Кванториум: келер ӧйдиҥ улузын ӱредет… - altaicholmon\nАлтай Республикада 2019 јылдыҥ јаҥар айында ӱзеери ӱредӱниҥ «Кванториум-04» деп инновациялык площадказы ачылган. Оныҥ амадузы «Ӱредӱлик» деп национальный ӱлекердиҥ «Кажы ла баланыҥ једими» деп федерал ӱлекерге келижип турган тергеелик ӱлекердиҥ керектерин бӱдӱрери болуп јат. «Кванториум-04» — ол бийик квалификациялу специалисттер балдарда келер ӧйдиҥ санаа-шӱӱлтелерин таскадып-ӱредип турган технопарк. Балдар мында алты ууламјыла ӱренет: IT-квантум, Промробоквантум, Энерджиквантум, Биоквантум, Геоквантум ла Хайтек.\n«Кванториумга» иштеерине кӧп квартиралу тураныҥ эки кады берилген. Алтай Республикада 2020 ле 2021 јылдарда мобильный «Кванториум» технопарктар тӧзӧлӧр учурлу. Бу јетирӱлер газеттиҥ кышкыдагы номеринде бичилген болгон.\nБалдардыҥ «Кванториум» технопаркы – ӱзеери ӱредӱниҥ балдардыҥ ла јашӧскӱримниҥ јайалталарын ла аргаларын ачарына, олорды профессияларга ууламјылаарына керектӱ јаҥы модели. Бу площадка инженерлердиҥ кадрларын белетеерине, инновациялык технологиялар ла шӱӱлтелер табарына, тесттер ӧткӱрерине ле тузаланарына амаду-ууламјыла бийик технологиялык јепселдерле јеткилделген.\nРеспубликадагы технопаркта алты квантум иштейт:\n«Промробоквантумда» промышленный робототехниканыҥ кӧп тоолу предметтери кванторианецтерди билимниҥ ле инженерияныҥ мындый дисциплиналарыла јилбиркедет: механика, электроника, электротехника, физика, информатика (машинный ӱредӱ, техникалык кӧрӱм, операцияларла иштеери), математикалык моделирование ле ӧскӧлӧри де. Кижиниҥ ижиниҥ башка-башка бӧлӱктеринде, ол тоодо производстводо интеллектуал системалар тӧзӧӧрине ууламјылу ӱлекерлик бу иштер инженерия да, телекейге кӧрӱм де јанынаҥ элбеде сананарына таскадат, ӱредет. Эмдиги ӧйдиҥ роботторын тузаланары сӱреен элбеген: ойынчыктардаҥ ала производстводогы чӱмдӱ системаларга јетире.\n«IT-квантум» дезе, ӱренчиктерге информациялардыҥ технологияларыныҥ бӧлӱгинде тӧзӧгӧ болуп турган билгирлер берер, онойдо ок келер ӧйдиҥ ууламјыларына (не-немелердиҥ интернеди, машинный ӱредӱ, блокчейн, јетирӱлик јанынаҥ јеткер јок болоры ла ӧскӧлӧри де) кейс-технологияларды тузаланып, бир командада иштеери ажыра ӱредер амадулу тӧзӧлгӧн. IT-технологиялар тыҥ ӧзӱм алынып, бастыра ла бӧлӱктерде тузаланарына элбеде кирип туру, программированиениҥ ле технологиялардыҥ тилдерин ӱренери – јиит улуска келер ӧйгӧ ууламјы болуп јат.\n«Геоквантум»: географияныҥ ла геодезияныҥ тӧзӧгӧлӧри, карталар ла 3D-модельдер тургузары, виртуальный турлар тӧзӧӧри ле пилот јок учар аппараттарла иштеери – «Геоквантумда» ӱренгени балдарга мындый кайкамчылу телекей ачат. Геоинформациялык системалардыҥ бӧлӱгиниҥ специалисттери геологокайуда ла јер алдыныҥ тузалу казынтыларын табарында, градостроительстводо ло јурт ээлемде, коруланышта, јеткери јок болорында ла ӧскӧ дӧ бӧлӱктерде керектӱ болуп туру. Ӱренчиктер айландыра телекейдиҥ бӱдӱминиҥ тӧзӧгӧлӧрин, ар-бӱткенниҥ айалгаларыныҥ јажыттарын оҥдоорго керектӱ билгирлер алат, геоинформатикалык билгирлерди, аргаларды ла элбек, кӧп јетирӱлерди тузаланарында ченемел алынат.\n«Биоквантумда» балдар биологияныҥ объекттерин ӱренериниҥ эмдиги методиказына ӱренет, биологияныҥ лабораторияларында ла тирӱ ар-бӱткенниҥ айалгаларында бӱгӱнги ӧйдиҥ јепселдериле иштеерине ӱренет. Јиит кванторианецтер башка-башка бӱдӱмдӱ микроскопторло иштеерине таскаар, организмдердиҥ клеткаларын ла ӧскӧзин де јарамыкту айалгаларда ӧскӱрерине, искусственный экосистемалар тӧзӧӧрине ле айландыра айалгалардыҥ олордыҥ ӧзӱмине камаанын шиҥдеерине ӱренип алар. Ӱренчиктер бионейроконструктордыҥ наборыла иштеп, эт-канныҥ биологиялык айалгаларын (јӱректиҥ биоэлектрический эрчимин, балтырлардыҥ эрчимин, терениҥ гальваникалык кемин) кемјиир аргалу, чӱмдӱ эмес медициналык јепселдер јуурына таскайт. Балдар тургузылган амадуларга јединерге инженерияныҥ болужына тайанарына ӱренет.\n«Энерджиквантум» ӱренчиктерди энер-гетиканыҥ темдектери ажыра ӱлекерлер тургузар иштерге ӱредет. Балдар тӧзӧгӧ модуль ажыра энергия алар тӧс системаларла, бойыныҥ тергеезиниҥ энергосистемазыныҥ бӱдӱмиле таныжат; соҥында тереҥжиде ӱренип, толо ӱлекерлерди бӱдӱрерине чыгып турулар. Ӱренчиктер «Энерджиквантумда» ӱредӱлерде альтернативный энергетиканыҥ тӧс ууламјыларына ла бу бӧлӱктерде практикалык билгирлер аларына, бӱгӱнги кӱнниҥ альтернативный энергетикага тӧзӧлгӧнгӧн транспорт тургузып-эдериниҥ ээжилерине ӱренедилер. Онойдо ок кинематикалык физика, токты химияныҥ болужыла алар физика, материаловедение аайынча билгирлер аладылар, гидродинамиканыҥ, электротехниканыҥ, фотониканыҥ тӧзӧгӧлӧрине ӱренет ле бу ууламјыларла ӱлекерлерле иштеер командада туружарына темигет.\nКванториумныҥ ӱредӱлӱ-методикалык ижин Россияныҥ университеттериниҥ эҥ артык методологторы Россияныҥ јарлу бийиктехнологиялык предприятиелериле, билим институттарыла кожо ӱлекерлеп тургузат. «Кванториум» деп ӱредӱлик система јӱрӱмде бар технологиялык кейстерге тӧзӧлгӧлӧнип, туружаачыларга инженерный кандый бир јазалды эдип-тӧзӧӧрин бажынаҥ ала учына јетире ӧдӧрине, ончозын бойы сананып-тӧзӧп, кубултып билерине ӱредет.\nКванториумныҥ ӱредӱлик ижи јиит «специалисттердиҥ» инженерияныҥ билимдериниҥ башка-башка бӧлӱктеринде ӱлекерлер тургузарына ла командада иштеерине темиктирерине тӧзӧлгӧлӧнгӧн.\nБалдардыҥ «Кванториум» технопаркында ӱредӱлӱ иштиҥ тӧс ууламјызы – ол ӱлекерлер тургузып ӱренери. Кванториумныҥ туружаачы ӱренчиктери ӱлекерле иштеп, јаҥыс ла билгирлер алып турган эмес, је онойдо ок предметтерге ӱзеери ченемел алып јат: командада иштеп билери, јетирӱлерге анализ-шиҥжӱлер эдери ле кандый да јӧп-шӱӱлтеге келери, бу ончозы келер ӧйдӧ технологиялык иштердиҥ кандый ла бӧлӱгинде једимдӱ специалисттер болор арга берет.\nКванториумныҥ бастыра педагогторы Россияныҥ јаан деген ӱредӱлӱ тӧс јерлеринде квалификациязын бийиктедер курстарда ӱренгендер. Олор мындый темаларла ӱредӱ ӧткӧндӧр: «Ӱлекерле иштеерине таскадарында ээлгир компетенцияларга ӱредериниҥ тӧс технологиялары» (Липецк кала), «Балдардыҥ ӱзеери ӱредӱзинде кейс-технологияларды ла ӱлекерлердиҥ методиказын тузаланарыла јаба јетирӱлик технологиялар» (Москва, «Сколково», Томск, Пенза, Великий Новгород калалар).\n«Кванториум-04» деп инновациялык площадка республиканыҥ 12 јаштаҥ ала 18 јашка јетире јашӧскӱримине ле балдарына јарамыкту тӧзӧлгӧн. Ондо кажы ла јыл 800 кирези бала јаантайын ӱренер аргалу. Балдар ла јашӧскӱрим акча тӧлӧбӧзинеҥ ӱренет, Кванториумныҥ ижи акча-манатла федерал ла республикан бюджеттердеҥ јеткилделет.\nТехнопаркта «Јарамыкту айалга» деп программа аайынча су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ балдар база ӱренет. Кванториумныҥ туразы механический подъемникле, лифтле јеткилделген, коляскада отурган балдардыҥ таҥынаҥ гигиеназыныҥ кыптары иштейт.\nБалдар јаҥыс ла квантумдардыҥ кыптарында ӱренерин јакшызынып турган эмес, је онойдо ок олор шахматту гостиныйда, лекторийде, ӱлекерлер тургузар јерде ле коворкингтиҥ јеринде болорын сӱӱйдилер. Олор калганчы јерде јуулыжып, шӱӱлтелериле ӱлежет, јаба иштеп темигет, кичинек те болзо, ачылталар эдет, бӱгӱнги билимниҥ башка-башка бӧлӱктериниҥ белтиринде турган јӧп-шӱӱлтеге келгилейт.\nБалдардыҥ технопаркында ӧткӱрилип турган керектер јӱзӱн-башка, ол тоодо Космонавтиканыҥ кӱнин байрамдаарына учурлай керектер, оноҥ Јаҥы јылды байрамдаарына учурлалган јаҥжыгулу керек – «Кванточибичек» ле технопарктыҥ бойыныҥ мындый керектери: инженерный каникулдар, ӱлекерлердиҥ ярмарказы, ӱлекерлердиҥ сессиязы ла кӧп ӧскӧлӧри де.\nБалдардыҥ «Кванториум» технопаркыныҥ јаан учурлу кеерктериниҥ бирӱзи – ол балдарды инженерный профессиларла таныштырары болуп туру. Педагогтор ӱредӱлерде балдарга технопаркта ӱренген кийнинде олордыҥ алдында ачылатан аргалары керегинде куучындайдылар.\nЈаандап калган кажы ла баланыҥ алдында јӱрӱминде кандый профессияны талдаар ла кандыйына ӱренер деген кӱч сурак тура берет. Ол профессия јаҥыс ла јилбилӱ болор эмес, је баланыҥ кылык-јаҥына, аҥылузына ла ӧскӧ дӧ јанынаҥ келижип турарын кичеер керек. Јӱк бу ончозы јаражып, келижип турганда, кижиге ижи сӱӱнчи, јайаандый ӧктӧм лӧ кирелтелӱ јӱрӱм берер ине.\nБалдардыҥ «Кванториум-04» технопаркында ӱредӱлер балага профессиязында јолын табарында болужат, олордо јӱк мында 3D-принтерле иштеерине ӱренер, фрезерный станокто, лазерный гравердо иштеериле таныжар арга бар, онойдо ок ол мында ок электронный микроскопло иштеер ле квадрокоптердыҥ ижиле таныжар аргалу.\nБалдарга ла јашӧскӱримге келер ӧйдиҥ иштиҥ рыногында суруда болотон специальнозын јакшы билип алала, талдаарында болужары учурлу. Олор соҥында бойына јарамыкту јолын таап, јакшы ишјал алып, јӱрӱминде буттарына бек турзын деп, болужар керек.


Ижемјиле, кӱлӱмјиле ичкери јолдо - altaicholmon\n—Раиса Таныевна, балдардыҥ јайгы амыралтазы ӧйинде олордыҥ амыраар айалгазын тӧзӧӧри, су-кадыгын тыҥыдары аайынча ӱредӱлик программаныҥ турултазы јанынаҥ айдып берзеер? Слерди кычыраачылар он јылдыҥ туркунына бу школдыҥ «Надежда» деген палаточный лагериниҥ озочыл иштӱ башкараачызы деп билер.\n—Озо ло баштап башка-башка бӱдӱмдӱ ончо лагерьлердиҥ ишчилерин балдарла ижин јайдыҥ да ӧйинде улалтып јатканыла уткыйдым. Олордыҥ ижи једимдӱ ле јолдоры ачык болзын. Лагерьлердеги сменалардыҥ јаандарына аҥылу быйан. Нениҥ учун дезе иштиҥ каруулузы, уур-кӱчи бачым ӱстине кӧскӧ кӧрӱлбес ине. Лагерьдиҥ јааныныҥ кылык-јаҥыныҥ тӧс учуры ӱредип билери эмес. Эҥ ле учурлузы оныҥ профессионал кеми, ченемели ле кӧгӱс байлыгыныҥ бышканы деп айдар керек. Шак оныҥ учун олорды улай ла солыбас-собырбас керек. Бу кемиле, учурыла јаан иш. Ченемел јылдарла келет. Кижи бойы таҥынаҥ бедирензе, ӱрензе, онойдо ок кемиле башка-башка методӱредӱлерде, семинарларда эрчимдӱ турушса, шак ол тужында иштиҥ турултазы кӧрӱнер.\nОлорды, башкараачыларды, ӧскӱрер, таскадар керек. Jайгы ӧйдӧ таскадаачы иштиҥ турултазы, једими ӱредӱчиниҥ балдардыҥ билгирин, јилбӱзин ачып, ӧскӱрип јӧмӧӧринеҥ кӧнӱ камаанду. Jайаандык ишке јарамыкту айалганы тӧзӧӧри, балдар бой-бойы учун каруулу болоры ла нӧкӧрлӧриниҥ једимдериле јилбиркеери ӱредӱчиниҥ једимдӱ ижиниҥ кӧргӱзӱзи болуп јат. Лагерьдиҥ башкараачызы бирлик амадулу, кӱӱн-тапту улусты јууп, ӧмӧ-јӧмӧ иштегенинеҥ база кӧп неме камаанду. Шак мындый ыраада кӧрӱп, ичкери кӧрӱмдӱ, јилбилӱ улус јайгы ӧйдиҥ ӱредӱлик программазын белетеер ле чек јаҥы баштаҥкайлу иштеер аргалу.\nБистиҥ школдордыҥ программаларында кижиниҥ ич-телекейиниҥ байлыгын чечип ӧскӱрери аайынча аҥылу ӱредӱ јок болгоны карамду. Бу байлык ӱредӱни берип турган эп-аргала берилбей јат. Баланы байлыкка ӱредип болбос. Бала ол байлыкты бойыныҥ кӧргӧниле, аайлаганыла, сескениле кӧксине алар. Балага јартаганынаҥ оныҥ сескен сезими, кӱӱни, оҥдогоны артык деп айдар керек.\n—Слердиҥ ӧткӧн јол-јорыгарла элбеде таныжып ийерге јараар ба? Чокымдап айтса, маршрутный лист кандый болды?\n—Бис ӧдӱп јаткан јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 19-чы кӱнинеҥ ала 25-чи кӱнине јетире «Адамант» деген палаточный лагерьде болдыс. Лагерь Алтын Кӧлдиҥ јарадында турат. Балдар јӱрӱминде баштапкы ла катап Сибирьдиҥ кайкалы болгон кӧлди кӧрди. Кӧлди јараттай улус јаткан бир де јурт јок. Оныҥ учун сууныҥ арузын, чек ле кӱскӱ ошкош. Кӧлди эбире курчаган кайа-таштардыҥ јаражын! Бис кӧллӧ кемеле де, тримаранла да, суула јӱрер велосипедле де јорыктап ийдис. Jарлу Корбу деген учар сууны да кӧрӧргӧ ырыс болды. Корбуга бис «Пионер Алтая» теплоходло јеткенис. Бӱдӱмиле шаҥ ошкош учар сууны кайкап јатканысты. Корбуныҥ бийиги — 12,5 метр. Чек ле чӧрчӧк јериниҥ куулгазынду јерлери деп айдар керек. Балдардыҥ санаазында, байла, бачым ундылбас.\nАртыбаш јуртта ачык бассейнде эжиндис. Бистиҥ јерлежис О. А. Шатинниҥ тӧзӧгӧн этномузейинде болдыс. Музейде алтай албатыныҥ культуразы, тӱӱкизи, јадын-јӱрӱминиҥ ӧзӱмдӱ јолы кӧргӱзилет. Экскурсия ӧйинде балдар албатыныҥ јаҥжыгуларыла, эдинген-тудунган эдимдериле јилбиркеп таныштылар.\nБу ла кичӱ изӱ айдыҥ учкары ГАГУ-да ӧткӧн калыктар ортодогы билим-практикалык конференцияда туруштыс. Ол этнопедагогиканыҥ ченемели, сурактары керегинде конференцияга бис оныҥ тӧзӧмӧл комитединиҥ председатели Э. Екееваныҥ кычыртузыла келип туруштыс. Онойдо ок таланыҥ эдимдер эдер устарыныҥ ла јаҥыдаҥ ӱренип тургандардыҥ эдимдериниҥ кӧрӱзинде турушканыс. Бистиҥ кӧрӱ «Экологтор бойыныҥ чӧлӧӧ ӧйинде» деп адалган. Алтай элдиҥ аш-курсагын белетеери аайынча мастер-класста да туружып, «Этнопедагогика в экологическом воспитании» деп секцияда јетирӱлер де эттис. Бис Москвадаҥ, Кыргызстаннаҥ, Хакасиядаҥ, Башкортостаннаҥ, Татарстаннаҥ ла Якутиядаҥ келген солун улустыҥ јетирӱлерин јилбиркеп уктыс. Бу ла ӧйдӧ балдар јаҥарлаган, айылчыларга курлар курчаар чӱм-јаҥда туруштылар.\nКаланыҥ 2-чи таҥмалу кӱӱлик школыныҥ ӱредӱчизи Байым-Сур Тадырова балдарга калыктыҥ кӱӱлик ойноткыларыла ойнооры аайынча ӱредӱ-таскамал ӧткӱрди. Айкӱне ле Эркетен ол ло тарый шоорло ойноорго ӱренип алды. Бу конференцияда туружала, балдардыҥ сӱӱнип, кӧӧрӧп јаткандарын. Кажы ла бала бойын калыгыныҥ кызычагы, уулчагы деген оҥдомолдыҥ учурын шак ла мында оҥдоп, баалаган деп айдарга јараар. Конференцияныҥ ижинде бистиҥ школдоҥ директордыҥ таскамал иш аайынча ордынчызы Айас Бедесова туружып, биске јаан быйанын айтты. Онойып, балдар кыска ӧйдиҥ туркунына калыктыҥ культуразыла, ӱредӱзиле танышканы јарамыкту.\n—Раиса Таныевна, Слердиҥ балдар талалык јайгы эколого-инженерный школдо база эрчимдӱ турушты ба?\n—Эйе, кичӱ изӱ айдыҥ учкары бис Аскатта «Азимут» деген турбазада ӧткӧн школдыҥ ижинде турушканыс. Jайгы эколго-инженерный школдыҥ учредители Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозы. Школды балдардыҥ ӱзеери ӱредӱзиниҥ талалык тӧс јери ӧткӱрген. Мында сӱреен јилбилӱ ӱредӱлик мастерской иштеген. Темдектезе, робототехника, конструирование, 3Д моделирование — пластик программированиеде, ӧзӱмдердиҥ јаранып ӧзӧрине јарамыкту абиотикалык аргалары ла оноҥ до ӧскӧ јилбилӱ ууламјыларла тузалу ӱредӱ балдарга јараган.\nБалдар кӱнӱҥ ле ӧткӧн кӱнниҥ турултазы аайынча мультимедийный таныштыруларды белетеген, пресс-центр иштеген. Онойдо ок балдар бойлоры јуулган кураа балдарга «Мен бу керекте јаан ус» деген мастер-класстарды да ӧткӱрген. Бистиҥ балдар ончо кӧдӱриҥилерде эрчимдӱ турушкан. Бу школ балдарга сӱреен јилбилӱ билгирди бийик кеминде берди. Аскатла коштой турган Оносто ады-јолы јарлу јурукчы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ музейине кирерге келишкен ырысту учуралды ычкынбадыс. Калыгыныҥ чындык уулыныҥ, улу јурукчызыныҥ ӧткӧн јолыла балдар соныркап таныштылар.\nБалдар шиҥжӱ-бедиреништӱ ӱлекер иштиҥ јаҥы ла солун ууламјылары аайынча тузалу јетирӱлерле таныштылар. Быјыл олор экспедиторлор, је келер јылда бойлоры таҥынаҥ шиҥжӱлӱ иштерин белетеп, корыыр деп айдар керек.\n—Слердиҥ лагерьдиҥ јайгы ӧйдӧ ӧткӱрип јаткан ижин јӧмӧп-болужып турган улус кӧп лӧ болбой? Ӧзӱп јаткан јаш ӱйени бастыра јанынаҥ билгири бийик, ичкери кӧрӱмдӱ, јӱрӱмде учураган уур-кӱчтерди бойы ӧдӱп чыгар эдип таскадары текши јондыктыҥ ижи ине…\n—Чындап та, бу ӧрӧги адалган школды белетеп ӧткӱрген, онойдо ок јиит ӱйениҥ ичкери ӧзӱмин јӧмӧп јаткан улуска јаан алкыш-быйан. Олор: АР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри А. Бондаренко, ар-бӱткенниҥ байлыктары ла ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министрдиҥ ордынчызы Л. Капустина, Жанна Александровна, педагогика билимдердиҥ кандиды Э. Екеева, РФ-тыҥ нерелӱ ӱредӱчизи А. Кокпоева, АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ депутады М. Терехов, Кан-Оозы аймактыҥ јааны Г. Пильтин, «Пионер Алтая» теплоходтыҥ капитаны Ф. Южаков, АР-дыҥ «Кан-Оозыныҥ агаш ээлеми» деген автоном учреждениезиниҥ директоры А. Яшев, бистиҥ школдыҥ директоры Г. Ажанарова, јиит ӱредӱчилер Ч. Глазина, С. Манжина, А. Тадышев ле онойдо ок бистиҥ балдардыҥ эне-адалары.\n—Слер РФ-тыҥ текши ӱредӱлигиниҥ кӱндӱлӱ ишчизи, АР-дыҥ ӱредӱлигиниҥ нерелӱ ишчизи, јондык иштиҥ озочылы, ӱредӱлик учреждениеде 45 јыл иштеген, бийик квалификациялу ӱредӱчи. Иштеп јаткан ижигерде ӧҥзӱре, аайына чыккадый сурактар бар ба айса Слер олордыҥ аайына чыгып салдаар эмеш пе?\n—Озо ло баштап, 10 кижиге 14 кӱнге чыгарылган 34 300 салковой акча-манат арай ла ас. Нениҥ учун дезе ӱредӱ ле јашӧскӱримниҥ политиказы аайынча башкарту бу ла акчадаҥ ГСМ-га, канцтоварга алзын деп айдып јат. Экинчизинде, јорыктап јӱрер палаточный лагерьдиҥ ӧйгӧ келиштире јараткан менюзына эмеш тӱзедӱлер эткедий. Нениҥ учун дезе јурт јердиҥ балдарыныҥ кӱнӱҥги курсак-тамагы эмеш башка: байа бир консервированный дейтен аш-курсакка ӱренбеген, темикпеген. Тегин, олордыҥ ашкарынып ӧскӧн лӧ јип јӱрген курсак-тамагы јорыктап јӱрер палаточный лагерьдиҥ айалгазына келишпей јат. Темдектезе, этттеҥ, сӱттеҥ белетеген курсак-тамак чӱрче ле ӱреле берер ине.\nӰчинчизинде, мынызы бистиҥ ӧйлӧ колбулу курч сурак болуп јат. Балдарыс фас-фудка тартылат. Мыныла колбой кажы ла бала кыска ӧйгӧ токтоду болгон јерлерде, магазиндерде чипсыны, кириешканы, жвачканы садып алат.\nТӧртинчизинде, кӧп башкараачылар лагерьди су-кадыкты тыҥыдар ла амыралтаныҥ јери деп кӧрӧт. Jе лагерьдиҥ сменалары ӧйинде балдар мында ла су-кадыгын да орныктырар, јайаан јайалталары чечилер, арыган-чылаган сыны сергиир, кураа балдарла текши тилди таап, јилбӱлери аайынча биригер, ачык-јарык айалгада јайым тудунып, куучындап таскаар, бир сӧслӧ, лагерь балдарды бастыра јанынаҥ јӧмӧп, олорго бойын тооп, бойыла оморкоп ӧзӧрине болужат.\nМен балдарды сӱӱп, олордыҥ сӱӱнчизине, јеҥӱзине олорло кожо сӱӱнедим, олор меге удура сӱӱжиме келет. Сӱӱжис экијандай. Оныҥ учун менде арыыр-чылаар ӧй јок. Jылуны, јакшыны сыйлайдым, улустыҥ быйанын сезедим. Айдарда, јӱрӱмге, эбире улуска сӱӱнип, кӱлӱмјини, ырысты балдарга, билеге, јуук ла кару улуска сыйлап, бу јаан ырыс учун јӱрер керек.\n—Тузалу куучын-эрмек учун јаан быйан.


Јурт ээлемниҥ ле јолдордыҥ курч сурактары шӱӱжилген - altaicholmon\nЈурт ээлемниҥ ле јолдордыҥ курч сурактары шӱӱжилген\nБу кӱндерде Горно-Алтайскта\nОНФ-тыҥ тергеелик исполкомында Алтай Республиканыҥ башка-башка ээлемдериниҥ комплексный ӧзӱмине учурлалган тегерик стол ӧткӧн. Јуунныҥ ижин исполкомныҥ башкараачызы Алексей Савченко ачкан. Кӱрее куучында албаты фронттыҥ текшироссиялык штабыныҥ сопредседатели, «КАМАЗ» ПАО-ныҥ генеральный директоры Сергей Когогин турушкан.\nЈуунда анайда ок албаты фронттыҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ башкараачылары, «Кӧлӱктердиҥ јеткер јок ло чыҥдый јолдоры», «Кичӱ ле орто аргачылык, таҥынаҥ аргачылардыҥ баштаҥкайларын јӧмӧӧри», «Телекейлик кооперация ла экспорт» деген площадкалардыҥ эксперттери, аргачылыктыҥ ла јаҥныҥ органдарыныҥ, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы турушкан. Тегерик столдо анчада ла республиканыҥ јурт ээлеминиҥ ӧзӱминиҥ ле јолдордыҥ бӱгӱнги айалгаларыныҥ курч сурактары элбеде шӱӱжилген деп айдар керек.\nС. Когогин: «Бӱгӱн мен эртен тура тергеениҥ удурумга башкараачызыла туштажып куучындашкам. Бис национальный ӱлекерлер аайынча бӱдӱретен иштердиҥ планын шӱӱшкенис. Нацӱлекерлер аайынча дезе слердиҥ тергееге ас эмес акча келип јат. Бу республиканы акчала сӱрекей билдирлӱ јеткилдеш. ОНФ дезе ӱлекерлер аайынча темдектелген иштер кандый кеминде ле кандый айалгаларда ӧдӱп ле бӱдӱп турганын шиҥдеп, оныла колбулу сурактарды јаантайын бойыныҥ ајарузында тудат» — деп темдектеген.\nТегерик столдо сӧс эҥ озо аргачы, «Меркит» ООО-ныҥ генеральный директоры, «Бош-Туу» СПЗПК-ныҥ председатели Александр Кулаковко берилген. Ол бойыныҥ куучынында республиканыҥ аграрный бӧлӱгинде бар курч сурактарды кӧдӱрген. Россјуртшиҥжӱ Алтай Республиканы мал-ашка ящурдаҥ вакцинация тургузар тергеелердиҥ тоозына кийдирген. Јурт ээлемниҥ ишчилерине эмди бастыра мал-ажыныҥ тын-тоозын вакцинировать эдер керек. Контрагенттер дезе вакцинация эдилген мал-аштыҥ эдин аларга тыҥ ла кӱӱнзебей јадылар. Мынызы республиканыҥ фермерлериниҥ ле аргачыларыныҥ садуга чыгарып турган эдиниҥ баазын кезем јабызадат.\nЭл-јоныныҥ јетен проценти јурт јерде јадып турган бистиҥ тергееге бу сӱрекей тыҥ «согулта» деп айдар керек. Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозы тургуза ӧйдӧ тӧс јерге мал-ашка вакцинация эдерин Монгол ороонныҥ гран-кыйузында турган јӱк ле Кош-Агаш аймакта артыргызып, арткан аймактарды бу некелтедеҥ јайымдазын деп баштанып јат. Јуунда А. Кулаков оны сӱрекей кӱч сурак деп темдектеген. Вакцинация јанынаҥ јӧп ороон кеминде јӧптӧлип калган ине. Оны бастыра тергеелер теҥ-тай бӱдӱрер учурлу. «Меркит» ООО-ныҥ гендиректоры быјыл анайда ок иштеп алган тӱкке суруу чек јоголгонын айткан. Оноҥ улам јурт ээлемниҥ предприятиелериниҥ кирелтелери чик јок астаган деп ајарган.\nАчык-јарык айалгада ӧткӧн кӱрее куучында јолдордыҥ курч сурактары база шӱӱжилген. Албаты фронттыҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ ишчилери «ОНФ — јолдорды шиҥдейт/Ӱрелген јолдордыҥ картазы» деген ӱлекерди эл-јонго јарлаарда, улус оны јарадып, ол учун ӱндерин бирлик кӱӱн-санаала берген деп айдар керек. Тегин улус јолдорды чыныктап јазаарын акту кӱӱндериле јӧмӧп, мобильный эп-арга ажыра алылган угузу-заявкаларды улузыныҥ тоозыла он тӧрт катапка кӧп Новосибирский областьтаҥ чик јок кӧп аткаргандар. Анайып, республикада чыҥдыйы коомой 281 участок бар болгоны јарталган. Олорды чыныктап јазаары учун дезе мобильный эп-арганыҥ болужыла 4913 ӱн јуулган.\nТегерик столдо јолдорды чыныктап јазаары аайынча иштер ӧйдиҥ некелтелеринеҥ артып, соҥдошту ӧдӱп турганы керегинде «Горно-Алтайавтодордыҥ» јааныныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Константин Зорий куучындаган. Оныҥ айтканыла, «Кӧлӱктердиҥ јеткер јок ло чыҥдый јолдоры» деген ӱлекерди бӱдӱрерге федерал бюджеттеҥ республикага 11,5 миллиард акча келген. Бистиҥ тергее мынаҥ озо тӧс јердеҥ мындый кемдӱ акчаны качан да албаган. Оныҥ учун тургуза ӧйдӧ мынча кире акчаны ишке тузаланары кӱчке келижип јат. 2020 јылда федерал бюджеттеҥ келип турган акчаныҥ кеми база эки катапка кӧдӱрилер. 2021 јылда дезе республикага оноҥ јаан акча келер. Чыгарылган акчаны тузаланары бир керек, је эҥ ле учурлузы — кыска ӧйдиҥ туркунына јолдорды чыҥдый эдип чыныктап јазаар керек. Константин Зорий јербойыныҥ подрядчиктерине ишти чик јок эрчимделтип, федерал кеминдеги некелтелерге келиштире чыҥдый бӱдӱрерге ӱренер керек деп ајарган.\nОНФ-тыҥ тергеелик штабыныҥ турчызы, «Кӧлӱктердиҥ јеткер јок ло чыҥдый јолдоры», «Кичӱ ле орто аргачылык, таҥынаҥ аргачылардыҥ баштаҥкайларын јӧмӧӧри» деген площадкалардыҥ модераторы, «ОНФ — јолдорды шиҥдейт/Ӱрелген јолдордыҥ картазы» деген ӱлекердиҥ координаторы таҥынаҥ аргачы Сергей Кухтуеков дезе јондык организацияныҥ активисттери ле тергеелик ӧзӱмниҥ министерствозыныҥ ишчилери ортодо јакшынак колбулар тӧзӧлгӧни керегинде айткан. Албаты фронттыҥ тергеелик организациязыныҥ активисттериниҥ ижи керегинде айтса, олор эл-јонло јаантайын јуук колбуда иштеп јат деп темдектеер керек.\nТемдектезе, Майма јурттыҥ Советский деген тӧс оромы узак ӧйгӧ чыныкталбаганы керегинде ОНФ-ка шак тегин улус јетирген. Автобустардыҥ тискинчилери бу оромныҥ ӱрелген ле јайрадылган јолыла јӱреринеҥ чек мойножып, забастовка-тӱймеен де кӧдӱрген учуралдар болгон. Ӧрӧги адалган ӱлекерлердиҥ модераторы ла активисттери бу керектиҥ аайына кыска ӧйгӧ чыккандар. Былтыр јолдыҥ участокторыныҥ бирӱзинде тудум ла јазал иштер ӧткӧн. Быјыл дезе Советский ором бӱткӱлинче чыныкталып јазалат.\nТегерик столдыҥ туружаачылары јолдордо јеткер болуп турган учуралдар астабай турганын темдектегендер. Мында куучын-эрмек кӧп јерлерде тротуарлар ла јолдорды јакалай јарыткыштар јок болгоны керегинде ӧткӧн. Јуунда анайда ок Туулу Алтайдыҥ эҥ јаан эки боочызыныҥ — Улаган аймакта Кату-Јарыктыҥ ла Кӧксуу-Оозы аймакта Громотуханыҥ јолдоры сӱрекей чичке ле чыҥдыйы коомой деп темдектелген. Бу боочыларда јеткерлӱ учуралдар болуп, улус божоп јат. Јолдордыҥ республикан фонды ажыра адылу программа тургузылган, је федерал тӧс јердеҥ келип турган акча бу ууламјыда бар курч сурактарды једимдӱ бӱдӱрерин јеткилдеер эди деген шӱӱлте эдилген.\nСергей Когогин «Россияда јолдорды тудар ла олорды чыныктап јазаар сурактар баштапкы јерлердиҥ бирӱзинде туруп јат» деп темдектеген. «Турган јериле јаан кемдӱ ороонго јакшы ла чыҥдый јолдор јогынаҥ оноҥ ары ичкери ӧзӧргӧ сӱрекей кӱч болор. «ОНФ — јолдорды шиҥдейт/Ӱрелген јолдордыҥ картазы» деген ӱлекер биске сӱрекей керектӱ. Оны јербойыныҥ јаҥдары бастыра јанынаҥ јарадып јат. Бу ӱлекердиҥ керектӱ ле тузалу болгонын мен тергеелер сайын јӱрген јол-јорыктарымнаҥ иле кӧрӧдим. Јондык ишчилер јаткан јеринде курч айалгаларды јакшы билер. Олор эрчимдӱ керектериле јаан туза јетирет. Мен бойыма карууны бӱткӱл ороондо болуп турган керектер учун алындым, слер дезе јаткан республикагар учун каруулу болуп јадыгар. Бисти оҥдогылап јат деп айдар керек. Сайыт-чиновниктер ОНФ-тыҥ турчыларыныҥ араайынаҥ, је билдирлӱ иш эдер аргазын јакшы билер. Бӱгӱнги кӱрее куучында кӧдӱрилген сурактарды мен јаҥныҥ федерал органдарына кыйалтазы јогынаҥ јетирерим. Кезик сурактардыҥ аайына тӱрген-тӱкей чыгар керек деп сананып турум» — деп айткан.


Тӧс јасакта болотон кубулталар јанынаҥ јартамалдар - altaicholmon\nПрезидент Владимир Путинниҥ Конституцияга кубулталар кийдирери аайынча баштаҥкайын Алтай Республикада јондыктыҥ ла духовенствоныҥ чыгартулу улузы јӧмӧгӧн. Федерал Јуунга Баштануда тӱзедӱлер керегинде айдылганы ӧйдиҥ некелтези болуп јат деп, тергееде јаткандар темдектейт. Бу кубулталар политикалык системаныҥ ӧзӱмине ле Россияныҥ граждандарыныҥ конституциялык тап-эриктерин ле јайымдарын корыыр эп-аргаларды тыҥыдарына, би-лелик байлыктарын, энеликти ле јаш тужын, јашӧскӱримин ле јаан јаштуларын чеберлеерине ууламјылалган.\nАнна БАЛИНА, РСФСР-дыҥ нерелӱ артизи, АР-дыҥ тоомјылу гражданини, “Таҥ Чолмон” орденниҥ кавалери:\n—Россияда культура албатыныҥ аҥылу энчизи бо-лот ло государство оны јӧмӧйт лӧ чеберлейт деген тӱзедӱ кийдирери сӱрекей керектӱ.\nАлтай Республикада јаткандарга бу анчада ла учурлу ла ӧйинде болуп јат, нениҥ учун дезе бистиҥ аҥылу байлыгыс тергееде јаткан 90-наҥ ажыра албатылардыҥ энчизинеҥ турат.\nАлбатыларыстыҥ культуразы — ол текшироссиялык ла текшителекейлик эрјине, бис оны кичееп ле кӧптӧдип, байыдып алар учурлу. Бис бу амадубыска једер аргалу, государство дезе биске бу ууламјыда ончо јанынаҥ јӧмӧжӧт.\nБӱгӱн бистиҥ президент государство РФ-тыҥ ончо албатыларыныҥ культуралык аҥылузын корыыр ла этнокультуралык ла тилдер байлыгын чеберлеп аларын кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱрери керегинде ээжини госу-дарстволык эҥ ле бийик кеминде керелеерин јӧптӧйт. Бу тӱӱкилик јаан учурлу керек. Улу орооныстыҥ јаҥы тӱӱкизинде туружар чындык арга.\nТургуза ӧйдӧ культураныҥ ӧзӱмине сӱрекей кӧп эдилип турганын кӧрӱп, сӱӱнедим. Јурттарда культураныҥ туралары, библиотекалар ла клубтар тудулат ла чыныкталат, ыраак турган јурттарга автоклубтар алылат, балдардыҥ санат школдоры кӱӱлик ойноткыларла, ӱредӱлик материалдарла јеткилделет.\nАлбатылар ортодо амыр-энчӱ, оҥдошту јадын-јӱрӱм орооныста јаҥжыгып калган, ол ончозы калганчы јылдардыҥ једими болуп јат ла јаҥыртылган Конституцияда темдектелер учурлу.\nКонстантин ПОПОВ, АР-дыҥ Јондык палатазыныҥ турчызы:\n—Кӧгӱс-духовный байлыктар недеҥ де учурлу. Ол церкпе барып турары, јаандарды тооп, ар-бӱткенди чеберлеп јӱрери, онойдо ок кижиниҥ ижин кичеери.\nБисти онойып таскаткан ла бис те балдарысты онойып таскадаарга кичеенедис. Мениҥ шӱӱлтемле, бу јаҥыс ла кижиниҥ таҥынаҥ кӧрӱм-шӱӱлтезиниҥ тӧзӧлгӧзи эмес, ол онойдо ок јон ортодо јӱрериниҥ тӧзӧлгӧзи болуп јат.\nЖанболат Охтаубаев, АР-дыҥ муфтийи:\n—Мухаммед пророктыҥ эрмегинде айдылганыла, слер ортодо эҥ артыктары — ол билезин тооп, ондо јакшы јӱргендер. Оныҥ айткан кӧп сӧстӧринде “балдар — ол Ӧрӧ турганныҥ сыйы” деп кычырадыс.\nБилегерде јакшы јӱрӱгер ле балдарарга јакшы таскаду беригер. Слердиҥ кажыгар ла пастырь ла слер балдараарды канайып таскадарар ла неге ӱредерер учун Ӧрӧ турган алдында каруулу.\nГеоргий Балакин, Свято-Духовский храмныҥ настоятели, протоиерей:\n—Эмди бистиҥ государствоныҥ Тӧс јасагында јаҥжыккан биле кыйалтазы јогынаҥ агару ла јондыктыҥ тӧзӧлгӧзи болуп турганы чокым темдектелип калары сӱрекей јакшы болор.\nБиле јаҥыс ла јондыктыҥ бӧлӱгежи эмес, ол онойдо ок јер-телекей ӱстинде ончо јӱрӱмниҥ тӧзӧлгӧзи болот. Ондо јӱк ле јаҥы јӱрӱм, балдар туулып, чыгып турган эмес, је онойдо ок анда јондыктыҥ јайаандыкта иштеер ле јӱрӱм јӱрер аргалу ийде-кӱчи тӧзӧлӧт.\nИван БЕЛЕКОВ, Госдуманыҥ депутады, бичиичи:\n—Тургуза öйдö бистиҥ текши ороон ичинде Конституцияга тÿзедӱлер эдери jанынаҥ сурак элбеде шÿÿжилет. Нениҥ учун дезе Россия телекейде улу ороондордыҥ бирÿзи болуп jат. Конституцияга тÿзедÿлер эдери jанынаҥ jасакчы jöп Федерация Совединиҥ jуунында, Конституциялык jаргыда ла президенттиҥ кеминде jарадылып калган. Текшироссиялык ÿнберишти öткÿрериниҥ бÿдÿми темдектелген. Калганчы jöбин бистиҥ орооныстыҥ граждандары беретен туру.\nJонjÿрÿмдик программаларды бÿдÿрериле колбулу jöптöр президенттиҥ кычырузыла Россияныҥ эмдиги бюджедине кийдирилип калган. Ондо государствоныҥ jонjÿрÿмдик молjуларыныҥ кеми ишти тöлööриниҥ кичÿ кеми, граждандарды пенсияла jеткилдеериниҥ системазын тöзööри, ишкÿчиле jаткандардыҥ тап-эриктерин корыыры керегинде айдылат.\nКыйалтазы jок jонjÿрÿмдик страхование, граждандарды jонjÿрÿмдик jанынаҥ аҥылу jöмööри ле jонjÿрÿмдик пособиелерди ле öскö дö тöлöмирлерди кыйалтазы jогынаҥ тöлööри чокымдалар. Государствоныҥ jаҥжыккан билелик байлыктары аjаруга алынар. Jонjÿрÿмдик корулаштыҥ эп-аргалары быжулалар.\nКонституцияныҥ бир тÿзедÿзинде государстволык тилдиҥ ле калыктардыҥ тилдериле колбулу политикага кöп тоолу болуш темдектелген. Оныҥ учуры неде? Госдума биске jаан учурлу тÿзедÿни jараткан. Ондо айдылганыла: «РФ-тыҥ культуразы мында jадып турган кöп калыктардыҥ байлык энчизи болот. Оны государство jöмöйт лö корыйт». Тöс jасактыҥ jаҥы редакциязында темдектегениле: «РФ-тыҥ тергеелеринде ончо калыктарыныҥ ла этнический бирлигиниҥ культуралык аҥылузын корып, этнокультурный ла калыктардыҥ башка-башка тилдериле колбулу аҥылуларын корып аларын чокымдайт». Бу эдилген тÿзедÿлерде кöп тилдер ортодо бистиҥ де алтай тилис кунурабазын деген амаду бар.\nБу бирлик, теҥ тап-эриктÿ болгоныныҥ, тилдиҥ политиказын, культураны, национальный ла гражданский байлыктарды öскÿрериниҥ jаан учурлу темдеги.\nТулаан айдыҥ 10-чы кÿни санаамда узакка артар. Ол тушта бис Конституцияныҥ тÿзедÿлерин экинчи кычырыштарда jöптöгöнис. Шак бу jуунда бистиҥ коллегабыс, Госдуманыҥ депутады Валентина Терешкова Конституцияга кийдирер тÿзедÿлер керегинде айткан сöстöрдиҥ кийнинеҥ оҥдошпостор башталды.\nБир бӧлӱк улус бу кижини ончо jанынаҥ тыдарлап, каралап баштагылады ла бойыныҥ чын jÿзин ачыгынча кöргÿзип ийди. Бу кандый улус, нениҥ учун мындый тал-табышты кöдÿрип, кижиниҥ адын тÿжÿргилеп турганы jарт.\nБойыныҥ öйинде Советский Союз jайрадыларда, кÿнбадыш ороондордыҥ калыҥ акчалулары тегиндÿ байыбаган, бÿгÿнги кÿнде олор бу «байрамды» оноҥ ары улалтар кÿÿндери бар.\nJе Россия эмди сÿрекей кубулып калган, оныҥ алтамдары чокым ууламjыларлу, онызы кöп jанынаҥ бисти башкарып турган кижинеҥ камаанду. Ол – Россияныҥ президенти Владимир Владимирович Путин. «Евроатлантикалык jилбÿлерине» ол чек келишпей jат. Бу кижи учун сöзин айткан В. Терешкова бистиҥ ороондо, албатылар ортодо учурлу кижи. Каруулу öйдö ол jалтанбай, ончо арасей калыктыҥ адынаҥ бойыныҥ кÿÿнин чыгара айдынды.\nМен дезе бистиҥ jерлештерисле кожо Валентина Владимировнаны Алтай jеристиҥ кижизи деп бодойдыс. Нениҥ учун дезе ак-айастаҥ оныҥ «Чайка» деп таныш кычырулу «Восток-6» деп кереби Алтайда, Баевск деп районго тÿшкен.\n…Валентина Владимировнала Госдумада тушташсаас, ол jаантайын Алтай керегинде jылу айдып, «ончо алтайларга мениҥ эзенимди айдып тураар» деп jакыйт. Качан бирде Валентина Владимировна Алтайга такып келер деп амадайдым.\nТерешкова – ол телекейлик кеминде ат-нерелÿ кижи, оныҥ адыла Айда кратер адалган, «Чайка» деп атла Галактикада бир планета база бар.\nБÿгÿнги кÿнде бис орооныстыҥ бирлик болоры, оныҥ келер öйи керегинде сананар учурлу. Россияны чокым öзӱминиҥ jолынаҥ jылбырап, чак чыгарарга умзанып турган улус телекейде сÿрекей кöп. Оныҥ учун бис ороонысты чайкабай апарып jаткан президент Владимир Владимирович Путинниҥ адын корулап, база бирлик бололы.\nБистиҥ улус тöгÿнди-чынды ылгаштырып, öнöтийин тектеерген сöстöргö бÿтпей, Конституцияга тÿзедÿлериниҥ керектÿзин оҥдоп, текшиалбатылык ÿнбериште туружар. Бистиҥ келер öйис бойыстаҥ камаанду.\nБӱгӱн Россия Федерацияныҥ Конституциязына кийдирилетен кубулталар керегинде кӧп айдылат.\nОл кубулталар аайынча албатылык ӱнбериш кандык айдыҥ 22-чи кӱнинде ӧдӧр деп темдектелген болгон, је коронавирус оорудаҥ улам оныҥ ӧйин президент соҥында ӧйгӧ кӧчӱрип салды.\nЈарт, орооныстыҥ эл-јонын «чурап» келген оорунаҥ корыыры — агару керек. Кудайга баш, бу оору биске тыҥ табарбай, тууразынаҥ ӧдӧ берер деп иженели. Айдарда, озолондыра темдектелгенинеҥ эмеш оройтып та болзо, је Конституцияныҥ сурагына ойто ло катап бурылар ӧй келер. Орооныстыҥ Тӧс јасагына кубулталар јанынаҥ јартамалды Алтай Республиканыҥ Јондык палатазыныҥ ӱредӱ, билим ле элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар аайынча камызыныҥ јааны, текшироссиялык ӱнбериш аайынча ишмекчи группаныҥ турчызы Артур САБИН берет:\n— Текшироссиялык ӱнберишти ӧткӱрери аайынча чыдулар быјыл РФ-тыҥ Јондык палатазына ла субъекттердиҥ Јондык палаталарына берилген. Оныҥ тӧс ижи — јондык ширтеечилерле (наблюдательдерле) иштеери болуп јат. Бӱгӱнги кӱнде Алтай Республикада ӱнбериш јанынаҥ бастыра 236 участок. Айдарда, кажы ла участокко 6 кижинеҥ тургузарга келижер, текшилей алза, Јондык палата Алтай Республиканы 1436 ширтеечиле јеткилдеер учурлу. Бӱгӱнги кӱнде бу јеҥил эмес ишти бӱдӱрер кӱӱндӱ улустыҥ тоозы 1184. Телекей ичинде јайылган коронавирус оору ӱнбериштиҥ ӧйин кӧчӱрип салды. Је бу айалга ла ороон ичинде болуп турган керектер ишмекчи группаныҥ турчыларыныҥ ижин токтотпос. Кереечилердиҥ тоозын алары тургуза ӧйдӧ улалганча.\nЭмди Конституциядагы кубулталарга кӧчӧктӧр. Тӧс јасакка кийдиретен деп темдектелген кубулталардыҥ тоозы кӧп. 1993 јылдагы Конституцияга кӧрӧ, эмдиги ӱлекер толтырмаларыла бай. Олор ончозы ороон ичинде јаткан эл-јонныҥ јӱрӱмиле, келер ӧйиле чике колбулу. Бӱгӱнги статьяда олордыҥ бир канчазын јартап кӧрӧли.\nТатарлар ла якуттар Конституцияныҥ кубулталарындагы 68-чи статьяла јӧпсинбегенин угускан. Олор «орус тил – государствоныҥ тӧзӧгӧзинде турган тӧс калыктыҥ тили» деген оҥдомолды јаратпагандар. Эмди чокымдайлы. Статьяда мынайда айдылган: Россия Федерацияныҥ ла оныҥ јеринде јаткан ончо калыктыҥ эл тили — орус тил болуп јат. Ол государствоныҥ тӧзӧгӧзинде турган тӧс калыктыҥ тили. Јартап айтса, орус тил – бӱгӱнги кӱнде ороондо јаткан башка-башка укту калыктарды бириктирген сок јаҥыс тил болуп јатканын ундыбайлы. Бис, алтай улус, орооныстыҥ ичиле јӱрзебис английский де эмес, немецкий де эмес, орустап, тил табыжадыс. Ончо керектер орус тил ажыра бӱдет. Мынаҥ да озо орус тил телекейдиҥ эҥ јарлу беш тилиниҥ тоозына кирип, аҥылу јерде турганын эске алактар.\n«А бистиҥ алтай тил эмезе кандый тил?» деген суракты алтай улус берери јолду. Бу учуралда катап ла 68-чи статьяныҥ 2-чи бӧлӱгине ајару эдели. Анда чокым-јарт айдылып калган: республикаларга бойыныҥ эл тилин чокымдаар арга берилет. Ончо бар ишмекчи органдарда байагы талдалган тилле тузаланар аргалу. Ол не дегени? Алтай Республикада экинчи эл тил — алтай тил. Айдарда, бис бойыстыҥ тилисле јайым куучындажар, бичиир аргалу. Ӱзеери бу ок бӧлӱкте республиканыҥ талдап алган экинчи эл тили государстволык тилле коштой теҥ-тай тузаланылар аргалу деп, јап-јарт айдылып калган.\nБу ок статьяныҥ 3-чи бӧлӱгинде Россия Федерацияда јаткан башка-башка укту калыктарга тилин корыырына, ӧскӱрерине ле ӱредерине государство гарантия-быжулаш берет деп айдылат. Айдарда, санааркаар да, чочып, ӱркиир де шылтак јок. Алтай тилди алза, бӱгӱнги кӱнде оныҥ ӧзӱмине, ӱредерине бир де буудак јок. Керек бистиҥ бойыста ла јӱк ле бойыстаҥ камаанду: тилди корыырынаҥ ала ӧзӱмине јетире. Ӱзеери эмди Тӧс јасак гарантия берип салар.\n67-чи статьяда мынайда айдылган: Россия Федерация муҥјылдык тӱӱкилӱ. Ол бойыныҥ ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ агару керектерин, кудайга бӱдӱмјизин, анайда ок государствоныҥ ӧзӱмине кӱчин берип, оны биске энчилеп салганын бийик баалап, јебреннеҥ бери бирлик болгонын кӧргӱзет деп айдылган. Мында кандый да кудай јаҥ керегинде таҥынаҥ куучын ӧтпӧйт. Кажы ла кижиде бойыныҥ кудай јаҥы бар. Кем де православный, кем де ислам, бис бойыстыҥ чӱм-јаҥдарысты јаҥдайдыс. Је бис ончобыс бир ороондо јадып, Россия Федерация деп аданадыс.\nСтатьяда «бирлик» керегинде айдылганын чын оҥдоор керек. Бис бой-бойысты тооп, Тӧрӧлистиҥ јилбӱлери учун кажыбыс ла таҥынаҥ туруп чыксабыс, келер ӧйгӧ бек, турумкай ла тоомјылу ороон энчилеп саларыс деп оҥдомол салынган. Онызы бу ок статьяныҥ 3-чи, 4-чи бӧлӱктеринде ээчиде чокымдалган. Бастыра тӧрт бӧлӱк бир ле тизимле улалат: бирлик ороон, ада-ӧбӧкӧниҥ энчизи, тӱӱкилик чындык – бу ончозы балдарыска, келер ӱйеге. Статьяда бичилген сӧскӧ кадалбай, оныҥ учурын «кычырыгар». «Президент нени айдарга сананган» деп суракты бойыгардаҥ баштап, тӱӱкиге баштанып кӧрӱгер, ол тушта ӱзе јарт боло береринде алаҥзу јок.\nБӱгӱн Россияда 14 јаштаҥ ала 35 јашка јетире јииттердиҥ тоозы 37 миллион. Текши алза, ороонныҥ тӧртинчи ӱлӱзи. Оныҥ учун Конституцияда јашӧскӱрим политиканы бектеери сакылталу, тӱӱкилик учурлу керек. Нениҥ учун дезе, јашӧскӱрим политика кандый да окылу јасакла эмдиге јетире бектелбегенин темдектеп салайын. Јииттерле колбулу иштердиҥ тӧзӧгӧзинде јӱк ле тап-эрик акттарла јӧптӧлгӧн. Эмди јашӧскӱримле колбулу јаан сурак Конституцияда кирип калар. Айдарда, бис удабас «Россия Федерацияныҥ јашӧскӱрим политиказы» деген јасактыҥ ӱлекериле таныжарыс деп иженедим. Ол тушта «јашӧскӱрим», «јиит биле», «ишмекчи јиит», «јашӧскӱрим политика» деген оҥдомолдорго чокым-јарт каруу аларыс. Јасак јӱрӱмде чыду алынза, јашӧскӱрим политика бирлик боло берер.\nБӱгӱн орооныс коронавирусла тартыжат. Ороон јеҥип чыгарында алаҥзу јок. Конституцияга кубулталар кийдирери аайынча текшироссиялык ӱнберишти соҥында ӧйгӧ кӧчӱрип те салган болзо, је ӧй келзе, иш ойто башталар. Кезик улус бу тӱӱкилик учурлу керекти јаан ајаруга албайт. Бис те јогынаҥ ӧдӱп калбай ол деп айдыжат. Онызы чала јастыра шӱӱлте. Бу орооныстыҥ, мында јаткан эл-јонныҥ, ол тоодо бистиҥ јӱрӱмисти чокымдаган јаан учурлу Тӧс документ болгонын ундыбактар. Оныҥ учун бойыстыҥ јӱрӱмисти јӱк ле бис бойыс кубултар аргалу. Газеттиҥ келер номерлеринде Конституцияда база кандый кубулталар эдилери јанынаҥ куучын-эрмекти оноҥ ары улалтарыс.\nТӧс документке тӱзедӱлер аайынча албаты-јонныҥ шӱӱлтелери\nКонституцияга тӱзедӱлердиҥ беш эҥ учурлузыныҥ тоозында эмчилик јеткилдешти шиҥжӱде тудары, бал-дарды кыйалтазы јогынаҥ јӧмӧӧри, ороонныҥ аҥылу ар-бӱткенин корыыры ла индексация эдилип турган јонјӱрӱмдик ле пенсиялык тӧлӧмирлердиҥ быжулаш-гарантиязы.\nАлбаты-јонныҥ шӱӱлтелерин шиҥдеер бастырарос-сиялык тӧс јер (ВЦИОМ) албатыга РФ-тыҥ Конституция-зына кийдиргедий тӱзедӱлердиҥ учуры керегинде јетирет.\nРоссияда Конституцияга кийдиргедий тӱзедӱлер аайынча текшироссиялык ӱнбериш ӧткӱрилери темдектелет.\nРоссияндарга адап берген чокым тӱзедӱлер ортодо, олордыҥ шӱӱлтезиле, эҥ учурлузы государство улустыҥ медјеткилдеш аайынча некелтелерин јеткилдеерин чыҥдый ла аларга јеҥил эдери болуп јат (95%). Онойдо ок ороонныҥ граждандарына балдарды государстволык политиканыҥ тӧс ууламјызы деп адаары ла олорго кыйалтазы јок јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ эдери учурлу (93%).\nРоссияндарга ар-бӱткендик аҥылу байлыктарды кичеери ле корыыры, адылу јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧниҥ гарантиязы ла тӧлӧмирлерге јылдыҥ ла индексация ӧткӱрери (92%) ле онойдо ок пенсияларга индексация ӧткӱрери (92%) теҥ кеминде учурлу болот.\nГосударствоныҥ ороондо билим-технологиялык ӧзӱмди кыйалтазы јок јӧмӧӧрин јерлештеристиҥ 91% учурлу деп чотойт. Онойдо ок 10 россияннаҥ 9-ы иштеп тургандардыҥ тап-эриктерин корыырында каруулу болгонын темдектеерин ле МРОТ-ты јадын-јӱрӱмге керектӱ не-немелердиҥ эҥ ас кеминеҥ јабыс эмес эдерин (90%) учурлу деп чотойт.\nКонституцияда тӱӱкилик чын болгонын корыыры (тӱӱкини јастыра бичип, Тӧрӧлин корыырында албатыныҥ ат-нерезин јабызатпазын болдыртпас) ла орооныстыҥ јерлер сайын бӧлӱнбези ле бирлик болгоны аайынча ээжини тыҥыдарын 89 процент улус учурлу деп айдат.\nКонституцияда цифровой ло улустыҥ таҥынаҥ бойы керегинде јетирӱлерди корыырын јеткилдеери учун 86 процент россияндар айдынды. Онойдо ок 85 процент улус тындуларды корыыры ла олорго килеери, конституциялык ок кеминде, учурлузыла јӧпсинет. Ончо ло кире улус Россияныҥ ороондор ортодо учуры керегинде тӱзедӱни јарадат, ол аайынча бистиҥ государство албатылар ортодо јеткер болдыртпазын јӧмӧйт лӧ тыҥыдат. Ороондор ло албатылар ортодо амыр-энчӱ јӱрӱм јеткилдейт.\n10 россияннаҥ 8 кижи муниципал ла государство-лык јойпондор ар-јӧӧжӧлик байлыктарын РФ-тыҥ гран-кыйузыныҥ ары јанында тударын кирелендирерин, онойдо ок олор гран ары јанында гражданстволу ла кыймыктанбас јӧӧжӧлӱ болорын болдыртпазын јарадат (81%). Јерлештеристиҥ 80 проценти ӱй ле эр кижиниҥ керелӱ бириккениниҥ институдын конституциялык ээжиле корыырын учурлу деп чотойт.\nКемиле 80 проценттеҥ ас јӧмӧлтӧ алган тӱзедӱлер: Конституцияныҥ учуры албатылар ортодогы тап-эриктеҥ учурлузы (73%), государствоныҥ гран ары јанында јадып турган граждандары учун каруулу болоры (71%), алдында президент болгон ло эм тургуза президент болуп турган улуска президенттиҥ келер талдаштарында туружарын кирелеген ээжилерди јоголтор (61%), онойдо ок јаҥныҥ бириктирилген ачык системазын тӧзӧӧри (57%).\nЈарымызынаҥ ас (47 проценттеҥ) јӧмӧлтӧ ӱндер Федерация Совединиҥ ле Государстволык Думаныҥ чыду-молјуларын элбедерине келишкен.


Jозок алгадый ӱренчиктер кӧп - altaicholmon\nКӧдӱриҥиде Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Алексей Бондаренко олимпиадалардыҥ јеҥӱчилдерин, призерлорын кайралдаарында туружып, ӱренчиктерге ичкери ачык јол, једимдер, јеҥӱлер кӱӱнзеди.\nӰренчиктердиҥ текшиӱредӱлик предметтер аайынча бастрырароссиялык олимпиадазы 19 предметле, онойдо ок регионал компоненттиҥ — алтай тил ле литература, Туулу Алтайдыҥ тӱӱкизи ле краеведение аайынча 3 предметле ӧткӧн.\nОлимпиадалардыҥ талалык бӧлӱгинде 419 ӱренчик турушкан. Олордыҥ ортозынаҥ 351 ӱренчик текшиӱредӱлик предметтерле, 68 бала регионал компоненттиҥ предметтериле ӧткӧн олимпиадаларда турушкан. Ӱренчиктердиҥ бастырароссиялык ла республикан олимпиадаларыныҥ јеҥӱчилдери — 25, призерлор деп 35 бала ададып, ончозы кайралдатты. Ӱренчиктердиҥ бастырароссиялык ла талалык олимпиадаларыныҥ III бӧлӱктеринде эрчимдӱ туружып, јеткен једимдери учун 22 ӱренчикке ӱредӱ ле билим аайынча министерствоныҥ Быйанду самаралары табыштырылды.\nӰренчиктердиҥ текшиӱредӱлик предметтер аайынча бастырароссиялык олимпиадазыныҥ јеҥӱчилдери болуп тӧрт ӱренчик — Дмитрий Егоров (физикала, 9-чы кл., РКЛ), Егор Штанаков (физкультурала, Чаргыныҥ текшиӱредӱлӱ школы), Юлия Каюкова (литературала, 3-чи гимназия, кала), Арсения Борбуева (англ. тилле, 10-чы кл., 6-чы таҥмалу лицей) чыктылар. Олор ороонныҥ башка-башка калаларында ӧдӧтӧн олимпиаданыҥ IV бӧлӱгинде туружар. Бу ӱренчиктер тӧрӧл школыныҥ, аймагыныҥ, республиказыныҥ ады-јолы учун олимпиадада тыҥытту туружар деген јылу кӱӱнземелдер айдылды.\nJеҥӱниҥ 100 баллы — Волонтердыҥ јылына\nОлимпиадалардыҥ јеҥӱчилдерине, призерлорына учурлалган кӧдӱриҥиниҥ кийнинеҥ «Jеҥӱге керектӱ 100 балл» деген акция ӧтти.\nБу акция ӱредӱ ле билим бӧлӱгинде шиҥжӱ аайынча федерал службаныҥ баштаҥкайыла быјыл тӧртинчи катап ӧткӱрилет. Быјылгызы ороондо ӧдӱп јаткан Болушты бойыныҥ кӱӱниле эткен улустыҥ ла волонтерлордыҥ јылына учурлалат. Тузалу керек бойыныҥ јолына кандык айдыҥ 5-чи кӱнинде Новосибирскте чыккан ла оноҥ ары ӧскӧ талаларда эрчимдӱ, тӧзӧмӧлдӱ ӧдӧт.\nJылдыҥ ла, бу акцияла колбой, башка-башка талалардыҥ ЕГЭ-де 100 балл алган ӱренчиктери јаан класстардыҥ балдарыла туштажып, ченелтеге једимдӱ белетенери јанынаҥ ченемелиле, јажыттарыла таныштырат. Олор онойдо ок мастер-класстар ӧткӱрет. Бу акция-кӧдӱриҥиниҥ амадузы — ЕГЭ-ле колбой балдардыҥ санааркаганын токынадары, олордыҥ кӱӱн-санаазын једимдерге, јеҥӱлерге ууламјылаары, бойына бӱдерине болужары.\n«Jеҥӱге керектӱ 100 балл» деген бастырароссиялык кӧдӱриҥиде јаҥыс та ӱренчиктер эмес, је онойдо ок волонтерлор, кадеттер, школдордогы биригӱлердиҥ эрчимдӱ туружаачылары кӱӱнзеп ле јилбиркеп туружадылар.\nБистиҥ республикада бу кӧдӱриҥи экинчи катап ӧдӧт. Былтыр ол баштапкы катап республикан лицейде ӧткӧн. Ондо школды 100 баллга, онойдо ок бийик баллду божоткондорло туштажулар, мастер-класстар ӧткӧн. Ол акция ӧйинде јӱсбаллчылардыҥ аллеязында баштапкы агаш тарылган.\nБыјыл талада бу акцияга ончо ӱредӱлик учреждениелер кожулды. Кандык айдыҥ туркунына башка-башка кӧдӱриҥилер, кӱрее куучындар, јӱсбаллчыларла туштажулар ӧдӧт.\nӰредӱликтиҥ ле билимниҥ министри Алексей Бондаренко «Jеҥӱге керектӱ 100 балл» деген акцияныҥ туружаачыларын, айылчыларын уткыды. Ол школды божодып јаткандарга баштанып, кӧп тузалу шӱӱлтелер айтты. Оныҥ темдектегениле, 11-чи класстарда ӱренип јаткандар бир айдаҥ јӱрӱминде јаан ченелте тудар. Онызы ЕГЭ-ниҥ эҥ ле каруулу ла тӧс бӧлӱги болуп јат. Шак ол ченелте ӧйинде кажы ла ӱренчик школдо он бир јылдыҥ туркунына алган билгирлерин бийик кеминде кӧргӱзер аргалу. Ол онойдо ок тогузынчы класстарды божодып, ГИА-ны табыштыратан балдарга база ачык јол ло бойыныҥ аргаларына ижемји кӱӱнзеди. Алексей Бондаренко: «ЕГЭ-ле колбулу иш ачык-јарык ла чындык бӱдӱмдӱ, слерге, балдарга, сӱреен эптӱ ле јарамыкту айалга тӧзӧлгӧн. Школдо јылдар туркунына кӧнӱ, турумкай ӱренип турган балдар бийик кӧргӱзӱлер аларында алаҥзу јок» — деп чокымдады.\nАкцияныҥ туружаачыларын једимдӱ, турулталу ӱредӱзиниҥ јажыдыла ГАГУ-ныҥ 1-кы курсыныҥ ӱренеечизи Ольга Воронина ӱлешти. Оныҥ айтканыла: «Ченелте-экзамен — кажы ла ӱренчиктиҥ јӱрӱминде болуп турган аҥылу бӧлӱк ӧй. Мен экзамендерге айлымда бойым ла белетенгем. Репетитор-эш менде болбогон. Белетениште сӱреен јаан болужын «Решу ЕГЭ» деген сайт јетирген». Ольга онойдо ок балдарга экзамендерге белетенер ӧйдӧ бойыныҥ сӱӱген јилбӱлерин, керектерин таштабазын деп баштанды: «Тургуза ӧйдӧ ЕГЭ-ге белетенип те турган болзогор, је сӱӱген јилбӱгерди таштабагар, экзамендерди табыштырарына бӱткӱл бойор кӧмӱлбегер. Амыраар, јайым тынар ӧйди келиштиргер. Менде башты амырадар, эт-канды кыймыктадар андый арга спорт болгон».\nЧенелте-экзаменде ачык јолды, једимди балдарга ГАГУ-ныҥ психолого-педагогикалык факультединиҥ волонтерлорыныҥ «Jӱрӱмге кожо» деген кыймыгузыныҥ башкараачызы, Росјашӧскӱрим деп грантовый кӧрӱ-маргаанныҥ јеҥӱчили Полина Мышегреб кӱӱнзеди. Ороондо ӧдӱп јаткан болушты бойыныҥ кӱӱниле эткен улустыҥ ла волонтерлордыҥ јылыла колбой, јуук ӧйдӧ школдогы ӱредӱзин божодып јаткандарга јакшы керектерди јаантайын бӱдӱрип јӱригер деп, бойыныҥ кӱӱнземелин айтты. Jакшы эткенниҥ јолы јаантайын ачык деген алтын ээжиниҥ учурын база јартады.\nКӧдӱриҥиниҥ учкары јуулгандарга кӱӱниҥ Гнесиндердиҥ адыла адалган академиязын божоткон јарлу кӱӱчи ле артист Эмиль Толкочеков кӱӱлик сыйын сыйлады. Ол тоолу ӧйдӧҥ школын божодып, јаан јолына чыгатан уулдарга, кыстарга: «Амадап, ачык-јарык, ичкери јӱткииринеҥ чочыбагар, јалтанбагар, јаҥыс ла јалтанбастар, турумкайлар јеҥӱге једер аргалу. Амадаган улус чокым амадуны тургузып, ичкери барар. Амаду — јӱрӱмге аҥылу учур берет» — деп, кожоҥчы айтты.\n«Jеҥӱге керектӱ 100 балл» деген талалык акцияда школдордыҥ, РКЛ-дыҥ, В. К. Плакастыҥ адыла адалган ресгимназияныҥ, Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернаттыҥ он биринчи класстарыныҥ ӱренчиктери эрчимдӱ турушты. Бу балдарда јеҥӱге керектӱ билгир, кӱӱн-санаа, турумкай бар деп айдарга јараар.


Јакшы керектер эдип тургандар ас эмес - altaicholmon\nОксана Табакаева јаҥыскан ӱч бала чыдадат. 14 ле 4 јашту кызычактарын ла уулчагы Даниилди. Ӱлӱрген айда ого тогус јажы толор. Ол Горно-Алтайсктыҥ 3-чи таҥмалу гимназиязында ӱренет ле дзюдоло тазыктырынат. Каланыҥ маргаандарында бойыныҥ бескезинде эки катап экинчи јер алган. Оныҥ база бир јилбӱӱзи – велосипед. Јаҥы велик керегинде быјыл Даниил сананбаган да.\n–Ооруныҥ кийнинеҥ эм тургуза иштебейдим. Ишке јӱк кӱскиде чыгарым. Эки баланы школго, база бирӱзин садикке белетеер керек. Оныҥ учун уулыма быјыл јаҥы велосипед алып болбозыс, айса болзо, эзенде аларыс деп јартаган болгом – деп, Оксана Георгиевна куучындаган. –А мында сакыбаган јанынаҥ сый! Бӱгӱн оноҥ ырысту кижи јок ошкош. Ол велосипединеҥ чек айрылбайт. Арай ла болзо, кожо уйуктабайт. Уулчагыма, оныҥ учун меге де бу јаан сӱӱнчи!\nДядя Кирилл – ол Кирилл Веселовский, «Су-кадык јӱрӱмниҥ академиязы» деп спортивно-оздоровительный тӧс јер» деген автономный коммерциялык эмес организацияныҥ башкараачызы.\nБу структура килемјилик ӱлекерлер аайынча иштейт – анчада ла Јайлу јуртта. Бу јурт Веселовскийлердиҥ кичӱ тӧрӧли болуп јат. Бир кӱӱндӱ улустыҥ ла спонсорлордыҥ, ол тоодо Фируза Керимова башкарып турган килемјиниҥ «Иман» фондыныҥ јӧмӧлтӧзиле волонтерлор Јайлуныҥ школында иштиҥ кыбын, физика ла химия аайынча лаборатория јазагандар, јербойыныҥ болчомдорына алты байдарка садып бергендер ле Алтай Республиканыҥ депутады Сергей Тимошенскийле кожо Алтын Кӧлдӧ гребной слалом аайынча мастер-класс ӧткӱргендер. Анда ла, кӧлдиҥ јарадында, спортивный площадка ачкандар ла оны мынаҥ ары ӧскӱрерге албаданадылар. Площадкада воркаутка керектӱ јазалдар тургузылар.\nКирилл ле оныҥ нӧкӧрлӧри јаҥыс ла заповедный јерлерге болужып турган эмес, олор калада 3-чи таҥмалу гимназияга видеоконференцияга керектӱ јазал садала, тургузып берген. Эмди дезе Даниилге велосипед садып бергендер.\n–Бу кӧп балдарлу нак биле. Балдары да јалакай, јаантайын ару кийинген турар. Олордыҥ энези де ак-чек, кемзинчек кижи. Мен ого велосипед сыйлаарга јазанганыс деп эртедеҥ айтпагам да. Ол оны аларынаҥ мойноор эди. Айылдаш јаткан уулчакка сый эдерге турум деп, аргачы нӧкӧрлӧриме айткам. «Rock coffee-ниҥ» директоры Андрей Безменов, «Спека мебельдиҥ» јааны Леонид Петпенеков ло мен акча коштырып, велосипедти алганыс. Прокаттыҥ «Bikex Board» пунктыныҥ башкараачызы Дмитрий Андреев акча албазынаҥ ла велосипедти тузаланар эттире јазап берген.\n«Телекей јакшы керектер эдип турган улус јогынаҥ болбой јат деген сӧстӧрдиҥ чын болгонын эмди кӧрӧдим. Акту кӱӱнимнеҥ мындый болуш јетирген улуска алкыш-быйаным айдадым. Бистиҥ калада јалакай јӱректӱ андый улус бар болгоны кандый јакшы. Олор ӧскӧ улуска болужарга ӧй, ийде-кӱч ле кӱӱн табып турганы сӱреен талдама. Бастырагарга су-кадык, ырыс кӱӱнзейдим. Эдип турган јакшынак керектеригер, бумеранг чылап, кайра эбирилип турзын. Темдектегенер бӱдӱп турзын!» – деп, Оксана Табакаева Кириллге ле оныҥ нӧкӧрлӧрине табыштырган Быйанду самараларында бичиген.\n–Јакшынак, кӧдӱриҥилӱ кӱӱн-санаа арткан – деп, Кирилл Веселовский темдектеген. Ол бойы кыймыктанбас ар-јӧӧжӧниҥ «Altai House» агентствозын башкарат ла кирелтезиниҥ он процентин јаантайын килемјилик керектерге кӧчӱрет.


Тӱӱкибис — документтерде ле чырайларда - altaicholmon\nТӱӱкибис — документтерде ле чырайларда\nАлтай калык бойыныҥ кӱӱниле Россияга киргениниҥ 265 јылдыгына ла Алтай Республика тӧзӧлгӧниниҥ 30 јылдыгына учурлалган кӧрӱ кичӱ изӱ айдыҥ 11-чи кӱнинде Эл Курултайда ачылган.\n«Документтерде ле фотолордо бистиҥ тӱӱкибистиҥ јаан учурлу ӧйлӧри кӧргӱзилген. 265 јыл мынаҥ кайра Россияныҥ эл тергеезине кирип, алтай албаты калык болуп бойын корып алган. Шак Россияныҥ калыктарыныҥ билезинде јуртап, бис Туулык Думадаҥ ала Алтай Республикага јетире јолды ӧдӱп, государственностьту болгоныс.\nКӧрӱдеги фотолордо таныш чырайларды, кожо иштеген нӧкӧрлӧристи, најыларысты кӧрӧдис. Бу улус Алтай Республиканыҥ политикалык тӱӱкизине ле Россияныҥ тӱӱкизине кирген. Олордыҥ кӧбизи бӱгӱн ортобыста јок болгоны ачу…\nТалдап алган јол чын болгонын ӧй керелеген. Горно-Алтайский областьтыҥ албаты депутаттарыныҥ тӱӱкилик 21-чи тудуузыныҥ республиканы тӧзӧӧри керегинде Декларацияны јӧптӧгӧн депутаттарына ол ӧйдӧ кандый кӱч болгонын бис оҥдоп јадыс. Республика бар, ол ӧзӱп келген ле мынаҥ да ары болор!» – деп, АР-дыҥ парламентиниҥ председателиниҥ ордынчызы Евгений Чепкин кӧрӱниҥ ачылтазында айткан.\nАлтай Республиканыҥ Кӱни јаан изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинде, Горно-Алтайский автоном областьты Горно-Алтайский Советский Социалистический Республика эдип кубулта тӧзӧӧри керегинде РСФСР-дыҥ јасагы јӧптӧлгӧн кӱнде, темдектелип јат деп, автоном областьтыҥ депутаттар Совединиҥ 21-чи тудуузыныҥ, Алтай Республиканыҥ парламентиниҥ баштапкы тудуузыныҥ депутады болгон Владимир Торбоков айткан. «1991 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 25-чи кӱнинде ӧткӧн сессияда В. И Чаптынов кажы ла депутаттыҥ ады-јолын адап, республиканы тӧзӧӧри учун ол «јӧп» пӧ, «удура» ба болгонын трибунадаҥ сураган ла депутаттар кӱӱнин ачык-јарык угускан. Декларацияны јӧптӧгӧн бу улусты ундыбас керек» —деп, ол угускан.\n«Республиканы тӧзӧӧр сурак аайынча камыс тӧзӧлгӧн болгон. Оны М. З. Гнездилов башкарган (ол ӧйдӧ депутаттардыҥ Горно-Алтайск каладагы Совединиҥ јааны — ред.) — деп, областьтыҥ Чой аймактаҥ депутады болгон Иван Левашов эске алган. — Республиканы тӧзӧӧри учун депутаттарла ишти Оҥдойдыҥ «камааны јок» деп адаган он депутады ӧткӱрген эди. Олор ортодо ӧскӧ дӧ аймактардыҥ улузы болгон болор, је бис ортобыста олорды «Оҥдойдыҥ» ла деп адап туратаныс. Мени «депутаттар сени тооп јат, Чойдоҥ, Турачактаҥ, Маймадаҥ тудулган депутаттарла куучындаш, республика учун ӱнин берзин» деп сураган. Олор ончо улусла куучындажып туратан, ады-јолдорын мен ундуп турум. Тартыжу сӱрекей тыҥ болгон…».\nКӧрӱниҥ ачылтазында республика тӧзӧлип турар ӧйлӧрди Любовь Кудачина (Иркитова), Зоя Николаева, Владимир Шадрин эске алып куучындаган. Тӱӱкилик ол керектердиҥ кереечилери болгон, ондо турушкан улустыҥ эрмек-сӧзи, кӧрӱдеги документтердий ок, баалу ла кереес угулган.


Госсовет: маргыштыҥ ӧзӱми - altaicholmon\nГоссовет: маргыштыҥ ӧзӱми\nОроонныҥ Президенти Владимир Путин президенттиҥ талдаштарыныҥ кийнинде Госсоветтиҥ баштапкы јуунын кандык айдыҥ 5-чи кӱнинде ӧткӱрген. Кремльде Мурмансктаҥ ала Сочиге, Калининградтаҥ ала Хабаровскко јетире тергеелердиҥ јаандары, профильный ведомстволордыҥ ла министерстволордыҥ башкараачылары јуулган. Бу јуунда маргыш-конкуренцияны ӧскӱрериниҥ сурагы шӱӱжилген. Jуунда В. В. Путин куучын айткан.\n—Ороонныҥ алдында турган керектердиҥ элбегин слер билереер. Сурактар олорды бӱдӱреринде ончолорыныҥ канча ла кирези эрчимдӱ туружарын некейт: граждан общество ло аргачылык, јаҥныҥ органдары јаба иштеер учурлу. Онойдо ок Россия Федерацияныҥ ончо тергеелериниҥ ийде-кӱчи керектӱ.\nБистиҥ јуунныҥ сурагы — ороондо маргыштыҥ ӧзӱми. Ол бистиҥ ижистиҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи деп, айдарга турум. Бу бӧлӱктеги сурактарды бӱдӱрбезинеҥ бис нени де эдип болбозыс, бир де сурак јылбас.\nМаргыш-конкуренцияныҥ тӧс учуры Россияныҥ Конституциязында темдектелген деп, база катап чокымдайдым. Бу ууламјы Баштануда айдылган амадуларга јединер тӧс ууламјылардыҥ бирӱзи деп айттым.\nАк-чек ле чындык маргыш — ол экономикалык ла технологиялык ӧзӱмниҥ тӧс айалгазы, ороонды јаҥыртарыныҥ, оныҥ јӱрӱмниҥ бастыра бӧлӱктеринде турумкай ичкерлежиниҥ тӧзӧгӧзи.\nМында тап-эрик јанынаҥ быжулаарынаҥ баштаайын. Текшилей алза, ол телекейлик ээжилерге келижип јат. Калганчы јылдарда монополияларга удурлажатан (антимонопольный) јасактардыҥ тӧрт пакеди јарадылган. Эҥ учурлузы — олорды јӱрӱмде тузаланарын јеткилдеери. Эмди тура маргышта јасактарга ајару этпей турган учуралдар ас эмес, анчада ла јербойындагы јаҥдардыҥ јанынаҥ.\nJӱрӱмде не болуп турганын кӧрӱгер. 2017 јылда јаҥныҥ федерал органдарыныҥ антимонопольный јасактарды бусканыныҥ тоозы текши тооныҥ 1,2 проценти болзо, тергеелерде ле муниципал органдардыҥ бускан тоозы 98,8 процент. Ол нени кӧргӱзет: ороондо ого јаан учур берилбей турганын. Jуук кижиге, бойымныҥ фирмешкаларыма — ГУП-тарга, МУП-тарга, болужып ийзем, коркымчылу неме јок деп, бис чотойдыс.\nЧынын алза, ороонныҥ экономиказына јаан чыгым эдилет. Бис оны сеспей, билбей јадыс, је ол јаан чыгым. Эмди ФАС бежинчи антимонопольный јасак белетейт, је јасактарла кожо башкарарыныҥ логиказы кубулар учурлу. Jаҥныҥ органдарыныҥ ижинде проконкурентный кӧрӱмди кийдирерин јаан учурлу керек деп бодойдым.\nМаргышты јӧмӧӧрине тайанган кӧрӱм сӱреен ас туштап јат. Оныҥ шылтагы јаҥжыккан, бюрократиялык санаа-шӱӱлтеде, тергееге де, оныҥ эл-јонына да кирелтелӱ государственный эмезе муниципальный јакылталу экономиканы тӧзӧӧр чырмайыш јок болгонында.\nМаргышту рынокто тузалу иштӱ бӱдӱреечилерди талдаганча, бойыныҥ ГУП-тарыла, МУП-тарыла иштезе артык деп бодойдылар — оны мен айттым. Ондый керектер бюджеттиҥ чыгымын кӧптӧдӧт, ӧскӧ производстволорды буудактайт, продукцияныҥ чыҥдыйын јабызадат. Уч-турултазында тузаланааачылар, Россияныҥ граждандары чучурайт.\nГосударствоныҥ ижинде туружып турган государственный структуралар, компаниялар кичӱ ле орто аргачылык иштейтен јерлерде, оны рыноктордоҥ сыга базып, ол рыноктордо монополист болуп јат деп, аҥылу темдектейдим. Оныҥ учун, экономиканыҥ маргышкадый бӧлӱктеринде картелизация ӧдӱп јат, аргачылыкта бойыныҥ керегин ачар баштаҥкайларга ла јилбиркедиштерге буудак эдилет.\nГосударствоныҥ туружаачы госпредприятиелердиҥ ле компаниялардыҥ ныкталай ээленген рынокторына чыгар арга јок, ак-чек ле маргышту тартыжуда государственный эмезе муниципальный јакылта аларга кӱч деп, улус чотойт. Государствоныҥ туружаачы госструктаралырыныҥ ла компанияларыныҥ акча-манат ла јӧмӧлтӧ јанынаҥ аргалары чек ӧскӧ ине. Кредиттер аларында олорго база јеҥил. Бойына саду-торгты да ойноп аларыныҥ кӧп технологиялары бар, олор канайда иштеп турганын билерис.\nАјаруга: 2017 јылда антиконкурентный 675 јӧптӧжӱ аайынча керектер ачылган, олордыҥ 360-ы — картельдер керегинде. Онызы, 2016 јылдазына кӧрӧ, 8 процентке кӧп, мында экинчи јыл баштапкы јерде строительство барып јат.\nБис бу курч сурактарды бир катап эмес шӱӱшкенис, бир канча јӧптӧр, ол тоодо кичӱ аргачылыкты ла јонјӱрӱмдик ууламјылу НКО-лорды государственный эмезе муниципальный јакылталарды ла јеткилдештерди бӱдӱрерине элбеде тартарын јаратканыс. Онызы ас ошкош. Эмди керектердиҥ аайы кандыйы ла кандый чокым керектер эдери пландалат — оны угарга турубыс.\nГосударственный ла муниципальный ар-јӧӧжӧниҥ, ого тап-эриктер бары-јогы керегинде, адылу ла ӧскӧ дӧ учурлу болгоны керегинде јетирӱлӱ бирлик тооломын тургузары керектӱ. Бу иш ӧдӱп турганча, чотко алынбаган ла тузаланылбай турган ар-јӧӧжӧни ле јерлерди илелеер ишти эрчимделтер керек.\nБу сурак јаҥы эмес, је јӱрӱмде ичкерлеш кӧрӱнбей турганы карыкчалду. Оныла колбой, Госсоветтиҥ бир јуунында государственный ла муниципал ар-јӧӧжӧлӧ башкарарыныҥ турултазын бийиктедериниҥ сурактарын кыракы шӱӱжер шӱӱлте эдедим.\n2015 јылдаҥ ала тергеелер Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ маргышты ӧскӱрериниҥ стандартын бӱдӱрерин баштаган. Федерацияныҥ бир канча тергеелерине ол маргышты јӧмӧӧриниҥ јилбикедижи боло берген. Ол чын болгонын бис кӧрӧдис. Jе текшилей алза, ороондо јакшыга турумкай кубулталар ол бойынча болбогон.\nӦткӧн јылдыҥ јаҥар айында маргышты ӧскӱрерине јӧмӧжӧри јаҥныҥ органдарыныҥ ижинде тӧс ууламјы деп темдектелген Jакаан чыккан. 2018-2020 јылдардыҥ Национальный планыла дезе, маргышты ӧскӱрериниҥ чокым бӧлӱктери ле белге-турулталары темдектелген.\nОндый чике ууламјыларды кажы ла тергееге чокымдаар керек деп бодойдым — оны Федерацияныҥ тергеезиле јаба оныҥ аҥылуларын ла аргаларын ајаруга алып, эдери керектӱ. Онойып, тергеелердеги командаларда маргыжар айалгалар тӧзӧӧри, онойдо ок тергеелердиҥ рынокторында керектӱ таҥынаҥ предприятиелерди, ол тоодо јаҥы, цифровойлорын ла ӧскӧлӧрин де ӧскӱрери аайынча чокым кӧргӱзӱлер боло берер.\nБаза бир курч суракты — тергеелерде протекционизмниҥ ӧскӧнин, айдарга турум. Оныҥ шылтагы јарт: тергеелер јербойыныҥ аргачыларына јарамыкту айалгалар тӧзӧӧргӧ, олорды рынокко јууктадарга чырмайат.\nОныла колбой, слер ончогор уксын деп айдып турум, јербойында производитель — ол российский, а кандый да «квасный» эмес, онызы јаан учурлу. Бис ондый тергеелик протекционизмди керек дезе, ӧзӱмдӱ тергеелерде кӧрӱп јадыс. Онызы чек јарабас. Слердиҥ ајаруны ого эдедим.\nJербойыныҥ аргаларын аргачылыкты јӧмӧӧрине, айдарда, эл-јонды ишле јеткилдеп, кирелтелерин бийиктедерине, бюджетти толтырарына тузаланары керектӱзиле мен јӧп. Jе јеҥилтелер ончозына болгоны бир керек, је ӧскӧ тергеелердиҥ аргачыларына ӧнӧтийин буудактар эдилгени эмезе товарлар экелерин јаратпаганы — чек ӧскӧ керек. Ол ороонныҥ экономиказыныҥ бирлигине удурлажат. Бойыныйына теплицадагыдый айалгалар тӧзӧгӧни маргыштыҥ учурын чек ӧскӧртӧт, кубултат.\nӦнӧтийин тӧзӧлгӧн айалгалардагы компаниялар келер узак ӧйдӧ тузалузын јылыйтар, слерге бийиктедилген бааларлу чыҥдыйы коомой товарларын эмезе јеткилдештерин јоҥдоор, слер оны јакшы оҥдоп јадыгар.\nОныла колбой, эки учурлу керекти айдарга турум. Баштапкызы. Бӧлӱктерди, компанияларды јӧмӧӧр ончо алтамдарыс, ол тоодо импортты солыырында, ич те, тыш та телекейлик рынокто маргыжар, тӱҥейлежер товарларды ла јеткилдештерди чыгарарын јӧмӧӧр учурлу.\nЭкинчизи. Россия Федерацияныҥ кезик тергеелеринде ӱлекерлерге ле инвесторлорго тӧзӧлгӧн аҥылу айалгалар ӧскӧ тергеелерде ондый ок јакшы кӧргӱзӱлерлӱ предприятиелердиҥ ӧзӱмине коомой камаанын јетирбезин, буудактабазын деп, рыноктыҥ текши айалгазын кӧрӧр, спрос-керексиштиҥ келер ӧйин чотоор керек. Мында чике ортозын бедиреер ле табар, чындык ла тӱҥей маргышты јеткилдеер керек. Ишти билгир башкарган тушта иш ончозына јеткил болор деп бӱдедим.\nОроонныҥ ичкери тыҥ ӧзӱмине экономикада јайымды, маргыш бийик кеминде ӧдӧрин јеткилдеери јаан учурлузын база катап айдып јадым. Государстводоҥ, јаҥныҥ бастыра кеминдеги органдарынаҥ мында кӧбизи камаанду. Аргачылыкта ла ак-чек маргышта чын иштеер айалга, культура болоры аргачылыктыҥ бойынаҥ база камаандузы јарт.\nКирелте — ол аргачылыкка эҥ тӧс лӧ баштапкы керек болгоны јарт. Jе ого кандый ла баала јединер дегени јастыра. Бӱгӱн мен ол керегинде не айдып турганымды, нениҥ учун аргачылыктыҥ улустыҥ да, обществоныҥ да алдында каруулузыныҥ јаанын слер билереер. Айдарда, аргачылардыҥ ак-чек ле чыҥдый ижи керек. Jӱк бойыныҥ ла кыска ӧйдӧги кирелте-једими керегинде сананбас керек. Бистиҥ алдыста јаан амадулар, јаан керектер. Аргачылык-биригӱ оныҥ ороонныҥ ӧзӱмине ӱлӱ-јӧмӧлтӧзи канча кирези јаан болгонын оҥдоп јат деп бодойдым. Ончолорына база катап баштанадым: јайканар ӧй бисте јок!\nМоскваныҥ мэри Сергей Собянин јаҥдар аргачылыкла канайда иштеерин айткан. Ол оогош садуга — скрепкаларды эмезе кнопкаларды аларына, ајару эткен. Оныҥ баазы ас, је текши ороондо ол ондор млрд. салковойлорго једет. Мында ачык-јарт болзын деп, тӧс калада электронный магазин тӧзӧлгӧн, ондо ончо ороонноҥ 70 муҥ поставщик чотко турган. Ондый оок не-немеге эки катап кымакайлап алары јарталган.\n—Башкаруга ӧмӧ-јӧмӧлик керегинде шӱӱлте эттим. Бис бу порталды бӱткӱлинче тургузарыс, онойдо ок оны иштедерис. Тергеелерге не де керек јок. Олорго бойлоры садып алары артык, онойдо ок бойына кичӱ ле орто аргачылыкты тартып алганы торт. Онойып, бастыра ороондо кӱчтӱ электронный магазин тӧзӧлӧр.\nJуунда антимонопольный јасактарды бусканы учун каруузына тургузары шӱӱжилген. РСПП-ныҥ јааны Александр Шохин:\n—Антимонопольный јасактарды бусканы учун чыгымын орныктыртар ла штарфтар салар экономикалык санкцияларла кату каруузына тургузар болзоос, јайымынаҥ айрып каруузына тургузарын не тузаланатан — оны шӱӱжер керек. Ондый тӧзӧгӧлӧ каруузына тургусканда, јаан тоо чыгар аргалу, ол бир уунда каруузына да тургусканы болор, чын ла, чыгымы да орныктырылар.


Эҥ артыктарыныҥ тоозында - altaicholmon\nЭмди јаҥыс ла бистиҥ республика ичинде эмес, је анайда ок текши ороон ичинде ады јарлу боло берген «Солнечная энергия+» компанияныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала он јылдаҥ кӧп ӧй ӧдӧ берди. Компанияны тӧзӧгӧн лӧ оныҥ ижин билгир башкарып јаткан кижи — јерлежис Андрей ЯЛБАКОВ.\nКачан да јаҥы ла ӱредӱзин божоткон јиит ле ӧктӧм уул бу јаҥы ла солун керекти јаҥысканга баштаган. Ол кӧп јорыктап, койчы-малчылардыҥ турлуларында эрмек-куучын ӧткӱрип, јӧпсинген улуска кӱнниҥ чогыныҥ ийдезиле иштеер станциялар тургузып баштаган. Баштапкы ла дизель-кӱнниҥ электростанциязы Алтын-Кӧлдиҥ јарадында Jайлуда тургузылган. Удабай компанияныҥ ижиниҥ турулталузына, келер ӧйине бӱткен ишчилери бир эмештеҥ кӧптӧп, ченемел јаанаган. Тургуза ӧйдӧ ондо бийик профессионал, ченемелдӱ ле эрчимдӱ ӧмӧлик иштейт. Олордыҥ кеми јаан ижиниҥ шылтузында тергеениҥ једерге кӱч ле ыраак јерлеринде станциялар база тургузылган ла компания олорды эмдиге ајаруда тудуп, јазалду ла шиҥжӱлӱ иштер ӧткӱрет.\nТӧзӧлгӧнинеҥ ала «Солнечная энергия+» компания кӱнниҥ чогынаҥ иштеер гибридный ла промышленный станцияларды Россияныҥ кӧп тоолу тергеелеринде туткан. Штаб-квартиразы Горно-Алтайсктагы организация альтернативный энергетиканыҥ объекттерин тудары аайынча ороон ичинде озочылдардыҥ бирӱзи болот. Јаҥыс ла Алтай Республиканыҥ јерин алар болзо, Кош-Агаш, Кан-Оозы, Оҥдой, Майма аймактарда јаан станциялар тудулган. Кош-Агаш аймактагы электростанция 2014 јылда ороонныҥ президентиниҥ турушканыла ачылып, ишке табыштырылган эди. Ол тушта бу ороондо ондый јаан ийделӱ баштапкы станция болгон. Бу компанияныҥ ижи-тожыныҥ аҥылузы неде дезе, оныҥ экологияга каршузы јок болгоны. Анайда ок бӱгӱнги кӱнниҥ некелтелерине келижип турганы, билимдик ле технологиялык болгоны.\nТургуза ӧйдӧ Кӧксуу-Оозы ла Чамал аймактарда андый объекттер тудулат. Мындый электростанциялар тудары эрчимделип турганыныҥ шылтузында бистиҥ тергее бир канча јылдардаҥ бойын бойы электроэнергияла јеткилдеер деп иженери артат.\nКӧксуу-Оозы ла Чамал аймактарда тудулып јаткан станциялар керегинде куучындап берзин деп, компанияныҥ баш инженери ле тудум иштердиҥ бӧлӱгиниҥ јааны Аржан Тобоевке баштандыс. Аржан бойы Оҥдой аймактыҥ Коркобы јуртынаҥ. НГТУ-да электромеханический системалардыҥ инженер-проектировщиги деген ӱредӱ алган. 2009 јылда ӱредӱзин једимдӱ тӱгезип, черӱге барган. Черӱниҥ кийнинеҥ бу компанияда иштеп баштаган. «Ол тушта мен бу компанияга иштеп келген ӱчинчи ишчи болгом» — деп, ол айдат.\nТӧртинчи јыл иштеп келген бу јамызында ол кӱнниҥ чогыныҥ ийдезиле иштеер электростанцияларды тудар иштерди шиҥжӱде тудуп, башкарат. Канча јылдардыҥ туркунына Аржан Сергеевичтиҥ ченемели де јаандап калган. Ол «Солнечная энергия+» компания ӧскӧ тергеелерде тудум иштер ӧткӱрерде база турушкан. 2017 јылдаҥ бери республика ичинде тудулып јаткан объекттерде иштер канайда ӧдӱп турганын ајаруда тудат.\nОныҥ айтканыла болзо, Кӧксуу-Оозы аймакта тудулып јаткан станция јаан станция болор ло 40 МВт электроийде иштеп чыгарар. Ол объектте бӱгӱнги кӱнде кайда да 150 кире кижи иштейт. Оны тудар иштер бу јылдыҥ кӱӱк айында башталган. Тургуза ӧйдӧ иштер 85 процентке бӱткен деп айдарга јараар. Сваялар кадалган, опорный конструкциялар кондырылган, панельдерди јуур иш учына једип барат. 125 муҥ панельдеҥ 20 муҥын јууры арткан. Бир айдыҥ туркунына иштерди бӱдӱрип, станцияны табыштырары темдектелет. Иштер темдектелген ӧйи аайынча барып јат. Керектӱ јазалдар ӧйинде келбей турганынаҥ улам иштер эмеш буудакталган. Андый да болзо, јазалдардыҥ кӧп сабазы тургузылган. Јолдо келип јатканы да бар.\nАржан Тобоевтиҥ темдектегениле, быјылгы јылда иштеер улус табарыла кӱчтер боло берген. Не дезе, ол ло Кӧксуу-Оозы аймакта јурттардыҥ улузы бастыразы ла кузуктаарга, тазылдар јуурга барган. Оныҥ учун одоштой турган Алтай крайдаҥ, Новосибирский областьтаҥ ишчилер јилбиркедерге келишкен. Объектти тударына керектӱ ишчилердиҥ тоозы иштиҥ кеминеҥ камаанду. Иштер кӧп болзо, ишчилердиҥ тоозы да кӧптӧй берет, астай берзе, астадарга келижет. Эмди иштер тӱгенип јат. Оныҥ учун ишчилердиҥ тоозы база астаар. Оноҥ станцияда иштейтен штатный ишчилер стажировка ӧдӱп баштаар.\nЧамал аймактагы объект оогош, ол компактный деп чотолот. Анда 10 МВт болор. Бу объектти тудар тушта кабельный линия јердиҥ алдыла ӧткӱрилген. Оныҥ узуны 2,8 километр. Чамал аймакта јердиҥ участокторын улус ээленген болуп јат. Оныҥ учун байа линия ӧдӧтӧн кажы ла участоктыҥ ээзинеҥ јараду алар керек болгон. Бу станция Онос ло Айулу јурттардыҥ ортозында. Ол объектти тудар иштер Кӧксуу-Оозы аймактагы объектти тудуп баштаган ӧйдӧ лӧ башталган. Чокымдап айтса, бир неделе ӧткӧн соҥында. Бу объект бу ла кӱчӱрген айдыҥ туркунына тузаланарына табыштырылар учурлу.\n—Республика ичинде кӱнниҥ чогыныҥ ийдезиле иштеер станциялар Кош-Агаш, Оҥдой, Кан-Оозы, Майма аймактарда бар. Кӱчӱрген айда Кӧксуу-Оозы ла Чамал аймактардагы объекттер иштеп баштаар. Айса болзо, бир канча ӧйдӧҥ андый станция Шабалин аймакта тудулар. Је келер јылда республика ичинде андый объекттер тудары темдектелбеген. Одоштой турган Алтайский крайда тудулар болор. Је онызы эм тургуза чокымдалбаган – деп, Аржан айткан.\n«Солнечная энергия+» компания Оренбургта, Ставропольдо, Башкирияда ла оноҥ до ӧскӧ тергеелерде кӱнниҥ чогыныҥ ийдезиле иштеер станциялар туткан.\nАндрей Ялбаковтыҥ 2008 јылда ижин јаҥысканга баштап, бу ӧйдиҥ туркунына јаан компанияга јетирип алганы ол јаан једим, узун ла кӱч јолды једимдӱ чыкканы. Бутка бек туруп калган бу јаан компанияда иштеп турган специалисттердиҥ бастыразына јуугы јиит улус. Олордыҥ кемизи де ижи аайынча технический чоттомолдор эдет, кӱнниҥ чогынаҥ иштеер электростанцияны кандый јерде тургузарын шиҥдеп кӧрӧт. Кемизи де клиенттерле колбулу сурактар аайынча иштейт. СЭС-терди јазаары, салкынныҥ ийдезинеҥ ле кӱнниҥ чогынаҥ иштеер станцияларды тургузары аайынча иштеп тургандар бар. Компанияныҥ офизине кирип барзаҥ, тегин отурган кижи кӧрбӧзиҥ. Бастыразы ла эрчимдӱ иште.\nБу ӧйдиҥ туркунына компания јаҥыс ла электроийделе јеткилдееринде једимдӱ болгон эмес. Бӱгӱн республика ичинде ӧдӱп турган кӧп тоолу окылу керек-јарактар «Солнечная энергия+» компанияныҥ спонсорлык јӧмӧлтӧ-болужыла болот. Компания таҥынаҥ да улуска болуш јетирип турганын темдектебеске болбос.\nКомпанияныҥ директоры Андрей Ялбаков бир канча јыл кайра Г. И. Чорос-Гуркинниҥ јондык сыйын аларда, сый-акчазын балдарга сыйлап, «бу акчаны јайалталу балдардыҥ республикан конкурсын ӧткӱрерине берип јадым» деген эди. Оноҥ бери кажы ла јыл бу социальный јӱкти ол једимдӱ апарып јат. «Солнечная энергия+» компания албатыбыстыҥ сӱӱген Эл-Ойын байрамыныҥ ла оноҥ до ӧскӧ керек-јарактардыҥ спонсоры болгон.\nБу ла јууктарга јетире бистиҥ республика јаҥжыккан экономикалу, јаан инновационный ӱлекерлердеҥ ыраак тергее болгон. Бисте энергогенерирующий ийде-кӱчтӱ, энергиязы орныктырылып турар объекттер тудары аайынча јаан программаны јӱрӱмде бӱдӱрерин јеткилдеери керегинде кезик улус сананбаган да болбой. Эмди тергеебисте тудулып турган кӱнниҥ чогыныҥ ийдезиле иштеер станциялар чындаптаҥ да јарамыкту, эл-јонныҥ јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедер, компанияныҥ ӧйлӧ теҥ алтап, кӱннеҥ кӱнге билгирлерин бийиктедип јаткан ӧмӧлиги тургускан амадуларына кыйалтазы јоктоҥ једер деп иженери артат.


«7-чи таҥмалу школ тудулар» - altaicholmon\nКажы ла јыл кандык айдыҥ 21-чи кӱнинде бистиҥ ороондо Јербойында бойы башкарынарыныҥ кӱнин темдектеп јадылар. Јаҥжыкканы аайынча бу байрамга учурлап, јербойындагы башкараачылар бойыныҥ ижи керегинде куучындагылайт. Бис слерди бӱгӱн «Горно-Алтайск кала» деп муниципал тӧзӧлмӧни 2017 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 29-чы кӱнинеҥ ала бӱгӱнге јетире башкарып келген Ольга САФРОНОВАЛА ӧткӧн эрмек-куучынла таныштырадыс. Ол Чой аймакта Ыныргы јуртта чыккан-ӧскӧн, Горно-Алтайсктагы государственный университетте ӱренип, «менеджмент» деп специальность-ӱредӱ алган. Ӧткӧн јылдарда Алтай Республикада башка-башка башкарту иштерде иштеген.\n—Ольга Александровна, Горно-Алтайск кала тергееде эҥ ле јаан јурт-муниципалитет деп чотолот. Тӧс калада јылдыҥ кажы ла ӧйинде курч сурактар кӧп. Олордыҥ тоозында кышкыда карды арчыыры, јолдорды арутаары, тожоҥ болдыртпазы ла сӱрее-чӧпти јуунадары јанынаҥ сурактар. Быјылгы кышты кала канайда ӧдӱп чыккан?\n—Кышкы айлар ӧдӧ бергенине сӱӱнип турганыс чын. Быјылгы кыш бистиҥ калага да, тергееге де тегин болбоды деп айдар эдим. Сӱреен јаан кар јааган. Калганчы 30 јылды кӧрзӧ, быјылгы кыш эҥ ле карлу болуп, рекорд-кӧргӱзӱлерди озолой берген деп, метеорологтор тӱп-шӱӱлте эткилегени чын болор. Карлу кышта оромдорды, тӧс оромдорды кардаҥ арчыйтаны — ол каруулу ла јаан иш. Быјылгы кышта јолдорды арутаар иш бисте бир токтобозынаҥ ӧткӱрилген. Је ондый да болзо, тутактар да, соҥдош то болгонын канай айтпас. Каланыҥ кӧп оромдоры кырлык јерлерде туруп јат. Олорды кардаҥ арчыыры тӧс оромдордыҥ кийнинеҥ ӧткӱрилет. Оныҥ учун карды ӧйинде арчыбаган деген комудалдар кӧп болгон. Је бис бу ишти бӱдӱрерге тыҥ чырмайганыс ла текши кӱчистиҥ шылтузында кышты ӧдӧ бердис.\nЭмди јас келерде, кар кайыларда, кыжыла јуулган сӱрее-чӧпти јуунадар иш башталган. Бӱгӱн каланыҥ кӧп оромдоры, анчада ла тӧс оромдоры, парктар, скверлер аруталып калганын кӧрӧдигер. Бу иш кандык айдыҥ 1-кӱнинеҥ ала башталган. Каланы арутаар иште бастыра учреждение-ӧмӧликтер турушкан, туружып јат. Кандык айдыҥ 24-чи кӱнинде јылдыҥ ла ӧткӱрилип турган бастырароссиялык субботник болор. Бу јаан иште каланыҥ бастыра ишмекчи ӧмӧликтери, оромдордыҥ улузы туружар ла оромдорын арутаар. Кӱӱк айдыҥ 1-кы кӱнине јетире тӧс кала текшилей аруталып калар учурлу.\nСуулардыҥ јараттарынаҥ ажынатан айалгазы каланыҥ башкартузыныҥ база јаан ајарузында. Бӱгӱнги кӱнге јетире айалга кем јок деп айдарга јараар. Горно-Алтайскта сӱрее-чӧпти ӧйлӱ-ӧйинде чыгара тартары јанынаҥ сурактар јаантайын курч турганын кӧрӱп јадыгар. Оромдордо контейнерлердеги сӱрее-чӧпти чыгара тартар ишти кандый оператор-бирлик бӱдӱретен суракты республиканыҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министерствозы конкурс-талдаш ажыра чокымдайт. Бистиҥ ижис — оромдорды контейнер-јерлерле, бу контейнерлердиҥ јанында ару болотонын јеткилдеери. Бӱгӱнги кӱнде «Коммунальщикле» јӧптӧжӱ токтодылган ла јаҥы конкурс јарлалган. Кандык айдыҥ учына јетпей, сӱрее-чӧпти чыгара тартатан ишти бӱдӱретен јаҥы оператордыҥ ады јарталар.\n—Горно-Алтайск кала калганчы јылдарда, чындап та, јарана бергенин канайда темдектебес. Ороонныҥ эҥ ле јажыл калазы деп адаткан тӧрӧл калабыстыҥ јаҥы кӧп объекттери национальный ӱлекерлер аайынча тудулган ла бӱткен деп билерис. Быјылгы јылда кандый ууламјыларла кандый иштер ӧткӱрилери темдектелет?\n—2020 јылда тӧс кала «национальный» деп адалган сегис ӱлекер аайынча иштеген болгон. Онойып, «Ӱредӱлик» деп ӱлекер аайынча Кайас микрорайондо школды тудары улалган. «Демография» деп ӱлекерге тайанып, Кайаста ла Эски музей деп микрорайондо балдардыҥ садтары тудулып, иштеп баштаган. Кольцевой оромдо 285 бала јӱретен садтыҥ тудум иштери ӧдӧт. Баштапкы номерлӱ кӱӱлик школ «Культура» деп ӱлекер аайынча федерал бюджеттеҥ болушту 5,5 млн салковой акча алган. Баштапкы номерлӱ библиотека бу ок ӱлекер аайынча туразыныҥ чыныкту, јазалду иштерин 2021 јылда бӱдӱрип алар. «Жильё и городская среда» деп ӱлекер аайынча Радловтыҥ оромында балдар ойноор площадка тудулган. Коммунистический проспекттиҥ улус јӱрер площадкалары чыныкталып јазалган. «Јеткер јок ло чыҥдый јолдор» деп ӱлекерге тайанып, Колхозный ла Вербицкийдиҥ оромдорыныҥ јолдоры јазалган. Кала ичиле тӧрт јерде јаҥы светофорлор тургузылганы улуска ла кӧлӱктӱ улуска эптӱ боло берген деп темдектеер керек. Онойдо ок тӱнде оромдорды јарыдып турган 3,5 муҥ лампочкаларды јаҥы кемдӱ светодиод 1,5 муҥ лампочкага солып койдыс.\nӦткӧн јылда каланыҥ кӧп оромдорында (Луговой, Кленовый, Казанцевтиҥ, Совхозный оромдордо ло Уютный переулокто) сууӧткӱш ӧткӱрери тӱгенген. Онойдо ок Поселковый, Коксинский, Ушаковтыҥ, Жуковтыҥ, Гончарный оромдордо газ ӧткӱретени база тӱгенген. 24-чи микрорайондо газ ӧткӱретен иштер тӱгенип калды.\n«Спорт — јӱрӱмниҥ тебӱзи» деген ӱлекер аайынча «Спартак» стадионныҥ јанында спортло тазыктырынар ла су-кадыкты орныктырар тӧс јер тударына јӧп алганыс. 2021 јылда јайгыда ондо иш башталар.\nГорно-Алтайскта ичип турган суубыс, ороонныҥ арткан калаларындагызына кӧрӧ, ару да болзо, сууӧткӱшти «Экология» деп ӱлекер аайынча Кадындагы водозаборго колбоор ишти јарадарын сакып јадыс. «Улус јаткан јерлердиҥ турумкай ӧзӱми» деген ӱлекерге тайанып, Улагашевтиҥ, Осипенконыҥ оромдорында, Советский переулокто, ФСБ-ныҥ тураларыныҥ кийниндеги бош јерлерде кӧп кат туралар тудатаны база темдектелген.\n2021 јылда ӱредӱликке јарамыкту кӧп иш ӧткӱрилерин темдектеп ийер керек. Јаҥы ӱредӱлӱ јылга јетпей, Каташтыҥ оромында (Кайаста) јаҥы школ иштеп баштап ийер деп иженип јадыс. 12-чи таҥмалу школдыҥ балдары, школдыҥ туразы «аварийный» болгонынаҥ улам, экономический техникумда ла 13-чи школдо ӱренгилейт. Бӱгӱн бис бу школды чыныктаарына белетелген документтер государстволык экспертизаны ӧдӧрин сакып јадыс. 6-чы таҥмалу школдыҥ кемин јаандадары јанынаҥ сурак туруп јат. Бу школ каланыҥ ортозында кӧп улус јадып турган јерде турганынаҥ улам, мында балдарга јерлер једишпейт. Каланыҥ администрациязы школды јаандадары јанынаҥ суракты шӱӱжет. Мындый ла сурак 4-чи таҥмалу кадет школ јанынаҥ турат. Канча јылдарга улай аайына чыгып болбой турган сурак — 7-чи школдыҥ салымы. Федерал тӧс јердиҥ ле тергеениҥ башкартузыныҥ шылтузында бу школдыҥ тудум иштери быјыл башталар. Баштамы ишке 460 млн салковой акча чыгарылып калган. Проектно-сметный документтер белен ле государстволык экспертизаны сакып јат. Школ Алтайский оромдо чыгарылган јерде тудулар. Јаан ӧрттӧҥ улам кӱйӱп калган эҥирде ӱренер школдыҥ тӱӱкилик учурлу туразын ойто такып орныктырарыс.\nБыјыл калада эдилетен иштер база кӧп. «Родник» деген токтодуда аржан суу алып турган јерди јазаарыс. Суу алып турган таштарды солып, эптӱ эдерис. Онойдо ок бу токтодудагы саду-павильон солынар. Текши тооло кӧп улус јадар 12 тураныҥ улус амыраар площадка-јерлери јазалар. Ол тоодо — Б. Головинниҥ, Чорос-Гуркинниҥ оромдорында ла Коммунистический проспектте. Балдар ойноор площадка-јерлер Сайдысский, Островскийдиҥ оромдорында тудулар. Јаан кемдӱ, оогош болчомдор јӱрер ясляларлу балдардыҥ садтары Гардинкада, Кирзаводто, Эски музейде ле Заимкада тудулып, иштеп баштаар. Бис «Кичинек калалардыҥ јӱрӱмин јарандырар» деген программада ойто такып туружар деп амадап јадыс. Амадубыс бӱтсе, бу программа аайынча Ленинниҥ адыла адалган тӧс тепсеҥди јаҥыртар ишти баштаарыс ла каланыҥ улузыныҥ амырайтан сӱӱген бу јерин јазаарыс.\nӦрӧ айдылган бастыра иш бӱгӱнги кӱнде каланыҥ јӱрӱминде бӱдӱретен амадулардыҥ бир ле кезиги деп темдектеер керек. Текши алза, алдыста турган сурактарыс сӱреен кӧп. Горно-Алтайсктыҥ албатызыныҥ тоозы јылдаҥ јылга кӧптӧйт, кала јаандайт, айдарда, бастыра ууламјыларда бистиҥ ижис мынайда ла ок кӧптӧп, јаандап јат.\n—Ольга Александровна, Горно-Алтайск кала кырлардыҥ ортозында јерде туруп турганынаҥ улам, кырлык оромдоры кӧп. Онойдо ок алдындагы ӧйлӧрдӧ сад ӧскӱреечилердиҥ бирликтериниҥ јерлеринде улус таҥынаҥ туралар тудуп, јадып турганын база ундыбас керек. Каланыҥ јерлерине кирбей турганынаҥ улам, садовод бирликтердиҥ јеринде јадып турган улуска керектӱ коммуникацияларды (электроот, суу, јолдор) бойлорына ӧткӱрерге келижет. Је ол ок ӧйдӧ кажы ла кижи иштеп, каландарды тӧлӧп јат…\n—Сад ӧскӱреечилердиҥ бирликтериниҥ јерлеринде јадып турган улустыҥ сурактары сӱреен кӧп. Горно-Алтайскта 70-неҥ ажыра садовод бирликтер бар болордо, олордо канча кире албаты јадып турганын сананып ийзегер. Је бӱгӱнги јасактарла болзо, бу бирликтер керектӱ документтерин јазап, каланыҥ јерине кирер аргалу. Оноҥ ӧскӧ бастыра сурактарды ондо јадып турган улуска бойлорына бӱдӱрерге келижет. Суу, јолдор, электроот јанынаҥ айдып јадым. Онойдо ок тураларында прописка јазадары база јаан сурак. Бӱгӱнги кӱнде мындый бирликтер араайынаҥ каланыҥ јерлерине кожулат. Је олордыҥ тоозы 70-неҥ ажыра болордо, бу сурак эмди де узак чӧйилер деп оҥдоор керек.\n—Јасак-јаҥла болзо, калада јаткан кажы ла кижи тура тудатан јерди бир катап акча тӧлӧбӧзинеҥ алар аргалу. Горно-Алтайскта јер аларыныҥ сурагы јаантайын курч турган. Бӱгӱн ол кандый айалгада?\n—Улуска тура тудатан јерлер берери јанынаҥ сурак јылдаҥ јылга курч болуп артканча. Бӱгӱн јер алатан очередьте 3400-теҥ кӧп кижи турат. Олордыҥ ортозында — кӧп балдарлу билелер, јиит билелер, таҥынаҥ улус. Каланыҥ јерлерин алар болзо, бис Заимка микрорайондо 100 јер белетеп јадыс. Је 100 участок-јер 3000-наҥ ажыра улуска ол канайда једетен? Курч сурак та чечилбес.\nӦйлӧр ӧдӱп, улустыҥ, билелердиҥ тоозы там ла кӧптӧп турарда, берилетен јер-участоктыҥ ордына компенсация-акча берер эп-арганы база шӱӱп јадыс. Онойдо ок каланыҥ улузына јерлерди Майма аймактыҥ јеринеҥ берзин деген сурак база шӱӱжилет. Бу сурактар тергеениҥ башкарузы кеминде туруп турганын темдектейдим. Оноҥ ӧскӧ очередьте турган билелерди, улусты тура тудар јерлерле бӱткӱлинче јеткилдеер арга бисте болбос.\n—Каланыҥ улузын јайы-кыжы санааркадып турган сурагы оромдордо јолдор керегинде. Калада јолдорды јазаары кандый ээжилерле ӧткӱрилип турганын јартап берзегер?\n—Текши алза, каланыҥ бастыра оромдорыныҥ айалгазы керегинде толо јетирӱлер бисте бар. Ээжилер аайынча болзо, эҥ ле озо тӧс оромдор јазалып-чыныкталат. Оныҥ кийнинеҥ — кӧп улус јаткан јерлердеги «социальный учурлу» деген јолдор јазалат. Оныҥ да учун ыраак оромдордо, переулоктордо јолдор јетире јазалбай артып турганы ол. Је ондый да болзо, бис каланыҥ бастыра јолдорын ајаруда тудар учурлу.\nНациональный ӱлекерлерде туружып, јазалатан јолдорды программага кийдирип койзоос, бу иш тӱрген бӱдер. «Јеткер јок ло чыҥдый јолдор» деген национальный ӱлекер — сӱреен јакшы эп-арга. Темдектезе, бу ӱлекер аайынча быјыл бис Заимкада Смородиновый ла Каташтыҥ оромдорында 6 километр јолды јазаарын тӱгезерис. Барнаульский, Чорос-Гуркинниҥ, Ленинниҥ оромдорыныҥ бир кезик бӧлӱк јолдоры јазалар. Онойдо ок келер ӧйдӧ Колхозный переулокто ло Кучияктыҥ оромында јолдор јазалары темдектелет. Капитальный ремонт иштерле кожо јолдордыҥ ойыктарын тӱзедер иш база бар. Мында куучын јолдордо кыш, јас туркунына табылган ойдыктар керегинде ӧдӱп јат. Јолды текши бойын эмес, је гравийле уратан, ойдыктарын тӱзедип-бӱдӱндейтен иштер кажы ла оромдо кажы ла јыл ӧткӱрилип јат.\n—Горно-Алтайск јараш, јажыл кала деп кӧп катап айдылган. Јай туркунына айылдап келген улустыҥ, туристтердиҥ тоозы кӧптӧп турарда, бӱдӱн тергеениҥ тӧс калазыныҥ чике ортозында турган автовокзалдыҥ айалгазы керегинде нени айдарыгар?\n—Автовокзал — тӱӱкилик учурлу байлык. Оныҥ туразы бӱгӱн эскирген туру. Автовокзал таҥынаҥ улустыҥ ар-јӧӧжӧзи деп чотолот. Бу объект-тура бӱгӱнги кӱнде «банкрот» деп адалып турган процедура-иш ӧдӧт. Је кала мындый јерин ычкынбаска амадап турганы учурлу. Автовокзалдыҥ туразын чеберлеп аларга, республиканыҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министерствозы куучын-эрмектер, иш ӧткӱрип турганын темдектеер эдим. Тӱп-шӱӱлте јакшы јанынаҥ болор деп, мен иженип јадым.\n—Бир ле туштажуда Горно-Алтайск каланыҥ бастыра курч сурактарын айдар арга јок. Куучын-эрмегер учун быйан, Ольга Александровна. Ижигер једимдӱ болзын, тергеебистиҥ тӧс калазы јаранзын, једимдӱ јӱрӱм јӱрзин деп кӱӱнзейдис.


Jакшы адаручыда jаман jыл jок - altaicholmon\nАлтай Республикада Адаручылардыҥ кÿни jылдыҥ ла куран айдыҥ он тöртинчи кÿнинде öткÿрилери керегинде Jасак бу jуукта чыкты.\nJурт ээлемниҥ бу ууламjызына аjару эдилип, jöмöлтö-болуш jетирер иш öткÿрилип башталганы оныҥ öзÿмине jарамыкту айалга тӧзööр эмей. Алтай jеристиҥ мöди jаан суруда – оныҥ кижиниҥ су-кадыгына тузазы, бийик чыҥдыйы, аҥылу амтамы керегинде ончозы билер.\nКажы ла адаручыныҥ мöдиниҥ амтамы öскöзинеҥ аҥыланып турганын база темдектеер керек. Кан-Оозы аймакта Экинур jурттыҥ адаручызы Андрей Николаевич Яшевтиҥ мöди jаан суруда болгонын аjарып, бир кÿн бу иштеҥкей билеге айылдап келдис. Айакка урулган öҥи алтын-сары jараш мöтти амзазас, чындап та, сÿреен эмтир. Айылдыҥ ээзи Андрей Николаевичтиҥ темдектегениле, мöттиҥ амтамы адаруныҥ эм öлöҥдöрдöҥ jууган jулук-тамзыгынаҥ камаанду. Алтайыс öлöҥ-чöбиле байлык ла jер, Экинурдыҥ элбек jалаҥдарында кандый эм öлöҥ, чечек jок деер! Оныҥ да учун бу мöттиҥ амтамы керегинде айтпаза да jарт.\nКуучын-кумый чöйилип, адару керегинде кöпти ле уктым. Адару тудары бу биледе jаандарынаҥ келген керек эмтир. Андрей Николаевичтиҥ эш-нöкöри Эмилия Владимировнаныҥ адазы Владимир Элчинович Тоедов узы jаан адаручы болгон. Адару тударын ол канчын jиит öйинеҥ ала баштаган эмтир. Баштапкы тöрт уйа адаруны Jабаганнаҥ экелип, кичееп, кöптöдип, балдарына артыргысканы бу.\nЭмилия Владимировнаныҥ куучындаганыла, ада-энезине болужып, адаруныҥ ижин кожо чыккандарыла кожо jаштаҥ ала бÿдÿргендер. Кичинек Эмилия беш jашту тужында jабыс отургышка туруп, адаруны ыштап турганы санаазына jакшы артып калган. Адазы кÿчтÿ колдорыла уйаны эптÿ ачып, араайынаҥ jартап, айдып турар, адаруларыла эрмектежип те турар. Эмилия акаларыла кожо jаскы öйдö адаруныҥ чыгарын сакып каруулдаар, мöт алар öйдö ачу таҥнаҥ ала оройго jетире ада-энезине болужып иштегилеер. Ол öйдö адару туткан улус ас болгон. Оныҥ да учун jилбиркеген суракка карууны угар кижи jок. Мынайып, ада-энези почта ажыра адару тударыныҥ журнал-газеттерин бичидип баштагандар. Керектÿ бичимелдерди кезип, анчада ла керектÿзин карандашла темдектеп, Владимир Элчинович башка папкага jуур. Адазыныҥ бу артыргыскан газеттиҥ кезимелдери эмдиге jетире бар, öйлö кожо саргарып калган бичимелдер эмди де балдарына керектÿ боло берет.\nВладимир Элчинович айдар: «Адарула иштеер тушта jакшы кÿÿндÿ болор керек, адару кижиниҥ кÿÿнин сезип jат — бир ле эмеш ачынып калала адаруга jууктазаҥ, тен кожо кÿйбÿрей берер». Jаанныҥ сöзин jанчыкка салып, öрöкöнниҥ айтканын кÿйÿзи Николай угуп, кожо болужып, адару тударына ÿренген эмтир. Эмди билерине бойыныҥ Айас ла Амыр уулдарын ÿредет. Уулдары ада-энезине адару ижине бажынаҥ ала учына jетире болужадылар.\nМынайып куучындажып, адару тудар jерге келдибис. Меге Эмилия Владимировна сеткалу шляпа-бöрÿк берди. Чала jалтанып турдым. Кöрзöм, Николай Андреевич ле Эмилия Владимировна кандый да коруланар кийим jогынаҥ ла адаруга jууктап, уйазын ачты, коркыбазын деп, айылдыҥ ээзи меге jаҥып ийди. Адарулар олорды керексибейт те, кÿÿлеп, чагып учпайт та. Байла, адарулар ла адаручылар бой-бойына ÿренижип калгандар. Мен олорды кöрÿп, фотого тÿрген-тÿкей согуп турдым. Адаручылардыҥ jартаганыла, бу уйаныҥ адарулары jобош кылык-jаҥду. Кезик уйа адарулар кылыкту болор, кезик уйа иштеҥкей, кезиги jалку да болор. Ӱзе неме улустый ла ошкош…\nКажы ла кижи адаручы болуп иштеп болор бо? Андрей Николаевичтиҥ айтканыла, адаручы болорго, адару ошкош иштеҥкей болор керек. Оноҥ öскö бу керекти ончо аайлап-баштаарга кÿч болор. Эмди ле бу куран айда калганчы мöтти алып, адаруларды кышка белетеер керек. Уйаларын jылулап, кышка тамзыгы jеткилинче болзын деп кичеенер. Кышкыда адаручыга эдер иш jок деп сананбагар: канча рамдар белетеери кайда, jаскыда ишти öйинде баштаарына ончо jазалдарды белетеп алар керек. Jаскыда уйаларды ачып, курсагы арткан ба, оору-jобол бар ба — ÿзе кöрöр керек. Орус албатыныҥ «Сыпышкаларды кÿскиде, адаруларды jаскыда чоттоор» деп укаа сöзи санааргага кирет пе? Адару кöптöгöн болзо, башка уйа тöзöп, билезин бöлиир керек.\nJаан изÿ айда баштапкы мöтти алып jат. Бистиҥ соок jерде, öскö тергеелерге кöрö, бу бир эмеш орой öй. Мынайып, куран айга jетире сыраҥай ла иштиҥ изÿ öйи: канча мöт урган флягаларды тажыыры, ол рам-уйаны ойто арутап арчыыры – тегин керек эмес эмей. Адаручылардыҥ мöди jаан суруда болот, садары jанынаҥ сурак турбай да jат. Анчада ла öскö тергеелердеҥ келип, садып аладылар. 2018 jылда Кыдат та jеринеҥ келип алгандар, jербойыныҥ да улузы мöтти сурулап, садып аладылар. Байла, керек чыҥдыйда. «Бажынаҥ ла ала бис бойыска ээжи тургузып алганыс – чыҥдыйы учун, оныҥ да учун мöт суруда. Кезик-кезикте чыҥдый эмес мöт садып турганын кöрзöм, ичим ачыыр» — деп, Андрей Николаевич ачыгынча айдат.\nБу иштеҥкей билени кöрÿп, адару ла чымыл керегинде кеп-куучын санаамга кирди. Иштеҥкей улустыҥ куучыны да тöзööндÿ, кереги де эрчимдÿ болуп öзöр, jаранар, телекейге jарашты сыйлаар. Адару ошкош. Адару амыры jогынаҥ иштенип, ондый тузалу ла амтамду тамзыкты улуска сыйлайт. А jалку, кылыгы jаман улусты кöрзöгöр, торт ло чымыл — јаҥыс ла коп-сайак, jаткан jеринде кир-тор. Оныҥ да учун, адару ошкош адаручыларга, иштеҥкейлерге мынаҥ да ары ачык јолдор болорын кӱӱнзейли. Ижигер эрчимдÿ, öзÿмдÿ болзын, амадаганаар бÿтсин!


Каланыҥ оромдоры јаранат - altaicholmon\nКӱчӱрген айдыҥ 23-чи кӱнинде тергеениҥ башчызы Олег Хорохордин Горно-Алтайскта Строительдердиҥ оромында јаҥы площадкалардыҥ ачылтазында турушкан.\nОндо «Јадар јер ле кала ичи» нацӱлекер аайынча балдар ойноор ла спортло тазыктырынар эки јаҥы площадка тудулган. Олор ойноор комплексле, воркаутла тазыктырынарына керектӱ јазалдарла, тышкары тургузатан тренажерлорло, кичӱ футбол ойноор јалаҥла јеткилделген. Анайда ок площадкалардыҥ јаны јарандырылган, айландыра ӧзӱмдер отургузылган.\n«Бу ӧзӱм алынып јаткан микрорайон. Анда ӱч муҥнаҥ кӧп улус, ол тоодо бир муҥнаҥ кӧп балдар јуртайт. Мындый объект микрорайонго керектӱ болгон. Оныҥ да учун каланыҥ јарандыратан јондык јерлерин талдаары аайынча рейтинговый ӱнбериште бу микрорайон јеҥӱчил болуп чыкканында кайкагадый неме јок» — деп, республиканыҥ башкараачызы айткан.\nОлег Хорохордин эм тургуза ӱренчиктер карантинде болгонын ла ӱредӱ токтодылганын айдып, санитар-эпидемиялык айалга оҥдолзо ло, балдар бош ӧйин кыйалтазы јоктоҥ бу площадкаларда ӧткӱрер деген.\nОл бу объекттерди туткан строительдерге ижин чыҥдый бӱдӱрген учун быйанын айткан ла площадкалар балдарды ла јаан улусты узак јылдарга сӱӱндирерине бӱткенин темдектеген.\nКаланыҥ ичинде јадарына эптӱ айалгалар тӧзӧӧр программа аайынча Горно-Алтайскта беш јылдыҥ туркунына 50-ге јуук дворовый ла јондык јерлер тудулган.\n«2019 јылдаҥ ала бу программа текши республика ичинде иштеер этире элбедилген ле ӱчинчи јылга улай «Јадар јер ле кала ичи» нацӱлекер аайынча бӱдет. Мынызы бис келер де јылдарда балдардыҥ площадкаларын, спортплощадкаларды тударыс, јаҥыс ла каланыҥ улузыныҥ эмес, је анайда ок бастыра тергеебистиҥ эл-јоныныҥ јӱрӱмин эптӱ эдерис дегени болуп јат» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nЈуулган улуска уткуулду сӧзин Эл Курултайдыҥ председателиниҥ ордынчызы Герман Чепкин база айткан. Ол бу программа 2017-2018 јылдарда партийный ӱлекер аайынча иштегенин, 2019 јылда нацӱлекерге киргенин ле эмди ол аайынча иштер јаҥыс ла тергеебистиҥ тӧс калазында эмес, је анайда ок јурт јерлерде база ӧдӱп турганын темдектеген. Оныҥ айтканыла, амыраарына ла ӧйди тузалу ӧткӱрерине керектӱ мындый объекттер кажы ла јыл ачылат. Тергеебистиҥ эл-јоны бу площадкаларда бош ӧйин ӧткӱрет, спортло тазыктырынат.\nГорно-Алтайсктыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронованыҥ айтканыла, 2022 јылда каланыҥ јарандыратан јондык јерлериниҥ ӱлекерлерин талдаары аайынча рейтинговый ӱнбериште эки муҥнаҥ кӧп кижи турушкан. Олордоҥ 900 кижи ӱндерин Строительдердиҥ оромында спортло тазыктырынарыныҥ площадказын тудары учун берген. «Бу микрорайонды јарандырар иш улалар» — деп, Ольга Сафронова айткан.\nКӧдӱриҥилӱ керек-јаракта кайралдар база табыштырылган. Ол тоодо «Јадар јер ле кала ичи» нацӱлекердиҥ «Калада јадарга эптӱ айалгалар тӧзӧӧри» деген федерал ӱлекери аайынча јарандыратан јондык јерлерди талдаар онлайн ӱнберишти ӧткӱреринде эрчимдӱ турушкан улуска Россияныҥ Минстройыныҥ быйанду самаралары табыштырылган. Бу онлайн ӱнбериш бирлик федерал платформада ӧткӱрилген баштапкы мындый бастырароссиялык ӱнбериш болгон. Россияныҥ Минстройыныҥ быйанду самараларын Горно-Алтайсктагы Јашӧскӱримниҥ тӧс јериниҥ директоры Эркелей Бекова, АР-дыҥ тергееле башкарар тӧс јериниҥ специалисти Алтынсай Курдакова, добровольчествоны јӧмӧӧриниҥ «Алтайдыҥ ийдези» деп тергеелик тӧс јериниҥ јааны Мария Рылеева, АР-дыҥ тергеелик ӧзӱминиҥ министерствозыныҥ јадар јер аайынча политика бӧлӱгиниҥ баш специалисти Толунай Эдокова алгандар.\nКӧдӱриҥилӱ керек-јарак бу микрорайондогы «Олимп» ле «Спарта» клубтарда тазыктырынып турган студенттер ортодо футбол аайынча најылык матчла тӱгенген.


Улус таҥынаҥ сурактарыла баштанган - altaicholmon\nУлус таҥынаҥ сурактарыла баштанган\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин бу јуукта улусла олордыҥ таҥынаҥ сурактары аайынча јаҥжыккан туштажулар ӧткӱрген.\nГорно-Алтайскта јадып турган бир кижи спикерге јердиҥ јер-кадастровый учедыла колбулу суракла баштанган. Ол кижиниҥ айтканыла, 1987 јылда беш бала чыдадып турала, кеми 6 соток јерди тузаланарына ӧйи чокымдалбаган ӧйгӧ алган болгон. Бу документке колды ол тушта горисполкомныҥ председатели Михаил Гнездилов ло исполкомныҥ качызы Александр Чеконов салган болгон. Jанында агаштар ӧзӱп ле јол ӧдӱп турган бу јерде ол кеми 36 квадратный метр турачак тудуп алган. Кызалаҥду 90-чы јылдарда, качан ишјалды 3-5 айдыҥ туркунына тӧлӧбӧй турган ӧйдӧ, балдарын ол ӱйи јогынаҥ чыдаткан. Оныҥ ӱйи јадын-јӱрӱмниҥ кызалаҥына чыдашпай, биленеҥ јӱре берген болгон…\n«…Тургуза ӧйдӧ јердиҥ кадастрыныҥ специалисттери мениҥ билемди јаргыга берерге јазанат, нениҥ учун дезе, кӧрӧр болзо, биске берген јерде бистеҥ озо ӧскӧ ээ болгон болуптыр. Эмди, 45 јыл ӧткӧн соҥында, бу кижи бистиҥ јерди ээленерге туру. Керек јаргыга берилип јат» — деп, сурагыла баштанган кижи куучындаган.\nВладимир Николаевич бу суракты бойыныҥ шиҥжӱзине алып, керектиҥ аайына чыгарга, документтерди каланыҥ администрациязына аткарарга туру. Оноҥ бу сурак јанынаҥ аайлаштыру ӧдӧр.\nТуштажуга келген база бир кижи, јарлу билимчи ле јондык ишчи, тура-коммунальный јеткилдештердиҥ тӧлӧмирлери, кӧп квартираларлу тураларды јазаарыныҥ взносторы јанынаҥ оныҥ иштеп алган јеҥилтелерин бир ле јакаанла јӧптӧп салзын деп суракла баштанган. «55 јылдыҥ туркунына иштеп, ӱредӱликтиҥ ӧзӱмине камааным јетирип, башка-башка јондык-политикалык иштерде туружып, экинчи группалу кенек болуп тура, государствоныҥ јанынаҥ меге андый ајару эдилерин сураар тап-эрик менде бар деп бодойдым» — деп, ол айткан.\nБу јуукта бойыныҥ 86 јажын темдектеген ол кижиге Владимир Тюлентин мынайда јартаган: Алтай Республиканыҥ 2013 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 27-чи кӱнинде јарадылган «Алтай Республиканыҥ јеринде кӧп квартираларлу тураларда текши јӧӧжӧниҥ капитальный ремонтын ӧткӱрерин јеткилдееринде колбуларды аайлаштырары керегинде» јасагыла болзо, капремонт учун взносты тӧлӧӧриниҥ чыгымдарыныҥ 100 процент компенсациязы јажы 80 јашка једип калган, јаҥыскан јадып ла иштебей турган улуска эдилет — бу улуста оны тӧлӧӧри јанынаҥ тӧлӱ јок болзо.\nКомпенсацияныҥ кеми тураныҥ текши кеминиҥ бир квадратный метри учун капремонттыҥ взнозыныҥ эҥ ас кемине келиштирте чотолып јат. Ай туркунына ол взностыҥ кеми 7.44 салковой болот. Анайда ок чотомол эдер тушта, јаҥыскан јадып турган кижиге келижип турган субсидияны чоттоорындагы тергеелик стандарттыҥ кеми ајаруга база алылат. Бу стандарттыҥ кеми бистиҥ тергееде 33 квадратный метр.\n«Кеми стандарттаҥ артыкташ јер учун коммунальный тӧлӧмирдеҥ, керек дезе бастыра јӱрӱминде ак-чек иштеген улусты, јайымдаар тап-эрик спикерде јок» — деп, Владимир Тюлентин јартаган.


Черӱге алары башталган - altaicholmon\nӰлӱрген айдыҥ 8-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ јуучыл комиссары Олег Денисенко пресс-конференция ӧткӱрип, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттерине быјылгы кӱсте Россияныҥ черӱзине улус аларыныҥ ээжилеринде болгон кубулталар керегинде куучындаган.\nЈуучыл комиссар О. Денисенко быјылгы кӱсте бистиҥ тергеедеҥ черӱге ӱч јӱс бежен кижи барар учурлу деп айткан. Олордыҥ баштапкы бӧлӱги молјулу керегин бӱдӱрерге ӱлӱрген айдыҥ 18-чи кӱнинде атанар. Јуучыл комиссариат јиит солдаттардыҥ калганчы бӧлӱгин дезе черӱге јаҥар айдыҥ 23-чи кӱнинде ӱйдежер. Мыныла Алтай Республикада быјыл улусты черӱге аларыныҥ ӧйи окылу тӱгенер. Туулу Алтайдыҥ јииттери Тӧрӧлин корулаары аайынча молјулу керегин јаҥжыкканы аайынча ороонныҥ јуучыл ийде-кӱчтериниҥ бастыра бӱдӱмдеринде бӱдӱрер — кейдеги десанттыҥ черӱзинеҥ ала јерде јӱрер частьтардыҥ бӧлӱктерине јетире.\nОн сегис јажы јеткен јиит улусты черӱге алар иш «Јуучыл молју ла јуучыл служба» керегинде федерал јасак, «Россия Федерацияныҥ граждандарын ӱлӱрген-јаҥар айларда черӱге алары ла черӱдеги службазыныҥ ӧйи тӱгенип јаткан граждандарды черӱдеги службадаҥ јайымдаары керегинде» Россия Федерацияныҥ президенти В. Путинниҥ 2019 јылдыҥ сыгын айыныҥ 30-чы кӱнинде кол салган 472-чи таҥмалу јасак, Россия Федерацияныҥ коруланарыныҥ министри С. Шойгуныҥ 2019 јылдыҥ сыгын айыныҥ 30-чы кӱнинде чыгарган 565-чи таҥмалу јакарузы аайынча ӧдӱп јат. Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели О. Хорохордин 2019 јылдыҥ сыгын айыныҥ 6-чы кӱнинде бистиҥ республикада ӱлӱрген-јаҥар айларда улусты черӱге аларын ӧткӱрери керегинде јакаанга база кол салган.\nРеспубликаныҥ јуучыл комиссарыныҥ темдектегениле, улусты черӱге алар каруулу кампанияны једимдӱ ле тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱреринде Алтай Республиканыҥ башкараачылары, башкаруныҥ турчылары, каланыҥ, аймактардыҥ башкараачылары, јашӧскӱримниҥ ле ветерандардыҥ јондык организацияларыныҥ чыгартулу улузы эрчимдӱ туружып јат. Ветерандардыҥ ла јондык кыймыгулардыҥ болуш-јӧмӧлтӧзиле јииттерди черӱге кӧдӱриҥилӱ айалгада аткарары тӧзӧлӧт. Черӱге барып јаткан јиит улустыҥ ада-энелери призывной камыстыҥ ижинде эрчимдӱ туружат. Олег Михайлович пресс-конференцияда јииттерди черӱге ӱйдежип јаткан кӧдӱриҥилӱ керек-јарактарды республиканыҥ элбек јетирӱлер эдер эп-аргалары эфирде, электрон сайттарда ла газеттерде элбеде кӧргӱзип јат деп база темдектеген.\nО. Денисенко бу кӱскиде черӱге барып јаткан јииттердиҥ бастыразы, алдындагы ла јылдарда чылап ок, јуучыл кеп-кийимле, таҥынаҥ электрон карталарла, «ВТБ-24» банктыҥ акча салатан аҥылу карталарыла толо јеткилделер деп айткан. Республиканыҥ јуучыл комиссариадында ӧткӧн пресс-конференцияда ол кӱн журналисттерге черӱге барып јаткан јиит солдатка берилип турган эдим-тудумдар база элбеде кӧргӱзилген. Јуучыл комиссардыҥ айтканыла, эмди јиит солдаттарды јолой поездте вагон-ресторанда изӱ курсакла база тойо азырагылап јат. Бу јаҥырту јуучыл ийде-кӱчтерде эки јыл мынаҥ кайра кийдирилген. Ол бӱгӱнги кӱнде једимдӱ иштеп јат.\nРоссия Федерацияныҥ президенти 2019 јылдыҥ кочкор айыныҥ 6-чы кӱнинде «Јуучыл молју ла јуучыл служба» керегинде федерал јасакка кубулталар кийдирген. Јасакка эдилген кубулталар аайынча эмди кажы ла гражданин јаткан јеринде регистрациядаҥ камааны јогынаҥ јуучыл учетко кыйалтазы јогынаҥ турар учурлу. Гражданинде келген ол эмезе јаткан јеринде регистрация јок то болзо, ол оны јуучыл комиссариатка барып, учетко турарынаҥ бир де јайымдабай јат. Гражданин ӧскӧ јерге ӱч айдаҥ кӧп ӧйгӧ барза, ол јуучыл учетко турарыныҥ ээжизин толо ло кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱрер учурлу. Бу ээжи бузулза, ого административный кезедӱ эдилердеҥ айабас.\n«Јуучыл молју ла јуучыл служба» керегинде федерал јасактыҥ 22-чи, 23-чи, 24-чи ле 51-чи статьяларына база кубулталар эдилген. 2019 јылдыҥ сыгын айыныҥ баштапкы кӱнинеҥ ала черӱге аларыныҥ ээжилеринде эмди мындый јаҥыртулар бар: јиит кижиде очный ӱредӱдеҥ улам черӱдеҥ отстрочка бар болзо, ол эмезе ол кандый бир степеньдӱ билимчи, службазыныҥ ӧйинде божогон кижиниҥ уулы, эмезе оныҥ кожо чыккан карындажы, аказы болзо, ол тузаланып турган отстрочказынаҥ бойыныҥ кӱӱниле мойножор аргалу. Отстрочкадаҥ бойыныҥ кӱӱниле мойножып турганы керегинде ол военкоматтыҥ комиссиязына акту бойыныҥ угузу бичигиле баштанар учурлу. Эмди срочный службада турган черӱчилдер оныҥ билезинде экинчи бала чыккан учуралда службазын јетире ӧтпӧй јанар аргалу.\nЈуучыл комиссариатка повестка аайынча шылтагы јогынаҥ келбеген кижиге кезедӱ эдилери база темдектелет. Јасакка тайанып эдилген мындый јаҥыртуны башкаруныҥ комиссиязы јарадып јат. Кезедӱ эдетен штрафтыҥ кеми документ аайынча 500 салковойдоҥ ала ӱч муҥга јетире болор. Мынаҥ башка биледе болгон кубулталар, иштеген ле ӱренген јерлерин солуган, ӧскӧ јерге кӧчкӧн учуралдар керегинде јуучыл комиссариатка јетирӱ этпеген тушта, ого салынган штрафтыҥ кеми алты катапка кӧдӱрилер деп, пресс-конференцияда база айдылган.