрине база ӱлелип јат. Бийиктей турган органдар ӧмӧликтердиҥ астамыныҥ канча кирезин айрып аларын бойлоры тургускылап турганын ајаруга алзабыс, керектиҥ аайы јартала берер. Темдектезе, туризм ле экскурсиялар аайынча областной советтиҥ иштеп алган акчазын кайдаар эдерин мындый ла краевой совет кӧрӧт. Аҥ ӧскӱрер совхозтордыҥ кӧп сабазы Туулу Алтайдыҥ јеринде, је олорды башкаратан биригӱ дезе Барнаулда. Алдында областьтыҥ агропромкомитеди крайдыҥ агропромкомитедине кӧнӱ башкарткан. «Туулу Алтай» деп агропромкомбинатты тӧзӧгӧни крайдаҥ камаанду болорын эмеш астатты ошкош. Бу агропромкомбинат эмди ӧскӧ ороондордыҥ фирмаларыла таҥынаҥ бойы чике колбулар тургузып садыжар аргалу.\nМен экономист эмес, је тегин кижиниҥ кӧзиле кӧрзӧ, крайдыҥ башкартузына кирип, бистиҥ областьтыҥ экономиказыныҥ ӧзӱп келгениниҥ кыска итогторы мындый. Бу кӱч айалгадаҥ чыгатан јол јаҥыс — иштеп алып турган сырьены бойыста перерабатывать эдип, белен продукция чыгарар керек. Је байа бир «гигантомания» деген немениҥ кийнинеҥ сӱрӱшпей, јаан эмес предприятиелер тӧзӧзӧ, торт болор. Ол тушта јербойыныҥ улузы да ишле јеткилделер.\nЭмди сурактыҥ политический јанын кӧрӧли. В. И. Ленин бойыныҥ национальный сурактарга учурлалган иштеринде јаан да, кичинек те автономиялар элдеҥ ле озо јербойындагы албатыныҥ јилбӱлерин корыырына тӧзӧлип јат деп темдектеп, «национализм» ле «великорусский шовинизм» деген немелердиҥ чочыдузына ајару эткен. Улу башчы ӧлгӧн кийнинде оныҥ тургускан национальный политиказыныҥ ээжилери ончо республикаларда бузулып башталган. Баштапкы јерге «экономический кӧргӱзӱ», «план», «вал» деген немелер чыгып, ийде-кӱчтӱ јаан министерстволор ло ведомстволор тоозы кӧп тӧ, ас та албатылардыҥ азыйдаҥ бери јаткан јерлерин быјарзыдып, ӱреп, олордыҥ бойлорын чаксырадары кӧптӧй берген. Автономия тӧзӧгӧн калык мындый айалганы јарадып турган ба, јок по, оныҥ келер ӧйдӧги салымы кандый болоры кемди де санааркатпайтан. «Планды бӱдӱрерге кандый ла эп-сӱмелер јакшы, бистиҥ кийнистеҥ ӧлӧҥ дӧ ӧспӧзӧ алдырбас» деген шӱӱлте ончо «ар-бӱткенди бактыраачылардыҥ» бажына бек кирип калган. Мындый экономический политиканаҥ эҥ ле тыҥ Тӱндӱктиҥ оок албатылары шыралаган. Бӱгӱн олордыҥ кӧп сабазы јоголордыҥ бери јанында туруп јат. Ханты-Мансийский автономный округка јарым миллионго јуук нефть казаачылар келгенинеҥ улам, бу автономияны тӧзӧгӧн хантылар текши эл-јонныҥ тоозыныҥ 1,9, мансилер дезе 1,2 проценти болуп калган. Јаан-јаан стройкалар ла башталза, бис те мындый айалгага кирип каларыс.\nРСФСР-дыҥ автономный областьтары (олордыҥ тоозы беш) бастыразы крайларга кирет. Бистиҥ область административный јанынаҥ бастыра керектерде Алтайский крайдаҥ камаанду. Барнаул Туулу Алтайды бу ла коштой јаткан Красногорский, Алтайский, Солонешенский райондордоҥ бир де аҥылабай башкарып јат. Областьтыҥ башкараачыларында кандый бир сурактарла кӧндӱре РСФСР-га чыгар арга бар. Је олор бу арганы ас тузаланатан ошкош, нениҥ учун дезе крайдыҥ јаандары олордыҥ бажы ажыра эдилген баштаҥкайды колчабыжула уткыбазы јарт. Башкараачы ишке кирип јаткан кижи озо баштап партияныҥ обкомыныҥ ла облисполкомныҥ ал-камык кыптарын керип јӧптӧжип, оныҥ кийнинде кыйалтазы јоктоҥ крайга барып, «је» алар учурлу. Былтыргы јылдыҥ башталганында мен городто ВЛКСМ-ныҥ Оҥдойдогы райкомыныҥ баштапкы качызы Сергей Тархановко јолыккам. Ол КПСС-тыҥ обкомына «утверждение» деген неме ӧдӱп келген эмтир. Мында оны «баштапкы качы болуп иште» деп јӧптӧйлӧ, Барнаул јаар ийгилеген. Эртенги кӱнге билет алып алала, городто конгон. Барнаулдӧӧн автобусла барган кижи бир кӱнге ойто эбирип келбес, ондо база конорго келишкен. Кайра келеделе, городто база бир кӱн конгон. Мынайып, бир ле кижи 4-5 кӱнге чыгара јорыктаган, командировочный акча чыгымдаган, автобуста пассажир болгон. Айла, ол јаандар «утверждениеге» келген улуска 2-3 ле сурак береле, божодып ийетен эмтир. Комсомолдыҥ качызын мынайда јӧптӧгилеп турарда, партийный, советский ишчилер болорго турган улус канча кире маҥтаткылайт не?\nОл эмезе ол ло партийный, профсоюзный, комсомольский конференцияларды, ӧскӧ дӧ јаан јуундарды алалы. Озо баштап јӱстер тоолу делегаттар Горно-Алтайскта јуундажар. Оноҥ мында ла краевой конференцияныҥ делегаттары тудулар. Бу улус эртенгизинде Барнаул јаар барат. Ондо јуундажарга база бир кӱн керек. Оноҥ ойто јаныш кайда… Ыраак јерлерде јаткан улуска мынайып бир неделе јуундажып, јорыктап јӱрерге келижет. Коштой јаткан Кемеровский область чылап, кӧндӱре РСФСР-га кирген болзобыс, керек областной ло јуунла божоп калар эди. Ал-камык улус ижин де тутатпас, командировочный акча да кӧп чыгымдалбас, гостиницаларда јерлер де болор. Оору кижиге келген эмезе бойыныҥ керектериле јӱрген айылчыга Барнаулдыҥ гостиницаларынаҥ јер аларга сӱрекей кӱч. Олордо јуундарга, јӱзӱн-јӱӱр курстарга келген командировочный албаты толуп калган.\nКрай административно-бюрократический башкартуныҥ системазында биске база бир артык звено болуп јат. Алтайский крайдыҥ јери јаан, албатызыныҥ тоозы ӱч миллионго јуук.\n«Алтайская правда» газет бистиҥ областька учурлалган материалдарды каа-јаада ла салып јат. 1989 јылдыҥ баштапкы январине јетире бӱткӱл областька бу газеттиҥ јӱк ле 1093 экземпляры таркадылган. Областной газеттердиҥ кычыраачыларыныҥ тоозы 35 муҥнаҥ кӧп болгон.\nБаза бир ајаруга алгадый сурак — партияныҥ Туулу Алтайдагы обкомыныҥ баштапкы качызы КПСС-тыҥ Тӧс Комитединиҥ члени де, ого кандидат та эмес. ЦК-га крайдыҥ адынаҥ јӱк ле бир кижи – партияныҥ крайкомыныҥ баштапкы качызы кийдирилген. РСФСР-диҥ тегин областьтарыныҥ баштапккы качыларыныҥ бастыразына јуугы КПСС-тиҥ Тӧс Комитединиҥ члендери. Областьтыҥ статузын бийиктедип алзабыс, байла, керек ӧскӧлӧнӧр.\nЈе крайдыҥ «колы» эҥ тыҥ областьтыҥ партийный ла советский органдарыныҥ башкараачыларын тудар тушта билдирип јат. 1947 јылдаҥ бери КПСС-тыҥ автономный областьтагы обкомыныҥ баштапкы качызына јербойындагы албатыныҥ тилиле куучындап ла кычырып билер кижи тургузылбаган. Ол ӧйлӧрдӧҥ ала бой-бойлорын солып иштеген баштапкы качылардыҥ кӧп сабазы областька тууразынаҥ келген улус. Мындый «ченемел» эмди де улалганча. Јӱк ле калганчы ӧйлӧрдӧ облисполкомныҥ су-кадык аайынча ла тӧзӧмӧл бӧлӱктериниҥ јаандарына, оныҥ председателиниҥ идеологияныҥ сурактарын башкаратан заместителине, партияныҥ обкомыныҥ государственно-правовой бӧлӱгиниҥ јаанына крайдаҥ экелген улус отургызылды. Бистиҥ область кезик улуска бир эмеш иштейле, ӧрӧ «калыйтан» трамплин ошкош. Ол эмезе КПСС-тыҥ обкомыныҥ јурт хозяйствоныҥ сурактарыла иштейтен качызы канайда тудулганын эске алынып ийели. Партияныҥ горкомыныҥ ла райкомдорыныҥ баштапкы качылары КПСС-тыҥ обкомыныҥ бюрозында бу јамыга А. В. Илаковты тургузар деп шӱӱлте эткендер. Је крайкомныҥ баштапкы качызы Ф. В. Попов дезе озолондыра бистиҥ јаандардыҥ бажы ажыра Тӧс Комитетле бу ишке ӧскӧ кижини тургузар деп јӧптӧжип койгон. Мынаҥ улам блааш-тартышту куучындар болуп, конференцияныҥ ижи эки катап токтодылганын былтыр декабрьда оныҥ ижинде турушкан делегаттар билер. Учы-учында нӧкӧр Попов бистиҥ јаандардыҥ кӱӱнин «сындырып», обкомныҥ качызына бойыныҥ кандидатуразын туттуртып салган. Эмди КПСС-тыҥ тӧрт качызыныҥ јӱк ле бирӱзи алтай.\nАлдынаҥ бери улалып келген мындый кадровый политика јербойыныҥ специалисттерине ӧрӧ ӧзӧргӧ бербей јат. Оныҥ да учун бӱгӱн облисполкомныҥ председательдериниҥ беш-алты заместительдериниҥ ортозында бир де алтай кижи јок, бӧлӱктерди башкаргандардыҥ тоозында јӱк ле эки кижи бар эмтир. Аймак(гор)исполкомдордыҥ 10 председателин алзабыс, мында сок јаҥыс Г. П. Сумин иштейт. Горно-Алтайсктыҥ горисполкомыныҥ аппарадында иштеп турган 20-неҥ ажыра улустыҥ ортозында 2, партияныҥ горкомыныҥ 19 ишчизиниҥ тоозында 4 алтай кижи иштеп туру. Бу органдарда иштегедий бийик ӱредӱлӱ улус табылбай турган деп бӱдерге кӱч. Край бир колыла биске кадрларды белетеп береле, экинчи колыла олорды ӧрӧ ӧскӱрбей тудуп турган немедий.\nОблисполком бойыныҥ јуунында бистиҥ областьты крайдаҥ чыгарары керегинде јӧп јарадала, оны Москва јаар аткарып ийгенин бистиҥ кычыраачылар билер. Мындый шӱӱлтени јарадып тургандар алтай да, орус та, ӧскӧ дӧ укту улустыҥ ортозында сӱрекей кӧп. Бу сурак, байла, КПСС-тыҥ Тӧс Комитединиҥ нациялар ортодогы колбуларга учурлалган Пленумында кӧрӱлер. Мен сананзам, ондо оок автономиялардыҥ бастыразыныҥ статузы бийиктедилер. Јаҥыс ла бойыс керекти ӱребеектер. Оноҥ ӧскӧ эмди ле «край јоктоҥ бис неме болбозыс, айрылзабыс, Бийск биске электроэнергия берерин токтодып койор, темир јолды тузаланарга бербес» деп айдыжып турган улус бар. Мындый улуска јаҥыс ла каткырардаҥ башка. Мында СССР-даҥ айрылып јаткан улус јок ине, бис тӱҥей ле РСФСР-дыҥ ичинде артып каларыс.\nКрайдыҥ бир кезек башкараачылары областьты айрыыр деген шӱӱлтеле база јӧп эмес. Олор «Туулу Алтай тегин де дотацияда, край јоктоҥ там ары тӧлӱге тӱжер» деп айдышкылайт. Бого удурлажа мынайда айдар кӱӱним бар: «бис слерге экономический балласт болуп турган болзобыс, слер бисти ычкынбай не тудунып туругар, ары божодып ийеле, јайымданып алыгар».


31.07.2020 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\n«Земский доктор/фельдшер» деген федерал про-грамма «Су-кадык» деп национальный ӱлекер аайынча ӧткӱрилет. Амадузы — специалисттерди јурт јерлерде иштеерине јилбиркедери. Бу программа озо баштап ондо јӱк ле јиит специалисттердиҥ туружарын темдектеген болгон. Је ӧткӧн јылда јаштары аайынча тудулар токтодылган, ченемелдӱ улусты бу ишке јилбиркедер јарамыкту айалга табылган. Онойдо ок ӱлекер јурт јерлерге ле оогош калаларга келип, мында\nБастыра телекей коронавирус југуш оорула тартыжарын улалтканча. Бистиҥ де тергееде бу ууламјыда иштер ӧдӧт. Медицинаныҥ, Роспотребшиҥжӱниҥ, полицияныҥ ишчилери, јаҥныҥ органдары бу оору таркабазын, оорыган улусты јазылзын деп, бастыра кӱчин салат деп айдар керек. Тергеебисте коронавирус југуш оорудаҥ эмденип алган улус бар. Олордыҥ бирӱзи Горно-Алтайсктаҥ Иван Анатольевич Бедюров. Оны эмчиликтеҥ јаан изӱ айдыҥ 28-чи кӱнинде чыгаргандар.\nАлтай Республикада турист сезон кӧндӱгип калган. Туризмниҥ бӧлӱгиниҥ ӧзӱми ле курч сурактары јанынаҥ бойыныҥ шӱӱлтелерин Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ туризмниҥ ӧзӱми, аргачылык, спорт ло јашӧскӱримниҥ политиказы аайынча комитединиҥ председатели Сергей ТИМОШЕНСКИЙ айдат. —Бистиҥ республикага кӧп тоолу туристтер келип турганыла колбулу курч сурактар керегинде калганчы ӧйдӧ соцсетьтерде кӧп бичигилейт. Кезик улус бистиҥ тергеениҥ бастыра экологиялык уур-кӱчтерин\nСыгындардыҥ алтын мӱӱстерин кезери тӱгенди\nАлтай Республиканыҥаҥ ӧскӱрер бастыра ээлемдеринде мӱӱс кезер иштер тӱгенген. Тергеениҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ јетиргениле, 2020 јылда 23264 эжер мӱӱс кезилген, мынызы, 2019 јылдыйына кӧрӧ, 4671 эжерге кӧп. Кайда да 117 тоннага јуук чий мӱӱстер алынган. Бу кӧргӱзӱ, ӧткӧн јылдыйына кӧрӧ, 15 тоннага кӧп болуп јат. Бир аҥнаҥ кезилген эҥ ле уур мӱӱс Оҥдой аймакта


Алтайларда ла телеуттарда он эки јылды тындулардыҥ аттарыла адаганы - altaicholmon\nТындулардыҥ адыла адалган он эки јылдык ӧскӧ ороондордогы да, бистиҥ де билимчилерди јаҥыс катап јилбиркедип соныркаткан эмес. А. Н. Самойлович «Бир кезик турк укташтарда тындулардыҥ адыла он эки јылды адаганы јанынаҥ» деп бичигинде азиат укташтарга учурлалган бу сурак аайынча бир канча литературалык тоолор кӧргӱзет, а «Турк албатыларда тындулардыҥ адыла адалган он эки јылдык аайынча сурактар» деп ижинде бу суракты шиҥжӱлеп ӱренер тӧзӧлгӧлӧрди темдектейт. Оныҥ шӱӱлтезиле, бу сурак аайынча бедреништи оноҥ ары ӧткӱрер керек.\nКажы ла ученый-специалисттиҥ јилбиркежи оны катап-катап байагы он эки јылдыҥ календарине бу-рылтат. Шак анайда Орхондо јебрен турктардыҥ он эки јылды аҥдардыҥ адыла адаган бичимелдерин кепке базып јарлаганы финн ученый И. Микколага болгар князьтардыҥ списокторында славян эмес сӧстӧр бар болгоны ајартты. Андый сӧстӧр «Именник» деп бичикте бар болгоны јарталган. Је шиҥжӱчилердиҥ бирӱзине де байагы «календарь» деп адалып турган неме туштабаган. Шак бу айалга мени Алтайда табылган агаш «календарьды» ла телеуттардыҥ андый ок календари јуралган чаазынды јарлаарга меҥдетти.\nОн эки јылдыктыҥ аҥдардыҥ аттарыла адалган календарин тузаланары јанынаҥ бичимел Катановто бар.\n1927 јылда Кузнецкий райондо Бочаты суула этнография јорыкла јӱреримде, меге телеуттар јаткан Челуой јуртта «јыл» деп атту календарьды кӧчӱрип јурап аларга келишкен. Ол кижи Алтайда јаҥы мӱргӱӱлди — буркан јаҥын јаҥдаган телеут Серапион Шадеев болгон. Ол календарь ак чаазынныҥ ¼ ӱлӱзи кеминде кара карандашла јуралган. Календарь Серапионныҥ колына јада калган карган апшыйактаҥ кирген дежет. Апшыйак оны кӧгӱс санаадаҥ ла эске алып бичиген дежер.\nЈылдык календарьдыҥ бӱдӱми тегерик кеберлӱ. Оны эбиреде бут бажында турган он эки тынду јуралган, јылдарды тоолооры тегеликтиҥ оҥ јанындагы чычканныҥ јуругынаҥ башталар. Чычканныҥ кийнинеҥ частыҥ стрелказы бараачы ууламјыла уй, оныҥ кийнинеҥ бар, оны ээчиде койон, улуу деп аҥ, јылан, ат, Мечин јылдыс, кой, такаа, ийт ле чочко тургулап јат.\nТегеликтиҥ ичинде оҥ јанынаҥ ӱстиги толыкта чочко ло чычканныҥ одожында кӱн јуралган. Сол јаны јаар, кӱннеҥ эмеш ӧрӧ, ийттиҥ сӱриниҥ одожында кӱнниҥ чолмоныныҥ јуругы кӧрӱнет. Сол јанындагы тӧмӧнги толыкта ат ла јыланныҥ одожында ай јуралыптыр.\n1928 јылдыҥ јайында Шабалин аймакта Кыргысту јуртта иштеп јӱрген этнограф А. Г. Данилинге СССР-дыҥ Наукалар академиязыныҥ Антропология ла этнография музейине буркан јаҥыла колбулу бир канча баалу экспонаттарла кожо тындулардыҥ адыла адалган он эки јылдыҥ «календарин» таап табыштырарга келишкен. Оныҥ бӱдӱми тӧрт толыкту, узуны 23 см, тууразы 22 см, калыҥы 2 см агаш доско. Оҥ јанында ӱстӱги толыкта чычкан кӧрӱнет, оныҥ кийнинеҥ частыҥ стрелказы јӱрери аайынча уй, бар, койон, јылан бӱдӱмдӱ тӧрт таманду, бажында јалаага тӱҥей тӧрт јуҥду сӱр (?) улуу, койрок (јылан), ат, мечин, агашка јӧлӧнип алган кижиниҥ сӱри, кой, такаа, ийт, чочко тургулап јат.\nМындый ок календарьды бис Оҥдой аймакта Кеҥи ичинде јарлык Шунды Уйалбасовтоҥ кӧргӧнис. Бу календарьдыҥ эки тууразын тӱжӱре аттыҥ кылынаҥ ӧӧргӧн буучактарга тилбек бӧстӧр — јайык буулап койтыр. Бу јаны мӱргӱӱлдиҥ јаҥдалгазы болгодый.\nЈылды тоолооры эки эбириш аайынча ӧткӱрилет. Баштапкы эбириш 13-ти, экинчизи — 25, ӱчинчизи — 37 ле оноҥ до ары кӧргӱзет. Качан алтайларга кажы бир кижиниҥ чын јажын тоолоп алар керек болгондо, олор кандый бир јылда болгон керектеҥ баштап, частыҥ стрелкалары айланып барганы аайынча толо эбирип, бӱгӱнги јылга ла кӱнге јетире толгоп јадылар. Шак анайда Ат јылда чыккан телеут Серапион 1927 јылда (Койон јылда) бойыныҥ чике јажын билерге, Ат јылдаҥ баштайла, эки эбирӱ эткен, анайда 25-ке јеткен. Оноҥ ары Койон јылга јетире Кой, Мечин, Ийт, Чочок, Чычкан, Уй, Бар ла учында толо эмес Койон (1927) јылды эбирер керек болгон. Мындый тоо јарталган — 25+8=33 толо јыл ла толо эмес 34-чи јыл. Бойыныҥ јӱрген јылдарын билер кижиге чыккан јылыныҥ тындузын билип аларга бир де кӱч эмес. Анайда эдерге тоолоп баштап јаткан јылдаҥ баштайла, частыҥ стрелказыныҥ јӱрӱжине удура керектӱ кеминче толо эбирӱ толгоп, јӱрген јылдарды кайра тоолоп келер. Тоолош кандый тындуга божогон, ол байагы кижиниҥ чыккан јылы болор.\nЈыл јаскыда, айландыра ӱзе чечектеп, кӱӱк эдер ӧйдӧ башталат.\nОн эки јылду календарьдыҥ кажызы ла аҥылу керекле, темдекле колбулу, олордыҥ кезигин алтайлар ундып та салган. Алты јыл «уур, кату јыл», база алты јыл јеҥил јыл болор дежет.\nЧычкан јыл. Бу јылда чыккан кижи ырысту, кӧп мал тудар.\nБар јыл (темдеги ундылып калган).\nКойон јыл. Бу јыл улуска «јымжак, јеҥил».\nУлуу јыл (темдеги ундылган).\nКой јыл (темдеги ундылган).\nУй јыл. Кыш уур, кату, јаскыда мал, анчада ла уйлар ӧлӧр, је кезикте кем јок ӧдӧр дежетен.\nЈылан јыл (темдектери ундылган).\nМечин јыл. Бу јылда улус кӧп ӧлӱп јат.\nТакаа јыл (темдектери ундылган).\nИйт јыл (темдектери ундылган).\nЧочко јыл. Малга эмеш качаанду, кижиге јол јок јыл.\nКажы ла кижи бойыныҥ чыккан аҥ јылын билер учурлу. Нениҥ учун дезе, кижи чыккан јылдагы аҥга, ӧскӧзине кӧрӧ, аҥылу башка кӧрӱм-шӱӱлтелӱ болор керек. Кижи бойыныҥ чыккан јылыныҥ аҥын ӧлтӱрбес, тынын кыйбас учурлу. Оныҥ да учун Кой јылда чыккан кижиге кой сойып алар керек болзо, айыл ээзи кижи малдыҥ тынын кыйарын ӧскӧ эр кижиге айбылап, ка-чан оныҥ тыны чек јоголо бергенде, бажын айрып, сандарын сӧгӱп, ӱйе-сӧӧгин омырып јат. 1892 (Ат) јылда чыккан телеут Серапионныҥ айдыжыла болзо, ол мында, јерде, атты јаҥыс ла ӧлтӱрбес эмес, је камчылаар да учуры јок. Анайда эткежин, ого јер ӱстинде јӱрерге јеҥил болор. Ийт јылда чыккан, је бу тындуны согуп, торолодып турган кижиге ак-јарыктыҥ ӱстинде јӱрерге коркышту уур-кӱч болор. Кажы ла кижи бойыныҥ чыккан јылындагы тындуны корулаары бай туткан јаҥжыгу болуп јат.\nЈаҥыс ла Мечин јылда чыккандар јер ӱстинде ончо тынар-тындуныҥ јӱрӱмин ӱзер аргалу: олорго кинчек болбос, нениҥ учун дезе олордыҥ јылдыстары теҥериниҥ тӱбинде.\n(1987 јылда баштапкы чыгарган «Эл Алтай» журналдаҥ)


Канат-куркуны тыҥып, бийик учушта - altaicholmon\nСӱреен солун фестивальда 600-теҥ ажыра јайаан јайалталар эрчимдӱ туруштылар. Олор Хакасиядаҥ, Башкортостаннаҥ, Чувашиядаҥ, Алтайдаҥ ла ӧскӧ дӧ талалардаҥ. Канча јӱзӱн калыктардыҥ культуразы, јаҥжыгулары, кӧгӱс байлыгы бой-бойыла эптӱ-јӧптӱ, ӧмӧ-јӧмӧ, бирлик амадула ӧткӧнин туружаачылар аҥылап темдектедилер.\nБистиҥ республикадаҥ бу кӧрӱ-маргаанда Улаганнаҥ балдардыҥ ады јарлу «Jаш канат» деп јайаан ӧмӧлиги (худбашкараачызы Айана Темеева), Балыктујулдыҥ балдарыныҥ бијениҥ «Таҥ Чолмон» ӧмӧлиги (башкараачызы Сынару Санина) једимдӱ туруштылар.\n«Jаш канаттыҥ» кичӱ бӧлӱгиниҥ туружаачылары фестивальда «Албаты вокал» деп ууламјыда калык чӱмделгези аайынча турушты. Jайалталар алкы бойлоры (фонограмма-эш јогынаҥ) албатыныҥ кӱӱлик ойноткыларыла (комус, топшуур, шоор ло о.ӧ.) ойноп, кайдыҥ ӱйдежӱзиле јаҥарлады. Олор «Эзин» деген албаты ӧмӧлигиниҥ «Кӱреелей» деп кожоҥын кожоҥдогон. «Таҥ Чолмон» «Кезер таш» деп албаты бијени бијелеген.\nКалыктар ортодогы «Гармония культур» фестиваль-маргаанда бу эки ӧмӧлик бойлорыныҥ ууламјыларында байгалу баштапкы јерлерге чыгып, дипломдорло, кереес сыйларла кайралдаткан. Фестивальдыҥ гала-концертине јӱк ле 7 номер талдалган, олордыҥ тоозында — «Jаш канат». Гала-концертти олор бойыныҥ кожоҥыла ачканы оморкодулу.\nКазань јаар јол-јорыкка «Jаш канатка» Улаган аймактыҥ јааны Никита Санин ле балдардыҥ ада-энелери болушкан. Бензинле Улагандагы јурт јеезениҥ јааны Амаду Токоеков јӧмӧгӧн. Бу улуска балдар ла башкараачызы јаан быйанын айдат.\nКӱскиде ӱлӱрген айда Астанада (Казахстан) база јаан фестиваль ӧдӧр. «Jаш канатка» ондо турушсын деп кычырту болды.\nУлаганда «Jаш канат» ӧмӧликке эҥ ле баштап јӱрген балдар бӱгӱнги кӱнде аҥылу ӱредӱлӱ специалисттер. Олор бойлоры «Телекей» деп јайаан ӧмӧлик тӧзӧп алган. Ӱредӱлӱ јииттер, је иштеер јер јок болгоны карамду. Jайалталу балдар кӧп. Олордыҥ кажызын ла бистиҥ балабыс, келер ӧйдӧ алтай культураны шак олор улалтар, ӧскӱрер деген санаала башкарынып, олорды бастыра јанынаҥ јӧмӧзӧ, калык ичкери ӧзӱмдӱ, ӧзӧктӱ болор эмес пе?


«Орус телекейдиҥ алтай кижизи» - altaicholmon\nАман Гумирович Тулеев – Кемерово областьтыҥ алдындагы башчызы, ол јирме јылдаҥ ажыра бу стратегиялык учурлу тергеени башкарган. «Граждан обществоны ӧскӱрер фондтыҥ» темдектегениле, ол Россияныҥ эҥ артык губернаторлорыныҥ бирӱзи. «За заслуги перед Отечеством» орденниҥ толо кавалери. Отставкага бойыныҥ кӱӱниле барган. Бойыныҥ ӧйинде Россия Федерацияныҥ СНГ-ныҥ ороондорыла колбулар аайынча министри болгон, Кузбасста «Народовластие» блокты тӧзӧгӧн. Кемерово областьтыҥ губернаторыныҥ 1997 јылдыҥ ӱлӱрген айындагы баштапкы талдаштарында 93,5% ӱндерле јеҥген. 2015 јылдыҥ талдаштарында ӱндердиҥ 96,69% алган. Россияныҥ президентине база баллотироваться эткен. Тургуза ӧйдӧ — Кузбасста профессионал ӱредӱликти ӧскӱрери аайынча тергеелик институттыҥ ректоры.\nАлтай Республиканыҥ баштапкы башчызы В. И. Чаптыновтыҥ чыкканынаҥ ала 75 јылдыгыныҥ алдында Государственный Думаныҥ депутады, бичиичи ле журналист Иван Белеков јарлу политик Аман Тулеевле туштажып, эрмек-куучын ӧткӱрген.\n—Кӱндӱлӱ Аман Гумирович! Слерди Алтай Республикада Россияны баштапкы јолында бектееринде кӧпти эткен государственный ишчи деп билерис. Слер јӱрӱмниҥ кату ла тоомјылу јолын ӧткӧнӧӧр – колбу тудар јолдордыҥ инженеринеҥ ала Россияныҥ јарлу политигине јетире. Салымныҥ учурлу ӧйлӧринде Слер российский государственностьты оныҥ Јаҥы тӱӱкизинде бектеерине, конституционный тӧзӧгӧлӧрин тыҥыдарына јаан камааныгарды јетиргенигер.\nБис Слерди Алтайдыҥ јаан најызы деп билерис, Слердиҥ Валерий Ивановичле карузыжып, нӧкӧрлӧжип јӱргенеерди баалап јӱредис.\n—Чаптыновты мен узактаҥ бери билерим. Бис экӱ бир ӱйениҥ улузы, кураалар да ине: мен Јеҥӱдеҥ бир јыл озо чыккам, ол дезе Јеҥӱлӱ 1945 јылда. Бис јолыкканыста, бала тужысты кӧп эске алынатаныс: мениҥ адам фронтто божогон, Валерий Иванович јууныҥ кийниндеги шыра-тороны база кӧргӧн. Је литературада јарлулардыҥ чын бичигениле – Онойып болот кызыган!\n«Ӧчпӧс ийде-кӱӱн» деп сӧстӧр – ол Чаптынов керегинде. Бу кижиниҥ ич-кӧгӱс ийдези бек болгон. Эрчимдӱ, ончолорынаҥ аҥылу, Алтайы ла оныҥ эл-јоны учун Москвада кандый ла буудакты ӧдӧр, ончозын аайлап салар аргалу болгон.\nКӱч, чӱмдӱ ӧй болгон. Јылдар ӧткӧн кийнинде, эмди сананзам – Алтайга ондый кижи керек болгон: Алтай Республиканы тӧзӧгӧн тӧрӧлчи кӱӱндӱ политик.\n—Слердиҥ санаагарда оныҥ база кандый кылыгы артты? В. И. Чаптыновтыҥ база кандый аҥылузын темдектеер эдигер? Биске, республикага онызы сӱреен учурлу – Слер, Валерий Ивановичле экӱ, улайын туштажып, јӱректерле, ич-кӧгӱс сезимле оҥдожып јӱргенеер ине…\n—Эйе. Бис айылдаштар ине, тергеелерис коштой, тушташтар да кӧп болгон. Чаптынов – јаркынду кижи. Тӧрӧл јерин тыҥ сӱӱген, орооныныҥ чындык уулы, тегин улустыҥ јилбӱлерин, сурактарын јакшы оҥдогон политик кижи. Мени оныҥ элбек билгирлери, ич-кӧгӱс байлыгы улайын кайкадатан. Ол тереҥ сананар-шӱӱр, тӧзӧмӧлдӱ, кижи кӱӱндӱ болгон. Мен оныҥ интеллектин, санаа-укаазыныҥ элбегин, јаҥызын, јаркынын, эрчимин – чындык политиктиҥ ончо бу аргаларын ундыбагам. Ол јаҥыс ла Алтай Республикада эмес, Сибирьде, текши ороондо танылу политик болгон.\nВалерий Ивановичле куучындажарга јилбилӱ болгон. Оныҥ тыҥ соныркадар куучынын канча да ӧйгӧ болзо угарыҥ. Анчада ла Алтайдыҥ тӱӱкизи керегинде, калыгы керегинде куучындарын.\nОл кичӱ Тӧрӧлин, алтайлардыҥ јебрен тилин, чӱм-јаҥдарын кандый тыҥ тоогонын мен угуп-кӧрӱп јӱретем. Ол чын ла Орус телекейдиҥ алтай кижизи болгон, Сибирьдиҥ ийде-кӱчин алынган, тӧрӧл јериниҥ чындык уулы болгон. Бастыра бийик ле каруулу јамыларда ол чындык государственник болгон деп сананадым.\n—Оныҥ да учун ол керегинде эзем улуска, республикага, ороонго ондый тыҥ баалу. Бис Алтайда ончобыс оны тереҥ сезедис…\n—Албатыныҥ Валерий Иванович Чаптыновко, калыгыныҥ улу уулына, турумкай государственникке, чикезин айдалы, – Алтай Республиканыҥ тӧзӧӧчизине (республиканыҥ государственнозын кийнинде оныҥ јолчылары турумкай ла эрчимдӱ корып алган) јилбӱзи, тартылганы јылдарла тыҥып турганы мени сӱӱндирет.\n—Јаан кижи качан да јӱк бойыныҥ национальный телекеминде јӱрбей јат. В. И. Чаптыновтыҥ ойгоры ла ич-кӧгӱс ийде-кӱӱни бӱгӱн де бистиҥ тегин эмес, токыналы јок ӧйисти јарыдат, цивилизацияныҥ евразий бирлигиниҥ кеминде бисти јуукташтырат. Оныҥ улу ады мында база учурлу. Чикезинче айдалы: ол ончо бойыла алтай государственность, евразий Бирлик учун беринген кижи. Оныҥ ады быйанду эземин јаантайын јарыдар.\n1990-чы јылдар – бастыра јанынаҥ кӱч ӧй болгон. Россияда кӱч ле булгакту ӧй турган. Је ырыс болуп, Чаптыновтый улус келип јат. Бу јылда бистиҥ республика Г. И. Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 150 јылдыгын темдектейт. Ол, јурукчы кижи, политиканыҥ јолына туруп, алтай государственностьтыҥ тӧзӧгӧзинде турган. Оныҥ керегин В. И. Чаптынов улалткан ла бӱдӱрип койгон. Кӱндӱлӱ Аман Гумирович, мындый учуралла тузаланып, Слерге акту быйанымды айдарга турум. Мен Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ министри болорымда, Слер Чорос-Гуркинниҥ кереезин Кузбасстыҥ заводторында урар јакылта бергенигер, В. И. Чаптыновтыҥ мемориал доскозын эдеринде болушканыгар. Ол тушта бу иш јӱк Слердиҥ болужыгарла эдилер аргалу болгон. Бис ол учун быйанду јӱредис.\n—Чорос-Гуркин – Иван Иванович Шишкинниҥ ӱренчиги. Алтай јайалтаныҥ кажы ла јуругы телекейдиҥ кандый ла музейиниҥ оморкодузы болор аргалу! Валерий Иванович бир тушта Чорос-Гуркин Шишкинниҥ сӱӱген ӱренчиги болгонын, улу јурукчы мольберттиҥ јанында јуранып турала, алтай-јурукчы ӱренчиги Чорос-Гуркинниҥ колында божогонын куучындаган эди. Онойып, Алтай, Сибирь, бӱткӱл Россия-Евразия бир ич-кӧгӱс ийде-кӱӱнле, текши тӱӱкизиле бирлик болгонын кӧрӧдис\nБу ок ийде-кӱӱн Чорос-Гуркинди бистиҥ јерлеш бичиичилерис Владимир Алексеевич Чивилихинле, Георгий Мокеевич Марковло бириктирет. Г. М. Марков Алтайды Сибирьдиҥ, текши Азияныҥ эрјинези деп бичиген. Онызы чын!\nВ. И. Чаптынов ок Чорос-Гуркинниҥ тергеениҥ тап-эрик статузын бийиктедер ле Россияныҥ ичинде республикан государственность тӧзӧӧр деген амаду-санааларын јӱрӱмде турумкай ла эрчимдӱ бӱдӱрген деп айдар керек.\nВалерий Ивановичтиҥ Федерация Совединде тӧзӧп ӧткӱрген «Блеск и нищета Горного Алтая» деп јаркынду кӧрӱзи јаан јилбӱде болгонын эмдиге эске алынадым.\n—Бис, алтайлар, бистиҥ республиканыҥ баштапкы Башчызы Валерий Ивановичти Слерле тушташтырганы учун салымга быйанду. Слер – Россияныҥ тӱӱкизинде аҥылу, солун кижи. 1991 јылда, албаты депутат болороордо, Кызыл тепсеҥниҥ јанында Слер автобуста террористтердеҥ кызычакты аргадаарында болушканаар, бойоорды ла кызычакты толышсын деп, террористтерге айдып. Мында Слер Сибирьдиҥ ич-кӧгӱс ийде-кӱӱнин кӧргӱскенеер деп айдарым.\nЈе Слердиҥ јӱрӱмеерде мындый да керек болгон. 1999 јылдыҥ јаан изӱ айында Слер Б. Н. Ельциннеҥ Кӱндӱниҥ орденин аларынаҥ мойногонор. Оны ӧйдиҥ кереечилериниҥ бичигениле, мынайда јартаганаар: «Мен ороонды тӱреҥиге кийдирген јаҥнаҥ кайралдар алар аргам чек јок».\n—Мен бойымныҥ ээжи-кӱӱнимге удура качан да барбайдым. Соҥында мен бу кайралды президент Владимир Владимирович Путиннеҥ алгам. Мен оныҥ Россияныҥ штурвалында туруп, эткен керектери чындык государственниктиҥ деп кӧрӱп ийгем.\n—Слердиҥ «Долгое эхо путча», «Власть в руках человека и… человек в руках власти», «Отечество – боль моя», «Судите сами», «Преодоление» деп бичиктеригерди кычыргам ла ундыбагам. Слерде ӧскӧ дӧ солун иштер бар.\n—Јуукта «С моих слов записано верно» деп бичигим чыккан. Оны, Иван Итулович, Слерди эмди Государственный Думада Алтай Республиканыҥ јилбӱлерине эткен керектеригер учун тереҥ тоогонымды керелеп, Слерге сыйлап берерге турум. Слер калыгардыҥ тоомјылу чыгартулу кижизи болуп туругар.\nВ. И. Чаптынов Россияныҥ бирлигиниҥ ле бӱткӱлиниҥ чындык коручылы болгон деп айдарым. Бойыныҥ ӧйинде бис экӱ Федерация Соведине тудулганыс. Ол эҥ бийик јасакчы орган. Чаптынов бойыныҥ республиказы, бойыныҥ тергеези учун чындык турушкан. Алтайдыҥ јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱми керегинде сурактарды улайын ла кӧдӱрип туратан.\nОго тӱӱкилик учурлу Федеративный јӧптӧжӱге кол саларыныҥ туружаачызы болорго келишкен. Валерий Иванович чындык государственник – центрист, федералист, бирликтиҥ ле бӱткӱлдиҥ коручызы болгонын ајаруга алзабыс, онызы ого јаан учурлу болгон.\nОл тӱӱкиге республиканыҥ тап-эрик статузын бийиктедери аайынча јаан иш бӱдӱрген ле алтай калыктыҥ тӧрӧли республикан кеминде бийик государственность алынганына јаан јӧмӧлтӧ эткен политик болуп кирген.\nАлтайда калыгыныҥ тоомјылу уулы керегинде быйанду эземин кичееп, је онойдо ок оныҥ керегин улалтар, јаҥы тӱӱкиде јаркынду ис артырган В. И. Чаптыновтыҥ энчизин ӱренер керек. Алтай Республика – ол Валерий Ивановичке ле оныҥ јолчыларына ла кожо иштегендерине кереестий.\n—Кӱндӱлӱ Аман Гумарович! Слерле куучындашканы баалу. Алтайларга ла Алтайга берген ӧйигер учун быйан. Адакыда Слердиҥ кӱӱнземелигер…\n—Алтай Республика – учурлу јер. Ого евразий јӧмӧлтӧ керектӱ, биске ончобыска оныҥ текши евразий ле текши цивилизациялык энчи болгон кайкалын корулаар керек. Бис Россияда Алтай Республиканы кыйалтазы јоктоҥ тоойдыс. Ондый болзын деп Валерий Иванович Чаптынов кӱӱнзеген, ол учун кӱчин кысканбай да иштеген деп бодойдым.\nБистиҥ ончобыска кӱчтӱ, бойын бойы јеткилдеер Россия керек, оны философтор «ороон-цивилизация» деп чын айдыжат. Биске јаҥыс ла XXI чакта телекейде аайлу-башту ээжини тудаачы ийделердиҥ тӧс јери болуп турган держава эмес, је јонјӱрӱмдик чындыкла, јонјӱрӱмдик бирликле башкарынган, кайда геополитика тегин кижиниҥ кӱнӱҥги керектерин ле керексиштерин артыктабай турган, јонјӱрӱмдик ууламјылу государство керек.\nБис Валерий Ивановичле кожо јуук улус, бис најылар болгоныс, мен оныла оморкойдым. Чаптыновтый улус Россияныҥ ич-кӧгӱс ийде-кӱӱнин кӧдӱрет!..