Јайдыҥ ӧйи узун эмес… (кышка белетенер иштер) - altaicholmon\nЈай амыраштыҥ ла су-кадыкты орныктырарыныҥ ӧйи болгоныла коштой узун мойынду кышка белетенер јаан иштердиҥ ӧйи болуп јат. Тургуза ӧйдӧ бастыра организацияларда, предприятиелерде кышка белетенери кидим ӧдӧт. Ондый јаан иштердиҥ бирӱзи – ол тергеениҥ ӱредӱлик организацияларын ӱредӱлӱ јаҥы 2019-2020 јылга белетеп чыныктаар иштер. Бу ишти каруулу кӧп органдар шиҥжӱзинде тудат. Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ кичӱ изӱ айдыҥ учында удурумга башчы Олег Хорохординниҥ ӧткӱрген јуунында школдорды јаҥы ӱредӱлӱ јылга белетеериниҥ сурагы кӧрӱлген. Тергеениҥ удурумга башчызы муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарын бу суракка јаан ајару эдип, бюджеттеринде школдорды ремонтоорына, ӧрттӧҥ коруланар ла санитарно-гигиенический керектер ӧткӱрерине акча-манат чыгарзын деп баштанган.\nРеспубликаныҥ тӧс калазы Горно-Алтайсктыҥ ӱредӱлӱ организацияларын ӱредӱлӱ јаҥы 2019-2020 јылга тӧзӧмӧлдӱ белетеер ле ишке алар амадула штаб тӧзӧлгӧн. Оныҥ ижин каланыҥ администрациязыныҥ јааныныҥ ордынчызы С. С. Тюхтенев башкарат.\nШтабтыҥ планыла коштой, каланыҥ бастыра ӱредӱлӱ организацияларында белетеништӱ иштиҥ пландары база тургузылган. Кажы ла планда ӧрттӧҥ лӧ терроризмнеҥ коруланары аайынча иштер, санитарно-гигиенический некелтелерди ле медицинский јеткилдешти тӧзӧӧрин бӱдӱрери, оок ремонттор ӧткӱрери аайынча иштер темдектелген. Онойдо ок Роспотребшиҥжӱниҥ, МЧС-тыҥ Алтай Республикада башкартуларыныҥ ла Алтай Республиканыҥ прокуратуразыныҥ предписаниелеринде темдектелген иштерди бӱдӱрери база кийдирилген.\nКаланыҥ бюджединде белетеништӱ иштерге мындый кемдӱ акча-манат салылган:\n— ӧрттӧҥ коруланар иштерге 4 760 130 салковой (јербойыныҥ бюджеди);\n— терроризмнеҥ коруланар иштерге 3 616 000 салковой (јербойыныҥ бюджеди);\n— санитарно-эпидемиологиялык айалга (медшиҥжӱлер, медицинский јепселдер) тӧзӧӧрине 4 002 251 салковой (јербойыныҥ бюджеди);\n— јылыдар системаларды чыныктаарына ла јунарына 2 426 556 салковой;\n— јаантайынгы ремонтко 5 685 100 салковой база каланыҥ бюджединеҥ чыгарылган.\nКапитальный ремонттор: балдардыҥ 4, 6, 9, 10, 12, 14 номерлӱ садиктеринде, 3-чи номерлӱ гимназияда, 4-чи номерлӱ кадет школдо ПВХ кӧзнӧктӧр тургузылган. Онойдо ок 10-чы номерлӱ школдо јарыдар система солылган, 1-кы номерлӱ лицейде санузелдер ле эжиктер ремонтолгон.\nКапитальный ремонтко быјыл текши тооло 41 560 605 салковой чыгарылары темдектелген. Ол тоодо Алтай Республиканыҥ республикан бюджединеҥ – 22 830 000 салковой, каланыҥ бюджединеҥ – 18 730 605 салковой.\nӰредӱлик заведениелердиҥ тоозында эҥ кӧп иштер текши орто ӱредӱлӱ школдордо ӧдӧт. Темдектезе, Майма аймактыҥ школдорын белетеер иштер кидим ӧдӧт.\nИштердиҥ тоозына черетеш-будуштаҥ башка ӧрттӧҥ, терроризмнеҥ коруланар, санитарный айалганы јарандырар, бичиктер алар, ишчилерди медшиҥжӱ ӧткӱртер иштер база кирет. Онойдо ок капитальный ремонт Маймада В. Ф. Хохолковтыҥ адыла адалган, Подгорное, Ӱстиги-Карагуш, Кызыл-Ӧзӧк, Суску јурттардыҥ школдорында, Маймада балдардыҥ «Ручеек» садында ӧдӱп туру. Текши тооло бастыра иштерге 23 млн. салковойдоҥ ажыра акча-манат чыгарылган. Ол тоодо федерал бюджеттеҥ 1 550 000 салковой спортзалдарга чыгарылган. Республикан бюджеттеҥ 7 680 127,77 салковой, јербойыныҥ бюджединеҥ 14 503 245,28 салковой чыгарылган.\nАймактыҥ школдорында ремонт иштер ӧткӱрилген кийнинде, олорды ишке алар комиссиялар ижин јаан изӱ айдыҥ 15-чи кӱнинеҥ ала баштаар. Је мында тӧс иштер кураан айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала эрчимделери пландалган.\nГигиенаныҥ ла эпидемиологияныҥ тӧс јериле јӧптӧжӱле школдордыҥ ишчилериле ӱредӱ ӧткӱрилер, тӧс эмчиликле јӧптӧжӱле ишчилер медицинский шиҥжӱлер ӧдӧр. Бу керектер ле ремонттор јербойыныҥ бюджединиҥ акча-манадыла ӧткӱрилер.\nЈабаган, Кайрукун јурттарда школдордо, Кан-Оозында балдардыҥ искусстволор школында ӧрттиҥ сигнализациязыныҥ иштеген ӧйи 10 јылды ашкан учун оны солыыры ӧдӧт. Кан-Оозында детсадтыҥ јабынтызын ӧрттӧҥ корулаар иштер, Ч. К. Кыдрашевтиҥ адыла адалган ла Кайрукунда школдорды јаҥыртары ӧдӧт. Кайрукунда школдыҥ спортзалын федерал ла јербойыныҥ бюджединиҥ чыгарган акча-манадыла ремонтоор јаан иштер ӧдӧр керек. Келейдиҥ, Санаровканыҥ баштамы школдорында, Мӧндӱр-Сокконныҥ школында спорт площадкалар спортјепселдерле јеткилделет. Моты-Оозыныҥ, Мӧндӱр-Сокконныҥ, Јодралуныҥ ла Кан-Оозыныҥ школдорыныҥ ла Ӱзеери ӱредӱниҥ тӧс јериниҥ котелдоры солылып јат.\nШабалин аймактыҥ тӧс јуртында текши орто ӱредӱлӱ школдо ремонт иштер экзамендер тӱгенген соҥында ла, кичӱ изӱ айдыҥ 17-чи кӱнинеҥ ала, ӧдӱп туру.\nБу школдо јаан ремонт иштер былтыр ӧткӱрилген учун, быјыл кӧбизинде ӱредӱлӱ кыптарды черетеери ле будыыры ӧдӧт. Акча-манатты аймактыҥ администрациязы, ӱредӱликтиҥ бӧлӱги чыгарган.\nЈаан иштердеҥ федерал ӱлекер аайынча цифровой ло гуманитарный ууламјылу ӱредӱниҥ «Точка роста» деп тӧс јериниҥ кыптарын јазаары башталар. Тӧс јерге информатиканыҥ, ОБЖ-ныҥ кыптарын ла баштамы школдо бир кып берилген. Бу ӱлекерле болзо, школдордо балдарды технологияла, информатикала, ОБЖ-ла ӱредери бӱгӱнги кӱнниҥ цифровой јепселдериле јеткилделер, урокто эмес ӧйдӧ балдарды ӱзеери ӱредери ӧткӱрилер. Је быјыл јӱк бир ле кып јазалар ла иштеер. Сыгын айдыҥ 1-кы кӱнине јетире керектӱ јепселдер једип келер учурлу.\nЧой аймактыҥ прокуратуразы аймактыҥ ӱредӱлӱ организацияларыныҥ ӱредӱлӱ јаҥы 2019-2020 јылга беленин шиҥжӱлеер иштер ӧткӱрген.\nОнойып, бу органныҥ быјылгы ӱредӱлӱ јылда ӧткӱрген шиҥжӱзиниҥ турултазында Ыныргыдагы текши орто ӱредӱлӱ школыныҥ туразында ла мындагы ок балдардыҥ «Солнышко» садигинде радонныҥ кеми ээжидеҥ бийик болгоны јарталган.\nБу керек аайынча шиҥжӱ ӧткӱрген орган ӱредӱлӱ учреждениеге јарталган бузуштарды чокым ӧйгӧ јетире јоголтсын деген предписание берген. Онойдо ок аймактыҥ прокуратуразы ӧрӧ адалган ӱредӱлӱ организацияларды ӱредӱлӱ јаҥы јылга белетеер иштердиҥ тоозында радонноҥ коруланары темдектелбегенин илезине чыгарган. Онойып, ӱредӱлӱ јаҥы јылга јетире радонноҥ коруланар иштер аайынча санитарно-эпидемиологиялык некелтелер бӱтпес айалга тӧзӧлгӧн лӧ ӱредӱлӱ турада ӱренген балдардыҥ јӱрӱмине ле су-кадыгына јеткер болдыртпазы јеткилделбеген.\nБу керек аайынча аймактыҥ прокуроры Ыныргыдагы школдыҥ директорына јасакты бузары јарабас деген ајару-предостере-жение эткен. Аймактыҥ прокуратуразы бу айалганы шиҥжӱзинде тудат.


Кош-Агаш аймакта Чапаевтиҥ адыла адалган колхозто колхозчылардыҥ ла специалисттердиҥ экономический ӱредӱзине тыҥ аjару эдилет. Ӱредӱни билгир тöзööри jаҥыс ла пропагандисттиҥ ижи эмес, jе анайда ок колхозтыҥ башкараачызы Петр Дюсбирович Кордоевтиҥ ле парткомныҥ качызы Капитан Кусуманович Кусумановтыҥ башкартузынаҥ jаан камаанду. «Башкараачыныҥ ижи» деген курста 20 угаачы ӱренет. Олордоҥ 15 кижи башкараачы ла орто звеноныҥ бастыра специалисттери. Хозяйстводо иштеп турган кохозчылардыҥ 11 проценти ле орто звеноныҥ бастыра специалисттери экономический ӱредӱду ӱренет.\nУгаачылардыҥ ӱредӱзи колхозтыҥ экономиказыла колбулу öдöт. Теория ла практика бирлик болгонынаҥ иштиҥ арбыны да, чыҥдыйы да бийиктеер. Ӱренеечилер тереҥ билгир алгылайт. Олордыҥ иштеги ле общественный керектердеги эрчими тыҥыйт. Практический ишти бойы алдынаҥ бӱдӱрерде, угаачылар оны хозяйствоныҥ экономиказыла колбой чук öткӱрет. Специалисттердиҥ jайалталу ижи иштиҥ арбынын бийиктедерге jаан камаанын jетирет. Экономический ӱредӱде алган билгирдиҥ болужыла угаачылар бойлорыныҥ ижин оноҥ артык тöзööрине болужын jетирет. Партияныҥ ла албатыныҥ керектерине тузалу болорго амадап, кажы ла угаачы таскамалду иште нак туружат.\n1979-1980 ӱредӱлӱ jыл башталардаҥ ала угаачылар хозяйствоныҥ ижин бастыра jанынаҥ шиҥдеп, пландаар ишти jарандырарына аjаруны тыҥыткандар. Угаачылар ӱредӱде докладтар, рефераттар эткилеп, шӱӱлтелерин ачык-jарык айдадылар. Олор теорияныҥ сурагын практический ишле колбоп, ӱредӱде алган билгирлерди jӱрӱмде ак-чек тузалангылайт.\n«Ишти чындык тöзööри башкараачынаҥ камаанду» деген теманы öдöрдö, кой кабыраачыларыныҥ фермазыныҥ заведующийи С. Турукпаев малчылардыҥ jедимдӱ ижи керегинде jилбӱлӱ jетирӱ эткен. Колхозтыҥ бöлӱктеринде хозяйственный расчетты таркадары эҥ каруулу иш. Бу jанынаҥ хозяйстводо аҥылу иш öткӱрилет. Шак андый ишти колхозтыҥ баш зоотехниги Г. З. Акижанов, зоотехник-селекционер А. К. Бухаров, ферманыҥ бухгалтерии З. Ажикенов ло фермалардыҥ заведующийлери В. М. Самтаков, С. Турукпаев билгир öткӱргилейт.\nЭкономический ӱредӱниҥ öҥдӱзин тыҥыдары – пропагандисттиҥ тöс амадузы. Ӱредӱни бийик идейно-теоретический кеминде öткӱрери пропагандисттиҥ ченемелинеҥ jаан камаанду. Пропагандисттиҥ ижиниҥ озочыл эп-сӱмелери, эп-аргалары угаачылардыҥ ӱредӱзине, оныҥ ижине jакшы камаанын jетирет.\nКалганчы jылдарда экономический школдыҥ ӱредӱзинде jакшы керектер болгон. Бухгалтерский иштиҥ чыҥдыйы бийиктеген, ишjал акчаныҥ кеми jаранган. Балансовый комиссияныҥ ижи öйинде öдöт. Колхозтыҥ акчазын чеберлеерине некелте тыҥыган. Пропагандисттиҥ ижиндеги узы, оныҥ билгири угаачыларга иште тузаланбаган эп-аргаларды толо тузаланарга болужат. Прпагандист ол угаачылардыҥ – тöзööчизи ле таскадаачызы. Оныҥ эҥ каруулу ижи – озочылдардыҥ ченемелин элбеде таркадары, иштиҥ аайын шиҥдеери.\nПропагандист бойыныҥ от-jалбыштый сöзиле партияныҥ ла башкаруныҥ тöс шӱӱлтелерин эл-jонго jетирет.\nАлтайдын Чолмоны, 24 май, 1980 j.


«Бис ончобыс—Россия» | Алтайдыҥ Чолмоны\nГлавная / Алтайдыҥ Чолмоны / «Бис ончобыс—Россия»\n6:25, 20 ноября 2014 Лайк 0 1090\nАлбатыныҥ jаҥжыккан культуразыныҥ «Бис ончобыс—Россия» деп адалган Баштапкы текшироссиялык фестивали ле кол-санат устарыныҥ кӧрӱзи кӱчӱрген айдыҥ 2-4 кӱндеринде Сочиде Олимпий калада ӧткӧн. Алтай Республикадаҥ ондо кайчылар Вадим Деев, Тимур Кыдыков ло Айдар Унатов, албаты устары Айсула Такина, Аржан Кухаев ле Эркин Баинов турушкан. Бистиҥ тергеениҥ элчилерин бу jол-jорыкта АР-диҥ культура министриниҥ ордынчызы Наталья Саймина ла Албаты jайааныныҥ республикан тӧс jериниҥ директорыныҥ ордынчызы Светлана Тенгерекова баштап jӱрген.\n«Бис ончобыс—Россия» деген фестиваль бистиҥ ороондо былтыр башталган. Ороондо jаткан эл калыктардыҥ jаҥжыккан культуразын корыыр ла ӧскӱрер, тергеелер ортодо наjылык колбуларды элбедер, албаты-jоныс эптӱ-jӧптӱ jадарын jӧмӧӧр элбек кемдӱ бу байрамды РФ-тиҥ культура министерствозы ла Албаты jайааныныҥ Россияда государстволык туразы тӧзӧп ӧткӱрген. Сочиде ӧткӧн турулта кӧрӱ-байрамда фестивальдыҥ 2013 jылда ӧткӧн баштапкы ӱйе-бӧлӱгиниҥ jеҥӱчилдери ле лауреаттары турушкан. Онойдо, Алтай Республиканыҥ устары Айсула Такина, Эркин Баинов ло Аржан Кухаев Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ 300-теҥ ажыра албаты устары турушкан Томск калада ӧткӧн кӧрӱниҥ jеҥӱчилдери болгон эди.\nАлбаты культуразыныҥ Текшироссиялык 1-кы фестивали ороонныҥ эҥ бийик окылу jаҥдары кеминде jӧмӧлтӧлӱ болгонын ла ол Калыктар бирлигиниҥ кӱнинде ӧткӧнин АР-диҥ культура министриниҥ ордынчызы Наталья Саймина темдектеген. Кажы ла культураныҥ тӧзӧгӧзинде албатыныҥ jаҥжыккан культуразы турганын, ол эмдиги ӧйдиҥ кеендик-санадыныҥ тазыл-тамыры болгонын РФ-тиҥ культуразыныҥ министри Владимир Мединский фестивальдыҥ ачылтазында темдектеген. Бистиҥ ороонныҥ культуразыныҥ аҥылузы неде дезе, ол кӧп калыктардыҥ культуразынаҥ турат ла «бис ончобыс—Россия болуп jадыс» деп, ол айткан.\nМыны ӧткӧн байрам jарт керелеген. Сочиде, Кышкы олимпий ойындар ӧткӧн jерде, «Айсберг» деген Тош ӧргӧӧдӧ ороонныҥ 70 кире элчилери тергеелериниҥ jаан мааныларын тудунып чыккан. Алтай Республика эҥ бажында, Адыгея Республиканыҥ кийнинде чыккан эмтир. Бистиҥ ак-чаҥкыр мааныбысты Айсула Такина ла Аржан Кухаев апарган. Бу байрамда турушкан ончо улус калыгыныҥ jаҥжыккан кеп-кийимин кийип jӱргени сӱрекей кӧрӱмjилӱ ле солун болгон эмтир.\nФестиваль республикалардыҥ, крайлардыҥ, областьтардыҥ jайаан ӧмӧликтериниҥ jаан ойын-концертиле ачылган. Алтайдыҥ кайчылары Вадим Деевтиҥ, Айдар Унатовтыҥ ла Тимур Кыдыковтыҥ «Айсбергте» кайлаганын кӧрӧӧчилер jылу уткыган, бистиҥ кайыс бу jайаанды кӧргӱскен ӧскӧ кайчылардаҥ аҥылу, башка болгонын Наталья Саймина куучындаган. Алтай кайчылар анайда ок Экспоцентрдиҥ ачылтазында, тышкары, кӧп улус jуулган ойында узыла кайкаткан.\n«Бис ончобыс—Россия» деген фестивальдыҥ экинчи кӱнинде албаты устарыныҥ кӧрӱзи ачылган. Бӧстӧҥ, тӱктеҥ, агаштаҥ, темирдеҥ, той балкаштаҥ ла о. ӧ. эткен кийим-тудумды, айыл-jуртта тудунар-кабынар эдимдерди, ойынчыктарды, jарангыштарды ла кӧп ӧскӧзин де jаҥыс та кӧрӧр эмес, jе эдип ӱренерге ле садып аларга jараар болгон. Кӧп тергеелер калыгыныҥ озодо тудунган ла орныктырган эмезе эмдиге эдинген ле jаҥы ӧйгӧ келиштире кубултып jазаган эдимдерин экелген болзо (темдектезе, ноокыдаҥ тӱӱген арчуулдарды, тере ӧдӱктерди, мӧҥӱн jарангыштарды), Алтай Республиканыҥ устарыныҥ кӧрӱзи jебрен куулгазын jажыдыла jаан jилбӱде болгон. Эркин Баинов, Аржан Кухаев ле Айсула Такина Алтайдыҥ jебрен корумдарынаҥ чыккан табынтыларды орныктырып jазаган эдимдерин ле кеп-кийимди кӧрӱге чыгарган. Эки муҥ jыл мынаҥ кайра скиф калыктыҥ кайкамчылу кеендиги телекейдиҥ кайкалдарыныҥ бирӱзи болуп артканча. Бу jебрен албатыныҥ ук-тукумы деп аданарга мукангандар ас эмес. Байла, оныҥ да учун бистиҥ республиканыҥ кӧрӱзине келип, бу бистиҥ калыктыҥ кеендиги деп блаашкандар да болгон. Билимчилер бистиҥ устардыҥ эдимдеринде jурук-шалдарды буркан-буддизм телекейдиҥ шалдары да деп танып турган. Jе кӧрӱге чыгарганы—сананып тапканы эмес, Алтайдыҥ скиф корумдарынаҥ чыкканы деп jартаарга келишкен.\nJебрен кеендикти орныктырар ууламjыда Алтай Республиканыҥ албаты устарыныҥ ижин jол-jорыктыҥ турулталарыла ӧткӧн куучын-эрмекте АР-диҥ министриниҥ ордынчызы Наталья Саймина аҥылап темдектеп, оны jӧмӧӧри керектӱ болгонын айткан. Мында албаты устарыныҥ «Энчи» деген тӧс jериниҥ, оныҥ башкараачызы Тана Бабрашеваныҥ кичеемелдӱ ижин ол база темдектеген.\nАржанды ла Эркинди кӧрӱде анчада ла Кавказтыҥ калыктарыныҥ темирле узаныжы jилбиркеткен болзо, Айсула кӧрӱге чыгарган jебрен кийис кебистерди аjарулу шиҥдеген. Ондый кийистердиҥ бирӱзин чечендер музейинеҥ экелген эмтир ле, Айсулуныҥ айтканыла, эткен эбиле ол бистиҥ кийистерге тӱҥей.\nМындый кӧрӱлерде турушканы jаҥыс та кӧп устарла, олордыҥ ижиле таныжар, ӱренер арга берип турган эмес, кӧгӱс-кӱӱнди кӧдӱргенин, иштеерге jаҥы тыныш, jаҥы ийде бергенин устар куучындаган.\nФестиваль ӧйинде Россияныҥ калыктарыныҥ культуралык jӱзӱнин корыыр суракка учурлалган кӱрее-куучын ӧткӧн. Ондо РФ-тиҥ культура министерствозыныҥ ла культура департаментиниҥ, Албаты jайааныныҥ Россияда туразыныҥ чыгартулу улузы турушкан. «Бис ончобыс—Россия» деген фестивальды ла албаты устарыныҥ кӧрӱзин ӧткӱрерин jаҥжыктырары керегинде кӱрее-куучынныҥ ончо туружаачылары айткан. Ондо кажы ла тергее культурада jедимдерин кӧргӱзер аргалу болор ло турулта байрамга келерге амадаар эди. Сӧс келижерде, Сочиде ӧткӧн фестивальда кандый да кайралдар берилбеген, бу кӧрӱ-байрамныҥ баштапкы бӧлӱгинде jеҥӱлер Сочиге барар кайрал болгон.\nАйла, тергеелердиҥ элчилерин Сочиде сӱреен jакшы уткыган, азыраган-кондырган эмтир. Олимпий кала тудумдарыныҥ кемиле кайкаткан: телекӧрӱлтедеҥ кӧргӧни бир, бойыныҥ кӧзиле кӧргӧни башка эмей. Россия сананган амадузына jедер чыннаҥ ийделӱ ороон болгонын олимпий ойындар ӧткӱрер jерди канайда тутканы керелейт деп, бистиҥ элчилер айткан.\nJол-jорыктыҥ туружаачылары Алтай Республиканыҥ Башкарузына ла культураныҥ министерствозына «Бис ончобыс—Россия» деген jаан кӧрӱ-байрамда туружар арга бергени учун jаан быйанын айткан. Эркин Баинов, Аржан Кухаев ле Айсула Такина аҥылу быйанын Кӱпчегендеги jурт jеезениҥ jааны Владимир Мандаевке ле Оҥдой аймактыҥ jааны Мирон Бабаевке jетирет. «Олордыҥ jӧмӧлтӧзиле бис Сибирьдиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ устарыныҥ Томскто ӧткӧн кӧрӱзинде турушканыс, ондо jеҥӱлӱ jерлер Сочиге барар jолды ачкан»—деп, устар куучындаган.\n«Куулгазынду jерде болдым…»\nДолги нужно ликвидировать\nБайрам бийик кеминде ӧтти


Jаргы ижинде – албатыныҥ чыгартулу улузы - altaicholmon\nПрисяжный заседатель – не улус, чыдулары ла молјулары кандый, олорды канайда тудуп јат? Бу керегинде Алтай Республиканыҥ Ӱстиги јаргызыныҥ јаргычызы Е. Табакаев куучындайт.\n– Евгений Александрович, присяжный заседатель болуп кандый улус тудулар аргалу?\n– РФ-тыҥ граждандарыныҥ јаргыда албатыныҥ чыгартулу кижизи – присяжный заседатель болуп туружар тап-эриги јасакла быжулалган. Кандый улус присяжный заседатель болор аргазы јок, куучынды мынаҥ баштаза, артык болгодый. «Россия Федерацияда текши юрисдикцияныҥ федерал јаргыларында присяжный заседательдер керегинде» федерал јасакта айдылганыла, присяжный заседательге кандидаттардыҥ тооломын тургускан ӧйдӧ 25 јажы толбогон, јаргыныҥ ого эдилген кезедӱзи бӱтпеген эмезе кезедӱниҥ ӧйи ӧтпӧгӧн, иштеер аргазы јок деп јаргы јӧптӧгӧн, алкоголизмле, наркоманияла, токсикоманияла оорыганыла, психиказы узак ӧйгӧ оору болгоныла колбой наркологический эмезе психоневрологический учетто турган, каршулу керек эткен деп серемјиде болгон, јаргы ӧткӧн тилди билбес улус присяжный заседатель болор аргазы јок.\nБого ӱзеери, јасакта темдектелгениле, присяжный заседательдердиҥ текши эмезе запасной тооломына кийдирилген кижи бу молјуларды бӱдӱрерге буудакту айалга бары керегинде угузу бичик бичигенде, ол тооломноҥ чыгарылып јат. Мындый айалгалардыҥ тоозында: заседательдиҥ молјузын су-кадыгыныҥ айалгазыла бӱдӱрип болбозы; 65 јажы толгоны; јербойында бойы башкарынар јаҥдарда государстволык эмезе талдашту јамыда иштегени; јеткер болдыртпазыныҥ федерал службазыныҥ, государстволык коруныҥ федерал јаҥдарыныҥ эмезе тыш кайуныҥ органдарында контракт аайынча јуучыл иште болуп, оноҥ чыккан кийнинде беш јылдыҥ туркунына; јаргычы, прокурор, шылучы, адвокат, нотариус, јаргы приставтардыҥ службазыныҥ ишчизи эмезе таҥынаҥ детектив болуп иштеген ӧйдӧ лӧ бу ижин токтотконынаҥ ала беш јыл ӧтпӧгӧнчӧ; ичбойындагы керектердиҥ органдарыныҥ, таможенный јаҥдардыҥ эмезе уголовно-исполнительный учреждениелердиҥ ишчизиниҥ аҥылу званиелӱ ишчизи болгоны ла бу иштеҥ чыкканынаҥ ала беш јыл ӧтпӧгӧнчӧ; мӱргӱӱл јаҥныҥ ишчизи болгоны.\nЈе бу бӧлӱк улус јаргы керекте туружар кӱӱндӱ болзо, присяжный заседатель болор аргалу.\nАнайда ок бир ле кижи јаргыда присяжный заседатель болуп бир јылдыҥ ичинде бир катаптаҥ кӧп туружар аргазы јок.\n60 јаштаҥ ашкан улус, 3 јашка јетпеген балалу ӱй улус, јаҥдаган мӱргӱӱл јаҥыла колбой јаргы керекте туружып болбос деп бойын чотогон улус ла јаргы керекте туружарын буудактаган ӧскӧ дӧ чын шылтактарлу улус угузу бичик бичип эмезе јӧптӧжип, присяжный заседательдиҥ молјуларын бӱдӱреринеҥ јайымдалар аргалу.\nПрисяжный заседательге кандидат болгон кижи керегинде тооломдогы јетирӱлер кандидаттыҥ паспорттогы јетирӱлериле башкаланып турза, ол анайда ок присяжный заседательдердиҥ коллегиязын тӧзӧӧринде туружар аргазы јок.\nБу адалган ончо айалгалар ла буудактар присяжный заседательдердиҥ коллегиязын тӧзӧӧр ӧйдӧ јаргыныҥ јуунында кӧрӱлет.\n– Присяжный заседательдер турушканыла ӧткӧн јаргылар кандый керектерди кӧрӱп јат?\n– Аймактыҥ јаргыларына бурулаткан кижиниҥ сурагыла присяжный заседательдердиҥ турушканыла мындый керектер кӧрӱлер аргалу: кижи ӧлтӱрген деп бурулаткан кижиниҥ шылу кереги; кижиниҥ су-кадыгына ӧнӧтийин уур-кӱч каршу јетирген ле мынаҥ улам кижи корогон керек; государстволык эмезе јондык ишчиниҥ, эмезе јаргы эткен ле шылу ӧткӱрген кижиниҥ, эмезе тап-эрик корыыр ишчиниҥ јӱрӱмине каршу јетирерге умзанганы; анайда ок геноцид керегинде керектер. Наркотиктерди јаан кемдӱ сатканы ла эткени, наркотиктерди ӧткӱриштирген улустыҥ керектери аймак јаргыларда база присяжный заседательдер турушканыла кӧрӱлер аргалу.\n– Присяжный заседательдердиҥ тоозы 12 кижи болорына бис темигип калганыс. Республиканыҥ аймак ла кала јаргыларында бу тоо кубулар ба?\n– Эйе, база бир кубулта – присяжный заседательдердиҥ тоозы астаганы. Республиканыҥ аймак ла кала јаргыларында присяжныйлардыҥ коллегиязы 6 кижидеҥ турар ла ӱстине запасной 2 заседательдер болор, текши алза, 8 кижи. Коллегияны тӧзӧӧргӧ 12 кандидат јеткил болор. Бийиктей јаргыларда присяжный заседательдердиҥ коллегиязы 8 кижидеҥ ле 2 запасной заседательдердеҥ турар, текши тоозы 14-тӧҥ ас эмес кандидат болор керек.\n– Присяжный заседательдердиҥ тооломдоры канайда белетелет? Кандый бир кижи заседатель болорго сӱрекей кӱӱнзеп, је тооломго кирбеген болзо, бу керегинде угузар аргазы бар ба?\n– Заседательдердиҥ тооломы, ого кем кирери кандый бир кижиниҥ, улустыҥ кӱӱниле тӧзӧлӧр аргазы јок, мыны јасак јеткилдеп јат. Онойдо, федерал јасактыҥ некелтезиле, тӧрт јылдыҥ ичинде бир катап Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ башкартулары присяжный заседательдерге кандидат болгон улустыҥ текши ле запасной тооломын, ого муниципал тӧзӧлмӧдӧ јаантайын јаткан улусты кийдирип, тургузат ла РФ-тыҥ «Талдаштар» деген государстволык автоматизированный системазы ӱнбереечилердиҥ ортозынаҥ кандый бир кижини келишкенче ле талдап алза, тооломго ол кижи кирер аргалу. Оноҥ республиканыҥ аймак (кала) јаргыларында тургузылган аҥылу компьютерный программа канча кандидат керек – ончо кижини бу тооломдордоҥ келишкенче айдат. Кижи бойы угузу бичик бичип, присяжный звседатель болор аргазы јок – кандидат болотон улусты автоматизированный система келишкенче талдап јат.\n– Присяжный заседательдерге кандидаттардыҥ тооломына киргенин кижи кайдаҥ билер?\n– Кандидаттардыҥ тооломына кийдирилген ончо граждандарга аймактардыҥ башкартуларынаҥ бу керегинде самаралар келер. Республиканыҥ кӧп улузы мындый самараларды алган. Бого ӱзеери, присяжный заседательге кандидат болгон улустыҥ тооломдоры аймактардыҥ газеттеринде јарлалат.\n– Јаргылаткан кижи оныҥ керегин присяжныйлардыҥ јаргызы кӧрзин деп нени эдер керек?\n– Каршулу керек аайынча шылу иш тӱгенип, бурулаткан кижи ончо материалдарла танышкан ӧйдӧ керегин присяжныйлардыҥ јаргызы кӧрӧри јанынаҥ суракту бичик (ходатайство) бичиир учурлу. Мындый эп-аргала ӧдӧр јаргыныҥ аайы-бажын шылучы ого јартап јат. Јаргыда кӧрӱлген керекте бурулаткан улус бир канча болзо ло олордоҥ бир кижи керекти присяжныйлардыҥ јаргызы кӧрӧри керегинде сурагын угускан ла арткандары мынаҥ мойногон болзо, јаргычы керекти присяжный заседательдер турушканыла кӧрӧрин јарадар аргалу, мындый јарадуны јасак берип јат.\n– Присяжный заседательдер турушканыла ӧткӧн јаргыныҥ аҥылулары кандый, бу керегинде куучындап берзегер, Евгений Александрович?\n– Присяжный заседательдердиҥ турушканыла ӧткӧн јаргы, чын да, тегин јаргынаҥ аҥыланып јат. Уголовный ла уголовно-процессуальный јасактарды билерин, олорды јаргы ӧйинде тузаланар ченемелдӱ болорын јасак присяжныйлардаҥ некебей јат. Јаргы эдеринде олордыҥ јӱрӱмдик ченемели, бойыныҥ ла јондыктыҥ алдында ак-чек болоры, кӧрӱлген керектиҥ айалгаларын, учурын оҥдооры чыгарган јӧбиниҥ тӧзӧлгӧзи болор керек.\nПрисяжный заседатель молјуларын бӱдӱрер алдында бу ишти ак-чек ле чындык бӱдӱрери, јаргыда кижини бурулаган да, актаган да ончо айалгаларды ајаруга алары, шылу керекти кӧрӧр ӧйдӧ јаргылаткан кижини бурулабай да, актабай да, бойыныҥ кӧгӱс кӧрӱмиле, санаа-сагыжыла, ак-чегиле башкарынары јанынаҥ черт берип јат.\nЈаргы ӧйинде присяжный заседательдер јаргыны башкарып ӧткӱрген јаргычы ажыра бурулаткан кижиге, каршу эдилгендерге, керечилерге, эксперттерге ле специалисттерге сурактар берер ле јаргыга чыгарылган керелерле, документтерле таныжар аргалу. Је олорго шылу керек аайынча таҥынаҥ шиҥжӱ ӧткӱрерге ле јаргыдаҥ башка јерде јетирӱлер јуурга јарабас, анайда ок јаргы ӧткӧн ӧйдӧ кыптаҥ чыгар, кӧрӱлген керек аайынча јаргыда турушкан ла ӧскӧ дӧ улусла тыштанар ӧйдӧ куучындажар эриги јок.\nБу ла тургузылган ӧскӧ дӧ ээжилерди бускан заседательдерди тооломноҥ чыгарып, ордына ӧскӧ присяжныйларды тургузат. Јуундары канайда ӧткӧнин, кем ӱнин канайда бергенин присяжныйлар јарлабас учурлу. Олордыҥ ончо молјуларын тоолобой јадыс, бу јасак-ээжилерде бичилип калган.\nПрисяжный заседательдерге јаргыда туружарга, јаргы јӧбин чыгарарга ондый ла кӱч керек эмес болгонын аҥылап темдектеер кӱӱним бар. Олор бурулаткан кижиниҥ керектерин юридический јанынаҥ баалабай јадылар ла тургузылган сурактарга нениҥ учун «јок» эмезе «эйе» деген каруулар бергенин јартабас аргалу.\n– Присяжный заседательдерге тургускан сурактарга каруулар суракту листтерде бичилет. Бу керегинде куучындап берзегер.\n– Суракту листтер – шылу керектерди јаргыда присяжный заседательдердиҥ турушканыла кӧргӧниниҥ тӧс учурлу бӧлӱги болуп јат. Бу листке киретен сурактар присяжныйлар јогынаҥ шӱӱжилет ле олор шылу ӧйдӧги айалгаларды, бурулаган да, корыган да јандардыҥ шӱӱлтелерин ајаруга алып тургузылат.\nСуракту листте кыйалтазы јогынаҥ 4 сурак тургузылат: мындый керек болгоны чын керелелген бе, бурулаткан кижи чын бу керекти эткен бе, бу керек эдилеринде јаргылаткан кижи чын бурулу ба, јаргылаткан кижи бурулу болгонын алынгажын, ого килемји эдер керек пе?\nКӧрӱлген керек аайынча ӧскӧ дӧ сурактар болор аргалу.\n– Присяжный заседательдер јаргылаткан кижи бурулу ба эмезе јок по деп, бойыныҥ јӧбин чыгарган болзын, бу јӧп јаргычыныҥ чыгарган турулта јӧби кандый болорына камаанын јетирип јат па?\n– Јаргыныҥ јӧбин чыгарар тушта јаргычы присяжный заседательдердиҥ коллегиязыныҥ јӧбине тайанат. Присяжныйлар бирлик кӱӱндӱ јӧп чыгарганы јакшы эмей. Је ӱч сааттыҥ туркунына шӱӱжип, заседательдер бирлик јӧпкӧ келбезе, турулта јӧп ӱнберишле эдилет. Присяжныйлар ӱнбериште турушпас јаҥы јок.\n– Присяжный заседательдердиҥ ижи, јолыныҥ чыгымдары тӧлӧлип јат па?\n– Присяжный заседательдерди молјуларын бӱдӱрерге јыл ичинде бир катап 10 кӱнге алдыртадылар. Бу ӧйгӧ јаргыда кӧрӱлген керек тӱгенбезе – јаргы учына јеткенче. Бу ӧйдиҥ акчазы заседательге федерал бюджеттеҥ орныктырылып јат, ол заседательдиҥ тӧс иштеген јеринде бу ӧйгӧ алган орто ишјалынаҥ ас эмес болор учурлу. Анайда ок присяжный заседательге јолго чыккан, конор јер учун тӧлӧгӧн акча орныктырылат.\n–Мен присяжный заседательдиҥ тоозына кирген болойын, је иштеген тӧс јеримниҥ башкараачызы иштеҥ барып турганымды јаратпай јат. Мындый айалгада нени эдер?\n– Присяжный заседатель болгон кижиге јаргы ӧдӧр ӧйдӧ молјуларын бӱдӱрерин буудактаганы учун башкараачы каруузына тургузылары РФ-тыҥ администрациялык тап-эрик бузуштар керегинде јасагында бичилген. Присяжный заседательди иштеген тӧс ижинде јаргы ӧткӧн ӧйгӧ божодор эмезе солыыр арга јок болзо, ӧскӧ заседатель тургузып јадылар.\n– Алтай Республиканыҥ аймак (кала) јаргыларында присяжный заседательдерге иштеер кандый айалгалар тӧзӧлгӧн? Присяжный болоры – јеткерлӱ иш пе?\n– Республиканыҥ аймак јаргыларында уголовный керектерди присяжный заседательдердиҥ турушканыла кӧрӧр кыптар темдектелген. Јаргы ӧдӧр лӧ заседательдер јуундажар кыптар керектӱ ончо немеле, ол тоодо јеткер болдыртпас јазалдарла јеткилделген.\nПрисяжный заседательдер јаргыныҥ ижинде турушкан ӧйдӧ, јаргычылардый ок, јайымын корыган ла олордыҥ бойын чеберлеген гарантияларлу. Присяжный заседательге молјуларын бӱдӱрерге буудак јетирген улус каруузына тургузылары РФ-тыҥ јасактарында темдектелген.\n– Телекӧрӱлтениҥ экранында кӧп тоолу шоуларда присяжный заседательдер турушканыла ӧткӧн јаргылар јӱрӱмде чын јаргыларга тӱҥей бе?\n– Мындый берилтелерди кӧрӱп турган улуста јаргы јеҥил иш ле тӱрген, бир ле кӱнге ӧдӱп турган деген јастыра кӧрӱм тӧзӧлӧрдӧҥ айабас. Је бу ойын эдип кӧргӱскен, шоу-берилте болгонын ундыбас керек. Јӱрӱмде шылу керекти јаргыда кӧрӧри сӱреен каруулу иш, ол бир неделедеҥ де узак ӧйгӧ улалар аргалу. Јаргы канайда ӧдӧри кандый керек кӧрӱлип турганынаҥ, јаргыда турушкан улус толо келгенинеҥ, шиҥделген доказательстволордыҥ кеминеҥ камаанду.\n– Куучыныстыҥ учында, присяжный заседатель болоры – керектӱ бе, јок по?\n– Присяжныйлардыҥ јаргызы – каршулу керек аайынча јаргы ӧткӱрер тушта јаргылаткан кижи бурулу ба, јок по болгоныныҥ кезик сурактарын тегин граждандар шиҥдеп кӧргӧн јаргы иштиҥ бӱдӱмдериниҥ бирӱзи. Бир јанынаҥ бу – кажы ла гражданинниҥ кӱндӱлӱ молјулу кереги. Экинчи јанын алза – ӧскӧ улустыҥ салымы учун јаан каруулу болгоны. Кезик улус присяжный заседатель болорго амадап јат. Кезиги – мындый керектеҥ канча ла кире тууралайт. Је присяжный заседатель болор кычыруга јӧпсинери эмезе јӧпсинбези – кижиниҥ таҥынаҥ бойыныҥ кереги. Кӧп улус присяжный заседательдиҥ молјуларын бӱдӱрери јилбилӱ ле јаан учурлу керек деп чотойдылар. Алтай Республиканыҥ улузына келген айттырунаҥ мойнобой, присяжный заседательдердиҥ коллегияларын тӧзӧӧринде турушсын деп баштанадым.\nГраждандардыҥ турушканыла ӧткӧн јаргы (суд присяжных) элдеҥ озо X чакта Англияда табылган. Россияда ол јӱк XIX чакта, Александр II каан јаргыныҥ ижинде јаҥыртулар эткен кийнинде, 1864 јылда тӧзӧлгӧн.\nСовет јаҥ турганыла, 1917 јылдаҥ ала присяжный јаргылардыҥ ижи токтодылган.\nОроондо јаргы ӧткӱрген ишке присяжныйлардыҥ јаргызы такып 1993 јылда, РСФСР-дыҥ Уголовно-процессуальный кодексине кожулталар эдилген кийнинде кийдирилген ле бу эп-арга Россияныҥ 9 тергеезинде ченелген.\nРеспубликалардыҥ, крайлардыҥ, областьтардыҥ Ӱстиги јаргыларында, федерал учурлу калалардыҥ јаргыларында, автоном областьтардыҥ ла автоном округтардыҥ, анайда ок окружной јуучыл јаргыларда каршулу керектерди присяжный заседательдер турушканыла кӧрӧр федерал јасак 2004 јылда ийде алынган. Бу ок јылда Алтай Республиканыҥ Ӱстиги јаргызында присяжный заседательдер турушкан баштапкы шылу керек кӧрӱлген.\n2018 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала, РФ-тыҥ УПК-зына эдилген кубулталарга келиштире, присяжный заседательдер турушкан јаргылар аймактардыҥ јаргыларында база ӧдӧт. 2018 јылдыҥ ӱч кварталына Россияда 18 каршулу керек присяжный заседательдер турушкан јаргыларда кӧрӱлген, олордыҥ 12-зинде јаргылаткан улусты бурулаган ла 6-зында актаган јӧптӧр чыккан. Алтай Республикада тургуза ӧйдӧ Оҥдой ло Кан-Оозы аймактыҥ јаргыларында присяжный заседательдер турушкан бирдеҥ шылу керектер кӧрӱлет.\nЈаргы департаменттиҥ АР-дагы пресс-службазы


Јолды јазаары аҥылу шиҥжӱде тудулат - altaicholmon\nЈазашту иш ӧдӱп турган јерде болгон јуунда «Алтай» Упрдордыҥ јааны Ярослав Долинский, АР-дыҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министри Константин Зорий турушкан.\nАртыбашка јетире јол былтыр федерал кеминде башкартуга берилген, оны јазаарына акча федерал бюджеттеҥ чыгарылган.\n«Бу јол јербойыныҥ эл-јонына јаан учурлу. Ол јолды јакалай јурттар, садтар, балдардыҥ амыраар лагери туруп јат. Оныҥ да учун јолдо јеткер болбозын јеткилдеерине јаан ајару эдилер. Туулу Алтайдыҥ јаражыла эҥ јарлу јерлериниҥ бирӱзин — Алтын-Кӧлди кӧрӧргӧ, бу јолло кажы ла јыл ондор муҥдар тоолу туристтер јорыктайт. Озолондыра темдектелгениле, јазалган ла јаҥыртылган узуны 24 километр јолды кӱскиде тузаланарына табыштырар керек» — деп, тергеениҥ башкараачызы айткан.\nЯрослав Долинский јазашту иштер канайда ӧдӱп турганы керегинде куучындаган. Быјыл Кызыл-Ӧзӧктӧҥ Карасук јуртка јетире јол (узуны 14 км) ло Карасуктыҥ боочызынаҥ ала Паспаул јуртка јетире јол (10 км ) јазалар. Бу јол беш јылдыҥ туркунына бӱткӱлинче јазалып калар. Оныҥ айтканыла, јазашту иштер ӧткӱрилген соҥында јойу улуска јолды јакалай тротуарлар болор, электројарыткыштар, чеден-барьерлер тургузылар, автобустардыҥ токтодулары јазалар.\nЈол чыҥдый болзын деп, соок регенерацияныҥ технологиязы тузаланылат, андый эп-аргала јазалган јол ас ла болзо 24 јылдыҥ туркунына алдырышпас — јаҥыс ла кажы ла беш јылдыҥ бажында јолдыҥ ӱсти јанында коруул јабынтызын јаҥыртып турар керек.\nЈазашту иштер ӧдӱп турган јерлерди шиҥдей кӧрӱп, Олег Хорохордин јол јазаачылар јурттардыҥ ады эки тилле — орус ла алтай тилдерле бичилер учурлузына ајару этсин деп айткан. Бу сурак ајаруда болор деп, Ярослав Долинский бӱдӱмјилеген.


Июль 2017 - altaicholmon\nУхановтор јеҥӱчилдердиҥ тоозында\n«Jылдыҥ билези» деген бастырароссиялык конкурстыҥ турулталары Москвада кӧрӱлди. Jеҥӱчилдердиҥ тоозына Кош-Агаш аймактыҥ Белтир јуртында јадып турган Петр ла Надежда Ухановтордыҥ билези кирген деп, Алтай Республиканыҥ иш, социальный ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозы јетирет.\nДепутат бир канча јерлерде болды\nРоссия Федерацияныҥ Госдумазыныҥ депутады Р. Букачаков Горно-Алтайсктыҥ бир канча учреждениелеринде ле площадкаларында болды.\nJеткерлӱ учуралдарды астадатан арга\nАлтай Республикада «Мылтык-јепсел» деп операция ӧткӱретени јакшынак јаҥжыгу боло берди. Ол јеткер болорын астадарыныҥ быжу аргаларыныҥ бирӱзи болуп јат, оныҥ учун кажы ла јыл ӧткӱрилет деп, МВД-ныҥ пресс-службазы јетирет.\nШил 500-1000 јылга…\nКадындагы заповедниктиҥ экологторы тузалу керек баштагандар, Кӧксуу-Оозы аймакта айыл-јурттыҥ сӱрее-чӧби бӱдӱмдери аайынча ылгаштырылат.\nКышка канча ла кире эрте белетенер\nГорно-Алтайск каланыҥ администрациязында жилкомхозты кышка белетеери јанынаҥ иштеп турган штабтыҥ јууны ӧтти.\n31 проценти ЖКХ-га келижет\nАлтай Республиканыҥ бир кижизи акчазын тӧлӧйтӧн јеткилдештиҥ кеми јыл туркунына 2888 салковойго кӧптӧп, 21 муҥ салковойго јетти.\nСууныҥ чыҥдыйы бийик болзын, анчада ла јай ӧйинде\nАлтай Республиканыҥ Башкарузында экология јанынаҥ јеткер болбозын јеткилдейтен камыс иштейт. Оныҥ ижиниҥ амадуларыныҥ бирӱзи республиканыҥ эл-јонын ичетен ару суула јеткилдеер ишти шиҥжӱзинде тудары.\nАгашты туйказынаҥ кезери бир эмеш астаган\nАгашты тузаланатан јасактарды бускан учуралдар, ӧткӧн јылдыҥ бу ӧйине кӧрӧ, 28 процентке астаган деп, ар-бӱткенниҥ байлыктары аайынча министерствоныҥ коллегиязыныҥ јорыктаган айас ӧскӧ јерде ӧткӱрген јуунында темдектелди.


Ајарузында — аймагыныҥ ӧзӱми - altaicholmon\nАјарузында — аймагыныҥ ӧзӱми\nJербойында бойы башкарынарыныҥ кӱниле колбой Кош-Агаш аймактыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ председатели Сергей Тордибанович МАЙХИЕВЛЕ эрмек-куучын база ӧтти.\n—Кажы ла кижи бойы керегинде куучынды сӧӧгинеҥ, угы-тӧзинеҥ баштаар. Бойыгар, чыккан-ӧскӧн јеригер, эне-адагар керегинде айдып ийзеер?\n—Сӧӧгим сагал, чыккан-ӧскӧн јерим Кош-Агаш аймактыҥ Кӧкӧрӱ јурты. Адам Кӧкӧрӱниҥ, энем Jаан-Чаргыныҥ. Энем 1951 јылда Горно-Алтайсктагы пединститутты божодоло, Кӧкӧрӱге иштеп келген. Мында адамла туштажып, биле тӧзӧгӧн. Энем бастыра јӱрӱмине ӱредӱчи, школдыҥ завучы болгон. Олор јети бала чыдаткан, беш бала бойлорыныҥ, эки бала адамныҥ эјезиниҥ ле аказыныҥ. Балдар ӧскӱс артып каларда, эне-адам алып алган. Олор бистиҥ ле билениҥ балдары болуп, ӧзӱп калган. Мен дезе эне-адамныҥ балдарыныҥ эҥ јааны болгом. Кӧкӧрӱниҥ орто ӱредӱлӱ школын божодоло, черӱге баргам. Келеле, јарым јылга јуучыл керектердиҥ ӱредӱчизи болгом. Jе ӱредӱзи јок кандый ӱредӱчи, Барнаул калага ӱренип баргам. Анайып, Кош-Агаштыҥ улузы ортодо очно милиционерлер белетеп турган училищени божоткон экинчи кижи болгом. 1984 јылда оны божодоло, Кош-Агаш аймактыҥ РОВД бӧлӱгинде иштегем.\n—Ол тушта милицияда айалга кандый болгон?\n—Ол ӧйлӧрдӧ иштеерге јеҥил болгон, нениҥ учун дезе улус бойы-бойыла јӧптӧжип билетен. Jе кадрлар јетпейтен. Кӧп улус милицияныҥ ижин та нениҥ де учун јаратпайтан.\n—Слер канайып бу ишти талдап алдыгар?\n—Менде бу ишке барар санаа болбогон. Jайгыда Барнаулдагы пединститутта јаҥы ачылган јуучыл факультетке кирип барарымда, анда рабфак ажыра јӱк ле ӱлӱрген айдаҥ ары ӱренери јарталган. Оноҥ алты јыл ӱренерин сананзам, мен айылду-јуртту кижи, энем де јаҥыскан арткан, тӧрт карындажымды бутка тургузар керек. Сурулазам, милицейский школдо юристтиҥ ӱредӱзин алар арга бар дешти. Jакшы стипендиялу, акча тӧлӧбӧзинеҥ јадарга общежитие берилип турган эмтир. Ого кирдим. Тегин де оогоштоҥ ала погондорлу кижи болорым деп сананган санаам билбес јанынаҥ бӱдӱп калды. Jе јаҥыс јуучыл ууламјы эмес, милициядагы структура келишкен.\n— Слер кемге де тӱҥей болорго амадаганаар ба? Кемнеҥ де кӧрӱжип, погондорго кӱӱнигерди салганыгар ба?\n—Эйе, мен школдо ӱренип турарымда, М. А. Ерленбаев, мениҥ адама тӧрӧӧн кижи, Кӧкӧрӱде участковый болгон. Ол бойы ак-чек, немениҥ јартына чыгарынаҥ алаҥзыбас, ойгор кижи болгон. Ого тӱҥей болорго, ӱредӱни божодоло, 5 айга Курайда участковыйдыҥ ижин бӱдӱргем. Удабай ла ӱренген ӱредӱм аайынча Кош-Агаштыҥ милиция бӧлӱгиниҥ оперативный ишчизи эдип кӧчӱрген. Анда 15 јылдыҥ туркунына иштедим. Амыралтага чыгар алдындагы јылдарда оперативный бӧлӱктиҥ јааны болгом.\n—Бу јеҥил эмес ишти бӱдӱрип јӱреле, кандый кайралдар алдыгар?\n—Ведомствоныҥ бир канча медальдарыла, темдектериле кайралдаттым. Анайда ок «Ветеран ассоциации службы судебных приставов» берилген, нениҥ учун дезе пенсияга чыккан кийниде ӱч јылга јаргыныҥ приставтарыныҥ јааны болгом.\nКош-Агашка јаҥы прокурор келип, следовательдиҥ ижине кычырарда, анда база иштейле, эки јылдаҥ прокуратураныҥ пенсиязына чыккам. Оныҥ кийнинде аймактыҥ јааны болгон А. Ж. Джаткамбаев ордынчызыныҥ ижин бӱдӱрерге, алтай кижи керек деп, ишке кычырарда, беш јылдыҥ туркунына оныҥ баштапкы ордынчызыныҥ ижин бӱдӱргем. Оноҥ Ӱкектеги парктыҥ директоры болгом. 2013 јылда депутатка тудулып, баштапкы сессияда председательге кӧстӧлгӧм. Оноҥ бери Кош-Агаш аймактыҥ депутаттар Совединиҥ председатели болуп јадым. Ӱредӱм аайынча юрист болгоным јолымда туштаган кандый ла иште иштеерге јеҥил болгон.\n—Бу ишке келип турган ӧйдӧ кандый амаду тургусканыгар?\n—Аймактыҥ јааныныҥ ордынчызы болгон ӧйлӧрдӧ курч сурактардыҥ бирӱзи иш ле ӱредӱ јанынаҥ болгон. Алтай балдар ортодо дипломду балдар ас туштайтан. Мен бойымныҥ алдыма амаду тургускам, оноҥ бистиҥ тергееле јорыктап, Томск, Новосибирск, Барнаул калалардыҥ ӱредӱлик заведениелериле јӧптӧжӱлер тургузып, кӧп балдарды ӱредӱге кийдирер иш баштаганыс. Бӱгӱнги кӱнде олордыҥ кӧп сабазы ӱредӱзин једимдӱ божодып, иштегилеп туру. Эмчилер, ӱредӱчилер ле оноҥ до ӧскӧ кандый ла ӱредӱлӱ балдар кӧптӧгӧн. Оноҥ ойто сурак тура берген — ӱредӱлӱ улус кӧп, иштеер јерлер јок. Оныҥ да учун кезик балдар ӧскӧ јерлерге иштеерге јӱргилей берген. Бир ӧйдӧ талдаштарда мен ӧтпӧй калала, бу иштеҥ јӱре береримде, ончо кубулган болгон.\n—Канча јылдарга башкараачы болгон ӧйлӧрдӧ, кажы ла башкараачы, байла, јастырып та турат. Слердиҥ кӧрӱм-шӱӱлтегерле, бойыгардыҥ ижигерде јастыралар болды ба?\n—Эҥ ле баштап бис аймактыҥ бюджеди јӧптӧлӧр тушта, аймак тӧлӱлер јок болорын кичееп, аймак ичинде јадын-јӱрӱми кӱч айалгадагы улуска берилип турган акчаны эмеш астадып ийгенис. Эмди сананзам, бис бу учуралда јастырып ийгенис. Кӧп улуста иш те јок, ишјалы да ас улус бар. Ол акчаны астатканыстаҥ улам, јӧмӧлтӧ-болуш сурап келген улус јакшы болуш албай турганы бистиҥ јастырабыс деп билип турум. Ол акчаныҥ кемин карын да эки катапка кӧптӧдип салар керек болгон.\nОноҥ «социальный жиль¸» деп программаны администрация керекке албаган, депутаттар да ајарбаган. А бу суракла тыҥыда иштеер керек болгон. Эмди материальный болуштыҥ акчазын ойто кӧптӧдӧр керек, нениҥ учун дезе бис 2017 јылда аймактыҥ тӧлӱлеринеҥ чыгып калдыс. Оорыган улуска болужарына чыгарылып турган акчаны бюджет јӧптӧӧр тушта оныҥ кемин кӧптӧдӧрине ајару этсин деп кӱӱнземел айдайын.\n—Кош-Агаш аймактыҥ мынаҥ ары ӧзӱмин канайда кӧрӱп туругар?\n—Аймактыҥ бюджеди јакшы кеминде. Jе тӱҥей ле текши ороонло јӧмӧлтӧ арай ла ас. Бисте ончозын јакшы чоттоп билер кӧп специалисттер иштеген болзо, аймак ӧрӧ ӧзӧр эди. Кош-Агаш аймак бийик ӱредӱ алып тургандардыҥ ла ишјоктордыҥ тоозыла республика ичинде баштапкы јерде туруп јат. Эп-аргалар бедиреп, иштегедий јерлер ачып, ишјоктордыҥ тоозын јоголтор керек.\n—Сергей Тордибанович, бойыныҥ ӧйинде ӱредӱлик јаантайын Слердиҥ ајаругарда болгонын уктыс. Эмди јаҥы ӧзӱп, школды божодып јаткан ӱренчиктерге кайда ӱренип барза, јолы ачылар, иштӱ болор деп сананадыгар?\n—Бу сӱрекей кӱч сурак. Бистиҥ аймактаҥ болгой, бӱткӱл республикада иш таппай отурган јииттер кӧп. Jе тӱҥей ле кайда да иштеер керек. Кӧрӱп јӱрзем, газовый бӧлӱк ӧзӱм алынгадый. Программированиениҥ ӱредӱлерин талдаар керек. Мениҥ билеримле, бистиҥ ле аймактаҥ барып, газла колбулу ӱредӱде ӱренген балдар тургуза ӧйдӧ јаан калаларда иштеп јӱргилеери. Кийнинде газ Туулу Алтайда кӧндӱре ӧткӱриле берзе, олор биске ченемели јаанап калган специалисттер болуп келеринде алаҥзу јок.\nӰредӱчилер кӧп дежип јадыс, је олор до талдалып калат. Чикезине ле келер ӧйин талдап турган балдар технический вузтарга барза, кайда ла суруулда болор эди. Бистиҥ республика качан-бирде кандый да јаан производство ачар деп, иженип јадым. Анайда ок албатыныҥ культуразын кӧдӱрерге, культураныҥ ӱредӱзин алган балдар база јакшы иштӱ болор эди. В. И. Чаптыновтыҥ кийнинде кем де фабрика-завод ачарым деп молјонбоды. Онызы коомой. Бистиҥ агаш-ташту јерде, сереҥкениҥ де болзо, фабриказын ачар арга бар деп, сананып турум. Инвесторлорды табар эдис. Jаҥыс эмди тургуза бисте темир јол јок болгоны инвесторлор келбей турганыныҥ шылтактарыныҥ бирӱзи деп бодоп турум.\n—Слерде бойыгар сананып јӱрген, кӧксигерди сыстаткан сурактар бар ба?\n—Бар, андый сурактар бар. Мен бойым крестӱ кижи. Jаҥ јанынаҥ бир шӱӱлтеге кайдаҥ токтозын. Мениҥ айтканымла кӧп улус јӧпсинбес те деп бодойдым. Jе бистиҥ алтай албаты государствоноҥ берилип турган јаан эмес јеҥилтелерге болуп, ас тоолуларга бӧлӱнип турганы јакшыга экелбес деп бодойдым. Курултайга да јуулышса, блааш-тартышту куучындар бир јӧпкӧ келбестеҥ ле токтоп калат. Кезиги крестӱ јаҥга, кезиги ак јаҥга, артканы база башка јаҥдарга бӧлӱнип калган алтайларыс оныҥ ӱстине куманды, туба, телеҥит, алтай деп аҥыланарга албаданат. Мынайда ла барза, нация јылыйып калардаҥ айабас деп чочыду бар. Арга бар болзо, Алтай јеристе јуртап јаткан ончо албатыны Кемероводоҥ ло алала, Тожоҥтыга јетире эл-јонды бирлик болорын јӧптӧӧр керек деп бодойдым.\nБаза бир курч сурак јерлер јанынаҥ. Аймактыҥ ӧзӱмине ајару эдип, улусла куучындажып, сходтордо јерлерди бойыныҥ адына кӧчӱрзин деп јакылта эткенис. Улуска бу аайыла барза, јазадылбаган јер ойто государствоныҥ јери болуп калардаҥ айабас деп јартамалдар бергенис. Jе олор айыл-тура тудуп алган јеримди кем де алып болбос деп отурып јат. Ол андый эмес. Тууразынаҥ да кем-кем документально јер бедирезе, ол јер ээзи јок деп кӧрӱнер. Оноҥ темдектелген јердиҥ чаазындарын јазадып, мензинип ийзе, тудуп алган айылды кӧчӱрердеҥ башка, бурып алар кандый да эп-арга артпас.\n—Келер талдаштарга барар санаа бар ба?\n—Кӧрӱп јӱрзем, иштегедий уулдар толтыра. Алдындагы јылдарда иш јок деп шылтактанып, кӧп улус аракыга кирген. Эмди айалга солынган. Jӱрӱмди оҥдоп, ичкери јӱткиген јииттерди кӧрӱп, сӱӱнип јӱредим. Талдаштарга эл-јонныҥ ӱнин угала барарым. Бир јанынаҥ сананза, јиит улуска јол берзе, айса олор бистеҥ јакшы, бистеҥ эрчимдӱ иштеер эди? Jе онызын ӧй кӧргӱскей.\n—Эрмек-куучын учун јаан быйан, Сергей Тордибанович.\nМ. Ябыкова белетеген


«Эврика» — ӱренчиктердиҥ билгирлерин байыдат - altaicholmon\n«Эврика» — ӱренчиктердиҥ билгирлерин байыдат\nАлтай Республикада јайаан јайалталу балдардыҥ «Эврика» деген јайгы школыныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы Горно-Алтайск каланыҥ госуниверситединде кичӱ изӱ айдыҥ 4-чи кӱнинде ӧтти.\nJайаан јайалталарды јӧмӧп, олорго ичкери јолын талдап, билгирин-билерин бастыра јанынаҥ тереҥжидер амадула талада баштапкы катап ӧткӱрилип јаткан «Эврика» школдыҥ амадузы јаан. Шак мындый јайалталу, јилбиркек, соныркак, јайаан ишке јилбӱзи јаан балдарды мынайда ӱредип, таскадып јатканы – келер ӱйениҥ улузыныҥ баштапкы алтамдары деп айдар керек. «Эвриканыҥ» турчыларын неделе туркунына ГАГУ-ныҥ јарлу, ченемелдӱ билимчилери, ӱредӱчилери ӱредип, таскадып јатканы јаан ырысту учурал деп айдарга јараар. Таланыҥ «Эврика» школго јӱрерге кӱӱнзеген ӱренчиктериниҥ тоозы јылдаҥ јылга кӧптӧӧринде алаҥзу јок. Темдектезе, кӧдӱриҥиниҥ ачылтазында Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министриниҥ ордынчызы Ольга Болтошеваныҥ айтканыла, таланыҥ школдорыныҥ балдары кӱски амыралта ӧйинде база келип ӱренер.\nСолун ӱлекерди јӱрӱмде Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозы ла ГАГУ ӧмӧ-јӧмӧ бӱдӱрет. Бу јаан иштиҥ тӧзӧгӧзинде ороонныҥ Президенти Владимир Путинниҥ јайаан јайалталу балдарды ӱредӱде, билимде, спортто јӧмӧӧри сӱреен керектӱ деп айткан сӧстӧри салылган. Jӱрӱмдик учурлу ээжи талада база јаан учур ла јӧмӧлтӧ алынат.\nРеспубликаныҥ келер ӧйи деп айткадый бӱгӱнги јайаан јайалталар неделе туркунына математиканы, физиканы, тӱӱкини, обществознаниени, орус тилди ле литератураны, биологияны ла химияны тереҥжиде, элбеде ӱренип јат. Ӱредӱлик программага онойдо ок билим ӱлекерлерди тургузары, ченелтелерди ӧткӱрери база кирет. «Эврика» школдо балдарды бастырароссиялык ла калыктар ортодо турнирлердиҥ ле олимпиадалардыҥ талалык ла уч-турулталу бӧлӱктеринде эрчимдӱ туружарына белетеери јанынаҥ иш база тӧзӧмӧлдӱ ӧдӧт. Мында ӱредӱни, мастер-класстарды Горно-Алтайсктыҥ госуниверситединиҥ, онойдо ок балдардыҥ ӱзеери ӱредӱзиниҥ республикан тӧс јериниҥ байлык ченемелдӱ ӱредӱчилери ӧткӱрген.\n«Эврика» школдыҥ туружаачылары неделе туркунына јаҥыс ла чокым предметтер, ууламјылар аайынча билерин-билгирин тереҥжидип, чыҥдыйын бийиктедер амадула баш кӧдӱрбезине ӱренип турган эмес. Анайда ок олорго темдектелгени аайынча јӱрӱмде сӱреен тузалу, керектӱ ӱзеери билгир берилет. Балдардыҥ билгири бастыра јанынаҥ бийик, тереҥ болор учурлу деп, бу школдыҥ ӱредӱчилери јакшы билер. Ӱренчиктер алган билгирин јӱрӱминде тузаланып јӱрерине ајару эдилет. Jайалталар су-кадыгы бек, алкы бойлоры ачык-јарык, болушчаҥ, килеҥкей, јаан ӱйениҥ улузын тооп, бойыла кураа балдарла нак, эптӱ јӱрери јанынаҥ таскамал иш «Эврикада» база бийик кеминде ӧдӧт.\nБалдарга олордыҥ јилбӱлери аайынча клубтар, спорттыҥ, культураныҥ, амыраар-соотоныштыҥ јӱзӱн-башка программалары сӱреен јарап турганын олордыҥ сӱӱнчилӱ кӧстӧри, јылу кӱлӱмјилери недеҥ де артык керелейт.\nJайаан јайалталардыҥ јайгы школыныҥ ижиниҥ аайы сӱреен эптӱ тургузылган. Олор озо ӱредӱлӱ программала ууламјылар аайынча (математика, гуманитар ла естественно-научный) ӱренип јат. Оныҥ кийнинде, темдектезе, јилбилӱ экскурсиялар, туштажулар бой-бойын солып јат. Ӱренчиктер, темдектезе, А. И. Ялбаковтыҥ адыла адалган ат-спортивный школдо, Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда, А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде, ГАГУ-ныҥ музейинде ле оноҥ до ӧскӧ кӧп-кӧп кӧдӱриҥилерде, ойындарда, маргаандарда эрчимдӱ туруштылар.\nЭл театрда балдар «Волшебная лампа Алладина» деген ойын-кӧргӱзӱни кӧргӧн, оныҥ кийнинде керектӱ јартамалды угуп, бассейнге барып эжинген. Эл театрдыҥ кичӱ залында художественный кино до (3D) кӧргӧн. ГАГУ-ныҥ спортзалында сӱӱнчилӱ ойындарда, маргаандарда туружып, арып-чылагандарын да ундып ийди ошкош.\nӦткӧн мастер-класстардыҥ јилбилӱзин, тузалузын темдектеер керек. Бу мындый школго јурт јерлердиҥ балдары канча ла кирези кӧп турушкан болзо деп сананарыҥ. Jе бу јӱк ле баштапкы алтамдар ине. Келер јылда ол тыҥып, туружаачыларыныҥ тоозы кӧптӧп, тебӱ алынары јарт.\nJайаан јайалталар «Типография» деген ресторанга барып, солун мастер-класста база турушты. Балдарга бойлорыныҥ ижиниҥ устары сӱттеҥ јӱзӱн-башка коктейльдерди белетеериниҥ аайыла таныштырды, кӧргӱсти, тату, серӱӱн коктейльдерле кӱндӱлеп амзатты.\nJайгы амыралтаныҥ баштапкы кӱндери јайаан јайалталарга ундылбас ырысту элестер сыйлады. Башка-башка аймактардаҥ келген балдар бой-бойлорыла јууктада таныжып, амадулары, јилбӱлери јанынаҥ кӧп куучындашты.\nБалдардыҥ, јайаан-јайалталардыҥ «Эврика» деген јайгы школыныҥ программазы сӱреен ныкта ла јилбилӱ болгонын аҥылап темдектеер керек. Балдар бир јанынаҥ ӱредӱниҥ учурын, некелтезин бойына јарт эдип оҥдоп, кӧксине салар арга берилет. Экинчи јанынаҥ: ӱренчиктерге бойыныҥ билгириниҥ кемин, кирезин билерге, кайда, кандый предметле билгир арай когыс, тайыс болгонын чокымдап, јаҥы ӱредӱлӱ јылда ӱредӱзин тыҥыдарына јарамыкту айалга болды. Ичкери ӧзӧргӧ, ӱренерге кӱӱнзеген балдарга сӱреен јакшы ӱредӱ, школ…\nРеспубликаныҥ јайаан јайалталу балдарыныҥ «Эврика» деген јайгы школыныҥ туружаачыларыла эҥ ле талдама, јилбилӱ, јалакай, ченемелдӱ вожатыйлар иштеди. Ӱренчиктерге бу јииттердеҥ кӧпкӧ ӱренер, јозок алар јарамыкту айалга болды.\n«Эвриканыҥ» «Как здорово, что все мы здесь сегодня собрались» деп адалган кӧдӱриҥилӱ јабылтазы кичӱ изӱ айдыҥ 8-чи кӱнинде ГАГУ-да ӧдӧр. Ӧрӧ адалган бу школдыҥ туружаачыларына олор ӱредӱлӱ программаны ӧткӧнин, ӱренгенин керелеген сертификаттар табыштырылар. Онойдо ок јайаан јайалталар бойлорыныҥ ууламјылары аайынча тургускан ӱлекер-проекттерин корыыр.\nJайгы школдыҥ кӱндериниҥ бирӱзинде, кичӱ изӱ айдыҥ 6-чы кӱнинде, улу орус поэт А. С. Пушкинниҥ чыккан кӱнине учурлай орус тилдиҥ, поэзияныҥ байрамы, кычырыштар ӧтти. Он биринчи класстыҥ балдары орус тилле ЕГЭ-ни табыштырды. Бу ончозы бирлик тӧзӧлгӧлӱ, ууламјылу болгон деп айдар керек.


«Садып алган арчын јараар ба?» - altaicholmon\nJаан улус оок балдарга: «Jаҥы јайылган чечекти ӱспегер, ол слердий ок јаш, јараш, јаш агашты јыкпагар, агаштыҥ сабын сындырбагар, Алтайыс артаар-кунураар» деп јакып-јартап јӱретен. Чечек те, чаал агаш та болзо, кижи ле чилеп, ачуны да билер, ыйлап та турар деп, балдарды оогоштоҥ ала таскадып, агару ӱредӱни кӧксине салатан.\nАлбаты ар-бӱткенниҥ, агаш-таштыҥ, агын суулардыҥ, аржан-тоҥмок суулардыҥ ээлери бар деп бӱдӱп, олорло эптӱ-јӧптӱ јӱрер алтын ээжини буспаган. Шак бу амадула олор Алтайдыҥ сынына чыгып, мӱргӱӱлдер ӧткӱрип, алкы бойына, бала-барказына, албатызына, азыраган ак малына амыр-энчӱ, ырыс-кежик јадын-јӱрӱм болзын деп алканган, алкыш-быйан сураган.\nАрчын кажы ла алтай биледе бар. Кажы ла кижи кандый ла керегинде тудунып јат. Айыл-јурты јуттай берзе, айдыҥ јаҥызыла аластаар. Бала-барка кыјыктып, керек-јарактары келишпей, јолы буудакталып турза, јаандары аластап, сын-арказын сергидип, санаа-кӱӱнин јарыдып, курчу-куйагын бектеп салат. Бала-барканыҥ куда-кумыйы, той-јыргалы кайда. Онойдо ок јӱрӱмде кандый ла сакыбаган уур-кӱчтер, оору-јобол ло оноҥ до ӧскӧ кижи бойы аайы-бажына чыгып болбос учуралдар болуп јат. Мындый айалгада улус арчынды, керектӱ не-немени белетеп, билер-кӧрӧр, албатыга быйанду, ӱч телекейле тил тудар јарлык, кам улуска амадап барат.\nБӱгӱнги кӱнде улус бойыныҥ јаҥдаган јаҥынаҥ тудунып, арчынды јакыдып-алдыртып алары јанынаҥ уур-кӱчтерге учурап турганы текши јарт, мында јажыт јок. Алтай јурт јерлерде, колхоз-совхоз ӧйинде, малчы-койчы эр улус малын тайгаладып јӱретен. Ыраак јолго барып, карган-тижеҥ, эпши улус шак олорго арчынды јакыдып алдыртатан. Амадап алдыртып алганын кӧстиҥ чогындый чеберлеп, керегине тудунатан. Jе бӱгӱнги кӱнде ол ӧйлӧр ӧткӧн, јаан улус астаган. Арчынды јакыдып алдыртары курч сурактардыҥ бирӱзи боло берди. Jиит улусты јаҥыскандыра ийерге база јалтамчылу. Барала келишпес неме эдип салза, кату-каруузына кем турар? Коомойлорго, јамандарга јӱрген улуска алдыртарга чек јарабас. Байа ару сӧӧктӱ улус бар, ондый улуска јакытса быжу болор деп, јаан улус айдат.\nJӱрӱмде аргазы чыккан кижи бир эбин бедиреп таап ла ийер. Онойдо ок јӱрӱмде улустыҥ сурулап-бедиреп турганын ајаруга алып ийер эпчил улус база бар. Шак ондый эпчил улус арчынды аай-коой јогынаҥ сындырып, базарга экелип, садып јатканын кӧп улус билер. Кӧп улус арга јокто садып та алат. Ары јанынаҥ неме билер улуска: «Арчынды садып аларга јараар ба, ондый арчынла улуска барарга јараар ба» деген ле оноҥ до ӧскӧ сурактарла кӧп улус баштанат. Ол ӧрӧкӧндӧр: «Арга јокто алып јадырым, ӧскӧ алар арга јок деп айдынып, алгайар» деп айдып јат. «Кырчынла айыл-јурттыҥ ичин, бала-барканы аластаарга јараар. Jе билер-кӧрӧр ӧрӧкӧндӧргӧ кой арчынла белетенип барар керек» деп, арчын тудуп турган бир эјебис айткан. Бӱгӱн јурт та јерлерде неме билер јаан јашту ӧрӧкӧндӧр арчынды јакыдып алдыртып, баазын тӧлӧп берет.\nJебренде југуш оорулар (чума, оспа, тиф, холера, дифтерия, скарлатина, корь) канча јӱстер тоолу улустыҥ јӱрӱмин апарган. Ол ооруларла тартыжар эп-сӱмелер кӧп болгон. Jе эҥ ле тузалузы арчынды кӱйдирип, оныҥ ыжын оору улуска тындырып, госпитальдардыҥ ичин арчынла аластап туратан. Арчынныҥ ыжы ооруныҥ бактерияларын јоголтып салат. Албаты медицинаныҥ база бир тузалу эп-сӱмези.\nАрчын Европада, Азияда, Тӱндӱк Америкада, Азияныҥ тропикалык јерлеринде (Непал, Пакистан) учурап јат. Jажыл ӧзӱм кайда ла ӧзӧт, јаҥыс бӱдӱмдери башка-башка. Арчынды эм-том деп Jебрен Египетте, Римде, Грецияда, Русьта билер болгон. Азый эмчи-томчы улус арчынныҥ ӱзине шыркаларды кӧктӧӧр учукты чеберлеген. Темдектезе, Тӱндӱк Американыҥ индеецтери туберкулезло оору кижини јазылганча койу арчын ӧскӧн јерлерде туткан. Индеецтердиҥ эп-сӱмезине бӱгӱнги медицина јартамал этти. Арчынныҥ саптарында сӱреен кӧп фитонциндтер бар. Шак олор ооруныҥ бактерияларын, палочкаларын ӧлтӱрет.\nБӱгӱнги де кӱнде арчынды албаты медицинада элбеде тузаланат. Темдектезе, фитопамда арчынныҥ кургаткан јиилегин садып јат. Ол баштыҥ меезине тузалу болуптыр. Айса болзо, јада-тура арчынды аҥылу јерде таарып ӧскӱрер. Jиилегин кургадып, аптекаларда садар. Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кийдирилген арчынга аҥылу коруул керектӱзин јӱрӱм кӧргӱзет. Jай ӧйинде јеҥил акча иштеерге умзангандар тайга-ташты кырлап, алтын тазылды, арчынды тазылыла кожо кодоро тартып турганы јажыт эмес. Арчынды јӱк ле базарда садарын токтодор эмес, бу суракты элбеде кӧрӱп, республика кеминде окылу јасак јарадып, јӱрӱмде кийдирзе, туза-турулта болор бо?\nОнойдо ок ыраада кӧрзӧ, база 100-200 јылдыҥ бажында арчын агаштыҥ салымы кандый болор? Келер ӱйелер арчынла аластанар чӱм-јаҥыс јылыйбай једер бе. Бӱгӱнги кӱнде улустыҥ барып, арчын алып турган јерлери (ӧзӧктӧри) кунурап ӱрелип јадыры. Бу ла калада юннаттардыҥ станциязында канча-канча јылдар туркунына мындагы ишчилердиҥ отургызып салган ла кичеемелинде сӱреен јараш, койу арчын ӧзӧт. Кийнинде келип јаткан ӱйелерге ле мынайда отургызып, кичееп јаткан арчынды ыраактаҥ кӧрӧргӧ келишпезин деп бӱгӱнги кӱнде арчынды чеберлеери бойыстаҥ камаанду.\nАртыш-арчынды тузаланар чӱм-јаҥ\nКычыраачыларды Любовь Талкыбаеваныҥ «Чуй јериниҥ јаҥжыгулары» деген бичигинде Светлана Бырчыковна Талкыбаеваныҥ артыш-арчын аайынча чӱм-јаҥ керегинде јартамалыла таныштырадыс.\nАртыш—Алтайдыҥ ару, агару ла ээлӱ агажы. Jакшыны кӧдӱрген, јаманды јайлаткан байлу агаш. Озогы јаандардыҥ куучыныла болзо, артыш тынду агаш, кижиниҥ суузыны. Оны ӱзердеҥ озо, неге амадап, неге керектеп алып јатканын айдып салар учурлу. Алардаҥ озо сӱт чачар, ол эмезе јалама буулаар, аттыҥ јалыныҥ кылын да буулап јат. Сӱт чачса, эжерлеп чачар, тӧрт талага баштанып, алканып суранар. Алтай-Кудайына, Алтай Ээзине, Jер-энеге алканар: «Алтайдыҥ байлу агажы, артаба, тазылыҥ болзо кургабазын, оноҥ јараш тазылда, оноҥ јараш корболоп ӧс».\n• Арчынды алза, ачаптанып, кӧп албас;\n• Jоон тӧзинеҥ сындырбас, айрызынаҥ чебер сындырып алар;\n• Мистӱ-оостула кеспес;\n• Ол агашты ӱй кижи ӱспес. Он эки јашты ӧтпӧгӧн кыс бала ӱзер аргалу деп угуп јӱретем;\n• Эр киндиктӱ ӱзер;\n• Тӧрӧӧн-тууганы, јуук кижи божогон болзо, јылы ӧткӧлӧктӧ, ӱзерге јарабас.\nАрчынды аайлу-башту алар, бӱри кӱнчыгышка ууланганын ӱзер, ӧскӧ талага баштанганы — быйанын јетирбес. Эмдиги ӧйдӧ ол агашты саткылап јадар. Садып алган артыш быйан экелбес, эм-том болбос. Саткан кижиге јакшы јӱрӱм болбос. Тазылыла кодоро алган кийнинде, кинчек тӱжер. Нениҥ учун дезе Эре-Чуйда бу кереестӱ агаш Алтай-Кудайдыҥ курчуузыла, Jер энениҥ киндигиле, От-Энеле, кижиниҥ суузыныла (сӱнезиле) тудуш, байлу.\nАрчынла аластанганда, ол јаманды-јымыруны јайладар, кӱли-когы болзо — эм-том, ыжы болзо, кижиниҥ эди-канына, сӧӧк-тайагына ӧдӱп, оору-јоболды јайладат. Темдектезе, кӱлдиҥ когын чий каймакка булгайла, суулу балуны сӱртӱп јат. Койу артышты изӱ сууга тургузала, ичерге де, јунунарга да јараар.\nАртышла аластанганда, база аайы-тӧӧйи бар. Артышты кӱйдӱреле, кижини кӱн аай аластаар, бажын айландыра, эки колтыктыҥ алдынаҥ (коомой неме колтык алдына јажынар) арказын тӧмӧндӧй, эки бутты, эки будын ортозын аластаар, ыжын јытаар. ¯й улус тӧбӧзи бӧктӱ болор (арчуул тартынар), эдектӱ кийимдӱ болор јаҥду.\nJер-телекейде јетен бӱдӱм артыш бар. Алтай јеристе оныҥ бӱдӱми кӧп. Бӱри койу, чичке болзо, ол кой-артыш. Бӱри јоон болзо — ат-артыш. Кажы ла артыштыҥ јыды да башка болот. Эмдиги ӧйдӧ кӧп улус байланбай да јат. Эре-Чуйда јаткан эр-киндиктӱ (адын адабайын) алкыш-быйан сурап келерде, артышты тазылыла кодороло экелген. Кижиниҥ баш-куйказы јымыраар. «Сӱреен јастырган эмтиреер» деп, ары ла јандырдым. ¯ч јылдыҥ туркунына ӱч уулы улай-телей божогылап калды. Артыш — кижиниҥ суузыны деп айттым не, учуры јаан агаш. Тайдам айдатан эди: «Артыш тазылы кижиниҥ јӱрӱминдий».\nКижи аластанган кийнинеҥ, артыштыҥ артканын отко салар, тышкары алып чыкпас, оноҥ ӧскӧ ырызы, кежиги кожо јӱре берер. Артыштыҥ ыжы кара болзо, оору-јобол, јаман-јымыру чыкканы болуп јат, ару ыш — кижиде кара јок, ару дегени.\nНеме билер улуска барза, артышты ак бӧскӧ ороп, эжерлеп апарар. Ача тартса, артыш куучындап јадар агаш ол. Ар-бӱткенде ончо айландыра тирӱ, јаҥыс ла кижи сокор дебезе.\nКезикте улус бой-бойлорынаҥ артыш суражып јӱргӱлейт. Артышты амадап, алканып алган кижи айыл-јуртына экелген кийнинде, ӧскӧ улуска артыш ӱлебес, ол кижи бойыныҥ ырызын, кежигин улуска берип, ӱлеп турганы деп, неме билер улус айдыжат.\nАртышты, ар-бӱткенди канайып байлап ла чеберлеп јӱретенин албаты билип јӱрзин.\nАртышла арутанганда айдатан алкыжым:\nАк мӧҥкӱлӱ тайгадаҥ\nАмадап алган ат-артыш.\nАртап калган сынды\nАрутап берзеҥ, ат-артыш.\nКорум эдектӱ тайгадаҥ\nКеректеп алган кой-артыш.\nКыйдыра сал, кой-артыш.\nАк јалама буулайла,\nКӧрӱп алган кой-артыш.\nКӧп ӱйелер байлаган\nБаш болзын, байлу агажым!\nБаш болзын, Эре-Чуйыма, Алтайыма!\nАрчын керегинде кожоҥдор:\nАлты ӱйелӱ ак арчын —\nАлтайдыҥ кару агажы.\nАк јаҥалу албаты —\nБурканныҥ кару балдары.\nКеректеп алган кой-арчын.\nАртап калган јонымды\nАрутап берзеҥ, кой-арчын.\nКороп калган јонымды\nАластап берзеҥ, кой-арчын.\nАлас, алас, алас, алас!\nАк-Бурканнаҥ от алас!\nОҥ кӧзиле кӧр калар,\nАрјанынаҥ кӧр турар\nМалга оору тийзе:\nМал оорыбазын деп, баштапкы кӱкӱрт болзо, чеден-кажаанды, малды арчынла аластаар:\nТыму-турганыҥды пар, апар!—деп кыйгырар.\n«Ак Чечектиҥ» тизӱ бичиктеринеҥ,


Эл-јон бойы талдап алзын - altaicholmon\nГосдуманыҥ энергетика аайынча комитединиҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы В. Селезневтыҥ айтканыла, мындый сурактыҥ аайына јасактар ажыра чыгарга јарабас. 50 Вт-таҥ бийик ийделӱ ле кызыдып кӱйдӱретен лампаларды тузаланары-тузаланбазы јанынаҥ јарт эмес сурактар бар болзо, оныҥ аайына рыноктыҥ ээжилериле чыгар керек.\nКызыдып кӱйдӱретен тегин бир лампаныҥ баазы 50 салковойго јетире, энергияны кымакайлаачы лампаныҥ баазы 200 салковойдоҥ ӧрӧ. Оныҥ учун кандый лампаны садып алатанын Россияныҥ улузы бойлоры талдап алзын,


Ӱнбереечилердиҥ угузуларын алары башталган - altaicholmon\nРоссия Федерацияныҥ Президентиниҥ 2018 јылдыҥ тулаан айыныҥ 18-чи кӱнинде ӧдӧтӧн талдаштарына јетире бир айдаҥ ас ӧй артты. Ӱнбереечилер бойлорын бу талдаштарда ӱнбереечилердиҥ тооломына болгон јери (по месту нахождения) аайынча кийдирзин деген угузу бичиктер табыштырары јанынаҥ база ас ӧй арткан. Jартамал эдип ийели: талдаштарда јаткан јери аайынча туружып болбос ӱнбереечилер болгон јеринде ӱнбериште туружар арга аларга, угузу бичикти озолондыра табыштырар учурлу.\nБолгон јери аайынча ӱнбереечилердиҥ тооломына кийдирзин деген угузу бичиктерди алар пункттардыҥ тоозы 2018 јылдыҥ кочкор айыныҥ 25-чи кӱнинеҥ ала билдирлӱ кӧптӧй берген, нениҥ учун дезе участковый талдаачы камыстар бу иште туружарын баштап ийген. Ол ок ӧйдӧ угузу бичиктерди алары бастыра территориальный талдаачы камыстарда, государственный ла муниципал јеткилдештердиҥ кӧп учурлу тӧс јерлеринде (мениҥ документтерим) улалганча. «Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ талдаштары ӧйинде талдаачы участокты талдап алары» деген опция база иштегенче, оныҥ болужыла угузу бичикти Россия Федерацияныҥ государственный јеткилдештериниҥ www.gosuslugi.ru порталы ажыра онлайн бӱдӱмле берер арга бар.\nУгузу бичиктерди алары 2018 јылдыҥ тулаан айыныҥ 12-чи кӱнинде, олорды алып турган бастыра пункттарда тӱгенер.\nУчастковый талдаачы камыстар 2018 јылдыҥ кочкор айыныҥ 25-чи кӱнинеҥ ала тулаан айыныҥ 12-чи кӱнине јетире ӧйдиҥ туркунына ӱнбереечилердиҥ олорды болгон јери аайынча ӱнбереечилердиҥ тооломына кийдирзин деген угузу бичиктерин иштеер кӱндерде 14 сааттаҥ ала 18 саатка јетире, амыраар ла иштебес байрамдык кӱндерде 10 сааттаҥ ала 14 саатка јетире алар.\nАлтай Республиканыҥ территориальный талдаачы камыстары угузу бичиктерди 2018 јылдыҥ тулаан айыныҥ 12-чи кӱнине (бу кӱнде база) јетире ӧйдиҥ туркунына иштеер кӱндерде 10 сааттаҥ ала 12 саатка ла 16 сааттаҥ ала 20 саатка јетире, амыраар ла иштебес байрамдык кӱндерде 10 сааттаҥ ала 14 саатка јетире алар.\nТерриториальный ла участковый талдаачы камыстарга, МФЦ-ларга угузу бичикти таҥынаҥ бойы табыштырып јаткан ӱнбереечиде бойында Россия Федерацияныҥ гражданиниҥ паспорты болор учурлу. Керелелген учетный бичимел бар ӱнбереечилер угузу бичикти «Госјеткилдеш» ажыра электрон бӱдӱмле берер аргалу. Ӱнбереечиде јӱк ле јаҥыс угузу бичик табыштырар тап-эрик бар. Арткан угузу бичиктер чотко алылбас.\nБойыныҥ угузу бичигинде ӱнбереечи болгон јери аайынча ӱнин берерге турган талдаачы участоктыҥ номерин кыйалта јогынаҥ кӧргӱзер учурлу. Керектӱ талдаачы участокты талдап алары андый ла кӱч керек эмес — јӱк ле Россия Федерацияныҥ талдаачы камыстарыныҥ интерактивный картазына баштанар керек. Бу карта Россияныҥ ЦИК-иниҥ cikrf.ru сайтында јарлалган, бу сайт керегинде јетирӱ Алтай Республиканыҥ Талдаачы кӱреезиниҥ altai_rep.vybory.izbirkom.ru сайтында база бар.\nУчастковый талдаачы камыстар керегинде јетирӱни анайда ок Россияныҥ ЦИК-иниҥ сайтындагы «Бойыҥныҥ талдаачы участогыҥды табып ал» деген аҥылу сервис, Россия Федерацияныҥ субъекттериниҥ талдаачы камыстарыныҥ сайттары ажыра алар арга бар.\nАлтай Республиканыҥ террриториальный талдаачы камыстарыныҥ сурулары ла телефондоры керегинде јетирӱлер Алтай Республиканыҥ Талдаачы кӱреезиниҥ сайтында јарлалган.\nУгузу бичикти территориальный, участковый талдаачы камыстарга эмезе МФЦ-ларга табыштырар тушта ӱнбереечиге берилген отрывной талондо ӱнбериш ӧдӧр кӱнде кандый талдаачы участокко келери керегинде јетирӱ болор. Угузу бичикти «Госјеткилдештердиҥ» порталы ажыра онлайн бӱдӱмле берер тушта, ӱнбереечиге угузу бичиктиҥ распечатываемый бӧлӱги тӧзӧлӧт, анда ӱнбереечи талдап алган талдаачы участоктыҥ сурузы болор.\nУгузу бичикти алып јаткан пункттыҥ операторы ӱнбереечиге угузу бичикти канайда бичиирине, керек болзо, ӱнбереечи ӱнбериштиҥ кӱнинде болотон талдаачы участоктыҥ номерин ле сурузын чокымдаарына болуш јетирер аргалу.\nӰнбереечилер су-кадыгыныҥ айалгазынаҥ, кенек болгонынаҥ улам ӧрӧ адалган угузу бичикти табыштырар пунктка бойы једип болбос болзо, јуугындагы территориальный эмезе участковый талдаачы камыска айдып эмезе бичип, баштанар арга бар. Участковый камыстыҥ турчылары андый ӱнбереечилерге барарын ла олор болгон јери аайынча ӱнбереечилердиҥ тооломына кийдирери керегинде угузу бичикти айылынаҥ чыкпастаҥ берерин јеткилдеер.\nБолгон јери аайынча ӱнбереечилердиҥ тооломына кийдирери керегинде угузу бичикти канайда берериниҥ аайы, келиштирте талдаачы участоктыҥ сурузы ла телефондорыныҥ номерлери керегинде јетирӱлерди аларга, Россияныҥ ЦИК-иниҥ Jетирӱ-справочный тӧс јерине 8-800-707-2018 телефонло, анайда ок Алтай Республиканыҥ Талдаачы кӱреезине 8-388-22-222-34 телефонло баштанар арга бар.\nАР-дыҥ Талдаачы кӱреези


Мӧш агаштыҥ «ыйы» кӧксиске томылар ба? - altaicholmon\nЈӱрегерди уксар, улус,\nЈаҥыс кижидий туруп чыксар!\nЈаткан јерис, јараш Алтайыс учун\nЈажын-чакка турган Јайлугуш,\nИйин ичин корып алар ӧй келди.\nКару кара башту албатыс, бис, Оҥдой аймактыҥ Кичӱ-Ийин, Ийин, Кичӱ-Јаламан јурттарыныҥ эл-јоны, республиканыҥ ончо албаты-јонына бойыстыҥ ӧҥзӱре де, курч да сурагысла баштанадыс. Бӱгӱнги кӱнде курч сурак — Алтайдыҥ байлу, учурында болзо, аҥылу коруулда болотон мӧш агажын чеберлеп-корулап алары. Текши Алтайыста алтын-мӧҥӱн кузук арбынду бӱтсе, албатызы азыранып, акча-манат иштеп алат. Бу ла ӧйдӧ бӱгӱнги ле кӱнле јӱрӱп, эртенги кӱн, келер ӧй керегинде сананбайдыс.\nИйин ичи, Јайлугуш јаан ла элбек ӧзӧк, аҥы-кужыла, агаш-тажыла байлык ла кеен бӱткен алтай. Шак оныҥ учун республиканыҥ албатызы бери кузуктап келет. Бистиҥ тайгаларыста кандый кӧлӱк, кандый укту кижи јок деер! Келген албаты Алтайыстыҥ байлу мӧш агажын тӱни-тӱжи, јайы-кыжы токпоктоп, јаш агашты јыгып-кезип, јербойыныҥ улузы јетпеген-чыкпаган јерлерине јол јазап, кузугын јуунадат, тайгаларысты сӱрее-чӧплӧ ӱреп быртыдат. Келген улус јӱре берер, јажына мында јуртап јаткан улус артып калар. Ол улустыҥ эткен кереги, артыргыскан кири-торы Алтайыстыҥ ар-бӱткенине каршузын јетирет. Мындый јарабас керектер јербойыныҥ да улузынаҥ чыгып јат. Кажы ла неме бойыстаҥ камаанду. Биске бойыстыҥ јеристиҥ ээзи болуп, келген улуска јозок кӧргӱзер керек. Мӧшти токпокло токпоктобой, сӱрее-чӧпти чачпай-артыргыспай, одуланган одуны, токтогон јерди арутап салза, артык эмес пе? Мӧшти токпоктогон кийнинеҥ оныҥ јулугы агып, «ыйлап», мӧш бир канча ӧйдӧҥ кургап калат.\nБис, алтай эл, бойысты ар-бӱткенниҥ балдары деп, оморкогон кептӱ айдадыс. Ол јебрен-кумран ӧйлӧрдӧҥ бери угы-тӧзи ӱзӱлбей, укталып улалган ада-ӧбӧкӧлӧрис бар. Ада-ӧбӧкӧлӧрди байлап јӱрзе, олордыҥ быйаны бала-барканыҥ јолына деп айдадыс. Олорды байлап, тоомјылап јӱрзеес, јаш улустыҥ ичкери јолы јымжак, ачык болор. Је качан бойынаҥ јаан токпокты колына алып, мӧш агашты, кӧӧркийди, токпоктогондо, кӧзине не кӧрӱнет, кӧксине не эбелет деп сананарыҥ. Ада-ӧбӧкӧҥӧ, ада-энеҥе кол кӧдӱрип, олорды согуп јатканыҥа бодолду эмес пе? Мындый кинчекти эдип јатканын тууразынаҥ уксаҥ, кӧксиҥ бӧктӧлӧр, јӱрегиҥ ыйлаар. Эткен кинчек-јарамас канча ӱйеге улаларын кем айдып берер?\nБӱгӱнги кӱнде ончо улус бичикчи-биликчи. Улустыҥ билбези јок. Кандый ла суракка карууны айдып берер. Је Алтайдыҥ байлыгын, кузугын садып, байыйтан, тыҥыйтан дегенин канайда јартаар… Јӧӧжӧ ол коозо деп, Эре-Чуйдыҥ бир јаан јашту ӧрӧкӧни айтканында тереҥ учур бар. Јӧӧжӧ, акча-манат, кӧлӱк кезек ӧйдиҥ кӧбӱги ошкош ине. Кузукты табыштырып, акчазын алып, сайрап-јыргап јатканыныҥ экинчи, ачыгынча айтпайтан јаны база бар. Калганчы јылдарда Алтайыста коомойлор, јеткер-тӱбек кӧп лӧ болуп јатканын кажы ла кижи билер…\nБу ла кузуктыҥ ӧйинде, темдектезе, бистиҥ Ийин ичинде тайга јаар јолды ајаруга алып, посттор тургузып иштетсе, кандый болор? Тайгада, аркада тууразынаҥ ӱч кӧрбӧгӧн алтайдаҥ келип, чымалыдый кайнап јаткан албатыны токтодып алар арга бар ба? Јербойыныҥ эл-јоныныҥ бойлорыныҥ акту кӱӱндеринеҥ чыгарган јӧби-јасагы јолын алынар ба? Ӧзӧгисти ӧйкӧгӧн курч сурактарыска карууны кем берер, бу суракты чечерге биске кем болужар?\nКӧдӱрилген бу сурак јӱк ле Кадын ичиниҥ јурттарыныҥ сурактары эмес, ол бӱткӱл республиканыҥ курч сурагы болуп јат.\nБис јуук ӧйдӧ, коронавирусла колбулу кирелендириштер токтой берзе, Јайлугуш јаар барып, тайганы сӱрее-чӧптӧҥ арчыыр деп јӧптӧштис. Эмдиги ӧйдӧ волонтерлор јаҥыс та эл-јонго болужып турган эмес, је онойдо ок ар-бӱткенге керектӱзин бӱгӱнги айалга јарт керелейт. Бойыс кыймыктанбазас, айалга ол ло бойы артар. Бистиҥ баштаҥкайысты јерлештерис јӧмӧӧр деп иженедис.\nТекши албаты-јонныҥ шӱӱлтезиле болзо, кузук быжып, кӱреҥ сай болгон кийнинде кузуктаары јанынаҥ окылу јӧпти чыгарып, газетте јарлаза, сӱреен эптӱ болор эди. Кузукташты сыгын айдыҥ 15-чи кӱнинеҥ ала баштаза, артык болор деп сананадыс. Нениҥ учун дезе бу ӧйдӧ кузуктыҥ бышкан тужы болор ине. Ол тушта улус мӧшти токпокло токпоктобос эди. Је оноҥ бери ӧйдӧ кузуктаган улус јетире бышпаган тобогоны ла тӱжӱрерге болуп, мӧшти аайы-бажы јок токпоктоп турганын ончобыс јакшы билерис. Кӱндӱлӱ јерлештер, бир кижидий туруп, Алтайысты, ар-бӱткенисти ӧмӧ-јӧмӧ чеберлеп, корып, келер ӧй-чактардыҥ улузына, эл-јонына энчи-байлык эдип артыргызып салар амадула јӱрели, иштенели. Кыймыктанза, кыр ажар деген бирӱзи, отурбайлы, ичкери кӧрӧли, ичкери јӱрели.\nИйин, Кичӱ-Ийин, Кичӱ-Јаламан


09.08.2017 - altaicholmon\n252 рейд ӧткӱрилген\nJерлик тындуларды корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча республикан комитет јыл башталганынаҥ бери 252 рейд ӧткӱрип, аҥдаарыныҥ ээжилерин јербойында канайда бӱдӱрип турганын шиҥдеп кӧргӧндӧр.\nТаҥынаҥ улус база турушсын\nРоссияныҥ Башкарузы ороондо балдардыҥ тоозын кӧптӧдӧри аайынча политика ӧткӱрип турганыныҥ шылтузында калганчы ӧйдӧ балдар кӧптӧп, садиктери једишпей барды. Оныҥ учун школго баргалак болчомдорды тазыктырарында јаҥыс та государство эмес, таҥынаҥ улус туружарын јеткилдеерине јаан ајару эдилет.\nКандый гостиницага канча чолмон…\nАлтай Республикада туриндустрияныҥ объекттериниҥ чыҥдыйын чокымдаары аайынча иш ӧткӱрилет. Бӱгӱн мындый шиҥжӱни 2 объект ӧткӧн деп, АР-дыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министри С. Буйдышева айтты.


Баштапкы ӱредӱчиге учурлалган - altaicholmon\nКамыстыҥ јӧби аайынча скульптор Арчын Бадановтыҥ ла архитектор Валерий Кергиловтыҥ ӱлекерлери баштапкы јерге чыккан. Конкурстыҥ ээжилериле болзо, эскизный ӱлекер тӧзӧлгӧ эдип алылат, соҥында иш ого тӧзӧлгӧлӧнӧт. Конкурстыҥ јеҥӱчили камыстыҥ шӱӱлтелерин ајаруга алып, ӱлекерди учына јетирер учурлу деп, мэрияныҥ сайты јетирет.\nГипс-бетонноҥ эдилер деп темдектелген кереести Горно-Алтайскта кайда тургузары соҥында албатылык шӱӱжӱ ӧткӧн кийнинеҥ чокымдалар. Бу кереесле колбулу сурак Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников ло тергеениҥ ӱредӱчилери ортодо 2016 јылдыҥ кандык айыныҥ 20-чи кӱнинде ӧткӧн туштажуда кӧдӱрилген болгон. Мыныҥ кийнинеҥ бу кереес тургузары аайынча акча јууры башталган. Баштапкы ӱредӱчиге учурлай тургузылган кереестер бистиҥ ороондо тоолу ла.\nJаҥы кереестер јанынаҥ алза, тургуза ӧйдӧ бистиҥ республиканыҥ јеринде врачка ла ӧркӧгӧ (Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ балдарына) учурлалган эки кереес тургузылган.


Јӱрӱм берген тынду суу - altaicholmon\nБӱгӱнги кӱнде Алтайыстыҥ аржан сууларыныҥ быйанду, ийделӱ, эмдӱ-томду аргаларын чеберлеп, корып аларыс па деген сурак кӧп улусты санандырат, санааркадат.\nӦткӧн јылдарда кӧп тоолу јондык организациялар, тоомјылу, айдар-тудар улус јаҥжыккан чӱм-јаҥды, јаҥжыгуларды орныктырары јанынаҥ једимдӱ иштеген. Шак олор Алтайда кудай јаҥыныҥ ла чӱм-јаҥныҥ тӧзин-тӧзӧгӧзин орныктырары јанынаҥ иштеген. Онойдо ок бис, калык чӱмделгези ле јаҥжыккан чӱм-јаҥ аайынча иштеп турган улус, јаҥжыккан культурала кӧнӱ колбулу ишти база јылдыҥ ла ӧткӱредис. Бу ла иш аайынча сезер-кӧрӧр, билеечи улус ла олордыҥ ижин улалткан улус кӧп јылдардыҥ туркунына база јаан иш ӧткӱрген. Олордыҥ тоозында, темдектезе, А. Г. Калкин, К. К. Сельбикова, В. А. Олчонова, М. А. Турлунова, С. Б. Талкыбаева, О. К. Ерохонова, З. Т. Тырысова ла о. ӧ.\n2015 јылда биске Кош-Агаш аймакта Бугузунныҥ аржанында баштапкы катап болорго келишкен. Аржанга келип, мында таҥынаҥ бойлоры келген бир кезик улустыҥ аржанныҥ јанында ӧткӱретен чӱм-јаҥды, онойдо ок быйанду сууга кирер тужындагы јарабастарды-тудуларды бузуп турганына туштадыс. Темдектезе, баштапкы ла кӱнниҥ тӱнинде кош тартар кӧлӱкле башка-башка јашту улус келген. Кӧрӧр болзо, той-јыргалдыҥ кийнинеҥ келген улус эмтир, чала эмеш ачу ашты ичкен кебеделдӱ. Јаҥжыккан ээжиле болзо, аржанга барардаҥ озо јаҥыс та ачу ашты ичпес эмес, је анайда ок керек дезе ачу аш-курсакты та јиирге јарабас. Нениҥ учун дезе сууныҥ ийдези јаан, арутаар-арчыыр аргазы база тыҥ.\nОлор бис токтогон тураныҥ эжигин токылдатты. Тураны божотсын дешкен, нениҥ учун дезе олорло кожо балдар бар болуптыр. Эртезинде куучын-эрмек ӧйинде олор аржанга јылдыҥ ла айдыҥ јаҥызынаҥ-эскизинеҥ камааны јогынаҥ келип амырап турганы јарталды. Оорыбай турган болзо, 12 јашка јетпеген баланы аржанга апарарга јарабас. Нениҥ учун дезе эди-каны ӧрӱгелек-тыҥыгалак балага аржанныҥ ийдези сӱреен тыҥ да болордоҥ айабас. Јаҥжыккан ээжиле болзо, аржанга айдыҥ јаҥызыла барарга јараар. Шак мынызы биоэнергетиктердиҥ шӱӱлтезине јолду келижет. Айдыҥ јаҥызыла суу кирӱ, эскизинде дезе суу тартылар. Оныҥ учун су-кадыкка јарамыкту ийдези аҥылу, башка. Сууныҥ шак мындый арга-чыҥдыйы христиандардыҥ ајарузында деп айдарга јараар. Олор сууны јаантайын Христостыҥ сууга кирген ӧйинде баалап, байлап јат.\nБайа аржанга келген улус Тӧбӧлӧрдиҥ ле Жана-Аулдыҥ эмтир. Олордыҥ јартаганыла, аржанды байлаарыла колбулу чӱм-јаҥды ӧткӱргилебей јат, јаламаны буулабай јат. Олордыҥ јаҥы мындый чӱм-јаҥды ӧткӱрерин јаратпайтан болуптыр.\n2016 јылдыҥ куран айында бис база ӧскӧ учуралга туштадыс. Јербойыныҥ бежен јашты ажа берген эпшизи бир бӧлӱк улусты — туристтерди экелди (аржан сууга барары турбизнестиҥ база бир бӱдӱми боло берген). Ол эпши јаламаны буулаарыла, отты кӧдӱрериле (саҥ салыш) колбулу чӱм-јаҥды јартап, кӧргӱзип турды. Је тал-тӱштиҥ кийнинеҥ бажында бӧрӱги-арчуулы јок, сырканчагы кыскачак јайгы штанду, футболкалу, сланцы-тапочкалу байагы ла эпши арчынды ӱзӱп, 5 килограмм сахардыҥ таарына салып турды. Качан бис оноҥ арчынды нениҥ учун ӱзӱп јадыҥ деп сураарыста, каруузына «ӱӱреме» деп айтты.\nБаза бир учуралды бир јыл кийнинеҥ кӧрдис. Бир биле балдарыла кожо јаламаны буулабазынаҥ ла арчынды ӱскиледи. Кажызы ла бойына ӱзӱп јаткан деп јартадылар. Арчынды аржанныҥ бажынаҥ ӱзерге јарабас. Је ончо јаҥжыккан чӱм-јаҥныҥ јажытту јаны база бар ине. Бу учуралда улус сууныҥ быйанду ийдезине бӱдӱп те турза, је ээжилерди чокым бӱдӱрбей јат. Биске ар-бӱткенниҥ јазыларга-оҥдолорго берген сууныҥ байы, ээжизи чук, бир тизӱде болгонын ундыбас керек.\nАржанныҥ чике бажына кӧлӱктӱ чыгып, сууны алып турган улуска да туштаарга келишкен. Мында ла кӧлӱктиҥ отургыжында тӧжӧнгӧн тӧжӧктӧрин де кактап тургандары бар. Кезик улус аржанда таранган кирлӱ тарактарын, арчуулдарын, кийимдерин де артыргызат. Аржандардыҥ ээлери, коручылдары керегинде куучындарды кажы ла кижи билер ине. Аржандарды киртитпес, кирге-торго бастыртпас. Аржанныҥ арузы, байы јаан. Каршузын јетирзе, шоктозо, кату каруузына турары керегинде бичиктерде айдылып калган. Улус ар-бӱткенниҥ кайкалыныҥ быйанду ийдезине баштанып тура, бойлоры шалырап, балдарына «токто» деп айтпаза, токтотпозо, мынаҥ ары не болорыс?\nАржан сууга барары јанынаҥ сурактарда аайына чыккадый база бир сурак бар. Кажы ла аржан сууныҥ бажына кӧп улус јинјини, бижутерияны, јӱзӱн ӧҥдӱ учукты салып јат. Ар-бӱткенниҥ ээлерине салган сый деп јартагылайт. Чын, јаҥжыккан чӱм-јаҥда бу мындый ээжи-оҥдомол бар. Је ол ӧйдӧ сууга мӧҥӱн эдимдер, јарангыштар салган. Шак оныҥ шылтузында сууныҥ ийдези, чыҥдыйы јаранган. Билер улустыҥ айтканыла, јинјилерди, јарангыштарды аржан сууныҥ коштойында јажырган. Мында бойыныҥ јажыды бар. Ӧскӧ улус колго тутпазын, сууны киртитпезин. Шак мындый сыйлардаҥ ла ӧскӧ дӧ јастыралардаҥ, бузуштардаҥ улам тургуза ӧйдӧ суу тартылып, тайызап, соолорго јуукташ боло берди.\nБугузунныҥ аржанында турачактарда улус Коранды кычырып, ӧскӧ улусты чаптык этпезин деп сурап јат. Чындап та, Коран агару бичик. Оныҥ бойыныҥ ээжилери бар. Је аржанга келеле, Коранды кычырып тура, аҥылу ээжини буспазын деп некеп турала, ол ок ӧйдӧ аржанга келериниҥ кайда да бичилбеген, је јербойыныҥ эл-јоны канча чактардыҥ туркунына буспай јаҥдаган ээжилерин бузуп турганы база јарабас керек ине. Бойыҥдыйын да, коштой до улустыйын тооры, байлаары база јаан ӱредӱ деп айдарга јараар.\nШак мынызыла колбой Орто Азияныҥ мусульман јаҥду калыктарыныҥ агару сууны байлаганын кӧргӧнимле кычыраачыларды таныштырып ийерге турум. 2015 јылдыҥ ӱлӱрген айында калыктар ортодогы «Туулу Алтай—Казахстан» деген экспедиция ӧйинде бис Кӱнчыгыш Казахстанда Баянбай-Ата, Жангис-Тобе деген байлу јерлерде болдыс. Экспедицияныҥ башкараачызы Ризакан-ага Акинжанов деп казах укту кижи болгон. Оныҥ туружаачыларыныҥ тоозында 26 јаштаҥ ала 52 јашка јетире 12 кижи. Јолды кам укту Байанбайдыҥ уулы Байыс баштаган. Байыс бисти бойыныҥ ук-тӧзиниҥ јерине, турлузыныҥ јанындагы аржан сууга апарган. Сууны амзаардаҥ озо бис, мусульман јаҥла, будысты јундыс. Оныҥ кийнинде јыраага байлу јаламаны бууладыс. Чӱм-јаҥныҥ кийнинеҥ биске озо эр, оноҥ эпши улуска сууны амзаарга јӧп берди.\nКуран айда Кыргызстанда Ыссык-Ата деген аржан сууга барып, агашка база јаламаларысты бууладыс. Оныҥ кийнинде экспедицияныҥ туружаачылары ээчий-деечий учар сууга соктырттыс.\nОнойдордо, мусульмандар Коранды тооп ло байлап, је онойдо ок мусульман јаҥынаҥ озо ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ јаҥдаган јаҥын тоогон, баалаган. Эленчик-колончыктарыныҥ аржан сууга барганда бӱдӱретен чӱм-јаҥын буспай, чике тудат. Аржан сууларында, байлу јерлеринде сӱрее-чӧп тӧ, таштаган кирлӱ кийим-тудум да јок. Оноҥ Кыргызстанда кажы ла аржан сууда јол баштаачызы эмезе каруулчыгы бар. Ол аржан сууга киретениниҥ чӱм-јаҥы бузулбазын бойыныҥ ајарузында тудат, аржан сууныҥ каруулчыгы деп чыдулу. Оныҥ јӧби јогынаҥ аржанга кирерге јарабас.\nКачан бистиҥ Кош-Агаш аймактыҥ эрчимдӱ јондык ишчилери тендерди ойноп алып, аржан сууны јазаар ишти баштаарда, санаа-кӱӱнис јарыды. Олор каруулчыкты да, аҥылу ӱредӱлӱ кижини де тудар аргалу боло берген. Бис былтыр ӱлӱрген айда Бугузунныҥ аржанына келеристе, мында 13 турачак ла айыл тудулып калтыр. Каруулчык болуп К. Б. Конгунов иштеп турды. Бу кижиле јайгы ӧйгӧ јӧптӧжӱ тургузылган. Ол беш часта туруп, сууны эбире арутап, улустыҥ сурактарына каруулар берип, аржанга баратан, киретен чӱм-јаҥды јартап јат. Бойыныҥ тракторыла сӱрее-чӧпти чыгара тартып тӧгӧт. Албаты-јонго быйанду аржан сууны чыдалы јеткенче кичееп јат.\nБис башка-башка ӱйениҥ улузына јолыгып куучындаштыс. Олордыҥ ортозында 1960 јылдаҥ бери аржандап турган улус болды. Олордыҥ айтканыла, XX чактыҥ 60-70 јылдарында олор мындый сӱрее-чӧпти кӧрбӧгӧн, улус бойыныҥ кирлӱ кийимин, сӱреезин качан да артыргыспайтан.\nБу ла былтыр бис Боочы јурттагы, Курайдагы, Ӱстиги-Јабагандагы аржан сууларда болдыс. Боочыдазын Т. Урчимаева, Ӱстиги-Јабагандазын А. Г. Калкин алкап, јазап салган. Бу ӱч аржан суу озогы чӱм-јаҥла јазалган. Је Ийин ичиниҥ эмдӱ-томду суузы киртип калтыр. Бойыныҥ ӧйинде бу сууны Сельбикова Коҥыр эјебис алкап-арутаган эди.\nАржан, эмдӱ-томду сууларды корып чеберлеер иш эл-јонло, ол тоодо культураныҥ ишчилериле јаантайын ӧдӧр учурлу. Телекейде суу алтынга бодолду ӧй болуп калган. Бистиҥ байлыгыс ару кейис, аржан, тоҥмок, агын сууларыс болгонын ундыбайлы. Кижи бойы санаа-кӱӱниле, јӱрген јӱрӱмиле чек болзо, ар-бӱткен де ол ло ару ла агару бойы турар эди. Шок, шалырт кылык-јаҥныҥ каршузы, тӱбеги јаан эмей, оныҥ турултазын ундыбайлы.\nКалык чӱмделгезиниҥ республикан\nтӧс јериниҥ баш билим ишчизи,


Чын кудай јаҥды канайып табар? | Сӱӱнчилӱ јар\n1. Кудай јаҥдардыҥ јӱк ле бирӱзи чын болор керек пе?\n«Тӧгӱн јарлыкчылардаҥ чеберленигер» (МАТФЕЙ 7:15).\nИисус ӱренчиктерин јӱк ле бир чын кудай јаҥ бар деп ӱреткен. Чын кудай јаҥды ӱргӱлји јӱрӱмге апарып јаткан јолго тӱҥейлеерге јараар. Иисустыҥ айтканыла болзо, мындый јолды ас улус табат (Матфей 7:14). Кудайга јӱк ле Агару Бичикке тӧзӧлӧнгӧн бажырыш јарап јат. Кудайдыҥ бастыра чындык ишчилери бир чындык Кудайга бӱдӱп, бир кудай јаҥ јаҥдайт. (Иоанн 4:23, 24; 14:6; Ефестегилерге 4:4, 5 кычырыгар.)\n«Кудайга ончо кудай јаҥдар јарап турган ба?» деген видео.\n2. Иисус тӧгӱн христиандар керегинде нени айткан?\n«Олор Кудайды билерис дешкилейт, эдип јӱргендериле Оноҥ јана тӱшкилейт» (ТИТКЕ 1:16).\nИисус христиан јаҥды булгап салатан тӧгӱн судурчылар табылар деп, озодоҥ айдып салган. Кезикте олорды чын христиандардаҥ ылгаштырарга јеҥил болбой јат. Нениҥ учун дезе андый улус бойлорын Христостыҥ ӱренчиктери деп аданып, серкпелерин христиан серкпелер деп адайт. Андый болзо, чын христиандарды канайып таныыр? Агару Бичикте айдылганыла болзо, јӱк ле чын кудай јаҥныҥ улузы јакшы тӱжӱм экелет. Олордыҥ јакшы тӱжӱми керектеринеҥ ле кылык-јаҥынаҥ кӧрӱнет. (Матфей 7:13—23 кычырыгар.)\n3. Кудайдыҥ чындык ишчилерин канайып таныыр?\nКудайдыҥ чындык ишчилери незиле аҥыланып турганын кӧрӱп ийектер.\nЧындык христиандар Агару Бичикти Кудайдыҥ Сӧзи деп бӱдӱп јат. Олор библиялык принциптерле јӱрерге албаданат. Мынызыла чын кудай јаҥ, улустыҥ кӧрӱм-санаазына тӧзӧлӧнип турган кудай јаҥдардаҥ чек башка болот (Матфей 15:7—9). Чындык христиандар бойлоры да улусты ӱреткени аайынча јӱрет. (Иоанн 17:17; 2 Тимофейге 3:16, 17 кычырыгар.)\nХристостыҥ чындык ӱренчиктери Кудайдыҥ ады — Иегова деп ачат. Иисус јаантайын Кудайдыҥ адын тузаланганыла Адазыныҥ адын мактаган. Ол улуска Кудай керегинде билип аларга болушкан, анайда ок олорды Кудайдыҥ ады агарулалзын деп мӱргӱӱрине ӱреткен (Матфей 6:9). Слердиҥ јереерде Кудайдыҥ ады керегинде кемдер куучындайт? (Исаия 42:8; Иоанн 17:26 кычырыгар.)\nЧындык христиандар Кудайдыҥ Каандыгы керегинде јарлап јат. Кудай Иисусты Каандык керегинде сӱӱнчилӱ јарды јарлазын деп ийген. Нениҥ учун дезе кижиликтиҥ кӱчтериниҥ аайы-бажына јӱк ле Иисус башкарып турган Кудайдыҥ Каандыгы чыгар аргалу. Иисус бу Каандык керегинде бастыра јӱрӱмине, керек дезе калганчы тыныжына да јетире куучындаган (Лука 4:43; 8:1; 23:42, 43). Оныҥ ӱренчиктери бу Каандык керегинде база јарлаар деп, Иисус айткан. Кудайдыҥ Каандыгы керегинде кандый кудай јаҥныҥ улузы куучындап јат? (Матфей 24:14 кычырыгар.)\nИисустыҥ ӱренчиктери бу калју телекейге киришпей јат. Олорды политикага ла забастовкаларга турушпай турганыла танып ийерге јараар (Иоанн 17:16; 18:36). Бого коштой олор бийик нормаларла јӱрет, анайда ок бу телекейдиҥ јаман керектерине турушпай јат ла кӧрӱм-санаазын алынбай јат. (Иаков 4:4 кычырыгар.)\nЧындык христиандар бой-бойын сӱӱп јат. Олор Агару Бичиктиҥ болужыла, кандый ла укту улусты тооп турарга ӱренип алган. Тӧгӱн кудай јаҥдар јуу-согуштарга јӧмӧжип јат, је чындык христиандар мындый керектерге бир де турушпай јат (Михей 4:1—3). Анайда ок олор бойыныҥ ӧйин ле акча-јӧӧжӧзин улуска болужарга ла олорды токунадарга тузаланат. (Иоанн 13:34, 35, ЈК 2003; 1 Иоанн 4:20 кычырыгар.)\n4. Чын кудай јаҥды табып аларга нени эдер керек?\nКандый кудай јаҥныҥ ончо ӱредӱлери Агару Бичикке тӧзӧлӧнӧт? Кандый кудай јаҥ Кудайдыҥ адын јарлайт? Кандый кудай јаҥ кижиликтиҥ кӱчтериниҥ аайына јӱк ле Кудайдыҥ Каандыгы чыгар аргалу деп айдат? Кандый кудай јаҥныҥ улузы бой-бойын сӱӱп јат ла јуу-согуштарга турушпай јат? Слердиҥ санаагарла болзо, бу сурактарга кандый кудай јаҥ келижип јат? (1 Иоанн 3:10—12, ЈК 2003 кычырыгар.)\nКӧптӧдӧ билип алыгар\nАГАРУ БИЧИК НЕГЕ ӰРЕДЕТ?\nКудайга кандый бажырыш јарап јат?\nКудайга чын бажырып тургандарды канайып танып ийерге јараарын кӧрӱп ийерис.\nӰлежер Ӱлежер Чын кудай јаҥды канайып табар?\nfg 10 ур. 20—21 б.


«Туу-Кайа» парк — кырдыҥ јаҥы јӱрӱми - altaicholmon\n«Туу-Кайа» парк — кырдыҥ јаҥы јӱрӱми\nКичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинде Горно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова журналисттерле туштажып, пресс-конференция ӧткӱрген. Ол панораманыҥ «Туу-Кайа» паркы деп ӱлекер федерал кеминде кичӱ калалар ла тӱӱкилик језеелер ортодо ӧткӱрилген конкурстыҥ јеҥӱчили болуп чыкканы керегинде куучындаган ла журналисттердиҥ сурактарына каруулар берген.\n—Конкурстыҥ тӱӱкизи мындый. Бу јылдыҥ бажында Президент РФ-тыҥ башкарузына кичӱ калаларды ла тӱӱкилик јеезелерди јарандырарына акча-манат тапсын деген јакылта берген. Башкару бу керекке 5 млрд салковой чыгарарын јӧптӧгӧн. Мен канча катап бу суракла ӧткӱрилген јуундарга јӱргем. РФ-тыҥ ЖКХ аайынча министерствозы мындый болушты эдер эп-арганы шӱӱп, конкурс ӧткӱрер јӧп јараткан. Конкурсты ӧткӱрериниҥ ле акча-манатла јеткилдеериниҥ ээжилери јарадылган.\nКонкурс ӧткӱрилери керегинде јар кочкор айда јарлалган. Тулаан айда каланыҥ администрациязы каланыҥ текши эл-јонго јарамыкту кандый јерин јарандырары, ондо нени эдери, тудары јанынаҥ кӧп иш ӧткӱрген. Сессияларда кӧп шӱӱжӱлер ӧткӧн, шӱӱлтелер айдылган, группаларла иштеп, онойдо ок эл-јон ортодо анкеталар ӧткӱрилип, 2 муҥнаҥ ажыра шӱӱлтелер јуулган. Ӱлекерди тургузар јаан ла чӱмдӱ иште каланыҥ администрациязыныҥ ишчилери, архитекторлор, ол тоодо Кирилл Хромов турушкан. Бис Туу-Кайаны ӧрӧ-тӧмӧн кӧп лӧ базып, кӧрӱп шӱӱшкенис. Кандык айдыҥ бажында документтердиҥ јаан пакеди белен болгон. Бис эл-јонныҥ кӧп болуп турган ла сӱӱген Туу-Кайа кырында парктыҥ келер ӧйдӧги јакшы турулталарын, ол тоодо экономикадагы кирелтелерин бастыра јанынаҥ тоолорло бӱдӱмјиледис.\nКонкурста туружарга Россияныҥ 85 тергеезиниҥ кичӱ калаларынаҥ ла тӱӱкилик језеелеринеҥ 455 угузу-ӱлекер болгон. Олордоҥ јӱк 30 ӱлекерди финалда туружып, коруланарына јараткандар. Онойып, кӱӱк айдыҥ 26-27 кӱндеринде бу ӱлекерди федерал эксперт комиссияныҥ алдына корулаарында мен ле Кирилл Хромов туружып јӱрдис. Финал Московский областьтыҥ Коломна калазында ӧткӧн. Кӱӱк айдыҥ 29-чы кӱнинде «Туу-Кайа» парктыҥ ӱлекери јеҥӱчил болгоны керегинде уктыс. Бистиҥ ӱлекеристи солун ла ончолорынаҥ аҥылу деп темдектегени биске оморкодулу. Алтай Республиканыҥ башкарузы ла федерал тӧс јер ортодо јӧптӧжӱле бу ӱлекерди бӱдӱрерине 100 ммиллион салковойдоҥ кӧп акча-манат чыгарылар.\nПаркты јазаар, тудар иштер бир канча бӧлӱкле ӧткӱрилер. Баштапкы бӧлӱк иштер: кырдыҥ бажында ӧткӱре кӧрӱнип турар панорамный комплекс тудулар. Автомобильдердиҥ текши узуны 560 метр јолдоры, электроот, сууӧткӱш ӧткӱрилер. Кырдыҥ бажынаҥ кӧрӱп турар, сувенирлер, ӧскӧ дӧ не-немелер садар јерлерлӱ текши кеми 1500 квадратный метр тура тудулары темдектелет. Онойдо ок кафелер, ресторандар, фитнес-клубтар болор. Сноутюбингле јыҥылаарга балдардыҥ ла јаан улустыҥ канат јолдоры ӧткӱрилер. Бу јолдордыҥ ӱсти ле алды јанында — амыраар, саду ӧткӱрер площадкалар болор. Ӱстинде площадказында бийиктеҥ айландыра ајыктаар јер јазалар.\nКырдыҥ тӱштӱк јанында јойу базар, узуны 9,5 километр кӧп орык јолдор, баштапкы болчокко једип, амыранар јер, ого јетире таш тепкиш тудулар. Мындагы аржан сууны айландыра јер аруталып јазалар, алтай калыктыҥ мӱргӱӱлдерин, Чага байрамды ӧткӱрерге јарамыкту јерлер тудулар.\nТуу-Кайаныҥ эдегинде база тудумдар болоры пландалат. Ондо транспорт турар јабык турлу-стоянка, концерт-ойын ӧткӱрер сцена, туристтерди, айылчыларды, каланыҥ эл-јонын јеткилдеер тудумдар, прокатка не-неме алар јерлер болор. Мында ок медпункт, туалеттер, кассалар, ӧскӧ дӧ керектӱ тудумдар болор.\nЭкинчи бӧлӱкте Туу-Кайадаҥ ала Комсомолка кырга јетире Коммунистический проспектти ле Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган оромды ажыра, бийик «буттарга» тургузылган, јойу улус базар јол тудулар учурлу. Бу јол айылчыларга да, каланыҥ улузына да амыраар, соотонор солун јер болоры јарт. Ол эки тӱӱкилик кырды бириктирер. Jолой эки сууныҥ белтиринде Поклонный крест бар — ол айылчыларга база јилбилӱ болор…\nӰчинчи бӧлӱкте Туу-Кайаныҥ тӱндӱк јанында база кӧп иштер ӧдӧри темдектелет. Ол јанында каланы эбирер јол ӧдӧр. Бу јол Туу-Кайага једер јол база болоры јарт. Тӱндӱк јаны туучаначы туристтерге јарамыкту эттирте јазалар.\nБу бӧлӱк иштер ээчий-деечий ӧдӧр. Jылдыҥ учына јетире тӧс јердеҥ документтер сакып јадыс — бу јылга чыгарылар акча-манаттыҥ лимиди јарталар учурлу. Баштапкы бӧлӱк иштерде туружарга турган аргачылар бар. Олор акча-манадын база салар учурлу.\nБаштапкы бӧлӱктиҥ иштерине текши тооло 134 млн салковой акча керек. Одус миллион салковойды инвесторлор берери, 4 миллион салковойды муниципал тӧзӧлмӧдӧҥ чыгарары пландалат.\nОльга Александровна оноҥ ары журналисттердиҥ сурактарына каруулар берген. Инвестор-аргачылар кӧп иштер бӱдӱрер бе деп суракка каруу: «Кырдыҥ бажында панорамный площадканы тудар иштердиҥ кӧбизин инвесторлор бӱдӱрер. Jада-тура бу паркты республикан статуска кӧчӱрер амаду бар».\nИштер канча ӧйгӧ пландалат? Каруузы: «Баштапкы бӧлӱк иштер 2018-2019 јылдарда бӱдӱп калар учурлу. Jе Бастырароссиялык конкурс улалар ла 2019 јылда база јарлалар. Бис ондо ӱлекердиҥ экинчи бӧлӱк иштериле туружарга турубыс. Бу программа ороондо ас ла салза, 5-6 јылга улалары пландалат».\nӰлекерде айдылганыла, кандый эки тура јайрадылары, јоголоры темдектелет? Каруу: «Туучаначылардыҥ кырдыҥ эдегинде турган агаш туразы ла эмеш јабызай турган «финишный» тура. Олордыҥ ордына администрацияныҥ, прокаттыҥ туралары тудулар».\nБу ӱлекерде эл-јон база турушкан учун, оны албатыныҥ деп айдарга јараар ба? Каруузы: «Эйе, албатыныҥ деерге јараар. Бис эл-јонло кӧп шӱӱжӱлер ӧткӱргенис. Кӧп тудумдарды, не-немелерди улус айдып берген. Эксперттер каланыҥ токтодузынаҥ беш минут ыраагында 330 метр бийик кыр барын, ондо јӱзӱн-башка керектер, байрамдар, чыгыштар ӧткӱрилип турганын база кайкашкан. Текши калыктыҥ сӱӱген кыры да учун, бу ӱлекер албатыныҥ деп адалар аргалу».


Алтай тилдиҥ глаголдорын шиҥдеп... - altaicholmon\nАлтай тилде, телекейдиҥ ӧскӧ дӧ кӧп-кӧп тилдеринде чылап ок, эрмекте эдилгени темдектеген глагол тилдиҥ эҥ байлык ла кӱч бӧлӱги болот. Ајарып кӧрзӧӧр дӧ? Кош тарткан, ырызы тарткан, кӧзим тарткан, чийӱ тарткан, таҥкы тарткан… Бир ле глагол јанында турган сӧстӧрдӧҥ улам башка-башка учур берет. Эмезе тартып алган, тартып апарган, тартып салган, тартып берген… Ол ло тӧс учурлу глагол кош глаголдорло биригип, эдилгени башка-башка јанынаҥ чокумдайт.\nБу бичимелисте куучын Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ алтай тилди шиҥдеп турган бӧлӱгиниҥ ижи, глаголдорго учурлалган ӱлекер керегинде куучын институттыҥ алтай тил аайынча бӧлӱгиниҥ баш билим ишчизи, филологиялык билимдердиҥ кандидады Байару САНАЛОВАЛА ӧдӧр.\n—Байару Борисовна, тилди шиҥдеер сӱрекей учурлу ла јилбилӱ ижигердиҥ аайы, ӧдӱп турган ээжилери, аҥылулары керегинде айдып берзегер?\n—Текши јыл туркунына бис государстволык јакылтала ӱлекер-иштер бӱдӱредис. Онойып, тургуза ӧйдӧ бис «Алтай Республиканыҥ топонимиказы» деп ӱлекерле иштейдис. Јерлердиҥ аттарын бичип јуурга 2020 јылдаҥ ала тергее ичиле экпедицияларга барып, эл-јонло, јакшы билер улусла туштажып куучындажадыс. Бу ӱлекер 2022 јылга јетире улалар. Ол ок ӧйдӧ бис јерлер нениҥ учун онойдо адалганы керегинде солун куучындар, соојыҥдар јууйдыс.\nТекши ижистеҥ ӧскӧ башка-башка грант-јӧмӧлтӧлӧрдиҥ болужыла база солун иштерис бӱдӱредис. Иштердиҥ турулталарыла бисте текши шӱӱжӱлер, билим-методология-лык семинарлар ӧдӱп турат. Учы-учында билим иш кепке базылат.\n—Айдарда, глаголдор аайынча ӱлекер грант-јӧмӧлтӧниҥ болужыла эдилип јаткан…\n—Эйе, 2020 jылдыҥ учында бис фундаментальный шиҥжӱлердиҥ Российский фонды (РФФИ) ӧткӱрип турган конкурста туружып, «Лексико-семантическая группа алтайских глаголов (идеографическое описание)» деп ӱлекерле грант ойноп алганыс. Гранттыҥ туружаачылары Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдындагы алтай тилдиҥ бӧлӱгинде иштеп турган ишчилер: мен (ӱлекердиҥ башкараачызы), баш билим ишчи Надежда Николаевна Тыдыкова ла баш билим ишчи, филологиялык билимдердиҥ кандидады Алексей Эдуардович Чумакаев. Бу ӱлекерле ӱч jылдыҥ туркунына иштеерис (2021-2023). Гранттыҥ jарымы Алтай Республиканыҥ ичбойыныҥ бюджединеҥ тӧлӧлӧт, jарымы дезе – федерал бюджеттеҥ.\n—Алтай тилде сӧстӧрдиҥ лексика-учуры аайынча бу ууламјыда иштер бар ба, биске эзедип ийзеер?\n—Эмдиги ӧйдӧ алтай тилдиҥ лексиказына учурлалган иштер кӧп. Је глаголдыҥ лексиказыла текши аҥылу шиҥжӱ иш ӧткӱрилбеген. Бӱгӱнги кӱнде алтай глаголдорло мениҥ 2007 jылда кепке базылып чыккан «Глаголы мыслительной деятельности в алтайском языке (в сопоставлении с киргизским языком)» деп монография-бичигимди темдектейдилер. Бу иш эм тургуза алтай глаголдордыҥ лексиказыла jаҥыс болчок аҥылу шиҥжӱ иш болуп jат. Мында алтай тилдиҥ сананар ишле колбулу глаголдоры шиҥделген. Глаголдордыҥ лексико-семантикалык группаныҥ ичинде бой-бойыла колбузы, кандый субъекттерле, кандый объекттерле колболыжар аргалузы, бар-jок учурлары кӧргӱзилген. Баштапкы ла катап алтай тилдиҥ сананар ишле колбулу глаголдоры кыргыз тилдиҥ андый ок глаголдорыла тӱҥдештирилген. Кыргыз тил ол алтай тилдиҥ карындаш тилдериниҥ бирӱзи болуп jат, оныҥ учун тӱҥдештирӱ иш бу эки тилдиҥ глаголдорыныҥ семантикалык структураларында сӱрекей кӧп тӱҥей учурлар барын кӧргӱскен.\n—Јаҥы бу ӱлекеригерде Слер глаголдорды канайып шиҥдеригер, биске јарт болор эдип, айдып ийзеер?\n—Глагол – куучын-эрмектиҥ учуры аайынча эҥ кӱч бӧлӱги деп темдектеер керек. Оныҥ учун глаголды учуры jанынаҥ, орустап айтса, содержательный jанынаҥ шиҥдеери тил-билимчилерди анчада ла тыҥ jилбиркедет.\n«Лексико-семантическая группа алтайских глаголов (идеографическое описание)» деп адалган бу ӱлекерде алтай тилдиҥ глагол лексиказы текши (комплексный) шиҥделер, учуры аайынча башка-башка лексико-семантикалык группалардыҥ (ЛСГ) ичинде кӧрӱлер. Темдектезе, куучын-эрмектиҥ глаголдоры, кылык-jаҥды темдектеген глаголдор, кыймыгуныҥ глаголдоры ла оноҥ до ӧскӧлӧри.\nГлаголдордыҥ лексико-семантикалык группалары системный колбулар jанынаҥ шиҥдейтен сӱрекей jарамыкту материал болуп jат. Ӱлекерде кажы ла ЛСГ-ныҥ ичинде глаголдордыҥ системный колбулары кӧргӱзилер. Бу не дезе, группаныҥ ичинде глаголдор учуры аайынча кандый бир темдекле подгруппаларга, олордыҥ ичинде микрогруппаларга бӧлӱнер аргалу. Анайда ок глаголдордыҥ бар-jок учурлары кӧргӱзилер. Кӧп сабада глаголдор кӧп учурлу болот. Глагол алдынаҥ бойы бастыра учурларын кӧргӱзип болбос. Глаголдыҥ башка-башка учурлары контекстте, ӧскӧртӧ айтса, башка-башка сӧстӧрлӧ колболышканынаҥ чыгат. Темдектезе, токпокто— деп глагол акча деп сӧслӧ колболыжып, «кӧп акча иштеер» (акча токпоктоор) деп учур темдектейт; эмезе бу ла ок глагол бештер деп сӧслӧ колболыжып, «бештерге ӱренер; кӧп бештер алар» (бештер токпоктоор) деп учурын кӧргӱзет. Тут— деп кӧп учурлу глаголды алзабыс, бу глаголдыҥ «jара тартар, ӧлтӱрер (аҥ—куш керегинде)» деп учуры аҥылу контексттеҥ чыгат: мында субъект болуп кандый бир барынтычы, кӱчтӱ аҥ болзо, объект болуп, ого кӧрӧ, кӱчи ас аҥ-куш болор. Темдектезе: койды бӧрӱ тутты эмезе такааны ийт туткан ла о. ӧ.\n—Эмди ле отурып сананып кӧрзӧ, кажы ла глаголдо јаҥыс эмес учуры бар ошкош…\n—Эйе, ол сӱрекей байлык бӧлӱк. Глаголдордыҥ бар-јок учурларын табарга, бис художественный литератураныҥ текст-териле, газеттеҥ алынган тексттерле, оос-чӱмдемел тексттерле иштейдис. Анайда ок информанттарла база иштейдис. Улустыҥ эрмек-куучынынаҥ кижи кезикте билбес jанынаҥ кандый бир солун сӧс угуп алар аргалу. Эмезе таныш сӧсти кандый да солун учуралда тузаланар аргалу деп билип аладыҥ.\nШиҥжӱ иште, анчада ла лексикала колбулу иште, информанттарла, бойыныҥ тилин jакшы билер улусла, иштеери – ол кыйалта jогынаҥ бӱдӱретен некелтелердиҥ бирӱзи.\n— Айдарда, Слердиҥ бу ижигерде алтай тилле бичип турган журналисттер де тузазын јетирер аргалу. Бис кажы ла кӱн алтай тилле иштейдис. Тилис тирӱ учун ӧзӱп, ӧҥжӱп јат. Бичиичилер, журналисттер сӧстӧрди колбоштырып, јаҥы оҥдомолдорды адап, кӧчӱрип, бу ӧзӱмге јаан камаанын јетирет ине.\n—Эйе, «Алтайдыҥ Чолмоны» газет биске иште тузаланар, шиҥдеер јаан материалдар база берет. Кийнинде бу јаан ижистиҥ турулталары, глаголдорды лексико-семантикалык јанынаҥ бӧлӱп, бастыра јанынаҥ јартаганы келер ӧйдӧ башка-башка сӧзликтер (учурын јартаар, синонимдердиҥ, антонимдердиҥ ле о. ӧ.) тургузарына јарамыкту болор.\n—Бу иш, чындап та, сӱрекей јилбилӱ болор. Јаҥыс ла тилле иштеп тургандарга эмес, анайда ок текши эл-јонго тузалу ла солун болор деп бодойдым.\n—Чын. Мындый шиҥжӱ иштерди бӱдӱрип тура, алтай тилистиҥ байын, чеченин база катап бӱдӱмjилейдиҥ, кайкайдыҥ, тилисле оморкойдыҥ.\n—Куучын-эрмек учун быйан, ижигер једимдӱ болзын!\n— Айтканаарла болзын, быйан.


ВДВ-ныҥ кӱни — Горно-Алтайскта - altaicholmon\nӰргӱлјик отко гирляндалар ла чечектер салала, десантниктер ады-јолы јарлу кижи, Совет Союзтыҥ Геройы, черӱниҥ генералы, ВДВ-ныҥ тӧзӧӧчизи Василий Маргеловтыҥ кереезиниҥ јанында јуулышкан. Черӱчил-десантниктерди Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердниковтыҥ адынаҥ вице-премьер Роман Птицын уткыган.\n«Кейде-десантный черӱлер бойыныҥ тӱӱкизинде ӧштӱле тартыжары јанынаҥ эҥ ле уур-кӱч, јеткерлӱ јакаруларды бӱдӱрген ле бӱдӱрип јат. ВДВ кӧп тоолу ченелтелерди ӧдӱп чыккан — бис десантниктердиҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде, «изӱ точкаларда» јуучыл јакылталар бӱдӱрер, терроризмге удурлажа јуучыл операцияларда кӧргӱскен ат-нерезин качан да ундыбаганыс ла ундыбазыс. Кандый ла уур-кӱч айалгалар болзо, олор ол ло турумкай, Тӧрӧлине ле черӱчил молјузына чындык болуп арткан» — деп, башчыныҥ уткуулду баштанузында айдылган.\nВице-премьердиҥ айтканыла, Алтай Республикадагы десантниктер јуучыл најылыктыҥ, Тӧрӧли алдында молјулардыҥ јаҥжыгуларын чебер апарып јат. Анайда ок олор бой-бойына јаантайын болушка келет, јеҥ јастанып јыгылган јуучыл нӧкӧрлӧриниҥ эземин чебер алып јӱрет. Jербойында канча јылдардыҥ туркунына јаш ӱйе ортодо черӱчил-тӧрӧлчи таскамал, граждан обществоныҥ институдын ӧскӱрери јанынаҥ элбек кемдӱ иштер ӧткӱрилет.\nДесантниктерге уткуулду сӧстӧрин Горно-Алтайсктыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова, Россияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча пограничный башкартузыныҥ јааны Александр Кайгородов, Россияныҥ УФСИН-иниҥ аҥылу учурлу «Эдельвейс» деген бӧлӱгиниҥ јааны Денис Панфилов, Алтай Республиканыҥ десантниктериниҥ биригӱзиниҥ јааны Аскар Тулебаев айткан.\nОноҥ десантниктердиҥ керек-јарактары черӱчил-афганецтердиҥ кереезиниҥ јанында улалган. Десантниктер локальный деген јуу-согуштарда ла јуучыл удурлажуларда јеҥ јастанып јыгылган јерлештерин бир минут унчыкпай эзеткен ле керееске чечектер, веноктор салган.\nБайрам ӧйинде десантниктер Коммунистический проспектле, Афганистанда јеҥ јастанган јерлештердиҥ кереезинеҥ ала «Динамо» стадионго јетире, марш-бросок эткен. Оноҥ олор Туу-Кайаныҥ эдегинде ӧткӧн спорт маргаандарда турушкан.\nМаргаандардыҥ уч-турулталарыла мындый јеҥӱчилдер јарталган:\nКалашниковтыҥ автомадын јайрадары ла јууры — «Дуэль»:\n1. Степан Чичканов\n2. Шуну Байрышев\n3. Айас Иртышев\n2. Сергей Бессонов\n3. Роман Чевалков\n2. Сергей Санаров\n3. Айдар Саналов\n1. Варвар Кононов\n2. Аржан Черышев\n3. Дулатбек Меймканов\n1. «Тельняшка» команда\n2. «Рекс» команда\n3. «Ветерандар» команда\nТуу-Кайага чыгара јӱгӱрери:\n35 јаштаҥ ӧрӧ:\n1. Антон Суртаев\n2. Виталий Акентьев\n3. Сергей Деткин\n35 јашка јетире:\n1. Сергей Бессонов\n2. Александр Тобоков\n3. Аржан Черышев\n«Дуэль» деген силовой экстрим:\n1. Артем Сграблев\n3. Алексей Попов\nМасрестлинг (агаш тартары):\n1. Сергей Санаров\n2. Айас Иртышев\n1. Виталий Акентьев\n2. Владимир Глушков\nОрой эҥирде дезе байрамга учурлалган фейерверк болгон.