06.03.2020 - altaicholmon\nИнвестиции в ремонт дорог на Алтае увеличены до 1,4 млрд рублей\nСредства, которые направят в Республике Алтай на ремонт дорог в 2020 году в рамках национального проекта «Безопасные и качественные дороги», увеличены в два раза по сравнению с 2019 годом и составят 1 млрд 452 млн рублей. Соответственно, в этом году будет отремонтировано и более чем в два раза больше дорог — 155 км. Республика Алтай\nЭпшилердиҥ јаскы јаҥары…\nТолунай Топчина Сен Эбиреде улустаҥ Эҥ ле кару кижи — сен. Эт-јӱрегим сӱӱндирген Эҥ ле јараш кӱӱзи — сен. Согулталу јӱрӱмде Соолбойтон ийдем — сен. Кӧҥкӧрӧ тӱшкен тужымда Кӧдӱрип чыгар јолым — сен. Ӱрӱстелген сӱӱнчимле Ӱлежетен кижим — сен. Ӱн алыжып јаҥылган Ӱлгеримниҥ кӱӱзи — сен. Элбиреген маааныдый, Эҥилбейтен кӱӱним — сен.\n«Сӱӱген иш — јӱрӱмде ырыс»\nТомсктогы государстволык университет бӱгӱнги кӱнде Сибирьде ле текши ороон ичинде эҥ мактулу тӧс университеттердиҥ бирӱзи болуп турганы кемибиске де jажыт эмес. Бу jууктарда «Times Higher Education» деп британский журнал бӱткӱл телекейдиҥ университеттериниҥ рейтингин тургускан. Ого Россияныҥ 39 вузы кирген. Бу рейтинг аайынча ТГУ Россияныҥ вузтары ортодо 6-чы jерде, телекейде – 501-чи jерде. Бу университет бистиҥ\nЈалтыраган тошто — јаражай кыстар!\nБыјыл кочкор айда Кан-Оозы аймактыҥ хоккеист кыстары Москвада Агару Патриарх Кириллдиҥ сыйы учун ӧдӱп турган јаҥжыккан маргаандарда туружып, кайралдар учун тартышкан бастыра тӧрт команданы јеҥип, онынчы катап болгон бу турнирдиҥ абсолютный јеҥӱчили болуп чыккан. Аймактыҥ администрациязы ла эл-јоны бӱгӱн дезе, Ӱй улустыҥ телекейлик байрамыныҥ сыраҥай ла алдында, Кан-Оозында команданыҥ ары кӧрзӧ ай, бери кӧрзӧ кӱн\nЈылдыҥ ӱренчиги – оморкодулу ла каруулу\nБалдардыҥ ӱзеери ӱредӱзиниҥ республикан тӧс јеринде тулаан айдыҥ 2-3 кӱндеринде «Јылдыҥ ӱренчиги-2020» деген талалык кӧрӱ-маргаан ӧтти. Быјыл ӧткӧн кӧрӱ-маргаанда таланыҥ ончо аймактарыныҥ школдорынаҥ ла онойдо ок республикан классический лицейдеҥ, В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназиядаҥ одус бала турушты. Кӧрӱ-маргаан балдардыҥ јаштары аайынча ӱч бӧлӱкле ӧткӧн: оогош, орто ло јаан. Оогош бӧлӱкте (4-5 кл.) –\nАлкы бойлоры – кеберкек, ижи – јонго тузалу\nКар кайылып, ар-бӱткен тынданып, баштапкы чечектер кӧрӱнип келген јараш јастыҥ бажында Эпшилердиҥ јаркынду байрамы темдектелет. Ӱй улус бойлоры да чечектердий. Олор, эр улуска кӧрӧ, сӱрекей сескир, јалакай, јымжак јӱректӱ, чичкечек, ээлгир сынду эдип јайалган. Је андый да болзо, олордыҥ ортозында кату иштер бӱдӱрип, эр улусла теҥ-тай иштеп, турумкай ла ӧктӧм болгондоры кӧп. Јууктап келген байрамга\nАлтай Республика учун иштеери јаан бӱдӱмји ле каруу…\nПолитикада туружары ӱй кижиниҥ кереги эмес, оныҥ каруулу кереги – билези, айылы, амыр профессия деп, кӧп улус чотойт. Је калганчы ӧйдӧ ӱй улустыҥ политикада туружары кӧптӧп, олор ороонныҥ ла тергеениҥ јадын-јӱрӱми јаранарына, ичкери ӧзӱмине јаан камаанын јетирип турулар. Олордыҥ тоозында Алтай Республиканыҥ парламентине беш катап тудулган сок јаҥыс эпши депутат, Федерация Совединде Алтай Республикадаҥ сенатор\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарыла, башкаруныҥ турчыларыла видеоколбула конференция ӧткӱрген. Јуунда Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱ алганыныҥ 75 јылдыгына белетеништиҥ сурактары шӱӱжилген. Аҥылу ајаруны Олег Хорохордин јууныҥ ветерандарына ла тылда иштегендерге «Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱниҥ 75 јылдыгы» деген медальдарды табыштырарына эткен. Республикага бир муҥнаҥ ажыра мындый медальдар келген. Олорды табыштырар ишти\n«ОНФ. Болуш» деп кӧзнӧк — Сибирьде баштапкызы\nТулаан айдыҥ 2-чи кӱнинде Горно-Алтайскта ижиниҥ ууламјылары кӧп тоолу «Мениҥ документтерим» деген тӧс јерде (Чаптыновтыҥ оромы-28) Сибирьдеги федерал округта эҥ баштапкы «ОНФ. Болуш» деген кӧзнӧктиҥ ачылтазы ӧткӧн. Бу тӧс јерде (МФЦ) ачылган кӧзнӧк улус Текшироссиялык албаты фронттыҥ «Чике колбу. Оноҥ арыгызы» деген программазы ажыра чике баштанулар эдерине учурлалган. Бу программаныҥ амадузы РФ-тыҥ президентине баштанган улустыҥ\nӰчјандай камыстыҥ јууны ӧткӧн\nЈонјӱрӱм-иш колбуларды аайлу-башту эдери аайынча республикан ӱчјандай камыстыҥ јууны тергеениҥ башкарузында ӧткӧн. Јуунды Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Алексей Тюхтенев ӧткӱрген. Камыстыҥ ижинде тергеениҥ государственный јаҥыныҥ бӱдӱреечи органдарыныҥ, «Алтай Республиканыҥ профсоюзтарыныҥ бириктирилген организациязы» деп биригӱниҥ, Алтай Республикада ишбереечилердиҥ биригӱзиниҥ чыгартулу улузы турушкан. Јуунныҥ туружаачылары государственный јонјӱрӱмдик политиканы јӱрӱмде бӱдӱрери аайынча јолдыҥ картазыныҥ кӧргӱзӱлерин, бу


Экологияны ла экономиканы бир јолло апарза... - altaicholmon\nЭкологияны ла экономиканы бир јолло апарза…\nКалганчы ӧйдӧ кӧп тоолу јерлештерис јӱзӱн-башка ууламјыларла коммерциялык эмес биригӱлер ачып, бойыныҥ јӱрӱмдик кӧрӱми, амадаган амадузы, ӧзӧгин ӧйкӧгӧн сурактары аайынча эрчимдӱ иштегилеп јат. Ол тоодо албатыныҥ культуразына, кӱч айалгага киргендерге болужарына, ар-бӱткенди корыырына учурлалган НКО-лор кӧп. Онойдо ок эл-јон ортодо, анчада ла јииттердиҥ тоозында эрчимдӱ, ичкери кӧрӱмдӱ, тӧрӧлчи ӧзӧк-буурлу улус кӧптӧп турганы јарамыкту ла јозокту. Бӱгӱн бис кычыраачыларысты андый јииттердиҥ бирӱзи тӧӧлӧс сӧӧктӱ Артем ПИЯНТИНОВЛО таныштырадыс.\nАртем эл-јонныҥ јӱрӱмдик сурактарыла, ар-бӱткенди корулаар ууламјыла база иштейт. Айла, 33 јашту јииттиҥ ӱредӱзи де ар-бӱткенле, аҥ-кушла колбулу. Ол бойы ла апарып јаткан ижи керегинде мынайда куучындады:\n—Чыккан-ӧскӧн јерим Оҥдой аймактыҥ Алтыгы-Талду јурты, ол эмезе оны Ленинјол деп адайдылар. Баштамы класстарды ондо, 5-7 класстарды Караколдыҥ школында ӱренеле, 8-чи класстаҥ ала республикан классический лицейде ӱренгем. Оноҥ арыгы јолымды экологиялык сурактарга учурлаар деген санаала Томсктыҥ государстволык университединде экологтыҥ ӱредӱзине киргем.\nНКО кеминде баштапкы ла эткен ижисти алар болзо, ол алтай аш-курсакка учурлалган\nБийик ӱредӱни 2010 јылда тӱгезип, Алтайыма келип, Маймада «Алтай-Гео» деген учреждениеге ишке киргем. Ол алдында ӧйдӧ бӱткӱл Сибирьдиҥ, СССР-дыҥ телкемдеринде иштеп турган «Алтайские геофизические экспедиции» деген сӱреен јаан учреждение болгон. Оноҥ кӧп тоолу билимчилер, геологтор, геофизиктер, топографтар иштеп чыккан. Шак бу тоомјылу учреждениениҥ эмдиги бӧлӱгинде эки јыл лаборант болуп иштегем. Оноҥ тергеебистиҥ ар-бӱткендик байлыктар аайынча министерствозына кӧчӱп, тӧрт јылдыҥ туркунына ар-бӱткендик парктардыҥ, заказниктердиҥ ижин башкаргам ла бир јыл сууларла колбулу иштерде турушкам. Бу иш меге сӱрекей јилбилӱ болгон. Ол ӧйлӧрдӧ мен тергеебистиҥ ле орооныстыҥ башка-башка јерлериле таныжып, кӧп јорыктагам.\nБастыра ишмекчи јол-јорыктарымнаҥ Красноярский крайдагы «Ергаки» деген ар-бӱткендик паркка барып јӱргенимди аҥылайдым. Бӱгӱнги кӱнде айалгазыла, ӧзӱмиле ол эҥ артык андый парктардыҥ бирӱзи болуп јат. Ондо бис кӧп тоолу коллегаларысла туштажып, таныжып, кийнинде де јарамыкту јӱзӱн-башка керек-јарактар ӧткӱрип, ченемел алганыс. Онызы мениҥ ле бир канча нӧкӧрлӧримниҥ эмдиги ижиске ончозы керектӱ ле тузалу деп айдарга јараар.\nРеспубликабыста ар-бӱткенниҥ аҥылу коруулду баштапкы јери 1995 јылда тӧзӧлгӧн. Ол текши Россия ичинде андый государстволык каруулу баштапкы јер болгон. 1995 јылда бистиҥ бу јерге окылу кере бичик берилип каларда, андый јерлер керегинде федерал јасак дезе 1996 јылда чыккан. Кийнинде ЮНЕСКО-ныҥ телекейлик энчизиниҥ јерлери тӧзӧлгӧн. Министерстводо ижим ончо бу јерлерге учурлалган эди.\nСууларла иштеп баштайла, кажы ла кӱн окылу чаазындарла, аренда аайынча јӧптӧжӱлерле уружар керек болгон. Бир сӧслӧ айтса, бир кыпта отурар иш. Ол ичиме кирбей турарда, 2017 јылда министерстводо ижимнеҥ чыккам.\nТаҥынаҥ бойым иштеер деп, туризм бӧлӱкке ууландым. Нениҥ учун дезе, менде байагы ишле колбой ончо республиканы эбирип, кӧп јерлерди јакшы билип, улусла таныжып алган јакшынак арга-ченемел болгон. Онойып, таҥынаҥ аргачы болуп, бир кезек ӧйгӧ туристтерле иштегем.\nКийнинде ӧйдӧ бир канча шылтактардаҥ улам таҥынаҥ аргачыныҥ ижин токтодып, коммерциялык эмес биригӱ ачкам. 2019 јылда тӧзӧлгӧн биригӱниҥ ады — «Каракол ӧзӧктиҥ соведи» («Совет Каракольской долины»). Ого ӱзеери 2020 јылда нӧкӧрим Айабас Метреевле кожо эл культураны корыыры аайынча «Алтайдыҥ энчизи» деген фонд ачып алганыс. Оныҥ ачылтазы быјыл Шашыкманнаҥ башталган ӧртлӧ колбулу деп айдарга јараар. Ӧртти ӧчӱреринде Оҥдой аймактыҥ кӧп улузы турушкан. Ол тоодо Каракол ӧзӧктиҥ Бичиктӱ-Боом, Боочы, Кулады, бис јаар Ленинјол, Туйакту јурттардыҥ уулдары јуулыжала, ӧртти ӧчӱрерге болушканыс. Ол ло тушта кӧрӧр болзо, улуста ӧрт ӧчӱрер не де јок, јаҥыс ла кӱректер, агаш аразын корыырыныҥ ишчилеринде — ондый ок айалга. Бийик тайгага дезе ӧрт ӧчӱреечи кӧлӱктер једип албас. Ол тушта јӱк «Ӱч-Эҥмек» ар-бӱткендик парк (Д. Мамыев) биске ӧртти белине суулу капты јӱктенип алып ӧчӱрер таҥынаҥ јазал берген болгон. Оныҥ болужыла канча агашты оттоҥ аргадап алганыс. Ол јазал оогош то болзо, сӱрекей тузалу ла керектӱ болгонын билдис…\nТургуза ӧйдӧ садуга чыгарылып турган кереес эдимдер телекейлик ээжи-стандартка келишпейт\nОнойып, Алтайыстыҥ байлык ар-бӱткенин, аҥ-кужын, культуразын корулап, чеберлеп алар деген санаала мындый кӧмзӧ тӧзӧдис. Ого ончо кӱӱнзеген улус јӧмӧжип, келер ӧйдӧ бу кӧмзӧ тӧрӧл јеристиҥ курч сурактарын аайлаштырарга, чечерге јаан арга болор деп кычырула, ээжи-некелтеле иштейдис.\n«Каракол ӧзӧктиҥ соведи» ажыра бис грант ойноп алып, оныҥ болужыла Оҥдой аймактыҥ эмчилик учреждениелерине, коронавирус оорула тартыжып турган эмчилериске таҥынаҥ чеберленер кеп-кийим ле башка да эдимдер алдыбыс. Бу ууламјыда ишти оноҥ ары улалтадыс.\nНКО кеминде баштапкы ла эткен ижисти алар болзо, ол алтай аш-курсакка учурлалган эди. Чокумдап айтса, бис албатыныҥ сӱттеҥ эткен аш-курсагы керегинде јетирӱлер јууп чыгарганыс, мастер-класстар ла башка-башка туштажулар ӧткӱргенис ле оны ончозын јондык сетьтерде бӱктериске кӧмзӧлӧп, эмди де араайынаҥ апарып јадыбыс.\nАртем ло ол бойы ошкош эрчимдӱ кӧрӱмдӱ јииттер окылу тӧзӧп алган организациялары кеминде кӧп бӱдӱм ишти бӱдӱрерин темдектеп алган. Ол тоодо, темдектезе, јаан јаштулардаҥ, билер улустаҥ јерлердиҥ алтай аттарын, олор керегинде куучындарды, соојыҥдарды бичип, бичиктер чыгарары. Эрчимдӱ ижинде јииттер «Ару Алтай» деген кыймыгула, Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱ институдыла куучын ӧткӱрген, ӧмӧ-јӧмӧ иштеген.\nА. Пиянтиновтыҥ бу јолында база бир солун керек-јарак ол «Евразия јер-телкеминде культура: јаҥжыгулар ла јаҥыртулар» деген јаан билим-практикалык конференция болды. Оны Барнаулда культураныҥ Алтайдагы государстволык институды быјыл алтынчы катап ӧткӱрген. Бу конференцияда культурологияныҥ эрчимдӱ јиит докторы, культураныҥ Санкт-Петербургтагы государстволык институдыныҥ доценти Иван Леоновло, ондо ок телекейлик культураныҥ факультединиҥ студенти Игорь Кирилловло ӧмӧ-јӧмӧ «Культураныҥ байлу эдимдери ле олорды сувенир эдип таркадарыныҥ курч сурагы» деп докладыла туружаачыларды таныштырган. Бичимел-статья сувенир эдимдерге учурлалган.\nОныҥ темдектеп, јӱрӱмде иштедерге сананганыла, амадузыла Иван Леонов бир јылга шыдар ӧйдиҥ туркунына таныжып кӧргӧн. Бу билимчи јаҥыс та Туулу Алтайла јорыктаган эмес, је онойдо ок ӧскӧ дӧ тергеелерле јорыктап, кӧп тоолу јӱрӱмдик учурлу шӱӱлтелер эткен болуптыр. Кереес эдимдерди эмезе сувенирлерди јаҥыс ла ойынчык деп айдарга јарабас. Оныҥ бойыныҥ аҥылу учуры бар. Кандый материалдаҥ белетеери, оныҥ чыҥдыйы, бӱдӱми бир тӧзӧгӧлӱ, бир ууламјылу болор керек. Тургуза ӧйдӧ садуга чыгарылып турган кереес эдимдер телекейлик ээжи-стандартка келишпей, јетпей јатканын ајаруга алгадый. Туулу Алтайдыҥ танылу бренд-темдеги болотон кереес эдимдер-сувенирлер сурууда, јилбӱде болоры јанынаҥ кӧп-кӧп иштеер керек. Темдектезе, бистиҥ су-алтай калыктыҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥыныҥ эдимдери (тӱҥӱр, тажуур ла о. ӧ.) саду јерлерде садылат…\nАртемныҥ ла оныла ӧмӧ-јӧмӧ кожо иштеп тургандарыныҥ шӱӱлтезиле болзо, сувенирлер канча ла кирези чыҥдый болзо, ого јилбӱӱ, суруу болор. Бу ууламјыда ишти ченемелдӱ, јаҥы кӧрӱмдӱ албаты устары јаҥжыккан јаҥжыгуларга тӧзӧлгӧлӧнип, тайанып, бӱгӱнги ӧйдиҥ некелтезине келиштире бӱдӱрген болзо, олорго баа да, јилбӱӱ де бийик болор эди.\nАлтайга туризм келгени јербойыныҥ эл-јонына јаан арга, је оны эмди тургуза кӧп улус оҥдобойт\nГорно-Алтайсктагы эл университеттиҥ алтаистика ла тюркология факультеди бу јанынаҥ ишти кӧнӱ апарат. Мында тергеебистиҥ устары кӱӱнзеген, јилбиркеген улуска узанып иштеери аайынча ӱредӱ ӧткӱрет. Олор эл-јонысты, темдектезе, тереле, темирле, кийисле, той балкашла иштеерге ӱредет. Олор улусты узанарына, кӧктӧнӧрине, кийис базарына ла о. ӧ. ӱредип турган болзо, бис ол эдимдердиҥ јолду учурын, баазын кӧдӱредис деп айдарга јараар деп, Артем айдат: «Алтайга туризмниҥ келгени јербойыныҥ эл-јонына јаан арга, је оны эмди тургуза кӧп улус оҥдобой турган деп айдар керек. Бу бӧлӱкте иштейтен ууламјылар бисте артыгынча, темдектезе, јажыл, аграрный деп айдатан туризм. Шак бу суракта экологияга ла экономикага экијандай јарамыкту, тузалу, алтын деп айткадый ортозын табала, иштеерге чырмайар керек.\nЧындап, бис туризмле, туристтердиҥ келижиле колбой сӱрее-чӧп кӧптӧп, јерлерис артап, ӱрелип јатканыла, онойдо ок археологиялык кереестерди «кара казаачылар» тоноп, ӱреп турганыла колбулу сурактарга база ајару эдедис. Бу сурактарды аайлу-башту чечеринде база туружып баштадыс».\nКуучынныҥ учында эрчимдӱ јиит бир кижидий туруп, Алтайысты коруп, чеберлеп, ӧзӱмдӱ јолы элбезин деп, јерлештерин ӧмӧ-јӧмӧ иштеерге кычырды.


Туриндустрияныҥ озочылдарыныҥ тоозында - altaicholmon\nТуриндустрияныҥ озочылдарыныҥ тоозында\nРоссияныҥ туризм аайынча агентствозы «Туриндустрияда профессиязы аайынча эҥ артык» деген конкурс ӧткӱрген. Оныҥ јеҥӱчилдерин кайралдайтан чӱм-јаҥ Москвада ӧтти.\nИш аайынча маргыжуда 34 сбъекттеҥ 88 кижи турушкан, келген угузулардыҥ тоозы оноҥ кӧп—350. Конкурстыҥ туружаачыларыныҥ тоозы беш јылдыҥ туркунына он катапка кӧптӧгӧн.\nАлтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле, «Ичбойындагы ла тыш јанындагы туризмниҥ эҥ артык менеджери» деген номинация аайынча 3-чи јерди «Алтай-Актив-Тур» деп агентствоныҥ генеральный директоры Татьяна Зяблицкая алган.


Улу ӱлгерлер угулган кӱн - altaicholmon\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада кичӱ изӱ айдыҥ 4-чи кӱнинде Пушкинниҥ кӱни ле Орус тилдиҥ кӱни деп бастырароссиялык байрам ӧтти. Ого учурлай библиотеканыҥ ишчилери јӱзӱн-башка соот площадкалар, поэттиҥ сӱӱген ӱлгерлерин кычырар ачык микрофон, билгирлер бийиктедер викториналар ла сананып ойноор ойындар белетеп, кычыраачыларын уткуган.\nСкрипканыҥ ӧткӱн ӱни керек-јаракты кӧдӱриҥилӱ ачкан кийнинде јети площадка ижин баштады. Библиотеканыҥ тап-эриктик јетирӱлер эдер тӧс јери белетеген площадка (С. С. Сулова, Е. П. Куликова) эки бӧлӱктеҥ турган. Бирӱзинде балдар Александр Сергеевич Пушкинниҥ чӧрчӧктӧри аайынча јуруктар јураган, экинчизинде дезе бичиичиниҥ јайаандыгы аайынча кроссвордтор табып, билгирлерин ченеген. Бу площадканыҥ ижинде волонтер болуп турушкан Лидия Андреевна Белеекованыҥ айтканыла, балдардыҥ билгирлери јакшы, анчада ла педагогикалык колледжтиҥ ӱренеечилери кӧпти билериле сӱӱндирди.\nГуманитар залдыҥ площадказы школдыҥ ӱренчиктерине белетелген. Анда балдар солун тапкыштар, кроссвордтор, чӧрчӧктӧрдиҥ геройлорын табып, јастыралар тӱзедип ойногон. Бу площадкага јӱс кире бала келип јӱрген.\nЈаш ӱйе улу поэттиҥ ӱлгерлерин эске кычырып, ончо солун ойын-керектерде турушканы учун тату сыйлар алып, јакшынак кӱӱн-тапту таркаган. Культура ишчилерге, јаан јаштуларга культуралык керек-јаракта балдардыҥ эрчимдӱ турушканын, ойногонын кӧрӧргӧ оморкодулу ла макалу болды.\nАчык микрофондо Пушкинниҥ алтай тилге кӧчӱрилген ӱлгерлери база солун ла кӧдӱриҥилу угулып турды.


Куйканыҥ баштыгында ол ло кире база аш. «Токтоҥ аш уурдагылагаҥ ба?»—деп бригадир кизиреп чыкты. «Jок, былар, бис кыранаҥ jууганыс. Öркöниҥ уйазынаҥ тапканыс. Аттыҥ öтöгинеҥ талдап алганыс»—деп кыстар айдынганын укпай, Яшка сумказынаҥ чаазын чыгарып, записка бичиди. Оноҥ ол Танага берип jакарды: «Мыны тудунала, Оҥдойго баргылагар. Jуу ойинде jарабас кылык эткенеер, jедип барбазаар, милиция келип айдап апарар. Тургуза ла баргыла». Канайдар, Тана ла Куйка ыйлажып, тескери бурып, Оҥдой jаар jолло бастылар. Тÿн кире берерде, Талду jуртка jедип, Тананыҥ Сайму таайыныҥ айылына коноло, эртезинде Оҥдойго милицияга jеттилер. Оҥдойдо олорды Бийск jаар ийгендер. Бийскте jаргы болгон. Айбыкова Куйканы jажы кичинек деп бир айдыҥ бажында божодып ийгендер. Тöрт кÿнге jойу базып, jолой орого кирип, агашка чыгып конып алып, jанып келген. Айылында дезе, 7 öскÿс карындаштары ла энези. Адазын Табыдаков Айбыкты 1937 jылда айдай бергендер. Адазы колхозтыҥ озочыл мал кабыраачызы болгон. «12 лет Октября» колхоз 30 jылдарда озочылдарына туралар тудуп беретен. Айбыкка база тура берген. Алты-Айрыда английский укту мал кабырган кыпчак сööктÿ кижи болгон.\nКÿскиде Белеҥ-Кобызында бала-барказыла öлöҥ обоолоп jадарда, апарган. Мендина Кыма кызы эмди ле Jолодо jадыры, ол öрöкöн мынайда куучындайт: «Ол 1937 jылда коркышту кöп улусты айдуга апарган. Jаан кара машина келер ле, адам öлöҥ обоолоп jадала кöрзö, келип ле jат ол машина: «Кара бука jедип ле келт, камыкты апарарга келт» деп айткан. Ол машина кöндöре ле бистиҥ jаныска токтоп, фуражкалу улус чыгып, адамды отургызып апарган. Jакшы иштÿ, туралу jаткан кижи улуска кöскö илинген, коптогылаган не. Оноҥ кийнинде чаазын келерде, ондо 1938 jылдыҥ чаган айында адып салган деп бичилген. Оноҥ ло озо таайын Толкочоков Шуптректи апарган болгон. Колхоз берген туразын ойто айрып алган. Чадыр айылда кыштаганыс, карындажым бир jашту. Эртен тура туруп келзеес, кийимиҥ кырутып калар».\nБайа jерине jанып келген Айбыкова Куйка Кыпчаковна jеткердеҥ ырысту айрылып, Кынысов Александрла jурт тöзöп, Шибее jуртта jадып, 8 бала азырап чыдаткан. Эмди де эзен-амыр отуры. 90-чы jылдарда Тана ÿÿрезине jолыгып, ол öйлöрди эске алып ыйлашкан.\nМайман сööктÿ Мерова Татьяна (Тана) Маймановнаны салымы ол кÿски кÿннеҥ ала Алтайынаҥ ырадып апарган. Бийскте jаргы оны 5 jылга jаргылаган. Норильск городто шахтада канча jылга иштеген. Ал-санаазы Алтайында, ондо энези Потошева Сырга, эjези Алтын, эки сыйны Чейне ле Таҥды. Jанар öйи jеде берерде, «Алтайыма канай jанарым, уйадына канайып чыдаарым, отурган, тїрмелеткен кижи»—деген санаалар амыр бербеген. Салым келижерде, Михаил деп казах уулла биригип, Казахстан jаар jÿре берген. Кустанай деп калада jадып, олор беш бала азыраган: эки уул, ÿч кыс. Эмди 83 jашту öрöкöн телефон ажыра «Алтайыма jанарым» деп ыйламзырап айдынат. Алтай кижиге Алтайынаҥ, албатызынаҥ ыраганы—ол эҥ jаан ачу. Бир ууш арба ла кижи кÿÿни jок таҥма учун Тананыҥ салымы онойып шыралу ла саҥ-башка болуп барган.


19.10.2021 - altaicholmon\nБийик ажуларлу јӱрӱм\nАлтай тилле чыгып турган газедистиҥ 100 јылдыгы эзенде, кӱчӱрген айдыҥ 22-чи кӱнинде, толор. Јӱс јыл, кижиниҥ јӱрӱмиле кӧрзӧ, сӱреен кӧп эмей. Бу јылдардыҥ туркунына газеттиҥ ады да, учуры да, тили де канча солынган, кубулган. Је эҥ ле учурлузы газетте иштеген канча ӱйелер солынганы. Олордыҥ ады-јолдоры ӱйелерге арткан. Мениҥ билген корреспонденттердеҥ јаан јайалталу, курч каламду деп\n«Јеристи корыыр, кичеер деген санаа-шӱӱлте амыр бербейт»\nГазедистиҥ бӱгӱнги айылчызы – Эре-Чуйдыҥ малчызы Петр КУНДИЯНОВ. Ол эрмек-куучынында јаҥыс ла бойыныҥ ижи-тожына, јуртыныҥ јадын-јӱрӱмине токтобой, республикадагы экономикалык ла политикалык айалганы канайда кӧрӱп турганын јетирген. — Петр Николаевич, мал киштежип таныжар, кижи куучындажып таныжар эмес пе? Слер кем, кайдаҥ, нени иштейдигер, айыл-јурт, бала-барка кандый? — Мен бу ла Кош-Агаш аймактыҥ Белтир јуртында чыккан-ӧскӧн кижи,


Билим тӧзӧгӧлӱ болзын - altaicholmon\nАлександр Матынович Палкин—Алтай Республикада фундаментальный физиканыҥ эҥ баштапкы алтай физик-шиҥжӱчизи, билимчизи. Ол национальный школдыҥ кийнинеҥ Томсктогы госуниверситетке кирип, оны једимдӱ тӱгескен. 1961-1963 јылдарда јиит специалист Новосибирскте физиканыҥ полупроводниковый заводында инженер-технолог болуп иштеген. Шак бу ӧйдӧ Академгородок тӧзӧлип турган болгон. Алтай јиит билим ишле јилбиркеп, билимге тартылган. Билгири бийик специалистти 1963 јылда РАН-ныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ полупроводниковый физиканыҥ институдына ишке кычырган. Мында ол кичӱ билим ишчидеҥ баш билим ишчиге јетире ӧскӧн. 1971 јылда Александр Матынович диссертациязын једимдӱ корып алган. Ол кӧп тоолу билим иштердиҥ, онойдо ок таҥынаҥ јакылталардыҥ, ӱлекер-программалардыҥ авторы. А. Палкинниҥ Академгородоктогы билим ижи бийик бааланганын оныҥ кӧп тоолу кайралдары керелейт. Темдектезе, СССР-дыҥ Билимдер академиязыныҥ Тӧргизиниҥ, СССР-дыҥ Билимдер академиязыныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ Кӱндӱлӱ грамоталары, СССР-дыҥ Билимдер академиязыныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ нерелӱ ветераны, полупроводниковый физиканыҥ институдыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазы. Алтайда иштеерде, АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдатты.\nИжинде бийик једимдерге јеткен физик-билимчи А. Палкин Академгородокто иштеп турарда, Алтай Республиканыҥ ӱредӱ, билим аайынча комитединеҥ, оныҥ кийнинде ӱредӱ ле билим аайынча министерстводоҥ кычырту келген. Шылтагы дезе—республикага билим иш јанынаҥ ченемелдӱ кижи керек. Билимчи јӧбин берип, 1996 јылда республикага келген.\nОнойып, 1996 јылдаҥ ала 2000 јылга јетире Александр Матынович Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министриниҥ баштапкы ордынчызы болуп иштеген. Оныҥ кийнинеҥ, чокымдап айтса, 2000 јылда АР-дыҥ Башкарузында билимниҥ тӧс јерин тӧзӧп, јаан ла тузалу ишти баштаган.\nТӧзӧмӧлдӱ, чокым ууламјылу иш билим ишчилерге јараган, олор јӧмӧгӧн. Нениҥ учун дезе олордыҥ ижине ајару, јилбӱ боло бергенин билимчилер база јарадып темдектеген. Республикада билимниҥ тӧс јериниҥ билим тӧзӧгӧзи салынып, иш башка-башка программаларла ӧткӧн. Мында тӧзӧмӧл ишти тӱгезип, Александр Матынович кӧнӱ, тӧс ижиниҥ экинчи бӧлӱгине кӧчкӧн. Мында аҥылап темдектегедийи—билим ишке јилбӱ экијандай болгоны. Ченемелдӱ, билгири бийик билимчиниҥ, башкараачыныҥ билгир башкартузыла сӱреен солун, тузалу, республиканыҥ социально-экономикалык ла культурно-тӱӱкилик бӧлӱктериниҥ ичкери ӧзӱмин билим ишле јеткилдеер деген јаан программага кӧчкӧн. Билимниҥ јайаан ӧмӧлиги ижин мӧрлӱ улалткан деп айдар керек.\nJе оноҥ республикада билимниҥ тӧс јери јабылып, ӱредӱлик аайынча министрге билим аайынча ордынчы тургузылган. Александр Матыновичтиҥ шӱӱлтезиле болзо, ӱредӱлик министерство школдорло, билим тӧс јер дезе билимчилерле, билим ишле чике колбуда иштеер керек. Темдектезе, мындый айалгада школдыҥ сурактарын билим јуунга чыгарып болбозыҥ, билимниҥ сурактарын ӱредӱликтиҥ јуунында кӧдӱрип болбос. Бойыныҥ ӧйинде билимниҥ тӧс јери, элбек шӱӱжӱге чыгарбай, јастыра јабылганы керегинде А. Палкин де, билимчилер де бойыныҥ шӱӱлтелерин айткан эди.\nАлександр Палкин 2000 јылдаҥ ала республиканыҥ башкарузында билим-технологиялык тӧс јердиҥ јааны болуп иштеген. Билим-технологиялык политика республиканыҥ ичкери ӧзӱмине тузалу, керектӱ иш деп, ченемелдӱ башкараачы јакшы билген. Билимчилерге окылу јакылта иш берилзе, олор оны ажындыра шиҥдеп кӧрӧр учурлу. Айдарда, билим ишти 2-3 јыл озо ӧткӱрери сӱреен каруулу, керектӱ иш деп, башкараачы кандый да ӧйдӧ чокымдап, аҥылап айдатан. Бир сӧслӧ, билим иш озолодо барып, сурактарга чокым, тӧзӧмӧлдӱ карууларды берер учурлу. Билимчилерле кажы ла ууламјы аайынча иштеер, чокым шиҥжӱлер, чоттомолдор эдер, тузазы, кирелтези јанынаҥ ширтемел-шиҥжӱ, белге-прогноз эдери туура салбас иш деп, Александр Матынович кожо иштеген улузына јаантайын айдып-јартап јӱретен.\nБилимчи иштеп келерде, республикада билим иш керегинде јасак болбогон. Шак оноҥ улам билим ишке бюджет ажыра акча-манат алар арга јок болгон. Ченемелдӱ башкараачыга каруулу ишти бӱдӱрерге келишкен. Билимчиниҥ айтканыла, јасак белетееринде иш кӧп ине. Ол јасак башкаруда, Эл Курултайда кӧрӱлген, јарадылган. Тургуза ӧйдӧ ол јасак эскирген. Оны эмдиги ӧйгӧ келиштире јазаары база керектӱ иш.\nБилимчиниҥ шӱӱлтезиле, бисте билим кадрларды белетеери јаан ла каруулу сурак. Анчада ла эмдиги ӧйдӧ, технический јанынаҥ бийик ӱредӱлӱ ишчилер сӱреен керектӱ.\nАды-јолы танылу билимчи А. Палкин онойдо ок алтай тилдиҥ программазыныҥ авторы деп бис билерис. Ол программа окылу комиссияда, башкаруда, Эл Курултайда јараду алып, кӧнӱ иштеген. Сегис јылдыҥ туркунына иштеген программаныҥ (2008 јылда токтогон) учуры, тузазы јаан болгон ине. Шак ол јылдарда бу программа јасак ошкош болуп јӧптӧлгӧн јаан учурлу иш болгонын темдектеер керек.\nАлександр Матыновичтиҥ темдектегениле, ол программа алтай тилдиҥ билим тӧзӧгӧзин кӧдӱретен сӱреен јаан учурлу иш болгон. Тилди ӧскӱретен, шиҥдейтен программа качан да токтобос иш. Алтай Республика болгон адыста, алтай тилдиҥ программазын иштедип, билим-шиҥжӱлӱ иштиҥ учурын, тоомјызын кӧдӱрзе, бисте ичкери ӧзӱм болорында алаҥзу јок.\nБойыныҥ ӧйинде Академгородокто полупроводниковый физиканыҥ институдында иштеген билимчи бистиҥ университетте иштеп тура, студенттердиҥ лабораторияларына керектӱ јепсел-приборлорды јылдыҥ ла алдыртып, болужат. Ол Академгородоктогы таныштарына баштанганда, олор кандый ла ӧйдӧ Александр Матыновичке удура келет, болужат.\nОл билим ижиле, ӱредӱчиниҥ ижиле коштой јондык иштиҥ эрчимдӱ туружаачызы деп, јаан-јаш јакшы билер. Шахматла республикан федерацияныҥ президенти Александр Палкин бу јилбилӱ ойынла нацшколдо ӱренип турала танышкан. Озо баштап уулдардыҥ ойынын лапту кӧрӱп, јаан удабай ойынга кӧнӱ кирген болуптыр. Оныҥ кийнинде Томскто университеттиҥ де чемпионы болгон, оноҥ Академгородокто до јеҥӱлӱ ойноп, бӱгӱнге јетире тыҥытту шахматчылардыҥ бирӱзи деп јолду чотолот. Совет јаҥ јайрадыларда, республикада шахматтыҥ федерациязы јоголгон. Айдарда, А. Палкин АР-дыҥ шахматла федерациязын тӧзӧп, оныҥ уставын бичип, регистрациязын эткен. Грант та бичиген, ойынга керектӱ немелерди јеткилинче садып алгандар.\nШахмат јурт јерлерде элбезин деп, федерация аҥылу маргаандар ӧткӱрет. Олор јаан ајаруны балдарды бу ойынла јилбиркеерине таскадар ишке салат. Темдектезе, јайалталу балдар јылдыҥ ла Сочиде ӧдӱп турган бастырароссиялык маргаандарда, онойдо ок Сибирь федерал округта ӧдӱп турган маргаандарда эрчимдӱ туружат.\nА. Палкин кайкамчылу, јилбилӱ, керсӱ ле тӧп, билгири бийик, байлык ченемелдӱ билимчи, ӱредӱчи, јондык ишчи. Jаш ӱйеге јозок алгадый јерлежис. Калыгына, јаш ӱйеге сӱреен тузалу, керектӱ ишти чылаазыны јогынаҥ ак-чек бӱдӱрет. Тоомјылу јерлежисти Алтай Республиканыҥ эҥ бийик кайралыла—«Таҥ Чолмон» орденле кайралдаар деп иженери артат.


Байрам Кош-Агаш, Улаган, Чой, Майма, Турачак аймактардыҥ ла Горно-Алтайсктыҥ делегацияларыныҥ парадынаҥ башталган.\nЧой аймактыҥ башчызы Александр Борисов бу байрам текши Россия ичинде учурлу байрам болгонын темдектген. Не дезе, бистиҥ ороондо башка-башка калыктар јуртайт. «Ороонныҥ политический башкартузы ас тоолу албатылардыҥ культуразын, тилин чеберлеп аларына јаан ајару эдет. Эҥ артык темдек эдип Алтай Республиканы аларга јараар. Калганчы јылдарда республикабыс јаранат, јаҥы эмчиликтер, школдор, јолдор, балдардыҥ садтары тудулат. Федерал бюджеттеҥ бу ууламјыларга акча-манат чыгарылат. Чой аймак јаан эмес, је мында алтайлар, орустар, белорустар, немецтер, еврейлер, татарлар, керек дезе бир француз та јадат. Ончобыс амыр-энчӱ, најылык айалгада јададыс» - деп, Александр Борисов айткан.\nЈаҥжыкканы аайынча келген айылчыларга курлар курчагандар. Окылу айылчылардыҥ тоозында АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ Председатели Иван Белеков, АР-дыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы Эжер Ялбаков, АР-дыҥ культуразыныҥ министри Эжер Малчинов, АР-дыҥ эл политика ла јондык колбулар аайынча Комитединиҥ председатели Игорь Яимов, АР-дыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ Ассоциациязыныҥ башкараачызыныҥ ордынчызы Родион Букачаков, АР-дыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ Ассоциациязыныҥ башкараачызы Николай Миклюшов, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы ла оноҥ до ӧскӧлӧри болгон.\nБайрамга јуулган эл-јонды АР-дыҥ Башчызыныҥ адынаҥ уткыган АР-дыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы Эжер Ялбаков мынайда айткан:\n- Бис кажы ла јыл јолыгадыс. Быјыл республикабыстыҥ делегациязы «Сокровища Севера. Мастера и художники России» деп адалган јарымка-кӧрӱде туружып, бастыра бар-јок кайралдарды ойноп алган. Бистиҥ Конституцияда «Бис Алтай Республиканыҥ кӧп калыкту албатызы…» деп айдылат. Бис јаантайын бирлик болгоныс, Туулу Алтайдыҥ магын чыгарганыс. Мынаҥ да ары тӧрӧл јеристиҥ ӧзӱмине иштеерис деп бӱдедим».\nЭжер Ялбаков тергеениҥ јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱмине камаанын јетиргени, эрчимдӱ јондык ижи учун бир канча кижиге Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазын табыштырган. Анайып, Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла «Красносельск» СППК-ныҥ председатели Елена Каюкова, иштиҥ ветераны, АР-дыҥ јуртээлеминиҥ нерелӱ ишчизи Петр Крачнаков, јарлу «Тала» ӧмӧликтиҥ башкараачызы Роман Саланханов, Тондоштыҥ јурт јеезезиниҥ депутады Геннадий Ульчиеков кайралдаткандар. «Чаптыган» ансамбльдыҥ башкараачызы Добрыня Сатинге, «Алтай Кай» ансамбльдыҥ солизи Эдуард Согоноковко АР-дыҥ Башчызыныҥ Быйанду самаралары табыштырылган.\nРеспубликан Парламенттиҥ спикери Иван Белеков бойыныҥ уткуулду сӧзинде бу байрамныҥ јаан учурлу болгонын темдектеген. Ол јарлу кайчы Николай Улагашевтиҥ јайаан энчизи керегинде база айдып, Улагашев алтай албатыга јебрен чактардаҥ «Алтай Буучай», «Кӧзӱйке», «Алып Манаш» ла оноҥ до ӧскӧ кай чӧрчӧктӧрди артыргызып салганын темдектеген. Иван Белеков Николай Улагашевтиҥ јайаан энчизи, Курмач-Байголдыҥ чалкандуларыныҥ јарлу кожоҥдоры чылап, алтай албатыныҥ бирлик кӧгӱс байлыгына кирип турганын айтты.\nКалганчы катап ӧткӧн тооалыштыҥ алдында билим-практикалык конференция ӧткӱрилгенин ле анда тӱӱкилик јӧп алынганын (тергеениҥ эл-јонында алтай албатыныҥ тоозында ас тоолу калык болуп артар арга бар) аҥылап темдектеген.\nСпикер республиканыҥ ас тоолу калыктарыныҥ бир кезек јондык ишчилерине АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазын ла сыйларын табыштырган.\nАлтай Республиканыҥ ас тоолу тургун калыктарыныҥ Ассоциациязыныҥ башкараачызы Николай Миклюшов јерлештерин тӧрӧл тилиле уткыды.\n«Бистиҥ эҥ јаан байлыгыс – эл-јоныс ла Алтайыс. Кажы ла муниципал тӧзӧлмӧдӧ бойыныҥ геройлоры бар. Олор бисти бириктирип ле кӧдӱрип јат. Бис бӱгӱн, ады-јолы јаҥыс ла республика ичинде эмес, је анайда ок оныҥ тыштында да јарлу кайчы Николай Улагашевтиҥ јеринде јуулганыс. Ады-јолы јарлу улус кажы ла аймакта бар болуп јат» - деп, АР-дыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ Ассоциациязыныҥ башкараачызыныҥ ордынчызы Родион Букачаков айткан.\nБу кӱн кӧп балдар чыдадып, келер ӱйени ишке ле јондык јӱрӱмге таскадарында јакшынак темдек кӧргӱзип турган билелерге, анайда ок јайалталу јашӧскӱримге кӧдӱриҥилӱ айалгада кайралдар база табыштырылган.\nБайрамга келген улус духовой оркестрдиҥ, ӧрӧ адалган аймактардаҥ келген артисттердиҥ ле республиканыҥ јайаан ӧмӧликтериниҥ ойын-концерттерин, албаты устарыныҥ эдимдериниҥ кӧрӱ-јарымказын кӧрӧр, ас тоолу тургун калыктардыҥ аш-курсагынаҥ амзар ла спорт маргаандарда туружар аргалу болгон.\nАнайда ок јуулган улус тергеениҥ ас тоолу тургун калыктарын чеберлеп аларыла колбулу сурактарды шӱӱшкендер.\nАс тоолу тургун калыктардыҥ байрамын темдектеер деп ООН-ныҥ Генеральный Ассамблеязы 1994 јылда јӧптӧгӧн. Башка-башка этностордыҥ чыгартулу улузы оны јылдыҥла куран айдыҥ 9-чы кӱнинде темдектейт. Алтай Республикада ас тоолу тургун калыктарга кирип турган этностордоҥ кумандылар, тубалар, чалкандулар ла телеҥиттер јуртайт. Бисте бу байрам 2008 јылдаҥ ала темдектелет.\nТекши Россияны алар болзо, Тӱндӱктиҥ, Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ас тоолу тургун калыктары деп 40 этнос аҥыланат ла Россияныҥ 30-таҥ ажыра тергеезинде јуртайт, Олордыҥ 65 проценти јурт јерлерде јадат. Россияда ас тоолу тургун калыктар деп ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ јерлеринде јадып, јӱрӱмниҥ, эдип турган ижиниҥ јаҥжыккан бӱдӱмин чеберлеп апарып јаткан текши тоозы 50 муҥнаҥ ас калыктар чоттолот


Тӧрӧл тилге ӱредериниҥ айалгазы - altaicholmon\nРоссияныҥ тургун калыктарыныҥ тилдериниҥ калыктар ортодогы јылдыгына учурлай сыгын айдыҥ 19-чы кӱнинде «Тӧрӧл тил ӱредӱликтиҥ эмдиги телкеминде: теориядагы ла практикадагы аҥылулары» деп тергеелер ортодогы билим-практикалык конференция ӧтти. Конференцияныҥ ижинде республиканыҥ ончо муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ педагогторы, методикалык биригӱлердиҥ башкараачылары, билимчилер, бичиичилер, методисттер ле ӧскӧ дӧ јилбиркеген улус туруштылар. Онойдо ок конференцияныҥ ижинде Хакасиядаҥ, Кузбасстаҥ, Забайкальский крайдаҥ ӱредӱчилердиҥ делегациялары база туружып, јетирӱлер эттилер.\nКонференцияныҥ «Ӱзеери ӱредӱниҥ республикан тӧс јери» автоном учреждениеде ӧткӧн пленарный бӧлӱгин ӱредӱликтиҥ ле билимниҥ министриниҥ ордынчызы Ольга Болтошева ла РИПКРО-ныҥ билим-методикалык иш аайынча проректоры Айжан Иркитова башкарып ӧткӱрдилер. Јуулгандарды конференцияныҥ башталганыла, Алтай Республиканыҥ национальный политика ла јондыкла колбулар аайынча комитединиҥ председателиниҥ ордынчызы Родион Винокуров, тергеениҥ ветерандар совединиҥ председатели Борис Алушкин уткыдылар.\n«Тӧрӧл тил Алтай Республиканыҥ ӱредӱлик системазында: ченемел ле келер ӧйдӧ ӧзӱми» деп суракла јетирӱни Ольга Болтошева этти. Министерствоныҥ ижиниҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи — ол алтай тилге ӱредерине јарамыкту айалгалар тӧзӧӧри. Алтай тилге ӱредери аайынча тергеелик нормативно-тап-эрик тӧзӧгӧ бӱгӱн федерал некелтелерге келижип туру. Алтай Республика бичиктердиҥ федерал тооломына, тӧрӧл тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱлӱ программаларыныҥ федерал келиштире тооломына кирген 7 тергеениҥ тоозына кирет. 2018 јылда 5-9 класстардыҥ «Алтай тил», «Алтай литература» бичиктерин федерал тооломго кийдирер иш тӱгенген. Ӧткӧн јылдыҥ јаҥар айында ӱредӱде тузаланар бичиктердиҥ јаҥы федерал тооломы јарадылган ла ого бистиҥ 10 бичик кирген.\nЈетирӱ эдеечи оноҥ ары јаҥы ӱлекерлер керегинде айдып, министерство былтыр алтай тилди корыырына ла ӧскӱрерине ууламјылу бир канча јаҥы керектер ле ӱлекерлер баштаганын чокымдады. Темдектезе, педагогический устыҥ «Алтын сӱрлӱ Алтайым» деп республикан фестивали, алтайлап бичип турган јиит поэттердиҥ «Амаду» деп следы, «Этнокультурный тӧс јер – балдардыҥ ла јашӧскӱримниҥ граждан-тӧрӧлчи таскамалыныҥ тӧзӧгӧзи» деп конкурс (ол этнокультурный ууламјылу ӱлекерлерле иштеечи ӱредӱлӱ организацияларды јӧмӧӧр амадула ӧткӱрилет), «Алтай тил Алтай Республиканыҥ государственный тили» деп программала ӱредериниҥ чыҥдыйын бийиктедери» деп билим-методикалык ӱлекер.\nПедагогический устыҥ «Алтын сӱрлӱ Алтайым» деп республикан фестивали алтай тилди ле литератураны ӱредериниҥ эҥ артык ченемелдерин јууп, шӱӱжер площадка боло берген. Фестиваль јаҥыс ла алтай тилдиҥ ӱредӱчилери ортодо јаан јилбӱде эмес, је анайда ок этнокультурный ӱредӱ берип турган ӧскӧ дӧ педагогторго јилбилӱ болуп туру. Олор тӱӱкиниҥ, технологияныҥ ӱредӱчилери, балдардыҥ садиктериниҥ таскадаачылары.\n«Алтай тил Алтай Республиканыҥ государственный тили» деп программала билим-методикалык ӱлекер аайынча алтай тилге ӱредеринде јаҥы методикалык эп-аргалар тузаланары ла алтай тилди билбес балдарга предметный јаҥы ууламјы берери аайынча иш башталган. Бичиктер ӱренчиктерди куучындажарына ӱредерине тӧзӧлгӧлӱ тургузылган. Бу ӱлекер узак ӧйгӧ тургузылган. 2018 јылда 2-4 класстардыҥ «Алтай тил» бичиктерине электрон кожулталар ла методикалык шӱӱлтелер белетелген. 2019 јылда 5-6 класстардыҥ бичиктерин јазаары пландалат. Текши иш дезе 2022 јылда тӱгезилер.\nТургуза ӧйдӧ Алтай Республиканыҥ школго јӱрер јажы јетпегендердиҥ 89 заведениезинде ле 127 текши ӱредӱлӱ школында «Алтай тил» ӱредӱлӱ предметтерле ӱредӱ ӧдӧт. Федерал государственный стандарттарла «Тӧрӧл тил» ле «Тӧрӧл литература» деп ӱредӱлӱ предметтер таҥынаҥ предметтер болуп, ӱредӱлӱ планныҥ кыйалтазы јок ӱредер бӧлӱгине кирет. Республиканыҥ школдорында алтай тилге 176 ӱредӱчи ӱредет. Олордыҥ 61 проценти (107 ӱредӱчи) бийик ле баштапкы категориялу ӱредӱчилер.\n«Алтай тил» предметти текши тооло 11057 ӱренчик ӱренет, олордыҥ 6857-зи алтай тилди тӧс программала, 4469-ы «Алтай тил Алтай Республиканыҥ государственный тили» деп ӧрӧги айдылган программала ӱренедилер. Бу программала алтай тилди ӱренип тургандардыҥ (алдында – начинающие) тоозы кӧптӧп јат. Је алтай тилди билбес ле коомой билер балдардыҥ тоозы база кӧптӧп туру. 2019-2020 ӱредӱлдӱ јылда Кызыл-Ӧзӧктӧги ле Маймадагы 12-чи номерлӱ школдордо алтай тилге ӱредип турган эки класс ачылган. Кан-Оозы аймакта Јалаҥай-Бажындагы Ю. В. Антарадоновтыҥ адыла адалган текши ӱредӱлӱ школ ороонныҥ этнокультуралык ууламјылу ӱредӱ-таскамалду эҥ артык 500 школыныҥ тоозына кирген. Быјыл алтай тилди ӱренериниҥ айалгазыныҥ мониторингиле билелерде тӧрӧл тилиле куучындашпай тургандардыҥ тоозы кӧптӧгӧни јарталган.\n2014 јылдаҥ ала Алтай Республикада балдардыҥ садиктеринде алтай национальный группалар ачар айалгалар тӧзӧӧри јанынаҥ Јолдыҥ картазы бӱдӱп туру. Оныҥ тӧс амадузы – алтай тилди ӱредеринде бирлик система тӧзӧӧри. Ӱредӱниҥ «биле — балдардыҥ садиги – баштамы школ», «баштамы школ — тӧс школ», «тӧс школ – јаан школ» деген колбузын ӱспези јаан учурлу айалга болуп јат.\nТургуза ӧйдӧ алтай национальный 129 группа бар, олордо ӱредӱлӱ иш кӧбизинде алтай тилле ӧткӱрилет. Тӧс амаду: тӧрӧл тилле куучындажар айалга тӧзӧӧри. Је кӧп керек педагогтыҥ ченемелинеҥ, ада-энелердиҥ кӱӱнинеҥ база камаанду болуп туру. Бӱгӱн балдардыҥ садиктериниҥ 60 проценттеҥ кӧбизинде алтай тилге ӱредери ӱредӱ-занятиелерде, кружоктордо, факультативтерде ӧдӧт. Кадрлар белетеери, таскадаачылардыҥ квалификациязын бийиктедери јанынаҥ јаан иш ӧткӱрер керек. Алтай Республиканыҥ ӱредӱлигиниҥ ишчилериниҥ квалификациязын бийиктедер ле профессияга такыптаҥ ӱредер институтта баштапкы ла катап алтай группаларда иштеечи таскадаачылардыҥ курстары ӧткӧн.\nМинистрдиҥ ордынчызы онойдо ок балдарга учурлай алтай кожоҥдорлу кандый видеоклиптер чыкканын, кандый мультиктер алтай тилге кӧчӱрилип ӱнделгенин, кандый бичигештер чыкканын айтты. Ӧткӧн јылда кычыраачылардыҥ алтай тилле «Тирӱ классика» деп республикан конкурсы ӧткӧн. Конкурстыҥ турултазында алтай тилле «Тирӱ классика» диск чыгарылган.\nТӧрӧл тилге ӱредериниҥ сурактарына учурлалган јетирӱлерди онойдо ок РИПКРО-ныҥ алтай тилди ле литератураны ӱредериниҥ методиказыныҥ кафедразыныҥ јааны Жанна Амырова, Алтаистиканыҥ\nС. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлӱ институдыныҥ баш билим ишчизи, филология билимдердиҥ кандидады Алексей Чумакаев ле ӧскӧ дӧ улус эттилер. Тал-тӱштиҥ кийнинде конференцияныҥ туружаачылары РИПКРО-ныҥ туразында ӧткӧн секцияларда, мастер-класстарда ла кӱрее-куучында туруштылар. Мындагы залда алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ иштериниҥ кӧрӱлери тургузылды. Ол тоодо быјыл чыкканынаҥ ала 80 јылдыгы кирип јаткан бичиичи, эмчи Байрам Суркашевке учурлалган, ӱредӱчилердиҥ съездтериниҥ, форумдарыныҥ тӱӱкизи керегинде кӧрӱлер тургузылды. Педагогтор алты секцияга бӧлинип иштедилер.\nАР-дыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министриниҥ ордынчызы Ольга Болтошеваныҥ ла РИПКРО-ныҥ алтай тилди ле литератураны ӱредериниҥ методиказыныҥ кафедразыныҥ јааны Жанна Амырованыҥ башкарганыла «Тилдердиҥ эмдиги айалгаларында тӧрӧл тилге ӱредериниҥ курч сурактары» деп кӱрее-куучын ӧтти. Кӱрее-куучында ӧскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдардыҥ Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернадыныҥ, Кан-Оозы аймактыҥ Јодралудагы, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Талдудагы, Оҥдой аймактыҥ Бооочыдагы, Куладыдагы ла Оҥдойдогы текши орто ӱредӱлӱ школдорыныҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ, баштамы класстардыҥ ӱредӱчилери туружып, иштеги курч сурактарды айттылар. Куучында онойдо ок РФ-тыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы Николай Багыров ло ӧскӧ дӧ ӱредӱчилер туружып, бойлорыныҥ шӱӱлтелерин айдышты.\nКӧксуу-Оозы аймактыҥ Талдудагы школыныҥ ӱредӱчизи Сылай Тюлентина алтай тилди государственный деп ӱренип турган (алдында начинающийлер деп адалган) балдарды ӱредет. Ӱредӱчиниҥ айтканыла, бу иште курч деген баштапкы сурак — ол ада-энелерде ле ӱренчиктерде тӧрӧл тилин ӱренерге јилбӱзи јок болгоны. Олор алтай тилин билгени, ӱренгени оноҥ ары вузтарга эмезе кандый ӧскӧ ӱредӱлӱ заведениеге кирерде, кереги јок деп чотойдылар. Айдарда, ада-энелерле тӧрӧл тил, оны билгени кажы ла кижиниҥ ич-кӧгӱс байлыгы, культуразы деп айдып-јартап иштеер керек. Мында ада-энелерле иштеериниҥ бир чук программазы керектӱ деп ӱредӱчи айтты. Экинчизинде, тӧрӧл алтай тилди кыйалтазы јоктоҥ ӱренер деп чотолзо до, ӱренери-ӱренбези ада-энелердиҥ кӱӱнинеҥ камаанду болуп калган. Кезик балдардыҥ ӱренер кӱӱни бар да болзо, ада-энелер балдарын тӧрӧл тилине ӱредер јӧбин бербей јат. Онойдо ок балдардыҥ садигинде алтай тилди ӱренген балдар баштапкы класска келзе, алтай тилге ӱретпей јат. Онойып, тӧрӧл тилге ӱредеринде бир јыл јылыйып калат. Бала экинчи класста алтай тилди ӧскӧ ороонныҥ тилиндий ок ӱренип баштайт. База бир курч сурак: бала алтай тилин јӱк урокто угат, ӧскӧ јерлерде, ол тоодо айылында да ол тӧрӧл тилин укпай да, куучындашпай да јат. Онойдо ок телекӧрӱлтеде алтай тилле кӧрӱлтелер сӱреен ас. Начинающий деген балдарды јилбиркедип ӱредерге методикалык пособиелер база сӱреен ас. Алтай тилге ӱредерде, тилине јилбӱни ойгозорго, албатыныҥ педагогиказына тайанып, калыктыҥ культуразын, тӱӱкизин, фольклорын тузаланар керек.\nОндый ок шӱӱлтени Оҥдой аймакта Куладыныҥ школыныҥ ӱредӱчизи Антонида Тундинова чокым темдек ажыра айтты. Ол јаан класстардыҥ балдарын шӱӱнерине, сананарына, бойыныҥ санаа-шӱӱлтезин тӧрӧл тилиле айдарына ӱредип таскадат. Бойыныҥ ӧйинде Борис Укачин ӱредӱчиге Радловтыҥ «Из Сибири» деп бичигин сыйлаган, ондо билимчи Алтайла јорыктап кӧргӧнин-билгенин бичиген. Темдектезе, алтайлардыҥ кӱндӱзегин, бала-барказыныҥ туш-туура улус келзе, тудунып билерин (этикет), уурданар, ӧскӧ кижиниҥ јӧӧжӧзин мензинер деген јаман кылык јогын ајарган.\nӰредӱчи ӧткӧн чактыҥ 20-30 јылдардагы литератураны јурттыҥ байлык музейинде ӧткӱрип турганын куучындады. Ондо Павел Кучияктыҥ бу јуртка 1933 јылда келеле, ӱлгер кычырган фотојуругы бар эмтир. Бичиичи Куладыда улустыҥ угы-тӧзин, айылда тудунар-кабынарын бичиген, јураган, (јербойыныҥ бир кижизиниҥ портредин де јураганы бар). П. В. Кучияк Кулады ажыра Кӧксуу-Оозына да јӱрген болуптыр. Антонида Тундинова јетирӱзиниҥ учында ӱренчиктерди тилине, литературазына јилбиркедеринде кӧп не-неме ӱредӱчиниҥ бойынаҥ камаанду деп јолду темдектеди. Ол Лазарь Кокышевке учурлаган «Тирӱ классикке баштанум» деп ӱлгерин база кычырды.\nКӧп курч сурактар анчада ла алтай тилин государственный тил деп ӱренип тургандарда болуп турганын оруссып калган јурттардыҥ школдорында иштеп јӱрген ӱредӱчилер айтты. Кан-Оозы аймактыҥ Јодралудагы школыныҥ ӱредӱчизи Лариса Емельянова ада-энелер, школдыҥ администрациязы калганчы ӧйдӧ экзаменде алтай тилди талдап алгандарды «слер јакшы ӱредӱлӱ, ӧскӧ предметтер табыштырыгар, слер алтай тилди кайдарга туругар» деп булгап турганына комыдады.\nКӧп ӱредӱчилердиҥ шӱӱлтезиле, балдарды озо ло баштап тӧрӧл тилиле биледе куучындаштырар керек. Алдында оруссып калган јурттардыҥ балдары орустап ӧскӧн болзо, эмди су-алтай да јурттардыҥ билелеринде ада-энелер балдарыла алтайлап куучындашпай, алтай тилле бичиктер кычыртпай барганынаҥ ла јаштаҥ ала «Карусель» программаны кӧргӱзип турганынаҥ улам, балдар тӧрӧл тилин билбес болуп ӧзӧт. Кезик ӱредӱчилер школдо эҥирлер, туштажулар ла ӧскӧ дӧ керектерди алтай тилле ӧткӱрерге белен разработкалар, сценарийлер јок болгонын айттылар. Министрдиҥ ордынчызы ӱредӱчилердиҥ, таскадаачылардыҥ эҥ артык урокторыныҥ, сценарийлериниҥ јуунтызын чыгарар план барын айтты. Ол онойдо ок ӱредӱчилерди Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ ассоциациязына кирип, президенттиҥ гранттарыныҥ конкурстарында турушсын деп кычырды. Гранттар ойноп, иштегени алтай тилге јилбӱни тыҥыдар ла оныҥ тоомјызын бийиктедер база бир арга болуп јат деп, Ольга Болтошева айтты.\nКонференцияныҥ туружаачылары секцияларда иштиҥ кийнинде јуулыжып, олордо айдылган сурактарла тӱп-шӱӱлтелер јараттылар.


Ӧткӧн јол чын ла турулталу болгон - altaicholmon\nЗалга јык толо јуулган бу службаныҥ специалисттерин Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ баштапкы ордынчызы Роберт Пальталлер уткыган.\n«Республиканыҥ экономиказын бӱгӱнги бӱдӱмине јетирерге бир канча ӱйе улус иштеген. Алтай Республиканыҥ Башчызы болуп Александр Бердников иштеп баштаарда, тергеениҥ экономиказыныҥ ӧзӱминиҥ тӧс ууламјызы деп туризмди талдаганы учун сӱӱнедим. Мынызы чын шӱӱлте болгон. Оныҥ шылтузында эмди бис ӧзӱмниҥ кезик кӧргӱзӱлери аайынча баштапкы јерлерде турадыс»—деп, Роберт Пальталлер темдектеген.\nОл экономика бӧлӱкте иштеген ветерандарга, бӱгӱнги специалисттерге ижи учун быйанын айдып, тергее экономиказын пландаар тушта бийик кӧргӱзӱлерге једингенин темдектеген. Ол ло валовый региональный продукт 4,9 катапка, промышленный производствоныҥ индекси 4,3 катапка бийиктегенин ле бӱгӱн бу кӧргӱзӱ аайынча республика Россияда баштапкы болгонын аҥылап темдектеген.\n«Jурт ээлемниҥ производствозыныҥ кеми 3,2 катапка, тӧс капиталга јилбиркедилип турган акча-манаттыҥ кеми 4,2 катапка бийиктеген. Оноҥ башка јадар јерлер табыштырары аайынча Алтай Республика Сибирьде баштапкы јерде турат. 2006 јылдаҥ бери тергеебиске келип турган туристтердиҥ тоозы ӱч катапка кӧптӧгӧн лӧ кайда да эки миллионго јеткен. Мында экономисттердиҥ туристтердиҥ тоозы ӱч катапка кӧптӧӧр деп озолондыра чоттогоны чын болуп калды»—деп, тергеениҥ Башкарузыныҥ баштапкы вице-премьери темдектеген.\nКӧдӱриҥилӱ айалгада профессионал ижиндеги једимдери ле узак јылдарга ак-чек ижи учун Россия Федерациязыныҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министерствозыныҥ, анайда ок РФ-тыҥ промышленность ло саду аайынча министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла, Быйанду самаразыла Эмма Арбанакова, Людмила Карышева ла Светлана Пшено кайралдаткан. Алтай Республиканыҥ Башчызы Александр Бердниковтыҥ јарлыгыла Василий Сарайкинге «Алтай Республиканыҥ нерелӱ экономизи» деп кӱндӱлӱ ат-нере табыштырылган.\nАлтай Республиканыҥ Государственный Jууны—Эл Курултайдыҥ адынаҥ уткуулду сӧзин парламенттиҥ Председателиниҥ ордынчызы Михаил Терехов айткан. Оныҥ темдектегениле, экономический служба тергеебистиҥ тӱӱкизинде јаантайын учурлу јерде турган.\n«Экономисттердиҥ билгир чоттомолыныҥ шылтузында јаҥныҥ органдары бойыныҥ ӧйинде Алтай Республиканыҥ суверенитеди керегинде суракты кӧдӱрген ле тергеебистиҥ таҥынаҥ иштеерине јединген. Мыныҥ шылтузында Федерал тӧс јерде Туулу Алтайдыҥ јилбӱлери чикезинче коруланып баштаган. Тергеебистиҥ ӧзӱмине керектӱ айалгалар тӧзӧлгӧн»—деп, парламентарий темдектеген.\nМихаил Терехов Алтай Республиканыҥ Государственный Jууны—Эл Курултайдыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла АР-дыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министерствозыныҥ пландаары ла јерлердиҥ ӧзӱми аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Марина Филиппованы кайралдаган.\nОбластьтыҥ пландаар камызы Ойротский областьтыҥ 1922 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 5-чи кӱнинде ӧткӧн јуунында тӧзӧлгӧн. Ол ло ӧйдӧҥ ала Туулу Алтайдыҥ экономический службазы иштеп баштаган деп чотолот. Анаҥ бери тӱӱкиде не болбогон деер: Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу, бешјылдыктар, уур-кӱч 90-чы јылдар. Бу ӧйдӧ «Туулу Алтай» деп эколого-экономический зона тӧзӧлгӧни республикабысты корып аларына, тергеебисте политический ле јонјӱрӱмдик турумкай айалганы јеткилдеерине јаан камаанын јетирген эди.\nТургуза ӧйдӧ республиканыҥ экономический службазы бӱдӱреечи јаҥныҥ тӧс бӧлӱктериниҥ бирӱзи болуп јат. Ол государственный программаларды белетеерин, јӱрӱмде бӱдерин јеткилдейт ле тергеениҥ экономиказыныҥ ӧзӱминиҥ ууламјыларын чокымдайт.\nЭкономисттер керегинде айдар болзо, олор, анчада ла бӱгӱн, јӱрӱмниҥ башка-башка бӧлӱктеринде суруда болуп јат. Оныҥ да учун тоомјыда болгонын темдектеер керек. Экономисттер предприятиелерде, јӱзӱн-башка организацияларда, государственный јаҥныҥ ла јербойында башкарынарыныҥ органдарында, билимде ле бизнесте керектӱ. Олор организацияларыныҥ, предприятиелериниҥ ӧзӱминиҥ стратегиязын темдектейт. Экономисттердиҥ ижиниҥ чыҥдыйынаҥ предприятиелердиҥ ле организациялардыҥ турумкай айалгазы, ишчилериниҥ јадын-јӱрӱминиҥ кеми камаанду эмей.\nП. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл драма театрда ӧткӧн кӧдӱриҥилӱ керек-јаракта тӧс сценага канча јылдардыҥ туркунына башка-башка бӧлӱктерде экономист болуп иштеп, иштеген ӧмӧликтерин ӧзӱмниҥ јолына экелген ветерандар чыккан. Олор тергеебисте ады-јолдоры јарлу улус: Елена Ундыбасовна Шабыкова, Лидия Майнысовна Шодоева, Татьяна Анатольевна Гигель, Людмила Александровна Стародубцева ла Нуржол Донбаевна Абитова.\nСценада тургузылган экранда бу улустыҥ кажызы ла керегинде видеосюжеттер кӧргӱзилген, олорго быйанду сӧстӧр айдылып, сыйлар табыштырылган. Jаштары јаандап та калган болзо, бу улус эмдиге јетире иштейт, јиит ӱйеле ченемелдериле ӱлежет.\nРФ-тыҥ Федерация Совединде Алтай Республикадаҥ сенатор Татьяна Гигель бу юбилейлик кӱндерде кайра бурылып, ӧткӧн јол кандый чын ла турулталу болгонын кӧрӧргӧ јараар деген. Экономический службаныҥ ишчилерине ороондо болгон кубулталардыҥ ӧйин јылыйтулар јогынаҥ ӧдӱп ийерге келишкен. Кӧп неме бу бӧлӱктиҥ ишчилериниҥ ижин јакшы билеринеҥ, оны тыҥ сӱӱгенинеҥ ле ого каруулу болгонынаҥ камаанду болгон эмей.\nТуулу Алтайдыҥ экономический службазыныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 95 јылдыгына учурлай ӧткӧн кӧдӱриҥилӱ керек-јаракта «Jылдыҥ экономизи» деп конкурстыҥ јеҥӱчили база кайралдаткан. Быјыл бу кайралды Горно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ экономика ла ишмекчи колбулар аайынча бӧлӱгиниҥ јааныныҥ ордынчызы Алексей Мискин алган.\nАнайда ок сочинениелердиҥ ле јуруктардыҥ «Экономика балдардыҥ кӧзиле» деп адалган конкурсыныҥ јеҥӱчилдери база кайралдаткан. Оны Алтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министерствозы јайгыда ӧткӱрген. Бу учуралда јаҥыс ла јеҥӱ алган балдар эмес, је анайда ок олордыҥ ӱредӱчилери база кайралдатканын темдектеер керек. Jеҥӱчилдерге смартфондор, планшеттер, сертификаттар табыштырылган.


Којогор кырдаҥ Ӱч-Сӱмерге јетире… - altaicholmon\nЈашта сӱреен бийик ле јаан туудый сезилген кайран Којогор кыр. Бис, оныҥ эдегинде айылду балдар, јайы-кыжы керетӱжине ле Којордо ойнойтон эдис. Булакы ӧзӧк јаар меестеҥ чанакту јыҥылаарга јакшы, Эмеген ӧзӧк јааргы агашту-јырааларлу јанында јайгыда ойноорго эптӱ, јарамыкту болгон. Којогордыҥ кайа-маҥдайындагы тӱс таштарда айыл-јурт јазап алала ойногоныста, кӱнниҥ ӧткӧнин де сеспейтенис… Јаш тужым керегинде мындый эске алыныштарды јерлежим Эдуард Куйрукович Тижимеевтиҥ кеен јуруктары эзетти.\nОныҥ алтай ады Шах, јерлештери оны бу ла атла адагылайт, мен де оны бу бичимелимде онойдо адайын. Шахтыҥ ла бистиҥ айылдарыс бир оромдо, эҥ ле учурлузы Којогор тууныҥ эдеги јаар турган. Бистеҥ јаан эјелерис те, меге кураа Галина эјезиле мен де кожо ойнойтоныс. Шах ол ӧйдӧ оогош, јаактары болчок, кандый да тӧп бӱдӱштӱ, је ол ок ӧйдӧ кӧргӧн кӧстӧринде кандый да сезим јажынган уулчак болгоны санаама кирет.\nБистиҥ адаларыс та, энелерис те бир салымду, бир јӱрӱмдӱ улус болгон ине… Мундус сӧӧктӱ Куйрук Тоенович Тижимеев Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, черӱге 1940 јылда атанган ла 1946 јылда «За отвагу», «За победу над Японией» медальдарлу јанган. Јууда бир канча катап шыркалаткан, је Кудайы оны јӱрӱмге, бала-барка азыраарына јандырган. Јаҥы јерлерди кыралап, јурт ээлемди ӧскӱрер ӧйдӧ «Солокту јерлерди кӧдӱргени учун» деген медальла, јуу-чактаҥ кунураган Јер-Алтайын орныктырар амыр ӧйдӧ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ 1-кы степеньдӱ ордениле кайралдаткан. Јуук тӧрӧӧни, јарлу журналист Василий Тоенов Куйрук Тоенович керегинде бойыныҥ ӧйинде кӧп јакшы статьяларын бичиген. Онойдо ок кокырчы, сӧс тапкыр Куйрук ӧрӧкӧн јерлеш бичиичи Јыбаш Бӧрӱковичтиҥ бир канча куучындарыныҥ прототиби болуп јат. Јӱрӱми солун, ижи јозокту кижи керегинде бичилер де, айдылар да учурлу. Куйрук Тоенович 1991 јылда ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ јерине јана берген.\nТодош сӧӧктӱ энези Байбай Чыйкыловна Јоло-Кайырлыктыҥ кижизи болгон. Бу улус алты бала азырап чыдаткан. 1936 јылда Байбайдыҥ адазы айдаткан, ол ӧскӱс ӧскӧн кижи. Јаштаҥ ала јаан улусла теҥ-тай иштеп, кату-кабыр ишке ӱренип калган кыс Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу да ӧйинде тыҥ иштенген. Байбай Чыйкыловна јууныҥ ӧйинде ат-нерелӱ иштегени учун 14 јаштуда «Јууныҥ јылдарында нерелӱ ижи учун» деп медальла кайралдаткан. Бистиҥ јуртта 14 јаштуда ондый медаль алган база бир кижи – ол Бороно Тактаев болгонын Шах бойы куучындады. «Јуу ӧйиниҥ балдары» деген кӱндӱлӱ ат адалып турарына јетире Байбай ӧрӧкӧн јӱрбеди…\nШах Экинурдагы орто ӱредӱлӱ школды божодып, јуранарыныҥ Новоалтайсктагы училищезине ӱредӱге кирип барган. «Мен училищеге кирип барала, фойеде јаан курстыҥ ӱренеечилериниҥ кӧрӱде тургузылган јуруктарын кӧрӧлӧ, бойымнаҥ чӧкӧйлӧ, ченелте ӧтпӧй лӧ јӱре бергем – деп, Эдуард куучындады. —Оноҥ культпросвет училищеге киреле, керектӱ ӱредӱ алала, бир јылдаҥ ойто јуранарыныҥ училищезине баргам. Табыштырган предметтерле јаан конкурсты ӧдӱп болбогом. Черӱге баргам, Ыраак Кӱнчыгышта тургам. Штабта јажытту документтерле иштегем, бу ишти онойдо офицерлер бӱдӱрип турган болгон. Јакшы службам учун мени јаҥжыкканыла он кӱнге эмес, бир айга отпускка аткарган эди…».\nШах Куйрукович черӱниҥ кийнинде амадаган училищеге кирип алган ла тӧрт јылга кӱӱнзеп, јакшы ӱренген. Туулу Алтайдыҥ јарлу кӧп јурукчылары бу училищеде ӱренгендер. Олор ортодо Борис Киндиков, Ӧлӧштӧй Тадинов, Амыр Укачин, Яков Янкинов, Юрий Шодоев…\nЈуранарына јилбӱни ойгоскон улустыҥ тоозында Шах ӱредӱчизи Владимир Пименович Лутцевти адады. Уулчактыҥ јайалтазын ајарып, ол оны улайын мактап туратан. «Ӱредӱчис Эмилия Ивановна Каинчина балдар кандый бир поэттиҥ, бичиичиниҥ чӱмдемелин ӱренгенде, ӱренчиктерди ар-бӱткенге апарып, ол чӱмдемелде айдылган јурукты чаазында јурадатан. Шах сӱреен чокым, јараш јураганын ӱренчиктер кайкап кӧрӧтӧнис» – деп, Любовь Толоева эске алынган. Онойдо ок јаҥыс оромдо јуртаган јурукчы таайы Јыман Садановтыҥ јуранганын, јӱзӱн-јӱӱр будуктарла јурукты «тындандырып» турганын база јилбиркеп кӧрӧтӧнин эске алынды. Уулчак тегерик кӧстӧри тостойып, јурукчыныҥ јаркынду будуктарды колыштырып, саҥ башка ӧскӧ ӧҥдӱ будук алып јуранганын узак ла ајыктайтан. Каа-јаа таайы кисточказын туттуртып, бир-эки чийӱ јурадарга јаратканда, уулчактаҥ ырысту кижи јок болотон. Ол ӧйдӧ масляный дейтен будукла јуранатан улус болбогон до.\nШах ол ло Којогорго чыгып, бойыла кураа уулчактарла «ӱлдӱ-мылтык» тудунып ойноорын сӱӱйтен. Уулчактар јаҥыс ла Којогорды бир эдип ойноп јӱрген эмес, олор байлу Абай-Тууны эдектей, Бажынты ла Бажынты-Бажы, Быргасты ла Быргасты-Бажы, Агайры деген јерлерле, Ӧбӧгӧн лӧ Эмеген, Булакы деген кобы-ӧзӧктӧрлӧ кӧп ойногон, јӱрген эмей. Бӱгӱнги кӱнде Којогор јаар кӧргӧндӧ, ол ӧскӱзиреп калгандый турат. Балдар, алдында ӧйлӧрдӧ чилеп, бого кӧп келбей де барган, олордыҥ ойындары ӧскӧ… Айса болзо, оныҥ да учун бӱгӱн Шах јурукчы бу ончо адалган кырларды, кобы-јиктерди, олордо агаш-ташты јураарын сӱӱйт. Алтай кижи ар-бӱткенле тудуш, ол ар-бӱткенди кичееп, боочы-туузын, суу-аржандарын байлап јӱрет. Поэттер олорды кӧдӱриҥилӱ ӱлгерлеринде мактайт, алкайт. Јурукчылар јаркынду јуруктарында «тындандырып» артырат. Шахтыҥ јуруктары аҥылу ийделӱ, аҥылу сезимдӱ…\nКажы ла кижини Алтайыныҥ ар-бӱткени, эҥ јараш јерлери бойына јаантайын тартат. Шахты да олор амырынаҥ астыктырганы јарт. Јайалталу кижини канаттадып, кӧӧрӧдип, јакшыга, јарашка, бийикке, улуга кычырат. Онойып, Шах будуктарын, јуранар кайырчагын јӱктенип, Ӱч-Сӱмерге эки катап барып јӱрген. Ӱч-Сӱмер, Ӱч-Сӱмер! Канча јӱректи ӧкпӧӧриткен, канча уйуктаган јайалтаны ойгоскон, канча ӧктӧмгӧ јебрен јажыдын ачкан эмеш! Ӱч-Сӱмерди Шах айдыҥ тӱнде јураганы солун, јараш! Мӧҥкӱ туу да, алдында јайылган кӧл дӧ, јараттагы улус та кандый да јажытту, куулгазынду телекейде немедий сезилет. Јурукчы онойдо ок Шабыланыҥ кӧлинде, Алтын Кӧлдӧ, Кӧксууныҥ тайгаларында, ол тоодо Кујурлуныҥ кӧлинде, ӧскӧ дӧ кайкамчылу кеен јерлерде болгон, олордыҥ јаражына, куулгазынду ийдезине олјолодып, кӧп јуранган.\nШахла кожо баштапкы класстаҥ ала кожо ӱренген јерлежи Эльвира Чинина оныҥ јуруктары керегинде мынайда куучындады: «Бистиҥ ӧйдиҥ балдары, эмди јажап та калган улус, кандый да аҥылу сезимдӱ, јайалталу деп айдарга јараар. Олордыҥ ортозында чокым билимдерге де, гуманитар, кееркедим де билимдерге јайалталу улус кӧп. Шахты алзабыс, ол Алтайын эбирип, кайда ла болгоны оныҥ кӧп јуруктарынаҥ билдирет. Шах јураган ар-бӱткенди, кажы ла кыр-туузын, боочызын, кӧлин ээлӱ, байлу деп кӧргӱскени сезилет. Экинурдаҥ ыраак јоктогы Кара-Учуктыҥ јуругын лапту кӧрзӧбис, ондо кайа-ташта кӧстӧр, чырай – ээлӱ. Улаган барып јатса ӧдӧтӧн Кызыл Каалганыҥ јуругында эр ле ӱй кижиниҥ кебери јуралган – ээлӱ јер. Јуртка эҥ ле јуук Којогор кырда база чырай кӧрӱнет – ээлӱ кыр. Анчада ла Экинурдыҥ учы јок састарын, јалаҥын јураганы кӧп. Бир јуругын кӧрӧли: атту улус јорголо барып јат, бийик тӧҥӧштӧ тейлеген отурат. Бу јалаҥды кечире учарга тейлеген де арыган, је улус дезе барып ла јат…».\nКатя сыйнымла экӱ бис бир катап Экинур јӱреле, Шахтыҥ (сыйным оныла кожо ӱренген) айылына киргенис, ол биске јуруктарын сыйлаган эди. Сыйным јыгылган карган мӧштиҥ ордынаҥ јаш, јараш мӧш ӧзӱп турган јурукты алган. «Улужайдыҥ тайгазын, мӧштӧрин эзедет…» — деп, сӱӱнип, кӱӱнзеп алган эди. Мен дезе карган тыттыҥ јуругын алган эдим, ол меге Бажынтыда, Агайрыда ӧткӧн јаш тужымды эзеткен. Шахтыҥ јуруктары ортодо тыттарлу јуруктар кӧп, аҥылу јуралган. Олор ӧлӧҥчилердиҥ одузын јабылактап каруулдайт, туку ыраакта јуртты карап турат, кӱски турлуны айландыра алтындый јалтыраган, саргарган тыттар турат, Којогордыҥ ары јаныла улалган кырларда тургулайт… Экинур јурттыҥ койчы-малчыларыныҥ јайлайтан јери Кӧксууныҥ тайгалары. Шах тайгадагы бийик таскылдарда отоп јӱрген, тойынган койлордыҥ ӱӱрин, јанында кӱнге мызылдаган кызыл-коҥыр аттарды, ыраагында туулардыҥ мӧҥкӱ-тошту баштарын кандый карузып јураган! Кижиниҥ јурукка кирип, ол таскылда койлор кӱдӱп јӱрер кӱӱни келер. Шах бӱгӱнги Којогорды јураганыла коштой, озогыдагы кырды јураганы солун кӧрӱнди. Алтай айылдар ортодо јараш чегедектӱ ӱй улус баскылайт. Којогор ол ло бойы олорды кӧстӧп турат… Чактарга турар, кажы ла јаҥы ӱйени кӧстӧп, бирде кунугып, бирде сӱӱнип туратан туру.\nШахтыҥ јуруктары јерлештеринеҥ башка Великобританияда, Тӱштӱк Кореяда, СССР-дыҥ алдындагы республикаларында, Тувада таҥынаҥ улустыҥ коллекцияларында бар. Тургуза ӧйдӧ ол јуруктарыныҥ альбомын белетейт. Ондо Россияныҥ Јурукчылар биригӱзиниҥ турчылары Амыр Укачин ле Яков Янкинов Эдуард Куйруковичтиҥ јайаан иштерин бийик баалап, јылу сӧстӧр айдып салган. Бир ӧйдӧ Шах Куйрукович «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ ӧмӧлигине Г. И. Чорос-Гуркинди Санкт-Петербургта Нева сууныҥ јанында отурганын јураганын сыйлаган эди… Бис Шах јерлежиске озо ло бек су-кадык, оноҥ јайаан јаҥы иштер кӱӱнзейдис.


15.12.2017 - altaicholmon\nТереҥжидеечи ле арутаачы иштер Чой аймакта Сары-Кокшо сууда ӧткӱрилет. Мындый иштер 2017 јылда башталган. Ӱлекерде темдектелгениле, сууныҥ 2 км коолы аруталар учурлу. Мында 10 миллион салковойдоҥ кӧп акча чыгымдалар. Сууны тереҥжитпезе, керде-марда суу јараттарынаҥ ажынза, озолодо чоттогоныла, 97 миллион салковойдыҥ чыгымы болор аргалу.\n«Jеткер јок кала» деп аппаратно-программный комплекстиҥ ченелтелӱ участогын тӧзӧӧр иштердиҥ шылтузында Горно-Алтайскта кӧп квартиралу тураларда табыш чыгаратан аҥылу јазалдар тургузылган.\n«Хевел» компанияныҥ Новочебоксарыдагы заводы Алтай Республикага јаҥы модульдар аткарды. Олор Майманыҥ јанындагы кӱнниҥ чогыла иштейтен электростанцияда тургузылган.\nБӧкӧлӧрдиҥ јаан маргаанында\nСамбо кӱрешле 2004-2006 јылдарда чыккан уулдар ортодо Алтыгы Талдудагы јурт јеезениҥ јааны Д. Кохоевтиҥ сыйына учурлалган маргаанда кӱчӱрген айдыҥ 24-чи кӱнинде ӧтти.\nJайалталу јашӧскӱримге јӧмӧлтӧ\nJаҥар айдыҥ 11-чи кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда јайалталу јашӧскӱримди јӧмӧӧр сыйлардыҥ лауреаттарына дипломдор табыштырары кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧткӧн. Бу сыйлар 2017 јылда билимде, јайаандыкта ла јонјӱрӱмдик учурлу керектерде јаан једимдерге јеткен јашӧскӱримге берилген. Алтай Республикада јайалталу јашӧскӱримди государствоныҥ јанынаҥ јӧмӧӧри 2008 јылдаҥ ала улалат. Оныҥ тӧс амадузы—Россияныҥ јашӧскӱриминиҥ јаҥырту-инновациялык амаду-аргаларын јӱрӱмде бӱдӱрерине\nВладимир Мандаев—Госдуманыҥ кычырыштарында\nОҥдой аймакта Кӱпчегендеги јурт јеезениҥ јааны Владимир МАНДАЕВ Москвада Государственный Думаныҥ аграрный комитединиҥ јаҥар айдыҥ 7-чи кӱнинде ӧткӧн кычырыштарында туружып, сӧс айткан. Кычырыштарга Россияныҥ тергеелеринеҥ келген 700 кире туружаачылардыҥ тал-ортозы аграрийлер болгонын темдектеер керек. Олордыҥ ортозында губернаторлор, политикалык фракциялардыҥ јаандары, депутаттар, билимчилер кӧп болгон.


Биле ырысту болзын деп, нени эдер керек? | Сӱӱнчилӱ јар\n1. Нениҥ учун биле тӧзӧгӧн улуста кере бичик (свидетельство о браке) болор керек?\nСӱӱнчилӱ јарды Иегова айткан. Иегова — ырысту Кудай. Ол бастыра јердиҥ ӱстиндеги билелерди ырысту болзын деп кӱӱнзейт (1 Тимофейге 1:11, ЈТ). Билени Кудай тӧзӧгӧн. Эш-нӧкӧрлӧр ырысту болорго турган болзо, олор ороонныҥ јасагы аайынча алыжып, кере бичиктӱ болор учурлу. Мынайып алышканы билениҥ ончо улузына туза берет. Андый биледеги балдар ада-энезиниҥ корузында ла сӱӱжинде чыдаар. Оныҥ учун христиан улус јербойыныҥ јасактары аайынча алыжар учурлу. (Лука 2:1, 4, 5 кычырыгар.)\nКудайдыҥ кӧзинде биле кандый болор учурлу? Иегова биле тӧзӧгӧн улусты бастыра јӱрӱмине кожо јуртазын деп кӱӱнзейт. Анайда ок эмеен-ӧбӧӧн бой-бойына чындык болор јаҥду (Еврейлерге 13:4). Кудай айрылыжарын кӧрӧр кӱӱни јок (Малахия 2:16). Је эш-нӧкӧрлӧрдиҥ бирӱзи ӧскӧ кижиле конгон болзо, буру јок эжи кинчек эткен эжинеҥ айрылып, јаҥы биле тӧзӧӧр аргалу. (Матфей 19:3—6, 9 кычырыгар.)\n2. Эш-нӧкӧрлӧр бой-бойына канайып баштанар учурлу?\nИегова эр ле ӱй кижини бой-бойына јӧмӧшсин деп јайаган (Башталганы 2:18). Ӧбӧӧни — билениҥ бажы. Ол ӱйин ле балдарын акча-манатла јеткилдеп, Агару Бичикле билелик бажырыш ӧткӱрер учурлу. Эр кижиге ӱйине болуп, кандый бир немени артыргызарга белен болор керек. Эш-нӧкӧрлӧр бой-бойын сӱӱп, тоор учурлу. Кажы ла кижи толо кемдӱ эмес болордо, кажыбыска ла јуук улузыстыҥ јастыраларын таштаарга ӱренер керек. Эш-нӧкӧрлӧр бой-бойыныҥ јастыраларын ӧткӱрижип турза, биле ырысту болор. (Ефестегилерге 4:31, 32; 5:22—25, 33; 1 Петр 3:7 кычырыгар.)\n3. Эш-нӧкӧрлӧр эптӱ-јӧптӱ јадып болбой турза, нени эдер аргалу?\nБиледе кӱчтер болуп турза, эш-нӧкӧрлӧргӧ бой-бойын сӱӱрге ӱренер керек (1 Коринфтегилерге 13:4, 5). Кудайдыҥ Сӧзи билениҥ уур-кӱчтериниҥ аайына чыгарга, капшай ла эки башка јатсын деп кӱӱнзетпей јат. (1 Коринфтегилерге 7:10—13, ЈТ кычырыгар.)\n4. Кудай балдарга нени кӱӱнзейт?\nИегова балдарды сӱӱнчилӱ јӱрзин деп кӱӱнзейт. Балдар Кудайдыҥ сӧзине уккур болзо, кӱчтерге кӧп табартпай, ырысту јӱрер. Анайда ок Кудай балдарды ада-энезиниҥ сӧзине уккур болзын деп кӱӱнзейт, нениҥ учун дезе олордо, балдарына кӧрӧ, ченемел де, ойгор до бар (Колоссыдагыларга 3:20). Бого коштой, балдар Иеговага ла оныҥ Уулына кандый бир јакшы неме эдип, сӱӱнчи алзын деп кӱӱнзейт. (Экклезиаст 11:9—12:1; Матфей 19:13—15; 21:15, 16 кычырыгар.)\n5. Ада-энелер балдарын ырысту болзын деп, нени эдер аргалу?\nАда-энелер балдарын јеткилдеер учурлу: олордо курсак, кийим-тудум ла јадатан јер болор керек (1 Тимофейге 5:8). Је балдар ырысту болзын деп, олорды Кудайды сӱӱрине ле оныҥ сӧзин угуп јӱрерине ӱредер керек (Ефестегилерге 6:4). Балдар ада-энезиниҥ Кудайга сӱӱжин кӧрӱп турза, бу олорды Кудайды сӱӱрге кӱӱнзедетен эҥ јакшы арга болор. Кудайдыҥ Сӧзи слерге балдарыгарды јакшы кылык-јаҥга ла чын кӧрӱмге ӱредип саларга болужар. (Јаҥды такыганы 6:4—7; Укаа сӧстӧр 22:6, кычырыгар.)\nАда-энелер балдарына сӱӱжин кӧргӱзип, олорды мактап турар учурлу. Је анайда ок олорды тӱзедерин ле кату каруузына тургузарын база ундыбас керек. Анайып бала јаш та тужында, јаанап та калза, каршу јетиргедий керектерге кирбес (Укаа сӧстӧр 22:15). Је балдарды кату каруузына тургузып тура, олорго ӧйинеҥ ӧткӱре кату баштанбас керек. (Колоссыдагыларга 3:21 кычырыгар.)\nИегованыҥ Керечилери ада-энелерге ле балдарга болужарга, тоолу бичиктер чыгарган. Бу бичиктер Агару Бичикке тӧзӧлӧнӧт. (Сарын 19:7, 11 кычырыгар.)\nСЛЕРДИҤ БИЛЕГЕР ЫРЫСТУ БОЛОР АРГАЛУ\nКудайдыҥ јӧптӧрин тузаланзагар, билегер ырысту болор\nБу эки уур эмес суракты ундыбай турзаас, билегис ырысту болор аргалу.\nКӱчтердиҥ аайына канайып чыгар\nБилегердиҥ бек ле ырысту болоры эмезе ырыс јок болуп, чачылып калары слер экӱдеҥ камаанду.\nӰлежер Ӱлежер Биле ырысту болзын деп, нени эдер керек?\nfg 9 ур. 18—19 б.


«Јок-јок, аштап-суузаганымнаҥ эмес, «торо» болгонымнаҥ…» - altaicholmon\nСыгын айдыҥ 6-чы кӱнинде Алтай Республикага јарлу боксер Константин Цзю келип јӱрген. Ол бойыныҥ ӧйинде јаан маргаандарда јеҥил ле орто бескелерде туружып, бийик једимдерге јеткен. Цзю — СССР-дыҥ ӱч, Европаныҥ эки катап чемпионы. Ол анайда ок тегин спортчылар ла профессионалдар ортодо телекейдиҥ чемпионы ла абсолютный чемпион.\nАтту-чуулу боксер тӱште јурт ээлемниҥ Маймадагы колледжиниҥ ӱренеечилериле, тал-тӱштиҥ кийнинде Горно-Алтайскта акробатиканыҥ «Грация» деген тӧс јеринде спорт сӱӱчилерле туштажулар ӧткӱрип, эҥирде каланыҥ тӧс тепсеҥинде јашӧскӱримге кӧргӱзӱлӱ тазыктыру-зарядка ӧткӱрген.\nМайма јуртта ӱренеечилерле болгон туштажуны јурт ээлемниҥ колледжиниҥ директоры А. Д. Чеконов ачкан. Јарлу боксерго уткуулду сӧстӧриле бойыныҥ ӧйинде бу колледжте ӱренген Госдуманыҥ депутады Р. Б. Букачаков ло Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ физкультура ла спорт аайынча комитединиҥ председатели З. Г. Казакпаев баштангандар. Константин Цзю дезе туштажуга келген јиит боксерлорго бойыныҥ спорттогы јолы, рингте болгон эҥ курч ла эҥ јилбилӱ деген «согуштары» керегинде куучындаган. Оныҥ куучын-эрмегин јурт ээлемниҥ ӱренеечилери, јуучыл-патриот клубтардыҥ кадеттери, бокстыҥ ветерандары ла спорт сӱӱчилер сӱрекей јилбиркеп уккандар.\nЈарлу спортчы бу туштажуларда јашӧскӱримле, тегин улусла јакшы куучындажып билерин кӧргӱсти. Профессионал боксто бийик једимдерге јеткен бу кижиниҥ кылык-јаҥынаҥ кандый да бийиркеш, кандый да мактаныш, кандый да укааркаш ла кандый да тыҥзыныш кӧрӱнбеди. Ачык-јарык айалгада ӧткӧн бу туштажулардыҥ бирӱзинде спорттогы јолын јаҥы ла баштап турган бир ӱренеечи уулчак Константин Цзюдаҥ: «Боксто баштапкы болорго, рингке кандый кӱӱн-санаалу чыгар керек? Темдектезе, слерде кандый болгон?» — деп сураган. Цзю кӱлӱмзиренип: «Мен, удурлажаачыларыма кӧрӧ, чик јок «торо» болгом. Јок-јок, аштап-суузаганымнаҥ эмес, мен јаантайын јеҥӱге, эйе, шак ла јеҥӱге «торо» болгом» — деп айткан. База бир атту-чуулу спортчы, Олимпий ойындардыҥ ӱч катап чемпионы Александр Карелин «Кебисте болгон јаркынду једимдер ол — јеҥӱге јӱткӱген «торолоштыҥ» шылтузы эмей база» деген кӱӱн-санаазын бу јууктарда Горно-Алтайскта грек-рим кӱрешле ӧткӧн «Ийдениҥ Кубогы» деген маргаандардыҥ алдында болгон пресс-конференцияда база чыгара айткан эди. Спорттыҥ «јылдыстарынаҥ» мындый куучын-эрмекти тегин улуска угарга јаантайын јилбилӱ болуп јат. Атту-чуулу спортчылардыҥ мынайда айтканында кижиниҥ каткызы келер кокыр да, јӱрӱмде болуп турган чын учурлдар да бар. Олорло јӧпсинер кӱӱниҥ келер.\nСпортто бой-бойлоры ортодо тартышкан улусты «ӧштӱлер» деп адап турганын бастыра улус база јакшы билер. Акробатиканыҥ тӧс јеринде болгон туштажуда јиит спортчылардыҥ бирӱзи Цзюдаҥ: «Рингте болгон «согуштарда» слер «ӧштӱлерди» кӧп катап јеҥгенигер, кезиктерин нокдаунга ла нокаутка да аткарганыгар. Эмди слер олорго јолугып јадыгар ба?» — деп сураган. Јарлу боксер јиит кижиге каруузын мынайда јандырган: «Бис бой-бойлорыс ортодо јӱк ле рингте «ӧштӱлер». Јӱрӱмде дезе — најылар. Американыҥ боксеры Заб Джудла болгон «согуш» спорттыҥ тӱӱкизине эҥ јаркынду туштажулардыҥ бирӱзи болуп кирген. Баштапкы амырашка јетире сегис секунд ӧй артарда, мен оны нокаутка аткаргам. Ол таралјып, оноҥ ары тартыжар аргаларын јылыйткан. Јаргычылар бу туштажуда јеҥӱни бир ӱнле меге бергилеген. Мен Заб Джудла эмди јаантайын туштажып јадырым. Ачык-јарык куучындажадыс. Оны најылажып јӱрген улустыҥ туштажулары деп айдарга јараар».\nСпортчыга акробатиканыҥ тӧс јеринде «слерге ойноттырган улус кандый кӱӱн-санаалу артып јат?» деген сурак база болгон. Цзю удура кӱлӱмзиренип: «Уулчактыҥ колынаҥ тату конфетти айрып алза, оныҥ кӱӱн-санаазы кандый болуп турганын слер, байла, јакшы билеригер. Боксто база ла андый. Је ол конфетти јаан улустыҥ колдорынаҥ ушта согорго, олордоҥ канча ла кире кӧп «торо» болор керек. Амадаган јеҥӱге јаҥыс ол тушта једериҥ» — деп темдектеген. Туштажуда спортчыныҥ кејегези керегинде јилбилӱ куучын база ӧткӧн.\nКонстантин Цзю бойыныҥ колын салган перчаткаларды Маймада Алтай Республиканыҥ первенствозыныҥ ӱч катап алтын јеҥӱчили, Алтайский крайдыҥ ла Сибирьдеги федерал округтыҥ турнирлериниҥ кӧп катап јеҥӱчили Владимир Сидоренкого, Алтай Республиканыҥ первенствозыныҥ эки катап јеҥӱчили Сергей Печерскийге, Никита Банновко ло Марат Марсесянга сыйлаган. Атту-чуулу спортчыныҥ колынаҥ бокстыҥ јап-јаҥы перчаткаларын ол кӱн кадеттердиҥ клубыныҥ турчылары база алган. Бокстыҥ республикан федерациязыныҥ турчылары дезе К. Цзюга Маймада алтай бӧрӱк ле кеп-кийим кийдиргендер. Акробатиканыҥ тӧс јеринде болгон туштажуда дезе Алтай Республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин турушкан. Ол бу туштажуда бистиҥ республикада грек-рим кӱреш, самбо, рафтинг ле ӧскӧ дӧ бӱдӱмдер ичкери јол алынганын темдектеген. Ол туштажуныҥ туружаачыларын башкару спорттыҥ ла физкультураныҥ сурактарына јаантайын јаан ајару эдер деп бӱдӱмјилеген. Константин Цзю кенек балдарга — Евгений Майнаковко, Карлагаш Чанчинага ла Урсула Буштуновага бастыра бойы электројазалдарла јепселген эптӱ коляскалар сыйлаган. Јарлу боксер эҥирде тӧс тепсеҥде јиит спортчыларга зарядка ӧткӱрген, кӧп јииттер оныла кожо фотојурукка соктырткандар. Бу эҥирде јашӧскӱримниҥ дискотеказында республиканыҥ јарлу артисттери Эмил Толкочеков, Елена Тахтаева, Владимир Попошев ле Галина Толкочекова кожоҥдогондор.\nАтту-чуулу боксерго бу айдыҥ 19-чы кӱнинде 50 јаш толор. Ол Свердловский областьта Серов деп јаан эмес калада чыккан. Цзю деген ӧбӧкӧни ол корей укту карган адазынаҥ алган. Келер ӧйдиҥ чемпионы бокстыҥ секциязына он јаштаҥ ала јӱрӱп баштаган. 1985 јылда уулдар ортодо РСФСР-дыҥ чемпионы болуп чыккан. Ол анайда ок СССР-дыҥ ӱч, Европаныҥ эки катап чемпионы, тегин спортчылар ла профессиналдар ортодо телекейдиҥ чемпионы ла абсолютный чемпион. Ол керегинде мынаҥ ӧрӧлӧй айткан эдим. К. Цзю — СССР-дыҥ спортыныҥ нерелӱ узы. Кӧп јылдарга чыгара Австралияда јаткан. Ол рингке 282 катап чыгып, 270 туштажуда јаркынду јеҥӱ алган. Бойыныҥ ӧйинде Хуан Лапорт, Джесси Лейх, Заб Джуд деген јарлу спортчыларды јеҥген. 2011 јылда оныҥ фотојуругы телекейдиҥ эҥ артык боксерлорыныҥ магыныҥ залында кондырылган. К. Цзю бойыныҥ ӧйинде Денис Лебедевти, Александр Поветкинди, Хабиб Аллахвердиевти ле Россияныҥ ӧскӧ дӧ јарлу спортчыларын тазыктырган. Уралдагы федеральный университетти божоткон. Јаан курстарда билимниҥ кандидадыныҥ диссертациязын бичиген. Боксер удабас бу диссертациязын корулаар кӱӱндӱ. Ол айыл-јуртту. Атту-чуулу спортчыныҥ алдындагы ла эмдиги билезинде Тимофей, Никита, Анастасия, Владимир ле Виктория деп балдар чыдап јат.


Администрация муниципального образования «Улаганский район» | «ЈАШ-КАНАТТЫҤ» ЈЕДИМДЕРИ\nГлавная » Новости » «ЈАШ-КАНАТТЫҤ» ЈЕДИМДЕРИ\nБистиҥ Улаган аймакта балдардыҥ јайаандык школында кӧп јайалталу балдар јӱрет. Алтай ойноткылар ла кожоҥдоорына балдарды Алан Викторович ла Айана Михайловна Темеевтер ӱредет, олор ады јарлу «Јаш-Канат» деп образцовый ӧмӧликти 2005 јылдаҥ ала эрчимдӱ башкарат. Бу јылдардыҥ туркунына «Јаш-Канат» ӧмӧликтеҥ кӧп балдар ӱренип чыккан, олор эмди бойлоры да јаан улустар, олор ортодо кӱӱле јӱрӱмин колбоп, оноҥ ары бийик ӱредӱ алатан колледж ле университетты ӱренип божодоло, бойлоры да балдарды кожоҥдоп, алтай ойноткыларла ойноо-рына ӱреткилейт. «Јаш-Канат» ӧмӧлик бу јаҥар айдыҥ баштапкы кӱндеринде Бийск калада албатылык ортодо конкурста эрчимдӱ турушкан. Бу јаан кӱӱлик маргаан ӱч кӱнниҥ туркунына ӧткӧн. «Народный вокал» деп номинацияда «Јаш-Канат» 2-чи јерди ала сокты, бистиҥ јиит јеҥӱчилерис ол: Токоеков Влад, Тельденов Адар, Тушташев Борис, Куюкова Айлана ла Темеева Айдыҥ-Ай. Алтай Республикадаҥ кӧп балдар барып турушкан, олор ортодо Усть-Канныҥ «Алтын-Кӱӱ» деп образцовый ансамбль база турушты. Бу балдар ортодо Байтушкин Алан алтай ойноткыларла ойноп, 1-кы јерге чыккан, бу «соло» деп номинацияда 700 кӧп туружаачы болгон, је галаконцертке 10 ло номер талдалып кӧргӱзилген болгон, бу тоодо Аланныҥ номеры кожо болды. Огош балдардыҥ группазында «Эстрадный вокал» деп номинацияда 7 јашту Темеева Айдыҥ-Ай 2-чи јер алган. Айдыҥ-Ай кӧрӧӧчилерди «Бабушка» ла «Солоҥы» деп кожоҥдорыла сӱӱндирди. «Јаш-Канат» ӧмӧликтиҥ јеҥӱчилдерин јай ӧйинде Крымга келзин деп кычырган, олор эмди ого јетире белетенип, анда талдама лауреаттарга учурлалган конкурста туражар. Бу јаан јол-јорыкка барып, эрчимдӱ туружып јанганына, акча-манатла\nболужын јетирген культура бӧлӱгиниҥ јааны Солунай Олеговна Санаа ла балдардыҥ јайаандыгыныҥ јааны Любовь Андреевна Натовага турушкан балдардыҥ эне-адалары, Алан Викторович ле Айана Михайловна Темеевтер јаан быйанын айдат. Онойдо ок бу ла ӧйлӧрдӧ Горно-Алтайск калада «Курултай сказителей» ӧткӧн, «Јаш-Канат» ӧмӧлик 2-чи јер алган. Мында эки огош кайчы ту-рушты: Кобенов Радий ле Табышкин Алан. Радий 3- чи јер алган, Алан специальный сыйла кайралдадып, топшуур сыйлаткан. Бу 2018 јылда Алтай Республиканыҥ јааны А.В. Бердниковтыҥ гран-при сыйыла кӧдӱриҥилӱ айалгада кӧп јайалталу јииттер кайралдаткан. «Јаш-Канат» ӧмӧлик мында да јаан ајаруда болгон, анайып сый алган јайалталу јииттер ол: Кобенова Айдана, Машкаков Виктор, Олчонова Влада ле Толтушев Аткыр. Аткыр бу кайралда туружып болбогон, нениҥ учун дезе ол тургуза ӧйдӧ черӱчил молјузын бӱдӱрет. «Келип јаткан 2019 јылга бис ӧмӧлигисле кожо јаан амадулар темдек-тейдис: «Јаш-Канат» ӧмӧликтиҥ ойын-концерттин белетеп кӧргӱзерге\nле јайыла болчомдорло кожо соктырган клиптарысты белетеп чыгарарга амадайдыс. Алтай Республикада огош болчомдордыҥ клиптери алтай тилле чыкпаган деп айтсам јастыра болбос. Бистиҥ белетеген клибыста алтай тилле согылган алты кожоҥ болор. Бу клипты кӧрӱп, балдар алтай тилин ундыбазын, оноҥ ары јараш, кеен тилин чеберлеп, улалтып апарзын деп амадайдыс» деп, Айана Михайловна јартады. Керек дезе, бистиҥ аймакта ады-јарлу кайчылар, кожоҥчылар да кӧп, је кажыла баштапкы алтамдарда кажы ла кижиниҥ бойыныҥ баштапкы та-скадып ӱреткен кижизи бар. Ол байла кижиге эҥ ле баалу ла учурлу. Кажы ла таскадаачыга балдардыҥ јеҥӱлери ле једимдери, ого јаан кайрал болот.\nМынаҥ ары бу ӧмӧликке бийик једимдер, јаан амадулар кӱӱнзери артат.


Ӧткӧн чактыҥ школы - altaicholmon\nӦткӧн чактыҥ школы\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ ӱредӱлик, культура, спорт, јашӧскӱрим политика, јондык биригӱлер ле элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар аайынча комитединиҥ јааны Вячеслав Уханов башкарган јуун ӧткӧн неделеде Горно-Алтайск каланыҥ 8-чи таҥмалу текши ӱредӱлӱ школында ӧтти.\nЈуунныҥ ижинде ӧрӧ адалган комитеттиҥ турчылары, ӱредӱ ле билим аайынча республикан министерствоныҥ, Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузыныҥ, каланыҥ администрациязыныҥ чыгартулу улузы, мэр Юрий Нечаев ле депутаттар турушкан. Олор балдардыҥ ӱренип турган айалгаларын, школдыҥ туразын шиҥдеген айас, бу школдыҥ баштамы класстарына јаҥы тура тударыныҥ сурактарын шӱӱштилер.\nОлор баштамы ла тӧс школдыҥ тураларында, онойдо ок Кучияк микрорайонныҥ Кольцевая оромында садик тударга белетелип јаткан јерде болгон. Парламентарийлер ӱренер тураларда айалга кӱч болгонын, школдыҥ тӧс туразында јаан чыныкташ иштер ӧйинде балдарга ла ӱредӱчилерге башка школдорго барып турары эптӱ эмес болгонын кӧрдилер.\n8-чи таҥмалу школдыҥ тӧс туразы 1939 јылда тудулган. Баштамы школдыҥ туразы — 1928 јылда. Бӱгӱн ондо 5 ӱренер кып, эмчиликтиҥ кыбы, библиотека ла ашкана. Ӧдӱп јаткан ӱредӱлик јылдыҥ бажында балдардыҥ текши тоозы 907 кижи болгон, олордыҥ 380-и — баштамы класстардыҥ, 527-зи — орто класстардыҥ.\nШколдыҥ тӧс туразында чыныкташту иштер 2008 јылда эдилген. Онойып, ол тушта бир кезик кӧзнӧктӧр солылган, тураныҥ тышты кезикјандай јаҥыдаҥ јабылган, баштапкы ла экинчи каттардыҥ коридорлорында плитка салылган болгон. Бу турада 40 кижи отурып ажангадый ашкана, библиотека, музей, спортзал бар.\nТургуза ӧйдӧ 8-чи школдыҥ балдарына баштамы школыныҥ туразында ла каланыҥ башка эки школында ӱренерге келижет. Эртен турадаҥ ала 8 класс (5, 9, 11), 209 бала, каланыҥ баштапкы таҥмалу лицейинде ӱренет. 7-чи таҥмалу школдо эки 10-чы класстыҥ 54 балазы ла кӱнниҥ экинчи јарымында он класстыҥ (6, 7, 8) 259 балазы ӱренет.\n11 саат 30 минуттаҥ ала ӱч класстыҥ (3, 4) 84 ӱренчиги бойыныҥ баштамы школыныҥ туразында ӱренет. Уроктор эки сменала ӧткӱрилет. Экинчи сменала ӱренип турган балдардыҥ тоозы 488 бала, ол тоодо 229 — баштамы класстардыҥ, 259 — орто класстардыҥ.\nБӱгӱнги кӱнде баазы 34 млн 883 муҥ салковой объекттиҥ ӱлекер-чоттомол документ-чаазындары белетелип, оны Алтай Республиканыҥ государстволык экспертизазы шиҥдеп, јарадып салганы јарталды. Ӧткӧн јылда 8-чи таҥмалу школдыҥ тӧс туразында капитальный ремонт ӧткӱрерине «Горно-Алтайск кала» муниципал тӧзӧлмӧгӧ АР-дыҥ республикан бюджединеҥ 20 млн салковой чыгарылган.\nБаштамы школ јанынаҥ тудум иштер керегинде суракты кӧдӱрерге, муниципал бюджеттиҥ акча-манадыла белетелген, керектӱ ээжи аайынча јарадылган, государстволык экспертизаны ӧткӧн ӱлекер-чоттомол документ-чаазындар болор учурлу.\nЈуунда школдордыҥ тураларын тудар государстволык программалар аайынча јӧмӧлтӧ эки ууламјыга барып турганы темдектелди – јурт јерлерге ле сменалап ӱредерин јоголторго. Јылында текши ороонго бу иштерге 25 млрд салковой чыгарылат. Бу сурак аайынча АР-дыҥ чыгартулу улузы бойыныҥ кӧрӱм-шӱӱлтелерин айдып, тергеениҥ курч сурактарын федерал тӧс јердиҥ алдына тургузып турган да болзо, акча-манат неге, канайда ууламјылаларында субъекттердиҥ камааны јаан эмес.\nКаланыҥ ончого јуук школдорында балдардыҥ тоозы кӧптӧп турган учун, школдордыҥ туралары аайынча сурак јылдаҥ јылга там ла там курчыйт. Оныла колбой Заимка микрорайондо тудулып јаткан ла быјыл тузаланарына табыштырылар деген школ курч айалганы эмеш те болзо кирелендирер деген ижемји бар.\nАР-дыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министриниҥ ордынчызы Ольга Муклаеваныҥ айтканыла, кӧп школдордыҥ тураларына чыныкташту иштер керек, је эмди тургуза государстволык программаларда ондый иштер ӧткӱрер ууламјы кӧрӱлбей турган. Тергеениҥ бойыныҥ акча-манат јанынаҥ аргазы кирелӱ ле ончо иштерге једишпей турган учун, федерал кеминде јаҥга бу сурак аайынча баштанар керек деп шӱӱлте эдилген. Јаҥыс ла школдордыҥ јаҥы тураларын тудар эмес, је анайда ок эскилерин јазап, чыныктап, ӱредӱлик айалгалардыҥ чыҥдыйын бийиктедер керек.\nКаланыҥ алтай балдар ӱренип турган 7-чи таҥмалу школыныҥ туразыла колбулу курч сурак ондор тоолу јылдардыҥ туркунына бир де ичкери јылбай, калырууш сурак ла болуп артканча деп айдарга јараар. Канча катап јаҥ, канча башчылар ла президенттер солынган, канча документ-чаазынга колдор салылган, је «кош јеринде ле турат» — кандый да чокым иштер эдилбеген. Бӱгӱн бистиҥ тергеедеги јаҥныҥ бажына удурумга да болзо ӧскӧ кижи келди. Парламентарийлер бу суракка база аҥылу ајару эдип, јартамалдар берди. Эмди бу школго тура тударына акча-манат Россия Федерацияныҥ резервный фондынаҥ чыгарылар аргалузы јарталды. Бу фондтоҥ берилген акча-манатты тузаланарыныҥ некелтелериле, оны 2019 јылда ла тузаланып салар керек. Ӱлекер аайынча школды тударга 18 ай керек. Мыныла колбой бу акча-манатты 2 јылдыҥ туркунына тузаланарын (тудум иштерди быјыл баштап, 2020 јылда тӱгезерге) јӧптӧштирер керек. АР-дыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохординге керектӱ јетирӱлер эдилгенин Ольга Валерьевна чокымдады.\nЭл Курултайдыҥ депутаттары Алтай Республиканыҥ 2020 јылга ла пландалган 2021, 2022 јылдардыҥ бюджедин тӧзӧӧр тушта, АР-дыҥ башкарузына 8-чи таҥмалу школдыҥ баштамы класстарыныҥ туразыныҥ ӱлекер-чоттомол документациязын белетеерине, тудум иштерге акча-манат салары јанынаҥ баштану эдерин угусты.


Балдардыҥ јайгы амыралтазы јеткер јок болор учурлу - altaicholmon\nБу сурак аайынча иштеп турган министерстволордыҥ башкараачылары јайгыда суулу объекттерде улуска јеткер болбозын јеткилдеер иш-керектер тӧзӧӧри керегинде јетирдилер. Онойдо ок олор јайгыда балдар амыраар ла су-кадыгын орныктырар јерлерде санитар-эпидемиологиялык тыш-амыры ла ӧрт чыгар јеткерди болдыртпазы керегинде јетирген.\n«Суу объекттерде улусла јеткер болбозына јаан ајару керек. Јылдыҥ ла јайгыда профилактикалык иштер ӧткӱрилип турган да болзо, тергеебисте ондор тоолу улус сууда коройт. Ол тоодо јербойыныҥ улузы ла туристтер, олор ортодо балдар да бар» — деп, тергеениҥ башчызы айтты.\nОлег Хорохордин андый учуралдар барын темдектеди. Улус кӧп лӧ сабада керексинбези, балдарын јазап кӧрбӧй турганы учун тӱбекке кирет, коройт. Оныҥ айтканыла, јеткер болдыртпазына бӱгӱн эдилип турганын шиҥдеп кӧрӱп, оны тыҥыдары аайынча ӱзеери баштанулар кийдирер керек.\n«Эҥ учурлу сурактардыҥ база бирӱзи — ол балдардыҥ су-кадыгын орныктырар учреждениелерде балдарла јеткер болбозын јеткилдеери. Јайгы амыралта ӧй удабас ла башталар, учреждениелерди балдар уткуурына толо кеминде белетеер керек, ол тоодо эпидемиялык айалгага, коронавирус југуш оору таркабазына келиштире» — деп, тергеениҥ башчызы айтты.\nТекшилей алза, айалга, былтыргызына кӧрӧ, кирезинде, је андый да болзо, чочыдулар артып јат. Оныҥ учун балдардыҥ амыражы јакшы ла јеткер јок ӧтсин деп, керектӱ иштерди ӧйинде бӱдӱрер керек деп, ол чокумдады.\nБашчы муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ башчыларына балдардыҥ лагерьлерде јайгы амыралтазыныҥ сурактарына ајаруны тыҥытсын деп айтты.\n2021 јылда Алтай Республикада суу объекттерде улус јеткерге кирбезин јеткилдеери аайынча иштер керегинде Россияныҥ МЧС-ыныҥ Алтай Республика аайынча баш башкартузыныҥ јааны Андрей Бурлаков куучындады. Оныҥ айтканыла, 2021 јылдыҥ ӧткӧн ӧйиниҥ туркунына сууда ӱч јеткер болгон — эки кижи короп калган, бирӱзи сурузы јок јылыйган деп чотолот. 2020 јылда јеткерлӱ 31 учурал болгон, олордо 34 кижи божогон, ол тоодо беш бала.\nӦдӱп јаткан јылда Горно-Алтайскта, Майма ла Чамал аймактарда ӱч пляж ачары темдектелет. Онойдо ок Кош-Агаш јурттыҥ Каменистое кӧлинде пляж ачарга белетеништӱ иштер ӧдӧт.\nТергееде јаткандар ортодо профилактикалык иштер ӧдӱп турганын А. Бурлаков чокумдады. Аҥылу белетелбеген, је улус амырап турган суулу јерлерде чочыдулар керегинде темдектер тургузылат.\nАР-дыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министри Ольга Саврасова лагерьлердиҥ башкараачыларына балдардыҥ јайгы амыралтазыныҥ программаларына сууда јеткер болдыртпазы ла ӧрт чыгарбазы јанынаҥ уроктор, мастер-класстар кийдирзин деп јакылта эдилгенин айтты.\nКамыстыҥ туружаачылары јеткер болдыртазын јеткилдеп турган иштерди тыҥыдар, Алтай Республиканыҥ сууларында јеткерлер болдыртпазы аайынча темдектерди ӧйинде тургузар, суу объекттерде бойын канайда тудунары керегинде јартамал куучындар ӧткӱрер, рейдтер тӧзӧӧр деп јӧптӧдилер.\nБалдар јайгыда амыраар ла су-кадыгын орныктырар учреждениелерде санитар-эпидемиологиялык тыш-амырды јеткилдеер иш-керектер керегинде Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ санитар шиҥжӱ бӧлӱгиниҥ јааны Елена Кичинекова куучындады. Ол тергееде су-кадыкты орныктырар јайгы 150 учреждение, ол тоодо тӱште јӱрер 136, кала тыштында стационар он учреждение, палаткаларлу ӱч лагерь, иштиҥ ле амыралтаныҥ ӱч лагерин ачары темдектелип турганы керегинде јетирди. Лагерьлерде текши тооло 21 муҥ бала амыраар. Оныҥ айтканыла, 2021 јылда балдардыҥ амыражын тӧзӧӧр јерлерде иш COVID-19 инфекция таркап турган чочыдулу айалгада аҥылу аайыла ӧткӱрилер.\nЈаҥы санитар ээжилер аайынча болзо, отрядта балдар толо кеминеҥ 75 процентке ле јетире алылар, лагерьлерде иштеер улус коронавирус југуш ооруга кыйалтазы јогынаҥ шиҥжӱ ӧдӧр. Онойдо ок норо-,\nрота- ла ӧскӧ дӧ вирустарга шиҥдеер ишчилердиҥ тооломы тургузылган.\nСу-кадыкты орныктырар јайгы учреждениелерди ачарга олордыҥ јерлеринде каршулу курт-коҥысты јоголтор иштерди кыйалтазы јогынаҥ эдер керек.\nОльга Саврасова АР-дыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министерствозына башкарткан балдар амырап ла су-кадыгын орныктырып турган јерлерде 2021 јылда 737 бала амыраар деп јетирди. Онойып, 540 бала «Манжерок» лагерьде амыраар, ӧскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок артып калган балдардыҥ Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернадыныҥ 85 ӱренчиги — «Черемушки» лагерьде, В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ 112 ӱренчиги — балдардыҥ су-кадык орныктырар-ӱредӱлик «Чедирген» деген тӧс јеринде.\nОл онойдо ок бӱгӱнги кӱнде дератизацияга ла акарицид иштерге јӧптӧжӱлер тургузылган, лагерьде иштеер улусты гигиеналык ууламјы јанынаҥ ӱредериниҥ ӧйи јӧптӧлгӧн, балдардыҥ медициналык јеткилдежи аайынча су-кадыкты корыыр учреждениелерле јӧптӧжӱлер тургузылган, балдардыҥ лагерьлеринде террористический јанынаҥ корыыры аайынча комплексный иштер ӧдӱп турганын айтты.\nАлтай Республикада јайгыда балдар амыраар ла су-кадыгын орныктырар јерлерде ӧрт болдыртпазын јеткилдеери аайынча иш-керектер керегинде Андрей Бурлаков јетирди. Ол ӧрт болдыртпазын јеткилдеер ээжи-некелтелерди бӱдӱрери аайынча ширтӱлер, профилактикалык иш-керектер темдектелгенин чокумдады.\nА. Бурлаков онойдо ок граждан корулаш, эл-јонды ла јерлерди чочыдулу айалгалардаҥ корыыры ла ӧрт болдыртпазын јеткилдеери аайынча Алтай Республиканыҥ ла муниципал нормативно-тап-эриктик тӧзӧлгӧзин јарандырар ишти тӧзӧӧри керегинде јетирди.\nЈуун ӧйинде АР-дыҥ башкарузыныҥ чочыдулу айалгаларды, ар-бӱткендик косколоҥдордыҥ салтарларын јоголторы ла болдыртпазы аайынча резервный кӧмзӧзинеҥ акча чыгарар сурак шӱӱжилди.\nГорно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова быјыл кандык айдыҥ 30-чы кӱнинде Майма ла Улалу сууларда суу кӧпчигенинеҥ улам калада чочыдулу айалганыҥ режими кийдирилгенин эзетти. Ол ар-бӱткенге каршу јетпезин, ар-јӧӧжӧдӧҥ чыгымдар болбозын деп, аварийно-аргадаачы иштер ӧткӱрилгенин чокумдады. Оныҥ айтканыла, чочыду ӧйинде улус ортодо сынык-бычык алган, корогон учуралдар болбогон, 500 кире кижи јадып турган 142 айылга каршу јеткен.\nЧой аймактыҥ јааны Игорь Русскихтиҥ јетиргениле, кӱӱк айдыҥ 1-кы кӱнинде Чой, Гусевка, Советское јурттарда суу кӧпшигенинеҥ 174 кижи јаткан 59 тура сууга алдырткан. Он кӱр, федерал ла тергеелик јолдор ӱрелген.\nКамыс Алтай Республиканыҥ резервный кӧмзӧзинеҥ муниципалитеттерге керектӱ акча-манат чыгарарын јӧптӧгӧн.


23.11.2021 - altaicholmon\nРоссия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ гражданини Валентина Николаевна БОКОНОКОВАНЫҤ ады-jолы тергеебис ичинде текши jарлу. Ол 40 jылдаҥ ажыра «Алтайдыҥ Чолмонында» иштеп, газеттиҥ ичкери алтамына ла ӧзӱмине jаан камаанын jетирген кижи. Валентина Николаевна Шабалин аймактыҥ Мукур-Чаргы jуртында Ада-Тӧрӧл учун Улу jууныҥ туружаачызы Николай Николаевич Болчишевтиҥ ле Мария Васильевна Калачёваныҥ билезинде чыккан. Jаштаҥ ала\nЧакка јуук јол ӧдӱп…\nӦдӱп јаткан јылда Шабалин аймак тӧзӧлгӧнинеҥ ала бойыныҥ 97 јылдыгын темдектейт. Бу мындый узун јолды эзедер керек-јарактар кӱчӱрген айдыҥ 15-чи кӱнинеҥ ала 30-чы кӱнине јетире онлайн-аайыла ӧдӧт. Аҥылу аккаунтарда ла соцсетьтерде јӱзӱн-башка кӧрӱ-маргаандар, сурак-каруулар ла флешмобтор ӧткӱрилет. Анайда ок «Сельская новь» газеттиҥ бӱктеринеҥ ле соцсетьтердеҥ аймактыҥ тӱӱкизи, ады-јарлу ишчилери, спортчылары, кожоҥчылары, устары керегинде бичимелдерле таныжар\nБаланыҥ телекейлик кӱни\nБастыра телекейде кӱчӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде Баланыҥ кӱни темдектелет. Быјыл ол амыраар кӱнге келишти. Бириктирилген Нациялардыҥ Организацияларыныҥ Генеральный Ассамблеязыныҥ 1954 јылда јараткан байрамы бастыра телекейде балдардыҥ јакшы јӱрӱмине учурлалат. Ӧзӱп јаткан ӱйениҥ јакшы јӱрӱми бистиҥ балдарыстыҥ јӱрӱминиҥ чыҥдыйынаҥ ла су-кадыгыныҥ айалгазынаҥ камаанду. Јаш эт-канныҥ су-кадыгын корыырыныҥ ла тыҥыдарыныҥ јаан учурлу тӧзӧгӧзи – ол тузалу ла\nСӱттиҥ фермазы эбин таап иштейт\nШабалин аймактыҥ Кичӱ Чаргы јуртынаҥ ыраак јок турган Адралу ӧзӧктӧ Эдуард Бельбековтыҥ крестьян (фермер) ӧмӧлиги 2008 јылдаҥ бери иштейт. Билелик ӧмӧликтиҥ башкараачызы Эдуард Анатольевич јурт ээлемге келердеҥ озо «Јаҥы јол» акционер ӧмӧликте бухгалтер, завхоз болуп иштеген. Бойы ӱредӱзи аайынча экономист-бухгалтер, Горно-Алтайсктыҥ госуниверситединиҥ экономикалык факультедин божоткон. «Јаҥы јол» садулык экономикага чыдашпай јайрадыларда, ӧмӧликтиҥ јери ле јӧӧжӧзи\nКӱчӱрген айдыҥ 19-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ле Орус географический јондыктыҥ баштапкы вице-президенти Артур Чилингаров ӧмӧ-јӧмӧ иш аайынча јӧптӧжӱге кол салгандар. Бу јӧптӧжӱде географияны, ар-бӱткенди ле культуралык энчини корыырын, ӱредӱликтиҥ чыҥдыйын бийиктедерин шиҥдеер бӧлӱкте, анайда ок билим, экологиялык, јонјӱрӱмдик, культуралык программаларды ла ӱлекерлерди јӱрӱмде бӱдӱрип, республиканыҥ јерин ӧзӱм алындырарында ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ тӧзӧлгӧлӧри чокумдалган.


Баштапкы јеҥӱ јети јаштуда келген - altaicholmon\nРосана МАМАЕВА Горно-Алтайскта баштамы класстардыҥ ӱредӱчилерин белетеер колледжте ӱренет. Ол алтай шатрала јилбиркеп,\nого тазыктырынат. Чыккан-ӧскӧн јери Улаган аймакта Јазулу јурт. Јети јаштуда республикан маргаандарда туружып, он јашка јетире балдар ортодо јеҥӱ алган. Росананы кычыраачылар «Јылдыстыктыҥ» бӱгӱнги айылчызы деп оҥдоп ийген болбой. Айдарда, спортло, анчада ла шатрала јилбиркеп турган јииттерди бу кысла јууктада таныштырар кӱӱн бар.\nЈе бу јолдо бичимелди јаан эмес кире сӧстӧҥ баштаарга келижип јат. Бу учуралда јашӧскӱримниҥ газединиҥ геройлоры болотондордыҥ тоозында јаҥжыкканы аайынча јарлу кӱрешчилер, јеҥил атлетикада «Јайалталарды бедирейдим» деген солун ӱлекерде туружып турган кыстар ла спорттыҥ рафтинг аайынча бӱдӱминде телекейлик једимдерге јеткен алтай јииттер болгон. Је бу бӱдӱмдердиҥ ортозынаҥ учы-учында шатра талдалган. Нениҥ учун? Ого чокым каруу, байла, ылтам табылбас. Мында бойындыйы бойсу деген кӱӱн-тап эркидеген болбайдар. Шатра элдеҥ ле озо су-алтай ойын. Бу бӱдӱм јогынаҥ бисте бир де Эл-Ойын ӧтпӧй јат. Шатраныҥ телекейлик кемине јетире ӧзӱп, казах элдиҥ тогус кумалак бӱдӱмиле кожо теҥ-тай тура бергенин база темдектеер керек…\nБисте ады-јолдорын адап, олордыҥ једимдериле оморкойтон атту-чуулу шатрачыларыс та бар эмей. Олор: Александр Торбоков, Валентина Тобоева, Александр Сельбиков ло кӧп ӧскӧлӧри де. Эмдиги ӱйедеҥ Алексей Чокурбашевтиҥ, Урмат Чулуновтыҥ ла Сырга Бебинаныҥ ады-јолдорын адаарга јараар. Алтай шатрала республикан федерацияныҥ президенти Геннадий Лукич Ядагаев спорттыҥ бу бӱдӱмин таркадары јанынаҥ бӱгӱнги кӱнде сӱрекей јаан иш ӧткӱрип јат. «Јылдыстыкка» герой бедиреп, байа ла Геннадий Лукичке баштанарга келишкен эмей. Росана Мамаеваны шак ол адап берген. Јашӧскӱримниҥ газединиҥ кычыраачылары бӱгӱнги геройды база јарадар деп сананып турум. Чемпион дезе чемпион. Јайалта дезе јайалта. Јаражай дезе јаражай…\nРосана башкӱн педучилищеде урокторын тӱгезип, тал-тӱштиҥ кийнинде редакцияга кирип јӱрген. Ачык-јарык кылык-јаҥду кыс келер ӧйдӧ баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи болор. Тургуза ӧйдӧ ол школьно-алтайский бӧлӱкте экинчи курста ӱренип јат. Јиит шатрачы биледе эҥ оогош бала. Сӧӧги кӧбӧк. Аказы Азамат Улаганда, эјези Роксана Јазулуда јадып јадылар. Энезиниҥ ады-јолы Мамаева Клара Григорьевна деп кижи болор. Биледе кактанчы бала, Росана, ак-јарыкка 2003 јылдыҥ кочкор айыныҥ 7-чи кӱнинде чыккан. Энези оогош кызычагын јааны Роксанага тӱҥейлеп, Росана деп, акту бойы адаган болуптыр. Јиит кыс: «Ол ат энеме итальян сериалдардыҥ бирӱзинеҥ келген. Айдарда, мен јаҥыс та Алтай јериниҥ эмес, је анайда ок итальян да киноныҥ шатрачызы болорым» — деп каткырат.\nРеспубликаныҥ келер ӧйдӧги чемпионы тӧрӧл јуртыныҥ школына баштапкы класска 2009 јылда барган. Шатраныҥ ойыныла оны баштап ла эјези таныштырган. Ол ӧй керегинде Росана мынайда куучындайт: «Баштапкы классты божодып турарымда, эјем бир кӱн айылга шатраныҥ доскозын экелген. Мен клеткалар јуралган ол досконы сӱрекей соныркап кӧргӧм. Шатрага јилбӱӱ шак ол тушта башталган. «Ӱрет ле ӱрет» деп, эјемниҥ кӱӱнин алган эдим. Экинчи класста бисти школго јаҥы ла иштеп келген ӱредӱчи Лиана Сергеевна Соронокова (эмдиги ӧбӧкӧзи Тадырова) ӱреткен. Шатрала мени сыраҥай јууктада шак бу кижи таныштырган. Лиана Сергеевнада бир јылга чыгара тазыктырынып, 2010 јылда Улаган јуртта болгон республикан маргаандарда турушканым санаамда јакшы артып калды. Бу турнирде он јашка јетире балдар ортодо баштапкы јер алып, дипломло, медальла кайралдаткам. Анайып канатталып чыгып, шатрага кӧндӱгип турбай» (каткырат).\nРосана шатрага тӧртинчи класска јетире Јазулуда тазыктырынган. Бежинчи класска кӧчӧрдӧ, энези Саратан јурт јаар кӧчкӧн. Мында ол 5-9 класстарда шатрага Наталья Васильевна Мешкеевада таскадынган. Ӧрӧги адалган шатрачылар дезе национал бӱдӱмдер аайынча спорттыҥ узы Геннадий Лукич Ядагаевтиҥ ӱренчиктери болуп јат. Росана Мамаева тургуза ӧйдӧ база бу ченемелдӱ тазыктыраачыда таскадынат. Алтай Республикада элбек јол алынган шатраныҥ јаҥжыгуларын бек деп айдар керек. Ол ӧрӧги айдылган темдектеҥ иле кӧрӱнет. Спортчы кыс Наталья Мешкеевада тазыктырынып турала, Улаган аймакта ӧдӱп турган маргаандарда јаантайын 2-3 јерлер алган. Тургуза ӧйдӧ бу аймакта шатраныҥ секциялары Чибилӱ, Кара-Кујур, Саратан, Јазулу ла Паспарты јурттарда ла Улаганныҥ бойында једимдӱ иштеп јат. Јазулу јурттыҥ балдарын шатрага Росананыҥ эјези Роксана Михайловна Мамаева-Бабинасова ӱредет.\nШатрачы кыс бу туштажуда тӧрӧл аймагыныҥ јайалталу шатрачылары керегинде база јылу эске алынган. Ол мынайда айдат: «Паспарты јурттыҥ шатрачызы Руслана Манзырова јетинчи класста ӱренип турала, Эл-Ойында јеҥӱ алып, спорттыҥ национал бӱдӱмдериниҥ узыныҥ адын адаткан. Јазулуныҥ шатрачызы Алена Чалчикова бойыныҥ ӧйинде база педколледжти ӱренип божоткон. Тургуза ӧйдӧ ол ӱредӱчи болуп иштеп јат. Алена база шатрала спорттыҥ узы. Эјелӱ-сыйындулар Валерия ла Эмилия Челчушевалар шатраны база јакшы ойногылап јат. Даниил Чуу дезе былтыр јаан улус ортодо маргаандарда кӱндӱлӱ экинчи јер алган».\nРосана Саратанда тогус класска јетире ӱренеле, Горно-Алтайскта педколледжке келген. 2018 јылда экзамендерди јеҥӱлӱ табыштырып, школьно-алтайский бӧлӱкке ӱредӱге кирген. Быјыл ол экинчи курста ӱренип јат. Шатрага дезе мында ла, педколледжте, неделеде ӱч катап тазыктырынат. Баштамы класстардыҥ ӱредӱчилерин белетеер бу ӱредӱлӱ заведениени бир јанынаҥ алтай шатраныҥ академиязы да деп адаарга јараар. Г. Ядагаев бойы педколледжте кӧп јылдардыҥ туркунына физкультураныҥ ӱредӱчизи болуп иштеп јат. Ол тӧс ижиле кожо балдарды јирме тӧрт јылга чыгара шатрага ӱредип, олордоҥ кӧп јакшынак спортчылар ӧскӱрип чыгарган. Ады-јолдоры јаҥыс та республика ичинде эмес, је анайда ок ороон до ичинде јарлу шатрачылар Урмат Чулунов ло Алексей Чокурбашев тургуза ӧйдӧ база педколледжте ӱренип јадылар. Росана Мамаеваныҥ ады-јолы дезе олордыҥ ортозында база танылу. Бу јайалталу кыс келер ӧйдӧ Алтай Республиканыҥ тыштында болотон маргаандарда база једимдӱ туружар деген јаан ижемјилер бар.\nСпортчы кыстыҥ айтканыла, шатрада маргаандар 6-10, 10-12, 12-14, 14-18 јашту балдар ла јаан улус ортодо ӧдӱп јат. Национал бӱдӱмдерле спорттыҥ узын ададарга рейтинг аайынча 2500 очко јууп алар керек. Р. Мамаеваныҥ каптыргазында дезе бӱгӱнги кӱнде 2300 очко јуулган. Росанага эмди јӱк ле он алты јаш. Јаан да, оогош то маргаандарда јайалталу бу кыста мынаҥ да ары јеҥӱлер база да кӧп болор деген ижемјилер бар. Росананыҥ тӧс амадуларыныҥ бирӱзи — шатрала спорттыҥ узыныҥ адын ададары болуп јат. Ӱредӱде амадулары оноҥ до јаан. Ол педколледжте ӱредӱзин једимдӱ божодып, Горно-Алтайсктагы университеттиҥ тюркология аайынча факультедине кирип ӱренерге амадап јат.\nРосана шатра ӱредӱде ле јӱрӱмде сӱрекей јаан болужын јетирип јат деп куучындайт. Не-немени озолондыра чоттоп ло шӱӱп, јастырбаска албаданып јадырыҥ. Ол, бир сӧслӧ, шатрада бажыҥныҥ меези јакшы иштеп јат деп каткырат. Сананып ойноор ойынныҥ учуры чындап та, байла, андый. Росана былтыр бойыныҥ арга-чыдалын баштапкы ла катап шатрала интернет ажыра болуп турган маргаандарда ченеп кӧргӧн. «Мен бу ойында јажым аайынча эҥ ле јиит туружаачы болгом. Интернетте маргаандардыҥ кайралдары учун шатраныҥ је ле деген кӱчтӱ «чараандары» тартышкан ине. Олорго мениҥ аргам канайып јетсин эди. Је мындый маргаандарда турушканым акту бойыма јаан ченемел берген» — деп, ол айдат. Јиит шатрачы интернет ажыра мындый ойындарды тӧзӧгӧни учун Александр Сергеевич Торбоковко јаан быйанын айдат. Мындый алтамныҥ шылтузында алтай шатра јаҥыс та Россия ичинде эмес, је анайда ок бастыра јер-телекейге элбеде јарлалган. Росана анайда ок Александр Сергеевичке оныҥ «Алтай шатра» деген бичиги учун база јаан алкышту јӱрет. Спортчы кыс бу бичикти кычырып, оноҥ сӱрекей кӧп тузалу шӱӱлтелер алган.\nГорно-Алтайсктагы педколледжтиҥ экинчи курсыныҥ ӱренеечизи бу ла ӱлӱрген айдыҥ 12-чи кӱнинде Кан-Оозы аймакта Јабаган јуртта Алексей Манышевтиҥ эземине учурлалган јаҥжыккан турнирде туружып, баштапкы јерге чыккан. Айдарда, оныҥ спорттогы јӱрӱминде национал бӱдӱмдерле шатраныҥ узы деген нереге јединерге база бир ичкери алтам эдилген. Андый ла болзын.


27.05.2021 - altaicholmon\nЈолды јазаары аҥылу шиҥжӱде тудулат\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Горно-Алтайсктаҥ Алтын-Кӧл јаар јолдыҥ Кызыл-Ӧзӧк-Карасук деген бӧлӱгин јазаар иш канайда ӧдӱп турганын шиҥдеп кӧргӧн.\nШоҥкорлор тӧрӧл јерине келген\nТоозы ас куштарды ӧскӱрери аайынча «Алтай Фалькон» ло Алтайдагы госуниверситеттиҥ Барнаулдагы питомниктеринде ӧскӱрген јаш шоҥкорлорды јайымга божодоры Сайлугемдеги национальный паркта ӧткӧн.\nӦзӱмдердиҥ кайкал телекейинде\n«Куштар учуп јӱрет, ӧзӱмдер дезе бу ла јаныҥда, буттыҥ алдында. Кандый ла бӱдӱмдӱ, јалбырак-чечектӱ, ӧзӧр-јӱрер ээжи-јаҥду бӱткӱл телекей…» — деп, Горно-Алтайсктагы Ботаникалык садтыҥ директоры биологиялык билимдердиҥ кандидады Алтынай Ачимова айдат…\nЈеҥӱниҥ кӱниниҥ кайралдары — тоомјылу улуска\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууда совет албаты Јеҥӱ алганыныҥ 76-чы јылдыгын темдектеери бистиҥ республикада элбеде ӧткӧн лӧ бу кӱнде албаты совет солдаттардыҥ јажына ундылбас ат-нерезин эске алынган.\nУлу Октябрьдыҥ 1917 јылда болгон революциязы телкем Тӧрӧлистиҥ пограничный черӱлериниҥ тӱӱкизине кӧп јаҥыртулар экелген. Јиит совет государствого государственный гран-кыйуны орныктырып, оны коруга алары сӱрекей учурлу болгон.


Акциялардыҥ 40 процентин садып алар кӱӱндӱ - altaicholmon\nОндый суракту документти монополияларла тартыжаачы федерал служба јараткан. Бу ведомствоныҥ ишчилериниҥ јетиргениле, Москваныҥ «СБК Баланс» деген компаниязы акционер обществоныҥ ӱн алаачы 177 муҥ акцияларын садып алар кӱӱндӱ.\nПредприятиениҥ акцияларыныҥ 100 проценти бӱгӱн Новосибирсктиҥ «Сибмост» компаниязына келижет. Бу предприятие Горно-Алтайсктыҥ аэропортын јаҥыртарында турушкан эди.\nАэропорттыҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле, 2016 јылда аэропорт 58 муҥ пассажирди јеткилдеген.