Ак халатту улустыҥ ижи алкыш-быйанду... - altaicholmon\nАк халатту улустыҥ ижи алкыш-быйанду…\nШабалин аймактыҥ тӧс эмчилигине Барагаштагы, Чаргыдагы ла Ильинкадагы участковый эмчиликтер кирип туру. Баштапкы эки участковый эмчиликте тӱште јадып эмденер орындар ла поликлиникалар иштейт, Ильинкада дезе поликлиника. Онойдо ок аймактыҥ 17 јуртындагы ФАП-тардыҥ ижи база тӧс эмчиликтиҥ каруузында.\nТӧс эмчиликтиҥ баш врачы Виктор Васильевич Убайчинниҥ айтканыла, былтыргы јылдыҥ кӧргӱзӱлериле аймактыҥ су-кадыкты корыыр учреждениелери јаан улустыҥ диспансеризациязын тергееде эҥ озо ӧткӱрип тӱгескен. Эл-јонныҥ флюорографиялык шиҥжӱзин 104% бӱдӱрип, экинчи јерде болгон. Онойдо ок тергееде эл-јонды грипптеҥ вакцинировать эдеринде баштапкылардыҥ тоозында болгон. Аймактыҥ су-кадыкты корыыр учреждениелерине былтыр иштеерге 20-деҥ кӧп врачтар, 12 орто медишчилер келген. Олордыҥ тоозында терапевтер, педиатрлар, анестезиологтор, балдардыҥ эндокринологы, эндоскописттер, балдардыҥ фтизиатры ла ӧскӧлӧри де.\nБарагаштагы участковый эмчиликте капитальный ремонт 2015 јылда эдилгени керегинде СМИ бичиген ле кӧргӱскен. Беш јурттыҥ (Барагаш, Беш-Ӧзӧк, Шыргайты, Мариинск, Ильинка) ӱч муҥнаҥ ажыра эл-јоныныҥ, ол тоодо 800-теҥ ажыра балдардыҥ су-кадыгын кичееп турган бу эмчиликти јаҥыртып јазаарына республикан бюджеттеҥ арбынду акча чыгарылган. Оныҥ шылтузында пол, јабынты јаҥыртылган, соок ло изӱ суу ӧткӱрилген. Бу јуукта газеттиҥ ишчилери ол эмчиликтеги айалгала, оныҥ каруузы јаан ишчилериле таныжып јӱрдис. Эмчиликтиҥ участковый врач-терапевти болуп Сынару Сергеевна Чапыева иштеп јат. Ол бу эмчиликке иштеерге былтыр «Земский доктор» деп программала келген. АР-дыҥ су-кадыкты корыыр министерствозы бу программаныҥ акча-манадыла јиит врачтыҥ билезине тура садып берген, эмди ондо јаан ремонт иштер ӧдӧт.\nСынару Сергеевна ла ӧскӧ дӧ медишчилер бисти эмчилигиниҥ эмдеер кыптарыла, медјепселдериле кӱӱнзеп ле оморкоп таныштырды. Мында поликлиникада келген эл-јонды шиҥжӱлеер специалисттер иштейт: врач-терапевт, педиатр, акушер-гинеколог, стоматолог. Олор бойлорыныҥ башка кыптарында иштейт. Онойдо ок ӱч орынду стационар ла тӱште јадып эмденетен эки орын бар. Участковый эмчиликке Шыргайтыдагы ла Беш-Ӧзӧктӧги ФАП-тар база кирет. Олордо фельдшерлер иштейт.\nЭмчиликте лаборатория, процедурный, перевязочный ла прививочный кыптар, кардиографту физиокабинет, гинекологтыҥ, педиатрдыҥ ла ӧскӧ дӧ кыптар иштейт. Лабораторияда гемолизатор бар. Участковый полицияныҥ ижине керектӱ ле рейстерге чыгардаҥ озо керелейтен алкотестер иштейт.\nОнойдо ок эмчиликте текши электролинияда не-не боло бергенде, таҥынаҥ эмчиликти јеткилдейтен, бензинле иштейтен генератор бар. Эмчиликте су-кадыкка јеткерлӱ учуралдарда сӱреен керектӱ, электроийделе иштеп турган аппараттар, јепселдер бар. Ол тоодо сооткышта кичеелип турган препараттар, вакциналар, компьютерлер кайда. УЗИ аппарат алылган, врач келип, мындагы медишчилерди ӱредер учурлу эмтир.\nЈуукта участковый эмчиликте тӱрген болуш јетирер ле коногына иштеер бӧлӱк ачылган ла керектӱ бастыра автотехникала, медјеспелдерле јеткилделген эмтир. Виктор Васильевичтиҥ јартаганыла, бу бӧлӱктиҥ ижи аймактыҥ тӧс јуртынаҥ ла тӧс эмчилигинеҥ ыраактагы, коомой јолдорлу јурттардыҥ эл-јонына сӱреен керектӱ. Бӧлӱкте тӧрт медишчи, тӧрт тискинчи ле администраторлор иштейт. Бӧлӱкте бӱгӱнги кӱнниҥ јаҥы јепселдериле јеткилделген реанимобиль, УАЗ автомобиль бар. Реанимобильде эмчиликке јетирердеҥ озо тӱрген болуш јетиретен дефибриллятор-монитор, электрокардиограф ла ӧскӧ дӧ аппараттар бар. Реанимобильдиҥ тискинчизи Борис Леонидович Кардамановтыҥ айтканыла, реанимобильдиҥ ле алдында иштеген УАЗ-тыҥ ортодо башказы теҥеридий ле јердий.\nЭмчиликте он алты јыл иштеп келген акушерка, баш медсестра Светлана Павловна Васильевадаҥ јаш балдар кӧп чыгып јат па деп сурадыс. Мариинскти ле Ильинканы (олордо бойыныҥ акушерказы иштейт) чотко албаза, тургуза ӧйдӧ барлу 11 ӱй кижи чотко турган ла олордыҥ ла балдарыныҥ су-кадыгы шиҥжӱде тудулат деди.\nЭмчиликте узак иштеп койгон медишчилердиҥ тоозында медсестра Вера Борисовна Просекова (43 јыл стажту), фельдшер Татьяна Владимировна Каньшина (25 јыл стажту), стоматология кыптыҥ медсестразы Людмила Малчиновна Шагаева, процедурный медсестра Гульнар Алексеевна Самыкова ла ӧскӧлӧри де.\nАк халатту улуска бис ак-јарыкта эҥ баалу су-кадыгысты ла јӱрӱмисти бӱдӱмјилейдис. Олордыҥ јалакай колдорыныҥ ла билгириниҥ шылтузында јазылып, јӱрегисте јаан быйан-алкышту артадыс. Барагаштагы участковый эмчиликтиҥ\nмедишчилери, ӧскӧ дӧ ишчилери кӧскӧ бачым кӧрӱнбес ижин кӱнӱҥ сайын бӱдӱрип, медболуш керексиген улуска алкышту болужын јетиредилер.


Крещениениҥ байрамы - altaicholmon\nКрещениениҥ байрамы јербойында јаҥжыкканы аайынча озолондыра белетелген јерлерде ӧдӧр.\nБу кӱнде православный христиандар «иордандарда» — суулардыҥ тожын оодып, озолондыра белетелген јерлерде сууга кирер, мӱргӱӱл јаҥын јаҥдаар. Улус сууга кирер јерлерди православный мӱргӱӱлдиҥ улузы бойыныҥ јаҥыла эки катап аластап јат — чаган айдыҥ 18-чи кӱнинде ӧдӧтӧн Крещенский сочельник ле эртезинде Крещениениҥ байрамы кӱндерде.\nКрещениениҥ байрамын темдектеер јерлерде суулардыҥ чыҥдыйын Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилери озолондыра шиҥдеп кӧрӱп јат. Байрамла колбулу јерлерде јеткер-неме болбозын јеткилдееринде МЧС-тыҥ, МВД-ныҥ, медицинаныҥ, муниципалитеттердиҥ ишчилери туружар. Бу улус андый јерлерде чаган айдыҥ 18-чи кӱниниҥ 23 саадынаҥ ала чаган айдыҥ 19-чы кӱниниҥ 19 саадына јетире ӧйдиҥ туркунына дежурство тӧзӧп јат, сууга кирген улуска изӱ чай-неме белетелер деп, республикан МЧС-тыҥ пресс-службазы јетирет. Тергеебистиҥ кажы ла муниципал тӧзӧлмӧзиниҥ јеринде улус сууга кирер јерлер озолондыра јӧптӧлип калган. Горно-Алтайскты алар болзо, јаҥжыкканы аайынча Пионерлердиҥ ортолыгыныҥ ла «Автодордыҥ» јанында Майма сууда андый јерлер белетелер. МЧС-тыҥ ишчилери улус сууга кирип, мӱргӱӱл јаҥын јаҥдаар тушта ајарыҥкай болзын, бойыныҥ эди-каныныҥ арга-айалгаларын ајаруга алып турзын деп баштанат. Аймактарда бу байрамды база јаҥжыгып калган јерлерде темдектеер.\nКалганчы јылдарда бистиҥ тергееде, бӱткӱл ороондо чылап ок, бу байрамга учурлай белетелген аҥылу јерлерде сууга кирерге кӱӱнзеп турган улустыҥ тоозы кӧптӧйт, анчада ла јашӧскӱрим ортодо. Анайда ок бу байрам кӱнде улус суулардаҥ ичерге, јаҥын јаҥдаарга «агару» суу алгылайт.


02.11.2018 - altaicholmon\nКӱчӱрген айдыҥ 4-чи кӱнинде бистиҥ ороонныҥ албаты-јоны Россия Федерацияныҥ тӧс государственный байрамдарыныҥ бирӱзин – Албатыныҥ бирлигиниҥ кӱнин темдектеер. Россияныҥ Президенти Владимир Путин 2004 јылдыҥ јаҥар айында кол салган федерал јасакла јӧптӧлгӧн бу байрам бистиҥ ороондо текшилей темдектелери јакшынак јаҥжыгу болуп калган. Байрам баштапкы ла катап 2005 јылда кӱчӱрген айдыҥ 4-чи кӱнинде темдектелген. 1612 јылда ороонды\n«Торко Чачак» кичӱ најыларын кычырат\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ӱлӱрген айдыҥ 30-чы кӱнинде наадайлардыҥ «Торко Чачак» деп адалган ойын-кӧргӱзӱзиниҥ премьеразы ӧтти. Наадайлардыҥ «Торко Чачак» деп ойын-кӧргӱзӱзин режиссер, Калмыкияныҥ санадыныҥ нерелӱ ишчизи Баатр Колаев РФ-тыҥ нерелӱ артизи, јарлу режиссер Ногон Шумаровтыҥ инсценировказы аайынча тургускан. Мынаҥ озо бисте качан да наадайлардыҥ ойын-кӧргӱзӱзи тургузылбаган. Шак бу кӧргӱзӱ эл театрдыҥ, режиссердыҥ баштапкы\nГорно-Алтайскта улустыҥ таҥынаҥ тураларыныҥ газификациязына бир катап берилетен материальный болуштыҥ кеми 5 муҥнаҥ 20 муҥ салковойго јетире кӧптӧдилген. Андый јӧпти Горно-Алтайск каланыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ бу јуукта ӧткӧн сессиязы јӧптӧгӧн. Тураныҥ газификациязы аайынча јеткилдештер учун акча тӧлӧӧр аргазы јок улусты јонјӱрӱмдик јанынаҥ јӧмӧӧргӧ, компенсацияныҥ кемин 20 муҥ салковойго јетире кӧптӧткӧнинеҥ ӱзеери, андый јӧмӧлтӧни алатан улустыҥ тоозы\nӰлӱрген айдыҥ 29-чы кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Јашӧскӱримниҥ Бастырасоюзный Ленинский Коммунистический Биригӱзиниҥ (ВЛКСМ) тӧзӧлгӧнинеҥ ала 100 јылдыгына учурлай кӧдӱриҥилӱ керек-јарак ӧткӧн. Бу кӱн залда ВЛКСМ-ныҥ кӧп тоолу ветерандары јуулган. Совет ӧйдиҥ тӱӱкизинде бу организация тереҥ ис артыргыскан деп айдар керек. Јашӧскӱримниҥ российский коммунистический биригӱзи 1918 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 29-чы кӱнинде тӧзӧлгӧн.\nРоссияныҥ Геройы, Россия Федерацияныҥ президентиниҥ башкартузыныҥ јондык ӱлекерлер аайынча референти Алексей Романов Алтай Республиканыҥ башкарузында јуучыл-тӧрӧлчи, волонтерлордыҥ ла ветеран организациялардыҥ чыгартулу улузыла туштажу ӧткӱрген. Јуунныҥ туружаачыларын Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердниковтыҥ адынаҥ башкаруныҥ председателиниҥ ордынчызы Игорь Коршунов уткыган. Ол бойыныҥ куучынында темдектеген: «Россияныҥ президенти Владимир Путин јашӧскӱримниҥ јуучыл-патриот таскадузына јаан ајару эдип јат.\n100 јылдыкка учурлай эл музейде Алтай музейдиҥ академиязыныҥ база бир ээчиде солун публичный лекциязын Томсктыҥ госуниверситединиҥ тӱӱкилик факультединиҥ тӱӱки билимдердиҥ докторы, профессор Л. И. Шерстова кычырды. Ол «Религии народов Сибири» деп адалган. Солун лекцияга јилбӱ тыҥ болды. Эл музейдиҥ эҥ јаан оморкодузы, алтын кӧмзӧзи деп, олордыҥ ветерандары јаан тоомјыда болгонын база бир солун кӧдӱриҥи элбеде


Jолым ачкан ӱредӱчим - altaicholmon\nЈӱрӱмим, ижим калас эмес.\nЈӱрӱмге олорды баштап салгамда,\nЈӱрегим мениҥ сыс та билбес,\nЭткен ижим тузалу турганда.\nКӱс. Оҥдой аймакта Кайыҥчыда бу киреде ар-бӱткен сӱреен јараш. Јурттыҥ јаныла агып турган Кадын суу бу ӧйдӧ ӧҥи — чап-чаҥкыр. Айландыра турган кырлар јӱзӱн ӧҥлӧ бӱркелген.\nУдабас ла школдыҥ ӧйи башталар. Ӱренчиктердиҥ калганчы ойын-јыргалдары.\nОҥдой јаар эне-адалардыҥ јорыктаары кӧптӧй берди. Балдарына тетрадьтар, бичиктер, кеп-кийим, тон-ӧдӱк алар керек. Мениҥ де энем та кайдаҥ акчаны таап, меге платьени, ӧдӱкти, тонды, тетрадьтарды, бичиктерди садып экелген.\nБир кӱн јуртта јаҥы ӱредӱлӱ јылга јаҥы ӱредӱчи келип јат деп солун табыш угулган. Бу солунды угуп, бис, ӱренчиктер, јӱректерис типилдеп, јаҥы ӱредӱчини энчикпей сакып турдыс.\nЭнем картошко кайнадала, јаҥы ла чыгарып аларда, эжик ачылып, бистиҥ турадӧӧн коо сынду, чачы быјыраш, кеберкек чырайлу уул кире конды. Бисле јакшылажып: «Мен Юрий Михайлович Кыдыев, слердиҥ школго ӱредӱчи болуп иштеерге келдим» — деп айтты.\nЭнем кирип келген кижиге чеген урды. Јолдоҥ суузап калган болбой, ол чегенди бир ле тынышла ичип ийди. Оныҥ кийнинде столго отурып, картошколо ажанып, энеме кайда ӧскӧн-чыдаганын, кайда ӱренгенин куучындады.\nӰредӱчи кижиниҥ чеген ичкени, картошко јигени мени тыҥ кайкатты. Мениҥ санаамла болзо, олор аҥылу курсак јип турган.\nӰредӱчи чайлайла чыга берерде, Юляда амыр јок эмей. Чыга јӱгӱрип, нӧкӧрлӧримди јууй тартып, кӧргӧнимди-укканымды јетирдим.\nӰредӱлӱ јылдыҥ баштапкы кӱни. Кече эҥирде энем платьемди белетеп, илип койгон. Сумканыҥ ордына — бӧс баштык. Ондо — тетрадьтар, ручка, бичиктер, чернильница.\nМен тӧртинчи класстыҥ ӱренчиги. Эртен тура мени ойгозорго энемниҥ колы тийгелекте, мен јӱрексиреген тура јӱгӱрип, чала-была чайлап, школ јаар јӱгӱрдим. Мен эҥ ле озо келгем деп санангам, је мени озологон ӱренчиктер мында турды.\nУдабай, јараш кийинип алган јаҥы ӱредӱчи школго келди. Кӱзӱҥини шыҥырадып ийерде, бис класска кирдис. Ӱредӱчи бисле таныжып, «адым — Юрий Михайлович» деп айтты. Онойып баштапкы кӱнде ӱредӱчибисле таныштыс.\nЮрий Михайловичтиҥ «Мениҥ ижим» деген ӱлгерин кычырзаҥ, школго барган ӧйиҥ кӧзиҥниҥ алдына јарт кӧрӱне берер.\nИштеп болорыҥ ба?\nБу иштеҥ јууп\nСен аларыҥ ба?\nАш эмес јалаҥда,\nБалдар мениҥ алдымда.\nКанча ӱренчик —\nОнчозын ла билер,\nОлор тирӱ балдар,\nӰзӱги јок бедирениш,\nБу ӱредӱлӱ 1955 јыл Юрий Михайловичтиҥ баштапкы ла катап ӱредӱчиниҥ ижин бӱдӱрип турган јылы болуптыр. Айдарда, бис — оныҥ баштапкы ӱренчиктери. Тӧртинчи класста бис ӱч ле бала ӱренгенис: Юля Бузыкина (мен), Сергей Ойынчинов, Зоя Тантыбарова.\nМен баштапкы класстаҥ ала јакшы ӱредӱмле аҥылангам. Је Юрий Михайлович ӱредип баштаарда, «бештерим» јабызай тӱшти. Бу оныҥ ӱредӱге некелтези бийик болгонын керелейт.\nПедучилищениҥ кийнинеҥ јаҥы ла иштеп келген ӱредӱчи бисле сӱреен јилбилӱ кандый ла кӧдӱриҥилер ӧткӱретен: экскурсиялар, маргаандар, кычырыштар ла о.ӧ.\nЮрий Михайлович мени санитар эдип кӧстӧгӧн. Балдардыҥ кулагын, мойнын, тырмагын шиҥдеп, тетрадька кызыл ла кара карандаштарла темдектеп туратам. Бойым санитар кижи арудаҥ ару болор керек деп, кулагымды арай ла ойбой јунуп, колымды самыҥдап, тырмакка ӧзӧргӧ бербей туратам. Меге ӧскӧ балдарга јозок кӧргӱзер керек ине.\nМатематиканыҥ урогында «Дроби» деген тема јартаган. Оныҥ јартаганын мен чек оҥдободым. Ӱредӱчи теманы јартайла, ӱренчиктер оҥдогон бо, јок по деп, кажыбысты ла сурап баштаган. Озо ло Сергейди сурады, ол јартап айдып болбоды. Ӱредӱчи ачынып, оныҥ маҥдайына крест тургусты, оноҥ Зояныҥ — маҥдайда база ла крест. Учында, ижемјилӱ, мени сурады. Мениҥ јартаганым, каруум мындый болды: ӱстинде бир тоо, алдында бир тоо, ортозында чийӱ. Ол тоо канайда ондый болуп турган деерде, јартап айдып болбодым. Маҥдайымда — база крест.\nЈылдар ӧдӱп, бойым ӱредӱчи болуп иштеп турала, Шашыкманныҥ школына кирип, Юрий Михайловичке јолыгып, куучындашканыс. Кайыҥчыда иштегенин эске аларда, «Слер «Дробь» деп теманы ол тушта нениҥ учун наглядный пособие јок ӧткӱргенеер» деп айдарымда, ол сӱреен кайкаган эди. «Ол сениҥ санааҥда артып калган ба?» — деп сурады. «Эйе. Картошконы урокко экелеле, јара-јара кезип јартаган болзоор, ол тушта ончобыс аайлаар эдис» — дедим. «Айтканыҥ чын, јаманымды ташта» — деп айтты. «Је слер эмди талдама ӱредӱчилердиҥ тоозына кирип јадаар. Слердеҥ тем алып, мен база ӱредӱчиниҥ јолын талдап алдым» — деп, куучынысты тӱгескен эдис.\nКайыҥчыда тӧртинчи классты божодып јадарыста, ӱредӱчи бистиҥ кайдаар ӱренип барарысты сурады. Мен национальный школго дееримде, Юрий Михайлович мениле таҥынаҥ математикала, орус тилле уроктор ӧткӱрген. Оныҥ болужыла мен национальный школго кирип алгам.\nЈакшы ӱредӱчиге туштап, јӱрӱмимниҥ јолын ачканы учун Юрий Михайлович Кыдывке јаан быйанду јӱредим.\nӰредӱчимниҥ баштапкы сӱӱжин де кӧзимле кӧрдим. Бистиҥ јуртта Нюра Тантыбарова деп кыс болгон. Кеберкек чырайлу, јобош кылыкту, иштеҥкей кыс. Ол кыска бистиҥ ӱредӱчибис кӧзин салып, сӱӱген. Эҥирде Нюрала кожо араай базып, куучындажып турганын Нюраныҥ сыйны Зоя ла мен јажынып, туйказынаҥ кӧрӱп турганыс санаама кирет. Бу јуукта Юрий Михайловичтиҥ «Јайгы эҥирде» деп ӱлгерин кычырала, олор экӱниҥ јараш сӱӱжине келижип јат деп санандым.\nЈайгы эҥирде јалаҥда\nСоотоп экӱ јӱргенис,\nӦксӧп келген толун айга\nТӱнде јалаҥныҥ ээзи мен,\nЈодро берзеҥ, јелбеген!—\nКолыҥды сунып айдатаҥ,\nКокырлап сен туратаҥ.\nАйдыҥ јаркынын тудала,\nМӧҥӱн јӱстӱк эдетем.\nКӧзиҥе чике кӧрӧлӧ,\nБелек эдип беретем.\nЈыды јараш чечектерди\nТалдап бис ӱзетенис.\nОл чечекте кӱнниҥ чогы,\nЈӱрегисте ырыс чеги,\nЈӱс амадулар кӱӱзи.\nУндылбас ондый эҥирлер,\nЫраак кару ол јылдар.\nБаштапкы сӱӱжи јараш ла јаркынду болгон. Јиит јап-јакшынак Анна Егоровна Тантыбарова деп кыска туштаган. Эш-нӧкӧри јӱрӱминде бек тайак болгон. Олор экӱ ырысту јурт тӧзӧп, камыскан оды ӧчпӧй, јаркынду кӱйген. Билелик очогыныҥ јылузында эрке кызы Анжелика ӧскӧн, барказын да колго алып эркелеткен.\nКызы адазы керегинде «јӱрӱмде адам ачык-јарык, сагышту, јалакай, айылда улузына кару, улусты ылгабас кижи болгон» деп јылу сӧстӧр бичийт.\nӦскӱс ӧскӧн кижи, байла, јӱреги јалакай, јымжак, буурзак, бастыра ла улусты ачык санаалу болзын деп амадаган болор. Оныҥ «Эртен турадаҥ ала» деген ӱлгери ак санаага, улуска учурлалган.\nЭртен турадаҥ ала, улус,\nЭптӱ-нак, јалакай болугар.\nАчык-јарык кӱӱндӱ јӱригер.\nЭрӱ чырайлу барыгар ишке,\nЭптӱ-јакшы кӧрӱгер кижиге,\nБийик кӱӱндӱ бӱдӱреер ижерди,\nБийик тутпагар качан да бойоорды.\nОл тушта санаа-кӱӱнигер\nБӱткӱл кӱнге јарык јӱрер.\nЭбире улус, эткен ижигер\nСлерге недеҥ де кару билдирер.\nКару ӱредӱчим ӱренчиктерине карузып, кӧрӱш-таныштарына кӱчи јеткенче болужып, Алтайын сӱӱп, ак-јарыкта сӱӱнип јӱрген. Онызын бичиичиниҥ бу ӱлгери лапту керелейт.\nЭртен тура тӧрӧл јериме\nЭрте туруп базарга сӱӱйдим.\nОнчозын сезедим јӱрегимле,\nЭбире ајыктап сӱӱнедим.\nӰредӱчим Юрий Михайлович Кыдыевтиҥ чыкканынаҥ ала 85 јылдыгында ады-јолын эзедип, оныҥ билезине су-кадык, ырыс, от-очогы бек турзын деп кӱӱнзейдим.\nЮ. САКАШЕВА, РФ-тыҥ нерелӱ ӱредӱчизи, баштапкы ӱренчиги


25.12.2017 - altaicholmon\nXXXI сессия Государственного Собрания – Эл Курултай Республики Алтай VI созыва\nКолонияныҥ аргалары кандый…\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министри Александр Манзыров 1-кы номерлӱ тӱзедеечи колонияда болды. Кезедӱни бӱдӱретен федерал службаныҥ республикадагы башкартузыныҥ јетирӱзиле, министрдиҥ амадузы бу учреждениениҥ иш бӱдӱргедий аргаларыла таныжары болгон.\nJӧптӧжӱге кол салынды\nАлтай Республиканыҥ электросетевой ээлемине 280 миллион салковойдоҥ кӧп акча берилер—Алтай Республиканыҥ Башкарузы ла «МРСК Сибири» ПАО ортодо тургузылган јӧптӧжӱде анайда айдылат.\nJарымка ӱч јерде ӧтти\nJаҥжыккан јарымка бу учуралда јаҥар айдыҥ 23 кӱнинде каланыҥ 3 микрорайонында ӧткӱрилди—В.Ленинниҥ адыла адалган тепсеҥде, «Алтайторг» ООО-ныҥ саду-базазында (Ленинниҥ оромы, 220) ле «Кӱнбадыш» базардыҥ јеринде (Коммунистический проспект, 117).\nБистиҥ республика 43 миллион салковой\nТалдаштарды тӧзӧп-ӧткӱретен Тӧс комиссия президенттиҥ талдаштарын ӧткӱрерине керектӱ акчаны субъекттер сайын ӱлештирди, оныҥ текши тоозы 17,4 миллиард салковой.


Бӧрӱлерге аҥдаары улалат - altaicholmon\nАҥ-кушты корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча республикан комитет бойыныҥ ижин тергеениҥ јаҥ корулаар органдарыла јуук колбуда ӧткӱрет. Ол браконьерлердиҥ каршулу керектерин токтодорго, ичбойындагы керектер аайынча министерствоныҥ, јеткер болдыртпазын јеткилдеер башкартуныҥ, национальный гвардияныҥ черӱзиниҥ бӧлӱгиниҥ ле ӧскӧ дӧ ведомстволордыҥ ишчилериле кожо рейдтер ӧткӱрет. Комитеттиҥ ижин Айдар Петрович Ойношев башкарат.\n2018 јылда ӧрӧги адалган комитеттиҥ ишчилери 490 рейд ӧткӱргендер. Рейдтиҥ ӧйинде аҥдаарыныҥ некелтелерин бускан 221 учурал илезине чыгарылган. Тындуларды корыырыныҥ ээжилери Россияныҥ ар-бӱткенди корыыр министерствозыныҥ 2010 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ он биринчи кӱнинде чыгарган јакарузында чокым айдылып калганы керегинде республиканыҥ аҥчылары јакшы билер. Айдарда, јасактыҥ некелтелерин бастыра јанынаҥ толо бӱдӱрерин јеткилдеер керек. Аҥдаарыныҥ ээжилерин бускан браконьерлерге рейд ӧйинде јӱс бежен муҥ салковойго штраф салылган ла 245,4 муҥ салковой акчага турар иск эдилген. Бу акча государствоныҥ казназына ойто толо кеминде јандырылган.\nРейд ӧйинде анайда ок айуныҥ ӱч балазын јарабас јерде јараду јогынаҥ тудуп турганы јарталган. Олор јайымдалып, ойто ар-бӱткенге божодылган. Комитеттиҥ ишчилери браконьерлер айуга, јети эликке, ӱч сугушка, тийиҥге ле сымдага ээжилерди бузуп аҥдаганын илезине чыгаргандар. 20 тузак, 52 чакпы ла 57 мылтык айрылган. Браконьерлер јирме мылтыкты Алтай Республиканыҥ ичбойындагы керектер аайынча министерствозыныҥ јӧби јогынаҥ тузалангандары јарталган. Аҥ-кушка јасактарды бузуп аҥдаган керектерге уголовный керектер ачары јанынаҥ иштер база ӧткӧн. Бу учуралдарда браконьерлер Россия Федерацияныҥ Уголовный кодексиниҥ 258-чи статьязыныҥ 1-кы бӧлӱгин бузуп, айуга аҥдагандар, тӧрт эликти аткандар, јерлик јуҥмалардыҥ ӱч бажын кӧлӱкке салып, тартып апаргандар. Он бир табыргыныҥ кини табылган. Јети керек ичбойындагы керектер аайынча республикан министерствого кӧрӧрине табыштырылган. Айдылган бу бастыра керектер аайынча уголовный керектер ачылган. Тургуза ӧйдӧ олордыҥ шылтактары јарталат.\n2018 јылда анайда ок Россия Федерацияныҥ ла Алтай Республиканыҥ Кызыл бичиктерине кирген манул деп тындуныҥ тоозын алары аайынча рейдтер ӧткӱрилген. 2017 јылдыҥ јаҥар айында дезе тергеениҥ јаҥы Кызыл бичигин чыгарары аайынча јӧп јарадылган. Ӱчинчи катап кепке базылган бичикке база он тынду кийдирилген. Ол тоодо табыргы, јаан ак цапля, кумай, кобчик, хрустан, орто кроншнеп, эки ӧҥдӱ кожан ла Певцовтыҥ жабазы деген солун тындулар. Ол ло ӧйдӧ Кызыл бичиктеҥ Матвеевтиҥ перламутровказы, жаба, горбоносный турпан, јаан сорокопут, князек, кайаныҥ овсянказы, жемчужный вьюрок, розовый скворец ле тушканчик-прыгун деген тындуларды алып салары јанынаҥ јӧп јарадылган.\nӦткӧн јылда республиканыҥ аҥчыларыныҥ колына 610 билет табыштырылган. Горно-Алтайскта ла Майма аймакта 319, Кан-Оозы ла Кош-Агаш аймактарда 63-теҥ, Кӧксуу-Оозы аймакта 66, Оҥдой аймакта 45, Чамал аймакта 11, Турачак аймакта 34, Чой аймакта 21, Улаган аймакта 34 лӧ Шабалин аймакта 44 аҥчы јадат ла иштейт. Бӱгӱнги кӱнде Алтай Республикада аҥчылардыҥ бастыра текши тоозы — 14580 кижи.\nТургуза ӧйдӧ аҥ-кушты корыыры ла орныктырары аайынча республикан комитеттиҥ ишчилери мал-ашка табарып турган бӧрӱлерле тартыжары јанынаҥ јаан иш ӧткӱрет. Бу суракты Алтай Республиканыҥ башчызы бойыныҥ туура салбас ајарузында база тудат. 2018 јылда бӧрӱлерге аҥдаган улусты јилбиркедерге, комитетке 1,8 миллион салковой акча чыгарылган. Аткан бир бӧрӱ учун (эркектери ле тижилери ајаруга алынбайт) аҥчыларга сыйга ӱч муҥ салковой берилет. Тергеениҥ башчызы Александр Бердников бӧрӱлерле тартыжар курч суракты ајаруга алып, ӧткӧн јылда республикан бюджеттеҥ ӱзеери база 1,8 миллион салковой акча чыгарарын јеткилдеген. Чыгарылган акча-манат бӧрӱлерле тартыжары јанынаҥ ӧткӧн чокым керектерге тузаланылган деп айдар керек.\nКомитетте 2018 јылдыҥ тулаан айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала сыгын айдыҥ 14-чи кӱнине јетире бӧрӱлердиҥ тоозын алары јанынаҥ аҥылу јакару чыккан. 2018 јылдыҥ сыгын айыныҥ 15-чи кӱнинеҥ ала 2019 јылдыҥ кочкор айыныҥ 28-чи кӱнине јетире республикада бӧрӱге аҥдаарын јараткан јӧп чыккан ла аҥчылардыҥ колына тындулардыҥ бу бӱдӱмине аҥдаар 482 јараду бичик табыштырылган. Мындый јарадулу бичиктер элдеҥ озо бӧрӱлерге аҥдап турган аҥчыларга ла малда турган улуска берилген. Республиканыҥ аҥчылары 2018 јылда 602 бӧрӱ (ол тоодо 160 кӱчӱк) ӧлтӱргендер. Эҥ кӧп бӧрӱлер Кӧксуу-Оозы аймакта кырылган. Мында аҥчылар 143 бӧрӱни јоголткондор. Оҥдой аймакта 133, Кош-Агаш аймакта 124 тынду кырылган.\nБу ууламјыда Кӧксуу-Оозы аймакта иштеп турган «Сапсан» ООО-ныҥ ижин темдектеер керек. Ол эркек ле тижи бӧрӱлерди јоголтконы учун бойлорыныҥ аҥчыларына ӱзеери бир муҥ ла бӱдӱн-јарым муҥ салковойдоҥ тӧлӧп јат. Бӧрӱниҥ кӱчӱктерин табып, јок эткени учун дезе аҥчылар ӱзеери база беш јӱс салковойдоҥ алгандар. Чаган айдыҥ учында бӧрӱлерге аҥдаган аҥчылар ортодо ӧткӧн республикан мӧрӧйдиҥ турулталары кӧрӱлер ле эҥ артык аҥчылар ла бригадалар кӧдӱриҥилӱ айалгада аҥылу сыйларла кайралдадар.\nГриппти таркадып турган куштарла тартыжу база карамы јогынаҥ ӧдӧт. Ӧскӧ јерлердеҥ учуп келген куштарды ајаруга алып, мониторинг ӧткӱрер амадула комитетте аҥылу группа тӧзӧлгӧн. Бу группаныҥ ишчилери 156 јерлик кушты адып, олорды мониторинг ӧткӱреечилерге табыштырган. Шиҥжӱлӱ иштердиҥ турулталарыла бу куштарда грипптиҥ југуш оорузы табылбаган. Јерлик чочколор африканский чуманы база таркадат. Бистиҥ тергееде бу ооруны болдыртпазы јанынаҥ база јаан иш ӧткӱрилет. Комитеттиҥ ишчилери јерлик чочколорды тудуп, олорды ветеринарлардыҥ ветлабораториязына шиҥжӱ ӧткӱрерге табыштырат. Айдарда, јерлик чочконыҥ эдин курсак-тамакта тузаланардаҥ озо оны ветлабораторияга апарып, кӧргӱзер керек. Комитеттиҥ ишчилери чума ооруны таркадып турган тарбагандарла тартыжуны база эрчимдӱ ӧткӱрет. Бистиҥ тергееде чумала колбулу ооруларды болдыртпазы јанынаҥ башкаруныҥ аҥылу јакааны (јолдыҥ картазы) бар. Ол јакаан 2015 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 3-чи кӱнинде чыккан.


10.06.2021 - altaicholmon\nЭл-јонды јӧмӧӧри — каруулу ла быйанду иш\nТергеебистиҥ јонјӱрӱмдик ишчилериниҥ ижин башкараачы, иштиҥ, јонјӱрӱмдик ӧзӱмниҥ ле эл-јонды ишле јеткилдеериниҥ министри Адар Сумин јонјӱрӱмдик корулаштыҥ бӱгӱнги ижиниҥ ууламјылары, айалгалары, «Демография» эл ӱлекердиҥ јӱрӱмде бӱдӱп турганы керегинде куучындайт.\nВячеслав Торбоков: «Бойымныҥ студиям керегинде сананбагам да»\nВячеслав Сергеевич 2015 јылда Аскат јуртка јаантайын јадарга кӧчкӧн.\nАдиман аткыр, јӱгӱрик, базыткыр…\nБыјыл чаган айдыҥ 8-чи кӱнинде бир канча улус Аскатта Чаҥкыр кӧлдӧргӧ барып јӱргенис. Бис Аскатта токтоп, оноҥ ары јолды јойу басканыс. Кӧлдӧргӧ једип барзаас, ондо чаган айдыҥ иштебес кӱндеринде кӧп туристтер келип калган, кыймыражып турган.\nРоссияныҥ кӱни — јаркынду байрам!\nРоссияныҥ кӱни јылдыҥ сайын кичӱ изӱ айдыҥ 12-чи кӱнинде темдектелет. Бу байрам 2002 јылга јетире Россияныҥ государственный суверенитеди керегинде јарлыкка кол салганыныҥ кӱни деп адалган болгон. Ол бистиҥ ороондо эҥ јиит деген байрамдардыҥ бирӱзи болуп јат.


«Јетирӱлик бирлик эп-аргага кӧчӧри — јӱрӱмниҥ некелтези» - altaicholmon\nФедерация Совединиҥ конституционный јасакберим ле государстволык тудум иштердиҥ, бюджеттиҥ ле акча-манаттыҥ рыногыныҥ, экономикалык политиканыҥ комитеттериниҥ ээчиде јууны кӱӱк айдыҥ 20-чи кӱнинде Алтай Республикада ӧткӧн лӧ бу јуунда «Государстволык башкартуда јетирӱлик технологияларды тузаланарыныҥ тап-эриктери ле экономикалык аспекттери» деген сурак шӱӱжилген. Онойдо ок јуунныҥ туружаачылары Алтай Республиканыҥ ӧзӱмине ууландырылган ла 2021-2024 јылдарга јӧптӧлгӧн јонјӱрӱм-экономикалык программаны шӱӱшкилеген.\nЭлбедилген јуунда Федерация Совединиҥ конституционный јасакберим ле государстволык тудум иштер аайынча комитединиҥ јааны Андрей Клишац, оныҥ ордынчызы, Федерация Совединиҥ Алтай Республиканыҥ адынаҥ турчызы Владимир Полетаев, бу ок комитеттиҥ јааныныҥ база бир ордынчызы Александр Карлин, Федерация Совединиҥ экономикалык политика аайынча комитединиҥ јааныныҥ ордынчызы Юрий Федоров, конституционный јасакберим ле государстволык тудум иштер аайынча комитеттиҥ турчылары Александр Бакшин, Елена Мизулина, Олег Цепкин, экономикалык комитеттиҥ турчызы Алексей Синицын, јуртээлемдик политика ла ар-бӱткенди тузаланары аайынча комитеттиҥ турчызы ла Алтай Республиканыҥ адынаҥ база сенатор Татьяна Гигель, государстволык федерал јаҥныҥ башкараачылары, Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин, Эл Курултайдыҥ спикери Артур Кохоев, Московский областьтыҥ башкараачы органдарыныҥ јаандары, Эл Курултайдыҥ депутаттары, јондык биригӱлердиҥ турчылары турушкан.\nЈуунныҥ ижин баштап, јуулган улусты уткып тура, Андрей Клишац Федерация Совединиҥ ээчиде јуундарын ороонныҥ тергеелеринде ӧткӱрери јакшы јаҥжыгу деп темдектеген: «Бу кӱн сенаторлор, Федерация Совединиҥ тӧс комитеттериниҥ турчылары ороонго ло албатыга тузалу јаан сурактарды шӱӱжер. Јуун Алтай Республикада ӧдӱп јат, је Москва, Челябинск, Новосибирск калаларла колбу ВКС ажыра ӧдӧр. Бистиҥ бӱгӱн шӱӱжип кӧрӧтӧн сурактарыс эл-јонныҥ јӱрӱминиҥ кажы ла бӧлӱгине келижип јат ла јаҥ ла албаты-јон ортодо колбуларды чик јок јууктадарга ууландырылган».\nСпикер Артур Кохоев бу јебрен Алтай деп адаткан јерге келген айылчыларга уткуулын ийген ле бу јуунда эрчимдӱ иш кӱӱнзеген. «Быјылгы јыл Алтай Республикага тегин јыл эмес: тергее республика тӧзӧлгӧниниҥ 30 јылдыгын ла алтай албаты Россияга киргениниҥ 265 јылдыгын темдектейт. Федерация Совединиҥ тӧс комитеттериниҥ башкараачылары, турчылары ээчиде јуунын Алтай Республикада ӧткӱрип турганы тегиндӱ эмес, алдыста турган јаан учурлу сурактар јӧптӧжӱ алар деп бодоп турум» — деп, ол айткан.\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин тергеениҥ бӱдӱреечи јаҥыныҥ адынаҥ сенаторлорды ла јуунныҥ туружаачыларын уткуган. «Алтай Республика — культуралык, тӱӱкилик ле ар-бӱткендик энчизи байлык јебрен тала болуп јат. Тергеениҥ 25% јери аҥылу коруда јерлерге кирип турганын темдектеер керек. Ӱкекти, Алтын-Кӧлди, Кадындагы биосфер заповедникти эске алып ийектер. Јаҥыс Чуйдыҥ јолын да алза, ол телекейдиҥ эҥ ле јарлу ла јараш јолдорыныҥ тоозына кирип јат. Туулу Алтайда экология сӱреен ару, ӱрелгелек. Бу јыл бистиҥ республикага учурлу тоолорлу јыл болуп јат. АР-дыҥ тӧзӧлгӧниниҥ 30 јылдыгын ла алтай албатыныҥ Россияга киргениниҥ 265 јылдыгын темдектейдис. Бистиҥ алдыста јаан ууламјылу иштер кӧп. Олор ончозы учурлу. Ол тоодо — кичӱ изӱ айдыҥ учында Федерация Совединде Алтай Республиканыҥ Кӱндери ӧдӧри темдектелгени. Бӱгӱнги ижис једимдӱ болзын, тергеениҥ јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱмине камаанын јетирзин деп кӱӱнзейдим» — деп, ол айткан.\nЈуунныҥ ижи туркунына куучын-эрмекти кӧп улус айткан. Тӧс куучын бирлик јетирӱлик технологияларга кӧчӧри керегинде ӧдӧрдӧ, чокым јартамалду јетирӱлерди Федерация Совединиҥ јааныныҥ баштапкы ордынчызы Юрий Федоров, Московский областьтыҥ ЦУР-ыныҥ (Центр управления регионом) јааны Александр Тихонов, бу ок областьтыҥ ӱредӱлик аайынча министриниҥ баштапкы ордынчызы Илья Бронштейн, ЖКХ аайынча министриниҥ ордынчызы Дмиртий Чинихин, «Центр управления методического обеспечения оптимизации процессов государственного управления» деген ГКУ-зыныҥ башкараачызы Вячеслав Соловьев, Алтай Республиканыҥ цифровой ӧзӱм аайынча министриниҥ ижин удурумга бӱдӱреечи Николай Степанов ло ӧскӧ дӧ улус эткен.\nБу башкараачылар куучынында јетирӱлик технологияларга канайда кӧчӧрин, олорды канайда тузаланарын, эл-јонго ло јаҥга бу система-тӧзӧлгӧлӧрдӧҥ кандый јеҥилте-болуш болорын јартаган. Московский областьтыҥ ченемелин алза, ондо ЦУР деп адалган бирлик система бӱгӱнги кӱнде иштеп баштап койгон. Областьтыҥ бастыра јӱрӱми башка-башка бӧлӱктерге бӧлӱлип, кажызы ла керегинде бирлик порталда толо јетирӱлӱ аҥылу бӱкле башкаландырылган. ЖКХ, культура, транспорт, ӱредӱлик, су-кадыкты корыыры, јонјӱрӱмдик корулаш, јаҥныҥ улузына баштанулар, о. ӧ. Кажы ла бӧлӱкти алза, кижи керектӱ сурактарга карууны јаҥыс ла компьютер-ноутбук, телефон ажыра алар эмес, је онойдо ок комыдалдарын, баштануларын јаҥда отурган улуска бир тутак јогынаҥ берер аргалу. Мындый айалгада кажы ла бӧлӱкте бар јетирӱлер бу порталда белетелип калган. Кижи јаҥыс ла јаман кӱӱнземелин, комудалын, сурагын эмес, је ол ок ӧйдӧ јакшы да кӱӱнин башкарту јаҥдарга чыгара айдар аргалу. Темдектезе, бӱгӱнги кӱндеги јаҥжыккан айалганы ајаруга алзабыс, кижиге кандый бир сурагыла керектӱ органдарга барарга сӱреен кӧп ӧйин јылыйтарга келижип јат. Бир ле суракла кижи канча катап базат. Је качан бу јетирӱлик система иштеп баштаарда, улустыҥ баштанулары, комудалдары чик јок астаган деп, Московский областьтыҥ јаҥдары јетирет. Анчада ла су-кадыкты корыырында, школдордо иште, ЖКХ-ныҥ сурактарында мындый эп-арга сӱреен эптӱ деп темдектелет. Московский областьта мындый јетирӱлик эп-арга једимдӱ иштегени керегинде областьтыҥ окылу јаҥдарыныҥ адынаҥ Александр Тихонов, Ирина Минакова, Дмитрий Чинихин куучындаган.\nМындый ок эп-аргалар Челябинский ле Новосибирский областьтарда база иштеп баштаган. Бу областьтарда јетирӱлик бирлик системаны башкарту иште тузаланары элбедилген. Челябинскте иштеп турган система «Умный город» деп адалып, кажы ла ууламјы-бӧлӱктиҥ башкараачы бӧлӱктериниҥ ижинде чыгым ла кирелте јанынаҥ, кайда акча-манатты кымакайлап алар арга бар деп сурактарга каруу јандырарына ууландырылган. Башкараачы иште иштеп турган бастыра ууламјыларда чокым каруулар, эп-аргалар ла эдилетен чокым иштер темдектелген. Новосибирский областьтыҥ ченемелиле болзо, эҥ ле озо јетирӱлик бирлик системаны экономиканыҥ тӧс ууламјыларында тузаланар керек. Башкарту иште, бизнес ууламјыда мындый эп-арга сӱреен керектӱ болор. Кандый бир ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрерге турала, каруулу кижи толо јетирӱлерле баштамы алтамдардаҥ ала турулталарына јетире таныш болор учурлу. Мында бӱдери-бӱтпези, чыҥдыйлу, кирелтелӱ болотоны — бастыра каруулар белен болор. Оноҥ, јаҥыс ла талдалган, аҥылу улуска эмес, је анайда ок бу јетирӱлер тегин телефондор до ажыра кажы ла кижиге јетирилер аргалу болор. Кижи бойыныҥ сурагыла канча инстанция-башкартуныҥ эжигин эжиктебей, бастыра сурактарын, керектерин электрон бӱдӱмле, онлайн эп-аргала бӱдӱрип салар аргалу.\nЈуунда айдылган јетирӱлерле болзо, мындый эп-аргаларга, системага ороонныҥ тергеелери араайынаҥ кӧчӱп баштаар. Системаны једимдӱ тузаланып турган ченемел деп, Московский, Челябинский, Новосибирский областьтардыҥ ченемели темдектелет.\nФедерация Соведи келер ӧйдӧ ижинде бу ууламјыларды јасакберим аайынча јӧптӧп, быжулап койорын Андрей Клишац темдектеген.\nАлтай Республиканыҥ 2020-2024 јылдарга јӧптӧлгӧн јонјӱрӱм-экономикалык программазыныҥ јӱрӱмде бӱдери аайынча куучынды тергеениҥ башкараачызы Олег Хорохордин, АР-дыҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министри Вячеслав Тупикин, сенаторлор Татьяна Гигель ле Владимир Полетаев айттылар. Башчыныҥ темдектегениле болзо, Алтай Республикада курч сурактар кӧп лӧ олорды јарамыкту бӱдӱрери тергеениҥ башкарту органдарыныҥ эҥ ле баштапкы ижи. Республика јуртээлемдик тергее учун, эл-јоныныҥ 70%-и јурт јерде јадып иштейт ле јуртээлемдик сурактар баштапкы јерде турат. Олор: укту малды ӧскӱрери, кӱйгекке алдыртып турган јерлерди суула јеткилдеери, аҥныҥ мӱӱзинеҥ эдим-продукция эдип чыгарарыныҥ ӧзӱмине камаанын јетирери. Онойдо ок туризмниҥ сурактары, улусты ишле јеткилдеери, эл-јонныҥ јӱрӱми једимдӱ болзын деп айалгалар тӧзӧӧри деген јаан учурлу сурактар туруп јат. Тергееде национальный ӱлекерлерле элбеде иштейт, је кӧп ууламјыларды јӱрӱмде бӱдӱрерге, Федерация Совединиҥ болужы керек. Министр Вячеслав Тупикин «Ийделӱ Алтай» деп тергеелик госпрограмма керегинде куучындады. Республиканыҥ алдында турган курч сурактарды једимдӱ бӱдӱрерине бойыныҥ камаанын јетирер кӱӱндӱ болгоны керегинде сенаторлор Татьяна Гигель ле Владимир Полетаев айткан.\nЈуун ӧдӧр тушта кайралдар база табыштырылган. Россияда парламентаризмниҥ ӧзӱмине јаан камаанын јетиргени учун Федерация Совединиҥ председатели Валентина Матвиенконыҥ Быйанду самаразыла Эл Курултайдыҥ јасакберим, тап-эриктерди корыыры ла јербойында бойы башкарынары аайынча комитединиҥ јааны Виктор Ромашкин, Чой аймакта депутаттардыҥ Совединиҥ депутады Зоя Жданова, кӧп јылдарга улай билгирлери бийик специалисттер белетегени учун ГАГУ-ныҥ профессоры Михаил Яськов, тергеениҥ эл-јонын узак јылдардыҥ туркунына ак-чек эмдеп келген врач-пульманолог Наталия Куртомашева кайралдаткан. Спикер Артур Кохоев Эл Курултайдыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла Федерация Совединиҥ јасакберим ле государстволык тудум иштер аайынча комитединиҥ аппарадыныҥ башкараачызы Полина Виноградованы узак јылдарга бӱдӱрген ак-чек ижи учун кайралдады.\nОнойдо ок јуун туркунына ВКС эп-аргала ГАГУ-ныҥ студенттери сенаторлорго курч сурактарын база берген ле олорго каруулар алган. Јуунныҥ кийнинде сурактар берер арга тергеелик СМИ-лердиҥ журналисттерине база берилген. Сурактардыҥ кӧп јарымызы башкарту иште јетирӱлик бирлик системаны тӧзӧӧри керегинде болды.


Кажы ла ӱренчик јайалталу - altaicholmon\nКажы ла ӱренчик јайалталу\nБалдардыҥ ӱзеери ӱредӱзиниҥ республикан тӧс јеринде ӧткӧн неделеде «Јылдыҥ ӱренчиги-2019» деп республикан конкурс ӧтти. Мында текши тоозыла 32 ӱренчик ортодо ӧткӧн маргаандарда эҥ артыктарыныҥ ады-јолы адалды.\n«Јылдыҥ ӱренчиги-2019» деп республикан конкурста аймактарда ӧткӧн конкурстардыҥ јеҥӱчилдери турушкан. Маргаанда турушкан балдар јажы аайынча ӱч бӧлӱкке бӧлинген: оогош (4-5 класстар), орто (6-8 класстар), јаан (9-10 класстар).\nКонкурс-маргаанга туружарга келген балдарды Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министриниҥ ордынчызы Елена Дадочкина, конкурстыҥ камызыныҥ председатели Елена Кудрявцева уткыган.\nЭки кӱнниҥ туркунына ӧткӧн маргаандарда ӱренчиктер бойлорыныҥ билерин, узын, тапкырын башка-башка бӱдӱмдерде кӧргӱскен. Конкурс-маргаан «Мениҥ јӱрӱмимниҥ бир кӱни» деп презентация-таныштырудаҥ башталган. Айылдыҥ ижи «Лэпбук «Профессиялар керегинде јилбилӱ» деп тема аайынча болгон. «Тӧрӧлим мениҥ элбек», «Ачык эрмек-куучын», «Портфолио», мастер-класс деп конкурстыҥ бӧлӱктери ӱренчиктердиҥ јайаандыгын бастыра јанынаҥ баалап кӧрӧрине јарамыкту болды.\nТуружаачылар ортодо тартыжу кызу болгон деп айдарга јараар. Ӱренчиктер бу маргаандарга сӱрекей јазап белетенген. Олор јӱзӱн-јӱӱр эп-аргаларла, јепселдерле тузаланып билерин бийик кеминде кӧргӱстилер. Оныҥ да учун жюриниҥ турчыларына ӱренчиктердиҥ эҥ артыгын талдап алары кӱчке келишкен болор.\nМаргаандардыҥ туружаачыларын Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министриниҥ ордынчызы Елена Дадочкина конкурстыҥ тӱгенгениле уткып, олорго јылу баштанган: «Бӱгӱн слер ончогор сӱрекей сӱӱнчилӱ кӱӱн-санаалу, кече ле бу конкурска санааркаганар чек болбогондый. Бу конкурста јеҥдирткен улус јок. Слер мында кӧп балдарла таныжып, нӧкӧрлӧр табып алганар. Мынызы сӱрекей учурлу». Ол јаан быйанын ӱренчиктердиҥ эне-адаларына, ӱредӱчилерине, класстыҥ башкараачыларына, школдордыҥ директорлорына, жюриниҥ турчыларына айткан.\n«Јылдыҥ ӱренчиги-2019» конкурс-маргаанныҥ уч-турулталарында бӧлӱктер сайын эҥ артык иштер аҥылу дипломдорло темдектелген. Эҥ јакшы бойын кӧргӱскен туружаачылар конкурстыҥ башка-башка номинацияларында кайралдаткан.\nМастер-класс деп бӧлӱкте Купава Волкова (Иогачтыҥ школы), Алина Кучуганова (Майманыҥ 3-чи школы), Камила Туйденова (Экинурдыҥ школы) лауреаттыҥ дипломдорыла кайралдаткан.\n«Портфолио» деп номинацияда эҥ артык иштериле Виктория Баженова (РКЛ), Арина Кушерова (РКЛ), Амира Матаева (Л. И. Тюкованыҥ адыла адалган Кош-Агаштыҥ школы) темдектелген.\n«Тӧрӧлим мениҥ элбек» деп бӧлӱкте Данил Новоселов (Каракокшоныҥ школы), Елизавета Ничкова (Верх-Уймонныҥ школы) ла Валентина Шпиляева (Кӧксуу-Оозыныҥ школы) эҥ артыктары болуп лауреаттыҥ дипломдорын алдылар.\n«Ачык эрмек-куучында» билгирлерин эҥ јакшы кӧргӱскени учун Сӱмер Унутовко (Шабалинниҥ школы), Милена Тонжераковага (РГ), Аруна Шикаковага (РГ) дипломдор табыштырылган.\nАйылдыҥ ижи «Лэпбук. Профессиялар керегинде јилбилӱ» деп бӧлӱкте эҥ артыктары Арсений Манышев (3-чи гимназия), Владимир Зорин (Акјолдыҥ школы), Василий Уткин (Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернат) болгондор.\n«Мениҥ јӱрӱмимниҥ бир кӱни» деп презентация кӧрӱниҥ лауреаттары болуп Рустам Челчушев (Улаганныҥ баштамы школы), Сергей Алтайчинов (Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернат), Алина Пугачева (3-чи гимназия) чыкты.\nЭҥ учында јеҥӱчилдер ле призерлор јарлалды. Олордыҥ ады-јолы тӧмӧн берилет.\nОогош ӱренчиктердиҥ бӧлӱгинде:\n1-кы јерде – Сӱмер Унутов (4-чи класс, Л. В. Кокышевтиҥ адыла адалган Шабалинниҥ школы);\n2-чи јерде – Арсений Манышев (4-чи класс, Горно-Алтайсктыҥ 3-чи гимназиязы);\n3-чи јерде – Амира Матаева (4-чи класс, Л. И. Тюкованыҥ адыла адалган Кош-Агаштыҥ школы).\nОрто јашту ӱренчиктердиҥ бӧлӱгинде:\n1-кы јерде – Федор Зяблицкий (Горно-Алтайсктыҥ 12-чи школы);\n2-чи јерде – Данил Новоселов (7-чи класс, С. В. Тартыковтыҥ адыла адалган Каракокшоныҥ школы);\n3-чи јерде – Данил Исмаилов (8-чи класс, Ч. К. Кыдрашевтиҥ адыла адалган Кан-Оозыныҥ школы).\nЈаан ӱренчиктердиҥ бӧлӱгинде:\n1-кы јерде – Илья Наговицын (10-чы класс, Ыныргыныҥ школы);\n2-чи јерде – Алина Пугачева (10-чы класс, Горно-Алтайсктыҥ 3-чи гимназиязы);\n3-чи јерде – Алина Кучуганова (В. Ф. Хохолковтыҥ адыла адалган Майманыҥ 3-чи школы).\n«Јылдыҥ ӱренчиги-2019» конкурс-маргаанныҥ јеҥӱчилдери 1-кы степеньдӱ дипломло, јымжак ойынчык сыйларла, ого ӱзеери кажы ла бӧлӱктиҥ јеҥӱчили аҥылу сыйларла кайралдаткан. Онойып, эҥ оогош јеҥӱчил Сӱмер Унутов Москва калада ӧдӧтӧн Президенттиҥ ёлказына баратан јол-јорыкка путёвкала сыйлаткан. Орто јашту јылдыҥ ӱренчигине Федор Зяблицкийге Алтай Республиканыҥ башкараачызыныҥ ёлказына барар ла П. Л. Казанцевтиҥ стипендиязын алар арга берилди. Јеҥӱчил болуп чыккан Илья Наговицын бистиҥ республиканыҥ адынаҥ Ульяновск калада болотон текшироссиялык конкурста туружар. Ол онойдо ок Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ премиязына јӧптӧлӧр аргалу.\nКонкурс-маргаанныҥ јеҥӱчилдери болуп ончо уулчактар чыкканы сӱрекей оморкодулу. Олор кайралдар табыштырылган кийнинде бойыныҥ адынаҥ кӱӱн-санааларын ачык айдып, ӱредӱчилерине, жюриниҥ турчыларына, эне-адаларына јаан быйанын јетирдилер. Онойдо ок олор ӱредӱчилерин келип јаткан Ӱй улустыҥ байрамыла уткыды.\nБыјыл болотон текшироссиялык конкурста бистиҥ јеҥӱчилис, јылдыҥ ӱренчиги Ильяга ачык јолдор, јаан једимдерге јетсин, республикабыстыҥ адын бийик кӧдӱрип апарзын деп кӱӱнзеп јадыбыс.


20.03.2018 - altaicholmon\n(Улалганы. Башталганы «АЧ» 02. 03. 2018 ј., ¹15 ) Россия Федерацияныҥ эл тергеезинде тургуза ӧйдӧ ирбис аҥныҥ тоозы, бодоштыра чоттомолдорло, 70-90 кире. Олордыҥ 40-нӧҥ ажыразы Алтайдыҥ туу-сындарында јӱрет.\nРоссия Федерацияныҥ Тӧс талдаачы кӱреезиниҥ јетиргениле, 99% ӱнбереечи участоктордыҥ протоколдордыҥ турулталарыла, орооныстыҥ эмдиги президенти Владимир Путин баштапкы јерге чыккан. Оныҥ кандидатуразын ӱнбереечилердиҥ 76,65% јӧмӧгӧн.\nБӱгӱнгизин 2006 јылдагызыла тӱҥдештирип болбозыс…\nАР-дыҥ башчызы Александр БЕРДНИКОВЛО бистиҥ тергеениҥ ле оныҥ албатызыныҥ јадын-јӱрӱмиле, ижи-тожыла колбулу сурактар аайынча ӧткӧн куучын-эрмекти јарлап турус.\nЭэчий кыштыҥ айлары тӱгенип, јастыҥ тулаан айы келди. Андый да болзо, кар јаары токтобойт ло сооктор барарга меҥдебейт. Мал-ашты кыштаҥ чыгарары аайынча айалга кандый деген суракла Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозына баштандыс.


Баштапкы катап јарлады - altaicholmon\nЭҥ ле бийик ишјалды РФ-тыҥ акча-манат аайынча министри алат, оныҥ ай сайын алып турган ишјалы 1 млн. 700 муҥ салковой. Экинчи јерде экономикалык ӧзӱмниҥ министри—1 млн 300 муҥ салковой.\nОноҥ ары мындый:\nэнергетиканыҥ министри —1 млн 200 муҥ салковой;\nМЧС-тыҥ министри—954 муҥ салковой;\nпромышленность ло садуныҥ министри—921 муҥ салковой;\nсвяьтыҥ министри—472 муҥ салковой;\nкультураныҥ министри—467 муҥ салковой;\nкӱнчыгыш таланы ӧскӱрери аайынча министр—463 муҥ салковой;\nКавказ аайынча министр—453 муҥ салковой;\nјурт ээлемниҥ министри—451 муҥ салковой;\nстроительствоныҥ министри—443 муҥ салковой.\nБу акчага министрлердиҥ премиальный акчалары ла командировочный акчалары кирбей јат.


Август 2020 - Страница 3 из 12 - altaicholmon\nJыргалыс аайлу-башту ӧтсин\nОзодо кыс баланы уурдап качыратан. Атту бир канча кижи барала, кысты уурдап, качып маҥтадатан. Кӧргӧн улус сӱрӱжип барар, кӧрбӧгӧни канайтсын. Онойып кысты бойынаҥ јаан да кижиге качырар, эмезе ӱйи божогон, балдарлу да кижиге апарар. Ӧскӧ дӧ јерге качырып апаратанын јаандар айдыжатан. «Бала барган јерде, таш таштаган јерде јадар» деп озогы улустыҥ айдыжыла, кыс бала барган\nОрустар Ол ӧйдӧ Орус каандык бастыра Сибирьди jуулап алала, Тымык теҥиске jедип келген. Орустардыҥ казактарыныҥ черӱлери jуулаган jерлерде шибеелер тудулып таркаган. Бай-кӧлгӧ jеделе, ондогы монгол-дорды бойына бактырып, орустар олорды бурят деп адап салган. Удура тартышкан монголдор Калка jерине сӱрдирткен. 1689 jылда Кыдат ла Орус ороондор орто-до Нерчинскте баштапкы jӧптӧжӱ тургузылган. Ол jӧптӧжӱле болзо, манjылар орустарга\nКычырып, угуп билери база ӱредӱ\nАк-јарыкка јаҥы ла кепке базылып чыккан бичикти колына чебер алып, јаш баладый сӱӱнип, тӱрген ле кычырарга меҥдеп, энчикпей турган јиит те, јаш та улусты тууразынаҥ кӧрӱп, олор учун ӧзӧгиҥе кандый да јакшынак, јылу кӱӱн-тап, сезим табарар. Кычыратаны бӱгӱнги кӱнде база модада деген шӱӱлте бар ине. Кезик кычыраачылар сӱӱген авторлорыныҥ чыккан кажы ла бичигин сурулап, Интернет\nАлександр Матыков Најылыктыҥ ордениле кайралдатты\nРоссия Федерацияныҥ президентиниҥ 2020 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 20-чи кӱнинде јараткан «РФ-тыҥ государственный кайралдарыла кайралдаары керегинде» деген јарлыгыла Кан-Оозы аймактыҥ јондык биригӱлериниҥ совединиҥ председатели Александр Матыков Најылыктыҥ ордениле кайралдатты. Россия Федерацияныҥ президентиниҥ 2020 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 20-чи кӱнинде јараткан «РФ-тыҥ государственный кайралдарыла кайралдаары керегинде» деген јарлыгыла Кан-Оозы аймактыҥ јондык биригӱлериниҥ совединиҥ председатели Александр Матыков\nӦскӱрер эмес, ӧчӱрерге тургандарын сескилейт не…\nАвторлорды корулап… Ӧй лӧ јӱрӱм алтай тилдиҥ алдына кажы ла катап курч сурактар тургузып јат. Бӱгӱн, бу сӱрекей тӱрген кубулып јаткан телекейде, Интернеттиҥ ле јетирӱлик технологиялардыҥ ӧйинде, ас тоолу калыктыҥ тӧрӧл тилиниҥ ӱредӱчизи болоры кӱч, онызы чын. Оныҥ учун алтай тилдиҥ ӱредӱчизи јаантайын бедирениште, јаҥыртулардыҥ јолында. Ол элбек ле тереҥ билгирлӱ, кӧкси ойлу, кӧзи чокту,\nJакшы адаручыда jаман jыл jок\nАлтай Республикада Адаручылардыҥ кÿни jылдыҥ ла куран айдыҥ он тöртинчи кÿнинде öткÿрилери керегинде Jасак бу jуукта чыкты. Jурт ээлемниҥ бу ууламjызына аjару эдилип, jöмöлтö-болуш jетирер иш öткÿрилип башталганы оныҥ öзÿмине jарамыкту айалга тӧзööр эмей. Алтай jеристиҥ мöди jаан суруда – оныҥ кижиниҥ су-кадыгына тузазы, бийик чыҥдыйы, аҥылу амтамы керегинде ончозы билер. Кажы ла адаручыныҥ мöдиниҥ\nРоссияда коронавирустаҥ вакцина табылган\nРоссияда ла телекейде коронавирустаҥ «Спутник V» деп баштапкы вакцинаны Гамалеяныҥ адыла адалган тӧс јерде тапкандар, ол окылу регистрация ӧткӧн лӧ кӧптӧдӧ чыгарыларына белен. Ол керегинде президент Владимир Путин јарлаган ла Россияныҥ вакциназы турулталу деп чокымдаган. Јылына 1,5 млн вакцина чыгарар арга бар, бир дозазыныҥ баазы 500 салковой кирези болор. COVID-19 ооруныҥ Россиядагы баштапкы вакциназыныҥ регистрациязы\nДосконыҥ јанында турган ӱредӱчи артык\nАлтай Республиканыҥ эл университединиҥ ректоры Валерий БАБИНЛЕ ӧткӧн эрмек-куучын јаҥы 2020-2021 ӱредӱлӱ јылда ӱренерге кӱӱнзеген јииттерди ӱредӱге алары јанынаҥ приемный комиссияда ӧткӧн иштиҥ аҥылузына, оныҥ турултазына ла ӱредӱниҥ ӧдӧтӧн айалгазына ла оноҥ до ӧскӧ јаан учурлу сурактарга учурлалды. —Валерий Геннадьевич, быјылгы јылда эл университеттиҥ приемный комиссиязы мынаҥ озо качан да болбогон аҥылу айалгада иштеген, Слер\n«Слер – орооныстыҥ келер ӧйи!»\nКуран айдыҥ 19-чы кӱнинде республикан башкару-ныҥ туразында тергеениҥ школдорыныҥ быјыл ЕГЭ-ни эҥ бийик баллга табыштырган ӱренчиктерин уткыган-дар. Быјыл бирлик государственный экзаменде јети выпускник јакылталарды 100 баллга табыштырган. Мындый керек-јарак ӱредӱниҥ тергеелик система-зыныҥ једимдери керегинде эл-јон билзин деген амадула бежинчи јылга улай ӧдӧт. Анда выпускниктердеҥ ӧскӧ олордыҥ адаэнелери, анайда ок ӱредӱчилери турушкан. Алтай Республиканыҥ башчызы Олег\nТалдаачы 57 участок иштеер\nОныҥ темдектегениле, 2020 јылдыҥ сыгын айыныҥ 13-чи кӱнинде Алтай Республикада јербойында кемдӱ 24 талдаачы кампания ӧдӧр. Ол тушта муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ чыгартулу органдарыныҥ депутаттары тудулар. Бастыра 109 мандатка 272 кандидат регистрация ӧткӧн. Алтай Республиканыҥ Талдаачы кӱреезиниҥ пред-седатели Дмитрий Степановтыҥ јетиргениле, талдаштарды ӧткӱреринде 57 талдаачы участок туружар. Ӱнбериште кайда да 40 муҥ кире ӱнбереечи туружар аргалу, онызы


«Алтамчылардыҥ» jеҥӱлери арбынду ~ Звезда Алтая\n06:51 национальная культура No comments\nМосквада ӱлӱрген айдыҥ 24-28 кӱндеринде ӧткӧн «Роза Ветров» деп бастырароссиялык талдашту кӧрӱ-маргаандарда jеҥӱчил болуп, онойдо ок калыктар ортодогы балдардыҥ ла jииттердиҥ «Роза Ветров-2014» деп XX юбилейлик кӧрӱ-маргаанныҥ 2-чи степеньдӱ лауреаттары болуп, РФ-тиҥ нерелӱ артизи Айана Шинжинаныҥ башкарып турган «Алтам» деп тӧс jериниҥ jаш jайалталары Алтайына jанып келди.\nБиjениҥ кӧрӱ-маргааны «ӱредӱ» деген нацӱлекерге, онойдо ок ӧдӱп jаткан jылда «Jайалталу jашӧскӱримге государстволык jӧмӧлтӧ-болуш» деген ууламjыга ла ӱзеери «Россияныҥ культуразы» (2012-2018 jылдарга) деп федерал адылу программага кийдирилген. Ол РФ-тиҥ ӱредӱ, билим ле культура аайынча министерстволорыныҥ башкарганыла иштейт. Jаан кӧрӱ-маргаанды ӧткӱрерге jӧмӧлтӧ-болужын Москваныҥ Башкарузы, Москваныҥ jондык колбулар аайынча комитеди, «Русский мир» деп фонд jетирген.\n«Алтамныҥ» ӱренчиктери, хореограф-ӱредӱчилери—Россия Федерацияныҥ нерелӱ артизи Айана Шинжина, Алтай Республиканыҥ нерелӱ артисттери Байрам Курдяпов, Эдуард Кызылов балдардыҥ ада-энелериле, талалык СМИ-ниҥ журналисттериле солун туштажуны Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл драма театрдыҥ кичӱ залында ӧткӱрди. Jакшынак jаҥжыгу—ыраак jол-jорыктаҥ келип, туштажу ӧткӱрери.\nАлтай Республикадаҥ кӧрӱ-маргаанда биjениҥ «Алтам» деп тӧс jериниҥ ӱренчиктери Анастасия Адеева, Милена Семендеева, Малика Джаткамбаева, Елизавета Рязанова, Ника Редькина, Анастасия Володченко, Арина Кудачина, Виктория Зубкова, Екатерина Санарова, Юлия Девятилова jеҥӱлӱ турушкандар. Айана Ивановнаныҥ айтканыла, кызычактарга 12-13 jаштаҥ. Jайаан ӧмӧлик эки номерле «Албаты биjези» деген ууламjыда турушкан. Баштапкы турда кызычактар «Алтайда jылдыҥ ӧйлӧри» деген тизимнеҥ «Шаҥкыраган биjе» деп биjени биjелеген. Биjеге кӱӱни АР-диҥ нерелӱ артизи А. Трифонов бичиген. Экинчи турда «Албаты эдимдериниҥ санады ла оны иште кӧргӱзери» деп jакылта болгон. Jайаан jайалталар «Кийис кебисти базаачылар» деп биjени биjелеп, тӱкти белетеп, кийис кебисти базарыла колбулу ишти бажынаҥ ала учына jетире биjениҥ тилиле кӧргӱскен. Биjени кӱӱле (албаты кӱӱзине келиштире) РФ-тиҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи В. Хохолков ло АР-диҥ санадыныҥ нерелӱ ишчизи И. Дмитриев кееркеткендер.\nТуштажу ӧйинде кӧрӱ-маргаанныҥ туружаачылары кӧргӧн-укканыла ӱлежип тура, кӧрӱде эки муҥнаҥ ажыра туружаачы болгонын темдектеди. «Роза Ветров-2014» деген юбилейлик кӧрӱ-маргаанда башка-башка ороондордоҥ jаш jайалталар турушкан болуптыр.\nКӧрӱ-маргаандар башка-башка ууламjыларла, бӱдӱмдерле ӧткӧн. Элкем-телкем айалгада кӧрӱ-маргаандар Гнессиндердиҥ адыла адалган Российский Академияда, «Гнессинский ле Поварской» деген кичӱ залда ла кеендиктиҥ оноҥ до ӧскӧ jарлу jерлеринде ӧткӧн.\n«Роза Ветров» наjыларын jууйт» деп адалган гала-концерт Москваныҥ Башкарузыныҥ jаан конференц-залында ӧткӧн. Гала-концертте калыктар ортодогы биjениҥ «Роза Ветров-2014» деген кӧрӱ-маргааныныҥ jеҥӱчилдери, онойдо ок су-кадыгы уйан балдар—«Москваныҥ кӧгӱс байлык энчизи балдардыҥ кӧзиле» деген ӱлекердиҥ туружаачылары турушкан. Jаан сценага калыктар ортодогы «Театральная столица «Роза Ветров» деген театрал санаттыҥ туружаачылары база чыккан.\nГала-концертке кӧп тоолу номерлердеҥ jӱк ле 19 номерди талдап алган. Олордыҥ тоозында «Кийис кебисти базаачылар». Окылу жюриниҥ турчылары ады-jолы телекейде jарлу улус.\nАйана Ивановнаныҥ айтканыла, мындый кӧрӱ-маргаандарда туружары каруулу керек, ырысту учурал, jаҥыга ӱренер, таскаар jарамыкту айалга. «Алтам» ӱренерге, jаҥыртуны ченеерге белен. Шак оныҥ учун бу кӧрӱ-маргаанда турушканы тегиндӱ эмес. ӱредӱчи-хореографтарга, балетмейстерге тузалу мастер-класстар ӧткӱрилген. Ченемелдериле танышканына ӱзеери хореографтарга ӱредӱ ӧткӧнин керелеген кере бичиктер табыштырылган.\nКӧрӱ-маргаанныҥ туружаачыларына аҥылу, солун культурный программа болгон. Темдектезе, олор «Россия» деп театрга барып, «Красавица и чудовище» деген мюзиклди кӧргӧни, байла, качан да ундылбас. ӱредӱчи-хореографтар «Траектория сна» (модерн-балет ууламjы) деп ойынды кӧргӧндӧр. Шак бу ойын-кӧргӱзӱде «Алтам» деп школ-студияны, Бурятияныҥ Государстволык биjениҥ училищезин, Москвадагы биjениҥ Госакадемиязын божоткон, биjениҥ ле кожоҥныҥ «Алтам» деп Гостеатрыныҥ артизи Ак-Ай Шинжина ойногон.\nJедимдӱ jол-jорыктыҥ кийнинеҥ олор Белокурихада болуп, база ла jеҥӱчилдер болуп чыкканын кайкабаска болбос. Белокурихада калыктар ортодогы XXI «Хрустальная магнолия» деген jаан кӧрӱ ӧткӧн. Мынаҥ озо ол Мальтада, Лас-Вегаста, Лос-Анджелесте, Москвада, Одессада, Сочиде ӧткӧн. Мындагы сценага «Алтамныҥ» орто бӧлӱгиниҥ кызычактарыла коштой оогош бӧлӱктиҥ он эки болчомы чыккан. Олорго jӱк ле jети jаштаҥ. Jайаан jайалталар окылу жюриге, кӧрӧӧчилерге Эдуард Кызыловтыҥ тургускан монгол албатыныҥ биjезин ле «Алтайда jылдыҥ ӧйлӧри» деген тизимнеҥ «Чаҥкыр туулардыҥ балдары» деп эки биjени сыйлады. Эки бӧлӱктиҥ кызычактары 1-кы степеньдӱ лауреаттар болуп чыкты.\nӧткӧн пресс-конференцияда биjениҥ «Алтам» деп тӧс jериниҥ хореограф-башкараачылары балдарды jолду jеҥӱзиле уткыды. Темдектезе, Байрам Курдяпов jеҥил эмес иштиҥ турултазы сӱӱндирет, оморкодот, ичкери jолго тебӱ берет деп айтты. 2015 jылдыҥ чаган айында олорго Сочиде ӧдӧтӧн «Европаныҥ ижемjизи» деген jаан кӧрӱ-маргаанда туружарга белетенер керек деп чокымдады.\nЭдуард Кызыловтыҥ темдектегениле, таскадып jаткан балдарына Белокурихада ӧткӧн кӧрӱ-маргаан баштапкызы болуп jат. Jеҥӱлер, jедимдер мынаҥ да ары болор, бу jеҥӱ баштапкы ченелте болзын деп кӱӱнзеди. Балдарга баштанып, Айана Ивановна биjеге кӱӱнзеп, jилбиркеп, jалкуурбай, чылазыны jогынаҥ таскадынары, ӱренери сӱреен керектӱ деп jартады. Сценага чыгып, улусты сӱӱндирери каруулу иш деп темдектеди.\nТуштажуныҥ учкары биjениҥ «Алтам» деп тӧс jериниҥ ӱредӱчи-хореографтарына, АР-диҥ нерелӱ артисттери Э. Кызыловко, Е. Чугулчинага, А. Кудачиновага, онойдо ок ӱренчиктердиҥ ада-энелерине быйанду сӧстӧр айдылды. Кӧрӱ-маргаандардыҥ jеҥӱчилдери—орто ло кичӱ бӧлӱктердиҥ jайалталары бойлорыныҥ сӱрлӱ, jараш биjелерин кӧргӱсти. Ээчий jеҥӱлерге «алтамчылардыҥ» jолы ачык болзын.


Кара кӧстӱ Аманданаҥ эзен - altaicholmon\nӦскӧ ороондордо јадып турган јерлештерис керегинде бичимелдерди јарлаарын улалтып јадыбыс. Бӱгӱнги куучын-эрмек кычыраачыларды ыраак Великобритания ортолыкка апарар. Оймон ичинде чыккан-ӧскӧн Оксана БОЛТОВСКАЯ јерлежис Англияныҥ Саффолк графствозында јуртайт.\n—Оксана, баштапкы сурак: неге ӱренип, кайда јӱрӱп, Англияга једип бардыгар?\n—Мен Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Ак-Кобы јуртында чыккам. Сӧӧгим мундус. 80-чи јылдарда, јуртымныҥ кӧп балдары чылап, интернатта јадып ӱренгем. Школдо јаҥыс ла «5» ле «4» темдектерге ӱренген јакшы ӱренчик болгом деп айдып болбозым. «Ада-энемди школго алдырбазын» ла деген сагышла ӱренгем. Ол тушта канча ла кире кӧп нӧкӧрлӧрлӱ болорго, ойноп јӱрерге артык болгон. Уроктордоҥ качып, тышкары баштактанып јӱрген учуралдар да кӧп болгон эмей. Школдо ӱренгеним — 10 класс.\nОноҥ Горно-Алтайсктагы педколледжте алты јашка јетире балдардыҥ эрте таскап ӧзӧриниҥ психологиязын ла балдардыҥ национальный садтарыныҥ таскадаачызына ӱренгем. Оныҥ кийнинде ӧйдӧ тӱӱкилик ле юридический факультеттерде заочно ӱренгем. Баштапкызында эки јыл ӱренгем, экинчизин дезе алтынчы курста таштап ийерге келишкен.\nГран ары јанында ороондордо јадар деген јаан амаду болбогон. Је мен јаштаҥ ала кычырарын сӱӱп, кӧп бичиктер кычыргам ла јорыктап турарга амадагам.\nКыскарта айтса, Англиядӧӧн баштапкы катап мен ӱӱре-јелемге айылдап барып јӱргем. Ол ло тушта эш-нӧкӧрим болотон кижиле самолетто таныжып алгам. Колбуны ӱспей, куучындажып јӱреле, бир јыл киредеҥ ол мени ого кӧчӱп келзин деп сураган. Онойып Англияда јадып баштадым.\n—Ары једип барган тушта Слер элдеҥ озо нени кӧрӱп кайкадар? Ондо бистиҥ ороондогызынаҥ не иле аҥыланып турды?\n—Солун, јилбилӱ деп билдиргедий немелер кӧп болгон эмей. Је эҥ ле тыҥ Англия сӱреен кӧп культуралар колболышкан јер болгоны кайкатты, анчада ла оныҥ тӧс калазы Лондон. База бир учурлу ла јакшы аҥылузы — ол мында јербойыныҥ улузы башка ороондордоҥ келгендерге кӱндӱзек, килеҥкей болгоны. Олор башка албатылардыҥ культуразын, улустыҥ бойын тооп јӱрет. Келген кижиниҥ английский тилди билери, оныла куучындап турганы кандый да коомой, кажылгакту болзо, оны кем де шоотпос, карын да оҥдоорго албаданар. Толерантность деген оҥдомол бийик кеминде.\n—Англияныҥ калазында тегин јадын-јӱрӱм, Слердиҥ кӧрӱмерле, кандый, элбеде куучындап берзер? Кӱнниҥ аайынаҥ ала не-немениҥ, јадын-јӱрӱмниҥ баазына јетире.\n—Мындагы јадын-јӱрӱм чек башка. Сибирьдиҥ кату кыштарын, соокторын билген кийнинде, бу ороонныҥ климады јымжак деп билдирет. Је ол ок ӧйдӧ мында кейдиҥ чыгыныҥ кеми сӱрекей бийик деп айдар керек. Кей -2 градуска јетире соой берзе, тышкары тынарга да кӱч боло берет.\n—Кейдиҥ чыгынаҥ улам англичандар јаантайын штан-чамчалу, пижамалу уйуктап турган дежет…\n—Пижамалу уйуктап турганы чын. Је мен сананзам, мында јаткан улус кейдиҥ чыгынаҥ да эмес, а ӧйинеҥ ӧткӱре кымакай болгонынаҥ улам, кӧп одыру ӱребеске, јылу пижамаларлу уйуктайдылар. Меге озо баштап онызы кайкамчылу болгон, је эмди сананзам, шыраҥкай болгоны карын да јарамыкту, албатыныҥ сагыштузын кӧргӱзет. Одыру, коммунальный јеткилдештер мында чындап та баалу. Бис уйуктаар ӱч кыпту, јаан эмес айлыста ӱч кижи јадып тура, коммунальный јеткилдештер учун ла каланыҥ каланын кожо чоттозо, айында јирме беш муҥ салковойдоҥ кӧп акча тӧлӧйдис (300 фунт = 25800 салковой).\nКышкыда кейдиҥ јылузы, Сибирьге кӧрӧ, 20 градуска јылу да болзо, Алтайда кар јаап салза — ол андый ару, јарык… Агарышкан агаштар, кырлар, кургак, соок кей ле буттардыҥ алдында чыкырап турган јалтырууш кар — мен мыныҥ ончозына коркышту кунугып јӱредим…\nУлустыҥ јадын-јӱрӱми керегинде куучындап турала, мында эл-јон акча-манат јанынаҥ аргалары аайынча бӧлинип турганы сӱрекей билдирлӱ болгоны керегинде айтпаска болбос. Онойып, бай ла аргазы орто кеминде улус башка райондордо јадат. Јондык тепкиште оноҥ до јабыс тургандардыҥ районы бар. Иммигранттардыҥ районы база бар.\nМен кӧп сабада Россиядаҥ, Прибалтикадаҥ эмигранттардыҥ балдарын школдо орус тилге ӱредедим.\n—Чындап, слердиҥ биле бойыныҥ калажын канайып иштеп алат, эш-нӧкӧригер нени эдип турган, кандый кижи, кызар керегинде угарга јилбилӱ.\n—Тӧс ӱредӱм педагогикалык ууламјылу учун, байла, салымым мени балдарды орус тилге ӱредерине экелди. Иштеп турган школымды Эстониядаҥ келген орус ӱй кижи Россотрудничествоныҥ, Россияныҥ элчилигиниҥ, каланыҥ јербойындагы башкартузыныҥ јӧмӧлтӧзиле ачкан. Школдыҥ чыгымдарыныҥ 20 процент кирезин государство тӧлӧйт. Онойдо ок Россияныҥ элчилиги болужат. Бисти, мындагы ӱредӱчилерди, элчилик узын бийиктедер ӱредӱлерге ийип турат. Келер јылда андый ӱредӱ-семинар Санкт-Петербургта ӧдӧр.\nОрус тилле куучындап тургандардыҥ балдары ортодо башка-башка кӧрӱ-маргаандар ӧткӱрилет ле јеҥӱчил балдар Артек, Санкт-Петербург јаар амыралтага барып келет.\nМениҥ кызым Аманда 11 јашка једип калган, эмди бис оны база Россия јаар ӱредӱле колбулу јарамыкту амыралтага ийер деп сананып турус.\nМында балдар школдо он ӱч јыл ӱренет. Аманда школго тӧрт јаштуда барган. Балдардыҥ садиктериниҥ баазы база бийик. Кызыс садикке кӱнинде эки ле сааттыҥ туркунына јӱрерде, оныҥ баазы айында јирме беш муҥ салковойго једе беретен.\nЭш-нӧкӧримниҥ ады Шван, ол британец. Ол кӧчӱриштер эдер бизнестӱ. Биледе эр кижи, орустап айтса, «с чувством юмора» болзо, јакшы деп сананадым. Шван ондыйлардыҥ бирӱзи. Онойдо ок ол јакшы ада. Улусты јаҥдаган јаҥыла ылгабай јат: Кудайга бӱдӱп турган болзо, мечеть, серкпе эмезе синагога барары — ончозы тӱҥей, теҥ, кижиниҥ бойыныҥ кӱӱнинде. Аскан курсагы да сӱрекей амтамду.\n—Ӧскӧ ороондо эл-јонныҥ аш-курсагы база јилбилӱ сурак, ол јанынаҥ база элбеде айдып берзегер? Билегер нени сӱӱйт, Слерге анда улустыҥ кандый курсагы јарайт?\n—Алтай курсак белетебей јадым. Каа-јаада ла кӧчӧ азадым. Амтамду, койу болзын деп, ого кӧп эт керек ине. Мениҥ улузым ондый курсакка ӱренбеген. Айлыста Јуук Кӱнчыгыштыҥ, Китайдыҥ, Индияныҥ аш-курсагын белетейдис. Алдынаҥ бери башка-башка јерлерде колонияларлу болгон английский культурада кандый ла амтамдар бар. Мында кӧп улус кулурлу чейинтиге уймап каарган балыкты (fish & chips — рыба в кляре) ла маала ажын сӱӱйдилер. Меге ол база јарайт. Онойдо ок чиз-кейк деген торттор сӱрекей амтамду. Кафе-ресторандарда оны мороженыйла кожо берет.\nАнгличандар, алтай улус чылап, сӱттӱ чай ичерге јакшызынат. Јаҥыс олор ого сахар кожуп ийет. Онойдо ок англичандар алтайлар ла ошкош, аш-курсакта тыҥ чӱм-чаҥ јок деп темдектедим. Олорго эттӱ тегин ток курсак ончозынаҥ артык.\n—Алтай курсакты Ак-Кобыга келип, тойо јип турган болбойор… Шван ла Аманда Алтайда канча катап болгон?\n—Эш-нӧкӧрим Алтайда бир катап болгон. Ого мениҥ Тӧрӧлимде сӱрекей јараган. Нӧкӧрлӧрине Алтайда улустыҥ кӱндӱзеги, Алтын Кӧлдиҥ ле јажыл Кадынныҥ јаражы керегинде эмдиге јетире јаантайын куучындап турат. Ого ӱзеери, эҥ јараш кыстар — Алтайда деп чотойт. Транспортто, ресторандарда баалар јеҥил деп темдектеген эди.\nАманда английский ле орус тилдерле јакшы куучындайт. Ол он бир јылдыҥ туркунына Россияда, Алтайда беш катап болгон. Кызычагымга Алтай дегени — ол оныҥ карган адазы ла энези (эмди олор экӱлези јок), таайы, эје-сыйындары, нӧкӧрлӧри, тӧрӧӧн-туугандарыс, олордыҥ айылдаштары, кой-јиилек, уйлар, такаалар, Кадын…\nАнглияда алтай улус барын сурулап таппадым, Алтайдаҥ келген орус та укту улуска учурабадым. Мында мениҥ нӧкӧрлӧрим — СССР-да болгон ороондордоҥ келген орус тилдӱ келиндер. Тӧрӧлинеҥ ыраап, башка јерде јадып турган улуска ончозына эҥ ле тыҥ тӧрӧӧндӧри, нӧкӧрлӧри јетпей турган эмей.\nБир катап, тоолу јыл кайра, Лондонго Ногон Шумаров келип јатканын Facebook-таҥ билип, ого јолугарга кызымла амадап келип јӱргенис (Оксананыҥ билези Лондонноҥ ыраак јок Ипсуич калада јадат). Алтай улус бери кажы ла кӱн келип турган эмес. Интернет ажыра оныла колбуга чыгып, таныжып, Лондонныҥ ичиле базып, куучындажып јӱргенис. Артист кижи Амандага комусла, топшуурлап ойногон, кокырлаган, карган адазы чылап, јылу куучындажып јӱрген. Ол туштажу кызычагымныҥ санаазында јаркынду элес болуп артып калган.\nКажы да јыл Санкт-Петербургтыҥ университеттериниҥ бирӱзинде иштеп турган келин келип јӱрген, база јолугып танышканыс. Ол английский тилдиҥ ӱредӱчизи де болзо, Англияда тегин јӱрген улустыҥ куучынын оҥдоорго кӱч болгонын темдектеген эди.\nЧындап та, мында кажы ла бӧлӱк улуста бойыныҥ аҥылу айдыжы, акценти бар. Орустарда — бир, индиецтерде — база башка. Јербойыныҥ англичандарыныҥ куучынынаҥ олордыҥ ӱредӱзи керегинде билип алар арга бар. Бийик ӱредӱлӱ англичандардыҥ куучыны ла орто класстыҥ улузыныҥ куучыны иле башкаланып јат.\nБистиҥ Тӧрӧлисте алдындагы кинолордоҥ англичандар ончозы бийик ӱредӱлӱ, санаалу, чек, чӱм-јаҥы кӧп эл-јон деп билдиретен эди. Је ол ондый эмес. Мында кӧп неме кижи кандый јондык класстыҥ билезинде чыкканынаҥ камаанду. Темдектезе, ишмекчи улустыҥ билезинде чыккан бала кийнинде бийик ӱредӱ аларга јӱткиген учуралдар ас болот. Ол бийик ӱредӱге акча-манат ӱребей (бийик ӱредӱ учун тӧлӧӧр керек), ада-энезиниҥ иш-керегине јӧмӧжип, ондо ло иштеер.\nАнглия — башка-башка будуктарлу, амтамдарлу јилбилӱ ороон. Коммунальный јеткилдештердиҥ, ӱредӱликтиҥ, транспортло јорыктарыныҥ баазы бийик ле каландардыҥ кеми јаан да болзо, мында јадарга јакшы. Эртенги кӱн кандый болорынаҥ коркыбай јӱредис. Ороонныҥ башкарузында кандый да солынталар болзо, албатыныҥ јӱрӱминде не де тыҥ солынбай јат. Мында ончо немени ээжилерле башкарынып бӱдӱрет, ончо неме кӧп сабада улуска јакшы болзын деп эдилет.\nБойым Алтайда калганчы катап бу ла јууктарда болгом. Тӧс кала јаранып калган, парктар, магазиндер, кафелер кӧптӧп калган деп темдектедим. А кандый кӧп кар јаап салган?! Јаражын!\nАнгличанка-јерлежистеҥ телефон ажыра јилбилӱ ачык-јарык куучын уктыс. Ол алтай тилле бойы коомой куучындап турганын чике айтты. Је балазын колына баштапкы катап аларда, ичинде «мениҥ балам» деп алтайлап айдылганы санаазына артканын айтты.\nОксана бойыныҥ јӱрӱми керегинде орустап, алтайлап, английский тилле чокымдап куучындады. Оныҥ кара кӧстӧрлӱ, алтай чырайлу, эрке кызын кӧрӱп, алтай-англичан укту кыска карузый бербес арга јок. Аманда энези ажыра биске эзен айтты. Јӱрӱмде не болбос, айса болзо, Аманданыҥ алтай каны тартып, салымы оны Алтайга экелер болор бо деп, энезинеҥ сурадыс. Шван ла Оксана «бӱгӱн санаабыста јок болзо, эртенги кӱнисти кем билер?» деп каруузын бердилер.


Тойдыҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥы — тӱрк калыктарда - altaicholmon\nБу шиҥжӱ иште Саян-Алтайдыҥ калыктарыныҥ 19 чактыҥ учкары ла 21 чактыҥ башталганында той-јыргалыныҥ чӱм-јаҥы кӧрӱлет.\nКажы ла калыкта тойды ӧткӱретен бойыныҥ чӱм-јаҥы бар ла олор ого тайанат. Је алтайларда, хакастарда ла тываларда текши чӱм-јаҥдары база бар. Онойдо ок олордыҥ кажызында ла аҥылузы бар. Онызы бу калыктардыҥ јаҥдаган кудай јаҥында, телекейдиҥ аайы, ӧзӱми керегинде бойыныҥ кӧрӱминде. Алтайда быркан кӧрӱм-шӱӱлте, чӱм-јаҥныҥ эдимдери, јаҥжыккан чӱми бар. Тувиндердиҥ той-јыргалыныҥ чӱм-јаҥына буддизм (ламаизм) јаан камаанын јетирген.\nБилелик чӱм-јаҥ јаҥжыккан культураныҥ озогы бӧлӱктериниҥ бирӱзи болуп јат. Биле тӧзӧгӧнин керелеген чӱм-јаҥ бойыныҥ учурыла билелик айыла (циклдиҥ), кӧчӱп јӱрер чӱм-јаҥыла колбулу. Је бойыныҥ аҥылузы база бар: той-јыргалдыҥ чӱм-јаҥы кижиниҥ ак-јарыкка чыкканыла, мӧҥкӱзин кӧдӱрериле колбулу чӱм-јаҥнаҥ башка, ол кижиниҥ јонјӱрӱмдик учурыныҥ кубулганыла колбулу. Онызы эҥ ле озо ар-бӱткендик-биологиялык шылтактарла колбулу.\nАлтайлардыҥ, хакастардыҥ ла тувиндердиҥ той-јыргалыныҥ чӱм-јаҥдарыныҥ кыракы шиҥжӱзи-ширтемели 19 чактыҥ учкары ла 20 чактыҥ башталганындагы этнографиялык литератураныҥ тӧзӧгӧзине тайанып ӧткӱрилген. Онойдо ок автор бойыныҥ полевой материалдарына тайанган. Шиҥжӱ иштиҥ амадузына айыл-јуртты тудары ла оныҥ бӱдӱмдерин јартаары кирбей јат. Је бисти Саян-Алтайдыҥ тӱрктериниҥ той-јыргалыныҥ текши ле аҥылу јандары јилбиркедет. Олордыҥ кажызында ла калыктыҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥында бойыныҥ аҥылу, учурлу темдектери бар. Айдарда, олор калыктыҥ бойыныҥ чӱм-јаҥыла, культуразыла, јаҥжыгуларыла бек колбуда.\nСаян-Алтайдыҥ тӱрктериниҥ той-јыргалыныҥ чӱм-јаҥында јуртты, билени ада угыла тудатанында (экзогамный брак) буспас тудулар бар. Айыл-јурт тудатанында бойыныҥ јажытту, байлу јаны бар. Јаҥжыккан кӧрӱм-шӱӱлтеле болзо, билени, јуртты кыйалтазы јогынаҥ тудар керек. Биле, јурт тутпаган болзо, јӱрӱм калас, куруга ӧткӧнгӧ бодолду.\nТойдыҥ чӱм-јаҥында «бойындыйы—ӧскӧзи» деген оҥдомол сӱреен тыҥ. «Ӧскӧзиниҥ» јанынаҥ келген келишпеске база тыҥ бӱдӱп јадылар. Билелик чӱм-јаҥда оныҥ чӱми, аайы ээчий-деечий ӧдӧт. Шак мында јуук ӧйдӧ эмеген-ӧбӧгӧн болотондорды бир айалгадаҥ база ӧскӧзине, «ӧскӧ» телекейдеҥ «бойындыйына» кӧчӱрип јат. Озо баштап келин «ӧскӧ» деп кӧрӱлет. Келин деген сӧс kel-келер деген сӧстӧҥ бӱткен. Чокымдап айтса, келин — «келген» дегени болуптыр. Јаҥы табылган тӧрӧӧн-туугандарга оныҥ «јеткерлӱ» камааны тыҥ, айдарда, оны јымжадар амадула чӱм-јаҥныҥ коруланар, бектенер эп-аргалары тузаланылат. Адакыда, ӧткӱрген чӱм-јаҥныҥ шылтузында келинди азыраган ада-энезиниҥ билезинеҥ, биледеги јаҥдаган јаҥынаҥ «айрып јат». Ол табынча јаҥы айалгага кирет, кӧндӱгет.\nОнойып, келинниҥ ада-энези тойго келбес, турушпас ла јыл туркунына кызына келер јаҥы јок. Шак бу ӧйдӧ ада-энезиниҥ айыл-јуртынаҥ «айрылып», эш-нӧкӧриниҥ билезине «киретен-отуратан» чӱм-јаҥ ӧткӱрилет. Онызы јаҥы чыккан баланыҥ ӧйиле чокымдалат. Анайдарда, келин эне кижи болуп, бойыныҥ јаҥы тӧрӧӧндӧриле колбузын тыҥыдып, ӧбӧгӧниниҥ билезине кожулат.\nТой-јыргалдыҥ кыйалтазы јогынаҥ буспайтан чӱм-јаҥы — келинниҥ јӱзин бӧктӧӧри. Алтайларда — кӧжӧгӧ, хакастарда арчуулла (тумах) бӧктӧп јат. Тываларда — тойдыҥ тумалай/думаалай деген вуали. Јаҥы келинди билеге кийдиргелекте, ол «ӧскӧ» лӧ «јеткерлӱ, коркышту» болуп јат. Оныҥ учун јиит кысты эш-нӧкӧриниҥ билезине ле туразына кийдирердеҥ озо оны бӧктӧп, јажырып јат.\nАлтайларда той ӧдӧр кӱн јурт тудуп јаткан уул качырган кыска, келинге барбас. Келинге јеҥелер, јеендери (эне јанынаҥ) барар. Бу чӱм-јаҥ, байла, база јиитти ле оныҥ билезин «ӧскӧлӧринеҥ» корыырына учурлалган болор. Нениҥ учун дезе мында ӧскӧ уктыҥ эпшилери, јеендери база туружып јат. Бу учуралда эне јанынаҥ тӧрӧӧн-тӧркинниҥ учуры јаан болгоны кӧрӱлет.\nХакастарда бу ла ээжи база темдектелген. Келинге јииттиҥ ӱйи деген чыду берилгелекте, чӱм-јаҥ ӧткӱрилгелекте, келинле колбуга эҥ ле озо јеҥелер чыгат. Темдектезе, тойдо јеҥези (ӧбӧгӧниниҥ јаан аказыныҥ ӱйи) јаҥы јӧӧгӧн келинди чекпенле бӧктӧп, оныҥ чырайын албатыга кӧргӱспей јат.\nТывалардыҥ той-јыргалыныҥ чӱм-јаҥында кыйалтазы јогынаҥ Аскак-Кадай (Аксак Карганак) туружат. Ол келинниҥ уулдыҥ билезине (ук-уйазына) киретен ӧйдӧги чӱм-јаҥда туружатан тӧс учурлу улустыҥ бирӱзи. Качан келин ле оныҥ тӧрӧӧндӧри уулдыҥ айылына јууктап келзе, келинниҥ тӧрӧӧндӧринеҥ бир-эки кижи Аскак-Кадайды ӧткӧнӧт. Ол бу ӧйдӧ аксак, колында малталу, кезикте кӧнӧктӱ. Келин тумалайла бӧктӧлгӧн лӧ байагы эр кижиниҥ кийнинеҥ эдегинеҥ тудунганча барат. Аскак-Кадай аксап, јииттиҥ ада-энезиниҥ айлы јаар базат. Айылдыҥ эжигин ачып, бо-зого ажыра сӱттӱ айакты берет. Кезик аразында сӱттӱ айакла солыжатаны айылдыҥ тыштында, эжик јанында ӧткӱрилет.\nСӱттӱ айакла колбулу чӱм-јаҥга токтоп ийели. Кысты сӧскӧ кийдирип, оны јииттиҥ айлына экелетен. Јииттиҥ энези оны сӱтле кӱндӱлеп, сӱт амзадатан. Шиҥжӱчилердиҥ темдектегениле, онызы кайын энези келин болотон баланы јаратканын керелеп јат. Тываларда качан келин ӧбӧгӧниниҥ эмезе оныҥ ада-энезиниҥ айлыныҥ бозогозын алтап кирзе, келинге ичерге база сӱт берип јат. Мында јаҥыс та келинди јаратканы эмес, је, байла, бу чӱм-јаҥда тӧс јерге ак сӱттиҥ байлу, јажытту јаны, оны курчу-куйак деп кӧргӧни чыгат.\nБу чӱм-јаҥ айылга кирер тужында ӧткӱрилип турганы база учурлу. Нениҥ учун дезе бозого «бойыныҥ» ла «ӧскӧ» телекейдиҥ ортодогы гран-кыйу болуп јат. Келин айылга кирип, јаҥы јуртына, ук-уйазына, билезине темигет. Ак сӱт, айса болзо, арутаныштыҥ чӱм-јаҥы болордоҥ айабас. Келинле кожо ӧскӧ јердеҥ келген чочыдуны, келишпести арутап-јабызадып турган деп айдарга јараар.\nКелинниҥ чач таражы. Алтай тойдо јеҥелери (уулдыҥ ла кыстыҥ јанынаҥ) келинниҥ чачын тараар чӱм-јаҥды ӧткӱрет. Кыстыҥ чачын эки эдип јарар, ӧрӧр. Чачты сӱтле, сары сарјула сӱртӱп ӧрӧр. Бӱгӱги кӱнде кӧп келиндердиҥ чачы кыска, томтык та болзо, је чӱм-јаҥды кыйалтазы јогынаҥ ӧткӱретен јаҥду.\nТывалардыҥ јаҥжыккан јаҥыла, кысты кудалаган кийнинеҥ база бир тулуҥды ӧрӱп јат — «Сай чаъш». Ол кижиге барардаҥ озо чачын бир эмезе эки эдип ӧрӧр аргалу болгон. Ӱзеери тулуҥды энези јанынаҥ тӧрӧӧн, билелӱ, јадыны јакшы эпши ӧрӱп јат. Кыстыҥ ӱч эдип ӧргӧн чачы оны кудалап салганын керелейт.\nХакасияда 19 чактыҥ учкары качан кысты сӧстӧп, јииттиҥ айлына экелгенде, база ла ондый чӱм-јаҥ ӧткӱрилген. Келинниҥ чачын јииттиҥ јеҥелери эки јара бӧлип ӧргӧн. Оныҥ кийнинеҥ «чачтыҥ байрамы» деп адалган кичинек байрамды ӧткӱрген. Кийнинде хакас той ӧйинде «сас той» деп байрам (чачтыҥ јыргалы) ӧткӱрилген. Бу тойдо отургызылган эне «пазыртхан идже» (јаҥжыкканы аайынча јииттиҥ јаан јеҥези) јурчызыла кожо келинниҥ чачын јайала, эки эдип ӧрӧтӧн.\nЧачты ӧрӧтӧн чӱм-јаҥ келинниҥ кижиге барган ӱй кижиниҥ чыдузын керелегени эмес. Је мында бойыныҥ сӱреен јаан ийделӱ учуры бар. Чачтагы ийде-кӱч јаан. Чачты јайган кийнинде оныҥ ээзиниҥ ийдезин эмезе байлу телекейле колбузын тыҥыдат. Келинниҥ чачын јайып, ойто такып тараганы, ӧргӧни — кижиге ол телекейдиҥ аҥылу ээжизин ордына кийдиргени деп айдарга јараар. Кижиге барган эпшиниҥ эки тулуҥы оны «ӧскӧ» дегенинеҥ «бойындыйына» кӧчӱргени болуп јат. Эпшиниҥ эки тулуҥы — оныҥ коручылы.\n«Кайындаш» — бу чӱм-јаҥ база ӧбӧгӧниниҥ ада-энезин, таайын (эне јанынаҥ), јиитти келиннеҥ чеберлеп корулаарына ууламјылу. Нениҥ учун дезе келин озо ло баштап ӧскӧ уктаҥ-тӧстӧҥ ине. Кижиге качса да, ол бойыныҥ угы-тӧзин јылыйтпай јат. «Ӧскӧ» деген сӧстиҥ байлу учуры тыҥ. Айдарда, ӧскӧ уктаҥ келген келин ӧбӧгӧнине, эл-тӧрӧӧнине каршузын јетирердеҥ маат јок. Шак оныҥ учун олорго чике баштанарга јарабас деген чӱм-јаҥныҥ учуры мында.\nАлтайларда, тываларда ла хакастарда чылап, той-јыргал ӧйинде јаҥы бириккен јииттердиҥ айлын кӱнниҥ аайыла ӱч катап эбире базатан эмезе јортотон. Кезик шиҥжӱ иштердеҥ кӧрӱп, бу чӱм-јаҥ ундылып јатканы керегинде тӱп-шӱӱлте эдерге јараар.\nЈилбилӱзи, алтай ла хакас калыктарда баланыҥ јӧӧжӧзи калымнаҥ ас болгоны. Сый, баланыҥ јӧӧжӧзи, шаалта ажыра јаҥы биригӱ тӧзӧп јаткан јиит билелер јаҥы колбулардыҥ јолын ачат. Толыжу-сый ажыра олордыҥ билелери ле онойдо ок ӧскӧ дӧ тӧрӧӧн-тӧркин ортодо бастыра ӧйгӧ јаан учурлу јуук ла бузулбас биригӱлер тӧзӧлип јат. Ондый колбулардыҥ тӧзӧгӧзинде тереҥ учур бар.\nСаян-Алтайдыҥ ончо калыктарыныҥ той-јыргалында алкыштар бар. Алтайларда — алкыш, тываларда — йорээлдер, хакастарда — алгыс сӧзи. Олор албаты поэзияныҥ јебрен бӱдӱми болуп јат. Јиит биле-ни эҥке-тоҥко, амыр-энчӱ јртап, су-кадык болзын деген кӱӱнземелдери ийделӱ, ээлӱ сӧстӧргӧ тайанат.\nТаайы (келинниҥ эне јанынаҥ таайы) алтай тойдо кудалаштыҥ чӱм-јаҥын баштап ӧткӱрет. Таайы башпаадыны баштап айдат, кӧжӧгӧни ачат. Хакастарда келинниҥ ада-энезине эҥ ле озо кудалаштыҥ кӱндӱӱ-кӱреезин келинниҥ таайына аткарат.Јииттиҥ таайы јаҥы айылга отты ада-энезиниҥ от-очогынаҥ экелет. Таайыныҥ ӱйи тойдо отургызылган энези болор аргалу. «Сыйды кӧдӱрер» — «паргаа хаптырганы» («поднятие парги») деген чӱм-јаҥга тааы ӱйиле кожйо айттырылат. Тыва тойдо Аскак-Кадай карганактыҥ ордына эр кижи чыгат. Ол кӧп лӧ јаны келинниҥ энези јанынаҥ таайы болор аргалу. Билелик чӱм-јаҥда таайыныҥ јаан учу-рын јадын-јӱрӱмде, јондыкта энениҥ угы-тӧзиниҥ ту-румкай аайы-ээжизиле јартаарга јараар.\nТойго сойгон малдыҥ сӧӧк-тайагын ооктобос, бӱткӱл, бӱдӱн бойын артыргызар. Онызы, байла, јебрен ӧйдӧҥ келген (реинкарнация) болор, кажы ла неме катап ойто келер дегениле колбулу болордоҥ айабас. Сӱне-кут тирилип, тын алынарына сӧӧк-тайак бӱткӱл бойы артар учурлу. Је сӧӧк-тайакты ӱйезиле омырарга-ооктоорго јараар.\nЈодо чачары. Алтайда тойдыҥ эртенгизинде уулдыҥ ада-энезиниҥ айылында байталбашты ӧткӱрип јат. Шак бу кӱнде тойго сойгон малдыҥ бажын ла койдыҥ ичи-кардын, јӧргӧмин кайнадар. Уулдыҥ таайы айылдыҥ тӱнӱгинеҥ сӱме кабырганы эмезе јодоны чыгара чачып јат. Онызын уулдыҥ тӧрӧӧндӧри эмезе уул бойы, билениҥ ырыс-кежигин божотпоско, тударга чырмайар. Јодоны ӧскӧ кижи тудуп алза, оны кыйалтазы јогынаҥ садып алатан јаҥду.\nТывалардыҥ Чода куназир — «сӧӧк учун тартыжу» деп чӱм-јаҥы бар. Той ӧйинде кудазы эмезе кайын адазы эжик јаар эмезе очоктыҥ ӱстиндеги јыртыктӧӧн, уулдыҥ ла келинниҥ јуулган тӧрӧӧндӧриниҥ ортозындӧӧн челдеген јодоны чачар. Эҥ ле эпчилдери, кӱчтӱлери јодоны тударга маргыжар. Јодоны уулдыҥ јанынаҥ јиит тутса, јакшы белге болуп јат. Оныҥ учун кезик аразында келинниҥ јаны јодоны тудуп болбоочы да болзо, онызы кем јок деп чотолотон.\n19 чактыҥ учкары хакастарда јаан байрам ӧйинде сойгон малдыҥ јодозын кайнадып, келинниҥ ӧргӧн чачын сӱркӱштеп, оноҥ јодоны чӧл јаар таштайтаны темдектелетен.\nКезик шиҥжӱчилердиҥ јартаганыла, «јодо» деген чӱм-јаҥда байлу учуры бар, ол кижиниҥ јондык чыдузыла колбулу. База ӧскӧлӧри «јодоны» эҥке-тоҥко јатканыныҥ темдеги деп кӧрӧт.\nОтко бажыратаны. Саян-Алтайдыҥ албатыларыныҥ той-јыргалыныҥ чӱм-јаҥында оттыҥ јебреннеҥ ала байы, учуры керегинде кӧрӱми кӧргӱзилет. Кӧп тоолу калыктарда от јаан айгул болуп јат, оныҥ учун олор оны аҥылап, байлап, тооп јат. От — јаҥы билениҥ, јаҥы јурттыҥ сӱр-темдеги. Јиит билени таш очогы тайкылбазын, талкан-кӱли чачылбазын деп алкап јат.Отты јаҥы билени алкап-быйандазын деп кӧдӱрип-кӱндӱлеп јат. Уулдыҥ тӧрӧӧн-туугандары кудалап келзе, озо ло баштап кыстыҥ ада-энезиниҥ айылыныҥ от-очогына бажырат. Алтай айылда байлу јер — оттыҥ бажы. Оттыҥ бажына базарга јарабас.\nТыва келин той ӧйинде отко бажырар учурлу. Бойында оттыҥ, айылдыҥ ээлерине баштанып, алканар-айдынар, јаҥжыккан чайды азар. Хакастарда база јиит ле келин отко бажырып јат.\nАлтайларда «Энениҥ сӱдиниҥ каргыжы» деген чӱм-јаҥ бар. Хакастарда — «сют агы» эмезе «эмджек агы», тываларда дезе ол «эмиг каргыжы» деп адалат, Бу чӱм-јаҥ той тужында келинниҥ ада-энезине барган ӧйдӧ ӧткӱрилет. Онойдо ок алтай улус белкенчекти келинниҥ ада-энезине тойдыҥ эртезинде јетирип јат. Уулдыҥ тӧрӧӧндӧри эне-адазына кызын таскатканы учун быйанын айдып тоомјылап јат, онойдо ок келинниҥ јӧӧжӧзин садып алар чӱм-јаҥ ӧткӱрилет.\nОл хакастарда тергин деп адалат. Уулдыҥ ада-энези ле тӧрӧӧндӧри келинниҥ ада-энезине, келинниҥ јӧӧжӧзине кӱндӱӱ-кӱреелӱ барат.\nТыва кыстыҥ энези саар уй алатан, кызыныҥ энезиниҥ эмчегинеҥ эмген сӱди учун. Бу ончо чӱм-јаҥныҥ учуры кудалар келинниҥ энезине амадап экелген кӱндӱӱ-кӱреези. Ондо бойыныҥ јажыды, учуры бар.\nЈе онойдо ок той-јыргалды ӧткӱреринде бойыныҥ аҥылу јандары база темдектелет. Темдектезе, сӱт, арчын ла оноҥ до ӧскӧлӧри Тӱштӱк Сибирьдиҥ ле Орто Азияныҥ калыктарыныҥ кӧгӱс байлыгында јаан учурлу болгоны кӧп тоолу тӱрк, монгол албатылар ортодо јарлу болгон. Је шак ла алтай эл-јонныҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥында олор танылу, јарлу болгон. Онызын Туул Алтайда мынаҥ озо ӧйдӧ табылган ла таркаган быркан јаҥыныҥ камааныла, салтарыла јартаарга јараар.\nАлтай эл-јонныҥ јаҥдаган кудай јаҥында ла јаҥжыккан јаҥжыгуларында јаан ла учурлу јерде јайыгы (билелик кудайы) турат. Алтай кам јаҥында јайык кижини ончо тӱбектеҥ ле јаманнаҥ корып јӱрген колбу тудаачы ээ деп кӧргӱзилет. Шак ла јайык ажыра ончо тынар-тындуныҥ куды келген, је оныҥ тӧс учуры кижи ле ӧрӧ турган кудайлар ортодо колбу тудаачы болуп јатканында. Быркан јаҥыныҥ табылганыла јайыктыҥ учуры кӧдӱрилген, ӧйлӧ кожо ол таҥынаҥ билелик кудай болуп кубулган. Јайыктыҥ јажытту, байлу јаны оны алтай билениҥ тойыныҥ чӱм-јаҥына кийдирген, јерин чокымдаган. Темдектезе, јииттиҥ тӧрӧӧн-тӧркини кудалаш ӧйинде кыстыҥ ада-энезине кирип: «Ак јайыгардаҥ, от-очоктоҥ, ада-энезинеҥ ууры эткен улус эдис, кудалап келген эдис» деп баштанат. Той ӧйинде јаҥы јиит билеге кыйралу арчынды — јайыкты тургузып јат.\nАлтай тойдыҥ чӱм-јаҥында ак сӱттиҥ байы јаан. Баланыҥ ада-энезине кудалап барза, кыйалтазы јогынаҥ сӱттӱ ле сӱттиҥ аракызыла кирип јат. Тойго, белкенчекке сӱттеҥ аарчы-курутты, быштакты, ылгый сарјуны белетеер. Кӧжӧгӧни ачкан кийнинде келинге сӱт ичирип јат. Алтай улуста ак сӱт ле сӱттеҥ белетеген аш-курсак тӧс јерде болгоны база быркан јаҥла колбулу. Алтайлар бойыныҥ јаҥын «ак јаҥ, сӱт јаҥ» деп тегиндӱ адабаган ине.\nОнойдо ок арчын база аҥылу јерде турат. Ол быркан јаҥныҥ ончо чӱм-јаҥыныҥ эҥ ле керектӱзи болуп јат. Кудалашта арчынду келип јат, башпаадыны айдар тужында отко арчын салып јат. Таайы кӧжӧгӧни арчынла ачар аргазы бар ла о.ӧ. Арчынды корулаачы да, арчыыр да учурлу деп айдып јат. Быркан јаҥында ол аҥылу темдек болуп, «ак јаҥын» јаҥдаганыныҥ темдегин керелеп јат деп айдарга јараар.\nХакас той-јыргалдыҥ чӱм-јаҥында туружатан улустыҥ тоозы кыйалтазы јогынаҥ эжери јок, сыҥар болор керек. Чӱм-јаҥда билезинеҥ айрылган, тул эпшилер, эмеени јок арткан эр улус, нениҥ учун дезе олор «ээжӱ јок», турушпас јаҥду. Кудалашта кажы ла керекти бир канча катап эжерлӱ эдип јат.\nТывалардыҥ тойыныҥ алдында ӧткӱрилетен кӧдӱриҥилериниҥ бирӱзинде лама-јылдысчы (астролог) туружат. Ол олордыҥ аҥылу јаны деп айдар керек. Шак ла ол той-јыргалга јарамыкту кӱнди темдектеп јат («Хун кӧргӱзер»).\nТойдыҥ кӧжӧгӧзиниҥ чӱм-јаҥында база бир канча аҥылулар бар. Темдектезе, алтайларда кӧжӧгӧни јаҥжыкканы аайынча јаҥыс ла таайы ачып јат. Таайы «јолымды кечпе, адымды адаба» деп айдар. Мынайып келинге кайындаштыҥ учуры, ээжизи чокым айдылат. Тываларда ӧбӧгӧниниҥ адазы тумалайды/думаалайды туура алып, келдиниҥ эҥмейегин сыймап јат. Оныҥ кийнинде келинге јӱзин јажырбаска да јараар. Је хакас келинниҥ арчуулын кижи албаган бойдоҥ уулдар туура алат, чечет.\nТыва келин Аскак-Кадайдыҥ ӱйдешкениле айылга кирип, очокты ӱч катап эбире базып, отты кӱндӱлеер учурлу. Бу ла ӧйдӧ ол отко мӱргӱп јат. Шиҥжӱчилердиҥ темдектегениле, тыва той-јыргалдыҥ база бир аҥылузы — келинди алкаары.\nАлтайларда дезе јиит билени алкап јадылар. Алтай тойдо башпаадыны ӧткӱрер тужында, качан кӧжӧгӧниҥ кийнинде јеҥелери келинниҥ чачын тарап, ӧрӱп јатса, јуулган улус јаҥы тӧзӧлгӧн билени алкаар. Јиит таайыла кожо оттыҥ ээзин кӧдӱрер-кӱндӱлеер. Очокты эбире базып, отты ылгый сарјула кӱндӱлеер. Алтайларда келинге оттыҥ бажыла базарга чек јарабас, онызы тудулу.\nАлтай, тыва ла хакас албаты-этносторыныҥ той-јыргалыныҥ тӱҥей, текши јанын илезине чыгарарга болужын этнографиялык литература ла полевой материалдары (экспедициялардаҥ) јетирген.\nАдакыда, качан да, кандый да ӧйдӧ Саян-Алтайдыҥ албатыларында јаҥдаган јаҥы ла кам јаҥы керегинде текши кӧрӱм болгон деп айдарга јараар. Онызы дезе бӱгӱнги кӱнде кажы ла калыктыҥ культуразында бар. Темдектезе, оттыҥ байы, ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ байы, сӱттиҥ байлу учуры, алкыштар, сӧстиҥ ийдези, «бойыныҥ-ӧскӧ» деген бинар кӧрӱм ле о.ӧ бар. Јебрен-кумран кӧрӱм кубулып, эмдиги ӧйдиҥ билелик чӱм-јаҥда учурын јылыйтпаган, ол бар. Онызы јаҥжыккан кӧгӱс санаада олордыҥ јаан учуры керегинде айдып јат. Онойдо ок јаҥжыккан культурада оныҥ турумкайын керелеп јат. Је онойдо ок јер-јердиҥ аҥылузын, башказын база темдектеер керек. Мында Саян-Алтайдыҥ тӱрк тилдӱ албатыларыныҥ кудай јаҥыныҥ телекейине кӧрӱми бир аай, бирлик эмезин база чокымдаары керектӱ. Алтайдыҥ той-јыргалыныҥ чӱм-јаҥына быркан јаҥныҥ чӱм-јаҥы, байлу ээдимдери камаанын, салтарын јетиргени оныҥ аҥылу јаны болуп јат. Тываларда буддизмниҥ-боодо јаҥныҥ (ламаизм) јаҥжыккан культураны корып аларында ла таркадарында аҥылу учуры бар. Ол бойына кӧп тоолу јебрен кӧрӱмди, бӱдӱмдерди алынган.\nАнайып, шиҥжӱлӱ бичимелде айдылган јаҥжыккан телекейлик кӧрӱм ӧйлӧ кожо кубулып, јаҥыртылып, јаҥжыккан кӧгӱс байлыкты, культураны, ол тоодо Саян-Алтайдыҥ албатыларыныҥ той-јыргалыныҥ чӱм-јаҥын чеберлеп, ичкери ӧскӱрип апарат.\nтӱӱки билимдердиҥ кандидады (Кыскарты јарлалат)


28.12.2020 - altaicholmon\nЈаҥы 2021 јыл јакшыны экелзин\nЈаҥы јылдыҥ тыныжы эжигиске једип келди. Бу ла тоолу кӱннеҥ телекей эски јылды ӱйдежер ле јаҥы 2021 јылды уткуур. Кӱнчыгыш јылтоолошло болзо, Уй јыл кочкор айдыҥ бажында айдыҥ јаҥызында кирер. Је бис Россияда јуртап турганыс учун, бастыра ороонло кожо Григориан календарьла башкарынып, эски јылды јаҥар айдыҥ 31-чи кӱнинде ӱйдежип, јаҥы келген јылды уткыйдыс. Бу јаҥжыгу\nБу кӱндерде Горно-Алтайсктагы типография «Адалар ады ундылбас» деп јаҥы бичикти кепке базып чыгарды. Анда Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан мундус сӧӧктӱ фронтовиктер керегинде фотојуруктарлу јетирӱлер ле эске алынышту статьялар јарлалган.\n«Улустыҥ су-кадыгын ӧйимнеҥ артык баалайдым»\nЭҥ ле кайкамчылузы качан кижи бойыныҥ салымын, јӱрӱмин кубултканы. Темдектезе, бистиҥ бӱгӱнги солун айылчыбысты алалы: шахтерлордыҥ је ле деген Прокопьевск калазында чыккан-ӧскӧн јаш уул. Ол, айса болзо, горняк-шиҥжӱчи эмезе алтын да табаачы болор эди.\n«Јурттыҥ јӱрӱмине — некелтелӱ ајару»\nАлтай Республика — јуртээлемдик тергее. Албаты-јоныныҥ 70% јурттарда јадып, мал-аш азырап иштейдилер. 2020 јылда тергеебистиҥ јурт јериндеги јӱрӱминде кандый јаан солунталар, јасак-јаҥ кеминде кандый ичкерлеш болгоны керегинде билерге солун.\nБолоттый бек талдама эрлердиҥ јолы\n2020 јылда МЧС тӧзӧлгӧнинеҥ бери туй ла 30 јыл ӧткӧн. Бу ӧйдиҥ туркунына МЧС-тыҥ «јуучылдары» бойыныҥ эрчимдӱ ижин ороон кеминде ле јер-телекейге кӧргӱзип койгон. Муҥдар тоолу улустыҥ јӱрӱмин ӧрттӧрдӧҥ, суунаҥ, јеткерлердеҥ аргадагандар.\nТегин эмес, је јаан учурлу јыл…\nӦдӱп јаткан јылдыҥ учында Россия Федерацияныҥ сенаторы Владимир ПОЛЕТАЕВ «Алтайдыҥ Чолмонына» бойыныҥ ижиниҥ турулталары ла ороондо болуп турган кубулталар керегинде куучындаган.\nАргачылыктыҥ ижине госшиҥжӱ ӧткӱрериниҥ айалгазы\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председателиниҥ ижин бӱдӱреечи Герман Чепкинниҥ башкарганыла Башкаруныҥ чазы ӧткӧн. Оныҥ туружаачылары «Коронавирустыҥ југуш оорузыныҥ (COVID-19) таркаган айалгазында аргачылыктыҥ ижине государственный шиҥжӱ ӧткӱрери аайынча керектердиҥ Алтай Республикада бӱдӱп турганы керегинде» деп суракты шӱӱшкендер.\nӰредӱлик ле билим аайынча советтиҥ јууны ӧтти\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ ижин бӱдӱреечи Динара Култуева Алтай Республиканыҥ башкарузындагы ӱредӱлик ле билим аайынча советтиҥ јуунын ӧткӱрди.\nЈылдыҥ сый-акчалары табыштырылды\nДраманыҥ П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрыныҥ 43-чи сезоны ачылганыла колбой, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ культураныҥ ишчилерине театрал искусство јанынаҥ акча-сыйлары табыштырылды.


Сӱрее-чӧптиҥ сурагы: тергеелердиҥ аҥылузын ајаруга алар керек... - altaicholmon\nСӱрее-чӧптиҥ сурагы: тергеелердиҥ аҥылузын ајаруга алар керек…\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ экология ла ар-бӱткенди тузаланары аайынча комитединиҥ председатели Владислав Рябченконыҥ башкарганыла, ишмекчи группаныҥ јууны ӧткӧн. Бу группаныҥ турчылары Алтай Республиканыҥ коммунал кату таштанчыларла иштеер тергеелик операторлордыҥ ижин кӧргӧндӧр.\nАлтай Республиканыҥ тергеелик ӧзӱминиҥ министриниҥ ордынчызы Артем Черников тергеелик операторлордыҥ 2019 јылдагы ижи керегинде куучындап, физический ле юридический потребительдерле коммунал кату таштанчылар јанынаҥ тергееде мындый операторлор иштейт деген: «Коммунальщик» ООО – 85%. «Экобезопасность» ООО – 74,5%, «Континент» ООО – 40%. Тӧлӧмирлердиҥ јуулганы мындый: «Коммунальщик» ООО – 74,5%. «Экобезопасность» ООО – 15%, «Континент» ООО – 61%. Тӧлӱлердиҥ кеми: «Коммунальщик» ООО – 9534,0 муҥ салковой; «Экобезопасность» ООО – 3362,0 муҥ салковой; «Континент» ООО – 11206 муҥ салковой.\nАлтай Республиканыҥ тергеелик операторлорыныҥ ижиниҥ ээжилери АР-дыҥ башкарузыныҥ 2020 јылдыҥ кочкор айыныҥ 10-чы кӱниндеги «Алтай Республиканыҥ јеринде коммунал кату таштанчыларла иштеер тергеелик операторлордыҥ ижин ӧткӱрериниҥ ээжилерин јарадары керегинде» деп јӧбиле јарадылган.\nТергеелик ӧзӱмниҥ министерствозыныҥ чыгартулу кижизиниҥ айтканыла, пластиктер јуур аҥылу контейнерлер тургуза ӧйдӧ Горно-Алтайскта Билениҥ паркында, Јеҥӱниҥ паркында, онойдо ок кӧп квартираларлу бир канча туралардыҥ јанында тургузылган. «Коммунал кату таштанчыларды јуур комплекс система» деп тергеелик ӱлекерле сӱрее-чӧп јуур тогус комплекс Турачак, Шабалин, Оҥдой, Кан-Оозы, Кӧксуу-Оозы, Кош-Агаш, Улаган, Чой, Чамал аймактарда тургузыларын ол айткан.\nПрофильный комитеттиҥ председатели Владислав Рябченко тергеелик операторлордыҥ јурттардагы ижиниҥ курч сурагына ајару эткен. Оныҥ айтканыла, кӧп эл-јон коммунал таштанчыларды коомой јуунадып турулар, кезик јурттарда чыгара тартылбай да турганына комудайт. Эмди кар алдында сӱрее-чӧп кӧскӧ кӧп илинбейт, је кар кайылза, ончозы чыгып келер… Ондый да болзо, 2019 јылдыҥ тулаан айынаҥ ала тӧлӧмирлердиҥ чоды улуска улайын келет. Улус чыгара тартпаган таштанчылар учун ай сайын нениҥ учун тӧлӧйтӧнин оҥдобой турулар.\nКонтейнерлерди айландыра јерлерди арчыганы учун муниципалитеттер акча албай јат. Айдарда, јасакла бу ээжини јӧптӧп, муниципалитеттерге акча чыгарып, айалганы тӱзедер керек.\nРоспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузыныҥ башкараачызы Леонид Щучинов Майма аймактагы полигонныҥ сурагын кӧдӱрген. Маймадагы сӱрее-чӧп ылгаар полигонныҥ чыгартулу кижизи сӱрее кӱйдӱрер аҥылу печке Брянсктагы заводтоҥ алылганын јетирген. Ондо ло печке керектӱ экспертизаны ӧткӧн. Је оны иштедерине јарадулу документтер јанынаҥ ӱзеери некелтелер бар. Оныла колбой оны иштедери јарт јок ӧйгӧ артырылган.\nДепутат Радмила Пекпеева јайгыда контейнерлерде туристтердиҥ ажынган сӱрее-чӧби учун кем тӧлӧӧр деген суракты кӧдӱрген.\nКоммунал кату таштанчылар учун јербойыныҥ улузы тӧлӧп јат, туристтердиҥ артырган сӱрее-чӧбин операторлор бойлоры тартып јат, онызы ӱзеери чыгым болуп јат деген каруу болгон. Ондый ок курч сурак турист базаларды айландыра турат. Турист базалар, юридический лицолор болуп, тергеелик операторлорло коммунал кату таштанчыларды тартары јанынаҥ јӧптӧжӱ тургузат. Туристтердиҥ кӧп келип турган «Јажыл туралар» деген амыраар јерлердиҥ ээлери – физический лицолор — дезе, ондый јӧптӧжӱлер тургуспай јат. Онойдордо, бу сурак ачык артат.\nАР-дыҥ Улаган аймактаҥ депутады Асет Заргумаров Акташтыҥ эл-јоныныҥ сурагына ајару эткен. Оныҥ айтканыла, кургак сӱрее-чӧпти аҥылу эмес техникала тартадылар, онойдо ок ӧйинде база апарбайдылар. Улустыҥ тӧлӧӧр кӱӱни јанып туру, оноҥ озо полигон белетеп алар керек ине. Бу суракка берилген каруула, јербойында полигондордыҥ документтерин јазаар сурак турат, тургуза ӧйдӧ јӱк Чамал аймакта полигонныҥ документтери јазалып браады.\nДепутат Айдар Тазрашев бӱгӱнги кӱнде кату таштанчылардыҥ эҥ бийик баазы Улаган аймактазын айдып, эл-јон ыраак јерде јатканы учун бурулу эмес деген. Сӱрее-чӧпти «Континент» ООО аймактыҥ тӧс јуртынаҥ апарат, је тӧс јурттаҥ ары, ол тоодо ыраак Јазулу ла Балыкча јурттарда база улус јуртайт.\nШӱӱжӱниҥ ӧйинде Оҥдой аймакта сӱрее-чӧптиҥ кӱйген шылтагы, контейнерлер јетпей турганы керегинде куучын база болгон. Онойдо ок тергеелик операторлордыҥ чыгартулу улузы депутаттарга РФ-тыҥ Государственный Думазына сӱрее-чӧптиҥ реформазы керегинде јасакка кубулталар эдер баштаҥкайла чыксын деп баштандылар. Бу јасак текши ороонго эмес, чокымдаза, јурт ла кырлу јерлерге тургузылган эмес.\nБу суракты шӱӱжеринде парламентарийлер Сергей Ложкин, Виктор Ромашкин, Артур Кохоев, Самат Кагарманов, Сергей Кухтуеков турушкан. Сергей Тимошенский Горно-Алтайскта сӱрее-чӧпти ылгап јуур баштаҥкайды јӧмӧгӧн.\nИшмекчи группаныҥ јууныныҥ турултазында тӱп-шӱӱлтелер јарадылган.


06.06.2017 - altaicholmon\nСу-кадык јӱрӱм учун\nБу ла јуукта таҥкыла тартыжарыныҥ кӱни ӧтти. Ондый кӱн окылу кеминде јарадылганы тегин эмес.\nКандый да айалгада\nИштеги колбулар аайынча ведомстволор ортодо тӧзӧлгӧн комиссияныҥ јаҥжыккан јууны Алтай Республиканыҥ Башкарузында ӧтти.\n80 јашка јетире јӱрзеҥ\nРоссия Федерацияныҥ Пенсиялар аайынча фондыныҥ Горно-Алтайсктагы башкартузы бойыныҥ сайтында јетирӱ этти.\nЛагерьлерде јеткер болбозын\nРоссия Федерацияныҥ премьер-министри Д. Медведев кӧрӱконференция кептӱ јуун ӧткӱрген. Ондо Россия Федерацияныҥ субъекттериниҥ башкараачылары турушты.\nИзӱ суу берилбес\nГорно-Алтайск каланыҥ администрациязы кичӱ изӱ айдыҥ 5-чи кӱнинеҥ ала 14-чи кӱнине јетире бир кезек оромдордо изӱ сууны берерин токтодоры керегинде јӧп јараткан.\nКеминеҥ ӧткӱре караҥуйладарга јарабас\nБастыра Россияда, ол тоодо Алтай Республикада, кичӱ изӱ айдыҥ 1-9 кӱндеринде аҥылу рейд ӧткӱрилет.\n85 проценти ӧзӱп баштаган\n2016 јылда бастыра Россия ичинде Агаштар отургызарыныҥ кӱни темдектелер тушта Майма аймакта Республика деп ӧзӧктӧ мӧштиҥ 3000 кире чаалы отургызылган.


Алтайысты кӧдӱрген алкыжыс, алкы бойысты курчаган jаҥарыс - altaicholmon\nГазеттиҥ бӱгӱнги айылчызы филология билимдердиҥ докторы Тамара САДАЛОВА калыктыҥ jаҥжыккан культуразыныҥ учуры керегинде санаа-шӱӱлтезиле ӱлежет. Ол — јарлу фольклорчы, узак јылдардыҥ туркунына бу јаан учурлу ууламјыга јаан ајару эдип, шиҥжӱ иш ӧткӱрет.\n—Тамара Михайловна, Слер узак jылдардыҥ туркунына алтай калыктыҥ оос чӱмдемелин — фольклорын jууп, оны шиҥдегенеер, ол ок ӧйдӧ алтай jаҥжыккан культураны орныктырарына јаан ајару эткенигер. Бӱдӱрген ижигердиҥ турултазы керегинде шӱӱлтегер?\n—Ӧткӧн чактыҥ сегизен-тогузон jылдарында, XXI чактыҥ бажында кӧп jорыктаарга келишкен. Јаҥыс ла Алтай ичиле эмес, је анайда ок коштойында тергеелер јаар база. Кӧп айалга-учуралдарды тӱҥдештирип, тапкан-jӧӧгӧнимле алтай эл-jонло ӱлежер деген амаду jаантайын болгон. Оныҥ учун оҥдогонымды, билгенимди-укканымды тӧрӧл газедиме јаантайын бичип туратам.\nЭл-jон ортодо jаҥжыгуларын билер улус ол тушта кӧп болгон, эмди де бар. Чынын айтса, тушташкан кажы ла кижини эс-санаамда эмдиге алып jӱредим. Керек дезе, олордыҥ куучыны, каткызы, ӱни угулганча. Ол ӧйлӧрдӧ, суу чылап агып jаткандый куучынду Jетен Кыпчакович Сӱнӱшевтиҥ ле Табар Анышкинович Чачияковтыҥ чӧрчӧктӧрин јилбиркеп, сӱреен jараш угатам.\nБаштапкы туштажуларымныҥ бирӱзи — Курай jуртта саал сӧӧктӱ Куран Акколовна Олчоновала болгон эди. Ол кижинеҥ «Алтайды кӧдӱрериле» колбулу чӱм-jаҥ керегинде сураарымда, чек билбеечи болуп ийген. Газетке «Ойто орныктыралы» деп статья бичигем. Ондо jаламалардыҥ ордына туристтердиҥ колплаттары ла ӧчӧгӧндий кыҥыраган куру банкалары керегинде айдылган. Бичимелди кычырала, меге туштаарга эки кижи келип jӱрген. Олордыҥ бирӱзи — Танго Монголов, экинчизи — Иженер Модестович Чапыев. Олор: «Мындый суракты кӧдӱрген кандый кижи бу?» — деп, соныркап келген эмтир. Бу улус тудулу ӧйдиҥ салтарын jакшы билер болгон. Је, байла, бу суракты кӧдӱрер ӧй келген деп оҥдогылаган болор. Чынын айтса, олор јиит мени кӧрӧлӧ, кӧп неме айдышпаган. Керек дезе, Куран Акколовнала jӱк ле он эки jылдыҥ бажында ойто туштажарыста, каткырала, айтпаганын ойтодоҥ куучындаган эди.\nБу jылдарга бистиҥ ӧзӱмисте блааш-тартыштыҥ ортозында эдилгени кӧп. Је кӧп сабазында кажы ла катап ойтодоҥ ончозын баштаарга келижип jат. Онызы ачымчылу. Бу айалга бистиҥ узак ӧйгӧ jетире бышпай турганысты керелейт. Биске дезе, jайканарга ӧй ас, блааш-тартыжарга ӧй чек jок. Бу ла jирме-одус jылдардыҥ туркунына, бир jанынаҥ, алтай культура jакшы ӧзӱм алынган, экинчи jанынаҥ, коштой ло кӧп неме тӱрген jылыйган. Онызы — анчада ла тили кунурап бараткан бала-баркабысла колбулу. Ол ортозында бой-бойы jарашпагандар jакшы ла керекти ичинеҥ бузары база jаан салтарын jетирет.\n—Быјыл алтай калыктыҥ ӧзӱмине јаан камаанын јетирген јарлу улустыҥ толо јаштары темдектелер, олордыҥ ортозында «ээлӱ кайчы» деп эҥ тоомјылу ла байлу атла адаткан А. Г. Калкинниҥ чыкканынаҥ ала 95 јылы база толуп јат. Слер ол кижиле кожо иштеп, кӧпти бичигенеер. Бӱгӱнги кӱнде Алексей Григорьевичтиҥ учурын канай баалап айдар арга бар?\n—Алексей Григорьевичтиҥ учуры керегинде оныҥ 90-чы jылдыгы тушта Улаганда сӧзимди бойымныҥ оҥдогонымла мынайда айткам: “Калкинниҥ «Маадай-Каразы» алтай калыкка, телекейдиҥ христиандарыныҥ улу «Библиязына» тӱҥей. Оныҥ учун jер-телекейде алтай тилдӱ бир де кижи артып калза, «Маадай-Кара» ажыра бис тилисти ойто орныктырып алар аргабыс бар, ол эмдиги ӧйдӧ компьютерде салылган «база данных» ошкош. Оныҥ учун алтай тилис качан да jыйылбас”.\nМен билим-шиҥжӱ институтка иштеп келеримде, Алексей Григорьевичти городло ары-бери алып jӱрзин деп jакару меге болгон. Ол кижи мени «секретарим» деп кокырлаар. Сӧӧгис jаҥыс болуп, мени сыйным деп, бир канча jажыттарын да куучындап ийетен. Кӧстӧринеҥ уйан да болзо, је «кайчы кижи jедектедип алып jӱрбес» деп, эжикти бойы ачар, мени озо божодор. Jабаганда, кийнинде эмчиликте болгон калганчы туштажуларыста ол меге кӧп кеп куучындар бичиткен. Олордыҥ кӧп сабазы кепке бӱткӱлинче базылып јарлалбады. Билимчилер де, бичиичилер де Алексей Григорьевич керегинде кӧп бичиген эмей. Је тӱҥей ле Калкин — ол jетире ачылбаган алтай телекей.\nЭмдиги ӧйдӧ кайдыҥ учурын кӧдӱрерге, 2000-чы jылдардаҥ бери кӧп иш ӧткӧнин темдектейдим. Кайда jаҥы ӧзӱм бар дезе, jастыра болбос. Јииттерис кайдыҥ кӱӱзин, сӧстӧрин кӱӱнзеп ӱренип алат. Санаттыҥ бир канча школдорында кайга ӱредер ууламjылар да, кайды толо кайлап айдып билери де бар. Ол сӱрекей jакшы. Чын, кайчызы бар болзо, ол калыктыҥ кӧгӱс-jӱрӱминиҥ каруулчыгы, коручызы. А. Г. Калкин эл-јон ортодо «ээлӱ кайчы» деген ат-нереге jедерге, канча jылдарга олуды јок иштенген. Кайдыҥ сӧзин курчыдып, оны байыдарына јаан камаанын јетирген кижи. Бӱгӱнги кай — озогы бӱдӱмиле айдылар аргазы jок то болзо, ончо jанынаҥ jебрен ченемелге тайанып, оны ойто тазылдандырар керек. Кайды, jаҥыс ла кереес энчи деп эмес, ончо jанынаҥ теҥ-тай апарзаас, ол тушта кайысла курчанып, jаҥарысла оронып, алкыштарысла кӧксисти кеҥидип, чынынаҥ калыҥ jурт болор эдис.\n—Ӧткӧн јайда тергеебиске солун улус кӧп келген. Олордыҥ ортозында Канастыҥ ары јанында јуртаган солун айылчылар…\n—Кыдатта ӱренип турган бистиҥ балдар ажыра бӱткӱл бир чак кайра ӧскӧ талага Алтайдаҥ jуу-чак ла айду-тинтӱ тужында ырбап барган улустыҥ баркалары-калдыктары эмдиге бойыныҥ ӧбӧкӧлӧриниҥ тӱӱкизин ундыбаганын, Тӧрӧлине ойто тартынып турганын сӱрекей кайкап уккам. Бойлорыныҥ угы-тӧзиниҥ јурук-картазын аткарып ийерде, Кош-Агаш аймакта олордыҥ чокым тӧрӧӧн-туугандары табылган эмтир. Мындагы улус база анайда ла ок Алтайынаҥ барган тӧрӧӧндӧриниҥ аттарын, олор керегинде куучындарды ундыбаганы база бир jаан ачылта болды. Былтыр jайгыда Канастыҥ ары јанынаҥ бир биле келип, тӧрӧӧн-туугандарына туштажып jӱрген. Байла, бу колбулар кӧндӱгип, чачылган билелер ойтодоҥ биригер. Алтайын кӧксинде алып jӱрген jон Тӧрӧлин jаҥыдаҥ табар.\nАнайда ок Ойрот ӧйлӧрдӧ тӱӱкибис бирлик болгон туугандарыс калганчы јылдарда айылдап баштады. Былтыр чорос укту улус келип, бисле сӱрекей јилбиркеп барган эди. Тилигердиҥ тӧртӧн проценти текши ойрот деп чокымдагылап, бӱгӱнги кӱнде ады-чуузы jайылган Чорос-Гуркин керегинде кӧп jилбиркегиледи. Бистиҥ текши культуралык агыныска jаҥы коол кирип турганы сӱрекей јакшы деп сананып турум.\n—Тамара Михайловна, ол ок ӧйдӧ, 90-чы јылдарга кӧрӧ, текши јӱрӱмисте ичкерлеш эмес, а тескерлеш болуп турганы билдирет. Онызын бир канча ла темдектер ажыра айдып ийейин. Ол ло Чага байрамысты алза, оны ӧмӧ-јӧмӧ 30 јылдыҥ туркунына темдектеп ле келдис. Је-ју ла болуп тура, эмди ол биске керек јок деп кыйгы-кышкы башталды. Эмезе Эл Ойыныс, кеп-кийимис, је кандый ла ууламјыны алза, ончозы ла блааш-тартышту… Бу айалганы Слер канай ајарып, шӱӱп туругар?\n—Ол эки учту сурак. Айса болзо, алдындагы ӱйе ичкерлик кӧрӱмдӱ, jаҥжыгуларын орныктырып аларга тыҥ амадап jӱткӱген. Бӱгӱнги ӱйе дезе чала токынап, тойынып, чексиркеп баштаган. Ол эмезе, бӱгӱнги ӱйениҥ кӧгӱс-кӧрӱми jабызап, кайдаҥ ла кандый ла «салкын» соксо, ого эҥчейип јат. Бӱгӱнги jедингенис jаантайын болбогон не, ол блааш-тартыштыҥ ортозында калыктыҥ акту кӱӱниле эдилгени болор.\nЧаганы калада ӧткӱрерге, аймактарла текши бир аай ӧткӱрерге, jартамалду кӧп иш ӧткӧн, тӧрӧл газедис ажыра кӧп бичимелдер салынган. Ол тоодо К. Е. Укачинаныҥ,\nТ. Т. Яйтыновтыҥ ла оноҥ до ӧскӧ тоомjылу улустыҥ бичимелдери јаантайын јарлалган ла улустыҥ јӱректеринде јол тапкан. Масленицала коштой алтай калыктыҥ бойыныҥ «кыштыҥ сыныкканын» темдектеген байрамы бар деп, ол ӧйдӧги ӧкпӧӧриҥкей патриот кӱӱндӱ алтай кӧп улус jаан иш ӧткӱрди, байрамныҥ ӧткӱретен аайын чокымдагылады. Калада Чаганыҥ баштапкы мӱргӱӱлдерин Оҥдойдыҥ jаан jаштулары — Эрке Кахинович Ямаев ле Коҥыр Сельбикова ӧрӧкӧндӧр баштаган. Текши байрам ӧткӱреечилердиҥ тоозында режиссер А. В. Юданов, эмди канча jыл культураныҥ нерелӱ ишчизи С. М. Мундусов оны ӧткӱрет. Jаҥжыгып калган байрамды не бузар, албатыныҥ ӧзӱмин не тескерледер? Оҥдобой, jаратпай турган болзо, бойлоры ӧткӱрбегей, ончо jерге билееркеп, ӧскӧ калыктардыҥ кӧзине бойыстыҥ алтай адысты не тӱжӱрерис?\nЧага учун тартыжу јӱк алтай калыктыҥ бойыныҥ ортозында ла ӧдӱп jат. Тӧс аймакта — Оҥдойдо Чаганы jӱк ле Оҥдойдыҥ бойында ла Jодро jуртта јерлештерим ӧткӱргенин канайып кайкабас? Чаганыҥ саҥын айылдардыҥ эжигинде ле салатан деп, оны текши кӧдӱрбес деп, база сӧс блаашкылайт. Чын, бис эмдиге ле ончо ло не-немени оостоҥ ооско jетирип jӱредис, jе бу jетирӱ качаннаҥ бери келгенин база оҥдоор керек. Тудулу, истежӱлӱ ӧйдӧ улус ончо немени jажырып, былтаартып јӱргӱлеген. Эжигиниҥ де jанына саҥын кӧдӱрип, карын да, бу кирени jаскалтпай, бистиҥ ӱйеге јетире чеберлеп, кату бурулчыктарда тӧкпӧй-чачпай jетиргени ол туру. А Чаганы јылыйтпай, текши бӱдӱмиле корылап алган Кош-Агаштыҥ эл-jоны оны элбеде, чоҥ эдип тӧзӧп, сӱрекей jаркынду байрам кеминде кӧндӱктирип салды. Бис олорго алкыш-быйанысты айдып, билбезин олордоҥ кӧрӱжип, не ӱренбезис?\nЧага бистиҥ эмес, Jылгайак — бистиҥ байрам, нениҥ учун дезе, Чаганы буддисттер байрамдап турган деп кезиктери айдыжат. Телекейдиҥ текши jылыжы, Айдыҥ ла Кӱнниҥ аайы ончо тергеелерде тӱҥей болзо, кыжы-jазы бар болзо, оны тӧрӧӧн калыктар бир аай темдектебей. Туваларда буддизм де, кам да jаҥ теҥ-тай айалгада. Је Чаганы олор jебрен jаҥ деп, мӱргӱӱлинде камдарын озолодо божодот. Моҥголдор тууларын кӧдӱрип-ыйыктаза, камдарын база озолоп мӱргӱдер, кийнинеҥ намалары биригет, олордо бистий кезем удурлажу jок, калык бир аай jӱрӱмдӱ jӱрет. Мындый блааш-тартыштар јакшыга экелбес, эл-јон ортодо бӧлӱниш там ла ары тереҥжиир.\nБистиҥ башкабыс бар — ол 1904 jылда кам jаҥынаҥ айрылып, ак jаҥга — буркан jаҥга кӧчкӧнисте. Оныҥ учун бу текши мӱргӱӱлдерди jарлык улус ӧткӱрип, алкышчылардыҥ jолыла кӧндӱккен. «Кам улус мындый чӱм-јаҥды не ӧткӱрбей турган?» — деген сурагыма 2000 jылда тӱҥӱрлӱ кам Нариман Константиновтиҥ айтканыла, кам кижиниҥ ижи кӱч. Ол улустыҥ айбызыла кайда ла jӱрер: ӧрӧги де телекейге чыгар, тӧмӧнги де телекейге тӱжер, киртип-быjарсып та калар аргалу. Алтайдыҥ ээлери дезе ару, бу керекти оныҥ учун камдарга молjобой турганы ол.\nЈирмезинчи чактыҥ бажында ак jаҥ ла буркан jаҥ бирлик болгон, бой-бойына тайанып, Ойроттыҥ алтын одын ла бӱгӱнги кӱнин колбоп, албатызыныҥ кӧксин ӧҥжиткен. Бӱгӱнги «ак jаҥдулар» деп аданган улус албатызын jарып, буркан jаҥына удурлаштырат. Тегин де кӱч тартыжу ӧдӱп, бойыныҥ кудайлык кӧрӱмин тӧзӧп алган калыгыныҥ бӱткӱл бӱдӱмин бузаачылар деп олорды айдарга келижет. «Jонныҥ мойны jоон» — деер, бу буудак-тузактарды ӧдӱп, калыгыс бойыныҥ чындык тӱӱкилик jолына тӱҥей ле келер деп иженедим.\nJылгайак керегинде айтса, ол jастыҥ кидим кирген кӱн-айыныҥ темдеги, оны jылу тергеелерде jуртаган мусульман калыктар jебренде «чечектиҥ байрамы» деп темдектейтен. Бисте ол кыштыҥ калганчы кары, кӱнниҥ jаскы ӧйине кӧндӱре кӧчкӧни. Jе кезик алтайлар крестке тӱшкениниҥ кийнинде, ол орус калыктыҥ байрамыла алыжып-колыжып калды. Кезикте орой, кезикте эрте темдектелер. Оныҥ учун чактардыҥ каталыжып, бу да бӱдӱмине jедингенин бис база тооп, текши jон темдектезе, не jаман бар анда? «Сокор тудунганын ычкынбас» деп, jӱк ле «бистийи бу ла» деп, ончо улусты тескерледип, бойыстыҥ кӧгӱс-энчибисти тегин ле не jеерийдис?\nКуучынысты туузылтып, учкары Эл Ойын керегинде шӱӱлтемди айдып ийейин. Баштапкы jылдарда, байрамыс калыктыҥ акту экпиниле тӧзӧлип, улустыҥ бӧктӱ jӱрген jылдарынаҥ «уштылып» чыккан jыргалы деп темдектеер эдим. Је одус jылдаҥ ажыра ӧткӱрген байрамныҥ чылаазыны бар. Айдарда, ого jаҥы тебӱ берер керек. Анчада ла jиит ӱйеге керектӱ ууламjы быжуланган болзо, jакшы болор эди. Байла, таҥ эртен jажытту мӱргӱӱл ӧткӱрериниҥ ӧйи эмди ӧткӧн, текши калык теҥ-тай алканып, jаҥарлап, ӱйедеҥ-ӱйеге «Алтайысты кӧдӱрген алкыжыс, алкы бойысты курчаган jаҥарыс» деп, jииттерин сургадып, jаандарыныҥ кӧксин кеҥитсе, Эл Ойынныҥ да тыҥытту кебери кирип, карын да керектӱ байрам-jыргалыс боло берер эди.\n—Тамара Михайловна, ачык-јарык куучын-эрмегер учун јаан алкыш-быйан. Учурал келижерде, Слерди толо јажарла изӱ уткуп, алкы бойоорго бек су-кадык, ачык јолдор, јайаандык јаан једимдер кӱӱнзейдис!\nКуучынды Н.БАБАЯКОВА ӧткӱрген