Чындык ла агару эзем болор - altaicholmon\nЧындык ла агару эзем болор\nБистиҥ тергееде Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлай «Я. Помню» деген ӱлекер аайынча элбек кемдӱ иштер ӧткӱрилет.\n«Јербойында коронавирусла колбулу эпидемиологиялык айалга јеҥил эмес те болзо, бу ӱлекер јанынаҥ иш улалганча. Алты айдыҥ туркунына элбек кемдӱ иш ӧткӱрилген: муниципалитеттердиҥ јеринде канча кереестер бары, олордыҥ айалгазы кандый болгоны јанынаҥ јетирӱлер јууган, каруулу улусты кӧстӧгӧн, ишке волонтерлорды тартып алып ӱреткен болгон. Эмди чӱмдӱ иш учына једип барааткан — јетирӱлерди «Яндекс. Карты» деген бедирештӱ-јетирӱлик картографический системага кийдирери. Бу ла кӱндерде кереестерле колбулу иштердиҥ кӧбизин бӱдӱрип саларын темдектеп алганыс» — деп, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели, «Тӱӱкилик эзем» деген федерал партийный ӱлекердиҥ тергеелик координаторы Владимир Тюлентин ӱлекердиҥ јол ортозында уч-турулталарын дистанционно кӧрӧр тушта айткан.\nОл иш 86 процентке бӱткен, бу неделеде Алтай Республиканыҥ бирлик реестрин «Я. Помню» деген федерал база-тооломго кийдирери јанынаҥ иш тӱгенер деген.\n«Бис ороонныҥ бирлик реестрин тӧзӧӧри јанынаҥ ишке база камаанысты јетиргенис, республикада кереес јерлер јылыйбас та, ундылбас та. Керек болзо, кажы ла кижи эземдик кереестер кайда турганын дистанционно табып, олор аайынча толо јетирӱлерди алар, эмдиги ӧйдиҥ фотографияларын кӧрӧр аргалу. Анайда ок Ойрот автономный область јуу ӧйинде нацист Германияны јеҥерине кандый ӱлӱӱзин јетиргени аайынча элбек јетирӱлер тергеениҥ бирлик реестринде јарлалган. Андый јетирӱлерди јиит ӱйе Интернет ажыра алар аргалу болорыныҥ учуры јаан. Эмди тӱӱкини, бистиҥ албатылардыҥ ич-кӧгӱстик байлыктарын ӧнӧтийин јастыра кӧргӱзери јанынаҥ ченежӱлер шак ла интернет-колбу ажыра болуп јат» — деп, Владимир Тюлентин айткан.\n«Единая Россияныҥ» «Тӱӱкилик кереес» деген ӱлекериниҥ координаторы, партияныҥ Генсовединиҥ качызыныҥ ордынчызы Александр Хинштейн мынаҥ озо ӧйдӧ ӱлекерди иштедип баштаарына учурлалган пресс-конференцияда айткан эди: «Бӱгӱн мындый объекттер керегинде јетирӱлерлӱ бир канча цифровой аргалар бар, олордыҥ кажызы ла бойыныҥ аҥылузыла аҥыланат. «Я. Помню» деген ӱлекер олордыҥ бастыразын бириктирер арга болор учурлу. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ла Улу Јеҥӱ керегинде эземле колбулу бастыра объекттерди интерактивный картага салар ченежӱни баштапкы катап эдип јадыс».\nБу ӱлекерди тӧзӧӧри ле јӱрӱмде бӱдӱрери РФ-тыҥ Коруланыш министерствозыныҥ, «Јеҥӱниҥ волонтерлоры» кыймыгуныҥ, Российский тӱӱкилик обществоныҥ, Российский јуучыл-тӱӱкилик обществоныҥ турушканыла ӧткӧн лӧ ӧдӧт. Ол ӱлекердиҥ тӧс амадузы — ороонныҥ јеринде јуучылдардыҥ сӧӧксалгыштары, јуучыл-мемориал ла эземдик объекттер керегинде бирлик интерактивный карта тӧзӧӧри.\nБистиҥ ороондо андый объекттердиҥ тоозы 125 муҥнаҥ кӧп. Олордыҥ тоозында анайда ок кереес темдектер, мемориальный досколор, ӱргӱлјик оттор, јуучыл техника, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга учурлалган музейлер, ол тоодо школдордыҥ.\nОзолондыра темдектелгениле, бу ӱлекерле колбулу иштердиҥ баштапкы бӧлӱгин сыгын айдыҥ 3-чи кӱнине јетпей јадып тӱгезип салар керек.


Оперштабтыҥ ээчий јуунынаҥ - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин бу неделениҥ бажында коронавирус југуш ооруныҥ таркаарын болдыртпазы аайынча оперативный штабтыҥ јуунын ӧткӱрген. Јуун видеоконференция эп-аргала ӧткӧн.\nОперштабтыҥ јетирӱлери аайынча пандемия башталганынаҥ ала республикада ковидле 23386 кижи оорыган, 21041 кижи јазылган, 458 кижи божогон. Ӧткӧн неделе туркунына Алтай Республикада коронавирусла оорыган 356 јаҥы учурал темдектелген.\n«Тергееде улус ковидле оорыган учуралдар эмештеҥ астап баштаганы темдектелет, неделелер туркунына кӧптӧгӧниниҥ кийнинеҥ. Анайып, оорыган учуралдар 11,7 процентке јабызаган. Мынызы озо ло баштап Горно-Алтайскта ла Майма аймакта андый јаҥы учуралдардыҥ јабызаганыла колбулу. Горно-Алтайскта 140, Майма аймакта 52 кижи оорыган. Ӧткӧн неделеде оорыган улустыҥ текши тоозыныҥ 63 процент ӱлӱзи калага ла Маймага келишкен болзо, бу неделеде бу тоо 54 процентке јетире јабызаган» – деп, Олег Хорохордин айткан.\nБу ок ӧйдӧ Турачак ла Чамал аймактарда коронавирусла оорыган јаҥы учуралдар билдирлӱ кӧптӧй берген. Ӧскӧ муниципалитеттерде кубулталар андый ла тыҥ эмес.\nТергеениҥ башчызы иштебей айылда отурган бир неделе ӧй божогонын, кӧп саба тергеелер, ол тоодо Алтай Республика, бу ӧйди оноҥ ары узатпаганын айткан.\n«Андый да болзо, айалга кӱч болуп артканча ла айалганы оҥдолторго, ооруныҥ таркаарын болдыртпазыныҥ эп-аргалары кату болор учурлу. Алтай Республикада кӱчӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала QR-кодтордыҥ системазы культураныҥ госучреждениелеринде иштеп баштаган. Бир неделедеҥ Горно-Алтайскта ла Майма аймакта иштеп баштаар. QR-кодты культураныҥ учреждениелерине (музейлер, театрлар, кинотеатрлар, библиотекалар), спорттыҥ учреждениелерине (фитнес-центрлер, спортзалдар, бассейндер), ашкарарыныҥ предприятиелерине (кафелер, барлар, ресторандар, пабтар ла о.ӧ.), конор тураларга, туристический базаларга ла кӧп улус јаттыргызатан ӧскӧ дӧ јерлерге кирерге QR-кодтор кӧргӱзер керек болор» – деп, республиканыҥ башкараачызы айткан.\nАР-дыҥ культуразыныҥ министри Ольга Антарадонова кӱчӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала тергееде кӧп улус јуулып турган бир кезек јерлерде QR-кодтор кийдиргениле колбой культураныҥ учреждениелери канайда иштеп турганы керегинде јетирӱ эткен. Оныҥ темдектегениле, иштебеген кӱндерде А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейге QR-кодло 176 кижи кирген, андый сертификаттары јок 39 кижи кирип болбогон.\nП. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрга QR-код аайынча 137 кижи кирген болзо, 14 кижи вакцинаны тургустырганын керелеген справка, ӱч кижи ПЦР-тест кӧргӱзип кирген. Ӱч кижини кийдирбегендер. Эл театрда «Дирекция 3D» кинозалга 148 кижи кирер аргалу болгон, 52 кижини QR-кодторы јок деп кийдирбегендер.\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыр министриниҥ молјуларын бӱдӱреечи Валерий Елыкомовтыҥ айтканыла, он моногоспитальда 623 орын тургузылган, олордоҥ 124 орын бош.\nОл анайда ок бу иштебеген кӱндерде коронавирустаҥ вакцина тургузары аайынча иш эрчимдӱ ӧткӧнин темдектеген. Бӱгӱнги кӱнге јетире прививканы 78913 кижи алган. Республикага «Спутник V», «ЭпиВакКорона», «КовиВак» ла «Спутник Лайт» деп тӧрт бӱдӱм бастыра 112 960 доза вакцина келген.\nКалада ла аймактарда вакцинацияныҥ 35 пункты иштейт, бир андый пункт МВД-ныҥ поликлиниказыныҥ структуразында тӧзӧлгӧн. Оҥдой, Майма ла Чамал јурттарда ӱч мобильный пункттар иштейт. Оноҥ ӧскӧ 33 мобильный бригада база ижин улалтат. Келер јуук кӱндерде Горно-Алтайскта садуныҥ «Горный» деп тӧс јеринде вакцинацияныҥ мобильный пунктын ачары темдектелет.\nОлег Хорохордин каланыҥ микрорайондорында вакцинацияныҥ ӱзеери мобильный пункттарын тӧзӧӧр арганы тапсын деп айткан.\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Ольга Саврасова ӱлӱрген айдыҥ 30-чы кӱнинеҥ ала кӱчӱрген айдыҥ 7-чи кӱнине јетире школдыҥ ӱренчиктери кӱски каникулдарда болгонын, профессионал ӱредӱлӱ организациялардыҥ студенттери дезе ӱредӱниҥ дистанционный аайына кӧчӱрилгенин темдектеген. Кӱски каникулдар ӧйинде Алтай Республиканыҥ јеринде балдардыҥ 22 садигинде 23 группа иштегенин ол база айткан.\nМинистрдиҥ темдектегениле, тургуза ӧйдӧ 11 школдо 23 класска, он садикте 14 группага кирелендириштиҥ керек-јарактары кийдирилген.\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ јааны Леонид Щучиновтыҥ айтканыла, пандемия башталганынаҥ ала тергееде коронавируска 311 532 лабораторный шиҥжӱ ӧткӱрилген.\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ ишчилери тергеениҥ организациялары ла предприятиелери коронавирус југуш ооруныҥ таркаарын болдыртпазы аайынча ээжилерди бӱдӱрип турган ба деп кӱнӱҥ сайын шиҥдейт. Јыл башталганынаҥ ала 4992 объект шиҥделген, 1817 протокол тургузылган. Ӧткӧн неделеде 152 организация шиҥделген, 47 протокол тургузылган.\nЈуун ӧйинде АР-дыҥ башчызыныҥ, АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ле АР-дыҥ башкарузыныҥ аппарадыныҥ јааныныҥ ордынчызы Александр Сафронов ӧткӧн неделеде муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ администрациялары эпидемияны болдыртпазыныҥ некелтелерин бузуп турган ба деп, 346 рейд ӧткӱргенин, илелелген бузуштар аайынча 58 протокол тургузылганын айткан.


Алтай калыктыҥ Курултайы кӱӱк айдыҥ 14-чи кӱнинде ӧдӧр - altaicholmon\nБар (2022) јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 14-чи кӱнинде 10 саатта Улалуда\nП. Суховтыҥ адыла адалган оромныҥ 2-чи таҥмалу туразында («РИМ» деп ресторан) алтай калыктыҥ Курултайы ӧдӧр.\n«Алтай Курултай» РОД-тыҥ јааныныҥ биригӱниҥ эткен ижи керегинде јетирӱзи.\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ ла Эл Курултайыныҥ чыгартулу улузыныҥ, Курултайдыҥ элчилериниҥ ле туружаачыларыныҥ куучындары. Јӧптӧр јарадары.\n«Алтай Курултай» РОД-тыҥ јаҥы редакциялу Уставын јӧптӧӧри.\nЭл Башчыны ла Тӧс Тӧргӧӧниҥ турчыларын кӧстӧӧри.\nКурултай ӧдӱп турган јерде ажаныш ла аймактардыҥ делегацияларыныҥ фотого соктырары болор. Фотолорды тал-тӱште соголо, Курултайдыҥ учы јаар акчазын табыштырган элчилерге ӱлеп берер.\nБу јар чыккан кӱннеҥ ала, алтай калыктыҥ курч сурактары ла келер јӱрӱми керегинде бичимелдерди «Алтайдыҥ Чолмонына» аткарар арга бар. Республикан Курултайга бойыгардыҥ аймагардыҥ курултайында туружып, талдалып ла кӧстӧлип, келип туружыгар деп, Тӧс Тӧргӧӧ кычырып туру.\nКурултайга Алтай Республиканыҥ, аймактардыҥ, јурттардыҥ ла Улалуныҥ јаандарын ла спикерлерин, Госдуманыҥ ла Эл Курултайдыҥ депутаттарын, министрлерди, АР-дыҥ газеттериниҥ ишчилерин кычырадыс. Бу улус бойыныҥ аймактарынаҥ Курултайга элчилер де болуп келер аргалу.\n«Алтай Курултай» деп талалык јондык биригӱниҥ Кӱреези


«ОМОН-до болгонымла оморкойдым…» - altaicholmon\n«ОМОН-до болгонымла оморкойдым…»\n23 февраль – Тӧрӧлин коручылдыҥ кӱни. Бу байрамга учурлай бис кычыраачыларысты Росгвардияныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ аҥылу ууламјылу мобильный отрядыныҥ командириниҥ ордынчызы полицияныҥ подполковниги Сергей БИЧУРИНЛЕ ӧткӧн эрмек-куучынла таныштырадыс.\n—Сергей Анатольевич, ОМОН-го качан келгенер?\n—1994 јылда черӱниҥ кийнинеҥ ичбойындагы керектер аайынча органдарга ишке киргем. Озо баштап патрульный постовой болуп иштеп баштагам, оноҥ ӱч јыл улай участковый болуп иштегем. Оныҥ кийнинеҥ патрульно-постовой службаныҥ командирине тудулгам. Службамла коштой спортло тазыктырынгам, 2004 јылда самболо ээчиде маргаандарда турушкам. Ол тушта ОМОН-ныҥ командири болуп иштеген Андрей Дмитриевич Кука меге ОМОН-го иштеерге кирери јанынаҥ ченелтелерди ӧдӱп, иштеп кӧр деген. Аҥылу подразделениелерде физический таскадуга некелтелер јаан. Мен јӧпсингем ле байа ченелтелерди једимдӱ ӧдӱп, ОМОН-до иштеп баштагам. Баштап ОМОН-ныҥ дежурный бӧлӱгиниҥ старший инспекторы болгом, кийнинеҥ отрядтыҥ командириниҥ ордынчызына тудулгам. Отрядта иштеп баштаганымнаҥ ала Тӱндӱк Кавказ јаар алты катап барып јӱрдим. Кажы ла командировка јарым јылга улалган. Баштапкы јол-јорыктар Чечен, оноҥ Кабардино-Балкар республикалардӧӧн болгон. Тургуза ӧйдӧ бистиҥ бӧлӱк Дагестан Республика барарга јазанат.\nМен чын јолды талдап алгам ба деп, бир де эреҥис-телбейдим. Службам элитный подразделениеде ӧдӱп турганыла мен оморкоп јӱредим.\n—Тергеебисте ОМОН тӧзӧлгӧнинеҥ ала 26 јыл ӧдӧ берген. Бу ас эмес ӧй деп айдар керек. Бу кире ӧйгӧ отряд байлык тӱӱкилӱ боло берген. Аҥылу ууламјылу отрядтар недеҥ улам тӧзӧлгӧнин кычыраачыларыска айдып берзер?\n—Тӱӱки керегинде айдар болзо, милицияныҥ аҥылу ууламјылу отрядтары государстводо социально-политический айалга коомойтыганынаҥ улам тӧзӧлгӧн деп айдар керек. 90-чы јылдардыҥ бажында ороон ичинде криминогенный айалга коомойтыганы темдектелген: биригип, каршулу керектер эдери эрчимдӱ ӧзӱм алынып баштаган, сепаратистский ле националистический кӧрӱм-санаалар табылып, террористический тӧзӧлмӧлӧр бойлорын кӧргӱзип баштаган. Алтай Республика јаантайын амыр-энчӱниҥ ле тыш-амырдыҥ јери болгон, мындагы албатылар бой-бойын тооп, эптӱ-јӧптӱ јаткан. Је тергеебис ӧскӧ ороондорло гран-кыйуларлу болгонынаҥ улам мындагы эл-јонныҥ амырын јеткилдейтени государственный учурлу јаан амаду болгон.\nАнайып 1993 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 16-чы кӱнинде Алтай Республика аайынча ичбойындагы керектердиҥ министерствозыныҥ ОМОН-ын тӧзӧӧри керегинде јакару чыккан.\n—Јаҥы отрядты тӧзӧӧри аайынча иш канайда ӧткӧн лӧ јаҥы подразделениениҥ алдына кандый амадулар тургузылган?\n—Отрядка Алтай Республика аайынча МВД-ныҥ подразделениелериниҥ эҥ артык ишчилери, анайда ок Советский Черӱниҥ јуучыл ийделеринеҥ ле аҥылу подразделениелеринеҥ демобилизоваться эткен јуучыл специалисттер алынган.\nОтрядтыҥ баштапкы командирине кадровый офицер, Афганистанда ла ӧскӧ дӧ кызалаҥду јерлерде болгон јуу-согуштардыҥ туружаачызы Вячеслав Кучукович Савин кӧстӧлгӧн. Кийнинде јылдарда Горно-Алтайсктыҥ ОМОН-ыныҥ командирлери болгон улус: Владимир Егорович Шпрингер (1995-2000 јј.); Александр Михайлович Вилисов (2000-2002 јј.), Андрей Дмитриевич Кука (2002-2018 јј.). Тургуза ӧйдӧ отрядты полицияныҥ полковниги Чагаш Николаевич Барсуков башкарат.\nРеспубликан МВД-ныҥ ОМОН-ы алдына тургузылган амадуларды кыска ӧйдиҥ туркунына бӱдӱрерге белен болгон. Баштапкы јакылта 1995 јылдыҥ чаган айында келген. Ол тушта ОМОН-ныҥ 50 кижидеҥ турган личный составы Московский областьтыҥ ГУВД-зына «Автомобиль», «Пригородный поезд», «Арсенал», «Гастролер», «Притон», «Меркурий» деп адалган аҥылу операцияларды бӱдӱреринде болушкан. Отрядтыҥ јуучылдары бойлорыныҥ ижин бийик кеминде бӱдӱрген ле уур оперативный айалгада тургузылган амадулардыҥ аайына чыккан.\nУдабай, 1995 јылдыҥ кандык айында, отрядтыҥ алдына ӧскӧ амаду тургузылган – Тӱндӱк Кавказтыҥ тергеезиниҥ јериндӧӧн јол-јорык. Бу тегин эмес ӧй Горно-Алтайсктыҥ ОМОН-ыныҥ тӱӱкизинде ат-нерелӱ ле јеткерлӱ бӱк болуп артар.\nОтряд тӧзӧлгӧнинеҥ ала Тӱндӱк Кавказтӧӧн 21 катап барып јӱрген. Бу ӧйдиҥ туркунына Горно-Алтайсктыҥ ОМОН-ыныҥ личный составы бойын тургузылган амадуларды тӱрген ле чыҥдый бӱдӱрер аргалу чын ла профессионалдардаҥ турган команда деп кӧргӱскен.\nЈалтанбазы, ат-нерези, профессионализми учун отрядтыҥ јуучылдары 138 государственный кайралла кайралдаткан.\n—Уур-кӱч айалгаларлу 90-чы јылдарда отрядта јылыйтулар болгон эди бе?\n—Эйе, болгон. Отряд тӧзӧлгӧнинеҥ ала јуучыл молјузын бӱдӱрип турарда, 5 кижи божогон. Олор: милицияныҥ подполковниги Михаил Емельянович Демьянов, милицияныҥ лейтенанты Александр Сергеевич Валетов, милицияныҥ прапорщиги Вячеслав Сергеевич Новиков, милицияныҥ старший прапорщиги Николай Владимирович Толмачев ло милицияныҥ старший лейтенанты Юрий Федорович Майдоров.\nБожогон јуучылдардыҥ эземине учурлай ОМОН-ныҥ јеринде мемориал тургузылган. Геройлор јаантайын бисле кожо, бис олорды ундыбазыс. Ады-јолдоры адалган јуучылдардыҥ ӱренген школдорында олорды кереестеп мемориальный досколор тургузылган. Олор чыдаган ла јуртаган каланыҥ ла јурттардыҥ оромдоры олордыҥ адыла адалган.\nБожогон јуучылдардыҥ билелериле јуук колбу ӱзӱлбейт. Бастыра байрамдарда олор кӱндӱлӱ айылчылар, јаантайын социальный болуш ла моральный јӧмӧлтӧ база јетирилет.\nКажы ла јыл, тулаан айдыҥ 6-чы кӱнинде – отрядтыҥ эҥ ле јеткерлӱ кӱнинде – служебный молјузын бӱдӱрип тура божогон јуучылдардыҥ эземине учурлай самболо маргаандар ӧдӧтӧн. Ӧткӧн јылда ОМОН баштапкы катап тактико-циклический адыш аайынча тергеелер ортодогы ачык турнир ӧткӱрген. Тулаан айдыҥ 6-чы кӱнинде ОМОН-ныҥ ишчилери ле ветерандары божогон јуучылдардыҥ билелериле кожо байа коллегаларды јууган јерге чечектер салат.\nБожогон најыларга учурлалган кереестиҥ кӱндери отрядтыҥ бӱгӱнги ишчилерин ле ветерандарын кожо јууйт.\n—Отряд тӧзӧлгӧн туштагызына кӧрӧ, эмди кандый, не-не солынган ба?\n—2016 јылдаҥ бери ОМОН Росгвардияныҥ составына кирет. Структуралык ла кадровый кубулталар – отрядтыҥ јӱрӱминиҥ айрып болбос бӧлӱги. 25 јылдык юбилейине отряд јаҥыртылган бӱдӱмиле кирген.\nЈӱрӱм улалат, тап-эрикти корыыр јуучылдардыҥ ӱйелери солынат, је солынбай турган неме — ол отрядтыҥ кычыру-девизи: «Чындык, ак-чек ле јалтанбас болоры!».\nОтрядтыҥ алдына тургузылган, тӧзӧлгӧнинеҥ ала бӱгӱнге јетире, амадулар бойыныҥ учурын јылыйтпаган – эл-јонныҥ амырын корыыры ла јондыкла јеткер болдыртпазын јеткилдеери, уур-кӱч оперативный айалгада, чочыдулу айалгаларда, катастрофаларда, јондык, спортивный ла культурно-массовый керек-јарактарда, транспорттыҥ объекттеринде тап-эрик бузуштарды болдыртпазы.\nӦткӧн јылда Росгвардияныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ ОМОН-ыныҥ ишчилери тергеениҥ јаҥ корыыр ӧскӧ органдарыла кожо аҥылу операциялар ӧткӱрип, јасакка келишпес ӧдӱштирӱдеҥ 112 мылтык, 332 ок-тары, 1,5 килограмм наркотический (психотропный) вещество айрыган.\nОМОН-ныҥ ишчилери 176 аҥылу керек-јарактарда турушкан, каршулу керек эткен ле тап-эриктер бускан деп серемјилеткен 182 кижини туткан.\nОМОН-ныҥ инженерно-технический группазы от-алышкадый јазалдарды ла веществолорды табарга ла олорды јоголторго, 43 катап барып јӱрген. Олор 83 объектти (текши кеми 24 га) шиҥдеген.\n—Слер бойоор до, ишчилерер де јаантайын Горно-Алтайсктыҥ школдорыныҥ ӱренчиктерине, аймактардаҥ келген балдарга экскурсиялар ла јалтанбазыныҥ урокторын ӧткӱредер…\n—Эйе, бис чыдап јаткан ӱйениҥ јуучыл-тӧрӧлчи кӱӱндӱ таскадузына јаан ајару эдерге кичеенедис. ОМОН-ныҥ ишчилери тергеениҥ ӱренчиктериле туштажуларды јаантайын ӧткӱрет. Ол туштажуларда бойыстыҥ службабыс, подразделениениҥ тӱӱкизи, структуразы ла амадулары, најыларыстыҥ ат-нерелӱ керектери, служебный молјузын бӱдӱрип тура божогон јуучылдарыс керегинде куучындайдыс. Балдарды ла јашӧскӱримди Тӧрӧлин сӱӱр, олордоҥ орооныныҥ чындык граждандары ӧзӧр эттире таскадары ижистиҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи болуп јат.\n—Адакыда сураарга турганым: ОМОН-до иштеерге турган кижи кандый болор учурлу? Кылык-јаҥы, физический белетенижи…\n—Аҥылу ууламјылу подразделениеде служба ӧдӧргӧ озо ло баштап бек су-кадыкту, физический јанынаҥ бек ле уур-кӱчтерге белен болор керек.\nОМОН-го кирерге турган кандидатка физический белетениш аайынча бир кезек нормативтерди ле психологический тестти једимдӱ табыштырар керек. Не дезе, ОМОН-ныҥ јуучылдары јӱзӱн-башка амадуларды бӱдӱрип јат — јуучыл айалгаларда эмезе амыр-энчӱ ӧйдӧ болзын. Оныҥ учун јаҥыс ла јакшы физический белетеништӱ эмес, је анайда ок психический су-кадыгы бийик кеминде болор учурлу.\n—Тӧрӧлин коручылдардыҥ кӱнинде кычыраачыларыска, коллегаларарга нени кӱӱнзеерер?\n—Бу байрамла колбой мен Тӧрӧлин коручылдарды уткуп, бек су-кадык, ырыс ла амыр-энчӱ кӱӱнзейдим. Анайда ой јӱрӱминиҥ эҥ артык јылдарын јеҥил эмес ишке учурлаган ОМОН-ныҥ личный составын, олордыҥ билелерин, отрядтыҥ ветерандарын, служебный молјузын бӱдӱрип тура божогон јуучылдардыҥ билелерин бу јаан учурлу байрамла база уткыйдым.\n—Ачык-јарык эрмек-куучын учун быйан. Байрамла Слерди!


Балага — эрÿл jÿрÿм « Свадебный портал Республики Алтай\nБалага — эрÿл jÿрÿм\nБала — ол jаан ырыс, сÿÿнчи, агару тын, кудайдаҥ берилген сый. Эне кижи оны 9 ай jÿрегиниҥ алдына алып, jÿрÿмниҥ эҥ артыгын, эҥ jаражын, эҥ бийигин ле эҥ jарыгын эрке балабыска берерис деп сананып jÿрет. Ада-эненеҥ камаанду: эрjинезин олор алкап салар ба, эмезе, бойлоры билбей, караҥуйка кийдирер бе…\nБаланыҥ чыкканына — эрÿл уткуул\nJе бот, ак-jарыкка jаҥы кижи чыккан! Сакылталу кÿн! Jе бала табар jерде (роддом) энелер jаҥы чыккан балазыла таныжып, jаан ырыска кöмÿлет. Ол ок öйдö олордыҥ кöбизи ыйлагылап турат. Нениҥ учун? Нениҥ учун дезе бу öйдö олордыҥ эш-нöкöрлöри, балдардыҥ адалары айылында «бала jунгылап», аракыга бажын суккылайт. Керек дезе, кезиктери балага орын-тöжöк, коляска алар акчазын ичкилеп салат, кезиктери — бала ла энени де уткыгылап албайды канча кÿн аракыдашка… Jаш баланыҥ чыкканын аракыла jунза — оныҥ учуры неде, адалар сананат па? Баланыҥ jаҥы ла башталып jаткан jолын коронло ÿрÿстезе («обмыть дитя»), не болор? Ол баланы «jунгылап» турза, нениҥ учун аракыла, коронло jунгылайт?\nБу не ондый? Бу кижи канай оной сÿÿнер, кижи кеберин jылыйтканча?\nОныҥ ордына бойыныҥ сÿÿнгенин балага керектÿ ÿзе немени алып, айыл-jуртты арчып, jарандырып кöргÿссе, байла, чын болор? Оной санаалу, тöзööндÿ сÿÿнгени ада болгонына келижет. Бÿгÿнги кÿнде баланы айылына экелер кÿнди (выписка) канай ла jараштыра, кöдÿриҥилÿ öткÿрер эп-аргалар бар. Видео, фотого согор агентстволор бар, айылдыҥ ичин шарларла кееркедер арга бар, керек дезе, лимузинду да уткыырга jарар! Ӱй кижигерге быйанду болгонорды кöргÿзерге эп-аргалар кöп. Эрÿл эп-аргалар.\nКойу кöчö — эрÿл байрам\nАлтай улус баланыҥ 1 jажын коркышту байлап, учурлу байрам эдет. Баланыҥ байрамы болгожын, байрамга кöп балдарлу улус келет. Билимчилердиҥ айтканыла, ичип турган ада-энениҥ балдары аракыга эрÿл ада-энелердиҥ балдарынаҥ тÿрген ле эрте кирет. Анайда ок, jаш бала айылында байрамдар тушта ада-энелер аракы ичип турганын кöрзö, ол бала корон ашка белен бажын сугат.\nПсихологтор балдардыҥ садында 5 jашту балдарла солун эксперимент тургускандар: болчомдорды байрам эдип ойнозын деп сурагылаган. Балдардыҥ jыргал кöргÿскени кемди де кайкатпады: олор аш-курсак чыгарып, столдыҥ ортозына аракылу шилдердиҥ ордына кеглялар ( боулинг ойноор эдим) тургускандар. Качан ончозы отургылап ийерде, уулчактар «болуштоптордогы» ашты айактарга ургылап, чööчöйлöрин сÿзÿштирип баштагандар.\nБу эксперименттеҥ кöрзö, 5 те jашту балдар билер эмтир: байрам дегени ол алама-шикирлÿ стол ло корон аш. Кемнеҥ олор тем алып турганын оҥдоорго кÿч эмес — ада-энелердеҥ.\nКайкамчылу, jе öткöнöрин балдар чыкканынаҥ ла ала билет. Бойын тудунып билбези, кыртыштаныш, ÿнин бийиктедиш — бу ончозы бистиҥ биледе тудунганыс. Ол баланыҥ бажына артып калат, а кийнинде бала оны бойыныҥ билезине кöргÿзет.\nКачан ада-энелер кажы ла билелик байрамда бойыныҥ темиле ачу аш — ол кем-jок деп кöргÿзип турза, олор билбей jадып, аракыдашта jаман jок деп ÿредет. Бис бойыс ла балдарыска талдаар арга бербей jадыс: эрÿÿл jÿрер бе, эмезе аракыла корондонор бо деп. Таҥкы, наркотик, jаман тудунышла мындый ла айалга.\nАйдарда, кöп балдар jуулган, баланыҥ jÿрÿмин алкап турган jерде — койу кöчöдö аракыга jер эмес!\nЭрÿл jÿригер. Балдараарга чын тем кöргÿзигер.\nА ол 5 jашту болчомдордоҥ аракы ол не ле нениҥ учун оны ичерге jарабас дер сурак берзе, каруузын берип болгой не? Кöп саба ада-энелер балдары кöзинче ондый сурак кöдÿрбеске албадангылайт. «Олор эм тургуза кичинек, jааназа куучындашкай, а эмди ойногылагай ла». Мындый шÿÿлте балдардыҥ кöрÿм-сагыжы канайып бÿдÿп турганын оҥдобогонынаҥ улам болот.\nСлер качан-качан сананганыгар ба, jаш туш ол не? Качан ол тÿгенет? Нениҥ учун башка тынар-тындуларда оныҥ узуны башка? Бу суракка каруу аҥылу учурлу, нениҥ учун дезе ол балдар чыдадышка камаанын jетирет.\nJаш тужында jаҥы чыккан бала ( кижиниҥ де, öскö дö тындуныҥ) jаҥыскан аргаданып болбой jат . Мында 2 шылтак:\njаҥы чыккан балада аргаданарга керектÿ билгирлер jок.\nЭнезиниҥ ичине jÿрерге эптÿ болзын деп баланыҥ меези кичинек, jетире бÿтпеген болуп jат. Ак-jарыкка чыгып ла келзе, оныҥ меези öзип солунатан программазын божодып jат. Jÿк 3 jашка jетсе, меези ле эди-каны jаанап, орныкса, бала бойы бойына болужып, аргаданар аргалу. Jе 3 те jылдаҥ меези ого тыҥ болужып болбос. Керектÿ информацияны оҥдоп аларга öй барып jат.\nКижиниҥ ич-кöрÿми jаш ла тужында бÿдÿп калат. Öскö сöслö, кижиниҥ ич программазы бу ла öйдö солунат.\n«Jаш туш ол не?» деп jеҥилчек суракка каруу да кижиниҥ jÿрÿмине ле салымына камаанын jетирет.\nБу суракка ас ла салза 2 башка каруу бар:\nJaш туш-ол ондый jакшы,ырысту öй, качан кижи ойнойт ло jÿрÿмге сÿÿнет\nJаш туш-ол кижиниҥ ич-кöрÿми орныгып, айландыра телекейдеҥ jаҥы билгирлер алып, jÿрÿмди ÿренетен öй.\nБаштапкы шÿÿлтени jарадып турган ада-энелер балазына jеҥил, уур-кÿчтер jок jÿрÿм берерге албаданар, айлыныҥ тыштындагы да «коркымчылу» jÿрÿмнеҥ корулаар. Олор бойлоры да билбей, балдарыныҥ jаш тужын узадарга чырмайат.\n2-чи концепцияны тудунып турган улус бала jаанаган сайын jÿрÿмдик сурактарды jартап,араайынаҥ jаан jÿрÿмге кийдирер. Бу ада-энелер балдарын келер jÿрÿмге белетеп, чын jÿрÿмге тÿҥейлеш ойындар кöргÿзет.\nКанайып сананып тураар, кажы ада-энениҥ балазы 16 jаштуда jÿрÿмге белен болор? Кажы бала тургускан амадуларына тÿрген jедер?\nКийниндегизин сананбаза, баштапкы шÿÿлте чып-чын ошкош. Чын ла, jаш туш ол jаман öй деп кем айдар? Jе 2-чи jанынаҥ эне-адазы балдарын jÿрÿмдик айалгаларга кийдирерге учурлу деп оҥдобозо , ол балдар бойы jааназа да,ичинде ол ло оогош бойы артып калып jaт.\nМынайып ла ок ачу аш керегинде шÿÿлтелер база бöлÿнет.\nБаштапкызыла, аракы — ол кижиниҥ кÿÿнин кöдÿрер суузын.\nЭкинчизиле болзо, ачу аш — ол корон,кижиниҥ меезине каршу jетирет, араайынаҥ öлтÿрет.\nБир jанынаҥ, аракы кижиге амыраарга болужып болбос деп айдар арга jок. Jе физиологияны билер улуска jарт: кижиниҥ кÿÿни бийиктегениниҥ шылтагы — ол оныҥ меезиниҥ ижи уйадаганы дегени. Öскö сöслö, jарт: чынга тÿҥей шÿÿлтелер кийнинде jастыра болуп, jаман да салтарын jетирер аргалу. Баланыҥ jаш тужында сагыжына кандый кöрÿм-шÿÿлтелер артар, оныҥ jÿрÿми ол ло jолло барар. Бу ич программа айландыра jÿрÿмнеҥ кÿскÿленип бичилет. Кижи бала öйинде оны айландыра öдÿп jаткан jÿрÿмге анализ берип болбос. Бала нени де оҥдобой до турза, jе ончозын сананып алат. Онызы кийнинде оныҥ тудунганында jакшы кöрÿнет.\nЭрÿл jÿригер. Балдараарга чын тем кöргÿзигер!\nТекст: Аделла Калкина ла «Эрÿл Алтай» кыймыгу.\nОрус тилдеҥ кöчÿргени — Марина Могулчина.\nJуруктар: «Эрÿл Алтай» кыймыгунын группазынаҥ алынган.


Иисус Христос — ол кем? | Сӱӱнчилӱ јар\n1. Иисус кайдаҥ келген?\nУлус Иисуска нениҥ учун тартылган? (МАТФЕЙ 11:29; МАРК 10:13—16).\nИисус кижи болуп јерге келердеҥ озо, теҥериде кӧскӧ кӧрӱнбес тын болуп јӱрген (Иоанн 8:23). Иисус Кудайдыҥ баштапкы јайааны болгон, арткан јайаандарын Иегова Иисусла кожо јайаган. Айдарда, Иегова јӱк ле Иисусты бойы јайаган (Иоанн 1:14, ЈТ). Анайда ок Иисус Кудайдыҥ јетирӱзин айдып турганы учун «Сӧс» деп адалган. (Укаа сӧстӧр 8:22, 23, 30; Колоссыдагыларга 1:15, 16 кычырыгар.)\n2. Иисус јерге нениҥ учун келген?\nКудай бойыныҥ Уулыныҥ јӱрӱмин теҥеридеҥ иудей укту Мария деп кыстыҥ ичине кӧчӱрип салган. Ол кижиге барбаган кыс болгон. Оныҥ учун Иисуста јердеги ада болбогон (Лука 1:30—35). Иисус јерге нениҥ учун келген? 1) Улусты Кудай керегинде чындыкка ӱредерге, 2) Кудайдыҥ табын, керек дезе кӱч те айалгада канайып бӱдӱрерин кӧргӱзерге, 3) толо кемдӱ јӱрӱмин «толынты эдип» берерге. (Матфей 20:28 кычырыгар.)\n3. Толынты нениҥ учун керек?\nТолынты — кижини ӧлӱмнеҥ айрыырга тӧлӧлгӧн баа (Чыгыш 21:29, 30). Кудай улусты карып, божозын деп кӱӱнзебеген. Бис мыны кайдаҥ билерис? Кудай баштапкы кижини, Адамды, кинчек этсе, ӧлӧриҥ деп озолондыра айдып салган. Айдарда, Адам кинчек этпеген болзо, ол качан да божобос эди (Башталганы 2:16, 17; 5:5). Агару Бичикте айдылганыла болзо, ӧлӱм телекейге Адам ажыра «келген». Оныҥ учун оныҥ ончо бала-барказы кинчектӱ болуп, учы-учында божоп јат. Айдарда, биске Адамнаҥ энчиленип алган ӧлӱмнеҥ јайымдаларга толынты керек болот. (Римдегилерге 5:12; 6:23 кычырыгар.)\nБисти ӧлӱмнеҥ јайымдаарга, толынтыны кем тӧлӧӧр аргалу? Качан кижи божоп калза, ол јӱк бойыныҥ кинчеги учун јӱрӱмин берет. Толо кемдӱ эмес улустыҥ кемизи де ӧскӧ улустыҥ кинчектери учун бойыныҥ јӱрӱмин берип болбос. (Сарын 49:7—9 кычырыгар.)\n4. Иисус нениҥ учун божогон?\nИисус биске кӧрӧ, толо кемдӱ болгон. Ол качан да кинчек этпеген, оныҥ учун ол бойыныҥ кинчектери учун эмес, је улустыҥ кинчектери учун божогон. Кудай бис учун Уулыныҥ јӱрӱмин берип, биске сӱрекей јаан сӱӱжин кӧргӱскен. Анайда ок Иисус Адазыныҥ сӧзин угуп, бистиҥ кинчектерис учун јӱрӱмин бергениле, биске база сӱӱжин кӧргӱскен. (Иоанн 3:16; Римдегилерге 5:18, 19 кычырыгар.)\n«Иисус нениҥ учун божогон?» деген видеоны кӧрӱгер.\n5. Иисус бӱгӱнги кӱнде нени эдип јат?\nИисус јерде јӱрерде оору улусты јаскан, божогон улусты тиргискен ле шыралап јӱрген улуска болушкан. Анайып ол келер ӧйдӧ Кудайга уккур улуска нени эдерин кӧргӱскен (Матфей 15:30, 31; Иоанн 5:28). Иисус божоп каларда, Кудай оны кӧскӧ кӧрӱнбес тын эдип тиргизип алган (1 Петр 3:18). Оныҥ кийнинде, Иисус Кудайдыҥ оҥ јанына отурып, Адазы ого бастыра јерле башкаратан јаҥды берерин сакыган (Еврейлерге 10:12, 13). Бӱгӱнги кӱнде Иисус теҥериде каан болуп отурат, оныҥ ӱренчиктери дезе, бу сӱӱнчилӱ јарды јердиҥ ӱстине јарлап јат. (Даниил 7:13, 14; Матфей 24:14 кычырыгар.)\nУдабас Иисус бойыныҥ башкарар јаҥын тузаланып, ончо кыйын-шыраны јоголтып, калју улустаҥ јерди арутап салар. Ого бӱдӱп, оныҥ сӧзин угуп турган улус јердиҥ ӱстинде, райда, јадар. (Сарын 37:9—11 кычырыгар.)\nӰлежер Ӱлежер Иисус Христос — ол кем?\nfg 4 ур. 8—9 б.


Алтын Кӧлди чеберлеериниҥ программазы шӱӱжилди - altaicholmon\nАлтын Кӧлди чеберлеериниҥ программазы шӱӱжилди\nАлтай Республиканыҥ Башчызы Александр Бердников Россия Федерацияныҥ Башкарузыныҥ Аппарадыныҥ башкараачызыныҥ ордынчызы — РФ-тыҥ Башкарузыныҥ ӱлекер иш аайынча департаментиниҥ директоры Андрей Слепневло туштажу ӧткӱрген. Бу јаан јамылу кижи Алтын-Кӧлди чеберлеериниҥ программазыныҥ чике кураторы болуп јат.\nИшмекчи туштажу Россияныҥ Башкарузыныҥ туразында ӧткӧн. Туштажуда анайда ок Россияныҥ Президентиниҥ Алтын Кӧлди чеберлеери аайынча јакылталарын бӱдӱрери учун каруулу федерал министерстволордыҥ ла ведомстволордыҥ чыгартулу улузы турушкан. Олордыҥ тоозында РФ-тыҥ тура-коммунальный ээлем аайынча министриниҥ ордынчызы Юрий Гордеев, РФ-тыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары аайынча министриниҥ ордынчызы Мурад Керимов, государственный сектордо финансовый отчеттор ло бюджетный методология аайынча департаменттиҥ директоры Сергей Романов, анайда ок айландыра ар-бӱткенди корыырыныҥ бӧлӱгинде государственный политиканыҥ ла аайлаштыруныҥ департаментиниҥ директоры Андрей Колодкин ле ӧскӧ дӧ улус турушкан. Юрий Гордеев Алтын Кӧллӧ колбулу ӱлекерди бӱдӱрери учун чике бойы каруулу болор ло бу суракты башкарар.\nКату бытовой таштанчылардыҥ Турачак аймакта Иогач ла Артыбаш јурттарда тудулатан полигонын тударына, анайда ок Алтын Кӧлди јакалай турган ондор тоолу турбазалардыҥ јерлерин јарандырарына чыгымдалатан акчаныҥ кеми 100 миллион салковойдоҥ кӧп.\n«Бис бу суракты бӱдӱрерин 2018 јылда баштаарыс. Акча резервный фондто, тургуза ӧйдӧ ӱлекер-сметный документацияны белетеери, государственный экспертизаны ӧткӱрери учына једип барааткан. Ӱлекерди бӱдӱрерин баштаарга јадыс. Иогач ла Артыбаш јурттарда полигонды ӧдӱп јаткан јылдыҥ учында эмезе келер јылдыҥ башталганында тудуп саларыс деп бодойдым. Ол полигонды тутканы улус иштеер ӱзеери јерлер тӧзӧӧр, је эҥ учурлузы — бис Алтын Кӧлди јакалай јерлерди арчып саларыс» — деп, тергеениҥ Башчызы айткан.\nТӧс сурактардыҥ бирӱзи Артыбаш ла Иогач јурттардыҥ ээлем-бытовой комплексиниҥ сууӧткӱжин ле аруташтыҥ јазалдарын тударыныҥ сурагы болгон. Бу ӱлекерге суйук коммунальный таштанчылардыҥ перерабатывающий комплекси, улус јадып турган тураларды бӱгӱнги ӧйдиҥ ээжи-некелтелерине келижип турган сууӧткӱшке колбоорыныҥ комплекси кирип јат.\n«Россияныҥ ар-бӱткениниҥ кереезин — Алтын Кӧлди — улус чеберлеер учурлу, улустыҥ бойына дезе јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр керек. Кижиниҥ ижи-тожы айландыра ар-бӱткенге тӱҥей ле каршузын јетирет, бистиҥ амадубыс — олордыҥ кеми канча ла кире ас болорын јеткилдеери. Озо баштап мында арутаарыныҥ јазалдары тудулар, эҥ учурлузы — сууӧткӱш» — деп, Александр Бердников айткан.\nТуштажу ӧйинде кӧрӱлген ле шӱӱжилген сурактардыҥ ӱчинчи пункты јурттардыҥ гран-кыйуларында кемелердиҥ эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келижип турган пирстерин тударыла колбулу болгон.\n«Ол ӱлекерлердиҥ чыгымдары арбынду, кату бытовой таштанчылардыҥ переработказы аайынча полигонго 110 миллион салковой акча ууландырары темдектелген. Сууӧткӱшке, арутаарыныҥ јазалдарына, озолондыра темдектелгениле, кайда да 250-300 миллион салковой акча кӧчӱрилер. Пирстер тударына — 350 миллион салковой кире. Олор јарыткыштарлу, автостоянкаларлу јараш, европей кеминде пирстер болор» — деп, республиканыҥ башкараачызы темдектеген. Бу сурактарды аайлаштырганы соҥында јербойыныҥ улузын иштеер јерлерле јеткилдеер, ӱзеери калан тӧзӧлгӧ тӧзӧӧр арга берер.\nАлтын Кӧл Туулу Алтайда туризмниҥ тӧс јерлериниҥ бирӱзи болуп јат. Jербойыныҥ албаты-јоны туристтер кӧллӧ јӱзерин јеткилдеп, туризмнеҥ коомой эмес кирелте иштеп алат. Калганчы ӧйдӧ кӧлдӧ катерлердиҥ тоозы кӧптӧгӧн, олордоҥ ар-бӱткенниҥ байлыгына каршу јетпезин јеткилдеери јаан учурлу сурак болуп јат.\nАлтын Кӧлди чеберлеериниҥ сурактарын анайда ок АР-дыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ баштапкы ордынчызы Роберт Пальталлер, АР-дыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы, Алтай Республиканыҥ Москвадагы полпреди Ирина Лозовая, АР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары ла ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министри Александр Алисов база шӱӱшкен.\nЭзедип ийели: Россияныҥ Президенти Владимир Путин Федерал Jуунга баштанузында јаҥныҥ органдарына Алтайда Алтын Кӧлди, Волга сууны ла Байкал кӧлди чеберлеериниҥ программазын белетеери јанынаҥ јакылта берген болгон.


Василий Башпаков: телекейде экинчи - altaicholmon\nӰлӱрген айдыҥ 19-24 кӱндеринде Грецияныҥ јебрен тӱӱкилӱ Лутраки деген калазында грек-рим кӱрешле ветерандар ортодо телекейдиҥ чемпионады ӧткӧн. Бу телекейлик маргаандарда бистиҥ республикадаҥ ады-чуузы јарлу кӱрешчилер, бӱгӱнги кӱнде тазыктыраачылар Василий Башпаков ло Айдар Черепанов турушкан. 62 килограмм бескеде кӱрешкен Василий Васильевич јеҥӱлӱ экинчи јерди ойноп алган. Айдар Нӧкӧрович бойыныҥ бескезинде (70 кг) бежинчи болды. Бис 1990 јылдарда тергеебистиҥ ады-чуузын ороон, телекей кемине чыгарган ла коруган, эҥ једимдӱ кӧргӱзӱлерге јединген ле грек-рим кӱрешчилердиҥ тоозына кирген Василий Васильевич Башпаковко јолыгып, јайалталу спортчыла куучын-эрмек ӧткӱрдибис.\n— Василий Васильевич, элдеҥ ле озо Слердиҥ јеҥӱлерерди эске алып ийектер.\nАлтай албатыныҥ оморкодузы болгон Василий Башпаков 1990 јылдарда эҥ ле једимдӱ кӱрештӱ грек-рим кӱрешчилердиҥ тоозына кирген. СССР-дыҥ спортыныҥ узыныҥ норматив-некелтелерин 18 јаштуда 1988 јылда бӱдӱргенер. 1990 јылдарда – Россияныҥ јуунты командазыныҥ турчызы, Россияныҥ чемпионаттарыныҥ мӧҥӱн ле кӱлер јеҥӱчили, СССР-диҥ Јуучыл Ийделериниҥ призеры, Россияныҥ Кубогыныҥ чемпионы, бастырароссиялык кӧп тоолу маргаандардыҥ јеҥӱчили. Швецияда, Финляндияда, Португалияда, Грецияда, Турцияда телекейлик маргаандардыҥ јеҥӱчили ле призеры. Таскадып-тазыктырган тазыктыраачы-ӱредӱчизи — тергеебистиҥ тоомјылу кижизи, ады-чуузы чыккан кӱрешчи Олег Александрович Шатин. Василий Башпаков кажы да ӧйдӧ грек-рим кӱрештеҥ туура јӱре берген деп билдирген болгон, је эмди ойто такып кӱрештиҥ јолына тазыктыраачы болуп кайра једип келгенерди кӧрӱп јадыс…\n— (Каткырат — ред.) Мен бӱгӱн Алтай Республиканыҥ РДЮСШОР-ында (Олимпийский резервтиҥ спортивный школы) кӱрешле тазыктыраачы болуп иштейдим. 16-17 јашту уулдарды грек-рим кӱрешчилердиҥ тӧс ӧргӧӧзи болгон «Баатыр» спортзалында тазыктырадым.\nБалдарла иштеер амаду канча јылдар ӧткӧн соҥында ойто кайра ойгонгоны база чын. Озо ло баштап бир баланы талдап алала тазыктырып кӧрӧр деп амаду тургузып, иштеп кӧргӧм. Је кӱрешчи кижиниҥ бойыныҥ салынып калган генетикалык тӧзӧлгӧзи ала койды деп айдар эдим. Эмди менде тазыктырынып турган балдар кӧптӧгӧн. Олордыҥ ортозынаҥ јайалталу, кӧргӱзӱлерге једингедий кӱрешчилер бойыныҥ јеҥӱлерине једип баштады. Кезигиле эмди де иштеер керек. Ӱредӱчи-тазыктыраачыныҥ учуры ла ижи мында ине.\nТекшилей алза, јаан једимге јеткедий јиит спортчылар кӧп. Ӧткӧн ӱч јылдыҥ туркунына јединген кӧргӱзӱлер база бар. 2020 јылда Сибирьдиҥ федерал округыныҥ маргаандарында Ажанаров Мерген ле Самойлов Лазарь призерлор болуп чыккан. 2021 јылда СФО-ныҥ чемпионадында Ойношев Ренат призер болды. Бу ла кӱрешчилер ӧткӧн јылдарда бастырароссиялык турнирлердиҥ чемпиондоры ла призерлоры болуп база чыкандар. Ренат Ойношев бӱгӱн Россияныҥ кадеттер ортодо јуунты командазына кирет. Ол Россияныҥ Кубогында ӱчинчи јер алган. Ренат Алуштада јуунты-сборлордо белетеништерди ӧдӱп, эмди Кабардино-Балкариядӧӧн сборлорго барарга јазанат.\nБисте тазыктырыныш бир де тутак јогынаҥ ӧдӧт. Сибирь, ороон кеминде кӧргӱзӱлер, једимдӱ јеҥӱлер кӱӱнзеп турган болзобыс, чокым амаду тургузып, иштенер керек, тазыктырынар керек. Мен мындый сӧстӧрди бойымныҥ ӱренчиктериме база чикезинеҥ айдадым. Кӱс, кыш туркунына бистиҥ ижис «Баатыр» спортзалда ӧдӧт. Јайгыда тазыктырулу сборлор Улаганда ла Инегенде амыраар турист база-јерлерде, Горно-Алтайскта ӧткӱрилет. Балдарла таскаду-тазыктыру иште сурактар јаантайын кӧп болуп јат. Мындый айалгада болужарга кӱӱнзеп турган улус бар болгоны сӱӱндирет. Бис олорго јаан быйан айдадыс. Мындый улустаҥ Соколов Акалай Васильевичти, Битешев Игорь Ивановичти, Бельбеков Евгенийди, Липунов Дмитрийди адап ийер эдим. Олордыҥ болуш-јӧмӧлтӧзинеҥ јуунты-белетеништерди тӧзӧп, маргаандарда туружып, јиит кӱрешчилердиҥ бар-јок сурактарын бӱдӱрип койор аргалу боло бередис. Јиит јеҥӱчилдерди тазыктырарында мындый јӧмӧӧчилердиҥ тоозы там ла кӧп болзо, јакшы болор эди.\n— Василий Васильевич, Слер кӱрештиҥ кебизине кайра келип, эмди бастыра кӱчеерди, јайалтагарды, ченемелеерди јиит ӱйеге берерге кӱӱнзегенер сӱреен оморкодулу темдек деп айдарга јараар…\n— Кижини јиит тужында таскадып, ӱредип салган улустаҥ кӧп керектер, јӱрӱмдик јолыҥды талдайтаныҥ камаанду артатанын эмди кӧрӱп јадым. Тазыктыраачым, јаан јолдорго чыгарган ла јӧмӧшкӧн ӱредӱчим Олег Александрович Шатин бӱгӱнги кӱнге јетире мени јӧмӧжип турганы јаан учурлу. Олег Александровичтиҥ шылтузында башкараачы иштиҥ, таҥынаҥ аргачыныҥ јолыныҥ кийнинеҥ ойто такып тазыктараачы ишке кайра келдим, эмди бойым балдар ӱредип јадым. Алдыста јаан амадулар тургузып, иштенип турганыс — бу кижиниҥ чике јӧмӧлтӧзинеҥ ле болужынаҥ. Кажы ла кӱрешчиде, тазыктыраачыда бойыныҥ амбиция-кӱӱни бар. Јаан јеҥӱлерге једетен деген мындый амаду-кӱӱн кандый да ӧйлӧр ажыра ӧчпӧй јат, там ары ӧҥжӱп кӱйет. Оныҥ учун тазыктыраачылар ӱренчиктерин спортчы јолында ӱйдежип, оныҥ кийнинде олордыҥ ӱренчиктериниҥ јолын јӧмӧжип-ӱйдежип турганы ол болор. Бӱгӱнги кӱнде менде тургузылган амаду јаҥыс — ороон, телекей кеминде чемпиондор тазыктырары. Бисти бойыстыҥ ӧйисте ӱредӱчилерис канайда ӱреткен, тазыктырган, кандый кӱӱн-тап, кӱч берген, мындый ок ишти эмди бис бӱдӱрер, балдарла ижиске берер учурлу деп бодоп јадым.\n— Спортто јединген једим албатыныҥ, тергеениҥ алтын кӧмзӧзине кирип, качан да ундылбайтан тӱӱкилик керек болуп артып калат. Бойыныҥ ӧйинде јаан једимдерге јеткен кӱрешчилер бӱгӱн ветерандар ортодо телекейлик маргаандарда туружып, тӧрӧлин ле тӧрӧл элин сӱӱндирип турганы сӱреен оморкодулу. Куучын Грецияда Лутраки калада ӧткӧн телекейлик чемпионат керегинде…\n— Ӧткӧн айдыҥ 19-24 кӱндеринде Грецияныҥ Лутраки калазында грек-рим кӱрешле ветерандар ортодо телекейдиҥ чемпионады ӧткӧн. 39 ороонныҥ 600 кӱрешчизи алтын кайралдар учун тартышкан. 2020 јылда пандемиядаҥ улам бу чемпионат ӧтпӧгӧн, оныҥ учун быјылгы туружаачылардыҥ тоозы сӱрекей кӧп болды. Бистиҥ республикадаҥ маргаандарда мен ле Айдар Черепанов туруштыс. Сибирьди алза, Новосибирсктеҥ, Красноярсктаҥ кӱчтӱ кӱрешчилер турушкан. Текши кӧргӱзӱлерле болзо, чемпионатта баштапкы јерди Россия ойноп алды, экинчи јерде — Иран, ӱчинчи јерде — США. Мен Швейцарияныҥ, Польшаныҥ, Финляндияныҥ кӱрешчилериле кӱрештим. Баштапкы эки туштажуны 10:0, 6:0 тоолорло јеҥип алгам. Финалда тоо 4:5 болгон. Анайып экинчи јерди ойноп алдым. Айдар Черепанов бежинчи јерде.\n– Јажы јаандап калган кӱрешчилер телекейдиҥ чемпионадында, бастырароссиялык маргаандарда туружып, јеҥӱлерге јеткени бойыныҥ кӱчин, ченемелин ле узын база катап ченегениле, титул-аттарын ойто такып быжулаганыла тӱҥейлеш деп сананып турум…\n– Ветерандар ортодо чемпионаттар, маргаандар јаантайын ӧткӱрилген ле эмди де ӧткӱрилип јат. Мындый маргаандарда туружарга кӱӱнзеген спортчылар амадузына једер аргалу. Тӧрт-беш јыл кайра тергеебистиҥ тазыктыраачызы ла јарлу кӱрешчизи Вячеслав Георгиевич Кызлаков телекейдиҥ чемпионадын ойноп алган. Айдарда, кӱрешчилер јажыс кожулды, оорып турубыс деп айдынбай, спортчы јолын ветерандар ортодо маргаандарда улалтар аргалу. Мындый маргаандар карын да јакшы таскамал берип, спортчы кижини ойто орныктырып, јерине, форма-кеминге тургузып ийет. Алдында јылдарда јаан јеҥӱлерге јеткен соојыҥ кептӱ кӱрешчилерге бойын ойто такып ченеп кӧрӧтӧн, титул-аттарын быжулап кӧргӱзетен сӱреен јакшы арга деп айдарга јараар. Келер јылда телекейдиҥ ветерандар ортодо чемпионады Болгарияныҥ тӧс калазы Софияда ӧткӱрилер. Бу да марагаандардаҥ сӱӱнгедий кӧргӱзӱлер сакыыр аргалар бисте бар деп бодоп турум.\nРоссия кеминде ветерандар ортодо мындый маргаандар база ӧткӱрилип јат. Быјыл јаскыда Нижегородский областьта Бор деп атту калада «Ӱйелер ортодо колбулар» деген бастырароссиялык турнир ӧткӧн. Ондо бастыра ороонныҥ ветеран-кӱрешчилери турушкан. Мен бойымныҥ бескемде јеҥӱчил болуп чыккам. Сананзам, бистиҥ тергеениҥ једимдӱ кӱрешчилери болгон спортчылары мындый турнирлерде туружып, једимге једип, јиит ӱйеге јакшы тем болор аргалу. Бойыстыҥ алдыста јаан амадулар тургузып, једимге једерге турган болзобыс, ӱредӱчилер ле ӱренчиктер теҥ-тай иштеер учурлу.\n— 90 јылдарда бойоордыҥ алдыгарга тургускан амадулараарды эмди ӱренчиктереердиҥ алдына тургузадыгар деп айттыгар…\n— Кажы ла тазыктыраачы алдына јаан амадулар тургузып јат. Бойына канча ла кире бийик некелте, бу амадулардыҥ кеми бийик — кӧргӱзӱлер ончо ло кире болор. Оныҥ учун мен арткан да тазыктыраачы-ӱредӱчилерди јӧмӧжип јадым — бис јеҥӱчилдер таскадар учурлу. Ороон кеминде, телекей кеминде.\nЭҥ ле јаан амадубыс — олимпий чемпионды тазыктырып салары. Текши кӱчисти бириктирип, бой-бойысты јӧмӧжип иштезебис, бу амаду бӱдер аргалу. Туулу Алтайыс сӱреен байлык ла кӱчтӱ јер. Јебрен Алтайдыҥ ады-чуузы чыккан баатырлары соојыҥдарга кирген. Мындый бӧкӧлӧр эмди де бар, эмди де болор деп јадым. Јиит ӱйеге колды бош салбай, иштеер керек деп айдар эдим. Пъедесталдагы јеҥӱлерге јаҥыс ла эрчимдӱ иш, некелтелӱ тазыктыру экелер аргалу деп, биске тазыктыраачыларыс айдып туратан. Бу ла сӧстӧрди мен ӱренчиктериме айдадым.\n— Куучын-эрмегер учун јаан быйан. Ижигерде једимдер кӱӱнзейдис. Тургускан амадулараар бӱтсин. Бис эмди атту-чуулу кӱрешчи Василий Башпаковтыҥ ӱренчиктеринеҥ јеҥӱлер сакыырыс.\nPS: Василий Башпаковтыҥ адылу турнир-маргааны кӱчӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде Горно-Алтайск калада «Јиит спартаковец» деген спортивный залда 16-17 јашту уулдар ортодо ӧткӱрилери темдектелген. Маргаандарда Новосибирсктиҥ, Барнаулдыҥ, Бийсктиҥ, Кузбасстыҥ калаларыныҥ кӱрешчилери туружар.\nАдакыда, Василий Васильевич ижиндеги јолында, балдарла таскаду-иште јаан болужын јетирген ле јетирип турган бастыра улуска быйанын айдат. Аҥылу быйанды эш-нӧкӧрине, таҥынаҥ аргачыга – Урсула Байкаловнага јетирди.


Jаан јолдыҥ јаны јараш болзын - altaicholmon\nJаан јолдыҥ јаны јараш болзын\nЧуйдыҥ трагыныҥ ла республикан учурлу јолдордыҥ эки јанындагы элентизи јеткен ээзи јок тураларды ла ӧскӧ дӧ тудумдарды бузар керек—Алтай Республиканыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели А. Бердников муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарына ондый јакылта берген.\nОныҥ шӱӱлтезиле, јантыйган-эскирген ээн тудумдарды тууразынаҥ кӧрӧргӧ эби јок, олор јербойыныҥ бӱдӱм-кеберин ӱрейт. Кыш туркунына мындый объекттердиҥ тоозы алынар, олордыҥ ээлериле куучын ӧткӱрилер, бузаачы иштерди акчала јеткилдеериниҥ аайы јарталып калар учурлу.\nИштерди эҥ озо Чуйдыҥ трагынаҥ, Оҥдой, Кӧксуу-Оозы, Чой, Турачак, Майма аймактардаҥ, Горно-Алтайсктаҥ баштаар керек.


«Команда РАзвития» турчыларын кычырат - altaicholmon\n«Команда РАзвития» турчыларын кычырат\nТергеениҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин башкараачы иштерде иштеер улусты талдаары јанынаҥ конкурс ӧткӱрери керегинде јакаан чыгарган. Бу конкурстыҥ турулталарыла талдалган специалисттер кадрлардыҥ «Команда развития Республики Алтай» эмезе кыскарта «Команда РАзвития» деп адалган резервине кийдирилер.\nТергееде башкарту иштерде иштеер улусты талдаарын РАНХиГС-тыҥ (Российская академия народного хозяйства и государственной службы при Президенте России) специалисттери башкарып ӧткӱрер.\nКонкурста туружарыныҥ некелтелериле, ондо Россия Федерацияныҥ јажы 25-теҥ ала 55 јашка јетире граждандары туружар аргалу. Олор бийик ӱредӱлӱ (государстволык бӱдӱмдӱ диплом керелеген), јаргылатпаган, 25-35 јаштулар специальнозы, белетелген ууламјызы аайынча 3 јыл эмезе башкараачы иште 1 јыл стажту, 35-55 јашту туружаачылар — башкараачы иште 3 јылдаҥ иштеген болор учурлу. Башкараачы иш деп, башкараачы позицияда ченемел эмезе улус, ӱлекерлик командалар, подрядчиктер ле о. ӧ. башкарту иш јанынаҥ ченемел адалат.\nБастырароссиялык «Лидеры России» конкурстыҥ јеҥӱчилдери, финалисттери ле јарымфиналисттери бу конкурстыҥ экинчи бӧлӱгинеҥ ала туружар аргалу.\nБыјыл ӧткӧн «Лидеры России» конкурста тергеебистеҥ турушкан Айдар Мызин республикан конкурстыҥ тӧзӧӧчи комитединиҥ турчызы болот. Оныҥ айтканыла, республикада ӧдӧтӧн бу конкурстыҥ аайы, методиказы «Лидеры России» конкурстыйына тӱҥей. Оны тыш оператор (РАНХиГС) башкарары, башка тергеелердеҥ эксперттер кычырылары анчада ла јакшы. Нениҥ учун дезе, олордыҥ шӱӱлтелери недеҥ де, кемнеҥ де камааны јок, объективный болор. Онойдо ок ченелте-тестирование бастыра јанынаҥ автоматизированный, бир де кижи, программист ого кирижер аргазы јок ло конкурсанттыҥ ижин баалаган база бир бӧлӱк темдекти бу ла конкурста кожо маргышкан улус тургузары туружаачылардыҥ аргаларын чын баалаарында ла илелееринде јарамыкту болор.\nА. Мызин: «Мындый конкурс јарлалганы сӱреен јакшы. Ол республикада кадрлар талдаарын бийик кемине чыгарып, эҥ ле эрчимдӱ, једимдӱ иштегедий улуска јол берер. Бу конкурстыҥ амаду-некелтези јӱрӱмде бӱдерине, јакшы турулталарлу конкурсанттар иш јанынаҥ бийиктеп, тергеениҥ ӧзӱмине тузазын јетирерине иженедим. Туружар кӱӱнин кӧп јерлештерис угузар деп бодойдым. Кажы ла кижиге бу конкурс бойыныҥ билгирлерин, аргаларын ченеп, билип аларга, ченемелин байыдарга јарамыкту болорында алаҥзыбайдым».\nТӧзӧӧчи комитеттиҥ база бир турчызы РАНХиГС-тыҥ «Высшая школа государственного управления» институдыныҥ башкараачы кадрлар ӧскӱрери аайынча факультединиҥ деканы Илья Шебураков туружар кӱӱндӱ улуска нени эдери керегинде элбеде куучындады. Интернетте окылу сайтта конкурс керегинде ссылкага базып, электрон регистрация ӧдӧр керек. Кийнинде заочный бӧлӱктиҥ тоолу ченелтези болор: анкета, бойы керегинде видеотаныштыру, тестирование. Бу баштапкы бӧлӱкте артыктаган 50 кире кижи экинчи бӧлӱкке аткарылар. Ондо туружаачыларды, олордыҥ алкы бойыныҥ, профессионал аргаларын тереҥжиде ширтеген ченемел-тестирование ӧдӧр. «Тергеелик кеминде мындый конкурстар ӧткӱрген ченемелис јаан. Кезик тергеелерде конкурстыҥ турулталарына тайанып, туружаачылардыҥ тоозынаҥ министрлер де кӧстӧлгӧн учуралдар бар. Темдектезе, Бурятияда, Нижегородский областьта. Айдарда, конкурстыҥ турулталары аайынча республиканыҥ башчызыныҥ таҥынаҥ кадровый резервине, министерстволорго келиштире улус кӧстӧп айдып берер аргалу болорыс. Онойдо ок бу муниципалитеттер кеминде иштеп тургандарга бойын кӧргӱзер, иш јанынаҥ ӧрӧ ӧзӱп, тергеелик јаҥда иштеер эмезе јербойында једимдӱ иштеер јакшынак арга» — деп, И. Шебураков темдектеди. Конкурстыҥ ӧдӧтӧн аайын, ээжилерин «Высшая школа государственного управления» институттыҥ специалисттери белетеген. Олор 2014 јылдаҥ ала једимдӱ тузаланылат. Мындый ок конкурстарды кӧп тоолу губернаторлор ӧткӧн деп айдар керек.\nКонкурс керегинде текши јетирӱлер Алтай Республиканыҥ окылу www.altai-republic.ru сайтында чыгып турар. Туружар кӱӱндӱ улус конкурс јарлалган кийнинде 33 кӱнниҥ туркунына оныҥ аҥылу HR-порталында регистрация ӧдӱп, баштапкы заочный бӧлӱкке керектӱ некелтелерди бӱдӱрер учурлу.\nБу конкурстыҥ тӧзӧӧчи комитединиҥ турчызы, В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ директоры Людмила Манатованыҥ айтканыла, мындый конкурстарда турушканы кажы ла кижиге јарамыкту болор. Ол бойы да јаантайын директорлордыҥ башка-башка конкурстарында туружып, кажызынаҥ ла тузалу билгирлер, ченемел алып турганын темдектеди: «Бистиҥ тергееде мындый ачык конкурс башталганы ол ӧйдиҥ некелтези деп бодойдым. Республиканыҥ ӧзӱмине ичкери алтамдарды эдер ӧй келген. Государство ого јарамыкту госслужбаныҥ академиязын тӧзӧп, башкараачы кадрлар белетейт. Бис, тургуза ӧйдӧ башкараачы иште иштеп тургандар, база олордыҥ ӱредӱзин алып, белетенедис. Темдектезе, меге Новосибирск, Москва калаларда стажировка ӧдӱп, башка тергеелердиҥ эрчимдӱ башкараачыларыла иштеер јакшынак арга берилген болгон. Ондо профессионал ӧмӧлик тӧзӧлӧт, ӧмӧ-јӧмӧ јилбилӱ ӱлекерлер аайынча иштер бӱдӱргенис. Оныҥ турулталарыла, эки кижи (ол тоодо Людмила Комоноковна — ред.) гран ары јаар стажировкага аткарылган болгон.\nМындый аргаларды тузаланар керек. Олор јарамыкту профессионал колбулар, таныжулар берет, јилбилӱ куучындар ла ӱредӱ ажыра ченемел јаанайт. Кийнинде билгирлеримди иште тузаланадым, балдарла, ада-энелерле ӱлежедим.\nБӱгӱнги кӱнде балдар кандый ла ууламјылу ӱредӱге барат, ада-энелер јаантайын олорды јӧмӧп, болужып јат. Је балдардыҥ иженгени, сакыганы кӧп учуралдарда јӱрӱмде бӱтпей калат. Гимназияны божоткон ӱренчиктерисле бис колбу тудадыс, олордыҥ салымын, ижи-тожын кӧрӱп јӱредис.\nӰредӱзин божодып, јанып келгендердиҥ кӧбизи иш јок артып калат эмезе башка ууламјы аайынча иштей берет (билимдердиҥ кандидаттары секретарьлар да болуп иштеген учуралдар бар). Кезиктерине алган профессионал ӱредӱзи аайынча иштеерге, башка калалар, тергеелер јаар барарга келижет.\nПрофессионал ла алкы бойыныҥ аргалары кеен ле бийик јииттериске бу конкурс тӧрӧл јеринде ӧрӧ ӧзӧр јакшынак айалгалар тӧзӧӧрине бӱдедим. Тергеебистиҥ школдорын ӱренип божоткон балдарыс, бийик ӱредӱ алып,кичӱ Тӧрӧлинде керектӱ болор деп иженедим».\nАртур Сабин, республикан Јондык палатаныҥ ӱредӱ, культура, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар ла экология аайынча камызыныҥ башкараачызы: «Мениҥ шӱӱлтемле болзо, ӧткӱрилип јаткан конкурста бир де јаман јок. Керек дезе, оны јӧмӧп тӧ јадым. Је мында меҥдебес керек.\nБир канча сурактар бар. Эҥ баштапкызында, конкурс текши ороон ичинде ӧткӱрилип јатканы бир эмеш санандырат. Темдектезе, туку Томск эмезе Новгород каланыҥ санаа-сагышту кижизи конкурсты ӧдӱп, бисте башкараачы болуп иштезе, бойыстыҥ, јербойыныҥ јииттери канайдар, кайда иштеер керек? Мындый конкурсты јӱк ле бистиҥ тергее ичинде ӧткӱрер керек деп сананып јадым. Айса болзо, ээжи-некелтелерге кубулталар эдер ӧй бар, јазаптыра шӱӱр керек.\nКамыстыҥ ишчилери республиканыҥ јоныныҥ бу конкурс аайынча санаа-шӱӱлтелерин угуп, 460 кижиге баштанган. Олордыҥ 455-зи «нениҥ учун конкурс тергеелик эмес?» деген суракла јилбиркейт. Анчада ла республиканыҥ јииттери сурагылайт».\nСергей Тимошенский, таҥынаҥ аргачы: «Бу конкурс керегинде јуукта ла уктым. Ол улуска, чындап та, јакшынак «социальный лифт» болор деп бодойдым. Јамылу тӧрӧӧн-тууганныҥ болужыла эмес, тегин де кижи бойыныҥ санаазын, профессионал аргаларын кӧргӱзип, ишмекчи јолында ӧзӱп, тергеебистиҥ ӧзӱмине тузалу иштеер аргалу болор.\nМен конкурсла јилбиркеп, анда туружып, бойымды ченеп кӧрӧр кӱӱндӱ. Беш јыл туризм аайынча аргачылыкта иштейдим. Башка-башка ӱлекерлеримди јӱрӱмде бӱдӱргем. Бу ӧйгӧ јетире јууп алган ченемелимди, билгиримди јаҥы ууламјыда тузаланып кӧрӧр деп шӱӱлтеге келдим».


Национальный ойындардыҥ јаан маргаандары сакыйт - altaicholmon\nКӱреҥ кӱсте национальный ойындардыҥ фестивалин ӧткӱрери тергеебисте јакшынак јаҥжыгу болуп калды ла быјыл база катап ӧткӱрилер.\nОндо «Ирбизектиҥ ойындары» ла «Сартакпайдыҥ согоондоры» деп эки бӧлӱк солун ла экпиндӱ маргаандар ӧдӧр. Фестиваль јарланып, 2019 јылда ӧткӱрилетен элбек культурный керектердиҥ календарине кирген. Быјылгы фестиваль сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде каланыҥ «Спартак» стадионында ӧдӧр. Је оноҥ озо талдашту тур-маргаан куран айдыҥ 17-чи кӱнинде Шабалин аймакта ӧдӧри ле оныҥ јеҥӱчилдери сыгын айда ӧдӧтӧн маргаандарда туружары темдектелет.\nБу кӱндерде Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ижин удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин национальный ойындардыҥ фестивалине белетенер ле оны ӧткӱрер тӧзӧмӧл комитеттиҥ јуунын ӧткӱрген. Ондо фестивальдыҥ талдашту маргаандарын ла сыгын айда ӧдӧтӧн тӧс маргаандарды ӧткӱрери керегинде куучын ӧткӧн. Национальный ойындардыҥ фестивалиниҥ тӧзӧӧчизи ле ӧткӱреечизи болуп турган «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ баш редакторы Айсулу Кыйгасованыҥ јетирӱзиле, баштап ла национальный ойындардыҥ мындый кемдӱ фестивалин 2017 јылда «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ 95 јылдыгына учурлай ӧткӱрер шӱӱлте эдилген болгон. Онойып, бу фестиваль эки јыл кайра сыгын айда Горно-Алтайск каланыҥ «Спартак» стадионында болгон ло ондо эки бӱдӱм спорт маргаандар ӧткӧн. Ол тушта фестивальдыҥ ок-јаала маргаанында тергеениҥ јети аймагынаҥ 30 кире спортчы турушкан ла јеҥӱчилдерге ле туружаачыларга сыйлар, медальдар, грамоталар табыштырылган. Онойдо ок акча-манаттыҥ сертификаттары берилген. Национальный ойындардыҥ беш бӱдӱмиле ӧткӧн «Ирбизектиҥ ойындарында» Оҥдой, Шабалин, Кан-Оозы, Улаган ла Майма аймактардаҥ, Горно-Алтайсктаҥ 23 спортчы турушкан. Олордыҥ тоозында алтай кӱреште абсолюткала Эл Ойындардыҥ эки jеҥӱчили, спорттыҥ телекейлик классту бир узы, Россияныҥ спортыныҥ он узы ла башка-башка маргаандардыҥ jеҥӱчилдери ле призерлоры. Олор бескези 75 килограмм ташты кӧдӱрип апарары, 800 метрге jӱгӱрери, камчы согоры, ок-jаадаҥ адары ла кӱрежери аайынча ченелтелерди јеҥӱлӱ ӧткӧндӧр.\nНациональный ойындардыҥ быјыл сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде «Спартак» стадиондо ӧдӧтӧн фестивалиниҥ программазына ойто ло ок-јаала адыштыҥ «Сартакпайдыҥ согоондоры» деп ачык турнири (баш јаргычы А. А. Сельбиков) ле «Ирбизектиҥ ойындары» деп алтай многоборьеле (баш јаргычы А. М. Яйтаков) маргаандар ӧдӧр. Фестивальдыҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы 12.00 саатта ӧдӧри темдектелген. Оноҥ ары 13.00 саатта маргаандар башталар.\nФестивальдыҥ тӧзӧӧчилериниҥ темдектегениле, быјылгы ойын-маргаандар база беш бӱдӱмле ӧдӧр. Ол тоодо ташты кӧдӱрип апарары – «Таш кӧдӱриш», 400 метрге jӱгӱрери, камчы согоры, ок-jаадаҥ адары ла «Алтай кӱреш».\nЈе национальный ойындардыҥ фестивалиниҥ ээжилеринде јаҥыртулар эдилген. Ол тоодо сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде ӧдӧтӧн «Ирбизектиҥ ойындарына» талдашту тур-маргаандар ӧдӧр. Ол куран айдыҥ 17-чи кӱнинде Шабалин аймакта ӧткӱрилер. Тӧзӧӧчилердиҥ айтканыла, эки јыл кайра ӧткӧн фестиваль јаан јилбӱде болгон ло кӧп спортчылар туружарга кӱӱнзегендер. Спорттыҥ бу байрамы эрчимдӱ ле јаркынду ӧтсин деп, многоборьениҥ сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде ӧдӧтӧн финалында кӧп лӧ болзо, 14 кижи туружар аргалу болор. Онойдо ок талдашту турда турушпаган спортчылар финалда туружар аргазын јылыйтып јат. Талдашту турда туружарга угузулар куран айдыҥ 15-чи кӱниниҥ 15.00 саадына јетире алылар. Угузуны ватсапта 89835819253 номерле бичип эмезе бу номерге согуп, берерге јараар. Эмезе инстаграм директке бичиир.\n«Сартакпайдыҥ согоондоры» маргаанда база јаҥы ээжилер кийдирилген – спортчылар јаҥыс ла јаҥжыкканыла турала эмес, је бир тизезине отурып адар. Онойдо ок ок-јаачылар таҥма-шагайактарга (кеглялар) аткылаар. Кажы ла туружаачы бойыныҥ кандый ла бӱдӱмдӱ (бойы эткен, спортивный, јаҥжыккан), кандый да стабилизатор ло шыкаар эдим јок, учкур эмес башту согоонду ок-јаазыла адар учурлу. Тогус таҥма јерде бир тизӱде турар, олорды 30 секундка адып ийер керек.\nМаргаандардыҥ јеҥӱчилдерин ле призерлорын грамоталар, медальдар, кубоктор ло акча-сыйлар сакыйт. Онойдо ок бойы эткен эҥ артык ок-јааныҥ ла «Алтай кӱреште» мӱркӱттиҥ эҥ артык бијезиниҥ конкурстарыныҥ јеҥӱчилдерине аҥылу сыйлар белетелген.\nФестивальдыҥ некелтезиле, туружаачылар национальный кийимдӱ (кӧгӱспек, кур, алтай бӧрӱк) болор ээжи бар. Национальный ойындардыҥ фестивали ӧткӧн кӱнниҥ 18.00 саадында элбек культурный программа башталар. Онойдо ок стадиондо албаты устарыныҥ эдимдериниҥ кӧрӱзи ӧдӧри темдектелет.\nӦрӧ адалган јуунда онойдо ок алтай баатыр Ирбизектиҥ кереезин тургузар сурак база кӧрӱлгенин айдар керек. Алтай Республиканыҥ культура аайынча министерствозында ишмекчи группа тӧзӧлгӧн лӧ документтер јазалган, акча-манатла болужар кӱӱндӱлерге аҥылу чот ачылган. Бӱгӱнги кӱнде 500 муҥ салковойдоҥ кӧп акча-манат јуулган. Тургуза ӧйдӧ кереести кайда тургузары шӱӱжилет. Олег Хорохординниҥ јуунда айткан шӱӱлтезиле, кереести тургузар јӧпти Туулу Алтайдыҥ эл-јоны, јондыгы јарадар учурлу ла ол керегинде самара республиканыҥ Јондык палатазына аткарылар.\nУдурумга башчы Олег Хорохордин национальный ойындардыҥ фестивалин бийик тӧзӧмӧл кеминде ле текши калыктыҥ јыргалындый ӧткӱрерге ого јакшы ла кыракы белетенер керек деп айткан. Бу ойындар спорттыҥ јаан маргаандары болгоныла коштой ол јашӧскӱримге, ӧзӱп јаткан ӱйеге јаан тазыктырулу ла таскамалду учурлу болуп јат деген.\nМындый ойындар ӧткӱрер шӱӱлте калыктыҥ бойынаҥ, «ӧзӧгинеҥ» туулып чыккан деп айдар керек. Калыктыҥ ичкери кӧрӱмдӱ ле спортко јуук бир канча эрлери алтай улустыҥ јебрен чактардаҥ бери маргаандажып, ийде-кӱчиле теҥдежип келген ойындарын орныктырып, олорды бийик кеминде, тергеелик учур берип, ӧткӱрерин јаҥжыктырып апарары керегинде шӱӱлте эткендер. Фестиваль спортчылардыҥ да, спортты ла маргаандарды сӱӱген тегин кӧрӧӧчилердиҥ де санаа-кӱӱнине јараган, олордо туружар ла кӧрӧр кӱӱндӱлер кӧптӧгӧнин темдектейли. Быјыл куран ла сыгын айларда ӧдӧтӧн талдашту тур ла тӧс маргаандар республиканыҥ эҥ артык спортчыларын јуур, ак-чек ле эрчимдӱ тартыжулар ӧдӧр деп иженер керек.


«Арга-чыдал јеткенче иштеп ле јадырыс...» - altaicholmon\n—Данил Яковлевич, Слерди јаан ла калыҥ биледе чыккан-ӧскӧн кижи деп уккам. Ада-энегер, кожо чыккандарыгар, бойыгар керегинде, кыскарта да болзо, куучындап берзегер?\n—1970 јылда бу ла Алтыгы Талду јуртта чыкам. Адам коболы сӧӧктӱ Яков Калтанович Кохоев деп кижи болор. Энемниє ады-јолы Зоя Илаптиновна. Ол майман сӧӧктӱ. Ада-энеде бастыра 5 кыс, 6 уул болгоныс. Мен деген кижи биледе 8-чи бала. Адам эзен-амыр. Энем дезе 2009 јылда божоп калган. 2015 јылда эки карындажым ак-јарыктаҥ база јӱре бергендер.\nАлтыгы Талдуда 3 класс божотком. 4-10 класстарда Каракол јуртта ӱренгем. Школды божодоло, тӧрӧл јуртымда колхозто иштегем. 1988 јылда черӱге баргам. Черӱдеҥ јанып келеле, мал-ашта иштегем. 1993 јылда колхоз јайрадыларда, карындаштарысла кожо фермер ээлем тӧзӧгӧнис. 2013 јылда талдаштарда Алтыгы Талдуныҥ эл-јоны мени јурт јеезениҥ јаанына тудуп алгандар.\n—Айдарда, мында ла чыккан, мында ла іскін. Акыр, куучын-эрмегис толо болзын деп, бир ле аай бойыгардыҥ билегер керегинде айдып ийген болзогор.\n—Бойым дезе 2 уул ла 1 кыс чыдадып јадым. Jааны уул, 23 јашту. Оогожына 18 јаш толор. Кызычакка 9 јаш. Эш-нӧкӧримниҥ ады-јолы Лариса Танзановна. Ол балдардыҥ садигинде таскадаачы болуп иштейт. Бистиҥ, Кохоевтердиҥ калыҥ одузына Бичиктӱ-Боом јурттаҥ келген.\n—Jакшы-јакшы. Эмди иш-тошко кӧчӧли. Jурт јеезениҥ јааны болорго кӱч пе?\n—Бу јамыда 2013 јылдыҥ куран айыныҥ 17-чи кӱнинеҥ ала иштеп јадырым. Баштапкы ӧйлӧрдӧ сӱрекей кӱч болгон. Ченемел де, оєдомол до јокко јуук болгон ине. Карын, јурт јеезеде менеҥ озо иштеген Алексей Ялачинович Яилгаков јаан болужын јетирген. Jурттыҥ эл-јоны база тыҥ јӧмӧгӧн. Таныш эмес иш болзо, кайда ла андый эмей. Оныҥ учун јеҥил деп айдып болбозым. Jурт јерде јадын-јӱрӱм качан јик јок болгон эди.\nЭмди бежинчи јыл барып јат. Кажы ла кижиле ак-чек, эптӱ-јӧптӱ эрмектешкени, олордыҥ санаа-шӱӱлтезин лапту укканы бу иште јаан учурлу деп бодойдым. Jадын-јӱрӱмде кандый ла айалгалар болуп јат ине. Олордыҥ ончозын оҥдоп, ӧзӧгиҥ ажыра ӧткӱрзеҥ, бойыҥа да јеҥил болор. Бистиҥ јуртта 200 биле јадып јат. Албатызыныҥ текши тоозы дезе 622 кижи. Кӧп балдар азыраган 21 биле бар, балдар — 193, пенсионерлер 100 кижи, студенттер — 28. Бӱдӱретен иштер, аайына чыгатан сурактар кӧп. Ол јогынаҥ кайдаҥ болзын база.\n—Крестьян-фермер ээлемдердиҥ айалгазы кандый?\n—Jурт ээлем бисте јакшы ӧзӱм алынган деп айдар керек. Фермерлердиҥ мал-ажы јылдаҥ јылга там ла кӧптӧйт. Бӱгӱнги кӱнде јаҥыс ла МТЗ-82 таҥмалу тракторлордыҥ тоозы туку 38-ке јеткен. Jуртта аҥ ӧскӱрип турган улус база бар. Алдында мындагы колхозтыҥ председатели болуп иштеген Олег Байрымович Ченчулаев аҥдар тудат. Арчын Иванович Албанчиновтыҥ билези база аҥдар азырайт. Бу кижи бу јууктарда оору-јоболдоҥ улам јада калды. Jе оныҥ баштап салган кереги токтобос деп сананып турум. Николай Эркенович Кыдыев база аҥ тудуп јат.\nКару ла Александр Кыдыевтер укту мал ӧскӱрет. Акалу-карындаштар Чехоновтор база јылкыларлу. Бу улустыҥ аттары аймак ла республикан кеминде болуп турган маргаандарда, Эл Ойында јаантайын јеҥӱлӱ јерлерге чыгат. Айвар Мамаков эки јыл мынаҥ кайра 200 муҥ салковойго укту айгыр садып алган. Укту мал тудуп ӧскӱрери бисте там ла элбеп јат. Фермер-крестьян ээлемдердиҥ тоозы дезе бисте 30-ка једе берген.\n—Jурт јеезе олорго кандый болуш јетирет?\n—Фермерлерге аймактыҥ администрациязыныҥ јурт ээлем аайынча бӧлӱги ажыра ӧлӧҥгӧ дотация-субсидия аларга болужадыс. Jе чынынча айтса, бистеҥ олорго оҥду ла туза јок (каткырат). Мал-аш ӧскӱрген аргачы улус карын биске болужат. Киребис ле аргаларыс андый турганда, канайдар.\n—Jе айса фермерлер керегинде айдып беригер…\n—Jуртта јылдыҥ сайын кӱрдиҥ јанында каток урулат. Бу иште эл-јон сӱрекей эрчимдӱ туружат. Олордыҥ ортозында биске бойлорыныҥ бензиниле, сӱркӱш-солярказыла, тракторыла, кирее-малтазыла болужып турган фермерлер ас эмес. Быјыл чаган айда бу катокто акалу-карындаштар Яилгаковтордыҥ сыйына учурлай хоккейле маргаандар ӧткӧн. Тошто Шабалинниҥ, Горно-Алтайсктыҥ, Шашыкманныҥ командалары тартышкан. Алтыгы Талду бойы 3 команда тургускан. Спортчыларды Яилгаковтордыҥ билелери бойлоры ла кӱндӱлеп азыраган. Jурт јеезеге бу тен айдары јок јаан болуш болгон.\n2000-2004 јылдарда чыккан балдар ортодо хоккейле маргаандарды база ӧткӱргенис. Jаҥыс та фермерлер эмес, је јурттыҥ эл-јоны бу да керекте сӱрекей эрчимдӱ турушкан. Хоккей ойноп турган балдардыҥ ада-энелери эт, калаш-боорсоктор быжырала экелгендер. Медальдарды ла грамоталарды јурт јеезе бойы белетеген. Республиканыҥ башчызы быјылгы јылды республикада Хоккейдиҥ јылы деп јарлаганын бис јаҥыс ла јарадып јадыс. Спорттыҥ бу бӱдӱмиле маргаандар бистиҥ јуртта јаантайын ӧдӱп јат.\n—Ленин-Jолдый кичинек јурттарда јашӧскӱримди эрӱӱл јӱрӱм јӱрер јаҥ-ээжилерге таскадары, јаан калаларга кӧрӧ, чала кӱч ле болбой база. Слерде дезе спорттыҥ бӱткӱл «академиязы» иштеп јат. Куучындагар ла, угарга јилбилӱ.\n—Калак, улус кижини мактанып ла јат деп айтпазын. Jе бистиҥ јуртта спорттыҥ башка-башка бӱдӱмдериле маргаандар, чындап та, јаантайын болуп јат. Jаҥы јылдыҥ алдында мини-футболло Соок Таадактыҥ сыйына учурлалган кышкы турнирди ӧткӱрип келгенистеҥ бери туку 20 јылдаҥ ашты. Ого 28-30 командадає ас эмес келет. Айдарда, маргаанда турушкан спортчыларды јаттыргызар ла азыраар керек. Байа ла фермерлерге баштанадыс. Калганчы јылдарда бисти бу маргаандарда койдыҥ эдиле Эркей Кыдыев јеткилдейт. Арткан улус акча-манатла болужат. Оныҥ учун јуртыстыҥ коомой ады качан да чыкпай јат.\nГородки деген ойын база ӧзӱм алынат. Маргаандарды дезе аймак кеминде Jеҥӱниҥ кӱнине учурлай Боромзон Ялачинович Яилгаков баштап ӧткӱрет. Бу кижи койлорын кыжыла јакшы азыралда тудуп, кӱӱк айда биске база ла этле болужат. Бис оныҥ берген эдиле маргаанныҥ туружаачыларын тойо азырайдыс. Турнирге Кырлыктаҥ ла Шабалиннеҥ командалар келет. Быјыл городкини республика кеминде ӧткӱрерге турус.\nОк-јааныҥ маргаандары бисте база бар. Jӱрӱмнеҥ эрте јӱре берген Леонид Кахтуновты эмдиге јетире јоктойдыс. Jайалталу спортчы ла тазыктыраачы эзен јӱрерде, балдарды ок-јаага јакшы таскаткан. Ол јурттыҥ спортчыларын баштап, туку Омсктоҥ бери јӱрген. Ок-јаала маргаандар бисте Тӧрӧлин коручылардыҥ кӱнине учурлай ӧдӧт. Республикан федерацияныҥ јааны А. Сельбиков быјыл бу маргаандарды Горно-Алтайск јаар кӧчӱрерге сананган. Jе бис оныла јӧптӧжип, бу шӱӱлтени токтодып салдыс. Оны мынаҥ ары Леонид Николаевичтиҥ эземине учурлап ӧткӱрерге турус. Республикан учурлу турнир дезе јайгыда болор. Бу маргаандарда Сибирьдиҥ эҥ тыҥ ок-јаачылары туружары темдектелет.\n—Иште кандый уур-кӱчтер бар?\n—Комыдайын дезеҥ, уур-кӱчтер табыла ла бербей база (каткырат). Быјыл бистиҥ бюджетте 1 миллион 800 муҥ салковой акча салынган. Кемиле кӧрзӧбис, аймакта бу эҥ ле јабыс бюджеттердиҥ бирӱзи. Одын, кӧмӱр, бензин, запчасть алар, улуска ишјал тӧлӧӧр керек. Бир сӧслӧ, ӱзе керектер акча-манатта. Туразыныҥ јабынтызы чирип калган јурт јеезе аймакта јаҥыс ла бисте болбой. Jааш јааза, суу оныҥ потологынаҥ кӧндӱре агып јат. Фермерлерде бистиҥ јеезедеҥ артык кажаан-чедендер бар. Албаты-јон јурт јеезениҥ туразын јурттыҥ јӱзи деп, байла, јолду айдып јат. Jазагар, чыныктагар дежет. Jе бисте акча јок. Бу суракты аймакта 5-чи јыл улай кӧдӱрип јадым.\nJерлештердиҥ јадын-јӱрӱмин канайып јарандырар, оны канайып ичкери апарар, улусты неле јилбиркедер деген санаалардаҥ бачым айрылар јаҥ, байла, јок. Jе арга-чыдал јеткенче иштеп ле јадырыс. Кезик јӱктеҥ айрылып, јолдорды, библиотеканы аймак кеминдеги башкартуга табыштырдыс. Иште улустыҥ тоозын астатканы база качалаҥын јетирет. Jурт јеезеде экономист 0,5, бухгалтер 1, тискинчи 0,8 ставкаларда иштейт. Бисте анайда ок спорттыҥ ла јашӧскӱримниҥ сурактарыла иштеп турган специалист бар. Бӱдӱретен иштер дезе баштаҥ ажыра. Бистиҥ јуртта аракы-чегенле уружып турган улус тыҥ ла јок, је орто-ортозында учурап ла јат. Ачу ашты чек амзабазын, ичпезин деп турганым јок, је аракыны киреледер керек. Албаты ол тушта кӧдӱрилер.\n—Балдардыҥ садигиниҥ, школдыҥ, медпункттыҥ айалгалары кандый?\n—Бистиҥ школ 11-чи класска јетире. Бӱгӱнги кӱнде анда 84 бала ӱренет. ФАП-та 3 кижи иштеп јат. «Койонок» деп садикке 44 бала јӱрет. Jуртта культураныҥ туразы, «Алып» деп спортзал бар. Олор јакшы иштегилеп јат.\nJуртта јылдыҥ сайын ак-јарыкка 10-12 јаш баладаҥ чыгат. Jаан сӱӱнчи 2017 јылда болгон эмей. Ол јыл јаш балдардыҥ тоозы јӱрӱмнеҥ барган улустыҥ тоозынаҥ кӧп болгон эди. Jӱрӱмнеҥ 4 кижи барарда, ак-јарыкка 10 бала чыккан. Беш баладаҥ чыдадып турган билелер база бар. Олор кӧп балдарлу билелердиҥ тоозына кирет. Лариса Якомаевна Ыжыкова ла Наталья Бадировна Меркитова «Быйанду Эне» деп медальла кайралдаткандар.\n—Данил Яковлевич, јылулар келип, тош кайылып баштады. Суу јаанап, эл-јонго качалаҥын јетирбес пе?\n—Быјыл бисте кар ас јааган. Оныє учун 2014 јылда болгон «чайык» јуртта база катап болбос болбой. Тӧрт јыл мынаҥ кайра Коротыныҥ суузы не аайлу јаан кӧдӱрилген эди. Суу ол тушта бастыра јалаҥдарды алып, 4-5 кӱрди агыза берген. Jазал иштерге акча чыгарыларда, кӱрлерди ойто јаҥыдаҥ кӧдӱргенис. Сууныҥ эки јарадын бийиктедип, дамба тутканыс. Ого 18 миллион салковой акча барган. Быјыл тош кайылып тӱшкелекте, оныҥ ӱстиле кенерте суу аккан. Карын, дамбалар аргадаган. Jаєыс эки јерде суу јуулган учурал болгон. Кӱрдиҥ јанындагы јараттарды казып, шаалган тошты ла сууны ол ажыра ӧткӱргенис. Jе текшилей алза, бистиҥ јурт јеезедеги айалгаларды быјыл кем јок деп айдарга јараар. Анайып ла јадырыс.\n—Jилбилӱ куучын-эрмек учун Слерге јаан быйан. Ижигер мынаҥ да ары једимдӱ болзын деп кӱӱнзеп турум.


Пазырыктыҥ культуразыныҥ табынтылары – Кыдатта - altaicholmon\nКыдат јериниҥ археологторы јербойында солун табынты эттилер. Пазырыктыҥ корымдарынаҥ 26 колоҥду алтын коргол (бляшка) табылды. Олор кучалардыҥ баштарыныҥ ла ӧҥӧлӧп јаткан барлардыҥ сӱр-кеберлери. Китайдагы Синьцзян автоном аймакта Сигоу јердеги јебрентик корымдардаҥ чыккан алтын эдимдерди бир ле ус кижи јазаган. Бистиҥ эрадаҥ озо IV-II чактарда пресс-бӱдӱм ажыра урулган алтын сӱр-кеберлердиҥ он экӱзи ӧҥӧлӧп јаткан бардыҥ сӱр-кеберлери, 14 табынты — койлордыҥ баштары. Алтыннаҥ јазалган эдимдерди билимчилер шиҥдейле, бу эдимдердиҥ ээлери јамылу ла бай улус болгон деп шӱӱлтеге келдилер. Шиҥжӱниҥ уч-турултазы World Archaeology журналда элбеде бичилген.\nКыдат јеринде беш эл автоном аймак бар. Олордыҥ бирӱзи – Синьцзян-Уйгур автоном аймак. Оныҥ гран-кыйулары сегис ороонго јуукташ: Монголия, Россия, Казахстан, Кыргыстан, Таджикистан, Афганистан, Индияныҥ ла Пакистанныҥ ајарузында турган Ладакх деп јер. Азыйгы ӧйлӧрдӧ бу тергеениҥ јериле Улу торко јол ӧткӧн. Синьцзян јериниҥ тӱӱкизин кӧргӧндӧ, сӱрекей јилбилӱ учуралдар болгон эмтир.\nСиньцзян тӱрк каганат ӧйинеҥ ала башка-башка империяларга кирген. Јӱк ле 1933 јылда Кӱнчыгыш-Туркестан ислам республика тӧзӧлип, СССР-даҥ јӧмӧлтӧ-болуш алып, оныҥ тоозына 17-чи бирлик республика болуп кирерге чырмайган. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу башталарда (1941-1945 јј.), Синьцзян Совет Союзка тӱкле, аш-курсакла болушкан. Је 1942 јылда коммунисттердиҥ ӧткӱрип турган политиказын јамандап, тууралап баштаган. Арт-учында тӱймеен болуп, Кӱнчыгыш-Туркестан Революциялык Республика тӧзӧлгӧн. Сталинградтыҥ јанындагы јуу-согуштыҥ уч-турултазынаҥ Улу јууныҥ айалгазы јарт боло берерде, јаҥы тӧзӧлгӧн республика СССР-га такыптаҥ болужарга чырмайган. Је Москва республикага јилбӱзин јылыйткан. 1949 јылда Синьцзян Кыдат јерине кожулган ла 1955 јылда Синьцзян-Уйгур автоном аймак тӧзӧлгӧн.\nЭрте темир чактыҥ пазырык археологиялык культуразын билимчилер 150 јыл шиҥдеп келгендер. Ол культураныҥ ӧйи бистиҥ эрадаҥ озо VI-III чактар, айдарда, скиф ӧйлӧр. Бу ӧйдиҥ культуразын бириктирип турганы – ол јуучылдардыҥ јепселдери, аттардыҥ ээр-токумдары, ӱйген-кижеҥдери тӱҥей болгоны. Анайда ок бу ӧйдӧ аҥдардыҥ сӱр-кеберлеринеҥ јӱзӱн-башка эдимдер јазалып турган бирлик кеендик ӧй болгон. Кӧчӱп јӱрер албатылар — кышкыда бир јерде кыштаар, јай ӧйинде ыраак тууларда мал кабырып јӱрер албатылар шалварды курчанар јуучыл кайыш курлар јаантайын тузаланатан. Бу курларды аҥдардыҥ сӱр-кеберлеринеҥ јазалган колоҥду коргол кееркедетен. Олор кандый ла темирдеҥ белетелип јазалатан.\nПазырык культураныҥ кереестери Туулу Алтайдыҥ јеринде сӱрекей кӧп. Олордыҥ бирӱзинде 1993 јылда ӱй кижиниҥ мумиязы табылган. Оны билимчилер «Ӱкектиҥ Каан-кызы» деп адагандар. Табынты тургуза ла телекей ичинде јарлу боло берген.\nПазырык ӧйиндеги корымдар Россиянаҥ башка ороондордо база бар. Анчада ла Казахстанда, Монголияда ла Синьцзянда. Синьцзянда, Хами каланыҥ јанында, Сигоу деп пазырык бар. Археологиялык казынты иштер мында 2012 јылда башталган. Баштапкы корымда таштардыҥ алдынаҥ агаштаҥ јазалган сӧӧксалгыш табылган. Анда кижиниҥ сӧӧк-тайагы болгон. Ӧлгӧн кижиле кожо салылган јӧӧжӧниҥ тоозында аттардыҥ сӧӧктӧри, керамикалык тӧрт айак-сосуд, алтыннаҥ јазалган 133 эдим, шилдеҥ ле сердоликтеҥ јазалган 100 јинји болгон. Анайда ок, сӧӧксалгыштыҥ ичинде ле аттардыҥ сӧӧктӧриниҥ јанында алтын суркурууштыҥ ӱзӱктери табылган. Билимчилер ӧҥӧлӧп келип јаткан 12 бардыҥ ла 14 койдыҥ алтыннаҥ јазалган баштарына аҥылу ајару эткен. Эдимдерде алтынныҥ кеми 92,4-95,8 процент, мӧҥӱн 4,2-7 процент болгоны јилбилӱ. Арткан корымдардаҥ чыккан алтын эдимдерде мӧҥӱнниҥ ле јестиҥ кожынтызы кӧп болотон. Бу учуралда алтын ару болгоны кайкамчык.\nБилимчилердиҥ темдектегениле, мындый табынтылар бай улусты сӧӧктӧгӧн сӧӧксалгыштардаҥ чыгат. Синьцзянда, Казахстанда ла Тӱштӱк Сибирьде јаткандарда кайыш курдыҥ алтын колоҥду корголдоры кижиниҥ байын, јамызыныҥ јаанын кӧргӱзет. Андый улус политикалык башкараачы да улустыҥ тоозында учурап јат. Пресс-бӱдӱмле јазалган алтын эдимдер кӧчӱп јӱрген малчы-койчы улустыҥ тӱрген јӱрӱжин кӧргӱзип јат. Пазырык культураныҥ мынаҥ озо казынтыларыныҥ ортозында телекейде эҥ ле јаан кебис чыкканын темдектеп ийер керек. Кебисти Туулу Алтайда тапкандар. Оны белетеген ӧй эрте темир чакка келижип јат. Кебисти белетеген тӱкти будуган будуктардыҥ чыҥдыйын алып кӧргӧндӧ, алтай ӱй улус ыраак јерлерге кӧчӱп јӱргени јарталат.


Кырлардагы јӱрӱм - altaicholmon\nЈаҥар айдыҥ 11-чи кӱни Кырлардыҥ телекейлик кӱни деп темдектелет.\nМындый кӱнди темдектеерин 2003 јылда ООН-ныҥ Генеральный ассамблеязы јӧптӧгӧн. Туулык јерлердиҥ курч сурактары телекей кеминде баштап ла 2002 јылда јарлалган. ООН-ныҥ ай-кӱнниҥ кубулганына ла оноҥ улам ар-бӱткенде кубулталар болгонына учурлалган конференциязы 2002 јылды Кырлардыҥ телекейлик јылы деп јарлаган.\nКырлардыҥ телекейлик кӱни быјыл 17-чи катап темдектелген. Бу байрамныҥ амадузы – јондыктыҥ ајарузын туулык јерлердиҥ турумкай ӧзӱминиҥ сурактарына ууламјылаары.\nЈер-телекейдиҥ суу бӱркебеген јерлериниҥ тӧртинчи ӱлӱзи – кырларлу бийик јерлер. Олор бастыра континенттерде бар, эҥ јарлу болуп турганы – Гималаи, Анды, Альпы деген кырлар, Кавказтыҥ, Гиндукуштыҥ, Памирдиҥ, Тянь-Шаньныҥ, Алтайдыҥ туу-сындары. Мында јер-телекейдиҥ бастыра эл-јоныныҥ 12% кирези јуртайт. Туулык јерлер ар-бӱткениниҥ башказыла (Тӧс Американыҥ јаантайын јааштар јааган кырларынаҥ ала Арктиканыҥ мӧҥкӱ тошторына јетире), албаты-јоныныҥ культуразыныҥ байлык јӱзӱниле аҥыланат.\nТелекейдиҥ бастыра эҥ јаан суулары: Амазонка, Миссисипи, Обь, Енисей, Амур, Инд ле о. ӧ. кырлардаҥ башталат. ХХ чактыҥ тӧс ар-бӱткендик байлыгы нефть те, газ та эмес, ичер суу дегенин ајаруга алза, кижиликтиҥ кабортозыныҥ јадын-јӱрӱми ле ижи-тожы мӧҥкӱлердиҥ ле туулык кӧлдӧрдиҥ ару сууларынаҥ камаанду. Туулык јерлер казынты, байлу-чуулу тынар-тынду ла ӧзӱм байлыктарыла аҥыланат. Ол ок ӧйдӧ туулык јерлердиҥ экосистемазы сӱрекей јука болгонын, мында јаткан албаты-јонныҥ кӧбизиниҥ јӱрӱми ле ижи кӱч ле аҥылу болгонын билимчилер темдектейт.\n«Јебрен ӧйлӧрдӧҥ бери телекейдиҥ туулык тергеелери аҥылу «туулык цивилизациялар ла культуралар» тӧзӧлгӧн, кӧп уктарга ла калыктарга байлу ла агару јерлер болгон. Кату ар-бӱткендӱ јерлерде јуртаган, политикалык ла экономикалык тыш баспактарга бастырып, ӧзӱп келген олордыҥ јӱрӱминиҥ кайкал ченемели кандый ла бӱдӱмдӱ ле кемдӱ кубулталарга темигип, олорго келиштире јӱрериниҥ јакшынак јозогы болуп јат» – деп, Россияныҥ Билимдер академиязыныҥ География институдыныҥ баш билим ишчизи, геолого-минералогический билимдердиҥ кандидады Юрий Баденков «Жизнь в горах. Природное и культурное многообразие – разнообразие моделей развития» деген бичигинде бичиген. Јер-телекейдиҥ туу-кырларда јаткан калыктары, олордыҥ јадын-јӱрӱми керегинде бу бичикте Алтайга учурлалган бажалык база бар. Оноҥ алынган ӱзӱкле кычыраачыларды таныштырадыс.\nТелекейде оҥдоп эмезе јартап болбос јерлер ле айалгалар бар. Олордыҥ бирӱзи Алтай болуп јат.\nАзияныҥ ӧзӧгинде бастыра тӧрт теҥистеҥ тӱҥей ыраакта Алтай деген туулык ороон јадат. Јуук ӧйлӧргӧ јетире телекейдиҥ картазында бу тергее јӱк географтар, археологтор, лингвисттер ле Н. К. Рерихтиҥ кеендик јайаанын ла философиязын тооп сӱӱген кӧп эмес улус билер кайкал terra incognita болгон.\nРоссияда Алтайдыҥ кырларын XVII чактыҥ башталарынаҥ ала јакшы билер. XV чактыҥ учында бу јерлер Россия империяныҥ эл тергеезине кирген. XIX чактыҥ башталарында дезе олор мӱргӱӱл јаҥныҥ кыстажынаҥ качып, чындык ла ла тоомјылу јӱрӱм – бойыныҥ «рай Беловодьезин» бедиреген старообрядецтерге обетованный јер боло берген. XIX чактыҥ учында – ХХ чактыҥ башталарында Алтайдыҥ албатызын Ак Буркан келгени керегинде јар чаксыраткан ла оныла колбой болгон кыймыгуны каанныҥ черӱзи «тӱймеен деп», јаба баскан. 1926 јылда Н. К. Рерих бойыныҥ Гималай–Алтай деген атту-чуулу јол-јорыгы ӧйинде алтайларга байлу Ӱч-Сӱмердиҥ ле старообрядецтерге агару Белуханыҥ јуугында турган Ӱстиги Оймонныҥ кержактары ортодо бир канча неделеге јаткан. Старообрядецтердиҥ јӱрӱми керегинде оныҥ јакшынак бичимелдери ле јуруктары, анайда ок буддисттердиҥ куулгазын Шамбалазы шак мында, Алтайда, деген бодоштыра шӱӱлтези Алтайдыҥ ады-чуузын Европада ла Тӱндӱк Америкада чыгарган.\nОктябрьдыҥ революциязыныҥ кийнинде, бузулган империяныҥ јеринде јаҥы социалистический государствоны тӧзӧӧри башталарда, Алтай катап ла Россияныҥ јондыгыныҥ ајарузына кирген: 1922 јылда Алтайский крайдыҥ ичинде Ойрот автоном область тӧзӧлгӧн. Оныҥ тӧзӧлгӧни улу алтай кижиниҥ — јурукчы Чорос (Григорий) Гуркинниҥ ады-јолыла бек колбулу болгоны кайкамчылу ла учурлу. Је бу узак ӧйгӧ улалбаган ла Ойрот Республиканы Алтайский крайга кошкон, Чорос Гуркин дезе 1937 јылда адып ӧлтӱрткен. Ол ӧйдӧҥ бери туулу Алтай «кӧлӧткӧдӧ», ороонныҥ ла крайдыҥ экономикалык ла политикалык јилбӱлериниҥ јаказында јӱрген. Мындый айалганыҥ јакшы да турултазы болгон болор, не дезе, јокту аграр ороонды аграрно-индустриальный эдип јаҥырта тӧзӧӧргӧ оныҥ ар-бӱткендик: агаш, казынты, гидроэнергетический байлыктарын бийик тебӱле тузаланары алтай кырлардыҥ јука ар-бӱткенин ле культуразын јакалай ӧткӧн. Алтайга јилбӱ каладагы јӱрӱмниҥ «јарамыктарын» ундып, ар-бӱткенниҥ телекейине кӧмӱле берер арга тапкан јӱк туристтерде болгон.\nБаза катап ончозы 1980-чи јылдардыҥ учында – 1990-чы јылдардыҥ башталарында, бастыра ороон Кадында ГЭС-ти тударын-тутпазын шӱӱшкен ле Советский Союз јайрадылып, Россияныҥ картазында јаҥы тергее – Алтай Республика табыларда кубулган. Алтай ӧскӧ ороондор ортодо, анчада ла экология ла культура бӧлӱктерде элбеде јарлу боло берген. Тургуза ӧйдӧ туулык Алтай телекейдиҥ эҥ јарлу баштапкы он экорегионыныҥ тоозына кирип јат. Ӧткӧн 25 јылга Алтай Республика бойыныҥ ӧзӱминиҥ јолын эрчимдӱ бедиреген (бу ишти тергее улалтканча) ле Россияныҥ «туулык кыймыгузын» баштап апаргандардыҥ бирӱзи болгон. Тӱндӱк Осетия-Алания Республикала ӧмӧ-јӧмӧ республика Россия Федерацияныҥ туулык тергеелериниҥ ӧзӱмин јӧмӧӧри аайынча јасакты јӧптӧӧри аайынча баштаҥкайла федерал јаҥдарга улайын баштанган. Республиканыҥ јеринде экологияга, телекейлик кемдӱ кубулталарга, јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱмге учурлалган кӧп тоолу эл отоктор ортодогы ла государстволык программаларды бӱдӱрери ӧткӧн. Калганчы јылдарда тергееде туризм ле рекреация бийик тебӱ алынган, Россияныҥ ла гран ары јаныныҥ быжу инвесторлоры келген.


Јербойында бойы башкарынары — албатыныҥ јаҥы - altaicholmon\nРоссия Федерацияныҥ конституционный стройыныҥ тӧс тӧзӧлгӧлӧриниҥ бирӱзи јербойында бойы башкарынары (МСУ) болуп јат. «Россия Федерацияда јербойында бойы башкарынары иштейт ле оныҥ быжулаштары јӧптӧлгӧн. Јербойында бойы башкарынары бойыныҥ таҥынаҥ чыдуларыныҥ кеминде иштейт, оныҥ органдары государственный јаҥныҥ органдарыныҥ системазына кирбей јат» — деп, Тӧс јасакта темдектелген.\nМСУ-ныҥ органдарыныҥ тӧс чыдулары «Россия Федерацияда јербойында бойы башкарынарын тӧзӧӧриниҥ текши ээжилери керегинде» 131-ФЗ таҥмалу федерал јасакла чокымдалган. Јербойында бойы башкарынарыныҥ органдары јасакла башкарынып, јербойында учурлу сурактарды таҥынаҥ бойы аайлаштырат. Албатыга эҥ јуук бу јаҥ бӱгӱн оныҥ тӧс болушчы-јӧмӧӧчизи, ижемјизи болуп турганын јӱрӱмдик ченемел керелейт. Јербойыныҥ албатылык бу јаҥы нацӱлекерлерди, госпрограммаларды, башка-башка ӱлекерлерди бӱдӱреринде база туружат. Муниципалитеттердеги кӧп тоолу јакшынак керек-јарактар шак ла јербойында бойы башкарынарыныҥ органдарыныҥ баштаҥкайы аайынча јӱрӱмде бӱткенин темдектеер керек.\n2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинде болгоныла, Алтай Республикада муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ тоозы 102, ол тоодо муниципал аймактар — 10, каланыҥ округы — 1, јурт јеезелер — 91. Тергеениҥ албаты-јоныныҥ тоозы 221 муҥ кижи, ол тоодо калада јаткан улустыҥ тоозы 64,5 муҥ кижи, јурт јерлерде — 156,5 муҥ.


Кӧп балдарлу билелерди јӧмӧӧриниҥ сурагы - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентинниҥ башкарганыла республикан парламентте јаҥжыкканыла башкаруныҥ ээчий часы ӧткӧн. Ондо шӱӱжилген сурак: «Алтай Республикада кӧп балдарлу билелерди јонјӱрӱмдик јанынаҥ јӧмӧӧр керектердиҥ бӱткени керегинде». Бу јуунда Эл Курултайдыҥ депутаттары, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ, Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ла Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ Бирлик аппарадыныҥ башкараачызыныҥ ижин удурумга бӱдӱреечи Анатолий Донской, Алтай Республиканыҥ иштиҥ, јонјӱрӱмдик ӧзӱмниҥ ле эл-јонды ишле јеткилдеериниҥ министриниҥ ижин удурумга бӱдӱреечи Адар Сумин турушкандар.\nТӧс докладты Адар Сумин эткен. Оныҥ јетирӱзиле, Алтай Республикада 18 јажы јетпеген балдарлу 52 муҥ биле јуртайт, олордо 67,6 муҥ бала чыдайт. Бу тоодоҥ 8030 биле кӧп балдарлу билелер, олордо 26600 бала чыдап јат. Кӧп балдарлу билелерди јонјӱрӱмдик јанынаҥ јӧмӧӧр иштер АР-дыҥ нормативно-тап-эрик акттарына тӧзӧгӧлӧнип ӧткӱрилет. Олордыҥ тоозында АР-дыҥ 2005 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 11-чи кӱниндеги «Алтай Республикада кӧп балдарлу билелерди јонјӱрӱмдик јанынаҥ јӧмӧӧр керектер керегинде» деп јасак. Ол јасак аайынча эдилгени: коммунальный јеткилдешти тӧлӧӧри (3-4 балалу билелерге — 30%, 5-6 балалу билелерге — 40%, 7 ле оноҥ кӧп балдарлу билелерге — 50%); 6 јашка јетире балдарды эмдерле акча тӧлӧттирбезинеҥ јеткилдеери; бастыра бӱдӱм ӱредӱлӱ организацияларда ӱренип турган балдар калада ла каланы јакалай јерлерде пассажирлер тартар транспортло (таксидеҥ башка) тегинге јӱрери; Алтай Республиканыҥ государственный текши ӱредӱлӱ организацияларында ӱренеечи балдарды тегинге азыраары; школдоҥ озо ӱредӱлӱ организацияларга эҥ озо алары. 2019 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-кы кӱнине јетире балдарлу 5775 билеге 58065,2 муҥ салковойдыҥ государственный јӧмӧлтӧзи јетирилген.\nАлтай Республиканыҥ 2004 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 1-кы кӱниндеги 60-РЗ номерлӱ «Баланыҥ ай сайынгы пособиези керегинде» деп јасагыла кӧп балдарлу билелердиҥ балазыныҥ ай сайынгы пособиезиниҥ базовый кеми 50% кӧптӧдилген ле 135 салковой болуп јат, районный 1,4 коэффициентле — 189 салковой (Улаган аймакта 1,7 — 230 салковой; Кош-Агаш аймакта 1,9 — 257 салковой). 2015 јылдаҥ ала кӧп балдарлу билелердиҥ ӱчинчи ле оны ээчидеги, 1,5 јаштаҥ ла ӱч јашка јетире балазына 714 салковой тӧлӧлӧт, районный коэффициентле 1000 салковой (Улаган аймакта — 1213,8 салковой, Кош-Агаш аймакта — 1356,6 салковой). Алтай Республиканыҥ 2011 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 8-чи кӱниндеги 44-РЗ номерлӱ «Алтай Республиканыҥ јеринде балдарлу билелерди ӱзеери јӧмӧӧр керектер керегинде» деп јасагыла тӧртинчи ле оны ээчиде балага энениҥ 50 муҥ салковойдыҥ республикан капиталы тӧлӧлӧт, оны јадар айалганы јарандырга ла балдардыҥ ӱредӱзине тузаланарга јараар. 2011 јылдаҥ ала 2019 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-кы кӱнине јетире энениҥ республикан капиталына 2355 сертификат берилген, ол тоодо 2019 јылда — 186.\nАдар Геннадьевичтиҥ айтканыла, 1999 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 17-чи кӱниндеги 178-ФЗ номерлӱ «Государствоныҥ јонјӱрӱмдик болужы керегинде» деп федерал јасак аайынча коомой јадынду, ол тоодо кӧп балдарлу, олордоҥ камааны јогынаҥ шылтактарла бир кижиге келижип турган орто кирелтези Алтай Республикадагы прожиточный минимумнаҥ ас билелерге государственный јонјӱрӱмдик болуш эдилет.\nСакыбаган јанынаҥ тура берген кызалаҥду айалгада ар-јӧӧжӧзин јылыйтканда, школго керектӱ не-неме, аш-курсак, санитарияныҥ ла гигиенаныҥ, балдарды кичеерине керектӱ эдимдер, кийимди, ӧдӱкти ле ӧскӧ дӧ эҥ керектӱ немелер аларга; документтерди ле акчазын јылыйтканда, Алтай Республиканыҥ тыштында медорганизацияларда эмденерге (шиҥдедерге) баратан јолды тӧлӧӧрине Ээжи аайынча государственный јонјӱрӱмдик болуш 1000-наҥ 5000 салковойго јетире эдилет.\nДокладчиктиҥ јетирӱзиле, Россия Федерацияныҥ 1991 јылдыҥ кандык айыныҥ 19-чы кӱниндеги 1032-1 номерлӱ «Россия Федерацияныҥ эл-јонын ишле јеткилдеери керегинде» деп јасагыла граждандарга, ол тоодо кӧп балдарлу билелерге јарамыкту иш табарында, ӱредӱге ийеринде јӧмӧлтӧ эдилет, бойыныҥ керегин ачарына 72 муҥ салковойдыҥ болужы эдилип јат. «Алтай Республиканыҥ эл-јонды јонјӱрӱмдик јанынаҥ јеткилдеер казенный учреждениелери балдарлу билелерге, ол тоодо јиит билелерге кажы ла чокым айалгадаҥ камаанду болуш јетирет — деп, ол айткан. —2019 јылдыҥ башталганынаҥ ала 2019 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-кы кӱнине јетире государственный јонјӱрӱмдик болуш јонјӱрӱмдик контракт тургуспазынаҥ 596 кижиге эдилген».\nРФ-тыҥ башкарузыныҥ 1994 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 30-чы кӱниндеги «Государствоныҥ медицинский промышленностьтыҥ ӧзӱмин, эл-јонды ла су-кадыкты корыыр учреждениелерди эмдерле, медицинский эдимдерле јеткилдеерин јарандырарын јӧмӧӧри керегинде» деп Јӧбиле кӧп балдарлу билелердиҥ 6 јашка јетире балдары эмдерле тегинге јеткилделет. Эмдер аларга пациенттер јаткан јериндеги участковый врачка кӧрӱнип барат, медицина јанынаҥ керектӱ болгондо, врач эмдерди бичип берет.\nАР-дыҥ 17.12.2019 јылдагы «Алтай Республиканыҥ 2019 јылдыҥ ла пландалган 2020-2021 јылдарга республикан бюджеди керегинде» деп јасагыла, кӧп балдарлу билелердиҥ 366 балазын азыраарына 4888645,2 салковой чыгарылган.\nОнойдо ок АР-дыҥ башкарузыныҥ 2017 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 144 номерлӱ јӧбиле коомой јадынду ла кӧп балдарлу билелерге школдоҥ озо ӱредӱниҥ текшиӱредӱлӱ программазыла ӱредип турган муниципал ӱредӱлӱ учреждениеде јӱрген бала учун тӧлӧмирдиҥ бӧлӱги јандырылат.\nУдурумга министр онойдо ок кӧп балдарлу билелерге јер берериниҥ курч сурагына база токтогон. Бу керек АР-дыҥ 2015 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 10-чы кӱниндеги «Алтай Республиканыҥ јеринде бир кезик категорияныҥ улузына тегинге јер берери ле Алтай Республиканыҥ бир кезик јасак акттары чыдузы јылыйтканы керегинде» деп јасагы аайынча бӱдӱп туру. Ӱч ле оноҥ кӧп балдарлу билелерге тура тударга, таҥынаҥ ээлемин тӧзӧӧргӧ эмезе сад отургузарга јер берилет. Кӧп балдарлу билелердиҥ очередин астадарга, 2019-2020 јылдарда керектердиҥ планыныҥ «јолдыҥ картазы» тургузылган. Тургуза ӧйдӧ кӧп балдарлу 2432 биле тегинге јер аларыныҥ очерединде турат. Јасакты бӱдӱреринеҥ ала кӧп балдарлу билелерге 1914 јер берилген, олордыҥ 65-и 2019 јылда берилген.\nДокладтыҥ кийнинде депутаттар шӱӱлтелерин айдышкан. Юрий Суртаев очередьтеҥ бир кезик билелерди чыгарар суракка ајару эткен. Оныла колбой бу суракты кӧрӧтӧн ишмекчи группа тӧзӧӧр шӱӱлте айткан. Удурумга министрдиҥ каруузыла, кӧп балдарлу билелерге јер берер чыдулар муниципалитеттерге берилген, је јерлер јок учун бу сурак курч турат. Ондый да болзо, РФ-тыҥ Президенти очередьтерди јоголтор јарлык чыгарган, оныҥ учун республиканыҥ башкарузында ишмекчи группа тӧзӧлгӧн лӧ ого депутаттар база кирет. Петр Попошевтиҥ айтканыла, Горно-Алтайскта очередьте кӧп балдарлу 1148 биле турат, башка-башка шылтактардаҥ улам (кӧчӧ берген, тура садып алган ла ӧскӧ дӧ) очередьтеҥ 363 биле чыгарылган. Ондый да болзо, очередь сӱреен арай јылат. 2017 јылда кӧп балдарлу билелерге — 5 јер, 2018 јылда бир де јер берилбеген, 2019 јылда ӱч ле јер берилген.\nЭкономиканыҥ, акча-манаттыҥ ла каланныҥ политиказы аайынча комитеттиҥ председатели Артур Кохоев коллегаларыла јӧпсинип, очередьте билелерди јерле мынайда ла јеткилдеерге 36 јыл керек деп угускан. Оныҥ шӱӱлтезиле, сурактыҥ аайына башка-башка аргалар таап чыгар керек. Темдектезе, каланыҥ администрациязы строитель компанияларга туралар тударына јӧп берип тура, олор кӧп балдарлу билелерге јонјӱрӱмдик учурлу квартиралар берери керегинде јӧптӧжӧр аргалу.\nДепутат Айдар Мызин каланыҥ кыйу-грандарын такыптаҥ кӧрӱп, јуртээлемдик учурлу јерлерди јурт јеезелердиҥ јерине кӧчӱрер керек, темдектезе, «Чуйское» ОПХ-ныҥ јерлери таҥынаҥ улустыҥ колында деген шӱӱлте айткан. Ольга Волосовцеваныҥ шӱӱлтезиле, Майма аймактыҥ Алферово ло Кызыл-Ӧзӧк јурт јеезелерин каланыҥ агломерациязына кийдирип, инженерный инфраструктура тӧзӧп, бош јерлерди тузаланар керек. Удурумга министр билелердиҥ јылдарла очередьте турарын јоголторго бӱгӱнги јасактарга кубулталар кийдирериле јӧпсинген.\nДепутат Борис Бидинов кӧп балдарлу билелердиҥ балдарыныҥ транспортло тегинге јӱрериниҥ сурагын чокымдаган: «Проезднойло јӱк Горно-Алтайскта ла Маймада тузаланып турулар. Арткан аймактар канайдар, ол тоодо Кош-Агашта автобустар јӱрӱп јат, је балдарда ондый арга јок». А. Суминниҥ каруузыла, ончо маршруттар тергеелик ӧзӱмниҥ министерствозыла јӧптӧлип јат, оныҥ учун бу суракты аймактардыҥ администрацияларында аайлаштырар керек.\nДепутат Мария Демина нениҥ учун республикан бюджеттеҥ кӧп балдарлу билелердиҥ балдарына школго кийер кеп-кийим садып алар акча чыгарылбай јат деп сураган. «Бюджеттиҥ акчазы једишпей турганынаҥ улам, бастыра јеткилдештер эдер арга јок» деген каруу болгон.\nБу суракла шӱӱлтелерин онойдо ок депутаттар Наталья Екеева, Аскар Тулебаев, Айдар Тазрашев, Ержанат Бегенов, Сергей Ложкин, Сергей Кухтуеков айткандар.\nЭл-јонныҥ су-кадыгын корыыры ла јонјӱрӱмдик корулаш аайынча комитеттиҥ председатели Алена Казанцева јуунныҥ уч-турулталарын эдип, чокым ла тузалу куучын болгон ло учурлу шӱӱлтелер айдылган деген. Бӱгӱнги кӱнде федерал да кеминде «кӧп балдарлу биле» деген оҥдомол јанынаҥ чокым шӱӱлте јок деп угускан. Бар јетирӱлердеҥ кӧргӧндӧ, анчада ла Горно-Алтайскта ла Чамал аймакта кӧп балдарлу билелерди јерле јеткилдеер сурак курч турат. Биле јерди алып та алза, ол нени эдер аргалу деген сурак тура берет. Оныҥ учун, бу суракты тереҥжиде кӧрӱп, оныҥ аайына јаба чыгар керек деп, парламентарий айткан.


Премьер-министр бир канча јакылталардыҥ тооломын јӧптӧгӧн - altaicholmon\nПремьер-министр бир канча јакылталардыҥ тооломын јӧптӧгӧн\nРФ-тыҥ башкарузыныҥ председатели Михаил Мишустин Алтай Республикада ишмекчи јол-јорыкла болгон кийнинеҥ федерал профильный министерстволорго бир канча јакылталар берген.\nЧокымдап айтса, Россияныҥ Минӱредӱлигине, Минстройына ла Минфинине Алтай Республиканыҥ башкарузыла кожо Горно-Алтайскта Республикан классический лицейге тура тударыныҥ сурагын 2021 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 20-чи кӱнине јетпей јадып белетеерин јеткилдезин деген јакылта берилген.\nГосударственно-таҥынаҥ ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ эп-аргаларына тӧзӧлгӧлӧнип, лицейди текшиӱредӱлик организацияларда ӱзеери јерлер тӧзӧӧри јанынаҥ Россия Федерацияныҥ «Ӱредӱликтиҥ ӧзӱми» деген государственный программазы аайынча тудары пландалат деп, Россияныҥ башкарузыныҥ сайты јетирет.\nАнайда ок Алтай Республиканыҥ башкарузына Республикан классический лицейге общежитие тудары аайынча шӱӱлтелерди кандык айдыҥ 20-чи кӱнине јетпей јадып белетеп берзин деп јакылта берилген. Тургуза ӧйдӧ ӧскӧ јерлердеҥ келген ӱренеечилердиҥ общежитиези ӧскӧ ӱредӱлик заведениениҥ туразында.\nБир канча јакылталар туризмниҥ бӧлӱги аайынча эдилген. Бу бӧлӱкти ӧскӱрери башкаруныҥ председатели Алтай Республикада ӧткӱрген ишмекчи јуунда тӧс сурактардыҥ бирӱзи болгон.\nРостуризм, Минэкономӧзӱм, Минфин ле Роспотребшиҥжӱ айылчыларды јаттыргызар туралардыҥ ижин аайлаштырары јанынаҥ шӱӱлтелерди јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнине јетпей јадып белетеп салар учурлу. Онызы таҥынаҥ туралар тударыныҥ јерлериндеги андый тураларды ачыгынча тузаланар арга берер. Ростуризмниҥ башкараачызы Зарина Догузованыҥ айтканыла, ведомство айылчыларды јаттыргызар туралар ачыгынча иштеери учун.\n«Бу баштаҥкайды Россия Федерацияныҥ субъекттериниҥ кӧбизи, анайда ок туризмниҥ рыногыныҥ туружаачылары ла профильный јондык организациялар јӧмӧйт. Андый тураларды ачыгынча иштедип баштаза, онызы туристтерге јеткилдештердиҥ чыҥдыйын бийиктедерин, јеткилдештер јеткерлӱ эмес болорын јеткилдеер. Анайда ок бизнеске государственный јӧмӧлтӧ алар арга тӧзӧлӧ берер аргалу. Ростуризм келиштирте шӱӱлтелерди белетеп салган, олорды профильный ведомстволордо јӧптӧгӧн кийнинеҥ, РФ-тыҥ башкарузына аткарылар» — деп, туризм аайынча федерал агентствоныҥ башкараачызы айткан.\nРостуризмге ле Минфинге туроператорлор чартерный программалар аайынча чыгымдарыныҥ кезигин орныктырарын пландаар тӧс туристический ууламјыларды кандык айдыҥ 5-чи кӱнине јетпей јадып чокымдазын деген јакылта берилген. Мындый ууламјылу иш бӱтсе, ороонныҥ албаты-јонына эдилип турган турист јеткилдештердиҥ баазын јабызадар арга болор.\nТурбизнестиҥ чыгартулу улузыла туштажуныҥ уч-турулталары аайынча Минэкономӧзӱмге, Минфинге ле Ростуризмге Алтайда ӱч чолмонду коночылыктар тудар кӱӱндӱ кичӱ ле орто компанияларга јеҥилтилген кредитование аайынча шӱӱлтелерди кандык айдыҥ 30-чы кӱнине јетпей јадып белетеп салзын деп јакылта берилген. Кредитованиениҥ ӧйи 10 јылдаҥ ашпас учурлу. Бу иш-керекти Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ таҥынаҥ программазыныҥ кеминде бӱдӱрери пландалат.\nРостуризмге, Россияныҥ Минтрансына, МИД-ине, Минэкономӧзӱмине, ФСБ-зына Россия Федерацияныҥ бӱдӱреечи јаҥыныҥ федерал органдарыла, Алтай Республиканыҥ башкарузыла кожо российско-казахстан госграницаныҥ режими керегинде суракты Казахстанла кожо аайлаштырзын, госграницаны кечери јанынаҥ аҥылу тап-эриктик статус аайынча шӱӱлтелер белетезин деп јакылта эдилген. Бу сурак чечилзе, онызы Ӱч-Сӱмердиҥ јанында турист зонаныҥ ӧзӱмине камаанын јетирер. Бу суракла Алтай Республиканыҥ турбизнезиниҥ чыгартулу улузы премьер-министрге јуун ӧйинде баштанган болгон.\nСотовый колбуныҥ аргаларын элбеткени туризмниҥ бӧлӱгиниҥ ӧзӱмине база камаанын јетирер. Тургуза ӧйдӧ тергеениҥ 50 кире јурты сотовый колбула јеткилделбеген. Премьер-министр РФ-тыҥ Минцифразына ла Минэнергозына тергеениҥ туробъекттериниҥ ле турмаршруттарыныҥ јеринде связь-колбуныҥ јаҥыс ла мобильный јеткилдежин эмес, је анайда ок Интернетти тузаланарын јеткилдегедий базовый станцияларды туткадый аргаларды кандык айдыҥ 30-чы кӱнине јетпей јадып кӧрзин деп јакылта берген.\nГорно-Алтайсктыҥ аэропорты коомой до ай-кӱнниҥ айалгазында, ол тоодо јут-јулакай ла туман да тушта, иштеер аргалу болорын јеткилдеерге, оны аҥылу техникала јеткилдеери јанынаҥ суракты кандык айдыҥ 5-чи кӱнине јетпей јадып белетеп салзын деп јакылта эдилген.\nРФ-тыҥ башкарузыныҥ председатели Сибирьдеги федерал округла ишмекчи јол-јорыкла јӱрерде, Алтай Республика ол келип јӱрген экинчи тергее болгон. Премьер-министр тергеениҥ башчызы Олег Хорохординле кожо субъекттиҥ јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱмиле колбулу сурактарды шӱӱшкен, тудулып јаткан «Амза» деген агропромышленный паркты ла «Нарине» компанияныҥ ижи-тожын кӧргӧн, Республикан классический лицейде болгон. Анайда ок турбизнестиҥ чыгартулу улузыла кожо Алтай Республикада ла Алтай крайда бу бӧлӱкти ӧскӱрериниҥ сурактары аайынча јуун ӧткӱрген.\nАлтай Республика ороонныҥ јонјӱрӱм-экономикалык айалгазы уур-кӱч он тергеезиниҥ тоозына кирет. Олорго јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱмниҥ аҥылу программалары белетелген, олорды јӱрӱмде бӱдӱрерине јылдыҥ ла ӱзеери акча-манат чыгарылат. Программага кийдирилген иш-керектер албаты-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ кемин бийиктедерине, инфраструктурный кирелендириштерди јоголторына, тууразынаҥ инвестицияларды тартып аларына ла тергеелердиҥ экономикалык аргаларын ачарына ууландырылган.\nИшмекчи јол-јорык ӧйинде Михаил Мишустин анайда ок Алтай крайда, Тывада, Новосибирский ле Кемеровский областьтарда болгон.


Каруулу ижим кару - altaicholmon\nКаруулу ижим кару\nОҥдой аймактыҥ Каракол јуртындагы эмчилик амбулатория Караколдо, Коротыда ла одоштой турган јурттарда јаткан эки муҥ кире кижиге медициналык јеткилдеш јетирет. Эл-јонго бу турада эмчилердеҥ терапевт, педиатр ла стоматолог иштейдилер. Онойдо ок мында эмдеш-процедуралар ӧткӱрер кып ла тӱште јадар стационар иштейт. Ого ӱзеери карынду келиндерле, ӱй улустыҥ ооруларыла амбулаторияда акушер иштейт. Бӱгӱнги бичимелисти бис Караколдыҥ эмчилик амбулаториязында иштеп турган акушер Ольга ТЕКЕНОВАГА учурлайдыс.\nОльга Михайловна медицинада иштеп келгени тӧртӧн јылга јууктап келди. Талдап алган јолы керегинде ол мынайда куучындады:\n—Тергеебисте ӱредӱлик јерлер тыҥ ла кӧп эмес болгон. Медициналык училищеге ӱренип барзын деп, меге эјем јӧптӧгӧн. Ӱредӱге кирип, албаданып ӱренгенис. Анчада ла јилбилӱ ле кӱч болгон предметтер ол анатомия ла латин тил болбой. Кажы ла сӧӧктиҥ, кажы ла нервтыҥ латин адын билер керек болгон. Ӱредӱ кӱч, је ӱренгедий кижи ӱренип ле алар. Кӧп кычырар, аайлаар, эске салар керек. Ортобыстаҥ болуп албаган он кире кижи ӱредӱзин таштаган эди.\n1983 јылда Горно-Алтайсктыҥ медициналык учили-щезин божоткон кийнинде мени Оҥдойдыҥ эмчилиги-не ууламјылаган. Оноҥ ло бери бастыра салымым Оҥдой аймакла колбулу болуп калды деп айдарга јараар. Бойым дезе Кош-Агашта чыккам, Чибитте ӧскӧм, ада-энем Шабалин аймактыҥ улузы. Сӧӧгим јарык.\nКарынду келиндерди белетеери, јаҥы чыккан баланы тудары сӱрекей каруулу иш. Эмчиликке баштап келип, эки јылга кыйалтазы јогынаҥ иштеер керек болгон. Бу ӧйдиҥ туркунына канчабыс баштапкы ченемелистеҥ чочып, каруулу, чынынча коркымчылу да иштеҥ јалтанып, иштеҥ чыгарга да бодогоныс. Је байагы эки јылга иштеер керек болгон учун тартыжып, јаан коллегаларыстаҥ ӱредӱ ле јӧмӧлтӧ алып, ишке темиге бергенис. Бу ӧйдӧ биске, ишке јаҥы келген кыстарга, јаан болужын 2-3 јыл иштеп салган коллегаларыс Галина Чеконова, Эмма Байханова јетиргендер. Нени канайда эдерин кӧргӱзип, јаныста туруп, айдыжып берер болгон. Эмчилердеҥ Антонина Бокошевна Товарованы, Клавдия Мундусовна Макышеваны, Тамара Алексеевна Пупыеваны јылу эске аладым. Олор биске чокым, тӧп јартамалдар беретен, јымжак ла јалакай айдыжатан.\nОл ӧйлӧрдӧ акушеркалар чыгып јаткан баланы эмчилер јогынаҥ јаҥыскан ла алып туратаныс. Баланыҥ кинин кезип, јунуп, чуулап, оноҥ энезине бурылып, ого болужар керек. Кандый бир чочыдулу учуралда ончо неме акушердиҥ ле колында, бойы шӱӱп, јӧптӧӧр керек. Кезикте санитарка, техничка јок тушта канча-канча ишти бӱдӱрерге келижетен: энелерди азыраар, пол до јунар. Энелердиҥ пыймазы да солынып каларда, бис бурулу болгон учурал санаамда арткан. Каруулу ла иштегенис.\nОл ӧйлӧрди эске алып, чочып кайкайдым. Кижи мыны ончозын, байла, тенегине ле алып чыккан.\nЈе ижис кӱч те болзо, быйанду эмей. Ак-јарыкка чыгарга болушкан, олорго кин-энези болгон балдардыҥ текши тоозын билбезим, је олор сӱрекей кӧп, кезиктери той-јыргалына да кычырып јат, кин-энези деп тооп, јакшылажып јӱрет.\nБир карынду келин эки кысту болгон, ӱчинчизи уул болор деп тыҥ иженген эмтир, је колыма алганым ол тушта јакшынак кызычак болгон. Байагы келин кызычагын меге учурлай Оля деп адаган. Андый солун учурал болгон. Эмди ол кызычак јаанап калган, бала-баркалу.\nОҥдойдыҥ бала табар бӧлӱгиниҥ кийнинде Оҥдой аймактыҥ Боочы, Бичиктӱ-Боом јурттарында фельдшер болуп иштегем. Улаган аймактыҥ Акташ јуртында да эки јыл кире иштеген ӧй болгон, ишле, акча-манатла кӱч туштарда. Ондо анестезиологтыҥ медициналык ишчизи (сестразы) болуп иштеерге специализация ӧткӧн эдим.\nОноҥ салым мени ойто ло Оҥдой аймакка экелген. Јербойыныҥ кижизиле биле тӧзӧгӧм, эки бала чыдадып салдыбыс. Уулым ла кызым экӱлези бийик ӱредӱлӱ, айыл-јуртту, биске тӧрт баркачак сыйлап берген. Кызым мениҥ јолымла барган деп айдарга јараар. Ол база медицинада, је башка ууламјыда, эпидемиолог-эмчи болот.\n2000 јылдаҥ ала Караколдыҥ эмчилик амбулато-риязында акушер болуп, бала карындап јаткан келиндерле, тегин ӱй улусла иштейдим, ӱзеери процедуралар ӧткӱрер кыпта иштейдим, айттыруларга барып турадым.\nКалганчы јылдарда балдар чыгарары астап калган деп билдирет. Караколдо јыл туркунына он ло кире бала чыгат. Је андый да болзо, аймак јаан, балдар кӧп. Оныла колбой јербойыстыҥ бала табар туразы специалисттер јогынаҥ улам јабылганы анчада ла ӱй улуска кӱч болот. Туку калага эртеледе барар, оноҥ кайра јаш балалу канча сааттыҥ туркунына јанар… Оҥдойдо кандый бир экстренный дейтен учуралдарга эки акушерка бар. Не-не болзо, олор бала чыгарып јаткан улуска болужар.\nАлдындагызына кӧрӧ, бӱгӱн акушерлердиҥ, бала чыгарында туружып тургандардыҥ ижи јеҥил деп айдарга јараар. Нениҥ учун дезе, эмчилер јаантайын олордыҥ јанында болот. Ӧйлӧ кожо јаҥы медициналык јазалдар, јепселдер кижиниҥ ижин јеҥилтип турган да болзо, эмди компьютер ле чаазын отчетту иштер сӱрекей кӧп болуп калган, ого канча кире ӧй барып јат. Кажы ла беш јылдаҥ профессионал јанынаҥ билгирлеристи тыҥыдып, квалификациябысты бийиктедер ӱредӱлерге барадыс. Медициналык ишчилер ортодо профессионал јанынаҥ башка-башка конкурс-маргаандар ӧдӧри јакшынак јаҥжыгу. Меге эки андый конкурста туружар арга болгон, экӱлезинде экинчи јерге чыкканым јакшы једим болды.\nБистиҥ ӧмӧликте он бир кижи, ӱч эмчи, кажызы ла медициналык орто ишчилӱ, акушерка, санитарка кыстар, кочегар, тискинчи. Иштеги ӧмӧлик — ол кижиниҥ экинчи билези ине. Оныҥ учун ондогы «кӱн-айдаҥ» кижиниҥ иштеер кӱӱни де камаанду. Ижиҥде чууган, тал-табыш болзо, ары барар да кӱӱниҥ келбес. Бу јанынаҥ бисте ончозы јакшы, ӧмӧлигис нак, бой-бойына буурзак. Јиит специалисттерис бийик профессионалдар, бойыныҥ ижин јакшы билер, капшуун, бисти де, јаан ӱйени, неге-неге ӱредип ийет.\nКоронавирусла колбой эмдиги айалгада бийик ке-минде белен отурадыс. Каруулу болгон јурттарыста бу оорула оорыгандарла јуук болгон улуска барып, аҥылу костюмдарды кийип, анализтер аладыс. Карын, эм тургуза ончо јерлештеристиҥ су-кадыгы јакшы, бу југуш оору бисте јок.\nКаруулу ижим кандый да уур-кӱчтерлӱ болзо, ол меге кару, ижимди сӱӱйдим. Кайра бурылар арга болгон до болзо, бу ла ижимди талдап алар эдим, сагышта ӧскӧзи јок.\nМедицинаныҥ ишчилериниҥ јууктап келген байрамыла элдеҥ озо бойымныҥ ӧмӧлигимди уткуйдым, ончобыс су-кадык, бу ла бойыс нак, килеҥкей бололы. Јаан ӱйе, бис, амыралтага јӱре де берзебис, јакшынак јаҥжыгуларыс артып калзын, јииттерис иште бой-бойын тооп, эл-јон ортодо медициналык ишчилер тоомјыда јӱрзин!\nОльга Михайловна Текенова кӧп јылдарга ак-чек ижи учун Оҥдойдыҥ эмчилигиниҥ, аймактыҥ, тергеениҥ су-кадыкты корыырыныҥ министерствозыныҥ башка-башка кайралдарыла кайралдаткан, аймактыҥ эҥ артык акушерказы деген атла адаткан.