«Улу тӱбектиҥ» ӧйинде Кудайга чындык артыгар — Каруулчы шибеениҥ ОНЛАЙН-БИБЛИОТЕКАЗЫ\nw19 Ӱлӱрген ай 14—19 б.\n«УЛУ ТӰБЕКТИҤ» ӦЙИНДЕ НЕ БОЛОР?\nЧЫНДЫК КУДАЙ ЈАҤНАҤ БЕК ТУДУНЫГАР\nТАБАРУГА БЕЛЕН БОЛУГАР\nЧЫНДЫК БОЛОРЫНА, ТУРУМКАЙ БОЛОРЫНА ЛА ЈАЛТАНБАС БОЛОРЫНА ЈАКШЫ ӰРЕНИП АЛЫГАР\nАРГАДАНЫШТЫ СӰӰНИП САКЫГАР\n41 ӰРЕНЕТЕН ЈӦРМӦЛ\n«Кудайга чындык улус, Иегованы сӱӱгер. Ол чындык улусты корулап јат» (САР. 31:23).\n129 КОЖОҤ Турумкай болорыс\n1, 2. а) Удабас албатылар кандый јар айдар? б) Кандый сурактардыҥ карууларын билип алар керек?\nСАНАНЫП ийзеер де, албатылар: «Амыр, кайдаҥ да јеткер јок» — деп, јар айдып турган болзын. Олор телекейдеги айалга качан да мындый амыр болбогоныла мактанып турган болор. Политикалык башчылар бисти телекейлик уур-кӱчтердиҥ аайына чыгып ийер аргалу деп бӱдӱмјилеерге албаданат. Је чынынча болзо, «амыр, кайдаҥ да јеткер јок» деп айдышканыныҥ кийнинеҥ, кенетийин болотон улу тӱбектиҥ аайы-бажына олор бир де чыгып болбос! Нениҥ учун дезе Агару Бичикте айдылган судурла болзо, «олорго сакыбаган јанынаҥ јайраду табарар». Анайып, «олор мынаҥ бир де кыйыжып болбос» (1 Фес. 5:3).\n2 Мыныла колбой биске јаан учурлу тоолу сурактардыҥ карууларын билип алар керек: «улу тӱбектиҥ» (ЈТ) ӧйинде не болор? Иегова бистеҥ нени сакыыр? «Улу тӱбектиҥ» ӧйинде Кудайга чындык артарга, бӱгӱнги ле кӱннеҥ ала нени эдер керек? (Матф. 24:21).\n3. Ачылта 17:5, 15—18-ле болзо, Кудай «Улу Вавилонды» канайып јоголтор?\n3 Ачылта 17:5, 15—18 кычырыгар. «Улу Вавилон» јоголтылып калар! Ӧрӧги айдылганыла, албатылар ол ӧйдӧ болотон айалганыҥ бажына чыгып болбос. Нениҥ учун дезе «олордыҥ јӱрегине Кудай Бойыныҥ табын бӱдӱрер кӱӱн [«санаа», ЈТ] сал[ар]». Бу кандый санаа? Тӧгӱн кудай јаҥныҥ телекейлик империязын, ол тоодо христиан кудай јаҥдарды јоголтып салатан санаа*. Кудай мындый санааны «кызыл аҥныҥ» «он мӱӱзиниҥ» јӱректерине берер. Он мӱӱс ончо политикалык башкараачыларды темдектеп јат. Олор «аҥга» — Организация Объединенных Нацийге јӧмӧжӧт (Ачыл. 17:3, 11—13; 18:8). Он мӱӱстӱ аҥныҥ тӧгӱн кудай јаҥга табару эткенинеҥ ала улу тӱбек башталар. Бу коркышту кӱч айалга кажы ла кижини табарар.\n4. а) Албатылар тӧгӱн кудай јаҥга недеҥ улам табару эдердеҥ айабас? б) Кудай јаҥдардыҥ турчылары нени эдер болор?\n4 Албатылар недеҥ улам Улу Вавилонго табару эдерин бис билбезис. Је олор мыны, телекейлик кудай јаҥдар албатыларга амыр-энчӱ јадарга чаптык эдип турганынаҥ ла јаантайын политикага кирижип турганынаҥ улам эдердеҥ айабас. Эмезе олор, кудай-јаҥдарды ал-камык акча-јӧӧжӧ јууп алган деп сананып, олорго табару эдер (Ачыл. 18:3, 7). Бу табару кудай јаҥдардыҥ улузын јоголторын темдектебей јат. Мында албатылар кудай јаҥдардыҥ организацияларын јоголторы керегинде айдылат. Бу организациялар јоголып калза, олордыҥ турчылары (члены) кудай јаҥдардыҥ башчыларына тӧгӱндедип салганын оҥдоп ийер. Оноҥ улам олор бу кудай јаҥдарга качан да кирбеген деп тӧгӱнденер болор.\n5. Иегова улу тӱбектиҥ ӧйинде нени эдер, нениҥ учун?\n5 Агару Бичикте Улу Вавилон канча кире ӧйдиҥ туркунына јоголтылары айдылбай јат, је бу ӧй ӧткӱре узак болбос деп, јарт билерис (Ачыл. 18:10, 21). Нениҥ учун дезе Иегова бойыныҥ талдап алган улузына болуп ол кӱндерди кыскартар деп, сӧзин берген (Марк 13:19, 20). Је бу ӧйдӧ, улу тӱбектиҥ башталганынаҥ ала Армагеддон јуу-согушка јетире, Иегова бистеҥ нени сакыыр?\n6. Нениҥ учун тӧгӱн кудай јаҥнаҥ јӱк ле чыгып каларыла болорзынбас керек?\n6 Ӧткӧн јӧрмӧлдӧ айдылганыла, Иегова бойыныҥ ишчилерин Улу Вавилонло кандый да колбу тутпазын деп кӱӱнзейт. Је биске јӱк ле тӧгӱн кудай јаҥнаҥ чыгып калар керек эмес, је чындык кудай јаҥнаҥ, Иегованаҥ, бек тудунып алар керек. Мыны кандый эки арганыҥ болужыла эдерин шӱӱжип ийектер.\nТуштажуларысты качан да, керек дезе кӱч те ӧйлӧрдӧ, артыргыспактар! (7 абзацты кӧрӱгер.)*\n7. а) Ак-чек болоры јанынаҥ Иегованыҥ бийик нормаларынаҥ бек тудунары нени темдектейт? б) Анчада ла бистиҥ ӧйдӧ туштажуларга јуулыжары јаан учурлу деп, Еврейлерге 10:24, 25 нени айдат?\n7 Баштапкызында, ак-чек болоры јанынаҥ Иегованыҥ бийик нормаларынаҥ бек тудунар керек. Бистерге бу телекейдиҥ баалап турган немелерин ле кӧрӱмин качан да алынбас керек. Темдектезе, балыр јӱрӱмниҥ кандый ла бӱдӱмин, ол тоодо эр улус эр улусла, ӱй улус ӱй улусла биле тӧзӧгӧнин эмезе гомосексуализмди бир де јаратпай јадыс (Матф. 19:4, 5; Рим. 1:26, 27). Экинчизинде, христиан туштажулар кайда да ӧдӧтӧн болзо, ака-эјелерле кожо Иеговага оноҥ ло ары бажырар керек. Темдектезе, туштажуларды Каандыктыҥ Туразында ӧткӱрер арга јок болзо, јуундарды айылдар сайын, керек дезе јажытту јерлерде де ӧткӱрип јадыс. Айалга кандый да болуп турза, бис Иегова Кудайыска кожо бажырарына тӱҥей ле јуулыжарыс. Је «Кайраканныҥ кӱни јууктап келеткенин кӧрӱп», бу туштажуларды оноҥ тыҥ баалайдыс. (Еврейлерге 10:24, 25 кычырыгар.)\n8. Келер ӧйдӧ бис кандый јар айдарыс?\n8 Улу тӱбектиҥ ӧйинде чек ӧскӧ јар јарлалар. Бӱгӱнги кӱнде бис Каандык керегинде јар јарлап, ӱренчиктер бедирейдис. Је ол ӧйдӧ, бис коркышту јаан мӧндӱрдий јар айдарыс (Ачыл. 16:21). Бис дезе, Сатананыҥ телекейи кыйалта јогынаҥ јоголып калар деп айдардаҥ айабазыс. Је кандый јар айдылатаны ла оны канайып айдатаны бойыныҥ ӧйинде јартала берер. Јарлаар ишке јӱс јылдаҥ ажыра тузаланып келген эп-аргаларла јарлаарыс па? Ол эмезе ӧскӧ эп-аргалар тузаланарыс па? База эмеш сакып ийектер, оноҥ јартала берер. Јарды канайып та айдатан болзоос, бис Иегованыҥ јаргызын бир де јалтанбай јарлаарыс! (Иез. 2:3—5).\n9. Албатылар бистиҥ јарды канайып угар болор, је бис неде алаҥзыбай јадыс?\n9 Бистиҥ айткан јардаҥ улам албатылар чугулданар болор, ол тушта олор бистиҥ оозысты јабып саларга албаданар. Је бӱгӱнги кӱнде бис канайып Иегованыҥ болужы јогынаҥ агару ижисти бӱдӱрип болбой јадыс, анайып ла келер ӧйдӧ оныҥ болужы јогынаҥ нени де эдип болбозыс. Оныҥ учун Кудай биске оныҥ табын бӱдӱрерге болужар деп, алаҥзыбай јадыс (Мих. 3:8).\n10. Лука 21:25—28-ле болзо, улу тӱбектиҥ ӧйинде болотон айалганы кӧрӱп, кӧп саба улус канайдар?\n10 Лука 21:25—28 кычырыгар. Улу тӱбектиҥ ӧйинде улус, качан да бузулбайтан ла јоголбойтон не-немениҥ аҥтарылып баштаганын кӧрӱп, сандырап-чаксырап баштаар. Олор бойыныҥ јӱрӱмин коруп аларга, тыҥ кыйналар, нениҥ учун дезе ол ӧйдӧ коркышту кызалаҥду ӧй башталар. Андый ӧй кижиликтиҥ тӱӱкизинде качан да болбогон (Соф. 1:14, 15). Бу ӧйдӧ Иегованыҥ ишчилерине де кӱч болордоҥ айабас. Бис бу телекейдеҥ эмес болгоныстаҥ улам, башка-башка кӱчтерге табартар болорыс. Керек дезе эҥ керектӱ немеге де јединбей барар болорыс.\n11. а) Нениҥ учун албатылардыҥ бастыра ајарузы Иегованыҥ Керечилерине боло берер? б) Биске улу тӱбектеҥ нениҥ учун коркыбас керек?\n11 Улус Иегованыҥ Керечилериниҥ бойыныҥ Кудайына оноҥ ло ары бажырып турганын кӧрӱп, атыйланып баштаар, не дезе, олордыҥ кудай јаҥы јоголтылып калган болор. Мынаҥ улам улус канайып тӱймеже берерин сананып ийзеер де. Андый тӱймеен социальный сетьтерде де кӧдӱрилердеҥ айабас. Албатылар ла олордыҥ башчызы Сатана, бистерди оноҥ ары Иеговага бажырып турганыс учун чек кӧрӧр кӱӱндери јок боло берер. Ол тушта олор бастыра кудай јаҥдарды јоголтотон амадузыныҥ бӱтпегенин оҥдоп ийер. Оныҥ учун олордыҥ бастыра ајарузы јаҥыс ла бистерге болор. Бу ӧйдӧҥ ала албатылар Магог јериниҥ Гогы болуп калар*. Олор Иегованыҥ албатызына коркышту калапту табару эдерге биригер (Иез. 38:2, 14—16). Мыны сананып, санааркай берердеҥ айабазыс, нениҥ учун дезе ол ӧйдӧ не болорын јетире билбей јадыс. Је бир немени бис јарт билерис: улу тӱбектеҥ коркыбас керек. Ол ӧйдӧ Иегова биске аргаданатан башкартулар берер (Сар. 34:19). Је бис јайымыстыҥ јууктап келеткенин кӧрӱп, сыныбысты тӱзедип, бажысты кӧдӱрип, тӱс турарыс*.\n12. «Бӱдӱмјилӱ ле керсӱ кул» бисти улу тӱбекке канайып белетейт?\n12 Бӱгӱнги кӱнде «бӱдӱмјилӱ ле керсӱ кул» кӧп аргалардыҥ болужыла бисти улу тӱбектиҥ ӧйинде Кудайга чындык артсын деп белетеп јат (Матф. 24:45). Темдектезе, 2016—2018 јылдарда, бойыныҥ ӧйинде кӧргӱзилген региональный курултайлардыҥ программаларын кӧрӱп ийектер. Бу курултайлардыҥ куучын-эрмектери ле кӧрӱлмелери бисти Иегованыҥ келетен кӱниниҥ алдына керектӱ болотон кылык-јаҥдарга јакшы ӱренип аларга кӱӱнзеткен. Бу кылык-јаҥдарды кыскарта шӱӱжип ийектер.\n«Улу тӱбекти» ӧдӱп чыгарга, бӱгӱнги ле кӱннеҥ ала белетенер керек (13—16 абзацтарды кӧрӱгер.)*\n13. Иеговага чындык артарына јакшы ӱренип аларга нени эдер керек?\n13 Чындык болоры. 2016 јылдыҥ курултайы «Будьте преданы Иегове!» деп адалган. Бу курултайдаҥ, Иеговага чындык артарга, оныла јуук ла бек колбулар тудар керек деп билип алганыс. Анайда ок Иеговага јууктаарга, акту јӱректеҥ мӱргӱӱрин ле оныҥ Сӧзин лаптап ӱренерин эске алынганыс. Бу ончо неме биске коркышту уур-кӱчтерди ӧдӧтӧн ийде-кӱч берет. Сатананыҥ телекейиниҥ учы јууктап келет, оныҥ учун биске Кудайга ла оныҥ Каандыгына чындык артарга там ла там кӱч болуп барар. Улус бистерге оноҥ ло ары каткырыжар болор (2 Петр 3:3, 4). Бис телекейдиҥ политикалык сурактарына јӧмӧшпӧй турзаас, айалга там ла катуланып барардаҥ айабас. Айдарда, улу тӱбектиҥ ӧйинде чындык артарга, биске эмдештеҥ ле ала бу кылык-јаҥга јакшы ӱренип алар керек.\n14. а) Кудайдыҥ албатызын башкарып турган акаларла кандый солынталар болор? б) Ол ӧйдӧ биске нениҥ учун чындык болор керек?\n14 Улу тӱбектиҥ ӧйинде, Кудайдыҥ албатызын башкарып турган акаларла сӱрекей јаан солынталар болор. Јерде арткан майлаткандар, кандый да ӧйдӧ Армагеддон јуу-согушка туружарга, теҥериге алылар (Матф. 24:31; Ачыл. 2:26, 27). Айдарда, Башкару јӧп бисле кожо јерде база болбос. Је андый да болзо, кара-бајырт албаты башкару јок артпас. Нениҥ учун дезе ол ӧйдӧ башкартуны кара-бајырт албатыныҥ тоозына кирип турган ченемелдӱ акалар берер. Бистиҥ чындык болгоныс, Кудайдаҥ башкарту алган акаларга сӧсуккур болгоныстаҥ кӧрӱнер. Мынаҥ бистиҥ јӱрӱмис камаанду болор.\n15. Турумкай болорына јакшы ӱренип аларга нени эдер керек? Бу кылык-јаҥга нениҥ учун эмдештеҥ ала ӱренер керек?\n15 Турумкай болоры. 2017 јылдыҥ курултайы «Не сдавайтесь!» деп адалган. Бу курултайдаҥ ченелтелерде бек турарына ӱренип алганыс. Анайда ок јӱк ле јакшы амыр айалгаларда турумкай болор керек эмес деп билип алганыс. Турумкай болорына јакшы ӱренип аларга, биске Иеговага иженер керек (Рим. 12:12). Оныҥ учун Иисустыҥ: «Учына јетире чыдашканы дезе, аргадалар» — деп, берген сӧзин ундыбай јӱректер (Матф. 24:13). Бу сӧстӧрдӧҥ, кандый да уур-кӱчтер болуп турза, биске Кудайга чындык артар керек деп кӧрӱнет. Эмдештеҥ ле ала кажы ла ченелтелерде турумкай артып турзаас, бойысты улу тӱбектиҥ ӧйине белетеп јадыс.\n16. Јалтанбас болоры недеҥ камаанду? Бу кылык-јаҥга эмдештеҥ ала јакшы ӱренип аларга нени эдер керек?\n16 Јалтанбас болоры. 2018 јылдыҥ курултайы «Будьте мужественны!» деп адалган. Бу курултай јалтанбас болоры бистиҥ јайалталарыстаҥ камаанду эмес деп эске алындырган. Чыннаҥ ла јалтанбас болоры турумкай болоры чылап, Иеговага иженгенистеҥ камаанду. Иеговага оноҥ тыҥ иженип турарга биске не болужар? Кажы ла кӱн Кудайдыҥ Сӧзин кычырганы ла Иегова бойыныҥ албатызын алдындагы ӧйдӧ канайып аргадаганын шӱӱп сананганы болужар (Сар. 68:20; 2 Петр 2:9). Улу тӱбектиҥ ӧйинде албатылар бистерге табару этсе, Иеговага иженери ле јалтанбас болоры сӱреен керектӱ болор (Сар. 112:7, 8; Евр. 13:6). Бис эмдештеҥ ле ала Иеговага иженип турган болзоос, Гогтыҥ табарузын јалтанбай ӧдӱп чыгарыс*.\nУдабас Иисус ла оныҥ теҥеридеги черӱзи Кудайдыҥ ӧштӱлерин јоголторго, Армагеддон деп јуу-согуш баштаар. (17 абзацты кӧрӱгер.)\n17. Бис нениҥ учун Армагеддонноҥ коркыбай јадыс? (Кадарындагы јурукты кӧрӱгер.)\n17 Ӧткӧн јӧрмӧлдӧ айдылганыла, Иегованыҥ ишчилериниҥ кӧбизи калганчы кӱндердиҥ ӧйинде јадат. Је бисте улу тӱбекти ӧдӱп, ӱргӱлјиге јӱретен арга бар. Бу телекей Армагеддон деген јуу-согушла коркышту эдип тӱгенер. Је биске недеҥ де коркыбас керек, нениҥ учун дезе бу Иегованыҥ јуу-согужы болор (Укаа 1:33; Иез. 38:18—20; Зах. 14:3). Иегова айдып ла ийзе, Иисус теҥеридеги черӱлерди јуу-согушка апарар. Бу јуу-согушка тирилген майлаткандар ла мириадтар тоолу ангелдер Иисусла кожо барар. Олор ончозы кожо Сатана ла оныҥ кӧрмӧстӧриле, анайда ок олордыҥ јердеги черӱлериле јуулажар (Дан. 12:1; Ачыл. 6:2; 17:14).\n18. а) Иегова биске кандый сӧзин берет? б) Ачылта 7:9, 13—17 келер ӧйгӧ ижемјилӱ кӧрӧргӧ канайып болужат?\n18 Иегова биске: «Сеге удура эдилген кандый да мылтык-јепсел, бир де једимдӱ болбос» — деп, сӧзин берет (Иса. 54:17). «Кара-бајырт улус» «улу тӱбекти» ӧдӱп чыгар. Иегованыҥ чындык ишчилери агару ижин оноҥ ло ары бӱдӱрер. (Ачылта 7:9, 13—17 кычырыгар.) Агару Бичик келер ӧйгӧ ижемјилӱ кӧрӧргӧ болужып јат! Иегова «чындык улусты корулап јат» деп, билип јадыс (Сар. 31:23). Оныҥ учун Иегованы сӱӱп ле мактап тургандар, Кудай бойыныҥ адын јабардаҥ арутап јатканын кӧрӱп, сӱӱнип чыгар (Иез. 38:23).\n19. Удабас кандый ижемјибис бӱдер?\n19 2 Тимофейге 3:2—5-теги сӧстӧр, Сатананыҥ каршузынаҥ јайымдалган јаҥы телекейде јадатан улус керегинде айдып турган болзо, канайып кычырылар эди деп, сананып ийзегер. («Улус кандый болуп калар?» деген рамканы кӧрӱгер.) Башкару јӧптӧ иштеген Джордж Гангас* ака бу сӧстӧр керегинде мынайып айткан: «Бастыра улус бой-бойына ака-эјелер болуп калза, јӱрӱм кандый јакшы болор! Удабас слер јаҥы телекейде јадараар. Слер Иегова ла кире узак јӱрӱм јӱреригер. Бис ӱргӱлјиге јӱрерис». Бу кандый јакшы ижемји, дезеер?!\nУлус кандый болуп калар?\nУлусты сӱӱр, Иегованы сӱӱр, јобош, јымжак болор, Кудайды мактаар, ада-энезине сӧсуккур, быйанзак, чындык болор, тӧрӧгӧнзӧк, јӧпсинчек, улусты јаман айтпас, бойын тудунып билер, јалакай, буурзак, бӱдӱмјилӱ, бойын эмес, улусты сананар, бийиркенбес, Кудайды соот-јыргалдаҥ артык сӱӱр, Кудайга акту јӱрегинеҥ чындык болор.\n«Улу Вавилонныҥ» јоголтылары керегинде\nЧындык кудай јаҥнаҥ бек тудунып алары керегинде\nЧындык болорына, турумкай болорына ла јалтанбас болорына јакшы ӱренип алары керегинде\n122 КОЖОҤ Турумкай болуп, јана баспагар!\nУдабас бастыра јердиҥ ӱстинде «улу тӱбек» болор. Ол ӧйдӧ Иегованыҥ ишчилериле не болор? Иегова бистеҥ нени сакыыр? Келетен уур-кӱч ӧйдӧ Кудайга чындык артарга, бистерге бӱгӱнги ле кӱннеҥ ала кандый кылык-јаҥдарды тыҥыдар керек? Мындый сурактардыҥ карууларын бу јӧрмӧлдӧҥ таап аларыс.\nЈАРТАМАЛ. Христиан кудай јаҥдарга бойлорын христиандар деп аданып тургандар кирет. Је олор улусты Иеговага оныҥ нормалары аайынча бажырарына ӱретпей јат.\nЈАРТАМАЛ. Магог јериниҥ Гогы (кыскарта Гог) — албатылардыҥ коалициязы. Олор улу тӱбектиҥ ӧйинде Иегованыҥ ишчилерине табару эдер.\nАрмагеддонноҥ озо не болорын «Царство Бога правит!» деген бичиктиҥ 21-чи бажалыгынаҥ кӧптӧдӧ билип аларга јараар. Гогтыҥ табарузы керегинде ле Иегова бойыныҥ албатызын Армагеддон јуу-согушта канайып корулап алары керегинде 2015 јылдыҥ јаан изӱ айдыҥ 15-чи кӱниниҥ «Каруулчы шибеезинеҥ» 14—19 бӱктеринеҥ, анайда ок «Чистое поклонение Иегове восстановлено!» (англ.) деген бичиктиҥ 17 ле 18 бажалыктарынаҥ кычырып аларга јараар.\n2019 јылдыҥ курултайы «Любовь никогда не проходит» деп адалат. Бу курултай бисти Иегованыҥ корузында болзоос, недеҥ де коркыбазыс деп бӱдӱмјилеп јат (1 Кор. 13:8).\n1994 јылдыҥ јаҥар айдыҥ 1 кӱниниҥ «Каруулчы шибеезинде» «Дела его идут вслед за ним» деген јӧрмӧлди кӧрӱгер.\nЈурукта: улу тӱбектиҥ ӧйинде јалтанбас Керечилердиҥ кичинек бӧлӱги јуунныҥ туштажузын аралда ӧткӱрип јат.\nЈурукта: Иегованыҥ кара-бајырт чындык ишчилери улу тӱбекти ӧдӱп, сӱӱнип јат!


Ӱредӱниҥ чыҥдыйы бийиктейт - altaicholmon\nӰредӱниҥ чыҥдыйы бийиктейт\nРеспубликаныҥ ӱредӱчилери јаҥы ӱредӱлӱ јылдыҥ алдында куран айда јаҥжыкканы аайынча текши ӱредӱниҥ ле таскадуныҥ сурактарын шӱӱжет. Ӱредӱчилердиҥ ле таскадаачылардыҥ быјылгы јууны башкӱн, куран айдыҥ 22-чи кӱнинде, П. В. Кучияктыҥ адыла адалган театрда кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧткӧн. Тергеениҥ башкарузы конференцияны Россия Федерацияныҥ государственный маанызыныҥ Кӱнине учурлай ӧткӱрген. Jуунныҥ туружаачыларына уткуулду сӧстӧриле Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников ло Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Терехов баштангандар.\nӰредӱчилердиҥ кӧдӱриҥилӱ јуунында анайда ок республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева, ордынчызы Роман Птицын, министерстволордыҥ, ведомстволордыҥ, јербойында бойы башкарынарыныҥ органдарыныҥ, јондык организациялардыҥ чыгартулу улузы, ӱредӱ бӧлӱгиниҥ ишчилери ле ветерандары турушкандар. Республиканыҥ башчызы куран айдыҥ 22-чи кӱнинде бастыра ороон эл-јонды бириктирип турган јаан байрамдардыҥ бирӱзин — Россия Федерацияныҥ государственный маанызыныҥ Кӱнин темдектеп јат деп айткан: «Кӱчтӱ ле ийделӱ Россияныҥ ӱч ӧҥдӱ маанызы, оныҥ гимны ле гербы чылап ок, телкем ле кемнеҥ де камааны јок јайым орооныстыҥ сӱрекей јаан учурлу сӱр-темдеги болуп јат. Байрамдык кӱн ӱредӱчилердиҥ куран айдагы јаҥжыккан конференциязын ӧткӱретен ӧйгӧ келижип калганы, байла, база тегиндӱ эмес. Тӧрӧлчи кӱӱндӱ ӱйе ӧскӱрип чыдадатаны слердиҥ ижигердеҥ кӧнӱ камаанду. Театрдыҥ бу телкем ле јаан залында отурган ӱредӱчилер, республиканыҥ школдорында ла балдардыҥ садиктеринде иштеп турган бастыра таскадаачылар бийик кӱӱн-тапту ла билгирлери тереҥ балдар ӧскӱрип чыдадарында ак-чек иштеп јадылар».\nТергеениҥ башчызы бойыныҥ уткуулду сӧзинде ӱредӱчилерге олордыҥ ак-чек ле једимдӱ ижи учун јаан быйанын айткан. Ол Бирлик государственный экзаменде бийик баллдар алып турган ӱренчиктердиҥ тоозы республикада јылдаҥ јылга там ла кӧптӧп турганын темдектеген. Оныҥ айтканыла, бистиҥ тергееде текши ӱредӱниҥ учреждениелеринде иштеер јаҥы јерлер тӧзӧп ачары јанынаҥ иштер эрчимдӱ ӧдӱп јат.\n—Республиканыҥ башкарузы федерал тӧс јерле јуук колбулар тудуп, оныла ӧмӧ-јӧмӧ иштеп јат. Оныҥ шылтузында федерал бюджеттеҥ биске ас эмес акча чыгарылып јат. Бис ол акчаны эмдиги ӧйдиҥ школдорын ла спортзалдарын тударына толо тузаланадыс. Россия Федерацияныҥ Президенти Владимир Владимирович Путинниҥ берген кӧнӱ јакылтазы аайынча республикада ӱредӱ бӧлӱгиниҥ он јети учреждениези тудулган.\nӦдӱп јаткан јылда Кӧксуу-Оозы аймакта Амурдагы школдо, Горно-Алтайсктагы тогузынчы таҥмалу школдо, Турачактагы школдо, Горно-Алтайсктагы коррекционный школдыҥ уйуктайтан кыбында јазалду иштер ӧткӧн. Бу јурттардыҥ ла школдордыҥ балдары быјыл јаҥы ӱредӱлӱ јылды чыныкталган школдордо баштаар. Jазалду иштер Улаган аймакта Паспартыдагы, Кан-Оозы аймакта Владимировкадагы, Кӧксуу-Оозы аймакта Кайтанактагы ла Абайдагы школдордо, Кан-Оозында Ч. К. Кыдрашевтиҥ адыла адалган школдо, Горно-Алтайскта школ-интернаттыҥ ӱредӱ ӧткӱретен туразында кидим ӧдӧт. Jуук ӧйдӧ тудум ла јазалду иштер анайда ок Шабалин аймакта Ӱстиги-Апшыйактуда В. И. Чаптыновтыҥ адыла адалган школдо ӧдӧри темдектелет. Тургуза ӧйдӧ он бир спортивный залда тудум иштер база эрчимдӱ ӧдӱп јат. 2019 јылда дезе тудум ла јазалду иштер Шабалин аймакта Камлактагы, Чичке-Чаргыдагы, Кан-Оозы аймакта Кырлыктагы, Кӧксуу-Оозы аймакта Тӱҥӱрдеги школдордо ӧдӧр.\nКонференцияда «Ӱредӱ бӧлӱгиниҥ ишчилериниҥ профессионал ӧзӱми — Алтай Республикада ӱредӱниҥ чыҥдыйын бийиктедериниҥ аргалары» деген доклад-јетирӱни ӱредӱниҥ ле билимниҥ министри Алексей Бондаренко эткен. Министрдиҥ айтканыла, школдорды билгири бийик ӱредӱчилерле јеткилдеери тергееде кӱч сурактардыҥ бирӱзи болуп артат. Горно-Алтайсктагы госуниверситет ле педколледж јылдыҥ сайын школдорго 360-наҥ ажыра јиит специалисттер белетеп чыгарат, је олор бӱгӱнги кӱнде арай ла ас. Биске тургуза ӧйдӧ школго баргалак балдардыҥ таскадаачылары, баштамы класстардыҥ, математиканыҥ, ӧскӧ ороондордыҥ тилдериниҥ, технологияныҥ, кӱӱниҥ ӱредӱчилери ле психологтор јетпей јат. Ӱредӱчи кижиниҥ тоомјызын кӧдӱрерин толо кеминде јеткилдеп болбой јадырыс деген. Педколледжтиҥ, госуниверситеттиҥ башкартулары ла муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ ӱредӱ бӧлӱктери ортодо колбуларды ла ӧмӧ-јӧмӧ ишти тыҥыдар некелтелер база туруп јат. Школго иштеп келген јиит специалисттерге јадатан ла иштейтен јакшынак айалгалар тӧзӧӧр керек.\nАлексей Викторовичтиҥ айтканыла, бийик ле орто аҥылу ӱредӱлӱ заведениелерде адылу јерлерде ӱренип турган студенттер кезикте база ајару јок артып јадылар. Школдордыҥ башкараачылары андый студенттердиҥ практиказына, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандары дезе ӱредӱзине јаантайын болужып турза, јиит специалист ӱредӱниҥ кийнинде олорго келип, кыйалтазы јогынаҥ иштеер эди. Министр конференцияда бӱгӱнги кӱнде ӱредӱчилер белетеп турган бийик ӱредӱлӱ заведениелерде бистиҥ тергеедеҥ 32 студент ӱренип јат, је олор тӧрӧл республиказына ойто кайра јангылаар ба деп айткан. Ороонныҥ президенти В. В. Путин ӱредӱниҥ бӧлӱгинде шеф-таскадаачылардыҥ институдын ойто орныктырары јанынаҥ баштану эткен. Школдордо ло муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ бу суракка јаан ајару эдер керек.\nКалганчы беш јылдыҥ туркунына ӱредӱниҥ учреждениелери јаҥы эдимдерле толо јепселген деп, министр темдектеген. Эмдиги ӧйдӧ ӱредӱчилердиҥ ле таскадаачылардыҥ алдына ӧйлӧ кожо теҥ алтаар некелтелер тургузылат. 21-чи чакта кажы ла ӱредӱчи эмдиги ӧйдиҥ эдим-јазалдарыла иштеп билер учурлу. Школдор ого јаан ајару эдип турганы иле билдирет. Алексей Викторович калганчы јылдарда ӱредӱниҥ чыҥдыйы анчада ла орус тилле билдирлӱ бийиктегенин темдектеген. Ӧдӱп јаткан јылда дезе математикада ичкери алтамдар эдилген. Математиканыҥ байагы базовый кеминде дейтен билгирлеринде беш темдектер алган балдардыҥ тоозы кӧптӧгӧни оморкодот. Турачак ла Кӧксуу-Оозы аймактардыҥ школдоры бу предметтерле јеткен једимдерине болорзынбай, келер јылда оноҥ бийик кӧргӱзӱлерге једер деп иженери артып јат. Быјыл Кош-Агаш ла Кан-Оозы аймактардыҥ ӱренчиктери экзамендерде бийик баллдар кӧргӱскен. Олорго бу тебӱни јабызатпас керек. Улаган ла Чамал аймактардыҥ ӱредӱчилерине дезе ӱредӱниҥ чыҥдыйы аайынча соҥдоочылардыҥ тоозынаҥ «уштылып» чыгар керек деген кӱӱнземелин министр конференцияда база айткан.\nАлексей Викторович республиканыҥ школдорында јайалталу директорлор ло ӱредӱчилер ас эмес деп темдектеген: «Ичкери кӧрӱмдӱ башкараачылар нак ӧмӧликтер тӧзӧп, ӱредӱчилерге ле таскадаачыларга иштейтен јакшынак айалгалар тӧзӧп јат. Бис ӱредӱниҥ чыҥдыйын бийиктедерге, быјыл «Лидер в образовании» деген конкурсты ойто орныктырганыс. Кажы ла муниципал тӧзӧлмӧ јербойында эҥ артык ӱредӱчини талдап, 2020 јылда ӧдӧтӧн конкурста туружарын јеткилдеер учурлу. Владимир Владимирович Путин Россия Федерацияныҥ Федерал Jуунына эткен Баштанузында «башкараачы ишчилерди ле школдордыҥ директорлорын талдаар ишти ачык-јарык айалгада ӧткӱрип, олорго некелтелерди чик јок тыҥыдар керек» деп айткан».\nАР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Алексей Бондаренко бистиҥ тергееде ӱредӱ бӧлӱгиниҥ учреждениелериниҥ директорлорын талдайтан ла кӧстӧп тудатан иш јаҥыс ла конкурс ажыра ӧдӧр учурлу деп ајарган.\nКонференцияныҥ туружаачылары анайда ок Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ ӱредӱ иш аайынча проректоры Татьяна Куриленконыҥ, педколледжтиҥ директорыныҥ ӱредӱ аайынча ордынчызы Надежда Вельминаныҥ, ӱредӱчилердиҥ билгирлерин бийиктедер республикан институттыҥ директорыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Галина Ядагаеваныҥ, каланыҥ администрациязыныҥ ӱредӱ аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Наталья Анисимованыҥ, республиканыҥ классический лицейиниҥ директоры Ирина Картополованыҥ ла Россияныҥ ӱредӱ аайынча институдыныҥ баш билим ишчизи Марина Пинскаяныҥ јетирӱлерин уккандар. Ӱредӱчилердиҥ конференциязыныҥ ижи тал-тӱштиҥ кийнинде В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияда секциялар аайынча ӧдӱп тӱгенген.


Праймериз электрон эп-аргала башталды - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ СМИ-лериниҥ сурактарына карууларды «Единая Россия» партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ исполкомыныҥ башкараачызы Эмиль Тюхтенев ле оныҥ ордынчызы политконсультант Татьяна Щеголькова бердилер. Эмиль Тюхтеневтиҥ айтканыла болзо, бу јылда праймериз электрон бӱдӱм аайынча ӧткӱрилер. Ӱнбереечилер pg.er.ru сайтта регистрация-темдек ӧдӱп, кандидаттар учун ӱнин берер аргалу. Бу талдашта јаҥыс ла Алтай Республикада прописка-регистрациялу улус туружар аргалу. Ӱнбериштер кӱӱк айдыҥ 24-чи кӱнинеҥ ала 30-чы кӱниниҥ калганчы минудына јетире улалар. Праймеризтиҥ уч-турулталары кӱӱк айдыҥ 31-чи кӱнинде јарлалып калар. Кандый кандидаттарды кӱскиде ӧдӧтӧн талдаштарда јӧмӧйтӧнин «Единая Россия» партия кичӱ изӱ айдыҥ 19-чы кӱнинде ӧдӧтӧн бойыныҥ јуунында јарлаар.\n«Единая Россия» партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ исполкомыныҥ јааныныҥ ордынчызы Татьяна Щеголькова праймеризтиҥ учуры керегинде куучындады. Талдаштардыҥ алдында партия бойыныҥ кандидаттары ортодо мындый талдаш ӧткӱрип турганы — эҥ ле артыктарын талдаарына ла улустыҥ кӱӱнин чокым јартаарына ууландырылган. «Партияга чын иштейтен улус керек — «тӧргӧӧдӧ отуратан генералдар» эмес» — деп, Татьяна Щеголькова темдектеген.\n«Единая Россия» партияныҥ праймеризинде туружарга кӱӱнзеген кандидаттарды ајаарып ийели. Олор: Иван Белеков (Государственный Думаныҥ депутады), Родион Букачаков (Государственный Думаныҥ депутады), Дмитрий Зяблицкий (Турачак аймактыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ депутады), Алена Казанцева (Эл Курултайдыҥ депутады), Максим Карамаев (Алтай Республикада аргачылардыҥ јаҥын корыыр чыгартулу кижи), Константин Криворученко («Ноосфера» АКБ-ныҥ правлениезиниҥ јааны), Алена Кудачинова («Единая Россия» партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ специалисти), Эжер Малчинов (Алтай Республиканыҥ Шиҥжӱ-чоттомол палатазыныҥ јааны), Ольга Матросова (ОНФ-тыҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ башкараачызы), Айдар Мызин (Алтай Республиканыҥ депутады), Валентина Наговицына (Оностогы јурт јеезениҥ јааны), Олег Попов (иш јок), Роман Птицын (Майма аймактыҥ јааны), Виталий Уин (тазыктыраачы), Вячеслав Уханов (иш јок), Анастасия Чудинова («Дабл-ю Кей Восток Энерго» ООО-ныҥ јааныныҥ ордынчызы), Вячеслав Шалданов (иш јок), Ай-Сулу Ябыева (Алтай Республиканыҥ депутады). Текши тооло, тоолом аайынча ӱнбериште 11 кандидат темдектелген, јаҥыс мандатту округ аайынча — 13 кандидат.\nПраймеризте ӱнбериш ак-чек ӧдӧр, калганчы тӱп-шӱӱлтени партияныҥ тӧс јери эдер, јербойындагы бӧлӱктер јӱк ле канча кижи регистрацияны ӧткӧнин ле ӱнбериште турушканын кӧрӧр аргалу болорын Эмиль Тюхтенев темдектеген. Эмди Алтай Республиканыҥ ӱнбереечилери бу политикалык керекте туружып, бойыныҥ кӱӱн-табын айдатан туру.


Кадеттер чертенди - altaicholmon\nШкол-интернаттыҥ актовый залында јуулгандарга Россия Федерацияныҥ, Алтай Республиканыҥ маанылары, Г. К. Жуковтыҥ сӱр-кебери, јӱзӱн ӧҥдӱ шарлар, Россия керегинде тӧрӧлчи учурлу кожоҥдор бир ууламјыла байрамдык ла бийик кӱӱн-санаа сыйлады. Кадет класстардыҥ ӱренчиктери келген айылчыларды удура базып, уткыгылайт. Байрамдык, кӧдӱриҥилӱ айалга, ӧкпӧӧргӧн ӱренчиктер, ӱредӱчилер, таскадаачылар. Бир сӧслӧ, узакка ундылбас тӱӱкилик учурлу јаркынду кӱски байрамды Яков Медведев, Елена Сабакова ӧткӱрди.\nКадет деген сӧс чындыкты, кандый ла керекке каруулу болорын, сӧзине турарын, јана баспазын, јалтанбазын ла турумкай, келер ӧйдӧ бийик ӱредӱлӱ, Тӧрӧлине чындык болорын керелеп јат. Бу сӧс биске тӱӱкидеҥ таныш ла јуук. Jе кезик ӧйгӧ ундылып, такып ойто бурылганы оморкодулу.\nКӧдӱриҥилӱ линейкада јаҥжыкканы аайынча школ-интернатла кӧп јылдар туркунына колбу тудуп јаткан чындык најылары, алкы бойлоры мындагы балдарга јозок кӧргӱзеечи тоомјылу айылчылар эрчимдӱ турушты. Олордыҥ тоозында Алтай Республика аайынча УФСИН-ниҥ јааны А. Чириков, Алтай Республика аайынча пограничный башкартуныҥ јааныныҥ ордынчызы С. Емелин, Россияныҥ МЧС-ныҥ Алтай Республика аайынча тӧс башкартузынаҥ С. Титов, бедиреништӱ иштиҥ јуучыл-патриотикалык «Вымпел» деген тӧс јериниҥ башкараачызы А. Филиппов, Алтай Республиканыҥ јуучыл комиссары О. Денисенко, Горно-Алтайск каланыҥ эр кемине јеткелектердиҥ керектери ле олордыҥ тап-эриктерин корыыры аайынча камызыныҥ баш специализи Н. Хоменко, Росгвардияныҥ ОМОН-ыныҥ Алтай Республика аайынча бӧлӱгиниҥ баш инспекторы С. Бичурин, Россияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ «ФОРПост» деген ӧмӧлиги, Россияныҥ ӱренчиктериниҥ кыймыгузыныҥ Алтай Республикада талалык бӧлӱгиниҥ председатели Е. Филиппова ла Россияныҥ каратэле федерациязыныҥ Алтай Республика аайынча бӧлӱгиниҥ ӱренчиктери, Горно-Алтайск каланыҥ шылу бӧлӱгиниҥ башкараачызы Евгений Сайдутов ло оноҥ до ӧскӧ улус болды.\nШколдыҥ директоры Виктор Затеев кадетке кирип јаткан ӱренчиктерди олордыҥ јӱрӱминде аҥылу кӱнле, кадетке кирип јатканыла уткыды. «Кадетке кирердеҥ, черт берердеҥ озо слер су-кадыгарды тыҥыдып, ийде-кӱчтӱ болорго турумкай таскадынганыгар. Онойдо ок кадеттиҥ учурын бойоорго јартап, ӱредӱде, јӱрӱмде каруулу болуп, бу бийик атты чек ле чебер алып јӱрерге белетенгенер—деп, Виктор Геннадьевич айтты.—Кадет азый светский де обществодо болгон. Кийнинде совет ӧйдӧ военный училищелер, суворовецтер, нахимовецтер ичкери јолын алынган».\nВиктор Затеевтиҥ айтканыла, балдардыҥ ончозы кадеттер болбозы јарт. Jе јӱрӱмде ак-чек, кижи болгон адын бийик алып јӱрерге, ороонын, талазын, албатызыныҥ амыр-энчӱзин корыырга, уур-кӱчтерди кӱчсинбей ӧдӱп чыгарга ол слерге тузалу, керектӱ болор. Бӱгӱнги кӱнде кадет болорго берип јаткан черттиҥ учуры јаан ла тереҥ…\nОл онойдо ок бу аҥылу кӱнде ӧйди келиштирип, амадап келген айылчыларга алкыш-быйан айтты.\nКадеттерде азыйдаҥ бери бойыныҥ алтын ээжизи бар, Кадеттердиҥ кодекси. Ондо айдылганыла, кадет Тӧрӧлине чындык, оныҥ ӧткӧн јолыла оморкоор, Тӧрӧлин ак-чек корулап, оныҥ магын, нерезин кӧптӧдӧр.\nКадеттерди черт берип, Россияныҥ кадеди деген бийик атла ададып јатканыла А. Чириков уткыды. «Бис школ-интернаттыҥ ӱренчиктериле јаҥжыкканы аайынча јылдыҥ ла туштажадыс. Кадетке јаҥы алылгандар кӧдӱриҥилӱ айалгада нӧкӧрлӧриниҥ, ӱредӱчилериниҥ, таскадаачыларыныҥ алдына, Россияныҥ, Алтай Республиканыҥ Гимндериниҥ ӱйдешкениле бу атты бийик апарарга чертин берет. Кадеттер јаан једимдерге једип, школ-интернаттыҥ јакшы адын јӱрӱминде каруулу апарзын»—деп айтты.\nКадеттерди аҥылу кӱнле, черт-присяга алганыла С. Емелин уткыды: «Тӱӱкиге бурылар болзо, шак ол ӧскӱс-јабыс балдарла Ф. Э. Дзержинский иштеген. Кӧп тоолу балдарга јаан јолын табарга Феликс Эдмундович болушкан. Горно-Алтайскта кадеттердиҥ клубы бар. Балдар школдоҥ ло ала кадеттердиҥ учурын оҥдоп, бу јолды талдап алганы јарамыкту».\nСергей Николаевич кадеттерге пограничниктердиҥ кереес эдимдерин ле 2018 јылдыҥ баштапкы јарымјылдыгына «Границы России» деген газетти бичидип, сыйлады.\n«Кадеттердиҥ чертин берери каруулу бӧлӱк. Оныҥ кийниндеги база бир учурлу бӧлӱги—Тӧрӧлин ак-чек ле чындык корулаары. Бис слерге кандый да ӧйдӧ болужарга белен»—деп, С. Титов уткуулду сӧзинде темдектеди.\nОныҥ кийнинде кадеттер черт бердилер. Кадеттерди каратэге јӱрӱп турган болчомдор уткып, каратэниҥ башка-башка бӱдӱмдериле таныштырды. «ФОРПост» деген јайаан ӧмӧлик кожоҥдорын сыйлады. Айылчыларга, ӱредӱчилерге кадеттер учурлу кожоҥдорын кожоҥдоды.\nТӱштеги ажаныштыҥ кийнинеҥ ӱренчиктердиҥ эҥ ле тыҥ сакыган ӧйи келди. Тал-тӱште кадеттердиҥ байрамы школдыҥ кеерекеде јазалган ашканазында ӧтти.\nУулчактар-баатырлар парадный кептӱ, кызычактар, јӱзӱн-јуур кӧбӧлӧктӧрдий, кӧбӱктий јайылган платьелерлӱ. Балдардыҥ чырайларында—кӱлӱмји, сӱӱнчи, јӱректеринде—кожоҥ, кӱӱ. Бу байрамды улустыҥ бойына кӧргӧдий, бичиирге бачым ӱстине сӧс тӧ табылбас. Байрамды Денис Конушев ле Вика Старикова (Майманыҥ 1-кы таҥмалу школынаҥ) ӧткӱрген.\nШколдыҥ директоры Виктор Затеев байрамныҥ туружаачыларын, айылчыларын уткыды. Ол кадеттердиҥ школыныҥ тӱӱкизи јанынаҥ элбеде айтты. Кадеттердиҥ корпустары 1701 јылда ачылган. Петр I бу ишти баштап, тӧзӧгӧзин салган. Шак ла кадеттердиҥ ӱредӱлӱ заведениелери курсанттарына јаҥыс та јуучыл ӱредӱ берген эмес. Jе онойдо ок кемиле тереҥ ле јаан граждан ӱредӱ берген. Ол Семеновский, Преображенский полктор, ады јарлу Кутузов, Нахимов ло ӧскӧ дӧ полководецтер керегинде айтты.\nБаштапкы рядтарда тоомјылу, кӱндӱлӱ айылчылар болды. Олор кадеттердиҥ кӧдӱриҥилӱ линейказында база эрчимдӱ турушкан. База АР-дыҥ ӱредӱ ле билим министерствозыныҥ специализи М. Меркетова, каланыҥ администрациязынаҥ КДМ-ныҥ јааны С. Карамян туружып, школдыҥ директоры В. Затеевке администрацияныҥ адынаҥ Быйанду самара табыштырды. Jуулган айылчыларды, балдарды «Кӱнниҥ тыныжы» (худбашкараачызы Э. Хабибулина), педколледжтеҥ (башкараачызы П. Мурзалиева) бијениҥ ӧмӧликтери экпиндӱ вальсла, «Чечектиҥ бијезиле» уткыды.\nБалдар, јаш корболор… Энениҥ эркези, аданыҥ ардагы, айыл-јурттыҥ от-очогыныҥ јылузы јокко ӧзӱп јаткан болчомдор. Бу байрамда балдардыҥ ойын-каткызы, эрчими, сӱӱнчизи кижини бала тужына чӱрче ле апарып келгенине бодолду. Анчада ла школ-интернаттыҥ болчомдоры «Мазурканы» бијелеерде, айдар сӧс тӧ јок. Олордыҥ кееркемјилӱзин, эркезин, ӧкӧрин. Кажы ла бала—јайаан јайалта, бӱткӱл телекей. Наадайлардый кептӱ кызычактар, формалу уулчактар бойлорын чек, тоомјылу тудунып, буттары јерге тийип-тийбей айланыжат, бијелегилейт. Бије ажыра олор энениҥ сӱӱжин, ижемјизин айдат.\nБайрамды ӧткӱреечилер кажы ла номерди јарлап, туружарга кӱӱнзегендерди сценага кычырганда, балдар сандырап, ӧкпӧӧрип, тооноҥ артпаска јатканын кӧрӱп, сӱӱнериҥ де, јӱрегиҥ сыстап, чым эдер де. Балдар кӱӱнине јеткенче ойноды, кӧӧрӧди. Адакыда 6-чы школ-лицейдиҥ ӱренчиги Алина Тудашева јараш кожоҥ сыйлады.\nБалдарды эне-адазындый ла чылап азыраган таскадаачылар олорды сӱреен эптӱ, сӱрлӱ, ӧҥжик эдип кийиндиргени иле ле омородулу. Олорды эл-јон ортодо јакшынак улус болуп јӱрзин деп, ӱредип-таскадып јаткан ӱредӱчилер, таскадаачылар кӧдӱриҥилӱ линейкадаҥ ала кере тӱжине эрчимдӱ турушканын темдектеер керек. Олордыҥ ижи база нерелӱ де, агару да ине. Ӧскӱс-јабыс балдарды јолынаҥ тайкылбазын, астыкпазын деген амадула школ кӧнӱ иштеп јат.\nӰренчиктерди айыл-јурттыҥ, јадын-јӱрӱмниҥ ижи-тожына таскадар «Уют» деп тӧс јердиҥ качылары О. Медведеваныҥ, Н. Глебованыҥ билгир башкарганыла, јаан класстардыҥ балдары байрамдык столдорын белетеген. Кадеттердиҥ байрамы фуршетле тӱгенди.\nБӱгӱн кадеттер, келер ӧйдиҥ офицерлери, генералдары шак мындый алып-баатырлардыҥ ортозынаҥ чыгып турган ине…


Jеткерлӱ кеминеҥ 50 процентке јабыс - altaicholmon\nJеткерлӱ кеминеҥ 50 процентке јабыс\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле, республикада ОРВИ-ле, гриппле оорыгандардыҥ тоозы эпидемия болор кеминеҥ 50 процентке ас.\nТемдектезе, республикада улус ОРВИ-ле, гриппле оорыган 466 учурал болгон, ол тоодо 14 јашка јетире балдар кӧп. Тогус кижини эмчиликте јаттыргызарга келишти, ол тоодо 5 јашка јетире 5 баланы.\nМындый айалгада Алтай Республикада прививка тургузатан иш элбеде ӧткӱрилген. Бу дезе республиканыҥ эл-јоны ооруга алдырбазына јаан арга болды. Кезик јерлерде прививкалар мындый иштиҥ национальный календаринде темдектелгенине ӱзеери эдилди.


Чага-Байрам — албатыныҥ текши байрамы - altaicholmon\nЧага-Байрам — албатыныҥ текши байрамы\nАлтай јылтоолош аайынча Јаҥы јыл киргенине — Чага-Байрамга учурлай чӱм-јаҥ кочкор айдыҥ 14-чи кӱнинде эртен тура Горно-Алтайск калада Туу-Кайа кырда ӧткӱрилген.\nБу чӱм-јаҥда турушкан улус сӱттеҥ белетелген аш-курсакла кӱндӱлеш эткен, кыйра-јаламаларды буулаган, Алтайына бажырып, алкыш-быйанын ла албаты-јонго кӱӱнземелдерин айткан. Улус акту јӱрегинеҥ албаты-јонго амыр-энчӱ јадын-јӱрӱм, тӧрӧл ороонго ло албатыга турумкай ичкери ӧзӱм, кажы ла биледе не-неме јеткилинче болзын, мал-аш арбындай ӧссин деп кӱӱнзеген.\nАлбатыныҥ байрамыныҥ бу чӱм-јаҥын ӧткӱреринде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин, Эл Курултайдыҥ председателиниҥ молјуларын бӱдӱреечи Герман Чепкин, Горно-Алтайсктыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова, аксакалдар ла ӧскӧ дӧ улус турушкан.\nТергеениҥ башчызы Олег Хорохординниҥ айтканыла, албаты-јон бу байрамды ачык-јарык кӱӱн-санаала уткыйт, јебрен ӧйлӧрдӧҥ бери улалып келген јаҥжыгулар албаты бойыныҥ тӧрӧл јерин сӱӱп, корып ла чеберлеп турганын керелейт.\nГерман Чепкинниҥ шӱӱлтезиле, Чага-Байрам албатыныҥ эҥ сӱӱген байрамдарыныҥ бирӱзи болуп јат. Улус Ак байрамла келер ӧйгӧ ижемјилерин, јадын-јӱрӱм јакшы јанындӧӧн кубуларын колбойт.\nБыјыл коронавирус деген оору-јобол таркап турганынаҥ улам, бу байрамга учурлалган керек-јарактар онлайн аайыла ӧткӧн.\nУй јылда јадын-јӱрӱмис амыр-тыш болзын, коронавирус деген оору-јобол јоголып барзын, мал-ажыс кыш-јастаҥ јакшы кӱчтӱ чыксын, улустыҥ ару амадулары јӱрӱмде бӱтсин!


30.07.2019 - altaicholmon\nМен ӱчинчи класстыҥ ӱренчиги болорым. Бистиҥ Акташтагы школ нениҥ учун Станислав Моховтыҥ адыла адалган деген суракла јилбиркедим. Јаан удабай класста ӧткӧн часта бойымныҥ сурагымныҥ каруузын уктым. Станислав бистиҥ школды божоткон јуучыл-интернационалист, Афганистанда божогон. Афганистаннаҥ совет јуучылдарды чыгарганынаҥ ала одус јылдык быјыл темдектелди. Мен јуучыл-интернационалисттер керегинде билеримди тереҥжидер амаду тургустым. Шиҥжӱлӱ-бедиреништӱ ижим ӧйинде школымныҥ ӱренчиктери ортодо\nШабалин аймактыҥ Каспа јуртыныҥ эл-јоны кичӱ тӧрӧлиниҥ байрамын јаан изӱ айдыҥ 24-чи кӱнинде бийик кеминде ӧткӱрди. Јаҥжыкканы аайынча јажыл јайдыҥ ичинде ӧткӱрилип јаткан байрамга ыраак-јуук јерлердеҥ айылчылар кӱӱнзеп ле амадап келдилер. Каспа јурттыҥ ады-чуузы ӧткӧн ӧйдӧ јайалталу јурт артисттери Москвага барып турардаҥ бери ороон до, республика да кеминде танылу, јарлу ине. Эл-јоны амыр-энчӱ, токыналу јуртап\nТелекейде калыктардыҥ кай чӧрчӧктӧри аjаруда\nӦткӧн айдыҥ учкаары Бишкекте телекейдеги калыктардыҥ кай чӧрчӧктӧриле колбулу фестиваль ла билимдик симпозиум ӧтти. Бу фестиваль ла оныҥ ичинде ӧткӱрилип турган симпозиум Кыргызстанда эки jылдыҥ бажында бежинчи катап болды. Симпозиумныҥ тӧс темазы — «Эпосто телекейлик мифологиялык jурамал чын jӱрӱмниҥ кебери» деп тургузылган. Анайда ок бу ончо керектер атту-чуулу манасчы Сайакбай Каралаевтиҥ чыкканынаҥ ала 125 jылдыгына\nАлтай Республика аайынча ичбойындагы керектердиҥ министерствозы 2019 јылдыҥ баштапкы јарымјылдыгында ӧткӱрген иштиҥ турулталарын кӧргӧн. Ведомствоныҥ коллегиязыныҥ элбедилген јуунында темдектелгениле, тергееде тыҥ шиҥжӱде турган криминогенный айалга турумкай кеминде. Ичбойындагы керектердиҥ органдары Российский Федерацияныҥ президенти, Россияныҥ МВД-зыныҥ башкартузы тургускан амадуларды бӱдӱрген. Анайып, оперативный айалганы шиҥжӱде тудары, јондык-политикалык ла криминогенный айалганыҥ турумкайы, граждандардыҥ ла јондыктыҥ амырын корыырын тыҥыдары\nБу кӱндерде Горно-Алтайскта ОНФ-тыҥ тергеелик исполкомында Алтай Республиканыҥ башка-башка ээлемдериниҥ комплексный ӧзӱмине учурлалган тегерик стол ӧткӧн. Јуунныҥ ижин исполкомныҥ башкараачызы Алексей Савченко ачкан. Кӱрее куучында албаты фронттыҥ текшироссиялык штабыныҥ сопредседатели, «КАМАЗ» ПАО-ныҥ генеральный директоры Сергей Когогин турушкан. Јуунда анайда ок албаты фронттыҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ башкараачылары, «Кӧлӱктердиҥ јеткер јок ло чыҥдый јолдоры», «Кичӱ ле орто аргачылык,\nРеспубликаныҥ ээлемдери јаскы кыра ижин тӱгескен та јок, јурт ишчилер бастыра кӱчин азырал белетеерине ууламјылап ийди. Быјыл ай-кӱнниҥ айалгалары ӧлӧҥ-чӧпкӧ јарамыкту деп айдар керек. Кыска ла ӧйгӧ токтоп турган јааштар копјылдык та, бирјылдык та ӧлӧҥгӧ јакшы ӧзӧр аргалар берген. Эмди дезе мал-ашка керектӱ байа азыралды белетеп аларга айас кӱндер керек. Тургуза ӧйдӧ малга азырал белетеер\nФедерацияныҥ да, анайда ок ороонныҥ да јӱрӱминде ле турумкай ичкери ӧзӱминде гуманитар керектиҥ учуры там ла бийиктейт. Бистиҥ республикага РФ-тыҥ Государстволык Думазыныҥ депутады, Государстволык Думаныҥ СНГ-ныҥ керектери, евразияныҥ интеграциязы ла гран ары јанында јерлештерле колбу тудары аайынча комитединиҥ турчызы И. И. Белековтыҥ келгенин тузаланып, парламентарийге бир канча сурактарла баштандыбыс. —Иван Итулович, Госдумада сурактардыҥ гуманитар јаны\nАлтай Республикада «Ийделӱ Алтай» деген тизӱ форум ичкери јолын алынды. Форумныҥ амадузы — таланыҥ јербойындагы экономиказыныҥ «ӧзӧтӧн аргазын» илелеп чыгарары ла таланыҥ ӧзӱминиҥ программазын элбеде шӱӱжери. Шак мындый тизӱ форумдар Чой, Шабалин, Кош-Агаш, Улаган аймактарда ӧтти. Муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ ӧткӧн форумдардыҥ ижинде республиканыҥ башкарузыныҥ турчылары, аймактардыҥ администрацияларыныҥ чыгартулу улузы, јондыктыҥ шӱӱлтелерин айдаачы улус ла јурт јерлердиҥ\nА. Новак: «Јажыл» энергетикага јӧмӧжӧрис\nӦткӧн кӱндерде Алтай Республикага ишмекчи јол-јорыгыла Россияныҥ энергетиказыныҥ министри Алексей Новак келип јӱрди. Јирме јылдыҥ туркунына энергетиканыҥ министри тергеебиске баштапкы катап келгенин темдектеер керек. А. Новак Федеральный штабтыҥ Сибирь федерал округтыҥ јеткер болбозынаҥ электројеткилдеш аайынча штабтарыныҥ јуунын ӧткӱрди. Ондо Сибирьдеги электројеткилдештиҥ субъекттерин ле ЖКХ-ныҥ объекттерин 2019-2020 јылдарда одыру ӧйине белетеери кӧрӱлди. Јуунда АР-дыҥ удурумга башчызы


Инфоурок / Иностранные языки / Презентации / Презентайия по алтайской литературе на тему "Алтай сӧӧктӧр"\nИшти бӱдӱрген: Чаган-Узун jурттын П.И. Оськинанын адыла адалган орто текши школынын 9-чы класстын ӱренчиги Бузыкин Валера Башкараачызы: алтай тил ле литературанын ӱредӱчизи Диятова Л.В.\nБӱдӱми: jондык ӱлекер Бӱдӱрген бӱдӱми: таҥынаҥ Бӱдӱрген ӧйи: 1 ай Турултазы: альбом\nJартамал сӧс Ижимнин бажында сӧӧктӧр шиҥдеерин jӱзӱн-башка бичиктерден, газеттерден материалдар jууп, тӱӱкинен баштап турум.\nАмадузы: Бойымнын ижимде Алтай ичинде бар сӧӧктӧрдиҥ jебрентик тӱӱкизин шиндеп, угы-тӧзин билип, учурын jартаары.\nАмадуга jединеер бодолголор: Jууры, шиндеери, билеери ле jартаары\nАлтай улус озодон бери ук-тозинен бек тудунган. Албатыбыстын куучыныла болзо,«кийик болзо, тӱктӱ болор,кижи болзо, сӧӧктӱ болор» деп айткан. Таныш эмес улусла тушташса, алтай улус jакшылажала, эн ле озо сӧӧгин суражар. Алтай эл-jон алдынан ла бери сӧӧктӧргӧ бӧлинген. Бисте тоозы кӧп тӧ,чек jоголып брааткан сӧӧктӧр бар. Темдектезе, мӱркӱт, чагат, jабыр сӧӧкту улус чек туштабай да барган. Бистер кемдер, угы-тӧзибис кайда, ак-jарыкка не керектӱ туулганыс деп сурактар кӧп улусты санандырган. Бистиҥ ӧйдӧ албатылар кожулып, кӧп сабазы тилин, угы-тӧзин билбей, керекке албай jӱргени сӱрекей ачымчылу.Сӧӧктӧрдиҥ учурын бийиктедип, оныҥ тӱӱкизин билип алары ла кижи болгон атты тӱжӱрбей jӱрерине ууламjылаар керек. Кажы ла сӧӧк бойыныҥ алдында тӧстӱ, байлаган туулу, таҥмалу, jайыкту, атпас-тутпас тындулу болгонын кӧп ӱренчиктер билбей тургулайт. Мынаҥ кӧргӧндӧ, алтайлардыҥ кӧрӱм-шӱӱлтези ар-бӱткенле колбулу, оныла jаҥыс jиликтӱ деп бодоп jӱрген.Байлу агаштарын, тындуларын, jайыгын, тӧстӧрин билип алар керек. Бир эмеш неме билер jаандарыс jада калза, оны кайдаҥ билерис? Онын учун бу ӧйлӧрдӧ бар немени бичип алар керек. Мыны билип jӱрзебис - кижи адын jылыйтпазыс.\nСАГАЛ Саал сӧӧкту албаты бистин республиканын кажы ла аймагында бар. Кӧп лӧ дегени Улаган аймакта, Акташта, Кӧкӧрӱде, Белтирде, Курайда кӧп. Саал сӧӧктӱлер озогыда кӧп улус болгон, сындары jабызак, кӧп неме керексибес улус деп «АЧ» статьязында А.Санин бичийт.\nМООЛ Таҥмазы - отык\nКЫПЧАК Кыпчактар тоозы алдынан бери сӱрекей кӧп болгон. Jебрен Кыдат бичимелдерде кыпчактар деп 3 чакта бичилеген. 9-10 чактарда олор кымак деп албатыла биригип,jаан каандык тӧзӧгӧн . Эн jебрен бичиктерди кычырза, олор эмдиги ӧйдин Змеиногорск кала турган jерде jуртагылаган. «Кӧстӧри олордын кӧк. Чырайлары ак, базыды jараш. Сындары коо, чичке, узун улус болгон дежет». Бӱгӱнги кӱнде Кыпчак деп атту кӧп jерлер бар. Андижанда Узбекистанда Кыпчак деп деремне бар. Ондо улустын кӧп саба сӧӧктӧри кыпчак . Азербайджанда база Кыпчак деп атту кичинек jурт бар. Ол ло jерден кӧп кыпчактар Грецияга jетире чачылган. Текшилей кӧргӧндӧ, кыпчак сӧӧктӱ улус ончозынан кӧп, нак, jуучыл улустардын бирӱзи болгон. Бӱгӱнги кӱнде кыпчак сӧӧктӱлер Кан – Оозы, Ондой,Кош – Агаш jерлерде кӧп.\nТӧӧлӧс Алтайдын эн jебрен сӦӦктӦринин бирӱзи. Олор керегинде баштапкы jетирӱлер Орхоннын таш бичимелдеринде бар. Ондо адалган тӧлис деп укту сӦӦккӦ бодоштырып jат. Озогы бистин таш бичиктеристи шиндеп кӦргӦндӦ, кандый бир каан бойын «тӦлис-шад» деп аданган учуралдар бар .Jебрен сӧзликтерден кӦргӦжин, «шад» дегени кааннын черӱ башкарган уулын адайтан. Кӱл - Тегин «тардуш-шад» деп аданган болзо, тӦӦлӦстӦрдин jааны Мойун-Чур – «тӦлис-шад» деп бичилет. Jебренде олор бӦрӱ башту кӦк маанылу сӱрекей jуучыл улус болгон. Олор аттарына да бойына ла чылап темирден кеп эдип берер, малы болзо « эн jуук нӦкӦрим божоды» деп ыйлаар, кижи божозо, «салымы мындый, чакта jыгылган » деп айдыжар болгон.\nИРКИТ Иркиттер jаман чактын учында Улу-иркит одузы jаан-Кемнин ичинде болгон jуу-согуштан качкылап, jук ле 40 ӧрӧкӧ улустарын ээчиткенче, толу малын айдаганча, сары сыгын айдын учында одын-суулу Алтайдан Кадын ичине келип, тергее тынын корып, быйан сурап келген. Онон ло бери бу jерди олор Jажыл-Каан деп адагылаар болды. Jайаачызы – мӱркӱт, олорго jаманды jууктапай, аргадайтан аргачызы болот. Иркиттердин ада-ӧбӧкӧзи ыргай, онын учун иркиттер угын Улу-иркит деп кижинен баштап, Алтайга келип, карыыр ӧйинде божогон эки уулы учун база бир Ирки деп атту уулду болгон. Онон ло бери амыр jуртай бергендер. Ады jарлу улустан Кан -Чарас алтайдан кара иркит сӧӧктӱлерден И.В.Шодоев болгон.\nТООДОШ Тодоштор - jебрен алтай сӧӧк. Эмдиги Монол jеринде туштаган таш бичиктерди кӧрӧр болзо, 6-8 чактарда тодоштор улу тӱрк каандыкты баштап туткан. Тӱрктердин jуучыл башчызы Кӱл-Тегин черӱзин тодоштордон jууп баштаган. Тодоштордын бӱткени ӧскӱс уул Батлайдан башталган. Ол кожончы уулдын кожоны сӱреен jараш болгон, ол 9 уулду болгон, Эртиштен бери Алтайга тарап келгендер. Тодоштордын бӧлингени: кара, манjы, сары, кыдат. Карындаш сӧӧктӧр – каал, очы, чагандык, чапты, тонжаан, jӱс, саал, байлагас, кӧжӧӧ сӧӧктӧр болор. Байлу туулары – Алтайский крайда Белокуриха jаар Кача, Ой-Барааан деп кырлар, онон Бабырган – ол эмезе ӧскӧлӧп Эн-Учук. Jайыгы – ак койон. Агажы – кайын, кулjазы – сулук, jаа, сырга. Танмазы – тоскуур.\nКЕРГИЛ Jебрен бичиктерде кереиттер кергинде ӧскӧ дӧ jебрен Китай, Персид бичиктерден, летопистерден кычырар арга бар. Кереиттер керегинде баштапкы ла jарт бичиктер 11 чактын башталганында бичилген. Олордын турган тӧс jерлери Орхон суунын jарадында Хедун каланын jанында болгон эмтир. Ол эмдиги Байкал ла ары jаны кереиттердин jери болор. Jан учун тартыджуда хамаг-монол Чингис-Кан джатжират сӧӧктӱ Джамухала кожо кергил сӧӧктӱ каанла биригип, Селенгиде меркит укту улусты jуулаган. Кереиттер Чингис - Кааннын ӧйинен озо кандый тилдӱ болгонын аттары чыккан билимчилер – Н.А.Аристов, Х.Ховорс шӱӱшкилеп, бир санаага эмдиге келгилебеген. Мындый сӧӧктӧр узбек, казах, ногай, калмык, кыргыз укту улуста бар. Кергилдердин тӧзи – Бай Улген, байлу туулары - Карчыт, Чаптыган, байаназы – Тас, jайааачызы корым аспак, танмазы – куш, саракай темдек.\nТӱп - шӱӱлте Шинделген тема сурекей jилбилу, алтай улустын jурумиле,туукизиле, келер ойиле бек колбуда. Текши кӧргӧндӧ, эмдиги ӱйеге кӧп jартамал иштер ӧткӱрер керек, кал болуп ӧзӱп, ӧскӧ албаты ортодо кайылып, ӧскӧ культурага, тилге багып, jебреннен бери байлап келген jаныбыс та, угы-тӧзибис те ундылып калар. Онын учун алтай кеп сӧс тӧ бар эмес беди: «Агаш тазылы jок чириир, кижи угы jок чириир».\nИжимди белетери, корулаары (Научно-практикалык конференцияда)\nНомер материала: ДВ-504393


Бистиҥ јерис телекейлик учурлу экотергеелердиҥ бирӱзи - altaicholmon\nБистиҥ јерис телекейлик учурлу экотергеелердиҥ бирӱзи\nФедерация Совединиҥ аграрный, аш-курсак политиканыҥ ла ар-бӱткенди тузаланарыныҥ комитединиҥ турчызы, Алтай Республиканыҥ адынаҥ сенатор Татьяна ГИГЕЛЬЛЕ эрмек-куучын тергееде туризмди ӧскӱрериниҥ аргалары керегинде ӧдӧт.\n—Татьяна Анатольевна, Алтай Республика кайкамчылу ар-бӱткениле јарлу. Россияныҥ ла ӧскӧ ороондордыҥ туристтериниҥ тергееге јилбӱзи јаан ба?\n—Бистиҥ республикага калганчы ӧйдӧ орооныстыҥ да, ӧскӧ дӧ ороондордыҥ туристтериниҥ јилбӱзи тыҥып туру. Онызы кайкамчылу эмес. Бистиҥ тергееде ар-бӱткени аҥылу коруда јерлердиҥ тоозы кӧп: ондый јерлердиҥ федерал ла тергеелик учурлу ООПТ-ларла јаба текши кеми тергеениҥ кеминиҥ 25% – ондый кемдӱ јерлер телекейде база кайда да јок. Бисте ЮНЕСКО-ныҥ корузында беш объект: Ӱч-Сӱмер, Алтын Кӧл, Алтайский ле Катунский биосферный заповедниктер, Ӱкек.\nӰч-Сӱмер – Сибирьдиҥ эҥ бийик кыры, Россияныҥ бийик деген кырларыныҥ бирӱзи (4509 м.), Тӧс Азияныҥ кӧп калыктарыныҥ байлу туузы.\nӰкек эмезе Амырдыҥ јери Ӱкек – Россияныҥ картазында эҥ ыраак ла куулгазынду јерлердиҥ бирӱзи. Археологияныҥ ондогы кӧп табынтылары кӱлер эпохадаҥ бери ӧйлӧрдиҥ деп чотолот.\nАлтын Кӧл бойыныҥ кемиле кайкадат: кырларга курчадып чӧйилген узуны 78 километр, эҥ тереҥ јери — 325 метр. Тус јок суузы кислородло бай.\nЈерлик ар-бӱткенниҥ бастырателекейлик фонды Алтай Республиканы аҥылу ла јӱзӱн-башка ӧзӱмдери, аҥ-кужы, кырлу јерлери ле экосистемаларыныҥ јуказы учун телекейдиҥ эҥ байлык 200 экотергеезиниҥ тоозына, ол тоодо Россияныҥ учурлу 20 экосистемазыныҥ тоозына кийдирген.\nАлтай Республикага туристтердиҥ келери јылдаҥ јылга кӧптӧп јат. Башка-башка јетирӱлерле олордыҥ тоозы 2 миллионноҥ 2,2 миллионго једет. Статистиканыҥ јетирӱзиле, Сибирьдеги федерал округка јылдыҥ ла келип турган туристтердиҥ 18-20% бистиҥ јерге келип туру.\n—Тергеебисте туризмниҥ кандый бӱдӱмдери тыҥ ӧзӱм алынат ла келер ӧйдӧ кандый бӱдӱмдер база болгодый?\n—Јеткилдештердиҥ бӱдӱмдери кандый ла јилбӱ-керексиштер аайынча јӱзӱн-башка болуп туру: канча кӱнге јойу ла атту јӱрери, кырларда сууларла јӱзери, альпинизм, ар-бӱткенниҥ ле тӱӱкилик-культурный объекттерге экскурсиялар, экстремал аттракциондор, су-кадыкты орныктырар-эмдеер јеткилдештер. Калганчы јылдарда экотуризм ле агротуризм ӧзӱм алынат.\nТергееде јаан суруда боло берген јаҥы ууламјыны — аш-курсактыҥ (гастрономический) туризмин темдектеер керек. 2019 јылда республиканыҥ тӧс калазы Горно-Алтайскта «Эне. Јер. Алтай» деген баштапкы гастрофестиваль бийик кеминде ӧткӧн. Ондо республиканыҥ јуртээлемдик продукция иштеп алаачыларыныҥ чыҥдый аш-курсагы садылган.\n2019 јылдаҥ ала бистиҥ республикада кышкы туризмди ӧскӱрер бир чук программаны бӱдӱрери башталган. Бу ууламјыда јаҥы аргалар ачылат: туулык чана, сноубординг, фрирайд, снегоходторло, ийттер јеккен чанактарла маҥтадары, кышкы дайвинг ле кыйалтазы јоктоҥ јаҥы јолдор тӧзӧлӧт. Бу ончозы тергееде туристтердиҥ болор ӧйин узадат.\n—Россияндардыҥ ич туризмге јилбӱзи тыҥыганын ајаруга алза, бистиҥ тергеениҥ туристтердиҥ тоозы кӧптӧгӧнине беленин кандый деп кӧрӧдигер?\n—2020 јылдаҥ ала Алтай Республиканыҥ 2020-2024 јылдарда јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱминиҥ таҥынаҥ программазын бӱдӱрери аайынча иштер эдилип туру. Ол программала туризмниҥ бӧлӱгинде иштейтен кадрлар белетеери ӧдӧт. Ондо јербойыныҥ улузынаҥ профессионал гидтер, ӱйдежеечи-проводниктер белетеери темдектелген. Онызы туристтерге јеткилдештер јеткери јок болорына ууламјылу эдилет: кырлу јердеги туризм кӧбизинде экстремал кемдӱ, кырлар ортодогы јолдорды ӧдӧргӧ озолодо белетенер керек болуп јат. Оныла коштой, ар-бӱткенниҥ, культурно-тӱӱкилик энчилер керегинде чындык јетирӱлер эдер ӧй келген. Эмди тура гидтердеҥ, јымжада айтсабыс, нени ле угарга келижет.\nМениҥ билеримле, кайда да 2022 јыл киреде мындый јеткилдештерге лицензия берилер учурлу. Ого ӱзеери бис ороон ичинде ле калыктар ортодогы кӧрӱлерде туружадыс, ӧскӧ тергеелерле ченемелдерле, иштеги једимдерле ӱлежедис.\nАайына чыккадый курч сурактар керегинде айтсабыс, республикада келген туристтердиҥ амыралтазын тӧзӧӧриле иштеер турпредприятиелер кӧп эмес деп темдектеер керек. Туризмниҥ бӱгӱнги инфраструктуразын ӧскӱрери, профессионал туроператорлор јанынаҥ сурактарды аайлаштырар керек.\nТекшилей алзабыс, калганчы јылдарда тергееде туризм эрчимдӱ ӧзӱм алынган. Је оныҥ ӧзӱмин буудактап турган шылтактар ас эмес. Транспорттыҥ јербойыныҥ, тергеениҥ јолдорыла јӱрер аргалары коомой болгоны база буудак эдет. Чын, авиарейстер, кичӱ авиацияныҥ јоругы кӧптӧгӧниле колбой, керек јаранган. Быјылдаҥ ала јӱк ле Москва јаар рейстердиҥ тоозы кезик кӱндерде сегиске једип турган. Онойдо ок туристтердиҥ ӱч ӱлӱзиниҥ экӱзи бойыныҥ автомобильдериле келип туру. Ӱчинчи ӱлӱзинеҥ эмеш ас туристтер коммерческий автотранспортло келет. Туристтердиҥ кайда да 90 проценти Сибирьдеги федерал округтыҥ тергеелеринеҥ келген айылдаштарыс.\nТуризмниҥ ӧзӱмине ар-бӱткенниҥ јараш ла кайкамчылу јерлерине јетире јолдор јок болгоны база буудагын јетирет. Ол ло Мультаныҥ, Караколдыҥ ла Шавланыҥ кӧлдӧрине једип, фототур ла балыкташ тӧзӧӧргӧ вездеходтор ло вертолеттор керектӱ болот.\nБу бӱдӱмди мынаҥ ары ӧскӱрерге автомобильдердиҥ јолдорын тудар ла барын јаҥыртар керек. Тергееде тӧс транспорт автомобильдер болгонын ајаруга алза, онызы јаан учурлу.\nАлтай Республика мында «Туризм – кӱндӱзектиҥ индустриязы» деп јаҥы национальный ӱлекерге јаан ижемји эдет. Ондо турушканы инфраструктуралу объекттер тудар арга берер. Тергееге ол келер ӧйдӧ јаан учурлу ууламјы болуп јат.\n—Туризмди ӧскӱрер планда Горно-Алтайск калага јаан ајару эдилер бе, эмезе кӧп саба туристтер оныҥ јаныла ӧдӧ берип турган бӱгӱнги айалга артар ба? Слердиҥ бу јанынаҥ шӱӱлте-санаагар кандый?\n—Республиканыҥ тӧс калазы туризмди ӧскӱрериле колбулу «Јолдыҥ картазында» бойыныҥ тӧс јерин табар учурлу. Бистиҥ калада Сибирьде эҥ артык музейлердиҥ бирӱзи иштейт, биске туристтерге кӧргӱзери бар. «Калаларда айалгалар тӧзӧӧри» деп программала ӧткӱрилген иштердиҥ шылтузында Таштардыҥ сквери, онойдо ок су-кадыктыҥ Комсомольский кырды эдектей јойу улус базатан орык јолы каланыҥ эл-јонына да, туристтерге де солун болор деп иженедим.\nУлалуда јебрен кижиниҥ турлузы телекейге јарлу, је кӧп акча-манат керектӱ болгон учун оны туризмниҥ объеги эдип јазаар сурак курч турат. Је бу тӱӱкилик јер тергееде туристтердиҥ кӧп келетен јери боло берер деген ижемји јаан.\nЈыландуда культурно-спортивный тӧс јер тӧзӧӧр деген шӱӱлтеле мен јӧп. Ол тушта ондо спорт маргаандарла коштой, башка-башка ууламјылу фестивальдар ӧткӱрер аргалу болор эдис.\nБистиҥ тергее керегинде ундылбас санааны бистиҥ бойында да, ӧскӧ дӧ талаларда јарлу, кайкамчылу јайалталарлу артисттерле, кӱӱчилерле, бијечилерле, јурукчыларла танышканы артырар деп бодойдым. Республиканыҥ тӧс калазында олорло таныжар јараш јер – ол кӧрӧӧчилерге эки залду национальный театр.\nТуу-Кайада каланы ла айландыра јерлерди ыраада кӧрӧр тепсеҥ јазалган. Је айылчылардыҥ ла каланыҥ улузыныҥ кӱӱнзегениле келер ӧйдӧ мында Манјӱректеги ошкош канат јол болор деген кӱӱнземел менде база бар. Оныҥ ачылганыла бистиҥ кала айылчыларга оноҥ артык јилбилӱ боло берер эди.\nАш-курсактыҥ фестивальдарын ӧт-кӱргени национальный аш-курсакка јилбӱ јаан болгонын кӧргӱскен. Калада ӧс калыктыҥ аш-курсагыныҥ кафелерин ле ресторандарын элбедип, туристтерди база јилбиркедер арга бар.\n—Татьяна Анатольевна, калганчы јылдарда Алтай Республика экология јанынаҥ ару тергеелердиҥ тоозында ададат. Горно-Алтайск Россияныҥ эҥ ару калаларыныҥ тоозында. Туризмниҥ эрчимдӱ ӧзӱми бу јанынаҥ салтарлу эмес пе?\n—Тулаан айдыҥ учында Федерация Совединде Челябинск областьтыҥ кӱндери ӧткӧн. Ол ӧйдӧ экологияныҥ курч сурактары шӱӱжилген. Былтыр јайгыда РФ-тыҥ башкарузы сӱрее-чӧпти ылгаштырып јууры аайынча јолдыҥ картазын јараткан, ӱлӱрген айда дезе кату коммунал таштанчылардыҥ утилизациязыныҥ, јеткери јок эдериниҥ, јуурыныҥ объекттерине бирлик некелтелер тургузылган. Ончо тергеелерге, ол тоодо Алтай Республикага олорды ылгаштырып јууры јанынаҥ шӱӱлтелер јетирилген.\nБис Уралдыҥ курч суракту тергеезиниҥ айалгазын шӱӱшкенис. Бу тергеениҥ чыгартулу улузыла туштажуныҥ турулталарыла мен сӱрее-чӧпти ылгаштырып јуурыныҥ курч сурагы ончо тергеелерде туруп јат деген шӱӱлте айткам. Оныҥ аайына канайда чыгар? «Тергеелерге субсидия этпезинеҥ сӱрее-чӧпти ылгаштырып јуурынаҥ болгой, јӱк јуурыныҥ да сурагын чечип болбозыс» — деп айтканымды кӧп СМИ-лерде элбеде јарлаган эди.\nАлтай Республикада, кажы ла јыл ал-камык туристтер келип турган тергееде, ӧскӧ дӧ тергеелерде сӱрее-чӧпти ылгаштырып јуурын ла утилизировать эдерин федерал тӧс јердеҥ јӧмӧӧр сурак курч турат.\nКандык айдыҥ ортозында мен калыктар ортодогы Москва-Сити тӧс јерде «Россияныҥ экологиялык операторы» компанияныҥ генеральный директоры Денис Буцаевле тушташкам. Ӧткӧн јылдыҥ кӱзинде премьер Михаил Мишустин оны «Экология» нацӱлекерде темдектелгениле кату коммунал таштанчыларла иштеер јаҥы системага кӧчӱрер тергеелик операторлордыҥ ижин чуктап ӧткӱрер компанияныҥ башкараачызына туткан.\nТуштажуда бис туристтер кӧп келетен Алтай Республика ошкош тергеелердиҥ сӱрее-чӧп јанынаҥ курч сурагын шӱӱшкенис. Компанияныҥ башкараачызы бистиҥ тергееде айалгала таныш, онойдо ок ол Олег Хорохординле федерал кеминде кожо иштегениле база таныш. Олор бистиҥ тергеениҥ ар-бӱткендик байлыктарын ла экология јанынаҥ арузын корулап аларын тӧс керек деп чотойдылар.\nБыјыл туристтердиҥ кӧптӧгӧн ӧйиле колбой Алтай Республиканыҥ алдында сӱрее-чӧптиҥ сурагы ойто ло курч тура берген. Мен бойымныҥ интервьюларымда сӱрее-чӧпти јуурыныҥ ла не-неме эдериниҥ курч сурагын, анчада ла јурттарда федерал јаҥдардыҥ акча-манатла болужы јогынаҥ турулталу аайлаштырар арга јок деп база ла эзеткен эдим.\nЭмди тура бистиҥ тергееге акча-манат јеткилинче чыгарылары јарт эмес, је компанияларга болуш керектӱзи јарт. Операторлордыҥ ижи ончо ло јерлерде кӧнӱ барган деп айдар арга јок, кажызы ла керектӱ јепселдерди садып алар аргалу база эмес, оныҥ учун эл-јон сӱрее-чӧпти ылгаштырып јуурыныҥ јаҥы некелтерине темикпей туру. Је бис бу курч сурактыҥ аайына јаба чыгарыс деп бӱдедим.\n—Солун куучын учун быйан. Алдыгарда турган ончо иштерди бӱдӱреринде једимдер кӱӱнзейдис.


Тӱӱкибисте тереҥ ис артыратан маргаандар… - altaicholmon\n2019 јылдыҥ сыгын айы республикабыстыҥ тӱӱкизине кирер деп айдар керек. Не дезе, сыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде республиканыҥ башчызына, анайда ок Эл Курултайдыҥ депутаттарына талдаштар ӧдӧр.\nЈе талдаштардаҥ бир неделе озо Горно-Алтайсктыҥ «Спартак» стадионында Албатылык ойындардыҥ фестивали ӧдӧр. Бу маргаандар баштапкы катап 2017 јылда «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ 95 јылдыгына учурлай ӧткӱрилген эди. Бир чакка јуук ӧйдиҥ туркунына алтай албатыныҥ тӱӱкизиниҥ кереечизи ле јаҥжыккан культуралык байлыктарыныҥ коручызы болуп келген «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ баштап алган бу кереги јӱрӱмде јол алынып, республикабыстыҥ тӱӱкизинде тереҥ ис артырарында алаҥзу јок.\n«Ирбизектиҥ ойындары» ла «Сартакпайдыҥ согоондоры» деп ууламјылардаҥ турган Албатылык ойындардыҥ фестивали баштапкы катап ӧдӧрдӧ, ол сӱрекей кӧп кӧрӧӧчилерди јууган эди. Бу да учуралда олордыҥ тоозы кӧп болор, бастыра аймактардаҥ спорт сӱӱчилер келер деп иженедис. Не дезе, быјылгы маргаандарда јӱгӱрӱгиле, бӧкӧзиле, капшууныла, чыйрагыла, чечениле эҥ ле эҥ дегедий 14 бӧкӧ туружар.\nКуран айдыҥ 17-чи кӱнинде Шабалин јуртта Албатылык ойындардыҥ фестивалиниҥ талдашту ойындары ӧткӧн эди. Фестивальдыҥ мындый талдашту ойындары баштапкы катап ӧткӱрилгенин айтпас арга јок. Ол кӱн јурттыҥ стадионында јуулган албаты-јон ӧткӧн маргаандардыҥ кийнинеҥ айылдарына бийик кӱӱн-санаалу јанган болор. Анда маргышкан бӧкӧлӧрдӧҥ он ӱчӱзи ченелтелерди једимдӱ ӧткӧн лӧ олорго сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде республикабыстыҥ тӧс калазында ӧдӧтӧн маргаандарда туружар арга берилген. База бир туружаачы 2017 јылдыҥ маргаандарыныҥ јеҥӱчили Александр Темдеков талдашту маргаандарда турушпай јадып, финалда деп чоттолот.\nАйдарда, сакылталу маргаандарда туружатан бӧкӧлӧрлӧ јууктада таныжып ийели.\n2017 јылда ӧткӧн Албатылык ойындардыҥ фестивалиниҥ јеҥӱчили Александр Темдеков. Улаган аймактыҥ баатыры баштапкы маргаандарда туружып турарда, јаҥы ла ӱредӱзин божодоло келген ӧй болгон. Нӧкӧрин јӧмӧжӧргӧ келген уул бойы маргаандардыҥ туружаачыларыныҥ тоозына кире берген ле адакыда јеҥӱчил болуп чыккан. Александр бу ӧдӧтӧн маргаандарга эки ай озо белетенип баштаган эмтир.\nКӧксуу-Оозы аймактыҥ талдашту маргаандардыҥ јеҥӱчили болуп чыккан бӧкӧзи Илья Тырышкин. Илья 30 јашту, јуучыл самболо тазыктырынат. Мындый маргаандарда баштапкы катап туружат. Илья оборыла талдашту маргаандардыҥ туружаачыларыныҥ бастыразынаҥ јаан болгонын темдектеер керек. Ол талдашту маргаандарга келердеҥ озо камчыла, ок-јаадаҥ адарыла бир эмеш тазыктырынган эмтир.\nКан-Оозы аймактыҥ Мӧндӱр-Соккон јуртыныҥ Шабалинде экинчи јерге чыккан алыбы кыпчак сӧӧктӱ Вячеслав Васильев чыйрагыла кӧрӧӧчилерди кайкатканын темдектебес арга јок. 22 јашту баатыр уул бу ойындарга бойын ченеп кӧрӧргӧ лӧ кыпчактардыҥ адын чыгарарга туружат.\nУлаган аймактыҥ баатыры саал сӧӧктӱ Айдар Саналов Шабалинде ӧткӧн талдашту маргаандарда ӱчинчи јер алган. Ол самбо кӱрешле спорттыҥ узы. Сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде ӧдӧтӧн маргаандарга база белетенет.\nОҥдой аймактыҥ Кулады јуртыныҥ алыбы Амат Юлдашев Шабалинде ӧткӧн маргаандарда ташты кӧдӱрип јӱгӱреринде эҥ артык ӧй кӧргӱскен. Грек-рим кӱрешле спорттыҥ узы. Ол ады-јолы элбеде јарлу Аргымак Ечешевте тазыктырынган эди.\nТӧрӧл аймагында ӧткӧн талдашту маргаандарда 400 метрге јӱгӱреринде Александр Легостаевке једери јок болгон. Бу 31 јашту чыйрак уул оогоштоҥ ала грек-рим кӱрешле тазыктырынган. Александрга тӧрӧл Шабалин јуртыныҥ стадионы јакшы таныш болгодый.\nКан-Оозы аймактыҥ кергил сӧӧктӱ алыбы Аржан Черышев мындый маргаандарда экинчи катап туружат. 24 јашту Аржанда јеҥӱ алгадый бастыра аргалар бар.\nОҥдой аймактыҥ Коркобы јуртыныҥ баатыры чапты сӧӧктӱ Эзен Елдошев бу маргаандарда Алтай ичиниҥ тыҥытту, чыйрак ла бӧкӧ уулдарыла маргыжар санаала туружат. Талдашту маргаандарга ӧнӧтийин белетенбей, финалга ӧдӧ берген бӧкӧ сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде ӧдӧтӧн маргаандарга белетензе, не болор?\nШабалин аймактыҥ Барагаш јуртыныҥ чыйрак уулы Дмитрий Малофеев 24 јашту. Ол спорттыҥ кроссфит бӱдӱмиле тазыктырынат. Албатылык ойындардыҥ фестивалинде экинчи катап туружат. Баштапкы учуралда ӱчинчи јер алган болгон. Мындый маргаандар ого сӱреен јараган эмтир. Финалда баштапкы јер аларга јӱткийт.\nТурачак аймактыҥ Кебезен јуртыныҥ бӧкӧзи Вадим Лямкинге јӱк ле 21 јаш. Ол талдашту ойындарга белетенбей келип, финалга ӧдӧ берген. Горно-Алтайскта ӧдӧтӧн маргаандарга туружарга белетенет.\nУлаган аймакта чыдаган баатыр Солун Юстуков самболо спорттыҥ узына кандидат. Мындый маргаандарда баштапкы катап туружат.\nКан-Оозы аймактыҥ бӧкӧлӧриниҥ бирӱзи тодош сӧӧктӱ Алан Иташев финал ойындардыҥ туружаачыларыла теҥ-тай тартыжарына, айса болзо, озолоп то ийерге белен.\nРеспублика ичинде јарлу спортчылардыҥ бирӱзи Олег Гурин Шабалин аймактаҥ болор. 34 јашту спортчы самбо ло дзюдо аайынча спорттыҥ узы. Ченемели јаан баатыр бойынаҥ јиит бӧкӧлӧргӧ бир де јай бербези иле сезилет.\nКыпчак сӧӧктӱ Айдар Малчинов Шабалин аймакта ДЮСШ-да иштейт. Айдарда, јӱрӱми спортло колбулу бу чыйрак уул база јакшы кӧргӱзӱлерге једердеҥ айабас.\nСыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде Горно-Алтайсктыҥ «Спартак» стадионында ӧдӧтӧн Албатылык ойындардыҥ фестивалинде кӧрӧӧчилердиҥ тоозы кӧп болор деп иженедис. Эҥ бӧкӧ, тӱрген, чыйрак, кӱчтӱ, чыдамкай ла тыҥытту бӧкӧлӧр ортодо ӧдӧтӧн маргаандарга келигер, омо-томо сыгырып, баатырларысты кыйгы-кышкыла јӧмӧйли.\nМаргаандарла коштой калыгыстыҥ сӱӱген артисттериниҥ ойын-концерти, ол тоодо «Сыр каткыда» база ӧдӧр.\n2017 јылда баштапкы катап Албатылык ойындардыҥ фестивали ӧдӧрдӧ, салкыннаҥ тӱрген, таштаҥ бек, кырдаҥ аккан суудаҥ кӱчтӱ, чыйрак аҥнаҥ сӱмелӱ баатырлар чактар тӱбинеҥ келип, олорго учурлай мындый кеминде ӧткӱрилип јаткан ойындарды кӧргӧндий болгон эди. Бу да учуралда фестиваль бийик кеминде ӧдӧринде бир де алаҥзу јок. Айдарда, кычыраачылар, «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ ӧткӱрип јаткан Албатылык ойындардыҥ фестивалине келигер, бойыгардыҥ кӧзигерле кӧрӱгер. Јӱс катап укканча, бир катап кӧрӱп алганы артык болгонын ундыбагар.


Алкы кӱӱнис—ак чаазында… - altaicholmon\nОныҥ шылтактары текши јарт деп, бодойдым. Баштапкызында, балдар библиотекаларга барбайт, бичиктер кӧп кычырбайт. Алдында јылдарда автобустарда бичик тудунган улусты ас-мас та болзо, кӧрӱп туратан эдис. Эмди јӱк кулактарында наушниктерлӱ, планшет-телефондор тудунган јаш ӱйени кӧрӧргӧ келижет. Экинчизинде, ол ло Интернеттиҥ, сотовый телефонныҥ салтары эмей. Олордо сӱӱжин чыгара айдарга турган, эмезе кайда јӱргенин, нени эдип турганын јетиретен белен тексттер толо. Кӧп сананба да, Интернеттеҥ алала, сӱӱгениҥе аткарып ий. Ондый болордо, бистиҥ тилис јокту болбой, бис санаабысты да, ичистеги, јӱрегистеги кӱӱн-табысты да бойыстыҥ акту кӱӱнистеҥ айдып та, бичип те болбой браадыс.\nОнойдо ок бӱгӱнги улус ол ло сотовыйдыҥ, ӧскӧ дӧ колбулардыҥ шылтузында (чокымдап айтса, салтарында) самаралар бичишпей јадыс. Ондый болордо, база ла тилис јоксырайт, тил ажыра айдынып, кӱӱн-санаабысты јетирип болбос улус болуп браадыс. Бу ончозы улустыҥ тилди, бичик-биликти јакшы кеминде билерине јаан согулталу, коромјылу болуп турбай.\nОндый ок айалга фото согорында. Озогы фотојуруктарды кӧрӧргӧ кандый солун: ӧскӧ, ӧткӧн ӧйдиҥ улузыныҥ чырайлары, кеп-кийимдери, тудунган-кабынганы, эткен керек-јарактары чек башка. Бӱгӱнги кӱнде цифровой фотоаппараттарла соккон фотојуруктарды чаазынга кӧчӱрип албазаҥ, ӧйлӧ кожо јоголып калат.\nАйдарда, келер ӱйелерге эмдиги ӱйе нени артырар, олор бистиҥ кӱӱн-табысты, нени сананганысты, канайып сӱӱшкенисти, канайып самаралашканысты, кандый санаа-кӱӱндӱ јӱргенисти, ӧйис кандый болгонын кайдаҥ билип алар аргалу? Фотојуруктардаҥ кӧрӱп, тӱӱкибисле, бойысла таныжып болор бо? Олор эмдиги бис чылап, темдектезе, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ фотодокументтерин, самараларын сонуркап, кӧстиҥ јажыла јунуп, кычырар, кӧрӧр аргалу болор бо. Онойып, бойыстыҥ да, келер ӱйелердиҥ де ич-кӧксин јоксырадып јадыс.\nЭмдиги ӱйени бӱгӱнги кӱнниҥ бийик технологиялары јалкуга ӱреткен. Кандый бир солунды, јилбилӱ керектерди, билимдеги, тӱӱкидеги, экономикадагы ла ӧскӧ дӧ бӧлӱктерде солундарды билерге, угарга, библиотекаларга барардыҥ ордына, капшай ла Интернетке карайдыс. Онызы сӱреен эптӱ ле тӱрген болгоны јарт. Jе не-неме эки учту ине.\nБу ончо керектердиҥ уч-турултазында «Тилисти билбезис, чоокыр тилле эрмектежедис»—деп, јолду комудап јӱредис. Калганчы јылдарда алтай тилле бичиктер, журналдар чыгарып турган басма-учреждениелерди собурганы неге экелген? Печатьтыҥ туразыныҥ бӱткӱл бир кадында иштеген «¯ч-Сӱмер» бичик басма «тенип» јӱреле, эмди кайра бурылып, тӧрт оогош кыпта. Аржан Адаровтыҥ шылтузында «Мир Алтая—Алтайдыҥ телекейи» деп орус ла алтай тилдерле бу ок тураныҥ бежинчи кадында чыккан альманахты база јабып салгандар. Баштапкы кадында балдардыҥ «Солоҥы» журналын база ла Бичиичилер туразына апарып, ойто кайра экелип, собурганыныҥ салтарында ол эмди эки ле кыпту болуп калды. Онойдо ок журналдарды таркадар автомобили де јок артты. «Эл Алтай» журнал кайда барды? Тургуза ӧйдӧ, јаҥы бичип темигип јӱрген балдар да, јаан да улус баштапкы ченемел иштерин чыгарар јери јок артты. Олордыҥ чӱмдемелдери—јӱк «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте, балдардыҥ дезе, «Солоҥы» журналда кепке базылып туру. Акча-манат јок ло деп, отурары јаан салтарлу ла каршулу…


Јаҥыјылдык байрамдарда су-кадыкты талдагар - altaicholmon\nКӱчӱрген айдыҥ учынаҥ ла ала садулу јерлер бойыныҥ садып турган товар-эдимдерин, аш-курсагын, кийим-тудумын једимдӱ садып ийерге, јӱзӱн-башка акциялар ӧткӱргилейт. Реклама, сӱӱнчилӱ кӱӱ, јӱзӱн отторыла кӱйген-јалтыраган садулу јерлер… Олор бойлорыныҥ амадузына кыйалтазы јогынаҥ једингилеген: садулу јерлерде, магазиндерде, автобустарда јык толо улус. Бу мындый айалга ОРВИ-ниҥ бӱдӱмдери, коронавирус оору улус ортодо там ла тыҥыда јайыларына эҥ ле јарамыкту! Је ол керегинде байрамдык кӱӱн ортодо ундылып та калат. Оноҥ до улам оорулар астабай јат, там ла тыҥып, улус ортодо кӧптӧп-таркап барып јатканын окылу јетирӱлер кӧргӱзет.\nБӱгӱнги кӱнде коронавирусла эҥ ле кӧп оорыган улустыҥ кӧп јарымызы 65 јашту ла оноҥ јаан улус\nОоруга эҥ ле кӧп табартып ла оорунаҥ эҥ ле кӱч јазылып турган деп, ойто ло катап јаан јашту улусты темдектеер керек. Качан јажыла јиит улус иште ол эмезе ӱредӱде болзо, јажы јаан улус магазиндерге, садулу јерлерге барадылар, ары-бери јӱредилер. Бӱгӱнги кӱнде коронавирусла эҥ ле кӧп оорыган улустыҥ кӧп јарымызы 65 јашту ла оноҥ јаан улус болгонын оперштаб јетирет. 30-49, 50-64 јаштарлу оорыган улустыҥ тоозы калганчы кӱндерде астай берген.\nКовидле оорыган улуска ооруга кайда «табарткан» деп сурак болзо, олордыҥ эҥ ле кӧбизи билелеринде оорыган улустаҥ југушканы јарталат. Мында айыл-јурттарында эпидемиялык некелтелерле јетире тузаланбаганы ла олорды ајаруга албаганы јарт кӧрӱнип јат. Онойдо ок кӧп улус јуулып турган билелик байрамдарды, туштажуларды, юбилейлерди, божогон улус јууганын темдектеер керек. Эпидемиологтор, Роспотребшиҥжӱ, эмчилер мындый јаан туштажулар ӧткӱрбезин, мындый керектерлӱ јерлерге кӧп барбазын деп окылу јӧптӧр чыгарза да, је улус укпай јат. Билелик учурлу керектерде јуулышкылап, ооруга табарткылап турат. Ковидтиҥ јайылып-таркап турган учуралдарыныҥ шылтактарыныҥ тоозына улус эпидемиялык айалгазы коомой тергеелерле јорыктап турганын ла бу ооруга иштеп турган јеринде «табартканын» кожор керек. Оору улустыҥ 30 проценти иштеп турган јерлеринде југушкан.\nРеспубликада иштеп турган организация-бирликтерде эпидемиялык айалгаларды кӧрӱп шиҥдеер иш ӱлӱрген-кӱчӱрген айларда эрчимделтилген болгон. Инспекторлордыҥ јетиргениле, кажы ла ӱчинчи јерде эпидемияга удура болгон некелтелерди бӱдӱрери бузулган. Кӧп улус јуулып турган јерлерде (учреждениелерде, магазиндерде, автобустарда, таксилерде) ооруга удура болгон некелтелерди улус бӱткӱлинче бӱдӱрбей јадылар. Билезинде оорыган улустыҥ јадып турган айалгазын кӧрзӧ, оору кижини башкалап, дезинфекция-иш ӧткӱргени јокко јуук болгоны јарталган. Бу ӧрӧ адалган айалгаларды кӧрӱп, тӱп-шӱӱлте эткенде, оору улус астаардыҥ ордына кӧптӧп јат. Бир кезек кӱндерде тоолор бир кичинек кемине тӱже де берип турган болзо, је текши кеми ол ло бойы артканча.\nЭмди јаҥыјылдык байрамдарда эпидемиялык айалга кандый болорын озодоҥ айдарга кӱч. Тергеениҥ ичинде јуртап турган улус чеберленериниҥ некелтезин бӱткӱлинче бӱдӱрип болбой турарда, байрам кӱндерде республиканыҥ тыш јерлеринеҥ келген улустыҥ тоозы кӧптӧзӧ, байрамдык туштажулар элбеде ӧткӱрилзе, сӱӱнгедийи ас болор.\nЈаҥар айдыҥ экинчи јарымызында оорыган улустыҥ тоозы кезем кӧптӧӧр лӧ ооруныҥ кеми бийиктеер деп, эмчи-эпидемиологтор белге-прогноз эткилеген.\nЈаҥыјылдык байрамныҥ тӧс ајарузы јаҥыјылдык столго эдилип турганы јаан јаҥжыгу. Улус јаҥар айдыҥ 31-чи кӱнинде байрамдык столдо кандый курсак болорына сӱреен јаан учур берип турганы озодоҥ бейин улалып келген. Јӱзӱн-јӱӱр курсакла кожо ичилип турган аракыга база јаан учур эдилет. Оныҥ да учун јылдыҥ ичинде эҥ ле узак деп чотолгон бу байрамдар ӧйинде «ажынган» курсактаҥ ла аракыдаҥ болуп турган каршулу ла карыкчалду керектер сӱреен кӧп болот. Мында корондолыштарды, јӱректиҥ ле карынныҥ оозыныҥ ооруларын темдектеер керек. Јаҥыс ла јылдыҥ калганчы кӱнинде эмес, је оныҥ да кийнинде эки-ӱч кӱнге «ичкен-јиген» кижиниҥ су-кадыгы мындый «јӱкти» апарарга кӱчи јетпей барат. Текши тоолорло, бу ӱч кӱнниҥ туркунына орто статистикалык биле курсак-тамак, аракы аайынча бир айдыҥ бюджедин јоголто «јип-ичип» койот.\nКанча кӱнге амырабаган, аракыла корондолып калган эт-канды ойто су-кадык кемине экелерге, кижиниҥ бастыра органдары – јӱреги, бууры, бӧӧрӧктӧри, карынныҥ оозы, о. ӧ. – эҥ ле тыҥ режим-кемиле иштеп јат. Шак ла бу мындый – эт-кан, иммунитет уйадап калган ӧйдӧ ковид оору тыҥ табарар аргалу! Оныҥ учун эпидемиологтор, эмчилер слерди ончогорды, анчада ла байрам кӱндерде, сӱреен ајарыҥкай болзын деп сурап јат! Аш-курсакты кеминде јиирге, анчада ла ачу ашты кеминде ичерге чырмайыгар. Бу айалгадаҥ слердиҥ су-кадыгар, јӱрӱмигер камаанду болгонын ундыбагар!\nКоронавирус оору јаҥы ла башталып турарда, эпидемиологтор, эмчилер улусты эпидемияга удура болгон некелтелерди бӱдӱрзин деп кажы ла кӱн сураган. Кӧп улус јуулган јерлердӧӧн барбаска албаданыгар, масканы кийигер, кӧп улусту јерде улустыҥ бой-бойы ортодо јер-дистанция 1-1,5 метр болор учурлузын, кажы ла катап колдороорды самынду суула јуныгар, дезинфикаттарла тузаланыгар деп… Је кӧп кычырулар темей болгон, кӧп улус ковид ооруны керекке тыҥ албаган. Качан ӱлӱрген, кӱчӱрген айларда ооруныҥ кеми тергееде сӱреен бийиктеп, кӱнине тӧрт-беш кижидеҥ божоп баштаарда ла улус чочып, коркып баштаган. Је текши айалга коомойтып ла орой болуп калганы јарт кӧрӱнген. Ондый да болзо, эмчилер ле эпидемиологтор эрчимдӱ иштеп, бу айалганы токтодорго кӧпти эткен. Бӱгӱнги кӱнде оору улустыҥ тоозы эмеш астап, ковидтиҥ јайрадылган кеми эмеш те болзо токтодылган да болзо, је бу айалга канча кире мындый болор дегени база јарты јок. Нениҥ учун дезе кӧп улус эмдиге ле јетире ооруныҥ каршузын ла карамы јок болгонын оҥдобой јат, эпидемиялык некелтелерди бӱдӱрбейт. Соцсетьтерде оорула колбой кокыр-каткылу јетирӱлер бар болгоны сӱреен кайкадат! Улус чучурап, оорып, божоп јат, кезик улуста дезе – кокыр… Анчада ла 30-50 јашту улус ортодо мындый, ал-сагышка кирбес керектер кӧрӱнип турганы ачындырат!\nТергеениҥ эл-јоны ортодо коронавирус ооруныҥ јайылбазы, кӧптӧбӧзи деген уч-турултага бис ончобыс бастыра некелтелерди ак-чек бӱдӱрген кийнинде келерис. Јааны-јажы ооруныҥ каршузын оҥдоп, бой-бойыстыҥ су-кадыгыс керегинде санааркап, чебер болгоныстыҥ кийнинде, ооруны јеҥип баштаарыс. Анчада ла байрам кӱндерде некелтелерди бӱдӱрерге кӱч болор. Байрамдык кӱӱн-санаа, текшилей байрамдаган улус олорды бӱдӱрерге тутагын јетирер. Ондый да болзо, бек сананганы, су-кадык учун санааркаганы јакшы кӧргӱзӱлерге экелер аргалу. Ковид деген јаан оору јӱрӱмиске сӱреен карыкчалду учуралдарды экелди, су-кадыкка тыҥ табару эдип јат. Је оны јеҥип алар аргабыс бар. Кажы ла кижи чеберленип, эпидемиялык айалгаларга удура некелтелерди бӱдӱрзе – јаан алтамдар эдилер!\nАлтай Республиканыҥ эл-јоны ла айылчылары! Тергеениҥ санитарный службазыныҥ ишчилери слерди јаҥыјылдык байрамдык кӱндерде эпидемияга удура болгон некелтелерди бӱдӱрзин деп сурап јат!\n–Коронавирус оорула оорыбаска кӧп улус јӱрер јерлерде, садулу јерлерде бойы бойыгардаҥ 1-1,5 метр ыраагында јӱрӱгер, маскаларды уштыбагар, дезинфикаттарла тузаланыгар, кажы ла катап колдорыгарды самынду суула јунугар, айыл-јуртыгарды арутап, дезинфекция эдигер, кӧп улус јуулган байрамдарга, туштажуларга барбаска чырмайыгар!\n–Кӧп улусту јерлерде ӧдӱп турган туштажулар, корпоративтер оору јайылатан эҥ ле јарамыкту јерлер болгонын ундыбагар!\n–Байрам кӱндерде улусла јолугып-куучындажатан туштажуларды кезем астадып ийер керек!\n–Байрам кӱндерде тӧрӧӧн-туугандарла, јуук улусла туштажатанын кезем астадып ийер керек. Анчада ла јаан јашту таада-јааналарды байрамла уткыырында ас улус турушсын деп чырмайыгар. Јаан јашту улуска ковид оору сӱреен каршулу болгонын ундыбагар! Јаандарардыҥ јӱрӱмин чеберлеп аларга амадагар!\n–Божогон улустыҥ мӧҥкӱзин кӧдӱрер тушта ӧскӧ аймактарда, јурттарда јадып турган тӧрӧӧн-туугандарды кычырбагар! Бу карыкчалду керекте канча ла кире ас улус турушсын деп амадагар.\n–Ыраак ла јуук гран ары јаны јаар јорыктаарын токтодып ийер керек. Ыраак јол-јорыктарды пландап турала, текши эпидемиялык айалга кандый болгонын јаан ајаруга алыгар!\nОору улустыҥ 30 проценти иштеп турган јерлеринде југушкан\nКовид ооруныҥ симптомдорын бойоордо ол эмезе айылдыҥ улузында сезип ийзегер, врач-эмчини айылдӧӧн кычырар керек. Айландыра улуска оору јайылбазын деп, поликлиника-эмчилик барбаска албаданыгар. Эт-канныҥ температура-изӱзи канча кӱнге тӱшпей турза, тыныш јетпей барза, тӧжӧӧрдӧ кадалгак оору там ла тыҥып турза, тӱрген болуштыҥ эмчилерин тургуза ла кычырыгар!\nЭпидемияга удура болгон некелтелерди бӱдӱрзес, су-кадыгысты чеберлеп, каршулу ооруны јеҥип аларыс! Оны кажы ла кижи оҥдоор учурлу! Бу айдылганы – бӱгӱнги кӱнниҥ эҥ ле баштапкы ла јаан некелтези!\nГигиенаныҥ ла эпидемиологияныҥ ФБГУЗ-ныҥ Алтай Республика аайынча тӧс јери


«Земский доктор» программала талдама врачтар келет - altaicholmon\n«Земский доктор» программала талдама врачтар келет\n«Земский доктор/фельдшер» деген федерал про-грамма «Су-кадык» деп национальный ӱлекер аайынча ӧткӱрилет. Амадузы — специалисттерди јурт јерлерде иштеерине јилбиркедери. Бу программа озо баштап ондо јӱк ле јиит специалисттердиҥ туружарын темдектеген болгон. Је ӧткӧн јылда јаштары аайынча тудулар токтодылган, ченемелдӱ улусты бу ишке јилбиркедер јарамыкту айалга табылган. Онойдо ок ӱлекер јурт јерлерге ле оогош калаларга келип, мында беш јылдаҥ ас эмес ӧйдиҥ туркунына иштеген врачтарга 1 млн салковойдоҥ чыгарарын темдектеген.\nАлтай Республикада бир ле катап берилетен компенсация тӧлӧмирлер башка-башка. Темдектезе, Јака Тӱндӱктиҥ јерлерине тӱҥдештирилген јурт јерлерге иштеп келген врачтарга тӧлӧйтӧн тӧлӧмирдиҥ кеми — 2 млн салковой, фельдшерлерге — 1 млн салковой. Республиканыҥ ыраак ла једерге кӱч јерлериндеги јурттарга иштеп келген врачтарга тӧлӧйтӧн акчаныҥ кеми 1,5 млн салковой, фельдшерлерге — 750 муҥ салковой акча-манат.\nУниверситетти эмезе колледжти божодып, јурт јерге иштеп келерге јаҥы ла јолына чыккан медиктердиҥ ончозы тидинбези јарт. Је ондый да болзо, чыгарылып јаткан јӧмӧлтӧ-болуш акча аймактыҥ эмчиликтерине ле ФАП-тарга иштеп келерине јилбиркедишти кожот. Онойдо ок бистиҥ тала бойыныҥ кеениле, јаражыла, ару кейиле, токыналу, амыр-энчӱ јадын-јӱрӱмиле танылу, јарлу ине.\nБу јуукта бис Турачактыҥ эмчилигине иштеп келген јаҥы доктор Захар Белековло куучындаштыс. Оныҥ айтканыла, ол 1-кы курста ӱренип тура, бу программада туружарга бек шӱӱп алган ла тӧртинчи курстаҥ ала иштеерге эптӱ, јарамыкту јерди бедиреген. Турачак дезе оны иштеги айалгазыла, онойдо ок јер бойы јилбиркеткен. «Мынаҥ озо јылдарда најыларымла кожо улай ла Алтын Кӧлдӧ амырап туратаныс. Амыраш меге сӱреен јараган. Оныҥ учун бери јаантайын јадарга, иштеерге не кӧчпӧс» — деп, бойы јартамал этти. Чындап та, Захарла канайып јӧпсинбес, Турачак аймак сӱреен јараш јер ине. Јербойыныҥ улузы оны «Ийде-кӱчтиҥ јери» деп адап турганын јолду деп айдар керек.\nЈиит специалистке эмеш ыраада кӧрзӧ, качан ол билелӱ, балдарлу болзо, мында да Турачак бойын мактулу, ӧзӱмдӱ деп кӧргӱзер аргалу. «Бисте ӱредӱлӱ школ, санаттыҥ школы тыҥытту. Биске бастыра Россиядаҥ сӱреен кӧп кӱӱчилер, јурукчылар келет, балдарды ӱредет, таскадат. Онойдо ок јербойыныҥ јайаан јайалталары бастырароссиялык кӧрӱ-маргаандарда баштапкы јерлерге чыгат. Специалист-терди јилбиркедерге ондый јӧмӧлтӧ акча керектӱ, је ого мында артарга, иштеерге, јадарга культуралык, јондык тузалу јерлер база керектӱ. Иштиҥ кийнинеҥ чӧлӧӧ ӧйди ӧткӱрери база јаан учурлу ине, ондый јерлер бисте јеткилинче» — деп, Турачак аймактыҥ эмчилигиниҥ баш врачы Мария Тришина аҥылап темдектеди.\nМария Николаевна онойдо ок «Земский доктор» деген программа эмчиликте иштеер улус једишпей турган айалганы јакшы јаны јаар кубултты деп айтты. 2012 јылда, качан бу программа јаҥы ла јолына чыгарда, эмчиликке бир ле ӧйдӧ 8 врач иштеп келген. Јиит улус эмчиликтиҥ ӧмӧлигине келип, кӧнӱ иштей берген. Эҥ ле учурлузы, јарамыктузы — олор байагы беш јылын ак-чек иштеп, бир ле ӧйдӧ берген компенсация тӧлӧмириле јадар јерлерин алган, мынаҥ барары јанынаҥ сананбай да јат. Олор мында ла иштеер амадулу, кӱӱндӱ. Бу ок ӧйдиҥ туркунына олор ӧмӧликте бойлорын јаҥыс ла јакшы јанынаҥ кӧргӱзет, бойыныҥ молјуларын ак-чек бӱдӱрет ле эмденип тургандар да олорды јарадат.\n«Мындый программа бар болгоны сӱреен јакшы, не дезе, оныҥ шылтузында кӧп аймактарга ченемелдӱ докторлор келген. Ӧткӧн јылда бис ишке педиатрды, быјыл база бирӱзин алдыс. Врачтар артык болбой јат, биске баштангандарды акту кӱӱнистеҥ ишке аладыс, ӧмӧ-јӧм иштеерге бис белен» — деп, Мария Тришина айтты.\nПрограммада туружарга кӱӱнзегендерге јаштары аайынча тудулар токтодылган да болзо, бу программала кӧп лӧ јаны медӱредӱлӱ учреждениелерди божоткондор јилбиркеп јат. Јурт эмчиликтердиҥ башкараачыларыныҥ айткандарыла, олорго онызы карын да эптӱ, јарамыкту. Нениҥ учун дезе јиит специалисттердиҥ су-кадыгы да, ишке каруулузы да јакшы. Олорды бойыныҥ молјуларын чокым, чындык бӱдӱрерге ӱредип, таскадып аларга јараар. «Мен јииттерди бойымныҥ ла балдарым чылап ӱредедим, билеримди-билгиримди бередим. Олор качан да, кандый да ӧйдӧ оору улуска ајарыҥкай болуп, болужып јӱрзин. Кижиде талон јок то болзо, бир эбин табып болужарына ӱредедим. Коштой иштеп јаткан улусты тооп, баалап јӱрзин. Бир сӧслӧ, мен телекейди канайда кӧрӧдим, олорды онойдо ло ӱредедим. Эҥ бажында сӱӱш, тоомјы турар учурлу» — деп, М. Тришина куучындады.\n«Земский доктор/фельдшер» деген федерал программа иштеген ӧйинеҥ ала бойыныҥ јарамыктузын кӧргӱскен ле кӧргӱзет. Шак бу программаныҥ шылтузында јурт јерлерде медболушты аларга чик јок јеҥил боло берген. Иштеер улус једишпей турганы јанынаҥ айалга араайынаҥ оҥдолып, ордына кирет. 2019 јылда аймактардыҥ эмчиликтерине 26 врач ла 7 фельдшер иштеп келген. Ӧдӱп јаткан јылда мындый компенсация акчаны 7 врач ла 1 фельдшер алды.


Алексей Тадыкин — грек-рим кӱрешле Россияныҥ чемпионы - altaicholmon\nАлексей Тадыкин — грек-рим кӱрешле Россияныҥ чемпионы\nЧаган айдыҥ 18-21 кӱндеринде Ростов-на-Дону калада грек-рим кӱрешле Россияныҥ чемпионады ӧткӧн. Алтай Республикадаҥ бу јаан маргаандарда беш кӱрешчи турушкан: Алексей Тадыкин, Юрий Тапаа, Айвар Енчинов, Эркин Карабашев, Точын Майманов.\nОлимпий ойындардыҥ алдындагы талдаштарлу маргаандар деп чотолгон бу Чемпионатта 63 кг бескеде јеҥӱни бистиҥ јерлежис Алексей Тадыкин алып, Россияныҥ чемпионы деп атла адатты! Алексей — бистиҥ тергеениҥ грек-рим кӱреш аайынча школыныҥ ӱренчиги, грек-рим кӱрешле спорттыҥ узы, Россияныҥ юниорлор ортодо чемпионы, Европаныҥ первенствозыныҥ мӧҥӱн призеры, Россияныҥ 2019 јылдагы Чемпионадыныҥ финалисти, Телекейдиҥ первенствозыныҥ призеры, ГАГУ-ныҥ студенти. Оныҥ тазыктыраачылары — ады-чуузы чыккан кӱрешчилер Зиновий ле Любим Матыевтер.\nКурай јурттыҥ уулы Алексей Тадыкинниҥ бу маргаандарда јеҥӱлерин јеҥил болгон деп айдарга јарабас. 63 кг бескеде 30 кӱрешчи маргышкан. Анчада ла кӱч ӧткӧн деп, Владимирский областьтыҥ кӱрешчизи Рубен Минасянла ӧткӧн баштапкы кӱрешти тазыктыраачылары темдектейт. Минасянды Алексей 7:10 тооло јеҥген. Јарымфиналдагы туштажу база сӱреен кӱч болгон. Алексей озо баштап Мордовияныҥ спортчызы, бу ла јуукта Белградта ӧткӧн Телекейдиҥ Кубогыныҥ јеҥӱчили болуп чыккан Жамболат Локьяевке јеҥдиртип јаткан болгон. Је кӱрештиҥ ӧткӧн аайын бойыныҥ колына алып, фавориттиҥ табаруларын бийлеп, бистиҥ јерлежис Локьяевти 6:2 тооло јеҥип алган! Финалда Алексей Санкт-Петербургтыҥ ады-чуузы чыккан бӧкӧзи Марат Гариповло туштажатан болгон, је бу спортчы су-кадыгынаҥ улам кӱрежип болбогон учун јерлежис Россияныҥ чемпионы деп атла адатты. Марат Гарипов экинчи јерде болды.\n55 кг бескеде кӱрешкен грек-рим кӱрешчи Юрий Тапаа бойыныҥ бескезинде финалга чыгып, кӱлер јеҥӱни ойноп алды. Юрий — спорттыҥ узы, Россияныҥ јуунты командазыныҥ турчызы, Россияныҥ ла Сибирьдиҥ маргаандарыныҥ јеҥӱчили, призеры, ГАГУ-ныҥ психолого-педагогический факультединиҥ студенти. Оныҥ тазыктыраачылары — РСФСР-дыҥ спортыныҥ устары, физический культураныҥ отличниктери, Алтай Республиканыҥ нерелӱ тазыктыраачылары Геннадий Борисович Чильчинов ло Аржан Михайлович Мюсов.\nЮраныҥ бескезинде 26 кӱрешчи болгон. Бистиҥ јерлежис ӱч туштажуны ойноп алган. Финалга чыгар туштажуда Россияныҥ јуунты командазыныҥ турчызы Виталий Кабалоевке јеҥдирткен ле кӱлер јеҥӱни ойноп алган. Юра бу јеҥӱзиле ороонныҥ јуунты командазыныҥ турчызы болгонын «быжулап» койды.\nРостов-на-Донуда ӧткӧн бу Чемпионатты алтай грек-рим кӱрешчилерге јарамыкту болгон деп айдып, одус јылдаҥ кайра ӧткӧн мындый ок Чемпионатты эске алып ийер керек деп сананып турум. Бу ла Ростов-на-Донуда ол тушта РСФСР-дыҥ ӧткӧн Чемпионадында алтай алып-баатырыс Аҥчы Самтаев јеҥип, јаан маргаандарга јолын ачкан эди.\nБис јеҥӱчилдерди уткыйдыс! 2021 јылда олордыҥ ороон ло телекей кеминде јеҥӱлери алтын болзын деп кӱӱнзейдис!


Чындык ла ачык јаргы - altaicholmon\nБыјыл анайда ок бойыныҥ толо јажын Кош-Агаш аймактыҥ јаргы участогыныҥ јӧптӧштиреечи јаргычызы Игорь СУХОВЕРХОВ темдектейт.\nКош-Агаш јуртта јаргыныҥ участогы 2012 јылда тӧзӧлгӧн. Игорь Владимирович бу участокто баштапкы ла кӱннеҥ ала иштеп јат. Бӱгӱн оныла ӧткӱрген куучын-эрмекти јарлап јадырыс.\n—Игорь Владимирович, юбилей — ол бӱдӱрген ишке кайра кӧрӱп, ӧткӧн ӧйди эске алынатан арга берип јат. Ижи-тожыгар керегинде куучындап берзегер? Слер кайда ӱренгенигер? Нениҥ учун юриспруденцияны талдап алганыгар?\n—Мен черӱниҥ кийнинеҥ Алтайдагы госуниверситеттиҥ юридический факультедине ӱредӱге киргем. Оны божодоло, Горно-Алтайскка келип, прокуратурада иштегем. Ӱч јылдаҥ адвокаттыҥ ижине кӧчӱп, бу иште 2011 јылга јетире иштегем. Бу ла јылдыҥ јаҥар айында Алтай Республиканыҥ Эл Курултайы мени Кош-Агаш аймактыҥ јаргы участогыныҥ јӧптӧштиреечи јаргычызына кӧстӧгӧн. Прокуратурада ла адвокатурада иштеген ченемелим јаргычыныҥ ижинде меге јаан болужын јетирет.\n—Јӧптӧштиреечи јаргычыныҥ ижи кӱч пе? Улус Слерге кандый сурактарла баштанат? Ижигер канайып башталып јат?\n—Тӧс ижим улустыҥ тӧлӱлериле, каландарла, коммунал тӧлӧмирлерле, айрылып јаткан билелердиҥ угузу-бичиктерин кӧрӧтӧн сурактарла колбулу. Иштеер кӱним административный јаҥбузуштарла колбулу документтерди, гражданский керектерди, јаргыныҥ документтерин кӧрӧринеҥ башталат. Статистикага баштанып кӧрзӧбис, бистиҥ ижис уур-кӱчиле каладагы јаргы участоктордыҥ кийнинде туруп јат. Кош-Агаштыҥ улузын эрчимдӱ деп айдарга јараар. Олор бойлорыныҥ тап- эриктерин корулаарга биске јаантайын баштанат. Јӧптӧштиреечи јаргычы айрылып јаткан билениҥ сурактарын, олордыҥ баазы бежен муҥ салковойго јетире јӧӧжӧзиниҥ сурактарын, алимент јанынаҥ керектерди кӧрӱп јат.\n—Баштапкы кӧргӧн керегеер санаагарга кирет пе?\n—Ол ӧйдӧҥ менде кӱнлик дневник арткан. Слерге интервью берер алдында кӱнликти айылымдагы архивимнеҥ алып, оны ойто катап ачып кӧрдим. Баштапкы кӧргӧн керегим айрылып јаткан билениҥ сурагы болгон эмтир. Бу керекти мен јасакка тайанып кӧргӧм.\n—Јаргыныҥ участогында Слерле кожо база кемдер иштеп јат? Кожо иштеп турган улус болужын јетирип ле турган болбой…\n—Ӧмӧликтиҥ улузынаҥ кӧп неме камаанду эмей. Јаргычылардыҥ участогында кӱӱн-санаазыла ачык-јарык улус иштеп јат. Олор кажы ла ӧйдӧ болушка келер кӱӱндӱ улус. Бис элдеҥ ле озо јасактарла башкарынып иштеп јадыс. Ирина Александровна Санина јаргычыныҥ болушчызы болуп јаргы участоктыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ле ала иштеп јат. Тургуза ӧйдӧ јаргыныҥ јуундарыныҥ качызы болуп Асель Аманконовна Мукашева иштейт. Јаргыныҥ качызыныҥ ижин Надежда Климентьевна Петпенекова бӱдӱрет. Документтерле Марина Николаевна Чернышова иштейт.\nКадрлар јанынаҥ бисте кандый да уур-кӱчтер јок. Ӧмӧликте бойыныҥ јаҥжыгулары бар. Специалисттер дезе бойлорыныҥ иштеги молјуларын ак-чек бӱдӱрип јат. Арга болордо, олордыҥ јакшы ижин темдектеп, кажызына ла быйан айдып јадырым. Иштиҥ эҥ ле јаан јӱги элдеҥ ле озо јаргы участоктыҥ аппарадына келижип јат деп айдар керек.\n—Слер ченемелдӱ ишчи болуп јадыгар. Јӧптӧштиреечи јаргычыга иште кандый некелтелер эдилип јат?\n—Јӧптӧштиреечи јаргычы бойыныҥ керегиниҥ узы болор учурлу. Оны ӧскӧ сӧстӧрлӧ профессионализм деп айдар керек. Андый јаргычыда анайда ок кемнеҥ де камаанду јогынаҥ бойыныҥ кӧрӱм-турумы ла ак-чек кылык-јаҥ болор учурлу. Бистиҥ иште профессионал этикала башкарынганы баштапкы јерде туруп јат.\n—Игорь Владимирович, Слер бойыгарды ӧскӧ иште кӧрӱп јадыгар ба? Јаргычы болбогон болзогор, Слер кем болор эдигер?\n—Бӱгӱнги кӱнде бойымды ӧскӧ кандый да иште кӧрбӧй турум деп агы-чегин айдып јадырым.\n—Быјыл Россия Федерацияныҥ јӧптӧштиреечи юстициязына туй ла јирме јыл толуп јат. Мынча кире ӧйгӧ оныҥ тӱӱкизинде кандый кубулталар болгон? Слер акту бойор нени темдектеер кӱӱнигер бар?\n—Россияда јӧптӧштиреечи юстицияны орныктырганы ол јаргыныҥ ижин эл-јонго јууктатканы болуп јат. Оныҥ тӧзӧлгӧзинде текши демократияныҥ тап-эриктери салылган. Бу ӧйдиҥ туркунына бистиҥ республикада јӧптӧштиреечи јаргычылардыҥ чындык институды тӧзӧлгӧн. Јаргычылардыҥ участокторында бойыныҥ керегин јакшы билер јаргычылар иштеп јат. Мен кожо иштеген коллегаларымды бу јаан юбилейле уткып, бек су-кадык ла једимдӱ иш кӱӱнзеп турум.\n—Иштеҥ ӧскӧ Слерде база кандый јилбӱлер бар? Спортло тазыктырынып јадыгар ба? Јакшы иштеерге ийде-кӱчти кайдаҥ алып јадыгар?\n—Иштеҥ чӧлӧӧ ӧйдӧ билемле кожо ар-бӱткенге барып амыраарга јакшызынадым. Туулу Алтайда дезе кеен ле јараш јерлер кӧп. Балыктаарын сӱӱйдим. Бильярдла, волейболло јилбиркейдим. Кышкыда туу чанала јыҥылаарга јакшызынып јадырым. Бу јилбӱлер меге ийде-кӱч ле омок кӱӱн-санаа сыйлап јат.\n—Игорь Владимирович, јилбилӱ куучын-эрмек учун Слерге јаан быйан айдып турум. Слерди юбилейлик керек-јарактарла уткып, иште јаҥы једимдер, алкы бойоорго бек су-кадык кӱӱнзеп турум.


Чыҥдый ӱредӱзин билгир тузаланза... - altaicholmon\nJуунга эки јӱстеҥ ажыра ада-эне келип, балдарыныҥ ӱредӱзиниҥ тӧс сурактарын, онойдо ок государстволык итоговый аттестацияны једимдӱ, табыштырарга тузалу, јарамыкту јаҥы эп-аргаларды элбеде шӱӱжип, чокымдап, аайы-бажын бойлорына јартап алдылар.\nРесгимназияныҥ једимдери, амадулары јанынаҥ оныҥ директоры Людмила Манатова элбеде айтты. Туура салбас јӱрӱмдик учурлу сурактар аайынча тӧзӧмӧлдӱ, толо јартамалды ресгимназияныҥ ӱредӱчилери ада-энелерле ачык-јарык айалгада ӧткӧн туштажуда айдып бердилер.\nОнойдо ок јуунныҥ туружаачыларын таланыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министриниҥ ордынчызы Ольга Муклаева уткыды. Ол бойыныҥ куучын-эрмегинде ресгимназияда балдарды ӱредер ле таскадар иш бирлик, кӧнӱ ууламјылу болгонын, бу иштиҥ чыҥдый ла быжу белетелгенин аҥылап айтты. Оныҥ темдектегениле, ресгимназияныҥ ӱредӱчилериниҥ, онойдо ок ӱренчиктериниҥ једимдери мында олорго ичкери ӧзӧргӧ лӧ јайаандык аргаларын толо кеминде ачарга бастырајандай јарамыкту айалга тӧзӧлгӧн. О. Муклаева ада-энелерге балдарына анчада ла экзамендерге белетенер ӧйдӧ сӱрекей каруулу ла ајарыҥкай болзын деп аҥылу ајару этти: «ЕГЭ бистиҥ балдарыска ак-чек, чокым ла чындык билгирлер аларына, онойдо ок ороонныҥ кӱӱнзеген, амадаган вузтарына кирерге ачык эжик, јол, арга берет. Бис, ада-энелер, олорго болужар учурлу. Jакшынак, јарамыкту, токыналу айалганы тӧзӧӧри, балдарга бойыныҥ аргаларына, билгирине алаҥзу јогынаҥ бӱдерине ижемјини, бӱдӱмјини бис берер учурлу деген тӧс ээжини ундыбайлы». Ада-энелер ле ӱредӱчилер ортодо колбулары, бой-бойлорын оҥдоп, текши тилди табары база учурлу болгоны јанынаҥ айтты.\nМинистрдиҥ ордынчызы ресгимназияны школдордыҥ талалар ортодо ӧткӧн «Эҥ артык ашкана» деген кӧрӱ-маргаанында једимдӱ турушканыла уткып, олорго Кӱндӱлӱ грамотаны ла 50 муҥ салковойдыҥ сертификадын, онойдо ок јайаандык ачылталардыҥ ла баштанулардыҥ «Леонардо» деген бастрароссиялык кӧрӱ-маргаандарда јаш јайалталарды јӧмӧп, таскадып јаткан једимдӱ ижи учун Быйанду самараны Людмила Манатовага табыштырды.\n2017-2018 ӱредӱлӱ јылда гимназияныҥ ӱренчиктериниҥ билгириниҥ чыҥдыйын шиҥдеери керегинде јетирӱле директордыҥ ӱредӱ ле таскамал иш аайынча ордынчызы Ольга Ляшко таныштырды. Калганчы јылдарда балдардыҥ ӱредӱзиниҥ чыҥдыйына јаан ајару эдилет. Бу иш ороонныҥ, республиканыҥ школдорында канайда ӧдӱп турганына јилбӱ јаан. Ӧткӱрилип турган шиҥжӱлӱ иштиҥ аҥылузы — ӱредӱлик ээжи-стандарттарга ууламјылалганы. Шиҥжӱлӱ иштиҥ бӱдӱмдери лицейлерде, гимназияларда, школдордо башка-башка деп, Ольга Такшановна чокымдады.\nАзый школдордо балдардыҥ билгирлери контрольный иштер ажыра кӧрӱлип баалалган болзо, эмдиги ӧйдӧ оныҥ бӱдӱмдери јаҥыртылган, кубултылган. Ыраак јурттардагы балдардыҥ ӱредӱзиниҥ, билгириниҥ чыҥдыйына јаан ајару салары јанынаҥ база јартады. Балдардыҥ ӱредӱзи озо ло баштап олимпиадаларда турушканынаҥ камаанду. Школдо, аймак, республика, бастырароссиялык кеминде ӧдӱп турган олимпиадаларда, кӧрӱ-маргаандарда турушканы тузалу. Бала алган билгирлерин јӱрӱмде тузаланып билерине кичӱ класстардаҥ ала таскаары, ӱренери сӱреен керектӱ. Онойдо ок јайаандык јайалтазын толо, элбеде ачарга, чечерге башка-башка кӧрӱлерде, маргаандарда эрчимдӱ туружар. Ӱредӱчиниҥ, ада-энениҥ јӧмӧлтӧ-болужыла бала ичкери јӱрӱминде турумкай, каруулу болорына ӱренер, таскаар. Билгири, билери чыҥдый болзо, јӱрӱмде билгир тузаланза, ӧзӧктӱ, ийделӱ улус болор деп, О. Ляшко јетирӱзинде чокымдады.\nАда-энелердиҥ јуунында гимназияда ӱренип турган балдарга јакшы, чыҥдый, тӧзӧмӧлдӱ ӱренерине, онойдо ок ОГЭ-ни, ЕГЭ-ни табыштырарына јилбиркедери, кӱӱн-санаазын кӧдӱрери јанынаҥ јетирӱле ӱредӱчи-психолог Надежда Балабаева таныштырды. Балдардыҥ бойыныҥ јилбӱлерин, амадузын, ичкери ӧзӱмин, ижемјизин јӧмӧп болужар. Jедимдериле кожо оморкоор, једикпестериниҥ шылтагына, аайы-бажына ӧмӧ-јӧмӧ чыгар.\nJуунда ӱренчиктердиҥ бойыныҥ ичкери ӧзӧрине, јайаандык аргаларын, јайалтазын, ич-телекейиниҥ байлыгын чечерге болужары, онойдо ок балага јӱрӱмдеги јолын јастырбай таап, кӧнӱ барарга билениҥ, ада-энениҥ болужы керегинде сурактар аайынча база јетирӱлер болды. Ада-энелерга Алевтина Кокпоева, Оксана Куйрукова, Эльвира Тюрюкова тузалу јартамалдар этти.\nБу кӱнде В. К. Плакастыҥ адыла адалган ресгимназияда Ачык эжиктиҥ кӱни ӧткӧн. Гимназияныҥ бойында, интернатта балдардыҥ јайаан иштериниҥ, кайралдарыныҥ сӱреен солун кӧрӱлери тургузылды. Ада-энелерге балдарыныҥ једимдериле, јеҥӱлериле таныжарга оморкодулу, сӱӱнчилӱ ине. Онойдо ок башка-башка класстарда ачык уроктор, ада-энелердиҥ јуундары, ӱредӱчилердиҥ соведи ӧтти.