Јасактарга кубулталар эдилген - altaicholmon\nЈасактарга кубулталар эдилген\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ ээчиде алтынчы сессиязы кочкор айдыҥ 26-чы кӱнинде ӧткӧн. Оныҥ ижинде АР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин, РФ-тыҥ Госдумазыныҥ депутады Иван Белеков, тергеениҥ бӱдӱреечи, тап-эрик корыыр, муниципал јаҥдарыныҥ башкараачы ишчилери, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы турушкан. Јуунды парламенттиҥ спикери Владимир Тюлентин башкарып ӧткӱрген.\nДепутаттар јуунында республиканыҥ алты јасагына кубулталар ла кожулталар эдерин јӧптӧгӧн.\n«Алтай Республиканыҥ јеринде кӧлӱктиҥ каланы керегинде» јасакка эдилип јаткан кубулталар аайынча јетирӱни АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, акча-манат аайынча министр Ольга Завьялова эткен. Ол республикан јасак федерал јасактардыҥ некелтелерине келиштире тӱзедилгенин, кӧлӱктиҥ эмдиги каландарыныҥ кеми кубулбай артканын ајарган. Ӱлекерди јӧптӧӧрин ончо парламентарийлер јӧмӧгӧн.\n«Алтай Республикада промышленный политика керегинде» тергеелик јасакка эдилген кубулталар база федерал јасактыҥ некелтелериле колбулу болгон. Ол аайынча јартамал јетирӱни АР-дыҥ экономикалык ӧзӱм ле ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министриниҥ молјуларын бӱдӱрген Вячеслав Тупикин эткен. Ӱлекерди шӱӱжер тушта депутаттар республикада промышленностьтыҥ ӧзӱми, јаҥы иштеер јерлер, аймактарда промышленный предприятиелер тӧзӧӧри јанынаҥ кӧп сурактар берген. В. В. Тупикинниҥ айтканыла, тергееде тӧзӧйтӧн јаҥы иштер АР-дыҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминиҥ ле «Ийделӱ Алтай» деген программаларда темдектелген, ол тоодо республикада агропромышленный паркты тӧзӧӧри, «Журавлиный лог» деген ӱлекерди бӱдӱрери ле о. ӧ. Кезик ӱлекерлер аайынча иш башталып калган. Олорды бӱдӱргениле иштеер 1,5 муҥ кире јаҥы јерлер тӧзӧлӧрин ол темдектеген.\nРоссияныҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министерствозы кичӱ ле орто аргачылыктыҥ ӧзӱми аайынча эл ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрип, тергеелерде промышленный парктарды тӧзӧӧрин темдектегенин, федерал бюджеттиҥ бу ишке чыгарган јӧмӧлтӧ акчазын инженерный инфраструктураны тӧзӧӧрине, ишке керектӱ тудумдарды ла јазалдарды аларга тузаланар арга барын министрдиҥ ордынчызы куучындаган. Тургуза ӧйдӧ республиканыҥ башкарузы мындый парктарды тӧзӧӧр јерлерди талдаар ишти муниципал тӧзӧлмӧлӧрлӧ кожо ӧткӱрет деп, ол айткан.\nЭэзи јок баскан тындулар, чокымдаза, ийттер керегинде сурак тергееде кӱч айалгада. «Алтай Республиканыҥ государстволык јаҥдарыныҥ ветеринария бӧлӱкте чыдулары керегинде» республиканыҥ јасагына эдилген кубулталар мындый тындулар, олорды тудар јерлер ле мыныла колбулу ӧскӧ дӧ иш-керектерди федерал јасактыҥ некелтелерине келиштире ээжилеп јат. АР-дыҥ ветеринария аайынча комитединиҥ јааныныҥ молјуларын бӱдӱрген Айдар Тодошев адалган ӱлекер аайынча јетирӱзинде јасакты јӱрӱмде бӱдӱрер чокым иштер, оныла колбулу чыгымдар керегинде сурактар Эл Курултайдыҥ ээчий сессиязына чыгарыларын айткан.\nРеспубликаныҥ Талдаачы кӱреези депутаттардыҥ шӱӱжӱзине эки јасактыҥ ӱлекерин чыгарган. Олор «Алтай Республиканыҥ башчызын, башкарузыныҥ председателин тудар талдаштар керегинде» ле «Алтай Республикада муниципал талдаштар керегинде» тергеелик јасактарга кубулталар эдериле колбулу болгон. АР-дыҥ Талдаачы кӱреезиниҥ председатели Дмитрий Степановтыҥ јартаганыла, бу кубулталар талдаштарды ӧткӱрген эмдиги ээжилерди јеҥилтип, олор ачык-јарык ла турулталу болорын јеткилдейт.\nСессия анайда ок «Алтай Республиканыҥ депутадыныҥ статузы» керегинде республикан јасакка кубулта эдерин јӧптӧгӧн. Тӱзедӱ депутаттыҥ ижин бӱдӱрериле колбулу чыгымдарды ончо парламентарийлерге орныктырарын ээжилеген.\nДепутаттар «Звезда Алтая» республикан газеттиҥ баш редакторына Сергей Иванович Адлыковты тургузарын бирлик кӱӱнле јӧмӧгӧн.\nПрокурор ӧткӧн јылда иш керегинде\nАР-дыҥ прокуроры Анатолий Богданчиковтыҥ 2019 јылда республикада јасактарды бӱдӱрген айалга керегинде јетирӱзи сессияда јаан ајарулу угулган.\nПрокуратураныҥ јаҥдарыныҥ ижинде тӧс ууламјылардыҥ бирӱзи федерал јасактарды бӱдӱргенин шиҥдеери болуп јат ла ӧткӧн јылда прокурорлор улус јасакты бускан 21 муҥ учуралды илезине чыгарганын А. Б. Богданчиков айткан. Олордыҥ эткен баштанулары аайынча 2,5 муҥ јамылу ишчилер дисциплинарный каруузына, 600-теҥ ажыра кижи администрациялык каруузына тургузылган. Јаргыларга 1,7 муҥ угузу бичиктер аткарылган. Прокурорлордыҥ баштаҥкайыла 67 шылу керек ачылган.\nТекши айткажын, 2019 јылда республикада окылу темдектелген каршулу керектердиҥ тоозы 7,3% астаган (4 602 учуралдаҥ 4 268-ке јетире).\nКаршулу керектер эткен улусты табар кӧргӱзӱ бийик болуп артканча – 74,0%.\nОнчо каршулу керектердиҥ 49,6% мынаҥ озо мындый ок керектерде туттурткан улус эткенин шиҥжӱ кӧргӱскен.\nЭзирикте эткен, анайда ок јондык јерлерде болгон каршулу керектер, ӧлтӱриштер ле кижиниҥ су-кадыгына биле тура каршу јетирген учуралдар республикада оныҥ алдында јылда болгонынаҥ астаган деп, прокурор темдектеген.\nПрокуратураныҥ ишчилериниҥ аҥылу ајарузында граждандардыҥ иштеги ле јадын-јӱрӱмдеги тап-эриктерин корыыры, кенектердиҥ ле јажы эр кемине јетпеген балдардыҥ, ӧскӱстердиҥ ле арга-чыдалы ас улустыҥ тап-эриктерин јеткилдеери.\nПрокурорлордыҥ ижиниҥ шылтузында ӧйинде тӧлӧлбӧгӧн 19 млн салковойдоҥ ажыра ишјалдыҥ акчазы тӧлӧлгӧн лӧ Алтайкрайстаттыҥ јетирӱзиле тургуза ӧйдӧ республикада ишјал аайынча тӧлӱлер јок.\nПрокуратура улусты эскизи јеткен ле јадарга јеткерлӱ туралардаҥ кӧчӱрер ишти јаантайын шиҥжӱзинде тудуп, мындый 4 тураныҥ улузын јадар јерле јеткилдеерин јӧмӧгӧн, кӧп улус јаткан 22 турада ремонт иштер эдилген.\nБюджеттиҥ акчазын, государстволык ла муниципал ар-јӧӧжӧни тузаланганы, ар-бӱткенди корыыр, коррупцияга удурлажар ла о. ӧ. јасактарды буспазы прокуратураныҥ јаантайын шиҥжӱзинде турганын прокурор айткан. Бу јетирӱлерле элбеде Эл Курултайдыҥ сайтында таныжар арга бар.\nДепутаттардыҥ прокурорго берген сурактары база ас эмес болгон. Онойдо, Горно-Алтайск калада 4 муҥга јуук улус тура тударга јер алар очередьте турганын Петр Попошев ајарып, бу улустыҥ тап-эриктерин јеткилдеер аргаларды сураган. Анатолий Богданчиковтыҥ айтканыла, мындый уур-кӱчтер јаҥыс ла бистиҥ тергееде эмес, текши Россияда турат. Калада јер јанынаҥ айалга кӱч. Кезик тергеелер јердиҥ ордына улуска јадар айалгаларын јарандырар акча берип јат, је бу муниципалитеттиҥ арга-чыдалынаҥ камаанду.\nСергей Кухтуеков аҥылу коруда болгон јерлерге, кӧлдӧрдиҥ айалгазына ајару эткен.\nЈуукта Горно-Алтайскта Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернаттыҥ балдары эмчиликке кирген учуралды Артур Кохоев эзедип, оныҥ шылтактарын шиҥдеер, јартына чыгар ла мындый керектерди болдыртпас иштерди АР-дыҥ башкарузы ылтам ӧткӱргенин айткан. Је Роспотребшиҥжӱ бойыныҥ сайтында балдар корондолып оорыганын Чага байрамды темдектеерде амзаган алтай курсакла колбогонын ла бу јетирӱ ол ло тарыйын јетирӱлердиҥ федерал сайттарында јайылганын ол ајарган. Депутаттыҥ темдектегениле, республикада јаткан ӧс калыктыҥ јаҥжыккан аш-курсагы республиканыҥ аҥылу темдеги ле оморкодузы болуп јат. Кӧп калыктар јаткан тергееде коштой јаткан калыктардыҥ культуразын ла чӱм-јаҥдарын билери ле тооры, бу суракта аначада ла ајарулу болоры јаан учурлузын ол темдектеген.\nЈарталбаган јетирӱни эл-јонго чыгарары јарабас болгонын, кижи орус, немец эмезе кандый бир ӧскӧ калыктыҥ јаҥжыккан курсагынаҥ эмес, а чыҥдыйы коомой курсактаҥ корондонып турганын Анатолий Богданчиков ајарган. Оныҥ айтканыла, тургуза ӧйдӧ балдар оорыган учурал аайынча МВД ла Шылу комитет шиҥжӱ ӧткӱрип јат, прокуратура бу суракты база шиҥжӱзинде тудат.\nБашчыга сурактар ла каруулар\nЭл Курултайдыҥ сессиязыныҥ учында Алтай Республиканыҥ башчызы депуттардыҥ сурактарына каруулар берип, јартамалдар эткен. Тергеениҥ бӱдӱреечи ле јасакчы эмдиги јаҥдарыныҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижинде бу јакшынак јаҥжыгу болор аргалу.\nОнойдо, Олег Хорохордин јуунда кӧдӱрилген тӧс учурлу сурактар аайынча кӧрӱмин айдып, айлганы јартаган.\nТемдектезе, парламентте «Единая Россия» партияныҥ фракциязы Горно-Алтайскта 12-чи таҥмалу школ јанынаҥ АР-дыҥ башчызына баштанган. Тургуза ӧйдӧ бу школдыҥ туразы балдар ӱренерге јеткерлӱ айалгада.\nКаланыҥ 12-чи школы 360 бала ӱренерге тудулган, је ондо 800 ӱренчик ӱч сменала ӱренип јат деп, Олег Хорохордин айткан. Школдыҥ туразында балдар ӱредерге јарабас, оныҥ учун ӱренчиктерди ӱренер ӧскӧ јерлерге кӧчӱрер иш ӧдӱп јат, ол тоодо Горно-Алтайсктыҥ университединиҥ туразына. Бу ла јерде школдыҥ 500 бала ӱренер јаҥы туразын тудар шӱӱлте јӧптӧлгӧн. Озо ло баштап оныҥ чыҥдый ӱлекер документтерин белетеер керек, бу ишке бодоштыра 6,5 млн салковой акча керек деп, тергеениҥ башчызы темдектеген.\nОныҥ ајарганыла, Горно-Алтайскта ылтам тудатан школдордыҥ тоозында 7-чи школдыҥ ла республикан лицейдиҥ туралары. «Республикан лицей республиканыҥ оморкодузы болуп јат. Былтыр бу лицейди божоткон 7 ӱренчик МГУ-ныҥ башка-башка факультеттериниҥ бюджет јерлерине кирген. МГУ-ныҥ преподавательдерин бу кайкаткан» – деп, Олег Хорохордин айткан. Лицейдиҥ эмдиги турган јери кызык, оныҥ учун школды јайым ӧскӧ јерде тудары темдектелет.\nУлаган аймактыҥ јиит эмчилерине бойыныҥ ӧйинде «Земский доктор» деген программа аайынча јӧмӧлтӧ акча республикада акча јанынаҥ айалга кызалаҥду болгоны ла программа удурумга јабылганы учун тӧлӧлбӧгӧн. Је тергеениҥ мынаҥ алдында башчызы акчаны тӧлӧп берер сӧзин бергени сессияда айдылган. Эмчиликте јиит 8 специалист иштеп јат.\nБу эмчилерге јӧмӧлтӧ акчаны АР-дыҥ башкарузыныҥ резервный кӧмзӧзинеҥ тӧлӧӧр шӱӱлтеле башчы јӧпсинбеген. Оныҥ айтканыла, бу кӧмзӧдӧ бар акча аргазы јок ас, јӱк 20 млн салковой ло ол балдардыҥ, спортчылардыҥ, јайаан ишчилердиҥ кӧрӱ-маргаандарга барар јол-јорыктарына ла јӱрӱмниҥ уур-кӱч айалгазына кирген улуска болуш эдерге чыгарылат. Је Улаганныҥ эмчилериниҥ сурагын ол кӧрӧр болгон.\nТударга бойыныҥ ӧйинде јаан акча чыгарылган «Алтайская долина» деген ӱлекердиҥ салымы кандый деп, депутаттар база сураган. Олег Хорохординниҥ айтканыла, бу республиканыҥ инвестициялык тӧс јери. Ол Тышэкономбанктыҥ топ-менеджерлериле јӧптӧжӱ куучындар ӧткӱргенин, мында иштегедий инвесторлор бедирегенин куучындаган. «Бу јерди тузаланар бир канча шӱӱлтелер бар, је кӧл болбос, оны чокым айдып јадым» – деген.\nШабалин аймакта Чаргыдагы јурт јеезеге берер болгон федерал јерлер керегинде канча јылдарга улалып келген сурак аайынча республиканыҥ башкарузы бойыныҥ јанынаҥ федерал кеминде эдетен ончо ишти бӱдӱрип салган, ченелте ӧткӱрген ээлемниҥ башкараачызына бу ишти эрчимделтер керек деп, АР-дыҥ башчызы айткан.\nЭлектроэнергия учун тӧлӧмирлерди јабызадары јанынаҥ, ороонныҥ бистий ок айалгада болгон алты тергеези аайынча федерал јӧп белетелгенин Олег Хорохордин депутаттарга айткан. Анайда ок јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱми јабыс он тергееге федерал башкару јӧмӧлтӧ акча чыгарып јат, бу акчаны республиканыҥ ӧзӱмин јӧмӧӧр иштерге, јурт ээлемге, туризмге, агаш ээлемге ууландырар, бир канчузын јонјӱрӱмдик бӧлӱкке ле ӱлекер-сметный документацияны белетеерине чыгымдаар шӱӱлте јӧптӧлгӧнин башчы куучындаган.\nЭл Курултайдыҥ ээчиде сессиязы ижин мынайда јӧптӱ эрмек-куучынла тӱгескен.


«Чолмонысты» чеберлеп алалы - altaicholmon\n«Чолмонысты» чеберлеп алалы\nБу jылдыҥ экинчи jарымjылдыгына газет-журналдарга бичидер иш учына jедерге бир айдаҥ ас öй артты. Почта ажыра олорды алдыртарга бичидеринде оноҥ до ас кÿндер бар деп чоттоорго келижет. Горно-Алтайскта jаткан кычыраачылар республикан «Алтайдыҥ Чолмоны» газетти редакциядаҥ бойлоры келип алар ээжиле кичÿ изÿ (июнь) айдыҥ учына jетире бичидип алар аргалу.\n«АЧ-ны» Горно-Алтайскта jуртаган улус редакциядаҥ бойлоры келип алар ээжиле бичитсе, jарым jылга оныҥ баазы кубулбаган — 300 салковой ло болуп артканча. Каланыҥ организацияларында беш кижидеҥ кöп улус бичитсе, редакция олорго бойыныҥ кöлÿгиле газеттерди jетирип берер аргалу, бу тушта jарым jылга бир кижиге бичидер баа 400 салковой болор. Сок jаҥыс текширеспубликан алтай газедиске jаан удабай, 2022 jылда 100 jаш толор. Бойыныҥ бу jаан юбилейине «Чолмоныс» кычыраачыларыныҥ тоозы кезем астаган айалгада барып jатканын кöрöргö дö, угарга да ачымчылу. Мен сананзам, «АЧ» кандый да болзо, мынаҥ да ары алтай албатыныҥ кöгÿс байлыгы, эткен учурлу кереги, бренди болуп артып калар учурлу. Адаларыс артырган ла бисти, кандый да болзо, jаҥыс тилдÿ калык эдип бириктирип jаткан бу энчини эмди jылыйтарга чек jарабас деп бодойдым.\nПочтаныҥ АР-дагы башкартузыныҥ jетиргениле, 2021 jылдыҥ кичÿ изÿ айында «АЧ-ны» почта ажыра 1560 кижи алдыртып турган эмтир. Онызы, бу ла газеттиҥ 1980-чи jылдардыҥ учында болгон 7500 тиражына кöрö, беш катапка ас. Ол öйлöрдö бастыра улус газет-журналдарды jÿк ле почта ажыра бичидер аргалу болгон.\nКош-Агаш аймактыҥ «Чуйские зори» деген газединиҥ кычыраачыларыныҥ тоозы кичӱ изӱ айда республикан алтай газеттийинеҥ кöп – 1620 кижи. Бир чактыҥ туркунына кепке базылып келген «Чолмоныс» мындый коомой айалгага качан да кирбеген болор деп бодойдым. Алдында аймактардыҥ кажызына ла 1,5-1,7 муҥ экземплярдаҥ ажыра «АЧ» баратан. Оҥдой ло Кан-Оозы аймактарда тургуза öйдö оны баштапкызында — 477, экинчизинде — 391 кижи бичидет. Улаганда ла Кош-Агашта кычыраачылардыҥ тоозы база 3-4 катапка астап, бÿгÿн баштапкызында 215-ге, экинчизинде 203-ке jетире тÿшти. Эл-jоныныҥ 40 проценттеҥ ажыразы алтайлар болгон Шабалин аймак бÿгÿн 100-теҥ бир эмеш кöп алтай газет кычырат. Эмди бÿткÿл Кан-Оозы аймак алдыртып турган газеттиҥ тоозын совет jылдарда jаҥыс Экинур jурт бичидетен.\nБу jылдыҥ баштапкы алты айына «АЧ-ны» почта ажыра алдыртарына бичиткен 1,5 муҥ кижиниҥ тоозына ӱзеери калада газетти редакциядаҥ бойлоры келип алар эдип бичиткен 400-ке jуук кычыраачыларды кожор керек.\nJылдыҥ экинчи jарымjылдыгына бичидиш тулаан айдаҥ ала башталган. Ол öйдöҥ бери кÿÿк айдыҥ 30-чы кÿнине jетире республика ичинде «Алтайдыҥ Чолмонына» почта ажыра jÿк ле 381 кижи бичидип алган, калада редакциядаҥ бойы келип алар эттире 22 кижи jакыган, онноҥ ажыра организация текши öмöлигине кажызы ла бирдеҥ алдыртарга кÿÿнзеген. Керек бу ла кичÿ изÿ айда билдирлÿ jылар деп иженери артат.\nАйдарда, кычыраачы-«чолмончыла-рыстыҥ» тоозы угарга уйатту кемине jетире астады, оныҥ учун биске, алтайларга, кажыбыска ла элдеҥ озо текши алтай газедистиҥ салымы керегинде сананып, тöрöлчи кÿÿн-санаала башкарынып, ого тÿҥей ле бичидер керек. Мыныла колбой эл газедиске бойыныҥ кÿÿниле болушсын деп суракла элдеҥ озо, байла, Эл Курултайдыҥ ла аймактардыҥ депутаттарына баштанар керек деп бодойдым. Бу «элдиҥ элчизи» болуп jаткан улустыҥ «эдерис-тударыс» деген сöстöрине бÿдÿп, олор учун республиканыҥ ла каланыҥ муҥдар тоолу ÿнбереечилери бойлорыныҥ ÿндерин берген. Кажы ла депутат тудулган округыныҥ керексип турган 15-20 де болзо ÿнбереечизине алтай газет бичидип берзе, онызы албатыга да, «АЧ-га» да чын ла болуш jетиргени эмес пе? Ого ÿзеери, мениҥ билеримле, быjылдаҥ ала Эл Курултайдыҥ кажы ла депутадына бойыныҥ округына, ÿнбереечилерине болуш jетирзин деген амадула 1 миллион салковойдоҥ берилип jат. Ол акчадаҥ кöп балдарлу билелерге, пенсионерлерге «АЧ-ны» jарым jылга бичидип берзе, онызы депутаттыҥ jанынаҥ улуска jакшынак социальный болуш jетиргени болор эди.\n«Чолмонды» кычырар кÿÿндÿ, jе оны бичидип аларга аргазы jетпей турган алтай билелер толтыра деп, мен бойымныҥ ченемелимнеҥ билерим. 2015 jылдаҥ бери газетке бичидер иште канча катап туруштым, анчада ла каланыҥ кöп организацияларын керидим. Спонсор табылып, ол «АЧ-ны» кöп балдарлу билелерге, пенсионерлерге бойыныҥ акчазыла бичидип берерге турза, оны аларга, кычырарга кÿÿнзеген улус Горно-Алтайскта да, аймактарда да тургуза ла табылып келетен. Эки-ÿч jыл кайра Госдуманыҥ депутады Родион Букачаков jакшы тем эдип, бойыныҥ акчазыла jурт јерде jаткан 50 билеге почта ажыра республикан алтай газетти бичидип берген эди.\nТöрöл газедистиҥ кÿч айалгага киргениниҥ шылтактары кöп. Олордыҥ кезигин редакцияда иштебей турган тегин ле кычыраачыныҥ шÿÿлтези кептÿ чыгара айдарга турум.\nМен бодозом, мыныҥ баштапкы шылтагы – алтай тил билер улустыҥ тоозы араайынаҥ астап турганы. Бис jашöскÿримди тöрöл тилиле кычырар эдип, кöп учуралдарда ÿредип болбой турганыс калганчы jылдарда иле билдирип келди. Алтайлап куучындажып билер де балдар тöрöл тилиле кычырбай барды. Бу айалганы канайып тÿзедери jанынаҥ АР-дыҥ башкарузында тулаан айдыҥ учында jаан конференция да öткÿрилди, алтай тилди корып аларыныҥ ÿчjылдык программазын тургузар деп jöп тö jарадылды. Мынызы сÿÿндирет, jе «ÿстинеҥ тöмöн» керекти оҥдолтып болгойыс не? Эмезе канча чактарды, качалаҥдарды öдÿп, кайылбаган тилисти «Карусель» деген телеканал jаба базып jоголтор бо? Мында, байла, бойыстыҥ уйаныс база бар. Кöрзöгöр, ол ло Горно-Алтайскта jаткан сыгандарда, армяндарда, кыргызтарда, бисте чилеп, олордыҥ тилиле чыгып турган бир де газет, бичик, радио, ТВ jок, jе олордыҥ балдары ончозы тöрöл тилиле куучындажып билер.\nЭкинчи айалга – газетти улустыҥ айылдарына jетирери jанынаҥ почтаныҥ коомой ижи. Ол оройтып jетирилгенинеҥ улам ондо бичилген солундар чек эскирип калат. Кöп улус газеттерге бичитпей барганыныҥ шылтагы ол болор. Ол ок öйдö почта прессага бичидер ле оны jетирер бааны араайынаҥ бийиктедип ле jат, темдектезе, «АЧ-ныҥ» 2021 jылдыҥ экинчи jарымjылдыгына алдырар баазы — 870 салковой 60 акча, jеҥилтелерлÿ улуска — 756 салковой 06 акча. Газеттиҥ бойыныҥ баазы — 300 салковой, чоттоозоор, канча кирени почта оныҥ ÿстине кожып турганын. «Чолмонго» бичидер ле оны аймактардагы кычыраачыларга jетирер ишти почта ажыра эмес, öскö, эмеш ас чыгымду эп-аргала тöзööри jанынаҥ бедиренер, сананар öй келди ошкош.\nӰчинчизи – бойыстыҥ неме керексинбезис, бистиҥ улуста тöрöлчи кÿÿн (патриотизм) jокко jуугы ошкош. Мен ле бодозом, кажы ла алтай биле «Алтайдыҥ Чолмонын» jÿк ле тили, калыгы, кичÿ Тöрöли керегинде «оорыганы», сананганы, jÿк ле ол алтайлап чыгып турганы учун бичидип алар учурлу. Бисте 100 jылга улай ÿзÿлбей, кепке базылып келген öскö мындый кöгÿс байлык, энчи jок, мынаҥ башка jаҥызы та болор, та jок. Бу газет jабылып калза, бис, алтайлар, бу ла эмдиги нак эмес ле чачыҥы кемисле, качан да текши калык кычыргадый öскö газет ачып болбос ошкожыс. Бар jедимди не jылыйтар? Бÿгÿн «АЧ-га» бичидери – ол оны корулап, оныла кожо алтай албатыныҥ jакшы адын, тоомjызын кичееп аларыныҥ курч сурагы болуп jат деп чотойдым.\nТöртинчизи – газеттиҥ чыҥдыйы керегинде эҥ ле блааш-тартышту сурак. «АЧ-ныҥ» критиктери «газетте кычырар неме jок» деп айдыжат. Мениҥ акту бойымныҥ санаамла болзо, бу улусла jöпсинерге jарабас. Республикада алтай тилле чыгып турган бир канча республикан газеттер бар болзо, мынайда айдарга, олордыҥ ортозынаҥ талдаарга, билееркерге, укааркарга jараар эди. Бисте jок то. Бÿгÿнги де айалгада «Чолмондо» кижи jилбиркеп кычыргадый бичимелдер тÿҥей ле улай чыгып jат. Ол ло алтай тил, чÿм-jаҥдар, кийим-тудум, аш-курсак, билениҥ, аржан суулардыҥ, мал-аштыҥ, аҥдаарыныҥ байы керегинде материалдар, билимчилердиҥ литература, тÿÿки, кудай jаҥы jанынаҥ бичиген шÿÿлтелери, кеп ле чечен сöстöр, табышкактар ла оноҥ до öскöзи.\nБайагы критиктер чилеп, «Чолмонысты» jамандап, ого укааркап, оны алдыртпай да, кычырбай да jÿрзебис, учы-учында оныҥ кычыраачыларыныҥ тоозы сÿрекей астады дежип, газетти jабары керегинде сурак ойто ло чыгып келер. «АЧ» бÿгÿн алтай тилиске чек jоголорго бербей jаткан чичкечек учуктардыҥ бирÿзи, алтайлардыҥ периодикалык печать ажыра айдынатан сок jаҥыс текши трибуназы болуп jат. Оныҥ ла тöрöл эрмегистиҥ салымдары тудуш, jуук колбулу деп, мен алдында айткам, эмди де онойдо чотойдым. «Чолмоныс» бöктöлип калза, калык болуп кайыларыныҥ jолында база бир билдирлÿ алтам эдерис. Газедисти бойыс керексибезебис, öскöлöрине ол jÿс катап керек jок.\nБÿгÿн «Алтайдыҥ Чолмоны» элдеҥ ле озо республиканыҥ башкарузыныҥ ла Эл Курултайыныҥ окылу газеди болуп jат. Оныҥ учун ондо критикалу, jаҥдардыҥ jастыраларын коскоргон, илезине чыгарган курч материалдар кепке базарга кÿч болгонын бис база оҥдоор учурлу. Ондый да болзо, редакцияныҥ ишчилерине (акча-манат jедишпей де турган болзо), jол-jорыкка барары, кычыраачыларла туштажулар öткÿрери, олордыҥ шÿÿлтелерин угары jанынаҥ бойлорына база кыймыктанар керек деп бодойдым. Газетти кычыргадый улустыҥ кöп сабазы тургуза öйдо Себиниҥ боочызыныҥ ары jанындагы аймактарда jадат. Айдарда, кандый да болзо аргалар табып, олорго jеде барып, эл-jонды jууп, туштажулар, куучын-эрмектер öткÿрер, улустыҥ айткан аjаруларын угар, газетте чыгарар керек. Ол тушта «АЧ-ныҥ» ла оныҥ кычыраачыларыныҥ ортозында ÿзÿлерге jууктажа берген колбу jаҥыдаҥ орныгып, бичиткен улустыҥ тоозы кöптöп, эки jанына тузалу болор эди.\nС. ТЕМЕЕВ, кычыраачы


Наурыз —албатыныҥ текши байрамы - altaicholmon\nБу байрам јаҥжыкканы аайынча кӧп албаты-јонды јууйт, сӱӱндирет. Jастыҥ, ар-бӱткен јаҥырганыныҥ, јаҥы јыл башталганыныҥ јаркынду ла канча чактарга улалып келген бу байрамы бистиҥ тергееде јаҥжыкканы аайынча башка-башка укту албатыларды бириктирет, байрамдык ойын-јыргалга кычырат.\nКаланыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова тӧс тепсеҥде јуулган албаты-јонго баштанган бойыныҥ уткуулду сӧзинде бу байрамныҥ учуры керегинде айдып тура, оныҥ албатылар ортодо најылыкты тыҥыдарына, албатылардыҥ культураларын байыдарына јаан учурын аҥылап темдектеген. Jастыҥ байрамына учурлай кӧп јараш сӧстӧр, албаты-јонго јакшынак кӱӱнземелдер айдылган. Албатыга уткуулду сӧстӧрин айткандар улуска бек су-кадык, јастыҥ јаражын, амыр-энчӱ, эҥке-тоҥко јадын-јӱрӱм кӱӱнзеген.\nБу кӱнде каланыҥ тӧс тепсеҥинде ӧткӧн байрамдык программада башка-башка ойындар, кӧрӱлер, маргаандар болгон. Наурыз байрамды темдектеп турган башка-башка укту албатылар кӧрӧӧчилерге јакшынак кӱӱн-санаа сыйлаган.


Библиотекарьдыҥ болушчызы — болушты бойыныҥ кӱӱниле эдеечилер - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ культура аайынча министерствозыныҥ, Алтай Республиканыҥ библиотекаларыныҥ јондык биригӱзиниҥ јӧмӧгӧниле ӧткӧн форум ороондо ӧдӱп јаткан болушты бойыныҥ кӱӱниле јетиреечилердиҥ (волонтердыҥ) јылына учурлалды.\nФорумныҥ ижинде Сибирьдеги федерал округтыҥ талалык библиотекаларыныҥ (В. Шишковтыҥ адыла адалган Алтайский краевой универсал библиотека, Томсктыҥ А. Пушкинниҥ адыла адалган областной универсал билим библиотеказы) башкараачылары, онойдо ок АР-дыҥ культура аайынча министерствозыныҥ, культураныҥ учреждениелериниҥ ле библиотекалардыҥ ишчилери, јондык организациялардыҥ чыгартулу улузы эрчимдӱ турушты.\nБиблиотекарьлардыҥ форумыныҥ туружаачыларын АР-дыҥ культура аайынча министерствозыныҥ, министриниҥ адынаҥ оныҥ ордынчызы Светлана Пешперова, АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ адынаҥ ӱредӱ, культура, спорт, јашӧскӱримниҥ политиказы, јондык организациялар ла СМИ-лер аайынча комитединиҥ председатели Вячеслав Уханов уткыдылар. Олор уткуулду сӧстӧринде кижиниҥ ӧрӧ ӧзӱмине бичикти кычырары јаан тузазын јетирип турганын темдектедилер. Парламентарийдиҥ айтканыла, бичик кумран чактардаҥ ала билгирдиҥ ӱзӱлбес-туузылбас ӧзӧги болуп јат. Шак оныла колбой ол јебрен Римниҥ ады јарлу политиги, от-јалбыштый куучын айдаачы ла ойгор шӱӱлтечи Марк Туллий Цицеронныҥ: «Бичиктер јок тура ӧзӧги куру кижиге бодолду» деген тереҥ учурлу эрмегин эзетти.\nОл онойдо ок бойыныҥ куучын-эрмегинде алтынга бодолду бичикти јуук ӧйдӧ кандый да электрон школ эмезе озочыл јетирӱлердиҥ электрон эп-аргалары солып болбос деп тӱӱп-шӱӱлтезин айтты. Jе ол ок ӧйдӧ публичный библиотекаларда иштеп јаткан байлык ченемелдӱ, бойыныҥ ижиниҥ устарынаҥ кӧп неме камаанду. Олордоҥ, олордыҥ ижинеҥ эмдиги ӧйдиҥ кычыраачызына бичиктиҥ учурын јарт, јилбилӱ ле билгир јартаарынаҥ кычыраачыныҥ кӧгӱс кӧрӱминиҥ, санаа-укаазыныҥ кеми ӧзӧри, тереҥжиири камаандузын В. Уханов чокымдады.\nФорумныҥ пленарный јуунында Москвадаҥ Россияныҥ библиотекаларыныҥ ассоциациязыныҥ президенти, Россияныҥ тергеелик публичный тӱӱки библиотеказыныҥ јааны Михаил Афанасьев «Ӧткӧн ӧйгӧ тайанып, келер ӧйгӧ ууланадыс: эл-јонго текши эжиги ачык библиотеканыҥ кечеги, бӱгӱнги ле эртенги кӱни» деп адалган солун јетирӱ этти. Ол ороондо каан јаҥы тужынаҥ ала бӱгӱнги кӱнге јетире публичный библиотекалардыҥ тӱӱкилик јолын, учурын элбеде јартап кӧргӱсти. Онойдо ок ӧйлӧ кожо библиотекалардыҥ да бӱдӱми, ижиниҥ ууламјылары солынып, јаҥыртылып турганын чокым темдектер ажыра кӧргӱсти. Михаил Дмитриевичтиҥ эткен јетирӱзинеҥ туружаачылар алкы бойлорына, ижине тузалу ла болушту јетирӱлер алган деп айдарга јараар.\nБиблиотекалардыҥ эжиги текши эл-јонго ачык, кӱӱнзеген улус бойыныҥ билгирин тереҥжидерге, бичик-биликти шак мында алар аргалу. Ӱренчиктерге де, ӱренеечилерге де билгир алатан јер база ла библиотека. Кычыраачыга бичиктиҥ телекейинде тӱрген болушка келетен улус библиотекарьлар деп, ол чокымдады.\nФорумныҥ ижи эки кӱнге де улалган болзо, оныҥ туружаачылары ӧйдиҥ ӧткӧнин де сеспей калган ошкош. Темдектезе, пленарный јуун ӧйинде Барнаулдаҥ, Томсктоҥ келген солун айылчылар Алтай крайдыҥ баш библиотеказыныҥ тӱӱкизинде бойыныҥ кӱӱниле библиотекаларга болужын јетиреечилер ле меценатство керегинде солун јетирӱ этти. Кандый да ӧйдӧ библиотекаларга болужын јетирип јӱрген тереҥ кӧрӱмдӱ, укаалу-санаалу улустыҥ ады-јолдорын ундытпай эзедип јӱргени келер ӱйелерге керектӱ деген шӱӱлте јарамыкту угулды.\nТомский областьтыҥ публичный библиотекаларыныҥ окылу сайттарыныҥ айалгазы ла курч сурактары јанынаҥ јетирӱде айдылганы ончо библиотекаларга јуук ла таныш деп айдарга јараар. Онойдо ок бистиҥ таланыҥ аймактарындагы тӧс библиотекалардыҥ ишчилери, методисттери тӧзӧмӧлдӱ јетирӱлериле таныштырды. Форумда туружаачыларга бой-бойыла таныжып, ижи јанынаҥ ченемел алыжып, куучындажар јакшынак айалга болды.\nБиблиотекарьлардыҥ форумыныҥ экинчи кӱнинде эл библиотекада «Волонтердыҥ кыймыгузы ла библиотекалар» деген кӱрее куучын ӧтти.\nКӱрее куучында шӱӱжӱге мындый сурактар чыгарылды: библиотекаларга волонтерлор керектӱ бе?; болушты бойыныҥ акту кӱӱниле эдип јӱрген улусты библиотекалар јаар канайда тартар, јилбиркедер (библиотеканыҥ ижиниҥ ченемелинеҥ); болушты бойыныҥ акту кӱӱниле эдип јӱрген улустыҥ (волонтерлордыҥ) ижин оныҥ бӱдӱмдери аайынча шӱӱжери.\nМында куучын-эрмек јонјӱрӱмдик волонтерство (ороонныҥ аҥылу корулын керексиген балдарга, јаан ӱйениҥ улузына, ветерандарга, кенек улуска ла о.ӧ. болушты бойыныҥ кӱӱниле эдери), культуралык-јартамалду волонтерство (балдарла, јашӧскӱримле иштеери, библиотекаларда ӧткӱрилип турган культуралык ууламјылу иште болушты бойыныҥ кӱӱниле эдеечилер) ло волонтерлордыҥ турушканыла ӱлекерлерди јӱрӱмде бӱдӱрери керегинде болды. Ол ӱлекер аайынча јербойындагы биригӱлердиҥ курч сурактарыныҥ аайы-бажына чыгары, ӧӧн-бӧкӧнди, тал-табышты болдыртпазы, јондыкта амыр-энчӱ айалга керегинде шӱӱлтени ичкери ӧскӱрип апарары.\nБаза бир иштиҥ бӱдӱми јашӧскӱримниҥ ортозында су-кадык јӱрӱмниҥ учурын јартап таркадары, таҥкы тартпас, ачу ашла, наркотиктерле беришпес деген јартамалду ишти ӧткӱрери јанынаҥ ӧтти.\nОроондо ӧдӱп јаткан болушты бойыныҥ кӱӱниле јетиреечилердиҥ јылында бу иш учурлу, тузалу болгонын таланыҥ библиотекарьлары аҥылап, бу иштиҥ учурын кӱрее куучында элбеде кӧргӱстилер.\nЭл библиотекада бу ок кӱнде библиотекарьларга ӱредӱ-семинар ӧдӧрдӧ, балдардыҥ республикан библиотеказында тӧрӧлчи тӧзӧгӧлӱ чӱмдемел ле балдардыҥ кычырып турган бичиктеринде оныҥ јери јанынаҥ секция иштеди.\nТекшилей алар болзо, форумда кӧп тоолу јӱрӱмдик учурлу сурактар, темдектезе, республикада библиотечный иштиҥ ӧзӱминиҥ тӱӱкизи, эл-јонныҥ бирлиги ле башка-башка калыктар ортодогы колбуларды эптештирери, бой-бойлоры ортодо амыр-энчӱ айалганы јӧмӧп улалтары, ороондо јуртап јаткан эл-калыктардыҥ бирлигинде библиотекалардыҥ учуры, библиотека ла волонтер кыймыгу ла оноҥ до ӧскӧлӧри элбеде кӧргӱзилди.\nМосквадаҥ келген Михаил Афанасьев Чойдыҥ бу јуукта кӱйген библиотеказында болгон. Ол онойдо ок аймактыҥ администрациязында бу сурак аайынча болды. Михаил Дмитриевичтиҥ айтканыла, Москваныҥ бир канча библиотеказы Чойдыҥ библиотеказына болуш эдип, бичиктер аткарары јанынаҥ иштеп јат.\nФорумныҥ солун айылчылары, туружаачылары Чамал аймакта Г. И. Чорос-Гуркинниҥ јеезелӱ јуртында болуп, экскурсовод Е. Тукуековтыҥ эрмек-куучынын јилбиркеп уктылар. Анчада ла Москвадаҥ, Томсктоҥ, Барнаулдаҥ келгендер бийик баалап, быйанын айдып јандылар.


Учсын деп ат берилди - altaicholmon\nАр-бӱткенниҥ Сайлугемдеги паркыныҥ ишчилери Москваныҥ «Витасфера» деп питомнигинеҥ шоҥкордыҥ јымыртказын экелеле, парктыҥ јериндеги јерлик шоҥкордыҥ уйазына салган. Jымыртка јарылган кийнинеҥ эне куш уйадагы бастыра шоҥкорокторды азырап чыдаткан.\nОныҥ учун олорго ат берери аайынча конкурс јарлалган. Учар, Учат, Учсын деген аттардыҥ ортозынаҥ калганчы ат талдалды.\nМындый атты Горно-Алтайсктаҥ Триянова Света адаган.


Горно-Алтайск: ӧзӱмниҥ јолында - altaicholmon\n2019 јылдагы иштиҥ турулталарына учурлалган пресс-конференция Горно-Алтайсктыҥ башкартузында ӧткӧн.\nРеспубликаныҥ тӧс калазыныҥ мэри Юрий Нечаев ле каланыҥ башкартузыныҥ јааны Ольга Сафронова ӧткӧн јылда эдилген тӧс иштер, быјылгы јылдыҥ амадулары керегинде журналисттерге куучындаган.\nГорно-Алтайск каланыҥ депутаттары-ныҥ Соведи 21 депутаттаҥ турганын, олор беш политикалык партиялардыҥ чыгартулу улузы болгонын Юрий Нечаев пресс-конференцияда айткан. «Депутаттыҥ тӧс ижи – сессияларда туружары. 2019 јылда 18 сессия ӧткӧн, олордо муниципалитеттиҥ јадын-јӱрӱминиҥ башка-башка сурактары шӱӱжилген. Федерал јасактарда эдилген кубулталарла колбой депутаттар башкарынып иштеген документтерине келиштире кубулталар эткен» – деп, ол куучындаган.\nЭл-јонло туштажып, олордыҥ тургускан сурактарыныҥ аайы-тӧӧйине чыгары депутаттардыҥ база молјулу кереги болуп јат. Мындый туштажулар каланыҥ башкартузыныҥ ишчилериле кожо улайын ӧткӧнин мэр јетирген. «Тургуза ӧйдӧ оромдордыҥ комитеттериниҥ учуры јабызап, олордыҥ ордына ТОС-тор (территории общественного самоуправления) келип јат. Каланыҥ јеринде эм тургуза ӱч ТОС тӧзӧлгӧн, база экӱзиниҥ иштейтен јери чокымдалган ла тӧзӧмӧл иштер ӧдӱп јат. Граждандардыҥ баштаҥкайларын јӧмӧӧргӧ ТОС-торго конкурс ажыра гранттар чыгарылат. 2019 јылда бу иштерге бюджеттеҥ 1 млн салковой чыгарылган болзо, 2020 јылга темдектелгени – 2 млн салковой» – деп, Юрий Нечаев айткан.\nРеспубликаныҥ тӧс калазы 2020 јылга ла пландалган 2021-2022 јылдарга бюджедин ӧйлӱ-ӧйинде шӱӱжип јӧптӧгӧн. Горно-Алтайск ӧткӧн јылда беш эл ӱлекерде турушкан ла олордыҥ шылтузында бюджетке 750 млн салковойдоҥ ажыра ӱзеери акча тӱшкен. Каланыҥ бюджединиҥ 2019 јылдагы кирелтелери мынаҥ озо качан да болбогон 3 млрд салковойго јеткени, ол тоодо таҥынаҥ иштеп алган кирелтелери 1 млрд салковойго јуукташканы пресс-конференцияда айдылган.\n«Ӧткӧн беш јылга каланыҥ бюджединиҥ акчазы 800 млн салковойдоҥ ажырага, ол тоодо таҥынаҥ кирелтелери 200 млн салковой киреге бийиктеген – деп, Ольга Сафронова куучындаган. –Анайда ок муниципал тӧлӱ 80 млн салковойго астаган, бу тӧлӱни тӧлӧӧрин јеткилдеген акча 100 млн салковойдоҥ 30 млн салковойго јетире тӱшкен. 2020 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнине муниципал тӧлӱниҥ кеми 656 млн салковой болуп јат».\n2017 јылга кӧрӧ, бюджетке таҥынаҥ инвесторлордоҥ до, башка-башка кемдӱ бюджеттердеҥ де тӱшкен инвестициялык акча кӧптӧгӧни пресс-конференцияда темдектелген.\nТургуза ӧйдӧ Горно-Алтайскта кичӱ ле орто аргачылыктыҥ ӱч муҥнаҥ ажыра субъекттери иштеп јат, ол тоодо орто, кичӱ ле микропредприятиелердиҥ тоозы 1447, таҥынаҥ аргачылар – 1992 кижи.\nПресс-конференцияда јолдордыҥ сурагына аҥылу ајару эдилген. Ӧткӧн јылда Горно-Алтайскта текши узуны 270,9 км 470 јол јазалган.\n«Кӧлӱктер јӱрер јеткер јок ло чыҥдый јолдор» деген эл ӱлекер аайынча каланыҥ текши узуны 7,69 км 14 јолы чыныктап јазалган. Анайда ок Чкаловский лог, Заимка, Поселок афганцев, Гардинка микрорайондордо 9,62 км јолдордо ремонт иштер ӧткӧн. Оконечный, Студенческий, Гастеллоныҥ, Чорос-Гуркинниҥ оромдорындагы јолдор ло тротуарлар јазалган. Бийский оромдо капитальный ремонт иштер эдилген. Горно-Алтайскта тураларга газ ӧткӱрген иштердиҥ кийнинде 18 јолдо орныктыру иштер эдилген. Коммунистический проспектте узуны 3,1 км јол јазалган, јолды кыйулай 500 кире јаҥы электројарыткыштар ла текши узуны 870 п. м. перила-чедендер тургузылган.\nБыјылгы јылда «Кӧлӱктер јӱрер јеткер јок ло чыҥдый јолдор» деген эл ӱлекер аайынча калада Чкаловтыҥ, Кировтыҥ, Вербицкийдиҥ адыла адалган, Колхозный ла ӧскӧ дӧ оромдордо јолдор јазаларын Горно-Алтайсктыҥ башкартузыныҥ јааны угускан.\nСуу, электроот, газ\nРеспубликаныҥ тӧс калазыныҥ јериниҥ јӱк ле 75% суула јеткилделгени пресс-конференцияда айдылган. Је бу кӱч суракты чечери аайынча иштер ууламјылу ӧткӧнин, республиканыҥ башкарузы 2019 јылда сууӧткӱштер тударга ӱзеери акча чыгарганын Ольга Сафронова куучындаган. Онойдо, 1295 м сууӧткӱштерди тудуп, олорды тӧс сууӧткӱшке колбоор иш эдилген (бу иштер Виноградный, Олонский, Барнаульский оромдордо ло Барнаульский переулокто ӧткӧн). Сууӧткӱш тудар иштер Чкаловский лог микрорайондо, анайда ок јаҥы микрорайондордо башталган.\nГорно-Алтайсктыҥ јаҥы микрорайондорын электроотло јеткилдеер иштер улалганча. Баштапкы ла катап каланыҥ бюджединеҥ 3 млн салковой оромдорды јарыдар јарыткыштар тургузарына чыгарылган ла 32 оромдо 402 јарыткыш јаҥы светодиодный јарыткыштарга солынган. Табынча бастыра јаҥы микрорайондордо јарыткыштар тургузары темдектелип турган эмтир.\nӦткӧн јылдыҥ куран айында Байат ла Поселок афганцев деген микрорайондордо 800 кире тура газка колболгон. 42-чи микрорайонды (Жуковтыҥ, Гончарный оромдор) газла јеткилдеер иштер удабас бӱдер. Анайда ок Кучияк микрорайонды газла јеткилдеер иштер башталып калган. Быјылгы јылда Гардинка микрорайондо (№24) газӧткӱшти тузаланарга табыштырары темдектелген.\nЈадарга эптӱ јер тӧзӧп\n«Калада јадарга јарамыкту јер» деген федерал эл ӱлекерде турушканы республиканыҥ тӧс калазында эл-јон јаткан кӧп јерлерди јаҥырта јазаар арга берген. Онойдо, Майма сууныҥ јараттарын јазаар иштер улалып, сууныҥ Мебельный кӱрдеҥ ала «Баатыр» деген спортзалга јетире јарады јазалган. Кӧп квартираларлу 6 тураныҥ јаны јазалып, «Најылыктыҥ бульварынаҥ» ала Б. Головинниҥ оромына јетире тротуарлар јаҥырта салылган. Балдар ойноор он кире јер тудулып, тренажерлорло, ӧскӧ дӧ ойын јепседерле јепселген. Быјылгы јылда балдардыҥ ойноор јерлери Радловтыҥ ла Барнаульский оромдордо тудулар.\nБылтыр Туу-Кайада комплексти тудар иштер башталган. Бого 134 млн салковой кире акча чыгарылган, олордыҥ 100 млн салковойы – федерал бюджеттиҥ акчазы. Јаҥы јылда бу комплексте иштер оноҥ ары улалар деп, Ольга Сафронова айткан.\nӦткӧн јылда Горно-Алтайскта улус јадар 28 муҥ квадратный метр јерлер тузаланарына табыштырылган, бу кӧп улус јаткан 5 јаан тура ла таҥынаҥ улустыҥ јаҥы туралары. Республиканыҥ башкарузыныҥ јӧмӧлтӧзиле, «тӧгӱндеткен дольщиктердиҥ» Чаптыновтыҥ 34/1 туразы бӱдӱре тудулган ла Строительдердиҥ оромындагы 2/2 турада тудум иштер учына једип браат. «Каланыҥ јерлери кызык ла туралар тудуп иштеерге кӱӱнзегендер ас. Ондый да болзо, бис калачыларды јадар јерле јеткилдеер ишти турумкай улалтып јадыбыс. Јуук ӧйлӧрдӧ Улагашевтиҥ оромында, Шоссейный, Осипенко, Мамонтово оромдордо, эски музейдиҥ јанында јерлер јаҥырта тудуларына темдектелген» – деп, Горно-Алтайсктыҥ башкартузыныҥ јааны пресс-конференцияда айткан.\nБӱгӱн Горно-Алтайскта 3,5 муҥ биле тура тударга јер алар очередьте туруп јат. Ӧткӧн јылда каланыҥ башкартузы 14 лӧ билеге јер берер аргалу болгон. Бойына јерде тура тудар сурак канча кире курч турганын бу тоолор керелейт. Ольга Сафронованыҥ айтканыла, каланыҥ улузына тура тудар јерлерди ӧскӧ муниципалитеттиҥ јеринеҥ берер, анайда ок јердиҥ ордына орныктыру акча тӧлӧӧр шӱӱлтелерин Горно-Алтайсктыҥ башкартузы республиканыҥ башкарузына ла парламентине јетирген. «Бого ӱзеери бис тура тударга јер сураган улустыҥ очередине улусты тургузарын, кӧп балдарлу билелердеҥ ӧскӧзин, удурумга токтодор шӱӱлте эдедис. Бӱгӱн бис кӧп балдарлу билелерге јер берери јанынаҥ Президенттиҥ Јарлыгын бӱдӱрип болбой јадыс, калада мындый 750 кире билелер јуртайт» – деп, ол айткан.\nПресс-конференцияда ӧткӧн јылда каланыҥ ӱредӱлик ле культура учреждениелериниҥ ижи, физкультураныҥ ла спорттыҥ ӧзӱми, јондык биригӱлердиҥ ижи керегинде база айдылган.\nОнойдо, јылдыҥ учында текшиӱредӱлик муниципал учреждениелерде 10 542 ӱренчик ӱренген. Школдо ӱренгендердиҥ 99,4% изӱ курсакла јеткилделген. Быјылгы јылда бир баланыҥ кӱнине јал тӧлӧбӧс курсагыныҥ баазы 55 салковой болор (2019 јылда 48 салковой болгон), су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ ле кенек балдардыҥ курсагыныҥ баазы — 110 салковой (былтыр 100 салковой болгон). Каланыҥ 2020 јылга бюджединеҥ бого 12,3 млн салковой чыгарары темдектелген.\n2019 јылда Горно-Алтайскта спорттыҥ 130-таҥ ажыра керектери ӧткӧн, олордо турушкан калачылардыҥ тоозы 20 муҥнаҥ ажыра. Республиканыҥ тӧс калазыныҥ 32 спортчызы спорттыҥ беш бӱдӱминде Россияныҥ јуунты командазына кирип јат.\nӦткӧн јылда 10 муҥнаҥ ажыра кижи јал тӧлӧбӧс јондык иштерде бойыныҥ кӱӱниле турушкан, олордыҥ кӧп сабазы јиит улус болгонын темдектеер керек. Калада 300-теҥ ажыра коммерциялык эмес биригӱлер иштейт, ол тоодо 206 биригӱниҥ ижи јонјӱрӱмдик ууламјылу.\nПресс-конференцияда журналисттердиҥ ле јонјӱрӱмдик медиа-аргалардыҥ авторлорыныҥ «#ProГород» деген конкурсыныҥ јеҥӱчилдери кӧдӱриҥилӱ айалгада кайралдаткан. Јеҥӱчилдер болуп Ай-Тана Торбокова ла Анна Ивашкина («Вестник Горно-Алтайска» газет), Светлана Кыдыева («Алтайдыҥ Чолмоны» газет), Елена Шнейдер ле Наталья Стрелецкая, Анна Бичурина, Айканат Бурмалов, Олеся Овсянкина («Эл Алтай» ГТРК), Ксения Арыкова ла Людмила Рыспаева (Инстаграм), Валентина Малова (ГАГУ-ныҥ Медиа тӧс јери), Кемине Кынова (ВКонтакте) чыккандар.


«Тоштыҥ ӱстиле барган...» - altaicholmon\n«Тоштыҥ ӱстиле барган…»\nАр-бӱткенниҥ тулаан айда болгон баштапкы «чайыгы» билдирлӱ салтарын Оҥдой аймакка јетирген деп айдар керек. Мында анчада ла кӱрлер ӱрелген. Бӱгӱн аймактыҥ јааны Мирон Бабаевле ӧткӱрген эрмек-куучынды јарлап турубыс.\n—Мирон Георгиевич, Урсул сууныҥ кӱриле не болгон?\n—Jылулар келип, кар кайылганыла, тоштор кыймыктаганыла колбой бистиҥ аймакта агын суулар билдирлӱ јаанады. Jе бу јуукта карын кар јаап, суулар ойто тартыла берди. Алдында јылдарга кӧрӧ, быјыл тош эрте кыймыктап, суулар ӧйинеҥ озо ачылып башталган деп айдар керек. Кардыҥ суузы бисте Урсул сууныҥ тожыныҥ ӱстиле кӧндӱре аккан. Олорло кожо сакыбаган јанынаҥ јаан тоштор келген. Мындый учуралдар алдында јаҥыс ла бийикте тайга-ташта болотон эди. Быјыл јаан тоштор дезе бир јерге шаалып, ол ло Урсулдыҥ суузында јеткерлӱ айалгалар тӧзӧгӧн. Олор тӱрген агынду ла тыҥ ийде-кӱчтӱ болуп, Оҥдойдыҥ тӧс кӱриниҥ бетон столмолорын оодо соккон. Ар-бӱткенниҥ быјылгы јылдагы баштапкы ченелтезиниҥ аҥылузы бистиҥ јерде шак мындый болды. Кар ас болгон учун быјыл јердиҥ кыртыжы база билдирлӱ тоҥгон.\nОл ло јаан тоштор кӱрдиҥ алдында шаалып, бир јерде туйукталып тура берген болзо, столмолор канайтпас та эди. Онызы ӧскӧ сууларда болгон айалгалардаҥ иле кӧрӱнет. Кыймык јок турган тоштор арткан кӱрлерге качалаҥын јетирбеген. Урсулда ӱрелген кӱр дезе1987 јылда тудулган. Оныҥ тӧҥӧштӧри темирдеҥ, бетонноҥ эдилген. Чыҥдыйы јакшы кӱр болгон. Мынаҥ ары оны тузаланар арга јок. Специалисттер келеле оны шиҥдеп, бӧктӧп салгандар. Эмди ол кӱрди бӱткӱлинче бузуп, јайладар керек.\n—Ӱрелген кӱрдиҥ ордына јаҥызы тудулар деп укканыс. Оныҥ аайы кандый?\n—Jаҥы кечӱни ол ло эски кӱрдиҥ ордына тудар деп темдектеп турубыс. Оныҥ јанында улус кечетен удурумга кӱр база тудулар. Jе мында адакы сӧсти специалисттер айдар учурлу. Олор иштерди бу ла неделеде баштаар. Тургуза ӧйдӧ оныҥ «дорожный картазы» тургузылып јат. Геологтор келип, топосъемкалар эдер. «Автодорло» јӧптӧжӱ куучындар ӧдӱп јат. Jаан кӱрди шак олор тудар. Оныҥ баазы кайда да 200 миллион салковой болор. Бу акчаны биске республиканыҥ башкарузы бойыныҥ резервтеги кӧмзӧзинеҥ чыгарарга молјонот. Jаҥы кӱрди тудар иштер кӱстеҥ ары башталар деп, иженип турум. Улус кечетен кичӱ кӱрди дезе быјыл ла тудуп, бӱдӱрер керек.\nБӱгӱнги кӱнде проект-ӱлекер тургузып турган специалисттерле эрчимдӱ иштеп турус. Бу јанынаҥ биске Алтай Республиканыҥ башкарузы бастыра јанынаҥ болужат. Башкаруныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчылары Р. Р. Пальталлерде, Н. М. Екеевада болгоныс. Олор бистиҥ курч сурактарысты оҥдоп јат.\n—Урсулдыҥ бери јанында јаткан улус эмди кечӱ јок арткан. Олор ишке канайып једер, балдар школго канайып јӱрер?\n—Ӱстиги микрорайонныҥ улузы аймактыҥ тӧс јуртына Чуйдыҥ јолыла туку ²лӧтӱ јанынаҥ једет. Олордыҥ јаткан јеринеҥ Оҥдойдыҥ тӧс тепсеҥине јетире јолдыҥ узуны 7-8 километр. Jурт јаткандарга ишке ӧйинде келер ле айылдарына ӧйинде јанар аргалар тӧзӧлгӧн. Улусты эки автобус ла эки Газель тартып јат. Jолго база бир Газельди чыгарарга турус.\nТургуза ӧйдӧ Оҥдойдыҥ школында эки сменала 1200 бала ӱренип јат. Кӱри јок арткан микрорайонноҥ дезе бу школго 243 бала јӱрет. Ӱренчиктерди тартарга, башкару ӱредӱ ле билим аайынча министерство ажыра ӱзеери база бир автобус чыгарар болгон. Бастыра балдарды аймактыҥ бюджединиҥ акчазыла тартып јадырыс. Jаан улустыҥ билединиҥ баазы 10 салковой. Автобустыҥ арткан чыгымдарын база ла аймактыҥ бюджединиҥ акчазыла бӧктӧйдис.\n—Арткан сууларда айалгалар кандый?\n—Аймактыҥ ӧскӧ јурттарында ла сууларында айалгаларды бӱгӱнги кӱнде кем јок деп айдарга јараар. Бисте јаскыда суулар ажынза, ого эҥ ле тыҥ Оҥдой јурттыҥ бойы алдыртып јат деп айдар керек. Быјыл баштапкы јылуларла кожо тоштор туйукталып, бисти јаҥыс Урсул чочытты. Jе јаан тоштор Хабаровканыҥ ла Ӧлӧтӱниҥ ортозында 300 метр јерде шаалып, јеткерлӱ айалгалар база болгон. Оноҥ улам Хабаровкадагы јурт јеезеде эки кӱрдиҥ темир столмолоры јемирилген. Бу кӱрлер ол ло Урсул сууда туруп јат. Олордыҥ аайына чыгарга, специалисттерди алдыртканыс. Jемирилген ле оодылган кӱрлерди бастыра јанынаҥ шиҥдеп кӧрӧлӧ, башкаруныҥ резервтеги кӧмзӧзинеҥ база ла акча сураарга турус.\nОҥдойдыҥ бойында дезе улус кечер кӱр база ӱрелген, оны аймактыҥ бойыныҥ акчазыла чыныктаарга белетенедис. Калганчы ӧйдӧ улус бойлорына кӧп туралар тудат. Олор айландыра јерлерди чедендеп, фундаментин цементтеҥ уруп, суу агызатан јерлерди бӧктӧйт. Суу оноҥ улам оромдорго чыгып јат. Алдында ӧйдӧ суу субактарла бойы кӧнӱ ага беретен болгон. Ӱч кӱнге улай Оҥдойдыҥ ичиле маҥтадып, оромдордо јайылган суулардыҥ аайына чыктыбыс. Кезик улустыҥ тураларыныҥ алдына суу кирген. Бисте ӧрт ӧчӱреечилердиҥ аҥылу помпалары бар. Сууны улустыҥ айылдарынаҥ оныла чыгара соордырып јадыс. Jурт јеезелер андый помпаларла база јеткилделген. Оҥдойдо јаҥы кӱр тудулза, улус кечетен оогош кӱрди ӧскӧ јерге кӧчӱрерге турус.\n—Аймак ар-бӱткенниҥ чочыдулу айалгаларына белен бе?\n—Гражданский коруланыштыҥ ижи бистиҥ аймакта јакшы тӧзӧлгӧн деп айдар керек. Бисте ӧскӧ аймактарда чылап ок, аҥылу службалар бар. Аварийно-орныктыраачы, аварийно-аргадаачы, кайу ӧткӱрер, санитар, ветеринар службалар иштеп јат. Ар-бӱткеннеҥ салтар болзо, ремонт эдер группалар тӧзӧлгӧн. МЧС-тыҥ ӧскӧ дӧ службалары иштеп јат.\nТулаан айда тоштор туйукталарда, МЧС-тыҥ республикан башкартузыныҥ ишчилери келип болушкандар. Ол тушта Кичинек-Jаламан јурттыҥ јанында тоштор эки јерде шаалган. МЧС-тыҥ квадракоптерин тузаланып, кейдеҥ фотојуруктар сокконыс. Шиҥжӱлӱ иштер мында айалгалар тыҥ ла јеткерлӱ эмес болгонын кӧргӱскен. Кичинек-Jаламанга МЧС-тыҥ ишчилериле кожо «Взрывпромныҥ» алдындагы јааны Санжи деп ченемелдӱ специалист келип јӱрген. Кадында туйукталган тош бу кижиниҥ кӧзинче ле кыймыктап, тӧмӧн ага берген. Ченемелдӱ взрывниктиҥ болужыла бис шаалган тошты оодорго сананганыс.\nАймактыҥ ӧрт ӧчӱреечилериниҥ бӧлӱгинде аргадаачылардыҥ аҥылу группазы тӧзӧлгӧн. Тулаан айда болгон баштапкы «чайыкты» токтодорында олор эрчимдӱ турушкан. «Омскстройсервис» ООО экскаваторлорло болушкан. Туйукталган тошты арчыырында Анатолий Кубашевтиҥ башкарып турган «Элитстрой» организациязы болужын база јетирген. Ӧрт ӧчӱреечилердиҥ јааны Анатолий Унуков эл-јонго јеткерлӱ айалга боло берерде, бастыра ишчилерин кӧдӱрген. «Виктор» деген таҥынаҥ предприятиениҥ башкараачызы бойыныҥ техниказын берип, кумак тарткан. Депутаттар база тууразында артпаган. Аймактыҥ агаш ээлеминиҥ јааны Сергей Гончар бойыныҥ округында улуска јаан болуш јетирген. Агаш ээлемниҥ кӧлӱктери кумак тарткан. Сергей Черепанов бойыныҥ округыныҥ улузына база кӧлӱктерле болушкан. Jурт јеезелердиҥ јаандары ар-бӱткенниҥ айалгаларыла колбулу сурактарды јаантайын бойлорыныҥ ајарузында тудат. Бу ууламјыда бис ӧмӧ-јӧмӧ иштеп јадырыс. Ол кӱндерде Куладыда јаан кар кайылган. Мында јурттыҥ эл-јонына фермерлер болушкан.\n—Jурттарда айалгалар кандый?\n—Jурттардагы айалгаларды кем јок деп айдарга јараар. Бу јӱк ле кайылган кардыҥ «чайыгы» ине. Тайгаларда, сындарда кар кайылза, 2-чи «чайык» кӱӱк айдыҥ учы јаар болоры темдектелет. Ол јаҥжыкканы аайынча јаан болоры билдирет. Jе быјыл јааган кардыҥ кеми бисте, ӧткӧн јылдарга кӧрӧ, эмеш јабыс. Ончозы арка-тууда јаткан кардаҥ камаанду болор. Кенерте јылулар болзо, ӱстине јааш јааза, коомой до болордоҥ айабас. Jе бисте экинчи «паводок» кем јок ӧдӧ берер учурлу.\nКар кайыларда, јолдор ӱрелген учуралдар болгон. Jе јолдор јанынаҥ бӱгӱнги кӱнге јетире бисте јаан ла буудактар јок. Урсулдыҥ суузында болгон учуралдаҥ ӧскӧ аймакта ӱрелген ле јемирилген кӱрлер јок. Калганчы ӧйдӧ кар јаап туру. Ӧлӧҥи божоп јаткан фермерлерге ол јаан салтарын јетирет. Аймактыҥ кӧмзӧ-фондында эки миллион салковой акча салынган. Бис бу акчаны чочыдулу айалгаларда улуска болуш јетирген фермерлерге берип јадырыс. Олор ол акчала кӧлӱктерине, тракторлорына сӱркӱш-бензин, солярка урат. Jурт јеезелерге соляркага акча база чыгарганыс. Ол байа аварийный дейтен иштерге барып јат. Тудум ла јазал иштерге акчаны аварийный фондтоҥ база чыгарып јадырыс. Jаан кӱрлерди јазаарга, башкару бойыныҥ резервный фондынаҥ акчала болужат.\n—Бу јуукта Кузбасста јаан јеткердеҥ улам балдар ла улус божоды. Оныла колбой аймактыҥ тӧс јуртында неге ајару эдер керек?\n—Аймактыҥ тӧс јуртында «Мария РА» деп јаан магазин бар. Ӧрт ӧчӱреечилер оны шиҥдеп кӧргӧн. Ӧртти болдыртпас амадула садуныҥ јаан јерлеринде ӱредӱ де ӧткӱргенис. Гидранттарды чыныктап аларга, былтыр аймактыҥ кӧмзӧ-фондынаҥ 100 муҥ салковой акча чыгарганыс. Быјыл бу ишти база улалтарыс. Ӧрт ӧчӱреечилердиҥ бӧлӱгине Бичиктӱ-Боом јуртта аҥылу тура-кып белетеп салганыс. Кеҥи ле Алтыгы-Талду јурттарга МЧС-тыҥ республикан башкартузы ийде-кӱчтӱ эки кӧлӱк берген. Кажы ла јурт јеезеде ӧрт ӧчӱреечилердиҥ дружиналары бар. Ого улусты ӧнӧтийин ӱреткенис.\n—Мирон Георгиевич, быјылгы айалганы белгелеп, ол кандый болорын эртедеҥ айдып болорыс па?\n—Кайа-ташту јерде турганынаҥ улам ба кандый, је эҥ ле кӧп ӧрттӧр республикада Оҥдой аймакта болуп јат деп айдар керек. Кырлаҥ јерлердиҥ кары бисте эрте кайылып баштайт. Ӧрттӧр кургак ӧлӧҥнӧҥ, јалкыннаҥ улам болуп јат. Улустыҥ да камааны бар. Бисте тайга-таш анчада ла кандык, кӱӱк ле кичӱ изӱ айларда тыҥ кӱйӱп јат. Быјыл кар эмеш орой кайылып баштады. Бу кӱндерде удура ла јаап јат. Оноҥ улам јер эмди тургуза чыкту јадат.\nКандык айда агаш аразында ӧрттӧр, байла, ас болор. Кӱӱк ле кичӱ изӱ айларда ай-кӱнниҥ айалгалары кандый болорын ажындыра айдар арга јок. Jакшы ла болор деп иженип јадырыс. Аймакта «Авиалесохрана» деп организация бар. Оныҥ ишчилери ле бастыра техниказы качалаҥду айалгаларга јакшы белетенип алган. Jурт јеезелерге ӧрт ӧчӱреечилердиҥ ранецтерин алып бергенис. Мен бодозом, быјыл арка-тууда ӧрттӧр ас болор. Jе биске ай-кӱнниҥ айалгазын ајаруда тудуп, ар-бӱткенниҥ сакыбаган качалаҥына јаантайын белен болор керек.\nКуучын-эрмекти П. КАБАР ӧткӱрген


Јайалталар — тӧрӧлиниҥ магы - altaicholmon\nТергеелер ортодогы «Алтайдыҥ аржандары» деген байрамныҥ эҥ јаркынду элестери албаты јайаандыгыныҥ кӧрӱлеринде болды. Јаҥжыкканы аайынча кажы ла муниципал тӧзӧлмӧ фестиваль ӧйинде эл-јонды бойыныҥ јайалталарыла, јаҥжыгуларыла, ийде-кӱчиле кайкаткан.\nЧураначылардыҥ ла частушкалардыҥ конкурсы тӧс сценада јыҥырап ӧткӧн. Чурана — ол элдеҥ ле озо јаан улустыҥ сӱӱген кӱӱлик ойноткызы деп айтса, јастыра болбос болбой. Сценада албатылык кеп-кийимин кийген, бӧрӱгиниҥ келтейине чечек тагынган јаандар чураналарын тартып, кезиги ончозына таныш, кезиги бойы чӱмдеген кӱӱ ойноп, кезиги кожоҥдоп то турды. Је јиит чураначылар олордоҥ тыҥ ла артпады. Олор сӱӱнчилӱ, тӱрген маҥду эдип ойнойт. Анчада ла Оҥдой аймактаҥ М. Аверин јилбилӱ, капшуун ойножыла улусты бијелеерине де кычырып турды.\nКажы ла угулган частушкада орус албатыныҥ ойынзагы билдирди. Уур-кӱчтерди кокырла јеҥип, эмеген-ӧбӧгӧн аайлашпастарын бой-бойын аҥдып кожоҥдогонына кӧрӧӧчилер тойо ло каткырып алды ошкош.\nУстардыҥ байрам ӧткӧн јалаҥдагы калачагында албатыныҥ устарыныҥ ӧлӧ-чоокыр будуктарлу, кӧс кылбыгар мызылтту эдимдери тургузылган јерди кем де туура ӧтпӧйт. Кажы ла аймактыҥ турачагында эдимдер јараш, чыҥдый эдилген. Мында не јок деп айдар?! Ӱзези ле бар: кандый ла эп-аргала агаштаҥ, таштаҥ, сӧӧктӧҥ, јинјидеҥ, кийистеҥ эткен јуруктар, кийимдер, коручыл-јарангыштар, сыргалар, јинјилер, айак-казан, матрешка-наадайлар, сыгырткыштар.\nАлбаты узаныжыныҥ методизи С. Кореневская Турачак аймак алдынаҥ бери устарыла бай болгонын куучындады. Ондо анчада ла эпши улус јинји-ӱркенедеҥ ӧӧрӧринеҥ ала агаш јондоорына јетире устар. Светлана Владимировнаныҥ айтканыла, тоолу јыл кайра «Алтайдыҥ аржандары» байрамда устарга аҥылу ајару эдилип, конкурс ӧткӱрилип туратан. Бӱгӱнги кӱнде ол јакшынак јаҥжыгу јоголгоны устарга ачымчылу. Ондый да болзо, олор јылдыҥ ла келип, байрамду јалаҥды эдимдериле јаркындадып турат.\nА. Рытова ӱркене-јинјидеҥ тегин эмес јарангыштар эдет. Гердан — славяндарда эпши кижиниҥ су-кадыгыныҥ коручыл-јарангыжы. Кыс улус оны мойнына илип алза, узуны ӧзӧгин (солнечное сплетение деген јерин) бӧктӧп салат. Ол јаман кӧс тийбес, оору-јобол табарбас эдип корулап турган дегени.\nОҥдой аймактыҥ турачагыныҥ тыштында јилбилӱ кийис јуруктар тагылганы јилбиркетти. Олордыҥ кажызы ла «Алтайдыҥ аржандары» керегинде куучындап турган эмтир. Кийистердиҥ ээзи тӧӧлӧс сӧӧктӱ Г. М. Адунова. Ол бу байрамга коркышту амадап келген. Галина Михайловна ары јанынаҥ келген кӧрӱм-шӱӱлтезин кийис ширдектерине салып јураган. «Кажы ла аржан сууда бойыныҥ ээзи бар. Ээзи дегени — ол ийдези. Алтай албаты аржандарды алдынаҥ бери байлап јӱрет. Кыйра буулап, алкыш-быйанын јетирет» — деп, ус эпши куучындады. Темдектезе, Шыргайтыныҥ аржан суузыныҥ ээзи — эпши кижи, оныҥ колында јуралган кӧк чечек — ол аржанныҥ кӧк ийдези. Јаламандагы аржанныҥ ээзи база эпши кижи, ол Галина Михайловнага кӧчӧлӱ деп кӧрӱнген, јурукта эпшиниҥ колында бала јуралган. Бугузунныҥ аржан суузы канча айры башту. Алтай-Кудай албатызын корыырга, эмдеп-томдоп јӱрерге, аржан сууларын берет. Туу-Кайаныҥ аржаны салынган ширдекте эки сыйнын бедиреп турган эјези јуралган. Ол аржанныҥ эки айрызы соолып калган, алыс јердеҥ јӱк ле ӱни угулат. Эје-кыс сыйындарын таппай, карындажын кычырат, карындажы сууныҥ, салкынныҥ, јотконныҥ калабын колына тудуп алып келгени јуралган. Албаты ар-бӱткенин, аржандарын корып, кӧдӱрип, байлап турза, ого Алтайынаҥ алкыш-быйан једер. Ак сӱдиле ӱрӱстеп, арчыныла аластап јӱрзе, Алтайы токыналу, амыр турар.\nУстардыҥ калачагыныҥ ла тӧс сценаныҥ ары келтейинде кайыҥдардыҥ ортозында байрамчыларды аймактардыҥ туралары уткыды. Горница-тураларда кажы ла аймактыҥ чыгартулу улузы јаҥжыккан аш-курсагын азып, быжырып, айылчыларга стол белетеген. Оныҥ ичи јаржактардыҥ, славяндардыҥ озогы айылдары ла чылап јазалган.\nОҥдой аймактыҥ горницазында, сценарий аайынча, Аленушка ла Иванушка эптӱ-јӧптӱ јуртаптыр. Быјылгы столдыҥ тӧс учурлу курсагы — мӧт. Мӧттӧҥ эдилген јӱзӱн-јӱӱр алама-шикир курсак, мӧттӱ, тийиҥкатту ачу аш, варенье, быжырган калаш, пирог, кутья, пряник, балык, ӧлӧҥ-чай — ончозы ла аймактыҥ бойыныҥ тӱжӱми. Айылдыҥ ичинде эдим-тудумды аймактыҥ устары јазап белетеген. Устар кӱӱнзеген улуска башка-башка узаныштар аайынча мастер-класстарды тыштында чеденде ӧткӱргиледи. «Тридевятое царство» деген чӧрчӧк јериниҥ кайкамчылу тындулары баштапкы айылчыларга јилбилӱ ойын ӧткӱрди. Мындый јилбилӱ горницаны белетееринде Кеҥи, Туйакту, Буландык јурттардыҥ јайалталары эрчимдӱ турушкан деп айдар керек.\nКан-Оозы аймактыҥ туразы керегинде Кайрукун јурттыҥ Культура туразыныҥ јааны С. Ефимова куучындады. Кан-Оозы аймак 15 јылдыҥ туркунына кажы ла «Алтайдыҥ аржандары» байрамга келип турушкан. Горница олордо быјыл баштапкы катап тургузылган. Аймактыҥ орус эпши байрамчылары јакшынак горницазы учун јаан быйанын аймактыҥ јааны Э. Ялбаковко айтты. Байрамныҥ јарлу айылчылары Заволокиндер Кан-Оозыныҥ горницазын, чеден-тыштын аҥылап, «Играй, гармонь любимая» программаныҥ ээчиде берилтезин мында соктылар.\nЭҥ јаан горница байрамныҥ ээлеринде болды. Кӧксуу-Оозыныҥ «Галонька» деп албатылык фольклорлык ӧмӧлигиниҥ эпшилери јаандарынаҥ арткан кабайын, бӧстӧҥ эткен эдимдерин, агаш айактарын, кайырчагын чебер јууп, кажы ла јыл экелип, улуска кӧргӱзет. Ак бӧстӧҥ кееркедип кӧктӧгӧн салфеткаларга 100 јылдаҥ ажыра деп айдышты, полго јайган половиктер оноҥ до озо эдилген. Кӱндӱзек эпшилер кажы ла кирип келген кижини столго кычырып, аш-курсагынаҥ амзадып турды.\nШабалин аймактыҥ туразы озогы эдимдериле бай болды. Оныҥ кӧп сабазын Камлак јурттагы музейдеҥ экелип турган. Јурттыҥ улузы бойлоры ла ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ эдинген-тудунганын јууп, музейди байыткан. Шабалинниҥ эптӱ, бай туразы горницалардыҥ конкурсында кӧп катап јеҥӱчил болуп чыгып турган деп, «Славяночка» деп албатылык фольклорлык ӧмӧликтиҥ турчызы Т. Бочарова айтты.\nБайрамныҥ экинчи кӱнинде спорт площадкада албатылык ойындарла маргаандар ӧткӱрилди. Ондо баатырлар чой кӧдӱреринде, јастыктарла согужарында, армакчы тартыжарында, кол јеҥижеринде маргышты.\nРеспубликаныҥ ла айылчылардыҥ јайаан ӧмӧликтери кӧрӧӧчилерге јаркынду ойын-концерттерин тӧс лӧ кичӱ сценаларда сыйлады. Ол ортозында тӧс сценадаҥ «Амурский» СПК-ныҥ јааны Н. Мишин Аржан Чулуновко 30 муҥ салковой сыйлады. Аржан 12 јыл кайра ӧткӧн «Алтайдыҥ аржандары» ӧткӱрилип турарда чыккан учун, байрамныҥ тӧзӧӧчилери ол тушта ырысту балага 12 јажы толзо, ат сыйлаар сӧзин берген. Ӧй јеткен — айткан сӧс бӱткен. Кӧксуу-Оозында чыккан тӧӧлӧс сӧӧктӱ Аржан Балыктујул јуртта јадат. Сыйды аларга, ол адазы Руслан Николаевичле кожо келген. Сыйдыҥ акчазына ол кулун садып алар ба эмезе школго керектӱ кийим-тудум алар ба деп шӱӱйт.\nТеатрдыҥ јылына учурлалган бу байрамда кӧрӧӧчилерде бистиҥ эл театрдыҥ «Ревизор» спектаклин кӧрӧр арга база болды.\nФестивальдыҥ кичӱ изӱ айдыҥ 29-чы кӱниндеги программазын «Албатыныҥ ойгорлыгыныҥ кӧмзӧзи» деп адалган конкурс ачты. Ондо кажы ла аймактыҥ јайалталары орус албатыныҥ чӧрчӧктӧри аайынча ойындарын тӧс сценада кӧргӱстилер.\nБайрамныҥ јабылтазы кӱнде бастыра конкурстардыҥ турулталары јарлалып, јеҥӱчилдер кайралдатты.\nЭҥ артык чуранаачы — каладаҥ А. Пятов, экинчи јерде —Оҥдой аймактаҥ М. Аверин, ӱчинчи јерде — Кӧксуу-Оозы аймактаҥ А. Копчаков.\nЧастушкалардыҥ конкурсында баштапкы јер Чой аймактыҥ «Репа» ӧмӧлигине берилди, экинчи јерде — Чамал аймактаҥ Э. Ермолина, ӱчинчи јерде — Кӧксуу-Оозы аймактыҥ «Оберег» ӧмӧлиги.\nГорницалар ортодо 1-кы јер Оҥдой аймакка келишкен, 2-чи јерде — Чой ло Кӧксуу-Оозын аймактар, 3-чи јерде — Кош-Агаш ла Шабалин аймактар.\nАлбатылык узаныштардыҥ кӧрӱзинде «Эҥ артык кийис эдим» ууламјыда эҥ артыгы Г. Адунова, «Эҥ артык агаш эдим» ууламјыда — Шабалин аймактаҥ И. Лядин, «Эҥ артык јурап эткен эдим» ууламјыда Кӧксуу-Оозынаҥ И. Сереброва болдылар.\n«Эҥ артык бренд-сувенирди» Кӱпчеген јурт кӧргӱскен, «Албатылык эҥ артык јарангыштарды» — А. Рытова.\n«Албатыныҥ ойгорлыгыныҥ кӧмзӧзи» конкурста 1-кы јер Оҥдой аймактыҥ ӧмӧлигине, 2-чи јер Чой аймакка, 3-чизи Горно-Алтайскка келишти.\nБастыра кӧрӱ-маргаандардыҥ турулталарыла 1-кы јерге Оҥдой аймак чыккан, 2-чи јерде — Горно-Алтайск, 3-чи јерде — Чой аймак.\nСпортчылардыҥ маргаандарыныҥ турулталары: чой кӧдӱреринде 1-кы јерде — Чой аймак, 2-чи јерде — Шабалин, 3-чи јерде — Майма. Городки бӱдӱмде јеҥӱни байрамныҥ ээлери ала сокты, 2-чи јерде — Шабалин аймак, 3-чи јерде — Горно-Алтайск.\nОрус албатыныҥ јайаандыгыныҥ, фольклорыныҥ бу јаан ла јаркынду байрамы, 15-чи «Алтайдыҥ аржандары» фестиваль, Россия Федерацияныҥ культура аайынча министерствозыныҥ јӧмӧлтӧзиле ӧткӱрилген деп темдектеер керек. Мындый учурлу керек-јарактар албатыныҥ тӧрӧл тилин ле культуразын кӧдӱрерине, бирлигин тыҥыдарына јарамыкту.


Иш – баштапкы jерде Главная - Уймонские вести\nИш – баштапкы jерде 24 12 2017 15:17\nБойымныҥ бичимелимди Зоя Тазаевна Трыхманова керегинде бичиир деп шÿÿдим. Быjыл бу öрöкöн 80 jажын темдектеп jат. Ол jажына ÿредÿчи болуп, балдарга ла кожо иштеп турган jиит коллегаларына кöп билгирлер берген. 33 jылдыҥ туркунына ого школ экинчи айылы болуп калды.\nЗоя Тазаевна 1937 jылдыҥ jаҥар айыныҥ 28-чи кÿнинде ол öйдö Кан-Оозы аймактыҥ Сузар jуртында чыккан. Энези Чодна, адазы Тазай Трыхманов деп улус болгон. Адазы Орджоникидзениҥ адыла адалган колхозтыҥ председатели болуп иштеген.\n1954 jылда Зоя Тазаевна Горно- Алтайсктагы педагогический училищеге ÿредÿге кирген. Студент öйлöрин öрöкöн мынайда эске алынат: «Студент тужы кижиниҥ эҥ ле jилбилÿ öйлöри ине. Бис ончобыс кöп билгир аларга jÿткип, алган билгирлеристи бойыстыҥ ижибиске тузаланарына кичеенип ÿренгенис. Спортто база албаданганыс… Училищениҥ кайда ла öдöтöн маргаандарында туружатаныс. Кийнинде эҥ ле эрчимдÿ студенттер путёвкала кайралдадып, Москвадööн дö баратан. Jолдыҥ баазын профсоюз тöлöйтöн».\n1959 jылда ÿредÿзин jедимдÿ божодып, Зоя Тазаевна Абайдыҥ jетиjылдык школына баштамы класстыҥ ÿредÿчизи болуп ишке чыккан. Jиит, капшуун ÿредÿчи балдарла, jербойыныҥ улузыла тÿрген jаражып, керектÿ боло берген. Оныҥ ла кийнинеҥ иш jÿрÿминде баштапкы jерде турган.\n1960 jылдаҥ ала 1993 jылга jетире Сугаштыҥ школында баштамы класстардыҥ ÿредÿчизи болуп иштеген. Ол тушта Сугашта малокомплектный школ болгон, директоры болуп Григорий Тычинович Киндиков иштеген. Иштеерге кÿч болгон, jе ÿредÿчи бастыра бойыныҥ кÿчин сÿÿген ижине беринип, кичинек болчомдорды сÿÿп, олордыҥ jедимдерине сÿÿнип, балдар ак-чек ÿренип, бой-бойына болужып jÿрзин деп jакып таскаткан.\nЭмди öрöкöн директор болуп иштеген Геннадий Архипович Петькинди jылу эске алынат. Бу кижиниҥ эрчимдÿ ижине шылтай Сугаштыҥ кичÿкомплектный школы сегисjылдык школ болуп калган. Jаҥы школго кирерге öмöлик ле ада-энелер jаан болужын jетирген. Ол öйдö jайалталу ÿредÿчилердиҥ каруулу ижин Зоя Маймановна Матыкова, Серго Тадаевич Казакпаев, Серафима Андреевна Улагашева ак-чек бÿдÿргендер. Öмöлик нак болгон деп Зоя Тазаевна эске алынат.\nБойыныҥ байлык ченемелиле jиит ÿредÿчилерле ÿлежип, ол кöп тоолу семинарларда, конференцияларда эрчимдÿ турушкан. 1978 jылда ÿредÿчилердиҥ IV областной конференциязында база турушкан.\nЗоя Тазаевнаныҥ ады-jолы «Люди эпохи 20 века» деп бичикке кирген. 1975 jылда дезе ого албаты ÿредÿлигиниҥ Алтайский крайдагы бöлÿгиниҥ кÿндÿлÿ грамотазы, 1979 jылда «Албаты ÿредÿлигиниҥ отличниги» деп ат-нере табыштырылган. 1983 jылда иштиҥ ветераны деп ат берилген.\nТургуза öйдö öрöкöн Сугаш jуртта jадат, бала-барказыныҥ сÿÿген энези ле jааназы. Акту кÿÿнистеҥ слерге балдараарга баш болуп, кöп jаш jажазын деп кÿÿнзейдис. Кÿÿн-санаагар jарык болзын!\nБаштапкы класстардыҥ ÿредÿчизи Л.С. СОРОНОКОВА.


Датчиктер каргандардыҥ јӱрӱмин аргадаган - altaicholmon\nДатчиктер каргандардыҥ јӱрӱмин аргадаган\nБу јуукта Алтай Республикада јаан јаштулардыҥ, кӧп балдарлу ла арга-чыдалы ас билелердиҥ айылдарында ӧрт чыкканы керегинде ылтам јетирӱ эдетен приборлор тургузылган эди.\nМындый иш Алтай Республиканыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели А. Бердниковтыҥ јакылтазыла ӧткӱрилген деп, МЧС-тыҥ республикан башкартузыныҥ пресс-службазы јетирет.\nКерде-марда ӧрт чыкса, айылда тургузылган GSM модуль чочыдулу јетирӱни озо ло баштап муниципалитеттиҥ дежурно-диспетчерский бирлик службазына, јурттыҥ старосталарына, анайда ок улус јаткан тураныҥ ээзине ле тӧрӧӧн-туугандарына аткарар.\nМЧС-тыҥ республикан башкартузыныҥ јетиргениле, мындый приборлор бу ла айда эки кижиниҥ јӱрӱмин аргадаган. Темдектезе, ӱлӱрген айдыҥ 8-чи кӱнинде ле 11-чи кӱнинде Турачак јурттагы тураларда тургузылган датчик «01» телефонго чочыдулу јетирӱ аткарган. Оныҥ шылтузында ӧрт ӧчӱреечилер эки карганактыҥ јӱрӱмин ле јӧӧжӧзин аргадап алды.


Аҥдаш — јадын-јӱрӱмниҥ јаҥжыккан бӱдӱми - altaicholmon\n«Алтай Республиканыҥ јеринде аҥдаш ла аҥ-куш байлыктарды чеберлеери керегинде» республикан јасактыҥ 4.1 тизиминиҥ некелтелерин бӱдӱрери аайынча сурактар јанынаҥ ишмекчи группаныҥ јууны Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ аграрный политика, экология, ар-бӱткенди тузаланары аайынча комитединиҥ председатели Василий Манышевтиҥ башкартузыла ӧтти. Ол тизимде айдылганыла, республиканыҥ кажы ла муниципал аймагында муниципал тӧзӧлмӧниҥ јериниҥ 50 проценттеҥ ас эмес, улус буудагы јогынаҥ једер јерлерде аҥдайтан јерлер тӧзӧлӧр учурлу.\nИшмекчи группаныҥ јууныныҥ ижинде турушкан: республикан парламенттиҥ профильный комитеттериниҥ председательдери Вячеслав Уханов, Виктор Хабаров, Сергей Ефимов, Виктор Ромашкин, «Сапсан» ООО-ныҥ директоры Александр Рожаев, «Ӱч-Сӱмер» АО-ныҥ генеральный директорыныҥ ордынчызы Сергей Нестеров.\nJуунныҥ туружаачылары ӧрӧ адалган јасактыҥ ол тизиминде айдылган некелтелерди Кӧксуу-Оозы аймакта АР-дыҥ аҥ-кушты корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча комитеди ле «Сапсан» ООО (30.12.2015 ј.), «Ӱч-Сӱмер» АО (19.03.2012 ј.) ортодо аҥээлемдик јӧптӧжӱ тургузар тушта бӱдӱрбей турганыла колбулу суракты шӱӱжип кӧргӧн.\nБу сурак јанынаҥ јетирӱ эдип тура, Василий Манышевтиҥ темдектегениле, Алтай Республиканыҥ муниципал јаҥыныҥ органдарыныҥ јасакчыларга эткен баштанузы аайынча ӧрӧ адалган республикан јасакка кубулталар кийдирилген. Jе јасактыҥ ол ээжи-нормазын бир канча аймактарда бӱдӱрбеген. Кӧксуу-Оозы ла Майма аймактарда уур-кӱч айалга тӧзӧлип калган: ол аймактарда улус буудагы јогынаҥ једер јерлерде аҥдайтан арга јок болуп калган.\nПарламентарийдиҥ айтканыла, Кӧксуу-Оозы аймакта «Сапсан» ООО ло «Ӱч-Сӱмер» АО аҥ-кушты корыырыныҥ комитедиле аҥдайтан јерди 49 јылга арендага тузаланары јанынаҥ јӧптӧжӱ тургускан. Республикан јасак чыдулар алган кийнинеҥ, «Сапсан» ООО арендага алган јерлердиҥ гран-кыйузына мындый јерлер база кирген: «Кӧксуу-Оозы аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ административный гран-кыйузында јерлер (ар-бӱткенниҥ Кадындагы государственный биосферный заповеднигиниҥ, ар-бӱткенниҥ «Ӱч-Сӱмер» паркыныҥ јерлеринеҥ, јолдордоҥ, јурттардаҥ, аҥныҥ чедендериниҥ јерлеринеҥ башкалары). Аҥдайтан јердиҥ текши кеми — 982508 гектар. Аҥдайтан јердиҥ гран-кыйузына кирип турган агаштарлу јердиҥ арендазы учун јылына тӧлӧйтӧн акчаныҥ кеми 19733 салковой 16 акча. Тындулардыҥ телекейиниҥ объекттерин тузаланганы учун јылдык јуунты акчаныҥ кеми 181605 салковой.\n«Ӱч-Сӱмер» акционер общество керегинде айтса, аренданыҥ јӧптӧжӱзи 2012 јылда база 49 јылга тургузылган, Кӧксуу-Оозы аймакта арендага алылган аҥдаар јерлердиҥ кеми 120,258 муҥ гектар.\nШӱӱжӱ ӧдӧр тушта јурттарда јаткан улус элик адарына јараду-лицензия аларга, канча кире акча тӧлӧӧр учурлу деп, депутаттар сураган. Александр Рожаевтиҥ айтканыла, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ улузы 5 муҥ салковой тӧлӧӧр, арткан улус — 10 муҥ салковой. Лицензиялардыҥ лимиттериниҥ кӧбизи аймактыҥ улузына келижет. Оноҥ «Сапсан» ООО-ныҥ директорыныҥ јетиргениле, олордыҥ штадында 7 егерь, бир бухгалтер. Коммерциялык аҥдаш олордыҥ ижиниҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи болот. Олор јӱк ле аҥдаарына лицензиялар сатса, бойына акча иштеп алып болбос. Оныҥ да учун олор башка-башка јеткилдештер јанынаҥ база иштейт, ол тоодо туризмле колбулу јеткилдештер аайынча база.\nВасилий Карманчиновичтиҥ темдектегениле, аҥдаш ООО-го экономикалык иш болуп турган болзо, аймактыҥ, республиканыҥ албаты-јонына јадын-јӱрӱмниҥ јаҥжыккан бӱдӱми болуп јат. Вячеслав Уханов бу организациялар эл-јонго јетирӱлер эдип турзын деген кӱӱнземелин айткан. Бойыныҥ коллегазын јӧмӧп тура, Сергей Ефимовтыҥ темдектегениле, бисте «прозрачность» кӧп болзо, ол тушта сурактар да ас болор. Анайда ок јербойыныҥ улузыныҥ аҥдашка лицензия садып алары јанынаҥ јилбӱлери кыспакталбас учурлу деп айткан.\nJуунныҥ уч-турултазыла Кӧксуу-Оозы аймакта улус буудагы јогынаҥ једер јерлерде аҥдайтан јерлер тӧзӧӧр арганы кӧрзин деген шӱӱлте эдилген. Мындый ченемел бар: Чой аймакта аҥдайтан јерди тузаланаачы ол алган јерлериниҥ кезигинеҥ бойыныҥ кӱӱниле мойножып ийерде, улус аҥдайтан андый јерлер јербойында тӧзӧлгӧн.


13.11.2018 - altaicholmon\nАлтай кижи Хангук ороондо\nТелекейдиҥ ары-бери собурылып јаткан јонына бистиҥ де тергеениҥ улузы билдирлӱ кириже берди. Јерлештерис эмдиги ӧйдӧ ороондор ӧдӱп, теҥистер кечип, кандый јерлерде болбой туру деп айдар. «Ээчий туштажубыс 2020 јылда Вашингтондо болзын» – деп, Тӱштӱк Кореяныҥ Чоҥып калазында Канат деген казах уул алтай эр Солтойго айткан. Бӱгӱнги бичимелисле бис «Телекей алтай кижиниҥ кӧргӧниле» деген јаҥы рубрикабысты\n«Бензин ле бааланды ба, арткан неме баалана беретен эди…»\nБыјыл јаскыда АЗС-тарда одыруныҥ баалары кенетийин кӧдӱриле берген эди. Кичӱ изӱ айда баалар бийиктебей барган. Ол тушта башкару нефтяниктерге акцизтерди јабызадарыс деген ле олор одыруныҥ бааларын бийиктетпей, јай туркунына бир кеминде туткан. Је кӱскиде нефтепродукталардыҥ оптовый баалары бийиктеп баштаган. Оноҥ улам розничный баалар, анчада ла нефтяной компаниялардыҥ эмес АЗС-тарда, база бийиктеген. Электрон СМИ-лердиҥ јетиргениле, Россия\nЈаан јаштулардыҥ айлыгыныҥ јабылтазына учурлалган кӧдӱриҥилӱ керек «Јӱректери јаантайын јиит!» деп адалып, кӱчӱрген айдыҥ 2-чи кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ӧтти. Јабылтага келип, уткуулдар угарга, ойын-концерт кӧрӧргӧ кӱӱнзеген јаан јаштуларга театрда отурар јерлер једишпей турды. Ончо јуулган каргандарга отурар јерлер табылган кийнинде сценада текши республикада айлыкта ӧткӧн керектердиҥ видеокӧрӱзи болды. Јабылта Россияга


Ӱредӱниҥ чыҥдыйын бийиктедерге јарамыкту тӧс јер - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱчилериниҥ профессионал узын ӱзӱги јогынаҥ бийиктедериниҥ тӧс јери ӱлӱрген айдыҥ 5-чи кӱнинде Горно-Алтайскта кӧдӱриҥилӱ айалгада ачылды. «Ӱредӱлик» деп нацӱлекердиҥ «Эмдиги ӧйдиҥ школы» деген национальный ӱлекери аайынча ачылган тӧс јер каланыҥ Культура байзыҥына одоштой турат.\nРеспубликаныҥ ӱредӱчилериниҥ профессионал узын ӱзӱги јогынаҥ бийиктедериниҥ тӧс јери ӱредӱчилердиҥ билгирин бийиктедер ле такып ӱредӱ берер институттыҥ ордына тӧзӧлгӧн. Тӧс јерди ачарына РФ-тыҥ Минпросвещениези, АР-дыҥ башкарузы, ӱредӱ ле билим министерствозы јӧмӧлтӧ-болужын јетирген.\nКӧдӱриҥиде Алтай Республиканыҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ мол-јуларын бӱдӱреечи Динара Култуева, Эл Курултайдыҥ национальный политика, ӱредӱ, культура, јондык биригӱлер ле СМИ-лер аайынча комитединиҥ председатели Наталья Екеева, тергеениҥ ӱредӱ ле билим министри Ольга Саврасова, ИПКРО-ныҥ ректоры Светлана Сафронова, ӱредӱлик ишчилериниҥ Алтайдагы профсоюзыныҥ республикан бӧлӱгиниҥ јааны Юрий Тишков ло тергеениҥ ӱредӱ системазыныҥ ишчилери эрчимдӱ туруштылар.\nДинара Култуева уткуулду сӧзинде шак бу тӧс јер бойыныҥ ижиниҥ устарына, озочылдарына ичкери ӧзӧргӧ јарамыкту арга болор деп чокымдады. Онойдо ок олордыҥ ижиниҥ учурын, чыҥдыйын кӧдӱрерге, ичкери ӧзӱмдӱ јолло улалтар. «Бис бӱгӱнги кӱнде ӱредӱлик телкеми сӱрекей тӱрген тебӱле ӧзӱп јатканын «Точка роста» деген тӧс јерлер, IT-клубтар, кванториумдар ачылып јатканынаҥ кӧрӧдис. Шак мындый эптӱ, бастыра јанынаҥ јарамыкту ла јакшы јерде бистиҥ ӱредӱчилерис ижин кӧнӱ ле тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱрзин деп кӱӱнзеп турум» — деп айтты.\nДинара Култуеваныҥ айтканыла, јаҥы ачылган тӧс јер чокым болужын ӱредӱлик организациялардыҥ башкараачыларына ла ӱредӱликтиҥ ишчилерине, ӱредӱчилерге јетирер. Онойдо ок ченемелиле, јайаандык ижиле ӱлежетен јакшынак јер болор. Нениҥ учун дезе мында башка-башка муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ ӱредӱчилерине ачык-јарык айалгада куучын-эрмегин, кӱрее куучынын ӧткӱрерге јакшынак айалга тӧзӧлгӧн. Шак мында олор бӱдӱрерге темдектелген ишти ӧмӧ-јӧмӧ шӱӱжер, бӱгӱнги кӱнниҥ озочыл эп-сӱмелерин чокымдап, јаҥы ӱлекерлерди белетеер аргалу.\nОл тӧс јердиҥ ӧмӧлигине ӱредӱликтиҥ јолыла балдарды ӱредер бӧлӱкте једимдӱ, турулталу иш кӱӱнзеди.\nНаталья Екеева кӧдӱриҥиниҥ туружаачыларын Ӱредӱчилердиҥ калыктар ортодогы кӱниле, онойдо ок јаҥы тӧс јердиҥ ачылтазыла уткуды. Оныҥ темдектегениле, бӱгӱнги кӱнде тӧс амаду, туура салбай бӱдӱретен керек чыҥдыйы бийик ӱредӱ болуп јат. Онойдо ок шак ондый ӱредӱни аларга ончо балдарда аргалар теҥ-тай, тӱҥей болор учурлу. «Анчада ла Алтай Республикада бу сурак сӱрекей учурлу. Не дезе, тергеедеги школдордыҥ кӧп јаны јурт јерлерде ле јаҥжыкканы аайынча малокомплектный школдор болуп јат. Балдарга чыҥдый ӱредӱ берери туура салбас ла каруулу керек. Олор, балдар, келер јуук ӧйдӧ бойыныҥ талдап алган ижинде амадаганын јӱрӱмде бӱдӱрзин ле билгири бийик ле тереҥ специалисттер болуп ӧссин, ичкери јаан јолду болзын» — деп, ол айтты.\nӰредӱчиниҥ ижи керектӱ де, ол ок ӧйдӧ каруулу да. Россияныҥ келер ӧйин шак олор, ӱредӱчилер, белетеп јат. Ӱредӱлӱ јыл башталар алдында президент В. Путин ӱредӱликтиҥ тӧс ижин, амадузын чокум темдектеген. Тӧс иш — ӱредӱниҥ чыҥдыйы. Балдарга чыҥдыйы бийик ӱредӱни берери тӧс јерде. Чыҥдый ӱредӱни балдарга јаҥыс ла ӱредӱчи берер аргалу. Узун јолды ӧдӱп, јаан ӧмӧлик бӱгӱн бойы таҥынаҥ туралу боло берди. Мынаҥ ары тергееде ӱредӱликтиҥ ичкери ӧзӱминиҥ институды болзын, иштезин.\nКӧдӱриҥиниҥ туружаачылары Мос-квадаҥ РФ-тыҥ Минпросвещениезиниҥ ӱзеери ӱредӱниҥ федерал автоном ӱредӱлӱ учреждениезиниҥ директорыныҥ ордынчызыныҥ молјуларын бӱдӱреечи Павел Кузьминниҥ видеоуткуулын уктылар. Ол тергееде ачылган тӧс јерле ӱредӱ системаныҥ ишчилерин уткуды. Тӧс јердиҥ ады-јолы озо баштап уур ла кӱч деп билдирердеҥ айабас. Је оныҥ кийнинде турган амаду јӱрӱмдик учурлу, ончо улуска јарт ла јуук. Ол кажы ла ӱредӱчиге бойыныҥ ижине ӱзеери болужып, јартап, айдып, кӧргӱзип берери.\nПавел Кузьминниҥ айтканыла, программаны эмезе курсты чокым бир ӱредӱчиге талдап аларга кӱчке келилжет. Айдарда, шак бу тӧс јердиҥ амадузы — ӱредӱчиниҥ ишчилерине кӱчсинип турган программаларыла болужып берери. Шак ол программалар ӱредӱчиниҥ профессионал узын тыҥытсын, бийиктетсин. Мынызы дезе ӱредӱниҥ чыҥдыйын бийиктедерине болушту, јарамыкту.\nОльга Саврасова ИПКРО-ны ӱредӱлик системаныҥ ӧзӧги деп, бойыныҥ уткуулында айтты. Ол кӧнӱ колбуны башкарту ла чокым ӱредӱчи ортодо билгир апарат. Бӱгӱнги кӱнде «Национальный ӱредӱ» деген ӱлекер аайынча сӱрекей кӧп тергеелик ӱлекерлер јӱрӱмде једимдӱ бӱдет. Шак ол ӱлекерлердиҥ аҥылузы ӱредӱликтиҥ башка-башка кемин бойыныҥ ајарузына алганында. Мында иш јолын школдоҥ алып, ӱзеери ӱредӱликтиҥ ӱредӱзиле тӱгенет. Министр јаҥы ачылган тӧс јердиҥ амадулары јанынаҥ база элбеде айтты.\nЮрий Тишков јуулгандарды, айылчыларды Ӱредӱчиниҥ кӱниле, тӧс јердиҥ окылу ачылтазыла уткуп тура, канча јылдардыҥ туркунына окылу, адылу јери јок болгон ИПКРО-ныҥ ӧмӧлигиниҥ ӧткӧн јаан јолын эзетти. Оныҥ айтканыла, ӱредӱчилер бӱгӱнги кӱнде бойында туралу болды. Алтай Республикага сӱрекей керектӱ тӧс јер ӧйинде ачылды. Јозокту, тузалу ижиле ол ичкери јаан ла ӧзӱмдӱ јолыла кӧнӱ барып јатканы оморкодулу болгонын база темдектеди.\nИПКРО-ныҥ ректоры Светлана Сафронова тӧс јерди Ӱредӱчиниҥ кӱнинде ачканы јаан сыйга бодолду деп айтты. Ӱредӱчилердиҥ туразы «Нацӱредӱ» деген ӱлекердиҥ шылтузында ла Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ јӧмӧлтӧ-болужыла ачылганын аҥылап айтты.\nТӧс јердиҥ сайлама-структуразына ӱч башка ууламјылу ӱредер 3 аудитория (лекторий, библиотека, ӱлекерле иштеер јер) ла эки коворкинг-јер кирет. Баштапкы катап ӱредӱчилерге амырагадый айалга, аҥылу јер, тӧзӧлди.\nМында иштеп турган аҥылу ӱредӱлӱ улус ӱредӱчилерге ле башкараачы кадрларга јетпей турган профессионал једикпестердиҥ мониторингин ле диагностиказын ӧткӱрет. Аайы-бажына чыккан, јарталган сурактарла чокым иш ӧткӱрилет. Онойдо ок билгирин бийиктедерине јарамыкту аргалар, иштеп таскаар площадкалар, ӱредӱликте озочыл ченемел керегинде јетирӱлер јанынаҥ олор база иштеп јат.\nТургуза ӧйдӧ олордыҥ башкартузыла Россияныҥ Минпросвещениезиниҥ академиязыныҥ «Эмдиги ӧйдиҥ школы» деген курстар аайынча 200-ке шыдар ӱредӱчи ӱренет.\nТӧс јердиҥ специалисттери бойыныҥ ижинде эмдиги ӧйдиҥ цифровой эп-аргаларын билгир ле элбеде тузаланат. Олор онойдо ок ӱредӱликтиҥ байлык ченемелдӱ биригӱлериле, эҥ артык ӱредӱлик ишле эрчимдӱ ле јуук колбуда иштейт. Бу тӧс јер анчада ла јаҥы иштеп јаткан јиит ӱредӱчилерге, башкараачыларга тузалу болгоны база темдектелди.\nТӧс јердиҥ ишчилери айылчыларга сӱрекей солун экскурсияны ӧткӱргендер. Баштапкы кадында бичийтен студия бар болуптыр. Студияны ишке Москвадаҥ келген аҥылу ченемелдӱ улус тургускан.\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱчилериниҥ профессионал узын ӱзӱги јогынаҥ бийиктедериниҥ тӧс јериниҥ кӱндӱлӱ айылчылары Динара Култуева, Наталья Екеева, Ольга Саврасова тӧс јердиҥ кере бичигине колын салдылар.\nКӧдӱриҥи ӧйинде тӧс јердиҥ ичкери ӧзӱмине јетирген јӧмӧлтӧ-болужы, ак-чек ле једимдӱ ижи учун кӧп улус Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ, ӱредӱ ле билим министерствозыныҥ, онойдо ок ИПКРО-ныҥ Быйанду самараларыла, Кӱндӱлӱ грамоталарыла кайралдаттылар.\nТергеениҥ ӱредӱ системазыныҥ ишчилерине Ӱредӱчиниҥ кӱнинде сӱрекей јаан сый болгон деп айдар керек. Ӱредӱчилер кандый да ӧйдӧ бу тӧс јерге келип, керектӱ болушты ӧйинде алар аргалу. Чыҥдый ӱредӱ шак ондый ӧмӧ-јӧмӧ иштеҥ камаанду ине.


«Чаҥкыр одыру»: Тергееде иштер улалат - altaicholmon\nАлтай Республикага «чаҥкыр одыру» келгенинеҥ бери он эки јыл ӧтти. Республиканыҥ башкарузыныҥ ла «Газпром» ПАО-ныҥ башкартузыныҥ ортодо тургузылган јӧптӧжӱ аайынча тергеени ар-бӱткенниҥ газыла јеткилдеер иштер 2007 јылдаҥ бери башталган. Каланыҥ тӧс оромдорында газла иштеер котельныйлар тудулып, газ ӱлештирер сетьтер, газӧткӱштер ӧткӱрилгени оныҥ экологиялык айалгазына јаан камаанын јетирген. Тургуза ӧйдӧ каланыҥ кӧп тоолу кобы-јиктериниҥ кезиктерине газ ӧткӱрер иштер улалат. Республиканы газла јеткилдеериниҥ бӱгӱнги айалгазы керегинде эрмек-куучын Алтай Республиканыҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министриниҥ ордынчызы Виктор ЕМЕЛЬЯНОВЛО ӧдӧт.\n—2007 јылдаҥ бери тергеени «чаҥкыр одырула» јеткилдееринде ас эмес иш ӧткӱрилген ле ас эмес акча-манат чыгарылган. Кандый иш, канча кире акча-манатка эдилгенин куучындап берзеер, Виктор Германович?\n—2019 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнине јетире јетирӱле, текши республикада 4083 тура газла јеткилделген. Онойдо ок ӧткӱрилген газӧткӱштердиҥ узуны 542 километр, олордыҥ 487,87 километри ишке табыштырылган. Ар-бӱткенниҥ газыла 135 котельный ла 252 автомобиль иштейт.\nЈӱк ӧткӧн 2018 јылда республикада 476 турага газ ӧткӱрилген, 9,4 километр газӧткӱш, газла 20 котельный ла 12 автомобиль иштеп баштаган.\nАкча-манат јанынаҥ кӧрзӧбис, «Газпром» ПАО 5 345,6 млн салковой чыгарган. Онойдо ок федерал бюджеттеҥ 301,7 млн салковой, республикан бюджеттеҥ 355,27 млн салковой чыгарылган. Онойдо ок муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ бюджеттеринеҥ 52,98 млн салковой чыгымдалган. Онойып, бу јаан ишке текши тооло 6 780,55 млн салковой акча-манат чыгымдалды.\n—Тергеебистиҥ газификациязы аайынча «Газпром» ло Алтай Республика ортодо тургузылган программада эки јанынаҥ бир уунда эдетен иштиҥ план-графиги бар. «Газпром» бу план аайынча кандый иштер бӱдӱрди?\n—«Газпром», чокымдап айтса, «Газпромрегионгаз» ООО он јылдаҥ ажыра ӧйгӧ сӱреен кӧп иш бӱдӱрген. Јӱк 2018 јылды алза, Горно-Алтайсктыҥ 32-чи микрорайонында ла Майма аймактыҥ Айбалык јуртында улустыҥ тураларына јетире газӧткӱштер ӧткӱрери аайынча строительно-монтажный иштер тӱгенген. 787 турага газ кийдирер арга бар, 28 километр газӧткӱш ӧткӱрилген. Эмди газ божодорына јараду алар иш ӧдӧт. «Газпромрегионгаз» ондый јарадуны, тузаланаачылардыҥ 80 проценти тураларына газ божодорына белен болзо, берип јат. Калада 32-чи микрорайондо 17 тура белен.\nОнойдо ок каладагы 24-чи, 42-чи микрорайондордо тураларга јетире газ ӧткӱрер строительно-монтажный иштер ӧткӱрилет. Бу иштер тӱгенген соҥында 2099 турага газ божодылар ла 51 километр газӧткӱш ӧткӱрилер.\nМайма аймактыҥ Манјӱрек јуртына јетире газ ӱлештирер сетьтеҥ газӧткӱш ӧткӱрерге ӱлекер иштер ӧдӧт. Онойдо ок Дубровка јуртка јетире газӧткӱш тудар подрядчиктердиҥ конкурсы болгон ло ондый иштер ӧткӱретен организация талдалган.\n—Алтай Республика бойыныҥ јанынаҥ кандый иштер бӱдӱрди?\n—Ӧткӧн јылда Майма аймактыҥ Кызыл-Ӧзӧк јуртында газ ӱлештирер сетьтер тудары тӱгенген. Газ божодорына јараду алынган ла 667 турага ол берилер. Каланыҥ эки микрорайонында тураларга газ берилген. Суску јуртта 178 турага газ божодор арга бар. Онойдо ок база 35 турага газ ӧткӱрерге газ ӱлештирер сеть тударыныҥ ӱлекер иштери ӧдӧт. Манјӱректе 310 турага газ божодор иш бӱдӱретен подрядный организация конкурсла талдалган. Иш быјыл кӱӱк айда башталар.\nБу иштерле коштой тураларды газ ӱлештирер сетьтерге ӧйлӱ-ӧйинде колбоор амадула эл-јон ортодо газла тузаланганыныҥ, ӧскӧ одыруга кӧрӧ, тузазын ла артыгын јартаар иш ӧткӱрилет. Онойдо ок газка колбоорыныҥ ээжизи, јеҥилтелерлӱ бир кезик улуска туразын газка колбооры јанынаҥ чыгымыныҥ кезигин јандырары, керектӱ јепселди талдаары база јарталат.\n—Виктор Германович, эл-јонго јилбилӱ суракка јеттибис: јеҥилтелерлӱ бир кезик улуска чыгымыныҥ бӧлӱгин јандырарыныҥ ээжилери керегинде элбеде куучындап берзегер?\n—Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ 2018 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 14-чи кӱниндеги јӧбиле республикан бюджеттеҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ бюджеттерине газификацияныҥ муниципал программазыныҥ чыгымдарына софинансированиеге субсидия берериниҥ ээжизи јарадылган. Онойып, подрядный организация јербойында бойы башкарынарыныҥ органына баштанып, бӱдӱрген ижи учун тӧлӧмирдиҥ 15 муҥ салковойын алар аргалу. Онойып, јеҥилтелерлӱ ле туразына газ ӧткӱрген кижиниҥ колына бу акча-манат берилбей, подрядчикке кӧнӱ берилет. Бу керек эл-јонды тураларына газ ӧткӱрзин деп јилбиркедер амадула эдилет.\nЈеҥилтелерлӱ улус туразына газ ӧткӱрткениниҥ чыгымыныҥ бӧлӱгин мынайда јандырар аргалу: Алтай Республиканыҥ иштиҥ, јонјӱрӱмдик ӧзӱмниҥ ле эл-јонды ишле јеткилдеериниҥ министерствозына баштанып, 15 муҥ салковойды јандырар. Горно-Алтайск-та јербойында бойы башкарынарыныҥ органына баштанып, 20 муҥ салковойды, Майма аймакта јербойында бойы башкарынарыныҥ органына барып, 10 муҥ салковойды јандырар.\nГазификация јанынаҥ иштер Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ аҥылу шиҥжӱзинде. Кажы ла неделеде башкаруныҥ молјуларын бӱдӱрери, тузаланаачыларды белетеери, котельныйларды ар-бӱткенниҥ газына кӧчӱрери ле ӧскӧ дӧ объекттерди газла иштедери аайынча сурактар кӧрӱлет. Калганчы јуунда Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников јеҥилтелерлӱ улуска газ ӧткӱрерине документтер белетееринде болужатан ишмекчи группалар тӧзӧӧр сурак тургускан. Эмди бу суракла кыракы иштеп турубыс…\n—Быјылгы јылда газ ӧткӱрер иштер улалар ла болбой?\n—Быјыл газификацияныҥ программазын бӱдӱрер ишти бир уунда, бир чук бӱдӱрер план-график тургузылган. «Газпром» ПАО 2019 јылда Алтай Республикада газӧткӱштер тударына 100 ммиллион салковой акча чыгарарга пландайт. 2019 јылда каланыҥ Гардинка микрорайонында, Поселковая ла Гончарная оромдорында газӧткӱштер тудар иштер улалат. Кочкор айда Дубровкада, кӱӱк айда Манјӱректе ле калада 31-чи микрорайондо газӧткӱштер ӧткӱрер иштер башталар керек. Бу иштер тӱгенген кийнинде 2589 турага газ божодылар.\n«Газпромрегионгаз» ООО бойыныҥ јанынаҥ быјыл мындый иштер ӧткӱрерге пландайт: Горно-Алтайсктыҥ ла Кызыл-Ӧзӧктиҥ 13 микрорайонында, Алферового јетире — ӱчинчи кварталда, Билӱлӱде, Александровкада ла Урлу-Аспакта тӧртинчи кварталда проектный иштер ӧдӧр. Горно-Алтайсктагы 30-чы микрорайондо тузаланаачылар газ божодорына белен болзо, олорго јетире газӧткӱшти тударына конкурс јарлалар. Онойдо ок Алтай крайдагы «Алтыгы Кайанча» деп газ ӱлештирер сетьтеҥ Манјӱрекке јетире газӧткӱш тударына конкурс јарлалган. Бу объект јанынаҥ ӱлекердиҥ документтерине государственный экспертизаныҥ јарадузы болор деп иженедис.\nАлтай Республиканыҥ башкарузы бойыныҥ молјуларын бӱдӱрип, газификацияны эрчимделтер амадула эл-јонло јартамалду ишти улалтат. 2016-2020 јылдарда республиканы газла јеткилдеериниҥ программазыла коштой республикада «Јурт јерлердиҥ 2014-2017 јылдарга ла 2020 јылга јетире турумкай ӧзӱми» деген федерал адылу программала газификация база ӧткӱрилет.\n—Толо јартамалдарлу эрмек-куучын учун быйан, Виктор Германович. Тергеебисти «чаҥкыр одырула» јеткилдеер ижигер кӧнӱ барзын деп кӱӱнзейдис!


Ээжи-некелтелерди бӱдӱрзебис — бу да јоболды јеҥерис - altaicholmon\nЈаҥы коронавирус оору телекейдиҥ бастыра толыктарына једип калды. Ол керегинде кажы ла кӱн јаҥы јетирӱлер јарлалат. Тергеебисте де текши эл-јон кӱнниҥ аайыла јилбиркеген чылап ок, республикада коронавирусла колбой айалга кандый болгонын ајаруда тудат. Бистиҥ редакция бу сурак аайынча чокым каруулар угарга, COVID-19 вирустаҥ улам оорыгандарга тӧзӧлгӧн госпитальдыҥ башкараачызы Наталья ЛАТЫШКОВАГА баштанды. Ол госпитальдагы айалга, пациенттердиҥ су-кадыгы ла медишчилердиҥ ижиниҥ аайы керегинде телефон ажыра јетирди.\nБу госпиталь республикан эмчиликтиҥ балдардыҥ хирургиялык бӧлӱгиниҥ туразында тӧзӧлгӧн. Бӱгӱнги кӱнде ондо коронавирус оорулу деп темдектелген 30 кижи јадып, эмдеш алат. Олордыҥ тоозынаҥ тогус кижиде пневмония табылганы томография шиҥжӱ ӧйинде јарталган. Бу пациенттерде ӧкпӧниҥ оорузы билдирбезинеҥ ӧдӱп јат. Андый да болзо, олорго бактерияларла тартыжар ӱзеери терапия эдилет, анализтери јаантайын шиҥжӱде тудулат. Бир пациентте оору уур кеминде ӧдӱп турган. Ол тыҥыдылган терапияныҥ кыбында јаттыргызылган, је ИВЛ аппарат эм тургуза ого керек јок, ол чыктыдылган кислородло тумчугы ажыра тынат. Пациент 45 јашту.\nГоспитальда 17 јашту бала база јаткан. Ол эмдеш алып јазылган, эмчиликтеҥ чыгарылган. Ончо јазылып, госпитальдаҥ чыгарылгандардыҥ тоозы 20 кижи (кӱӱк айдыҥ 13-чи кӱнине).\nТекши республикада COVID-19 вирусла оорыган 65 кижи (кӱӱк айдыҥ 14-чи кӱнине) темдектелген. Оорыган кезик улус Турачак аймакта ла келиштире јазалган эмчилик турада эмдеш алган. Олор јеҥил кеминде оорыган. Тургуза ӧйдӧ ондо јӱк бир кижи эмденип јат, арткандарын чыгарып ийген. Оорыган кезик улус СПИД оорула тартыжарыныҥ ла оноҥ коруланарыныҥ тӧс јеринде аҥылу бокстордо јадып эмденет.\nГоспиталь текши тооло 72 кижи јадар јерлӱ. Ол тоодо 12 реанимациялык јер. Је эм тургуза реанимация кемге де керек јок болгон. Ондо 12 ИВЛ аппарат (ӧкпӧгӧ кей јетирип, кижини тындырар јазал) бар. Ого ӱзеери «ару зонада» база ИВЛ-дар бар, олор эмдештер ӧткӱрерине јеткилинче.\nАҥылу эмчиликте 5 бригада иштейт, ол тоодо 4 эмчи, 4 посттогы эмчилик ишчи, 2 реанимациядагы эмчилик ишчи ле кичӱ эмчилик персонал. Олорго ӱзеери госпитальда лаборанттар, дезинфекторлор, УЗИ-эмчи, башкараачы медсестра, југуш оорулар аайынча эмчи иштейдилер. Мында иштеп тургандардыҥ текши тоозы 94 кижи. Олор сменалар аайынча иштейт, бир сменаныҥ ӧйи 6 саат.\nМында иштеп турган улус ончозы бойыныҥ кӱӱниле јуулган. Олорго бир канча кӱнниҥ туркунына ӱредӱ ӧткӱрилген, ол тоодо бойын корулаары аайынча.\nИш ӧйинде медишчилер корулап турган аҥылу костюмдар, маскалар, канча кат перчаткалар, очкилер кийет. Алты сааттыҥ туркунына олор оны бир де уштыбайдылар. Кӧп катап кийер ле бир катап кийер костюмдар госпитальдыҥ ишчилеринде јеткилинче. Бастыра бойы туйук костюмдарлу иштеерге кӱч, анчада ла кичӱ эмчилик персоналга — олор ижи аайынча кӧп кыймыктанып турган учун. Медишчилерди сменаныҥ кийнинде автобуска отургызып, олор јадарына белетелген јерлер сайын јетиредилер. Эмчилерди тартып турган автобустыҥ тискинчизи база аҥылу јерде јадып јат. Олордыҥ ижиниҥ бу айалгада база бир уур-кӱчи — олор билезиле, јуук улузыла узак ӧйгӧ кӧрӱшпей турганы. Је андый да болзо, медишчилер бойыныҥ молјуларын турумкай ла каруулу, комыдал-кородош јоктоҥ бӱдӱредилер.\nГоспитальдыҥ ишчилери неделеде бир катап COVID-19 барын-јогын илелеер анализтер табыштырат. Тургуза ӧйдӧ эмчилер ончозы су-кадык. Бригадаларга кӧстӧлгӧн бир эмчи госпиталь ачылардаҥ озо бу оорула оорый берген. Ол ижинде эмес, башка шылтактардаҥ улам оорыганы илелелген. Тургуза ӧйдӧ бу эмчи јазылып калган ла госпитальдаҥ чыгарылган. Онойдо ок бригадалардыҥ база бир эмчилик ишчизи госпиталь ачылардаҥ озо ижиле колбулу эмес шылтактардаҥ улам оорый берген болгон.\nГоспитальдыҥ кыптарында пациенттер эки, ӱч эмезе тӧрт кижидеҥ јадат. Олордо аҥылу диета јок, азыраш јанынаҥ айалга јакшы, пациенттерге берип турган аш-курсак јарайт. Госпитальда оорыгандарды эмдейтен препараттар, эм-тус јеткилинче.\nТергееде оорыгандарды эмдеп тура, эмчилер олор ончозы бир кеминде, јажы аайынча аҥылулар јогынаҥ оорыганын темдектейт. Ооруныҥ ӧдӱжи хронический ооруларлу улуста, су-кадык болгондорго кӧрӧ, уур болот. Анчада ла ӧкпӧ јанынаҥ хронический оорулар бар болзо. Бу југуш ооруныҥ ӧдӱжи су-кадыгы бек болгондордо орто кеминде, јаан симптомдор јогынаҥ ӧдӧт. Оору јеҥил кеминде ӧдӱп турган учуралдарда да улус керектӱ эмдешти бӱткӱлинче алат. Эмчилер пациенттиҥ су-кадыгыныҥ айалгазын кӧрӱп, онынчы кӱнде пациенттеҥ анализтер алат. База бир-эки кӱннеҥ такып анализтер алылат. Анализтер југуш оору јок деп эки катап кӧргӱскен кийнинде кижини госпитальдаҥ чыгарып јат. Ас ла салза, пациенттер госпитальда он тӧрт кӱн јадат.\nОорыган улус ортодо психологтыҥ болужы керек болгондоры болбоды. Ончо улус турумкай ла аайлу-башту, айалганы јакшы оҥдоп јат. Олор санааркап, кандый бир сурактар бар болзо, эмчилерге баштанат. Эмчилер олорго керектиҥ аайын, канайда, нени эмдеп турганын јартап берет.\nНаталья Николаевнаныҥ темдектегениле, југуш ооруларла тартыжарында эҥ ле артыгы — ол кыптарга улайынча ару кей кийдирери, бойын, анчада ла колдорын, ару тудары. Онойдо ок витаминдер јип, тышкартынаҥ келгенде душка кирип, кийимин солып, тумчукты тусту суула јунып, содалу изӱ суула ингаляциялар эдип чеберленгени де тузалу.\nКоронавирус ооруны илелеери аайынча анализтерди оору улусла јуук болгондор, ОРВИ ооруныҥ симптомдоры бар болгон улус табыштырат. Кӱӱнзеген улус поликлиникага барып, анализтер табыштырар аргалу.\nОРВИ-ниҥ кандый бир симптомдоры табылган кийнинде бойы бойын эмдебей, тӱрген медболушка телефон согуп, айалганы јартап айдар керек. Эмчилер телефон ажыра кижиниҥ симптомдоры, јорыктаганы, оорыган улусла јуук болгоны керегинде угуп, керектиҥ аайын шӱӱп, оноҥ ары нени эдерин бойлоры билип ийер. Ооруны эрте илелезе артык.\nБу чочыдулу айалга, југуш оору тӱрген ӧтсин деп, ончо эл-јон коруланарыныҥ ээжи-некелтелерин кыйалта јогынаҥ бӱдӱрер учурлу. Айылдаҥ тегин чыкпас, улус јуулган јерлерде маскалар кийер, бой-бойынаҥ ыраак турар, ару-чек болор керек.\nТаҥынаҥ тузаланатан эп-аргалар — медишчилерге\n#МыВместе деген ӱлекердиҥ туружаачылары таланыҥ медишчилерине таҥынаҥ чеберленетенине јарамыкту эп-аргаларды табыштырды. Республикан эмичиликте белетелген моногоспитальга коруланарыныҥ медициналык маскаларын, антисептикалык эп-аргаларды, коруланарыныҥ кӧп катап кийетен он костюмын экелген.\n«Бис бӱгӱнги кӱнде медиктер јӱрӱмине јеткерлӱ аҥылу айалгада болгонын јакшы оҥдоп јадыс ла шак бу таҥынаҥ коруланатан эп-аргалар слердиҥ ижердиҥ чочыдулу айалгазын јабызадар деп иженедис. Слерге турумкай ла каруулу ижигер учун јаан быйан» — деп, таланыҥ штабыныҥ башкараачызы Мария Рылеева айтты.\n#МыВместе деген ӱлекер «Волонтеры-медики» деген бастырароссиялык јондык кыймыгуныҥ, волонтерлордыҥ тӧс јериниҥ ассоциациязыныҥ, Текшироссиялык албаты фронттыҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижиниҥ шылтузында ичкери јолын алынган. Ол коронавирустыҥ пандемиязы ӧйинде јаан јашту, су-кадыгыныҥ аргалары уйан улусты ла медишчилерди јӧмӧӧргӧ ууламјылалган. Россияныҥ ончо талаларында волонтерлор эрчимдӱ иштеп, эм-тусты, курсак-тамакты јетиргилейт.\nАлтай Республикадаҥ бу ӱлекерде 500-теҥ ажыра волонтер туружат.\nКурсак-тамакты, эм-тусты, эҥ ле керектӱ не-немени садып алары ла јетирери керегинде угузу бичиктерди тӱни-тӱжи иштеп турган ээжиле «кызу линияныҥ» 8 800 200 3411 телефоны ажыра алып јат. Онойдо ок болушка «ОНФ. Помощь» деген мобильный приложение ажыра баштанарга јараар.\nРеспубликаныҥ 18 јаштаҥ ала 50 јашка јетире улузы волонтер болор аргалу. Регистрацияны мывместе2020.рф. деген сайт ажыра ӧдӧргӧ јараар.\nТаланыҥ эмчилерине курсак-тамак табыштырган\n«Единая Россия» партияныҥ Алтай Республикада волонтерлорыныҥ тӧс јери коронавирусла ӧдӱп јаткан тартыжуныҥ туружаачылары медишчилерге аш-курсактыҥ 488 наборын белетеген.\nЭҥ баштапкы мындый комплекттер кӱӱк айдыҥ 7-чи кӱнинде республикан инфекционный эмчиликтиҥ ле медицинаныҥ катастрофалар аайынча Тӧс јериниҥ медишчилерине табыштырылган.\nМынаҥ озо волонтерлор, олордыҥ тоозында јиит гвардеецтер, «Јеҥӱниҥ волонтерлорыныҥ», «Боевое братствоныҥ» ла Сибирьдиҥ казактарыныҥ войсковой биригӱзиниҥ бӧлӱгиниҥ турчылары талада бу инфекцияла тартыжуда туружып турган врачтардыҥ ла медишчилердиҥ тоозын чокымдап јууган. Бойыныҥ кӱӱниле болужын јетиреечилер курсак-тамактыҥ комплекттерин кӧлӱктерге коштоп тӱжӱрерге, онойдо ок керектӱ јерге јетирерге јаан болужын јетиргендер.\nБелетелген курсак-тамактыҥ тоозында конфет, печенье, чай, пряник, кофе – иштеер јерде иштиҥ ортозынаҥ ла ашкарынарга эптӱ.\n«Единая Россия» партияныҥ талалык бӧлӱгиниҥ качызы Татьяна Гигельдиҥ айтканыла, партия #СпасибоВрачам» деген акция ӧйинде республиканыҥ медучреждениелерине эки јаҥы кӧлӱкти табыштырган.\n«Курсак-тамактыҥ наборы – ол бистиҥ медишчилерге јетирген болужыс. Учурал келижерде, олорго эҥ ле озо бек су-кадык кӱӱнзейдим. Шак олор бӱгӱнги кӱнде бойлорыныҥ јӱрӱми јеткердиҥ кырында да болзо, ӧскӧ улустыҥ јӱрӱмин аргадап, ак-чек ле турумкай иштеп јат» – деп, Татьяна Гигель айтты.\nАлтай Республиканыҥ медицинаныҥ катастрофалар аайынча Тӧс јериниҥ јааны Сергей Земцов волонтерлорго јетирген јӧмӧлтӧ-болужы учун јаан быйанын айтты. «Тургуза ӧйдӧ бис ончобыс сӱреен каруулу, бийик некелтелӱ ээжиде иштеп јадыс. Болушка айттырула барып јада – та бийик температура эмезе ОРВИ-ниҥ база ӧскӧ темдектери болзын, је коронавирусный инфекция да болордоҥ маат јок ине. Кажы ла катап мындый айттыруга барып јаткан бистиҥ ишчилер, олордыҥ тоозында тискинчи, аҥылу костюмдарды, маскаларды, респираторлорды кийип јат. Ол дезе ӱзеери јӱк. Је анчада ла мындый айалгада ороонныҥ да башкартузы, онойдо ок «Единая Россия» партия да эмчилерди ундыбай, јӧмӧп-болужып јатканы јарамыкту ла јакшы» – деп, ол чокымдады.\nРоссияныҥ коронавирусла тартыжып јаткан эмчилерин курсак-тамакла јеткилдеери аайынча баштаҥкайла парияныҥ Генеральный совединиҥ качызы Андрей Турчак таныштырганын темдектеер керек.\nТургуза ӧйдӧ талада партийецтердиҥ ле волонтерлордыҥ болужыла самоизоляцияныҥ айалгазындагы чочыдулу бӧлӱкке кирип турган улуска болушты јетирери аайынча иш кӧнӱ улалат. «Единая Россия» партияныҥ волонтерлорыныҥ тӧс јеринде јажы јаан ла кенек улустарга болужарга кӱӱнзегендерге «кызу линия» ажыра угузу-заявлениелерди алып јат. Угузу бичигин артыргызып саларга јараар эмезе тӧс јерде бойыныҥ кӱӱниле иштеерге кӱӱнзеген кижи мындый телефонго согорго јараар: 8 (800) 302-12-63. Онойдо ок «Единая Россия» партияныҥ талалык бӧлӱгиниҥ сайтына бу ла суру-ссылкала баштанарга јараар.


01.09.2017 - altaicholmon\nБаза бир станция тудулат\nКӱнниҥ чогынаҥ, сууныҥ ла салкынныҥ ийдезинеҥ иштеер электростанциялар тургузып ла тудуп турган «Солнечная Энергия+» ООО јаҥыс та республикада эмес, је бастыра ороон ичине јарлу болуп калды. Бу ӧмӧликтиҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала узак ӧй ӧтпӧгӧн, је оныҥ тудуп салган объекттериниҥ тоозы кӧп. Jаан станциялардыҥ тоозы онды ажа берген болор. «Солнечная э и нергия» ООО јаҥыс ла Алтай\nБайлыгысты бойыс кичеер учурлу\nАР-дыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели А. В. Бердников куран айдыҥ 30-чы кӱнинде республиканыҥ государственный јаҥыныҥ органдарыныҥ ла муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ башкараачыларыла Россия Федерацияныҥ ла Алтай Республиканыҥ Кызыл бичиктерине кийдирилген ӧзӱмдерди ле тындуларды корыыры ла чеберлеери аайынча суракка учурлалган видеоконференцияны ӧткӱрди.\n«Jӱк турумкай кижиге јол ачылат…»\n«Jаан јолдордоҥ туура, кырлардыҥ койнында јажынган кичинек алтай јуртта чыдаган уулчакка спорттыҥ узы, телекейлик кемдӱ маргаандарды јаргылаар экстра-класс јаргычы болорго кандый јол ӧдӧр керек?» Россияда физкультураныҥ ла спорттыҥ нерелӱ ишчизи, Алтай Республиканыҥ нерелӱ тазыктыраачызы, АР-дыҥ Кӱндӱлӱ гражданини Сергей Аткуновло эрмек-куучында мени јилбиркеткен тӧс сурак бу болгон. «Спорт кижидеҥ турумкай болорын, бойына амадулар тургузып, ого једерге\n9 муҥнаҥ кӧп продукция айрылган\nУчсын деп ат берилди\nСайлугемдеги паркта шоҥкорлорго ат берери јанынаҥ конкурстыҥ турулталары кӧрӱлген.\n107-чи автобус јӱрип баштады\nАлтай Республиканыҥ тӧс калазы Горно-Алтайскта 107 номерлӱ автобус јӱрип баштаган.\nӦрт болбозын јеткилдеер аҥылу айалга\nАлтай Республиканыҥ јеринде куран айдыҥ 29-чы кӱнинеҥ ала ӧрт болбозын јеткилдеер аҥылу айалга јарлалган.


Прокуратураныҥ јаҥы туразы ачылган - altaicholmon\nПрокуратураныҥ јаҥы туразы ачылган\nТулаан айдыҥ 23-чи кӱнинде Горно-Алтайскта Алтай Республиканыҥ прокуратуразыныҥ јаҥы тудулган туразы кӧдӱриҥилӱ айалгада ачылды. Ачылтада Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников, Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин, Алтай Республиканыҥ прокуроры Николай Мылицын ла Россия Федерацияныҥ генеральный прокурорыныҥ ордынчызы Иван Семчишин турушкандар.\nИван Семчишин ачылтада куучын айдып, прокуратураныҥ ишчилерине мынайда баштанган: «Бу кӧдӱриҥиге мен Россия Федерацияныҥ генеральный прокуроры Юрий Чайканыҥ јакылтазыла келгем. Бу ӧргӧӧдӧ слерге иштеер јакшынак айалгалар тӧзӧлгӧн. Ижигердиҥ чыҥдыйы мынаҥ ары там јаранар деп иженип турум». Генеральный прокуратураныҥ чыгартулу кижизи анайда ок кажы ла ишчи бойыныҥ профессиональный молјуларын бӱдӱрерге бери кӱӱнзеп келерине, ӧмӧликте јаантайын ачык-јарык айалгалар болорына иженип турганы керегинде айткан.\nРеспубликаныҥ башчызы Александар Бердников бойыныҥ уткуулду сӧзинде: «Ороонныҥ президенти Владимир Путин Россияда јаҥныҥ институттарын тӧзӧӧрине ле олорды тыҥыдарына бастыра кӱчин берип, эрчимдӱ иштеп јат. Федерал тӧс јердиҥ болужыла бис калганчы јылдарда Алтай Республиканыҥ тӧс калазыныҥ тепсеҥинде јаҥ корулаар органдардыҥ ӧргӧӧзин, эл театрды, музейди, «Спартак» стадионды ла арбитраж јаргыныҥ јаҥы туразын тутканыс. Прокуратураныҥ сегис кат бу туразы каланыҥ тӧс тепсеҥине сӱрлӱ ле чӱмдӱ бӱдӱм-кебер береринде бисте кандый да алаҥзу јок» — деп темдектеген. Башчы прокуратураныҥ ишчилериниҥ кӱч айалгада иштеген ӧйин эске алынган. Чындап та, одус јыл мынаҥ кайра республиканыҥ прокурорлоры ээлентизи јеткен эки кат агаш турада иштегендер. Оныҥ чириген полдоры јаантайын ээлип, чыкырап јадатан эди. Эмди айалгалар чек ӧскӧ. Башчы акту кӱӱнинеҥ прокуратураныҥ ишчилерине јаҥы тудулган турада једимдӱ иш кӱӱнзеген.\nКӧдӱриҥиде А. Бердников анайда ок быйанду сӧстӧрин Россияныҥ генеральный прокуроры Юрий Чайкага айткан: «Мынаҥ озо республиканыҥ прокуратуразы јаргы департаменттиҥ туразынаҥ арендага кыптар алып, анда иштеген. Каланыҥ прокуратуразына ижин улус јаткан тураныҥ баштапкы кадында тапчы кыптарда бӱдӱрерге келишкен. Прокуратураныҥ ишчилери оныҥ да учун бу јаҥы тудулган турага акту кӱӱндеринеҥ сӱӱнип јат. Калганчы он беш јылдыҥ туркунына каланыҥ тӧс тепсеҥинде мындый јаан кемдӱ кандый да тура тудулбаган. Эмди оны бу јаҥы ӧргӧӧ билдирлӱ јарандырат ла кееркедет. Оныҥ текши кеми 6,2 муҥ квадратный метр. Мындагы иштерди бӱдӱрерге, слердиҥ јӧмӧлтӧгӧр јаан камаанын јетирген. Россияныҥ генеральный прокуратуразы калганчы он јылдыҥ туркунына бистиҥ бастыра баштаҥкайларысты јарадып, бастыра јанынаҥ јӧмӧп јат. Анайып, Майма аймактыҥ прокуратуразыныҥ туразын чыныктап јазаарына акча толо кеминде чыгарылган. Мында тураныҥ ӱстине ӱзеери база бир кат тудулган. Эмди оны кӧрӧргӧ дӧ эптӱ. Оҥдой ло Чамал аймактарда прокуратуралардыҥ туралары база тудулган. Арткан аймактарда прокуратураныҥ тураларыныҥ бастыразына шыдарында јазалду иштер ӧткӱрилген».\nЧындап та, республиканыҥ прокуратуразыныҥ ишчилери мынаҥ ары телкем ле јарык кыптарда отурып иштеер деп айдар керек. Мында бастыра кыптар эмдиги ӧйдиҥ электрон јазалдарыла, эдим-тудумдарыла толо јеткилделген. Jаҥы турада кӧмзӧ-архивтиҥ бӧлӱги, музей, библиотека спортзал, конференц-зал, иштиҥ ветерандарыныҥ аҥылу кыбы, кӧлӱктер тургузар јылу гараж бар. Каланыҥ прокуратуразы эмди база јаҥы турада иштеп јат. Олорго мында арткандарына чылап ок, јакшынак айалгалар тӧзӧлгӧн.\nЭл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин прокуратураныҥ ишчилери јасактар белетеер иште депутаттарла кожо ӧмӧ-јӧмӧ туружып турганын темдектеп, ол учун олорго быйан айткан. Ол прокуратураныҥ јаҥы туразы алтай чололорло кееркедилгенин база ајарган. Республикада јарлу јондык ишчи, ветерандардыҥ јербойындагы тергеелик организациязыныҥ совединиҥ председатели Борис Алушкин бойыныҥ уткуулында федерал тӧс јер Алтай Республикага јаан ајару эдип турганы керегинде айткан. Прокуратураныҥ јаҥы туразын туткан «ТехноСерв-АС» организацияныҥ башкараачызы Павел Горбенко строительдер ижинде эмдиги ӧйдиҥ бийик технологияларын тузаланганы керегинде айдып, тураныҥ кеми јаан да болзо, је ол кандый да јерсилкинишке алдырышпас деп темдектеген. Сегис кат ӧргӧӧниҥ јаан ла јарык кӧзнӧктӧри јылуны узакка тудар, кӱнниҥ изӱ чогын дезе шил ажыра ылтам ӧткӱрбес аргалу болуптыр.\nАлтай Республиканыҥ башчызы прокуратураныҥ туразын чыҥдый ла јакшы тутканы учун «ТехноСерв-АС» ООО-ныҥ тергелеерле иштеер башкартузыныҥ јааны Павел Горбенконы, компанияныҥ технический сурактарла иштеп турган генеральный директорыныҥ ордынчызы Вадим Тюринди, тудум иштердиҥ ӱлекер-проегиниҥ башкараачызы Юрий Афанасьевти ле участоктыҥ јааны Виталий Акименконы Быйанду самараларла кайралдаган. Ээчиде ле Россияныҥ погранчерӱзиниҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ кӱӱлик ӧмӧлигиниҥ «Мениҥ ороонымныҥ маанызы» деген тӧрӧлчи кӱӱндӱ јаҥар-кожоҥы јаҥыланат.\nГорно-Алтайсктагы Преображенский серкпениҥ настоятели протоирей Ростислав Кирашук прокуратураныҥ јаҥы туразын аластаган кийнинде, Россия Федерацияныҥ генеральный прокурорыныҥ ордынчызы Иван Семчишин, Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников, Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин, Алтай Республиканыҥ прокуроры Николай Мылицын, «Техносерв-АС» ООО-ныҥ чыгартулу кижизи Павел Горбенко кызыл лентаны кӧдӱриҥилӱ айалгада кезип, ачылтада турушкан бастыра улусты тураныҥ ичине экскурсияга кычыргандар. Фойеде олорды калада 4-чи таҥмалу школдыҥ духовой оркестри уткыган. Оркестрдиҥ ойногон марштары улустыҥ кӱӱн-санаазын там кӧдӱрген ле кӱйбӱреткен.\nКӧдӱриҥиниҥ туружаачылары: прокуратураныҥ амыралтадагы ветерандары, јаҥ корулаар органдардыҥ ишчилери, парламенттиҥ депутаттары, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттери ол кӱн јаҥы тураныҥ 1-кы кадында иштеп турган архив аайынча бӧлӱкте, каланыҥ прокуратуразында (2-чи кат), республиканыҥ прокурорыныҥ оныҥ баштапкы ордынчызыныҥ ла ордынчыларыныҥ телкем кыптарында (3-чи, 4-чи ле 5-чи каттар), библиотекада, музейде (6-чы кат) болуп, олордыҥ ижиле јилбиркеп танышкандар.\nТураныҥ телкем конференц-залында дезе Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ государстволык оркестриниҥ сӱрлӱ концерти ӧткӧн. Оркестрдиҥ художественный башкараачызы, Россияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, дирижер Владимир Кончевке башкарткан артисттер кӧдӱриҥиниҥ туружаачыларына јилбилӱ ойын-концерт кӧргӱскендер.