«Айдышканныҥ сöзи алтын, кöрÿшкенниҥ кöзи алтын» эмезе Айтот казахтардыҥ бӧкӧзин јеҥгени керегинде - altaicholmon\nБойыныҥ jÿрÿми, угы-тöзи керегинде ада-энези куучындаза, кижи jиит тужында оны керексип укпас, кезикте кыjыраҥтыыр.\nБойы jажайла, сагыш-укаа кирзе, сананатан эмтир — ол тушта не укпадым, не бичип албадым, кайттым, кайттым!…Је ӧй ӧдӧ берген.\nЈажыл јайда Кӧзӱлде болдым. Пöдÿр Михайлович Яграшев бӧлӧмлӧ кожо энем jанынаҥ эзен арткан таай эjелеримниҥ бирÿзине, Торко Мекешевна Чакыровага, айылдап jÿрдис.\nБис экÿни кöрöлö, öрöкöнниҥ сÿÿнип ле маҥзаарып турганы коркуш. 90 jашту Торко эjем, торко јараш бӧстий, јеп-jеҥил ары-бери «jайылып» турды: сенекке чыгара jÿгÿрет, холодильнигинеҥ та нени де чыгарат, электропечкезин иштедип, курсагын кайнадат.\n«Маҥзаарбай отурзаар, бисле куучындашсаар, эjе?» — деп, токтотсоҥ, болбос. «Акыр, пелмен кайнай берген болбой, балдар!» (ол – бирӱзи эртен-соҥзун 70-дӱ, экинчизи соҥзун 80-дӱ болотон балдар – авт.) дейле, ойто ло чыгара jÿгÿрди.\n«Акыр, мен картышка кöргÿзип ийейин!» дейле, саргарып калган фотоjурукты альбомынаҥ экелди. Оны бистиҥ алдыска чебер jайа салды.\nФотоjурук слердиҥ алдыгарда, кычыраачылар, кöрÿгер. Газеттиҥ бастыра кычыраачыларына ол, байла, тыҥ ла солун эмес. Jе, эjемниҥ айтканыла, «картышкада» отурган улустыҥ бала-барказына, бÿгÿнги ле эртенги ач-ÿренине солун болор деп бодойдым. Оныҥ учун jаан кижиниҥ фотокартышка керегинде jартамалду куучынын угактар.\n—Бу мениҥ адам, Мекеш деген кижи (ÿстиндеги ряд, сол jанынаҥ — авт.) — деп, эjем озогы jуруктагы улусты тоолоп баштады. Jанында Модорова Борсык, Тошпоков Jарыш, Модорова Кыйгас, оныҥ öгööни Койчы, Кÿртней (Тошпоков Юрий Ивановичтиҥ энези — авт.).\nАлдындагы рядта — Семенов Айтот, jанында баштапкы эжи божоордо алган эмеени, Бöкö öрöкöн, оноҥ ары Чакырова Тамара (койнында Тошпоков Юра), Чакыров Калан Иванович (койнында кичинек кызы Надя), Чулбашев Потпок.\n—Мениҥ адамныҥ öбöкöзи Семен деп кижи болгон — деп, Торко Мекешевна куучынын улалтты. —Олор бу ла Сарычыбада jаткан, Карасууда, кайыҥ базырулу айылда jатлаган дийт. Ӱч уулду болгон: Jабый, Пепий, эҥ ле кичинеги Айтот.\nСемен 100 jаш jажаган, эмеени база 100 jашка jетире jÿрген. Кыжы-jайы кайыҥ базырулу айылда ла jадып, балдарын азыраган. Семенди 100 jашка jетире адам ла энем кичееген дийт.\nКичинек уулы, Айтот, Jоныштаҥ (эмдиги Чарышский районныҥ jери) байлардыҥ кызын алала, олдööн jÿререен. Ада-энези бого артып калган. Пепий деп кижи эрте божоп калган дийт. 40 jаш киреде.\nБистиҥ чын фамилиябыс Семеновтор болор учурлу. Кичинек уулы, Айтот, Семенов болуп барган, Jабыйдыҥ балдары Jабыевтер, Пепийдийи дезе Пепиевтер болуп калган.\nӰч оймокты ээледе кöктöнгöн…\n—Jонышта улусты кулактап баштаарда, Айтотты база кулактаарга jазанган эмтир —деп, Торко эjем оноҥ ары куучындайт. —Ол тушта адамдар аттарды чанактайла, Jонышка тÿниле jеделе, Айтот карындажын бала-барказыла кожо бейин качырып келген. Бого, Кöзÿлге эмес. Jерине кийдире экелбес деп, Тулгуштуга ыраада апарган. Оноҥ öскö оны мында ла тудуп алар, кулактап, ссылкага аткарар.\n—Сениҥ энеҥ, Ырыс, Тулгуштуда чыккан — деп, эjем Пöдÿрге баштанып куучындайт.—Адаҥ аҥдай берзе, энеҥ мени апарар, айлына. Кабайда тужыҥда ыйлак болгоҥ, оныҥ учун тÿниле jайкаарыс ла, jайкаарыс.\nJаан оорый берерде, мени Ырыс эмчиликте коркышту сакыган дийт: «Бу Торко келбес, кайтты не?». Мени нениҥ учун керексиген дезе, ол Аля кызымды (канча кижиниҥ јӱрегин эмдеген быйанду Кыйгасова Алевтина Владимировна, республикан эмчиликтиҥ јааныныҥ ордынчызы — авт.) мактап койорго сананган эмтир. Учында сурулазам, оной айдышты.\nЫрыс коркышту кöктöнöтöн кижи болгон, канча-канча jууркан, кӧм öдÿк, бöрÿк, меелей, öскö дö кийим-тудум кöктöгöн. Ол ÿч оймок ээлегенче кöктöнгöнин мен бойым билерим.\nЭртечи эjем Кöзÿлде аjыйларла (ада-энезиле) кожо jаткан, ол jанына, суу кечире. Кырдыҥ эдегинде. Барзаас, эjем бисти ажандырар, куучындажар.\nОл ло кырды эдектей, састы jакалай Капыстаковтор, Бачыматтыҥ эне-адазы jаткан, Сÿÿмjи, Сÿÿнер деп улус база jаткан.\nЧонныҥ (эш-нӧкӧри— авт.) адазы бу jерге иштеп келген, Jалаҥай-Бажынаҥ, Калан деп кижи. Jиит ÿйлÿ, ол кожо отуры не, 60 jашту кижиге 20 jашту кыс барган, ол отуры, Юраны кучактаналан.\n«Тениш, Бöдÿр, слердиҥ карган адагар, Айтот, бöкö-чекчил де, эпчил де кижи болгон. Оны сынгыр, jаан оборлу деп айтпазыҥ. Jе… Ол бир катап Jонышта казахтыҥ бöкöзиле кÿрешкен эмтир.\nОборы да, бескези де jаан казахты кÿрежетен jалаҥга кöжöгöлö бöктöйлö экелген. Байла, сакыбаган jанынаҥ табару эдерге сананган ба кандый… Кийнинде угар болзо, казах бöкöниҥ бир будында така аайлу темир jепсел болгон эмтир.\nАйтотто кöжöгö дö, кандый бир jепсел де jок. Jÿк ле кудай берген бöкöзи, чекчили ле эпчили.\nКöжöгöзин ачып ла ийерде, казах кÿрешчи Айтотко чурап барган эмтир. Кичинек-јабыс деп кӧргӧн бӧ кандый. Jе jаан удабай, jерге jалбагынаҥ барып тÿшкен, jеҥдирген. Кöжöгö ажыра jажырып келген колтыкчылары оны: «Калмыктыҥ шышканына jыктырдыҥ, јӱдек таҥма!» — деп арбанып, jиткелеген, камчылаган эмтир.\nТорко эjемниҥ бу куучынын бичип отурала, Кайсында jадып турган, 90 јашты ажыра алтаган Байыш эjемниҥ куучыны санаама кирди.\nОл мынайда куучындаган эди:\n—Энем куучындаар — адаҥды (Айтотты) канайып ла истеген. Кöзÿлге ле jедип келзе, милиция jаантайын ла келер. Ӱткейди jалчыландыҥ ба деп шылаар, каталашкага сугар. (Ӱткей öскÿс-jабыс кижи болгон. Кырлыкта оныҥ кызыныҥ, Зояныҥ, бала-барказы эмди ле бар — авт.). Не дезе, азыйда кара санаалу кезик немелер коп jайар. Учында Ӱткейди экелеле, адамла кöстöштирген эмтир. Милиция Ӱткейдеҥ сураган:\n—Бу кижиге сен jалчы болгоҥ бо?\n—Канай тураар! Мен бийтке-куртка туттур койон ӧскӱс-јабыс кижи. Карын, Айтот мени апарала азыраган, мени айылду эткен. Энчимди береле jандырган. Jалчыланардаҥ болгой, мени мал-ашту эткен.\nБу учуралдыҥ кийнинеҥ шылу-истежÿнеҥ айрылдым деп, адам сананган. Jок туру! Милиция база ла келер, сен jалчылу болгоҥ деп база ла бурулаар. Адам чыдажып болбой, Чарышский райондööн бичик ийген, селсебет ажыра ба кандый. Ондо бичиптир: «Мени бай болгоҥ, улусты jалчылангаҥ деп jабарлап туру. Калак-кокый актагар. Ондый бичикти Кан-Оозыныҥ милициязына аткарыгар»…\nБир канча öйдиҥ бажында Чарышский районноҥ бичик келген. Ондо бичилгенин кыскарта айтса, мындый: Семенов Айтот бай эмес, бойы да jокту-jойуныҥ балазы, кижи-эш jалчыланбаган.\nОныҥ ла кийнинеҥ адамныҥ керектери шыҥыраган.\nЭjем озогызын эске алынганына эмезе мениле куучындашканына сÿÿнген бе кандый — кыска кожоҥ кожоҥдоп берди, ондо мындый сӧстӧр бар:\nКӧк бороныҥ jалы алтын,\nКöрÿшкенниҥ кöзи алтын.\nАк бороныҥ jалы алтын,\nАйдышканныҥ сöзи алтын.\nБайыш эjем оноҥ ары куучындады:\n—Балдарымныҥ адазы, Куклин Токтоныш, Кырлыкта колхозтыҥ председатели болуп турарда, ондо бис тöрт jыл jатканыс. Уйбала öрöкöн болгоны санаама кирет. Ол биске айылдап келеле айдар: «Озо ло баштап балдарыҥды азыраал, Байыш, не дезе, jööжö — ол jööжö дö эмес, ол чалындый кайыл калар. Балдарыҥды азырап алзаҥ, олор кийнинде сениҥ jакшы да болзын, jаман да болзын, адыҥды чыгарар…».\nАдамды милиция чаксырадып турган öйдö оныҥ jаан эмес jаргак баштыгын (ондо алтын, мöҥÿн акчалар болгон) милициядаҥ jажырганым санаамнаҥ чыкпас. Кажаанныҥ кийнинде jерге кöмгöм, туйка jажырар деген санаа да jок. Кийнинде барала, оны таппагам, онойып ла jылыйып калган. Саламду-бескелÿ баштык болгон. Эмди сананып jÿрзем, мени тужынаҥ кем де кöргöн болор…\n«Айдышканныҥ сöзи алтын» деп, Байыш эjем кандый jолду айткан. Куучындашпаза, айдышпаза, угушпаза, угы-тöзисти, озогызын да, эмдигизин де кайдаҥ билерис. Бойыныҥ тöрööн-тöркинин билери, бой-бойын ундышпай jÿрери чындап та, алтындый баалу эмес пе…\nОныҥ учун мен, Айтоттыҥ jаан кызыныҥ, Эртечиниҥ, сок jаҥыс уулы, бöлöлöргö лö бöлöлишкилерге база айдып салайын деп.\nБистиҥ эне jанынаҥ угыстыҥ эҥ jааны Семен деген кижи болгоны эмди jарт. Оныҥ уулдары: Пепий, Jабый, Айтот.\nПепийдиҥ уулы: Мекеш, оныҥ балдары — Торко, Тохна. Курман.\nJабыйдыҥ уулдары: Баштак, Калий, Атаман.\nАйтоттыҥ кыстары: Эртечи, Байыш, Ырыс.\nОноҥ ары Торко Мекешевна эjемниҥ балдарын адайын: Аля, Сашка.\nБайыш эjемниҥ балдары: Коля, Егор, Света, Молойт, Зоя, Люба, Саша, Аля.\nЫрыс эjемниҥ балдары — Пöдÿр, Милош, Зина, Саша, Вера, Галя, Ира.\nБаштактыҥ балдары — Кожоҥ, Темчиш. Темчиштиҥ балдары: Сергей, Алексей, Лена, Миша, Николай, Толя, Рая, Саша.\nКожоҥныҥ балдары – Дмитрий, Клава, Володя, Света, Наташа, Таня, Оля, Марина.\nТохнаныҥ балдары: Маша, Саша, Лиза, Сергей, Надя, Айсулу, Андрей.\nКурманныҥ балдары: Валера, Айана, Эркен, Женя.\nКалийдиҥ балдары: Пана, Лиза.\nАтаманныҥ балдары: Зоя, Вера.\nОноор-мынаар телефон согуп, оноҥ-\nмынаҥ угуп, бöлöлӧримниҥ ле бöлö-лишкилеримниҥ ады-jолын бичип салдым. Јастырган болзом, меге телефон согыгар, јилбиркеп угарым, айса болзо, бу куучынды оноҥ ары улалтарым.\nМениҥ бичигенимге тайанып, бӧлӧлӧримниҥ бирӱзи пенсияга једимдӱ чыкканын угала сӱӱнип, ол чын ба деп бӱдӱп-бӱтпей отурадым.\nСаша, Маша деп кыскарта айтканыма ööркöбöгöр, бӧлӧлӧр. Ӧбöкöбисти бис качан да ундыбазыс. Оныҥ учун Зинаида, Ира, Вера Михайловналар, Алевтина ла Светлана Тохтонышевналар, Алевтина Владимировна ла Александр Владимирович, Елена Темчишевна ла Сергей Темчишевич, Сергей Викторович ле Айсулу Викторовна, Эркен ле Евгения Курмановналар, ӧскӧзи де! Бала-баркагарга таҥды угы-тӧзигер керегинде айдып јӱрӱгер. Кычырлазын, угы-тӧзи керегинде сананып јӱрзин.\n«Айдышканныҥ сӧзи алтын, кӧрӱшкенниҥ кӧзи алтын». Бу сӧстӧрдиҥ тереҥ учурын ундыбай јӱрели.\nтаҥдынаҥ чыккан кыпчак


Јаан учурлу керекке белетенери - altaicholmon\nЈаан учурлу керекке белетенери\nБалдарлу билелердиҥ тоозы кубулганы\n2021 јылдыҥ ӱлӱрген айында Эл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжы ӧдӧри темдектелет. Ол онјылдыктыҥ эҥ учурлу кереги, нениҥ учун дезе, тооалыш государственный јаан чындык јӧптӧр лӧ ороонныҥ политиказын пландаар арга берет.\nРоссияда балдарлу билелердиҥ кубулганы ла эл-јонныҥ келер тооалыжы нени кӧргӱзери керегинде ВПН-ныҥ сайтынаҥ кычырар арга бар: https://www.strana2020.ru/.\nРоссияда билелердиҥ кӧбизи бир балалу билелер. 2002 јылдаҥ ала олордыҥ тоозы бир эмеш кӧптӧгӧн (2002 јылда 65,24 проценттеҥ 2010 јылда 65,5 процентке јетире). Оныла коштой эки балалу билелер астаган (28,17 проценттеҥ 27,53 процентке), је ӱч ле оноҥ кӧп балдарлу билелер кӧптӧгӧн (6,59 проценттеҥ 6,99 процентке).\n2007 јылда «Энениҥ капиталы» деп государственный программа бӱдӱп баштаган. Ол аайынча эки ле оны ээчиде балдарлу ада-энелерге тӧлӧмир эдилет ле оныла эки ле оноҥ кӧп балдар азыраарга пландаган ада-энелер тузаланып туру.\nКелер тооалыштыҥ айыл-јурттардыҥ ла билелердиҥ тоозы, кеми ле структуразы керегинде јетирӱлери јонјӱрӱмдик ле экономикалык бӧлӱкте јӧптӧр јарадарында, ада-энелердиҥ (ол тоодо келер ӧйдиҥ ада-энелериниҥ) ле балдардыҥ јӧмӧлтӧ керексигендерин билип аларында јаан учурлу.\nРоссияныҥ эл-јоны орус тилди кандый билер?\nЭл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжы — ороонныҥ нациялары ла тилдерди билери керегинде окылу ла чындык јетирӱлер алар сок јаҥыс арга болуп јат. 2010 јылдагы калганчы тооалыштыҥ турулталарыла, Россияныҥ орус тилди эҥ ле кӧп билер тергеези – Ненецкий автономный округ, ондо орус тилди билерин эл-јонныҥ 99,6% айткан (41,9 муҥ кижи 42,0 муҥ эл-јонноҥ). Экинчи јерде – Мордовия Республика, ондо орус тилди 99,4% адаган ( 829, 6 муҥ кижи 834,8 муҥ эл-јонноҥ). Ӱчинчи јерде — Амурский ле Нижегородский областьтар, Ставропольский край — 99,3%. Бийик кӧргӱзӱ Тульский (99,2%) ле Волгоградский областьта (99,0%).\nОрус тилди эҥ ас билер тергее — Тыва Республика (307,9 муҥ эл-јонноҥ 260,7 муҥ кижи) — 84,7%. Экинчи јерде — Санкт-Петербург (4,880 млн эл-јонноҥ орус тилди билерин 4,295 млн кижи айткан) — 88,0%. Ӱчинчи јерде — Ингушетия Республика — 88,4%. Оноҥ ары: Дагестан — 90,5%, Астраханский область — 90,8%, Чечен Республика — 91,8%, Саха (Якутия) Республика — 92,3%.\nМосквада Эл-јонныҥ 2010 јылдагы бастырароссиялык тооалыжында 11,503 млн эл-јонноҥ орус тилди 11,103 млн кижи билери јарталган — 96,5%.\n2010 јылда эҥ ле кӧп орус тил билер эл-јонду тергеелер Алтайский край, Томский, Новосибирский ле Кемеровский областьтар болгон — 98,7, 96,6, 95,5 ла 98,6%.\nНациональностьтор ортодо орус тилди эҥ ас билер улус Россияда јадып турган кыдаттар болгон — 66,9%. 70% эмеш кӧп— дидойецтер, тиндалдар, годоберинецтер ле ортоазиялык сыгандар. Тувинецтерде — 82,8%, ле якуттарда (саха) — 89,6%.\nОрус тилди Россияда јуртап турган јопондор јакшы билер (807 кижи 888-теҥ — 90,9%), итальянецтер (1255 кижи 1370-неҥ — 91,6%), туроктор (97 муҥ 105 муҥнаҥ — 92,5%), испанецтер (1111 кижи 1162-деҥ — 95,6%). Россиядагы немецтер орус тилди сӱреен јакшы билер: олордыҥ Россияда тоозы 394 муҥ ла государственный тилди 393 муҥ кижи билер — 99,8%.\nРоссияныҥ эҥ кӧп нацияларыныҥ бирӱзи 5,311 млн татарлардыҥ 5,174 млн — 97,4% орус тилди билер.\nОроондо бойын орус деп аданган 111,0 млн кижидеҥ 110,8 млн кижи — 99,8%. орус тилди билери јарамыкту.\n2010 јылда государственный тилди 100 процентке билерин ороонныҥ 18 нациязы айткан.\n2021 јылдыҥ ӱлӱрген айында ӧдӧтӧн тооалышта респонденттер национальнозы ла тӧрӧл тили керегинде суракка кандый ла карууны јайым берер аргалу. Онойдо ок эл-јонго кандый бир тилди билери керегинде суракла коштой оны јаантайынгы јӱрӱминде тузаланып турганы керегинде сурак берилер.\nБу јетирӱлер ӱредӱлӱ программалардыҥ туза-турулталузын, национальный школдор кандый кеминде керектӱзин, онойдо ок культурадагы баштаҥкайларды јӧмӧӧриниҥ эҥ баштапкы ууламјыларын илелеер арга берер. Алылган јетирӱлер текшироссиялык бирликти быжулаарыныҥ јаан учурлу тӧзӧгӧзи – этнокультурный ла тилдер јанынаҥ башка-башка болорын – корулаарына ла јӧмӧӧрине камаанду болор.\nРеспонденттердиҥ тооалыштыҥ ӧйинде айткан јетирӱлери, ол тоодо национальнозы, тӧрӧл тили, тилдерди билери ле тузаланып турганы керегинде јетирӱлери олордыҥ айтканыла ла бичилер, керелеп турган кандый да документтер керек јок. Јуулган јетирӱлер Росстатка чокым аттар адалбазынаҥ берилер, тооалыштыҥ турулталарын јарлаары чокым респондент керегинде јетирӱ алар арга јок эдилген.\nТооалаачыны куурмакчыдаҥ канай ылгаштырар\nТооалыштыҥ ӧйинде айылдарла куурмакчылар јӱрердеҥ айабас. Айдарда, тооалаачыныҥ ла куурмакчыныҥ башказын билип турар керек.\nТооалыштыҥ сурактарына карууларды таҥынаҥ бойы «Госјеткилдештиҥ» порталы эмезе смартфондо «Госјеткилдештиҥ» приложениези ажыра берерге јараар;\nТооалыштыҥ участогына барала, каруулар берерге јараар;\nОзодоҥ бери јаҥжыкканыла тооалаачыны айылда сакыырга јараар.\nТооалышта јаҥжыкканыла тооалаачыла айылында куучынды кем де јоголтпогон. Мында ончозы алдындагыдый ла, је слерге куурмакчы эмес, тооалаачы келгенин быжу билип турарга, бир канча ээжилерди сананып алыгар:\nТооалаачы документтер кӧргӱссин деп качан да сурабас, ончо карууларды кижиниҥ бойынаҥ бичип алат;\nТооалаачы слердиҥ эмезе тӧрӧӧндӧрдиҥ кирелтелериниҥ кемин качан да сурабас;\nТооалаачы слердиҥ јаткан тура эмезе квартира кемниҥ деп качан да сурабас;\nТооалаачы бойыныҥ кере бичигин кыйалтазы јок кӧргӱзер, онойдо ок слердиҥ сураганаарла, слерди јакшы кӧрзин деп, ачык паспортын кӧргӱзер учурлу;\nТооалаачылар тооалыштыҥ темдек-кебедели јуралган накидка-жилеттӱ ле шарфту, аҥылу сумкалу, онойдо ок электрон планшеттӱ јӱрер;\nТооалаачы кыйалтазы јок маскалу ла перчаткалу болор;\nТооалаачыга серенип турзаар, тооалыштыҥ участогына эмезе участковыйга телефон согорго јараар.\nЭл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжыныҥ медиаофиси


Майма аймак: Jаҥы ФАП-тар ачылды - altaicholmon\nЫны-Оозында бир канча јыл кайра кӱйӱп калган ФАП-тыҥ ордына тудулган јаҥызы ачылган. Ол Маймадагы тӧс эмичиликтиҥ бӧлӱги болуп јат. Jуртта 400 кижи јуртайт. ФАП онойдо ок ыраак јокто турган Карым, Барангол, Черет-Таш јурттардыҥ эл-јонын јеткилдеер.\nФАП-тыҥ эски туразы 1980 јылда тудулган, ол 2014 јылдыҥ кандык айында кӱйген. Jаҥы ФАП-ты тударына республикан бюджеттеҥ 6,59 млн. салковой, федерал бюджеттеҥ 1,3 млн. салковой чыгарылган. Тӧрт јылга улусты профилакторийде кӧрӱп, эмдеерге келишкен.\n«Бу ла јуукта Россияныҥ Президенти Федерал јуунга Баштанузында су-кадыкты корыырыныҥ системазыныҥ эҥ баштапкы бӧлӱгинде болуш јетирерин эл-јонго јууктадары керегинде айткан. 100-2000 тоолу улусту јерлерде 2018-2020 јылдарда ФАП-тар эмезе врачебный амбулаториялар болзын деп, ол аҥылу темдектеген. Бу объектти ачканы — государствоныҥ јааныныҥ медицинала јеткилдешти бир алтамда эдер деген некелтезин бӱдӱргени», — деп, Александр Бердников айткан.\n«Jаҥы ФАП — јакшы, элбек, јылу ла јарык турада, — деп, Майма аймактыҥ баш врачы Сергей Коваленко айткан. — Бӱгӱн бис медицинаныҥ болужын јакшы айалгада јетирер аргалу. Биске ол чын ла јаан байрам».\nАлександр Бердниковтыҥ айтканыла, республиканыҥ тӱӱкизинде мындый кӧп объекттер, ол тоодо су-кадыкты корыырында кӧп тудулган ӧй дӧ болбогон. Jӱк Майма аймакта тӧс эмчиликтиҥ экинчи бӧлӱгин тудары ӧдӧт, Алгаирде врачтыҥ участогы ачылган, Кызыл-Ӧзӧктӧ врачтыҥ амбулаториязын тудары башталган, Майма јуртта врачтыҥ практиказыныҥ офиси ачылган, эки јуртта ФАП-тар ачылат.\nКӧдӱриҥилӱ ачылтада кайралдаштар ӧткӧн. АР-дыҥ Башчызыныҥ јарлыгыла, су-кадыкты корыырында профессионал керектери, узак јылдарга ак-чек иштегени учун Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла Ыны-Оозында ФАП-тыҥ санитарказы Марина Метелева кайралдаткан. Jаш ӱйени таскадарында узак јылдарга ак-чек иштегени учун Ыны-Оозында школдо орус тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Оксана Акимова Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткан.\nРеспубликаныҥ строительствозында ла јуртта ФАП-ты тударында јаан јӧмӧлтӧзи учун «Канстрой» ООО-ныҥ штукатур-маляры Сергей Сергеевке Алтай Республиканыҥ Башчызыныҥ Быйанду самаразы табыштырылган. Су-кадыкты корыырында, јӱрӱмде эрчими ле јондык ижи учун јурттыҥ кижизи Любовь Куявых Алтай Республиканыҥ Башчызыныҥ Быйанду самаразыла кайралдаткан.\nБу аймактыҥ Карасук јуртында ФАП-тыҥ ачылтазы тулаан айдыҥ 10-чы кӱнинде ӧткӧн. Jаан учурлу керекле јуулгандарды Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева уктыган. «Jурттыҥ ончо эл-јонына, медперсоналга бу јаан байрам. Алдындагы тура 100 јылдаҥ ажыра ӧй кайра тудулган ла јаан капитальный ремонт иштер калганчы јылдарда ондо ӧтпӧгӧн. Медперсоналга да, оору улуска да ондый турада иштеерге, эмденерге кӱч болгон», — деп, вице-премьер айткан.\nБу ФАП-ка республикан бюджеттеҥ 7,6 млн. салковой чыгарылган. ФАП 264 кижилӱ Карасукты, беш километр ыраагында Куташ јуртты (ондо 16 кижи) јеткилдеер. Президент Федерал Jуунга Баштанузында бастыра јаҥдардыҥ јаан учурлу кереги — ол нацияны корулап алары, баштапкы јерде турган иш дезе, эл-јонды медицинала јеткилдеерин јарандырары деп айткан. Алтай Республикада бу јанынаҥ кӧп иштер бӱдӱп јат. Калганчы јылдарда аймактардыҥ тӧс сегис эмчилиги тудулган. Майма аймактыҥ су-кадыкты корыыр системазыныҥ материально-технический базазы тыҥ јаранган. Тургуза ӧйдӧ тударына 440 млн. салковой чыгарылган тӧс эмчиликтиҥ экинчи бӧлӱги тудулат. Вице-спикер онойдо ок тудулатан ӧскӧ дӧ объекттерди адаган.\n«Jе бир канча курч сурактар бар. Темдектезе, чокым оорулардыҥ специалисттери једишпейт, је бис ол јанынаҥ иштеп јадыс. Бӱгӱнги кӱнде медицинаныҥ вузтарында бистиҥ 300 кирези выпускниктерис ӱренет. Олор тергееге јанып келер, иштеер. Онойдо ок Карасукта сотовый колбу, јол јанынаҥ иштеерис. Бисте јурттар ортодо ло јурттар ичинде јолдорды јазаарыныҥ программазы тургузылган», — деп, Наталья Екеева кошкон.\nАчылтада кайралдаштар болгон. Су-кадыкты корыырында профессионал једимдери ле узак јылдарга ак-чек иштегени учун Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла Карасуктагы ФАП-тыҥ баш фельдшери Елена Каральникова, АР-дыҥ Башчызыныҥ Быйанду самаразыла Кызыл-Ӧзӧктӧги врачебный амбулаторияныҥ участковый врачы Лариса Садыкова кайралдаткан.\nӰредӱде једимдери ле школдыҥ јӱрӱминде эрчимдӱ туружып турганы учун Карасуктагы школдыҥ ӱренчиги Анастасия Суховеркова планшетле сыйлаткан. Онойдо ок ФАП-ка материально-технический базазын јарандырарга 50 муҥ салковойдыҥ сертификады берилген.\nФАП-тыҥ ачылтазыла эл-јонды аймактыҥ јааны Евгений Понпа уткыган. «Майма аймакта болуп турган керектер ороон бӱгӱн ӧзӱмдӱ болгонын, јонјӱрӱмдик учурлу объекттердиҥ айалгазы јаранып турганын керелейт. Биске онызы сӱреен учурлу, мен озо ло баштап государствоныҥ јаанына, Президентке оогош јурттарда мындый программаларды бӱдӱреринде эрчимдӱ политиказы учун, онойдо ок АР-дыҥ Башкарузыныҥ председателине ле Башкаруга јаан быйан айдарга турум», — деп, аймактыҥ јааны айткан.\nКӧдӱриҥилӱ ачылтада уткуулын онойдо ок Карасуктагы ФАП-тыҥ баш фельдшери Наталья Алтарыкова айткан. «Мен бу ФАП-та он јыл иштеп келдим. Озо баштап эски турада иштегенис, эмди бисте јаҥы, јаан тура тудулды. Бис мында оору улусты кӧрӱп баштап ийгенис, эл-јон сӱреен сӱӱнип туру. Эл-јон ас та болзо, ары-бери јӱргендер биске база баштанып, болуш алып турулар», — деп, Елена Каральникова кошкон.\nАймактыҥ 684 кижи јуртап јаткан Подгорное јуртыныҥ јаҥы микрорайонында ФАП ачылган. Бу јурттыҥ эл-јоны там ла кӧптӧп туру. Jурт тӧрт километрге чӧйилип барган. ФАП-тыҥ эски туразы туку, 1973 јылда, тудулган. Jаҥы ФАП-ты тударына республиканыҥ бюджединеҥ 7,79 млн. салковой чыгарылган.\nКӧдӱриҥилӱ ачылтада Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева туружып, эл-јонды сӱӱнчилӱ керекле уткыган.\n«Бисте бӱгӱн ырысту кӱн — бис кыска ла ӧйгӧ, јарым јылга, тудулган јаҥы ФАП-ты ачып јадыс. Слердиҥ јуртта ФАП-ты ачып, бис Президенттиҥ Федерал Jуунга эткен Баштанузында эл-јонныҥ јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедери, уч-турултазында калыкты корулаары деп, айткан јакылтазын бӱдӱредис. Бу политиканыҥ јаан учурлу ууламјыларыныҥ бирӱзи — ол су-кадыктыҥ ӧзӱми», —деп, вице-спикер айткан.\nАлтай Республикада бюджеттиҥ кӧп јаны јонјӱрӱмдик бӧлӱкти ӧскӱрерине барат, аймактарда эмчиликтер, јурттарда ФАП-тар, врачебный амбулаториялар, врачтыҥ текши ижиниҥ участокторы ачылат, санитарный авиация ӧзӱм алынат, су-кадыкты корыырыныҥ материально-технический базазы јаранат.\n«Бу ончо иштиҥ уч-турултазында республикада улустыҥ јӱрӱм јӱрери јети јылга узаган, 70 јаштыҥ кемин аштыс. Бис бу ууламјыла мынаҥ да ары иштеерис. 2010 јылдаҥ ала бистиҥ республикада эл-јонныҥ тоозы турумкай ӧзӧт, балдар чыгарында бис Россия Федерацияныҥ беш субъегиниҥ тоозына киредис. Балдар — бистиҥ келер ӧйис, јаҥы ӱйелер јарамыкту айалгада ӧзӧрине ууламјылу иштейдис», — деп, Наталья Екеева уткуулында айткан.\nНаталья Екееваныҥ эзеткениле, медицинада јеткилдештердиҥ кемнеҥ де камааны јок мониторингиниҥ кӧргӱзӱлериле Алтай Республика Россияныҥ су-кадыкты корыырыныҥ системазыныҥ јакшы ӧзӱмдӱ он тергеезиниҥ тоозына кирген. 2017 јылдыҥ јаҥар айында бастырароссиялык јуунда Алтай Республика јонјӱрӱмдик бӧлӱкти једимдӱ ӧскӱрип турган тергеелердиҥ бирӱзи деп темдектелген. РФ-тыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министри Вероника Скворцова Алтай Республиканыҥ Башкарузына су-кадыкты корыырында чыҥдый государственный политиказы учун Быйанду самара табыштырган.\nОноҥ ары кайралдаштар башталган. Су-кадыкты корыырында јаан једимдери, узак јылдарга ак-чек иштегени учун ФАП-тыҥ баш фельдшери Ирина Шелепова, санитарказы Александра Лашутина Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла кайралдаткан.\nӰредӱде једимдери, школдыҥ јӱрӱминде эрчимдӱзи учун сегизинчи класстыҥ ӱренчиги Диана Пушкарева планшетле сыйлаткан. ФАП-ка јаҥы јепселдер аларга 50 муҥ салковойдыҥ сертификады табыштырылган.\nJуулган улустыҥ алдына уткуулду сӧзин аймактыҥ јааны Евгений Понпа айдып, калганчы јылдарда аймакта су-кадыкты корыырында тӧртинчи объект тудулганын эзеткен. Ээчиде база экӱзи, олор Маймада врачтыҥ участогы ла тӧс эмчиликтиҥ экинчи бӧлӱги, тудулат.\n«Подгорное јурт — ол турумкай ӧзӱп турган јурт, ол элбейт, ол Алтайский крайла гранга јетире јаанаары билдирет, онойдо ок эл-јонныҥ тоозы кӧптӧйт. Бу микрорайонго электроот ӧткӱрилген, јуук ӧйдӧ Алтай край јанынаҥ газӧткӱш ӧткӱрилери темдектелет. Микрорайонды јурттыҥ тӧс јериле колбоорго быјыл јайгыда јол јазалар», — деп, аймактыҥ јааны айткан.\n(АР-дыҥ Башкарузыныҥ пресс-службазы)


20.07.2021 - altaicholmon\nГосслужащийлер вакцина тургустырат\nАР-дыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ Аппарадыныҥ ишчилери јаан изӱ айдыҥ 16-чы кӱнинде коронавирус југуш оорудаҥ вакцина тургустырган.\nКурсанттар ченемел алат\nПограничный институттардыҥ кезик курсанттары јайгы иш-практиканы Алтай Республикада ӧдӧт.\n«Режимниҥ» уч-турулталары кӧрӱлген\nРоссияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча пограничный башкартузыныҥ ишчилери Росгвардияныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ бӧлӱктериле кожо «Режим» деп адалган оперативно-профилактикалык иш-керектиҥ тӧс бӧлӱгин ӧткӱрген.\nЈайаандыктыҥ јаркыны јаантайын кожо\n–Тура тудуп салар, агаш отургызар, бала-барка-азыраар – кижиниҥ јӱрӱмде бӱдӱретен тӧс иштери бу деп айдып јат. Сен олорды бӱдӱрип салган ошкожыҥ…\nНиколай Рерихтиҥ 150 јылдыгы — 2024 јылда\nТоолу кӱндер кайра Алтайский крайдыҥ губернаторы Виктор Томенко культураныҥ јарлу ишчизи, билимчи, шиҥжӱчи Владимир Росовло тушташты.\nШоҥкорлор јайымга божодылар\n2018 јылда Тӱндӱк-Осетиядагы таможняда Россиядаҥ јасакты бузуп, 13 шоҥкор-балабандарды апарар деген ченежӱ токтодылган.\nСӱӱнчи ойто ло кӧрӱнди…\nАлтай Республиканыҥ бийиктей турган јурттарыныҥ эл-јоны ас туштап турган ирбистерди фотого согуп турган автомат камераларды тургускан.\nМуниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарыла јуун\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин государственный јаҥныҥ бӱдӱреечи ле муниципал органдарыныҥ башкараачыларыла јуун ӧткӱрген. Јуунда тергеедеги оперативный айалга, онойдо ок национальный ӱлекерлердиҥ ле Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ таҥынаҥ программазыныҥ бӱдӱп турганы керегинде сурактар шӱӱжилген.\nЭкономиканыҥ сурактары кӧрӱлген\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин јаан изӱ айдыҥ 14-чи кӱнинде башкаруныҥ ээчиде јуунын ӧткӱрген. Јуунда јакаандардыҥ алты ла јӧптӧрдиҥ эки ӱлекерлери кӧрӱлген ле јарадылган.


Биле бек болзо, ороон до бек - altaicholmon\nБиле бек болзо, ороон до бек\nАлтай Республиканыҥ эл-јонго јонјӱрӱмдик јеткилдешти бастыра јанынаҥ јетирери аайынча тӧс јеринде кӱӱк айдыҥ 6-чы кӱнинде Билениҥ кӱнине учурлалган «Јылдыҥ билези» деген талалык кӧрӱ-маргаанныҥ очный бӧлӱги кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧтти.\n«Јылдыҥ билези» деген кӧрӱ-маргаанныҥ туружаачылары мынаҥ озо аймактарда ӧткӧн кӧрӱ-маргаандарда эрчимдӱ турушкан. Солун кӧрӱ-маргаанда Горно-Алтайсктаҥ, Чамал, Шабалин, Оҥдой, Кош-Агаш ла Кӧксуу-Оозы аймактардаҥ 10 биле турушты. Олордыҥ кажызы ла «Јиит биле», «Јурт јердиҥ билези», «Кӧп балдарлу биле», «Россияныҥ алтын билези» ле «Биле — чӱм-јаҥныҥ, јаҥжыгулардыҥ коручылы» деп адалган ууламјылардыҥ бирӱзинде туруштылар. Талалык кӧрӱ-маргаанды Алтай Республиканыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозы ла АР-дыҥ эл-јонго јонјӱрӱмдик јеткилдешти бастыра јанынаҥ јетирери аайынча тӧс јери ӧмӧ-јӧмӧ белетеп ӧткӱрди.\nТалалык кӧрӱ-маргаанныҥ тӧс амадузы билениҥ учурын, тоомјызын јондыкта кӧдӱрери. Билелик јадын-јӱрӱмниҥ тӧзӧгӧзин, тазыл-тамырын, чӱм-јаҥжыгуларын, канча-канча ӱйелерге ук-тӧслӧ улалып келген эрјине байлыгын, биледе ада-энениҥ, јаандарыныҥ чындыгын, чегин, карулузын шак ла бу кӧрӱ-маргаанныҥ туружаачылары берилген тӧрт јакылта-ченелте ажыра окылу жюриге ле кӧрӧӧчилерге толо кӧргӱстилер. Баштапкы тур-бӧлӱкте – билеле таныштыру. Мында туружаачылар бойлорыныҥ угы-тӧзи, тарап-таркап барган јаандары, билениҥ једимдери, биледеги канча ӱйеге улалган јаҥжыгулар керегинде солун јетирӱлерле јуулгандарды, онойдо ок окылу жюрини таныштырдылар.\nОноҥ ары экинчи бӧлӱкте туружаачылардыҥ биле, билелик јадын-јӱрӱм керегинде калыктыҥ озодоҥ бери айдып салган кеп сӧстӧрин, табышкактарын, канатту сӧстӧрин билери кӧрӱлди. Нениҥ учун дезе бу ла кеп сӧстӧрдӧ, табышкактарда калыктыҥ ойгор ӱредӱзи, шӱӱлтези салынганын кажы ла биле јакшы билер. Бӱгӱнги кӱнде калык чӱмделгезиниҥ алтын кӧмзӧзиниҥ байлыгын кӧп билелер бала-баркаларына айдып, ол байлыкка тайанып таскадат.\nӰчинчи бӧлӱк «Јадын-јӱрӱминдеги ойгор ӱредӱниҥ јуунтызы» деп адалды. Бу бӧлӱкте туружаачылар бойлорыныҥ билези, текши јилбӱлери, онойдо ок билениҥ кажы ла турчызыныҥ таҥынаҥ јилбӱлери керегинде куучындадылар. Мында текши билениҥ једимдерин керелеген Мактулу грамоталар, дипломдор, Быйанду самаралар солун болды. Кӧрӱ-маргаанда турушкан билелердиҥ кажызы ла бойыныҥ чыккан-ӧскӧн јеринде, аймак, республика кеминде ӧткӧн маргаандарда улай ла эрчимдӱ туружып тургандары шак ла бу бӧлӱкте кӧргӱзилди. Кӧрӱ-маргаанда билелер балдарыла, баркаларыла турушканы јарамыкту. Ада-эне балдарын оогоштоҥ ала мынайда таскадып јатканы база ӱредӱ, таскамал ине.\nТӧртинчи бӧлӱк – айылга берилген јакылта јайаандык ууламјылу болды. Кажы ла биле бойыныҥ чӱмдемел ижин белетеп алган болуптыр. Мында билелер јайаан јайалталарын, кокыр-каткызын, кожоҥын, бијезин бийик кеминде кӧргӱстилер. Анчада ла алтай албатыныҥ кӱндӱзегиле, кӱӱнзегиле, келген улусты бар-јогыла кӱндӱӱлериле колбулу чӱм-јаҥы јуулгандарга јилбилӱ болды.\nЈаскы јараш кӱнде билелерди олордыҥ каруулу ла јакшынак кӧдӱриҥизинде јӧмӧӧргӧ, кӱӱн-санаазын кӧдӱрерге, ачык ла једимдӱ јол кӱӱнзеер амадула Алтай Республиканыҥ нерелӱ артизи Эмиль Толкочеков ло «Беловодье» деген албаты ӧмӧлиги келдилер. Артисттер ӧзӧккӧ табарар бир канча јараш кожоҥдорын сыйлады. Олор јуулган билелерге мындый ла нак, ӧмӧркӧк лӧ аргалу-чакту, ырысту болзын деп кӱӱнзедилер. Кажы ла биле угы-тӧзиле, јаҥдаган јаҥыла, јаҥжыгуларыла байлык болгонын олор база темдектедилер.\n«Јылдыҥ билези» кӧрӱ-маргаанныҥ туружаачыларыныҥ јайаандык ижин окылу жюри ајарулу кӧрӱп баалады. Окылу жюриде Алтай Республиканыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозыныҥ, республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ совединиҥ Ассоциациязыныҥ, Россияныҥ балдарыныҥ фондыныҥ Алтайдагы талалык бӧлӱгиниҥ, «Алтайдыҥ Чолмоны» ла «Звезда Алтая» республикан газеттердиҥ чыгартулу улузы болгон, «Россия-24 «Эл Алтай» телеканал эрчимдӱ иштеди.\nКандый ла кӧрӱ-маргаанда јолду јеҥӱчилдердиҥ ады-јолдоры адалатан јакшынак јаҥжыгу бар ине. Айдарда, бу да «Јылдыҥ билези» кӧрӱ-маргаанда башка-башка ууламјылар аайынча јеҥӱчил билелердиҥ ады-јолдоры адалды. Онойып, «Јиит биле» деген ууламјыда јеҥӱ Шабалин аймактаҥ Аткыр ла Евгения Мендешевтердиҥ билезине келишти. «Јурт јердиҥ билези» ууламјыда эҥ артыгы болуп Оҥдой аймактаҥ Сергей ле Оксана Зубакиндердиҥ билези адалды. Шабалин аймактаҥ Павел ле Эльвира Шагаевтердиҥ билези, Кош-Агаш аймактаҥ Василий ле Любовь Мудаевтердиҥ билези «Биле – чӱм-јаҥныҥ, јаҥжыгулардыҥ коручылы» деген ууламјыда јеҥӱчилдер болуп чыктылар. «Россияныҥ алтын билези» деп ууламјыда јеҥӱчилдер Исак Демидович ле Салбан-Антонида Манхыновна Саблаковтордыҥ билези, «Кӧп балдарлу биле» деп ууламјыда Кош-Агаш аймактаҥ Сержан ла Акгуль Малсаковтордыҥ билези јеҥӱчил болуп чыкты.\nРеспубликан кӧрӱ-маргаанныҥ ончо туружаачыларына Быйанду самаралар, кереес сыйлар табыштырылды.\nКӧрӱ-маргаанда эрчимдӱ, акту кӱӱндеринеҥ турушкан кажы ла биле бойын эҥ ле нак, ачык-јарык, кокырчы ла быжу, чындык деп кӧргӱстилер. Олордыҥ кажызынаҥ ла јаҥы айыл-јурт тудуп, баштапкы алтамдарын эдип јаткан билелерге јозок алгадый ырысту учурал болды. Биледе амыр-энчӱ, токыналу айалга болзо, бала-барка да су-кадык, ачык-јарык кӱӱн-санаалу болуп ӧзӧр. Ада-энези эптӱ-јӧптӱ, бой-бойын тооп, сӧзин-эрмегин угужып, учураган уур-кӱчтерге туйуксынбас, ичкери ле барза, биле бек болор. Биле ол шибее, бала-барказын ыжыктап, ырысла-сӱӱшле курчаган јараш ла јаан телекей деп айдарга јараар. Биледе токынал болзо, ороондо до токынал, амыр-энчӱ деген эрмекте тереҥ учур бар деп, ӧткӧн билелик байрам јарт кереледи.\n«Јылдыҥ билези» деген республикан кӧрӱ-маргаанныҥ «Россияныҥ алтын билези» деген ууламјызында јеҥӱчил болуп Кош-Агаш аймактаҥ Исак Демидович ле Салбан-Антонина Манхыновна Саблаковтордыҥ билези чыкканы керегинде ӧрӧ айдылып калган.\nТалалык кӧрӱ-маргаанныҥ «Россияныҥ алтын билези» деген ууламјызында бежен јылдаҥ ажыра амыр-энчӱ јуртап, бала-барказын чыдадып, эл-јонныҥ тоозына кошкон тоомјылу билелер кирет.\nАды-јолы јарлу, ороонныҥ канча-канча бийик кайралдарыла, Мактыҥ грамоталарыла јолду кайралдаткан Исак Демидович ле Эне-Герой Салбан-Антонина Манхыновна алтан бир јыл эзен-амыр јуртап, он балазын эки алаканныҥ кырына экчеп чыдаткан. Бу биле бойыныҥ эрјине тойын темдектеген эди. Јон ортодо јаан тоомјыда Саблаковтордыҥ билези 2018 јылда ороонныҥ бийик кайралыла «За любовь и верность» деген медалиле кайралдаткан.\nТӧӧлӧс сӧӧктӱ Исак Демидович 1928 јылдыҥ, тогузон эки јажына барып јат. Алкы бойы јаан ла нак билениҥ јааны, бала-барказыныҥ ортозында баш болуп отурат. Эш-нӧкӧри Салбан-Антонина Манхыновна кыпчак сӧӧктӱ, 1936 јылдыҥ, сегизен ӱч јажына барып јат. Ол кыпчак сӧӧктӱ Маныкы Тадыровтыҥ ла тоҥжаан сӧӧктӱ Мама Одорованыҥ кызы. Кожо чыккан акалары Јӧӧжӧ лӧ Шӱӱјиҥ, эјелери Анастасия ла Маҥба. Олордыҥ кажызы ла айыл-јуртту, бала-баркалу, мал-ашту калыҥ јурт-уйа.\nСаблаковтордыҥ јаан ла нак билезинде ада-энези балдарын оогоштоҥ ло ала ишке таскаткан. Байа мынызы уул баланыҥ, онызы кыс баланыҥ ижи деп качан да ылгабайтан. Тӧп, чыйрак уулдары, темдектезе, кӧктӧнӧр, ийнектерди саар, кыстары дезе атка чыккан устар, кажаан-чеденниҥ ӧтӧгин казар, ӱйген ӧӧрӧр, тӱк сабаар, кийис базар, јуурканды, кеп-кийимди кӧктӧӧр. Айылдыҥ ичинде иште, онойдо ок тышкары кату-кабыр иште, малды азыраар, кабырар, тӧрӧдӧр иште ле оноҥ до ӧскӧзинде ада-энезиниҥ берген таскамалын, ӱредӱзин балдары бӱгӱнги кӱнде бойлорыныҥ билелеринде улалтат. Ада-энезиниҥ ырызы балдарында.\nБу билениҥ бала-барказы, кӱйӱлери, келиндери калыктыҥ чӱм-јаҥын, калык чӱмделгезин сӱреен јакшы билер. Олор республика, аймак, јурт кеминде ӧдӱп турган байрамдардыҥ, кӧрӱ-маргаандардыҥ эрчимдӱ туружаачылары. Бойыныҥ ӧйинде Исак Демидович ле Салбан-Антонина Манхыновна бала-барказыла кожо Эл-Ойындардыҥ эрчимдӱ туружаачызы болгонын «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ ишчилери јылу сӧстӧрлӧ эзеттилер. Саблаковтордыҥ је ле деген ар-јӧӧжӧзиле јык эткен кийис айлынаҥ айылчылар айрылбайтан. Аскан казаны изӱ, элкем-телкем ээлери кӱндӱзек, јалакай болгоны кӧп улустыҥ санаазында артып калганы база балдарыныҥ, баркаларыныҥ ичкери јолына ине.\nСаблаковтордыҥ калыҥ јуртында бала-барказы јурт ээлемде, мал ижинде озочылдар. Бу јаан биледе балдарыныҥ ончозына јуугы – Алтай Республиканыҥ јурт ээлеминиҥ нерелӱ ишчилери. «Республиканыҥ алтын кӧмзӧзи» деген ат-јолло шак ла Саблаковтордыҥ калыҥ јуртын адаарга јараар.\nОлордыҥ билезинде беш уул, беш кыс. Јаан уулы Александр Исакович амырап калган. Эки кызы Ульяна ла Милана билелерлӱ, балдарлу. Владимир Исакович, Евгений Исакович, Менкуш Исакович Алтай Республиканыҥ јурт ээлеминиҥ нерелӱ ишчилери. Эҥ кичӱ карындажы Кӱндӱ Исакович. Олордыҥ кажызы ла билелерлӱ, бала-баркаларлу, мал-ашту, республикада тоомјылу билелердиҥ тоозында.\nИсак Демидовичтиҥ ле Салбан-Антонина Манхыновнаныҥ кыстарыныҥ эҥ јааны Светлана Исаковна (Енчинова) амырап калган, беш балазы айыл-јуртту, балдарлу. Агунай Исаковна (барган јурты Малчановтор), эки балалу. Арина Исаковна (Чӱрекенова) билелӱ, беш балалу, балдары билелерлӱ, балдарлу. Светлана Исаковна (Сергеева) одус јылдаҥ ажыра мал ижинде иштеп јат. Эки уулду, билелерлӱ. Кыстардыҥ эҥ оогожы Айдыҥ Исаковна (Дибесова) билелӱ, тӧрт баланыҥ кару энези.\nСаблаковтордыҥ бала-барказы, эл-тӧрӧӧни јер-Алтайды ӧткӧн. Балдарыныҥ кажызыныҥ ла билезин, бала-барказын, кем кайда иштеп эмезе ӱренип турганын ончозын элбеде бичизе, таҥынаҥ јилбилӱ бичик болорында алаҥзу јок. Айса болзо, јуук ӧйдӧ баркаларыныҥ бир-бирӱзи угы-тӧзи, јаандары, таадазы, јааназы керегинде бичиир ле болор.\n«Јылдыҥ билези» деген талалык кӧрӱ-маргаанга Салбан-Антонина Манхыновна бала-барказыла кожо келген. Јол ыраак та болзо, ӧрӧкӧн кӱчсинбей, бала-барказыныҥ јолын баштап јӱрди. Олор дезе энезин колдыҥ бажына алып јӱредилер. Билениҥ јааны, айылдыҥ ээзи Исак Демидович айылда арткан. Энезин, јааназын ыраак ла каруулу јолго уулы Менкуш Исаковичтиҥ билези, эш-нӧкӧри Ырысту Николаевна, уулдары Шуну (медколледжте ӱренет), ортон уулы Ажу 9-чы класстыҥ ӱренчиги тайгада малын кӧрӱп арткан, кичӱзи Демид (школдо ӱренет), Светлана Исаковна ла унуктары Эвелина, Эрмек, Арина Исаковнаныҥ барказы Байана ӱйдешти.\nЭре-Чуйдаҥ амадап келген Саблаковтордыҥ билезиниҥ сӱрлӱзин! Ончозы алтай кебин кийген, кожоҥдогон, јаҥарлаган, ойногон-каткырган. Бу биледе кажызы ла ус ине, айдарда, кийген кептерин де бойлоры кееркедип кӧктӧгӧни јаан учурлу јайаан иш деп айдар керек. Бот, мындый солун биле келип, кӧрӱ-маргаанда турушканы оморкодулу. «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ кычыраачыларыныҥ адынаҥ бу јаан ла нак билеге амыр-энчӱ, бек су-кадык, ичкери јаан ла ачык јол кӱӱнзейли.


Экономиканыҥ бӧлӱгинде тӧс ууламјы болуп артат - altaicholmon\nБистиҥ тергеениҥ агропромышленный комплексиниҥ ишчилери бойлорыныҥ байрамын јаҥжыкканы аайынча ӱлӱрген айдыҥ башталганында темдектейт. Удабас Горно-Алтайскта ого учурлай кӧдӱриҥилӱ јуун ӧдӧр. Алтай Республиканыҥ экономиказыныҥ бӧлӱгинде ол тӧс ууламјылардыҥ бирӱзи болуп јат. Республиканыҥ эл-јоныныҥ 70 проценти јурт јерде јадат. Бу ээлем олордыҥ јадын-јӱрӱминиҥ тӧс ууламјызы ла кирелте алып турган сок јаҥыс јери болуп јат деп айдар керек. Тургуза ӧйдӧ Алтай Республикада бежен алты муҥга шыдар таҥынаҥ ээлем иштеп јат.\nБистиҥ ороондо «Јурт ээлемди ӧскӱрери ле оноҥ иштеп алып турган продукцияныҥ рыногын ууламјылап апарары аайынча» госпрограмма бар. Товар эдеечилер бу программа аайынча государстводоҥ болуш алып јадылар. АПК-ныҥ ишчилерине гранттар, субсидиялар берилет. Бюджет ортодогы трансферттер дезе тӧртӧннӧҥ ажыра ууламјылар аайынча чыгарылат. Республиканыҥ АПК-зын ла јурт јерлерди ӧскӱрерге калганчы ӱч јылдыҥ туркунына 1,7 миллиард салковой акча тузаланылган. Бу керектерге федерал ла республикан бюджеттердеҥ 1,3 ле 0,4 миллиард салковой чыгарылган.\n«Фермерлерди јӧмӧйтӧн системаны тӧзӧӧри, јурт јерлердиҥ кооператорлорыныҥ ижин ӧскӱрери» деген национальный ӱлекерди јӧмӧӧр амадула јурт ээлемниҥ беш потребительский кооперативи тӧзӧлгӧн, бу кооперативтерге јаҥыдаҥ ишке јӱс одус эки кижи алылган, ӱзеери јирме беш иштеер јер, фермерлердиҥ јирме ӱч хозяйствозы тӧзӧлгӧн. Тергееде кичӱ бӱдӱмдӱ ээлемдерди ӧскӱрерге «Билелик фермалар», «Агростартап» деген ууламјылар база једимдӱ иштеп јат. «Јурт ээлемниҥ потребительский кооперативтериниҥ материально-технический базаларын ӧскӱрери» деп адалган ууламјы база бар. Олорго 115,4 миллион салковойго турар болуш јетирилген.\nАгропромышленный комплексти јаҥыртары јанынаҥ элбек кемдӱ иштер ӧткӱрилет. Калганчы ӱч јылдыҥ туркунына ого 400 миллион салковойго шыдар акча чыгарылган. Бу акчага башка-башка бӱдӱмдӱ 441 техника ла ӧскӧ дӧ керектӱ јазалдар алылган.\nТергеениҥ фермер ле крестьян ээлемдерин ӱрен ашла јеткилдеерге аҥылу тӧс јер тӧзӧлгӧн. Тургуза ӧйдӧ андый ээлем Кӧксуу-Оозы аймакта А. Ф. Карякинниҥ хозяйствозында једимдӱ иштеп јат. Бу аргачыныҥ ээлеминиҥ цехтерине бир ле уунда беш муҥ тоннадаҥ ажыра ӱрен аш урулат.\nЈурт јерде јаткан улустыҥ јадын-јӱрӱмин јарандырарына база јаан ајару эдилет. Калганчы ӱч јылдыҥ туркунына јонјӱрӱмдик ууламјылу тӧртӧн объект тудулган. Сыраҥай чокымдап айтса, ишке физкультураныҥ ла спорттыҥ 29 площадказы, футболго тазыктырынар бир јалаҥ, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына учурлалган 7 кереес тудулып табыштырылган.\nБу ла ууламјыла Шабалин јуртта культураныҥ ла амыраарыныҥ паркы јаҥыртылган, Чамал аймакта Бешпелтир јуртта улустыҥ амырайтан јери тудулган, Кӧксуу-Оозындагы ла Ӱстиги-Оймондогы јурт јеезелерде дезе оромдордо јарыткышту столмолор тургузылган. Республиканыҥ аймактарында јирме бир километр јерде суу ӧткӱрер јазалдар салылган, јурт јерлерде јаткан улустыҥ тоозынаҥ 66 билеге јадын-јӱрӱминиҥ айалгаларын јарандырарга болуш јетирилген.\nБисте анайда ок «Алтай Республиканыҥ 2020-2024 јылдарга јетире јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминиҥ таҥынаҥ программазы» бар. Оны Россия Федерацияныҥ башкарузы јӧптӧгӧн. Бу программа аайынча сӱт иштеп алар фермалар тӧзӧлӧт лӧ сӱттеҥ иштеп алып турган аш-курсакты белетеер цехтер тудулат. Бу ууламјы аайынча Майма аймакта «Майма-Сӱт» деген ООО-ныҥ, Кӧксуу-Оозы аймакта Абайдагы СПК-ныҥ, Шабалин аймакта Чаргыдагы сарју ла сыр эдип турган заводтыҥ цехтеринде јаан јаҥыртулар эдилген. Олордо сӱттеҥ чыҥдый аш-курсак белетеер эмдиги ӧйдиҥ эдим-јазалдары тургузылган. Ӧрӧлӧй адалган предприятиелер республиканыҥ саду ӧткӱрип турган организацияларын ла ӱредӱниҥ бӧлӱгиниҥ учреждениелерин чыҥдыйы бийик аш-курсакла толо јеткилдейт.\nБӱгӱнги кӱнде республиканыҥ јурт ээлеминде башка-башка бӱдӱмдӱ 113 предприятие, 1300-теҥ ажыра крестьян ла фермер хозяйстволор ло таҥынаҥ улустыҥ 58 муҥнаҥ ажыра кооперативтери иштеп јат. Олорго чыгарылып турган бюджеттиҥ ассигнованиезиниҥ кеми 2020 јылда 832345 муҥ салковойго јеткен. Јурт јерлерде јаткан улустыҥ тӧс ижи мал-ашла колбулу. Мал-аштыҥ тын тоозыныҥ 54 проценти республикада таҥынаҥ ээлемдерде, 32 проценти крестьян ла фермер ээлемдерде, 14 проценти јурт ээлемниҥ ӧскӧ организацияларында ӧскӱрилет. Олордыҥ тӧс бӱдӱмдерин алып кӧрзӧ, јоон малдыҥ текши тоозы бисте быјыл 206,5 муҥ, койлордыҥ ла эчкилердиҥ тоозы 378,9 муҥ, јылкы малдыҥ тоозы 104,9 муҥ, аҥадардыҥ тоозы 57,5 муҥ тынга шыдарлашкан.\nТергееде малдыҥ угын јарандырар тогус завод иштеп јат. Крестьян ла фермер ээлемдер јаан ајаруны анайда ок сӱттеҥир укту уйлар ӧскӱрерине эдип јат деп мынаҥ ӧрӧлӧй айткан эдис. Бу ууламјыда тӧс ишти таҥынаҥ хозяйстволор (81%) апарып јат. Сӱт саап аларын јурт ээлемниҥ организациялары 11, крестьян ла фермер ээлемдер 8 проценттерге јеткилдейт. Бӱгӱнги кӱнде республикада сӱт иштеп алар ишти 32 ферма бӱдӱрет. Тургуза ӧйдӧ тергеениҥ јурт ээлемине 1154,2 гектар јер кирип јат. Кыралап, ӱрен аш отургызып турган јериниҥ текши кеми 133,5 муҥ гектар. Кӧп јылдарга ӧзӧр ӧзӱмдер 0,518 муҥ гектар јерде ӧскӱрилет. Чабындарыныҥ кеми — 93,7 муҥ гектар. Јурт ээлемниҥ мал-ажы 924,3 муҥ гектар јерде одорлоп јат. Быјыл 1,25 тонна картошко ло 0,57 тонна маала ажы јуунадылган.\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозы фермер ле крестьян ӧмӧликтерди, таҥынаҥ аргачыларды јаҥы эдим-јазалдарла, техникала јеткилдеерине база јаан ајару эдет. Бу ууламјыда бӱдӱрип турган иштердиҥ аайын тоолор ажыра кӧрӱп ийер арга бар. Темдектезе, 2015-2020 јылдарда јурт јерде иштеп турган ээлемдерге болуш эдип текши тооло 1114 техника алылган, ол тоодо башка-башка бӱдӱмдӱ 266 трактор, аш јуунадар 6, азырал јуунадар 17 комбайн, 134 пресс-подборщик, сенаж белетеер 14 комплекс, аш ӱрендеер 29 комплекс, башка-башка бӱдӱмдӱ 25 кӧлӱк, ӱзеери тузаланатан 662 эдим-јазал — бу бастыра техника 700,98 миллион салковой акчага алылган.\nКичӱ бӱдӱмдӱ ээлемдер\n2020 јылда тергееде «Алтай Республикада мал-ашты ӧскӱрериниҥ фермалары» деген ууламјы аайынча конкурс јарлалып, ого талдаштар ӧткӱрилген. Бу керекке 47045,8 муҥ салковой акча чыгарылган. Федерал ла республикан бюджеттердеҥ 34931,5 ле 12114,3 муҥ салковой тузаланылган. Анайда ок программада турушкан фермерлер бу керек-јаракка таҥынаҥ бойлоры 11761,5 муҥ салковой кӧчӱрген. Конкурс аайынча ӧткӧн талдаштарда финалга он сегис ээлем чыккан. Олорго акчазыныҥ кеми эки миллион алты јӱс он ӱч муҥга шыдар гранттар тӧлӧлгӧн. Бу акчала фермерлер јурт ээлемге керектӱ техника ла эдим-јазалдар алгандар.\n«Керегин баштап јаткан фермер» деген программа аайынча 27777,1 муҥ салковой чыгарылган. Бу ууламјыла ӧткӧн конкурста адакыда финалга он эки ээлем чыккан ла олор јеҥӱчилдер деп јарлалган. Олор сыйга анайда ок гранттар (2314,8 муҥ) алган. Фермерлер оны баштапкы учуралда чылап ок техника ла эдим-јазалдар аларына тузалангандар. Ӧткӧн јылда јурт ээлемниҥ потребительский кооперативтерине база јаан болуш эдилген. Олорго материально-технический базазын тыҥыдарга текши тооло 36963,6 муҥ салковой акча-манат чыгарылган. Бу керекке федерал ла республикан бюджеттердиҥ, таҥынаҥ аргачылардыҥ бойлорыныҥ акчазы тузаланылган.\nАкчала гранттар алган потребительский кооперативтердиҥ јеҥӱчилдери анайда ок конкурс ажыра јарталган. Олор ортодо ӧткӧн мӧрӧйдӧ јеҥӱни мындый кооперативтер алган:\n— «Бичиктӱ-Боом» деп СППК (Оҥдой аймак). Ол 5850 муҥ салковойло кайрадаткан. Фермерлер бу акчаны эт иштеп алар эдим-јазал ла техника аларына тузаланган. Олор эттеҥ башка-башка бӱдӱмдӱ аш-курсак белетеп јат. Бу кооператив јыл туркунына 98 тоннага шыдар продукция эдип чыгарат.\n— «Чамалдыҥ ӧзӱми» деп СППК (Чамал аймак). Бу кооператив конкурста 17248 муҥ салковой акча ойноп алган. Кооператив јербойыныҥ малыныҥ эдинеҥ башка-башка бӱдӱмдӱ чыҥдый колбасалар эдип чыгарат. СППК Эликманар јуртта мал сойор цех туткан. Мында бир сменаныҥ туркунына 15 тыннаҥ ас эмес мал сойылып, этке табыштырылат. «Чамалдыҥ ӧзӱми» јыл туркунына эттеҥ 167 тонна продукция эдип чыгарат.\n— «Алтайэт» деп СППК (Майма аймак). Бу кооперативтиҥ фермерлери грантка ойноп алган 13865 муҥ салковой акчаны анайда ок эт иштеп алар эдим-јазалдар аларына тузаланган. Эрчимдӱ иштӱ бу кооперативтиҥ тоозына «Эттеҥ продукция иштеп алар Горно-Алтайский завод» деген ООО база кирет. Алтай Республикада ол элбеде јарланган завод болуп јат.\n«Агростартап» деген ууламјы керегинде мынаҥ ӧрӧлӧй база айдылган эди. Ол јурт ээлемниҥ ишчилерин гранттарла база јӧмӧйт. Крестьян ла фермер хозяйстволорго бу ууламјы аайынча 41272,4 муҥ салковой чыгарылган. Фермерлер федерал бюджеттеҥ 40859,7 муҥ салковой, республикан бюджеттеҥ дезе 412,7 муҥ салковой акча алгандар.\nЈурт јерлерди ӧскӱрер программа\n«Јурт јерлерди ӧскӱрер» деген государственный программаны Алтай Республиканыҥ башкарузы 2019 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 26-чы кӱнинде јӧптӧгӧн. Ӧткӧн јылда тергеениҥ јурт ээлем аайынча министерствозы бу программада темдектелген иштерди толо кеминде бӱдӱрген. Бу ууламјы аайынча бастыра 208,6 миллион салковой акча тузаланылган. Ого акчаны федерал, республикан ла јербойындагы бюджеттер чыгарган. Программаны бӱдӱрерге анайда ок бюджетте эмес акча-манат база тузаланылган.\nБу ууламјы јанынаҥ иштер тӧрт башка подпрограмма аайынча ӧткӧн. Тӧс ајару јурт јерде јаткан эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ айалгаларын јарандырары аайынча иштерге эдилген. Бу керектерге 29,9 миллион салковой чыгарылган. Мынча кире акчала 2658 квадрат метр кемдӱ јаҥы туралар тудар ла одус јети билениҥ (145 кижи) јадатан айалгаларын јарандырар арга бар.\n«Јурт јерлерди ӧскӱрер» госпрограммада јурт јерлерди суула јеткилдеерине база јаан ајару эдилет. Бу ууламјы аайынча 11,39 километр јерде суу агызатан јазалдар салылган. Кезик јерлерде трубалар ойто јаҥыдаҥ чыныкталып јазалган. Темдектезе, андый иштер Оҥдой аймакта Кӱпчеген, Кан-Оозы аймакта Моты-Оозы, Улаган аймакта Акташ јурттарда ӧткӧн. Чамал јуртта Аэродром деп адалган микрорайондо мындый иштер база ӧткӱрилген.\nЈурт јерлердиҥ ичин ле тыштын јарандырар иштерге 27,4 миллион салковой акча тузаланылган. Ол аайынча ӧткӧн јылда конкурс ӧткӧн лӧ анда јирме алты ӱлекер јеҥӱ алган. Бу ӱлекер аайынча республикада спорттыҥ 18 площадказы чыныкталган, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго учурлай тургузылган бир кереес јазалган, культураныҥ ла амыраарыныҥ бир паркы ачылган ла бир оромго тӱнде јарыдатан электроот ӧткӱрилген.\nРеспубликаныҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминиҥ таҥынаҥ программазы\nБу программа аайынча сӱттеҥир укту уйлар тудар фермалар тӧзӧӧргӧ, сӱттеҥ башка-башка бӱдӱмдӱ аш-курсак белетеер аҥылу цехтер ачарга кеми 73 миллион 484,9 муҥ салковой акчага турар субсидия чыгарылган.\nАлтай Республиканыҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминиҥ программазы аайынча тӧрт јылга темдектелген иштерди јурт ээлемниҥ министерствозы толо кеминде бӱдӱрет. Ӧткӧн јылда бу иштер канайда бӱткенин чокым темдектер ле тоолор ажыра кӧрӱп ийер арга бар. Темдектезе, Чой аймакта Киска јуртта эки јӱс саар уй тудуп ӧскӱрер ферма тӧзӧӧргӧ «Ташта» ООО-го 42,3 миллион салковой акча чыгарылган. Бу ӱлекер толо кеминде бӱдӱп, ичкери јол алынза, ого бу обществоныҥ инвесторлоры ӱзеери база 27 миллион салковой акча чыгарарга молјонгон. Мында анайда ок јаҥыдаҥ јирме ӱч иштеер јер ачылар. Уй саар ферманыҥ тудум иштери 2021 јылдыҥ јаҥар айында тӱгенер учурлу.\n«Майма-Сӱт» ООО-го 42,3 миллион салковой чыгарылган. Ол бу акчала сӱттеҥ аш-курсак белетеер цехке јаҥы эдим-јазалдар аларга белетенет. Сӱттеҥ аш-курсак белетеер иштерге «Майма-Сӱттиҥ» инвесторлоры бойлорыныҥ акчазын база тузаланарга туру. Ӧрӧги адалган ООО-лор бу акчаларды мӧрӧйдӧ туружала, ойноп алгандар. Акча анайда ок бир канча јаан ӱлекерди тургузарга база чыгарылган. Чыгарылган акча Шабалин аймакта балдардыҥ Чаргы јурттагы садигиниҥ, школыныҥ, суу ӧткӱрер јазалыныҥ, Кош-Агаш аймакта Беляши јурттыҥ школыныҥ, Чой аймакта Кара-Кӧпши јурттыҥ суу агызар сетьтериниҥ, балдардыҥ садигиниҥ, культураныҥ туразын тудар проектно-сметный документтериниҥ ӱлекерлерин тургузарына тузаланылар. Бу ӱлекерлер аайынча кезик иштер тӱгенип калган. Је келер ӧйдӧ бӱдӱретен иштер база бар деп айдар керек.\nРеспубликаныҥ 2020-2024 јылдарга јетире тургузылган јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминиҥ таҥынаҥ программазы аайынча јаҥы ӱлекерлер 2021 јылга база тургузылат. Бу иштерди Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозы ууламјылап апарат.\nАзырал белетеери тӱгенип јат\nРеспубликаныҥ крестьян ла фермер ээлемдери, кооперативтери ле таҥынаҥ аргачылары 380, 5 муҥ тын мал кыштадарга белетенет. Мынча кире мал-ашты корон соокту кыштаҥ ӧҥ чыгарарга 177 муҥ тонна азырал белетеп алар некелтелер туруп јат. Быјыл азырал белетееринде ле аш јуунадарында бастыра 1118 трактор, башка-башка бӱдӱмдӱ 18 комбайн тузаланылган. Сенаж белетеерине јалаҥдарга 15 комплекс техника чыгарылган.\nӦлӧҥ ӧскӱрерине, азырал белетеерине ле аш јуунадарына быјыл ай-кӱн јакшы камаанын јетирген деп айдар керек. Республиканыҥ фермерлери ӧлӧҥ белетеер ишке јаан изӱ айдыҥ башталганында чыккандар. Тургуза ӧйдӧ бу каруулу кампания Турачак, Чой ло Чамал аймактарда тӱгенип калган. Азырал белетеер иштер арткан муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ учына јууктап келген. Ӱлӱрген айдыҥ сегизинчи кӱнине јетире тергеениҥ товар эдеечилери јаҥыс ла кӧп јылдарга ӧзӧр ӧлӧҥдӧрди 164 муҥ гектар јерде чабып салгандар. Бу ӧйгӧ јетире 268 муҥ тонна ӧлӧҥ, 52 тонна сенаж, 16 тонна силос ло 1,3 тонна салам белетелген.\nЈурт ээлемниҥ ишчилери анайда ок аштыҥ культураларын јуундар каруулу кампанияны база тӱгезип јадылар. Ӱлӱрген айдыҥ сегизинчи кӱнине јетире аш 68 гектар јерде согулган ла 11 тонна аш јуунадылып белетелген. Келип јаткан кышты једимдӱ ӧдӱп чыгарга тергеениҥ бойында белетелген азырал јетпестеҥ де айабас. Мындый айалгаларда фермерлер ле аргачылар бӱгӱнги кӱнде коштой јаткан тергеелердеҥ аштыҥ фуражын ла кату азыралды тартарын јеткилдеп јадылар. Ӱлӱрген айдыҥ сегизинчи кӱнине јетире республикага туура јерлердеҥ 7,7 муҥ тонна кату азырал ла аштыҥ 865 тонна фуражы тартылган. Јурт ээлемниҥ ишчилери, алдындагы ла јылдарда чылап ок, быјылгы каштаҥ ӧҥ чыгар деген ижемјилер бар.\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлем министерствозыныҥ јетирӱ-справказы аайынча белетелген


Президентис, орооныс учун оморкойдыс - altaicholmon\nПрезидентис, орооныс учун оморкойдыс\nАР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников:\n—РФ-тыҥ Президенти Владимир Путинниҥ инаугурациязында турушканым јаан тоомјылу керек деп бодойдым.\nАнда бистиҥ национальный лидердиҥ куучынын угуп, калганчы ӧйлӧрдӧ болгон бастыра иш-керектерди ле једимдерди эске алып, Владимир Владимирович чындап та тыҥ лидер деп чикезинче айдар аргам бар. Ол бойы албатынаҥ чыккан, ол учун кӧгӱс-јӱрегиле оорыйт, бастыра јӱрӱмин Россияныҥ ӧзӱмине учурлаган. Бу иш-керегин ол оноҥ до ары улалтар.\nПрезиденттиҥ бастыра телекейге јарлалган сӧстӧринде бистиҥ улу ороонныҥ албаты-јонына чындык болгоны јарт айдылган. Россияныҥ ийде-кӱчин тыҥыдарга, оныҥ ӧзӱмин эрчимделтерге, ороонныҥ албатызы ого эткен бӱдӱмјиге турарга, ол чындап та бастыра ийде-кӱчин берер.\nJаан текшинациональный иш-амадулар ла кӱнӱҥ сайынгы курч сурактар ортодо колбу бар болорын Владимир Владимирович аҥылап темдектеген. Онызы ороонныҥ башкараачызы бистиҥ телкем орооныстыҥ кажы ла кижизиниҥ айтканын угуп ла ундыбай јӱргенин, кажы ла кижи јаан учурлузын ајаруда тудуп турганын керелейт.\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин:\n—Владимир Путин РФ-тыҥ Президентиниҥ јамызына киргенине учурлалган кӧдӱриҥини телекейлик кеминде јондык-политический керек деп айдарга јараар.\nБистиҥ ойгор албаты ороонды тӧртинчи катап башкарып јаткан Владимир Путинниҥ шылтузында Россия телекей кеминде ийде-кӱчтӱ, озочыл ороон болуп калганын јакшы оҥдоп јат.\nОрооныс бу кӱндерде ӧзӱмниҥ јаҥы бӧлӱгине кирип јат. Президент инаугурацияда јадын-јӱрӱмниҥ бастыра бӧлӱктеринде ичкерлеш болоры, тӧс ууламјы јаҥыртуларга эдилери керегинде чокым айткан. Ичкери ӧзӱм кажы ла кижинеҥ, ол кайда иштеп турганынаҥ, кандый укту ла мӱргӱӱл јаҥду болгонынаҥ, кандый партияны јӧмӧп јӱргенинеҥ камаан јогынаҥ, камаанду болор деп бодойдым.\nМеге анчада ла бистиҥ ороонныҥ јаражы ла ийде-кӱчи оныҥ аҥылузында ла бирлик болгонында, бойыстыҥ јилбӱлеристи корып аларына ӱренип алганыста, Тӧрӧлис учун оморкудуны орныктырганыста, бистиҥ јаҥжыккан байлыктарыста ла једимдеристи бӱгӱн чеберлеп, ичкери ӧзӱмниҥ јолыла оноҥ ары барар керек деп айтканы сӱрекей јараган.\nБистиҥ ороонго учурлай ӧмӧ-јӧмӧ иштеерис, нениҥ учун дезе бӱгӱнгидий Россиядый Тӧрӧлис бисте јок ло база качан да болбос.\nФедерация Совединиҥ турчызы Татьяна Гигель:\n—Ӱнбереечилердиҥ 80 процент кирези ӱндерин РФ-тыҥ Президентиниҥ талдаштары ӧйинде Владимир Путин учун бергени ого бӱдӱмји јаан болгонын керелейт.\nОроонныҥ башчызыныҥ инаугурацияда куучынында телекей ичинде амыр-энчӱ болорын ла орооныстыҥ албатызыныҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйы бийиктеерин јеткилдеери керегинде айтканы тӧс шӱӱлте болуп темдектелген.\nӰнбереечилерим меге инаугурацияны кӧргӧнис деп аткарган sms-јетирӱлери јаан учурлу. Олор бойыныҥ орооны, Президенти учун оморкоп турганын бичиген.\n«Шабалин аймак» МО-ныҥ јааны Эрчим Сарбашев:\n—Инаугурация — јаан учурлу керек. Бӱгӱн анаҥ јаҥы политикалык ӧй-бӧлӱк, јаҥы јаҥыртуларды ла јаан учурлу јӧптӧрди сакыыры башталып јат. Владимир Путин бойыныҥ куучынында тӧс ајаруны ороонныҥ ичбойындагы сурактарына эткен. Албаты орооныс кызалаҥнаҥ канайып чыгарын билерге амадайт — келер ӧйдӧ кандый иштер ӧдӧрин, бистиҥ бала-баркабыстыҥ келер ӧйи кандый болорын, кандый јонјӱрӱмдик быжулаштар јӱрӱмде бӱдерин.\nОҥдой аймактыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ председатели Эдуард Текенов:\n—Бис 1990-чы јылдардагы кызалаҥдарды качан да ундыбазыс. Оноҥ Владимир Путин ороонныҥ башчызы болуп келерде, текши айалга јакшы јанындӧӧн бир эмештеҥ кубулып башталган. Кӱнбадыш ороондор бис качан да колго-бутка туруп болбозыс деп сананган, је олордыҥ андый санаазы калас керек болуп калды. Бӱгӱн де кызу тартыжу ӧдӧт. Бистиҥ государство телекейдиҥ эҥ тыҥ деген ороондорыныҥ бирӱзи болуп калганында бӱгӱнги Президенттиҥ ле оныҥ командазыныҥ канча јылдардыҥ туркунына бӱдӱрип келген ижиниҥ уч-турултазы.


“Ирбис јӱрген јер” јылдаҥ јылга элбейт - altaicholmon\n“Ирбис јӱрген јер” јылдаҥ јылга элбейт\nАлтай Республиканыҥ экологиялык тӧс байрамыныҥ – “Ирбис јӱрген јер” деген IХ фестивальдыҥ јабылтазы ӱлӱрген айдыҥ 11-чи кӱнинде Горно-Алтайскта ӧткӧн.\nОндо фестивальдыҥ аймактарда ӧткӧн байрамдарыныҥ јеҥӱчилдери болуп чыккан 200 кире бала турушкан. Быјыл бу фестивальдыҥ муниципал кеминде ӧткӧн јиит туружаачыларыныҥ текши тоозы 2000 кижидеҥ ашкан.\nАлтайдыҥ кайкал аҥына учурлалган баштапкы фестиваль 2010 јылда Алтайдыҥ турумкай ӧзӱминиҥ кӧмзӧзиниҥ ле “Амырдыҥ јери Ӱкек” деген ар-бӱткендик парктыҥ баштаҥкайыла, Јерлик ар-бӱткенниҥ телекейлик кӧмзӧзиниҥ (WWF) јӧмӧлтӧзиле Кош-Агаш аймакта ӧткӧн. Туружаачыларыныҥ тоозы кӧптӧп, ижи элбеп, республиканыҥ тӧс экологиялык байрамы боло берген бу фестивальды бӱгӱн АР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министерствозы, ӱредӱлик ле билим аайынча республикан министерство, тындуларды корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча комитет јӧмӧп јат. Фестивальдыҥ тӧзӧӧчилери – аҥылу коруда болгон федерал учурлу јерлер: Алтайский ле Катунский заповедниктер, Сайлугемдеги эл парк. Байрамныҥ јаантайынгы туружаачызы – Јерлик ар-бӱткенниҥ Россиядагы кӧмзӧзи.\n“Фестиваль башталган ӧйдӧҥ ала ондо муҥдар тоолу балдар турушкан, бу – Алтайда ирбистиҥ келер ӧйин кичееген ӱренчиктердиҥ бир канча ӱйелери – деп, АР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министриниҥ ордынчызы Евгений Мунатов байрамныҥ туружаачыларына баштанып айткан. – Бистиҥ текши амадубыс – бу кайкамчылу тындуны корып алары ла ого озодоҥ бери јӱрген јерлеринде, Алтайдыҥ туу-сындарында, амыр ӧзӧр арга берери”.\nАлтай Республика ирбис јӱрген јер деп јолду адалат. Россияныҥ јеринде окылу чотко кирген 64 ирбистиҥ 43-зи Туулу Алтайда, Кош-Агаш аймактыҥ јеринде темдектелген. Јоголордыҥ чочыдузында болгон бу аҥды корыыр керекте балдар 10 јылга чыгара туружып келген. Фестивальдыҥ амадузы – ирбисти корыыр сурактарга јонныҥ ајарузын эдери, бу аҥга браконьер аҥдаш ӧткӱрбезин ле јерлик аҥдарга тузактар тургузып (олорго ирбис те тӱжӱп ӧлӧт) аҥдабазын деп, эл-јонды кычырары болуп јат. Ирбистердиҥ тоозы бистиҥ јерде бир кичинектеҥ де болзо кӧптӧп турганы ар-бӱткенниҥ коручылдарыныҥ ла балдардыҥ ижи тузалу болгонын кӧргӱзет.\nФестивальда турушкан балдар Алтайдыҥ бийик тууларында јӱрген эҥ кайкамчылу аҥга учурлалган јуруктарын, сувенирлерин ле ӧскӧ дӧ эдимдерин фестивальдыҥ заочный конкурсына аткарат. “Ирбисти кожо корып алалы” деген кычырулу муҥдар тоолу самаралар ајаруда болгонына кайкаар неме јок.\n–Балдардыҥ “Ирбис јӱрген јер” деген темдектӱ самаралары келгени – јаантайын сӱӱнчи: айдарда, экологтордыҥ ижи јандырулу, бисти кычырып ла угуп јадылар – деп, Сайлугемдеги эл парктыҥ директорыныҥ ордынчызы Валентина Семенченко куучындаган. – Мындый болушчыларлу иштеерге де јакшы: кажы ла иште балдардыҥ кӧӧрӧми ле акту јӱрегинеҥ келген кӱӱни, ирбисте келер ӧй бар деген бӱдӱмјизи иле сезилет. Балдар јаҥыс та бойыныҥ билелеринде эмес, је анайда ок кожо ӱренген најылары ортодо сӱрекей јаан јартамал иш ӧткӱрип јат. Бис олорды оҥдоп јадыс: ирбисти канайда сӱӱбес”.\nБыјыл фестивальдыҥ программазына “Фейс-арт” ла “Модный барс” деген эки јаҥы бӱдӱм окылу кожулган. “Ирбис мода-кӧрӱни” ӧткӱрер шӱӱлте баштап ла Кӱнбадыш Монголияныҥ Увс калазында ӧткӧн фестивальда туулганын айдар керек.\nИрбиске учурлалган тогузынчы фестивальдыҥ беш ууламјызында 58 бала јеҥӱчил болуп чыккан. Јеҥӱниҥ тӧс кубогы катап ла Кош-Агашка келишкен. Фестивальдыҥ кӧчӱп јӱрер кубогын бу аймактыҥ командазы бежинчи јыл улай ойноп алат. Кош-Агаш аймакта ар-бӱткенди корыыр эрчимдӱ ишти Јерлик ар-бӱткенниҥ Россияныҥ кӧмзӧзиниҥ (WWF) ле Сайлугемдеги эл парктыҥ тогус экоклубы ӧткӱрет ле јеҥӱниҥ кубогы – олордыҥ бирлик једими.\nБыјылгы фестивальдыҥ база бир аҥылузы – ӧткӧн конкурстарда ирбис качан да јӱрбеген эмезе кижиге кыстадып, бу аҥ јоголып калган аймактардыҥ балдары эрчимдӱ турушканы. Мынаҥ озо ӧткӧн јылдарда Кош-Агаш, Кӧксуу-Оозы, Улаган, Оҥдой аймактардыҥ, Горно-Алтайсктыҥ ла Майманыҥ ӱренчиктери фестивальдыҥ эрчимдӱ туружаачылары болгон болзо, быјыл јеҥӱчилдердиҥ кайралдары ла сыйлары Кан-Оозы, Турачак, Чой, Шабалин аймактар јаар база аткарылган. Фестивальдыҥ кӧрӱлеринде алган јеҥӱлӱ јерлерди текши чотозо, баштапкы јерге Кош-Агаш, экинчи јерге Чой ло ӱчинчи јерге Кӧксуу-Оозы аймактар чыккан.\nКелер 2020 јылда “Ирбис јӱрген јер” деген фестиваль республикада 10-чы катап ӧдӧр. Ӱзеери ӱредӱниҥ балдарды бу байрамга белетеери аайынча кӧп јылдарга иштеп келген ӱредӱчилери “Ирбистиҥ кӱнин” республиканыҥ тӧс калазында јылдыҥ јылу ӧйинде ӧткӱрер кӱӱнземелдерин айдат. Ол тушта јаҥыс та ирбисти эмес, је Туулу Алтайда Кызыл бичикке кирген ӧскӧ дӧ тындуларды корыыр керекте турушкан эл-јонныҥ тоозы кӧптӧӧр лӧ фестиваль республикага келип турган айылчыларды кӧптӧдип, туризмниҥ ӧзӱмин јӧмӧӧр эди.


Эл-јон јӱрӱмди јаҥыртар амадулу - altaicholmon\nЭл-јон јӱрӱмди јаҥыртар амадулу\nАлтай Республикада «Ийделӱ Алтай» деген тизӱ форум ичкери јолын алынды. Форумныҥ амадузы — таланыҥ јербойындагы экономиказыныҥ «ӧзӧтӧн аргазын» илелеп чыгарары ла таланыҥ ӧзӱминиҥ программазын элбеде шӱӱжери. Шак мындый тизӱ форумдар Чой, Шабалин, Кош-Агаш, Улаган аймактарда ӧтти.\nМуниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ ӧткӧн форумдардыҥ ижинде республиканыҥ башкарузыныҥ турчылары, аймактардыҥ администрацияларыныҥ чыгартулу улузы, јондыктыҥ шӱӱлтелерин айдаачы улус ла јурт јерлердиҥ эл-јоны турушты.\nКуран айдыҥ 23-чи кӱнинде «иделӱ Алтай» деген талалык форум ӧдӧр. Јаан форумда республиканыҥ ичкери ӧзӱминиҥ программазы јарадылар.\nБаштапкы муниципал форум јаан изӱ айдыҥ 22-чи кӱнинде Чойдо ӧтти.\nТаланыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин јуулган улустыҥ алдына куучынын мынайда баштады: «Бистиҥ алдыста таланыҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱмин тӱргендедери ле оныҥ эл-јоныныҥ јадын-јӱрӱминиҥ кемин, чыҥдыйын кӧдӱрери аайынча сӱреен каруулу ла јаан иш туруп јат. Алтай Республика кӧп кӧргӱзӱлер аайынча рейтингтиҥ чек тӱбинде болуп калган айалганы тӧзинеҥ ала кубултар керек».\nОныҥ айтканыла, шак мындый амадула Алтай Республиканыҥ ӧзӱми аайынча Тӧс јер тӧзӧлгӧн. Мындый ок тӧс јерлер кажы ла муниципал тӧзӧлмӧдӧ база белетелип ачылган. «Программаны бис «Ийделӱ Алтай» деп ададыс. Программа аайынча иш ӧдӧт. Је ондый да болзо, оныҥ баштапкы турулталары бар. Айдарда, бис олорды аймакта ӧдӱп јаткан форумда кӧрӧр, слердиҥ кӱӱн-санаагарды ла шӱӱлтегерди угар деп сананганыс» — деп, башкараачы јартады.\nТуштажу ӧйинде кӧп сурактар кӧдӱрилген. Темдектезе, јолдордыҥ чыҥдыйынаҥ ла медицина бӧлӱктеҥ ала аймактыҥ стратегиялык ууламјылар аайынча ӧзӧри, јаранары керегинде. Чой аймактыҥ эл-јонынаҥ 1 муҥнаҥ ажыра шӱӱлтелер јуулган. Ӱзеери кӱн туркунына Олег Хорохордин Паспаулдыҥ, Каракокшоныҥ, Ӱйменниҥ, Сейканыҥ эл-јоныла тушташкан. Бу туштажулар ӧйинде кажы ла кижи Туулу Алтайды бастыра јанынаҥ јарамыкту болзын деген амадула бойлорыныҥ таҥынаҥ шӱӱлтелерин айдар јарамыкту арга болды. «Форумныҥ ижи ачык-јарык куучын-эрмек аайынча площадкаларда ӧткӧн. Шак ондо аймактыҥ ӧзӱминиҥ тӧс ууламјылары чокымдалган. Темдектезе, мында јурт ээлемниҥ, ӱредӱликтиҥ, јонјӱрӱмдик јеткилдештиҥ, су-кадыкты корыырыныҥ, аргачылыктыҥ ла туризмниҥ, агашпромышленный комплекстиҥ туура салбас курч сурактары кӧрӱлген. Кажы ла ууламјы аайынча тизӱ шӱӱлтелер республиканыҥ ичкери ӧзӱминиҥ адакы программазына кийдирилер.\nФорумда анайда ок аймактыҥ тӧс јуртында бала табар јаҥы тураны тудары, медјеткилдеш, школды божоткондордыҥ профессионал ӱредӱзи, ӱредӱликтиҥ ле су-кадыктыҥ учреждениелерин специалисттерле јеткилдеери, јурт ээлемниҥ, јурттарда чӧлӧӧ ӧйдиҥ культуралык тӧс јерлерин тудары аайынча јӱрӱмдик учурлу кӧп сурактар шӱӱжилди. «Таланыҥ башкараачызы болуп тура, текши эл-јонло ӧмӧ-јӧмӧ бичилген албаты программазын јӱрӱмде бӱдӱрерин мен бойымныҥ тӧс керегим деп чотойдым» — деп, Олег Хорохордин чокымдады. Ол онойдо ок тӧс учурлу керектерге: аргачылыкты, туризмди, јолдыҥ инфраструктуразын јӧмӧӧрине, экологияны корып аларына, јаткан-јуртаган јерлерди ӧскӱрерине, эптӱ эдип јазаарына ајару этти, база озочыл учурлу ууламјыларды: бийик кирелтелӱ, чыгымы ас продукцияны иштеп алар, јерлик ӧзӱмдердеҥ бийик технологичный продукция, тудум иштерге керектӱ материалдарды иштеп аларын элбедер, агаштаҥ эдимдер эдерин тереҥжиде ӧскӱрер. Республиканыҥ удурумга башчызыныҥ айтканыла, агашпромышленный комплексти ӧскӱрери аайынча программаны белетеери темдектелет.\n«Республикада шак бу ууламјы аайынча јаан аргалар бар. Онызы озо ло баштап Чой аймакка сӱреен учурлу ла керектӱ. Аймакта эрчимдӱ, эдер-тудар, иштеер кӱӱндӱ улус кӧп, эҥ ле учурлузы — олор јадын-јӱрӱмди јакшы јаны јаар кубултар-јаҥыртар кӱӱндӱ, амадулу» — деп, Олег Хорохордин айтты.\nЭэчиде муниципал форум Шабалин аймакта эрчимдӱ ле тӧзӧмӧлдӱ ӧтти. Таланыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин јол-јорык ӧйинде аймактыҥ улузыла туштажып, онойдо ок «Ийделӱ Алтай» деп адалган форумда турушты. Туштажуларда ла форум ӧйинде муниципал тӧзӧлмӧниҥ туура салбас сурактары ла таланыҥ ичкери ӧзӱми аайынча программага эл-јонныҥ айткан шӱӱлтелери кӧрӱлген.\n«Мен тӧртинчи ай иштеп јадым. Аймактарды баштапкы катап эбирип јорыктаарымда, аайына чыгатан сурактар чокымдалган. Тургуза ӧйдӧ бис республиканыҥ беш јылдыҥ туркунына ӧзӧтӧн программазын белетеп јадыс, јурт ээлем, агашпереработка ла туризм деген ууламјыларды тӧс деп чокымдап талдадыс. Шабалин аймакта анчада ла јурт ээлемниҥ сурактары тӧс јерде туруп јат. Бу программаны бис слердиҥ айткан шӱӱлтелерге тайанып тургузадыс, айдарда, оны јӱрӱмде кожо, ӧмӧ-јӧмӧ бӱдӱрерис ле ајарубыста тударыс» — деп, Олег Хорохордин айтты.\nУдурумга башчыла Беш-Ӧзӧктӧ ӧткӧн туштажуда Шыргайтыныҥ эл-јоны база турушты. Ильинкадагызында Мариинсктиҥ-Отоголдыҥ ла Барагаштыҥ эл-јоны турушты.\nТӧс учурлу сурактардыҥ бирӱзи Чаргы—Беш-Ӧзӧк—Кан-Оозы—Талду—Карагай—Казахстанныҥ гран-кыйузы деген талалык јолды јазаары-чыныктаары болды. Удурумга башчы келер јылда јолдыҥ 50 километр ӱзӱгинде иш башталар деп эл-јонды бӱдӱмјиледи. «Программаныҥ бирӱзине кирерге чырмайарыс, арга-кӱчисти саларыс: Беш ичиле барган јолды аайлу-башту эдип јазап аларыс, онойдо ок Карагайдаҥ Казахстанла гран-кыйуга јетире 2,5 км јолды тудала, бу трассаны федерал кемине табыштырарыс» — деп, удурумга башчы айтты.\nКуучын-эрмек онойдо ок Беш-Ӧзӧк јуртта балдардыҥ площадказын тудары јанынаҥ база ӧткӧн. Бого ӱзеери клубты тудары темдектелет, онойдо ок эл-јон мында ла спорт ло кӱрежетен залдарды ачары јанынаҥ сурадылар.\n«Кажы ла јурттыҥ эл-јоны бойында ФАП-ту, школду ла детсадту, клубту, спорзалду болор кӱӱндӱ, амадулу. Бисте бастыра 245-ке шыдар јурт бар. Профильный министрлерге кажы ла јурт аайынча јакылта берилген. Кайда јаҥы объектти кыйалтазы јогынаҥ тудары, кайда капремонтты эдери јанынаҥ чокым иштер аайынча. Кажызын кайда, кандый ӧйдӧ бӱдӱретенин чокымдап, ишти бӧлӱктеп баштаарыс» — деп, О. Хорохордин темдектеди.\nЈаан ајару јурт ээлемниҥ ичкери ӧзӱмине эдилди. Эл-јонныҥ табыштырып турган продукциязыныҥ (эттиҥ, сӱттиҥ, тӱктиҥ) јабыс баазына комыдал болды. Удурумга башчы бу сурактыҥ аайына чыккадый эп-арга табылган деди: «Биске бойыстыҥ сырьедоҥ продукцияны бойыста ла эдип чыгарар ишти баштаары сӱрекей керектӱ, оныҥ кирелтези бийик болор учурлу. Инвесторлорло куучын-эрмекти мен ӧткӱрип јадым, јуук ӧйдӧ бис Шабалин эмезе Оҥдой аймакта тӱктеҥ, сӱттеҥ, јерлик ӧлӧҥдӧрдӧҥ бийик чыҥдыйлу не-немени белетеер јаан тӧс јерди тудуп баштаарыс. Тӱкле сурактыҥ аайы-бажына база чыгарыс».\nАргачылыктыҥ ӧзӱмине электроэнергия-ныҥ бийик баалары (киловатт-час учун 8 салковой) качалаҥын јетирип, буудактап турганы база темдектелди. Олег Хорохордин бу сурак аайынча иш тургуза ӧйдӧ ӧткӱрилет, тарифти јабызадарыныҥ башка-башка эп-аргалары кӧрӱлет деп јартады.\nБеш-Ӧзӧктӧ 60 јылдыҥ туркунына амыр-энчӱ јуртап јаткан Иван ла Валентина Тудиндердиҥ билелик јаҥжыгулары бек, сӱӱшке ле чындыкка тайанган, от-очогы ырыс-кежиктӱ, балдарын јондыктыҥ керсӱ, иштеҥкей, ак-чек ле бийик кӱӱн-тапту эдип таскатканы бийик баалалып, олорго Мактыҥ грамотазы табыштырылды.\nИльинкадагы јурт јеезеде эл-јонго јерлер берери јанынаҥ сурак кӧдӱрилди, шӱӱжилди. Келер неделеде кадастровый иштерди баштаары чокымдалып темдектелди. Јер аларга 300 кижи бойыныҥ угузу-бичигин табыштырган. Олег Хорохордин бу сурактыҥ аайы-бажына ӱлӱрген айдыҥ 15-чи кӱнинде бӱткӱлинче чыгып салары јанынаҥ јакылта берди.\nМедишчилер ле ӱредӱликтиҥ ишчилери једишпей турганы база бир курч сурак. Оныҥ шылтактарыныҥ бирӱзи — јадар јер јок болгонында. Је бу ок ӧйдӧ јуртта кижи јатпай турган беш тура бар. Олорды чыныктап јазаарына керектӱ эп-арганы табар ла служебный квартиралар эдип табыштырары јанынаҥ јӧп јарадылды.\nБу јурттагы школдыҥ ӱредӱчилери ишјалы сӱреен јабыс болгонына комыдадылар. Олег Хорохордин бу айалганыҥ аайына чыгар ла онойдо ок школды техникала, эдим-тудумдарла јеткилдеер суракла республиканыҥ ӱредӱлик министрине јакылта берилген деп аҥылап чокымдады.\nМариинсктиҥ-Отоголдыҥ бу јылдыҥ чаган айында кӱйӱп калган клубы јанынаҥ сурак кӧрӱлди. Аймактыҥ јааны Эрчим Сарбашевтиҥ јетиргениле, Олег Хорохординниҥ јакыл-тазыла чыгарылган тура ӱч айдыҥ туркунына клубка келиштире јазалар-чыныкталар. «Оныҥ кийнинде јаҥы клубты тудар иш башталар. Клуб сӧс јогынаҥ керектӱ» — деп, удурумга башчы айтты.\nБарагашта суу улай ла јайкантып, јолго јайылат. Эл-јонныҥ комыдалыныҥ кийнинеҥ «Горно-Алтайавтодор» керектӱ ишти ӧткӱрер. Бу сурак сооктор келгелекте, чечилип калар. Мында ла 2-3 јылга балдардыҥ детсады тудулар. Тургуза ӧйдӧ мындагы детсадка 40 кирези болчомдор јӱрет. Јӱргедий балдардыҥ тоозы оноҥ кӧп.\nРеспубликаныҥ удурумга башчызы аймакла ишмекчи јол-јорыгыныҥ учкары Шабалинде ӧткӧн «Ийделӱ Алтай» деп адалган муниципал форумныҥ ижинде турушты. Форумда 400-ке шыдар улус турушкан. Ондо аймак, республика кеминде тӧс лӧ курч сурактар кӧдӱрилди, онойдо ок ичкери ӧзӱмниҥ озочыл учурлу ууламјылары чокымдалып јарталды.\n«Эҥ ле учурлузы — кижиниҥ аргаларын, ич-байлыгын ӧскӱрери, јадын-јӱрӱминиҥ айалгазыныҥ, эл-јонныҥ аргалу-чакту, бастыра јанынаҥ јеткил-бӱткӱл јадыныныҥ кемин, чыҥдыйын кӧдӱрери. Онызы јакшы, јарамыкту иш, бастыра јанынаҥ не-немеле јеткилделген јадар јер, ӱредӱге ле медицинала јеткилдешке јарамыкту, эптӱ эп-арга, чокым кижиге јонјӱрӱмдик адылу болуш, билени, энеликти ле бала тужын корыыры ла болужары» — деп, Олег Хорохордин чокымдап айтты.\nЈаан ла учурлу форум ӧйинде Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ сыйыныҥ лауреаттарына, республиканыҥ јайаан јайалталу балдарына ла јашӧскӱримине дипломдор кӧдӱриҥилӱ айалгада табыштырылды. Лауреаттыҥ дипломдоры Шабалиндеги санат школыныҥ албаты ойноткыларыныҥ бӧлӱгин божоткон Алан Арбанаковко, Амаду Балушкинге, фортепиано бӧлӱкте ӱренип турган Ярослав Бодинге табыштырылды.


Кайран кару нӧкӧр - altaicholmon\nЈеткер јеҥ алдында деп айтканыла, Алтайдыҥ кеен ле јараш јерлерине јӱрӱп, оныҥ ар-бӱткенин фотојурукка согорын јакшызынган јорыкчы, улуска килемкей ле ачык-јарык кӱӱндӱ болуп бӱткен нӧкӧр чыдаткан јаҥыс кызын, тӧрӧӧн-туугандарын, кӧп тоолу таныштарын ла најы-нӧкӧрлӧрин артыргызып, 68 јажында ортобыстаҥ ыраап, јӱре берди.\nАнатолий Ивановичтиҥ сары кебин тартынган сӱӱген абакай Алтайы кенерте болгон јылыйтуныҥ ачу-коронын ӧзӧгинде бадырып болбой, канча кӱнге улай ыйлап, ургун јаажын кӧнӧктӧп тӧкти. Бистиҥ мӧлтӱрешкен кӧстӧрис карыкчалдаҥ, јоктомчыдаҥ улам база кӧк-мӧӧн. Бу јылыйтуныҥ ачу-коронын чыгара айдарга сӱрекей кӱч. Анатолий Иванович «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ јашӧскӱрим бӧлӱгиниҥ башка-башка јылдарда Кадын-Бажы — Ӱч-Сӱмер јаар ӱч катап тӧзӧп ӧткӱрген экологиялык экспедицияларыныҥ эҥ эрчимдӱ туружаачыларыныҥ бирӱзи болгон. Оныла најылажып јӱрген бек колбулар шак бу јол-јорыктарда тӧзӧлгӧн. Кырларда ченелген колбулар дезе канча јылдарга улай ӱзӱлбеген ле бузулбаган. Эмди оны сананарга биске база сӱрекей кӱч.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ бӱктеринде Анатолийдиҥ фотојуруктары кӧп катап јарлалган. Оныҥ адазы Иван Васильевич Шодоев бойыныҥ ӧйинде бистиҥ тӧрӧл газедисте баш редактор болуп узак јылдарга иштеген. Шыраҥкай јӱрӱмдӱ бичиичи ле журналист биледе эҥ кичӱ уулын, Анатолийди, туш ла туура улуска јаантайын буурзак ла килеҥкей болуп јӱрерине таскаткан. Бистиҥ нӧкӧрис, Алтайдыҥ ады-јолы јарлу фотосогоочызы А. И. Шодоев, ада-энезиниҥ бу таскадузынаҥ ла аай айткан эрмек-сӧзинеҥ јӱрӱминиҥ кандый да айалгаларында качан да тууралабаган ла кыйбаган.\nОныҥ эземи бистиҥ јӱректеристе јажын-чакка артар. Эмди јаҥыс Алтайдыҥ шуулаган суулары, мызылдашкан тошторы, јалтырашкан кӧлдӧри ле кӱркӱреген кӧчкӧ-суулары чындык ла бийик кӱӱн-тапту уулын коркышту јаан јеткер болуп јадарда, койнына кондырып, аргадап, корулап албаганына ачынып ла кородоп јӱрери артып јат…\n«Ӱч-Сӱмер-89», «Ӱч-Сӱмер-99», «Ӱч-Сӱмер-16» экологиялык јорыктардыҥ туружаачылары


Ас та болзобыс, танылу, саракай таҥма маанылу - altaicholmon\nБистиҥ республиканыҥ калганчы одус јылга тӱӱкизин кайра ајарып кӧрзӧбис, алтай сӧӧктӧрдиҥ курултай-туштажуларын ӧткӱрериниҥ эҥ ле эрчимдӱ ӧйи 1990-чы јылдарга ла 2000 јылдардыҥ бажына келижет. Эске алынзабыс, ол ӧйлӧрдӧ кажы ла «бойын тоогон» сӧӧк курултайын ӧткӱрип, јайзаҥ-башчыларын кӧстӧгӧн.\nКалганчы ӧйдӧ бу кыймыгу токынай берген деп айдарга јараар. Оныҥ да учун бу ла кӱндерде кӧӧжӧ укту эл-јон Шашыкман јурттыҥ одожында јуулганы јаан солун болды.\nБистиҥ бӱгӱнги эрмек-куучын бу јуун-курултайды ӧткӱрерге тӧзӧмӧл иштерди башкарган кӧӧжӧ сӧӧктӱ Андрей КУЧИНОВЛО.\n—Андрей Тайгылович, мениҥ билеримле, Слер бу байрамды ӧткӱрери јанынаҥ баштаҥкай эдип, тӧзӧмӧл иштерди ӧткӱрерине кӧп ӧй лӧ арга-кӱчеер барган. Бу јуун-курултайды белетеери јанынаҥ баштапкы алтамдар керегинде куучындап берзегер?\n—Је, мындый јуун-курултай ӧткӱрер санаага келгеним удай берген болгон. Ол ло 90-чы јылдарда маймандар, кыпчактар, тӧӧлӧстӧр лӧ оноҥ до ӧскӧ кӧп тоолу сӧӧктӧр бойлорыныҥ курултайларын ӧткӱрген болзо, бистиҥ кӧӧжӧ оток-тазыл кыймыктабаган. Нениҥ учун дезе бис ас тоолу албаты, ол јаан сӧӧктӧргӧ кӧрӧ, бис чик јок ас. Је андый да болзо, санаа болгон ло – ас та болзо, танылу, саракай таҥма маанылу бис. Бой-бойыс јолыгып, бой-бойысты билип-эзендежип јӱрзебис, коомой болбос деп сананып туратам. Эки-ӱч јылга ол санааны башка тудала, былтыр кӱскиде амадумды бистиҥ јаан улуска – Петр Иженерович Шокшуловко ло Гаврил Тохнонович Ешовко чыгара айткан болгом. Олорло куучындажып, «Менде мындый санаа бар, оны ӧткӱректер бе?» — деп сурадым. «Је ӧткӱректер» — деп, јаандар јӧпсиндилер. Онойып, келер кӱсте, ӧлӧҥ-чӧп иштер тӱгене берзе, туштажуны ӧткӱрер деп јӧптӧдис.\nӰлӱрген айдыҥ 13-чи кӱнинде туштажар деп темдектейле, јарлаганыс. Јуулатан улус кӧп болгон. Мениҥ санаамла, 300-ке шыдар кижи келер болгон, ол ло тоого аш-курсакты белетегенис. Ончо ло улусты айттырганыс – тил-оосло, телефонло, аймак ичинде ле республикан газеттер ажыра. Мен сананзам, укпаган улус јок болор. Је кем де келип болбогон, кемниҥ де келер кӱӱни болбогон болор. Ончозы келген болзо, јакшы ла болор эди. Келген улустыҥ тоозы сакыганынаҥ јарымы ла болды, мениҥ чоттогонымла, 150-ге јуук кижи. Орустап айтса, «первый блин всегда комом» — оныҥ да учун баштапкы катап бу кире улус јуулганына мен оморкоп ло сӱӱнип јадым. Нениҥ учун дезе бис ас тоолу да болзобыс, бой-бойысты билишпей јадыбыс. Ол Кан-Оозыныҥ, Кадын ичиниҥ улузыла билишпей тура, бу Урсул да ичиниҥ кӧӧжӧлӧрин ончо билбезибис.\nЭмди јуулып, чогылып келеристе, бой-бойыстыҥ тазыл-угысты билип баштадыс. Кӧӧжӧлӧрдиҥ ол ло чаазында јуралган тазыл-угында мен бойымныҥ јуук улузымды, ака-карындаштарымды биле тура кӧргӱзип салдым. Је кижиде јастыралар да болуп турбай, бастыразын билер арга јок – јетире бичилбегени, јастыралузы бар. Оныҥ учун алтыгы јанында кожулталар эдип, јастыраларды тӱзедигер деп бичип салдым.\n—Курултай ӧткӱрерин оҥдоп, удура алтам эдип, белетениш иштерде эрчимдӱ болужын јетирген улусты аҥылаар арга бар ба?\n—Баштапкызында, ол мениҥ бойымныҥ бала-баркам: Мерген ле Эркин уулдарым, Сырга кызым. Ада-энези кыймыктанза, олорго кем озо ло болужар? Бала-барказы болушпай! Ӧскӧ дӧ карындаштардыҥ болужы јеткен – Ешовтордыҥ, Јаҥар угынаҥ Кучиновтордыҥ ла Саниндердиҥ, Моолчы уйазынаҥ Чедушевтердиҥ ле Буйдышевтердиҥ, карындаштар Байзуновтордыҥ. Бойыныҥ билгириле, шулмузыла Кабар Укасович, Валентина Укасовна, Галина Укасовна Бачимовтор јакшы болушкандар. Эјелер јогынаҥ неме болбос – мениҥ бойымныҥ эјем Фаина Тайгыловна Тебекова культура јанынаҥ јӧмӧлтӧзин јетирген. База бир эјем Раиса Сергеевна Сабагашева Бичиктӱ-Боом јуртта канча јылга библиотекарь болуп иштеп келген. Бот бу улус Бачимовторло кожо сценарийди бичип белетеген. Сценарий керегинде айтса, бис бу мындый јаан байрам ӧткӱрерге турубыс деп, болуш сурап, Тожыла Енчиновко баштанганыс. Олор Раиса Сергеевнала кожо, профессионал јайалталу улус, культуралык программа јанынаҥ јаан болужын јетирген. Оныҥ учун олорго газет ажыра јаан быйанымды айдадым. Кӱйӱлерим, јеендерим база келтейинеҥ болушкан ла. Олордоҥ аҥылаарга турган кижи – Петр Александрович Идубалин. Бу кижиде бойында бош јок то болзо, ол туура калбай, келип, биске болушкан. Казанчылардыҥ каруулу ижин бӱдӱрген јестебис Алексей Анатольевич Тебековко ло кӧӧжӧлӧрдиҥ јеени Григорий Янышевич Ачимовко ончо туружаачылардыҥ адынаҥ јаан быйаныс.\nКӧӧжӧ сӧӧктӱлердиҥ байрамы качан да болбогон, бу баштапкы ла ондый туштажу. Курултай деп айтканы, мен сананзам, эмеш кӧӧркӧмӧл аайлу. Оныҥ учун јуун-курултай деп айтсабыс, чын болор болбой. «Јуундап, туштажып-таныжып, кабыра кучактажып, бой-бойысты кӧзибистеҥ кӧрӱжип ийектер» — дегени. Байрамнаҥ озо кӧп улусты олор кӧӧжӧлӧр деп мен билбес те болгом. Эмди кӧрӱп турар болзо, кезик улусла бис јуук тазылдаҥ чыккан эмтирибис. Темдектезе, Санзаровтор, Куйруковтор, Сабагашевтер. Ол ло «Кӧӧжӧ агаш» деген јурукты слер јаҥы ла кӧрдигер. Бистеҥ јайылган Кӱчигеш, Јалга, Эчеш, Толмор, Куча. Кучанаҥ таркаган беш карындаш – Саадак, Јаҥар, Јурук, Моолчы, Кинес. Кинестеҥ Сабагашевтер, Кучиновтор таркаган. Моолчынаҥ јайылып барган улус – Буйдышева Римма Табачиновна, Вера Табачиновна, олордыҥ энези Моолчы уйазынаҥ барган. Јаҥар деп база бир тазыл барган – олор Шашыкманныҥ бир кезек Кучиновторы. Саадак деп кижинеҥ барган Јырыш деп эр кижи фронтто сурузы јок јылыйган. Менде база бир амаду бар – ол кижиниҥ сурузын бедиреп табары. Оныҥ фронттогы фотојуругын мен кӧргӧм – ондо ол лётный бӧрӱктӱ, алдында самолет јурап койгон. Ол фотојурукты јеендери алала, јылыйтып койгон.\n—Мен сананзам, кӧӧжӧлӧрдиҥ јуун-курултайы талдама кеминде ӧткӧн. Эмди биске бу туштажуныҥ тӧс турулталары керегинде куучындап берзегер.\n—Јуун-курултайдыҥ амадузын мен айдып бердим – ол јолыгып, таныжып, эрмектежери, бала-барканы бой-бойыла таныштырары. Турулталарын айтса, бис текши јӧп чыгарар деп куучындашканыс.\nБаштапкызында – бистиҥ тергеебисте ле ӧскӧ талаларда јуртап јаткан кӧӧжӧ тӧрӧӧндӧрлӧ колбу тудуп, олорды чогоры. Оныла кожо база бир солун кижи санаама кирди, ол Магаданнаҥ Кучинов Алексей Сергеевич. Адазы мынаҥ барган, ондо божоп калган. Сегизен јылдардыҥ бажында барала, ол јурт тӧзӧп, уулду болгон. Бот оныҥ Алексей деп уулы биске телефон согуп, колбу тутты.\nЭкинчизинде – кӧӧжӧлӧрдиҥ эткен јакшынак керектерин, кӧгӱс-байлыгын ӱйедеҥ ӱйеге артырып, оноҥ ары байыдары. Ӱчинчизинде – кӧӧжӧлӧрдиҥ тӱӱкизин бичип, оноҥ ары улалтары. Тӧртинчизи – бой-бойына јӧмӧлтӧ-болуш јетирер, аҥылу акчаныҥ фондын тӧзӧӧри. Кандый ла албатыда, кажы ла сӧӧктӧ аргалу-чакту да, аргазы кирелӱ де улус бар, толо до уктар бар, ӧскӱс-јабызы да бар. Мен бойым ӧскӱс чыдаган кижи јетпестиҥ шылтагын јакшы билерим. Оноҥ, јӱрӱмде кандый ла учуралдар болуп јат. Ал-камык тӧлӱге де кирген улус бар, тӱбекке де табартып јат. Ондый улуска каа-јаа да болзо, бир де катап болужып турза, јакшы болор эди деп сананып турум.\nОноҥ, эјем Раиса Сергеевна эткен база бир кожулта бар. Оныҥ учуры мындый – бистиҥ балдар бой-бойын сӱӱжип, бой-бойын јединижип, ада-энениҥ айылына экелердеҥ озо, угы-тӧзин суражып турар керек. Нениҥ учун дезе бу јӱрӱмде бис, алтай калык, бу ла тергеебистиҥ ичинде чук јуртап јадыбыс, калганчы ла ӧйдӧ бис ӧскӧ талалар јаар јорыктап баштаганыс. Ол бажынаҥ бистиҥ балдар кезикте јуук канду бой-бойыла јурт тӧзӧп, бала-барка азырайдылар. Оныҥ јаман салтарлары – кан колышканынаҥ улам, оору балдар туулып јат. Оныҥ учун бистиҥ тӧрӧӧн-туугандарга ондый јартамал эдип јадыбыс — кийнинде биледе ле укта уур-кӱчтер болбозын деп.\nБаза бир айдарга турганым – ол тил јанынаҥ, бу эмдиги ӧйдӧ бистиҥ калыктыҥ оору сурактарыныҥ бирӱзи. Тилдиҥ сурактарын кӧп улус оҥдоп, башкараачылар аайлап, јакшы ууламјы алынат деп сезимел бар. Сананзабыс, тил – ол бистиҥ тӧзӧлгӧ тазыл-чакыбыс, орустап айтса – «стержень». Тилис јоголып, бастырабыс оҥорлонып калзабыс, бистиҥ алтай бӱдӱжибис те араайынаҥ јылыйып калар. Оныҥ учун кӧӧжӧлӧр ажыра јаан алтай сӧӧктӧргӧ баштанарга турганым мындый – «тилди корыыр керек, тил учун тартыжар керек, бу суракты бийик кӧдӱрер керек!».\n—Андрей Тайгылович, бу јуун-курултайда Слерге кӧӧжӧ тӧрӧӧндӧрӧр јаан бӱдӱмји эдип, Слерле ижемјилерин колбоп, сӧӧктиҥ јайзаҥы эдип кӧстӧгӧн. Мен Слерди бу јаан јамыла уткып турум. Келер ӧйгӧ кандый амадулар тургузадыгар?\n—Быйан. Је, чынынча айтса, меге јайзаҥ деген сӧс качан да ӧзӧгиме кирбеген. Ол јаан сӧӧктӧр тогузон јылдардыҥ јайым толкуларлу ӧйлӧринде бойыныҥ курултайларын ӧткӱрип, јайзаҥдар тудуп, кӱреелер тӧзӧп турарда, мен тууразынаҥ чала алаҥзулу кӧрӱп туратам. Јайзаҥдардыҥ сӧӧктӧр ортодо иштеерине мен бӱтпегем, эмди де бӱтпей јадым. Ӧй кӧргӱскен – бистиҥ јайзаҥдардыҥ јамызы, орустап айтса, представительский ле болуп, «свадебный генералдар» деп адаткан. Мойныма јаан јондык «кош салган» учун тӧрӧӧндӧриме быйан, је јайзаҥ деп адабай, «сӧӧктиҥ јааны» деп айдып турза, келижер эди. Бу ишти алынган кийнинде, бир де комыдабай, чике апарар керек деп сананадым…\nУчында кӱреелей отурып, куучындажып турарыста, кезик улус мынайда сураган эди – бу курултай база качан-качан болор бо? Мениҥ јок деп айдар аргам јок. Канча кире јажым јаанаганча, канча кире јӱргенче, мен оны јӧмӧп, кӧӧжӧлӧр деп сананып ла јӱрерим. Улустаҥ меге баштану болды – база ӱч јылдыҥ бажынаҥ мында ла јуулактар деп. Мен «је» дедим. Мынай ла сананза, ол Бачым уйазында, Кинес уйазында, ол Јаҥар, Моолчы уйаларында, бистиҥ де Јурук уйада кӧгӱстӱ, санаалу карындаштар, эје-сыйындар, јеҥелер, келиндер, јеендер кӧп. Оныҥ учун бу байрам бистиҥ баштапкы болгон, ӱч јылдыҥ бажында база такып ӧткӱрзебис, јаман болбос деп сананып јадым.\n—Айдарда, Андрей Тайгылович, кӧӧжӧлӧрдиҥ ченелтелӱ баштапкы јуун-курултайы ӧткӧниле слерди уткып турубыс. Мынаҥ ары бу јакшынак баштаҥкай јол алынзын деп кӱӱнзейдибис!\nА. АТАРОВ куучындашкан


Бӱгӱн XXIII Олимпийский ойындар башталар - altaicholmon\nТӱштӱк Кореяныҥ Пхенчхан калазында кочкор айдыҥ 9-чы кӱнинеҥ ала 25-чи кӱнине јетире ӧдӧтӧн Олимпийский ойындар спорттыҥ кышкы 7 бӱдӱми аайынча 15 дисциплинала ӧдӧр: конектыҥ 3 дисциплиназы (фигурный јыҥылаш, конекло јӱгӱрер спорт, шорт-трек), чананыҥ 6 дисциплиназы (туучаналык спорт, чананыҥ спорты, фристайл, чананыҥ двоеборьези, трамплиннеҥ калыыры ла сноуборд), спорттыҥ 2 бобслей бӱдӱми (бобслей ле скелетон), спорттыҥ база 4 бӱдӱми — биатлон, керлинг, хоккей ле чанак спорт.\nСпорттыҥ бу маргаандарында 92 ороон туружар, ол тоодо 6 ороон баштапкы ла катап туружып јат: Косово Республика, Малайзия, Нигерия, Сингапур, Эквадор, Эритрея.\nАзияныҥ ороондорында бу ӱчинчи катап ӧткӱрилип јаткан Олимпиада болуп јат. Мынаҥ озо Японияда эки Олимпиада ӧткӧн болгон — 1972 јылда Саппородо, 1998 јылда Наганодо. Тӱштӱк Корея Олимпиаданы ӧткӱрери аайынча мынаҥ озо тыҥ ла тартышкан, је калганчы эки учуралда Канадага ла Россияга (Сочи) јеҥдирткен.\nБистиҥ ороонныҥ олимпиецтерине Олимпиаданыҥ алдында МОК-тыҥ јанынаҥ јӱзӱн-башка буудактар да эдилген ле кезиктери маргаандарда туружып болбос то болзо, Россияныҥ јуунты командазы Олимпиадада јеҥӱлериле текшикомандалык зачетло јеҥӱчил болуп чыгарына бек иженедис. Бис бирлик — Россия јеҥер! Россияныҥ јуунты командазы учун оорыйлы!


27.11.2017 - altaicholmon\nРоссияныҥ президенти В. Путин јуун ӧткӱрип, јеҥилтелерди тузаланып турган улусты акчазын тӧлӧттирбейтен эмдерле јеткилдеер ишти кезем јарандырарына ајару эдип, бу ишле колбулу башкараачыларга ла ведомстволорго јакылта берген.\nКатандуныҥ койчыларында кандый\tайалга?\n«Катанду» деп ООО-до укту 5000 кой, 500 кире аҥдар, 200 јылкы мал, 160 уйа адару бар. Ээлемде бойыныҥ кыралары ас, олорды улус пайга ӱлежип алган. Азырал улустаҥ арендага алган јерлердеҥ белетелет. Ондый да болзо, быјыл мал-ашка арбынду азырал белетелди.\nПромышленностьтыҥ ӧзӱми билдирлӱ\nАлтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министерствозыныҥ јетиргениле, Алтай Республикада промышленностьтыҥ ӧзӱми билдирет.


Карузып јӱрген јерлежисти јоктоп… - altaicholmon\nКарузып јӱрген јерлежисти јоктоп…\nБыјыл куран айдыҥ 8-чи кӱнинде Кан-Оозы аймактыҥ Экинур јуртыныҥ јарлу ла тоомјылу ветерандарыныҥ бирӱзи, РФ-тыҥ Журналисттер биригӱзиниҥ турчызы, јурттыҥ ла аймактыҥ јондык керектериниҥ эрчимдӱ туружаачызы Ирина Николаевна Саданова (Анасова) ортобыстаҥ арай ла эрте ыраап барды. Ол биске јаан карыкчалду ла неле де толтырып болбос јылыйту болды.\nБаштык (Николай) Арбакович Садановтыҥ ла Токуна Абакаевна Текешаваныҥ билезинде Ирина деп кызычак ӱчинчи бала болуп чыккан. Ада-энези мал-ашта иштеген учун Ирина мал-ашка кӱӱнзек болуп чыдаган. Ирина јаштаҥ ала иштеҥкей, јалакай ла јилбиркек болгоныла аҥыланатан. Ол Кан-Оозында орто ӱредӱлӱ школды божодоло, Горно-Алтайскта зооветеринарный училищеге кирген. Ӱредӱзин божодып, Экинурдыҥ колхозында ветеринардыҥ кӱч ижин бӱдӱрген. Јайы-кыжы атту, кайда да јойу да јӱрӱп, малчы-койчылардыҥ турлуларына, ол тоодо ыраак Кӧксуу-Оозыныҥ тайгаларында да јайлуларга јӱрерге келишкен.\nТӧӧлӧс сӧӧктӱ Анасов Мант Ардаковичле айыл-јурт тӧзӧп, алты бала азырап чыдаткандар. Ирина Николаевна ачтаҥ-јуттаҥ айабас, чыдамкай, јалакай јӱректӱ эпши болгон. Јерлештериниҥ ончо јаман-јакшызына туружатан. Анчада ла оору-јоболду улуска, карган-тижеҥдерге кирип, јаман-јакшызын угужып, бар-јогыла ӱлежип, куучын-кумыйла да болзо, кӱӱн-санаазын кӧдӱрип чыгатанын јерлештери бийик баалап јӱрет.\nБойы да оорып јӱрзе, калганчы јылдарга јетире уйлар тудуп, ак сӱдин саап, сарју-аарчызын, курудын эдип, агаш алтай айылында очокто одын ӧчӱрбей отуратан эди. Оныла коштой, јаҥыс јуртта јуртаган малчы-койчы, јылкычы улус, ӱредӱчилер, механизаторлор ло јакшы иштӱ, тоомјылу ӧскӧ дӧ јерлештери керегинде аймактыҥ да, республиканыҥ да газеттерине кӧп бичиген. Бичинген текши ӧйи одус јылга једер болор. И. Н. Саданованы јуртыныҥ улузыныҥ салымы, ижи-тожы ажыра тӱӱкизин де бичиген летописец де деп айдарга јараар…\nИрина Николаевна онойдо ок «Алтайдыҥ Чолмоны» республикан газеттиҥ јаантайынгы бичидеечизи ле эрчимдӱ авторы болгон. Ол газеттиҥ редколлегиязыныҥ јарлаган бастыра конкурстарында, ол тоодо алтай чӱм-јаҥдар, јаҥжыгулар керегинде маргыш-бичимелдеринде кӧп турушкан. Оныҥ бичимелдери газеттиҥ чыгарган тӧрт-беш бичигинде чыккан ла ӱргӱлјикке эл-јон ортодо артып калган.\n2015 јылда Ирина Николаевнаны јурттыҥ база ӱч кире авторлорыла кожо РФ-тыҥ Журналисттер биригӱзине алганы јолду деп бодойдыс. Ол јурт јаткан авторго, кӧп лӧ эрчимдӱ бичинген кижиниҥ ижине, јайалтазына јаан тоомјы ла баа эткениниҥ кереези эмей. Ирина Николаевна ончо ло эткен-тутканын лапту ла кичеенип эдетен кижи: оныҥ газетке бичимелдеринде оныҥ јӱрегиниҥ јылузы сезилетен.\nОл оорып-јобоп турум деп, качан да комыдабас, коркышту бек санаа-кӱӱндӱ јерлежис болгон. Ирина Николаевна калганчы кӱндерине јетире оору-јоболго бастыртпай, кӱӱн-санаазын омок тударга чырмайып, јуранып та, кычырып та, бичинип те јӱрген. Бастыра јӱрӱминде ол ары-бери јорыктаарын, јаҥы јерлер кӧрӧрин, ӧскӧ јурттарда јаткан тӧрӧӧндӧрине де айылдаарын сӱӱген тирӱ јӱректӱ эпши болгон.\nЧындык ӱӱребис, јайалталу ла јалакай јерлежис, канча баланыҥ кару энези, сыйындарыныҥ јаан јӱректӱ эјези керегинде эземис јӱректеристе узакка артар!\nЈерлештердиҥ адынаҥ РФ-тыҥ Журналисттер биригӱзиниҥ, РФ-тыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы Раиса Темеева\nФотојурукта: «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ чыгарган бичиктериниҥ таныштырузында


Алтайысты быртытпаска кичеенели! - altaicholmon\nАлтайысты быртытпаска кичеенели!\nУур-кӱч јылдарда Алтайыс мында јаткан эл-јонын аҥ-кужыла, јӱзӱн-башка јиилектериле, кузугыла аргадаган да, эмди де аргадап јат. Быјыл кузук база јакшы бӱткен. Айдарда, удабастаҥ ла арка-јыштарыс кузукчыларла толо берер.\nӦдӱп болбос јыш. Је ол баштапкы ла кӧрӱштеҥ анайда билдирет. Бир канча алтам ичкери бастыҥ ба, кӧзиҥниҥ алдында палаткалар, кӧлӱктер, кузукту таарлар тура берер, анда-мында кузуктаган улус јӱрер. Мындый јурамалды кӧрӧргӧ узак артпаган.\nКузуктаар ӧй башталарыныҥ чокум кӱндери темдектелип калган. Бу кӱндер аймактар сайын аҥыланат. Алтай Республиканыҥ ар-бӱткендик байлыктар, экология ла туризм аайынча министерствозыныҥ јӧптӧгӧниле, Оҥдой, Кӧксуу-Оозы, Кан-Оозы ла Чамал аймактарда кузуктайтан ӧй сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала башталар. Турачак, Кош-Агаш, Чой ло Майма аймактарда куран айдыҥ 15-чи кӱнинеҥ ала јараар. Улаган аймакта дезе куран айдыҥ 20-чи кӱнинеҥ ле Шабалин аймакта сыгын айдыҥ 15-чи кӱнинеҥ ала кузуктаарга јараар болор.\nТемдектелген кӱннеҥ эрте кузуктап баштаган кижи туттурткан соҥында, ого штраф салынар, ол административный каруузына тургузылар, керек дезе уголовный керек де ачылар аргалу.\nЈе кезик улусты андый чочыдулар токтотпойт. Олор акча ла иштеп аларга болуп, эртедеҥ кузуктап баштайт. Сыраҥай ла кузукту мӧштӧргӧ бастыразынаҥ озо једерге сӱмеленип, бой-бойын тӧгӱндеп турган учуралдар да кӧп болот. Кузукту јылдарда таскылдарда маҥтаган кӧлӱктердиҥ тоозы да кӧптӧй берет. Трактордыҥ кӱрегине чыгып алып, мӧштӧги кузуктарды кактап тургандары кайда. Байа трактор мӧштӧрди айландыра маҥтап, тереҥ истерин артыргызып салат. Кезик кузукчыларыс токпок јӱктенип кузуктайт. Мындый эп-аргалар канча ла кире кӧп кузук јуунадып аларга тузаланылып турган эмей.\nМынаҥ озо јылдарда кузук јууйтаны кандый да шиҥжӱ јогынаҥ ӧткӧн. Мӧштиҥ берген байлыгы республикабыстаҥ кош тартар кӧлӱктерле чыгарылатан. Бир канча јыл кайра бу суракка ајару эдилип башталган эди. Ол тушта республикан башкаруныҥ јакааны аайынча бастыра аймактардыҥ лесничестволоры кузук јуунадарыныҥ РФ-тыҥ Лесной кодексинде темдектелген ээжилерин јеткилдеер молјулу болгон. Кузук јуурга лесничестволордоҥ билеттер де алатан туш болгон эди. Аркалардыҥ коручылдары ла јербойындагы РОВД-лардыҥ ишчилери кузук јуунадарыныҥ ээжилери бузулбайт па деп рейдтер де ӧткӱретен. Кажы ла аймактаҥ ла республикадаҥ чыгарылып турган кузук шиҥжӱде болгон. Јербойыныҥ кажы ла кижизинде акча тӧлӧбӧзинеҥ 50 килограмм кузук јуунадар тап-эрик берилген де јылдар санаама кирет.\nМындый эп-аргалар тузаланылган да болзо, улусты штрафтар ла каруузына тургузар ӧскӧ дӧ эп-аргалар бир де чочытпай тургандый. Тӱрген ле кӧп акча иштеп аларга болуп, кезик улус јетире бышкалак кузукты мӧштӧҥ јула тартып алат. Мынайып олор ар-бӱткенге каршузын јетирет.\nКузук јакшы бӱткен јыл – оны јуунадып тургандардыҥ бир канча айдыҥ туркунына билезин азыраар, бала-барказына школго керектӱ не-немеле, кийим-тудумла јеткилдеер арга. Ченемелдӱ кузукчылар сезон туркунына јаан акчалар эдип алат. Оныҥ кеми јурт јерде јыл туркунына алып турган ишјалдаҥ да кӧп боло берет. Мынаҥ улам бу ӧйдӧ кезик улус ижинеҥ де чыгат. Бир канча јыл кайра Кан-Оозында јол-јорыкта болорыста, андагы эткомбинаттыҥ башкараачызы, ӧскӧ јердеҥ келген ӧгӧӧн, кайкаганду мынайда айткан эди: «Мен слердиҥ улусты кезикте оҥдобойдым. Эткомбинатта иштеп турган алтай уулдар кузукту јылда ижинеҥ чыгып баргылайт. Сыраҥай ла мал-аш табыштырып турган, иш кӧп ӧйдӧ. Оноҥ орой кӱскиде ойто келип, ишке сурангылаар». Оноҥ бери канча јыл ӧдӱп калды. Ол башкараачы эмдиге анда иштеп турган болзо, алтай улусты, мындагы јадын-јӱрӱмниҥ айалгаларын эмди оҥдоп баштаган болор бо: эткомбинатта бир айда иштеп алып турган 10-15 муҥ салковой акчаны, байа уулдар бир-эки ле кӱнге иштеп алар аргалузын.\nКажы ла алтай кижиде кузуктап јӱрген ӧйлӧри болгон деп айтсам, байла, јастыра болбос. Менде де андый ӧйлӧр болгон. Кузуктап јӱрген јерлердеҥ Турачак аймак чек санаамнаҥ чыкпас. Мӧштӧрине чыгып болбозыҥ, будактары бийиктей башталат. Јаҥыс тӱшкӱнди сакыырыҥ. Анаҥ бастыра ла јер ӧдӱп болбос јырааларла бӱркелген. Айуныҥ изине, јаткан јерине учурап ла каларыҥ. Андагы ӱй улустыҥ аҥылу јазалдар эдип, ӱч-тӧрт таар кузук јӱктенип алган апарып јатканын кӧргӧнимди не деп айдар. Бастыра ла улус билезин, бала-барказын азырап аларга турбай, бӱгӱнги иш јок ӧйдӧ.\nЈуукта Оҥдойдыҥ лесничествозыныҥ јааны Николай Мамыевле јербойыныҥ газеди ӧткӱрген эрмек-куучын јарлалган. Анда Николай Иванович јуукта вертолетло лесничествоныҥ јерлериниҥ ӱстиле учуп, мӧштӧрлӱ аркаларды кӧргӧндӧрин айдат.\nН. Мамыев: Беш балла кемјиир болзо, аймакта кузуктыҥ бӱткенин кайда да 2,5 балл деп айдарга јараар. Мынызы орто кеминеҥ бир эмеш ле јабыс. Текши алар болзо, бистиҥ билерисле, быјыл кузук јаҥыс ла Тывада, бисте ле бир эмеш Томский областьта јакшы бӱткен. Мен сананзам, мыныҥ бастыразы кузуктыҥ баазына камаанын јетирер, је мен озолондыра нени де айдып болбозым.\nЈуртта јадып тура, арканыҥ берип турган сыйыла тузаланбас арга јок. Оныла тузаланбайтаны јастыра да деп айдар эдим. Јылдыҥ ла тайга биске коркышту кӧп кузук эмезе ӧскӧ дӧ ӧзӱмдер берет. Је бис бойыс ла тӱжӱм берип турган «будакты» кезедис – кузук эмезе ӧскӧ дӧ ӧзӱм јуунадаачылардаҥ улам аркаларда ӧрт чыгып турган учуралдар ас эмес. Ол ло кузук јуунатканда, мӧштӧрди јыгып, будактарын сындырып, јӱзӱн-башка токпоктор ло ӧскӧ дӧ јазалдар тузаланып турган учуралдар сӱрекей кӧп. Оноҥ тайгада сӱрее-чӧп таштап тургандары кайда эди. Текши алар болзо, мындый сезондордыҥ кийнинеҥ аркада болгондор кузукташтыҥ кийнинеҥ мӧштӱ аркалар кандый айалгада артып турганын јакшы билер. Андый јурамалды кӧргӧн таныштарымныҥ бирӱзи «кузук качан да бӱтпеген болзо!» деп айткан эди…\nОныҥ да учун быјыл бис аймактыҥ администрациязыла, јурт јеезелерле, јаҥ корыыр органдарла кожо кузук јуунадарыныҥ ээжилери бузулып турган ба деп шиҥжӱ иштер ӧткӱрерис. Кузук јуунадар сезон башталардаҥ озо јаантайынгы рейдтер ӧткӱрилер. Ээжилерди бузуп тургандарга штрафтар ла ӧскӧ дӧ санкциялар салынар, уголовный керектер де ачылар.\nКузуктаарын кирелендиретен кандый бир эп-аргалар керегинде Николай Иванович мынайда айткан:\n— База бир канча јыл кайра «бойына керектӱ» кузукты јуунадары нормативтерле киреленген. Эмдиги јасакберимле, јараду берип турган документтер токтодылган, анайда ок арканыҥ байлыктарын јуунадарыныҥ нормативтери база јок. Айдарда, гражданин агаш аразына барып, бойына керектӱ канча ла кире мешке, јиилек, кузук ла эм ӧлӧҥдӧр јуунадар аргалу.\nКирелендириштер јаҥыс ла кузук јуунадар ӧйдиҥ башталганында – бистиҥ аймакта бу сезон сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала, бу кӱнге јетире кузук јуунадарга јарабас.\nОҥдойдыҥ лесничествозыныҥ јааныныҥ айтканыла, јаҥыс ла ар-бӱткенге эмес, је анайда ок бой-бойына каршу јетирбес керек. Не дезе, бу ӧйдӧ арка аразында јаҥыс ла бистиҥ республиканыҥ эмес, је анайда ок одоштой до тергеелердиҥ улузына учураар арга бар. Мынызы јербойыныҥ улузын санааркадат, «сен мында нени эдип тургаҥ?» деген сурактар чыга берет…\n– Јурттарда кӧп саба улуста иш јок. Оныҥ учун кузуктаҥ акча иштеп алары олорго јаан учурлу. Бу ок ӧйдӧ ӧскӧлӧри кузук јуунадарында база туружар кӱӱндӱ болот. Быјыл база кӧп албаты келери темдектелет. Оныҥ да учун мӧштӱ аркаларга јӱк канча катапка кӧптӧй берер. Јасак аайынча кижиниҥ аркада ол ло кузукты јуунадар тап-эригин кемниҥ де кирелендирер аргазы јок. Ӧскӧлӧрин мӧштӱ аркалардӧӧн божотпогоны ӧӧн-бӧкӧнлӧ тӱгенер аргалу. Оныҥ учун бистиҥ бастырабыска кузук јуунадарыныҥ ээжилерин буспай, ар-бӱткенниҥ бергенин ачынатыбай алар керек деп бодойдым… Эл-јоныска, ар-бӱткенди тыҥ быртыдып турган учуралдарды кӧргӧндӧ, биске ле полицияга јетирӱ этсин деп сурайдым – деп, Николай Мамыев куучынын тӱгескен.\nМениҥ айдарга турганым — кузуктап јӱрзес, Алтайысты, јараш ар-бӱткенисти быртытпаска кичеенели, сӱрее-чӧп таштабактар!


Апрель 2018 - Страница 6 из 11 - altaicholmon\nБаштапкы ӱредӱчиге учурлалган\n«Баштапкы ӱредӱчиге учурлалган кереес» деп адалган эҥ талдама эскизный ӱлекер аайынча конкурстыҥ уч-турулталарын аҥылу камыс кӧргӧн. Камыстыҥ турчыларыныҥ тоозында Горно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ ла јондыктыҥ чыгартулу улузы болгон. Шӱӱжӱге тӧрт ӱлекер чыгарылган.\nЭнениҥ эркезин сыйлаган…\nКан-Оозы аймактыҥ Экинур јурты албатызыла, азыраган малыла бай, иштеҥкей уулдар, кыстар чыдаган, тургун улузы кӧп, элкем-телкем јурт. Jакшы табышка сӱӱнип јадар, јаман табышка карыгып, кунуга тура берер јуртыс. Ӧткӧн тулаан айда Экинур јурттыҥ ветерандарыныҥ ӧмӧлигине, јаан јаштуларына јаан јылыйту болгон. Байрыш (Варвара) Баштыковна Саданова ак-јарыктаҥ эне-адазыныҥ ак чечектӱ алтайына јана берди.\nУндылбас јылдар эзелет\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууда Улу Jеҥӱниҥ учурлу кӱни 73 јыл кайра бӱткӱл совет ороондо баштапкы катап темдектелген. Jаш ӱйе ол канду ла кату јылдарды ундыбазын, јеҥӱ экелген таадаларга ла улдаларга быйанду јӱрзин деп, јуучыл-тӧрӧлчи таскамал иш бистиҥ де тергееде, текши ороондо чылап ок, элбеде ӧдӧт.\nКелер ӧйдиҥ тӱжӱмин јеткилдеерге\nТургуза ӧйдӧ аграрийлерди јаан иш сакыйт — јаскы кыра ижи. Кажы ла јыл, алдындагы јылдагызына кӧрӧ, ар-бӱткенниҥ айалгалары аайынча аҥыланат. Оныҥ да учун ай-кӱн кандый турганынаҥ бу иш канайда ӧдӧри база камаанду болот.\nТекши ишке ӱлӱзин јетирип\nШабалин аймакта «Оленевод» ООО кӧп јылдардыҥ туркунына једимдӱ иштеп келген ээлемдердиҥ бирӱзи. Тургуза ӧйдӧ мында уй-мал, аҥдар ӧскӱрилет. Нак ла иштеҥкей ӧмӧликтиҥ кажы ла кижизи оныҥ ижинеҥ текши уч-турулталар камаанду болуп турганын јакшы оҥдоп јат.\nСу-кадыктыҥ кӱни—Билениҥ скверинде\nАлтай Республиканыҥ тӧс калазында, Билениҥ скверинде, кандык айдыҥ 7-чи кӱнинде су-кадыктыҥ кӱни ӧтти.\nЧындыкты орныктырып, ӱргӱлјиге артырар\nТуулу Алтайдыҥ XX чактыҥ башталганында политикалык башчыларыныҥ бирӱзи, РКП(б)-ныҥ сегизинчи съездиниҥ делегады, облисполкомныҥ 1924 јылдаҥ ала 1930 јылга јетире председатели, «Ойротский край» газеттиҥ редакторы болгон Иван Савельевич Алагызовтыҥ чыкканынаҥ ала 130 јылдыгы кандык айдыҥ 10-чы кӱнинде толуп јат.\nНајыбыска алкыш-быйаныс јетсин\nБойыныҥ ишмекчи јолыныҥ кӧп саба ӱзӱгин бистиҥ газетте ӧткӧн тоомјылу улустыҥ бирӱзи Тамара Тимофеевна Ерленбаева (Тулаева). Оны газеттиҥ јажы јаан кычыраачылары ортодо билбес кижи јок то болбой: оныҥ албаты-јонныҥ јадын-јӱрӱмиле колбулу сурактар аайынча бичиген кӧп тоолу бичимелдери јарлу да, уч-турулталу да болгон. Ол бичимелдердеҥ бӱткӱл јуунты да белетеп, чыгарарга јараар.