Май 2018 - altaicholmon\nӰредӱде кӱч — черӱде јеҥил…\nАлтай Республиканыҥ муҥнаҥ ажыра ӱренчиктери Тӧс јуучыл округтыҥ зенитно-ракетный биригӱзинде палаткаларда јадып, јуучыл сбор-јуунтыда кӱӱк айдыҥ учына јетире туружар. Бу лагерь Сибирьде уулдар беш кӱнге јалаҥда јадып, ӱредӱ, белетениш ӧдӧр аргалу сок јаҥыс лагерь. ²скӧ тергеелерде дезе, балдар јӱк тӱште келип, ӱренип турулар.\nОроонныҥ гран-кыйулары бек коруда\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников кӱӱк айдыҥ 25-чи кӱнинде Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ӧткӧн Россияныҥ погранчерӱзиниҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 100 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥиде турушты.\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ 2017 јылдагы ижиниҥ турулталары\nЭл Курултайдыҥ кӱӱк айдыҥ 24-чи кӱнинде ӧткӧн XXXIV сессиязында кӧрӱлген тӧс сурак — Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ 2017 јылда ижиниҥ турулталары керегинде Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ отчеды болгон. Бӱгӱн бис АР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердниковтыҥ сессияда эткен јетирӱзин јарлайдыс.\nJаскы кӱн јылды азырайт\nАлбаты ортодо јаскы кӱн бӱткӱл јылды азырайт деп тегиндӱ айдылбаган. Jаскыда нени, канай, кандый јерде отургызарыҥ, кӱскиде ондый ла тӱжӱмди јуунадарыҥ. Тергеебистиҥ ээлемдеринде бӱгӱнги кӱнде кыра иш «кайнап» јат деп айдарга јараар. Ай-кӱн быјылгы јылда ээлемчилерди јылу-айас кӱндериле сӱӱндирбей де турган болзо, је јурт јаткандар кӱнниҥ кажы ла саадын баалап, билгир тузаланат. Эҥ ле баалузы\nОйынныҥ тазылдары «Алтайдыҥ Чолмонында»\nJаан учурлу политикалык ла јондык ас эмес керектер бистиҥ газеттеҥ башталган деп айдар керек. Ол тоодо «Эне Тил» деген јондык кыймыгу, быјыл одузынчы јылдыгы толуп јаткан Эл Ойын. Албатыныҥ ойындары «Алтайдыҥ Чолмоныла» айрылбас колбулу. Бу кыймыгу ӧткӧн чактыҥ 70-чи јылдарында газеттиҥ јиит корреспонденттериниҥ баштаҥкайынаҥ башталган.\nКурч каламду јерлежистиҥ эземи\nКан-Оозы аймактыҥ Экинур јуртында Алтайыстыҥ ады јарлу журнализи, јондык ишчизи болуп, эрчимдӱ иштеген јерлежис Василий Айачинович Тоеновтыҥ ару-јаркынду эземине, 80 јажына, учурлалган, эске алынышту эрмек-куучындарлу, јылу туштажу ӧткӧн. Jайалтазы јаан, айтканы јаан учурлу, бичимел сӧзи бескелӱ, каламынаҥ чыккан курч чӱмдемелдери калык-јонныҥ ӧзӧк-буурын ӧйкӧй согор, јӱректерин кӱйбӱредер јерлежис Василий Айачинович ончо јанынаҥ јайалталу кижи болгон.\nЭл-јонныҥ су-кадыгы ајаруда\nАлтай Республикада Jондык албатылык фронттыҥ «Социальная справедливость» деген талалык ишмекчи бӧлӱгиниҥ эксперттери тоозыла 2 муҥга чыгара улус јуртап јаткан јерлерде јетирилип турган медициналык болуштыҥ чыҥдыйы эл-јонго јуук болгоны аайынча мониторинг ӧткӱрген.\nБалдардыҥ јайгы амыралтазы\nАлтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников балдардыҥ јайгы амыралтазына белетеништӱ ишке учурлалган јуун ӧткӱрген. Балдардыҥ јайгы амыралтазы кичӱ изӱ айдыҥ баштапкы кӱндеринде башталар.\nӦЙ ЛӦ БИЧИИЧИ\nАлтай чӱмдӱ сӧстиҥ телекейине Гӱзел Элемова јиит кыс ӧйлӧринде быжу алтап кирген ле эмдиги ӧйгӧ јетире танылу солун ӱниле, јаркынду кӧгӱс телекейиле кычыраачыга солун болуп артат.\nКереес — пограничниктерге\nКӱӱк айдыҥ 28-чи кӱнинде Горно-Алтайск калада черӱчил молјузын гран-кыйуда бӱдӱрген пограничниктерге учурлалган кереес-памятниктиҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧткӱрилди. Пограничниктер керегинде кӧп бичилген, кинолор согулган. Олордыҥ јалтанбазын Афганистан, Таджикистан, Тӱндӱк Кавказ эмдиге ундыбаган.


«Бир трактор јалаҥда јуучыл эмес...» - altaicholmon\n«Бир трактор јалаҥда јуучыл эмес…»\nТергеебисте колы-будына бек туруп алган крестьян-фермер ээлемдер кӧп. Олордыҥ тоозына Майма аймакта Алферово јурттыҥ јанында турган «Фокин» деп крестьян ээлемди база кийдирерге јараар.\nОны узак јылдарга улай Николай Фокин башкарып келген. Ол бойы Алтайский крайдыҥ Троицкий районыныҥ Южаково јуртында чыккан эмтир. 1975 јылда јурт ээлемниҥ Бийсктеги техникумында техник-механиктиҥ ӱредӱзин алып, направление аайынча Кызыл-Ӧзӧктиҥ совхозына иштеп келген. Оноҥ ло бери мында артып калган. Николай Фокин мында иштеп тура, јурт ээлемниҥ Барнаулдагы институдында заочно агрономныҥ ӱредӱзин алган. Оныҥ ишмекчи јолы механиктиҥ ижинеҥ башталган. Кийнинде ӧйлӧрдӧ ол бригадир, инженер, управляющий болуп иштеген. 1989 јылда ол «Фокин» деп крестьян ээлемди тӧзӧгӧн. Ороондо колхозтор, совхозтор јайрадылып турган ӧйдӧ Алфероводо кӧп ээлемдер тӧзӧлгӧн, је бӱгӱнги кӱнде олордоҥ јаҥыс бу ээлем арткан эмтир.\nБаштап тарый ээлем эттеҥир мал ӧскӱрген. Jе бир канча ӧй кайра сӱттеҥир малды база ӧскӱрип баштаган. Бу крестьян ээлем каладаҥ ыраак эмес учун, бери практика ӧдӧргӧ, јурт ээлемниҥ колледжинде ӱренип турган студенттер јаантайын келет. Ээлемде эм тургуза он алты кижи иштейт. Олордыҥ тоозында эки уй саачы. Соок тумчукту малдыҥ тоозы 300-ке једет. Олордоҥ саап тургандарыныҥ тоозы — 100, база ол ло кирези эттеҥир дейтен герефорд укту уйлар болуп јат. Анайда ок 50 јылкы бар.\n«Фокин» крестьян ээлем бир кӱнде бир тонна сӱт саап алат, сӱтти «Майма-молокого» табыштырат. Николай Фокинниҥ айтканыла, олор сӱтти мынаҥ озо Троицкке апарып табыштырган. Анда сӱт учун акчаны ӧйинде тӧлӧгӧндӧр. Оноҥ бистиҥ тергеениҥ јурт ээлем аайынча министерствозы саап алган сӱтти «Майма-молокого» табыштырзын деген эмтир. Бу ӧмӧлик сӱт учун акчаны ӧйинде тӧлӧбӧйт. Тургуза ӧйдӧ сӱтзаводтыҥ олорго тӧлӱзиниҥ кеми кайда да 400 муҥ салковойго јеткен. Удабастаҥ ла ӧлӧҥ ижи башталар, одыру-сӱркӱшке, ишјал тӧлӧӧрине акча керек. Мындый айалгаларда иштейтени кӱчке келижет.\n—Биске сӱт учун тӧлӱлӱ ӧмӧликтиҥ башкараачызыныҥ меге айтканы мындый: «биске тӧлӱлӱ улус бар, олор тӧлӱзин экелзе, бис слерге тӧлӱбисти тӧлӧӧрис». Jе онызы оныҥ бойыныҥ аайына чыгатан сурагы туру. Ол до биске тӧлӱлӱ ине! Мениҥ ишчилериме магазиндерде курсак-тамакты, кийим-тудумды тӧлӱге бербей јат ине. Ишјалды база ӧйинде тӧлӧр керек — деп, Фокин айткан.\n—Азырал белетейтен јерлер јеткилинче бе?\n—Jерлер бар. Бис баштап тарый эттеҥир мал ӧскӱргенис. Оноҥ биске сӱттеҥир мал ӧскӱрер керек деп айдышкан. Уйлар саарына керектӱ јазалдар аларга субсидия акчала болуш јеттирилген. Анайып, керектӱ јазалдар алынган. Jе ол јазалдар 200 тын уй саарына чоттолгон. Jаҥы јылдыҥ кийнинеҥ бисти ойто 600 тын соок тумчукту мал азыразын деп шӱӱлте эткендер. «Чуйское» ОПХ-ныҥ јерлери, Маймага кӧрӧ, биске јуук ла ол јерлердеҥ биске берип, уйларыстыҥ тоозын 600-ке јетирер деген шӱӱлте эдилген. Анча кире уйды кайда тударыҥ, олорго кажаан-чеден тудар керек. Эм тургуза бу сурак учына јетире шӱӱжилбей, туруп калган. Канча кире уйлар тудатанын, кайда ла канайда тудатанын эм тургуза чокым билбезим. Бу ла кӱндерде АР-дыҥ јурт ээлеминиҥ министри Александр Манзыровло туштажарым. Эки вариантту бизнес-план белетелген. Олордыҥ кажызын талдаар — ол ло аайынча иштеерис, 200 эмезе 600 тын соок тумчукту мал тударыс оноҥ јарталар болбой…\nЭмди андый ӧй келген: эртен не болорын билбезиҥ. Бир јылдыҥ туркунына солярканыҥ баазы 10 салковойго бааланган. Ӧткӧн јылда бир тюк ӧлӧҥниҥ баазы кайда да 800 салковой болгон болзо, эмди 1200 салковойго јеткен. Бис сӱттиҥ бир литрин 17 салковойго табыштырадыс. Магазинде ол 50 салковой. Алдында бир литр солярканыҥ баазы 8 акча, сӱттиҥ бир литри 20 акча болгон. Эмди дезе сӱт 17, солярка дезе 44 салковой.\n—Айса сӱттиҥ толо переработказына кӧчӱп, каймак, йогурт ла ӧскӧ дӧ продукция эдер керек. Андый санаалар бар ба?\n—Ого кӧчӧргӧ, саап турган уйлардыҥ тоозын, ас ла салза, 200 тынга јетирер керек. Бисте дезе саайтан уйлардыҥ тоозы — 100. Эм тургуза олордоҥ јӱк алтаны тӧрӧгӧн. Арткандары јаҥы јылга јетире тӧрӧп салар. Мен сананзам, сӱттеҥ аш-курсак эдерине кӧчӧргӧ, ас ла салза, эки јыл кире ӧй керек болор. Эм тургуза бастыра кӱчисти јай ӧйиниҥ дойказына кӧчӧрине ууламјылайдыс.\nУй саар аппараттар алынган. Алдында јылдарда уй саачыларды табатаны кӱч керек болгон. Эмди олор бойлоры келет. Не дезе, бӱгӱнги уй саар јазалдарла бу ишти эдетени канча катапка јеҥил болуп калган. Эмди уй саачы сӱтти кӧнӧклӧ тажыбай јат, казан неме јунбайт. Бу јазал баштап уйдыҥ эмчегин массажтайт, кийнинеҥ саайт, уй саачыга уйды саап токтогоны керегинде табыш эдет. Уй саачы јок болзо, бойы ла уштыла берет. Эмди менде кандый уй, кандый кӱнде, канча литр сӱт бергенин кӧрӱп ийер арга бар. Бу Германияныҥ баалу-чуулу јазалы болуп јат. Былтыр министерствобыс оны аларга, субсидия акчала болушкан. Уй саар аппараттыҥ бирӱзиниҥ ле баазы 120 муҥ салковой, бисте дезе он эки андый аппарат тургузылган. Министерствоныҥ болужы јогынаҥ не болотон? Мындый јазал алар деген шӱӱлтени биске јурт ээлемниҥ министерствозын Виктор Безрученков башкарып турарда эткендер. Германияныҥ мындый јазалдар эдер фирмазынаҥ чыгартулу кижи келип, бастыра чоттоп, јӱре берген. Оноҥ бир канча ӧйдӧҥ кош тартар эки јаан кӧлӱк байа јазалдарды экелген. Ол ло фирманыҥ чыгартулу улузы байагы јазалдарды бастыра кондырып, тургузып берген. Министерствоныҥ болужыла техника, сенажный комплекс база алганыс.\n—Jербойыныҥ ла улузы иштейт пе?\n—Совхозто иштеген улус артып калган ине. Кайдӧӧн дӧ баргылабаган, мениле кожо иштейт.\n—Jашӧскӱрим иштеерге келет пе?\n—Бисте иштеп тургандардыҥ кӧп сабазы јиит улус. Бисте династияларла иштейт деп айдарга јараар. Мынаҥ озо иштеген улустыҥ балдары эмди иштейт. Адалу-уулду улус бар. Меге 67 јаш, эмди кызымды бу ишке темиктиредим. Ол ӱредӱзи аайынча экономист. Бисте ачу аш ичип турган улус јок. Jаҥы јыл тушта јурт ээлемниҥ министри Александр Манзыров келип јӱрген. Бир де калаҥы кижи кӧрбӧгӧнин кайкап, тортту чай ичип, јӱре берген эди.\n—Ишчилердиҥ алып турган ишјалыныҥ орто кеми канча?\n—Jаан эмес, 10-15 муҥ салковой. Бис бир айда кайда да 600 муҥ салковойго сӱт табыштырадыс. Jе ойто ол акчаны ӧйинде кайра алып болбой јадыс. Мындый айалгадаҥ чыгатаны кӱч керек. Кажы ла кӱн ӧлӧҥ чабарга, одыру-сӱркӱшке 6,5 муҥ салковой акча керек…\n—Ӧлӧҥ деерерде, оны јеткилинче белетейдер бе айса тууразынаҥ садып аладар ба?\n—Бис качан да ӧлӧҥди тууразынаҥ садып албаганыс, бойыс сададыс. Бӱгӱнге јетире бир де андый учурал болбоды. Кышка 15 муҥ центнер ӧлӧҥ белетейдис.\n—Келер ӧйгӧ кандый иштер темдектеп алдар?\n—Биске эмди билим болужат. Сӱтти јаантайын алар амадула јаҥы сорт азыралдар отургысканыс. Сӱттеҥир, голштино фризская укту уйлардыҥ тоозын кӧптӧдӧри аайынча иштейдис. Олорды Новосибирсктеҥ садып аладыс. Новосибирскке дезе Германиядаҥ эмбриондордо келип јат. Оноҥ Новосибирскте чыгарала, ӧскӱрип, сададылар. Бу уйлар сӱттеҥир уктулардыҥ эҥ артыктарыныҥ бирӱзи. Темдектезе, бисте андый укту Мерседес деп чололу уй бар. Ол бир кӱнде 33 литр сӱт берип јат. Башкалары 20-25 литрдеҥ берет. Бис андый укту 30 уй садып алган болгоныс. Jе мындагы кӱн-айдыҥ айалгазы Германиядаҥ башкаланат. Азырал да башка. Оноҥ бисте чыкту. Мынаҥ улам ол уйлардыҥ туйгактары токтобой ӧзӱп јадар, ӧкпӧлӧри база уйан. Оныҥ да учун байа садып алган 30 уйдаҥ бежӱзи ӧлгӧн. Бу садып алган уйлардыҥ бозулары бистиҥ айалгаларга чыдамкай болор деп сананадым. Не дезе, бис эҥ артык дегедий букалардыҥ ӱрендерин алып тузаланадыс.\nСаап турган уйлардыҥ угын јарандырарына иштейдис деп айттым. Кӱнинде он литрдеҥ ас сӱт берип турган уйларды тутпай јадыс. Ӱч јылдаҥ бӱткӱлинче сӱттеҥир укту уйларга кӧчӧ берерис.\nОл ло Алтайский крайда крестьян ээлем сӱттеҥир мал ӧскӱрерине кӧчӧргӧ јатса, ого 30 миллион салковой субсидия акча берилет. Ол акчага байа ээлем керектӱ объекттерди тудуп, јазалдардаҥ кандыйы керектӱзин садып алат. Бисте дезе бир јазалга акча берилип јат, башказына — јок. Оныҥ учун акча јеткенче ле јазайдыҥ, тудадыҥ.\n—Эттеҥир мал ӧскӱрип турганар деп база айттыгар. Этти кайдӧӧн табыштырадар?\n—Этти «Бийск-Холдингке» табыштырадыс. 50 јылкы тудадыс деп байа база айттым. Эттиҥ баазы јабыс та болзо, кайда барарыҥ. Оноҥ алган акчала аргаданадыҥ.\n—Эмди министерство кооперативтер тӧзӧӧр керек деген баштаҥкай эдет. Ол аайынча нени айдарар?\n—Министерство чын шӱӱлте эдет. Кичинек ээлемдерге јер де сӱрери кӱчке келижет. Ол ло пайларга берилген јерлерди кӧрзӧҥ, кӧп лӧ сабазы сӱрӱлбей, баргаага бастырып, туруп калган. Оныҥ учун кооперативтер тӧзӧӧр деген шӱӱлтени јарададым. Ээлем јаан, кандый ла ишти бӱдӱрип ийер аргалу болор учурлу. Бир трактор јалаҥда јуучыл эмес. Биске де андый шӱӱлте эдилген болгон. Эмди бис эм ӧлӧҥдӧр аайынча иштеп турган ээлемле, анайда ок «Алферово» СПК-ла биригер деген эрмек-куучындар ӧткӱредис. Ол эки ээлемде керектӱ техника јокко јуук. Биригип, бир кооператив тӧзӧӧктӧр деп баштанганыс. Айса болзо, удабастаҥ «Алферово» деген кооператив тӧзӧлӧр.


Јайгы эҥирдеги кӱӱлик элестер - altaicholmon\nТеатрдыҥ сценазы ачылып, Алтай Микстиҥ артисттери кожоҥын баштады. Олордыҥ кажызы ла сӱрлӱ, јаркынду кеп-кийимдӱ — кӧрӧргӧ кӧзиҥ сӱӱнер. Анчада ла Нина Колондинаны. Ол јаантайын мызылдууш сыргаларлу, чачын эптӱ јуунадып эмезе јайып алат. А кызыл ӧҥ ого кандый јакшы келижип јат! Ол кӧрӧӧчилерле колбу тудуп, олорды колчабыжуга кычырат.\nВладимир Попошевтиҥ ле Батыр Тодошевтиҥ номерлери јаантайын бијелӱ, сценаны толо алып турган кыймыгулу. Владимир танылу шляпазын кийип чыкса, сценада ыш јайыла берзе, туруп чыгала, кожо бијелеп ийер кӱӱниҥ келер. База ок шляпа кийип, бијеге кычырган кожоҥдорын ӱлекерде баштапкы катап Алия Кеберекова сыйлады.\nКазах калыктыҥ культуразыла концертте аҥылу баритон ӱндӱ Азамат Есимов таныштырды. Алексей Жданов «Малиновый звон» кожоҥыла сӱӱндирди. Куманды тилле кожоҥ ӱренип, кӧрӧӧчилерди Элина Божко кайкатты. Коо ӱниле Улаганныҥ улу тууларына угаачыларды Эдуард Согоноков апарып келди. Оныҥ тӧрӧл јуртына учурлалган «Кара-Кујур» деп кожоҥы сценадаҥ баштапкы катап угулды. Солун атту, чичке јараш ӱндӱ Жанетта Тонова быјыл албатылар ортодо «Ступень к успеху» деген конкурстыҥ баштапкы степеньдӱ лауреады болуп чыккан. Бу ӱлекерде ол кӧрӧӧчилерге «Солнышко» ло «Астыккан јӱрек» деп кожоҥдор сыйлады.\nЭҥ ле тыҥ колчабыжулар Муслим Магомаевтиҥ «Синяя вечность» деп кожоҥына учурлалды ошкош. Бу кожоҥ јарлу кожоҥчыныҥ јайаандыгыныҥ эҥ артык кожоҥдорыныҥ бирӱзи болгон. Ондый ок ӧткӱн, ийделӱ эдип оны Алтайыстыҥ јайалталу уулы Арслан Абудов кожоҥдоды.\nАлтай Миксте баштапкы катап Роман Сандяев турушты. Јиит уул быјыл тергеениҥ медициналык колледжин божоткон. Роман сценага ап-ак алтай кеп-кийимдӱ чыгып, бойы чӱмдеген «Алтын кӱс» деген кожоҥын кожоҥдоды. Ого кӧрӧӧчилер база тыҥ колчабыштылар.\nЭпидемиологиялык кирелендириштерле кожо эл-јон бир эмеш «тоҥуп» калган деп билдирди — «Браво!» деген кыйгы, оноҥ тыҥ колчабыжулар јетпей турды. Ого ӱзеери јанымда отурган спортивный кийимдӱ јиит уулга бир эмеш кыјыраҥтыдым деп чынын айдайын. Не дезе, тергеебистиҥ сок јаҥыс театрына, мындый јараш јерге келип јадала, бир эмеш те болзо јаранып, јазанып, байрамга чылап келгем не. Андый да болзо, залдаҥ јакшы санаа-кӱӱндӱ, та кандый да јаҥы тыныш алынгандый чыктым.\nАлтай Микс ӱлекердиҥ бу јаҥы сезоны Алтай Республика тӧзӧлгӧниниҥ 30 ла алтай албаты бойы-ныҥ кӱӱниле Россияга киргениниҥ 265 јылдыктарына учурлалган. Оныҥ концерти тӧс калабыстаҥ башталды. Коронавирус југуш оорула айалга мынаҥ ары оҥдолып, сӱӱген артисттерис јурт јерлерде де јаркынду концерттер берер деп иженедис.


Jуучылдардыҥ самаралары 2 ~ Звезда Алтая\nАда-Тӧрӧл учун Улу jууда турушкан кажы ла jуучыл jерлежис биске—jалтанбас баатыр, кайра базарын билбес черӱчил ле коручыл. Кем де ундылбаган, не де ундылбас деп тегиндӱ айдылбаган. Адалар канзыраган ӧштӱни jеҥип, Тӧрӧлисти фашист jутпаныҥ олjозынаҥ айрыгандар. Jуу-чактыҥ корон-шыразы качан да ундылбас. Эзем баладаҥ балага, ӱйедеҥ ӱйеге, уктаҥ укка улалар. Ака-карындаштардыҥ ла эjе-сыйындардыҥ ады-jолдоры ӱргӱлjиге артар.\nАлбаты-jон келер jылда дезе Улу Jеҥӱниҥ 70 jылдыгын темдектеерге белетенет. Ороонныҥ тӱӱкизинде ол эҥ jаан ла jаркынду байрамдардыҥ бирӱзи болуп артарында кандый да алаҥзыштар jок. Юбилейлӱ jылга темдектелген керектер база кӧп. Алтай Республикада Ада-Тӧрӧл учун Улу jууга учурлалган кереес-мӧҥкӱлерди чыныктап jазаар иштер башталды. «Jууныҥ балдары» деген кыймыгу элбеп кӧндӱкти. Ветерандарды jадар jерле jеткилдеери база jаан аjаруда.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газет мӧҥкӱлик эзем деген тизимди улалтып, оны мынаҥ ары Улу Jеҥӱниҥ 70 jылдыгына учурлаарга туру. Айдарда, jуучылдардыҥ самараларын jууп, олорды газеттиҥ бӱктеринде кепке базар иш башталып jат. Кычыраачылар бу баштаҥкайды эрчимдӱ jӧмӧӧр деп иженип турубыс.\nБала-баркада, тӧрӧӧн-туугандарда, кӧрӱш-таныштарда фронттоҥ келген самаралар арткан ла болбой. Jурт jеезелердиҥ jаандарына, архив аайынча бӧлӱктердиҥ, музейлердиҥ, библиотекалардыҥ ишчилерине, школдордыҥ ӱредӱчилерине, ӱренчиктерге, тӧрӧлчи кӱӱндӱ бастыра jерлештерге бу керекте турушсын деп баштанадыс. ӧмӧлӱ иш качан да ӧчпӧс. Чеберлеп ле кичееп jӱрген ӱч толыкту jуучыл самаралар биске кӧпти айдар аргалу.\nСамараларды редакцияныҥ суруузына ийигер. Газеттиҥ электрон почтазын тузаланарга база jараар. Колбуны самаралар алыжар бӧлӱкле тудар арга бар. Телефоны: 2-50-49. Журналисттерде Улу Jеҥӱниҥ 70 jылдыгына учурлай «Jуучылдардыҥ самаралары» деген бичик кепке базып чыгарар амаду бар. Бу jаан иш бӱтсе, jерлеш jуучылдардыҥ ады-jолдорын мӧҥкӱлеер керекте база бир учурлу иш эдилер эди.


Иштеҥкейдиҥ колы кокту - altaicholmon\nКажы ла јиит кижи, ӱредӱзи божогондо, ада-ӧбӧкӧзиниҥ јерине јанып, эне-адазына болужып, бойы таҥынаҥ јолын ачат. Аржан Алексеевич ол ӧйлӧрдӧ јӱрӱмниҥ солынып турганына тӱрген ӱренижип, јаштаҥ ала мал туткан айылда ӧскӧн кижи 1993 јылда бир де алаҥзыш јогынаҥ крестьян-фермердиҥ ээлемин тӧзӧгӧн. Jаҥы тӧзӧлгӧн ээлемдерге ол тушта государствоноҥ јакшы јӧмӧлтӧ эдилип туратан, ол тоодо кредиттер ас проценттерле берилетен. Акча миллиондорло чоттолып турган туш. Ол ло ӧйлӧрдӧ ээлемниҥ иштерин бӱдӱрерине тузаланарга алылган трактор ло кош тартар кӧлӱк эмдигенче иштеп туру.\nМал-ашты јаҥыскан кижиге алып јӱрерге арай ла кӱч, оныҥ учун Аржан Алексеевичте болушчы иштейт. Бош ӧй келишкенде, бала-барказы адазыныҥ турлузына кыйалта јогынаҥ једип, болужып ийерин ундыбайт. Анайда ок малды кичееп, ветеринарный јанынаҥ ишти бӱдӱрери Аржан Алексеевичтиҥ эш-нӧкӧри Чечек Аккатьевнага келижет.\nМынайып таҥынаҥ ээлемдӱ улуска государстволык болуш эдилип турганы база да арга. Не дезе, јылдыҥ ла сайын дотациялар берилет. Тӱндӱкке тӱҥдештирилген аймак деп аҥылап, малга азырал белетеерине керектӱ ӱрен, сула алган акчаныҥ проценттери кайра јандырылат. Аймактаҥ ла республикадаҥ кичинектеҥ де болзо, јӧмӧлтӧ-болуш эдилет.\nJурт јерде иш јок деп отурбай, канча кире кӱчи јеткенче чырмайып, мал-аш азыраза, ол тӱҥей ле бойыныҥ ижин актап салат деп, ченемелдӱ фермер айдат. Калганчы јылдарда ар-бӱткен башкарып, кӱн-ай солынганы мал-аштыҥ ӧзӱмине база салтарын јетирген эди. Jе кижиниҥ колынаҥ, кичеежинеҥ малдыҥ кӱчи кирип, ӧҥдӧйип келери јарт.\nАржан Алексеевич фермазында јылкы ла уй мал азырайт. Малла иштеп турган кижиде амыраар кӱндердеҥ болгой, тӱнде де амыр јок болоры јарт. Кажаан-чуланда кӱзӱрӱм-ӧтӧк јаантайын болор керек, малдыҥ балазын да корып алатаны сӱрекей каруулу иш. Jурт јерде ӧзӱп чыдаганы кижини кандый ла ишке тазыктырып салат. Оныҥ учун јаҥы да ӧйдиҥ јииттерине мал-аш ӧскӱреринеҥ кыйбас керек деп, Аржан Алексеевич айдат.\nКезикте малдаҥ алган кирелтениҥ кеми кабинетте отурала иштеген кижиниҥ ишјалынаҥ чик јок ажа беретени чын. Канча кире иштеп, канча кире мал ӧскӱрип аларыҥ, анча ла кире кирелте болор. Кӱч јылдар база туштап јат — кар јаан болор, сооктор тыҥыза, мал чыдабай барар. Кыш туркунына јылкыны да азыралда тудатаны кирелӱ иш эмес. Оныҥ учун кезикте чыгым да јаанай берет. Jай ӧйи база кубулган: ӧлӧҥ ӧзӱп болбос кӱйгектер турары кӧптӧгӧн, ол эмезе кезилген ӧлӧҥди јуунадарга бербей, јаҥмырлар канча ӧйгӧ улала беретени кайда.\nАйыл-јуртты Аржан Алексеевич ле Чечек Аккатьевна 1990 јылда тӧзӧгӧн. Jаан уулы Адучы адазына баштапкы тайак, болушчы болуп јӱрет. Кыстарыныҥ јааны Анжела каланыҥ 6-чы таҥмалу школ-лицейинде психолог болуш иштейт, Суркура культураныҥ ла санаттыҥ колледжиниҥ студенти. Эҥ оогош кызычагы Айана тӧрӧл јуртыныҥ школында 6-чы класста ӱренет. Бӱгӱнги кӱнде Чечек Аккатьевна ла Аржан Алексеевич тӧрт баланыҥ јааназы ла улдазы.\nJуртта ла аймакта ӧткӱрилип турган кандый ла маргаандарда ла байрамдарда Аржан Алексеевичтиҥ билези эрчимдӱ туружат. Анчада ла Аржан Алексеевич бойы. Кызы Суркура јаштаҥ ала бијечи бала болгон. Эмди ол јӱрӱмин бијеле ӱредӱзи де аайынча колбоды. Оныҥ да учун Суркура аймактыҥ культурала колбулу јӱрӱмин ээлгир бијезиле јарандырып јӱрет.


Ак малын азыраган албтыга мак! - altaicholmon\nАк малын азыраган албтыга мак!\nJурт ээлем аайынча республикан министерствоныҥ комиссиязыныҥ јӧби аайынча јабыстай зонаныҥ аймактары ортодо «АР-дыҥ эҥ артык бригадазы» деп «Кеҥидеги укту мал ӧскӱрер завод» СПК-ныҥ Буландыктагы фермазыныҥ бригадазы адалган.\nБу СПК-ныҥ једимдӱ ижи арткан да ээлемдерге тем болуп, јаан једимдерге јеткени канча јылдарга улай улалып барып јат. Буландыктагы ферма бу СПК-га кирип турган ӱч ферманыҥ бирӱзи. Кеҥиде ле Шибееде уй-малдаҥ ӧскӧ аҥ ӧскӱрилип турган болзо, бу ферманы ээлемниҥ уй-мал ӧскӱрер тӧс јери деп айдарга јараар. Бӱгӱн мында уй-малла иштеп турган 6 бригада, јылкычылардыҥ бир бригадазы ла койчылардыҥ эки бригадазы бар.\nЭҥ ле аҥылузы—бу ээлемде јаҥыс ла укту уй-мал ӧскӱрилип турганы. Уйлар, торбоктор, букалар, аттар, койлор—бастыразы јажы, угы, су-кадыгыныҥ кеми аайынча башка-башка турлуларда ӧскӱрилет. Ферманы јербойыныҥ јиит кижизи Дмитрий Васильевич Уланкин экинчи јыл башкарат. Ӧткӧн ӧйдӧ ол механизатор болуп иштеген. Бу ла јуртта чыдаган-ӧскӧн, јурт ээлемде иштеген Дмитрийге тӧрӧл јериниҥ, ээлеминиҥ сурактары да, ижи де сӱреен јуук.\nОроондо ло тергееде јурт ээлемниҥ ижин эрчимделтерине ууландырылган «Откормочные площадки» деген программаныҥ ижин ле турулталарын бу ферманыҥ ижинеҥ јарт кӧрӧр арга бар.\nДмитрийдиҥ айтканыла, бӱгӱнги кӱнде ээлемде кӧпјандай јиит улус (35-45 јаш) иштейт. Улуска иштеерине бастыра айалгалар тӧзӧлгӧн—јадар јери, ишјалы, одын-суула јеткилдеери јанынаҥ. Jурттыҥ улузы бойыныҥ да мал-ажын арбындай азырап јат. Кажы ла турлуны алза, ондо колы ус, ижине каруулу малчылар иштеп турганын кӧрӧрӧр. Алты турлуныҥ кажызында ла бойыныҥ таҥынаҥ ижи улалып барат.\nФермада «Казахская белоголовая» деп укту уй-мал башка-башка јерлерде, чедендерде азыралып јат. Олорды канайда, кандый азыралла азырайтанын зоотехниктер тургузат. Малдыҥ су-кадыгыныҥ айалгазын ветеринарлар ајару-шиҥжӱде тудат. Текши алза, кажы ла бозу чыкканынаҥ ала бескезин кӧптӧдип јаандаганча аҥылу ајаруда болот. Су-кадыгы, ӧҥи, кӱчи кеминде болгон мал садуга аткарылат. Мынайып јайы-кыжы улалган јаан учурлу ла каруулу иш бӱдӱрген бригада-ӧмӧликтиҥ ижин Алексей Яковлевич Толкочаков канчанчы јыл башкарат. Оныла кожо уулы Илья Толкочаков ло Иван Серебряков иштейт.\nВыставка-кӧрӱлерде туружатан уй-мал аҥылу «Выставочный» дейтен турлуда азыралып кичеелет. Бу малды база аҥылу программа аайынча азырап, ороон кеминде кӧрӱлерге тарткылап јадылар. Эҥ ле артык дейтен койлор, јылкы мал, уйлар, букалар кӧп кӧрӱлерде турушкан ла јеҥӱчилдер болгон.\nКӧрӱлерде туружып турган малды Павел Михайлович Тайтаков, Ессенгали Таджимуратов, Николай Николаевич Губин азырайт ла кичеейт.\nJылкы мал кабырып турган Нурлан Аселбаевич Сертаев, Айдар Валерьевич Пупыев бастыра пландарын бӱдӱрип, кулундарды 100 процентке корып алгандар.\nБуландык деп ӧзӧктӧ уйлар тӧрӧткӧн ӧмӧликти Василий Александрович Канысов башкарат. Бу ӧмӧлик бозуларды 100 процентке чеберлеп алган.\n²лӧҥ белетеген ӧмӧликти алза, он тӧрт кижинеҥ турган мехбригада быјыл кӱсте планын јӱс проценттеҥ ажыра бӱдӱрип салган. Эҥ артык механизатор деп јиит тракторист Илья Чатушкин адаткан. Илья Васильевич бу ок Буландык јурттаҥ. Ол билелӱ, уул бала чыдадып јат. МТЗ-82 таҥмалу тракторыла быјыл кыра сӱрӱп, аш салар, ӧлӧҥ јуунадар иштерде эрчимдӱ турушкан ла јаан једимдерге јеткен. Оныҥ тракторы, салдазы ла ӧлӧҥ пресстеер техниказы сӱреен јакшы айалгада болгоны Илья техниказына чебер болгонын керелейт.\nБыјыл ээлемде 800 гектар јер сӱрӱлген, зеленка, кожымакту ӧлӧҥдӧр (кормосмеси) салылган ла јуунадылган. 250 гектар јердеҥ узак јылдарга чыгып турган ӧлӧҥ јуунадылган. Бӱгӱн ферманыҥ мал-ажы ӧлӧҥлӧ ажындыра јеткилделген.\nБуландыктагы ферманыҥ ижин кӧргӧндӧ, алдындагы ӧйлӧрдиҥ совхоз-колхоз деген бӱдӱми јайрадылбай артып калганы иле кӧрӱнип јат. Кеҥидеги СПК-ныҥ јааны Владимир Георгиевич Шадринниҥ шылтузында улус таҥынаҥ ээлемдерге бӧлӱнбей, бир јаан ээлем болуп артып калган ла текши ижин апаргылап јат. Оныҥ да учун канчанчы јылга улай бу ээлемниҥ кӧргӱзӱлери јаҥыс ла бистиҥ тергееде эмес, је онойдо ок ороон до ичинде јаан једимдӱ. Укту уй-мал ӧскӱрип, албаты-јонын азыраган ээлем арткан ээлемдерге тем болуп артканча.


Ойрот каанныҥ энчизи эмезе Алтай Республиканыҥ тӱӱкилик тӧзӧлгӧзи керегинде - altaicholmon\nЈаан изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ тӧзӧлгӧн кӱни темдектелди. 28 јыл кайра алтайлар республикалу болуп, алдынаҥ бери амадаган амадузына јеткени јаан ла учурлу керек. Је Алтай Республиканыҥ тӱӱкизин алзабыс, ол јаҥыс калганчы 28 јылла тӱгенбей јат. Туулу Алтайдыҥ ӧс калыгы Россия ичинде таҥынаҥ тергеелӱ болорго узун ла буудакту јол ӧткӧн. Бу јолды јазаптыра шиҥдеп баштазас, 1904 јылда Тӧрӧм кобыда ӧткӧн јаан мӱргӱӱлге једип келедис. Бу бичимел ол јаан мӱргӱӱлдиҥ шылтактары ла камаан—шылтуларына учурлалган.\n1904 јылда Тӧрӧм ӧзӧктӧ болгон јаан мӱргӱӱл керегинде куучындаардаҥ озо, 19-чы чактыҥ учында Туулу Алтайда алтай улустыҥ јадын-јӱрӱми керегинде кыскарта јартап ийели.\n1-кы шылтак: Јердиҥ сурагы\nБу ӧйдӧ алтайлар јер јанынаҥ јаан кызалаҥ айалгада болуп калган. Бир јанынаҥ, алтайлардыҥ бойлорыныҥ да тоозы кӧптӧгӧнин айдар керек: 1792 јылда 4,5 муҥ кижи болгон болзо, 1902 јылда 33,7 муҥ кижи деп окылу јетирӱлер керелейт (јӱк 19-чы чакка алтайлардыҥ текши тоозы 7,5 катапка кӧптӧгӧн). Экинчи јанынаҥ, Россияда «крепостной јаҥды» токтодып ийерде, Сибирьдӧӧн, ол тоодо Алтай ичине, камык орус крестьяндар кӧчӱп келген. Алтайларга бойлорына да мал-аш кабырарга јер једишпей барарда, оныҥ ӱстине камык јошкын-крестьяндар келип, алтайлардыҥ одорлорын кыралар эдип мензинип баштаарда, айалга сӱрекей курч боло берген.\nТуулу Алтайдыҥ јерлери «инородецтердиҥ» деп окылу чотолып та турган болзо, је кӧчӱп келген крестьяндар ого ајару салбай, баш билинип, алтайларды азыйдаҥ бейин јуртап јаткан јерлеринеҥ оноҥ-мынаҥ кыстап баштадылар. Ол бажынаҥ камык аайлашпастар, ӧӧн-бӧкӧн дӧ чыккан (кезик јерлерде мылтыкту да адыжып-ӧлӱжип туратан). Темдектезе, Оймон ичиниҥ алтайлары кержактарла алдынаҥ бейи нак, аайлу-башту јуртап јаткан болзо, крепостной јаҥнаҥ јайымдалган крестьяндардыҥ «толкузы» једерде, кӧп алтайларга Урсул-Каракол ичине качып-кӧчӧргӧ келишкен. (Байагы алтайлар оноҥ, Граждан јуу ӧйинде, бойлорын эҥ ӧктӧм, килемји јок јуучылдар деп кӧргӱскилегени учурлу).\n2-чи: Кам јаҥныҥ «эскиргени»\n19-чы чактыҥ учында кӧп саба алтайлар кам јаҥду болгондор. Је Эрлик-бийге, Ӱлгенге учурлалган тайылгаларлу, камык мал-ашты ӧлтӱрип турган јаҥ бу ӧйлӧрдӧ алтайлардыҥ некелтелерине келишпей барган. Тӧс учуры – кам јаҥ «языческий» јаҥ учун, ол Арасей каандык ичинде јоголып калар учурлу болгон. Бу амадула Алтайский Духовный миссия мында окылу тӧзӧлип (1828), бойыныҥ ижин эрчимдӱ бӱдӱрген. Ол иштеҥ улам тӱндӱк алтайлар текши (тубалар, байаттар, шорлор, чалкандулар, кумандылар) крестке тӱшлеген. Миссионерлер Алтын-Кӧлди кемелерлӱ кечкилеп, Чолушман, Башкаус ла Улаган ичиниҥ телеҥит-алтайларын база кӧп сабазын крестке тӱжӱрген.\nАнайып, алтайлардыҥ Комляжский (комдоштордыҥ), Кергешский (тиргештердиҥ), Кузенский (кӱзендердиҥ), Южский (јӱстердиҥ), 1-кы Чуйский (Чолушман, Башкаус ла Улаганныҥ тӧӧлӧстӧриниҥ) волостьторы ла алтайлардыҥ 1-кы дючиназы (Мундустардыҥ отогы) бӱдӱнге кресттӱ болуп калгандар.\nКрестке тӱшпей арткандары ол 2-чи (кыпчактардыҥ отогы), 3-чи ле 5-чи (тодоштордыҥ отокторы), 4-чи (иркиттердиҥ отогы), 6-чы (Урсул, Кайрылык, Оймон ичиниҥ тӧӧлӧстӧриниҥ отогы), 7-чи (маймандардыҥ отогы) дючиналары ла 2-чи Чуйский волость (кӧбӧктӧрдиҥ отогы) арттылар. Бу эмдиги Оҥдой, Кан-Оозы, Кош-Агаш ла јарымдай Шабалин ле Кӧксуу-Оозы аймактар. Бу ла крестке тӱшпеген јерлердиҥ улузы 20-чи чактыҥ бажында Буркан јаҥды баштаган улус болуп јат. (20-чи чактыҥ учында ойто ло бу аймактардыҥ улузы Буркан јаҥды орныктырып баштаганы база учурлу эмей).\nМиссионерлер кам јаҥдуларла, камдардыҥ бойлорыла куучындажып-најылажып, канайып эрмектежериниҥ марын табып, олорды тӱрген-тӱкей крестке тӱжӱрип турдылар. Мыныҥ ӱстине, ӧрӧ айдылганыла, Арасей каандыкта кам јаҥ окылу јаҥ деп чотолбой туратан. Олорго кӧрӧ, магомед (ислам) јаҥду ла лама (буркан) јаҥдулар окылу чотолып, Арасей каандык ичинде кирелӱ тоомјыда ла корулашта болгон. Оныҥ учун бу јаҥду калыктар бойлорыныҥ јерин, јаҥын јылыйтпай, тап-эриктӱ јуртагандар.\n3-чи: Ойрот-каанныҥ келип јатканы керегинде табыш\n19-чы чактыҥ учында бир чак мынаҥ озо јоголып калган Ойрот-каандыктыҥ телкемдеринде Ойрот-каан кайра келип јаткан деп табыш табыла берди. Калмыктар, буряттар, моҥгол-ойроттор, хакастар, тувиндер ле алтай-ойроттор ортодо бу табыштаҥ улам јӱзӱн-башка кыймыгулар башталган. Ойрот-каандыктыҥ калганчы кааны Амыр-Санаа барар алдында кайра келери керегинде кеп-куучындар Алтай-Каҥайдыҥ ончо јаан да, оогош то албатыларында артып калган. Темдектезе, Н.М. Ядринцев 1878 јылда байаттардаҥ бичип алган куучында мынайда айдылат: «Ойрот-каан бойы дезе Алтын-Кӧлдиҥ јанында токтогон, Башкаус ла Чулышман сууныҥ белтиринде јаткан. Албатызын јер-сайын јатыргызып, эмди бойы бийик кырлу јерге барган… Барар алдында Ойрот-каан бала-барказына айткан: «12 ӱйе ӧткӧн кийнинде мен слерге ойто катап кайра келерим: ол тужында бойымныҥ телеуттарымды кӧстӧринеҥ кӧрӱп танып аларым». Алтай-улустыҥ айлаткыш-куучыныла, Амыр-Санаа Улуу јылда, Ӱч-Сӱмердиҥ ӱч мӧҥкӱзи кайылып тӱшсе келер. Келип јатканын чагандык сӧӧктӱ кыс-бала айдар учурлу.\nАмыр-Санаа (Ойрот-каан) ойто туулып, бойыныҥ каандыгын јаҥыдаҥ тӧзӧӧргӧ туру деп табыш кайдаҥ келгенин айдарга кӱч, је кезик шиҥжӱчилердиҥ айтканыла, бу табышты Россияныҥ Генеральный штабы кайучыл-калмыктардыҥ болужыла ӧнӧтийин Кыдат јеринде јайып турган болгон. Шылтагы: моҥгол-ойротторды јериле кожо Цин-каандыктаҥ (Кыдаттаҥ) айрып, Арасейге кожуп, ол эмезе Арасейдиҥ камаанына кийдирип аларга. Бу та чын, та јок, је кандый да болзо, бу табыш гран-кыйуны кечип, алтай-ойротторго једип, тыҥ ла чур-чуманак кӧдӱрген.\nКажы ла калык бойыныҥ кӱч ӧйлӧринде тӱӱкизине баштанып јат. Азыйгы ӧйлӧрин эзедип, озогы каандарын-баатырларын эске алынып, агару бичиктерин ачып, калык бойыныҥ аргаданатан эп-ченемелин, кӱӱн-санаазын ӧрӧ кӧдӱретен оморкодузын бедирейт. Темдектезе, Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу тужында орус калык бойыныҥ мактулу тӱӱкизине баштанганы јарлу. Јуу ӧйинде Суворовтыҥ, Кутузовтыҥ, Александр Невскийдиҥ ордендери тӧзӧлгӧнин, Сергей Эйзенштейн «Иван Грозный» деп баалу-чуулу тӱӱкилик кино сокконын ла ол ло ӧйдӧ немецтерди јеҥген Александр Невский керегинде база ла Эйзенштейнниҥ кинозы фронтто элбеде јарлалып кӧргӱзилгенин билерис. Ол Экинчи телекейлик јуу тужында албаты-јонныҥ кӱӱн-санаазын кӧдӱрерге ончо турушкан калыктар тӱӱкизине тайанган: орустар да, англичандар да, французтар да, немецтер де, јопондор до.\nБайагы айдылган шылтактардаҥ улам алтай калык та 19-чы чактыҥ учында сӱрекей кызалаҥду ла булгакту айалгада болуп калды. Калык болуп артарга, бойыныҥ ук-тукумын јылыйтпаска, алтайларга јаан кыймыгу-солунталар баштаар керек болды. Бу айалгаларда калык бойыныҥ тӱӱкизине баштанганы јарт.\nАлтайлар Арасейге кирердеҥ озо, јаан ла ийде-кӱчтӱ Ойрот каандыктыҥ теҥ-тай турчыларыныҥ тоозында болгон. Чындап айтса, «алтай» ол эмдиги ат. Озогы тӱӱкилик документтерде ондый калык учурабай јат, јӱк 19-чы чактыҥ ортозында орус бичимелдерде «алтайлар» деп адалып баштаганыс. Алтайлардыҥ ада-ӧбӧкӧлӧри Арасейге кирип турарда, бойлорын Ойрот-каанныҥ улузы «зенгорлор» деп аданып кирген эди. Анайда ок олорды «ойраты (ойроты)», «калмыки», «телеуты (теленгиты)», «урянхайцы» деп адап туратан. Бу ончо аттар Ойрот каандыктыҥ тӱӱкизиле, ондо јуртаган албатыларла колбулу. Ойрот албатылардыҥ текши тӧрӧли – ол Јаан Алтай-Каҥай тергее. Бу јаҥыс бистиҥ республикабыстыҥ јери эмес, анайда ок Эртиш-Алтай (Бурул-Токой, Ак-Токой), Моҥгол-Алтай (Комду-суу), Тыва (Мӧҥӱн-Тайга ла о.ӧ.) јерлер. Бу јерлер ончозы бистиҥ тӱӱкибисле колбулу, кеп-куучындарыста озогы јаткан јерлерис деп айдылат.\nЈаан Алтай-Хангайда јадып турган ончо монгол-тӱрк калыктар бой-бойына сӱрекей тӱҥейин темдектеер керек. Канча муҥјылдыкка коштой јаткан айылдаш албатылардыҥ чӱм-јаҥы да, кийген кеп-кийими де, јиген аш-курсагы да, јаткан јадын-јӱрӱми де, ич-кӧрӱми де сӱрекей јуук. Оныҥ ӱстине јӱсјылдыктардыҥ туркунына јаҥыс ороондо (Ойрот каандыкта) јадып, јаҥыс каандарга баштадып јӱрген албатылардыҥ тӱӱкизи де, јаҥы да јаҥыс болуп калган.\nБылтыр Моҥгол-Алтайды айылдап јӱреристе, бир аргалу-чакту моҥгол-ойрот «бис ончобыс Улу Алтайдыҥ балдары» деп айтканы санаамда артып калды. Моҥгол-Алтайда јадып турган тӧрбӧттӧрдиҥ, моҥгол-байаттардыҥ, котондордыҥ, ӧлӧттӧрдиҥ, мингаттардыҥ, јакачындардыҥ (захчиндер), торгуттардыҥ, хошуттардыҥ ла алтай-урянхайлардыҥ чӱм-јаҥдарын шиҥдезе, бистиҥ ле алтай ак буркан јаҥныҥ јаҥжыгулары чыгып келет.\nТемдектезе, Алтайын кӧдӱргени. Ончо ойрот албатыларга Алтай – агару ла байлу тӧрӧли. Ойрот албатылардыҥ кеп-куучындары аайынча, Алтайдыҥ Ээзи – ак сагалду карган эр кижи, ол эмезе ак чырайлу, кӱргӱл чачту бийик сынду ӱй кижи. Алтайга учурлай ончо ойрот албатылар мӱргӱӱлдер ӧткӱрет. Алтайын кӧдӱрерге эҥ јарамыкту ӧй – ол јайдыҥ ла кӱстиҥ бажы. Јайдыҥ баштапкы айында (баштапкы кӱкӱрт соккон, мал-аш јайлуга кӧчкӧниле колбой) алтай-улус Јажыл-бӱр мӱргӱӱлди ӧткӱрет, кӱстиҥ баштапкы айында (анчада ла мал-аш кыштуга тӱжӱп келгенде) – Сары-бӱр мӱргӱӱл ӧткӱрет. Мындый ла мӱргӱӱлдер монгол-ойроттордо јылында бир, ол эмезе эки катап ӧткӱрилет. Ар-бӱткен катуланып турза (кӱйгек, чайык, о.ӧ.) Алтайдыҥ ээлерин јымжадарга база да ӧткӱрер аргалу. Ол мӱргӱӱлдердиҥ ӧткӱрилетен аайы да бистийиле јаҥыс. Таҥла кырга чыгып (кырдыҥ бажында Јердиҥ јаан ээлери јуртайт, теҥериге, Буркандарга јуук јер деп чотолот), чогуп салган обоо-ташта (ол эмезе таш-тагылда) Алтайга учурлалган судурлар, макталдар ла алкыштар кычырылат. Јер-телекейдиҥ тӧрт талазына бажырып, «акла» (сӱтле, сӱттеҥ, кулурдаҥ эткен аш-курсакла), «кӧклӧ» (чайла) ӱрӱстейт. Бӧстӧр буулагылайт, кӧп сабада ак ла кӧк ӧҥдӧрлӱ.\n17 чакта ӱзӱк-бичикле бичилген ойроттордыҥ «Галын тахилын судар» («От такыыр судур») деп бичимелинде мынайда айдылган:\n«Алтай-Каан, Боодо-Алак, Эрчим, Эмил, Боро-тал, Эли (јерлердиҥ аттары), Корулап алыгар! Тайга-таштыҥ, аржан-суулардыҥ, Булаган, Чингэл, Уренгуныҥ ээлерине Аш-курсагымды теејилеп саладым…»\nНамалар кырдыҥ бажына чыгып, арчын ӧртӧп, обоо-ташта бу судурды кычырып, отко ак курсакты, шатраларды, балындарды теејилеп, Алтайына саҥ салат.\nКалганчы ӧйдӧ Алтайын кӧдӱрер мӱргӱӱлдер Кӱнбадыш Монгол јеринде де, Тыва јеринде де јаан учурлу боло берди. Ол мӱргӱӱлдерди намалар баштап, улусты байлу тайга-туулардыҥ алдына экелип, агару судурларын, ээлерге макталдарын кычырат. Бу мӱргӱӱлдерге эр улус, билелердиҥ јаандары, тоомјылу каргандар ла јаан јамылу башкараачылар келип, судурларды угуп, Алтайына мӱргӱп јат (алдында фото).\nБаза бир аҥылу темдектейтен јаҥжыгу — ол моҥгол-ойроттордо до, бисте де, алтай-ойроттордо, ак ӧҥди агару, ару деп чотооры. Ак ӧҥлӧ колбулу кӧп јаҥжыгулар бар. Темдектезе, ӧлӧттӧрдӧ (ойрот-албатыда) мындый јаҥжыгу бар:\nЈалкын ӧлтӱре соккон кижиге (ол эмезе тындуга) тегин улуска тийерге јарабас. Ол јалкыннаҥ божогон кижиниҥ (тындуныҥ) сӧӧгин јуурга «ак сӧӧктӱ» (укту-тӧстӱ, карала колбулу эмес) кижини алдыртат. Ол тогус ак јылкы, тогус ак тажуур јакыдып, ак дээл кийип («ак-сӱт тон»), јалкын соккон јерге келет. Ондо таштардаҥ кичинек обоо јууп, будактар кондырып, ак јаламалар буулап, сӱтле ӧрӧ ӱрӱстейт (чачылга). Бойын таајы угынаҥ, ак сӧӧктӱ кижи деп адап, Курбустан-Бурканга баштанат (ойрот албатырлардыҥ кеп-куучындарыла, кӱкӱрт-јалкын Курбустан-Бурканнаҥ камаанду): «Кӧзиҥди јылыйтып салдыҥ ба айса сокор болуп калдыҥ ба? Тӱшпейтен јерге не тӱштиҥ? Тӱшкен болзоҥ, меге не тӱшпедиҥ..?» деп айдынып, јалкыннаҥ божогон кижини актайт, ол кижиде бурузы јок деп, Курбустанныҥ алдына сӧзин айдат. Байагы тогус јылкыны ыйыктап (тынын кыйбай, Курбустанга учурлап), кижиниҥ сӧӧгин јерге јууп, ӱстине тогус ак таш тургузат. Байагы јерге ӱч јылдыҥ туркунына мал-аш кабырарга, аҥдаарга, ӧскӧ не-неме эдерге јарабас деп јакарып салат.\nАк Айас, ак сӱт (ак ӱрӱс), ак арчын, ак кыйра, ак кайыҥ, ак кийим, ак мал, ак ай (чагаан ай), ак сӧӧк («ару» кижи) – аруныҥ, кирге-торго алдыртпаганныҥ темдеги. Ак ӧҥди ару деп чотогоннынаҥ бистиҥ Ак јаҥ барган эмей. Ак ӧҥ јаҥыс алтайларга эмес, а бастыра ойрот албатыларга агару деп чотолот.\nМоҥгол-ойроттордыҥ ла алтай-ойроттордыҥ тӱҥей јаҥжыгуларын ончозын јазаптыра бичизе, бу газеттиҥ де бӱктери јетпес болор: јада-таш, айылдыҥ ичи, айылды кӱн-ай аайынча тургузары; айдыҥ-кӱнниҥ, јылдыстардыҥ байы; сӱттиҥ, аш-курсактыҥ байы; сууныҥ байы; оттыҥ байы; јердиҥ, тайга-таштыҥ байы; той-јыргалдыҥ ээжилери; ада-энезин, тӧрӧӧн-тууганын, таайларын, бала-барказын тоогоны, байлаганы; мал-аштыҥ (темдектезе, мал-ашты сетерлери (ыйыктары) – тынын кыйбай, јӱрӱм сыйлап, Буркандарга учурлаары), аҥ-куштыҥ байы; аҥдайтан јаҥжыгулар ла оноҥ до ӧскӧлӧри.\nЧӱм-јаҥдардаҥ ӧскӧ бисти арткан ойрот албатыларла бириктирип турганы:\n— Тӱӱкилик кеп-куучындарыс: Амыр-Санаа, Шуну-Баатыр, Калдан-Черӱ (Галдан-Церен) ле оноҥ до ӧскӧ Ойрот-каандык тужындагы каандар, таајылар, нойондор, јайзаҥдар, баатырлар керегинде кеп-куучындар јаҥыс бисте эмес, ончо ойрот албатыларда элбеде јарлу. Иван Шодоевтиҥ «Кызалаҥду јылдар» деп ады-јарлу алтай бичик база бӱдӱнге Ойрот-каандыктыҥ ӧйлӧри керегинде.\n— Кеп-кийимис. Алтай кеп-кийимди кӧрзӧ, ӱлгӱлериле, ӧмӱриле, кулјаларыла, кийген эбиле, кееркедим эдимдериле, кийиминиҥ адыла ойрот албатыларга сӱрекей јуук. Јурукта алтай-улустыҥ ла алтай-урянхайлардыҥ кеп-кийими (ӱстиги фото).\n— Тӧрӧ (административный система). Алтайлардыҥ јайзаҥдары, темичилери, шӱлеҥдери, јаргычылары (зорго) – бастыразы ойто ло Ойрот-каандыктаҥ арткан јамылулар эмей.\nБӱгӱнги кӱнде алтай-ойрот ло моҥгол-ойротторды бой-бойынаҥ ырааштырып турган јаҥыс ла шылтак – ол тилдерис. Тургуза ӧйдӧ бистиҥ алтай тил арткан тӱрк тилдерге тыҥ јуук болуп калган, моҥгол-ойроттордыҥ тили – халка-моҥголдордыҥ тилине. Је алтай тилде сӱрекей кӧп моҥгол сӧстӧр, а моҥгол-ойрот тилде камык тӱрк сӧстӧр. Алтай тил (саха, тыва, хакас тилдерле кожо) тӱрк тилдердиҥ ортозында эҥ монголсу тилдердиҥ бирӱзи деп чотолот. Филологтордыҥ айтканыла, алтай тилде 20% кире сӧстӧр моҥгол тилле тӱҥей. Моҥгол-ойроттордо ончо ло кире сӧстӧр тӱрк тилле… Алдында, байла, бистиҥ ада-ӧбӧкӧлӧрис теҥ-тай эки тилдӱ болгон. Оныҥ учун алтай тилде кӧп јаҥыс учурлу тӱрк ле моҥгол сӧстӧр учурайт: байрам-јыргыл, ат-нере, айу-мајалай, койон-туулай, ырыс-кежик, јажыл-ногон, кӱмӱш-мӧҥӱн ле о.ӧ.\nБистиҥ республикада јерлердиҥ, суулардыҥ аттарын да алзабыс, камык моҥгол сӧстӧр чыгат: Бугузун (Буга-усун – аҥныҥ суузы), Чаган-Узун (ак-суу), Курай (кургак), Улаган (кызыл), Кадын (Хатун – тоомјылу укту-тӧстӱ эпши), Оҥдой (Коҥгодой – Хунтайши), Каракол (кара-суу), Экинур (Их-нуур – јаан кӧл), Бараангол (караҥуй суу), Чаргы (чанак), Мухор-Чаргы (оогош чанак), Барлак (кул), Чике-Таман (Чике-Табан – тӱс ажу) ла о.ӧ.\nАнайда ок кӱӱлик ойноткылардыҥ аттары да (топшуур – товшуур, шоор – цуур, икили – ихэл). Аттардыҥ угы (јеерен – зээрде; кӱреҥ-јеерен — хүрин зээрдэ; кер – хээр; кӱреҥ кер – хүрин хээр; боро – боро; кара – хара; кӧӧ-кара – хөө хара; буурыл – буурал; кула – хула; сары – шарга; чабдар – сабидар; кӱреҥ – хүрин; ӧлӧ – алаг; калтар-кер – халтар-хээр). Мындый тӱҥей ойрот сӧстӧрдиҥ тоозы камык. Качан бирде алтай улустыҥ ла ойраттардыҥ тилдерин тӱҥдештирер билимдик иш чыгар ла болбой.\nАйдарда, ойроттор (ойратттар) – ол јӱк моҥголдор эмес, ол моҥгол ло тӱрк тилдерлӱ, јаҥыс чӱм-јаҥдарлу кӧп башка-башка уктардыҥ ла албатылардыҥ биригӱзи. Темдектезе, бӱгӱнги моҥгол ойраттардыҥ тоозында алтай-урянхайларды, котондорды ла чоросторды алдында тӱрк тилдӱ болгон деп билимчилер айдат. Оныҥ учун тилдерис башка болгондо, бис, ончо ойроттор, тӱҥей ле карындаш-албатылар болуп артадыс.\nБУРКАН ЈАҤНЫҤ КЫЙМЫГУЗЫ\nЈе, куучынысты ойто 1904 јылга (Улуу јыл) јандырактар. Јажын-чакка јаткан јерлеринеҥ сӱрдӱрип, кыстадып, абыстардыҥ албан-кӱчиле крестке тӱжӱртирип, кайлыкталып јаткан алтайлар, озогы Ойрот-каандык ӧйин эзедип, Буркан јаҥга кайра бурылар кӱӱни ойгонгоны јарт. Буркан јаҥ алтай-ойроттордыҥ тӱӱкизиле колбулу, албатыны бириктирер аргалу, тереҥ тӱӱкилӱ, кӧгӱс-байлыкту јаҥ, алтайларга ол тужында јаҥыс аргаданатан эп-арга болгон.\nОл ӧйдӧги Буркан јаҥныҥ кыймыгузы аайынча тӱӱкилик билимдердиҥ кандидады В. Я. Кыдыева бойыныҥ «Поземельные отношения в Горном Алтае в XX веке» деген монографиязында мынайда јартайт:\n«1901-1903 јылдарда Туулу Алтайдыҥ алтайлардыҥ кӧчӱп јӱрген тӱндӱк аймактарында ла Оймон ичинде (бӱгӱнги Кӧксуу-Оозы аймак) јерлерин ӱлегениниҥ шылтузында орус крестяндарга јер база ӱлелген. Јердиҥ реформазы бастыра орус не-немени јаман кӧрӧрине экелген. Мында Алтайский Духовный миссияныҥ коомой салтары база болгон. Ол 1830 јылда тӧзӧлгӧн лӧ 19 чактыҥ учы јаар крестке тӱшпеген алтайларды кыстап, кӧчкӱндердиҥ элбек одорлорын мензинген.\n1904 јылда алтайлар ортодо јаҥы мӱргӱӱл јаҥ — ак јаҥ эмезе бурханизм – табылып келген. Ойрот-каан келип, орустардыҥ кызалаҥынаҥ айрыыр деген табыш Туулу Алтайдыҥ орто лӧ тӱштӱк бӧлӱгине јайыла берген. Бу јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 18-25 кӱндеринде орто Алтайда тыҥ кӧдӱриҥи башталган. Кыймыгуныҥ тӧс јери – Оҥдойдо Кеҥи деп јер болгон. Кӱӱк айдыҥ 25-чи кӱнинде 5,6 ла 7 отоктордыҥ алтайлары текши јуунга Кеҥиде јуулышкан. Ондо олорды Бийский уездтиҥ 3-чи участогыныҥ Крестьянский начальнигиниҥ јакааныла таныштырган. Ондо айдылганыла, Шабалин, Топучий, Туйакту, Оҥдой, Хабаровка, Кӱпчеген јурттарда јер ӱлештирер иштер улалар ла олордо туружатан улусты кӧстӧӧр керек. Ондый улус тудулган да болзо, удурлажуныҥ кыймыгузы токтобогон, ол Тӧрӧм кобыга (Кан-Оозы аймактыҥ Кырлык јуртыла коштой) кӧчкӧн.\nКыймыгу кӱӱк айда башталганы тегин эмес ошкош. Алтайлар јер ӱлештирериниҥ иштерин озолоорго амадаган. Оймонныҥ улузыныҥ бу иштерди эки јылга буудактаганы алтайларга удурлажарында тем болгон. Чын ла башталган бу керектерле колбой, 1904 јылда Чуйдыҥ јолыла Топучийдеҥ ала Хабаровкага јетире јерле иштеери ӧткӱрилбеген. Ол ӧйдӧги керектердиҥ кереечилериниҥ ле олордыҥ шылтактарын шиҥдегендердиҥ темдектегениле алтайлардыҥ јаҥы мӱргӱӱл јаҥды алар дегениниҥ тӧс шылтагы ол јер јанынаҥ кызыштар болгон.\nАйдарда, Буркан јаҥныҥ кыймыгузын озо ло баштап Тӱштӱк Алтайдыҥ крестке тӱшпеген јайзаҥдары ла байлары баштаган дезе, јастыра болбос. Урсул ичиниҥ јайзаҥдары 5-чи дючинаныҥ (тодош Б.Юмдеев), 6-чы дючинаныҥ (тӧӧлӧс Каха Чамчияков) лӧ 7-чи дючинаныҥ (майман Аргымай Кульджин) тӱӱкилик јетирӱлерде Буркан јаҥды јӧмӧгӧн деп айдылат. Бу байлардыҥ ла јайзаҥдардыҥ ортозында эҥ ле аргалу-чактулары – Манјы ла Аргымай Кульджиндер эмей.\nБӱгӱн алаҥзу јоктоҥ айдарга јараар: бойыныҥ алдына камдап турган тегин койчы Чет Челпанов Алтай Буркан јаҥды Тӧрӧм-кобыда баштаган кижи деп чотолып та турган болзо, је чын башкараачызы ол болбогон. Алтай Буркан јаҥды шиҥдеген эҥ јарлу этнограф-билимчилердеҥ А. Г. Данилин мындый айалгага ајару эдет: Чет Челпанов ӱйиниҥ карындажы Макы Маркитанов ажыра Кульджиндердиҥ кудазы болгон. Айдарда, Буркан јаҥды кӧдӱрип, Чет јӱк Кульджиндердиҥ јакаруларын бӱдӱрген кижи.\nМанјы Кульджин Буркан јаҥныҥ башкараачыларыныҥ бирӱзи болгонын билимчи В.К. Косьмин «Влияние монгольского буддизма на формирование и развитие бурханизма на Алтае» деген статьязында мынайда темдектейт:\n«Байлардыҥ, озо ло баштап Кульджиндердиҥ бурхан јаҥды јайарында јилбӱзи јаан, Манјы Кульджин дезе бу кыймыгуда башкараачы да болгонын мындый неме керелейт. Тереҥ кобыда (Тӧрӧмдӧ) мӱргӱӱлди тоскурган кийнинде, 1907 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 13-чи кӱнинде Кан-Оозына Манјы ла Аргымай Кульджиндер келген. Кӱӱк айдыҥ 14-чи кӱнинде Манјы Кан-Оозына јаргыга келгендерди оныҥ квартиразына јуулзын деп јакарган. Шӱӱжетен сурак ол јаҥы мӱргӱӱл ле Бийский уездтиҥ 5-чи станыныҥ приставына текши угузу-баштану бичиири, пристав кем каруулу оныҥ алдына Бурхан кудайдыҥ јаҥы мӱргӱӱл јаҥын јасакла јарадар баштану этсин деп». Абай, Сугаш, Кырлык, Јабаган, Кан, Чарыш ла ӧскӧ дӧ ӧзӧктӧрдӧ сууларла кӧчӱп јӱрген 512 алтайдыҥ колы јуулган. «Ак јаҥды јаҥдаарын јарадары керегинде баштануда» бурханисттер кам јаҥыдуларды јаратпай турганын кӧргӱскен ле «бойыныҥ кам јаҥын јерлик» деп айдышкан». «Тӱҥӱрлерин, наадайларын таштап», олор Россияныҥ окылу јаҥдарын јаҥы јаҥын јаҥдаарын јаратсын деп сураган. Санаа-кӱӱнниҥ јайымы керегинде 1905 јылда чыккан манифесттиҥ кийнинде баштаҥкайлу байлар ак јаҥды јарадарына јӱткиген. Јеҥӱ болгон соҥында олор тегин алтайларга јӧмӧдип, орус капиталла, орус камаанла тартыжарында бойыныҥ јилбӱлерин эрчимдӱ корыыр эди».\nОйрот-каандыктаҥ ӧйлӧринеҥ ала јаҥдалган Буркан јаҥ 1904 јылда орныгып турарда, оныҥ чын башкараачылары болгон улус – ол байлар Манјы Кульджин, Кыйтык Елбудин, Сапок Баинкин, олордыҥ болушчылары Кыргыз Саманов, Чапыяк Юдуев ло аҥылу адайтан кижи – јарлык Тырый Яшитов (байлу ады – «Ак-эмчи»).\nТырый Моҥгол јеринде канча јыл Россияныҥ башкарузыныҥ агентиниҥ тилмешчизи болуп иштеген, бичик-билик билер, алтай, орус, монгол тилдерле јайым куучындажар, јаан нама-ӱредӱчилерле, буддизмле таныш кижи. Тырый јарлыктарды јууп, јаҥды бир аайлу эдип ӱредип туратан кижи болгон. Ол ажыра алтай јарлыктар Моҥгол јерине барып, ӱредӱлер алып, алтай улус ортодо јайып туратан. Тырый ажыра јарлыктар буркан јаҥныҥ эдимдерин: буркандардыҥ сӱрлерин, очырларды, коҥколорды, судур-бичиктерди, саҥјаларды јакыдып алатан. Чет Челпановты мӱргӱӱлдиҥ кийнинеҥ јаргыда ширтеп баштаарда, Тырый Яшитов ачыгынча Алтай Буркан јаҥныҥ башкараачызы боло берген.\nАлтай буркан јаҥда (Ак јаҥда) буддизмныҥ камааны ла бойыныҥ аҥылулары керегинде ады-јарлу билимчи-этнограф А. В. Анохин бойыныҥ «Бурханизм в Западном Алтае» (1927 ј.) деген статьязында мынайда бичийт:\n«Бурханизм ӱредӱниҥ тӧзӧгӧзинде буддизмниҥ кӧп эмес доктриналары ла тӱндӱк монгол-ламаиттердиҥ орой ӱредӱзиниҥ доктриналары, онойдо ок озогы кам јаҥыныҥ бир кезик элементтери кирген. «Бурхан» деп сӧс буддизмнеҥ. Ол Будданыҥ ӧлӱминиҥ кийнинде удабай табылган ла кудайдыҥ сӱр-кеберин темдектейт. Баштап ла алтайлардыҥ оҥдогоныла, «бурхан» атту, ак кийимдӱ чын кижи ле јаҥы ӱредӱ экелетен болгон. Оноҥ бери ӧйдӧ «Бурхан» ол теҥериде јӱрген, кӱнди, айды ла ончо Орчылаҥды башкарган кудай деп јарлалган. Калганчызында алтайлардыҥ мӱргӱӱлиниҥ эҥ учурлу тӧзӧгӧзи – монотеизм. Је алтайлардыҥ мӱргӱӱл ӱредӱзинде «бурхан» кудайла коштой кӱн, ай, ак ла кӧк ӧҥдӧр, алтын арчын деген ламаиттердеҥ алынган элементтер туштайт. Бурханизм озо ло баштап буддизмниҥ, оноҥ монгол ламаизмниҥ ле кам јаҥыныҥ корболоры, онойдо ок чек јаҥы мӱргӱӱл эмес, ол алтай калыктардыҥ ортодо алдында болгон јаҥ болуп јат.\nКам јаҥыла колбулу кӱӱн-кӧрӱм бурханизмниҥ башталганыла колбой базылган. Бурханист-алтайлар, ӧскӧ мӱргӱӱлдер ок чылап, ончо кара немелердиҥ телекейин јаратпай барган. Бурханга, теҥериниҥ кудайына, мал-аштыҥ каны керек јок боло берген. Мал-аштыҥ канын тӧгӱп, тайылга эдерин јаратпаганыла бурханизм алтай калыктыҥ мӱргӱӱл ӧзӱминде јаан башка алтам эткен».\n«Алтай-Ойрот» эл-јондык биригӱниҥ башкараачызы


Јайканла тартыжу ӧдӧт - altaicholmon\nЈайканла тартыжу ӧдӧт\nБыјылгы јас кандый болор? Тулаан, кандык ла кӱӱк айларда суулар кӧпшип, јайкандар јайылып, улустыҥ айылдарын алар ба? Бу сурактар јурт јаткандарга амыр бербейт. Бӱгӱн Шабалин аймактыҥ гражданский коруланыш аайынча керектериниҥ ле јеткерлӱ айалгаларды болдыртпазыныҥ бирлик диспетчерский службазыныҥ јааны Борис ЧАПТЫНОВЛО ӧткӱрген куучын-эрмекти јарлап турубыс.\n— Борис Петрович, айланып база бир јас келип јат. Јайкандар чыгып, суулар кӧпчип, јурт јаткандарга салтарын јетирбес пе? Слердиҥ аймак ар-бӱткенниҥ качалаҥына канайып белетенип алган?\n— Бу сурак аймактагы КЧС-тыҥ јуунында кӧрӱлген. Анда быјыл јаскыда сууга алдырткадый јурттардыҥ тооломы тургузылган ла ол јанынаҥ шӱӱжӱ ӧткӧн. Јылулар келзе, бистиҥ јерде сууга 12 јурт, 154 тура, 21 кӱр, ЛЭП-тиҥ 20 столмозы алдыртар аргалу. Ол анайда ок коомой салтарын 441 кижиге ле эки муҥнаҥ ажыра тындуларга јетирердеҥ айабас. Сууга алдыртатан јурттардыҥ ла јерлердиҥ картазы тургузылган. Бистиҥ аймакта јонјӱрӱмдик учурлу 81 объект бар. Ол тоодо 3 эмчилик, 17 ФАП, бир јурт амбулатория, 19 школ (орто ӱредӱлӱ 7, 7 тӧс лӧ 5 баштамы школ), балдардыҥ 20 садиги ле 3 интернады, культураныҥ 19 учреждениези. Је бу јонјӱрӱмдик учурлу учреждениелерде сууга алдыртатан чочыдулар јок.\n— Бу ууламјыда аймактыҥ администрация јанынаҥ кандый иштер ӧткӱрилет?\n— «Шабалин аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ јааны Эрчим Борисович Сарбашев бу суракка јаан ајару эдип јат. Администрацияныҥ чыгарган јӧби аайынча аймакта чочыдулу айалгага кирген улусты удурумга јаттыргызар пункттар тӧзӧлгӧн. Суулар јаанап, улустыҥ айылдарын алза, чочыдулу ӧскӧ дӧ айалгалар боло берзе, бис улусты Шабалин, Чаргы ла Камлак јурттардагы школдордыҥ интернаттарында јаттыргызарыс. Бу јуукта пункттардыҥ ижин шиҥжӱлеп кӧргӧнис. Олор ончозы ишке белен. Орындар, тӧжӧк-јастык јеткилинче бар. Улусты школдордыҥ ашканаларында азыраарыс.\nАймактыҥ бюджединдеги кӧмзӧ-резервте эки миллион салковой акча салынган. Кӱнбадыш Сибирьдиҥ «Чрезвычайная страховая компания» ОАО-зыныҥ филиалыла эки миллион салковойго страховой јӧптӧжӱ тургузылган. Бу јӧптӧжӱ быјылгы јылдыҥ кочкор айыныҥ 17-чи кӱнинеҥ ала иштеп јат. Аймактыҥ јааны анайда ок 2015 јылдыҥ тулаан айыныҥ 19-чы кӱнинде 246-п таҥмалу јӧп јараткан. Ол јӧп аайынча материальный кӧмзӧ-резерв тӧзӧлгӧн. Бир сӧслӧ айтса, аймактыҥ администрациязы аргачыларла јӧптӧжӱлер тургускан. Кандый бир чочыдулу айалгалар боло берзе, аргачылар тургузылган јӧптӧжӱлер аайынча јеткерге учураган улуска аш-курсак, строительный материалдар, бензин ле солярка јетирер. Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ аймакка чыгарган материальный кӧмзӧ-резерви администрацияныҥ складтарында чеберлелет.\n— Тургуза ӧйдӧ айалгалар кандый?\n— Бӱгӱнги кӱнде јайканла колбулу сурактардыҥ аайына чыгадыс. Шабалинде, Беш-Ӧзӧктӧ лӧ Барагашта јайкандар чыккан. Олор улустыҥ јаткан тураларына кирерге јеткен. Аймактыҥ резервный фондынаҥ бу иштерге акча чыгарганыс. Айалгалар оҥдолгон деп айдар керек. Шабалинниҥ чике ле ичиле Седлушка деп суу агып јат. Агыны јаан эмес те болзо, је ол сӱрекей «чӧрчӧктӱ» суу. Быјыл база ла јайкан чыккан. Улустыҥ тураларын аларга јеткен. Тошты туку ла јаҥар айдаҥ бери оодып јадырыс. Ого база акча чыгарылган. Кыш эрте келип, кар јаап ийзе, оныҥ тожы тоҥып, суузы тайызап, бир коолло кӧнӱ ага берет. Кары јок сооктордо дезе суузы кӧпшип, јайкан болуп чыгар «кылык-јаҥы» бар. Мындый «чӧрчӧктӧштӧҥ» улам јанында јаткан туралардыҥ улузы јылдыҥ сайын шыралайт. Айалгаларды текшилей айтса, кем јок деп темдектеерге јараар. Бисте суулар ажынып, јаан чайыктар болуп турган учуралдар јокко јуук. Је 2014 јылда болгон чайыкты ајаруга алып, ажындыра белетенип алганыс.\n— Јайкан деп айдарыгарда, ол аймактыҥ тӧс јуртынаҥ ӧскӧ база кандый јерлерде бар?\n— Јайканды тыҥ ла јеткерлӱ деп канайып айдар. Је салтарын јетирип ле јат. Беш-Ӧзӧктӧ база улай ла јайкандалат. Андагы сууныҥ агыны, Шабалиндеги Седлушкага кӧрӧ, јаан. Беш-Ӧзӧктӧ Кан-Оозы јаар баратан јолдо јаҥы микрорайон тудулган. Бат анда ӱстиги јанынаҥ келген Шибертиниҥ суузы јараттарынаҥ чыгып, мында јаткан улустыҥ кажаан-чеденин туй алат. Јайкан быјыл тураларга база јеткен. Бу ууламјыда јурт јеезениҥ ишчилери эрчимдӱ иштеп јадылар. Трактор сууныҥ јарадын тӱрткен, ӱзеери ого агаштыҥ тап-немези јайылган. Беш-Ӧзӧктӧ айалгалар оҥдолгон.\nБарагашта база јайкан чыккан. Суу ажынала, јурттыҥ ортозындагы јолды туй алып ийген. Улус ары-бери јӱрӱп болбой туйукталган. Јурт јеезе бу суракты чечерине улус чыгарган. Бис аймактаҥ экскаватор бергенис. Сууныҥ агып турган коолын казып, тереҥжиткенис. Кӧстӧлгӧн улус тошты удура ла оодып, сууга тоҥорго бербей јат. Аймактыҥ јааны Э. Б. Сарбашев кӱч айалгада Шабалинге, Барагашка ла Беш-Ӧзӧккӧ резервный фондтоҥ акча чыгарган. Аймакта бирлик диспетчерский пункт иштеп јат. Јурт Советтердиҥ каруулу ишчилери биске јербойындагы айалгаларды кӱнӱҥ сайын телефон ажыра јетирет.\n— Айдарда, Слерде јаскы суулардаҥ тыҥ ла јалтанар чочыдулар јок. Јайканла колбулу иштердиҥ аайына аймак бойыныҥ кӱчиле чыга берер бе?\n— Быјыл бисте 2014 јылдагызындый чочыдулар болбос деп сананып турум. Ол тушта кӧпшиген суулар Јекјиекте, Чичке ле Јаан Чаргыларда кӱрлерди агыскан, јолдорды ӱреген. Јурттарла колбу болбогон. Беш јыл мынаҥ кайра таарларга кумак уруп, суулардыҥ јараттарын тыҥыткан эдис. Оноҥ озо Шабалин аймакта мындый иш качан да эдилбеген. 2014 јылда Себи сууныҥ јараттарын казып, тыҥытканыс.\n2019 јылда андый јаан чочыдулу айалгалар база болбос деп кӧрӱнет. Быјыл кар јаан эмес тӱшкен. Ол табынча кайылып калар. Је андый да болзо, аймактыҥ эмчилиги ӧрӧлӧй айдылган јурттарга эмдерди ажындыра кӧмзӧлӧгӧн. Садуныҥ ишчилери аш-курсакты база јеткилинче белетеп алгандар. Јеткерлӱ айалгаларда иштейтен улус кӧстӧлгӧн, керектӱ техника база белетелген. Чочыдулу айалгалар болзо, ого арга-кӱчис једер.\n— Борис Петрович, Слерге куучын-эрмек учун быйан айдып, келип јаткан јас Шабалин аймакта јымжак ӧтсин деп кӱӱнзеери артып јат.\n— Айтканаарла болзын.


18.06.2019 - altaicholmon\nТирӱ јӱректӱ јаанак\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱниҥ јаҥылгазы јайылганынаҥ бери 75-чи јыл барып јат. Бала тужы ол ӧйлӧргӧ келижип, јууныҥ јылдарында јӱзин кӧстиҥ ачу јажыла јунган улустыҥ бирӱзи – Раиса Кулеева. Раиса Сӱремеевна Шабалин аймактыҥ Шыргайты јуртында 1934 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 8-чи кӱнинде чыккан. Биледе ӱч уул, ӱч кыс чыдаган. Энези Анна Нӧкӧровна Кулеева, коболы сӧӧктӱ.\nАзыйгызы мындый деп айдып берген энейим\nJайым куштыҥ эткени Jаш агашка томылгай, Jаандарыстыҥ айтканы Jаш jӱрекке арткалгай. Кару энем Пӧтӱш Ајысовна Сумешева Какай јыл чыгып, кӱӱк ай jууктап келерде, ак чечектӱ алтайына, ада-ӧбӧкӧлӧрине jана берди. Кычыраачыларды энемнеҥ укканымла таныштырган айас, кайран энем керегинде јӱректеҥ келген сӧстӧрлӧ таныштырадым. Бӱткен jерим бӱдӱн алтын, чыккан jерим чын алтын Угы-тӧзим, ада-ӧбӧкӧм туку Кадын ичинеҥ келген\nXVIII чактыҥ беженинчи јылдарында Кыдаттыҥ черӱзи, албатызын саткан Амыр-Санаага баштадып, кеен Алтайга табарган. Алтай албатыны ӱзеге шыку кырып, Алтайды ээнзиредип салган. Тоолу ла алтай ӧрӧкӧ аба-јышка, капчал корумдарга барып, коруланып артып калган. Качан алтай ичинде јыт јыбар арчылып, токуналу ӧйлӧр келерде, алтайлар бирдеҥ-экидеҥ биригижип баштаган. Телкем кобы-јиктерге отоктор тӧзӧгилеп, јӱрӱмди улалткылап ийген. Ондыйлардыҥ тоозында Кан-Јабаган\n«Алтайым ийде-кӱч берет»\nКичӱ изӱ айдыҥ 21-чи кӱнинде А. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде солун кӧрӱ-выставка ӧдӧри элбеде јарлалган. Ондо јиит јурукчы Аржан Ютеевтиҥ јуруктары тургузылар. Кычыраачыларыс јайалталу јерлежиниҥ једимдери керегинде бичимелди газедистиҥ бӱктеринеҥ бир јыл кайра кычырган ла болбой. Ӧткӧн амыралта кӱнде Аржан иштеп турган Красноярск каладаҥ Алтайына самолетло учуп ла келеле, бисле туштажарга јӧпсинди. Оныҥ ижи,\nБайрам јӱректе башталат\nЭмчилер качан да амырабайт ошкош. Је профессионал байрам су-кадыкты корыырыныҥ бастыра ишчилерине учурлу болгонын, оны олор сакып ла ого белетенип турганын темдектеер керек. Не дезе, ол коллегаларла туштажып, куучындажар јакшынак арга берет. Кичӱ изӱ айдыҥ баштапкы јарымы медицина бӧлӱгиниҥ ишчилерине кӧдӱриҥилӱ толкуда, кайда да јӱректе башталып турган байрам болор сакылтала ӧткӧн. Оноҥ ло уткуулдар келген,\n«Мен сӱӱйдим сени, Россия!»\nКичӱ изӱ айдыҥ 12-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ тӧс калазында — Горно-Алтайскта Россияныҥ кӱниниҥ байрамы элбеде темдектелгени ле ол баштапкы ла катап тӧс тепсеҥде эмес, «Чаҥкыр Алтай» кинотеатрдыҥ јанында культураныҥ ла амыраарыныҥ паркында ӧткӧни керегинде бис мынаҥ озо бичиген эдис. Мындый јаҥырту быјылгы байрамга јаҥы ууламјы ла јаҥы бӱдӱм-кебер берген деп айдар керек. Калада јаткан эл-јон\n…Јай бажында Јажыл каан, Јас бажында јараш каан…\nОзодо Алтайды эки катап кӧдӱретен: кичӱ изӱ айда, кызу јайгыда, теҥери унчугып, ӧлӧҥ ӧзӱп, агаштыҥ бӱри јайылган кийнинде ле оноҥ коҥыр кӱскиде, агаштыҥ бӱри саргарган кийнинде. Алтай улус азыйдаҥ бери Јажыл бӱрдиҥ ле Сары бӱрдиҥ мӱргӱӱлдерин ӧткӱрет. Кычыраачыларды Јажыл бӱрдиҥ алкыштарыла таныштырадыс. Алтай улус сабаны белетеер чÿм-jаҥ 1995 jылдыҥ jай öйинде Оҥдой аймакта Алтыгы\nЭрjинедий мал-ажыска аjару\nКÿстиҥ сыгын айында öдöтöн Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ла Эл Курултайыныҥ талдаштары экилези jаан учурлу. Jе кöп улустыҥ санаазыла, тергеениҥ башчызын талдаганы баштапкы jерде турар учурлу. Башчы ла ого башкартып турган бÿдÿреечи jаҥ ал камык jÿрÿмдик сурактардыҥ аайына чыгары ла jÿрÿмде бÿдÿрери учун каруулу. Бÿдÿреечи jаҥ деп бис jаҥыс республиканыҥ башкарузын, министерстволорды ла ведомстволорды эмес, jе\nАру оромдор учун ӧмӧ-јӧмӧ иштейли\nАлтай Республикада јаткандардыҥ тергеениҥ удурумга башчызына Интернеттеги јондык сетьтер ажыра эҥ ле кӧп баштанып турган сурактары улус ла предприятиелер сӱрее-чӧпти јарабас јерлерде тӧгӱп турганыла колбулу. Бу јуукта таланыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ јаандарыла видеоконференция ӧткӧн. Тергеениҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин шак ол ишмекчи јуунныҥ турултазыла аймактардыҥ јаандарына јакылта берген. Оныҥ темдектегениле, јербойында бу иш учун\n«Туу-Кайа» парк: ӧзӱмниҥ јаҥы јолдоры\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱрген Олег Хорохордин быјыл Туу-Кайада каланыҥ панорамный паркы тудулар јерде болуп, бу ӱлекерге чыгарылган акча-манатты тузаланарын аҥылу шиҥжӱде тударын јакыган. Каланыҥ «Туу-Кайа кыр» деген паркын тӧзӧӧр ӱлекер былтыр Кичӱ калаларда эл-јонго јадар јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр текшироссиялык конкурста јеҥӱчил болуп чыкканын ла ол аайынча кандый иштер эдилип турганын Горно-Алтайсктыҥ


Президенттиҥ тӧс каруулары - altaicholmon\nРоссия Федерацияныҥ президенти Владимир Владимирович ПУТИН 2018 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 20-чи кӱнинде јаҥжыкканыла јаан пресс-конференция ӧткӱрген.\nБу пресс-конференцияда 1702 журналист турушкан, былтыр бу тоо 1640 болгон.\nПрезидент пресс-конференцияны 2018 јылдыҥ тӧс турулталарынаҥ баштаган.\nОроонныҥ башкараачызыныҥ журналисттердиҥ сурактарына карууларын газеттиҥ кемине келиштирте кыскарта јарлап јадыс.\nӦдӱп јаткан јылдыҥ тогус айында ВВП 1,7 процентке кӧптӧгӧн. Минэкономӧзӱмниҥ белге-прогнозыла, оныҥ бир јылдык ӧзӱми 1,8%. Промышленостьтыҥ производствозы оноҥ тӱрген ӧскӧн. Былтыргы јылда 2,1 процент болгон болзо, быјыл чаган-ӱлӱрген айларда 2,9% болгон, белге-прогнозло 3% болор. Обрабатывающий бӧлӱк дезе оноҥ до тӱрген ӧзӱмдӱ болгон – 3,2%. Ӧткӧн ӱч кварталда тӧс капиталга инвестициялардыҥ кеми 4,1%. Розничный садуныҥ ӧдӱштирӱзи ле кеми – плюс 2,6%. Тузаланаачылардыҥ керексижи ӧскӧни билдирлӱ, онызы јакшы темдек.\nЭл-јонныҥ узак ӧйгӧ бир кеминде ле турган кирелтелери бир эмешке де кӧптӧгӧни темдектелген. Калганчы јетирӱлерле, ол 0,5 процент болор.\nОл кӧптӧӧр лӧ деп иженедим, нениҥ учун дезе, ишјалдыҥ кеми бийиктейт. Быјылгы он айдыҥ туркунына ол 7,4 процент, јылдыҥ турулталарыла кайда да 6,9-7 процент болор.\nИнфляция јарамыкту кеминде турат, чын, калганчы неделеде ол бир эмеш ӧскӧн – 0,5 процентке, оныҥ учун бис Тӧс банктыҥ ууламјылаган тӧрт процентине чыгарыс, 4,1-4,2 процент болор.\nИшјоктор астайт. Ӧткӧн јылда ол тӱӱкиде эҥ ас болгон болзо – 5,2 процент, је быјыл оноҥ астаган – 4,8 процент.\nСадуныҥ балансыныҥ профициди ӧзӱп јат: 2017 јылда ол кайда да 115 миллиард доллар болгон, быјылгы ӱч кварталда — 157 миллиард доллар. Јылдыҥ турултазыла, 190 млрд доллар болоры темдектелет.\nАкча-манадыс быжулалган. Алтынвалютный резервтер ӧзӧт – 7 проценттеҥ ажыра. Јылдыҥ бажында олор 432 млрд болгон, эмди 464 млрд.\n2011 јылдаҥ ала бис баштапкы ла катап профициттӱ. Профициттӱ федерал бюджетке кайда да ВВП-ныҥ 2,1 процентиле чыгарыс. Национальный благосостояниениҥ фонды ӧзӧт – 22 процентке.\nСтраховой пенсияныҥ орто кеми 2017 јылда 13 677 салковой болгон. Бу јылдыҥ учы јаар 14 163 болор.\nОноҥ ары президент журналисттердиҥ сурактарына каруулар берген.\nНациональный ӱлекерлер керегинде\nБар аргаларды табып, ӧзӱмниҥ јаан учурлу бӧлӱктерине бир чук ууламјылаар керек. 2017 јылда башкару ла Администрация нацӱлекерлерге керектӱ акча-манат јанынаҥ кыракы иштеген. Јӱк 12 нацӱлекерге 20,8 трлн салковой, онойдо ок инфраструктураныҥ ӧзӱмине 6,5 трлн салковой пландалган. Озо ло баштап, су-кадыкты корыыры, ӱредӱлик, билим, кижиниҥ капиталы јанынаҥ ӱлекерлерге. Экинчизинде, производство, экономика. Федерал тӧс јердеҥ тергеелерде олорды канайда бӱдӱрип турганын шиҥжӱлеер керек. Ончо программалардыҥ акча-манадыныҥ кӧбизи федерал бюджеттиҥ, је иштиҥ кӧбизи тергеелерде ӧдӱп јат. Айдарда, тергеелер турулталу ишке белен болор учурлу: акча-манат кӧп учун, бааларды бийиктедер эмес, је улус сескедий чокым турултага ууламјылу иштеер керек. Оныҥ учун, мен федерал тӧс јердиҥ ле тергеелердиҥ јаба, јакшы ла тӧзӧмӧлдӱ ижине тыҥ иженип турум.\n2008 јылдаҥ ала 2018 јылга јетире экономиканыҥ ӧзӱми кайда да 7,4 процент болгон. Јылла чоттозо, эйе, бир проценттеҥ эмеш ле кӧп болор. Је экономика канайып ӧскӧнин ундыбайлы. Бир проценттеҥ де бийик кемдӱ ӧзӱм болгон, телекейлик кызалаҥ-кризисле колбой тӧмӧндӧш тӧ болгон. 2009 јылда бистиҥ эмес кризистиҥ кийнинде (2008-2009 јылдардагы телекейде акча-манат јанынаҥ кызалаҥныҥ шылтагы бисте эмес болгон, ол биске тыштынаҥ келген) тӧмӧндӧш кайда да 7,8 процентке болгон. Бис оноҥ кӧп јылдардыҥ туркунына араайынаҥ чыкканыс.\nОныҥ кийниндеги 2014-2015 јылдарда база кызалаҥду айалга болды – нефтьтиҥ, экспортко барып турган товарларыстыҥ тӧс бӱдӱмдериниҥ баалары тыҥ тӱшкен. Оныҥ учун, теп-тегин ле механически чоттоорго јарабас.\nОроонныҥ ВВП-зы, ВВП-ныҥ ӧзӱминиҥ кеми – тӧс кӧргӱзӱлердиҥ бирӱзи. Је биске ичкери тыҥ ӧзӱм эдерге, ВВП-ныҥ ӧзӱминиҥ кемин бийиктедердеҥ озо, экономиканыҥ структуразын кубултар керек. Национальный ӱлекерлер бу амадула ок иштейдилер ле структураны кубултарга, ого инновациялык бӱдӱм берерге ӱлекерлерге јаан акча-манат чыгарылар.\nБашкару ондый кубулта болорына иженет, бис ончобыс ого иженер учурлу, ол тушта ӧзӱмниҥ кеми де бийиктеер, ӧзӱмниҥ ӧскӧ дӧ аргалары табылар.\nЈуук эки јылда экономиканыҥ ӧзӱминиҥ кеми 2 процент болор, 2021 јылдаҥ ала башкаруныҥ пландаганыла, ӱч процент, оноҥ ары оноҥ до кӧп болор. Мен ончозын бӱдӱрип чыгарыс деп тыҥ иженедим. Бир ӧйдӧ бис экономиканыҥ кемиле (объем), садыжар аргабысла бежинчи јерде болгоныс. Је биске дезе экономиканыҥ чыҥдыйы јанынаҥ ӧскӧ лигага кирер керек. Бистиҥ национальный ӱлекерлер бу амадуга учурлалган.\nБюджет ле баалардыҥ ӧзӱми\nКелер јылдыҥ бюджеди 2,1% профициттӱ — онызы јакшы. Бистиҥ ороонныҥ тӧс кирелтелери нефтьти ле газты сатканынаҥ деп ундыбас керек. Је бисте нефтегазовый дефицит бар. Ол ороонныҥ нефтьти ле газты сатканынаҥ эмес кирелтези. Бу дефицит 2009 јылда 13% болгон болзо, эмди 6,6%, келер јылда 6% болор ло ол бир канча јылга турумкай артар учурлу. Онызы РФ-тыҥ экономиказыныҥ турумкайыныҥ кӧргӱзӱзи болуп јат. Айдарда, НДС-ты бийиктеткени нефтегазовый дефициттиҥ кӧргӱзӱзин бир кеминде тударыла колбулу.\nЖКХ-ныҥ тарифтериниҥ ӧзӱми јанынаҥ айтса, калганчы тӧрт јылда ол орто тооло кайда да тӧрт процент болгон. Келер јылда ол 1,7%, оноҥ – 2,4% болор. Текши тооло тӱҥей ле 4,1% болор. Нениҥ учун эки бӧлӱктей дезе, НДС-тыҥ кеми бийиктегенинеҥ улам, ЖКХ-ны иштедерге керектӱ јеткилдештердиҥ ле товарлардыҥ баалары кандый да болзо бийиктеер. Је текши кеми 4,1% ашпас учурлу.\nОппозицияныҥ јаҥдагы партиялары керегинде\n(Кезик тергеелерде јаҥга оппозицияда партиялардыҥ кандидаттары јеҥип келгени ле оныла колбой ол тергеелерди јеткилдееринде буудактар болбос по деген сурак болгон).\nЈаҥы губернаторлорло туштажулар келер неделеге пландалган болор керек. Бисте Госсовет ӧдӧр, мен Администрацияга талдаштарда јеҥген јаҥы губернаторлорло таҥынаҥ туштажу темдектезин деген јакылтаны бергем. Владивостокто ӧткӧни удабаган талдаштардыҥ турулталарын сакыыр керек болгон.\nЭкинчизинде, бу оппозицияда партиялардыҥ улузы јеҥген баштапкы учурал эмес. Смоленскти ЛДПР-дыҥ чыгартулу кижизи башкарат, Омскто, мен ундыбай турган болзом, «Справедливая Россияныҥ» кижизи, ӧскӧ дӧ тергеелерде КПРФ-тыҥ чыгартулу улузы бар. Оноҥ не болды? Олор кем јок ло иштеп туру.\nМен кандый да партияга кирбей јадым. Мен «Единая Россияны» тӧзӧгӧм, је президент кандый да партияга кирбей јат. Тергеениҥ јаҥы јеҥген башкараачызына мен болужарым. Сурак ондо эмес, талдалган башкараачы ижинде бийикте болуп, талдаштар алдында улуска берген молјуларын бӱдӱрер аргалу болзын.\nСоциализмге кайра бурылбас\nОбществодо болгон кубулталар тереҥ учун, алдындагы бӱдӱмиле социализмди орныктырар арга јок деп бодойдым. Экономиканыҥ, јонјӱрӱмдик бӧлӱктиҥ кандый да элементтерин социализировать эдер арга бар ошкош, је оныҥ чыгымдары кирелтелеринеҥ кӧп лӧ учы-учында экономикада туйукка экелер.\nЈе ресурстарды чындык ӱлештирери, јоксыраштыҥ чийӱзиниҥ ары јанында эл-јонго ајарыҥкай болоры, государствоныҥ политиказын ондый улус ас болорына ууламјылаары, эл-јонныҥ кӧп јанына су-кадыкты корыырыныҥ, ӱредӱликтиҥ јеткилдештериле бойлорына јарамыкту ээжилерле тузаланары – бу јанынаҥ ишти бис ӧткӱргенис те, эмди де ӧткӱредис. Национальный ӱлекерлер кӧбизинде бу керектерге ууламјылалып ӧткӱрилет.\nСӱрее-чӧп јанынаҥ айалга кӱч, је бис бу суракла алдында ӧйлӧрдӧ качан да иштебегенис. Совет ӧйинеҥ бери ондор јылдарга сӱрее-чӧпти оролорго ло таштаган. Бисте дезе јылдыҥ ла јуулган 70 миллион тонна сӱрее-чӧпти эдер јер јок. Сӱрее-чӧптиҥ кеми промышленностьтыҥ, химияныҥ ӧзӱмиле, пластиктиҥ кӧптӧгӧниле кожо база кӧптӧйт.\nБиске эҥ баштапкы ла учурлу керектерди эдер керек. Јарабас јерлерде сӱрее-чӧпти јоголтор. Онойдо ок переработканыҥ бӱткӱл индустриязын тӧзӧӧр керек. Государство тергеелер ле муниципалитеттер ажыра сӱрее-чӧпти ылгаштырып јуур ла утилизировать эдер айалгалар тӧзӧӧр учурлу. Сӱрее-чӧплӧ иштеер заводтор чыҥдый ла турулталу иштеер учурлу. Биске јуук ӧйдӧ, 2024 јылга јетире, ондый 200 завод тудар керек.\nНациональный ӱлекерлер ле јурт ээлем керегинде. Јурт ээлем бисте удаганнаҥ бери национальный ӱлекер болуп келди. Бисте јӧмӧлтӧниҥ кеми јӱстер миллиард салковойлор, бу јӧмӧлтӧ улалар, јаан ээлемдерге де, фермерлерге де, јурт ээлемниҥ ончо бӧлӱктерине де.\nӦзӱмниҥ арайлаганы керегинде. Эйе, ондыйы бар. Бистиҥ јурт ээлемниҥ ишчилери кӱч айалгаларда иштейт. Баштапкызында, маргыш-конкуренция бар. Ороон ичинде, кудайга баш, маргыш ӧзӱм алынган, ол дезе экономиканыҥ бу бӧлӱгиниҥ ӧзӱмине јаан учурлу болуп јат. Тыш та маргыш бар. Бастыра ла ороондор биске удурлажа санкциялар этпеген, айдарда, бис бу ороондорго удурлажа нени де этпегенис. Бис США-ныҥ тектергениле Евросоюзтыҥ Россияга удурлажа санкциялар эткен ороондорына, США-га удурлажа керектер эттибис. Је телекейдиҥ ороондорыныҥ кӧбизи санкциялар этпеген ле олор бойыныҥ продукциязын бистиҥ рынокко чыгарат, айдарда, тыш маргыш бар.\nЈурт ээлемниҥ бойында не болуп јат? Ӧткӧн јылда тӱӱкиде аштыҥ тӱжӱминиҥ эҥ бийик кӧргӱзӱзи болды – 135,5 миллион тонна аш. Быјыл ай-кӱнниҥ коомой айалгазыла колбой кезик тергеелерде, 27 тергее ошкош эди, сакыбаган айалгалар јарлалган, тӱжӱм ас болды – 110,5 миллион тонна. Је бу тоо калганчы 25 јылдыҥ туркунына болгон кӧргӱзӱлердеҥ ӱчинчи кӧргӱзӱ. Ол сӱреен јакшы тоо. Ӧткӧн јылдыҥ тӱжӱмин ајаруга алза, бисте экспорттыҥ кемин 52,5 миллион тоннага јетирер арга бар. Бис бастыра молјуларысты ла контракттарды бӱдӱрерис, мында санааркаар неме јок.\nЈурт ээлемде мынаҥ ары иштегедий ууламјылар бар. Маргышта туружар аргаларды тыҥыдар, инфраструктураны элбедер керек, ол тоодо экспортты кӧптӧдӧр. Ӧткӧн јылда бисте экспорттыҥ кеми 20 миллиард доллар болгон, быјыл 25 миллиард болор. 16 миллиард – мылтык-јепселдиҥ экспорты, 25 миллиард — јуртээлемдик продукцияныҥ экспорты болор. Бис јурт ээлемниҥ ле экспорттыҥ бӧлӱгинде инфраструктураныҥ ӧзӱмин јӧмӧӧрис. Бу керекке јуук јылдарда 400 миллиард салковой чыгарарга турубыс. Ол тоодо портторды, јолдорды ла ӧскӧзин де јазаарына, экспортты акча-манатла јӧмӧӧрине. Онойып, бойыста маргыжар аргаларды бийиктедер керек. Онойдо ок кадрларды белетеерин, селекция ишти ле ӧскӧзин де јарандырар керек.\nЭкинчизинде, бийик переработкалу аш-курсак эдерин ӧскӱрер керек, ол эт ле эттиҥ курсагы.\nОнойдо ок јурттыҥ јонјӱрӱмдик ӧзӱмиле колбулу сурактардыҥ аайына мынаҥ да ары чыгар керек. Јурттыҥ јонјӱрӱмдик ӧзӱминиҥ программазы мынаҥ да ары иштеер.\nБензинниҥ баалары кӧдӱрилет\nКӧрзӧгӧр дӧ, ол ло французтардыҥ бензинниҥ баазын кӧдӱргениле јӧпсинбей турган удурлаштары ороондо учы-учында текши тӱймеенге кӧчкӧн. Господин Макронго экономикада ла јонјӱрӱмдик бӧлӱктерде керек дезе чочыдулу айалгалар јарлаарга келишкен. Бисте бензинниҥ баазы кӧдӱрилер бе деген сурактар база турат. Ол керегинде калганчы ӧйдӧ кӧп айдылат. Бу керекте россияндардыҥ удурлажуныҥ акцияларын ӧткӱретен аргалары кандый, мындый айалгада государствого нези учурлу болотон? Митингке чыккан улустыҥ тап-эриктерин јеткилдеери бе эмезе ӧӧн-бӧкӧндӧрди болдыртпазын кичееп алары ба?\nМында бирӱзин ӧскӧзине удур-тедир тургуспас керек. Улус бойлорыныҥ тап-эриктерин ле кӱӱн-табын канайып чыгара айтпайтан. Олордыҥ митингке чыгып туружары јолду. Је олор јасактыҥ ээжилерин буспас учурлу. Бис јасакты бузарын качан да болдыртпазыс. Государство бу керектерди јаантайын бойыныҥ ајарузында тудар ла ол аайынча ууламјылу иштер ӧткӱрер.\nФранцияда болуп турган тӱймеендер бензинниҥ баазын кӧдӱргениле колбулу деп сананып турум. Удурлажуныҥ митингтерине јалаҥ ла јербойыныҥ улузы — французтар чыкканын ајарар керек. Калганчы јетирӱлерле болзо, олорды эл-јонныҥ јети процентти јӧмӧп јат. Је бис Францияныҥ јаҥдарыныҥ алтамдарына кандый да баа-темдек берип болбозыс.\nОлордогы ла бистеги айалгалар незиле башкаланып јат? Французтардыҥ башкарузы нефтьтеҥ иштеп алып турган продукцияныҥ ла бензинниҥ бааларын јакшы билип турала, оны бойлоры ла кӧдӱргендер. Бу олордыҥ бойлорыныҥ политиказы. Олор энергетиканыҥ политиказын тузаланып, ороонныҥ граждандарыныҥ ресурстарын ӧскӧ бӧлӱктерге ууландырган. Башкараачылар бензиннеҥ, дизодырудаҥ ла сӱркӱштеҥ тӱшкен акчаны кӱнниҥ ле салкынныҥ болужыла иштеп турган энергетиканы ӧскӱрерине тузаланарга сананган болбайдар. Олор бу алтамды биле тура эткендер деп, база катап айдарга келижет. Мынызы улуска јарабаган. Энергетикадагы политиканы улустыҥ болужыла ӧскӧртӧр деген мууканыштар эл-јонго јарабаганы јарт.\nБисте бу сурактарла не болуп јат? Ороондо бензинниҥ баазы былтыр јылдыҥ јарымызынаҥ ала, качан телекейдиҥ рыногында нефтьтиҥ баазы иле кӧдӱрилерде, база бааланган. Је башкару ол ло тарый кӱйдӱрер ле сӱркӱштеер эдимдердиҥ бааларын бийиктетпеске, кезик учуралдарда дезе, карын да јабызадарга албаданган. Бу сурактарла нефть иштеп алып турган тӧс компанияларла јӧптӧжӱ-куучындар јакшы турулталарлу ӧткӧн. Эки ороондогы айалгалардыҥ аҥылулары шак мында. Олор бааларды биле тура кӧдӱргендер. Бистиҥ башкару дезе бензинниҥ баазын бийиктетпес деп тартыжат.\nБензинниҥ баазы бийиктеп турза, ол кемге јарайтан эди. Је башкару бу суракты бош салбай, оны бойыныҥ ајрузында тудуп јат ине. Мыны кажы ла кижи кӧрӱп ле аайлап јат. Бисте бирлик шӱӱлтеге келген јӧптӧр бар. Компанияларла јӧптӧжӱлер келер јылдыҥ тулаан айына јетире тургузылган. Чаган айдыҥ бажында НДС кӧдӱрилзе, бир эмеш кубулталар болордоҥ айабас, је баалар тыҥ ла кӧдӱрилбес деп, сананып турум. Калан 1-1,5 проценттеҥ ашпас учурлу. Россияныҥ ла телекейдиҥ рыногында айалгалар оноҥ ары кандый болотонын башкаруга бойыныҥ ајарузында кыйалтазы јогынаҥ тудар керек. Башкару келер јылда бензинге бааларды бийиктедерге бербес деп иженип турум.\nЭмди пенсияныҥ бӧлӱгинде болуп турган јаҥыртулар керегинде. Бу база бир учурлу ла ӧҥзӱре сурактардыҥ бирӱзи. 2000 јылдардыҥ башталганында ла тал-ортозында мен пенсияга чыгатан улустыҥ јажын кӧдӱрерин бир де јаратпагам. Ол тушта анайда эдерге јарабас болгон. Россияныҥ улузына 65 јаш јажайтаны ол — сӱрекей јабыс кемјӱ ине. Эмди ончозы кубулган. Пенсиядагы јаҥыртулардыҥ тӧс шылтактары ол — иштеп турган улустыҥ тоозы там ла астап, иштебей турган пенсионерлердиҥ тоозы дезе там ла кӧптӧп турганында. Мен бу керегинде бойымныҥ Баштанумда јарт ла чокым айткан эдим. Беш-алты јылдыҥ туркунына амыр-тыш јадар арга болгон. Је бу ӧй ӧтсӧ, пенсияныҥ бӧлӱгинде јаҥыртуларды кандый да белетениш јогынаҥ кенейте ле эдерге келижер эди. Ол тушта улуста кандый да јеҥилтелер болбос эди, ол тоодо ӱй улуска.\nУлустыҥ кӱӱн-санаазы кандый болорын ажындыра билгем. Јажы пенсияга јеткен кажы ла кижи ал-санаага тӱшпей база. Оҥ до, сол до јанынаҥ критика-сӧгӱш болорын база сескем. Сол јанынаҥ болгон согулталарды бистиҥ ончобыс јакшы билер. Бойлорыныҥ экономикадагы политиказыла Советтердиҥ ороонын јайраткан кайракандар кайда барды эмеш. Олор 90-чы јылдарда Россияны база арай ла болзо, јайратпагандар. Бисте Россия Федерацияныҥ ордына кандый бир Московия болор эди. Бу айалгаларды ајаруга аларга келишкен. Эмди бистиҥ ороон ӧзӱп, тыҥып јат. Ийде-кӱчтӱ Россияны јаратпай тургандар дезе ас эмес. Пенсияныҥ бӧлӱгинде јаҥыртуларды кыйалтазы јогынаҥ эдер керек болгон. Бу суракта эл-јонго качалаҥын јетиретен јарабастар ла келишпестер болгон болзо, мындый алтамды качан да этпес эдим.\nОроондо «ырыстыҥ индекси» болор бо?\nПрезидентке кӧнӱ эфирде эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ текши кеми керегинде сурак база болгон. Россияныҥ башкарузыныҥ јетирӱлеринде айдылганыла, улустыҥ кирелтелери бийиктеп јат. Је иштиҥ, экономический ӧзӱмниҥ, акча-манаттыҥ министерстволорыныҥ ла эксперттердиҥ статистика јанынаҥ јарлап турган кӧргӱзӱлери бой-бойынаҥ тыҥ башкаланат. Мыны канайып оҥдоор? Эксперттер дезе ороондо эл-јонго эмди тургуза кайкамчылу ла јарт эмес «ырыстыҥ индексин» кийдирер керек дежет. Андый индекс иштезе, ол тушта Россияныҥ кажы ла кижизиниҥ ӱни ајаруга алынар эди деген шӱӱлтелер бар.\nПрезиденттиҥ айтканыла, улуска ӧрӧги адалган ведомстволордыҥ тоолоры кайдаҥ ла канайып алынып турганын лапту јартаар керек. Јакшы јадып јадырыс деп айдадыс. Је улус магазинге барала, чындап та, баалардыҥ бийиктегенин кӧрӧт. Ого кем кайкабайтан эди… Улус мындый айалгаларда статистикага бӱтпей јат. Статистиканыҥ сайлама-структуразын база керектӱ кемине јетирер керек. Бӱгӱнги кӱнде ол бисте коомой иштеп јат. Бир јанынаҥ керек оныҥ чыҥдыйында да эмес, улуска статистиканыҥ кӧргӱзӱлери — ол јӱк ле ортолой алынып турган тоолор деп, чике ле чын јартаар керек ине.\nБис јадын-јӱрӱмниҥ ле ишјалдыҥ кеми керегинде айдадыс. Мен ол быјылгы јылдыҥ 10 айыныҥ туркунына 7,4 % ӧскӧн деп айткам. Јылдыҥ учына јетире ол 6,9 % болор. Је улустыҥ: «Мениҥ ишјалым мынча киреге бийиктебеген» — деп айдары база јолду. Бу дезе ортолой алынган тоо. Ол јӱк ле бир канча јонјӱрӱмдик бӧлӱктерге ле бир канча тергеелерге келижип јат. Темдектезе, нефть иштеп алаачылардыҥ ла металлургтардыҥ ишјалы бийиктеп, јадын-јӱрӱми јаранза, ӧскӧлӧринде мындый јаҥыртулар болбос аргазы бар. Мыны јӱк ле ортолой алынган кӧргӱзӱлер деп, база катап айдарга келижет. Оныҥ бастыра шылтактары шак мында.\nЈе ичкери ӧзӱм ле ижемјилер бар. Темдектер де јеткилинче. Элдеҥ ле озо садуныҥ кеми ӧзӱп турганы керегинде айдар керек. Автокӧлӱктердиҥ индустриязында бисте једикпестер учурап та турган болзо, је јеҥил јорыкту кӧлӱктердиҥ садузыныҥ кеми 27% ӧскӧн. Бисте анайда ок кеп-кийимдер эдип чыгарар, ӧдӱктер кӧктӧӧр, аш-курсак белетеп чыгарар производстволор ижин чик јок јарандырган. Бу бӧлӱктерде производствоныҥ кеми 9, 5% болгон болзо, эмди ол 13% ӧскӧн. Бисте ӧскӧ ороондорго јетирип турган авиакоштордыҥ кеми 46% бийиктеген, ороон ичиндеги авиакоштордыҥ ӧдӱштирӱзиниҥ кеми дезе 20%-теҥ ашкан. Кирелтелӱ садыжуныҥ ла толыжуныҥ шылтузында садыжу ӧткӱретен аргаларыс араайынаҥ ичкери јылып јат деп айдар керек.\nСтроительстводо айалгалар кандый?\nМында аайына чыгатан сурактар база кӧп. Оныҥ учун бу бӧлӱк керегинде эмеш элбеде айдайын. Эйе, биске јылдыҥ сайын 120 миллион квадратный метр кемдӱ туралдарды тудуп, ишке табыштырар керек. Је строительдерге иштиҥ чыҥдыйын јарандырар ла иштиҥ тӧзӧмӧл јанын кезем бийиктедер керек деп сананып турум. Тоололгон бу сурактардыҥ аайына чыкпазабыс, шалыр ла когыс иш мынаҥ да ары улалар. Биске улустаҥ акча јуурын ла оны куурмакташту тузаланарын чек токтодор керек.\nБӱгӱнги кӱнде керектиҥ аайы мындый: эйе, чын, бис квартиралардыҥ бааларын тыҥ кӧдӱрбей јадырыс. Мында кандый аргаларды тузаланадыс? Кезик улуска јеҥил баалу квартиралар чыгарылат. Кезик улус ого бойыныҥ акчазын табыштырат. Је олордыҥ кӧп сабазы учы-учында квартира да, акча да јогынаҥ артып калат. Строительстводо курч сурактар шык мынаҥ башталып јат. Биске бу бӧлӱкти акча-манатла јеткилдеерин аайлу-башту ла тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱрер керек. Ишке табыштырып турган туралардыҥ кеми бир эмешке астайтан, ол эмезе билдирлӱ кӧдӱрилетен де болзо, је акча-манатла јеткилдештиҥ аайына тӱрген-тӱкей чыгар керек. Бу некелтени бӱдӱрбезес, строительствоныҥ индустриязында качан да ичкери ӧзӱм болбос.\nСтройкага акча-манат чыгарарын кредиттиҥ аргаларын толо тузаланып, банк ажыра ӧткӱрер керек. Калганчы акчазын кактап, оны квартира учун берип, тӧгӱндеткен улуска кыйалтазы јогынаҥ болужар керек. Бу сӱрекей курч ла јаан сурак.\nЧыҥдый эмдер — ол бек су-кадык\nӦскӧ ороондордоҥ экелип турган эмдердиҥ чыҥдыйы, бистийине кӧрӧ, јакшы деген шӱӱлтеле јӧпсинер аргам јок. Је бӱдӱретен керектер ле аайына чыгатан сурактар су-кадыктыҥ бӧлӱгинде јеткилинче деп бодойдым. Эм-томдор јанынаҥ нени айдар? Врачтарга эм эдип чыгараачыларла тыҥ јуукташпай, элдеҥ озо оору улус керегинде сананар керек. Оҥдоп туругар ба? Чокым сурулу производительдер табылып, мындый умзаныштар башталат: «Бистийи коомой — импортныйын беригер».\nБу јанынаҥ ӧскӧ ороондордоҥ келип турган эмдердеҥ чек мойножып болбозыс. Кезикте андый эмдер чын ла јаан болужын јетирип јат. Бу учуктыҥ кылындый сӱрекей «чичке» сурак. Бис эмдерди экспортко база аткарып јадырыс. Быјыл 700 миллионго аткардыс. Бу тоо тыҥ бийик эмес те болзо, је андый ла јаан јабыс эмес. Су-кадыктыҥ бӧлӱги ӧскӧлӧринеҥ камаанду ба, айса камаанду эмес пе? Јер-телекейде ончо ло неме бой-бойыла колбулу. Тургуза ӧйдӧ бис эмдердиҥ эҥ ле керектӱ дегендериниҥ кайда да 80% бойыста эдип јадырыс. Бу проценттер мынаҥ да ары бийиктеер аргалу. Гран ары јанынаҥ алып турган дженериктер база астайт. Эм-томныҥ баштапкы субстанциялары Россияда эдилет. Бу программа бисте јакшы иштеп јат.\nОрустарда ла россияндарда јаҥжыккан кӧрӱм-тезис бар. Каан јакшы, а бояриндер — уурчылар ла тонокчы-куурмакчылар. Слер билеригер бе, јадын-јӱрӱмде та нези де келишпей турган болзо, анда бистиҥ ончобыстыҥ бурузы бар. Мен тоолор керегинде айткам. Олор кайдаҥ, канайып алынып, бӱдӱрген иштиҥ кемин канайда кӧргӱзип турганын улуска јазап јартап болбой јадырыс. Слер јаҥы ла тоолорло болзо, бисте ончозы јакшы, је тегин улус ого бӱтпей јат деп айттыгар. Улустыҥ кирелтелери канча киреге јабызаганы керегинде мынаҥ ӧрӧлӧй айткан јокпом. Мында јакшы не бар? Мен олорды јакшы деп база айтпагам. Кӧргӱзӱлердиҥ кеми 2015 јылда јабызап калган, 2016 јылда дезе минус 5,8 болгон. Мында нениҥ јакшызы бар? Мен чокым тоолорды адап турала, керектердиҥ аайы јакшы јанына табынча да болзо, је бурылып јат деп темдектегем.\nСайыт-чиновниктер керегинде канайып айтпас. Бисте оозынаҥ чыгып турган сӧстӧрин бойлоры да оҥдобой турган јамылулар бар. Бойлорыныҥ јеринде эмес бололо, ајырынбазынаҥ айдынып турган улус база учурап јат. Кече-бӱгӱн јамылу ишке келгендер бистиҥ ортобыста ла ӧскӧн улус ине. Бис олорго туй курчадып алган јӱрӱп јадыбыс. Кечеги тегин кижи — бӱгӱн сайыт. Кейде дезе кемјӱ јок, та нени де ӱрдӱрер керек. Андый кижи айдып турганын бойы да учына јетире оҥдобой, ӧскӧ улуска бӱдӱмјилелген ишти бӱдӱрип болбозын кӧргӱзет.\nУлусла иштеер керек. Ол тоодо сайыт-чиновниктерле. Бисте ойгор санаалу, ыраак кӧрӱмдӱ ле эрчимдӱ иштӱ башкараачылар ас эмес. Кайырчакты бӧктӧйлӧ, оны ойто ачып ийзеҥ, анда ол ло тарый кандый да куулгазынду кубулталар болбос. Моисей еврей албатыны 40 јылга чыгара чӧллӧ тегиндӱ бастыртпаган эмей. Је бис 146 миллион албатыны андый јолго ууламјылаар аргабыс јок. Госаппаратла иштеер, оны ӧскӱрер керек. Ол керектер јанынаҥ иштеп турубыс. Јиит улус ортодо башка-башка конкурстар ӧткӱредис. Келер ӧйдиҥ кадрлары јанынаҥ «Лидеры России» деп конкурс ӧдӧт. Олорды кийнинде академияда ӱредедис. Конкурсты ӧткӧн јиит башкараачылардыҥ ортозынаҥ 12 бе, 15 пе кижи губернаторлорго тудулган, 2 кижи федерал министрлер боло берди, 5 пе, 6 ба кижи министрлердиҥ ордынчыларына тудулган.\nТегин улус ла јамылулар бой-бойлорынаҥ ыраашкан учуралдар бӱгӱнги кӧнӱ эфирде чын темдектелген. Је бу јер-телекейде текши јайылган керек. Јаан экономикада јалаҥ ла андый. Бис эл-јонныҥ алдында турган сурактарга јаан ајару эдер учурлу. Јадын-јӱрӱми јокту кемине једип, чучурап јӱрген улустыҥ айалгаларын кезем јарандырар некелтелер туруп јат. Бис ол јанынаҥ эрчимдӱ иштеерис.


«Албатылык бюджеттиҥ» эп-аргалары: улуска билдирлӱ туза экелер - altaicholmon\n«Единая Россияныҥ» Генеральный совединиҥ качызы Андрей Турчак партияныҥ Генсовединиҥ Тӧргизиниҥ јуунында тергеелерде «албатылык бюджетированиениҥ» эп-аргаларын јӱрӱмге кийдирери аайынча иште эрчимдӱ турушсын деп, коллегаларына баштанган — ол керегинде јасак јӧптӧлгӧн лӧ кийнинеҥ.\n«Тургуза ӧйдӧ Госдумада шӱӱжӱде «Единая Россияныҥ» баштаҥкайлу бюджетирование керегинде, ӧскӧлӧп айтса, «албатылык бюджет» деген јасагыныҥ ӱлекери бар. Оны президент јӧмӧгӧн лӧ ол баштапкы кычырышты ӧткӧн. Экинчи кычырышка бис тергеелерле кожо бир кезек тӱзедӱлер кийдиргенис» – деп, ол јартаган.\nТурчактыҥ темдектегениле, бу јасактыҥ ӱлекери текши ороон ичинде «албатылык бюджетированиениҥ» эп-сӱмелерин кийдирер бирлик тап-эрик тӧзӧлгӧни салат. «Бистиҥ амадубыс – јӧптӧлӧтӧн јасак канча ла кире эрте иштеп баштазын деп эдери болуп јат. Улуска чындаптаҥ да билдирлӱ туза экелзин» – деп, партияныҥ Генсовединиҥ качызы темдектеген.\nБого тӱҥей јасактар Ростовский, Курганский, Нижегородский, Ярославский, Волгоградский, Тюменский, Свердловский областьтарда, Башкортостан, Коми, Татарстан республикаларда, Ставропольский ле Приморский крайларда, бир кезик тергеелерде иштейт. Олордыҥ шылтузында улус бойына керектӱ јербойыныҥ учурлу сурактарыныҥ – јолдор ло тротуарлар, балдар ойноор ло спортивный площадкалар тудары, парктарды ла скверлерди, культураныҥ объекттерин јарандырары – аайына чыгат. Граждандардыҥ баштаҥкайлу группалары акча-манат керек болгон ӱлекерлерди бойлоры ла талдайт. Бюджеттиҥ акчаларын ӱлештирер тушта олордыҥ шӱӱлтелери ајаруга алынат. Темдектезе, Приморьениҥ эл-јоныныҥ баштаҥкайы туралардыҥ јанындагы јерлерди јарандырары аайынча «1000 двор» деп адалган краевой программаныҥ тӧзӧлгӧзине салынган.\nАлтай Республикада бюджетти јӧптӧӧрдӧҥ озо «нулевой кычырыштар» ла публичный угуштар ӧдӧт. Анаҥ башка, граждандардыҥ шӱӱлтези партияныҥ «Городская среда» ӱлекери аайынча јазайтан јондык јерлерди талдаарын чокымдайт. Анайда ок партияныҥ «Кичӱ Тӧрӧлиниҥ культуразы», «Балдардыҥ спорты» ла оноҥ до ӧскӧ ӱлекерлерин бӱдӱрер ууламјыларды темдектейт.\n«Единая Россияныҥ» тергеелик бӧлӱгиниҥ качызы, Федерация Совединиҥ турчызы Татьяна Гигельдиҥ шӱӱлтезиле болзо, бӱгӱн «албатылык бюджет» суруда ла јӱрӱмде керектӱ болгонын кӧргӱзип салды.\n«Бу јасактыҥ ӱлекери јӧптӧлгӧн соҥында, граждандар јербойыныҥ бюджединиҥ акчазын озо ло баштап кандый ууламјыларга аткарарын бойлоры чокымдаар аргалу болор. Ӧмӧ-јӧмӧ иште, качан баштаҥкай ӱнбереечилердиҥ бойлорынаҥ келип турза, акча-манат бойыныҥ амадузына эки катап једет деп бодойдым – олор эл-јон ортодо оҥдомол табат ла олордыҥ шӱӱлтелерине тайанган сурактарды бӱдӱрет» – деп, Татьяна Гигель темдектеген.\nГосдума «Единая Россияныҥ» баштаҥкайлу («албатылык») бюджетирование јанынаҥ јасагыныҥ ӱлекерин баштапкы кычырышта јӧптӧгӧн. Ол јербойыныҥ бюджеттериниҥ акчаларын озо ло баштап кандый сурактардыҥ аайына чыгарга ууламјылаарын граждандардыҥ бойлорына шӱӱр арга берет. Партияныҥ тергеелердеги бӧлӱктери депутат-единороссторло кожо экинчи кычырышка тӱзедӱлер белетеген. Бу документтиҥ шылтузында јербойында «албатылык бюджетированиениҥ» эп-сӱмелерин тӧзӧӧр ченемел ајаруга алынар деп, јасактыҥ ӱлекериниҥ авторлоры бӱдет.


Ат-нере ӱргӱлјикке артар - altaicholmon\nАт-нере ӱргӱлјикке артар\nТуулу Алтайдыҥ бичиичилериниҥ, поэттериниҥ кӧбизи бойыныҥ јайаандык ижинде тӧрӧл албатызыныҥ тӱӱкизине, ол тоодо Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ темазына јаан ајару эткен. Олордыҥ бу тема аайынча чӱмдемел иштери эмди бистиҥ албатыныҥ классиказы болуп калган деп айтса, бир де јастыра болбос. Ол тема јанынаҥ чӱмдегендердиҥ кезиги јууныҥ балдары болгон: јуу-чактыҥ кызалаҥду ӧйин, ченелтелерин олор кӧргӧн, бойлоры ченеп ӧткӧн. Бӱгӱн бис олордыҥ кезигиниҥ тоолу ӱлгерлерин кычыраачыларыстыҥ ајарузына салып јадыс: бу тема ӧйлӧ кожо качан да оҥбос, албатыныҥ ӧзӧгинде ол ӱргӱлјикке артар.\nалтай уул јылыган¾\nкышкы јабыс кӱн\nJе ӧлӧрдӧҥ озо\nалтай уул айткан:\nслер ыраак, ыраак!..\nјуу деп сураар?..»\nJе ачана аҥды\nӱй кижи турган,\nОл ыраак талада\nОл эки бутту,\nJе јаҥыс колду.\nОл эки колду,\nJе јаҥыс бутту.\nЭрик јоктоҥ —\nОлордыҥ шырказы —\nJангаксып кайтсын —\nМен качан да адам деп кыйгырбагам,\nМен качан да адам деп ыйлабагам.\nА бӱгӱн та кайттым болбогой,\nУур тӱштерге бастырып,\nКарыкчало санааларга улаарып,\nЧек ӧскӧ ороон тӱбинеҥ,\nСысту бала јӱрегимнеҥ\n«Адам, адам, адам!»\nТӱжимде ӧртӧлгӧн город кӧргӧм,\nJуучылдар шеренгалары турган.\nМен олордыҥ алдыла јӱгӱргем,\nКыймык јок чырайларды ајыктап,\n«Адам, адам!» — деп кыйгыргам.\nӰн јок колонналар экчелип,\nЫшту ыраактарга ууланган.\nОл колоннаныҥ бирӱзинде\nМен ого једижип,\nJеҥинеҥ бек туткам.\n«Адам, адам тирӱ!» — деп\nОныҥ чырайы соок,\nБазыды сӱрекей тӱрген.\n«Ӱч ле минутка\nОройтыдыҥ, балам» — деген.\n«Качан јанараар, ада?» — деп\n— Колонна кандый јерге\nУуланган? — деп кайкагам.\n— «Бис кайра келбезис — деп,\nАдам ӱнденген. —\nӰч ле минутка\nОл качан да келбезин\nМен кенете сескем,\n«Эй, адам! Адам!»\nМен јаар олордыҥ\nКемизи де кӧрбӧгӧн.\nJӱрегимде сыс арткан¾\nБу улу ӧйлӧргӧ\nТа мениҥ амадуум барган,\nТа айлаткышла айланып јӱреле,\nАдамныҥ калганчы сӧзи\nУйкулу тӱнде јӱрегимди чочыткан.\nОйгонып келеле, уйуктабай,\nКӧстӧрим кургабай отурдым.\nАвтоматтыҥ стволын туткандый,\nоройтыдым, ада» — деп\nЫрады јуулар кӱзӱрти,\nСлер эмди кайда, најылар?\nБоро шинелигерди уштыйла,\nКайда бардаар, јуучылдар?\nУур шырканы ундыйла,\nУлу иштерге барганаар.\nБерлинди алган баатырлар.\nАмыр иште јуудадый\nJана болбос солдаттар.\nАрыырын билбес адалар.\nБилерис, ӧй ӧдӱп,\nСлер јӱрӱмнеҥ ырайдаар.\nКажы ла јыл астап јат,\nJуудаҥ јанган солдаттар.\nJеҥӱниҥ байрамы келгенде,\nJергележип слер базадаар.\nӦчӱрбей корыган адалар.\nБӱгӱнги јайым кӱн учун\nАлкыш слерге, солдаттар.\nМӧҥкӱликке тирӱ алтаган\nӦлӱми јок јуучылдар.\nJууныҥ уур јолдорын ӧткӧн\nАлтай уулдар, алтай уулдар,\nСлер ортодоҥ кӧп најылар\nJеҥ јастанып јыгылдылар,\nТӧрӧл јердеҥ ыраак арттылар.\nӦткӧн јуу-чакты ундыбаар.\nӦскӱске арткан уулдары\nАдалардаҥ эмди јаан,\nЭр болуп ӧзӱп чыдаган.\nJуу-чакту јердеҥ јанбаган\nАдаларын олор солыган.\nСлерге иженген адалар.\nСлерге эмди де јеҥил эмес,\nАлтай уулдар, алтай уулдар.\nАдалар јолын ундыбаар,\nОлорго чындык болыгар,\nУурлардаҥ слер јана баспагар.