Тосло, каазала јапкан содон айылдарыс бар да - altaicholmon\nТосло, каазала јапкан содон айылдарыс бар да\nТоолу кӱндер кайра Саха (Якутия) Республиканыҥ культура ла кӧгӱс байлыктыҥ «Мандар Уус» деген тӧс јериниҥ ишчизи, јарлу ус, кузнец, этнограф Николай ЕГОРОВ бир бӧлӱк улусла кожо Алтайда экспедицияда болгон. Ол «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязына кирип, иштеп јаткан тӧс јери, онойдо ок Алтайла ӧткӧн јилбилӱ јол-јорыгы керегинде мынайда куучындады:\n—Бистиҥ иштеп турган культураныҥ ла кӧгӱс байлыктыҥ «Мандар Уус» деген тӧс јерин ыраак-јуук талаларда, ороондордо ады јарлу албаты узы, Саха (Якутия) Республиканыҥ нерелӱ ишчизи Борис Федорович Неустроев — Мандар Уус билгир башкарат. Тӧс јер шак бу јерлежистиҥ ойлу шӱӱлтелерине тайанып тӧзӧлгӧн. Тоомјылу јерлежис Мандар Уус якут культураныҥ ӧзӱмине кӧпти эткен ле эдип јат. Кееркедер-узанар санатта ла калыктыҥ кӱӱлик ойноткыларын белетееринде ады чыккан ус. Jарлу кӧп тоолу авторлордыҥ философиялык учурлу бичиктерине јуруктар јурап кееркеткен. Онойдо ок якут албатыныҥ санады, јаҥжыккан јаҥжыгулары аайынча кӧп тоолу бичиктердиҥ авторы.\nМандар Уус окылу јаҥда да, јон до ортозында јаан тоомјыда. Улусты јамызыла, аргазыла ылгаарын билбес. Ончо улусты тооп ло тоомјылап јӱрет. Мындый агару кижи јӱсјылдыкта, байла, ак-јарыкка бир ле катап келет. Республиканыҥ башкарузы тӧс јерди ачарында да, оныҥ ижине де јакшы болушкан ла болужат.\nЯкут элдиҥ культуразыныҥ ла кӧгӱс байлыгыныҥ тӧс јери материальный эмес энчи-байлыкты чеберлеп, ичкери ӧскӱрери аайынча јаан ишти апарат. Ончо бу иштиҥ бажында Борис Федорович — Мандар Уус турат. Элдиҥ оморкодузы јерлежис керегинде кӧпти айдарга јараар.\nБис, јаан ӱйениҥ улузы, јаҥжыккан јаҥжыгуларысты, культурабысты јакшы билерис, ол бистиҥ кӧксисте, каныста. Jе бистиҥ кийнистеҥ келип јаткан јиит ӱйеге бис болушпазаас, кем болужар. Мандар Уустыҥ јартаганыла, кажы ла калык эки тилдӱ. Ада-ӧбӧкӧлӧрдӧҥ, ар-бӱткеннеҥ келген тилле бис бу јӱрӱмде куучындажып јӱредис. Экинчи тил — ол јуруктардыҥ тили. Jуруктардыҥ тилин бис кайа-таштардагы јуралган јуруктардаҥ кӧрӧдис. Бу тил — ӱргӱлјикке, бистиҥ бӱгӱнги куучындажып јӱрген тилистиҥ ӧйлӧ кожо јоголор аргазы бар. Jе бичиктерге салганда, олор ӱргӱлјикке јылыйбас.\nОнойып, тӧс јерде Мандар Уустыҥ белетеп, чыгарып турган бичиктери, альбомдоры, брошюралары сӱреен кӧп деп байа айттым. Темдектезе, Саха Якутияныҥ кӧгӱс байлык аайынча академиязыныҥ академиги, комусты јазаарыныҥ эҥ артык узы Мандар Уус якут элдиҥ кулјаларыныҥ альбомын чыгарган. Тиражы 20 муҥ альбом чӱрче ле таркай берген.\nБу ла тӧс јерде ол философияныҥ ла этнопедагогиканыҥ тӧс јерин ачкан. Jайгы школдо балдарды темирле узанарына, кӧктӧнӧрине, тосло, бӧслӧ, онойдо ок ӧскӧ дӧ не-немеле иштеерге ӱредип јат. Кезикте мында ӱредӱ-таскамал тӧрт сезонго чыгара ӧдӧт. Тургуза ӧйдӧ ондо бир ле уунда эки сезон иштеп јат. Бу школго республикадаҥ, онойдо ок Россиядаҥ кӧп балдар келет. Ӧскӧ ороондордоҥ, темдектезе, Япониядаҥ, Польшадаҥ ла оноҥ до ӧскӧ ороондордоҥ кӧп делегациялар келет. Мында культураныҥ очогы, эрјинедий байлыгы јуулганын улус јакшы билип, јилбиркеп јат. Хакасияда, Тывада јӱреристе, ӱредӱликтиҥ учреждениелери јайгы школло јилбиркеп, айтканысты соныркап уктылар.\nБисле кожо јол-јорыкка якут гимназияныҥ школыныҥ директоры, РФ-тыҥ нерелӱ ӱредӱчизи Лидия Шамаева, база тӧрт ӱредӱчи ле тогус ӱренчик келген. Jаш, оогош улусты карындаш калыкла, Алтайла таныштырары база керектӱ ине.\nЛидия Петровнаны ӱредӱни ончо предметтерле якут тилле ӧткӱретен школды ачарга, иштедерге јаан јолды јана баспай ӧткӧн деп айдарга јараар. Бу школдо ӱренип турган ӱренчиктердиҥ билгири тереҥ. Темдектезе, бир кызычак быјыл орус тилле ЕГЭ-ни 100 баллга табыштырган. Школдо ЕГЭ-ни 80, 90 баллдарга табыштырган балдар бар.\nТӧрӧл тилин билер балдарга ӧскӧ тилдерге ӱренери чик јок јеҥил. Кезик ӱренчиктер тӧрт-беш тилдердеҥ ӱренгилеп јат. Якут тилин билер, ӱзеери орус, английский тилдерди билер балдар керегинде куучын да јок. Лидия Петровна тӧрӧл тилдиҥ учурын, керектӱзин јарт кӧргӱзип салды.\nJол-јорыгыс ӧйинде бис Хакасияда, Тывада болорыста, ӱредӱлик учреждениелердиҥ улузы бу школдыҥ ижиле сӱреен јилбиркедилер.\nМандар Уустыҥ башкарып јаткан тӧс јери бу јуукта якут бычак керегинде академ изданиени белетеп чыгарган ла 7 муҥ тиражту бичик чӱрче ле таркады (авторы Николай Егоров). Бу бичикле Россияныҥ мылтык-бычак эдип турган устары јилбиркеп, бичикти сурулап алдыртты. Бычактарыс телекейде јилбӱде. Бистиҥ устарыс Россияда, ӧскӧ ороондордо ӧдӱп турган кӧп тоолу кӧрӱ-маргаандарда туружып, байгалу баштапкы јерлерге чыгып турганы текши јарлу. Jуук ӧйдӧ якут элдиҥ айак-казаны керегинде јаан бичик чыгар.\nКарындаш калыктардыҥ культуразыла, јаҥжыккан јаҥжыгуларыла јууктада таныжар амадула бис Хакасияда, Тывада болуп, оноҥ Алтай јаар јолыс туттыс. Темдектезе, бис хакастардыҥ «Тун» деген байрамында туруштыс. Олордыҥ «Хуртуях тас» деген музей-заповеднигиниҥ јааны Леонид Горбатовло бис јакшы таныштар. Ол бисти чеген-айракты ачыдарыныҥ эп-сӱмезиле таныштырды. Бисте айрак база болгон ине. Айдарда, карындаш элдерле јорыктап, энчи байлыкты орныктырары јанынаҥ иштеп јадыс.\nАлтайга келип, Каракол ӧзӧктӧ турган јурттарда, Бичиктӱ-Боомдо, Боочыда, Куладыда, болдыс. Таш-кайадагы јуруктарла таныжып, корумдарла, кереес јерлерле јӱрдис. Jаан ӱйениҥ улузы јаҥжыккан јаҥжыгулары, эдинген-тудунган эдимдери, аш-курсагы јанынаҥ куучындады. Тоомјылу јаанак бисти агаш айлында артпактагы кургап јаткан ышту курутла кӱндӱледи. Куруттыҥ амтандузын! Аш-курсагыла, бары-јогыла акту кӱӱндеринеҥ кӱндӱледи, ончозын кӧргӱсти, јартады. Эҥ ле баалузы — мен сӱреен кӧп озогы эдимдерди кӧргӧним, солун куучын укканым. Курут бисте база болгон ине. Этти, балыкты ыштап, кургадып турбай. Оҥдойдо база бир јакшы нӧкӧрис, ченемелдӱ ус Вячеслав Кухаевте болдыс. Оныҥ уулы Аржан база тыҥ ус. Бисте канча катап болгон. Темир кайылтарыныҥ аайыла, марыла танышкан. Бистиҥ устар кӧргӱзип берерде, Аржан быјыл бойыныҥ јеринде кайылткан. Тургуза ӧйдӧ ол база бир ус Александр Даниловло Монгол јеринде болуптыр.\nJилбилӱ де, тузалу да јол-јорык болгон. Кӱндер де тӱрген ӧдӱп, јанар ӧй јууктап келген. Бис мынаҥ ары Сросткиге, Бийскке, Барнаулга кирерис, оноҥ Новосибирскке једип, айлыс јаар јолысты тударыс. Jе бот, Оҥдойло јорыктап, јолой Шабалиндеги краевед музейге кирер деген амаду болгон. Бис орой эҥирде, кайда да 10 саат кирезинде бу јуртка келгенис. Музейдиҥ ээзи Серафима Ивановна Яжанкина бистиҥ кӱӱнисти кӧрӱп, музейин ачып, сӱреен солун экскурсияны ӧткӱрди.\nСӱреен байлык музей, мында тургузылган эдимдер чын бойы, байа оригиналдары. Серафима Яковлевнаныҥ куучыны јилбилӱ, угуп ла отургадыйыҥ. Меге јараган. Тередеҥ эдимдердиҥ солунын, керек дезе, малдыҥ эмчегинеҥ эткен кӧнӧгӧш бар. Айак-казанныҥ кандыйы јок! Мен база кайда да ондый айактарды кӧрбӧдим. Агаш айактарды кӧп билелерде кӧрдим. Бисте база бар.\nСӱреен байлык материал, јетирӱлер јуудым. Jӱрӱмниҥ учына јетире аайлап-баштап јазаарга, иштеерге једер деп сананадым. Мен шак ла бу сурактарла иштеп јаткамда. Мандар Уус меге улустыҥ озогы чактарда тудунган-эдинген эдимдери керегинде бичиктерди белетезин деп јакылта берген ине. Карындаш калыктардыҥ энчи байлыгы бой-бойыла тудуш, тазыл-тамыры јаҥыс болгонын, темдектезе, агаш айактардыҥ канча-канча бӱдӱмдери лапту керелеп јатканын мынаҥ кӧрӧдис.\nТӧс јерде бис тургуза ӧйдӧ якут элдиҥ ураса деген јайгы айлын орныктырары јанынаҥ иштеп јадыс. Шабалинде содон агаш айыл тыттыҥ каазазыла јабылган. Бисте айыл — тостоҥ. Мандар Уус тос айыл керегинде альбомды белетеп чыгарган. Урасаны бастыра республиканыҥ эл-јоны ӧмӧ-јӧмӧ тудуп јат. Бу тос айылды бис 2020 јылда ачарыс. Ол айыл кайда да 2 муҥнаҥ ажыра предметтердеҥ турат. Телекейлик культурада ондый айыл јок. Кайкал тыҥ болор деп, кӧӧрӧм-эш јогынаҥ айдадым.\nӦткӧн чактыҥ бажында американ экспедиция Камчаткада болгон. Билимчи Йоханнес якут урасаны (айылды) јууган. Урасаны Россияга берип ийерге келишпеген. Айдарда, американдарга саткан. Бу ураса муҥнаҥ ажыра башка-бащка эдимдердеҥ белетелген. Бир кадузы, бир буузы јылыйбаган. Ол ураса Американыҥ тӱӱкизиниҥ музейинде. Бис ары јӱргенис. Олор оны экспозицияга чыгарарга белетенет. Узак ӧй ӧткӧн ине. Кайыҥныҥ тозы кургап, толголоры толголып калган. Тӱзедип јайа тартарда, кургак тос сынып, тармызап баштаган. Олор оны спирттиҥ буузына туткан. Кайкал тыҥ болгон. Jаш улус ураса айылды билбес, кӧрбӧгӧн. Эмди олор якут устарды кычырар амадулу. Урасаны јуунадып, јазадып аларга.\nБисте де тегин тыттыҥ каазазыла јапкан айылдар бар. Кайыҥныҥ тозыла јапкан айыл јаҥжыккан чӱм-јаҥды, кандый бир кӧдӱриҥини ӧткӱрерге јарамыкту. Сӱрекей јараш ураса болор. Албатыныҥ устары озогы эп-сӱмеле тудар, сӱреен чӱмдӱ иш. Ондо тос, јинји, слюда, тере ле оноҥ до ӧскӧлӧри тузаланылар.\nБисте, тӧс јерде, ачык теҥериниҥ алдында этнографиялык музейди ачары јанынаҥ куучын-эрмек ӧдӧт.\nАлтайла бис тазыл-тамырысла, ук-тӧстӧрисле тудуш ине. Кабай болгон Алтайыска келгенис јаан ырыс деп сананадым.


Сÿÿш-Love – ARZHANA.RU\narzhana 15.02.2016 Сÿÿш-Love2017-02-15T09:01:54+00:00 Culture No Comment\nСӱӱш – ол кижинин эн бийик сезими(чувство). Сӱӱшти оҥдогон кижи – ол эн’ ырысту кижи. Сӱӱш кижини канатталдырат, јартап болбос ийде берет, ичкери јӱткидет, бийик – бийик једимдерге јетирет, кижи бойы јартап болбос алтамдар этирет. Сӱӱштин’ экпинине алдырган кижи – ол эн’ ырысту кижи. Сӱӱш кандый ла болор, неге ле болор. Сӱӱш сакыбаган јанынаҥ келер, Сӱӱш јажына слерле кожо до болор, билдирбезинеҥ ырай да берер. Сӱӱшке алдырган кижиниҥ јӱреги, кöкси туйукка ыйлаар. Ол кыйналар, санааркар, чын кöстиҥ јажы ла ыйлаар, ал – санаага тӱжер, тӱни – тӱжи сананар, амадаар, кӱӱнзер.\nСӱӱшти кижи јӱрек ле сезер, јараш сöстöрлö эмес. Сӱӱш öзöгиҥди сыстадар, оорыдар, сӱӱндирер. Эдер – тударын таппай турарын’, уйкун’ учар, санааларга алдырттарыҥ. Сӱӱштиҥ ару ак ийдези сеге јаан ачылталар этирер.\nСӱӱш учун улус јӱрӱмин де кысканбас. Сӱӱш – ол айдып болбос, јартап болбос сезим. Оны кижи јаҥыс ла јӱрек ле оҥдоор, öзöктиҥ сызыла эмезе сӱунчизиле аайлаар. Сӱӱш – ол куйундалган экпин – тарма ошкош. Сӱӱш јӱрегин’е чым эткен темдек артызар. Ол јажын чакка артар öзöгиҥде. Сӱӱш сӱӱндирер – санааркадар, учурар – тӱжӱрер, апарар – артызар, тил – эрмегин’ди чечип салар – тил – эрмегиҥди бöктöп салар, ол сениҥ сӱужиҥнеҥ камаанду. Сӱӱш кара болор аргазы јок.\nСӱӱш – ол ырыс сыйлаары, јаҥыс бойын сананып турар эмес. Ару ак ийделӱ СӱӱШ – ол эҥ јараш, ийдези јаан, солоҥыдый бийик, ого једер ле кижи једер, тудар ла кижи тудар. Ондый сӱӱшти чöкöбöй тудуп алзаҥ, сен эҥ ырысту кижи болорын’. Баш болзын,\nСӱӱШ – ол јартап болбос сезим, ол сезимдм јаҥыс ла сӱӱген кижи оҥдоор. Сӱӱ – ӱргӱлјикке ӱзӱлбес јӱрӱмге – Сӱӱ, сыйла, бер, арттыс. Ак јарыкка јӱрерин’де – Сӱӱ, акту јӱрегиҥнеҥ, ак санааҥнаҥ, арга – чинеҥ јеткенче, эҥ ару аргаҥды сыйла Сӱӱш ажыра.\nБаш болзын, јаан аргалу, ак ийделӱ Сӱӱш – Алтай Кудайаарга, Алтай Јер – Энеерге, Эне – адаарга, бала – баркаарга, эш нöкöрööргö, коштой отурганаарга, ага – карындаштарга, эје – сыйындарга баш болзын.\n(8час тӱн 2015, Кудайдын бергенин бичип алган кижи Л.Енчинова 12.12.2015)\n« Oskus-Uul. Greatest heroic epos from Altai


Россия Президентин талдап алган - altaicholmon\nРоссия Президентин талдап алган\nОрооныстыҥ эҥ јаан учурлу кереги – Президентти тудары тулаан айдыҥ 18-чи кӱнинде ӧтти. Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников тергеебистиҥ ӱнбереечилерине талдаштарда эрчимдӱ турушкан учун јаан быйанын айтты.\nКару јерлештер, Алтай Республиканыҥ эл-јоны! Орооныстыҥ јӱрӱминде эҥ јаан учурлу политический керек – Россия Федерацияныҥ Президентине талдаштар тӱгенди. Озолондыра кӧргӱзӱлерле, Алтай Республикада ӱнбереечилердиҥ 64,81 проценти талдаштарга келген. Бу коомой эмес турулта деп айдар керек. Сибирский федерал округта бис он эки тергеедеҥ алтынчы јерде. Туулу Алтайда Президент Путинди талдаштарга келген ӱнбереечилердиҥ 70,62 проценти јӧмӧгӧн. Мынызы 2012 јылда ӧткӧн талдаштардыҥ кӧргӱзӱзинеҥ бийик. Ол тушта В. В. Путин республикада 66,87 процент алган эди. Президентке болгон јӧмӧлтӧ калганчы јылдарда бийиктеген. Мынызы В. В. Путинниҥ Алтай Республиканыҥ ӧзӱмине кӧпти эдип турганын эл-јон кӧрӱп турганын темдектейт. Тергеебисте кӧп тоолу социальный объекттер тудулган. Горно-Алтайск каланы алар болзо, газ келген, стадион, музей, бассейн, театр, акробатиканыҥ тӧс јери тудулган, аэропорт ижин орныктырган ла оноҥ до ӧскӧ иштер эдилген. Калада јаткан ӱнбереечилердиҥ 66 проценти Путинди јӧмӧгӧн. Калада ла Майма аймакта турулталар, ӧскӧ аймактарга кӧрӧ, јабыс. Jаҥныҥ органдары бу айалганы ајаруга алар ла кандый једикпестердеҥ улам мындый турулталар болгонын шиҥдеер. Мыныҥ аайына чыгып, једикпестерди јоголторы, эл-јонныҥ јӱрӱмдик сурактарын чечери аайынча иштеер. Талдаштар конкурентный айалгада ӧткӧн. Бисте кажы ла талдаштар јаан конкуренцияда ӧдӧт.\nАнчада ла ыраак аймактарда јаткан эл-јонго, алтайлар јаткан аймактарга быйанымды айдар кӱӱним бар. Талдаштар алдында кандый коптор, јабарлаштар болбоды. Jе турулталар чек башка болды. Кан-Оозы, Кош-Агаш, Улаган, Оҥдой аймактардыҥ эл-јоны эрчимдӱ туружып, Президенти јӧмӧгӧн. Кан-Оозы аймакта талдаштарга келген ӱнбереечилердиҥ 81 проценти Президентти јӧмӧгӧн. Бу аймактыҥ Санаровка деген оогош јуртында јадып турган ӱнбереечилердиҥ 80 проценти талдаштарга келген ле олордыҥ 96,88 проценти Путинди јӧмӧгӧн. Кан-Оозы аймактыҥ Усть-Кумир, Jодролу, Jабаган, Кош-Агаш аймактыҥ Кӧкӧрӱ ле Jазатыр јурттарыныҥ ӱнбереечилериниҥ 90 проценти эмдиги Президенти јӧмӧгӧн болуп јат. Бийик кӧргӱзӱлер Оҥдой аймактыҥ Кӱпчеген, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Кујурлу, Улаган аймактыҥ Балыкчы јурттарында темдектелген.\nӰнбериш те, турулталарды чоттооры да онлайн-трансляция ажыра ӧткӧн. Анайда ок наблюдательдер, ол тоодо ӧскӧ ороондордоҥ келгендери болгон. Бастыразы ла талдаштарды бузуштар јогынаҥ ӧткӧнин айткан.\nКӱндӱлӱ јерлештер, ажиотаж божогон ло талдаштар тӱгенген. Эмди биске республикабыстыҥ эл-јоныныҥ јадын-јӱрӱмин јарандырарына иштеер керек.\nАР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели


Јолдордо јеткерлӱ учуралдарды астадар - altaicholmon\nЧаган айдыҥ 24-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ ичбойындагы керектер аайынча министерствозыныҥ ГИБДД-зыныҥ јааны полицияныҥ полковниги Анатолий Косинов тергеениҥ элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларыныҥ журналисттерине олордыҥ ведомствозыныҥ 2018 јылда бӱдӱрген иштериниҥ турулталары аайынча пресс-конференция ӧткӱрген. Бӱгӱн бу туштажудаҥ белетелген бичимелди јарлап турубыс.\nРеспубликаныҥ ГИБДД-зыныҥ јааны А. Косинов пресс-конференцияда госавтоинспекторлор ӧткӧн јылда ижине каруулу иштеген де болзо, је тергеениҥ јолдорында болгон јеткерлӱ учуралдардыҥ тоозы астабаган деп ајарган. Табарышкан ла аҥтарылган кӧлӱктердиҥ тоозы 12%, улустыҥ јеткерге алдырган учуралдары 18% кӧптӧгӧн. Бир сӧслӧ айтса, республикада јолдордо болгон јеткерлӱ учуралдарда божогон улустыҥ тоозы 2017 јылда болгон кеминде артып калган. Анайып, ӧткӧн јылда јолдордо окылу 308 јеткерлӱ учурал темдектелген, 36 кижи божогон ло 417 кижи башка-башка сынык-бычык алган.\nЭҥ ле кӧп улус аҥтарылган кӧлӱктердеҥ улам божогон. 11 кижи јолдо табартырган ла 9 кижи кӧлӱктиҥ алдына кирген. Бу улустыҥ бастыразы ак-јарыктаҥ барган. ДТП-ныҥ бу бӱдӱмдери кижиниҥ јӱрӱмине эҥ јеткерлӱ болуп јат. ГИБДД-ныҥ берип турган статистиказыла болзо, јеткерге кирген 36 кижиниҥ јирме тӧртӱзи ол ло тарый, алтызы тӱрген болуштыҥ кӧлӱги келип турганча, тӧрт кижини эмчиликке јетирип турганча ла сынык-бычык алган эки кижи тӧртинчи ле тогузынчы кӱндерде эмчиликте божогондор. Анатолий Васильевич журналисттерди бу тоолорло таныштырып, олорды кычыраачыларга тӧкпӧй-чачпай јетирзин деп сураган.\nЈолдо јӱретен ээжилерди бускан учуралдар керегинде аҥылап, башка айдар керек. Эҥ ле кӧп улус шак ла ээжилерди бусканынаҥ улам божоп јат. Јолдордо кызалаҥду айалгалар тогузон процент учуралдарда тискинчилердиҥ бурузыла тӧзӧлӧт. ГИБДД-ныҥ јааныныҥ айтканыла, улуска коромјы 90% учуралдарда кӧлӱктиҥ тискинчилериниҥ ајарынбас јорыгынаҥ улам эдилип јат. Јолдо удура келип јаткан кӧлӱкке удура чыкканы база јаан јеткерлӱ. Ӧткӧн јылда республикада мындый 66 учурал темдектелген ле олордо 12 кижи божогон. 106 кижи дезе башка-башка сынык-бычык алган. 2018 јылда аракы ичеле эзирик маҥтаткан 77 учурал темдектелген. 77 ДТП болгон, анда 15 кижи божогон ло 94 кижи шыркалаткан. Статистиканы ајарза, мындый ДТП-ларда кажы ла алтынчы кижи божоп јат.\nЈолго чыккан улусты чеберлеп алары алдындагы ла јылдарда чылап ок, курч ла ӧҥзӱре сурак болуп артканча. Мындый улусла колбулу 80 ДТП болгон. Он бир учуралда улус божогон ло алтан тогус учуралда улус шырка алган. Јолдо болуп турган јеткерлӱ учуралдарда кӧп лӧ сабазында улус бойлоры бурулу болгоны јарталат. Улустыҥ бурузыла болгон одус ӱч учуралда сегис кижи божогон ло јирме эки кижи башка-башка сынык-бычык алган. Алтай Республиканыҥ ГИБДД-зыныҥ јааны А. Косинов пресс-конференцияда анайда ок јолдордо балдарла болуп турган јеткерлӱ учуралдар керегинде куучындаган. Ол 2018 јылда бистиҥ тергееде балдарла колбулу 42 учурал темдектелген деп айткан. Јолдогы ДТП-да эки бала божогон ло 43 бала башка-башка сынык-бычык алган.\nРоссия Федерацияныҥ башкарузы јолдордо болуп турган јеткерлӱ учуралдарды астадарга 2018 јылда аҥылу јӧп јараткан. Бу документте 2024 јылга јетире бӱдӱретен иштердиҥ тӧс ууламјылары чокымдалып јарадылган. Ичбойындагы керектердиҥ министерствозыныҥ тӱӱкизинде бу документте баштапкы ла катап јолдордо болуп турган јеткерлӱ учуралдарды 2030 јылга јетире јоголторы керегинде айдылган. Оныла колбой ороондо «Кӧлӱктердиҥ јӱрӱжиниҥ јеткер јок ло чыҥдый јолдоры» деген национальный ӱлекер-проект јарадылган. Бу ӱлекердиҥ сайлама-структуразына дезе «Јолдордо јеткер јок јӱрериниҥ» федерал ӱлекери кийдирилген. Ороон кеминдеги национальный проектте кӧлӱктерге ле улуска јолдо бастыра јанынаҥ јеткерди болдырпас айалгалар тӧзӧӧрин јеткилдеер керек деген некелтелер тургузылган. Алтай Республикада тургуза ӧйдӧ Горно-Алтайский Агломерацияныҥ «Јолдордогы ээлемдерге јондык некелтелер» деген паспортыныҥ тергеелик ӱлекери иштеп јат. Бу документти Алтай Республиканыҥ башкарузы госавтоинспекцияныҥ ишчилериниҥ айткан шӱӱлтелерине тӧзӧлгӧлӧнип јӧптӧгӧн.\nАнайда ок кажы ла квартал сайын башкаруныҥ комиссиязы каруулу ведомстволордыҥ, органдардыҥ, јербойында бойы башкарынарыныҥ ла муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ чыгартулу улузын јууп, јолдордо јеткер болдыртпазыныҥ курч сурактарына учурлалган јуундар ӧткӱрет. Јолдордо јеткерлӱ учуралдарды болдыртпазын јеткилдеери јанынаҥ сурак курч артып јат.\nА. Косиновтыҥ айтканыла, ГИБДД-ныҥ ишчилери 2018 јылда «Эзирик тискинчи», «Балдардыҥ отургыжы», «Водитель-Пешеход» деген ле оноҥ до ӧскӧ аҥылу рейдтер ӧткӱргендер. Бу рейдтердиҥ ӧйинде 188 735 миллион салковой акчага турар 382 976 административный бузуштар темдектелген. Кӧлӱкле темдектелген кеминеҥ тӱрген маҥтаткан 250 000 учурал јарталган ла бойыныҥ полосазынаҥ кыйып, келип јаткан кӧлӱкке удура чыккан 600-теҥ ажыра јеткерлӱ учуралдар илезине чыгарылган. Јолдыҥ ээжилерин бусканы учун 4382 кижиге штраф салылган, эзирик 1660 тискинчи туттурткан ла 4382 кижи кӧлӱкле удостоверение-права јок маҥтаткан учуралдар јарталган.\nПресс-конференцияда бистиҥ тергееде тискинчилердиҥ 66,3% штрафтарды тӧлӧӧр тужында бежен процент јеҥилтелерди тузаланып турганы керегинде база айдылган. Мыны тискинчилерге штрафты јарымдай тӧлӧӧр јакшынак арга деп айдар керек. Бистиҥ республикада бу система јакшы иштеп јат. Ӧткӧн јылда ГИБДД-ныҥ МРЭО-зыныҥ бӧлӱктери тискинчилердиҥ 7 703 удостоверение-правазын јаҥыдаҥ солыган ла јаҥыдаҥ берген. Правага экзамендер табыштырарында тутак-једикпестер бисте јоголголок деп, пресс-конференцияда база темдектелген. Экзамендерде кажы ла экинчи кижи коомой темдек алып јат. А. Косинов автошколдор ӱредӱниҥ чыҥдыйына јаан ајару эдер учурлу деген.\nКӧлӱктерди учетко тургузарына, учеттоҥ чыгарарына ла регистрация эдерине 2018 јылда ГИБДД-га 20000 угузу-бичик келген ле јолдо јӱрер ээжилерге федерал кеминде бир кезек кубулталар эдилген. Јаҥы ээжилерле тискинчилер караҥуйда кийетен аҥылу куртка-жилеттерлу болор учурлу. Кӧлӱктер табарышканда, тискинчилер оныҥ аайына керектӱ болзо, ГИБДД-ныҥ ишчилери јогынаҥ бойлоры ла чыгар аргалу. 2018 јылда ОСАГО-ныҥ лимидиниҥ кеми дезе бежен муҥ салковойдоҥ јӱс муҥга јетире кӧдӱрилген. «Инвалид» деген таҥманы берериниҥ ээжилери база кубулган. Эмди бу темдекти медико-социальный экспертизаныҥ бюрозы берип јат. Велосипедле маҥтадып турган улустыҥ јилбӱлери ајаруга база алылган деп айдар керек. Мынаҥ ары јаҥы ээжилерле бир кезек оромдордо\n«Велосипедная зона» деген аҥылу темдек тургузылар. Јолдо јӱрер ээжилерде мынаҥ да ӧскӧ кубулталар бар.\nКӧлӱкти ӧскӧ кижидеҥ садып алала, оны бойына он кӱнниҥ туркунына бичидип аларын ундыбас керек. Је бистиҥ тискинчилер бу некелтени улай ла бузуп јадылар. Бу шылтактаҥ улам штрафтарды кӧп лӧ саба учуралдарда кӧлӱктиҥ алдындагы ээзине тӧлӧӧргӧ келижип јат. Кӧлӱктиҥ јаҥы ээзи транспортты бойына бичидип алган ба, јок по деп угарга, госавтоинспекцияга баштанар керек. А. Косинов пресс-конференцияда штрафтарды 50% јеҥилтеле тӧлӧйтӧн эп-арга јанынаҥ ӱзеери база јартамал эткен. Тискинчи бу јеҥилтеле административный јанынаҥ эдилген кезедӱниҥ јӧби чыккан ӧйдӧҥ ала јӱк ле 20 кӱнниҥ туркунына тузаланар аргалу. ГИБДД-ныҥ јааны штрафтар керегинде јетирӱлерди госјеткилдештиҥ сайтынаҥ кӧрӱп турар эптӱ арга бар деп ајарган.


Албатыныҥ јилбӱлериле башкарынган - altaicholmon\nСтепан Сузанович Тюхтенев бистиҥ республикада эҥ јарлу улустыҥ бирӱзи, республиканыҥ эҥ бийик кайралыла — «Таҥ Чолмон» орденле кайралдаткан кижи. Бойыныҥ иштеги јолын Кош-Агаштагы прокуратурадаҥ баштап, облисполкомныҥ качызы болгон. 16 јылдыҥ туркунына ол «Алтайдыҥ Чолмоны» газетти башкарган, Алтай Республиканыҥ Талдаачы кӱреезиниҥ баштапкы председатели болгон, бистиҥ ГАГУ-да юридический факультетти тӧзӧгӧндӧрдиҥ бирӱзи. Бӱгӱн ол керегинде журналистиканыҥ ветераны Александр Сельбиковтыҥ эске алынганын јарлайдыс.\n…Бу кӱндерде Степан Сузановичле Горно-Алтайск калада Печатьтыҥ (эмди Албатылардыҥ најылыгыныҥ) туразыныҥ јанында база ла катап јолыгыжа бердис. Ол сыҥар кол тайакту, кӱлӱмзиренген чырайлу, азыйда ла чылап, колдоҥ тудуп, јылу эзендежет. Бу учуралда мен та нениҥ де учун оны лаптап ајыктай бергенимди билбей де калдым. «Баштапкы редакторым карый ла бертир база» — деген санаа арјанынаҥ јалт ла этти. Ол колплатты карманынаҥ чыгарып, јашталган кӧстӧрин чебер јыжат. Кӧстӧриниҥ јажы оныҥ сӱӱнгенине де, кородогонына да мелтиреп турган эмес, ол бу јуукта кӧзине операция эттирген, байла, оныҥ учун јашталган болор. Ол бир де кунукпай, та нени де эске алынып куучындаган, јаркырада каткырган. Оны кӧрӱп, бу кижиле канайда танышканымды эске алындым…\n1974 јылдыҥ изӱ јайы. Кош-Агаш аймактаҥ Горно-Алтайск калага тӱжӱп, иш бедиреп баштагам. Нениҥ учун дезе јаҥы алган эжим Валентина пединститутта калганчы курста ӱренип турган. Озо баштап јар аайынча облрадиокомитетке диктор болуп кирерге санангам. Је неме болбогон, ол ло кӱн, кудай болушкан чылап, «Алтайдыҥ Чолмонында» корреспондент болуп турган таныжым Борис Учурович Угаровко јолыккам. Оныла кожо бис педучилищениҥ общежитиезиниҥ бежинчи кадында иштеп турган «Алтайдыҥ Чолмонына» jеткенис. Бу ӧйдӧ редакторго jаҥы кӧстӧлгӧн Степан Сузанович Тюхтенев деген кижи мени лаптап ла ченелтелӱ кӧрӱп, учында каткырынып ийеле, сурайт: «Алтайлап бичип болорыҥ ба?». Ченеп кӧрӧйин ле дедим. Оноҥ ол эжигин ачып ийеле, кыйгырган: «Бедушев, кирип ийзеҥ!».\nКыскачак сынду, чачын кайра тарап алган, оруска бӱдӱштеш кижи кирди ле. Степан Сузанович таныштырат: «Михал Михалыч деген кижи болор. Ол сени баштап, тазыктыр кӧрзин!». Байагы орус бӱдӱштӱ кижи су-алтай литературный тилле айтты: «Је, баралы, иштеп кӧрӧли!».\nОл тушта ајарып кӧргӧним — 45 јашту Тюхтенев деген кижи кандый да спортчы бӱдӱмдӱ, мойны јоон, јарындары јаан, је кӱлӱмзиренип ийзе, кӱреҥ кӧстӧри кирбиктериниҥ ары јанына тӱрген јажына берер. Оныҥ бу кебери мениҥ санаамда эмдиге ле артканча эмтир. Бӱгӱн дезе аксап турган бу сӱӱнчилӱ карганак ол редакторго кайдаҥ тӱҥей болзын, је оныҥ кӧстӧриниҥ чогы эмдиге јетире ӧчпӧгӧн эмтир, ол ло јаш бойы јалтырайт.\nМен иштеп баштап турарымда, газеттиҥ ишчилери ле радиокомитеттиҥ корреспонденттери jаантайын наjылажып туратан. Байла, онызы да jарт. Нениҥ учун дезе иштеп турган иштерис учурыла да jуук, турган jериле де jанында. Оныҥ учун корреспонденттер бой-бойлорыла jаантайын бичимелдерле ӱлежип, анаҥ ла мынаҥ гонорар алып, незин jажырар, оны «jунуп», кезикте ачу аш та ажыра наjылажарына jеде беретенис. Чын, башка-башка шылтактардаҥ улам кезик улус «Чолмонынаҥ» — радиокомитетке, оноҥ бичик чыгармага (издательствоны анайда адайтаныс) jаантайын кӧчӱп jӱретендер. Андыйлардыҥ тоозында мениҥ санаамда арткандары — Александр Иванович Тодошев, Михаил Михайлович Бедушев, Борис Чимчиевич Канарин, Борис Укачинович Укачин, Лазарь Васильевич Кокышев, Эжер Яковлевич Яимов. Jе ончозын адаар да арга jок. Кӧчӱштердиҥ шылтактары да андый ла солун эмес — ачу аштаҥ ала jаандарла jарашпаганына jетире. Степан Сузанович андый керекти јаратпай, токтодорго не аайлу тартыжатан эди.\nТӱште ажанар ӧйдӧ бистиҥ биллиардтыҥ jанында jаантайын ла тал-табыш болотон. Не дезе, бого керек дезе городтыҥ да алтайлары келип, тартыжып jадар. Ол тоодо jарjак каткылу, кокырчы Улужай Садыков, бисте текши jарлу «интеллигент» Сергей Сергеевич Каташ. Олор ойногылаар болзо, jарым редакция биллиардтыҥ jанында. Олор бойлорын не деп аҥдышпайтан эди. Бис тууразында турала, jаҥыс ла сыр каткыда. Эмди экилези ак-jарыкта jок деп сананарга да ачу. Бу мындый сӱӱнчилӱ керектерде редактор до кезикте кожо туружып јадар.\nСтепан Сузановичле 1991 јылга јетире иштеп, оныҥ кандый ла айалгада кижиге килеп, јӧмӧлтӧ-болужын јетиретен кылык-јаҥын јаантайын кайкап ла јарадып туратам. Шак ла оныҥ мындый кылык-јаҥын кийнинде Татьяна Николаевна Туденева, редактор болуп турала, улалткан дезем, јастыра болбос.\nШатра, ок-јаа керегинде\nЈе кезик учуралдарда Тюхтенев кату кеберин тартынып, кезем сӧстӧрин айдып, керекти баштап салар. Мен мындый учуралды эске аладым. Редакцияга майор званиелӱ кижи келип, Степан Сузановичке эки-ӱч тетрадь кире бичимел экелген. «Мында јаҥы алтай шатра деп ойынныҥ ээжилери, оны кӧчӱреле, газетке јарлаар керек» — деп некеген. Мойношпозын деп, «обкомноҥ јӧп бар» деп айткан эмтир. Редактор мени алдыртып, оны кӧчӱрерин башта деп јакарган. Мен мойножып, Мадий Каланаковтыҥ алтай кӱреш керегинде ээжилери аайынча иштеп јадым, шатраны ӧскӧ кижиге берзеер деп шылтак бедирегем. Је ол, керек дезе, ӱнин де јаанатпай: «Кӧчӱрип сал!» деп јакарган кептӱ айдып ийген. Је, канайдар, ишти эдерге келишкен.\nКӧчӱрерге кандый кӱч болгонын билген болзогор… Оны улус оҥдозын деп кӧчӱрерге болуп, оныҥ ээжилерине ӱренерге келишкен. Кийнинде бу керекке база бир корреспондент Борис Кортинди тартып алган эдим. Экӱ тӱнге јетире отурып, ойынды ойноп, келишпей турган јерлерин келиштирип, кубултып иштеген эдис. Ол майор Виленин Таушканов бисти кийнинде маргаандарга туруштырып баштаган. Оноҥ бис бойлорыс шатрала областьтыҥ канча катап чемпиондоры болуп, учында спорттыҥ узыныҥ адын адаткан эдис. Оноҥ бойыс та јииттерди таскадып, бу ойынныҥ башталарына јӧмӧлтӧбисти јетиргенис. Мениҥ эҥ ле тыҥ ӱренчигим Александр Торбоков шатрала Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ зоназыныҥ баштапкы чемпионадында, керек дезе, мени де акалап, баштапкы чемпион боло берген эди. Мында база ла Степан Сузановичке быйанду јӱредим.\nСпорт керегинде куучынды баштап ийеримде, нӧкӧр Тюхтеневтиҥ ок-јаа бӱдӱмди ӧскӱрерине эткен јӧмӧлтӧзи керегинде айтпас аргам јок. Керек мындый болгон. Мен профсоюзтыҥ обкомыныҥ пленумында болорымда, анда айдышкан: «Быјыл спорттыҥ национальный бӱдӱмдериле Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ зоназыныҥ спартакиадазы Горно-Алтайскта ӧдӧр. Ончо бӱдӱмдер аайынча бистиҥ туружаачылар бар, јаҥыс ла ок-јаа адар улус таппай јадыс». Бу алтайларда ок-јаага кӱӱнзебей турган улус база бар турбай деп кайкап, јуунныҥ кийнинде «Урожай» обществого барзам, ок-јаалар, согоондор бар эмтир. Мен тургуза ла редакцияга келип, бистиҥ база бир јиит корреспондент Тениш Тохнинге баштанып, спорттыҥ биске jаҥы бӱдӱмин — ок-jааны — кожо баштаак деп сураарымда, ол jӧпсинген. Ол тушта бисти ченемел алзын деп, спорткомитеттиҥ адынаҥ Бурятия jаар барзын дегендер. Бис сӱӱнип, «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» редакторы Степан Сузановичке барып суранарыста, ол бажын jайкап: «Уулдар, экилегерди ийип болбозым, бирӱгер ле барыгар» деерде, канайдар, коридорго чыгып, жребий чачканыс. Сереҥкениҥ агажыла… Мында Тениш артыктап, Бурятия јаар барып келген эди.\nОл jылда бис экӱ спорттыҥ национальный бӱдӱмдериле Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ зоназыныҥ маргаандарында туружып, калганчы 44-чи ле 45-чи jерлер алган эдис. Ол керегинде «Звезда Алтая» газетте ады jарлу журналист В. Яценко бу маргаандар керегинде репортаж jарлап, «ок-jаа бӱдӱмде бистиҥ спортчылар коомой белетенижин кӧргӱзип, калганчы jерлер алды» деп бичиген эди. Jе ол тушта бис кандый да тыҥ белетенген болзобыс, ок-jааныҥ устарына канайып та jетпес эдибис. Jе, бот, мында да редакторыстыҥ јӧмӧлтӧзи болгон ло эмей.\nЈе Степан Сузановичтиҥ јӱрӱминде эҥ ле јаан ла учурлу керек — ол областька республиканыҥ статузын берери аайынча тартыжуда В. И. Чаптыновты јӧмӧгӧнинде деп бодойдым. Республика деп аданары учун тартыжулар кандый болгоны керегинде кӧп улус бичиген. Ол јанынаҥ Тюхтеневтиҥ учуры керегинде бойымныҥ шӱӱлтемди база айдып салайын.\nБистиҥ автоном областьтыҥ статузын республикага jетире кӧдӱреринде jаан учур депутаттардыҥ 1990 jылда ӱлӱрген айдыҥ 25-чи кӱнинде ӧткӧн сессиязына берилген болгон. Бу курч суракты Валерий Иванович Чаптынов ажындыра, бир jыл кире ӧйдиҥ туркунына белетеген. Эҥ ле озо областной газеттерде С. С. Тюхтеневтиҥ «Бистиҥ губернский праволорыс кайда?» деп сӱреен јаан бичимели јарлалган. Бу ла бичимелдиҥ кийнинеҥ областьтыҥ ичинде тал-табыш, шакпырт башталган деп бодойдым. Бу суракты кемизи де јараткан, кемизи де јаратпаган. Табыш jаҥы ла чыгарда, бу керекти ончозы jӧмӧп, jарадып тургандый бодолгон.\n—Крайдаҥ айрыларыс, бойыста республика тӧзӧӧрис — деп, керек дезе мен jаткан беш кат турада айылдаш орус, казах улус — ончобыс кожо сӱӱнип туратаныс. Нация jанынаҥ башкаланыш, аҥыланыш деген немени билбейтенис. Jе…\n…Бистиҥ ортобысты кезе согуп, сорбу эткен деп, мен эмди мынча кире ӧй ӧткӧн кийнинеҥ, «Звезда Алтая» газетте jарлалган бир кезек статьяларды айдар кӱӱним бар. Олордо бистиҥ ол ӧйдӧги кӱч jадын-jӱрӱмистиҥ айалгазын тузаланып, авторлор суракты сӱреен ле тыҥ кӱйбӱредерге санангандар. Олор бойлорыныҥ амадуларына jеткен деп айдар керек.\nКӧп улус республикага бӱтпей, оны jамандап, керек дезе крайдаҥ да айрылбас керек деп некеп баштагандар. «Кишлачный, аульный автономия не керек?», «Бойыгардыҥ эдигерле тойыгар!» ла оноҥ до ӧскӧ кыйгы-кышкы, тал-табыш элбеде jайылып турган. Степан Сузанович редакцияда летучка-јуундар ӧткӱрип, керекти јартап, ончобыс тегин улусла иштейли деп кычыру эдип туратан. Бойы јаҥыс ла кӱйӱп тургандый.\nКерек јеҥил эмес болгон. Мениле алдында ӧйдӧ институтта кожо ӱренген бир нӧкӧрим Маймада бойыныҥ керегин ачып, машиналар jазап турган деп угуп, ого jеттим ле. Ол мениҥ керегимди угуп, машинаны айландыра базып ийеле, айтты:\n—Бош jок. Этпезим.\n—Сен де республика учун деп уккам. Ол меге ле мениҥ бала-баркамга керек jок. Ол jаҥыс ла слерге керек ошкош…\nМен оны, озо баштап, кокырлап туру деп бодогом. Jе кӧрзӧм, кокырлап турган кирези jок. Кӧстӧринде канча кире кородош — айдарга да кӱч. Ачынчылу, коркымчылу боло берди. Бу кижиге колына jепсел туттурып берзе, мен сананзам, ол бир де алаҥзыбас эди…\nJе, баш ла болзын! Бистиҥ Туулу Алтайда jаткан орус та, казах та, алтай да албатылар бойлорыныҥ ойгор, санаалу болгондорын кӧргӱзип, бир кезек улустыҥ кӧкӱдижине, тукурыжына jайылбагандар. Оныҥ да учун jаан ла jаман керектер болбогон. Jе андый да болзо, сорбу артып калган.\nБот, шак андый айалга ол ӱлӱрген айдыҥ 25-чи кӱнинде башталган јаан учурлу сессияныҥ алдында болгон. Ол сессия керегинде кыскарта айдып ийейин.\nСессияда бу сурак туку эҥиргеери кӧрӱлип башталган. Баштап ла куучын айткан депутаттардыҥ кӧбизи статусты кӧдӱрерин jаратпай тургандар. Оноҥ сӱреен оройтый берерде, суракты кӧрӧрин экинчи кӱнге кӧчӱргендер. Айалга кӱч, jарт эмес. Эртен та не болор? Кӧп улус андый санааркашту jангандар. Эртезинде керек чек ӧскӧ боло бергени мени сӱреен кайкаткан. Кийнинде угар болзо, Валерий Иванович те, ӧскӧ дӧ алтай депутаттарыс, ол тоодо Степан Сузанович, тӱниле уйку jок иштенген эмтир. Городтыҥ депутаттары М. Гнездиловко баштадып, республиканы баштапкы кӱн чек jаратпай тургандарын угускан. Олордыҥ айдыжыла, городтыҥ эл-jоныныҥ кӧбизи статусты бийиктедерин, крайдаҥ айрыларын jаратпай jат. Олор дезе эл-jонныҥ jилбӱлерин корыйтан улус, бойлоры jарадып та турган болзо, jе улустыҥ шӱӱлтези олорго баштапкы jерде.\nЭртезинде баштапкы сӧс Гнездиловко берилер деп, эҥирде Валерий Иванович jарлап ийген болгон. Эртезинде трибунага Михаил Захарович канайып та jеҥил чыга jӱгӱрген. Баштапкы ла айдыжы мындый: «Кече мен ӧскӧ санаалу болгом. Jе тӱниле сананып, бис крайдаҥ айрылар учурлу деп шӱӱлтеге келдим». Залда табыш чек ле токтой берди ошкош. Бис ончобыс тыҥ ла колчабыштыс. Оныҥ кийнинеҥ Валерий Иванович бойыныҥ «уур уй-мылтыктарын» («тяжелая артиллерия» деп кийнинде бойы кокырлап айткан) чыгарып келген. «Уй-мылтыктар» — Туулу Алтайдыҥ тоомjылу\nспециалисттери А. Н. Алчубаев, А. А. Серебренников, А. В. Илаков ло оноҥ до ӧскӧлӧри.\nСессияда бу сурак шӱӱжилип турарда, бис, журналисттер, залда тым отурадыс. Анайда бисти Тюхтенев јакыган ине. Jе качан депутаттар амырап чыкса, мында бистиҥ иш башталат. Сессиядаҥ озо бис алтай депутаттарла кожо jуулыжып, сессияда кем нени эдер, кемле иштеер — ончозын ӱлежип алган болгоныс. Анайда эдерге, бис удурлажып турган депутаттардыҥ тооломын тургузып, кажы ла кижиге бир-эки депутатты кӧстӧӧр, оныла куучындажып, бистиҥ jаныска бурыыр учурлу. Оны эмди не jажырар, редакторысла, ӧскӧ дӧ улусла кожо шак анайда ла иштеп, ол сессияда jеҥӱ алып турбай.\nСтепан Сузановичле кожо иштеп турала, кандый ла учуралдар болгон эмей. База бир мындый учуралды мен эмдиге эске алынып јӱредим.\nКачан бистиҥ јарлу билимчи, текши оморкодубыс С. С. Суразаковко 50 jаш толуп jадарда, редакциядаҥ меге бу кижиле јолугып, куучындашсын деп jакылта болгон. Мен јакылтаны бӱдӱрип, Сазон Саймовичти канча ла катап фотого согуп, ойто редакцияга јеттим ле. Бистиҥ качылык дейтен кыпта Сазон Саймовичтиҥ столдыҥ кийнинде отурган фотоjуругын jараттылар. Газет чыккан кӱнниҥ эртезинде ле редакцияга телефон шыҥырт эткен. Газеттиҥ баш редакторына Сазон Саймовичти jакшы билер ӧрӧкӧн Чот Кыдрашевич Кыдрашев согуп турган эмтир:\n—Суразаковтыҥ колдорын канайда кепке басканаар, уулдар? Сазон база ла шулмустанган ба, кандый?\nКӧрӧр болзо, Сазон Саймовичтиҥ jаан сабары эби jок бӱктелип калган эмтир. Сыраҥай ла чукурып койгон неме ошкош. Степан Сузанович мени кыбына алдыртып, бу сен мыны ӧнӧтийин эткеҥ бе, чукурыгын не согуп алгаҥ деп, арбанган кептӱ кезем айдат. Мен нени айдайын, унчыкпай ла, бойым да кайкап, тым турадым. Оноҥ редактор jымжап, айдат: «Jе, jаан табыш этпей, араай ла отурак, ӱстинеҥ тӧмӧн лӧ неме болбойтон болзо»… Jе, карын, «ӱстинде» бу керекти аjаргылабаган ба, керекке албаган ба — табыш болбогон эди.\nОныҥ туку кийнинде мен Сазон Саймовичке jолугала, газетте фото канайда чыгып калганы, ол аайынча кандый табыш болгоны керегинде айткам. Ол дезе, озо баштап, талганча ла каткырала, оноҥ: «Мениҥ сабарым андый болуп бӱткенде, сениҥ кандый бурууҥ» — деп, мени токынаткан. Сабарларын кӧргӱскен. Меге, jиит кижиге, килеп, ончозын кокырга кӧчӱрген.\n…Шак бу ла тулаан айдыҥ 17-чи кӱнинде С. С. Тюхтеневке 90 јаш толуп јаткан деп угуп, ол кижи керегинде бойымныҥ сӧзимди айдып салар деп санандым. Андый кижиле кожо узак ӧйдиҥ туркунына иштегеним учун оморкоп јӱредим.


Јеҥӱниҥ кӱниниҥ кайралдары — тоомјылу улуска - altaicholmon\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууда совет албаты Јеҥӱ алганыныҥ 76-чы јылдыгын темдектеери бистиҥ республикада элбеде ӧткӧн лӧ бу кӱнде албаты совет солдаттардыҥ јажына ундылбас ат-нерезин эске алынган. Шабалин аймактыҥ Каспа јуртында Јеҥӱниҥ кӱнине учурлай кажы ла јыл кросс-јӱгӱришле маргаандар ӧткӱрилет ле бойына 200-ке јуук спортчы јууйт.\nЈеҥӱниҥ кӱнине учурлалган быјылгы јылдагы кросс-јӱгӱришле маргаандарга ӱзеери, једимдӱ иштӱ, тоомјылу улуска кайралдар табыштырылган. Онойдо ок јуучыл-ветерандарга ајару база болгон. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда совет албаты јеҥӱ алганына учурлалган кросс Каспада ӧткӱрилип башталганынаҥ бери 11 јыл ӧдӱп калды. Бу кире ӧйгӧ ол маргаандар бир тутагы јогынаҥ кажы ла јыл једимдӱ ӧткӱрилип, јаҥжыккан маргаандар деп адалып калган. Јӱк ле былтыр, пандемияныҥ ӧйинде, маргаандар ӧткӱрилбеген болгон. Учурлу маргаандардыҥ тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзи — бистиҥ республикада Олимпий комитеттиҥ башкараачызы Александр Егорович Телесов.\nБыјылгы кроссто Шабалин аймактыҥ тогус јуртынаҥ он команда турушкан. Кроссто 200 кижи турушкан. Јӱгӱрер дистанцияларда — 143 кижи. Текши тооло јеҥӱлӱ 143 медаль ойнолгон. Јеҥил атлетикала јеҥӱчилдер јараш маргаан сыйлап, улустыҥ кӱӱн-санаазын кӧдӱрген. Јеҥӱчилдер тоозында: 7-8 јаштулар ортодо 400 метрге јӱгӱриште Альмира Матвеева ла Алексей Майманов (Апшыйактунаҥ) јеҥген. 9-11 јашту балдар ортодо 800 метрге јӱгӱриште јеҥӱчилдер — Шаҥкы Малчинова (Шабалиннеҥ) ле Илья Хромцов (Чаргынаҥ); 12-14 јаштулар ортодо 1500 метрге — Мария Коробейникова (Камлактаҥ) ла Аргымай Султанов (Шыргайтынаҥ); 15-17 јаштулар ортодо 2000-2400 метр дистанцияда — Анастасия Бокова (Камлактаҥ), Алексей Писарев (Камлактаҥ); 18-27 јаштулар ортодо 2000 метрге — Дарья Кагадьева (Барагаштаҥ), Данил Ойношев (Барагаштаҥ); 28-39 јаштулар ортодо 1000 метрге — Анна Боятова (Каспадаҥ), Сергей Подосенов (Улус-Чаргынаҥ); 40-49 јаштулар ортодо 800 метрге — Елена Соенова (Каспадаҥ), Федор Календов (Улус-Чаргынаҥ); 50-55 јаштулар ортодо 600 метрге — Ирина Козлова (Улус-Чаргынаҥ), Александр Какпаков (Барагаштаҥ); 60 ла оноҥ јаан јаштулар ортодо 1000 метрге — Людмила Боятова (Каспадаҥ), Вячеслав Майманов (Каспадаҥ). Текши командалар аайынча баштапкы јерди Барагаштыҥ спортчылары ала койгон, экинчи јер — Улус-Чаргы јуртта, ӱчинчи јер — Чаргыныҥ јуунты командазында.\nБыјылгы кроссты Каспа јурттыҥ јурт јеезезиниҥ, јурттыҥ школыныҥ, балдардыҥ садыныҥ, клубтыҥ, ФАП-тыҥ ӧмӧликтери тӧзӧп ӧткӱрдилер. Сыйларды ла медальдарды белетеерине Шабалин аймактыҥ администрациязыныҥ ишчилери болушкан. Маргаандарда јеткер болбозын аймактыҥ ичбойындагы керектер аайынча бӧлӱги ле јербойыныҥ ФАП-ыныҥ ишчилери јеткилдеген. Онойдо ок болуш-јӧмӧлтӧни аргачылар Александр Иркитов ло Эркин Иркитов јетирген.\nБу кӱн кӧдӱриҥиниҥ ӧйинде јуучыл-ветерандарга ла јурттыҥ тоомјылу улузына кайралдар кӧдӱриҥилӱ айалгада табыштырылган. «Боевое братство» деген јуучыл-патриотикалык тергеелик биригӱниҥ башкараачызы Александр Вилисов Афган јеринде јуулашкан јуучыл-ветеран Вячеслав Амырович Маймановко (М. М. Громовтыҥ медалиле кайралдаткан), Чечен јеринде јуучыл служба ӧткӧн Эжер Николаевич Иркитовко («За доблестную рать» медальла кайралдаткан), Артур Николаевич Телесовко («Орден Славы» орденниҥ кавалери) кӱндӱлӱ темдектер табыштырган.\nАлтай Республиканыҥ ветерандарыныҥ совединиҥ адынаҥ бу биригӱниҥ башкараачызы Б. К. Алушкин јурттыҥ тоомјылу кижизи, јондык иштердиҥ туружаачызы ла граждан кӱӱн-табы бийик болгон Сергей Егорович Телесовко ветеранныҥ кӱндӱлӱ темдегин табыштырган. Онойдо ок бу кӱн Каспа јурттыҥ, Шабалин аймактыҥ тоомјылу кайралы болгон «Каспа-кайрал» деген медали тоомјылу улуска табыштырылды. Быјылгы јылда бу медальла Зоя Кергилова кайралдаткан. Ол бӱгӱн 70 јаштаҥ ажа берген, кӧп јылдардыҥ туркунына тӧрӧл јуртында ак-чек иштеген, ӧткӧн ӧйинде депутаттыҥ да ижин бӱдӱрген болгон.\nЕвдокия Егоровна Иркитова бу медальла база кайралдатты. Ол быјылгы јаста 70 јажын темдектеген. Јажына ла Каспада јаткан, јети бала азыраган тоомјылу эне. Кайралла кайралдаткан база бир кижи — Иван Тарынчакович Майманов. Бойыныҥ ӧйинде ол јуртты да башкарган. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан ветеран-јерлештердиҥ эземине учурлап, аллея-агаштар отургызарында јаан болужын јетирген ле эмди де јаан учурлу керектерде бир де туура калбай јат.\nРоман Николаевич Соенгошев 55 јашту. Узак јылдарга Каспаныҥ клубында иштеген, эмди таҥынаҥ ээлеминде иштеп јат. Эркин Борисович Иркитов узак ӧйлӧргӧ Россияныҥ МЧС-ында иштеген. Кӱрешчи, јакшы ижи учун МЧС-тыҥ федерал бӧлӱгиниҥ кӱндӱлӱ кайралын алган болгон.\nБу медаль тоомјылу, ак-чек, кӱӱн-табы бийик, тӧрӧл јерин сӱӱген ле оныҥ ӧзӱмине камаанын јетирген улуска берилип јат. Оныҥ учун јажы јаан да, јиит те улус ортодо келер де ӧйдӧ мындый улустыҥ тоозы кыйалтазы јогынаҥ кӧптӧӧр деп бӱдӱп јадыс.\nАдакыда, јурттыҥ улузы канча албаты јуулган бу јаан учурлу туштажуда, маргаанда иштеген, јеткер болдыртпазын јеткилдеген ле улусты азыраган бастыра каруулу ишчилерге быйан айдат. Ол тоодо ФАП-тыҥ јааны Эльза Александровна Самыковага, школдыҥ директоры Вероника Дмитриевна Иркитовага, Лариса Владимировна Иркитовага баштаткан казанчыларга.


Турналарла кожо... - altaicholmon\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ ӧдӱп келген тӱӱкилик јолы бир чак ӧйгӧ јууктажа берген. Алтай тилле баштапкы газет тергеебисте 1922 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 15-чи кӱнинде «Кызыл Солын Табыш» деп адалып чыккан. Оноҥ «Ойрот јери», 1925 јылдаҥ ала «Кызыл Ойрот» деп атту чыгып, 1948 јылдаҥ бери «Алтайдыҥ Чолмоны» деп адалат.\nГазетте кӧп јылдарга корреспондент болуп иштеген Борис Кортин бир бичимелинде «Алтайдыҥ Чолмонын» «Горно-Алтайск калада јаан алтай јурт» деп адаган эди. Чын да, башка-башка аймактардыҥ ла јурттардыҥ су-алтай тилдӱ улузы јуулып иштеген ӧмӧлик кылык-јаҥыла, јаҥжыгуларыла алтай јуртка тӱҥей болуп артканча. Ол јаҥжыгулардыҥ тоозында – иштеген улузыныҥ, кандый бир шылтактарла ӧскӧ јерге иштеп јӱре де берзе, газедине, тӧрӧл јуртына чылап, јаантайын каруузып јӱрери. «Чолмон» да бу улузын ундыбай, угужып-суражып, кол једердеҥ јӧмӧжип јӱрет.\nГазеттиҥ чыккан кӱнинде «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» Улаган аймакла таҥынаҥ корреспонденти болуп иштеген, кӧп јылдарга најыбыс болгон Василий Андреевич Ядагаевти эзедип, бу бичимелисти ого учурлайдыс. Быјыл јаҥар айдыҥ 24-чи кӱнинде оныҥ 50 јажы толор эди. Билбей, танылбай јаанап калган кату-рак оору нӧкӧристи сакыбаган јанынаҥ бу ӱлӱрген айда апарды. Оны эзеткен, карыккан сӧстӧрин Улаган аймактаҥ Илья Семенович Куюков телефонло јетирген. Кожо ӱренген нӧкӧрлӧри эске алынышту бичимелин экелген. Је бу учуралда Василий Ядагаевтиҥ «Алтайдыҥ Чолмонында» кожо иштеген ле газет ажыра најылашкан нӧкӧрлӧриниҥ айтканын јетирейин.\nВасилий Ядагаевтиҥ ӱлгерлери ле бичимелдери «Алтайдыҥ Чолмонында» ол школдо ӱренип турган ӧйлӧрдӧҥ ала јарлалып туратан. Школды божоткон кийнинде газет оны Москва јаар ӱредӱге аткарганын, јолына болушканын «Чолмонныҥ» кӧп јылдарга баш редакторы болгон Татьяна Туденева эске алып куучындаган. Је ол ӱредӱ нениҥ де учун келишпей калган. Горно-Алтайсктагы пединституттыҥ филология бӧлӱгин заочно божодып, Вася (бис оны јаантайын мынайда адайтаныс ла онойдо ло бичийин) кӧп јылдарга газеттиҥ Улаган аймакла таҥынаҥ корреспонденти болуп иштеген. «Алтайдыҥ Чолмонында» оныҥ тӧрӧл аймагы ла јерлештери керегинде кӧп солун бичимелдери, ӱлгерлери ле куучындары јарлалган. Олордыҥ тоозында Улаган аймакта «Советский Алтай» совхозтыҥ директоры болгон Николай Андреевич Чулунов, Саратан ла Јазулу јаар кӧлӱк јолдор ло кӱрлер јазаткан атту-чуулу башкараачы Алексей Александрович Кензин, Алтайыстыҥ атту-чуулу јуркчызы Игнат Иванович Ортонулов ло ӧскӧ дӧ улус керегинде јаркынду очерктерин ле куучындарын улус ундыбаган болор. Санаабыста Василий Ядагаев сӱрекей ару ӧзӧктӱ, ачык-јарык ла јалакай кӱӱн-санаалу кижи болуп јӱрет. Оныҥ бичимелдери де ондый ок јайым ла элбек, алтайын ла албатызын сӱӱген кӱӱнле шиҥилген болотон.\nГазетке иштеп келгени керегинде Васяныҥ бичигенин де алза: «1994 jылдыҥ jайында «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» баш редакторы Татьяна Николаевна Туденева Улаганга келип, мени бедиреп туруп таап алала, ишке алган эди. Узак болбой, редакцияныҥ jакылтазы аайынча бир кӱн совхозтыҥ конторазына Н. А. Чулуновтоҥ интервью бичип аларга келдим. Ол ижинде отурды. Jаҥы ла jаан куучын болгон болгодый, кабинединеҥ ал-камык улус чыгала, таркажып турды. Мен келген керегимди jартайла, столго jууктада отурып, блокнодымды чыгардым. «Эйе, уккам, билерим. Иштеп турганыҥ jакшы. Jе бу не?» — деп, ол мениҥ блокнодыма чӧкӧмjик кекиди. «Бого мениҥ айтканымды качан бичип алатаҥ? Чыгала, ол машинага отур, бараак!»\nНиколай Андреевич мени айлына экелеле, кара диктофон сыйлап берди. «Блокнотту болуп, «Алтайдыҥ Чолмонын» уйатка салба!» – деп каткырды. Jардыма таптап салды. Кӧрӧр болзо, бу Америкадаҥ экелген диктофоны эмтир. Сӱрекей баалу сый. Оны канайып алар? Jе албаска база болбос… Бу – корреспондент кижиниҥ эҥ jаан амадузы. Эреҥистелип турганымды кӧрӧлӧ, Николай Андреевич диктофонды карманыма албанла сугуп берди.\nОноҥ бери ас эмес ӧй ӧткӧн. Эмди эптӱ цифровой до, телефонго до, авторучкага да тургузып салган диктофондор бар. Jе меге бу диктофон эмдиге jетире эҥ баалу, эҥ кереес. Бу мениҥ jӱрӱмимде баштапкы ла туткан, баштапкы ла тузаланган диктофоным».\nУлаган аймактыҥ» Улаганныҥ солундары» деген газеди 2000 јылда тӧзӧлгӧн. Оныҥ баштапкы редакторы Василий Ядагаев болгон. Бу компьютер-эш јок, газеттиҥ макет-бӱдӱми аймакта јуралып, бичимелдери Горно-Алтайскка келишкен ле аргала аткарылып турган шыралу ӧйлӧр. «Эмдигидий таксилер де јок ине. Газеттиҥ бастыра материалдарын автобусла аткарып туратан – деп, «Улаганныҥ солундарыныҥ» ла Оҥдой аймактыҥ «Ажуда» газединиҥ корректоры болгон Алевтина Шумарова эске алат. –Мен келген бичимелдерди типографияда тердирип, газетти белетеп, кепке баскан кийнинде, почтала аткаратам. Макет келишпезе, бойым јурап, јетпес бичимелдерди толтырып, јастыраларды тӱзедип, канай ла иштегенис.\nБир катап Јаҥы јылдыҥ байрамыныҥ алдында типографияга Улаганнаҥ картон јаан коробка јетирип келгендер. Кызыл ленталарла ороп салган. Тыштында: «Ачпас! Таҥынаҥ колына табыштырар!» деп орустап бичип салган. Коркып-чочый бербей. Ачып кӧрӧр болзо, ичинде толтыра сыйлар – шампан аракы, конфеттер, фрукты… Вася ондый кижи болгон: карамы јок, бар-јогыла ӱлежер, айылга куру кирбес. Сӱт-калажын да болзо тудунган келер…»\nЭргиш ле Алевтина Шумаровтор Васяныҥ калага келзе, јаантайын токтойтон, сӱӱнчини де, ачуны да ӱлешкен нӧкӧрлӧри болгон. Алевтина Кучабаевна кийис базарга ӱренип алала, бу јанынаҥ иштеп кӧрзӧ кайдар деп кӧӧрӧп шӱӱшкен бир куучынныҥ кийнинеҥ Вася Улаганнаҥ койдыҥ ӱч таар тӱгин аткарып ийген. «Ол тӱктеҥ не де эдилбеген…» – деп, ол кунугып айткан.\nОрооныста јаан кубулталарлу 1980-90-чы јылдарда «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» ӧмӧлиги кӧп јондык керектердиҥ јаҥыс та туружаачызы эмес, је анайда ок тӧзӧӧчизи ле баштаачызы болгон. Олордыҥ бирӱзи – газеттиҥ корреспонденти Петр Адаров баштаган экологиялык јол-јорыктар. Олордо республиканыҥ башка-башка аймактарыныҥ кӧп јииттери туружатан.\nБир мындый јол-јорык 1992 јылдыҥ јаан изӱ айында Улаган аймакла ӧткӧн. Оны П. М. Адаров баштап апаратан болгон, је јолы келишпей каларда, јол-јорыкты Василий Ядагаев тӧзӧгӧн лӧ башкарган. Ондо Горно-Алтайск каланыҥ, Оҥдой, Кан-Оозы ла Улаган аймактардыҥ башка-башка јурттарыныҥ онноҥ ажыра јиит улузы, «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ најылары Люба Санакова, Клава Боронова, Ольга Ойноткинова (Кахтунова), Таня Борбуева, Нина Епишкина, Бектир Келюев, Аскар Сайданов, Цезарь (Сезик) Толтоков, Алтай ла Евгения Кубашевтер, Алексей Толтоков турушкан.\n«Балыктујул јуртка јаан изӱ айдыҥ 7-чи кӱнинде, Оҥдойдоҥ кӧлӱктиҥ кузовына отурып, једип барганыс. Эҥирде клубта туштажуга јык толо улус јуулган, улус концерт болор деп келген. Бис, «Эне Тил» јондык биригӱниҥ турчылары, ГЭС јанынаҥ шӱӱжӱ куучынды баштаганыс. Туштажу ӧйинде электроот ӧчкӧн…– деп, Любовь Санакова эске алат. –Эмди сананзам, Василий кандый јаан тӧзӧмӧл ишти бӱдӱрип чыккан. Эртен тура јорыкка атанар ээрлӱ, арчымакту аттар белен турган. Мен јӱрӱмимде атка экинчи ле катап отурып јаткан кижи болорым. Бис Кату-Јарыктыҥ ажузын аттарысты јединип тӱшкенис, Кӧӧ лӧ Балыкчы јурттарда, Адыштуныҥ аржанында, Алтын Кӧлдиҥ јарадында болгоныс.\nУлаганныҥ сӱрекей јараш јерлериле, тайга-тажыла, малчы-койчыларыла таныштырып, олордыҥ јадын-јӱрӱми, ижи-тожы керегинде куучындап, бисти Вася баштап јӱрген. База Сезик. Јорыгыста кайкамчылу да, каткымчылу да кӧп учуралдар болгон. Сезиктиҥ кокыр-куучындарына ичис оорыганча каткырып туратаныс. Ол нӧкӧрис бу јарыктаҥ база јӱре бергени ачу.\nУлаган аймактыҥ јер-алтайыныҥ кайкалын, албатызыныҥ кӱндӱзегин ле јалакайын бис бу бу јол-јорыкта кӧргӧнис. Ол учун Василий Ядагаевке, Сезик Толтоковко, Алексейге быйанысты айдадыс. Бу јорык учун быйан бистиҥ јӱректеристе јажына јӱрер» — деп, Л. В. Санакова ла Н. К. Епишкина айткандар.\nЈол-јорыкка атанар алдында тӱнде Балыктујулда јаан јашту кижи божогон. «Санааркабагар, балдар, ол јакшы темдек. Слердиҥ јолоор аруталып калган» – деп, Василийдиҥ энезиниҥ айтканы јорыкчылардыҥ санаазында арткан.\n«Василий бу јаан јорыкта сӱрекей быжу нӧкӧр болгонын кӧргӧнис. Ол ончобысты кӧп сӧс јогынаҥ корулап, кичееп јӱрген. Ого быйанысты ӧйинде айтпаганыска санааркайдыс, корогонын укпаганыс, билбегенис. Оройтып айткан быйаныс билезине, айыл-јуртына алкыжыс болгой» — деп, бу јол-јорыктыҥ туружаачылары јетирген.\n«Василий Ядагаев бичимелдериле ӧткӧн чактыҥ 90-чы јылдарында «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газетке солун ӱниле кайкал болуп кирген эди – деп, Эл Курултайдыҥ пресс-службазыныҥ ишчизи, « АЧ-ныҥ» азыйда журнализи Нина Садалова айткан. –Василий Ядагаевтиҥ, ол тушта чек јиит корреспонденттиҥ, ӱлгерлери, куучындары тӧрӧл газедисте јарлалатан. Олордыҥ ортозында «Улалу кала улуска кару ба?» деген куучыны санаама эмдигенче кирип туру. Јурт јерлердеҥ керектериле калага келип, конор, токтоор јер таппай турган улус керегинде. Таныш-кӧрӱштерине, тӧрӧӧн-туугандарына келзе, кезиктериниҥ јаан ла сӱӱнгени јок, кӱӱн-кӱч јок, чаптыксынып тургандый айалга керегинде бичигенинде чындык бар болгодый. Василий, психолог чылап, улустыҥ бой-бойына кӱӱнин сӱрекей јарт ла чокым кӧргӱскен. Байла, мындый айалгага Василий Андреевич бойы да туштап, ич-кӱӱнин ӧйкӧгӧн санааларын чыгара айткан болор. Ол туштагы кӱч, ишјал албай турган ӧйлӧрдӧ, эмдигидий конор јерлер кайдаҥ белен табылатан эди. Је јурттарга каладаҥ айылчы кижи барза, солун кижи келген деп, улус бар-јогын, алама-шикирин јайа салып ла јат. Калада јаткандарда мындый јакшынак ла кӱндӱзек кылык-јаҥ јоголып барааткан деген деп оҥдоорго јараар. Шак бу айалганы Василий ајаруга алып, темдектеген болгодый…\nВасилий ол ло атту-чуулу 90-чы јылдарда Улаганнаҥ «Чолмонго» иштеп келген. Јадар јер јанынаҥ кӱч. Газеттиҥ ол туштагы баш редакторы Татьяна Туденева Василий Андреевичке газетте тӱште иштеп, тӱнде редакцияда ла тӱнеп алар јаан арга берген. Чындап, мындый аргала јаҥыс ла Вася тузаланган эмес, редакцияныҥ арга јоктыҥ шыразында квартирадаҥ квартирага кӧчӧргӧ шыралаган ла кӱч айалгага кирген бир кезик ишчилери де иште ле конуп туратан.\nВасилий Андреевич бойы кылыгы јымжак, кокырчы болгон, таныш эмес улусла текши куучынды јаан чӱм-јаҥ јогынаҥ белен ле табып ийетен. Кокыр-каткымчылу бир учуралды эзедип ийейин. Вася редакцияда конуп-тӱнеп тура, бухгалтерияныҥ келиндериниҥ чай ичип турган самоварына пельмендер кайнаткан эмтир. Эртезинде баш бухгалтер Людмила Санаевна чугулданып, Василийди арбап јат. Байагы кайнаткан пельмендери самовардыҥ изиткижине јапшынып калбай. «Самоварымды не ӱреп салгаҥ?!» деген суракка, Василийге не болзын, каруузын мынайда јандырган дежер: «А самовардыҥ баазын ол мениҥ канча айлар тӧлӧбӧй турган гонорарымнаҥ тудуп алар!» Бис, оныла иштегендер, бу учуралды эзедип, эмдиге јетире каткырыжадыс».\n«Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» юбилейлик ле байрам кӱндеринде кӧп сабада ады текши јарлу журналисттер адалат. Бис бӱгӱн Василий Ядагаевле коштой, бу јӱрӱмнеҥ эрте барган, «Алтайдыҥ Чолмонында» кожо иштеген нӧкӧрлӧристи, калыгы учун ӧзӧги оорып јӱрген, сӧскӧ јайалталу, ӧйдиҥ ле јӱрӱмниҥ јалбыжына корогон нӧкӧрлӧристи – Алексей Алмадаковты, Слава Куртовты, Эрмен Тӧлӧсовты эске аладыс. Слердиҥ айткан сӧзигер, бичиген бичимелдеригер «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ архив-кӧмзӧлӧринде артып калган. Слердиҥ ӧзӧк-кӱӱнигердиҥ јаркыны, айткан сӧстӧригердиҥ ийдези, кижи болгон кӱӱнигердиҥ јозогы бистиҥ јӱректеристе јажына јӱрер.\nВасяны, Василий Андреевич Ядагаевти, Горно-Алтайсктаҥ ӱйдежип турар ӧйдӧ, карлу кӱски кӱнде, теҥериде учуп барааткан турналарды кайкап кӧргӧнис. Бу куштар бӧлӱнижип, ойто бир ӱчтолыкка јуулып, та кажы талага учуп барааткан.\n«Бу јӱрӱмде, бу јер-телекейге келген адында, кижиниҥ јӱрӱминеҥ баалу не де јок деп санангам. Бу нӧкӧрисле кожо оныҥ санаа-кӧрӱминиҥ, кӧгӱзиниҥ кемге де тӱҥей эмес, кайкал телекейи Орчылаҥга барып јат. Бу телекейди оҥдоорго сананбаганыс, байла, бистиҥ јӱдегис…» – деп, Василий Ядагаевти эзедип, Нина Садалова бичиген.


Јозок алгадый улус јаныста - altaicholmon\nЈозок алгадый улус јаныста\nМен ӱчинчи класстыҥ ӱренчиги болорым. Бистиҥ Акташтагы школ нениҥ учун Станислав Моховтыҥ адыла адалган деген суракла јилбиркедим. Јаан удабай класста ӧткӧн часта бойымныҥ сурагымныҥ каруузын уктым. Станислав бистиҥ школды божоткон јуучыл-интернационалист, Афганистанда божогон.\nАфганистаннаҥ совет јуучылдарды чыгарганынаҥ ала одус јылдык быјыл темдектелди. Мен јуучыл-интернационалисттер керегинде билеримди тереҥжидер амаду тургустым. Шиҥжӱлӱ-бедиреништӱ ижим ӧйинде школымныҥ ӱренчиктери ортодо анкеталар ӱледим. Амадузы — балдар Афганистанда ӧткӧн јуу-согуш керегинде билер бе? Анкета јети сурактаҥ турган. Респонденттердиҥ текши тоозы 42 болгон. Бу иштиҥ турултазын кӧрӱп, бистиҥ ӱйе бу јуу-согуш, јуучыл-интернационалисттер керегинде билери ас деп шӱӱлтеге келгем. Бу сурак јаан учурлу болгонын сӱреен јакшы аайладым.\nАфганистан ороонло бисте јакшынак колбулар болгонын тӱӱкидеҥ билерис. 1978 јылдыҥ кандык айында Афганистанныҥ албаты-демократиялык партиязы государственный јаҥды аҥтарган, оноҥ ороондо граждан јуу башталган. 1979 јылда олордыҥ башкарузы СССР-га јуучыл болуш этсин деген суракла баштанган. Бистиҥ ороон олордыҥ сурагын бӱдӱрерге озо баштап мойногон болгон. Је айалга курчый берерде, совет јуучылдарды Афганистан јаар бу ла јылдыҥ јаҥар айыныҥ 25-чи кӱнинде кийдирери башталган.\nБу јуу-согушта 15051 совет јуучыл божогон, 53753 кижи шыркалаткан ла 411 кижи сурузы јок јылыйган. Јуучыл-интернационалисттердиҥ чыккан ла божогон јылдарын кӧрзӧ, олордыҥ кӧп лӧ сабазына он сегис јаш болгон.\nЧерӱдеги службазын Афганистанда јуу-согушту айалгада ӧдӧргӧ, Туулу Алтайдаҥ 300-теҥ ажыра кижи аткарылган. Олор ончозы јуучыл службазын ак-чек ӧткӧн, кӧп сабазы уур шыркалаткан, контузия алган. Јӱрӱмге каршулу ооруларла оорыгандары да бар. Јалтанбазы, јана баспазы, турумкайы учун бистиҥ кӧп јерлештерис јуучыл ордендерле, медальдарла кайралдаткан, кезиктери дезе ӱргӱлјикке. Бӱгӱнги кӱнде Алтай Республиканыҥ јеринде 200-теҥ кӧп «афганецтер» јадат. Бистиҥ јерлештерис агару молјузын јӱрӱмин, кызыл тынын кысканбай, нерелӱ бӱдӱрген. Олордыҥ кӧп сабазы эл-јон ортодо јаҥыс ла јуучыл керектери учун эмес, је онойдо ок амыр-энчӱ, ак-чек ижи-тожы учун јолду тоомјыда, кӱндӱӱде јӱрет. Олордыҥ тоозында – бистиҥ школды божоткон Станислав Мохов (11.11.1966-17.12.1987), Мурат Королев.\nМени Чибитте јуртап јаткан јуучыл-интернационалист Матвей Михайлович Мандышкановтыҥ салымы јилбиркетти. Ол 1968 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 31-чи кӱнинде Мукур-Таркаты јуртта кӧп балдарлу койчы кижиниҥ билезинде чыккан. 1975-1985 јылдарда мында ла орто школдо ӱренген. 1986 јылдыҥ ӱлӱрген айында черӱге атанган. Ол черӱчил јолын Ташкенттеҥ баштаган. Мында јиит јуучылдыҥ курстарын ӧткӧн. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда тузаланылган коротковолновый рацияла иштеерине, коштойында ла Термез калада снайперге ӱренген. Матвей эҥ артык снайперлердиҥ тоозына кирген ле оныҥ аргаларын командир ајарузына алган. Афганистаннаҥ келген самаралардыҥ бирӱзинде рядовой С. Жильцов мынайда бичиген: «Колбуныҥ ӱредер взводыныҥ построениезиниҥ бирӱзин командир мындый сӧстӧрлӧ тӱгескен: «Снайпер болорго кӱӱнзегендер — стройдоҥ чыксын!». Чечен аҥчы сӧс јогынаҥ ичкери баскан… Бу да эткен алтамы тегин солдаттыҥ јалтанбазын керелеп јат».\nБу керек совет солдаттарды Афганистаннаҥ чыгарар тужында болгон. Бу ӧйдӧ 16 солдат кайуга барган, олордыҥ тоозында Матвей. Шак бу операция ӧйинде олорго душмандар табарган, октор бастыра јанынаҥ сыгырып турган. Је Матвей олордоҥ тыҥ болгон. Нениҥ учун дезе ол Алтайдыҥ кырларында ӧскӧн. Афганистанныҥ ла Алтайдыҥ ар-бӱткени тӱҥей ине. Је јалтанбас снайпер от-адышты бойына алынып, душмандардыҥ ичкерлежин бир канча ӧйдиҥ туркунына токтоткон. Бу ла ӧйдӧ совет солдаттар болушка келип, оны аргадап алгандар. 16 солдаттаҥ јаҥыс ла шыркалу алтай уул Матвей эзен арткан. Јалтанбас солдатты Ташкентте госпитальга јетирип, ондо эмдеген.\n«Кайрал бойыныҥ јалтанбас ээлерин табат» деген канатту сӧстӧр Матвей Михайловичке јолду келижет. Демобилизацияныҥ кийнинде оныҥ тӧжинде јӱк ле «За боевые заслуги» медаль болгон. Је командование СССР-дыҥ коруланар министерствозына Мандышкановты Кызыл Чолмон орденле, «За отвагу» медальла кайралдазын деп канча катап баштанган болгон. Эмди оныҥ тӧжинде Кызыл Чолмон орден, «За боевые заслуги», «За отвагу» медальдар, «Афганистан» деп юбилейлик 4 медаль јалтырайт. Онойдо ок ол СССР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ Тӧргизиниҥ «За мужество и воинскую доблесть, проявленные при исполнении интернационального долга в Республике Афганистан» деген грамотазыла, АР-дыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткан.\nЈалтанбас јуучыл Алтайына јанып, Улаган аймактыҥ ичбойындагы керектер аайынча бӧлӱгинде ак-чек иштеген, майор званиелӱ болгон. Тургуза ӧйдӧ Улагандагы ДЮСШ-да гандболло тазыктыраачы болот. Билелӱ, ӱч баланыҥ кару адазы. Јаан уулы Сергей адазыныҥ јолын јолдоп, Новосибирсктеги бийик командный черӱчил училищени божоткон, Наро-Фоминск калада иштеп јат. Регина кызы 11-чи классты божодып јат, адазыныҥ керегин улалтар амадулу. Савелий уулы школго баргалак. Матвей Михайловичтиҥ эш-нӧкӧри Людмила Александровна байлык ченемелдӱ фельдшер, болушка тӱнде де, тӱште де меҥдеп барат.\nМен Матвей Михайловичке бек су-кадык кӱӱнзейдим. Бистиҥ јаныста јозок алгадый мындый улус барыла оморкойдым.\nАкташтагы С. Моховтыҥ адыла адалган школдыҥ ӱренчиги


Санитарный айалга шиҥжӱде - altaicholmon\nСанитарный айалга шиҥжӱде\nРоспотребшиҥжӱниҥ бистиҥ республикадагы башкартузыныҥ пресс-службазыныҥ јетирӱзиле, јербойындагы санитарный айалга кеминде.\nӧткӧн неделеде чычкак оорула 28 кижи оорыган, олордыҥ јирмези јажы 14 јашка јетире балдар. Улус ветряной оспага алдырткан 20 учурал болгон, бир кижи туберкулезло оорып турганы јарталган. Анайда ок 29 кижи тындуларга, 141 кижи шапшыкка тиштеткени темдектелген. Быјыл шапшыкка тиштеткен улус медболуш аларга баштанган 3223 учурал болгон, былтыр бу ок ӧйдиҥ туркунына—2978. Ол улустаҥ 56 кижи эмчиликке клещевой инфекцияларла јаттыргызылган, бу улустыҥ ӱчинчи бӧлӱги балдар. 596,7 гектар јерде акарицидный иштер ӧткӱрилген, јербойында серопрофилактиканыҥ 126 пункты иштейт. Шапшыкка тиштеткен улус тӱрген болушты ол пункттарда алар аргалу.


«Такаа јыл: Боочы ашкандый јыл болды» - altaicholmon\nВ. И. Чаптыновло ӧткӱрген эрмек-куучын\nВ. И. Чаптынов – Такаа јылдыҥ кижизи. Шак ла бу Такаа јылда В. И. Чаптыновтыҥ јӱрӱминде јаан кубулталар болгон деп айдар керек. Ол Алтай Республиканыҥ Ӱстиги Совединиҥ Тӧргизиниҥ председатели болуп тура, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайына депутаттар тудар талдаштарда јеҥӱ алып, Эл Курултайдыҥ баштапкы сессиязында республикабыстыҥ јасак чыгарар эҥ бийик органыныҥ – Эл Курултайдыҥ председателине тудулды. Анайда ок бу ла ӧткӧн Такаа јылда В. И. Чаптынов Россияныҥ Федерация Соведине выборлордо В. И. Петровло кожо эҥ кӧп јӧмӧлтӧ ӱндер алды.\nБис Валерий Ивановичти бу јеҥӱлерле уткып, бӱгӱн башталып јаткан Ийт јылда оноҥ јаан једимдер кӱӱнзейдис, оныҥ башкарганыла јиит республикабыстыҥ јӱрӱми ичкери ӧзӧр деп иженгенисти јетиредис.\nБӱгӱн кычыраачыларысты В. И. Чаптыновло ӧткӱрген эрмек-куучынла таныштырадыс.\n– Валерий Иванович, он эки ай айланып, ойто ло Јаҥы јыл келди. Слерге дезе бу јаҥыс ла 12 ай эмес, онойдо ок 12 алтай јылдык тообыс тӧрт катап айланып, бежинчизине ууланганы. Айдарда, сураарга турганым: Такаа јыл канайда ӧткӧн?\n– Ӧткӧн јыл мениҥ јӱрӱмимде эҥ кӱч јыл болды. Нениҥ учун дезе ӧткӧн јыл бистиҥ јӱрӱмиске бойыныҥ коркышту јаан каршулу керектерин јетирген. Ак Турадагы керектерде улустаҥ чыгым-ӧлӱм болгон. Текши Россияныҥ ичинде, ороондордыҥ ортозында от-јалбыш та ӧткӧн, темдектезе, Кавказта. Мыныҥ бажында качып келген улустыҥ тоозы кӧптӧп, јадын-јӱрӱм уйадап јат.\nОнойдо ок ӧткӧн јыл јаан боочы ажып келгендий јыл болды. Элдеҥ ле озо, общественно-политический система солынып калган. Совет јаҥ јербойында јӱрӱмде јайрадылып, јаҥы јаҥ тӧзӧлип јат.\nОныҥ учурын, тӧс некелтезин јартаар болзо, мениҥ санаа-шӱӱлтемле, јаҥы јаҥ совет јаҥга удура туруп турган эмес, ол совет јаҥныҥ једимин улалтып апарарга ууландырылган. Ол ок ӧйдӧ јаҥы јӱрӱмниҥ некелтезин тузаланар керек. Оныҥ учун бу јаҥнаҥ коркып-чочыырга јарабас, карын, эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмин јарандырарына билгир тузаланар керек.\n– Су-кадыгар кандый, билегерде улус амыр ба?\n– Су-кадыгыма комыдаар арга јок, биледе база амыр.\n– Кызалаҥду јылдаҥ кыйыжып чыгып келеристе, ичкеери бисти не сакып јат? Айлаткыштап нени-нени айдарар ба?\n– Кату јыл ӧткӧн кийнинде айалга кенейте ле бир јылга јымжаар аргазы јок. Оныҥ учун улусты ончо неме оҥдолор деп ижендирер, мекелеер арга база јогы јарт. Государствоныҥ бастыра экономиказы јайрадылып калган, миллион тоолу улус иштебей јат, государствоныҥ байлыгы ӧзӱм јок…\nАйдарда, кӧп некелтени јербойында улус бойына алынар керек. Мениҥ шӱӱлтемле болзо, Башкару бойыстыҥ эл-јоныстыҥ иштеген байлыгын Россияныҥ да, телекейдиҥ де тергеелерине келиштире садып, рыноктыҥ некелтезине удура туружып, албатыныҥ јадынын јарандырып, акча јӧӧжӧзин, ишјалын эптеп тӧлӧӧрин тӧс сурак эдер керек. Бу сурактарды лаптап кӧрбӧзӧбис, эл-јоныс тӱреҥитиир. Анчада ла јурт хозяйстводо иштеп јаткан улуска јаан ајару керек. Мында кӧп сурактарла иштеп койгоныбыс. Мен бодозом, быјыл бисте бойыстыҥ ӧскӱрип алган ак-малыбысты астатпай, эт-сӱдибисти садып, малыбыс ажыра бойыстыҥ јадын-јӱрӱмибисти оҥдолтор эп-арга болор.\n– Кызалаҥду да ӧйлӧр болзо, калык-јондордыҥ национальный кӱӱн-санаазы кӧдӱрилип турганын ајарбаска болбос. Бис те, алтай калык, ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ јаҥдаган јаҥдарын орныктырып баштадыбыс. Темдектезе, бу ла Чага байрам јаҥыс та Јаҥы јылды уткыганы эмес ине. Бу ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ јаҥ-кылыгыла, кӧрӱм-шӱӱлтезиле, кӧгӱс-санаазыла тудуш јаан учурлу керек деп эмди јарт оҥдоп јадыбыс. Айдарда, Чага байрамды алтай калыктыҥ национальный байрамы эдер деген суракты Слер канайда кӧрӱп туругар?\n– Чага байрамды национальный байрам эдер дегенин мен јарадып јадым. Јербойында улус Чага байрамды бой-бойлорынаҥ угужып, јӧмӧжип, ӧткӱргилеп турганы јакшы. Келер ӧйдӧ, келер ӱйелерге бу байрам јакшы камаанын, тузазын јетиреринде алаҥзу јок. Оныҥ учун, мен бодозом, Эл Курултай кӧндӱгип иштей берген кийнинде, Чага байрамды ӧткӱрери јанынаҥ окылу јӧп чыгарар керек.\n– Мындый байрамдар келер ӱйелерге тузазын, јакшы камаанын јетирер деп айдараарда, бӱгӱнги кӱнде, Слер сананзагар, бистиҥ калыктыҥ культуразында, искусствозында, литературазында једимдӱ иштеп, калыгына јаан тузазын экелген деп кемдерди адаарыгар?\n– Мен бодозом, бис кезикте бойыстыҥ ӧйисте јаткан атту-чуулу бичиичилерибисти, јурукчыларыбысты, артисттерибисти бойысла теҥ тудуп, јабызадып, бойыска тӱҥдейдибис. Бу коркышту јаан једикпезис. Мен сананзам, бис јайалталу улузысты кӧдӱрип, байлап, аҥылап јӱрер керек. Јаҥы ла Слер айттыгар, Чага байрамды национальный байрам болзын деп айдарда, бис алтай јылдык тооныҥ календарин база чыгарып, бу календарьда бойыстыҥ ат-нерелӱ улузыбыстыҥ чыккан кӱндерин, јанган кӱндерин тоолоп-эштеп темдектеп, кепке базар керек. Эл-јоныбыс, бала-баркабыс кычырып, билип јӱрзин, мында уйалгадый-коркыгадый неме јок.\nБичиичилердеҥ Јыбаш Каинчин кӧп иштеп јат. Аржан Адаров, эҥ јаан јашту јаан акабыс, атту-чуулу улусла јолугып иштеген, бойы да атту-чуулу кижи. Јурукчылардаҥ Игнат Ортонуловты, Владимир Чукуевти темдектеер керек.\n– Валерий Иванович, Слерде, јаан иште кижиде, бош јок болуп турганын айтпаза да јарт. Је, ондый да болзо, кандый бичиичини эмезе поэтти сӱӱп, оныҥ бичигин јаантайын кычырадыгар? Јол-јорыкка кожо алып јӱретен авторлор бар ба? Тургуза ӧйдӧ кандый бичик кычырып туругар?\n– Јол-јорыкта болзом, јаантайын Лазарь Васильевич Кокышевти алып јӱредим. Арткан бичиктерди ӧй канайда келижет, анайда ла кычырадым. Тургуза ӧйдӧ «Эл Алтайдыҥ» калганчы номерин кычырып јадым.\n– «Алтайдыҥ Чолмонын»?\n– «Алтайдыҥ Чолмонын» ла периодический печатьты јаантайын кычырадым.\n– Тургакту, тудулу ӧйлӧрдӧ кӧп сӧстӧр бойлорыныҥ чындык учурын јылыйтып, ӧскӧ ӧҥ алынган. Темдектезе, «карьера» деген сӧс «карьеризм», «карьерист» деп кандый да јамандап айдарыныҥ тилине кирген деп бодоп турум. Валерий Иванович, бала тужаарда эмезе оноҥ эмеш јаанап келереерде, јаан иште иштеерим деп санаа-амаду Слерде болгон бо?\n– Бала тушта андый амаду болбогон. (Каткырат). Је школды-эшти божодып, ӱредӱге кирип, ӱренип турарда, ондый кӱӱн-санаа болгон деп айдарга јараар. Чыккан-ӧскӧн јериме, јерлештериме туза -эш экелер деп санаа болгон эмей аа.\n– Валерий Иванович, байа эрмек-куучынга келер алдында байрам кӱнде ӧткӱрип јаткан куучында политикага јаан киришпей, ӧскӧ јанынаҥ сурактар берерге санангам. Је уур-кӱч ӧйдӧ кажы ла кижи база кызалаҥнаҥ канайып чыкса јакшы деп шӱӱп, нени-нени сананып јат ине. Айдарда, бойымныҥ санаа-шӱӱлтемле колбой, Слердеҥ мындый сурак сураар кӱӱним бар: бистиҥ республикада Президенттиҥ јаҥын тударын Слер канайда кӧрӱп туругар?\n– Мениҥ санаамла болзо, бистиҥ республикада Президенттиҥ јаҥы бӱгӱн эмес те болзо, келер ӧйдӧ болор учурлу. Је бӱгӱнги айалгада бу ӧйдиҥ некелтези деп јартын айдар керек. Россияда – Президенттиҥ јаҥы, бисте де ого тӱҥей болор керек. Темдек эдип абраны, кӧлӱкти алалык, эки эмезе кӧп улус башкарза, абра да, кӧлӱк те јаҥыс кижи јортконынаҥ башка барар. Оныҥ учун баштап турган кижи јаҥыс кижи болор керек, јастыралар болзо, бурузын база бойына алынзын. Эртен-соҥзун Эл Курултай бисти бу некелтеге экелери-экелбези оныҥ ижи-тожынаҥ кӧрӱне берер.\n– Россияныҥ јасактары јербойындагы јасактардаҥ башартыктап барар ба? Москва нени ле чыгарза, бис оноҥ бир де кыйбас учурлу ба?\n– Јок, бастыра неме бистиҥ бойыстыҥ билгирлеристеҥ башталып барар. Эҥ ле озо бис бойыстыҥ јадын-јӱрӱмисти аайлап, некелтебисти ончо јасактардаҥ кандыйы биске керек – олорды тузаланарынаҥ баштаарыбыс. Кандый бир јасак јадын-јӱрӱмге биске келишпей турган болзо, тӧзӧмӧлдӱ иш ӧткӱрип, бойыстыҥ оҥыбыска келиштирерибис. Мында чочыыр-ӱркӱӱр неме јок. Сок ло јаҥыс некелте — ого коркышту билгир керек. Јаҥы тӧзӧп јаткан государствоны тудатан билгир керек. Республиканыҥ эл-јонын јаҥы јӱрӱмге темиктирип, республикада јаткан кажы ла кижи оныҥ тузазын бойыныҥ јӱрӱминде билип турза, ол иш чындык јолло барганыныҥ кӧргӱзӱзи болор.\n– Јер јанынаҥ сурак кӧп улусты кӱйбӱредип турганы јарт. Эл Курултайыс јазап иштей берзе, бу јанынаҥ, байла, јарамыкту јасакты јӧптӧӧр?\n– Јер јанынаҥ кӧрзӧбис, бистиҥ јерис ӧскӧ јерлерге тӱҥей эмес, агаш-ташту, агын-суулу, туулу. Оныҥ учун бисте бир де алаҥзу јок, бистиҥ Алтайыс качан да, кемге де садылбас.\n– Кирген јаҥы Ийт јылла колбой бистиҥ кычыраачыларыска нени айдарыгар?\n– Ада-энелерди, эје-карындаштарды, јашӧскӱримди ле бала-баркабысты келип јаткан Чага байрамла уткып турум. Кызалаҥду, кату ӧйлӧр тӱрген ӧдӱп барзын, эл-јоныбыс јеҥил тынып, амадаган амадуларына једип, су-кадык болзын. Ак-чек санаа, амыр-энчӱ јӱрӱм кӱӱнзейдим.


20.09.2019 - altaicholmon\n«Јылдыстыктыҥ» бӱгӱнги айылчызы 29 јашту тӧӧлӧс сӧӧктӱ кӱрешчи Рустам КОНЗОШЕВ. Ол јуучыл самболо Россияныҥ спортыныҥ телекейлик кемдӱ узы. Тургуза ӧйдӧ Горно-Алтайскта кӱрештиҥ кебизиниҥ устарын белетеер тӧс јерде спортчы-инструктор болуп иштеп јат. Рустам — Европаныҥ чемпионы, Россияныҥ кубогыныҥ алтын јеҥӱчили, Россияныҥ чемпионадыныҥ кӧп катап мӧҥӱн ле кӱлер призеры. 1990 јылдыҥ кӱски куран айыныҥ 22-чи кӱнинде\nТергеебисте баштапкы катап…\nАлтай Республиканыҥ иштиҥ, јонјӱрӱмдик ӧзӱмниҥ ле эл-јонды ишле јеткилдеериниҥ министерствозы тергеелик культурно-спортивный јондык организацияла – «Вымпел» деп јуучыл-патриотический бедиреер тӧс јерле кожо Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ учында болгон јуучыл керектердиҥ бирӱзин орныктырып кӧргӱзери (реконструкция) аайынча ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрген. Бу баштаҥкайды уур-кӱч јӱрӱмдик айалгада арткан балдарга јӧмӧлтӧ эдер фонд јӧмӧгӧн лӧ бастыра керек-јарактар «Алтай Республикада кӱч\n«Јӱрӱмде јаантайын ырысту болор керек»\nТергеебистиҥ јарлу артисттери Эмиль ле Галина Толкочековтордыҥ билези керегинде «Јылдыстыктыҥ» бӱктеринде бичиген эдис. Бӱгӱнги бӱгисти бис сценада болзо — јаркынду јылдыс, айылда болзо — кару эш-нӧкӧр лӧ эрке кыстарыныҥ јалакай энези, јайаандык салымду Галинага учурлайдыс. Сӧс ого берилет: Башталганы Чыккан јерим баштапкы салюттыҥ јарлу Белгород калазы. Бастыра оогош тужым ондо ӧткӧн. 13 јажым толордо, энемле\nСпортло улайынча кожо\nАлександр Темдеков деген јиитти тергее ичинде кӧп улус Албатылык ойындардыҥ фестивалиниҥ кийнинде билер болуп калган. Ол бу фестивальдыҥ «Ирбизектиҥ ойындары» ууламјызыныҥ эки катап јеҥӱчили. Бӱгӱн бис кычыраачыларысты саал сӧӧктӱ јиитле јууктада таныштырадыс. Александр Улаган аймактыҥ Чибилӱ јуртында чыккан. Ол алты јаштуда адазы јада калган. Энези Лариса Исааковна Санина бухгалтер болуп иштейт. Александр биледе тӧрт баланыҥ


Јасактарга — кубулталар - altaicholmon\nЈасактарга — кубулталар\nБу кӱндерде Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ аграрный политика аайынча комитединиҥ ээчиде јууны ӧткӧн. Оны комитеттиҥ председатели Рустам Байдалаков баштап ӧткӱрген.\nЈуунда Эл Курултайдыҥ комитединиҥ ишмекчи кӱреезиниҥ турчылары „Алтай Республикада бир кезек категориялу граждандарга акча тӧлӧбӧзинеҥ јердиҥ участокторын чыгарары керегинде“ республикан јасакка кубулталар эдери, Алтай Республиканыҥ бир канча јасакчы акттары бойыныҥ чыдуларын јылыйтып јатканы керегинде ле „Алтай Республикада адару тударын ӧскӱрери керегинде“ јасактардыҥ ӱлекерлерин кӧрӱп шӱӱшкендер. Бу јуунныҥ ижинде Эл Курултайдыҥ су-кадыкты корыыры ла јонјӱрӱмдик политика аайынча комитединиҥ јааны Алена Казанцева, Алтай Республиканыҥ депутады Петр Попошев, Алтай Республиканыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министриниҥ ордынчызы Сергей Растворов, экономикалык ӧзӱмниҥ министриниҥ баштапкы ордынчызы Владимир Лацков, јурт ээлем аайынча министрдиҥ баштапкы ордынчызы Владислав Таханов, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ Бирлик аппарадыныҥ бӧлӱгиниҥ јааны Олеся Сташкова, Россия Федерацияныҥ юстициязыныҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ бӧлӱгиниҥ јааны Наталья Лукиных, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ аппарадыныҥ государственно-правовой башкартузыныҥ јааны Ольга Попова, каланыҥ администрациязыныҥ ар-јӧӧжӧ аайынча башкартузыныҥ јааны Валентина Челтугашева ла юридический бӧлӱгиниҥ јааны Виталий Дробот турушкандар.\nРустам Байдалаков ишмекчи кӱреениҥ ижин баштап тура, „Алтай Республикада бир кезек граждандарга акча тӧлӧбӧзинеҥ јердиҥ участокторын чыгарары керегинде“ республикан јасакка кубулталар эдери, Алтай Республиканыҥ бир канча јасакчы акттары бойыныҥ чыдуларын јылыйтып јатканы керегинде ле „Алтай Республикада адару тударын ӧскӱрери керегинде“ јасактарды шӱӱжӱге Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ аграрный политика аайынча комитеди белетеп чыгарган деп темдектеген. Бу суракты комитеттиҥ јуунына чыгарганыныҥ тӧзӧлгӧзинде улустыҥ ла бир кезек категориялу граждандарга акча тӧлӧбӧзинеҥ јердиҥ участокторын чыгарарын шиҥжӱде тудуп турган чыдулу органдардыҥ кӧп тоолу баштанулары туруп јат.\nПарламентарий баштапкы јасакка кубулталар јонјӱрӱмдик корулашты ла кӧп балдарлу билелерге болушты тыҥыдар амадула эдилип јат деп айткан. Јарамыкту јаны јаар ууландырылган јаҥыртулар кӧп балдар ӧскӱрип турган билелерге чаптык эдип турган бир кезек токтодуларды „чечип“, олордыҥ јадын-јӱрӱминиҥ айалгаларын јарандырар аргалар тӧзӧӧри болуп јат. Алтай Республиканыҥ 68-чи таҥмалу јасагында бар бир кезек токтодулар јеҥилтелерле тузаланып турган билелерге, ол тоодо балдары кӧп билелердиҥ балдарына башка-башка шылтактардаҥ улам јердиҥ участогын аларга буудагын јетирип јат.\nРустам Байдалаков темдек эдип Чамал аймакта болгон учуралды эске алынган. 23 јашту јиит кижи аймактыҥ администрациязына „јиит биле“ деген категорияга кирип турум деп, олорго тӧлӧбӧзинеҥ јердиҥ участогын аларга турганы керегинде баштанган. Је администрацияда ого слерде андый арга јок деп айткандар. Мында ла бу јиит кижиге ол бала тужында „балдары кӧп“ деген категорияга кирип турган биледе ӧскӧни учун јердиҥ участогынаҥ јаан эмес ӱлӱӱ берилгени јарталган. 18 јажы једерде дезе ол „јиит“ ол эмезе „кӧп балдарлу биле“ деген категорияга кирип турганы учун тӧлӧбӧзинеҥ јер алар госјӧмӧлтӧни јылыйткан. Парламентарий олор јасактыҥ бу тизимине кубулталар кийдирзе, ол Россия Федерацияныҥ Конституциязына келижип, андый категориялу улуска јонјӱрӱмдик болуш јетирер аргалар тӧзӧӧрине јакшы болор эди деп темдектеген.\nЭкинчи кубулта јанынаҥ парламентарий база јартамал эткен. Ол тергеениҥ кӧп балдарлу билелери Алтай Республиканыҥ 68-чи таҥмалу јасагын јӱрӱмде тузаланып, олорго акча тӧлӧбӧзинеҥ јердиҥ участогын берзин деп учетко тургулап јат. Је ӱч ле оноҥ кӧп балдар азырап турган билелердиҥ документтерин кӧрӧр тушта олордыҥ башка-башка аймактарда, Алтай Республиканыҥ каладагы округында ол эмезе республиканыҥ тыштында јадып турганы јарталат. Мынаҥ улам олорды учеттоҥ чыгарып турган учуралдар кӧп болуп јат.\nПарламентарий: „Россия Федерацияныҥ 1993 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 25-чи кӱнинде јараткан јасагында Россия Федерацияныҥ граждандары олор Россия Федерацияныҥ кажы јеринде јадатанын бойлорыныҥ кӱӱниле акту бойлоры талдап, јадып јадылар. Ол керегинде кижиниҥ тап-эриктерин керелеген телекейлик акттарда база айдылган“ — деп темдектеген. Айдарда, граждандардыҥ учетко турар тужында тап-эриктери бузулбас учурлу.\nКомитеттиҥ јуунында кӧрӱлген сурактар аайынча бойлорыныҥ шӱӱлтелерин Алена Казанцева, Петр Попошев, Владимир Лацков, Валентина Челтугашева, Виталий Дробот, Ольга Попова ла Владислав Таханов айткандар. Кӧрӱлген баштапкы сурак аайынча Эл Курултайдыҥ профильный комитединиҥ јааны Рустам Байдалаков јасакка кубулталар кийдирери аайынча сурак ишмекчи кӱреениҥ јуунында мынаҥ ары база кӧрӱлер деп ајарган. Бу суракла ӧскӧ тергеелер канайда иштеп турганын лаптап шиҥдеп, ол јанынаҥ тӱп-шӱӱлтелерди чыгарып, оны кӱскиде болотон сессияда кӧрӧрине чыгарар керек деген.\nПрофильный комитеттиҥ јааны „Алтай Республикада адаруларды ӧскӱрери керегинде“ јасактыҥ ӱлекерин кӧрӧр баштаҥкайды Алтай Республиканыҥ прокуратуразы ла Эл Курултайдыҥ аграрный политика аайынча комитеди эткен, а оны кӱреениҥ јуунында кӧрӧрине дезе парламенттиҥ аграрный политика аайынча комитеди белетеген деп айткан. Бу ӱлекер адару тудар ээлемде оныҥ правовой тӧзӧлгӧлӧрин тыҥыдар амадула белетелген. Алтай Республикада адару ӧскӱрип турган улустыҥ ла юридический лицолордыҥ тап-эриктерин быжулап јеткилдеер сурак база туруп јат.\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министриниҥ баштапкы ордынчызы Владислав Таханов адару ӧскӱрери керегинде јасактыҥ ӱлекерин јарадып турганы керегинде айдып, тергеениҥ парламентиниҥ сессиязы оны јаратса, бу ууламјыдагы иш бисте государстволык кемине јетире кӧдӱрилип, оныҥ учуры там бийиктеер эди деп темдектеген.


«Аргымак» чыгар: чыгарбас аргабыс јок - altaicholmon\nЈерлежис Михаил КУЛУНАКОВЛО талабыста кинематографтыҥ јолы, режиссердыҥ јайаандык јӱрӱминиҥ солундары ла бӱгӱнги кӱндеги «Аргымак» деген тӧс ӱлекери керегинде куучынысты јарлайдыс.\nБу јууктарда Михаилдиҥ командазы Јыбаш Каинчинниҥ куучыны аайынча «Чеден» деген кыска метражту фильм соккон. Оны согуп јазаар иштер кышкыда башталып, јайгыда тӱгенген. Фильм белен. Эмди оны киноныҥ ченемелдӱ устары баалазын деп, фестивальдарга, кӧрӱлерге чыгарары, кӧрӧӧчилерге јетирери арткан. Кино согоочылар јерлештерине удура барып, олордыҥ сураганыла тӧс тепсеҥде бу фильмниҥ баштапкы окылу эмес кӧргӱзӱзин сыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде, Каланыҥ кӱнине учурлалган байрамла колбой, оромныҥ кинозыныҥ фестивали ӧйинде ӧткӱрди.\n— Михаил, Слер бистиҥ газетке берген калганчы интервьюгарда иш јанынаҥ кезикте «ачу болот» деп айттыгар. Эмди оноҥ бери эки јыл ӧткӧн соҥында айалга солынды ба?\n— Ӱзе неме ол ло бойы. Айалга, јаан ла болзо, бир миллиметрге ле оҥдолгон болбой. Јайгыда бис В. Шукшинниҥ адыла адалган бастырароссиялык кинофестивальга барып јӱрдис. Ондо Россияныҥ Кинематографисттер биригӱзиниҥ, јиит кинематографисттердиҥ тӧс јериниҥ турчыларыла «тегерик стол» ӧткӱрилди. Куучын тергеелерде киноныҥ курч сурактары, оны канайда кӧдӱрери, келер ӧйгӧ санаалар, ӧмӧ-јӧмӧ иш керегинде болды. Јаан јашту, ченемелдӱ коллегаларыс јолыс керектӱзин, чын ууламјыла барып јатканын биске айдып, ичкери алтазын деп алкадылар. 2019 јылда эрчимдӱ иштеп, ончобыс чырмайзабыс, бистиҥ де талада Кинематографисттер биригӱзиниҥ јииттериниҥ тӧс јери ачылар. Бу амадубыс бӱтсе, айалга јаранып баштаар, јаҥы аргалар ачылар…\n— Шукшинниҥ фестивалиле колбой ӧткӧн питчингте (киноӱлекерге јӧмӧлтӧ бедиреген таныштыру-кӧргӱзӱ) Слер јуулгандарды «Аргымакла» таныштырганаар. Ол керегинде куучындап берзер?\n— Быјыл јаскыда «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ башкараачызы Татьяна Кончева И. В. Шодоевтиҥ «Кызалаҥду јылдар» деген романы аайынча кино соксо кандый деп сураган. Акча-манат, техникалык јазалдар јанынаҥ сурактарды шӱӱп кӧрӧлӧ, бу бӱтпес амаду болбой деп санангам… Је ондый да болзо, «баштап кӧрӧктӧр» дешкенис. Кыскачак таныштыру-ролик соголо, ӱлекеристи ӧрӧ айдылган фестивальга апарып, питчингте корыганыс. Оныҥ турулталарыла экинчи јерге чыгып, фильм согорында Canon компаниядаҥ техникалык болуш алар аргалу болуп калдыс.\nОноҥ ӱлекерге керектӱ акчаны албаты бойыныҥ кӱӱниле јуур, краудфандинг деген эп-аргага баштанганыс. Эм тургуза краудфандингти ӧткӱрип турган интернет-тӧзӧлмӧлӧ јӧптӧжӱниҥ ӧйи божогон, јуулган акчаныҥ кеми керектӱзиниҥ јӱк 5% болгон. Оныҥ учун бу эп-аргала акча јуурын токтотконысты ла кажы ла кижиге акчазы кайра јандырыларын угузып турубыс. Ондый да болзо, краудфандинг биске тузазын база јетирген. Оныҥ болужыла бис јерлештеристиҥ јилбиркегенин, аргазы јеткенче болужарга турганын билип алдыбыс. Канча кижинеҥ алкышту сӧстӧр уктыс, јииттер де бойыныҥ фильмге керектӱ деген јӧп-шӱӱлтелерин биске айтты. Керек дезе, бир јерлежис пиломатериалла да болужар сӧзин берген. Бу ончозы биске бийик кӱӱн-санаа кожуп, амадубысты тыҥыткан. Мынаҥ ары башкаруга, таҥынаҥ аргачыларга баштанарыс. Је кӱӱнзеген тегин улустыҥ болужынаҥ база мойнобозыс.\n— Акчаныҥ кӧп лӧ сабазы актерлордыҥ кийим-тудумын кӧктӧӧрине, белетеерине керек болбой?\n— Чын. Ол тӱӱкилик ӧйдӧгизине келиштире шидеген белен кийим јок, ӱзезин јаҥыдаҥ кӧктӧӧр, эдер керек. Аттыҥ ээр-токымына, јӱзӱн-башка јепселдерге кӧп акча ла олорды јазаарга кӧп ӧй керек болор. Онойдо ок фильмниҥ геройлоры јаткан айылдар тудар деген сурак база бар. Бу ончо айалгаларды шӱӱп кӧрӧлӧ, сценарийди романныҥ јӱк баштапкы бажалыктары аайынча бичигенис.\n— Акча-манат ла келишсе, кандый бир јаан кинокомпанияларды јӧмӧлтӧгӧ кычырып, улалганын да соккодый…\n— Керек јакшы барза, акча-манатла јӧмӧлтӧ болзо, ӱлекерди оноҥ до ары улалтарга јараар эмей. Је азиат киноло элбек кӧрӧӧчи тыҥ јилбиркебейт. Кӧп саба кӧрӧӧчилер европеецтер ине. Мындый ӱлекерлерде акчала кайра јандыру алаҥзулу болуп турган учун, јаан компаниялар, ченемелдӱ продюсерлер олорды тыҥ кӱӱнзебей јат. Темдектезе, С. Бодровтыҥ Россияда бийик баалалган, Германияла, Казахстанла биригип соккон «Монгол» деген јакшынак фильми элбек прокатта тыҥ ла акча иштеп алган деп айдып болбозыс.\nТергеелердиҥ кинозы ӧзӱп ле јат. Олордо согып, јазалган фильмдер ороондор ортодогы фестивальдарга, кӧрӱлерге (Берлиндеги, Мюнхендеги, Роттердамдагы ла о. ӧ.) чыгып, јеҥӱлер де алып баштаган. Оныҥ да учун болбой, бу ла келер јылдарда орооныстыҥ культуразыныҥ министерствозы јӧмӧлтӧ-болуш эдер ӱлекерлердиҥ тоозына таҥынаҥ «тергеелердиҥ кинозы» деген бӧлӱк кийдирер. Ол тушта тергеелердиҥ фильмдери јаан студияларлу киноло маргышпай, јӱк бойлоры ортодо эҥ артыгы акча-манатла јӧмӧлтӧ-болуш алар јаан аргалу болор.\n— Айалгалар јаранарыла да колбой, бойыныҥ кадрларын база ӧскӱрери керек болбой? Слердиҥ командага кандый специальность-профессиялу улус јетпей турган, кинематографла јилбиркеген јаш ӱйе нени этсе, кандый ӱредӱге барза јакшы, айдып берзеер?\n— Тургуза ӧйдӧ бис тӧртӱ: оператор – Ольга Кулунакова (эш-нӧкӧрим), звукорежиссер Ерелдей Бештинов, композитор Азулай Тадинов ло мен. Командабыста јурукчы-тургузаачы, продюсер, кийим кемјидер кижи, драматург-сценаристтер, бичиичи болгон болзо, ойын (игровое) кино согорго сӱреен јакшы болор эди. Кинематографла јилбиркегендер бар. Јууктарда биске иш аайынча министерство баштанып, кӱч айалгаларда јаткан балдарга ӱредӱлик курстар (режиссура, кинооператорство, киноныҥ тӱӱкизи ле о. ӧ.) ӧткӱрзин деп сураган. Керектӱ кып берилип, јӧптӧжу тургузылза, кӱӱнзеген башка да балдарла кожо не иштебес? Јайалтазы ла кӱӱни тыҥ болгондорын оноҥ ары ВГИК-тӧӧн, Санкт-Петербургтагы ӱредӱлӱ заведениелердӧӧн ӱредӱге аткарар, јӱрӱмдик јолго ууландырар аргалар ачылар деп иженедим. Чындап, салымын кинематографла колбоорго турган кижиде јайаандык кӧрӱм болор учурлу. Озо баштап бойыныҥ санааларын чыгара јазап айдып, куучындар чӱмдеп баштаар керек.\nБир бе эмезе бӱдӱн-јарым ба јылдыҥ туркунына бистиҥ тӧс ӱлекерис «Аргымак» болор. Баштапкы алтам бар, Москвадаҥ ајару болор… Фильмди чыгарбас аргабыс јок. Эмди кӧп неме оноҥ камаанду болор. Чыгарарыс.\nРедакциядаҥ: Бу јиит режиссерго јамылуларыс, аргачыларыс, тегин де улус ӧмӧ-јӧмӧ болужар деп иженедис. «Аргымактыҥ» маҥы кичӱ Тӧрӧлистиҥ тӱӱкизиниҥ кереези болуп, тергеебистиҥ келер ӱйезине јаҥы эжиктер ачарына бӱдедис.


Ӧрт болдыртпазыныҥ аҥылу режими улалганча - altaicholmon\nАлтай Республикада тергеениҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ јакааныла кийдирилген ӧрт болдыртпазы аайынча аҥылу режим улалып јат.\nБу ӧйдӧ эл-јон јаткан јерлерде ле олордыҥ јанында от саларга, кургак ӧлӧҥ ӧртӧӧргӧ јарабас.\nӦрт болдыртпазы аайынча аҥылу режимниҥ некелтелерин бусканы учун улус административный кату каруузына тургузылар. Граждандарга 2-4 муҥ салковой акчага кезедӱ, јамылу улуска 15-30 муҥ салковойго кезедӱ эдилер аргалу.\nТергеениҥ МЧС-ыныҥ јетиргениле, государстволык ӧрт болдыртпазы аайынча шиҥжӱниҥ ишчилери муниципалитеттердиҥ јерлеринде ӧрттӧр болбозын деп, рейд-ширтӱлер, патрулирование ӧткӱрет.\nКичӱ изӱ айдыҥ 2-чи кӱнине јетире 928 рейд-ширтӱ ӧткӱрилген, 116 протокол тургузылган, 113 кижи текши кеми 274 муҥ салковойго турар административный каруузына тургузылган.\nСтатистиканыҥ кӧргӱзӱлериле болзо, улус јадар јерлерде ӧрт чыкканыныҥ шылтактары башка-башка болот. Је андый да болзо, эҥ ле кӧп учуралдарда — ол аракыдаш ла ӧчӱрилбеген таҥкы.\nӦрттӧрдиҥ профилактиказында эҥ артыгы — андый чочыду эткедий бӧлӱк улусла јартамалду куучындар ӧткӱрери. Бу улус ӧрт болдыртпазыныҥ некелтелерин бӱдӱрип болбой турганынаҥ эмезе бӱдӱрер кӱӱни јок болгонынаҥ улам олордыҥ да, айылдаштарыныҥ да су-кадыгына чочыду бар.\nАлтай Республикада ВДПО-ныҥ ишчилери Горно-Алтайск каланыҥ эл-јонды јонјӱрӱмдик јанынаҥ јӧмӧӧриниҥ башкартузыныҥ, тергеениҥ МЧС-ыныҥ ишчилериле кожо андый чочыдулу билелер сайын базып, олорло јартамалду иштер ӧткӱрет, ӧрт болдыртпазы аайынча ээжилерди бӱдӱргенин ширтейдилер.


Jиит билелерге јаан ајару - altaicholmon\nТуштажуда «Бирлик Россия» партияныҥ председателиниҥ јондык приемныйыныҥ председатели, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ јонјӱрӱмдик корулаш ла эл-јонныҥ су-кадыгын корыыры аайынча комитединиҥ јааны Н. Никитенко, јербойындагы «Бек биле» деп партийный ӱлекердиҥ башкараачызы, «Звезда Алтая» газеттиҥ баш редакторы А. Казанцева, Алтай Республиканыҥ иш, социальный ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министриниҥ молјуларын бӱдӱреечи О. Турова, Пенсиялар аайынча фондтыҥ Алтай Республикадагы бӧлӱгиниҥ управляющийиниҥ ордынчызы В. Ивлева, Сбербанктыҥ ипотечный кредитование аайынча менеджери М. Банукова туруштылар.\nJуунда шӱӱжилген сурак јиит билелерди социальный јанынаҥ јӧмӧӧриле колбулу болгон. «Бирлик Россия» партияныҥ председателиниҥ јондык приемныйыныҥ председатели Наталья Никитенконыҥ айтканыла, олордыҥ ижиниҥ тӧс амадузы — арга-чыдалы ас билелерди акча-манат јанынаҥ јӧмӧӧри. Оныҥ учун республиканыҥ бастыра аймактарында башка-башка темаларга учурлалган туштажулар ӧткӱрилет. Улус ондо бойлорыныҥ јадын-јӱрӱмиле колбулу курч сурактарды кӧдӱрип, толо каруулар алат.\nБӱгӱн энелерди баштапкы бала чыкканы учун тӧлӧмирлер тӧлӧӧриле, ипотечный кредиттерди берериле, анайда ок энениҥ капиталын аларыла колбулу сурактар јилбиркедет.\nJербойындагы «Бек биле» деп партийный ӱлекердиҥ башкараачызы А. Казанцева куучын айдып, башкару ипотечный кредиттер аайынча субсидияларды јӧптӧп салганын айтты. «Бирлик Россияныҥ» партийный ӱлекерлериниҥ аҥылузы неде дезе, олор бир канча ӧйдиҥ бажынаҥ государствоныҥ программалары боло берет ле су-кадыкты корыырындагы, ӱредӱдеги, культурадагы, социальный јеткилдештеги федерал јасактар кубуларына камаанын јетирет.\nАлтай Республиканыҥ иш, социальный ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министриниҥ молјуларын бӱдӱреечи О. Турова баштапкы бала чыкканы учун тӧлӧйтӧн јаҥы тӧлӧмирлер керегинде куучындаган. Оныҥ айтканыла, баштапкы бала тапкан энелер 2018 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала ай сайын 9954 салковой акча алар — балага бӱдӱн- јарым јаш толгончо. Jе мындый акча билениҥ кажы ла кижизиниҥ айлык кирелтези ӧткӧн јылда 15300 салковойдоҥ ашпай турган болзо тӧлӧлӧрин ол аҥылап темдектеген. Быјыл эки айдыҥ туркунына 28 биледеҥ угузу келген, ондый акча 652 балага берилер, ол акча аҥылу кӧмзӧдӧ јадат.\nПенсиялар аайынча фондтыҥ Алтай Республикадагы бӧлӱгиниҥ управляющийиниҥ ордынчызы В. Ивлева энениҥ акчазыла колбулу сурактар керегинде элбеде куучындады. Бу программа эмди 2021 јылга јетире иштеер. Энениҥ капиталын экинчи эмезе ӱчинчи бала чыгар тушта кажы ай тӧлӧйтӧн тӧлӧмирлерде тузаланарга јараар.\nСбербанктыҥ ипотечный кредитование аайынча менеджери М. Банукованыҥ айтканыла, кажы ла тӧртинчи ипотека энениҥ капиталы турушканы ажыра белетелет. Энениҥ капиталын баштамы взнос эдип тузаланганы билеге сӱрекей тузалу, ол тушта тура тудаачылар ижин јилбиркеп бӱдӱрер.\nТузалу база бир кубулта — экинчи ле оныҥ кийниндеги балдар чыгарган билелерге, ипотечный займ аларга кӱӱнзеген билелерге јеҥилтелӱ ставка берилет, быјылдаҥ ары ол јӱк ле 6 процент болор. Бу ээжи кредиттиҥ баштапкы ӱч јылыныҥ туркунына иштеер, ӱчинчи бала чыкса, јеҥилтелер 5 јылга улалтылар.\nJаҥы Россияныҥ тӱӱкизин шиҥдеп кӧрзӧ, государствоныҥ јанынаҥ јиит билелерге чындап та мындый јарамыкту јеҥилтелер, госјӧмӧлтӧлӧр мынаҥ озо эдилбеген болгон. Албаты-јонныҥ јадын-јӱрӱмин јарандырарына мындый кемдӱ иштер башталып турганы келер кӱн јакшы болор деген ижемји берет.


Нацӱлекер аайынча тудулып јаткан детсадта - altaicholmon\nТергеениҥ башчызы Олег Хорохордин «Демография» нацӱлекер аайынча Горно-Алтайскта С. С. Каташтыҥ адыла адалган оромдо тудулып јаткан балдардыҥ «Незабудка» деп садигинде тудум иштер канайда ӧдӱп турганын шиҥдеген.\n«Јаҥы садикке 125 бала јӱрер, олордоҥ 60 бала ясляга јӱрер јашту балдар болор. Мынызы јиит энелерге иштеер ле ӱренер арга берер. Бу тергеебистиҥ тӧс калазында нацӱлекер аайынча тудулып јаткан ӱчинчи садик болуп јат. 200 бала, олордоҥ ӱч јажы толголок 80 бала јӱретен эки садик Горно-Алтайскта 2019 јылда ачылган эди. Балдарлу билелерди јӧмӧӧри – Россияныҥ президенти Владимир Путинниҥ бистиҥ алдыска тургузып турган јаан учурлу сурак болуп јат» — деп, тергеениҥ башкараачызы темдектеген.\nТургуза ӧйдӧ объект 99 процентке белен, јаҥы турада пищеблок, прачечный, ойноор, уйуктаар кыптар, спортивный ла кӱӱлик зал, психологтыҥ ла логопедтиҥ кыптары бар. Керектӱ јазалдар алынган ла тургузылган, балдарды ӱредерине ле таскадарына керектӱ эдимдер, ол тоодо ӱзеери ӱредӱлӱ программаларды ӧткӱрерине керектӱлери толо кеминде алынган.\nЭмди садикти айландыра јерди јарандырып јазаары, ол тоодо балдар ойноор площадкалардыҥ јабынтыларын јеткер болдыртпазыныҥ ээжилерине келиштире тыҥыдары арткан.\nОлег Хорохордин кыска ӧйдиҥ туркунына бастыра једикпестерди јоголтсын деп јакылта берген. Эпидемиологический айалга оҥдолзо ло, јаҥы объект тузаланарына табыштырылар.\n«Демография» нацӱлекер аайынча Алтай Республикада балдардыҥ алты садиги тудулган – Горно-Алтайскта, Майма, Кӧксуу-Оозы ла Шабалин аймактарда.\n2021 јылдыҥ учына јетире тергеебисте база 15 садик тудулар. Бу садиктерге 1855 бала јӱрер аргалу, олордоҥ јажы ясляга јӱрерине келижип турган 895 бала.


«Эрјине» јаҥы ажуларда - altaicholmon\nЭл-јонго јаркынду, јараш бијелериле сӱӱнчи сыйлаган «Эрјине» ансамбльды республикада билбес улус јок болбой. Оныҥ художественный башкараачызы Анжелика МОЛЧОЕВА газедистиҥ јаантайынгы айылчызы ла антыгарлу нӧкӧри. Бу бичимелде ол јайалталу ӧмӧликтиҥ быјылгы солун јол-јорыктары керегинде куучындайт.\n— Коронавирус пандемияныҥ айалгазы эмеш јымжаган тушта, кандык айда, бистиҥ ансамбльда хореографиялык санаттыҥ албатылар ортодо кемдӱ кӧрӱ-маргаанына барар арга болды. Оны тузаланып, Москвада ӧткӧн Dance Continent деген маргаанда туружып келдибис.\nОндо кӧп лӧ сабазында јаан калалардаҥ ады-чуузы чыккан ӧмӧликтер турушкан. Оныҥ да учун биске ондо турушканыс сӱрекей ӧкпӧӧриштӱ ле учурлу болды. «Эрјинениҥ» бу кӧрӱ-маргаанга барган кызычактары мынаҥ озо јӱк республика ичинде кӧрӱ-маргаандарда турушкан деп темдектеер керек. Андый да болзо, олор эки муҥ кире туружаачылардыҥ ортозында бир де «јылыйбаган», бойын бек тудунып, јаан сценада ончо темдектелген ойынын, кӱӱн-санаазын, амадуларын бӱдӱрген. Бу јол-јорыгыс кызычактардыҥ ада-энелериниҥ ле аймактыҥ администрациязыныҥ јааныныҥ болужыла келишкен.\nКӧрӱ-маргаан ӱч кӱн улалган. 500 номердеҥ гала-концертке 30 номер талдалган. Бистиҥ эрјинелерис «Јаш канаттар» деген бијезиле ол тоого база кирген. Ол сӱрекей јаан једим. Туружаачылар ортодо профессионалдардыҥ кӧп ӧмӧликтери болды, башка-башка санат школдордоҥ, чӧлӧӧ ӧйдиҥ учреждениелеринеҥ.\nБалдарыска II степеньдӱ лауреаттардыҥ бийик адын бердилер. Кӧрӱ-маргаанныҥ тӧзӧӧчилери бисти келер јылдыҥ тулаан айында Сочиде ӧдӧр финалга кычырган. Онойдо ок ансамбльга дипломдор, туружаачыларга медальдар табыштырылды. Ондо биске база бир учурлу сый берилген, ол «Культура.Россия» каналда «Большие и маленькие» ӱлекерде туружарга кычырту.\nКычыртуны биске јаргычылардыҥ бирӱзи, јарлу балетмейстер Софья Гайдукова табыштырган.\nОнойып, бис јаан изӱ айдыҥ 12-чи кӱнинде Москва калада «Большие и маленькие» деген ӱлекерде туруштыс. Ӱлекерди «МосФильмде» соккон, ондо он ӧмӧлик турушкан: Москва, Санкт-Петербург, Казань, Омск, Махачкала калалардаҥ ла бис, Кан-Оозы јурттаҥ.\nС. Гайдукова бу телеӱлекерге бистиҥ номерлеристиҥ кажызын алар деп узак сананган, нениҥ учун дезе ого «Солоҥы» да, «Јаш канаттар» да сӱрекей јараган болгон. Је учы-учында ол «Јаш канаттарды» талдап алган. Кызычактар дезе бойыныҥ артистизмиле, јараш бијезиле база ла ончо јаргычыларды олјолоп, олорго јакшынак кӱӱн-санаа сыйлаган. Ӱлекердиҥ турултазында Игорь Моисеевтиҥ ансамблиниҥ солисти Рамиль Мехдиев биске мастер-класс ӧткӱрер аҥылу сый берген. Бис оны тӧрӧл тергеебисте ӧткӱрер деп сананадыс.\nБу ок јайгыда «Эрјине» Алтай Республиканыҥ эл театрында ӧткӧн бијениҥ «Алтын Алтай» деген республикан кӧрӱ-маргаанында турушкан. Ондо бис эмдиги ӧйдиҥ ле алтай хореография аайынча ууламјыларда номерлерис кӧргӱскенис. Ол кӧрӱ-маргаанда бистиҥ ансамбль I, II степеньдерлӱ дипломдор ло гран-прини алган.\nБистиҥ нак ӧмӧликте мениҥ ӱренчиктерим Мызылдай Сергеевна Алексеева, Буланат Станиславовна Тодошева иштейт. Олор мениҥ јаан болушчыларым, олорго јаантайын быйанду јӱредим.\n«Эрјине» онойдо ок онлайн аайыла ӧдӱп турган кӧрӱ-маргаандарда эрчимдӱ туружып, 1-кы јерлерге чыгып, гран-прилер алат. Олордыҥ бирӱзинде биске «Балетмейстердиҥ эҥ артык ижи учун» деп сӱрекей јараш ла јаан кубок ло диплом аткарылган.\nОнчого јуук кӧрӱ-маргаандарда јаргычылар бистиҥ балдардыҥ кеп-кийимдерин бийик баалап, мактап турат. Ол дезе сӱрекей јайалталу, кемзинчек, јалакай Айсылу Кыйынова деген кижиниҥ ижи. Канча јылдардыҥ туркунына ол биске јап-јараш, эптӱ, чыҥдый кептер кӧктӧйт. Биједе кандый кеп кийгенинеҥ база кӧп неме камаанду ине. Айсылу Акчабаевна бисле кожо иштеп турганына сӱӱнип јӱредис.\nЭмдиги ӧйдӧ бис ансамбльдыҥ толо јылдыгына белетеништӱ иштерди баштап ийдибис. 2023 јылда «Эрјине» 30 јылдыгын темдектеер. Бу ӧйдиҥ туркунына јирменеҥ кӧп балдарыс Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ сыйын алган. Бистиҥ выпускниктерис текши Россия ичинде хореографиялык ууламјыда иштейдилер. Онойдо ок келер јылда Балдардыҥ санат школыныҥ 60 јылдыгы толор. Оныҥ учун бисте сӱрекей кӧп амадулар бар, јаан иш-керектер болор.\nЈайаан јолыста бисти јӧмӧп турган ончо нӧкӧрлӧриске, эл-јонго, ада-энелерге ансамбльдыҥ адынаҥ јаан быйаным айдып турум.\nАнжелика Молчоева Константин Федорович Малчиевтиҥ ӱренчиги.\n«Эрјине» ансамбльды 1993 јылда тӧзӧгӧн.\n2004 јылда ӧмӧлик «албатылык» деп атла адаткан.\n2014 јылда Алтай Республикада балдардыҥ ансамбльдери ортодо баштапкы катап «Эрјине» «Россия Федерацияныҥ албатылык јайаандыгыныҥ нерелӱ ӧмӧлиги» деп бийик атла адаткан.\n2020 јылда ансамбль бойыныҥ «албатылык» деген адын корып алган.


Кажы ла кӱн – сӱӱнчилӱ элес - altaicholmon\nЈай ӧйинде ары-бери јорыктабай, айлында арткан балдарга бойыныҥ ӧйин тузалу ла керектӱ керек-јарактар эдип ӧткӱрерине ууламјылаган иштӱ площадка-лагерьлер кажы ла школдо ачылат.\nГорно-Алтайск каладагы 7-чи таҥмалу школдо балдарга јайгы амыраш база тӧзӧлгӧн. Оныҥ площадказында бу јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала 25-чи кӱнине јетире 120 бала амырайт. Площадканыҥ ижинде бастыра 25 ишчи туружат. Башка-башка бӧлӱктерге бӧлӱнген группалар «Город здоровяков», «Мы – дети России» деген ууламјыларла «Кӱничек», «Познай себя, познай свой город» деген ууламјыла «Эзлик», оноҥ башка «Умники и умницы», «Башпарак» ла тӧрӧлчилердиҥ лагери «Истеми» деп адалат.\nКажы ла лагерь бойыныҥ ууламјызыла иштегенине ӱзеери бой-бойлоры ортодо маргаандар да, кӧрӱлер де ӧткӱрет. Темдектезе, бу бичимел белетелер кӱнде школдыҥ спортзалында тӧрӧл алтай тилге учурлалган кӧрӱ ӧткӧн. Оны «Ойойым» ӧмӧликтиҥ туружаачызы Ирбис Куклин кайлап ачты. Оноҥ ары алтай тилле јарлу ӱлгерлер, кожоҥдор угулып, ээлгир бијелер кӱӱлерди солыды.\nЈайгы лагерьдиҥ јӱрӱми таҥ эртедеҥ ле ала јилбилӱ башталат. Эҥ ле озо балдар зарядкага турат, оноҥ — линейкага. Анда кӱн туркунына бӱдӱретен керектер, кечеги кӱнниҥ турулталары ла маргаандарда јеҥӱ алган балдардыҥ ады-јолы јарлалып, сыйлар табыштырылат. Баштап ла келзе, лагерьдиҥ эмчизи баланыҥ бескезин ле сынын кемјийт. Ол неге керек дезе, лагерьдиҥ ижи божогон соҥында баланы база катап кемјигени ол лагерьде јӱрӱп, оныҥ бескези канча киреге кӧптӧгӧни ле сыны ӧскӧни кӧрӱнет. Мынаҥ баланыҥ лагерьде јӱрген ӧйинде амыраганы кандый турулталар экелгени кӧрӱнет.\nЛагерьлердиҥ амадулары бой-бойынаҥ аҥыланып турганы адынаҥ ла угулат. «Город здоровяков» деген лагерьде балдар акту бойыныҥ су-кадыгын кичеерине ајару эдет. «Кӱничектиҥ» туружаачылары «Бис – Россияныҥ балдары» деген ууламјыла башкарынат, оныҥ учун мында балдар амырап та, су-кадыгын да кичееп, тӧрӧлчи кӱӱн-санаалу болорго ӱренгениле коштой јайаандык ачылталар эдедилер.\n«Истеми» лагерьдиҥ аҥылузы – Тӧрӧлиниҥ тӱӱкизин тереҥжиде шиҥдеери, ар-бӱткенге чебер болорына, бой-бойын кандый да айалгада ташташпай, јӧмӧжип јӱрерине таскадары болды.\nКажы ла лагерьде балдарла јолдордо јеткер болдыртпазы, бой-бойы ортодо нак јӱрери, болгобос јанынаҥ ӧрт чыкканда нени эдери јанынаҥ таныштыру куучындар ӧткӱрилген. Анайда ок Кызыл бичикке кийдирилген аҥ-куштарга ла ӧзӱмдерге ајару эдилип, олорго учурлалган викториналар ла тегерик столды айландыра јилбилӱ куучын-эрмек ӧткӱрилет.\nЈайгы амыраштыҥ лагери иштеген ӧйдӧ уулчактар ла кызычактар культура байзыҥында ӧткӧн концерттерге, бассейнге, театрда кӧргӱзилген спектакльдарга барып јӱргени кеендик јарашты оҥдоп, ого тартыларга сӱрекей јарамыкту айалга тӧзӧди.\nЛагерьдиҥ ижиниҥ тоозына анайда ок јӱзӱн-башка экскурсияларга јӱрери, виртуальный экскурсияларла таныжары, алтай актерлор ойногон кинолор кӧрӧри, солун ла јарлу улусла туштажулар ӧткӱрери, кӧрӱлерде ле маргаандарда туружары кирет.\nШколдо тӧзӧлгӧн кажы ла лагерьде бойыныҥ башкараачызы ла эки таскадаачы иштейт. «Эзлик» лагерьдиҥ башкараачызы Т. Е. Орсулованыҥ куучындаганыла, «Эзлик» – иштиҥ лагери. Мында 15 бала јӱрет. Олордыҥ ончозына 14 јаш толуп калган, кажызы ла паспортту, ИНН, СНИЛС документтерлӱ. Бу лагерьде јӱрӱп, балдар бир кӱнде бир ле сааттыҥ туркунына кандый бир иш бӱдӱрет. Чокымдап айтса, школдыҥ ичинде ӧдӱп турган јазашту иштерге болуш эдип, олор отургыштар тажыйт, тышкары отургызылган чечектердиҥ јерин одойло, сугарып салат. Шак бу «Эзлик» лагерьдиҥ туружаачыларыныҥ кажызына ла мындый ижи-тожы учун 2250 салковойдоҥ ишјал тӧлӧлӧр.\n–Лагерьдиҥ ижи таҥ эртен јарым тогуста башталып, јарым ӱчте божойт. Бир саат иштенгенинеҥ ӧскӧ ӧйдӧ, озолондыра куучындажып салган јерлерге балдарла экскурсияларга, ӧскӧ дӧ керек-јарактарга барып јадыс. Кӱнликте темдектелген учурлу байрам кӱндерди база ундыбайдыс. Темдектезе, Россияныҥ кӱнин, Балдарды корыырыныҥ албатылык кӱнин ајаруга алып, бу не учурлу кӱндер болгонын јартап, олордыҥ тӱӱкизиле балдарды таныштырганыс. Каланыҥ тепсеҥинде ӧткӧн байрамда ончо лагерьлердиҥ балдары кӱӱнзеп турушты. Анайда ок алтай кеп-кийимниҥ кӧрӱзин белетеп јазайла, мастер-класстар ӧткӱреринде бистиҥ «Эзлик» лагерь каруулу болгон. Кӧрӱге јууктап, кеп-кийимле јилбиркегендерге балдар бойлоры кажы ла кеп-кийимниҥ аҥылузын айдып, јартап таныштырган – деп, Тамара Емельяновна айтты.\n«Эзлик» лагерь «Познай себя, познай свой город» деген ууламјыла башкарынат. Оныҥ амадузына бала акту бойыныҥ аргаларын тузаланып билери, тӧрӧл калазыныҥ элбеде јарлу ла јараш јерлерин шиҥдеери кирет. Бу лагерьде кӧп балдарлу билелердиҥ балдары јӱрет. Мында олор шахматла ойноорын јакшызынат, оныҥ да учун шахматла турнир ӧткӱрилген. Каланыҥ тӧс библиотеказыныҥ ишчилери лагерьдиҥ балдарына «День Пушкина», «День памяти и скорби», «Пою мое Отечество» деп јилбилӱ керек-јарактарды ӧткӱрди.\n–Бис Горно-Алтайсктыҥ јараш деген јерлериле экскурсияларга јӱрдис. Меге А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде ӧткӧн экскурсия эҥ тыҥ јараган. Анайда ок ончобыска «Динамо» ло «Спартак» стадиондорго ойноп барганда јарайт. Оогош балдар «Радужный» деген площадкада ойноорын јакшызынат. Анайда ок балдардыҥ библиотеказына ла М.В. Чевалковтыҥ адыла адалган тӧс библиотекага барып јӱргенис јилбилӱ болгон, нениҥ учун дезе библиотеканыҥ ишчилери биске «Кызыл бичикке јол-јорык», «Алтай национальный ойындар», «Бастыразын билерге турум» деп башка-башка солун јетирӱлерлӱ керек-јарактар ӧткӱрген. Кажыбыс ла анда бойына тузалу јетирӱ алып, конкурс-маргаандарда јилбиркеп турушкан – деп, «Истеми» лагерьдиҥ туружаачызы Илона Клешева бойыныҥ кӱӱн-санааларыла ӱлешти.\nТӧрӧлчи кӱӱн-тапты ойгозор амадула «Бис афган јуу-чак керегинде нени билерис?» деген керек ӧткӱрилип, балдар Мактыҥ мемориалына база экскурсияга барган.\nЛагерьде јӱрген кажы ла кӱн балдардыҥ ончозыныҥ санаазына ундылбас элестер артырганы јарт. Сакылталу јайдыҥ лагерьде ӧткӱрген кажы ла кӱни јаҥыланган каткыла, јилбилӱ јаҥы билгирлерле, нӧкӧрлӧрдиҥ сӱӱнчилӱ туштажузыла, оноҥ до башка јакшы керектерле толо болгон. Балдардыҥ јанар да кӱӱни келбейтени јолду деп, ӱредӱчилери темдектейт. Лагерьге јӱрген ӧйдӧ ӱредӱчи ле ӱренчик ӱредӱ ӧйиндегизинеҥ чек башка тилле куучындашканы баланы ачык-јарык кылык-јаҥду болорына экелет.