Октябрь 2019 - Страница 4 из 8 - altaicholmon\nКӧксуу-Оозы аймак албатызыныҥ јаҥжыгуларыла байлык\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохординниҥ ээчиде ишмекчи јол-јорыгы Кӧксуу-Оозы аймакла болды. Ол аймактыҥ 95 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥиде, Мульта јуртта ФАП-тыҥ ачылтазында турушкан. Анайда ок ол «Абайский» СПК-ныҥ сӱт-товарный фермазында ла Алтыгы-Оймондогы крестьян-фермер ээлемниҥ аш арутаар комплексинде болгон. Јаҥы ФАП Мультадагы ФАП-тыҥ эски туразы 1957 јылда тудулган, он јылдаҥ кӧп ӧйдиҥ туркунына ол јазалбаган болгон. Фельдшерско-акушерский\nИчкери ӧзӱмге ууланган јолло…\nӰлӱрген айдыҥ 18-чи кӱнинде «Шабалин аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ 95 јылдыгына учурлай кӧдӱриҥилӱ керек-јарактар аймактыҥ тӧс јуртында Культураныҥ туразында ӧткӧн. Алтайыстыҥ јараш ар-бӱткендӱ толыктарыныҥ бирӱзинде јуртап јаткан иштеҥкей ле јайалталу эл-јонды бу юбилейлик байрамла Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин уткыган. Ол Культураныҥ туразында јык толо јуулган албаты-јонды акту кӱӱнинеҥ уткуп тура, «Шабалин аймак» муниципал тӧзӧлмӧдӧ экономиканы


«Ветерандарды кичеери» деп бастырароссиялык акция — бистиҥ тергееде - altaicholmon\nУлу Јеҥӱниҥ кӱни јууктап келгениле колбой ОНФ-тыҥ Алтай Республикадагы активисттери, «Волонтер-медиктер», «Јеҥӱниҥ волонтерлоры» ла «Ветерандарды кичеери» деп бастырароссиялык ӱлекердиҥ ӧскӧ дӧ туружаачылары Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ветерандарын уткуп баштаган. Анайып, олор кандык айдыҥ 28-чи кӱнинде Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачылары Сергей Иванович Гончаровты, Александр Данилович Байдюковты ла Михаил Иванович Нечаевти «Победа» ретрокӧлӱкке отургызып, Горно-Алтайскта Туу-Кайа кырдагы амыраар-тыштанар (смотровой) площадкага экскурсияга апаргандар.\n«Ветерандарды кичеери» деп адалган бастырароссиялык ӱлекер аайынча ӧткӧн байрамдык керек-јаракта анайда ок тергеениҥ культура аайынча министерствозыныҥ, Горно-Алтайск каланыҥ ла Майма аймактыҥ администрацияларыныҥ, М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган государственный политехнический колледжтиҥ, коррекционный школ-интернаттыҥ чыгартулу улузы турушкан.\nКырдыҥ бажындагы амыраар-тыштанар площадкада ветерандарга уткуулду сӧстӧрин ОНФ-тыҥ Алтай Республикадагы тергеелик штабыныҥ сопредседатели, Россияныҥ камааны јок профсоюзтарыныҥ федерациязыныҥ тергеедеги чыгартулу кижизи Андрей Ищенко, «Горно-Алтайск кала» муниципал тӧзӧлмӧниҥ администрациязыныҥ јааныныҥ баштапкы ордынчызы Юлия Мягкова ла «Майма аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ ветерандар совединиҥ председатели Вера Бердяева айткандар. Олор јууныҥ туружаачыларына амыр-энчӱ јӱрӱм учун быйанду сӧстӧрин айдып, келип јаткан Улу Јеҥӱниҥ байрамыла уткуп, бек су-кадык, узак јаш јажазын деп кӱӱнзегендер.\nАды-јолы албаты-јон ортодо јарлу кожоҥчыларыс Эмил ле Галина Толкочековтор, Эдуард Согоноков јуу ӧйиниҥ кожоҥдорын сыйлаган кийнинеҥ, ветерандар амыраар-тыштанар площадкала базып, фотојурукка, ол тоодо «Победа» кӧлӱктиҥ јанында, тӱшкен.\nСергей Иванович Гончаров мындый кӧлӱкле туку 1958 јылда маҥтаткан эмтир. Оныҥ да учун 63 јыл ӧткӧн соҥында, «Победага» такып отурганына ол коркышту сӱӱнген! Сергей Ивановичти черӱге 1945 јылдыҥ чаган айында алгандар. Ол черӱчил молјузын Приморьеде 631-чи стрелковый полкто бӱдӱрген, Японияла ӧткӧн јуу-согуштыҥ туружаачызы. Сергей Иванович јуу-согуштарда туружып, Маньчжурияныҥ тӧс калазына јеткен. Бу јуу учына једип барадарда, уур шыркалаткан. С. И. Гончаров Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ 2-чи степеньдӱ ордениле, кӧп тоолу медальдарла кайралдаткан.\n«Тӧрӧл Горно-Алтайскты кырдаҥ такып кӧрдим. Мен узак ӧйдиҥ туркунына мында болбогом. Азыйда мында чек башка болгон эди. Тӧрӧл калабысты бийиктеҥ кӧрӧргӧ сӱрекей јараш. Бастырагарга јаан быйан!» – деп, Александр Данилович Байдюков айткан. Ол 1945 јылда Японияла ӧткӧн јуу-согушта турушкан. Јети јылга улай пограничный черӱлерде турган. Черӱчил молјузын бӱдӱрерин 1944 јылда СССР-дыҥ Ыраак Кӱнчыгыштагы гран-кыйузын корулаган Хасанский пограничный отрядтыҥ стрелогы болуп баштаган. 17 медальла, ол тоодо «Японияны јеҥгени учун», «Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јеҥгени учун» медальдарла кайралдаткан.\nМихаил Иванович Нечаев мындый экскурсия тӧзӧлгӧнине база тыҥ сӱӱнген. Ол Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга 1943 јылда, Бийскте ӱредӱ ӧткӧн кийнинеҥ, барган. Сержант Нечаев 1-кы Украинский фронттыҥ 242-чи танковый бригадазына радист-пулеметчик болуп аткарылган. Танковый экипажыла Украинаны, Польшаны јайымдаарында, немецко-германский черӱлерди Германияныҥ јеринде јоголторында турушкан. Јуу-согуштарда јалтанбазы учун «Кызыл Чолмон» орденле, анайда ок кӧп тоолу медальдарла кайралдаткан.\nВетерандардыҥ айтканыла болзо, јаантайын айылдарында отурары олордыҥ кӱӱнине тийген. Мында, кырдыҥ бажында, байрамдык керек-јарак ӧткӱргени олордыҥ кӱӱн-санаазын кӧдӱрген.\n«Туу-Кайага чыгарын бис ӧткӧн јылда темдектеп алган болгоныс. Је пандемиядаҥ улам бу керек-јаракты токтодорго келишкен. Карын, быјыл мындый экскурсияны ӧткӱрери келишкен. Ветерандарыска олорды Туу-Кайага чыгарганыс сӱреен јараган» – деп, ОНФ-тыҥ Алтай Республикада тергеелик бӱдӱреечи комитединиҥ башкараачызы Ольга Матросова темдектеген.\nАлбаты фронттыныҥ активисттери јууныҥ туружаачыларына сыйлар, ол тоодо электропыймалар ла ультрафиолетовый кварцевый облучательдер база табыштырган. Бу сыйлар јаан јашту ӧрӧкӧндӧрдиҥ су-кадыгын чеберлеерине камаанын јетирер. Сыйларды «Ветерандарды кичеери» деген бастырароссиялык акцияга кожулган улустыҥ аткарган акчазына алгандар.\nЈондык ишчилер кӱӱк айдыҥ учына јетире Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ 24 туружаачызына барып, олорды уткыыр. Андый туштажулардыҥ турултазы аайынча кӧмзӧлӧр јууныҥ јылдарыныҥ эзен-амыр арткан керечилериниҥ эске алыныштарыла, фото ло видео материалдарыла толтырылар.


Суула јӱзери аайынча спорттыҥ ӧҥзӱре сурактары - altaicholmon\nСуула јӱзери аайынча спорттыҥ ӧҥзӱре сурактары\nСуула јӱзери јанынаҥ туристтердиҥ юбилейлик следына учурлалган тегерик стол Горно-Алтайсктагы государственный университеттиҥ тӱӱкизиниҥ музейинде кандык айдыҥ 3-чи кӱнинде ӧткӧн. Мында суудагы слалом, рафтинг ле спорт туризм аайынча тергеелик федерацияныҥ чыгартулу улузы јылдыҥ сайын Себиниҥ суузында ӧткӱрилип турган јаҥжыккан слёттыҥ 50 јылдыгын темдектеери ле суула јӱзери аайынча спорттыҥ бӱдӱмдериниҥ ӧзӱми јанынаҥ эрмек-куучын ӧткӱрген.\nТегерик столдыҥ ижинде Алтай Республиканыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министри Евгений Ларин, Эл Курултайдыҥ ӱредӱ, культура, спорт, јашӧскӱримниҥ политиказы ла јондык колбулар аайынча комитединиҥ јааны Вячеслав Уханов, акча-манат, калан ла экономикалык политика аайынча комитединиҥ јааны Сергей Ефимов, республиканыҥ депутады Герман Чепкин, Горно-Алтайсктагы государственный университеттиҥ ректоры Валерий Бабин, суудагы слалом, рафтинг ле спорт туризм аайынча федерацияныҥ президенти Николай Дегтярев, тазыктыраачылар ла оноҥ до ӧскӧ улус турушкан. Мында ӧткӧн эрмек-куучын јаҥыс ла юбилейлик керек-јарактар керегинде эмес, је онойдо ок Алтай Республиканыҥ келер ӧйинде спорттыҥ бу бӱдӱмдерин оноҥ ары ӧскӱретен јолы ла эп-аргалары шӱӱжилген.\nВалерий Бабин тегерик столдыҥ туружаачыларын уткып тура, бу тегерик стол нениҥ учун ӧткӱрилип јатканын јартаган. «Суула јӱзери аайынча спорт бистиҥ республикада јаан ӧзӱм алынып јат. Туризмле колбой, спорттыҥ бу бӱдӱмин мынаҥ ары ӧскӱрери јаан учурлу. Анайда ок ол Алтай Республиканыҥ бренди болуп јат. Је ондый да болзо, ол аайынча курч сурактар база ас эмес. Тегерик столдо спорттыҥ бу бӱдӱминиҥ тӧзӧлгӧнин ле тӱӱкизин эзедип, оны оноҥ ары ӧскӱрерин шӱӱп кӧрӧр керек… Бисте Олимпийский ойындарда да турушкадый спортчылар бар. Оныҥ учун бу сурактарды башкараачы органдар ајаруга алар учурлу» — деп, ректор айтты. Ол Алтай Республикада суула јӱзери аайынча спорт канайда тӧзӧлгӧни керегинде айдып, оныҥ тӧзӧлгӧзинде турган ла бу јуукта јада калган Владимир Неустроевтиҥ эземин кыска ӧйгӧ эзетти.\nАлександр Минаев суула јӱзери аайынча спорттыҥ тӧзӧлгӧн айалгалары, оныҥ тӧзӧӧчилери болгон улус, олордыҥ јолын улалткан ӱйе ле спорттыҥ бу бӱдӱмине керектӱ јепселдер керегинде куучындаган. Рафтинг ле гребной слалом Алтай Республиканыҥ спортыныҥ тӧс бӱдӱмдериниҥ тоозына кийдирилген деп, ол айтты.\n«Себиниҥ суузындагы маргаандардыҥ анонсы» деп фильм тегерик столдыҥ туружаачыларына база кӧргӱзилген. Ондо нерелӱ тазыктыраачылардыҥ, јарлу спортчылардыҥ, јиит ӱйениҥ ле бу спортко јолын јаҥы баштап јаткан балдардыҥ куучындары салынган. Јуулган улус фильмди сӱрекей јилбиркеп кӧргӧн.\nСебиниҥ суузында ӧткӧн баштапкы маргаандардыҥ туружаачызы Николай Малков ол ӧйдӧги маргаандарды эске алып куучындаган. Куучыныныҥ учында ол Алтайдыҥ суулары керегинде бойы чӱмдеген ӱлгерин кычырды.\nНиколай Дегтярев Алтай Республиканыҥ сууларында ӧткӱрилип турган маргаандар керегинде куучындаган. Ол суула јӱзери аайынча спорттыҥ бӱдӱмдериниҥ ӧҥзӱре сурактарын кӧдӱрип, келер ӧйдӧ олордыҥ ӧзӱми керегинде бир канча солун шӱӱлтелер айткан. Бӱгӱнги кӱнде спорттыҥ бу бӱдӱмдериле тазыктырынарга ла маргаандарда туружарга, бистиҥ республикага кӧп тергеелердиҥ спортчылары келип јат. Олор јаҥыс ла Себиниҥ суузында маргаандарга эмес, је анайда ок Чуйдыҥ суузында ӧткӱрилип турган ла јаҥжыга берген маргаандарга, Ак-Талай маргаанга келип јат. Келер ӧйдӧ республиканыҥ сууларында телекейлик маргаандар ӧткӱрилери шӱӱжилип јат деп, Николай Алексеевич куучындаган. Айдарда, спорттыҥ суула јӱзериле колбулу бӱдӱмдерин ӧскӱрерине јарамыкту айалгалар тӧзӧӧри јанынаҥ аҥылу иштер ӧткӱрер керек. Федерацияныҥ президенти «Жемчужина Алтая» деп турбазаны јазап, оныҥ ордына текшироссиялык комплексный тӧс јер тӧзӧӧри керегинде шӱӱлтезин угусты. Ол комплекс «Артек», «Орленок» деп тӧзӧмӧлдӧр чылап, јыл туркунына иштеер учурлу. Мында јаҥыс та балдар амыраар эмес, је онойдо ок спортчылардыҥ маргаандарга белетенетен каналду ла керектӱ јепселдерлӱ аҥылу бӧлӱги болор эди.\nОл ок ӧйдӧ, Николай Алексеевичтиҥ айтканыла, Алтай Республикада спорттыҥ суула јӱзери јанынаҥ бӱдӱмдерин ӧскӱрери аайынча кандый да иш-аргалар тӧзӧлбӧй јат. Бу сурак канча јылдардыҥ туркунына кӧдӱрилген де болзо, башкараачы органдар ого ајару этпей турганы јарталды. Горно-Алтайск калада Улалу сууныҥ јанында «Спартак» стадионныҥ одожында тазыктыру-ӱредӱлер ӧткӱрерине керектӱ канал јазайтан ӱлекер-проект алдында ӧйдӧ белетелген болгон эмтир, је јӧмӧлтӧ эдилбегенинеҥ улам бу ӱлекер јӱрӱм алынбаган.\nЈылдыҥ сайын Себиниҥ суузында рафтингле, гребной слаломло Россия кеминде ӧткӱрилип турган маргаандарга јӱк ле 65 муҥ салковой акча чыгарылып турганы керегинде айдыларда, тегерик столго јуулган улус кайкашкан. Себиниҥ суузында ӧткӱрилип турган слёттыҥ 50 јылдыгын быјыл темдектеерине республикан бюджеттеҥ 470 муҥ салковой акча сураган баштанула колбулу сурактыҥ аайы эмдиге јетире јарт эмес. Н. А. Дегтяревтыҥ јетиргениле, бистиҥ республиканыҥ алдында ӧйдӧги башчызы баштануда айдылган акчаныҥ кемин 200 муҥ салковойго јетире астадып салган болгон, је ол до акча эмдиге јетире јок.\nАлтай Республиканыҥ ветерандарыныҥ совединиҥ јааны Борис Алушкин Н. А. Дегтяревтыҥ айтканын јӧмӧди. Ол онойдо ок суула јӱзери аайынча спорттыҥ бӱдӱмдерин ӧскӱрип, бийик јеҥӱлер экелерине болушкан ла олимпийский чемпиондор белетеген улусты эҥ бийик кайралдарла кайралдаары керегинде шӱӱлтезин айтты.\nАР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министри Евгений Ларин юбилей ӧткӱрерине керектӱ акча-манатла колбулу суракты федерация орой тургусканын, сураганын јаратпай турганын айтты. Оныҥ темдектегениле, юбилейге учурлалган керек-јарактар ӧткӱрилетени озолондыра јарт болгон, је окылу јаҥныҥ органдарына олор керегинде јетирӱ ӧйинде эдилбеген. Айдарда, мындый јаан керектердиҥ ӧдӧрин билип тура, башкаруныҥ ла бюджеттиҥ аргаларын, акча чыгарарына керектӱ документтер јазаар ӧйди ајаруга алар керек деп чокымдады. Министр адакы сӧзинде слалом, рафтинг ле спорт туризм аайынча федерацияга, суула јӱзери аайынча спортты тӧзӧгӧн улуска 50 јылдыҥ туркунына бийик једимдерге јеткени учун быйанын айтты.\nЭл Курултайдыҥ комитединиҥ јааны Вячеслав Уханов коштой јаткан Алтайский крайдыҥ суула јӱзери аайынча спорт јанынаҥ арга-ченемелин ајаруга алып тӱҥдештирзе, бистиҥ аргаларыс олордыйынаҥ тыҥ соҥдоп турганын темдектеди. Мындый айалганы ајаруга тудуп ла ол ок ӧйдӧ бийик једимдерди тузаланып, баштануда ӧткӱретен керектиҥ учурлузын јазап јартап, акча-манат аайынча сурактарды чын кӧдӱрерин билер керек деп, ол айтты.\nДепутат Герман Чепкин «Жемчужина Алтая» деп базада бу спортко келиштире комплекс јазаарын јаратканын айтты. Ол турбазаныҥ эмди де бар аргалары јаан болгонын темдектеген. Мындагы јердиҥ кеми, сууныҥ јуугы ла электрооттыҥ чыдалы канал тударына эмди де јарамыкту деп јартады.\nТегерик стодыҥ учында куучын спорттыҥ бу бӱдӱминиҥ музейин тӧзӧӧри керегинде болды. Кӧп јылдардыҥ туркунына тазыктыраачы болуп иштеген Лия Неустроева бу сурак аайынча бойыныҥ шӱӱлтезин база айткан. Оныҥ шӱӱлтезиле, мындый музей тӱӱкилик учурлу оромдо болор керек. Лия Станиславовна университеттиҥ Социалистический оромдо туразында бир кыпты музейге берери керегинде сурак мынаҥ да озо тургузылганы керегинде айткан. Онойып, музей аайынча кӧп шӱӱлтелер база айдылган.\nӦткӧн тегерик столдо суула јӱзери аайынча спорттыҥ бӱдӱмдериниҥ ӧҥзӱре сурактары ончо јанынаҥ шӱӱжилип кӧрӱлген. Ол тоодо бу спорт керегинде бичик ле методический ээжи-ууламјылар белетеп чыгарары, Себиниҥ суузында Владимир Неустроевтиҥ эземине учурлалган маргаандар ӧткӱрери, маргаандар ӧткӱрерине керектӱ акчаны республиканыҥ бюджедин јӧптӧӧр тужында ајаруга алзын деп, окылу документтерди башкаруга белетеери ле оноҥ до ӧскӧзи. Кӱрее-куучынныҥ учында чыгарылган шӱӱлтелерди ончо туружаачылар јӧптӧп салды. Је олорды јӱрӱмге кийдирерге, ас эмес ӧй, акча-манат ла арга-чыдал керек болоры јарт. Ол јаан иштерди јаҥыс ла республиканыҥ аргазыла бӱдӱрип болбос учун, ӧмӧ-јӧмӧ иштеп, айдылган шӱӱлтелерди Россия кемине кӧдӱрип угузары јарадылды.


Кару карындажысты јоктоп… - altaicholmon\nБис биледе 5 бала чыдаганыс. Адабыс Ким Антонович Чейнинниҥ чыккан-ӧскӧн јери Улаган аймактыҥ Саратан јурты. Јаштаҥ ала эне-адазына мал-аш кичееп, уйлар, эчкилер саап, јажы кичинек те болзо, јаан тузазын јетирген. Адабыс ус кижи болгон. Ол јууныҥ кату, кийим јок ӧйинде тӱкти ле таакыны иирип, бойы тӱӱнер болгон. Јажы јаанайла, тередеҥ ӧдӱктер, агаш колодка эделе, сопоктор кӧктӧп туратан. Сопок кӧктӧйтӧн колодканы кӧрӧлӧ, бис кайкап, бу не деп сурап, ајыктайтаныс. Тӱктеҥ перчаткаларды, меелейлерди сӱреен јараш тӱӱйтен. Јажы јаан болгончо ло машинкала кӧктӧнип, курткалар, кӧгӱспектер, тередеҥ јылу ла јымжак меелейлер кӧктӧӧр болгон. Јуурканныҥ терелерин де чӱрче ле эптеп кезип, кӧктӧп ийер. Тӱк сабап, кийис базып, бисти ӱреткен.\nАттыҥ кылынаҥ бек армакчы, бозуларга мойтырак ӧрӧр болгон. Терени чичке эдип кезеле, јараш ла эптӱ камчылар тӱӱген. Агаштаҥ каҥзаны да эптӱ эдип, улуска сыйлайтан. Торбоктыҥ, уйдыҥ терезин уужап, арчымакты кӧктӧйлӧ, агаштыҥ чобразыла будыыр. Бистиҥ Саратан јурттыҥ баштапкы тискинчилериниҥ тоозына кирип, Степан Тандинле, Георгий Барановло, Самсон Юстуковло кожо узак јылдарга иштеп, амыры јогынаҥ совхозко Бийсктеҥ ле бистиҥ каладаҥ кош тарткылаган. Совхозто инженер де болуп иштеп, улуска кӧп тузазын јетирген.\nЭнебис Ольга Алексеевна Суразакованыҥ чыккан-ӧскӧн јери Майма аймактыҥ Карасук јурты. 1954 јылда медучилищени божодордо, ыраак Улаган аймактыҥ Саратан јуртына иштеп ийгендер. Келгенинеҥ ле бери мында 34 јыл эмчи болуп иштеген. Кӧп медальдарлу, «Су-кадыкты корыырыныҥ отличниги» деп значокту, канча катап «Соцмӧрӧйдиҥ јеҥӱчили» деп кайралдаткан, иштиҥ ветераны деп адаткан. Узак јылдарга ак-чек иштеп, акту јӱрегинеҥ улусты оору-јоболдоҥ аргадаган.\nБу Саратан јурт энемниҥ салымы, экинчи Тӧрӧли болуп калды. Журналист Галина Тюгайдыҥ 2001 јылда энебис керегинде «Саратан – экинчи Тӧрӧли» деп бичимели «Алтайдыҥ Чолмоны» газедисте чыккан. Айыл-јуртту болуп, 5 бала чыдадып, адабысла кожо бастыра јӱрӱминде мында артып калган. Саратанда ол тушта роддом болгон, анда иштеп турала, ол ӧйдӧги ончо балдардыҥ кин-энези болуп, јаан тоомјыда јӱрген.\nЭҥ јаан кызы Надежда ӧскӧ ороонныҥ тилдериниҥ ӱредӱчизи, 3 балалу. Вера тӱӱкиниҥ ӱредӱчизи, тӧрӧл јуртында школдыҥ директоры болуп иштеген, 3 балалу. Сергей, ортон бала, јаан уулы болуп, узак јылдарга милицияда иштеп, Улаган аймактыҥ ГИБДД бӧлӱгин он јылдаҥ ажыра башкарган, 2 балалу. Светлана ӧскӧ ороонныҥ тилдериниҥ ӱредӱчизи, республикан гимназияда 27 јыл иштеп јат, 2 балалу. Эҥ кичинек балазы Алексей тӧрӧл јуртында јадып, иштеп јат, 2 балалу.\nЭнем ле адам бисти нак јӱрӱгер, бой-бойыгарга кару, јалакай болугар деп ӱреткен. Јакшыда да, јаманда да бой-бойыгарды јӧмӧп, болужып јӱрӱгер деген сӧстӧри бистиҥ јӱрегисте бастыра јӱрӱмиске артып калган.\nБис 5 ака-карындаш деп оморкоп, кайда ла болзо, ачуга да, јыргалга да кожо јӱргенис. Бисти кӧп сабазында кӧлӱгиле тартар кижи Сергей карындажыс болгон. Кайда ла тӧрӧӧн-туугандарга барар керек болзо, бир де мойношпос, барар ла керек деп айдар.\nЭш-нӧкӧри Вера Геннадьевна айыл ээзи. Ӧбӧкӧзин алып јӱрер, адазыныҥ оморкодузы уулы Василий, спортчы, кӧп тоолу јаан маргаандарда јеҥил атлетикала туружып, јеҥӱчил ады чыгатан. Эмди юридический колледжте ӱренип јат.\nКызын Сергей Кимович энезиниҥ адыла Оля деп адаган. Ол медучилищени божодып, эмчи болуп иштейт, эки уулду. Тайдагы баркаларын кӧрбӧгӧни ачымчылу.\nАдамныҥ юбилейлик 80 јажында тӧрӧӧн-туугандарды јууп, столды айландыра отургызып, узак куучындажып, јаш тужысты эске алынып, каткырып, кокурлап, ол кӱнди ӧткӱрген эдис.\nЭртенгизинде кенейте ле ончобысты чочыдып, јуук кижибис сакыбас јанынаҥ бистеҥ ыраады. 5 јыл ӧдӧ берген де болзо, ачу-коронысты эмдиге бадырбай, арткан 4 карындаш оны јоктоп, кӧстиҥ јажы тоголонот.\nКожо иштеген нӧкӧрлӧрине тоомјылу болгон, улусты ылгабас, јаман-јабыс кӧрбӧс, кӱчи јеткенче болужар болгон. Бойыныҥ аймагын, улузын јаман атка тӱжӱрбеске, албаданып иштеп јӱрген. Ончобыска болужып, студент јеендерин акчала јӧмӧп, 8 баланыҥ кару таайы болгон.\nБистиҥ республикада Сергей Кимовичти кӧп улус билер. Бис оныҥ ады-јолын эзедип, нӧкӧрлӧри, тӧрӧӧн-туугандары эске алынзын, бистиҥ ортобыста јок то болзо, ундылбазын, улустыҥ санаазында артсын деп бичип јадыбыс. Кыска да болзо, јаркынду јӱрӱмдӱ, кӧп нӧкӧрлӧрлӱ, бийик једимдерлӱ јӱрген.\nЭјелери Н. ТРАНОВА, В. СУМАЧАКОВА


«Опора России» кичӱ ле орто аргачылыкка - altaicholmon\n«Опора России» кичӱ ле орто аргачылыкка\nКандык айдыҥ 2-чи кӱнинде Чамал јурттыҥ Культураныҥ туразында тергеелик «ОПОРА РОССИИ» АРО-ныҥ площадказында аргачыларга тузалу ӱредӱ-семинар ӧтти.\nПрезиденттиҥ грантыныҥ аргазыла мындый ӱредӱ-семинар Турачак, Чамал аймактарда ӧткӧн, эмди јуук ӧйдӧ Улаганныҥ ла Кан-Оозыныҥ аргачыларына база ӧдӧр. Бу иштиҥ јаан амадузы — бистиҥ тергеениҥ кичӱ ле орто аргачылыгына ла бизнести јаҥыдаҥ баштап турган улуска бир-јаҥыстаҥ чырмайбай, аргачылардыҥ биригӱзинде туружып, гранттар, субсидиялар ла кредиттер алып, бойыныҥ арга-чыдалын бийиктедип, тергеениҥ ле текши Россияныҥ экономиказыныҥ ӧзӱмине камаанын јетирерине ууландырары.\n«Опора России» керегинде\n«Опора России» АРО Россия ичинде 2002 јылда тӧзӧлгӧн. Ол политический партия эмес. «Опора России» текшироссиялык аргачылардыҥ јонјӱрӱмдик биригӱзи болуп јат. Ол ороонныҥ аргачыларыныҥ кажы ла кӱн бизнесте туштап турган курч сурактарын чечерине болужат, ол тоодо јасактарды буспазына, бойлорыныҥ тап-эригин корыырына, государстводоҥ јӧмӧлтӧлӧр аларына ла аргачылар ортодо јуук колбу тудуп, ичкери барарына.\n«Опора России» АРО-ныҥ площадказында кичӱ ле орто аргачылыктыҥ башкараачылары федерал, тергеелик ле муниципал јасакберим, бӱдӱреечи, шиҥжӱ органдарла, эксперт сообществоныҥ профессионалдарыла ӧмӧ-јӧмӧ иш ӧткӱрип турган партнёрлор једимдӱ куучын-эрмек ӧткӱредилер. «Опора России» АРО-до бойыныҥ профильный комитеттери ле камыстары бар. Олор Россияныҥ кичӱ ле орто аргачылыгына ӧзӱм алынар аргалар табат. Бу јонјӱрӱмдик биригӱ федерал јасактар чыгарарына камаанын база јетирген. Темдектезе, мындый јасактар: конкуренттердиҥ тап-эригин корыыры, кичӱ ле орто аргачылыкты ӧскӱрери, приватизацияны јеҥил баала ӧткӱрери, ЕНВД-ны бойыныҥ кӱӱниле эдери, јасакты баштапкы катап бусканы учун административный штрафтарды салбазы, ИП-ларга «налоговый каникулдар» эдери. Онойдо ок кичӱ ле орто аргачылыктыҥ субъекттеринде реестр тӧзӧлгӧни ле о. ӧ. Ороонныҥ башкарузы эксперт ле аналитикалык иште база јаҥыртулар эткен: башкаруда кичӱ ле орто аргачылыктыҥ ӧзӱмин кӧрӧр камыс тӧзӧлгӧн. Ол ӧзӱми 2030 јылга јетире чыныкталган национальный ӱлекерге кийдирилген.\nАргачылардыҥ тоозы јылдаҥ јылга астап турганыныҥ шылтактары кӧп. Бир јанынаҥ, јурт јердиҥ улузында не-немелерле садыжарга чыдалдары астаган, экинчи јанынаҥ, калан јаан болгоны ла јаргы системала, коррупцияла, бюрократияла колбулу чыгымдар база чочыдат. Беш ле јыл мынаҥ кайра аргачы болорго кӱӱнзегендердиҥ тоозы сӱрекей кӧп болгон. Је ондый да болзо, калганчы ӧйлӧрдӧ јакшы солунталар болуп, аргачылардыҥ ууламјылары база солунат. Аргачыларды јӧмӧӧр јаҥы аргалар ӧзӱм алынат. Кичик те болзо кӱчи-аргазы бар ла иштенерге кӱӱнзеген улусты башка-башка ведомстволор, компаниялар, государстволык ӱлекерлер, соцконтракттар, бизнестиҥ тӧс јерлери ажыра, ончо јанынаҥ чыҥдыйлап болужар аргаларлу, ол тоодо «Опора России» АРО деп јонјӱрӱмдик биригӱ.\nЧамалдагы туштажуда куучын-эрмекти Чамал аймактыҥ јааны Александр Алисов баштады:\n—Чамал аймак коронавирусла оорыган улустыҥ тоозыла текши тергее ичинде тооломдо калганчы јолдыктарда турат. Ӧткӧн 2020 јыл Чамал аймактыҥ аргачыларына буудактары кӧп јыл болгон — деп, муниципалитеттиҥ јааны айтты. Чамал аймактыҥ кӧп саба аргачылары ла таҥынаҥ улузы турбизнес ажыра азыранып, акча-манат иштеп алып, ар-јӧӧжӧзин байыдып турганы јарлу. Былтыр тулаан айдыҥ 28-чи кӱнинеҥ ала јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнине јетире карантин ӧйинде кӧп аргачылар акча иштеп албаган, је јайгыда ла кӱскиде туристтер кӧп болордо, аргачылар чыгым-королтолорын орныктырган.\nА. Алисовтыҥ айтканыла, эдетен иштердиҥ кеми јаан: аймактыҥ инфраструктуразын бир аай ла јараш эдип јарандырары; јолдорды тӱзедип, эки јанына јарыткыштар тургузып, автобустар токтоор јерлерди эптӱ эдип јазаары; јолдорды элбедип, рекламный щиттер тургузары; АР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министерствозыныҥ болужыла эки автономный туалетти кӱӱк айда тудары. 2021 јылда «Чыҥдый ла јеткер јок автомобильный јолдор» деп национальный ӱлекер аайынча Себи-Оозы-Чамал-Куюс деп јол јазалар. «Чамал аймакта аргачылар да кӧп, курч сурактар база кӧп. Кӱӱк айдыҥ 22-чи кӱнинде Чамал аймактыҥ аргачыларына байрам ӧткӱрип, курч сурактарды оноҥ ары шӱӱжерис — келген айылчыларга чыҥдыйы бийик сервис-јеткилдеш јетирерге» — деп, муниципалитеттиҥ јааны темдектеди.\nКуучынды улалтып, «Опора России» АРО-ныҥ јааны Александр Потапов ло бӱдӱреечи директоры Яна Бурлина аргачыларга бойыныҥ биригӱзи керегинде јетирӱ эттилер. «Опора России» текши ороонныҥ ичбойындагы кичӱ ле орто аргачылыктыҥ бизнесмендерин бириктирип, олорго тайанып, ороонныҥ экономиказыныҥ ӧзӱмине камаанын јетирер деп амаду тургускан. Солунып јаткан ӧйдӧ бизнесте кубулталар база кӧп. Оныҥ учун аргачыларга кӧпти билер, ӧйлӧ кожо солунар керек. 14 јаштудаҥ ала бу ӱлекер-проекттерде ойын ажыра туружарга јараар. Оныҥ учун мындый ӱредӱлӱ ӱлекерлерди «Опора России» ӧткӱрет. Бери кирген аргачыларга ӧмӧ-јӧмӧ иштеерине јаан аргалар алып, бизнезин недеҥ де, кандый да учуралдардаҥ корулап алар аргалар табылган.\n«Опора России» АРО-го кирерге кӱӱнзегендер бир јылга беш муҥ салковой взнос-акча тӧлӧӧр. Олорго кӧп јеҥилтелер болор, јыл туркунына семинарларда, форумдарда туружып, текши ороон ичиниҥ аргачыларыла таныжып, билгирин ле аргаларын бийиктедип, кӧптӧдӧр.\nТуризмге кӧп акча чыгарылат\nАлтай Республиканыҥ ичбойындагы ла тыш јанындагы туризмин государство јӧмӧӧр ӱлекерлер керегинде АР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министерствозыныҥ туристско-рекреационный, санаторно-курортный иш аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Сынару Кулакова јетирди.\n–Бистиҥ ороонныҥ 10 тергеезине государстволык ӱлекерлер ажыра ӧзӱм алынарына 2024 јылга јетире таҥынаҥ программалар тургузылган. Ол тоодо Алтай Республика база бар. Туризмниҥ ӧзӱмине 500 млн салковой акча чыгарылары темдектелген. Бир јылга 50 млн салковой акча-манат. Бу акча ӧткӧн јылда кемге де келишпей калза, экинчи јылда угузулардыҥ маргаанын јаҥыдаҥ јарлаар. Субсидияныҥ эки јылдык кеми артар. Онойдо ок гранттарга туружар аргалар база бар. Былтыр 37 ӱлекер турушкан, олордоҥ 8 ӱлекер јеҥӱчил болуп чыккан. Бир аргачы эки-ӱч грантта туружар арга база бар, 9 млн салковойго јетире акча алар аргалу. Аргачыларга субсидиялар база берилет, «ӱч чолмонго» јетире коночылык-гостиница тударына ла оноҥ до ӧскӧ туралар тударына — деп, С. Кулакова айтты. — Туризмге субсидия аларыныҥ эҥ курч сурагы — ол јердиҥ сурагы. Јурт ээлемдикке кирген јерлерин эмезе кезик ӧскӧ јерлерин улуска амыраар јерлердиҥ тоозына кийдирер керек. Јуртээлемдик туризм аайынча ишти јурт ээлем аайынча министерство ажыра тӧзӧӧргӧ јараар. Онойдо ок бис аргачыларды ӱредӱге, стажировка аларына аткарып турганыс. Калганчы ӧйдӧ 200 кижи билгирин бийиктеткен. Крым Республикага барып, 13 аргачы ченемел алган. Олор бойыныҥ карманынаҥ јаҥыс ла јолго акча чыгарган. Андый ӱредӱ алган, колында сертификатту аргачылар ӱлекер-проекттердиҥ маргаанында турушкан ӧйдӧ јеҥип аларыныҥ ижемјизи јаан.\n«Мениҥ бизнезим — јаҥы формат ла аргачылар куучындажар Тӧс јер»\nАР-дыҥ туризмниҥ ле аргачылыктыҥ ӧзӱминиҥ тӧс јериниҥ јааны Айдар Мызинниҥ айтканыла, «Мениҥ бизнезим» деп тӧс јерде аргачылар ла бизнеске јаҥы келген улус ончо болушты «бир кӧзнӧктӧҥ» алар аргалу. Мында кӧп улуска болужар ӧмӧликтердиҥ тӧс јери, ол тоодо кичӱ ле орто аргачылыкка болуш јетирер фонд. «Мениҥ бизнезим» леп Тӧс јердиҥ суруузы — Комсомольский ором, 9.\n«Кичӱ ле орто аргачылыкка Сбер-диҥ иштенерге берип турган аргалары ла јӧмӧлтӧлӧри» керегинде «СБЕРБАНК РОССИИ» ПАО-ныҥ Горно-Алтайсктагы 8558 таҥмалу бӧлӱгиниҥ јааны Марина Мезенцева айткан. «Госјӧмӧлтӧ 3%», РФ-тыҥ экономиказыныҥ ӧзӱминиҥ ле јурт ээлеминиҥ министерстволоры ажыра јабыс ставкалу кредиттер база берилет. Сбер-диҥ аргалары кӱннеҥ кӱнге элбеп, олор аргачыларга кӧп тоолу тузалу иштер бӱдӱрип берер аргалу.\nГосударстволык јӧмӧлтӧни Кичӱ ле орто аргачылыкты јӧмӧӧр фонд ажыра канайып алары керегинде «Опора России» АРО-ныҥ партнёры НКО-ныҥ «Фонд поддержки МСП РА» РГО-зыныҥ аргачылар акча алза, бойына молју алынар бӧлӱгиниҥ јааны Алексей Ретунцев айтты. Оныҥ айтканыла болзо, эмди российский ле импортный оборудованиелерди олордыҥ молјузы-гарантиязы ажыра алар эп-аргалар бар.\nВера Каширина јииттерге «Акчаныҥ кирелтези» деп ойын ажыра ойын ӧткӱрди. Кезик туружаачылар актовый залга барып, тегерик столго отурып, тургуза ӧйдиҥ нормативно-правовой акттарын ла окылу чаазындарын шӱӱштилер. «Опора РОССИИ» АРО-ныҥ «Аргачылардыҥ ла инвесторлордыҥ тап-эригиниҥ бюрозыныҥ» јааны Гульшахида Саринага, Алтай Республиканыҥ аргачыларыныҥ тап-эригин корулаар чыгартулу кижи Максим Карамаевке каланла, бухгалтерияла колбулу сурактарла «ГЛАВБУХ» компанияныҥ јаандары Елена Казакова ла Любовь Терентьева баштандылар.\nТуружаачылар бойыска кӧп тузалу јетирӱлер алдыс, бой-бойлорысла туштажып, куучындажып, курч сурактарла, једимдерисле ӱлешкенис база јакшы деп айттылар.


Тергеебистиҥ јилбӱлери учун… - altaicholmon\nГосударственный Думаныҥ 2-чи таҥмалу бир мандатту округ аайынча депутады (Алтай Республика) Родион Букачаков ӧткӧн јылдыҥ учында Россия Федерацияныҥ антимонопольный федерал службазыныҥ башкараачызыныҥ ордынчызы Виталий Королевло ишмекчи туштажу ӧткӱрген. Туштажуда электроэнергияга бааларды государствоныҥ јанынаҥ аайлаштырарыныҥ сурагы шӱӱжилген.\n—Родион Борисович, бу туштажуныҥ амадузы кандый болгон ло мындый туштажулар канайда тӧзӧлип ӧдӧт?\n—Мындый туштажулар ӧткӱрери озолодо темдектелип јат. Темдектезе, мен угузу береримде, ведомствоныҥ башкараачызыла туштажарга амадагам ла сурагым Алтай Республикада энерготарифтер керегинде болгон. Је антимонопольный федерал службада электроэнергияны антимонополия ла тарифтер јанынаҥ аайлаштырарыныҥ чыдуларын ордынчылар кеминде Виталий Геннадьевич Королевко молјогон болордо, мениле ол тушташкан.\nТуштажуда куучын јӱк ле республикадагы электроэнергияныҥ бийик баазы керегинде ӧткӧн эмес, је онойдо ок электроэнергияга текши ороон до ичинде эмес болзо, ого јӱк федерал округтар кеминде бирлик тариф тургузары шӱӱжилген. Электроэнергетика калыктыҥ байлыгы болуп турарда, ол ороондо экономикалык айалга-кемниҥ бирлик болорына ла тергеелердиҥ, субъекттердиҥ јууктажарына јӧмӧлтӧ эдер учурлу. Је Алтай Республикада электроэнергияныҥ киловатт-чазыныҥ баазы 7 салковой 30 акча болзо, темдектезе, Иркутский областьта ол ло киловатт-частыҥ баазы 3 салковой 72 акча болордо, ороонныҥ экономиказыныҥ кандый бирлик айалгазы керегинде айдарыс: электроэнергияга чыгымдар производствоныҥ тӧс кӧргӱзӱзи болуп, субъекттердиҥ ӧзӱмине камаанын јетирет.\nАлтай Республикада электроэнергияныҥ бийик баазын јабызадар сурактыҥ аайына чыгарыныҥ эп-сӱмези – ол оптовый ла розничный рыноктордыҥ ижиниҥ аҥылулары тургузылып турган баштапкы зонаныҥ тергеелериниҥ тооломына кирери. Бӱгӱнги кӱнде бу тооломго тогус тергее кирет: Бурятия, Дагестан, Ингушетия, Кабардино-Балкария, Карачаево-Черкесия, Тӱндӱк Осетия-Алания, Тува, Чечен Республика ла Карелия (2023 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-ы кӱнине јетире). Бу суракла мен база иштегем, Россия Федерацияныҥ энергетика аайынча министри В. Новакка баштангам, туштажуга угузу бергем. Је јаҥар айдыҥ ортозында «Единая Россияныҥ» фракциязыла туштажуда Александр Валентиновичтиҥ јартаганыла, ӧскӧ тергеелердиҥ јӧп эмес болгоныла колбой, тургуза ӧйдӧ јеҥилтилген бааларлу зонаныҥ тергеелерине кожулта болбос, келер ӧйдӧ оноҥ чек мойножоры пландалат. Ол онойдо ок министерстводо тарифтерди аайлаштырарында ӧскӧ эп-аргаларды бедиреер иш ӧдӧт деп јартаган. Айдарда, бистиҥ тергеениҥ бӱдӱреечи јаҥында олорло коштой Сибирьдиҥ МРСК-зында ӱзеери чотомолдор аайынча методикалык јакылталарды кубултары керегинде суракла база иштеер керек.\nБис, Государственный Думаныҥ аграрный комитеди, Минјуртээлемге ле башкаруга јуртээлемдик товарлар эдеечилерге ле јурттарда эл-јонго электроэнергияныҥ тарифтерин аайлаштырар суракла иштезин деп, экинчи јыл «табару» эдип турубыс. Бу сурактыҥ шылтагы мындый. Баштапкызында, тургуза ӧйдӧ Россияда 38 миллион кижи јурт јерлерде јуртап јат, олордыҥ 30 проценти «јоктулардыҥ» тоозына кирет, эмезе бу улус јӱрӱмге керектӱ ле иштеер аргазын јылыйтпаска керектӱ эҥ ас керексиштерине јӱк арайдаҥ јединет. Экинчизинде, сурактыҥ баазы јаан эмес – јурт јерде јаткандардыҥ ла јуртээлемдик товарлар эдеечилердиҥ тузаланып турган электроэнергиязыныҥ кеми ороонныҥ тузаланып турган текши кеминиҥ јӱк 1,5 проценти болуп јат. Бистиҥ, аграрник-депутаттардыҥ, санаабысла, јуртка электроэнергияныҥ тарифтерин јабызадар субсидиялар государствоныҥ политиказы болуп, федерал бюджеттеҥ берилер учурлу. Калганчы ӧйдӧ бистиҥ шӱӱлтелерис удабастаҥ јасактыҥ ӱлекери болуп чыгар деп ижемји бар: Минјуртээлемниҥ башкараачылары министерстводо јурт јерде јаткандарга јаҥы энерготарифтер аайынча јасактыҥ ӱлекери тургузылып јатканы керегинде эки катап айдышкан. Бу ууламјыда «Јурт јерлердиҥ ӧзӱми» деп он ӱчинчи национальный ӱлекерди тӧзӧгӧни јакшы болор эди. Ондый ӱзеери нацӱлекер тӧзӧӧри керектӱзи керегинде бийик трибуналардаҥ база јаҥыс катап эмес айдылган.\n—База кемдерле кандый туштажулар ӧткӱрерге туругар? Олордо кандый сурактар тургузарыгар?\n—Јаан јажыт јок, быјыл Росавтодордыҥ башкараачыларыныҥ бирӱзиле туштажар керек. Кычыраачылар, байла, билер: «Горно-Алтайск-Артыбаш» деп јол бар некелте-ээжилерге келиштире јазалган кийнинде, ол республиканыҥ мензинижинеҥ федерал мензинишке берилер. Ол јолды федерал мензинишке берерге белетеер тушта республиканыҥ тӧс калазыныҥ тыштыла барар јолды тудар суракты оныла коштой база бӱдӱрер керек ине. Горно-Алтайскта Коммунистический проспект ле Чорос-Гуркинниҥ оромы транспортко кӧмӱлип јат, анчада ла јай ӧйинде, качан Алтын Кӧлгӧ ууланган улустыҥ тоозы канча катапка кӧптӧгӧндӧ. Биске келип турган эки муҥ туристтиҥ кӧбизи автотуристтер болгоны ла олордыҥ кӧбизи Алтын Кӧлгӧ ууланып турганы кемге де јажыт эмес. Оныҥ учун, «Горно-Алтайск- Артыбаш» јолды федерал мензинишке берер тушта Горно-Алтайсктыҥ тыштыла баратан јолды тудар суракты коштондырарын кудай бойы кӧргӱзет.\nГорно-Алтайсктыҥ администрациязыныҥ ла Алтай Республиканыҥ спорткомитединиҥ республиканыҥ «Спартак» стадионын элбедери ле ӧскӱрери керегинде баштану-сурагы бар. Россия Федерацияныҥ МЧС-ныҥ Алтай Республикада башкартузы качан да «Спартак» стадионло коштой болгон, оноҥ каланыҥ јаҥдарыла јӧптӧжӱле јаҥы јерде јаҥы база тудулган. МЧС-ла јӧптӧжӱ аайынча горадминистрация «Спартак» стадионныҥ јанында озогы јердиҥ ордына Жилмассивте јаҥы јер берген. Је бу толужы эмдиге јетире эдилбеген, оныҥ учун бу блааш-тартышту сурактыҥ аайына федерал кеминде Россия Федерацияныҥ МЧС-ныҥ министри Е. Н. Зиничевле эмезе ордынчылардыҥ бирӱзиле чыгарга келижет. Калага ла спорт јондыкка јӧмӧжӧри мениҥ молјулу керегим деп бодойдым. Нениҥ учун дезе, «Спартак» стадион республиканыҥ бийик кемдӱ спорт маргаандар ӧткӱретен тӧс спорт ареназы болгоныла коштой, ол кӱӱнзеген улус график аайынча физкультурала тазыктырынатан јер болуп јат. Спорт профессионал спортчыларга эҥ бийик кӧргӱзӱлерге јединетен арга болзо, физический культура дезе эл-јонныҥ су-кадыгын тыҥыдарына ууламјылалат.\nП. БОРИСОВ куучындашкан


Телекӧрӱлте ӧйдӧҥ соҥдобойт - altaicholmon\nТелекӧрӱлте ӧйдӧҥ соҥдобойт\nБистиҥ тергееде, бастыра ороондо чылап ок, телекӧрӱлтеде ӧдӱп турган јаҥыртуларды эл-јон сескен ле болбой. Телекӧрӱлтениҥ цифровой бӱдӱмине кӧчӱп турганыла колбой, бу јуукта республикан телекӧрӱлтениҥ берилтелериниҥ каналы удурумга солылып, оноҥ ижин јаҥжыкканы аайынча улалткан болгон.\n«Эл Алтай» ГТРК-ныҥ јааны Т. А. Кончева телекӧрӱлтениҥ ижинде јаҥыртулар, јербойындагы телекӧрӱлтениҥ јуук ӧйдӧ бӱдӱретен иш-амадулары керегинде мынайда куучындаган:«Бистиҥ ороондо телекӧрӱлтениҥ цифровой формадына кӧчӧр ишке јаан ајару эдилет, ол тоодо ороонныҥ Президентиниҥ јанынаҥ. Бу кеми јаан јаҥыртуныҥ тӧс амадузы бастыра эл-јон чыҥдыйы јакшы телеберилтелерди текшилей кӧрӧрин јеткилдеери. Цифровой телекӧрӱлтеге ГТРК, оныҥ тергеелердеги филиалдары кӧчӱп јат. Арткан телеканалдар, темдектезе, губернаторский деген ле ӧскӧ дӧ телеканалдар кӧчпӧй јат. Келер ӧйдӧ олор до бу форматка кӧчӧрдӧҥ айабас, онызын ӧй кӧргӱскей.\nЦифровой телекӧрӱлтеге кӧчӧри кемиле сӱрекей јаан иш, анайда ок оны ӧткӱрерине, ол тоодо јербойындагы ретрансляторлорды келиштирте јазалдарла јеткилдеерине кӧп акча-манат керек. Акча-манат ороонныҥ Президентиниҥ јакылтазы аайынча федерал башкару чыгарат. Бу мындый јаан ишти тергеелик телекӧрӱлтелер, государственный госјӧмӧлтӧ јогынаҥ, кӧдӱрип, алып чыгып болбос. Темдектезе, бистий ле тергеелик телекӧрӱлтеге цифровой форматка кӧчӧриле колбулу ишти бӱдӱрерге 200 миллион салковой кире акча керек».\nТатьяна Анатольевнаныҥ айтканыла, телекӧрӱлте цифровой форматка кӧчкӧнин азыйда кара-ак телекӧрӱлтенеҥ ӧҥдӱзине кӧчкӧниле тӱҥдештирерге јараар. Эмди телеберилтелердиҥ јуруктарыныҥ, ӱн-табыжыныҥ чыҥдыйы чик јок јаранар. «Мындый јаҥырту бистиҥ ӧмӧликтиҥ алдына бийик некелтелер тургузат. Телекӧрӧӧчилердиҥ алдына јаан каруулу болгонысты јакшы оҥдоп, ижистеги јакшынак јаҥжыгуларысты, берилтелеристи оноҥ ары улалтарыс ла јаҥыртулар эдерис. Озо ло баштап јилбилӱ ӱлекерлердиҥ тоозын кӧптӧдӧргӧ кичеенерис. Келер јуук ӧйдӧ ӧткӱретен андый ӱлекерлердиҥ тоозында: јарлу кожоҥчы Раиса Модорованыҥ таҥынаҥ концертин, ээчиде «Алтай Микс» ӧткӱрерине белетенедис. Анайда ок бистиҥ республиканыҥ јеринде јадып турган албатылардыҥ чӱм-јаҥдарына ла јаҥжыгуларына, албатылардыҥ најылыгына, јозокту билелерге, су-кадык јадын-јӱрӱмге ле ӧскӧ дӧ сурактарга учурлалган берилтелер оноҥ ары улалар. Jурттардагы јозокту билелер керегинде биске јетирӱ этсин эмезе «Алтайдыҥ Чолмоны» газет ажыра бичизин деп, јербойыныҥ албаты-јонына баштанадым. Бис барып, андый билелер керегинде телеберилтелер белетеер эдис»—деп, Татьяна Анатольевна айтты.\nРеспубликада телекӧрӱлтениҥ берилтелериле колбой ӧткӧн лӧ ӧдӱп турган јаҥыртулар керегинде «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ производственно-техникалык бӧлӱгиниҥ јааны А. Б. Ялбаковтыҥ јартамалынаҥ:«Телекӧрӱлтениҥ цифровой технологиязыныҥ јазалдарын бис 2011 јылда алып баштаганыс, олорды тургузып, 2012 јылда тулаан айда иштедип ийгенис. Мынаҥ озо ӧйдӧ бисте текшилей аналоговый телекӧрӱлте болгон. Ол тушта бисте республикан РТПЦ-ла (радиотелевизионный передающий центр) колбу јок болгон, оныҥ учун бис телекӧрӱлтениҥ сигналдарын «Эл Телком» ажыра берип турган болгоныс. Ол дезе аналоговый сигналды спутниктеҥ алала берзе, бис оны цифровойго кӧчӱреле, бойыстыҥ цифровой вставкабысты тургузала, ойто «Эл Телкомго» цифровой сигналды берзес, ол оны ойто кайра аналоговый эттирте преобразовать эделе, РТПЦ-га берип турган болгон. РТПЦ дезе аналоговыйды алала, ойто цифровойго преобразовать эделе, бу ла јуукка јетирте калага цифровой сигнал берип турган болгон. Республика ичинде аналоговый телекӧрӱлте болгон».\n²рӧ айдылганынаҥ кӧрзӧ, чындап та, телекӧрӱлтениҥ берилтелерин кӧрӧрин јеткилдееринде чӱмдӱ иш болгон болуптыр. Jербойында цифровой телекӧрӱлтеге кӧчӧриле колбулу ээчиде бӧлӱк иш быјыл јаан изӱ айдыҥ башталганында башталып, кайда да јарым ай кире ӧй кайра учына јеткен эмтир. Бу ӧйдӧ ГТРК ла Туу-кайадагы РТПЦ ортодо оптоволоконный колбу ӧткӱрилген, бу колбуныҥ эмигиниҥ узуны 2,7 километр дешти. Бу колбуда кандый да муфта-соединение јок. Адар Борисовичтиҥ айтканыла, ол колбуны ӧткӱрер алдында «Горно-Алтайсктыҥ электрический сетьтери» деген организацияла электроколбуныҥ столмолорын ӧрӧ адалган колбуны ӧткӱрерине тузаланары јанынаҥ јӧптӧжӱ тургузылган болгон. Эмикти јердиҥ алдыла апарар арга јок—јердиҥ алдыла јӱзӱн-башка эмиктер, трассалар ӧткӱрилген учун, јерди казарга јарабас.\n—Ол колбу-эмикти ӧткӱрип койордо, РТПЦ цифровой сигналды биске аткарып турган. Бис дезе бойыстыҥ цифровой вставкабысты тургузала, цифровой сигналысты РТПЦ-га кайра берип јадыс, эмди бисте «аналоговый колена» јок—деп, Адар Борисович јартады.\nРТПЦ-ныҥ алдында турган иш—аймактардагы јурттарга цифровой телекӧрӱлтеге приемниктер тургузары. Бу ишле колбулу баштапкы јазалдар келип баштаган, темдектелгени аайынча болзо, ол иш ӱлӱрген айдыҥ 1-кы кӱнине јетпей јадып бӱдер учурлу. Текши алза, республиканыҥ 147 јуртын цифровой форматка кӧчӱрер керек.\nГТРК дезе цифровой телекӧрӱлтеле бӱткӱлинче иштеп јат—«Россия 24», «Россия 1», «Радио России» каналдарга сигналдар цифровой форматла берилет.\nТелекӧрӱлтеле колбой мындый јаан кубулта-јаҥыртулар болуп турарда, телевизордыҥ цифровой приставкалары јанынаҥ айалга кандый болор деген сурак береримде, приставкалар солылбас, улус телевизорлорын бӱгӱнге јетире канай кӧргӧн—анай ла кӧрӧр деген каруу алдым.\n—Jаҥы форматка кӧчкӧниниҥ кийнинеҥ телекӧрӱлтениҥ берилтелериниҥ ӧҥиниҥ ле табыжыныҥ чыҥдыйы јаранган. Бистиҥ телеберилтелеристиҥ врезкалары да кӧптӧгӧн. Аналоговый телекӧрӱлте 2018 јылдыҥ ортозы-учы кирезинде јоголып калар—деп, А. Б. Ялбаков айтты.\nАнайда ок ол радионыҥ ижин јаҥыртары јанынаҥ иш база ӧдӧт деген. Цифровой телекӧрӱлтениҥ «Радио России» деген каналы ажыра бистиҥ тергеениҥ де радиозын угар арга болор. Аймактарга јербойыныҥ радиозын угарына ӧй берилет, јазалдарла јеткилдеш эдилет ле иштеер улус белетелет. Эмди де кезик аймактар јербойыныҥ газеттери ажыра тӧзӧлгӧн кеми јаан эмес каналдар ажыра радионы угат. Кыскарта айтса, радио телекӧрӱлтедеҥ соҥдобос.\nJартамал: Аналоговый телекӧрӱлтениҥ аргалары, чыҥдыйы ӧйдиҥ некелтелерине келишпейт. Цифровой телекӧрӱлте цифровой кодированиени, ал-камык јетирӱлерди тузаланат—оныҥ јуруктарыныҥ ла табыжыныҥ чыҥдыйы јакшы. Цифровой сигнал ажыра башка-башка темаларлу јӱстеҥ кӧп телеканалдарды кӧргӱзер арга бар. Телекӧрӱлтениҥ бу бӱдӱминде анайда ок јӱзӱн-башка ӱзеери сервис-функциялар бар. Кыскарта айтса, кижи телевизордыҥ ижин бойы башкарып отурар аргалу—удурумга токтодоры, кандый бир јараган программаны бичидип алары, кӧрӧргӧ, программаны кайра толгооры, телевизор кандый тилле «куучындаарын» талдап алары, телеберилтелердиҥ анонсын экранга чыгарары ла о. ӧ.\nЦифровой телекӧрӱлтеге кӧчӧри федерал программа аайынча ӧдӧт. Аналоговый телекӧрӱлте 2018 јылда јоголтылар. Озолондыра темдектелгениле, аналоговыйдаҥ цифровойго кӧчӧр тушта ӱч мультиплекс болор дешкен. Бир мультиплекске 10 телеканал кирет. Jе РФ-тыҥ Минкомсвязиниҥ калганчы јетирӱзиле, тургуза ӧйдӧ бистиҥ ороондор ӱчинчи мультиплексти тузаланарына акча-манат јетпейт. Нениҥ учун дезе экинчи ле ӱчинчи мультиплекстер акча-манатла бюджеттеҥ јеткилделбейт, ол ок ӧйдӧ рекламаныҥ рыногы киреленип калган.


Кабайы болгон Алтайга амадап - altaicholmon\nКабайы болгон Алтайга амадап\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ јаан залында кандык айдыҥ 10-чы кӱнинде Калмыкияныҥ Б. Басанговтыҥ адыла адалган эл драма театрыныҥ генеральный директоры, Калмык Республиканыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, Азербайджанныҥ культуразыныҥ Кӱндӱлӱ кижизи Галина Шураева, Калмык Республиканыҥ албаты артизи Сергей Мучиряев, Калмык Республиканыҥ нерелӱ артизи Марина Кикеева бистиҥ таланыҥ СМИ-лериниҥ чыгартулу улузыла пресс-конференция ӧткӱрди.\nАлтай Республиканыҥ культуразыныҥ министри Ольга Антарадонова пресс-конференцияны ачып тура, ол Б. Басанговтыҥ адыла адалган эл драма театрдыҥ бистиҥ республикада кандык айдыҥ 10-12 кӱндеринде ӧдӱп јаткан гастролине учурлалат деп айтты. Эл театрдыҥ јайаан ӧмӧлиги таланыҥ кӧрӧӧчилерине ӱч ойын-кӧргӱзӱзин кӧргӱскен. Театрдыҥ гастроли «Большие гастроли» деген федерал программа аайынча ӧткӧн. Шак бу программа РФ-тыҥ культура аайынча министерствозыныҥ гастрольный ишти јӧмӧӧр федерал тӧс јериниҥ јӧмӧлтӧзиле ӧдӱп јат.\nКалмык эл театрдыҥ генеральный директоры Галина Шураева Туулу Алтайга амадап келгениниҥ тӧс шылтагы бистиҥ тазыл-тамырыс, угы-тӧзис мынаҥ барган деп айтты. Турган јери, эбире курчаган кырлары, ар-бӱткени кайкамчылу болгонын база темдектеди.\n«Бистиҥ театрыс керегинде сӧзин слерге амадап экелген ӱч ойын-кӧргӱзӱ айдар. Россия Федерацияныҥ ла Калмык Республиканыҥ санадыныҥ нерелӱ ишчизи, Азербайджанныҥ культуразыныҥ Кӱндӱлӱ ишчизи, режиссер Борис Манджиевтиҥ ады-јолы танылу, јарлу. Алтайга экелген «Я — Будда» деген кӱӱлик туујызы текши Россияда база ады-чуузы чыккан ойын-кӧргӱзӱ. Сӱреен кӧп учурлу сӧстӧр дӧ айдылган, баалаганын керелеген дипломдоры да кӧп — деп, Галина Борисовна айтты. — Борис Манджиев онойдо ок театрдыҥ ченемелдӱ художественный башкараачызы».\nЭкелген экинчи ойын-кӧргӱзӱ «Араш» деп адалат. Бу ойын-кӧргӱзӱ калыктар ортодогы кӧп тоолу театрал фестивальдардыҥ лауреады. Ол калмык албатыны айдуга апарганы керегинде. Мында албатыныҥ тӱӱкизиниҥ ачулу, сысту бир бӱги. Кыскарта айтса, Араш деп уулчак Сибирь јаар айдаткан. «Араш» деген ойын-кӧргӱзӱ ажыра ол уур-кӱч јылдарда бистиҥ албатыга болужын јетирген, јӧмӧгӧн сибиряктарга быйаныс јетиредис деп, Галина Борисовна айткан.\nГ. Шураева калмык элдиҥ той-јыргалын экелбес аргабыс јок деп айдып, «Калык чӱмделгезинде, той-јыргалда калмык элдиҥ чӱм-јаҥжыгулары. Онойып бис слерге эҥ ле учурлу, темдектӱ, танылу ойындарысты экелдис» — деп чокымдады.\nПресс-конференцияныҥ туружаачыларына театрдыҥ јааны Г. Шураева јайаан ӧмӧликтиҥ ижи јанынаҥ элбеде айтты. Олор Азербайджанныҥ театрыла беш јылдыҥ туркунына ӧмӧ-јӧмӧ иштеп јаткан болуптыр. Онойып, Г. Шураева бистиҥ эл театрыстыҥ башкараачызы Э. Иришевала кожо иштеери јанынаҥ шӱӱлте этти. Эки театрдыҥ учредительдери акча-манатла јӧмӧгӧн болзо, иштиҥ јаҥы бӱдӱмдерин тузаланары јанынаҥ база айтты. Темдектезе, ойын-кӧргӱзӱлериле, режиссерлорло таныжарга јараар. Бир сӧслӧ, бу ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрериле колбой оныҥ бӱдӱмдери улай ла солынат.\nГалина Шураева онойдо ок ончо эл-тергеелик театрлардыҥ курч, ӧҥзӱре сурагы — драматургия јанынаҥ бойыныҥ шӱӱлтелерин база айтты. «Эл тергеелик драматургия јокко јуук. Драматургты ӱредип аларына кӧп ӧй керек. Ӱзеери тӧрӧл тилиле бичип тургандар ас. Бис бу айалгадаҥ бойыстыҥ аргабысла, кӱчисле чыгадыс. Калмык албатыныҥ јаҥжыгуларын, тилин корулап ӧскӱредис. Темдектезе, Б. Манджиев бир чокым теманы алып, бичип јат — деп, ол айтты. — Онойып ла «Я — Будда», «Араш», «Калмык той» тургузылган».\nОныҥ темдектегениле, эл театрда сегис ӱйе јайаан јайалталар иштеп јат, ороонныҥ бийик ӱредӱлӱ заведениелерин божоткон, олордо тоомјылу, ченемелдӱ эки аксагал бар. Jаан ӱйениҥ улузы оогошторын, јииттерин таскадып, јаан јолго чыгарат.\nБӱгӱнги кӱнде бу театр калыктар ортодогы театрал фестивальдардыҥ јаантайынгы туружаачызы. Оныҥ јайаандык иштери улай ла кайралдарла темдектелет. Республиканыҥ јайаандык ӧмӧликтери ортодо албатыныҥ культуразына, тилине, литературазына јилбӱни, ајаруны элбеде тыҥыдарында ол тӧс јерде турат. Бу театрдыҥ гастрольдоры Алтайдыҥ кийнинеҥ Тувада ла Бурятияда ӧдӧр.\nПресс-конференцияныҥ база бир туружаачызы ады-јолы јарлу артист, тоомјылу аксагал Сергей Мучиряев јети јаштуда энезиле кожо айдуныҥ јолын ӧткӧн. Ол Тюменский областьта ӧскӧн, таскаган. Энезиле экӱ јыш тайгада колхозто иштеген. Jиит јетинчи класстыҥ, оноҥ онынчы класстыҥ кийнинде ӱредӱге, институтка кирерге кӱӱнзеген, је оны албаган. «1955 јылда бисти реабилитировать эткен. 1958 јылда мен театрдыҥ, кӱӱниҥ ле киноныҥ Ленинградтагы институдына ӱренерге киргем. ¯ренип турала, ӱчинчи курста ӱредӱни таштаарга санангам. Энем јӧпсинген. Jе мен јазап сананала, ӱредӱни таштабадым — деп, ол куучындады. — Онойып мен 55 јыл театрда иштеп јадым. ²ткӧн јылда театрыс 80 јылдыгын темдектеген».\n—Театрдыҥ эҥ баштапкы артисттери 1936 јылда Астраханьда санаттыҥ училищезин божоткондор. Оноҥ 1941 јылда ГИТИС-ти божодоло келген бир бӧлӱк јииттер фронтко атанган. Олордоҥ 5-6 ла кижи арткан. Сегис ӱйе артисттердиҥ ортозында мен эҥ ле «јииди» болорым. Бис Кӱнбадыш Европаны, Россияны бӱткӱлинче, база Монголияны эбирип келдис» — деп, С. Мучиряев айтты.\nБойыныҥ јайаандык ижи, јолы керегинде Марина Кикеева куучындады. Ол «Я — Буддада» јаш балалу эпшини ойнойт. Тургуза ӧйдӧ ГИТИС-те режиссерго ӱренип јат. Jе ол бойын озо ло баштап актриса деп чотойт. «Бис, јайаан јашӧскӱрим, Борис Манджиевтиҥ, Галина Шураеваныҥ ӧйинде иштеп јатканысла оморкойдыс. Театр, бис келер ӧйгӧ иштейдис. Байлык ченемелдӱ башкараачылар јиит актерлор вузтарга кирип ӱренерин ајаруда тудат. Улай ла гастрольдорго јӱредис, кӧрӧдис, ӱренедис. Галина Борисовна Москвадаҥ театрал критиктерди кычырат. Олор бистиҥ ижисти кӧрӧт, ајарулар эдет, онызы ӧрӧ ӧзӧргӧ база керектӱ» — деп, М. Кикеева айтты.\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган театрдыҥ башкараачызы Эмма Иришева «Большие гастроли» деген федерал программа аайынча Россияныҥ баш театрларыныҥ талада ӧткӧн гастрольдоры јанынаҥ куучындады. Темдектезе, ӧткӧн јылда Москвадаҥ «Театр юного зрителя», Барнаулдаҥ наадайлардыҥ «Сказка» деп театрлары келип јӱрген. Бӱгӱн алтай эл-јонго Калмык Республиканыҥ театры келгенин аҥылап темдектеди.\nЭмма Иришеваныҥ айтканыла, бистиҥ эл театр бойыныҥ ойын-кӧргӱзӱлерин ӱлӱрген айдыҥ 3-5 кӱндеринде Элистада кӧргӱзер. Оныҥ кийнинеҥ Алтайга хакас театр келер. «Большие гастроли» башка-башка талалардыҥ, калыктардыҥ культуразыла, чӱм-јаҥдарыла, тӱӱкизиле, тилиле кӧрӧӧчилерди тереҥжиде, јууктада таныштырар арга берет. Гастрольдор керектӱ, оныҥ учуры текши ороонныҥ эл-јоныныҥ ӧзӱмине сӱреен учурлу ла тузалу.


Белокурихада геопарк тӧзӧӧри керегинде - altaicholmon\nТегерик столды Алтайдагы государственный университет, РАН-ныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ сууныҥ ла экологияныҥ сурактары аайынча институды ла «Курорт Белокуриха» АО ӧткӱрген. Оныҥ модераторлоры «Курорт Белокуриха» АО-ныҥ генеральный директорыныҥ ордынчызы Олег Акимов ло географияныҥ билимдериниҥ докторы Александр Дунец болгон. Тегерик столго бистиҥ республикадаҥ кычырылган болгон: АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ аграрный политика, экология, ар-бӱткенди тузаланары аайынча комитединиҥ председатели Василий Манышев, Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ билимчилери Мария Сухова ла Нина Кочеева. Бу билимчилер Кош-Агаш, Оҥдой ло Улаган аймактардыҥ јеринде «Алтай» геопарк тӧзӧӧри ле ӧскӱрери јанынаҥ иштейт.\nВасилий Манышевтиҥ айтканыла, ол јуунныҥ эксперт-спикерлериниҥ тоозында: РАН-ныҥ география аайынча институдыныҥ ведущий билим ишчизи, Орус географический обществоныҥ туризмниҥ ӧзӱми аайынча комиссиязыныҥ турчызы Юрий Баденков, РАН-ныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ сууныҥ ла экологияныҥ сурактары аайынча институдыныҥ баш билим ишчизи Софья Платонова, ГАГУ-ныҥ билим ле инновационный иш аайынча проректоры, географияныҥ билимдериниҥ докторы Мария Сухова, Алтайдагы государственный университеттиҥ биология аайынча факультединиҥ деканы, биологияныҥ билимдериниҥ докторы Марина Силантьева.\nПарламентарийдиҥ темдектегениле, бу јуун геопарктар тӧзӧӧри, олордыҥ туризмниҥ ӧзӱминде учуры, Белокуриханыҥ турист кластеринде геопарк тӧзӧӧриниҥ аргалары керегинде сурактарга учурлалган болгон. Шӱӱжӱ ӧйинде оныҥ туружаачылары Алтайдыҥ јабыстай зоназыныҥ тӱндӱк талазыныҥ ла ого одоштой јерлердиҥ геологический объекттерге тӧзӧлгӧлӧнгӧн таныштыру тур-јорыктар тӧзӧӧри јанынаҥ ресурсный аргаларын кӧргӧн.\nВасилий Манышевтиҥ айтканыла, «геопарк» деген оҥдомол ӧткӧн чактыҥ 90-чы јылдарыныҥ ортозы кирезинде табылган. Jер-телекейде геологический учурлу зоналарды чеберлееринде ле олордыҥ учурын бийиктедеринде ол јаан учурлу. Келиштирте айтса, ол ачык теҥериниҥ алдында музей болуп јат. Ого ландшафтардыҥ геологиязы, геологический бӱдӱмдер, јердиҥ алдында байлыктар, минеральный сырье ло о. ӧ. кирет. Бу јанынаҥ темдек эдип, Китайды алар керек: мында 138 геопарк бар. Туризмнеҥ кирелте болорын кичееп, билим шиҥжӱлерди јаҥы кемине јетирип, анайда ок јербойыныҥ албаты-јонына иштеер јаҥы јерлер тӧзӧп тура, экономиканыҥ ӧзӱми бир аай барарын јеткилдеер арга болот.\nТегерик столдыҥ ӧткӧн аайы керегинде куучындап, парламентарий анчада ла Олег Акимовтыҥ куучынына аҥылу ајару эткен. Бу кижи Белокуриханыҥ турист кластеринде геопарк кандый ууламјы-тӧзӧлгӧлӧ тӧзӧлӧри керегинде элбеде куучындаган. Геопарк тӧзӧӧри аайынча шӱӱлте мында туристтердиҥ тоозы јылдаҥ јылга кӧптӧп турганыла база колбулу. 90-чы јылдарда Белокурихада јылына 70 муҥ кижинеҥ амырап туратан болзо, 2010 јылда — 140 муҥ, 2016 јылда — 240 муҥ кижи амыраган.\nДокладчиктиҥ темдектегениле, бӱгӱн јадын-јӱрӱм туризмниҥ ӧзӱмине јаан ајару эдерин там ла некейт. Белетелген программа аайынча 3 муҥ јерлӱ санаторный бӧлӱк, Белокуриха-2-де туу-чананыҥ ла биатлонныҥ эки трассазын тудары ӧдӧт. Белокуриха-3-ти эмдеер-турист санаторий эдип ӧскӱрер деген шӱӱлте бар: амырап турган улус башка-башка турист маршруттарды (аттыҥ, кӧлӱктиҥ, јойу базыштыҥ) эрчимдӱ тузаланзын деп. Мыныла колбой, јериниҥ кеми 40 муҥ гектардаҥ кӧп «Предгорье Алтая» деген парк тӧзӧлӧт. Бодоштыра ады «Фас Алтая» деген геопарк јанынаҥ иш ӧдӧт.\nВасилий Манышев куучын айдып тура, Алтай Республиканыҥ јеринде туризм тӧзӧӧриниҥ ченемелин Туулу Алтайдыҥ ар-бӱткениниҥ аҥылу коруулду јерлериле колбулу иш ажыра кӧргӱскен.


Республикан бюджет јӧптӧлгӧн - altaicholmon\nРеспубликан бюджет јӧптӧлгӧн\nЈаҥар айдыҥ 11-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ јетинчи созывыныҥ ээчий он тӧртинчи сессиязы ӧткӧн.\nСпикер Владимир Тюлентинниҥ башкарып ӧткӱрген сессияныҥ ижинде 41 депутаттаҥ 38 депутат, ол тоодо бирӱзи видеоконференцколбу аайынча, анайда ок АР-дыҥ башчызы, АР-дыҥ башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин, РФ-тыҥ Федерация Совединиҥ турчызы Татьяна Гигель, республикан башкаруныҥ турчылары, федерал бӱдӱреечи органдардыҥ Алтай Республикада башкартуларыныҥ чыгартулу улузы турушкан. Сессияда 18 сурак, ол тоодо 13 јасактыҥ ӱлекери кӧрӱлген.\nТӧс сурак – ол 2021-2023 јылдарга республикан бюджетти јӧптӧӧри болгон. Оныҥ да учун сессияда «Алтай Республиканыҥ 2021 јылга ла темдектелген 2022 ле 2023 јылдарга республикан бюджеди керегинде» республикан јасактыҥ ӱлекери шӱӱжилген. Бу ӱлекер мынаҥ озо парламенттиҥ комитеттеринде ле јети ишмекчи группада кӧрӱлген.\nАР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, АР-дыҥ акча-манат аайынча министри Ольга Завьялова јасактыҥ ӱлекери баштапкы кычырышта јӧптӧлгӧнинеҥ ала бюджет 3,535 миллиард салковойго кӧптӧгӧнин темдектеген, федерал бюджеттеҥ отраслевой ведомстволорго кӧчӱрилген акчаныҥ шылтузында.\nОльга Завьялованыҥ айтканыла, 2021 јылга темдектелген кирелтелердиҥ кеми 25,107,6 миллиард салковой, 2022 јылга – 22,597,1 миллиард ла 2023 јылга – 21,606,3 миллиард салковой болор. Алтай Республиканыҥ республикан бюджединиҥ чыгымдары 2021 јылга – 25,217,6 миллиард, 2022 јылга – 22,680,4 миллиард ла 2023 јылга – 21,657,9 миллиард салковой болор.\nЧыгымдарда тӧс ууламјы озо эдилер ле социальный учурлу молјуларды, нацӱлекерлер ле республиканыҥ социально-экономикалык ӧзӱми аайынча таҥынаҥ программалары аайынча молјуларды бӱдӱрерине эдилер.\nВице-премьердиҥ темдектегениле, целевой акча-манат болуштыҥ кеми 8 миллиард салковой болуп јат. Олордоҥ 4,6 миллиарды субсидиялар, 1,751 миллиард салковойы табыштырылган молјуларды бӱдӱрерине субвенциялар ла бюджеттер ортодогы ӧскӧ трансферттер. Тӧс ӱлӱзи тергеениҥ социально-экономический ӧзӱминиҥ индивидуальный программазына келижет.\nМынайып, целевой акчалар, јолдыҥ фондынаҥ башка, 13,654 миллиард салковой болуп јат. Олордоҥ республикан бюджеттиҥ акча-манады мынайда ӱлештирилет: 8,308 миллиард салковой эмезе 48 проценти ишјал тӧлӧӧри аайынча молјуларды бӱдӱрерине ле 1,541 миллиард салковой кыйалтазы јоктоҥ медицинский страхованиениҥ Фондына взностор аайынча молјулар.\nОльга Завьялованыҥ јартаганыла, акча-манаттыҥ 72 проценти озо ӧткӱретен керек-јарактарга барып јат. 941 миллион салковой публичный нормативный молјулар, бастыра гарантированный тӧлӧмирлер, 5 процентке бийиктегениле кожо.\n195 миллион салковой јеҥилтелер алар категориялу граждандарга медикаменттер ле эмдер аларына, тергеениҥ тыштында медучреждениелерде эмденерине темдектелген.\nМуниципал тӧзӧлмӧлӧрди ишјалла јеткилдеринеҥ башка јӧмӧлтӧ эдерине 700 миллион салковой темдектелген. Бу акчалар 16 госпрограмма аайынча ӱлештирилген.\nӰредӱликке 5,543 миллиард, социальный коруланышка 4,4 миллиард, ЖКХ-га ла транспортный комплекске 4,3 миллиард, су-кадыкты корыырына 3 миллиард салковой аткарылат.\nИндивидуальный программа аайынча социальный бӧлӱкке 339 миллион, экономикага 643 миллион салковой ууламјылаары темдектелет. Капитальный вложениелердиҥ объекттерине инвестициялар 885,9 миллион салковой болуп јат. Бу акча мындый бӧлӱктерге ӱлештирилген: су-кадыкты корыырына – 35 миллион (перинатальный тӧс јер ле онкологический диспансер); ӱредӱликке – 400 миллион (7-чи таҥмалу школды, балдардыҥ садтарын ла Культураныҥ колледжиниҥ общежитиези аайынча ПСД); культурага – Белтирде Культураныҥ туразын јетире тударына; физический культура ла спорт – Кан-Оозы јуртта ла Горно-Алтайскта физкультурно-су-кадыкты тыҥыдар комплекстер тударына; социальный јеткилдештиҥ бӧлӱгине – 139 миллион салковой – ӧскӱс балдарга јадар јер аларына.\nЖКХ-ныҥ инфраструктуразыныҥ ӧзӱминиҥ бӧлӱгинде 100,6 миллион салковой граждандарды аварийный айалгада туралардаҥ кӧчӱрерине; индивидуальный программа аайынча суула јеткилдеерине ле газ ӧткӱрерине – 26 миллион салковой. Резервный фондтор керегинде айдар болзо, олор 80 миллион салковой кеминде темдектелген (чочыдулу айалгалар ла АР-дыҥ башкарузы).\nВице-премьер анайда ок Јолдыҥ фонды 4,678 миллиард салковой кеминде белетелгенин темдектеген. Бу акчадаҥ тудум иштерге — 1 миллиард, капитальный јазал иштерге ле јолдорды јакшы айалгада тударына – 3,5 миллиард салковой акча ууламјылалар. Каланыҥ агломерациязына 2021 јылда 65 миллион аткарылар. Бюджеттиҥ акчазынаҥ 7,378 миллиард салковойды муниципалитеттерге аткарары темдектелет.\nДепутаттар бюджеттиҥ ӱлекери аайынча шӱӱлтелерин база айткан. КПРФ-тыҥ фракциязыныҥ башкараачызы Виктор Ромашкин башкарып турган фракциязы республикан бюджет керегинде јасактыҥ ӱлекерин экинчи ле калганчы кычырыштарда јӧмӧбӧс деген.\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ эконмикалык, акча-манат ла калан аайынча комитединиҥ јааны Артур Кохоев Алтай Республиканыҥ депутаттары ишмекчи группалардыҥ јуундарында эрчимдӱ турушканын ла башка-башка ууламјылар аайынча ьоло јетирӱлер алганын темдектеген. Оныҥ айтканыла болзо, ишмекчи группалардыҥ бастыра 21 јууны ла комитеттердиҥ 15 јууны ӧткӱрилген. «Нулевой кычырыш» ӧйинде депутаттар республикан башкаруга 96 тӱп-шӱӱлте белетеген. Бюджеттиҥ ӱлекери ишмекчи группалардыҥ јуундарында кӧрӱлген кийнинеҥ байа 96 тӱп-шӱӱлтедеҥ 80-неҥ кӧби арткан. Анайда ок республикан бюджеттиҥ јасакбериминиҥ некелтелери аайынча публичный угуштар ӧткӧн. Олор баштапкы катап видеоконференц колбу аайынча ӧткӧн. Анда 60-наҥ кӧп кижи турушкан. Бу керек-јарак ӧдӧр тушта оныҥ туружаачылары бюджеттиҥ ӱлекери аайынча 12 рекомендация белетеген.\nПарламентарийдиҥ темдектегениле, экинчи кычырышка республикан башкару ишмекчи группалардыҥ, комитеттердиҥ јуундарында ла публичный угуштарда алынган тӱп-шӱӱлтелерди ајаруга алган. Ол тӱп-шӱӱлтелердиҥ кӧп сабазы 2021-2023 јылдарга республикан бюджет керегинде јасактыҥ ӱлекерине кирген.\nБу ок ӧйдӧ 2021-2023 јылдарга республикан бюджетке 12 тӱп-шӱӱлте кирбеген. Ишмекчи группалардыҥ ла комитеттердиҥ шӱӱлтелери, парламенттиҥ экономикалык, акча-манат ла калан политика аайынча комитединиҥ јӧби аайынча ол 12 тӱп-шӱӱлте Эл Курултайдыҥ Алтай Республиканыҥ «Алтай Республиканыҥ 2021 јылга ла темдектелген 2022 ле 2023 јылдарга республикан бюджеди керегинде» јасагыныҥ ӱлекерин экинчи ле калганчы кычырышта јӧптӧӧри керегинде јакааныныҥ ӱлекер-проегине кирген.\nМынайда айдып, Артур Кохоев «Алтай Республиканыҥ 2021 јылга ла темдектелген 2022 ле 2023 јылдарга республикан бюджеди керегинде» јасактыҥ ӱлекерин экинчи ле калганчы кычырышта јӧптӧӧр керек деген шӱӱлте эткен.\nДепутаттар профильный комитеттиҥ председателине сурактарын берген соҥында, республикан бюджет керегинде јасактыҥ ӱлекерин јӧптӧӧри аайынча ӱнбериш ӧткӧн. Оныҥ турулталарыла Алтай Республиканыҥ «Алтай Республиканыҥ 2021 јылга ла темдектелген 2022 ле 2023 јылдарга республикан бюджеди керегинде» јасагыныҥ ӱлекерин экинчи ле калганчы кычырышта јӧптӧлгӧн. Бюджетти јӧптӧӧри учун 34 депутат, удура 4 депутат болгон. Бирӱзи воздержался. Сессия башталып турарда, оныҥ ижинде 38 депутат турушкан. Бир кезек ӧйдӧҥ база бир депутат кожулган.\nСессияда анайда ок ӧскӧ дӧ сурактар кӧрӱлген. Темдектезе, Кыйалтазы јоктоҥ медицинский страхованиениҥ јербойындагы фондыныҥ ӱч јылга бюджеди керегинде јасак јӧптӧлгӧн. Баланы балазынган билелерге тӧлӧмир акчаныҥ кем иле оны тӧлӧӧр ээжилер керегинде јасакка кубулталар кийдирилген. Ижин јаҥы баштап јаткан таҥынаҥ аргачыларга нулевой калан ставка тургузылып јатканы керегинде айдылган. Промышленный политикага керегинде јасакка кубулталар кийдирилген.\nБу ок сессияда депутаттар одоштой турган Алтайский крайдыҥ спорт аайынча министерствозынаҥ Кош-Агаш аймакта тӧрт кырга альпинисттердиҥ ады-јолдорын адары керегинде шӱӱлтезин јаратпаган.


25.08.2017 - altaicholmon\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 95 јылдыгына учурлай\nСыгын айдыҥ 3-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ тӧс стадионында бир ле уунда спорттыҥ эки јаан маргааны ӧдӧр. «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ сыйына ӧдӧтӧн бу маргаандар «Ирбизектиҥ ойындары» ла «Сартакпайдыҥ согоондоры» деп адалат.\nБирлик ӱредӱ-таскамалду иш тӧзӧӧри\nКуран айдыҥ 22-чи кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ӱредӱчилердиҥ јаҥжыккан республикан конференциязы ӧтти. Ол «Алтай Республиканыҥ ӱредӱлигинде бирлик культурно—таскамалду иш тӧзӧӧри» деген суракка учурлалды. Республикан кемдӱ бу јуунга ончо аймактардаҥ, каладаҥ педагогтор, таскадаачылар, ӱредӱликтиҥ ветерандары, кычыртулу улус јуулышты\nJӧмӧлтӧ адылу эдилер\nАлтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы, јурт ээлем аайынча министр А. П. МАНЗЫРОВЛО јурт ээлемле колбулу сурактар јанынаҥ ӧткӧн куучын—эрмекти јарлап турус\nБу кӱндерде Тыва Республикада кайчылардыҥ «Хӧӧмей-2017» деген элбек кемдӱ фестивали ӧткӧн. Туулу Алтайдыҥ кайчылары албатылар ортодогы бу јаан фестивальда база турушкан. Кайчылардыҥ маргаанында телекейге јарлу «Алтай кай» ансамбль ла «Ээлӱ кай» ӧмӧлик бойыныҥ бийик узын керелеп, кӧрӧӧчилерди база сӱӱндирген ле кайкаткан.\nБразилияныҥ томонокторы бисте\nКалганчы јылдарда Алтай крайда ла Алтай Республикада саҥ башка томоноктор кӧрӱнер боло берди. Олор тегин томоноктордоҥ чик јок јаан, канаттары јалтырап тургандый, ичи сары-јажыл ӧҥдӱ ле кӧбӧлӧктӧргӧ тӱҥей.\nДиспансеризация јеҥӱлӱ ӧтти\nОҥдой аймактыҥ эмчилигинде јылдыҥ ла ӧткӱрилип турган диспансеризация јаан изӱ айда јеҥӱлӱ туузылды деп, Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозы јетирет. Темдектелген план 100 процентке бӱткен.\nТарифтерди эл-јоныҥ шиҥжӱзинде тудар\nГорно-Алтайсктыҥ администрациязында јондык организациялардыҥ чыгартылу улузыныҥ туштажузы болды. Ондо улус тураларда јатканы, олорды суула, јылула јеткилдегени учун тӧлӧйтӧн тӧлӧмирлер керегинде сурак шӱӱжилген.


Июнь 2021 - Страница 5 из 11 - altaicholmon\nЈайгы эҥирдеги кӱӱлик элестер\nЭл театрдыҥ залы толо. Јакшынак концерттерге «суузап» калган, јараш кийинген улус оныҥ башталарын сакып, бой-бойын ајыктап, куучындажып, сакып отурды. Олордыҥ ортозында мен база болдым.\nКажы ла ороонныҥ, кажы ла таланыҥ байлыгы улус, анчада ла эпшилер ле балдар болуп јат. Бӱгӱн мен Кош-Агаш аймактыҥ ӱй улузыныҥ советтериниҥ ижин эске алынар кӱӱним бар. Ӱй улустыҥ экономиканыҥ башка-башка ууламјыларына, социальный јӱрӱмге јетирип турган камааны сӱрекей јаан.\nКичӱ изӱ айдыҥ 10-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министерствозында ада-энелерге учурлалган «Јеткер јок бала туш» деп федерал ӱредӱлӱ программаныҥ таныштырузы ӧткӧн.\n«Ӧй — эҥ јаан јаргычы…»\nАлтай калык бойыныҥ кӱӱниле Россияныҥ эл тергеезине киргениниҥ 265 јылдыгына ла Алтай Республика тӧзӧлгӧниниҥ 30 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун кичӱ изӱ айдыҥ 11-чи кӱнинде АР-дыҥ парламентинде ӧткӧн.


Кӧлӱкте балдарды кайда отургызар? - altaicholmon\nРоссияныҥ Госавтоинспекциязыныҥ башкараачызыныҥ ордынчызы В. Кузинниҥ журналисттерге јартаганыла, јети јашка јетпеген балдарды эмди машинаныҥ ичинде јаҥыскан артырарга јарабас. Мындый некелтени бускан тискинчи административный јанынаҥ каруузына тургузылар.\nJаҥы ээжилерде айдылганыла, јети јаштаҥ ашкан балдарды јеткер болбозын јеткилдеечи курла курчаар керек. 12 јаштаҥ кичинек балдарды мотоциклдиҥ кийин отургыжында отургызарга јарабас.


«Иш јаҥы ла башталып јат...» - altaicholmon\n«Иш јаҥы ла башталып јат…»\nАлтай Республиканыҥ јасакчы јаҥыныҥ Федерация Советте чыгартулу кижизи Татьяна Гигель ӧткӧн неделеде Ӱстиги палатаныҥ спикери Валентина Матвиенконыҥ баштап јӱрген делегациязыла кожо Китайда болды. Россияныҥ сенаторлоры РФ—тыҥ Федерал Jууныныҥ ла КНР—дыҥ албатызыныҥ чыгартулу улузыныҥ Бастыракитай јууныныҥ парламенттер ортодо ӧмӧ—јӧмӧ иштейтен комиссиязыныҥ 4-чи јууныныҥ ижинде турушкандар. Бӱгӱн сенатор газеттиҥ кычыраачыларына бу јол—јорык керегинде куучындайт:\n—«Кыдаттардыҥ кайкалы» керегинде бистиҥ ӧйдӧ сӱрекей кӧп айдылат. Jе јазап сананып кӧрзӧ, коштой јаткан ороонныҥ экономиказыныҥ једимдери олордыҥ јӱсјылдыктардыҥ туркунына чебер алып келген јаҥжыгуларыла јуук колбулу ла тудуш болгоны јарталар. Бу јол-јорык эки јанына тузалу болды.\nЭкономиканыҥ государствоныҥ шиҥжӱзи јогынаҥ таҥынаҥ башка «рыночный» болор аргазы јогыла бис Китайда база таныштыс. Бӱгӱнги кӱнде товарлар эдип чыгараачылар јаҥыс та бой-бойлоры ортодо тартыжып турган эмес, айландыра айалгалар оноҥ кату ла кӱч, рынокто ончолорынаҥ артык болоры учун бӱткӱл государстволор бой-бойлоры ортодо база тартыжат. Бу тартыжуда государстволорыныҥ јилбӱлерин таҥынаҥ улустыйынаҥ бийик тудуп, байа «једимниҥ философиязын» государствозыныҥ текши ӧзӱмине келиштире тузаланып тургандар јеҥет.\n—Татьяна Анатольевна, Россияныҥ делегациязыныҥ Пекинде ӧткӱрген туштажуларында Слерди танынаҥ бойыгардыҥ турушканыгар кандый болды?\n— Пекинде мен эки «тегерик столдо» туружып, «Агашты корулаары: јасакчы аспекттер» деп темала јетирӱлер эткем. Баштапкы учуралда куучын-эрмек транспортный логистиканы ӧскӱрери, инфраструктурала колбулу јаан проект-ӱлекерлерди ичкерледери керегинде ӧткӧн. Экинчизинде дезе агаш ээлемниҥ јасактары јанынаҥ ченемел алыш болгон. Кыдаттар бистиҥ ороондо иштеп турган Агаш кодекс јанынаҥ бистиҥ шӱӱлтелеристи јилбиркеп уккан.\nРоссияныҥ президенти Владимир Путин бу јууктарда Китайда болгоны керегинде бастыра улус билер. Анда президент Россияныҥ келер ӧйдӧги ӧзӱминиҥ ууламјыларын база катап чокымдаган. Ороонныҥ башкараачызы Китайда бололо, «Евразияныҥ кӱчтӱ транспортыныҥ тамыр-тӧстӧрине» јаан ајару эткен. Биске, чындап та, транспортло колбулу Европа — Кӱнбадыш Китай деген телекейлик ӱлекер-проекке јаан ајару эдип, бойлорыста бар јолдорды олорго келиштире лапту чыныктап јазаар керек. Россияныҥ Кӱнбадыштыҥ ла Кӱнчыгыштыҥ телекейин бириктирген учуры јаан. Бу тӱӱкилик јолдоҥ ол качан да кыйбаган. Бойына молју эдип алынган керекти Россия бӱгӱнги кӱнде ак-чек апарып јат деп темдектеер керек.\nJер-телекейдиҥ агаштар ӧскӧн јерлериниҥ тӧртинчи ӱлӱзи Россияга келижип, бисте агаш байлыктардыҥ 96,8 % государствоныҥ јӧӧжӧзиниҥ тоозына кирип турганы керегинде куучындаарымда, олор онызын јилбиркеп ле јарадып уккан. Ороонныҥ байлыгы болгон агаш ӧзӱмдеристи приватизировать эдерге мууканган улус бисте база болгон, је государство оны болдыртпаган. Агаштар ӧскӧн јерлер бисте тургуза ӧйдӧ узак ӧйгӧ јӱк ле арендага табыштырылат. Кыдаттарла бисте бар ченемелле ӱлешкенис сӱрекей учурлу болды. Агаш ол — государствоныҥ байлыгы. Ол бисте государствоныҥ јӧӧжӧзи болуп артар учурлузы чындык болгоны јанынаҥ шӱӱлтемди айткам. «Тегерик столдыҥ» ээлериниҥ агаш байлык јанынаҥ бистиҥ шӱӱлтелерисле јӧпсинип турганын кӧрдис.\n—Китайда болгон јӧптӧжӱлерде Сибирьдиҥ тергеелериниҥ адынаҥ јӱк ле Алтай Республикадаҥ сенатор турушкан деп билерис. Кыдаттардаҥ бистиҥ тергееге јилбӱлер бар ба?\n—Бу учуралда бис кыдаттарла јӱк ле федерал кеминдеги сурактарды шӱӱшкенис. Президент Владимир Путин кичӱ изӱ айда Китайда транспорттыҥ Европа ла Кӱнбадыш Китай ортодогы јолдорыныҥ ӧзӱми керегинде куучын-эрмек ӧткӱрген. Ол тушта «РЖД» ОАО ло «Китайдыҥ темир јолдорыныҥ» корпорациязы ортодо «Кошторды темир јолдорло Китай — Россия — Европа ууламјыла тартарын тӧзӧӧри керегинде Меморандумга» кол салылган. Бу туштажуда эки ороонныҥ башкараачылары база турушкан. Келер ӧйдӧ иштеп баштайтан бу ӱлекерде Казахстан туружарга база белетенет.\nJаан јашту ӱйениҥ улузы бойыныҥ ӧйинде Китай јаар Дружба деп станцияга јетире темир јол тудулганын ундыбаган болбой. Jе тудум иштер 60-чы јылдардыҥ учында болгон керек-јарактардаҥ улам токтоп калган. 2018 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 17-чи кӱнинде Астанада дезе Евразияныҥ экономикалык ӧзӱминиҥ биригӱзи ле КНР ортодо ӧмӧ-јӧмӧ иштеериниҥ тӱӱкилик јӧптӧжӱзи тургузылган. Тургуза ӧйдӧ оныҥ технический ле экономический тӧзӧлгӧлӧриниҥ ууламјылары чокымдалат. Кыдаттар ШОС-ко кирип турган ороондорго Китайдаҥ Орто Азия ажыра Европа јаар ла Африканыҥ континентине јетире тудулатан Торко јолды ичкерледеринде эрчимдӱ турушсын деп баштанат. Россияныҥ Тӱндӱк-Кӱнбадыш јанындагы јерлеринде Соликамск (Пермь), Сыктывкар ажыра Архангельскке ле Тӱндӱктеги талайга јетире темир јол тудулары темдектелет. Бу ӱлекерде кыдат инвесторлор эрчимдӱ туружат. Бу ӱлекер Россияда ХХ чактыҥ башталганында элбеде шӱӱжилген эди, је ол бир канча шылтактардаҥ улам бӱткӱл јӱсјылдыкка токтоп калган.\nТургуза ӧйдӧ транспорттыҥ ӧткӱштериниҥ (МТК) «Приморье-1» ле «Приморье-2» деген адакы ӱлекер-проекттери кӧрӱлет. Ороонныҥ Кӱнчыгыштагы тергеезин ӧскӱрери аайынча министерство Россияныҥ ла КНР-дыҥ башкарулары ортодо ӧдӧтӧн туштажуларды кидим белетейт. Бу туштажуда эки ороонныҥ МТК-зын ӧмӧ-јӧмӧ ӧскӱрериниҥ документтерине кол салылар учурлу. Бу јӧптӧжӱле колбулу сурактар 2018 јылдыҥ сыгын айыныҥ 11-13 кӱндеринде Владивостокто ӧдӧтӧн Кӱнчыгыштыҥ экономиказыныҥ тӧртинчи форумында кӧрӱлер.\nРоссияныҥ Федерация Соведи — тергеелердиҥ палатазы. Кыдаттар шак бу арганы тузаланып, «тегерик столдо» Приморский ле Забайкальский крайлардыҥ сенаторлорына сурактар берген. КНР бу тергеелерле алдынаҥ бери ӧмӧ-јӧмӧ иштеп јат.\nКыдаттар анайда ок бистиҥ ороонноҥ јурт ээлемниҥ аш-курсагын канча ла кире кӧптӧдӧ алар кӱӱнин угускандар. Олор бистиҥ аш-курсагысты кандый да кошмок јок ару продукция деп айдыжат. Айдарда, кыдаттарды Алтай Республиканыҥ ару сӱдиле, јӱзӱн-башка сырларыла, сарјузыла, эдиле јеткилдеер аргалар бар. Jе олорды экспортко белетеерге, јаан ла ийделӱ производство керек. Биске јурт ээлемниҥ кооперативтерин тӧзӧп, олорды ичкери ӧскӱрери јаан учурлу болуп јат. Кооперативтердиҥ ижине јаан ајару эдер керек деп сурак эмди бистиҥ тергееде јаҥы ийде алынат.\n—Татьяна Анатольевна, кӱскиде Владивостокто Кӱнчыгыш ороондордыҥ телекейлик форумы ӧдӧр деп айттыгар. Ол биске Китайла колбуларды тыҥыдарга јӧмӧлтӧзин јетирер бе?\n—Jазымы јогынаҥ. Си Цзиньпинь Россияныҥ сенаторлорыла болгон туштажуда куучын айдып, Владивостокто ӧдӧтӧн јуунда акту бойым кыйалтазы јогынаҥ туружарым деп эки катап айткан. Мыны ол тегиндӱ айтпаган деп бодойдым. Кӱнбадыштыҥ бистиҥ ороонго эдип турган санкцияларын айылдаш ороонныҥ башкараачызы јакшы билер. Санкцияларга бис алдырышпаганыс, онызы кыдаттарга јакшынак јозок. Бистиҥ орооныстыҥ чыдамкайын Китай бийик тооп јат.\nКыдаттарды јӱк ле Россияныҥ сырьезы јилбиркедип јат дегени арай јастыра куучын деп сананып турум. Бистиҥ ороонныҥ јеткен једимдери керегинде бастыра телекей билер. Эки ороонныҥ мынаҥ арыгы ӧмӧ-јӧмӧ ижи јаҥыс ла јакшыга экелерине бир де алаҥзыбай турум. Мындый најылык колбулар США-ныҥ телекейде жандарм болор аргаларын астадып јат.\nЭкономика ӱстинеҥ тӧмӧн базынышты јаратпай јат. США ла Китай ортодо товарла толыжу сӱрекей бийик кемине јеткен учун, кыдаттарга американдар јанынаҥ эдилетен санкциялар јаан согулта эдердеҥ айабас. Нӧкӧр Си Цзиньпинь США кыдат товарлардыҥ пошлиназын таможняда кӧдӱрерге турганы керегинде темдектеп турала, керектиҥ аайы анайда барза, бис ого тӱҥдеш алтамдар эдерис деп айткан. Владивостокто ӧдӧтӧн форумда товарлардыҥ пошлиназы јанынаҥ суракар тӧс јерде болор деп сананып турум. Американыҥ мындый политиказыла бистиҥ јӧпсинер кӱӱнис јок. КНР-дыҥ парламантарийлери ол керегинде база угускан. Кыдаттар бистиҥ ороонныҥ башкараачызы Владимир Путинди бийик тооп турганын иле кӧргӱсти.\n—Эки ороон ортодогы колбулар узак ӧйгӧ улалар ба? Слер бу јанынаҥ нени айдарыгар?\n— Бӱгӱнги кӱнде эки тыҥ ороон телекейде амыр-энчӱ болорын јеткилдеп јат. Ол керегинде јер-телекейде бастыра улус айдыжат. Кыдат најыларыстыҥ кӱӱн-санаазы база јарт: Россия ла Китай меези чайпалган кайракандарды токтодып јат. Бу ишти олор мынаҥ да ары ӧткӱрер. Пекинде болгон туштажулар оны база катап јарт кереледи. Бис, кыдаттар ла чылап ок, бойлорыстыҥ национальный јилбӱлеристи јана баспай корулаарыс.\nВалентина Матвиенко Бастыракитай албаты јууныныҥ бийик трибуназынаҥ бастыра ороондор бойлорыныҥ тыш јанындагы политиказында телекейлик тап-эриктиҥ нормаларын кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱрер учурлу деп угускан. Элдеҥ озо тегин улустыҥ јилбӱлерин корулаар, оныла коштой бизнестиҥ сурактарын ичкери јылгырладар керек. Тургуза ӧйдӧ доллардыҥ биске ӧнӧтийин јоҥдолгон эш-кереги јок курсы Россияныҥ туристтерине јаан буудагын јетирет. Оноҥ улам кӧп улус эмди Европа јаар јорыктабайт. Мындый алтамдар качалаҥын ӧскӧ ороондорго база јетирет. Валентина Ивановна «Бис бой-бойысты ӱретпей јадырыс» деп айткан. Оныҥ бу сӧстӧрин мен сӱрекей јарадып уктым. Ороонды Никита Хрущев башкарган јылдарда ӱзӱлген најылык колбулар эмди ойто орныгып јат. ²ткӧн ӧйдиҥ јастыраларын база катап этпей, эки ороон ортодо колбуларды тыҥыдарга бистиҥ ончобыска эрчимдӱ иштеер керек.\n—Ороондордо эмди ӧрӧ ӧзӧтӧн байлык ченемел бар. Бу јеҥил эмес керекте кажызы ла бойыныҥ јолыла барып јат. Jе бис Слердеҥ Россияныҥ ла Китайдыҥ башкараачы партиялары керегинде сурап угарга турубыс. Кыдаттарда — коммунистический партия, бисте — «Единая Россия». Слерде бу партиялар јанынаҥ кандый бир тӱҥдештирӱлер бар ба?\n—Андый тӱҥдештирӱ эдетени јеҥил керек эмес, је ченежип кӧрӧйин. Бу партиялардыҥ башкараачы учурын сӱрекей јаан деп кӧрӧдим. Олор тегин албатыныҥ јадын-јӱрӱмин јарандырарга, бойлорына чокым молјулар алат. Олорды шак бу амадулар бириктирип јат. Китайдыҥ компартиязы таҥынаҥ бизнести ӧскӱрерин јарадып јат. «Единая Россия» дезе таҥынаҥ аргачылардыҥ ла государствоныҥ ӧмӧлӱ ижин база јӧмӧйт. Jонјӱрӱмдик сурактарды, национальный коруланышты тыҥыдарында, улусты јадар јерле јеткилдееринде, ӱредӱ бӧлӱктиҥ, су-кадыктыҥ, культураныҥ, экологияныҥ сурактарын бӱдӱреринде бистиҥ кӱӱн-санааларыс ла кӧрӱм-шӱӱлтелерис база бир аай болгонын темдектеер керек.\nКожо јӱрген коллега-сенаторлорло кожо Си Цзиньпиньниҥ ле Владимир Путинниҥ талдаштар ӧйиндеги программалары тӱҥей болгонын база ајарып, онызы јакшыныҥ белгези деп темдектедис.\n—Татьяна Анатольевна, туштажуларда јасакчы органдардыҥ ижи—тожы керегинде куучын—шӱӱжӱ болгон бо?\n—Болгон. Кыдат коллегалар бистеҥ ӱренерине белен болгоны бисти сӱӱндирди. Олордыҥ парламентинде кичӱ ле орто аргачылыкты јӧмӧри керегинде јакшынак јасактар бар. Jе ар-јӧӧжӧни ээленерин ылгаштырары јанынаҥ бистеги јаан ченемел олорго тузалу болор деп кӧрӧт.\n(АР—дыҥ Эл Курултайыныҥ пресс—службазы)


Т. Гигель: «Бистиҥ улусты Тӧрӧлине сӱӱжи аргадаган» - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ јасакчы јаҥынаҥ РФ-тыҥ Федерация Совединде чыгартулу кижи Татьяна Гигель Майма аймактыҥ јондык организацияларыныҥ ижиниҥ уч-турулталарын кӧрӧр иштиҥ экинчи бӧлӱгин 2019 јылдыҥ башталганында ӧткӱрер тушта турушкан.\nБистиҥ тергее кеминде алза, бу аймактыҥ јеринде регистрация ӧткӧн јондык биригӱлердиҥ тоозы эҥ ле кӧп — 60-наҥ ажыра. Анайда ок 20-неҥ ажыра биригӱлер тургуза ӧйдӧ регистрация јогынаҥ иштейт. Волонтердыҥ јылыныҥ кӧдӱриҥилӱ јабылтазы 2018 јылдыҥ јаҥар айында аймактыҥ культура аайынча тӧс јериниҥ јаан залында ӧдӱп турарда, эрчимдӱ јиит волонтерлордыҥ ады-јолдоры адалган ла олор кайралдаткан.\nЈондык организациялардыҥ ижиниҥ уч-турулталарын кӧрӧр иштиҥ экинчи бӧлӱгин ӧдӱп јаткан айда ӧткӱрер тушта оныҥ ижинде јаҥыс ла кандый бир керек-јарактарды бойыныҥ кӱӱниле эдеечилердиҥ јондык организацияларыныҥ чыгартулу улузы турушкан эмес. Волонтерлорго эткен иш-керектери учун быйан айдарга ла олордыҥ јаҥы баштаҥкайларын јӧмӧӧргӧ, аймактыҥ администрациязыныҥ јааны Роман Птицын, национальный политика ла јондык колбулар аайынча республикан комитеттиҥ председатели Людмила Варванец, аймактыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ депутаттары, бир канча организациялардыҥ ла ведомстволордыҥ башкараачылары келген болгон.\nСенатордыҥ шӱӱлтезиле, чаган айдыҥ башталганында «Граждан эрчимниҥ јылына рапорт эдедис! Майма аймактыҥ 95 јылдыгыныҥ јылын уткыйдыс!» деп адалып ӧткӱрилген бу керек јаркынду эске алыныштар артырган, јакшы кӱӱн-санаа берген.\nБу кӱнде 70-неҥ ажыра эрчимдӱ волонтерлор кайралдаткан. Олордыҥ тоозында сенатор Татьяна Гигельдиҥ адынаҥ Быйанду самаралар Майма аймактыҥ аҥчыларыныҥ ла балыкчыларыныҥ биригӱзиниҥ башкартузыныҥ председатели Александр Остапенкого, аймактыҥ ветерандарыныҥ организациязыныҥ башкараачызы Вера Берняевага, «Перспектика» деген фондтыҥ башкараачызы Ольга Волосовцевага, «Женщины Алтая — Алтайдыҥ эпшилери» деген јондык биригӱниҥ Маймадагы бӧлӱгиниҥ јааны Любовь Калинниковага, «Духовно-просветительский центр «Лепта» деген РОО-го ло Алтай Республиканыҥ хоккей аайынча федерациязыныҥ председатели Вячеслав Куриленкого табыштырылган.\n«Ороонныҥ президенти Владимир Путинниҥ баштаҥкайын аймактыҥ јондык биригӱлериниҥ улузы јаҥыс ла Волонтердыҥ јылыныҥ кеминде эмес јӧмӧгӧни јаан учурлу. Байрамдык керек ӧткӱрер тушта бу улус бойыныҥ баштап алган јакшынак керегине чындык болгонын ла оны оноҥ до ары улалтарга турганын кӧргӱскен. Ол тоодо уур-кӱч айалгаларга алдырткан улуска болужарын, олордыҥ јилбӱлерин корыырын» — деп, сенатор бойыныҥ уткуулду сӧзин айдар тушта аҥылап темдектеген.\nТатьяна Гигель бу туштажу ӧйинде «Русское вече» деген РОО-ныҥ председатели Ольга Кочергинаныҥ Подгорное јурттыҥ ӧрт-тӱбекке алдырткан улузына болужары, аймактыҥ тӧс јуртыныҥ оромдорыныҥ бирӱзин Евгений Бурьяновтыҥ адыла адаары јанынаҥ шӱӱлтезин јӧмӧгӧн. Е. Бурьянов Майманыҥ орто ӱредӱлӱ 2-чи таҥмалу школын ӱренип божоткон, баштапкы Чечен кампания тушта јеҥ јастанып јыгылган.\nИштиҥ уч-турулталарын кӧрӧрине учурлалган керек керегинде бойыныҥ шӱӱлтезин айдып тура, сенатор мынайда темдектеген: «Политикала колбулу керек-јарактарда 17 јылдыҥ туркунына туружып јӱреле, мен кандый ла улусла тушташкам. Је бӱгӱнги керек, мында ачык-јарык ла кижилик кӱӱндӱ кӧп улус јуулган, меге аҥылу болуп јат. Оны канайып та ундып болбозыҥ. Эҥ ле учурлузы — эткен-бӱдӱрген иш-керектер јанынаҥ алган јетирӱ общественниктердиҥ ижин Федерация Совединиҥ кеминде кӧргӱзер арга берет, оны тергеелердиҥ Палатазы деп тегиндӱ адабай јадылар».\n«Бистиҥ ороонныҥ салымы јеҥил эмес, је ондо кандый ла уур-кӱчтерди јеҥип чыгар ийде-кӱч бар. Бистиҥ ороондо тегин эмес — тӧрӧлчи кӱӱндӱ албаты-јон јадат. Олор бойыныҥ Тӧрӧлин акту кӱӱнинеҥ сӱӱп јат, олорго кемниҥ де тӱбеги туш-туура тӱбек болбойт. Онызын волонтерлордыҥ тоозы кӧптӧп турганы керелейт» — деп, Татьяна Гигель аҥылап темдектеген.\nПрезидент јарлаган Волонтердыҥ јылыныҥ адакы уч-турулталары аймак кеминде кӧрӱлип калды, је кичӱ Тӧрӧлине јакшыны эдер деген кӱӱн-санаа улуста тӱгенбеген деп, сенатор айткан.\nСенатор «Женщины Алтая — Алтайдыҥ эпшилери» деген јондык биригӱниҥ Маймадагы бӧлӱгиниҥ турчыларына оны бу биригӱниҥ кӱндӱлӱ турчызы эдип алганына јаан алкыш-быйан сӧзин айдат.\nПарламентарий сӧс айдып тура, калганчы јылдарда ол бу организацияла јуук колбуда иштеп, уур-кӱчтерге алдырткан ӱй улуска ла олордыҥ билелерине болужып јӱргенин темдектеген.\nУткуулду сӧстӧрдиҥ эстафетазын Майма аймактыҥ јааны Роман Птицын учына јетирген. Граждан эрчимниҥ јылыныҥ уч-турулталарын кӧрӧр тушта аймактыҥ албаты-јоныныҥ граждан эрчими тӱгенбези јарт кӧрӱлген деп айткан. Оныҥ шӱӱлтезиле, 2019 јыл Майма аймактыҥ албаты-јонына јаҥыс ла талдаштар алдында тартыжуларла эмес, је анайда ок Майма аймактыҥ 95 јылдыгын бийик кеминде темдектеериле аҥылу болор. Јаҥы јылда Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱниҥ 75 јылдыгын темдектеериле колбулу белетеништӱ иштер ӧдӧр. Ол тоодо аймактыҥ јурттарындагы кереестер јаҥырта јазалар, Эземниҥ паркыла колбулу элбек кемдӱ иштер ӧдӧр. Оныҥ шӱӱлтезиле, бу ла ӧскӧ дӧ керек-јарактарда волонтерлор јербойыныҥ јаҥына јаан болужын јетирер.


Најыбыска алкыш-быйаныс јетсин - altaicholmon\nТамара Тимофеевна бойы буурзак, килеҥкей јӱректӱ, ачык-јарык кылык-јаҥду, иштеҥкей ле кӱндӱзек кижи. Ол бисте иштеп тура, улусты јамылузына да, јабызына да бӧлибес, ончолорыла теҥ-тай куучындажар, најылажар, кандый да кӱч айалгалар болзо, улуска болужар ла деген кӱӱн-санаалу болгонын темдектеер керек. Немени кӧстӧҥ кӧскӧ айдар кижи, кезик улус чылап, иште, јаш бала чылап, јарбынбай, «кара булуттый» јӱрбес, койнында «таш сугуп алган» баспас. Оныҥ да учун кожо иштеп јӱрген улус ого тартылган, тил билижип, најылажып јӱрген, эмди де јӱрет.\nТамара Тимофеевна Горно-Алтайск калада бичик-билик билер улустыҥ билезинде чыккан. Адазы Тимофей (Jимекей) Петрович Тулаев Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, энези Матрена Федоровна башкараачы да иштерде иштеген кижи. Jе ада-энези айрылыжарда, Тамара Тимофеевна адазыла кожо Кан-Оозы аймактыҥ Моты-Оозы јуртына барып јаткандар. Мында ол тӧрт классты божоткон, оноҥ Экинурдыҥ интернадында јадып, школдо ӱренген, сегис классты Jабагандагы тӧрӧӧндӧринде јӱрӱп, ондо божоткон. Чынынча айтса, бу ӧй оныҥ јӱрӱмдик јолыныҥ јеҥил эмес ӱзӱги болгон.\nОноҥ ол Горно-Алтайсктагы педучилищеге кирерге келген. Jе энези оны кийим кӧктӧӧр фабрикага ишке кийдирген: ӱренердеҥ озо кийим-тудум иштеп алар керек. Онойып, Тамара Тимофеевна иштеги јолын фабрикадаҥ баштап, јӱрӱмниҥ јаан јолына чыккан. Ондый уур-кӱч јӱрӱм экинчи јанынаҥ оны јӱрӱмде турумкайга, кайда ла јӱк бойына иженерине ӱреткени јарт. Оноҥ ол бойыныҥ амадузына јеткен — педучилищеге ӱренерге кирип алган. Ӱредӱзиниҥ кийнинеҥ јиит ӱредӱчи кыс ижин Кош-Агаштыҥ Кӧкӧрӱ јуртында школдо баштаган. Салым оны бери экелгени учурлу болгон — ол Владимир Ерленбаевле кожо айыл-јурт тӧзӧп, уулду болгон.\nБистиҥ тоомјылу ветераныс «Алтайдыҥ Чолмонына» иштеерге 1977 јылда келген. Мындагы ижин, ӧскӧ дӧ кӧп корреспонденттер ок чылап, корректордыҥ кӱч ижинеҥ баштаган. Оноҥ корреспондентке кӧчӱрилип, редакцияныҥ ончого јуук бӧлӱктеринде, качылыкта једимдӱ иштеген.\nКалада Тамара ла Владимир Ерленбаевтердиҥ билезинде кызычак чыккан, бӱгӱн Аяна республикан ГТРК-да једимдӱ иштейт. Ол тергеебистиҥ ченемелдӱ тележурналисттериниҥ бирӱзи болуп јат. Кызы журналисттиҥ ижин талдап алганында энезиниҥ де ӱлӱӱзи бар болгонында алаҥзу јок.\nТамара Тимофеевна Горно-Алтайсктыҥ пединститудын заочно 1983 јылда божоткон. Айыл-јуртту, эки балалу, иштеп турган кижиге бийик ӱредӱ алатаны јеҥил керек эмес болгонын темдектеер керек.\nРедакцияныҥ ол ӧйдӧги качылыгын штаб деп адайтан. Мында иштеери јеҥил керек эмес болгон. Бу иш кижинеҥ кӧпти некейтен, ого ӱзеери ол ӧйдӧги иштиҥ технология-немези эмдигидий эмес болгон ине. Кыскарта айтса, мында иштеер ле кижи иштеер. Тамара Тимофеевна бир канча каруулу качыларла олордыҥ ордынчызы болуп, кожо иштеген. Олордоҥ бӱгӱн эзен-амыр јӱргендери Тамара Тимофеевна керегинде јаҥыс ла јакшы сӧстӧр айдат. Бу каруулу иште оныла кожо иштеери јеҥил болгон: газетти кепке базарыныҥ эп-аргаларын јакшы билер, ижин ӧйлӱ-ӧйинде бӱдӱрер, газеттиҥ бӱктериниҥ тыш бӱдӱмин јарандырарга кичеенер. Качылыкта да иштеп турала, ол солун бичимелдер бичип туратан.\nКӧбизинде ол ӱредӱликле, су-кадыкла, музейле, албатыныҥ јадын-јӱрӱминиҥ ӧскӧ дӧ бӧлӱктериле колбулу статьялар бичиген. Соҥында ол бистиҥ газеттиҥ парламенттеги аккредитованный корреспонденти болгон. Сессияныҥ ижин газеттиҥ бӱгине келиштирте бичиири јеҥил керек эмес — мында журналисттиҥ тили, шӱӱлтези чокым ла јарт болор учурлу. Кычыраачылар сессияныҥ ижиле корреспонденттиҥ бичимели ажыра таныжып јат ине. Бу каруулу ишти ол једимдӱ бӱдӱргенин темдектейли, онызын Эл Курултайдыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдатканы недеҥ де јарт керелейт. Анайда ок узак ӧйдиҥ туркунына Горно-Алтайск каланыҥ јадын-јӱрӱмин газет ажыра кӧргӱзер каруулу корреспондент те болгон. Ол ӧйдӧ каланы башкарган В. А. Облогин ӧткӱрип туратан планеркаларда ол јаантайын туружып туратан, каланыҥ бастыра солун-собурын, курч сурактарын газет ажыра кӧргӱзетен.\nГазеттиҥ ижиле коштой, Т. Т. Ерленбаева јондык иш-керектерде эрчимдӱ турушканын айдар керек. Ол канча јылдарга улай газеттиҥ редколлегиязыныҥ, профкомыныҥ ижинде турушкан. Ол онойдо ок газеттиҥ јашӧскӱримин ишке таскадаачы, ӱредеечи ченемелдӱ журналист болгон. Кажы ла јаҥы кижиге акту кӱӱнинеҥ болужайын, јӧмӧжӧйин деер болгон. Jондык иштерди алзабыс, Тамара Тимофеевна «Эне Тил» деп биригӱниҥ тӧзӧлӧринеҥ ала газеттиҥ ӧскӧ дӧ корреспонденттериле кожо ондо эрчимдӱ турушкан. Анайда ок Туулу Алтайдыҥ ар-бӱткенин корып алары јанынаҥ тартышкан «јажылдардыҥ» кыймыгузыныҥ эрчимдӱ туружаачызы болгон.\nАлтай журналистиканыҥ ветеранына, тоомјылу «чолмончыга» бек су-кадык, кӧп јаш, кычыраачылар кӱӱнзеген бичимелдер, амыр-энчӱ јӱрӱм кӱӱнзейдис!


Иегованыҥ ӱнин угугар | «Каруулчы шибее» деген журналды ӱренери\nКаруулчы шибее (ӱренетен чыгарма) | Тулаан ай 2019\nКЫЧЫРАР австралий жестовый адангме адья азербайджан азербайджан (кириллица) аймара акха албан алтай алтыгынемец алур американ жестовый ами амхар английский ангол жестовый араб аргентин жестовый армян армян (кӱнбадыш) аукан африкаанс ачоли басса (Камерун) батак (каро) батак (сималунгун) батак (тоба) бауле башкир белиз креол бенгал биак бикол бислама болгар боливий жестовый бразил жестовый британ жестовый булу ваиунаики валлий валлийский варай венгер венгер жестовый венда венесуэл жестовый вьетнам га гаитян креол ган гарифуна гваделупский креольский гватемал жестовый гереро гитонга гондурас жестовый грек грек жестовый гренланд грузин гуарани гуджарати дамара дат даяк нгаджу деху дигор дуала замбий жестовый занде зимбабвий жестовый зулу ибан ибанаг ибинда иврит игбо илокан индий жестовый индонезий индонезий жестовый исланд исоко испан испан жестовый итальян итальян жестовый ишан йоруба йулу кабре кабувердьяну казах казах (араб шрифт) каннада каонде карен (сго) каталан качиквел качин квангали квебек жестовый кекчи кений жестовый кечуа (Анкаш) кечуа (Аякучо) кечуа (Боливия) кечуа (Имбабура) кечуа (Куско) кечуа (Чимборасо) кикамба киконго кикуйю килуба кимбунду киньяруанда кипенде кирибати кирунди киси кисонге китайский (кантонский, упрощенный) колумбий жестовый конго конголезский жестовый корей корей жестовый коса костарикан жестовый крио куаньяма кубин жестовый курд курманджи курд курманджи (Кавказ) курд курманджи (кириллица) кхмер кыдат (кантон) кыдат (јаҥжыккан) кыдат (јеҥилтилген) кыдат жестовый кыргыз кьянгонде лаос латыш лаху лингала литва лози ломби лувале луганда лунда луо маврикий креол майя македон макуа макуа-меетто малави жестовый малагаси малай малаялам мальта мам мамбуе-лунгу мапуче маратхи маршалл масатек (Уаутла) мбунда мегрел мексикан жестовый мизо михе миштек (Герреро) мозамбик жестовый монгол море моту мьянма навахо науатль (Герреро) науатль (Хуастека) науатль (тӧс) науатль (тӱндӱк Пуэбла) нгангуела нгаубере ндау ндебеле ндебеле (Зимбабве) ндонга немец немец жестовый неосоломоник непал нзема ниас нидерланд никарагуан жестовый ниуэ норвег ньюнгве ньянджа ньянека окпе олуконзо оромо орус орус жестовый осетин отетела палау панам жестовый пангасинан панджаби папьяменто (Кюрасао) парагвай жестовый перс перуан жестовый пиджин (Западная Африка) поляк поляк жестовый понапе португал португал (Португалия) португал жестовый раротонга ронга румын румын жестовый руньянкоре руторо руунд сальвадор жестовый самоан сангир санго сапотек (истмус) сарамакка свати себуан сейшел креол сена сепеди сепулана серб серб (латиница) сесото (Лесото) сесото (Южно-Африканская Республика) сетсвана сидама сингал словак словак жестовый словен сранан-тонго суахили суахили (Конго) сундан тагал таджик таити тай тай жестовый тайван жестовый тамил тараскан татар тви телугу тетум (Дили) тив тиграй тлапанек ток-писин тонганский тотонак тохолабал трук тсонга тувалу тумбука турк туркмен тӱштӱк африкан жестовый тӱштӱк увеа узбек узбек (латиница) уйгур (араб шрифт) уйгур (кириллица) украин умбунду урду урхобо фиджи филиппин жестовый фин фин жестовый фон француз француз жестовый хауса хилигайнон хинди хири-моту хмонг (белые) хорват цельталь цоциль цыган (Македония) цыган (Македония) кириллица цыган (тӱштӱк Греция) цыганский (Сербия) чабакано чангана (Мозамбик) чех чех жестовый чибемба чили жестовый чилуба чин (хака) читонга читонга (Зимбабве) читонга (Малави) чичева чияо чокве чоль чопи чуабо чуваш швед шитсва шона эве эдо эквадор жестовый эстон эфик яван яп јопон јопон жестовый\n11 ӰРЕНЕТЕН ЈӦРМӦЛ\nИегованыҥ ӱнин угугар\n«Бу Мениҥ сӱӱген Уулым... Оны угугар!» (МАТФ. 17:5).\n89 КОЖОҤ Уккур болоры алкыштар экелет\nБУ ЈӦРМӦЛДӦ *\n1, 2. а) Иегова улусла канайып куучындажат? б) Бу јӧрмӧлдӧ нени шӱӱжерис?\nИЕГОВАГА бисле куучындажарга јарап јат. Алдындагы ӧйлӧрдӧ Кудай улуска бойыныҥ санаазын судурчылар, ангелдер ле Уулы Иисус ажыра айткан (Ам. 3:7; Гал. 3:19; Ачыл. 1:1). Бӱгӱнги кӱнде Кудай бисле бойыныҥ Сӧзи, Агару Бичик, ажыра куучындажат. Кудай бу бичикти оныҥ санаазын ла керектерин оҥдоп турзын деп сыйлаган.\n2 Иисус јерде болордо, Иегованыҥ ӱни теҥеридеҥ ӱч катап угулган. Бу ӱч учуралдыҥ кажызында ла Кудай нени айтканын билип аларыс. Анайда ок бу сӧстӧр бисти неге ӱредер аргалу, биске оныҥ сӧзин нениҥ учун угар керек деп шӱӱжип ийерис.\n«СЕН МЕНИҤ СӰӰГЕН УУЛЫМ»\n3. Марк 1:9—11-ле болзо, Иисус чӧҥӱрилип јадарда Иегова нени айткан? Бу сӧстӧрдӧҥ кандый чындыктарды билип аладыс?\n3 Иегованыҥ ӱни угулган баштапкы учурал Марк 1:9—11-де бичилген. (Кычырыгар.) Ол Иисуска: «Сен Мениҥ сӱӱген Уулым, Сенде Мениҥ јакшылыкту табым» — деп айткан. Иисуска Адазыныҥ сӱӱжин ле јарадузын угарга сӱреен јараган болор. Иегованыҥ сӧстӧринеҥ Иисус керегинде јаан учурлу ӱч чындык билип аладыс. Баштапкызы, Иисус — оныҥ Уулы. Экинчизи, Иегова бойыныҥ Уулын сӱӱп јат. Ӱчинчизи, Иегова ого јарадузын берет. Бу чындыктарды тереҥжиде кӧрӱп ийектер.\n4. Иисус сууга чӧҥӱрилген кийнинде Кудайла аҥылу кандый колбуларлу болуп калган?\n4 «Сен Мениҥ сӱӱген Уулым». Иегова бу сӧстӧрди айтканыла сӱӱген Иисус Уулыла аҥылу колбуларлу болуп калганын кӧргӱскен. Иисус јерге келердеҥ озо, оныҥ кӧскӧ кӧрӱнбес уулдарыныҥ бирӱзи болгон. Је сууга чӧҥӱрилерде, ол агару тынла майлаткан. Анайып Кудай майлаткан Уулына теҥериге кайра келип, Каан ла Улу абыс болуп отуратан ижемји бергенин кӧргӱскен (Лука 1:31—33; Евр. 1:8, 9; 2:17). Оныҥ учун Иисус чӧҥӱрилип јадарда, Иеговада: «Сен Мениҥ сӱӱген Уулым» — деп айдатан тӧзӧлгӧ болгон (Лука 3:22).\nБисти мактап турза, бис чечектей бередис (5 абзацты кӧрӱгер.) *\n5. Иегованыҥ Иисуска сӱӱжин кӧргӱскенинеҥ бис неге ӱренедис?\n5 «Сен Мениҥ сӱӱген Уулым». Иегованыҥ Иисуска сӱӱжин кӧргӱскени бисти улустыҥ кӱӱнин кӧдӱретен аргалар бедиреерине ӱредет (Иоанн 5:20). Бисти каруу улузыс мактап, сӱӱп турганын айтса, бис чечектей бередис. Биске анайып ла јууктарыстыҥ, анайда ок јуундагы ака-эјелердиҥ кӱӱнин кӧдӱрер керек. Улусты мактап турзаас, бис олордыҥ бӱдӱмјизин тыҥыдып, Иеговага чындык артарга болужадыс. Ада-энелерге анчада ла балдарын мактаар керек. Не дезе, ада-энезиниҥ сӱӱжин ле мактаганын укпаган балдар кӱнниҥ чогы јокко ӧзӱп јаткан ӧзӱмге тӱҥей.\n6. Иисус Христос Кудайдыҥ табын бӱдӱрип салар деп, нениҥ учун алаҥзыбай јадыс?\n6 «Сенде Мениҥ јакшылыкту табым». Бу сӧстӧрдӧҥ Иисус Кудайдыҥ табын кыйалта јогынаҥ бӱдӱрип салар деп, Иегованыҥ бӱдӱп турганы кӧрӱнет. Оныҥ учун бис те Кудайдыҥ берген ончо сӧстӧрин Иисус бӱдӱрип салар деп, бир де алаҥзыбас аргалу (2 Кор. 1:20). Иисустаҥ ӱренерге ле оныҥ изиле јӱрерге кӱӱнзеп турган болзоос, биске оныҥ темин сананар керек. Иегова бистерге де бӱдӱп, оныҥ ишчилери болуп, Иисустаҥ оноҥ ло ары тем аларыс деп алаҥзыбай јат (1 Петр 2:21).\n7. Матфей 17:1—5-ле болзо, Иегованыҥ ӱни теҥеридеҥ экинчи катап качан угулган? Ол нени айткан?\n7 Матфей 17:1—5-ти кычырыгар. Иегованыҥ ӱни экинчи катап Иисустыҥ «кубулган» тужында угулган. Иисус Петрды, Иаковты ла Иоаннды оныла кожо бийик кырга алган тушта, олор кайкамчылу кӧрӱлте кӧргӧн. Иисустыҥ јӱзи јаркындалып, кийими јарыктый ак боло берди. Оныҥ јанында судурчы Моисей ле Илья тургандый кӧрӱнди. Олор Иисусла оныҥ ӧлӱми ле тирилери керегинде куучындашкан. Элчилер «уйкуга јыга бастырып» турдылар, је ойгонып келеле, бу кайкамчылу кӧрӱлтени кӧрӱп ийдилер (Лука 9:29—32). Мыныҥ кийнинде олорды ак булут бӱркеп ийерде, олор булуттаҥ Кудайдыҥ ӱнин уккан. Иегова Иисустыҥ сууга чӧҥӱрилген тужында чылап Уулын сӱӱп турганында ла јарадузын берип турганында бӱдӱмјилеп: «Бу Мениҥ сӱӱген Уулым, Оныҥ Бойында Мениҥ јакшылыкту табым» — деп айткан. Је бу учуралда Иегова: «Оны угугар!» — деп, кожуп айткан.\n8. Кӧрӱлтени кӧргӧни Иисуска ла оныҥ ӱренчиктерине кандый камаанын јетирген?\n8 Бу кӧрӱлте Иисустыҥ Кудайдыҥ Каандыгында Каан болуп отурар магын кӧргӱскен. Иисус кыйын-шыраны ӧдӱп, ӧлӱп калар учурлу болгон, оныҥ учун бу кӧрӱлте оныҥ кӱӱнин кӧдӱрип салган. Анайда ок бу кӧрӱлте Христостыҥ ӱренчиктериниҥ бӱдӱмјизин тыҥыдып, канча јылдардыҥ туркунына бӱдӱретен јеҥил эмес јакылтаны бӱдӱрерге ле ченелтелерге белен болорго болушкан. Иисустыҥ кубулганы элчи Петрды сӱреен тыҥ кайкаткан, ол оны 30 јыл кире ӧдӧ берерде де ундыбай јӱрген (2 Петр 1:16—18).\n9. Иисус ӱренчиктерине тузалу кандый јакарулар берген?\n9 «Оны угугар». Иегова бу сӧстӧрлӧ бисти оныҥ Уулын угуп, оныҥ сӧстӧрин тузаланып турзын деп кӧргӱскен. Иисус јерде болордо, јаан учурлу сӧстӧр айткан. Темдектезе, ӱренчиктерин сӱӱнчилӱ јарды јарлаарга ӱреткен ле олорго кӧгӱс јанынаҥ сергелеҥ болор керек деп јаҥыс катап айтпаган (Матф. 24:42; 28:19, 20). Анайда ок олорды бойын килебей иштензин ле бош салынбазын деп кӱӱнзеткен (Лука 13:24). Оныҥ ӱренчиктери бой-бойын сӱӱп, бирлик артып, Иисустыҥ јакылталарын бӱдӱрип турар учурлу деп аҥылап айдатан (Иоанн 15:10, 12, 13). Оныҥ јакарулары сӱрекей тузалу болгон. Бу јакарулар бӱгӱнги де кӱнде тузалу болот.\n10, 11. Иисуска сӧсуккур болгонысты канайып кӧргӱзерге јараар?\n10 Иисус: «Кем чындыктаҥ, Мениҥ ӱнимди угуп јат» — деп айткан (Иоанн 18:37). Бис оныҥ сӧзин угуп турганысты, бой-бойыска чыдамкай болуп, јаманысты таштап турганысла кӧргӱзип јадыс (Кол. 3:13; Лука 17:3, 4). Анайда ок бистиҥ сӧсуккурыс, сӱӱнчилӱ јарды «ӧйинде ле ӧйинде эмес» эрчимдӱ јарлап турганыстаҥ кӧрӱнет (2 Тим. 4:2).\n11 Иисус: «Мениҥ койлорым ӱнимди угуп јат» — деп айткан (Иоанн 10:27). Христостыҥ ӱренчиктери оныҥ ӱнин јаҥыс ла угуп турган эмес, је оныҥ айтканын бӱдӱрип јат. Олор «јадын-јӱрӱмниҥ сурактарына... олјоло[тпой]» јӱрет (Лука 21:34). Айалгалар јеҥил эмес те болзо, олор Иисустыҥ јакылталарын бӱдӱрерин баштапкы јерге тургузып јадылар. Кӧп ака-эјелер кӧп уур-кӱчтерге туштайт, темдектезе, бӱдери учун истедип јат, јоксырап јат эмезе ар-бӱткенниҥ тӱбегине табартып јат. Је кандый да кӱч болзо, олор Иеговага чындык артат. Иисус андый христиандарга мынайып айткан: «Кемде Мениҥ јакылталарым бар, кем олорды бӱдӱрип турган, Мени сӱӱп турганы ол. Мени сӱӱгенди дезе Адам да сӱӱр» (Иоанн 14:21).\nЈарлаар иш биске эҥ керектӱзин ундыбай турарга болужып јат (12 абзацты кӧрӱгер.) *\n12. Иисуска сӧсуккур болгоныс база недеҥ кӧрӱнет?\n12 Анайда ок Иисуска сӧсуккур болгонысты «башчыларга [башкарар јаҥды алган улуска, ЈТ]» јӧмӧжип турганысла кӧргӱзип јадыс (Евр. 13:7, 17). Калганчы јылдарда Кудайдыҥ организациязында кӧп солынталар болгон. Темдектезе, јарлаар ишке тузаланатан јаҥы јепселдер чыгарылган, јаҥы эп-аргаларла јарлап баштаганыс, иштеер кӱндерде ӧдӱп турган јуунныҥ туштажузы ӧскӧ эдип ӧткӱрилип баштаган, Каандыктыҥ Тураларын тудары, јазаары ла јеткилдеери солынып калган. Акалардыҥ бисти сӱӱп, ӧйинде эткен мындый солынталары учун јаан быйанысты айдадыс! Иегова биске бу солынталарды јӧмӧжип бӱдӱрип турганыска алаҥзу јоктоҥ алкыжын берер.\n13. Иисуска сӧсуккур болгоныс кандый туза берет?\n13 Бис Иисустыҥ айтканын ончозын бӱдӱрип турзаас, бойыска ла туза болот. Оныҥ ӱредӱлери ӱренчиктерине кӧгӱс ийде-кӱч берер деп айткан. Иисус: «[Ол тушта сергидӱ аларыгар, ЈТ]... Мен берер комут јакшы, Мен салар јӱк јеҥил» — деген (Матф. 11:28—30). Кудайдыҥ Сӧзине кирген Матфейдиҥ, Марктыҥ, Луканыҥ ла Иоанныҥ Сӱӱнчилӱ јарында Иисустыҥ јӱрӱми ле јарлаганы бичилгени биске кӧгӱс ийде-кӱч ле ойгор берет (Сар. 19:7; 23:3). Иисус айткан: «Кудайдыҥ сӧзин угуп, бӱдӱрип јӱргени кежиктӱ!» (Лука 11:28).\nКУДАЙ БОЙЫНЫҤ АДЫН МАКТАДАР\n14, 15. а) Иоанн 12:27, 28-ле болзо, Иегованыҥ ӱни ӱчинчи катап качан угулган? б) Иегованыҥ сӧстӧри Иисусты токунадып, ийде-кӱч берген деп, нениҥ учун айдарга јараар?\n14 Иоанн 12:27, 28 кычырыгар. Иегованыҥ ӱни ӱчинчи катап угулганы Иоанныҥ Сӱӱнчилӱ јарында бичилген. Иисус божоор алдында Пасханы калганчы катап ӧткӱреринеҥ канча да кӱн озо Иерусалимде болгон. Ол мынаҥ улам: «Тыным тӱймеенле толо» — деп айткан. Оныҥ учун Адазына: «Ада, адыҥды мактаткын!» — деп баштанарда, ого теҥеридеҥ — «Мактаттым, база да мактадарым!» — деп айткан ӱн угулган.\n15 Иисус коркышту тыҥ санааркаган, нениҥ учун дезе ол Иеговага чындык артар учурлу болгон. Ол бойыныҥ камчыладарын ла кыйналып божоорын билер болгон (Матф. 26:38). Је Иисус Адазыныҥ адын мактаарын баштапкы јерге тургускан. Оныҥ учун ол Кудайды јамандап турган деп буруладып турарда, оныҥ ӧлӱминеҥ улам Кудайдыҥ ады уйатка тӱжер деп санааркаган. Је Иегованыҥ сӧстӧри Иисустыҥ кӱӱнин кӧдӱрип саларда, Иегованыҥ ады макталар деп бӱдӱмјиленип алган. Адазыныҥ сӧстӧри оны токунадып, ченелтелерди ӧдӧтӧн ийде-кӱч берген. Ол тушта Адазыныҥ сӧстӧриниҥ учурын јӱк ле Иисус оҥдогон болор. Је соондо бу сӧстӧрдиҥ учуры биске де ончобыска ачылган (Иоанн 12:29, 30).\nИегова бойыныҥ албатызын аргадаганыла бойыныҥ адын мактадар (16 абзацты кӧрӱгер.) *\n16. Кудайдыҥ ады кезикте уйатка тӱжӱп турганын кӧрӱп, бис нениҥ учун санааркайдыс?\n16 Бистер база Иисус чылап Кудайдыҥ ады уйатка тӱжӱп турганына санааркап турган болорыс. Эмезе кем-кем биске јаман неме эткен болор. Ол эмезе биске удурлажып турган улус бистер керегинде тӧгӱн коп јайып, Кудайдыҥ адын ла организациязын уйатка тӱжӱрип турганына санааркап турган болорыс. Андый болзо, Иегованыҥ Иисуска айткан сӧстӧри биске де токунал берер. Биске ӧткӱре тыҥ санааркабас керек, не дезе, «Кудайдыҥ не ле сагыштаҥ бийик амыры јӱректеригерди ле сагыжыгарды Христос Иисустыҥ Бойында чеберлеер» (Флп. 4:6, 7). Иегова бойыныҥ адын куучын јоктоҥ мактадып салар. Кудайдыҥ чындык ишчилерине каршузын јетирип турган Сатананы ла оныҥ телекейин Кудай Каандыгыныҥ болужыла јоголтып койор (Сар. 94:22, 23; Иса. 65:17).\nИЕГОВАНЫҤ ӰНИН НЕНИҤ УЧУН УГАР КЕРЕК?\n17. Исаия 30:21-де айдылганыла, Иегованыҥ ӱни бӱгӱнги кӱнде канайып угулып јат?\n17 Иегова бӱгӱнги де кӱнде бисле куучындажып јат. (Исаия 30:21 кычырыгар *.) Эмди Кудайдыҥ ӱни теҥеридеҥ угулбай јат эмей. Је ол биске Агару Бичик сыйлап, оныҥ болужыла бисти ӱредип јат. Анайда ок Кудайдыҥ тыны «бӱдӱмјилӱ... айыл башкараачыны» биске кӧгӱс курсак белетезин деп кӱӱнзедет (Лука 12:42). Бу сӱрекей кӧп кӧгӱс курсакты бис кепке базылып турган бичиктердеҥ эмезе онлайн чыгып турган бичиктердеҥ, кӧрӱлмелердеҥ ле аудиобичимелдердеҥ аладыс!\n18. Иегованыҥ сӧстӧри бистиҥ бӱдеристи тыҥыдып, јалтанбас болорго канайып болужат?\n18 Айдарда, Иегованыҥ теҥеридеҥ Уулына айткан сӧстӧрин ундыбай јӱрели. Анайда ок Агару Бичиктеги Кудайдыҥ сӧстӧри бастыра айалгаларды Иегова кӧрӱп турган ла Сатана ла оныҥ телекейи јетирип турган каршуны јоголтып салар деп бӱдӱмјилеп турзын. Биске ончобыска Иегованыҥ ӱнин лаптап угар керек. Ол тушта бис эмдиги де ӧйдиҥ, келер де ӧйдиҥ уур-кӱчтерин ӧдӱп чыгарыс. Агару Бичикте айдылганыла: «Кудайдыҥ табын бӱдӱрип, Оныҥ берер болгонын аларга слерге чыдамкай болор керек» (Евр. 10:36).\nСЛЕР ИЕГОВАНЫҤ БУ СӦСТӦРИНЕҤ НЕНИ БИЛИП АЛДЫГАР:\n4 КОЖОҤ «Мениҥ Кӱдӱчим — Иегова»\n^ 5 абз. Иисус јерде болордо, Иегованыҥ ӱни теҥеридеҥ ӱч катап угулган. Баштапкы учуралда Кудай Христостыҥ ӱренчиктерине: «Оны угугар!» — деп айткан. Бӱгӱнги кӱнде Кудай биске Агару Бичик ле бойыныҥ организациязы ажыра баштанат. Темдектезе, оныҥ Сӧзинде Иисустыҥ ӱредӱлери бичилген. Бу јӧрмӧлдӧ Иегованы ла Иисусты нениҥ учун угар керек деп шӱӱжерис.\n^ 17 абз. Исаия 30:21: «Оҥ до, сол до јанындӧӧн барзагар, кийнигердеҥ: „Бу јол, бу јолло барыгар“— деген ӱнди угарыгар».\n^ 53 абз. Јуруктарда: Аксагал болушчы ишчиниҥ Каандыктыҥ Туразыныҥ тыштын арутап јатканын ла бичиктер салар јерде бойыныҥ молјузын бӱдӱрип јатканын кӧрӧт. Аксагал оны акту јӱрегинеҥ мактап јат.\n^ 55 абз. Јурукта: Сьерра-Леонеде эш-нӧкӧрлӧр балыкчы кижини јуунныҥ туштажузына кычырат.\n^ 57 абз. Јурукта: Иегованыҥ Керечилериниҥ ижине токтодулар тургузылган ороондо ака-эјелер туштажуны турада ӧткӱрип јат. Олор улустыҥ кӧзине илинбеске, јуунга тегин кийимдӱ келген.\nӰлежер Ӱлежер Иегованыҥ ӱнин угугар\nКАРУУЛЧЫ ШИБЕЕ (ӰРЕНЕТЕН ЧЫГАРМА)\nw19 Тулаан ай 8—13 б.\nСууга чӧҥӱрилерге мени не буудактап јат?\nУлустыҥ сезимдерин оҥдоп туругар\nЈарлаар иште килеҥкей болугар\nБуурзаш. Бу кылык-јаҥга канайып ӱренип алар?\nИегова «аминь» деп айтканаарды баалап јат\nТексти Публикацияларды электронный бӱдӱмдӱ эдип чыгаратан эп-аргалар КАРУУЛЧЫ ШИБЕЕ (ӰРЕНЕТЕН ЧЫГАРМА) Тулаан ай 2019\nӰлежер Ӱлежер КАРУУЛЧЫ ШИБЕЕ (ӰРЕНЕТЕН ЧЫГАРМА) Тулаан ай 2019\nТулаан ай 2019\nКАРУУЛЧЫ ШИБЕЕ (ӰРЕНЕТЕН ЧЫГАРМА) Тулаан ай 2019