15.09.2020 - altaicholmon\nОт-калапту jууны öдÿп…\nКан-Оозы аймактыҥ Моты-Бажы деп кичинек jуртында Ада-Тöрöл учун Улу jууда турушкан ветеран Семен Павлович МАТИН jуртайт. Тогузон јети jашту öрöкöн кандый кÿч jол öтпöгöн деер… Улу Jеҥÿниҥ 75 јылдыгына учурлай Семен Павловичке jолугып, куучын-эрмек öткÿрдис.\nАлтай јеристе алтын кӱс туру. Куулгазынду ла кеен, јараш ӧй. Анчада ла тууларда, таскылдарда кӱстиҥ тыныжын сессе, кӧрзӧ сӱреен кайкамчылу ӧй.\nКан-Оозы jуртта jадып турган, тоомjылу öрöкöн Николай Андреевич Шодоев –Мöндÿр-Соккон jуртта этнографический музейдиҥ тöзööчизи, jайалталу ÿредÿчи ле алтай билик керегинде кöп тоолу бичиктердиҥ авторы, Россия Федерацияныҥ Бичиичилер бирлигиниҥ турчызы.\nТӧрӧл тилис тӧрдиҥ јанында болзын\nАлтай тилге школдо ӱредериниҥ сурактары јаантайын јаан ајаруда. Кан-Оозы аймактыҥ школдорында балдарды алтай тилге ӱредер јаҥжыгу канча јылдарга улалып келет. Болчомдордыҥ туразынаҥ ала јаан класстарга јетире ӱзӱлбей ӧткӧн ӱредӱ бойыныҥ турулталарын берет.\nСыгын айдыҥ 7-10 кӱндеринде Евпаторияда, спортты ӧскӱрериниҥ тӧс јеринде, кенек спортчылар ортодо «Пара-Крым-2020» деген бастырароссиялык физкультурно-спортивный фестиваль ӧткӧн. Бу јаан маргаандарда Арасей тергеениҥ 56 талазынаҥ 400-теҥ ажыра спортчы турушкан.\nЈолдордо јеткерди астадарга\nСыгын айдыҥ 11-чи кӱнинде Горно-Алтайскта «Ајару — јолго!» деп адалган бастырароссиялык акция-ишке учурлалган туштажу ӧтти.


Ада-Тӧрӧл учун Улу jуу керегинде кожоҥдор - altaicholmon\nАда-Тӧрӧл учун Улу jуу керегинде кожоҥдор\n«Уй-мылтыктар адыш баштаза, кееркемдик чӱмдемелдиҥ белеги – лира ӱн де чыгарбай, туна берер» деп озогы ӧйдӧ айдыжатан. Je чын јyy-чак эл-калыкка jaaн шыра-јоболды јетирзе де, ол бойыныҥ тӱбектӱ јеткериле эл-калыктыҥ jӱрегинде сызылып, лираныҥ кылдарына тизилип, оноҥ jaaн ийде-кӱчтӱ јаҥы кӱӱ алынат. Оныҥ да учун јууныҥ јылдарындагы кожоҥдордыҥ бирӱзинде мынайда айдылган эмес пе:\nКем айткан: «Jyy јеринде\nКожоҥ керек joк!».\nJyy кийнинде кожоҥ уккан\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууда јаҥыланган кӧп тоолу кожоҥдор бу амыр-энчӱ ӧйисте учурын эмди де јылыйтпаган деп айдарга јараар. Јажы jaандай берген ветерандар јашӧскӱримле туштажулар ӧткӱргенде, јаҥы ӧйдиҥ кожоҥдорын угуп, jе качан да jyy јылдарыныҥ, јиит тужыныҥ кожоҥдорын угуп, кӧстӧри јашталыжат.\nАда-Тӧрӧл учун Улу jyy јылдардагы јаҥыланган кожоҥдордыҥ эҥ баштапкызы деп «Агару јyy-согуш» деген кожоҥ јолду адалат. Jyy башталган экинчи ле кӱнде јарлу совет поэт Василий Иванович Лебедев-Кумач «Агару jyy-согуш» деп ӱлгер бичип, тӧс газеттердиҥ бирӱзинде јарлаган. Ӱлгерди композитор, ол ӧйдӧ Кызыл Черӱниҥ кожоҥ ло бије аайынча ансамблиниҥ башкараачызы Александр Васильевич Александров газеттеҥ кычырып, ого japaмыкту кӱӱ чӱмдеген. 26 июньде дезе, оныҥ башкарган ансамбли Москвада Белорусский вокзалдыҥ фронтко атанып турган кызылчерӱчилерди бу кожоҥло ӱйдешкен.\nОл ӧйдӧҥ ала «Агару јуу-согуш» деп кожоҥ јалтанбас јуучылдарла стройдо кожо болуп, јууныҥ уур јолдорын jeҥӱлӱ ӧткӧн.\nӦлӱмдӱ jyyгa удура,\nУлу ороон, турзаҥ.\nКаргышту фашист јутпаныҥ\nТынын кыйа бассаҥ.\nБистиҥ јӱректе чуулыбыс\nАгару jyy-согуш ӧдӧт,\nЭки башка таладый бис\nОлор кыйын-шыра учун,\nБис – амыр корыйдыс.\nЈаркынды ӧчӱрер деген\nЈаан согулта алар.\nКанаттары кара куштар.\nОныҥ элбек телкемдери\nӦштӱ тепсеп баспас.\nЈыду фашист маҥдайына\nКижи кӱӱни joк таҥманы\nБистиҥ тӧрӧл јерис учун\n«Эх, jолдор, тоозын-туман»\n«Катюша» деп кожоҥ – јууныҥ баштапкы ла кӱндеринеҥ ала учына јетире солдаттардыҥ эҥ cӱӱген кожоҥдорыныҥ бирӱзи. Амыр ӧйдӧ чӱмделген ле амыр јӱрӱмге учурлалган бу кожоҥ окоптордогы јуучылдарды тӧрӧл јуртыла колбоп тургандый.\nЯблонялар, грушалар чечектейт,\nСуу ӱстинде туман јайылган.\nJapaткa келип јӱрди Катюша,\nКаскак, jылым, бийик јаратка…\nЧын да. Эмди ле japaткa келип, ол Катюшаны кӧргӧн, кыстыҥ чӧйгӧн кожоҥын уккан болзо… Jе Катюшага једери ыраак… Јуучылдыҥ алдында дезе уур јолдор, «тоозын-туман, санааркаш, сооктор, чӧлдӧги баргаа…».\nКандый да уур, от-калапту јуу-согушта «Катюша» деп кожоҥ јуучылдарла кожо болгон. Солдаттар реактивный минометты «Катюша» деп адагылап туратан.\nJyyныҥ јылдарында анайда ок поэт Л. Ошанинниҥ ле композитор А. Новиковтыҥ «Јолдор» деп кожоҥы текши japлу болгон. Анда jyyчылдыҥ уур ла учы-куйузы билдирбей турган јолы керегинде айдылган. «Сен билбезиҥ – салымыҥды, айса чӧл ортодо јада каларыҥ»…\n«Катюша» ла «Јолдор» деп кожоҥдор алтай тилге кӧчӱрилип јарлалганы учун бис олор керегинде кӧп сӧс айтпай, слерди jyy ӧйиниҥ лирика кӱӱлӱ база эки кожоҥыла таныштырарга турубыс.\nАлексей Сурков jyy алдындагы да ӧйдӧ кӧп кожоҥдорго сӧстӧр чӱмдеген поэт. Оныҥ «Атту черӱчилер кожоҥы», «Jaлтанбаcтаҥ ок кыйат, јалтанбаска јыда тыгынбайт» деп кожоҥдоры текши japлy болгон.\nМоскваныҥ јанындагы от-калапту jyy-согушта А. Сурков – јуучыл корреспондент. Ого солдаттыҥ уур јолдорын ӧдӧргӧ, јалтанбас јуучылдарла кожо ӧлӱмдӱ јуу-согуштарда болорго, окоптордо, землянкаларда (jep турада) конорго кӧп катап келишкен. Шак ла андый кӱндердиҥ бирӱзинде поэт «Јер турада» деп ӱлгерин чӱмдеген.\nJaaн удаган јокто поэт Алексей Сурковтыҥ ла композитор Константин Листовтыҥ бу кожоҥы бастыра фронттордо јаҥылана берген:\nПечкеде одынныҥ саҥызы\nКӧс јажындый кӱйӱп суркурайт.\nJep турада сениҥ кӧзиҥди\nЧурана кожоҥыла јартайт.\nАпааш карлу Москва јанында\nКебериҥди мен јарт кӧрӧдим.\nJӱрегим кунугып турганын\nМен сени билзин деп кӱӱнзейдим.\nСен менеҥ сӱрекей ыраакта,\nБис ортодо кар ла кар јадат.\nСеге једери јеҥил эмес,\nӦлӱмге дезе тӧрт лӧ алтам.\nКуйунды ӧткӱре, чуранам,\nЪАзып-тоскон ырысты тапсаҥ.\nJep турада соок то болзо,\nОт-јалбыжы мени јылыдат.\nЭмди дезе экинчи кожоҥ – «Мениҥ сӱӱгеним». Оныҥ сӧстӧрин поэт Евгений Долматовский, кӱӱзин композитор Матвей Блантер чӱмдегендер. Ол текши јарлу кожоҥдордыҥ бирӱзи. Бу кожоҥ омок кӱӱлӱ болгоныла јуучылдардыҥ јӱректеринде сӱӱген эш-нӧкӧрлӧрине, сыргајы-кӧӧркийлерине ижемјилӱ јалбыштыҥ чедиргендерин камыскан.\nМен ол тушта jyyгa баргам,\nКолыҥла меге јаҥыгаҥ,\nЭкинчи аткыр јуучыл взвод\nЭмди мениҥ билем.\nСеге эзенин ол ийет,\nАмадуум мениҥ бӱтсин деп,\nЫраактаҥ меге кӱлӱмзирен.\nМениҥ кичӱ карманымда\nСениҥ сӱриҥ јӱрет.\nАйдарда, бис экӱ кожо,\nКожоҥ солдатка чындык наjы болгон\nJyy јылдардыҥ кожоҥдоры анчада ла Улу Јеҥӱниҥ тӧртӧн јылдыгын темдектеерине белетенер ле оны ӧткӱрерде јаҥыланып, јаҥы ийде алынды.\nБажы буурайган капитан.\nВ. Соловьев-Седойдыҥ бу кожоҥын эмди де баштары буурайган ветерандар кожоҥдоп, jиит тужын эске алынгылайг.\nЭмезе Константин Симоновтыҥ сӧстӧри аайынча «Мени сакы» деп кожоҥды алалы. Солдат ыраак тылдагы сӱӱген эжине ийген самаразында оныҥ канду јуудаҥ јанарына, тӧрӧл jyртында сакызын деп jaкарат.\nJyy јылдарында анчада ла Михаил Васильевич Исаковскийдиҥ сӧстӧрине чӱмделген кожоҥдор текши jaрлy болгон. «Городтор, јурттар, јакшы болзын!», «Ой, тумандар», «Ӧштӱ тӧрӧл jypтты ӧртӧгӧн», «Фронт јанындагы агаш ортодо» деп кожоҥдор солдаттардыҥ jyy најылары болгон. «Бистиҥ jyy ӧйи там ырааган сайын, фронтовиктерге бу кожоҥдор там ла jyyк болуп јат» – деп, јууныҥ ветераны М. Сухов бичиген. Jyy ӧйинде санинструктор болгон Л. Егорова мынайда эске алынат: «Бир катап окопто отурган солдаттар угуп ла турза, ӧштӱ јанынаҥ «Катюша» деп кожоҥ jaҥыланат. Фрицтер пластинканы катап-катап ойнодып турдылар. Уулдар чуулдана бердилер: «Катюша» фрицтерде! Оны јайымдап алар керек!». Ӧштӱниҥ окобына табару эдип, патефонды ла пластинканы блаап алдылар. Эмди «Катюша» бойыныҥ јеринде јаҥылана берди».\nСовет Черӱ тӧрӧл јерин јайымдап, государственный гранды ӧдӱп, Европаныҥ ороондорыла јеҥӱлӱ браатканына М. Исаковский ле М. Блантер «Балкандар јылдыстары алдында» деп кожоҥды учурладылар.\nАда-Тӧрӧл учун Улу jyy керегинде амыр да ӧйдӧ кӧп кожоҥдор чӱмделген. Бис совет эл-калыктыҥ тӧртӧн јыл мынаҥ кайра каргышту ӧштӱниҥ кара ийде-кӱчин оодо согуп, Jeҥӱ алганына јолду оморкоп турубыс. Композитор А. Аверкинниҥ «Чаҥкыр кӧлдӧриҥди кӧрӱп» деп кожоҥы сӱӱген јери – Россияга учурлалган. «Jaҥыc салымду болорго – онызы ырыс меге Тӧрӧл jeрим, кожо ӧзӱп, байрамдап jӱpepгe» деп кожоҥдо айдылат.\nКанча улус јанбаан.\nӦткӧн јылдар кебериҥе\nJaҥы ийде кожот.\nИвандар ла Марьялар\nЭмезе ветерандар кожоҥын алалы:\nАмыралтага бистерге эрте чыгарга,\nJӱpeгиc ийделӱ, ичкери јӱткӱйдис.\nКӧгӱстери омок ветерандар,\nӦткӧн jyyныҥ ветерандары бис.\nДагестанныҥ тоорчыгы – авар поэт, Социалистический Иштиҥ Геройы, Ленинский сыйдыҥ лауреады Расул Гамзатовтыҥ чӱдемелдери бистиҥ ороон ичинде текши japлy. Оныҥ композитор Ян Френкельле кожо чӱмдеген «Турналар» деп кожоҥында мынайда айдылат:\nКезикте сананадым: јуу-согуштаҥ\nТӧрӧл јерине кайра јанбаган\nСолдаттарыс јерде кӧмӱлген эмес,\nЈе ак турналар болуп кубулган\nОл ӧйдӧҥ ала эмдиге јетире\nТурна ӱнин бийиктеҥ угадыс.\nНеге де кунугып, теҥери тӱбин\nБис унчукпай, ајарып турадыс.\nАрып-чылаган турналар ӱӱри\nТуманду кӱнде бийик учушта.\nБу ла кӧрзӧм, ортодо когыс јер бар,\nАйса болзо, мениҥ јерим анда.\nӦй келзе, мен турна ӱӱриле кожо\nКанадым талбып, кейде учарым.\nЈерде арткан слерди ончогорды\nКуштый каактап, мен адап турарым.\nКезикте сананадым! Јуу-согуштаҥ\nЈе ак турналар болуп кубулган…\n«Канду фашистти jеҥип сал!»\nАда-Тӧрӧл учун Улу jyyгa учурлап, бистиҥ орооныстыҥ кажы ла эл-калыгында бойыныҥ тилиле чӱмдеген кӧп јакшынак кожоҥдоры бар. Анайда ок алтай эл-калыкта. Ол кожоҥдордоҥ эҥ ле japлy дегендери – «Аргымак», «Шоҥкорым», «Кайран кӧӧркийим» деп кожоҥдор.\nКажы ла jypттаҥ jyy jepинe кӧп улус атанган. Jyy-согуш jeҥил эмес болоры jaрт болгон. Оныҥ да учун от-калапту jyy jepинеҥ адалары, ӧбӧӧндӧри, уулдары jанар ба деп суракту кунукчыл кӱӱлӱ де кожоҥдор јаҥыланып турган.\nКаргышту јарман jepинe\nКару эжим атанат.\nКара кӧстӧр јажырат.\nСӱӱген уулын jyyгa ӱйдежип турган кыстыҥ чӧйгӧн кожоҥында мындый сӧстӧр айдылган:\nJyyгa барган кӧӧркий уул\nЈуртка кайра jaнгай не?\nСакып турган кызына\nСанаа-кӱӱнин айткан не?\nАлтай эл-калыктыҥ jyyгa учурлалган кожоҥдоры керегинде айдып тура, бис Jaҥa Бедюровтыҥ дневниктеринеҥ алылган «Алтай јуучыл jaҥары» деп ӱлгерлик jyyнтызын уткып турубыс.\nJyyнты 1941 јылда албатыныҥ алтай јуучылга айткан алкыжыла ачылып jaт:\nКара бажыҥ ӱзӱлбей кел,\nКанду фашистти jeҥип сал!\nОйто јандыра айткан черт сӧзинде јуучыл мынайда угузат:\nБоро ӧҥдӱ ол адым\nБастырбазын качан да.\nАлдыртпайын качан да…\nJaҥa Бедюровтыҥ ӱлгер-кожоҥдоры алтай эл-калыктыҥ узактаҥ бери јаҥжыгылу кожоҥдоры аайынча бичилген учун албатыныҥ кожоҥдоры деп айдарга јараар. Темдек эдип, бир канча кожоҥдорды алалы:\nКара тайга бажына\nОт тӱшкенин кӧрӧрим.\nОк тийгенин кӧрӧрим.\nАткыс болгон сабарым\nАмыргы болгон ол ӱним\nТунбай jӱрзин узакка…\nJaҥa Бедюров jeҥӱгe jeтирe турушкан ла кӧп кайралдарла темдектелген јуучылдардыҥ бирӱзи. Оныҥ дневнигинде от-калапту јуу-согушта совет солдаттыҥ јалтанбас тартыжузы ла јеҥӱчил болгон оморкодузы јарт кӧргӱзилген.\nЭмди бир канча сӧс «Аргымак» деп кожоҥ керегинде. Оныҥ сӧстӧрин Чот Енчинов бичиген, кӱӱзин Сибирьдиҥ јарлу композиторы Андрей Новиков чӱмдеген. Јуу јылдарында бу кожоҥ текши јарлу боло берген:\nТӱнде мениҥ нӧкӧрим,\nТӱште мениҥ канадым.\nЈӱгӱрӱк мениҥ аргымак,\nЈуу јерине баралы.\nӦштӧп келген ӧштӱни\nӦлтӱре тепсеп базалы.\nЫрысту тӧрӧл јеристи\nЫлтам коруп алалы,\nКанду јуудаҥ чыгала,\nСениҥ сыныҥ серизин.\nКалапту баатыр бололо,\nМениҥ јӱрӱмим јаранзын.\n«Бу кӱн келерин ончобыс jууктаттыс»\n1418 кӱнге улай ӧткӧн от-калапту jyy-согуштаҥ совет солдат јеҥӱчил болуп чыккан. 1945 јылдыҥ јеҥӱлӱ јазында бастыра орооныс, бисле кожо jep-телекейдиҥ эл-калыктары Jeҥӱ керегинде jeтирӱни сӱӱнчилӱ уткып, бу байрамды кожоҥ-јыргалду уткыган.\n…Jeҥӱ керегинде jeтирӱ Туулу Алтайга радио ажыра 8 майда јеткен. 9 майда городто Культураныҥ туразыныҥ jaнынa кӧп улус митингке келген. Педагогический училищениҥ студенттери митингке Јеҥӱге учурлалган jaҥы кожоҥду келдилер. Кожоҥныҥ сӧстӧрин ол ӧйдӧ училищеде ӱренип турган Виленин Таушканов бичиген. Студенттер ол тушта текши japлy «Jyy кийнинде алты час эҥирде» деп кинофильмниҥ кожоҥыныҥ кӱӱзи аайынча кожоҥдожып, Культураныҥ туразына јууктап келерде, анда jyyлган улус jaҥы кожоҥду студенттерди колчабыжула уткыдылар.\nЧӱми Јoк сӧстӧрлӱ кожоҥ… Je анда совет эл-калыктыҥ jeҥӱгe сӱӱнип, улу ороонына оморкоп турганы japт айдылган.\nАнайда колонна јайгы кожоҥло стадион jaар ууланган…\nОноҥ бери тӧртӧн јыл ӧткӧн. Jеҥӱге учурлалган кӧп кожоҥдор чӱмделген. Je эҥ ле талдамазы «Jeҥӱниҥ кожоҥы» деп айдар керек. Сӧстӧри В. Харитоновтыҥ, кӱӱзи Д. Тухмановтыҥ.\nJeҥӱ кӱни бистеҥ ыраак сомдолып,\nӦчӱп турган отто костый кӧрӱнген.\nЫшталган јолдорло ичкери болдыс, –\nБу кӱн келерин ончобыс јууктаттыс.\nJeҥӱ кӱни –\nОл байрамыс –\nОл сӱӱмји кӱн –\nТӱндӱ-тӱштӱ улу иштер бӱдӱрген\nТӧрӧлис амыр уйкуны билбеген.\nТӱндӱ-тӱштӱ уур тартыжу ӧткӱрдис, –\nЭзен, эне! Kaйpa јанбаган ончоос…\nЧаалынга jылаҥаш jӱгӱрген болзоос!\nБис Европаны јайымдап алдыбыс, –\nБу кӱн келерин ончобыс jууктаттыс.\n( «Алтайдыҥ Чолмоны», 1985јыл, 22 май. – С. 4).


Кайкал кептӱ чегедек – јурттыҥ музейинде - altaicholmon\nАда-ӧбӧкӧлӧрдиҥ энчилеп артыргыскан байлыгын чуктай јуунадып, келер ӱйелерге чеберлеп алары каруулу да, тузалу да керек. Шак мындый амадула кӧп тоолу музейлер ачылат. Музейди ачып иштееринде, бу иштиҥ чике бажында кӧгӱс кӧрӱми тереҥ, кандый ла керектиҥ учурын ыраада, ажындыра кӧрӧр улус турат.\nКош-Агаш аймактыҥ Мукур-Таркаты јуртында јуртап јаткан јабак сӧӧктӱ Тамара Еликпаеваныҥ ады-јолы элбеде јарлу. Ол телеҥит улустыҥ тӱӱкизин, јаҥжыккан јаҥжыгуларын, культуразын кыракы јууган ла чеберлеген. Бу јуукта ол амыралтага чыгып, јербойындагы музейди башкарарын јиит улуска табыштырган.\nТамара Ивановна кыпчак сӧӧктӱ эш-нӧкӧриле эптӱ-јӧптӱ јуртап, ӱч кыс азырап чыдаткан. Кыстары айылду-јурттарлу, ада-энезине јакшынак баркачактарын сыйлаган. Олордыҥ јаан кызы бойыныҥ таҥынаҥ билелик ээлеминде, экинчи кызы Белтир јуртта медишчи болуп, ак-чек иштейдилер. Кыстардыҥ оогожы Алла Еликпаеваныҥ ады-јолы кеендикте јарлу. Оныҥ салымы, јайаан јолы санатла колбулу. Ол јайалталу јурукчы-керамист, таҥынаҥ кӧрӱлери республикада ла оноҥ до ӧскӧ јерлерде ӧткӧн лӧ ӧдӧт.\nМукур-Таркатыдагы музей бойыныҥ тӱӱкилик јолын ӧткӧн чактыҥ јетен јылдарынаҥ баштаган. Музейдиҥ тӧзӧӧчизи Б. У. Карулов деп чотолот. Ол колхозтыҥ тӧзӧлип, ичкери ӧзӱп кӧндӱккени керегинде јетирӱ-материалдар јууган. Оныҥ кийнинде сегизен јылдарда музей школдыҥ директоры Е. А. Керексибесованыҥ башкартузыла школдыҥ јаан ла јарык кыбына кӧчӱрилген. Музейдиҥ јуунтызы Н. И. Малчинованыҥ, Т. И. Метрееваныҥ, Е. И. Сюймешеваныҥ, А. М. Демчинованыҥ, А. С. Акчалованыҥ, Л. Е. Урелованыҥ ла оноҥ до ӧскӧлӧриниҥ шылтузында кӧптӧгӧн. Јаҥырта тӧзӧшлӧ колбой колхоз јайрадылган, музейдиҥ ижи токтодылган.\nЈе 2002 јылда музей такып ойто эжигин кӧрӧӧчилерге В. И. Карулованыҥ башкарганыла ачкан. Јурттыҥ улузыныҥ јууган азыйгы солун эдимдери кӧп болгон. Кӧп лӧ јаны телеҥиттердиҥ башка-башка јылдарда, ӧйдӧ эдинген-тудунган эдимдери, культуралык кереестери.\nЈе 2013 јылда электричестводо келишпес болуп, ӧрт чыккан ла ончо јуунты кӱйген. Јӱк ле кӱлер бир экспонат арткан. Тамара Ивановнаныҥ айтканыла, «Зубр» деп адалган скульптураны 1965 јылда Кош-Агаш аймактыҥ делегациязына Монголия јаар јӱрерде олордыҥ јааны Улан Мусс акту бойы сыйлаган болуптыр. «Зубрдыҥ» чын бойыныҥ тӱӱкизин кем де билбес болгон.\nКачалаҥду ӧрттиҥ кийнинеҥ Тамара Ивановна сок јаҥыс арткан кереес-артефактты јунган. Јунуп турала, кийни јанында бичилген «Бах 97» деген сӧсти ајарып кӧргӧн. Сурулап-бедиреп турала, бу скульптураны угы-тӧзинде немец тазыл-тамыр бар орус скульптор Роберт Романович Бах белетегени јарталган.\nБу музейдиҥ јуунтызынаҥ эки тӱӱкилик учурлу кереес-экспонат арткан деп айдар керек. Баштапкызы «Зубр» деген кӱлер скульптура болордо, экинчизи, эҥ јаан кайкал – озогы узбек икат деп торко-мандыктаҥ кӧктӧгӧн чегедек. Кош-Агаш аймакка ол ӧйдӧ мындый баалу-чуулу бӧс кайдаҥ келген, оныҥ баазы-чуузы ол до, эмдиги де ӧйдӧ сӱреен баалу. Чегедекти мындый торко-мандыктаҥ кӧктӧӧр деген кӱӱн-санаа кайдаҥ келген, табылган болотон деген сурак, байла, кӧп улусты кӱйбӱреткен. Чегедекти кӧктӧгӧн бӧстиҥ ӧҥи јаҥжыккан ӧҥ эмес, је кӧгӧлтим ӧҥдӱ болуптыр. Телеҥит чегедек јаҥжыкканы аайынча кызыл эмезе кызыл-кӱреҥ ӧҥнӧҥ кӧктӧлӧт. Бу ӧҥдӧр оттыҥ кереес-темдеги болгон. Кижиге, јуртка барган эпшиге билениҥ от-очогын керелегени болуп јат.\nЧегедектиҥ бӧзиниҥ ӧҥи башка да болзо, је кӧкчи телеҥиттердиҥ јаҥжыккан кызыл ӧҥин бир де јылыйтпаган. Чегедектиҥ ич јаны кызыл кӧбӧҥ бӧстӧҥ кӧктӧлгӧн.\nБӱгӱнги кӱнге «тош ло јалбыш» деген јалтанбас бӱдӱм сӱреен эптӱ келижип барар эди. Музейге кайкал болуп, бӱдӱн-бӱткӱл арткан чегедекти качан да атту-чуулу, аргалу-чакту байдыҥ јаан кызы Тон Чынатовна Казакпаеваныҥ бала-барказы акту кӱӱндеринеҥ табыштырдылар. Тон Чынатовна ады јарлу ус кӧкчи болгон. Кӧктӧгӧн кептери јараш ла ӧҥжик болгон деп, билер улус эске алат. Кӧкчилер ортодо Тон Чынатовнага једери, турары јок болгонын јаҥыс ла кайкаары артат. Совет ӧйдӧ байдыҥ кызы сӱреен кӧп кеп-кийим кӧктӧгӧни учун оныҥ чын бойыныҥ ады ундылып, улус оны кокырлаган айас «Тон» деп адаган деген куулгазын кептӱ куучын јӱрген. Айса болзо, кайда-кайда Тон Чынатованыҥ кӧктӧгӧн эдимдеринеҥ, кептеринеҥ арткан болор бо деп айдарга јараар.\nТамара Ивановна Еликпаева музейдиҥ келер ӧйдӧги јолы, салымы керегинде амадуларын, ижемјизин јаш улуска салат. Ол Мукур-Таркаты јурттыҥ музейинде качан бирде бойыныҥ јаан ла јарык туразы болор деп иженет. Је бӱгӱнги кӱнде Тамара Ивановнаны ӱренчиктердиҥ музейдиҥ фондын толтырары, байгызары јанынаҥ јилбӱзи, эрчими сӱӱндирет.


Газетте јарлалган бичимелдер аайынча - altaicholmon\n«Калмак сӧӧги» деп јер бар\n1916 јылда Алтайда болгон тӱймеен керегинде бичимелде алтайларды орус черӱге алар, Баштапкы телекейлик јууда фронтко јуук јерлерде иштедерге апарар деген каанныҥ јакарузына удурлажу болгоны айдылган. 1974 јылда мен музей тӧзӧӧргӧ, Мӧндӱр-Сокконныҥ ла Ойбоктыҥ тӱӱкизин бичиирге, каргандар озогы ӧйлӧр керегинде билерин, укканын куучындап берзин деп, школдо јаан класстардыҥ балдарын олордыҥ айылдарына ийгем. Каргандардыҥ бирӱзи Эштӱ Мендешева ӧрӧкӧн «Мениҥ кайын адам, ӧгӧӧним Јажу Мендешевтиҥ адазы (ол Уштук Мендешев деп кижи болгон), тӧжинде јаан сорбулу болгонын кӧрӱп, «бу слерде не сорбу» деп сураарымда, «бисти, алтайларды, 1916 јылда фронтко јуук јерлерде иштедерге каанныҥ јакарузы болгон. 200 кирези улусты эмдиги Кеҥирдӧӧн (совет ӧйдӧ Лениногорск, эмди Риддер) апаргандар. Ондо шахтада ӧҥӧр (руда) кастырткандар. 1917 јылдыҥ кочкор айында ондо иштеп турган улус «Долой царя!» деп кыйгырыжа берген. Бис «Долой царя!», «Домой надо!» деп база кыйгырышканыс. Бисти, алтайларды, черӱ курчап ийген, аткылап ӧлтӱрген. Алдында турган нӧкӧрим јыгылып барадарда, мен ала койоло, оныла коруланып ийгем. Оноҥ офицер ӧлгӧн улустыҥ ортозыла баскындап, ӧлбӧгӧндӧрди колмылтыктаҥ аткылаган. Мени база адып ийген, огы тӧжимди эмчек тужын ӧдӱп барган. Тӱн киргенче кыймыктанбай јаткам. База бир кижи Сугаштаҥ, экӱ тирӱ арткан эмтирис. Тӱнде оноҥ качып јанганыс» деп куучындаганын айткан.\n1976 јылда Тарынчак эјебис (иркит сӧӧктӱ) ӧгӧӧни Атрат Боктинниҥ мӧҥӱндеп эдилген ээрин музейге сыйлап экелеле, «бу ээрди Атрат Лениногорсктӧӧн койлор айдап апарала, ондо казах кижинеҥ бир койго толып алган. Ол тушта казах кижи Атратка «мында «Калмак сӧӧги» деп јер бар. Ондо 1917 јылдыҥ кочкор айында слердиҥ 200 кире кижини черӱ адып ӧлтӱрген. Олорды јаҥыс ла ородӧӧн таштайла, кӧмӱп койгондор» деп куучындаганын айткан. Ол ӧйлӧрдӧ казахтар алтайларды «калмактар» деп адайтан, бистиҥ улус олорды «кыргындар» дежер болгон.\nАмыр-Санааныҥ шибеези керегинде кычырала, билеримди бичиир керек эмтир деп санандым. Улуска бу сурак јилбилӱ болуптыр.\nЭҥ ле озо «Амыр-Санааныҥ шибеези» дегенин айдайын. Оны мен јаҥыс катап эмес кӧргӧм, бойымныҥ ӧйимде билер улустыҥ айтканын уккам ла. Баштапкызында, шибее (крепость) дегени кажагалап, тура кеберлӱ бектеп, быжулап эдилген туткун болор керек. А бу сӱрекей меҥдеп, чӧйилте чого таштаган таштар. Узуны 250 кирези алтамнаҥ ажар, бийиги орто сынду кижиниҥ кӧгӱзи кире, бут бажына туруп адыжарга чогулган. Таштарды јелтелеп чоккон. Аткан октор тийбезин деп. Бу туткунды кӧп улус чокымынча «Амыр-Санааныҥ кӱреези» деп адайдылар. Ойбоктыҥ улузы «Амыр-Санаа Јайлуныҥ бажында корум-ташла кӱрееленип ийеле, кайа кӧрӱп туруп ийген» деп айдыжатан.\nЭкинчизинде. Амыр-Санаа кем? Кан-Чараска моҥол черӱлӱ не келген? Ойбоктыҥ каргандарыныҥ айтканыла, ол тоодо карган энем Темештиҥ айтканыла: «Туйук кара сагалду, тудуш кара кабакту, ӧдӱрме кижи. Ӱч муҥ кирези моҥол черӱлӱ, бого эҥиргери једип келген. Сары-Кобыда токтогон. Омбо јайзаҥ Јабаганда јаткан. Ага-бий Тӧдӧкӧгӧ Амыр-Санаа «мен албатымды моҥолло бириктиреле, ийделӱ эдетем, каан болорым» деп айткан. Тӧдӧккӧ ого: «Сен биске керек јок. Моҥолзырап калгаҥ. Бисте бойыстыҥ кааныс Калдан-Ойрот бар», деп айткан. Тӧдӧкӧниҥ уулы Салайман, Салайманныҥ уулы Тумчугаш. Јарлыкчы болгон Тумчугаш Шодойдыҥ ла Бакрастыҥ карган адазы. Бичиичи И.В. Шодоевтиҥ литературада, журналистикада псевдоними Салайман болгон эди.\nАмыр-Санаа Тӧдӧкӧгӧ јолуккан кийнинеҥ кобыда конорго одуланган. Тӧдӧкӧниҥ кайанчы (полиция деп айдарга келишкедий) јуучылдары олорды тӱнде курчайла аткылаган. Он тогус кижизин ӧлтӱре адып ийгилеген. Ол ло кобыда божогон улустыҥ мӧҥкӱлерин соҥында јууп койгондор, Сӧӧктӱ-Кобы деп адап салгандар. Амыр-Санаа курчуны ӱзе согуп чыккан. Мӧндӱр-Соккондӧӧн маҥла ууланган. Оноҥ Темир-Тайганыҥ эдегинде јуу-јепсел эдип турган темирчилерге келген. Амыр-Санаага анчада ла кастактар, јыдалар керек болгон. Једип баргажын, узангышта не де, кем де јок. Јажынгылап калгандар. Амыр-Санаа айылдарында отурган тоолу каргандарды Чарас сууныҥ јарадына, оок чабааларлу јерге айдап экелип, јӱс чабааны адыныҥ торсугына теҥдей кезип, «бу чабаалар аттыҥ курлаазына јетире ӧскӧндӧ, мен ойто келерим. Мындагы иркиттердеҥ, кыпчактардаҥ, тодоштордоҥ кажызынаҥ ла јӱс кижинеҥ мойындарын кезерис» деп айткан дежер. Ол јер Јӱс тыт деп, кечӱзи Јӱс тыттыҥ кечӱзи деп адалган.\nОноҥ ойто Јаан-Оозыдӧӧн (бӱгӱнги Кан-Оозы) келген. Согуштар Оошкы, Кадыр-Кабак, Јаан-Каскак, Кичинек-Каскак, Ыргайлу тууларды эдектей ӱч кӱнге улалган. Анчада ла Ӧткӱште ле Јаан-Каскактыҥ јиткезинде Коргобы деген боочыда согуштар тыҥ болгон. Јелеҥит-алтайлар узун јыдаларыла ат ӱстине ӱкӱстеп келген моҥолдорды јыга јыдалаган, база ыраактаҥ ташла шылјалап, тӧнсӱӱрлеп те кыргандар. Бодоштыра сананза, бу согуш 1744 јыл киреде болгон деп элтертилет.\nАмыр-Санаа алтын, мӧҥӱн кайылтып турган Јыландудӧӧн барарга ченешкен. Амыр-Санааныҥ черӱзи тыҥ корогон. Ас артканын Кӧдӱргенди ӧрӧ барзын деп, јелеҥит-алтайлар ӧткӱрип ийгендер. Ол улузыла Амыр-Санаа Јайлу тууныҥ бажына једеле, корум-ташла кӱрееленип ийген, кайра кӧрӱп тура берген. Олорды сӱрӱжип келген Тӧдӧкӧ јуучылдарыла болгооп тура берген, согушка јӱткӱбей. «Булар мында 4-5 кӱннеҥ узак туруп болбос, јабылак јок. Бойлоры јӱре берер, база кан тӧгӱшпейли» — деп айткан. Чын ла ондый ла болуп калган.\nАмыр-Санаа керегинде мениҥ бичигеним – Ойбоктыҥ каргандарыныҥ айтканы. Олор до бойлорыныҥ каргандарынаҥ уккан кеп-куучындар эмдиги ӧйдӧ кезик улустыҥ айтканынаҥ башкаланары јарт. Је оныҥ шылтагын, шылтуузын, ачаанын кычыраачы бойы шӱӱгей.\nРедакциядаҥ: Јаан јашту ӧрӧкӧнниҥ бичигенин јарлап, Ойрот каандык, Амыр-Санаа керегинде бичимелдерис албаты-јонго јилбилӱ болгонын јетиредис. 265 јыл кайра калганчы каандыгыс оодыларда, кара башту, кайыш курлу алтай кулун албаты Бала-каанныҥ тергеезине киргени керегинде албаты-јоныстыҥ кеп-куучындарын да, тӱӱкичилеристиҥ окылу шиҥдегендерин де эмди де јарлаарыс.


Јуруктарында калыгыныҥ чӱм-јаҥы, Алтайыныҥ јажыды... - altaicholmon\nАтту-чуулу јурукчы Г. И. Чорос-Гуркин улустыҥ тыш бӱдӱмин, ич-телекейин ле олордыҥ эдинген-тудунган эдимдерин ак чаазынга чокым ла јарт, бӱдӱмјилӱ чийӱлердиҥ болужыла салган. Ол бойыныҥ јайаандыгы ажыра албатызыныҥ, онойдо ок олордыҥ кийген кеп-кийиминиҥ аҥылузын, башказын ла байлыгын чындык ла толо кӧргӱзет. Албаты устарыныҥ кӧктӧгӧн-эткен эдимдериниҥ кажы ла јолын, јигин, кӧгин чебер ле каруулу, чындык кӧгӱс кӧрӱмиле баалап кӧргӱзет. Таҥынаҥ бойыныҥ иштеер мары, байлык ченемели, сезими, кӧрӱми, онойдо ок калыктыҥ сӱр-кеберлерин, сюжеттерин сӱрекей чокым, толо, элбеде, тереҥжиде кӧргӱскени Г. И. Чорос-Гуркинниҥ иштериниҥ чӱмдемел де, билим де, шиҥжӱлӱ де јанынаҥ сӱрекей баалу, јилбилӱ болгонын лапту кӧргӱзет.\nЈурукчыныҥ иштериниҥ аҥылузы оныҥ темдектериниҥ, сӱр-кеберлериниҥ ле сӱр-темдектериниҥ тилинде деп айдарга јараар. Шак ондый темдектер ажыра ол кӧрӧӧчиге јурап јаткан ижиниҥ, јуругыныҥ амадузын јартап айдып јат. Оныҥ јайаан иштериниҥ кажызында ла кезикте јарт эмес те болзо, је бойыныҥ тереҥ учуры. Јарт эмес дегенинде база бойыныҥ учуры бар эмей. Нениҥ учун дезе јурук бойыныҥ учурыла јебрен-кумран ӧйлӧрлӧ, ада-ӧбӧкӧлӧрлӧ тудуш болор аргазы бар. Бис онызын база кӧрӧдис. Темдектезе, «Алтай. Ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ сӧӧктӧри» деген ижинде јурукчы алтай улуска ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ ээлерин байлаар, баалаар чӱм-јаҥды кӧргӱзет. Јурукта кезер таштар, тыт агашта камныҥ тӱҥӱри, эр кижи чала ыраакта, је олордыҥ чике алдында отурат.\nГ. И. Чорос-Гуркинниҥ јебрен таш кезерлерди, кам кижиниҥ «кам-тыдын» бир аай эдип бириктиргенинде аҥылу, тереҥ учур бар\nТуулу Алтайдыҥ кезер таштары, археологияныҥ бергениле болзо, јебренде кудай јаҥыныҥ чӱм-јаҥын ӧткӱретен тудумдардаҥ (построение) табылган, чыккан. Ондый кезер таштар ӧткӧн јуу-чактарда корогон јуучылдардыҥ эземине учурлалып тургузылатан. Кезер таштардыҥ јанында сыгытту чӱм-јаҥ ӧткӱрилетен. Айса болзо, кам ондый чӱм-јаҥ ӧйинде божогон јуучылдыҥ сӱнезин кезер ташка кийдирген.\nИнформанттардыҥ куучындарыла, онойдо ок шиҥжӱчилердиҥ темдектегениле, алтайлардыҥ кӧрӱмиле, кӱӱн-санаазыла тыт агаштыҥ ортозында «кам-тыт» деген аҥылу агаш бар. Олорды бойыныҥ аҥылу, танылу бӱдӱмиле, темдегиле таныырга, кӧрӧргӧ јараар. Шак мындый тыт толголгон-каталган будактарлу, койу бӱрлӱ болор. Оныҥ чике бажында эмезе ортозы кирезинде болчок ур (нарост) болор. Мындый ур кандый да ээлӱ, ийделӱ деп чотолот. Информанттардыҥ айтканыла, ондый тыттыҥ ээзи кандый бир адылу камга болужып јат, оныҥ учун тегин кижиге каршузын да јетирип айабас. Бу мындый агашка, јаан улустыҥ айтканыла, јууктаарга јарабас. Јаҥжыкканы аайынча мындый тытка камныҥ мӧҥкӱзин кӧдӱрип, оныҥ тӱҥӱрин илип салатан.\nЈурукчы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ јебрен таш кезерлерди, кам кижиниҥ «кам-тыдын» бир аай эдип бириктиргенинде аҥылу, тереҥ учур бар. Јурукта отурган эр кижиниҥ бӱдӱминеҥ, отурган олудынаҥ ол ӧткӧн улуркак ӧй лӧ эмдигизи бек колбуда болгонын кӧрӧдис. Алтай эрдиҥ бажында бӧрӱги јок, бажы ачык, ӧзӧги дезе бекем. Айдарда, бу јерди эземниҥ, кереестиҥ јери деп айдарга јараар. Мында башка-башка ӱйелердиҥ, јӱрӱмниҥ ле ӧлӱмниҥ колбузы кӧргӱзилген, анчада ла бу јердиҥ байлу, тудулу болгоны иле сезилет.\nЈурукчыныҥ кӧп тоолу јуруктарында байлу, агару кайыҥ учурап јат. Кӧп тоолу калыкта кайыҥды Кӧк айастыҥ эмезе камныҥ агажы деген кӧрӱм, кӧгӱс санаа бар. Кайыҥды байлу агаш деп, кам улустыҥ тӱҥӱринде јураган, онойдо ок кайыҥды кам бойыныҥ алкыштарында база адап јат. Кам (кезикте јажы јаан улус) кайыҥныҥ айрызын колына алып, тайылга эдер тужында кудайларга ла ээлерге баштанатандар. Алтай улустыҥ јаҥдаган, тудунган јаҥыла, Кӧк Айаста байлу ла агару кайыҥ бар. Кам улустыҥ кӧрӱмиле, ӱредӱзиле болзо, улус ол байлу кайыҥнаҥ баланыҥ, мал-аштыҥ, аҥ-куштыҥ сузын сурап јат. Баланыҥ сузын сурап алар амадула кам аҥылу чӱм-јаҥ ӧткӱрет. Улус баланыҥ сузын сурап јаткан чӱм-јаҥ ӧйинде кайыҥаштарга оогош тос кабай илип јат.\nКам јаҥында тайылгага белетеген малдыҥ тынын кайыҥныҥ тӧзинде кыйып јат. Бу учуралда кайыҥ «чаал кайыҥ» деп адалат. Чаал кайыҥда кыйык-бычык јок ло саптары, бӱри бӱдӱн-бӱткӱл болор учурлу. Онойдо ок кайыҥнаҥ јӱзӱн-башка тагылдар белетелген, камныҥ тӱҥӱриниҥ туткалары кезилген, кӱрмежектерди ле о. ӧ. белетеген. Быркан јаҥда јаҥы табылган кудай јаҥыныҥ сӱр-темдеги болуп, кайыҥныҥ учуры тыҥыган. Кайыҥныҥ јаҥы ӱскен сап-бӱрлери бырканчылардыҥ јайыгына кожулган, той-јыргалдыҥ чӱм-јаҥыла арутап-арчыыр, куйактап курчулаар деген учурла база кыйалтазы јогынаҥ кийдирилген.\nБисти эбире курчаган јер-энени, ар-бӱткенди кӧрӧргӧ, аайлаарга јӱзӱн-башка ӧҥдӧр болужат. Ӧҥдӧрди онойдо ок чактаҥ чакка улалып барган культуралык билгир деп айдарга јараар. Шак ондый билгир биске јаҥжыккан культураныҥ, јаҥжыгулардыҥ тилин, ӧзӧгин, учурын билип аларга болужат. Г. И. Чорос-Гуркинниҥ «Оп, курый, оп курый» ла «Калју-казыр Эрлик» деп иштериниҥ учурына јурукчыныҥ бичигени ӱзеери јартамал берет. Темдектезе, «кырларда јаҥы чыккан кӱнниҥ јаркыны ла туман» эмезе «оныҥ караҥуй кӧксимек-кызыл ӧҥи карлу кышкы кырларда кӱн ажар алдындагы ӧрт јалбыш кызыл ӧҥлӧ јарыдылган — кызыл эҥирдиҥ соок-чаҥкыр јарыгыла. Карлу кышкы кырлардыҥ сомында. Кызыл јик». Мында сӱр-темдектер, ӧҥдӧрдиҥ семантиказы ажыра ада-ӧбӧкӧлӧрлӧ, алтыгы ороонныҥ ээзиле, байлу ӧйлӧ — кызыл эҥирле колбузы јарт кӧрӱнет, чӱм-јаҥды эртен тура кӱнниҥ чарчап чыкканыла ӧткӱргени Ӱстиги ороонныҥ кудайларына бажырганы керегинде.\nОн тогузынчы чактыҥ учкары ла јирмезинчи чактыҥ бажында алтайлардыҥ кӧрӱми, ӱредӱзи «азыйгы ээлерге бажырып-мӱргӱп јӱрген јаҥныҥ арткан-калганы јуукта табылган христиан јаҥныҥ оҥдомолдорыла алыш-колыш боло берген». «Миссионерлердиҥ бичигениле, олор кемге бажырып-јалбарып туругар деп суракка, бир-эки катап эмес, олор кӧп тоолу кудайларга бажырадыс деп биске каруузын јандыратан. Кудай — бирӱзи, Иисус — ӧскӧзи, Никола — ӱчинчизи, Христос — тӧртинчизи». Алтайлардыҥ кудай јаҥында синкретизм кӧрӱлет, айла, бир ле тепкишке бойыныҥ кудайларын ла христиан јаҥныҥ аҥылуларын тургузат. Нениҥ учун дезе крестке тӱшкен кӧп тоолу алтайлар ортодо бир ле Кудайга бӱдетени элбеде јарлалган болор. Шак мындый шӱӱлте, айса болзо, бир јанынаҥ олордыҥ бойыныҥ јаҥын солыганын актаганы, је база бир јанынаҥ — бир ле ӧйдӧ бойлорыныҥ ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ ээлерине баштанатан арга берген. Крестӱлердиҥ сӧзиле, шӱӱлтезиле болзо, «ада-кудай — ол бистиҥ Ӱч-Курбустан дегенис» эмезе «ончо улуста јаҥыс Кудай, је јӱк ле јаҥдаган јаҥы башка» деген шӱӱлте литературада улай ла туштап јат.\nЈурукчыныҥ иштериниҥ аҥылузы оныҥ темдектериниҥ, сӱр-кеберлериниҥ, сӱр-темдектериниҥ тилинде\nАды јарлу јурукчыныҥ иштеринде кӧп јандай ол керектер кӧргӱзилген. Ол бойы да ол ӧйдӧ јӱрген, иштеген ине. Темдектезе, ол бойыныҥ иштериниҥ бирӱзинде Тынју деп эпши камныҥ айлыныҥ ичин кӧргӱзет. Айылда, тӧс јерде, чӱм-јаҥын туткан, јаҥдаган Тынју кам ла оныҥ учурлап тудунган тӱҥӱри. Айылдыҥ оҥ јанында толугында, бийикте, лаптап ајарып, кудайдыҥ сӱрин (икона), сол јанында бийиктей толукта чалуны кӧрӧдис. База бир «Проповедь миссионера» деп јурукка баштанып кӧрӧли: јуруктыҥ сол јанында — куучын-эрмекти миссионер ӧткӱрет, оҥ јанында — колында тӱҥӱрин тудунган кам, чала эмеш ыраакта оҥ јаныныҥ бийиктей толугында тайылганы кӧрӧдис. Јуруктыҥ ортозында јурукчы угаачы алтай улусты јурап јат, је ондый да болзо, олордыҥ ла миссионерлердиҥ документтерин кычырган, оныла таныш болгон деген санаа кенетийин сеге табарат. Миссионерлер алтайлардыҥ кудай јаҥыныҥ сурактарында эмеш эрчими јабыс, јаан јилбӱӱ јогын темдектегендер. «Кезик аразында оттыҥ јанында кыймыгы јогынаҥ отурган алтайларды кӧрӱп, проповедниктиҥ айткан сӧстӧри олорго јеткенин чырайларынаҥ билерге чырмайарыҥ, олордыҥ кӱлер чырай-јӱстеринде јилбӱ јок, шык, туйук, ӧскӧ нени де кычырып болбозыҥ. Качан куучын-эрмектиҥ учкары олордыҥ каруузын угарга чырмайзаҥ, «Бу ончозы чын ба, јок по?» деп сурагыҥа «Је, је, чын, чын» деп каруу угулар. Је ол «чын» дегени јаҥду ла кӱӱн-кӱч јогынаҥ угулар. Онызы проповедникти ле ачындырбаска, кӱӱнин ле јандырбаска айдылган болор… байагы айткан эрмекке-сӧскӧ бӱткени билдирбес…» эмезе «…Слердиҥ јарадып јӱргенер јаантайын чын ба?» деген суракка јӧпсинген каруузын угадыҥ. Олордыҥ берген бу каруузы олорды кемзинчек ээлеринеҥ камаанду ба айса олор айылчы кижиниҥ айтканына бӱтпей де турза, је кӱӱнин кӧрӱп, ачындырбаска турган болор бо?\nЈурукчы Г. Чорос-Гуркинниҥ иштери оныҥ бойыныҥ кӧрӱмине, эбире телекейди оҥдогонына-кӧргӧнине тайанганы бойыныҥ калыгыныҥ культуразыныҥ, кӧгӱс байлыгыныҥ камааныла јӱрӱмдик учурлу, ийделӱ. Јурукчыныҥ живопись, графика ууламјыларында албатыныҥ јадын-јӱрӱмин, јаҥжыккан чӱм-јаҥын тереҥжиде, бастыра јанынаҥ билери сӱрекей јарт кӧрӱлет. Онойдо ок Алтайдыҥ байлу, агару јерлериниҥ сӱр-темдектери чокым, чындык ла толо кӧргӱзилген, јӱрӱмдик учурлу.


2017 јыл: јонјӱрӱмдик керектер ле тоолор - altaicholmon\n2017 јыл: јонјӱрӱмдик керектер ле тоолор\nПрезиденттиҥ грантына јылына эки катап ӧдӱп турган конкурсында быјылгы јарымјылдыкта Алтай Республикадаҥ 48 угузу аткарылган. Jеҥӱчилдердиҥ тоозына коммерческий эмес 11 организация кирген. Олор алты ууламјыла 16 923704 салковойдыҥ гранттарын ойноп алгандар.\nАлтай Республиканыҥ школдорына 14 автобус берилген. 19 млн. 326 муҥ салковойдыҥ 10 автобусы федерал акча-манатка алылган. 5 млн. 300 муҥ салковойдыҥ тӧрт автобусы республикан бюджеттеҥ.\nГорно-Алтайск кала 2018-2023 јылдарда «Калаларда јарамыкту айалга тӧзӧӧри» деп федерал программага кирген ле келер јылга 50 млн. салковой кирези акча-манат алган. Калада парктар, текши эл-јон јӱрер јерлер тӧзӧӧри јанынаҥ бастыразы 17 шӱӱлте-угузу болгон.\nОогош јурттардыҥ курч сурактарыныҥ аайына чыгары аайынча иштер кидим ӧткӧн. Ол тоодо ондор тоолу школдор, спортзалдар, эмчиликтер јаҥыртылган эмезе јаҥыдаҥ тудулган. Суулардыҥ, газтыҥ системаларын ӧткӱрер, јолдор јазаар ла кӱрлер салар иштер база улалган.\n«Доступная среда» деп программа аайынча тергеениҥ 10 школында, 1 текши ӱредӱлӱ, 1 профильный ӱредӱлӱ ле ӱзеери ӱредӱниҥ 2 организацияларында су-кадыгыныҥ аргалары ас балдарга јарамыкту айалгалар тӧзӧлгӧн.\nКош-Агаш аймактыҥ јонјӱрӱмдик ишчилери баштапкы катап «Кӧчкӱн» деген пррограммала иштегендер. Оныҥ амадузы—малчы-койчылардыҥ садиктерге јӱрбей турган балдарын таскадары ла ӱредери. Быјыл јайгыда «Кӧчкӱн» ондый 160 билениҥ балдарыла иштеген.\nРеспубликаныҥ 22970 балазы јай ӧйинде амыраган, ол тоодо јӱрӱмниҥ кӱч айалгазына кирген 13820 бала. Олор стационарный 236 лагерьде ле учреждениеде, тӱште јӱрер 175, профильный 8 лагерьде, палаткаларлу, амыраарыныҥ ла иштеериниҥ 35 лагеринде амырагандар.\nКилемјиниҥ «Солоҥы» деп фонды быјыл Алтай Республикада экинчи катап иштеген. Фондтыҥ ишчилери тергеениҥ школдорында, балдардыҥ ӧскӧ дӧ учреждениелеринде туштажулар ӧткӱрип, сыйлар табыштырган.\nАлтай Республикада аймактардыҥ ла каланыҥ волонтерлорыныҥ баштапкы тергеелик слет-јууны Горно-Алтайскта ӧткӧн. Бистиҥ тергееде бойыныҥ кӧрӱмјилӱ ижиле «Бала туштыҥ сурузы», «Болуштыҥ ӧмӧлиги», «Jакшы керектердиҥ агентствозы», «СТОПнаркотик», «ДобРАцентр» аҥыланган.\nАлтай Республикада Баланыҥ тап-эриктери аайынча уполномоченный Надежда Манзыровага баштаткан бир канча ишчилер Турачак аймактыҥ оогош ло ыраак јурттарында школдордо, балдардыҥ садиктеринде болуп, ада-энелерле туштажып, јартамалдар эткен ле сыйлар табыштырган.\nИштиҥ, јонјӱрӱмдик ӧзӱмниҥ ле эл-јонды ишле јеткилдеериниҥ министерствоныҥ јӧмӧлтӧзиле су-кадыгыныҥ аргалары ас улустыҥ «Канаттарысты јайадыс!» деген јаҥжыккан парафестивали быјыл Шабалин аймакта ӧткӧн. Онойдо ок коляскада отурган улустыҥ бир канча аймактарла автомобильдӱ јол-јорыгы база јаҥжыгып ӧткӱрилген.


МРОТ-ко районный коэффициент база кожулар... - altaicholmon\nJуунда кӧрӱлген тӧс сурак — тала-округтыҥ организациялары ла учреждениелери, предприятиелери ле ээлемдери улустыҥ ишјалын тӧлӧп турганыныҥ айалгазы керегинде.\nРоссияныҥ Президентиниҥ Сибирь федерал округтагы чыгартулу кижизи С. Меняйлоныҥ куучындаганыла, таладагы бир кезек субъекттерде ишјал јанынаҥ јаан тӧлӱлер бар, је Алтай Республикада бу јанынаҥ айалга јакшы.\nА. Бердниковтыҥ айтканыла, Россияныҥ Президентиниҥ ишјалды кӧдӱрери јанынаҥ 2017 јылга јакылталары Алтай Республикада бастыра бӱткен, 2018 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала ишјалды 4 процентке бийиктедетен акча бюджетке ажындыра салынган.\n«Россияныҥ Конституциялык јаргызыныҥ МРОТ-ко районный коэффициентти кожоры керегинде јӧбин бис кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱрерис» — деп, Александр Васильевич бӱдӱмјиледи.


Јӱрӱмниҥ јӱс ӧҥин ӧткӧн эрдиҥ эреени экӱ - altaicholmon\nЈӱрӱм кижиге кӧп тушташтар сыйлайт: кандый да кижиге учурал болуп туштаарыҥ, кажызына амадап барып jолыгарыҥ, кем де сени бойы бедиреп, куучынга кычырат. Улаган аймактаҥ Алексей Сайгакович Ороевле мен школдыҥ ӱредӱчизи болгон jаан эjем Лидия Теновнаныҥ тӧртӧнинчи карыкчалду кӱнинде туштажып куучындаштыс. Бу ӧрӧкӧнлӧ мен, ас ла салза, он jылга шыку jолугар, угужар деп jӱрген болгом. Акабыс Владимир Jоргунович канча ла катап «Саратан барып келер керек, сыйын-карындаштарым, Алексей Сайгакович биске канча jакшы jетирген, ӱренип, кижи болзын деп jакарып, јӱрӱмниҥ jаан jолына тургускан jакшы кижи» деп айдып турар болгон.\nАкам Владимир Тайтыков jуу башталарда чыккан кижи, адазы jууда корогонынаҥ ӧскӱзиреп, адазыныҥ эjези Адабас Jоргуновнада јӱрген. Ол Кайсын jаар кижиге барала, ондо јуртаган. Бис jаш болуп, ол јеҥебисти билбезис. Уулы Юра Епишев школдо ӱренерде, Тайтыков деп бичидетен, Маймада СПТУ-да ӱренип, бисте колхозто практика ӧдӧрдӧ, Лидия Теновна эjемдерде jаткан.\nАлексей Сайгакович бистиҥ акабыстаҥ тӧрт jашка jаан болгон эмтир. Акам бисти Саратан барактар деп айдып турган тушта, мен Мӧндӱр-Сокконныҥ jуучылдарыныҥ ортозында Ороев Сайгак деп кижи барын билер болгом. Бу jуучылдыҥ сок jаҥыс уулы Алексейге jолыгып, адазыныҥ jуучыл jолы керегинде билип аларга турарым. Jе jол до, туштажу да болбогон. Бу кижи Туулу Алтайдыҥ бир учында jуртап, ондо ло мал-аш, бала-барка азырап, кичӱ тӧрӧлинде солун-собурды газеттердеҥ, телевизордоҥ кычырып-кӧрӱп, улустыҥ ады-ӧбӧкӧзин келиштире тапташтырып, меге база jолыгарга амадап jӱрген эмтир. Айдарда, экӱ сӱрекей бой-бойыска сӱӱнип, куучынга киргенис. Озо ло баштап jаҥы таныжым мениҥ бичиген бичимелдеримди кычырып, олордыҥ прототиптерин сурулап, бу улус керегинде кайдаҥ, кемнеҥ укканымды чокумдап, сӱре ле меге сурактар берип, jилбиркеп отурган. Мен jерлештерим керегинде кӧп бичигем, билеримле jилбиркеген кижиле база сонуркап, оныҥ ӧткӧн jолын, эткен ижин билип аларга, анчада ла бойындыйы бойсу дегениле, бойымныҥ бичимелдериме аjару эткен jаан jашту ӧрӧкӧнлӧ куучынга кире бергенис.\nЭҥ ле озо Алексей Сайгакович меге Кайсын-Кӧзӱлде jатканын, jиит ӧйлӧрин эзеткени солун болгон. Мениҥ «Кан-Оозы аймак Ада-Тӧрӧл учун Улу jууныҥ jылдарында» деп бичикле иштегеним бис экӱниҥ куучыныста кӧп јӧмӧлтӧ болды. «Jолдубай Обиекович Епишев-эште болуп туратам (бу кижи jууда летчик-истребитель болгон — автор), бойым оныҥ Зина сыйныла эки ай jуртаганыс» деп куучындаганы меге јаан кайкалду болгон. Зинаида Обиековна јеҥебис Курман таайдыҥ ӱйи, эки уул ла кыс чыдаткан, эптӱ-нак биле болгон…\nАлексей Ороев Улалуда зооветтехникумды божодоло, Кӧзӱлде зоотехник болуп бир jыл иштеген эмтир. Кижиниҥ jиит, jараш ӧйлӧри, кажы ла келтейинеҥ алза, jарык, jараш ӧҥдӧриле кӧрӱнген: уул сӱӱшке алдырган, сӱӱгениле эҥирлер сайын эки jурт ортодо баскындаш та болгон. Ол тушта эки бойына карузышкан, јӱректеҥ чыккан сӧзин айдыжып, кара кӧстӧрине каражып, сонуркаганын бой-бойына айдыжып ла јӱрген тужы. Бойдоҥ уул Кайсынга jеде конор, экӱ эштежип, суу кечип, ӱч беристе ӧдӱп, Кӧзӱлде кино кӧрӧр, оноҥ ойто бойлуны айылына ӱйдежер…\nКелер jылдарда бийик ӱредӱлӱ болорго, ӧскӱс уул ыраак Барнаул калада институтка кирген. Ол тушта экӱ самаралажып, сӱӱштиҥ одычагын ӧчӱрбей јӱрген. Јиит 4-чи курста ӱренип турарда, бойлудаҥ ый-сыгытту табыш келген – келип апар, мени албан-кӱчле качырды, jаҥыс сени сӱӱйдим, уйатка тӱшкелегимде, той болголокто кел, бир аайына чыгак деп. Јайналганду самара jиитти ал-санаага тӱжӱрген. Эмди ле Барнаул бу ла бир кӱндик jол, ол тушта поездле Бийскке, Бийсктеҥ Улалуга, Улалудаҥ Кан-Оозынга jедерге эки де кӱн ас болгон. Ӧскӱс кижи, акча-манат база кызык, санааркап отура берерде, кожо ӱренген нӧкӧр уулдар jолдыҥ баазын jууп ийеле, Алексейди айылына аткарган.\nКан-Оозынга jетире канай келгени эмди ундылып та калган, аймактыҥ тӧс jуртынаҥ Кайсынга jетире jолды почта тартар кӧлӱкле барган. Комудалын орус тискинчиге тӧкпӧй-чачпай айткан, болуш сураган, бу кижи чала алаҥзып турарда, «кой берейин, Кырлыкка ла jетирип сал» деп айбылаган. Кӧлӱкчи јӧп бербеген. Карган кижи салымына тӱшкен бу буудакты эске алынарда, ӧкпӧӧрип куучындаганы иле-jарт кӧрӱнген. Бӱгӱн ле барып, той болгон айылдаҥ сӱӱгениҥди уурдап ал дезе, бир де алаҥзыбай, барар деп меге билдирип турган. Бот, той башталып jаткан ӧйдӧ бу уул jедип келген. Уул, jаш бала-барка ажыра, келин таай-јеҥези эште, эмди ле кӧжӧгӧлӱ улус тойлу айылдаҥ чыгарга jат деп угуп алган. Санаазында ончо неме калай деп, тойлу айылга кирип, сакый берген. От-очокко камызылган от экпиндӱ кӱйген, бириккен jииттерге алкышту сӧстӧр кӧп айдылган. Алексейге башпаады барарда, уул бойын кату тудунып, jакшы, ырысту jуртагар деп кӱӱнзеген, арга jогын билип, кайра jанарга jолго чыккан. Алексейди бир уулчак jаба jедип, сакызын деп айтканын jетирген. Тӱрген-тӱкей айдылган айылга кирген, сакып отура берген. Jаан удабай, jаҥы келин jеде конгон. Куучын сӱрекей кыска болбой, качак ла деп јӧптӧшкӧн. Ачык jолго чыкпай, чала эки jандап аймак jаар jойу баскан. Удабай олорго почтаныҥ кӧлӱги jаба jедишкен, экӱ белен кӧлӱкке кийдире калыган ла, jарым сааттаҥ Кан-Оозында!\nТыҥ кунукпаган, келишкенге отурып, кайда Jабаганга чыгара, кайда Jолого jетире маҥтадып, Барнаулга jедип барган. Уул, jайгы сессия табыштырганча, общежитиеде jадып jуртай берген. Каникулдар башталарда, Кырлыкка ээчидишкенче келгилеген. Jаҥы биле нак jаткан, бой-бойына кару, олорды кем де истебеген, кем де «акыр, jастырдаар, балдар, онойтпоор, мынай эдер» деп токтотпогон. Колхозтыҥ jайгы иштери кайда барат, экӱ иштеп ле турган, ӧзӧктӧ бригадада ӧлӧҥ чапкан, кедери тайгада мал-аш кабырган, мынаҥ ары ӱредӱге барар ба, заочно кӧчӱринер бе, бир ле курс арткан деп санаалар саналып ла турган…\nСыгын ай jууктап келерде, бир таайы, ол ӧйдӧ тегин ле куучын деп бодолгон, куучынды баштаган: «Бистиҥ одуда сен бийик ӱредӱ алатан баштапкы кижи. Ары ла очно ӱренеле, келер jайда той эдерис, катай сениҥ дипломыҥды jунуп ийерис». Алексей jӧпсинген, барып ӱредӱни божодор, оноҥ кайдаар ишке чыгарар, ол jаар кӧчӱп барар деп сананган. Уул ӱредӱге jӱре берерде, удабай Курман таай јеҥебисти келип, ойто такып уурдай берген эмтир. Кӧӧркийи уйалган ба, кандый, самара да бичибеген, айдынбаган да, оной ло jурт jуртап jаткылай берген.\nАлексей дезе, 1961 jылда АСХИ-ни божодоло, облисполкомго келип, бойыныҥ кӱӱниле Алтайдыҥ эҥ ыраак толугына ишке суранган! Улаганда специалисттер ол тушта ас болгоны уулдыҥ салымын аайлап салган. Калада Игнатий Васильевич Белеев деп кижиле таныжып, Саратанга келген. Мында колхозто баштап зоотехник, оноҥ баш экономист болуп ишмекчи jолын баштаган. 1968 jылда Калининниҥ адыла адалган колхозто ло Чибилӱде зоотехник, кийнинде «Улаганский» совхозто экономист болгон. 1977-1981 jылдарда Саратанда совхозтыҥ директоры. Алексей Сайгакович ыраак Алтайда јӱрӱп, иштеп, билелӱ, бала-баркалу јаткан. Одус jылга jуук jериме келбес те болгом деп куучындаарда, бир јанынаҥ меге кунукчылду болгон…\nАлексей Сайгакович бойы мени, ӧбӧкӧм аайынча, Jеен jестезиниҥ кызы деп бодоштырып, карузып јӱргенине быйанду арттым. Айла, мениҥ адам оныҥ эjезиле айрылыжып та каларда, кайда бирде туштаганда, тӧрӧӧнзижип туратанын, эjези jаан оорудаҥ улам калада jада каларда, сӧӧгин Кырлыкка экелгенин база куучындады. Эр кижиниҥ эреени экӱ дежетен, солун салымду, jаанаган сайын чыккан-ӧскӧн алтайына jаныксап јӱрген, jуу ӧйиниҥ балазы! Јӱрӱмниҥ jӱзи jӱс башка, салымныҥ jолы саҥ башка дегени бу эмес пе?\nАлексей бойы 1937 jылда Мӧндӱр-Соккон jуртта тодош сӧӧктӱ Сайгак Ороев ле Эмилчи Баина деп улустыҥ билезинде чыккан. Ороевтер jаан jурт улус болгон. Карындаштары Ӱрзе ле Федор jуулашкан, оноҥ шыркаладып, айылына jанып келип, Кырлыкта бала-баркалу болгон. Федор шыркалары чамылып эрте божогон, экинчи ийни бу ӧткӧн чактыҥ учкаары баркаларын чыдадып таскадала, јана берген. Кыс та балдар болгон, божогон аказыныҥ ӱйи Ороев ӧбӧкӧни оноҥ ары апарган, балдарлу да болгон, је ыраакта кижи эмди тӧрӧӧндӧримди таныбайдым, билбейдим деди. Ӱрзе аказыныҥ балдарын ончозын тоолоп берди, кезиктериниҥ айыл-jуртында да болгонын куучындады.\nАлексейдиҥ адазы Ада-Тӧрӧл учун Улу jууга барып, Ленинград фронтто 1942 jылдыҥ кыжында jеҥ jастанган. Энези кату jылдарда ооруп, jаан удабай база jада каларда, адазыныҥ сыйны, атту-чуулу аҥчы Екоков Кылык деп кижиниҥ эш-нӧкӧри, ӧскӱс уулды Улужай деп агаш-ташту jер jаар апарган. Бу бийик, тайга-ташту алтайда уулчак 1946 jылга jетире јӱрген. Ол jылдарда ондо кержактардыҥ jурттары, кыра салар, кышкыда аҥдап, фронтко алу, эт табыштырар артельдер болгон. Ыраак, jолы кату jерде улус jаткан, эр улузы jокко jуук jерде jеткерлӱ де болбайсын – качкындар, jерлик аҥ-куш, ӱлjи сас, кыш болзо кӱрттеп салган јолло — сок jаҥыс сууныҥ коолыла — Кырлыкка, Сугашка, Кӧксууга тӱжетен… Jай келзе, ӧркӧ, тазыл-тамыр таап, заготконторага терелер, эм ӧлӧҥдӧр табыштырар. Атка ла минер болзо, бугул, волокушка тартып, карган-тижеҥдерле теҥ-тай јӱрӱп, ишке таскаган. Кыш болзо, алты-jети ле jаш киреде jаҥыскан аҥ-кушка тузак тургузып, аҥныҥ тоҥ терелерин сойып, иштегем ле деп куучындаган.\nАҥчы Кылык ӧзӧккӧ тӱшсе, чаналу jӱрер дежер, атты не jободор, ого азыралды апарар ба, ӧскӧзин тӱжӱрер бе деп айдар. Кышкыда эт табыштырар jорык болзо, кержактарла биригеле тӱжӱрер, караванды Кӧксууга экелзе, оноҥ ары Кӱпчеген, Оҥдой ажыра Ойрот-Турага jетирер. Бу иште турушса, карган да болзо, ӧрӧкӧн бойы баштап апарар. Ол сок jаҥыс Ажанар деп атту уулду болгон, jуу ӧйинде он тӧрт jашту кижи. Бийскке jетире мал да айдаган, тылдыҥ ӧскӧ дӧ иштеринде турушкан. Мениҥ де санаама бу Ажанар деп кижи кирип туру. 90 jылдардыҥ ортозы киреде тустай берген, карыырдыҥ карыганча атту jортор, Jеҥӱниҥ кӱнинде митингте туружар, куучын да айдар ӧрӧкӧн болгон. Бу биледе тогус jашка кирген Алексейди Кырлыкта школго ол ло Кылык jестези экелген. Таай эjези Тедей ле jестези Jеен (мениҥ адам) эшке jаттыргызып, бойы кедери jӱре берген. Баштап тарый солун јӱрӱм Алексейге jарап турбай, бойыла кураа балдарла кожо ӱренип сала бербей!\nЧыдаган сайын jиит уул ӱренерин таштайдым, иштейдим деп айдынып баштаган, а мениҥ адам бойы бичикчи, ого ӱзеери фронтовик, председатель кижи уулла кату куучын ӧткӱрип, кайда кезедип-коркыдып, кайда мекелеп, баштамы школды, оноҥ jети классты божоттырган. ОНСШ-ка апарып, школдыҥ кийнинде jурчызын ойто городко 1959 jылда зооветтехникумга ӱредӱге кирзин деп ийген. Эмдигидий машиналар бар эмес, барып болбой шыралап та тургулаган, jе ӱренетен кӱӱн ал соккон! Адам керегинде ӧрӧкӧн кӧп куучындаган, ончозын ойгортпойын, jе јӱрӱмниҥ тӱс jолына тургусканы учун быйанду јӱргени меге иле болды. Мен Алексей Сайгаковичтиҥ jиит тужында соктырган сӱрин кӧрӱп, мындый кӱлӱк уулды колго тудары кӱч ле болгон деп санандым. Бу солун јӱрӱм, саҥ башка салым ӧткӧн кижи бир кыс, эки уул чыдаткан, jети баркалу, jеҥил-айак, эмди де атка минип, мал-ажын аjыктап, Чолушман ичинде jортып jӱрет.\nФОТОЈУРУКТАРДА: (сол јанынаҥ) А. С. Ороев, Раиса Семеновна ла Роберт Лукич Тазрановтор, экинчи рядта — Раиса Тадышева ла Ольга Кебенова (Јазулунаҥ); куча эмдеп отурганы.


Газет-журналдарга бичидиш — каруулу иш - altaicholmon\n—Айсулу Александровна, бойыҥ керегинде куучындап берзеҥ?\n—Чыккан-ӧскӧн јерим Кызыл-Таш. Ада-энем Кызыл-Таш јуртта школдо иштегилейт: энем Альбина Николаевна баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи, адам Александр Садунович јазалду иштерде. Биледе бис ӱч бала, мен јааны, эки карындажым бар. Айыл-јуртту, эш-нӧкӧримиҥ ады Эпчил, ӱч уул чыдадып јадыс.\n—Сен почтаныҥ ижине кайда ӱренгеҥ?\n—Школдыҥ кийнинеҥ Маймада СПТУ-ны божодоло, оноҥ Новосибирск калада СибГУТИ-ниҥ колледжинде ӱренгем. Кийнинеҥ бийик ӱредӱ алар амадула институттка кирип, једимдӱ божодоло, иштеп баштаганымнаҥ ала туй ла 12 јыл болды. 2009 јылда Кош-Агаш аймактыҥ почтазына ишке киреле, оноҥ ло бери почтада иштейдим.\n—Јиит улус бир јерде узак иштебей, бийик ишјалду ӧскӧ иштер бедирейт. Сеге иштеп јаткан ижиҥ јарайт па?\n—Кош-Агаш аймактыҥ почтазыныҥ јааны Марина Николаевна Болтокова иш-тошты билгир башкарат. Ишмекчи јолымды нак ла болушчаҥ ӧмӧликте баштагам, байла, оныҥ учун бир јерде ондый узак иштеп јатканым бу. Бис бой-бойысты оҥдожып јадыс, иш јилбилӱ, јаантайын улусла кожо колбуда. Мен баштап тегин ле оператор болгом. Оноҥ иштиҥ учуры бийиктеп, акча-манатла иштеп баштагам.\n—Ӧмӧликте база јииттер бар ба?\n—Јиит улус кӧп эмес. Бис јииттерди ишке кычырып јадыс, је олор бир ле эмеш иштейле, јӱре берет. Јаан јашту улус кӧп, олор ӱренгени ле аайынча иштегилеп јат. Ачыгынча айтса, кезик јиит улуста тыҥ иштеер кӱӱн јок ошкош, оноҥ бисте ишјалдыҥ кеми андый ла бийик эмес.\n—Газет-журналдарга бичидиш јанынаҥ айалга јербойында кандый?\n—Почтаныҥ ижинде газет-журналдарга бичидетени каруулу иш ине. Оныҥ учун бис кажы ла кижиле иштеп, јетирип јадыс. Је улус башка-башка, аргалары да кажызыныҥ ла башка. Кезик улус оҥдоп јат, кезигиниҥ оҥдоор аайы јок. Је бис бичидиштиҥ ӧйинде кӱчис јеткенче эрчимдӱ иштейдис. Газетке бичидерге турган улус бойлоры база сурап угат. Анчада ла айылдаҥ чыкпай отурган јаан улус солундарды газеттеҥ кычырат, оныҥ учун олор газетти эҥ ле тыҥ сакып јат.\n—Слердиҥ почтада канча почтальон иштейт? Олорды јилбиркедерге кандый иш ӧткӱрилет?\n—Аймакта 7 почтальон иштейт, онойдо ок бистиҥ јеткилдежиске мындый јурттар база кирип јат: Тожоҥты, Кӧкӧрӱ, Чаган-Узун, Телеҥит-Сортогой, Белтир. Почтаны тартып јадыс, техникабыстыҥ айалгазы кем јок.\nАлдында јылдарда мен иштеп келип турарымда, почтальондорды јилбиркедер амадула кандый ла кӧрӱлер ӧткӱрилетен. Бойыстыҥ организациябыстыҥ ортозында алза, бис Оҥдой аймакка јӱзӱн-башка кӧдӱриҥилер ӧткӱретенис. Је оноҥ пандемияла колбой андый иш ӧткӱрилбей барган. Мынаҥ ары айалга оҥдолзо, бу иш улалар деп иженедим.\n—Айсулу Александровна, Слерге јаан быйан, билегерге ырыс кӱӱнзейдим.


Ӧзӧгисти ӧртӧгӧн Афганистан - altaicholmon\nJерлеш уулдар черӱге барып турарда, ончозы јиит, омок ло капшуун улус болгон. Эмди олор баштары буурайып калган јаан улус. Афганистанныҥ јеринеҥ бистиҥ черӱни чыгарганынаҥ бери туку одус јылга јууктап калган ине. Jе черӱчил-интернационалисттердиҥ јуучыл керектери ундылбаган. Калапту јууларда алган шыркалар эмди де сыстажып јат. Олор Кабулда, Баграмда, Джелалабадта, Кандагарда ла ӧскӧ дӧ јерлерде болгон јуу-согуштарды, черӱчил нӧкӧрлӧрди јаантайын эске алындырат.\nАлександр Пустогачев 1968 јылда сыгын айдыҥ 2-чи кӱнинде чыккан. Оныҥ сӧӧги кызыл кӧс. Саша кӧп балдарлу биледе ӧскӧн. Ол биледе алтынчы бала болуп чыдаган. Энези Степанида Кузьмовна Сумачакованыҥ (Санженакова) сӧӧги телвец. Адазы Михаил Михайлович Пустогачевтиҥ сӧӧги дезе кызыл кӧс (кӧдӧм). Олор экӱ он бала азырап чыдаткандар. Степанида Кузьмовна бойыныҥ ӧйинде «Эне-герой» деп медальла кайралдаткан. Михаил Михайлович дезе бастыра ла јӱрӱминде агаш белетеер иштерде иштеген. Ол аҥдаарын ла балыктаарын база сӱӱген.\nСаша 1975 јылда Курмач-Байголдо школго баштапкы класска барган. 1983 јылда сегис классты божодып, Горно-Алтайскта 28-чи таҥмалу профтехучилищеге ӱредӱге кирген. 1987 јылда ӱредӱзин божодордо, оны черӱге алгандар. Черӱдеги службазын Туркменияда баштаган. Мынаҥ оны Афганистан јаар ийгендер. Ак-чек ле турумкай кӱӱндӱ јиит уул черӱде старшинага јетире ӧскӧн. Ол бронетранспорттердыҥ расчедыныҥ командири болгон. А. Пустогачев Афганистанда јуучыл-интернационалисттиҥ молјулу керегин 1987 јылдыҥ кӱчӱрген айынаҥ ала 1989 јылдыҥ чаган айына јетире бӱдӱрип, чыккан-ӧскӧн јерине эзен-амыр јанып келген.\nЧерӱниҥ кийнинде ол озо баштап милицияда иштеген. Кийнинде лесник те болорго келишкен. 1990 јылда Алла Двоеглазова деп кысла биригип, айыл-јурт тӧзӧгӧн. Олор экӱ јирме јети јылга чыгара эптӱ-јӧптӱ јуртап, тӧрт бала азырап чыдаткандар. Озо Таня деп кызы чыккан. Баштапкы кыстыҥ кийнинде Женя, Коля ла Ксения деп балдар чыккан. Олордыҥ билези јаан ла јарык туралу. Саша бойы јобош кылык-јаҥду кижи. Ол эш-барааны Аллала экӱ Костя ла Ира деп баркаларлу. Билениҥ јааны Афганистанда јуучыл-интернационалисттиҥ молјулу керегин бӱдӱргени учун кӧп тоолу медальдарла кайралдаткан.\nОлег Майманов 1967 јылда кандык айдыҥ 22-чи кӱнинде Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Катанду јуртында кӧп балдарлу биледе чыккан. Сӧӧги — майман. Энези Александра Казрашевна Майманова, адазы Иван Фадеевич Ташкинов деп улус болор. Олор бастыра јӱрӱмине кой-малда иштегендер. Олегтиҥ адазы оору-јоболдоҥ улам эрте јада калган. Александра Казрашевна тӧрт балазын јаҥыскан азырап чыдаткан. Олегке энезине болужып, туку ла кичинек туштаҥ ала иштеерге келишкен. Амурдыҥ орто ӱредӱлӱ школында ӱренип, он классты божоткон. Школдыҥ кийнинде Кӧксуу-Оозындагы совхозтыҥ Кастактудагы фермазында койчы болуп иштеген.\nОлегти 1985 јылда черӱге алгандар. Алты айдыҥ туркунына Ашхабадта ӱредӱлӱ подразделениеде јуучыл белетениш ӧткӧн. Кичӱ командирлердиҥ курстарын једимдӱ божоткон кийнинде алтай уулга кичӱ сержанттыҥ званиезин бергендер. Бу ла јылдыҥ ӱлӱрген айында оны Афганистанныҥ Баграм калазына аткаргандар. Мында ол адучылардыҥ бӧлӱгиниҥ командирине кӧстӧлгӧн. 1986 јылдыҥ кӱчӱрген айында болгон јуу-согуштардыҥ бирӱзинде ол кӧзине шыркалаткан. Кочкор айда дезе душмандардыҥ огы оныҥ јардына тийген. Кыска ӧйгӧ эки шырка алган јуучыл-интернационалистти Ташкентке јетирип, госпитальда эмдегендер. Jазылган кийнинде, јалтанбас јуучыл кичӱ тӧрӧлине кайра јанган.\n1993 јылда Олег Ольга деп кысла биле тӧзӧгӧн. Эмди олор 25 јылдыҥ туркунына эптӱ-јӧптӱ јуртап јадылар. Маймановтор Ирина ла Наталья деп кыстарлу, Кирилл, Тимур, Камила ла Регина деп баркаларлу. Олег јербойыныҥ школыныҥ ӱренчиктериле јаантайын туштажат. Балдарга Афганистанда јуучыл-интернационалисттиҥ керегин канайда бӱдӱргени керегинде куучындайт. Jууныҥ јалаҥдарында јеҥ јастанып јыгылган нӧкӧрлӧри керегинде эске алынат. Олег бойы алтай кожоҥдор кожоҥдоорго сӱӱп јат. Олорды угарга сӱрекей јилбилӱ. Ол Курмач-Байголдо база јаҥы тура тудуп алган. Мал-аш тудуп, бала-барказын чыдадат. О. Майманов «Jуучыл-интернационалист» деп юбилейлик медальла, кӧп тоолу Кӱндӱлӱ грамоталарла, «Кызыл Чолмон» орденле кайралдаткан.\nБаза бир јуучыл-интернационалист Вячеслав Бачетков 1967 јылдыҥ тулаан айыныҥ 24-чи кӱнинде Турачак аймактыҥ Суранаш јуртында чыккан. Слава биледе бежинчи бала болуп ӧскӧн. Энезиниҥ ады-јолы Марыс Каныковна. Ол јети балазын јаҥыскан чыдаткан. 86 јашту ӧрӧкӧн эмди де јеҥил айак јӱрӱп јат.\nJобош ло иштеҥкей кылык-јаҥду Слава оогоштоҥ ло ала энезиниҥ јанында јӱрӱп, ого айылдыҥ бастыра иштерин бӱдӱрерге болушкан. Слава 4-чи класска јетире Суранаштыҥ школында, 5-чи класстаҥ ала дезе Курмач-Байголдыҥ школында ӱренген. 1982 јылда школды божодып, совхозто иштеген. 1985 јылда черӱге барып, јуучыл службазын Афганистанныҥ јеринде ӧткӧн. Jуу-согуштардыҥ бирӱзинде контузия алган. Олјого кирген. Оноҥ уштылып чыккан. Бу јуучыл-интернационалист узак ӧйдиҥ туркунына госпитальда јадып эмденген. Jе бастыра јӱрӱмине кенек болуп арткан.\nБалдарды сӱӱр, јалакай ла кокырчы кижи болгон. Вячеслав Бачетков 2012 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 27-чи кӱнинде 45 јаштуда ак-јарыктаҥ јӱре берген. Вячеслав бистиҥ санаабыста омок-јимек ле ачык-јарык кӱӱндӱ кижи болуп арткан. Бойыныҥ ӧйинде оныҥ тӧжине јуучыл-интернационалисттиҥ юбилейлик медальдары база тагылган.


Не керегинде сӱӱнчилӱ јар? | Сӱӱнчилӱ јар\n1. Кудайдыҥ сӱӱнчилӱ јары не керегинде?\nКудай бисти ырысту болзын деп кӱӱнзеп јат. Сӱӱштеҥ улам ол биске јерди ле јердеги ончо немени јайаган. Удабас Кудай улуска јакшы јӱрӱм берер, ол тушта јердиҥ ӱстинде кыйын-шыра болбос. (Иеремия 29:11 кычырыгар.)\nКижиниҥ бир де башкарузы базынышты, оору-јоболды ла ӧлӱмди јоголтып болбогон. Је јакшы солун бар: Кудай удабас ла бастыра башкарулардыҥ ордына бойыныҥ башкарузын тургузар. Ол тушта ончо улус амыр-энчӱ јадар ла су-кадык болор. (Ачылта 21:3, 4; Даниил 2:44 кычырыгар.)\n2. Бу јар нениҥ учун јаан учурлу?\nКудай јерди калју-казыр улустаҥ арутабаганча, кыйын-шыра токтобос (Софония 2:3). Је бу ӧй качан болор? Бӱгӱнги телекейде болуп турган ончо неме, Кудайдыҥ Сӧзинде озолондыра айдылып калган. Айдарда, Кудай удабас ла јерди јаманнаҥ арутап баштаар деп, јердеги айалга јарт кӧргӱзип јат. (2 Тимофейге 3:1—5 кычырыгар.)\n3. Биске нени эдер керек?\nАгару Бичикти сӱӱштӱ аданыҥ бойыныҥ балдарына бичиген самаразына тӱҥейлеерге јараар. Оныҥ учун биске бу бичиктеҥ Кудай керегинде билгирлер алар керек. Бу бичикте эмди ле бойысты тӱзединип, келер ӧйдӧ јерде ӱргӱлјиге јӱрерге нени эдери керегинде айдылат. Слердиҥ Агару Бичикти ӱренип турганаар кезик улуска јарабас болор. Је Кудай биске ӱргӱлјиге јӱретен арга берип турарда, оныҥ сӧзин ӱренерге, биске кем де чаптыгын јетирбезин. (Укаа сӧстӧр 29:25; Ачылта 14:6, 7 кычырыгар.)\nАгару Бичик бастыра јердиҥ ӱстинде миллион тоолу улуска јӱрӱмниҥ эҥ ле учурлу сурактарыныҥ карууларын таап аларга болужат. Слерге ол база болушсын деп кӱӱнзейдеер бе?\nӰлежер Ӱлежер Не керегинде сӱӱнчилӱ јар?\nfg 1 ур. 3 б.


Jолдордогы болуш - altaicholmon\nКалганчы кӱндерде тӱбекке тӱшкен ӱч шоферго болуш јетирерге келишти: Майма, Оҥдой ло Чой аймактарда деп, МЧС-тыҥ пресс-службазы јетирет. Темдектезе, Оҥдой аймакта Jоло јурттаҥ 10 километр ыраакта аш-курсак тартып алган кӧлӱк тайкылып, јолдоҥ чыгала, туруп калган. Ого Jоло јурттыҥ ӧрт ӧчӱреечи постыныҥ ишчилери болушкан. «Газельди» јолго чыгарган кийнинде ол јол-јорыгын оноҥ ары улалткан.\nЧой аймакта автомобили јолдо ӱрелген туристтерге болужарга келишти. Чойдыҥ ӧрт ӧчӱреечилери ӱрелген кӧлӱкти сӱӱртейле, јылу гаражына јетирген, туристтердиҥ бойын ӧрт ӧчӱреечи частьта јылыткан.


Јолдордыҥ сурагы — элбеде ајаруда - altaicholmon\nЈолдордыҥ сурагы — элбеде ајаруда\n«Јеткер јок ло чыҥдый јолдор» деген нацӱлекерди бӱдӱрерге быјыл Алтай Республикада ончо бюджеттердиҥ кеминеҥ 728,4 млн салковой акча чыгарылып јат. Ол тоодо федерал бюджеттеҥ 689,4 млн салковой. Бу акчага узуны 86,95 км јолдор јазалар. Олордыҥ 78,03 км — тергеелик учурлу јол-трасса, артканы — јербойыныҥ јолдоры. Чыныкташту иштер тергеелик учурлу 11 јерде ле Горно-Алтайсктыҥ агломерациязыныҥ 15 јеринде — Горно-Алтайсктыҥ ла Майманыҥ јолдорында ӧдӧр.\nБийск–Турачак–Ӱстиги-Бийск деген јолдыҥ 10,853 километри, Шабалин–Јекјиек јолдыҥ 10,2 километри, Шабалин–Каспа јолдыҥ 4 километри, Паспаул–Каракокшо–Красносельск јолдыҥ узуны 7,413 км, Усть-Сема–Чамал–Куюс јолдыҥ — 2 км, Платово–Подгорный јолдыҥ — 3,4, Платово јуртка јетире 1,2 км, Ӱзнези–Бешпелтир — 8,8 км јол, Турачак–Кемеровский областьтыҥ гран-кыйузы — 1 км. Онойдо ок Талду—Тӱҥӱр јолго јетире 1,345 км јол јазалары темдектелет (ар-бӱткенниҥ «Белуха» паркы).\nГорно-Алтайсктыҥ ла Майманыҥ узуны 8 километр јолдоры ээжи-некелтелерге келиштире јазалар.\n2019 јылда нацӱлекерге каланыҥ Ленинниҥ, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ, Э. Палкинниҥ, Промышленный, Строитель-дердиҥ, Октябрьский, Улагашевтиҥ, Советский оромдоры кирген. Онойдо ок Чаптыновтыҥ, Пушкаревтыҥ, Б. Головинниҥ, Маяковскийдиҥ оромдоры бӱткӱлинче јазалар, Коммунистический проспект ле Г. Чорос-Гуркинниҥ оромы ортодо јолдор ээжи-некелтелерге келиштире јазалар (Чорос-Гуркинниҥ оромында 35-чи тураныҥ јанында ла Коммунистический проспектте 23-чи тураныҥ јанында).\nКалада проспект ле Чорос-Гуркинниҥ оромы ортодо Пенсионный фонд ло типография јанында јолдордо чыныкташту иштер тӱгенерге једип калган. Ончо јолдордо иштер ӱлӱрген айда тӱгенер. 2024 јылга јетире каланыҥ 150 километрдеҥ узун јолдоры јазалар.\nКезик јолдордо иштерди АР-дыҥ удурумга башчызы О. Хорохордин шиҥдеп кӧргӧн лӧ графиктеҥ артып тургандарын тӱргендетсин деп јакарган.\nЧыныкташту иштер ӧткӱрерге объекттер талдаары эл-јонныҥ шӱӱлтелеринеҥ база камаанду болгон. Онойып, Маймада аҥылу ајару Советский оромго эдилген. Ондо узуны 1,5 километр јолды эки јылдыҥ туркунына јазаары темдектелген болгон, је бу иштерди 1 ле јылдыҥ туркунына эдип чыгар деген шӱӱлте эдилген.\nМайма аймакта ӱлекер аайынча иштер онойдо ок база эки јерде ӧткӱрилет — ол Чуйдыҥ јолынаҥ Платово јурттыҥ јанында кӱрге јетире 1,2 км ле Платоводоҥ ала Подгорный јуртка јетире 3,4 км јол. Бу јерлерде иштердиҥ кӧп сабазы бӱдӱп калган, ондо јӱк јолдогы темдектер эдер иштер артты.\nКелер јылда нацӱлекер кеминде, озолодо јетирӱлерле, 189 млн салковой чыгарылар ла ол Бӱлӱлӱниҥ јанында узуны 8 км Кызыл-Ӧзӧк—Александровка—Урлу-Аспак јолды јазаарына ууламјылалар.\nШабалин аймакта нацӱлекер аайынча Шабалин—Јекјиек, Шабалин—Каспа деген јолдор јазалат.\nУлаган аймакта јӱк 2019 ла 2020 јылдарда узуны 180 км јолдордо чыныкташту иштер ӧткӱрилер. Темдектезе, Акташ–Улаган деген јолго бӱткӱлинче асфальт салылар. Онойдо ок Балыктујул–Балыкчы ла Улаган–Саратан јолдордыҥ 23 км узуны јазалар.\n«Јеткер јок ло чыҥдый јолдор» деген нацӱлекер аайынча Кош-Агаш аймакта бу ла јылда Кош-Агач–Јазатыр јолды јазаары башталып јат. 2020 јылдаҥ ала 2024 јылга јетире Кош-Агач–Телеҥит-Сортогой, Ортолык–Белтир јолдор, Жана-Аул, Кӧкӧрӱ, Мукур-Таркаты, Тӧбӧлӧр јурттарга кирер јууктай јолдор јазалары темдектелет. Ӱзе јаба 500 млн салковой акча чыгарылар.\nАР-дыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин муниципал форумда јолдор керегинде сурактарга каруу берип турала, Оҥдой аймакта јаҥы асфальт салынып, Јабаган—Туйакту ууламјылу јол јазалар, онойдо ок Јоло—Кайырлык, Каракол—Кулады, Кеҥи—Буландык јолдор, Оҥдой, Ӧлӧтӱ, Јаан Јаламан јурттарга кирген јууктай јолдор јазалар деп јартаган. Бу иштерди 2024 јылга јетпей бӱдӱрип салар. 2019-2020 јылдарда Чуйдыҥ јолынаҥ ала Инеген јуртка јетире јол тудары пландалат.\nНацӱлекер аайынча чыныкташту иштер бӱдӱрер тооломго Кан-Оозы–Коргон јол кийдирилген. «Кан-Оозы аймакта јолдор јанынаҥ сурак, чындап та, курч сурак эмтир. Мен оны бойым билип алдым. Јуук јылдарда мында јаан тудум ла чыныкташту иштер башталар. Нацӱлекер кеминде јӱк Кан-Оозы аймакка чыгарылып јаткан 2 млрд салковой акчага ӱзеери республикан бюджеттеҥ быјыл јербойындагы учурлу јолдорды јазаарына 3 млн салковой чыгарылар» — деп, О. Хорохордин темдектеди.\nТӧрт јылдыҥ туркунына Јабаган—Туйакту, Чаргы—Беш-Ӧзӧк—Кан-Оозы—Талду—Карагай ла онойдо ок Кан-Оозы—Солонешное јолдор ээжи-некелтелерге келиштире јазалар.\nТурачак аймакта узуны 12 км эки бӧлӱк јолды јазаары темдектелген. Олордыҥ 11 километри — ол Турачак—Ӱстиги-Бийск јол.\nОндо јаҥы асфальтобетон салылар. Иштер бӱткен кийнинде бу јол ончо некелтелерге келижип турар учурлу, ол тоодо тӱс болгоныла (нацӱлекер аайынча бу некелте эҥ учурлузы болуп јат).\nСаду-аукционды «Шебалинское ДРСУ» деп республикан тӧзӧлмӧ ойноп алган. Тургуза ӧйдӧ иштер јаан соҥдошту ӧдӱп турган. «Тӱргендебезе, иштер јӱк кӱчӱрген айда бӱдер, ай-кӱнниҥ айалгалары коомой болзо, ол быјыл да бӱтпес» — деп, иштердиҥ аайын кӧрӱп, О. Хорохордин ајарды. Удурумга башчыныҥ айтканыла, подрядчик ишти ӧйинде бӱдӱрерге ончо керектӱ немени эдип турганы билдирбей јат.\n«Мындый болбос учурлу. Мен бу ла јуук ӧйдӧ графикке кийдирерге объектте иштерди эрчимдетсин, ӱзеери улус, техника алдыртсын деп јакыгам. Ичкери алтамдар эдилбезе, иштиҥ аайы тӱргендебезе, подрядчик оноҥ до ары графикти бузуп турган деп јарталза, јӧптӧжӱни токтодып, оны ижин јакшы бӱдӱрбей тургандардыҥ тоозына кийдирип саларыс, ондый болзо, бу подрядчик келер ӧйдӧ садуларда туружып болбос» — деп, Олег Хорохордин темдектеди.\nОнойдо ок удурумга башчыныҥ айтканыла, Турачак аймакта јаткандардыҥ сураганыла «Горно-Алтайавтодор» башкарту Турачак ла Дмитриевка јурттардыҥ ортозында 17 километрдеҥ узун јолго ӱлекер документация белетеген.\n«Быјыл эки километрдеҥ ас эмес јол јазаарын пландап турубыс, артканын келер јылда эдерис. Јолдыҥ бу ӱзӱгинде асфальтобетон салылар» — деп, О. Хорохордин јетирди.\nАлтай Республиканыҥ јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱмине учурлалган јуунда турушкан РФ-тыҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министри М. Орешкин нацӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрери јанынаҥ тергееге сурак јок болгонын айтты.\nОнойдо ок 2022 јылга јетире Туулу Алтай ичиле ӧткӧн Чуйдыҥ јолыныҥ ӱстинде кады јарандырылар. Кош-Аймакта Кӧкӧрӱ јурттыҥ јанында Чуйдыҥ јолыныҥ 37 км узуны чыныкталат. Ондо ишчилер јаҥы технологияларды тузаланат. Јаҥыртылган јол ӱлӱрген айда тузаланышка табыштырылар. Јаҥы технологиялар, јаҥжыгып калганына кӧрӧ, јеҥил ле экологияга каршузы ас.\nЧуйдыҥ јолы республика ичиле 540 километрге чӧйилет. Быјыл оныҥ 86-зын јаҥыртар.


27.07.2021 - altaicholmon\nЭэчий микрорайон газка кӧчӧт\nЈаан изӱ айдыҥ 23-чи кӱнинде Федерация Совединиҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы, «Единая Россия» партияныҥ Генсовединиҥ качызы Андрей Турчак Алтай Республикага јол-јорыкла келип\nРоссияндар кандый тилле куучындажат?\nРоссияныҥ эл-јоны 170-неҥ кӧп тилдер билер. Улус кӧп куучындажып турган орус тилди ээчиде экинчи јерде — английский тил. Је ороонныҥ эл-јоны бойыныҥ национальный тилдерин кандый кеминде билер? Эл-јонныҥ тооалыжы олорды корулаарында канайда болужар?\nЈетирӱлер эл-јонго ачык болор\nРоссияда статистика эл-јонго, алдындазына кӧрӧ, ачык болор. Јаҥы јӧптӧр лӧ пландар керегинде јетирӱлер РФ-тыҥ башкарузыныҥ, Чоттоор палатазыныҥ, Казначействозыныҥ ла Росстаттыҥ чыгартулу улузыныҥ «Россияда ачык јетирӱлер. Јаҥы ууламјылар ла керектер» деп пресс-конференциязында эдилген.\nБатрактаҥ – СССР-дыҥ депутадына јетире\nКелер јылда Горно-Алтайский автоном область окылу тӧзӧлгӧниниҥ 100 јылдыгы темдектелер. Областьтыҥ депутаттарыныҥ Соведин башкарган улусты ајарып кӧргӧжин, олордыҥ ортодо Горно-Алтайский облисполкомныҥ 1948 јылдаҥ ала 1959 јылга јетире башкараачызы болгон Иван ТУХТУБАЕВ бар.\nШукшинге учурлалган учурлу байрам\nАлтай крайда Сросткиде «Шукшинниҥ байрамына—45» деп адалган кӧрӱ ачылды.\nАлтайыныҥ јерин мӧҥкӱзине салдым…\nМениҥ адам Андрей Андреевич Анчибаев 1910 јылда Кан-Оозы аймактыҥ Экинур јуртында чыккан. Олор ӱч карындаш: аказы — Јытан, сыйны — Тогун ла адам. Јытан аказы 1903 јылдыҥ, сыйны 1915 јылдыҥ улузы.\n«Таадамга Јеҥӱ учун» ӱргӱлјик эзем\nУлу Јеҥӱниҥ 76 јылдыгында Тӧрӧли, балдарыныҥ ла баркаларыныҥ келер ӧйи учун јӱрӱмин берген таадаларыс керегинде айдар кӱӱним бар. Анайда ок сурузы јок јылыйган ла айлына эзен јанып келген улус керегинде.\nБайлыкты чеберлеер таҥынаҥ фонд болор\nБу јуукта Эрмитажтыҥ аҥылу ӱредӱлӱ ишчилери тергеениҥ Эл музейине ишмекчи јол-јорыкла келип јӱрдилер.\nЭҥ саҥ башка Олимпий ойындар\nЈаан изӱ айдыҥ 23-чи кӱнинде Японияныҥ тӧс калазы Токиодо ачылган XXXIII јайгы Олимпий ле келер ӧйдӧги Паралимпий ойындар спорттыҥ маргаандарыныҥ тӱӱкизинде «эҥ саҥ башка» ойындар деп адалат.\nЈаргычылардыҥ X текшироссиялык съездине учурлай\nОроонныҥ јаргы системазына јаан учурлу керекке — Јаргычылардыҥ X текшироссиялык съездине учурлай Алтай Республиканыҥ јаргычыларыныҥ биригӱзиниҥ чыгартулу улузы чибилердиҥ чаалдарын отургыскан.


Июнь 2018 - altaicholmon\nJӱрӱмниҥ баштапкы јаан ажузына чыккан\nГосэкзамендер табыштырар изӱ ӧй ӧткӧн. Школды божоткондордыҥ калганчы балы база айас, изӱ кӱнге келишти. Калабыстыҥ тӧс тепсеҥи јаркынду, јараш кийинген балдарла, ада-энелерле, ӱредӱчилерле, нӧкӧрлӧрлӧ 17 саат киреде толо берди.\nJаргы департаменттиҥ башкартузына — 20 јыл\nJаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинде Jаргы департаменттиҥ Алтай Республикада башкартузы тӧзӧлгӧниниҥ 20 јылдыгы толуп јат. Бу тӧзӧлмӧниҥ ӧткӧн ӧйгӧ ӧдӱп келген јолы ла бӱгӱнги ижи керегинде Jаргы департаментиниҥ башкартузыныҥ јааны, РФ-тыҥ юстициязыныҥ 3-чи классту государстволык советниги Р. П. Нонуков куучындайт.\nАргымактыҥ маҥы — ат јарыш спортто\nКажы ла Эл Ойында улус бу байрамды оноҥ ары јарандырарга албаданат. Байрам албатыга јараган, эл-јон оны сӱӱйт. Мен баштапкы Эл Ойындарла колбулу болгон керек-јарактардыҥ кезиги канайда ӧткӧни керегинде эске алынып, бичип ийерге турум.\nБашкаруныҥ чазы: ӧрт болдыртпазыныҥ сурактары\nКичӱ изӱ айдыҥ 19-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ Эл Курултайында спикер Владимир Тюлентинниҥ башкарганыла башкаруныҥ чазы ӧткӧн.\nJаш тужыныҥ элестерин сыйлаачы…\n«Юность» деген турбаза — каланаҥ барып јатса, Майма аймакта Суску јурттаҥ эки километр ыраакта, Кадынныҥ јарадында. Бу бистиҥ тергеебистиҥ улус амыраарыныҥ базаларыныҥ бирӱзи, ол 1957 јылда ачылган.\nJолдордо јеткер болдыртпазы — ӧмӧ-јӧмӧ иш\nАлтай Республиканыҥ прокуратуразы кичӱ изӱ айдыҥ 19-чы кӱнинде «Jолдордо јеткерлӱ учуралдар болдыртпазы — албатыга јеткер болдыртпазыныҥ бӧлӱги» деген суракла 4-чи ачык форумын ӧткӱрди.\nӰренчиктер тӧрӧл тилин ӱренген де, ӱренер де\nАР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ коллегиязыныҥ јууны Горно-Алтайскта кичӱ изӱ айдыҥ 21-чи кӱнинде ӧтти. Jуунда АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева, ӱредӱ ле билим аайынча министр Алексей Бондаренко, министрдиҥ баштапкы ордынчызы Ольга Болтошева, муниципал органдардыҥ ӱредӱ аайынча бӧлӱктериниҥ башкараачылары, ӱредӱлик учреждениелердиҥ јаандары турушты.\nАјару ла килемји театрдыҥ ишчилерине\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ јаан залында тоолу кӱндер кайра Россия Федерацияныҥ Театрдыҥ ишчилериниҥ биригӱзиниҥ Алтайдагы бӧлӱгиниҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 15 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥи ӧтти. Кӧдӱриҥиниҥ туружаачыларын Россия Федерацияныҥ Театрдыҥ ишчилериниҥ биригӱзиниҥ (СТД) Алтайдагы бӧлӱгиниҥ бу ӧйдиҥ туркунына бӱдӱрген ижиниҥ турултазыла, једимдериле, онойдо ок јуук ӧйдӧ темдектелген ижиле оныҥ јааны Светлана Тарбанакова элбеде таныштырды.\nКалыгы уулдарын ундыбас…\nКан-Чарас ичиниҥ Экинур јуртында чыккан-ӧскӧн јайалталу јерлештеристиҥ ортозында јарлу бичиичи Jыбаш Бӧрӱкович Каинчин ле журналист Василий Айачинович Тоенов аҥылу јерде туруп јат. Бу улустыҥ ады-јолы республика да, ороон до кеминде јарлу, танылу. Олор тегин ле колхозчы улустыҥ билелеринде чыккан. Эзен-амыр јӱрген болзо, јерлештериске быјыл 80 јаш толор эди.\nБычкак бӧрӱктеҥ ала наадайларга јетире…\nӦткӧн неделеде ГАГУ-ныҥ алтаистика ла тӱркология факультеди алтай калыктыҥ кеп-кийимдерин, ойынчыктарын ла јарангыштарын эдерине, кӧктӧӧрине ӱредӱлер тӧзӧп ӧткӱрди. Бу ӱредӱлер Алтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм, Алтай Республиканыҥ туризмди ле аргачылыкты ӧскӱрери аайынча тӧс јериниҥ јӧмӧлтӧзиле ӧткӧн.


23.09.2020 - altaicholmon\nИш — кижиниҥ ырызы\nТергеебисте jедимдÿ иштÿ билелер кöп. Кажызы ла керегинде jылу сöстöрди айдып, мактап бичиир санаа бар. «Иш – кижиниҥ ырызы», ол эмезе «Иш кижини кöдÿрер», «Кижини иш jарандырар» деп кеп сöстöр тегиндÿ айдылбаган эмей.\nЈаламанныҥ кырларында эчки кабырган акам\nАлтай албаты, озодо чактаҥ бӱткени болбой, чыккан-ӧскӧн Алтайын таштап барбазы кайкамчылу. Кайда ла јӱрзе, јӱрегине кару јери, мал кабырган ӧзӧктӧри, аҥдап-куштап баскан агаш-ташту сындары, кандый да изӱ кӱнде соок, таштары кӧрӱнип јадар тоҥмок суузы,\nСӱрее-чӧптиҥ јерин јаҥыртар некелте эдилген\nЈаргы Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ некелтезиле Майма аймактыҥ администрациязын аймактагы коммунал кату сӱрее-чӧптиҥ (ТКО) полигонында бар бузуштарды јоголтсын деп јӧптӧгӧн.\nКӱски кӱн кышты азыраар ол эмезе…\nКичӱ изӱ айдыҥ учынаҥ ла ала тергеебистиҥ јалаҥдарында малга азырал белетеер иш кидим ӧткӧн. Республиканыҥ аймактарында ӧлӧҥ ижи башка-башка ӧйдӧ башталып турганы ар-бӱткендик айалгалары башка болгоныла колбулу.\nАлтай тил ле оны ӧскӱрери, байла, эҥ ле курч деген сурактардыҥ бирӱзи. Ол јанынаҥ муҥдар тоолу јуундар да, туштажулар да ӧткӧн, эмди де ӧдӧт. Је айалга ичкери тыҥ ла јылбайт. Бу ла јуукта алтай тилдиҥ Соведи ӧтти.\nӦмӧ-јӧмӧ иштеериниҥ сурактары шӱӱжилген\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ле «Газпромбанк» АО-ныҥ баштапкы вице-президенти Наталья Третьяк тергеениҥ башкарузында ӧткӧн јуун ӧйинде «Газпромбанк» ла Алтай Республиканыҥ башкарузы ортодо ӧмӧ-јӧмӧ иш јанынаҥ сурактарды шӱӱжип кӧргӧн.\nТергееде «Макарьевский кычырыштар» ӧткӧн\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин сыгын айдыҥ 18-чи кӱнинде «Макарьевский кычырыштар» деген албатылар ортодо XV билим конференцияда турушты.\n«Ӱйелердиҥ эстафетазыныҥ» туружаачыларыла туштажу\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Экинчи телекейлик јуу божогоныныҥ 75 јылдыгына учурлалган «Ӱйелердиҥ эстафетазы» деген текшироссиялык форумныҥ туружаачыларыла тушташкан.\nЈеҥӱниҥ паркында кереес ачылган\nСыгын айдыҥ 18-чи кӱнинде Горно-Алтайскта Јеҥӱниҥ паркында кӧдӱриҥилӱ айалгада амыр-энчӱ ӧйдӧ Советский Союзтыҥ ла Россия Федерацияныҥ башка-башка јерлеринде, ӧскӧ дӧ јерлерде болгон јуу-согуштарда туружып, јеҥ јастанып јыгылган јуучыл јерлештерге учурлай кереес тургузылган.\n«Мен башкарбазам, батальонды кем башкарар»\nМеге јӱрӱмимде окылу юрист ӱредӱзи јок ӱч юристле иштеерге келишкен. Баштапкызы Николай Васильевич Косинцев, мениҥ шеф-таскадаачым. Ол крайда бир районныҥ прокуроры болгон. Бистиҥ областька кӧчӱп келеле, 11 јыл областьтыҥ прокуроры, 5 јыл Горно-Алтайск каланыҥ прокуроры болгон.


Ӱнберишке јетире 15 кӱн артты - altaicholmon\nӰнберишке јетире 15 кӱн артты\nОроонныҥ президенти Владимир Путин РФ-тыҥ Конституциязына кубулталар кийдирери јанынаҥ текшироссиялык ӱнбериштиҥ ӧдӧтӧн кӱнин чокымдап салды. Айдарда, текши ороон јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинде Тӧс јасакка кубулталар кийдиреринде туружар. Ол тоодо бистиҥ тергее.\nӰнбериш кичӱ изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинеҥ ала башталар. Онызы эл-јонго эптӱ ле јарамыкту болзын деп эдилген: кем де ӱнбериш кӱн барып болбос, кемде де окылу шылтак ла оноҥ до ӧскӧ айалгалар болзо. Ӱнбериш јанынаҥ белетеништӱ иштер Алтай Республиканыҥ Јондык палатазыныҥ молјузында. Тӧс ајару — јондык ширтеечилерге. Тургуза ӧйдӧ тергее ичинде олордыҥ тоозы – 1400. Ӱн беретен участоктордыҥ тоозы – 236. Кажы ла участокто 4 эмезе 6 кижинеҥ отурып ширтеер. Ширтеечилер бир ле уунда ончозы эмес, а ӧйиле эртеледеҥ куучындажып, элий-селий ширтеер.\nТекши Сибирь кеминде кӧрзӧ, Алтай Республика бӱгӱн јондык ширтеечилердиҥ тоозын алар ла олорды белетеер ижиле озочылдардыҥ тоозында. Красноярск, Тыва, Иркутск, Бурятия, Новосибирск, коштой јаткан крайда айалга бир эмеш кӱч. Онызы бир канча шылтактарла колбулу. Баштапкызы, телекей ичиле јайылган оору-јобол. Ол ӧрӧги адалган тергеелерде оору таркаары эмдиге јетире токтобогон ло ооруга алдырган улустыҥ тоозы астабаган. Экинчизинде, кандык айдыҥ 22-чи кӱнинде ӧдӧтӧн ӱнберишти соҥында ӧйгӧ кӧчӱрип салганында. Мынаҥ улам иш туруп калганы јарт, оны орныктырарына, ас ла салза, бӱдӱн-јарым ай керек. Ӱчинчизинде, субъекттердиҥ албаты-јоныныҥ тоозы: биске кӧрӧ, олордо улустыҥ тоозы чик јок кӧп. Ӱзеери акту кӱӱнинеҥ ӧдӱп јаткан ишке улус тыҥ ла кӱӱнзебейт.\nБистиҥ тергееде иш тулаан айда башталган. Аймактар кыска ӧйдиҥ туркунына јондык ширтеечи болорго кӱӱнзегендерди чотко алган, олордыҥ кере бичиктери шиҥделген, ширтеечилерге Јондык палата ӱнбериш тушта тузаланатан тап-эриктерине ӱредерге белен болгон. Аймактар сайын алза, кӧргӱзӱлер мындый: Кан-Оозы аймакта – 150 ширтеечи, Кӧксуу-Оозы аймакта – 157, Улаган аймакта – 72, Кош-Агаш аймакта – 102, Турачак аймакта – 71, Чой аймакта – 78, Шабалин аймакта – 126, Чамал аймакта — 126, Майма аймакта – 179, Оҥдой аймакта – 156, калада – 137 јондык ширтеечи. Олордоҥ 391 кижи, ол эмезе 13,56%, 18 јаштаҥ ала 35 јашка јетире, 36-наҥ 60 јашка јетире 827 ширтеечи, ол эмезе 58,17% ле 191 кижи, 6,91% 61 јаштаҥ ӧрӧ болгон. Је јаҥыртылган некелтелерле болзо, 65 јаштаҥ ӧрӧ улуста јондык ширтеечи болор аргазы јок. Нениҥ учун дезе Президенттиҥ јӧбиле ӧрӧги адалган улус су-кадыгын кичееп, коронавирустаҥ чеберленер амадула айылда отурар учурлу.\nТургуза ӧйдӧ 1416 јондык ширтеечинеҥ 104 кижи 65 јажы једип, ол эмезе ажып калган болуп јат. Айдарда, бу неделеде аймактар 65 јаштаҥ ӧрӧ ширтеечилерин солып, јаҥыларын Јондык палатага аткарар. Бу ок неделеде АР-дыҥ Јондык палатазы јондык ширтеечилерге ӱредӱзин баштап ийер. 86 бӧлӱктеҥ турган «Алтын стандарт» деген методикалык бичик аймактар сайын таркадылар. Анда јондык ширтеечиниҥ тап-эриги, ӱнбериш ӧйинде канайда иштеери јанынаҥ элбеде бичилген.\nЈондык ширтеечилерле коштой, бӱгӱн кӧп саба кычыраачыларды ӱнбереечилердиҥ кӱӱн-санаазы база јилбиркедет. Бӱгӱн текши Арасей ичинде Конституцияга кубулталар кийдирерине удура болгон улус ас эмес, анайда ок Интернеттиҥ телекейинде јӱзӱн-јӱӱр видеороликтер салынган. Бистиҥ тергееде айалганы бӱгӱнги кӱнде јӱк ле Јондык палата неделе сайын шиҥдеп јат. Кӱӱк айдыҥ 15-чи кӱнинде ӧткӱрилген шиҥжӱ-опросто тергеениҥ 250 кижизи турушкан. Олор ӱч бӧлӱкке (јашӧскӱрим, орто јашту улус, јажы јаанай бергендер) бӧлӱнип, «Эртен Конституцияда кубулталар эдери аайынча ӱнбериш ӧткӧн болзо, слер ӱнигерди береригер бе?» деген суракка каруу бергендер. 78% улус «ӱнисти берерге белен ле кубулталарды јӧмӧйдис» деп айдышкандар. 12% «тургуза ла айдып болбозыс» деп каруу берген болзо, 10 проценти «јӧмӧбӧй турус» деп каруу јандыргандар.\nМынаҥ кӧргӧндӧ, текши эл-јон ороон ичинде болуп турган солундарла таныш болгоны, политикалык јӱрӱмди јакшы билери кӧрӱнет. Ӱзеери кӧп саба јӧмӧгӧн улус јашӧскӱрим болгоны кайкамчылу.\nЭкинчи шиҥжӱ-опрос кичӱ изӱ айдыҥ 2-чи кӱнинде ӧткӱрилген. Мындагы кӧргӱзӱлер бир эмеш чочыдулу, нениҥ учун дезе, баштапкы опроско кӧрӧ, Конституцияныҥ кубулталарына ӱнин берерге кӱӱнзегендер 10 процентке астаган. «Нениҥ учун?» деген суракка каруулар база башка-башка болгон. Темдектезе, кем де Конституцияга кийдиретен кубулталарды кычырбаган, кем де «мениҥ јӱрӱмиме Конституция тыҥ ла кирелте ле солунталар экелбес» деп айдып тургандары бар. Улустыҥ кӱӱн-санаазы соогоныныҥ тӧс шылтагы – пандемия деп айдарга јараар. Улус айылда отурып, јайымын кирелендирип саларда, кӱӱн-табына текшироссиялык кыймыгулар база салтарларын јетиргени јарт.\nОго ӱзеери Интернетте Конституцияга удура јӱзӱн-јӱӱр видеороликтер, јонјӱрӱмдик сетьтерде таркадылган тӧгӱн јетирӱлер албатыны сӱреен тыҥ булгап јат. Чаҥкыр экранда «стандартный» деген јетирӱлер улуска тыҥ ла камаанын јетирбейт. Экинчизинде, кандый да болзо, ӧдӧтӧн ӱнбериш – ол талдаштар эмес, айдарда, тышкары, ол эмезе телекӧрӱлтеде рекламалык ууламјылу роликтер, јетирӱлер таркадылбай јат. Агитация ӧткӱрип турган кайракандар айылдар сайын улусты тоскырбай јат. Ӱчинчизинде, «ӱнбериш» деген сӧс улуска туку качаннаҥ бери талдаштарла колбулу болуп калган. Је бу ӧдӧтӧн учурлу керек талдаштарла бир де колбузы јогын база катап темдектеп салайын. Келер шиҥжӱ-опрос кичӱ изӱ айдыҥ 11-чи кӱнинде ӧдӧр лӧ оныҥ уч-турултазы газетке кепке базылар.\nӰнбереечилер керегинде айдар болзо, талдаштарда чылап, ал-камык улус бир ле уунда келип туружатан арга болбос. Улустыҥ су-кадыгын кичеер амадула, участокторго бир ле катап тузаланатан ручкалар, маскалар, дезинфекция эдетен кебис, санитайзер ле перчаткалар берилер. Келген кижини эмчилер кыйалтазы јогынаҥ шиҥдеер, элдеҥ ле озо эдиниҥ изӱзин тургуза ла кӧрӧр. Ӱнбереечи канайда ӱнин берери аайынча јартамалды берилген фотојуруктаҥ кӧрӱгер. Газедистиҥ келер номеринде куучын шак ол керегинде ӧдӧр.\nАР-дыҥ Јондык палатазыныҥ аппарадыныҥ јааны


Чибит јурттыҥ топонимиказы - altaicholmon\nКажы ла кижиде јӱрегине кару ла јуук јер бар. Ол – кижиниҥ чыккан-ӧскӧн јери. «Тӧрӧлим» деген сӧс тӧрӧл јеристеҥ башталат. Тӧрӧлин тереҥ билип аларга ла бийик баалап јӱрерге, кажы ла кижи бойыныҥ ӧскӧн јериниҥ ле эл-калыгыныҥ тӱӱкизин, тазыл-тӧзин билер учурлу. Тӧрӧлин сӱӱри тӧҥниҥ ӱстинде тӧрт кайыҥнаҥ ла тӧрдиҥ бажында обоо кӱлдеҥ башталып јат деп, тегин айдылган эмес ине.\nАлтай Республикабыстыҥ ичиле јорыктап јӱрзеҥ, топонимдер сӱрекей кӧп учурайт. Кажы ла јурттыҥ, ӧзӧктиҥ, сууныҥ, кырдыҥ ады нениҥ учун онойдо адалган деп сурактар кижини соныркадат, санандырат, кезикте кайкадат.\nЈе кӧскӧ илинип турганы – јери-јуртыбыстыҥ адын јастыра айдып, оҥоры-тескери кӧчӱрип, сӧстиҥ учурын јылыйтып салганы. Јуртап јаткан јерибистиҥ адын канайда ла булгай-телгей бичигилеп салганы ачымчылу. Бу јастыраларды тӱзедери керегинде эмдештеҥ сананар керек. Мыны тӱзедип ле чокымдап алзабыс, ӧзӱп јаткан јиит ӱйеге сӱрекей керектӱ ле учурлу деп сананып турум.\nТопонимический јастыралар Чибит деп јуртты база табарып барган. Јол-јорыгысты Улаган аймактыҥ баштапкы јуртынаҥ баштап ийели. Аймактыҥ јерине кирзеҥ, озо ло баштап кӧскӧ илингени ол Боки деп атту јер. Ол саҥ башка, кайкамчылу угулат. Алдында јылдарда бу јерде политишчи А. А. Ждановтыҥ адыла адалган колхозтыҥ турлузы болгон. Јердиҥ ады нениҥ учун анайда адалган дезе, озогы ӧйдӧ улус бу јерде сок јаҥыс бака кӧргӧн. Бака бу јерлерде ас јӱретен, јокко до јуук болгон. Анайып, јердиҥ ады Бака деп адалган. Је эмдиги ӧйдӧ, јастыра айдылып, Боки деп бичилип калган. Јӱк јербойыныҥ улузыныҥ эрмек-куучынында озогы ады артып калган.\nБелге Баш деп атту јер Бельгибаш деп база јастыра бичилген. О. Т. Молчанованыҥ топонимический сӧзлигинде (мынаҥ ары — топонимический сӧзлик) мынайда берилет: «Белге баш – букв., вершина с меткой, ориентиром, возможно колдовская вершина». Белге Башта кам, јарлыкчы улус јуртаган деп јетирӱ бар. Интернетте берилген интерактив картада «Бельгибаш – гора-останец, сохранившаяся на пересечении двух долин, образованных ледниками» деп берилип калтыр. Информанттардыҥ айдыжыла болзо, Белге Баштыҥ озогы ады Кызыл Белге Баш болгон. Бу јерде кызыл ӧҥдӱ таштардыҥ тоозы сӱрекей кӧп. Белге Башта, јербойыныҥ улузыныҥ куучыныла болзо, јаан ӧзӧк болгон. Коллективизация тужы ӧйлӧрдӧ Белге Баш, Улару ла Боро Тал ӧзӧктӧрди бириктирип, јаҥы колхоз тӧзӧгӧн. Белге Башта Эже Туру деп кыр бар. Тӱрк тилдерде «эже» деп сӧстиҥ этимологиязын шиҥдеп кӧргӧндӧ, «јаан эје, эје» деп јарталат. Топонимический сӧзликте «эже, эжелӱ, эжилӱ» – «имеющий наследство, наследие» деп берилет. .Јаан јашту улустыҥ айдыжыла болзо, Эже Туруда јӱрген кижи кырдыҥ бажына чыкпас, тыҥ табыштанбас, байланып јӱрер дежетен. Бу кырды «Эзен болзын!» деп кожоҥында јарлу кожоҥчы, «Амаду» деп кӱӱлик ӧмӧликтиҥ тӧзӧӧчизи Б. Каятов база эске алат. Борис Каятовтыҥ эземине учурлай ӧткӱрген кӱӱлик эҥирлерде јиит кожоҥчылар билбези аайынча Эже Туру деп адабай, эски турлу деп кожоҥдогонын уккан эдим. Кожоҥчы улуска мыны база ајаруга алар керек деп сананадым.\nЭже Туруныҥ кырын эбирип келзе, Талду Айры деп jер туштаар. Топонимический сӧзликте берилген jартамалла jӧпсинип турум (букв., тал – тальник, ива; талду – разветвление, развилка, река с тальником). Jербойыныҥ улузыныҥ куучыныла болзо, чын ла кӧп талду jер.\nТалду Айрыныҥ jанында Шахиншах деп јер бар. Бу јерле колбулу кеп-куучын да бар. Озодо бу јерге Алтай ичиле јорыктаган Осман империянаҥ келген шах токтогон дежет. Бу кижиде бойыныҥ кӧдӧчилери, јалчылары болгон. Шахтыҥ чӱмдеп кӧктӧгӧн кеп-кийими, jалчыларыныҥ кийими, аттары да, аттарыныҥ jепселдери де сӱрекей jараш болгон. Келген кӱн јалчылары солун јабынтылу айыл тургускан. Улус шахтыҥ одузына јууктабай, јажынып алып, кайкамчылу айылчыны соныркап, кайкажып, ыраактаҥ ла кӧргӧндӧр. Шах тижи јаш бозуныҥ эдиле азыранып турганы улусты кайкаткан. Шахтыҥ токтогон јерин улус кийнинде Шахиншах деп адап салган. Бу сӧстиҥ учурын шиҥдеп кӧргӧндӧ, тӱрк тилле «Şhinşh» —јамызын кӧргӱскен кӱндӱлӱ ат.\nШахиншахты ӧткӧн кийнинде, слерди Сары Тымуныҥ (јербойыныҥ улузыныҥ куучыныла болзо, Сардыма) бийик кыры, элбек јалаҥы ла ару суузы уткыыр. Бу јердиҥ адын Сардала, Сарытума деп јастыра айдып ла бичип салган. Јажы јаанап калган ӧрӧкӧндӧрдиҥ айтканыла, мындый кеп-куучын бар: «Моҥолдордыҥ черӱзи табару эдип, алтай улусты тоноп, ӧлтӱрип турган ӧй болгон.\nМоҥол черӱ сууныҥ јарадында амырап, јети кӱнниҥ туркунына јаткылаган. Канча кире улусты шыралаткан, кыйнаган, ӧлтӱрген. Кенетийин олорго коркышту јаан тыму табарган. Бу оорудаҥ улам кӧп јуучылдар кырылган. Олор тыҥ коркып, «Сары Тыму! Сары Тыму!» деп кыйгырыжып, кайра качкылаган. Оноҥ ло бери бу јер, сууныҥ ады Сары Тыму деп адалган». Эмдиги ӧйдӧ бу јердиҥ ады Сардала деп темдектелгенин кӧрӧргӧ ачымчылу. Сардала дегени та не? Нени јартаган сӧс, билер арга јок.\nЈурт јердиҥ улузында ӱйедеҥ ӱйеге энчилеп келген кеп-куучындары, соојыҥдары бар. Айдарда, јаан јаштулардыҥ берген јетирӱлерине тайанып, шиҥжӱ иштер ӧткӱрип, бу јастыраларды тӱзедери јанынаҥ jаан иш ӧткӱрер керек. Јолдо берилген топонимдердиҥ jастыра темдектелгенин тӱзедип, јаҥырту ишти баштап, јаҥы топонимический сӧзликтер тургузар керек деп сананып турум.\nСары Тымуныҥ (Сардыманыҥ) элбек јалаҥын ӧткӧндӧ, Чибит јурт кӧрӱнет. «Чибит (Чиват, Чивит, Шибит или Красная гора) – охра; жёлтый цвет» деп ол ло топонимический сӧзликте темдектелет. Тофаларда – «шибит», тываларда – «шивит», јебрен тӱрк тилде «чувут» – будук (краска) деп айдылат. Билимчиниҥ jартаганыла јӧпсингедий, нениҥ учун дезе бу jерде jукачак таш (сланец) кӧп учурайт.\nЈарлу тӱӱкичи, билимчи В. В. Радловтыҥ јол-јорыгында, 1864 јылда инженер М. А. Басов Том Тураныҥ губернаторы Г. Г. Лерхени Алтай ичиле јол-јорыкка ӱйдежип јӱрген ӧйлӧринде бичигенин аjарып кӧрзӧ, суулардыҥ ады jастыра бичилгенин темдектеер керек (Сардыма суу, Мён, Мейен суу деп берилет). Сардала деп сӧстиҥ табылганы ла учуры керегинде ӧрӧ айдылган эди. Аjаруны Мӧӧн деп сууныҥ адына эдип ийели. Тургуза ӧйдӧ сууныҥ ады Мёнка деп бичилип калган. Чынынча болзо, Мӧӧн деп бичилер керек. Сууны ӱстинеҥ тӧмӧн кӧрзӧ, чындап та, jыланга тӱҥей, койрылып барган. Суу jаан эмес, тайыс та болзо, jе казыр, калапту.\nБаза бир солун атту jер — ол Улары/ Улару. «Озо тужында бу јерде чайык болгон. Тынар-тындулар бастыра ӧлӱп, јаҥыс ла бир салдада улус арткан. Чайык јети кӱнниҥ туркунына турган.\nМынайып, салдада улус канча кӱнниҥ туркунына сууда болуп, тынын аргадап аларына иженбей барарда, кайда да ыраакта куштыҥ эткени угулды. Бу куштыҥ ӱнине удура јӱзӱп, јер табып, улус аргаданган. Бу дезе улар деп куш болгон. Оноҥ ло бери jердиҥ ады куштыҥ адыла Улар деп адалган».\nБоро Тал деп jердиҥадыла колбулу кеп-куучын база бар. Озодо бистиҥјерге кыдаттар келип, табару эткен. Олор улусты, мал-ажын, јӧӧжӧзиле кожо олјого алган. Олјолоткон улустыҥ ортозында кичинек кыс бала карындажыла болгон эмтир. Олорды айдап, апарып јадарда, балдар боро талдардыҥ ортозына јажынып, аргаданган дежет. Ол ӧйдӧҥ бери бу јердиҥ ады Боро Тал деп адалган.\nМажой деп јерди ӧдӱп јатса, Ӱжӱме/ Ӱжеме деп ӧзӧк бар. Jердиҥ адыла колбулу эки башка кеп- куучын бар. Баштапкызы: «Бу јерде јаан ак таштыҥ алдында јыландардыҥ туунјызы бар.\nСооктор тӱжӱп, кыш келзе, јыландар таштыҥ алдына киргилейт. Кышкыда олордыҥ тыныжы ак тумандый турат. Јылулар келзе, олор таштыҥ ӱстине чыгып, јылынып јаткылайт. Јыландардыҥ јаткан јери ӱлӱш болуп калат. Оноҥ улам бу јерди Ӱжӱме/ Ӱжеме деп адаган». Байла, ӱлӱш деген сӧстӧҥ бӱткен сӧс. Сӧстиҥ тазылында [л] танык тӱжӱп, [ш] табыш ӱнгӱр эжерине кӧчӱп, кожулта кожулганынаҥ улам сӧс бӱткен.\nЭкинчи кеп-куучын аайынча, бир катап корон соок кышкы кӱнде, сооктордоҥ улам агаштардыҥ будактары да сынып турган ӧйдӧ, бир кижи барып jадала, кӱчи чыгып, ӱжӱп браатканын сезип, ол ак ташка токтогон. Ӱжӱген кижи туунјы jыландардыҥ jылу тыныжыла аргаданган. Оноҥ ло бери jердиҥ ады ӱжӱген деп сӧстӧҥ Ӱжӱме деп адалган. Бу jерди улус байлап jат, бери келген кижи байланып турат.\nJӧӧжӧлӱ кӧл/ Jӧӧштӱ кӧл — нениҥ учун анайда адалган дезе, озодо бу jерде коркышту бай кижи jуртаган. Алтын-мӧҥӱнин, ар-jӧӧжӧзин тоолоп то болбозыҥ. Бускалаҥду ӧй тужында, байлардыҥ мал-ажын, jӧӧжӧзин блаап баштаган. Бу кижи jӧӧжӧзин барып jажырган. Кийнинде jажырган jерине келер болзо, суу туй алып койгон. Кӧл болуп калган. Анайып, бай jӧӧжӧзи jок арткан, кӧл дезе jӧӧжӧлӱ болуп калган.\nАлтай тилде аҥылу [j], [ӧ], [ӱ], [ҥ] табыштар бар. Орус тилде бу табыштар jок ло олорды jастыра айдып турганынаҥ улам кӧп jастыралар учурайт. Темдектезе: Jӧӧжӧлӱ кӧл/ Jӧӧштӱ кӧл – Ештыколь, Кӧӧмӧй – Кеемей, Изӱ Меес – Исмесь ле о. ӧ. Анайда ок топонимдерге [ь] кожулганын темдектеер керек: Белькенек, Бельгебаш ла о.ӧ.\nМындый jастыралар анайда ок газеттердиҥ бӱктеринде, jер ле саду керегинде jарларда, база учурайт.\nБу jуукта таныш кижи «Административно-территориальное деление Горного Алтая (сборник архивных материалов)» деп бичик сыйлады. Бичик солун эмтир, Горно-Алтайский автоном область тужынаҥала эмдиги ӧйгӧ jетире административно-территориальный солынтылар болгоны керегинде кӧмзӧ материалдарга тайанып тургузылган. Бичикте Чибит jурт jеезеге кирип турган jурттардыҥ, ӧзӧктӧрдиҥ аттары jастыраларлу берилгени кӧскӧ илинди. Темдектезе: Бел Кенек— Белелек, Белге Баш – Бельчибаш, Кайыҥ Улару – Котундуулары, Кӱл – Куль, Кызыл Jол – Кызыл Рол, Узун Меес – Узуи-Мес, Тӧрбӧдӧк – Торбедок, Боро Тал – Баратал, Ачык – Ачик ле о. ӧ. О. Т. Молчанованыҥ темдектегениле «…јерлердиҥ, суулардыҥ аттары кӧп учуралдарда булгалып бичилген, кезиктери јастыра деп иле билдирлӱ, је ондый да болзо, олор алтай тилле айдылып турган аайына тӱҥейлеп бичилген.\nГеографиялык, тӱӱкилик карталарда ла оноҥ до ӧскӧ учурлу чаазындарда бир јердиҥ адын башка-башка эдип бичигени картаны тургускандардыҥ алтай тилди ле алтайлап айтканыныҥ-угулганыныҥ аайын керекке албаганын керелейт. Јерлердиҥ, суулардыҥ адын оны адаган албатыныҥ тилиндеги угулганына тӱҥейлеп бичиир керек». Бу айдылган сӧстӧрлӧ мен jӧпсинип турум.\nАдакыда айдарга турганым: jуртап јаткан јерибистиҥ топонимдерине аjару эдип, ширтӱ ле шиҥжӱ иштер ӧткӱрип, jастыраларды тӱзедип ле чокымдап алары јаан учурлу. Jаан јаштулардыҥ ӱйедеҥ ӱйеге энчилеп келген кеп-куучындарын, соојыҥдарын ӧзӱп јаткан јиит ӱйеге куучындап, айдып турар керек. Ӱредӱчилер алтай тилдиҥ ле литератураныҥ урокторында топонимдерле иш ӧткӱргени ӱренчиктерге сӱрекей тузалу болор. Олорды бойыныҥ тӱӱкизин билип, Тӧрӧлин сӱӱп ле оныла оморкоп јӱрерине таскадар керек. Јаҥы билгирлерле кожо балдардыҥ кӧгӱс-кӧрӱми элбеп, кӧгӱс-байлыгы да кеҥжип, тереҥжиир ине. Анайда ок јаҥыртылган топонимический сӧзликтер тургузар керек деп сананып jадым, ого jединериске иженедим.\nЈетирӱ, куучындар, соојыҥдар айдып берген Чибит јурттыҥ улузына јаан быйанымды айдадым: Альчинова Мария Андреевнага (1932 јылда чыккан), Альчинова Раиса Ивановнага (1933 ј.ч.), Князева Лидия Николаевнага (1947 ј. ч.), Тойлонов Леонид Тимофеевичке, (1950 ј. ч.), Князева Светлана Константиновнага (1951 ј. ч.).\nВ. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ ӱредӱчизи


Балдар бистиҥ келер ӧйис - altaicholmon\nЭкинчи телекейлик јууныҥ кийнинде балдардыҥ су-кадыгын тыҥыдар ла олорго амыр-энчӱ айалгалар тӧзӧӧр сурактарда јаан кызалаҥдар болгон. Парижте ого учурлай ӱй улустыҥ конгрези ӧткӧн. Шак бу конгрессте амыр-энчӱ учун јана баспай тартыжарыныҥ ла балдарды корулаарыныҥ сурактары кӧрӱлген ле ол јанынаҥ черт берилген. Бу ла јылда Ӱй улустыҥ телекейлик совединиҥ Москвада ӧткӧн сессиязыныҥ ижинде байрам окылу јарадылган. 1950 јылда кичӱ изӱ айдыҥ баштапкы кӱнинде Балдарды корыырыныҥ телекейлик кӱни баштапкы ла катап темдектелген. Эмди ол бастыра телекей ичинде ле бистиҥ телкем орооныста бай јаҥжыгуларлу, сӱрлӱ ле јараш байрамдардыҥ бирӱзи болуп калган.\nБалдарды корыырыныҥ телекейлик кӱнинде бойыныҥ флагы бар. Оныҥ јажыл ӧҥи јаш ӱйениҥ ӧзӱминиҥ, ар-бӱткенле тудуш болгоныныҥ, бийик тӱжӱмниҥ темдегин керелейт. Оныҥ ӧҥи јакшыга јӱткӱген кӱӱн-санаала база јуук колбулу. Jер-энени айландыра улустыҥ сӱрлери јуралган. Олордыҥ ӧҥдӧри — кызыл, сары, кӧк, ак ла кара. Олор јаан да улус, јаш та балдар бой-бойын тооп јӱретениниҥ ле јер-телекейдиҥ эл-јоны бой-бойына тӱҥей эмес болгоныныҥ сӱр-темдеги. Чике ле ортозында јуралган Jердиҥ темдеги кижиликтиҥ текши айылы болгон шибее-јуртты бек ле бузулбас болгонын керелейт.\nБалдарды корыырыныҥ телекейлик кӱни ол јаҥыс ла сӱӱнчилӱ байрам эмес. Ол јаан улуска јаш ӱйеде тап-эриктер бар болгонын эске алындырып, олорго ырысту јӱрӱм јӱрер, кӱӱнзегениле сӱӱген керегин бӱдӱрер, келер ӧйдӧ ороонына тузалу ла керектӱ улус болуп чыдаар јарамыкту аргалар тӧзӧӧрин некейт. Мында балдардыҥ тап-эриктерин корулаары сӱрекей учурлу болуп јат.\nБу байрам бистиҥ республикада база элбеде темдектелет. Бӱгӱн Горно-Алтайскта В. И. Ленинниҥ адыла адалган тӧс тепсеҥде, культураныҥ ла амыраарыныҥ паркында, тӧс скверде балдарга учурлай кӧрӱлер, викториналар, концерттер, спектакльдар ла спорттыҥ башка-башка маргаандары ӧдӧр. Байрам 11 саатта культураныҥ ла амыраарыныҥ паркында «Город детства» деген сӱрлӱ ле сӱӱнчилӱ программала ачылар. Каланыҥ администрациязы ада-энелерди ле балдарды байрамда турушсын деп кычырат.