Ајару – баштамы класстардыҥ болчомдорына - altaicholmon\n2020-2021 ӱредӱлӱ јылда 1-4 класстардыҥ ӱренчиктерине изӱ курсак акча тӧлӧбӧзинеҥ болор. Россияныҥ президенти Владимир Путин Федерал Јуунга Баштанузында 1-4 класстардыҥ ӱренчиктерин изӱ курсакла тӧлӧттирбезинеҥ азыраарын јеткилдеер јакылта эткен. Ол ондый азырашты акча-манатла ӱч јердеҥ јеткилдеер шӱӱлте айткан — федерал, тергеелик ле јербойыныҥ бюджеттеринеҥ. Керектӱ инфраструктуразы бар тергеелерде ӱренчиктерди 2020 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала изӱ курсакла тӧлӧттирбезинеҥ азыраар учурлу, арткандарында дезе 2023 јылдаҥ ала.\nМыныла колбой РФ-тыҥ Президентиниҥ 2020 јылдыҥ чаган айыныҥ 24-чи кӱнинде Пр-113 номерлӱ јакылтазыныҥ 5-чи пунктын јӱрӱмде бӱдӱрерге бастыра тергеелер 2020 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала баштамы класстардыҥ ӱренчиктерин акча тӧлӧбӧзинеҥ изӱ курсакла јеткилдеерине кӧчӧр.\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозы тергеениҥ текшиӱредӱлӱ организацияларында ӱренип тургандарды изӱ курсакла јеткилдеерин тӧзӧӧрине керектӱ бастыра иштерди толо бӱдӱрген.\nПрезиденттиҥ ӧрӧ айдылган јакылтазын бӱдӱрер амадула Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозы бу суракла јилбиркеп турган ведомстволорло кожо баштамы класстардыҥ ӱренчиктерин изӱ курсакла јеткилдеерин тӧзӧӧри аайынча иштердиҥ тооломын белетеген. Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ 2020 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 3-чи кӱнинде јӧптӧгӧн јакааны аайынча тергеениҥ школдорыныҥ баштамы класстарында ӱренип турган ӱренчиктердиҥ бастыразы изӱ курсакла јеткилделер учурлу.\nӰредӱ ле билим аайынча тергеелик министерство белетеген иштердиҥ тооломы аайынча Алтай Республиканыҥ јеринде государственный ла муниципал текшиӱредӱлӱ организациялардыҥ ӱренеечилерин изӱ курсакла јеткилдеери аайынча јеткилдештердиҥ бирлик тергеелик стандартыныҥ ӱлекери белетелген.\nОл стандартта аш-курсактыҥ чыҥдыйы, кеми кандый болор учурлузыла колбулу некелтелер бастыра тоололгон болуп јат.\nӦдӱп јаткан јылда тергеениҥ ӱредӱлӱ организацияларындагы ашканалар шиҥделген. Бӱгӱнги кӱнге јетире Алтай Республиканыҥ јеринде бар государственный ла муниципал текшиӱредӱлӱ организациялардыҥ тоозы 181, олордоҥ 176 школдо баштамы текшиӱредӱниҥ программазы ӧдӧт. Јурт јерде класстарында ӱренчиктериниҥ тоозы ас школдор – 114.\n2020 јылда текшиӱредӱлӱ организациялардыҥ материально-технический тӧзӧлгӧзин тыҥыдарына (пищеблокторында капитальный ремонт ӧткӱрерине, бар кыптарды пищеблокко келиштире јазаарына, технологический ле холодильный јазалдар, ашкананыҥ мебелин аларына) республикан бюджеттеҥ ӱзеери 19,98 миллион салковой чыгарылган.\nОл тоодо Чаргыдагы орто ӱредӱлӱ школдыҥ Мукур-Чаргыдагы баштамы ӱредӱлӱ школына — 2,0 млн салковой, Ильинкадагы орто ӱредӱлӱ школдыҥ Отоголдогы (Мариинск) баштамы школына — 810,0 муҥ салковой, Ороктойдогы баштамы ӱредӱлӱ школго — 2,0 млн салковой, Јыландудагы баштамы ӱредӱлӱ школго — 500,0 муҥ салковой, Шабалиндеги орто ӱредӱлӱ школдыҥ Топучийдеги баштамы школына — 1,0 млн салковой ло Кумалырдагы баштамы школго — 350,0 муҥ салковой.\nШабалин аймактыҥ ӱренчиктериниҥ тоозы ас школдорына изӱ курсак јетирерге болуп Lada Largus деген эки кӧлӱк алынган.\nОлордыҥ бирӱзи Шабалинде Л. В. Кокышевтиҥ адыла адалган орто текшиӱредӱлӱ школго алынган. Бу кӧлӱкле изӱ курсак Кумалыр ла Топучий јурттардыҥ баштамы текшиӱредӱлӱ школдорына јетирилер.\nЭкинчи кӧлӱк Ильинканыҥ орто текшиӱредӱлӱ школына алынган. Ол изӱ курсакты Отоголдыҥ баштамы текшиӱредӱлӱ школына јетирер.\nМынайып, Алтай Республиканыҥ јеринде баштамы текши ӱредӱниҥ программазы аайынча ӱредип турган государственный ла муниципал текшиӱредӱлӱ организацияларда ӱренип тургандарды 2020 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала изӱ курсакла јеткилдеерин тӧзӧӧрине керектӱ технический ле инфраструктурный јеткилдеш толо кеминде белен.\n5-11 класстардыҥ ӱренеечилерине изӱ аш-курсак учун республикан, муниципал бюджеттер ле ада-энелер тӧлӧӧр.\nШколдыҥ ӱренеечилериниҥ су-кадыгын чеберлеер, тыҥыдар тӧс керек – ол айылда да, школдо до балдарды чын азыраарын тӧзӧӧри болуп јат.\nШколдо ӱренер ӧйдӧ балдарды изӱ курсакла азыраары олордыҥ су-кадыгын ла јакшы ӱренер аргаларын јӧмӧп турганы јаан учурлу.\nЈаҥы јасак аайынча балдардыҥ аш-курсагын белетееринде курсактыҥ кожымактарын, тӱрген ӧзӧриниҥ стимуляторлорын, ГМО, пестицидтер, агрохимикаттар ла су-кадыкка јеткерлӱ ӧскӧ дӧ веществолор тузаланарын јаратпайт. Онойдо ок јаҥы јасак јарадылган кийнинде, ада-энелер школдо балазыныҥ јип турган курсагын-менюзын шиҥжӱлеер аргалу болор. Ол керегинде јетирӱлер ӱредӱлӱ учреждениелердиҥ сайтында кыйалтазы јоктоҥ болор учурлу. Изӱ курсакла јеткилдеерин тӧзӧӧрдӧ, баланыҥ су-кадыгына кандый бир салтар болбозын деп, ада-энелер ӱредӱлӱ организацияларга баланыҥ су-кадыгыныҥ айалгазы керегинде јетирӱ эдер тап-эриктӱ болуп јат.\nРеспубликаныҥ школдорында ӱренген балдарды аш-курсакла јеткилдеерин «Россия Федерацияда ӱредӱлик керегинде» федерал јасак ла тергеениҥ јасактары ээжилейт. Муниципал ӱредӱлик организа-цияларда ӱренген балдарды азыраар сурактар јербойында бойы башкарынып иштеген јаҥдардыҥ чыдулары болуп јат. Школдордо балдарды азыраарга керектӱ акча федерал, тергеениҥ ле јербойыныҥ бюджеттеринеҥ чыгарылат.\nБаштамы школдо бастыра балдарды изӱ курсакла јеткилдегени — ол ороондо билелерге јаан болуш. Је федерал бюджеттиҥ јӧмӧлтӧзи јогынаҥ тергеелер бу суракты бӱткӱлинче аайлаштырып болуп албас деп, отраслевой аш-курсактыҥ институдында чотойдылар. Акча-манатты јӱк продукталар садып аларына чыгарза, ас ла салза, 37 млрд салковой керек. Је тергеелерде ажанышты тӧзӧӧрин — казанчылардыҥ ишјалын, курсак тартарын, кичеерин, ашканаларды арутаарын — ајаруга алза, керектӱ акчаныҥ кеми 55 млрд салковойго чыга берет. Бу тоо донор-тергеелерди ајаруга албазынаҥ чыгат.\nИзӱ курсакла азыраарын тӧзӧӧри — ол ӱредӱлӱ керекте учурлу иш. Оны јасакла быжулаганы тергеелерде ишти јарандырар арга берер деп, ӱредӱликтиҥ министерствозында чотойдылар. Министерство изӱ курсакла азыраарында тергеелердиҥ ченемелин шиҥдейт ле эҥ артык ченемел текши ороонго таркадатан шӱӱлтелердиҥ тӧзӧгӧзине салынар.\nБыјылгы јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 20-зинчи кӱниндеги јетирӱлерле, республиканыҥ школдорында 38 094 бала ӱренген. Олордоҥ 35 969 ӱренчик (94,4%) школдоҥ изӱ аш-курсакла јеткилделген, ол тоодо 413 бала ӱредӱни айылында ӧткӧн, 392 баланы школдыҥ буфединеҥ азыраары тӧзӧлгӧн. Школдо ажанарынаҥ 1833 ӱренчик мойногон.\nБастыра текшиӱредӱлик организацияларда балдарды азыраары санитар ээжилер аайынча ӧткӧн, аш-курсактыҥ јӱзӱни Роспотребшиҥжӱле јӧптӧштирилген. Кажы ла школдо балдарды канайда азыраганын шиҥдеген камыстар (ого школдыҥ башкараачызы, эне-адалардыҥ комитединиҥ турчызы, медишчи ле о. ӧ. улус кирип јат) иштеген.\nГосдумада ӧткӧн јылдыҥ кандык айында айдылганыла, јеҥилтелерлӱ де балдардыҥ јӱк 64% изӱ курсак јип туру. Ада-энелердиҥ тал-ортозы балдарына айылынаҥ школдо јиирге курсак берип јат. Балдардыҥ кӧбизи школго кургак курсак алат, јӱк 9% изӱ курсак алып јат. Эксперттердиҥ шӱӱлтезиле, онызы социальный курсактаныштыҥ системазыныҥ кызалаҥду айалгазын кӧргӱзет. Балдардыҥ ооруларыныҥ ортозында ич-карынныҥ оорулары баштапкы јерде. Байла, оныҥ да учун баштамы школдо кыйалтазы јоктоҥ ло чыҥдый изӱ курсакла азыраар сурак чын курчыган. Бӱгӱнги кӱнде кӧп тергеелер ӱренчиктердиҥ курсагына субсидия чыгарат, је федерал кеминде бирлик иш болбогон. Јаҥы јасактыҥ ӱлекери школдо изӱ курсакла азыраарын јарандырар учурлу.


Сибирьге, Алтайга быйанду калмык эл - altaicholmon\nСибирьге, Алтайга быйанду калмык эл\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Калмык Республиканыҥ Б. Басанговтыҥ адыла адалган эл драма театры кандык айдыҥ 10-12 кӱндеринде таланыҥ эл-јонына, айылчыларына «Я—Будда» деген кӱӱлик туујы, «Араш» деп драмалык санаа-шӱӱлте ла калык чӱмделгези аайынча «Калмык той-јыргал» деген ӱч ойын-кӧргӱзӱни кӧргӱсти.\nКалмык элдиҥ ады јарлу театры 1936 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 8-чи кӱнинде эжигин ачкан. Оныҥ сценазында баштапкы калмык драматург Б. Басанговтыҥ пьесалары аайынча тургузылган ойын-кӧргӱзӱлер ӧткӧн. Онойдо ок калмык кӧрӧӧчилер орус ла ӧскӧ ороондордыҥ классикалык чӱмдемелдериле танышкан.\nJуу-чактыҥ да јылдарында театр иштеген. Фронттыҥ сценаларында ӧткӧн ойын-концерттерде театрдыҥ артисттери эрчимдӱ турушкан.\n1943 јылдыҥ учкары калмык албаты актуга буруладып, бӱткӱлинче Сибирьдиҥ, Ыраак Кӱнчыгыштыҥ ла Jака Тӱндӱктиҥ јерлери јаар айдаткан. Jӱк ле 1958 јылда театр тӧрӧл алтайында бойыныҥ кӧжӧгӧзин ачкан.\nӰч кӱнниҥ туркунына театрдыҥ јаан залында кӧрӧӧчилер јык толо јуулып, ойын-кӧргӱзӱлерди изӱ колчабыжула уткып, быйанду сӧстӧрин айттылар. Чындап та, театрдыҥ алтын бозогозын алтап кирген улус мынаҥ ойто бирлик ийделӱ албаты болуп чыгат. Онойдо ок олордыҥ ич-телекейи, кӱӱн-санаазы јарып, кереги јогынаҥ айрылып, аруталат деген јолду шӱӱлтелерди ӧткӧн ойын-кӧргӱзӱлер кереледи.\nJайаан ӧмӧлик кӧрӧӧчилерди ойын-кӧргӱзӱлери ажыра бойлорыныҥ јаҥдаган јаҥыныҥ учурыла, онойдо ок бӱткӱл калык алтайынаҥ албанла ӱч кӧрбӧгӧн јерлерге айдадып, кыйынду-шыралу ӧткӧн тӱӱкилик јолын, јаҥжыккан чӱм-јаҥын, калмык той-јыргалды кӧргӱсти. Албатыныҥ байлыгы, ырыс-кежиги, ӧзӱми јаҥдаган јаҥы, ӧткӧн јолы эмезе тӱӱкизи, чактарла келген јаҥжыгулары, тили болгонын калмык карындаштар сӱреен јакшы кӧргӱстилер. Албатызы ӧзӱмдӱ, аргалу-чакту, культуразы, кӧгӱс-байлыгы тыҥытту болгонын јайаандык ӧмӧликтиҥ ижинеҥ јакшы кӧрӱлди.\nКӧрӧӧчилер «Я—Будда» (режиссерлор Б. Манджиев, В. Хаптанов) деген кӱӱлик туујыны бийик баалады. Чындап та ойын-кӧргӱзӱ јаҥыс та калмык јеринде социально-культуралык учурлу керек эмес. Ол онойдо ок телекейде боодо јаҥдулардыҥ биригӱлери ортодо элбеде јарлу. Ойын-кӧргӱзӱни тургусканыныҥ амадузы јаҥыс та боодо јаҥын јартап таркадары эмес, је онойдо ок бу јаҥныҥ учурын оҥдоорго болужат.\n«Я—Будда» деген ойын-кӧргӱзӱ Сиддхартха Гаутаманыҥ (Будда) јӱрӱминиҥ тӧс учурын оҥдоорго, билерге ӧткӧн ченелтелӱ јолы керегинде. Бу сурактыҥ каруузына једерге, оны чечерге јӱрӱмин берген. Шак ол чындыктыҥ чындыгын ачып, ӱредӱ эдип, ӱренчиктерине, ончо улуска јетирет. Кажы ла кижи ак-чек, ару санаа-кӱӱнле јӱретен, орто кемин тудатан јаҥду. Коштой јӱргендерге кӱйӱнбес, атааркабас, килеҥкей ле јалакай кӱӱндӱ јӱрер. Тынар-тындуныҥ кандыйына ла ачык, јымжак кӱӱнле удура базар. Коштой јӱрген улуска бу агару јӱрӱмниҥ ӱредӱзине једерге, оҥдоорго бӱткӱл јӱрӱм барып турганы кӧргӱзилди. Jайаан ӧмӧлик бир кижидий, бир тынышла ойноды. Темдектезе, Очар Такаев (Девадатта), Эренцен Авяшкиев (Сиддхартха Будда), Чингиз Тепкенкиев (Мара), Очир Эрднеев (Шуддодан каан, Будданыҥ адазы), Марина Кикеева (балалу эпши) ла оноҥ до ӧскӧ актерлор бийик кеминде ойнодылар.\nОйын-кӧргӱзӱниҥ режиссеры Борис Манджиев, сценография ла костюмдары Елена Варованыҥ, хореография Ирина Самсонованыҥ, вокалла ӱредӱчизи Инесса Месхишвили, консультанты Санал Игелюнг (С. Мукубенов).\nКалмык калыкка албанла айду, депортация айдары јок ачу-корон экелген, ол качан да, байла, ундылбас. Бу тӱӱкилик учурлу керекке кӧп калмык бичиичилер, поэттер баштанган. Алты муҥнаҥ ажыра тегин солдаттар ла сержанттар фронттоҥ кӧндӱре НКВД-ныҥ лагерьлерине аткарылган. Jӱстер тоолу калмык билелер депортацияныҥ толкузына алдыртып, угы-тӧзинеҥ бир де кижи эзен артпагандары бар. Режиссер Борис Манджиев коркышту тӱбекти эзедип, талдама кӧргӱзӱлериниҥ бирӱзи «Араш» деген драмалык ойынды мӧрлӱ тургускан. Мында албатыга јарамыкту ӧй оныҥ алдында, айдарда, ол ӧйди јууктадарга, ӧткӧн тӱӱкиликтеҥ тӱп-шӱӱлтени эдери керектӱ деп тӧс шӱӱлте ойынла кызыл чийӱчек болуп ӧдӧт.\nБу ойын-кӧргӱзӱ Араш деген уулчак керегинде. Ол кӱнӱҥ ле фронттоҥ олордыҥ станциязыныҥ јаныла ӧдӱп турган поездтерди уткыйт. Араш јуудаҥ адазын сакыган. Ол оогошто ло энезиле кожо айдуга келген. Кӧс јетпес чӧлдӧрин ундыган. Кургак бӱрди тюльпан деп кӧрӧт. Jе кайкамчылу, куулгазын учуралга иженет. Ижемјизи ого уур-кӱчтерди ӧдӧргӧ ийде берет.\nАраш коркышту јараш ӧҥдӱ тӱштер кӧрӧт. Куулгазын кептӱ тӱш јеринде адазы «Джангар» деген кай чӧрчӧктиҥ баатырлары чылап, ӧштӱни јеҥип, уулчагына јанып келет. Араштыҥ агаштаҥ эткен самоледы ӧштӱниҥ черӱзин оодо согот. Араш арай ла оогош, база ла эмеш јаан болгон болзо, ӧштӱлерге, кату ӧйгӧ, јылдарга удура турар эди. Jе керсӱ, адазак калмык уулчак божойт, оныла кожо чаҥкыр амадузы. Энезиле, таайыла кожо кызыл тюльпандары јайылган кару ла тӧрӧл чӧли, алтайы кожо кайылды.\nАрашты Очир Такаев, Цаганды (энезин) Саглара Гойдыкова, Нимгирди (таайын) Бюрча Оргадыков, орус эпши Степаниданы Марина Кикеева ойнодылар.\n«Арашты» кӧрӧӧчилер ыйлап туруп кӧргӧни сӧс јогынаҥ ойын-кӧргӱзӱ бийик кеминде болгонын керелейт. Тӱӱкилик учурлу ойын-кӧргӱзӱзин калмык театр, оныҥ режиссеры Сибирьди ӧдӱп чыккан албатызына учурлаган. Онойдо ок Сибирьдиҥ албатызына, ачу-коронды, сӱӱнчини-карыкчалды олорло кожо ӧмӧ-јӧмӧ ӱлежип ӧткӧнин баалап, быйанын айтканы деп айдарга јараар. Jанында јакшы улус кӧп лӧ болгоны, олордыҥ јакшызы јеткенин келер ӱйе ундыбазын деп айдылган кереес сӧс…\nӰчинчи кӱнде бир кӧрӧӧчиниҥ айтканыла, калмык калыктыҥ тойында тойлодыс. «Калмык тойдыҥ» авторы ла режиссеры РФ-тыҥ ла Калмык Республиканыҥ санадыныҥ нерелӱ ишчизи, эл театрдыҥ художественный башкараачызы ады јарлу Борис Манджиев. Ойын-кӧргӱзӱде ченемелдӱ режиссер драматургияныҥ ла калык чӱмделгезиниҥ ээжилерин, аайын эптӱ ууламјыла апарат.\nСценада калмык албатыныҥ той-јыргалы чын ла јӱрӱмде ӧдӱп јатканына бодолду. Сӱрлӱ, јараш, байлык той-јыргал, баш тараш, шаалта, кожоҥду чӧӧчӧй, јаҥар кожоҥ, кур курчаганы, одын кӧдӱргени, јӧӧгӧн келинди јаҥы јуртыныҥ одына кийдиргени ле той-јыргалдыҥ ӧскӧ дӧ буспайтан ээжилери кӧргӱзилди.\nКалмык тилдиҥ байлыгы, албатызыныҥ кокыры, чечени, каткызы, ойынзагы, бијези, маргаандары сӱреен јакшы. Jаҥжыккан чӱм-јаҥын мындый бийик кӧдӱрип јатканынаҥ јозок алгадый. Той-јыргалы, куда-белкенчеги бистийинеҥ эмеш башка да болзо, је тӧзӧгӧзи јаҥыс.\nОйын-кӧргӱзӱ калмык тилле ӧткӧн, коштой орус тилге кӧчӱрилген. Кандый да албатыныҥ той-јыргалыныҥ учуры јаан. Мында јаҥыс ла калык чӱмделгезин чеберлеп јатканы эмес, је онойдо ок билениҥ јаҥжыгуларын орныктырып, јиит ӱйени албатызыныҥ јаҥдаган јаҥыла, јаҥжыгуларыла јилбиркезин деген тереҥ учур бар. Тили, тӱӱкизи, чӱм-јаҥжыгулары ӧзӧгинде бар болзо, калык ӧзӱмдӱ, ийделӱ болор деген алтын ээжини сценада актерлордыҥ ойынынаҥ кӧрдис.\n«Кӧчкӱн калмыктардыҥ той-јыргалын орныктырары» деген ӱлекер-проект јӱрӱмде РФ-тыҥ президентиниҥ грантыла ӧткӧн.\nАлтай Республиканыҥ культуразыныҥ министри Ольга Антарадонова јайаандык ӧмӧликти АР-дыҥ башкарузыныҥ, культуразыныҥ министерствозыныҥ адынаҥ уткып, јаан быйанын айтты. Ол АР-дыҥ башкарузыныҥ Быйанду самаразын, кереес сыйларды эл театрдыҥ ӧмӧлигине, онойдо ок генеральный директоры Галина Шураевага табыштырды. Культураныҥ министерствозыныҥ Быйанду самаразы Елена Бадмаевага табыштырылды. Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ худбашкараачызы Эмма Иришева калмык театрдыҥ ӧмӧлигин једимдӱ јайаан јол-јорыгыла уткып, быйанын айдарда, артисттер кӱндӱлӱ айылчыларга кур курчап, бел курчузын тыҥыдып, санаа-кӱӱнин кӧдӱрди.


Категория: Новости\t Опубликовано 03 Июнь 2020\t Просмотров: 207\nТуулу Алтайда бу ок ӧйдӧ газеттерде Пушкинныҥ эземине учурлалган аҥылу бӱктер чыккан. Эҥ ле кӧп оныҥ ӱлгерлерин алтай тилге кӧчӱрген поэт Алексей Чоков: «Абысла оныҥ јалчызы балда» керегинде чӧрчӧк, ӱлгерлер: «Кавказ», «Кӱс» ле о.ӧ.\nКычыраачыларга «Ойроттыҥ комсомолы» (1937) деп газеттеҥ алынган ӱлгерлерди берип јадыс, јаҥайлыпла бичилген.\nОРУСТЫҤ УЛУ ПРОМЕТЕЙГЕ\nАлбатыга от берер деп,\nЗевсла тартышкан Прометейдий.\nАлбатыны кулдаҥ айрыыр деп,\nКаандарла ченешкен Пушкин!\nКудайбыла ченешти деп,\nПрометейди кайага кадагандый,\nКаан адын шоотты деп,\nКазыр кысталаҥга тӱшкен Пушкин!\nКайага кадаткан Прометейди,\nКалыҥ ӱлгерлӱ Пушкинды,\nКанду каандар јайнатты.\nКалык чӧрчӧгинде Прометейдий,\nКайралду јӱрӱми кату болгон.\nКалыкка чийген ӱлгери учун,\nКавказ тууларына сен айдаткаҥ.\nӦлбӧс јаҥду ӱлгери артты.\nӦштӱни јеҥген бис класс,\nӦрӧ кӧдӱрдибис бӱдӱргениҥди.\nКаан бийди јок эттибис.\nКолдо кынјыны ӱзӱп,\nКоот коммунизмге браадыбыс.\nСуузын болгон аржан,\nСоолбос болор качан да.\nСӱгӱнип ӱренер ӱлгерин,\nСайалбас болор чактарга.\nОрус, казак, калмык, грузин.\nАлтай, тунгус, калка, негр,\nОнчолоры сениҥ ӱлгериҥ ӱренер.\nОроон јуртыбыс ижинде тузаланар.\nКӧк мӧҥкӱлӱ Кавказта,\nЈылым кайа- таштыҥ кырында,\nКара јаҥыскан мен турум,\nКавказ алдымда туру.\nТас тайгадаҥ Канкере учты.\nМеге тӱҥейлежип учуп турды.\nТӱрген суулардыҥ бажын кӧрдим,\nКапчал ӧзӧктӧрдиҥсынын кӧрдим.\nБулут менеҥ јаҥыс алдымда кӧчти,\nОныҥ алдында јылым кайа таш,\nОныҥ алдында јеҥес, јыраа турат,\nОноҥ тӧмӧн кӧк јажыл тепсеҥдер.\nКӧп аҥ-куштар турлуузы кӧрӱнет,\nАлбаты јуртаган јурттар кӧрӱнет.\nКой эчкизин айдап кабырган,\nАрагва сууныҥ јаказында,\nЈараш серӱӱн кӧлӧткӧлӱ јалаҥында,\nЈайымдап мында јӱрет.\nТерек суузы чакпындалган јерде,\nТенибер јорукчы јортып јӱрӱ.\nТеректиҥ шуултты, чакпыны эрчимдӱ,\nТудуп јиир аҥ кӧргӧндий,\nЈӱзӱнделип, табыштанып јадат.\nЈылым ташту јарадына,\nЈуулап келген јуудый комдор согулат.\nЈок тегин јободыҥ!\nСеге курсак та јок, јыргал да јок,\nТашту туула тайгалар,\nТабыш јоктоҥ сени кыза тутты.\nТеҥериде кӱс јытанды,\nКӱнниҥ соогы киреленди.\nКӱндер кыскара берди,\nКуу туман кайанаҥ турды.\nЈажыл бӱри агаштардыҥ,\nЈажурканып тӧгӱлип турды.\nКуштар ӱӱрлежип јанып ийди,\nЭрикчелдӱ ӧй келди.\nНоябрь ай эжикте турды,\nЭртен тура јер тоҥор болды.\nЈалаҥдагы истер божоды,\nТабыш јок, ыҥ-шыҥ калды.\nАч бӧрӱ тӱн ле кожо\nАзуун курчудып јем бедирер.\nАлбатыныҥ јолына чыкты,\nАк- боро эрјине ат.\nАч бӧрӱниҥ јыдын алды,\nМышкырып, ӱркӱп турды.\nСескир јорукчы сезинди,\nСек болбойын деп сананды.\nКыр ӧрӧ маҥтатты,\nСары таҥ атканда кӱзедӱчи,\nСоорузын эмди тартпас эмтир.\nСаар уйлар јалаҥга апарып,\nТӱште ойто айдабас эмтир.\nЈылу турадаҥ айрылбай,\nКыстар кӱделизин иирип јадат.\nКыстар кӧдӧчизи јарыткыш,\nКыстардыҥ алдына кӱйӱп јадат.


Самолетторды јуу-согушка белетеген «чолмончы» - altaicholmon\nБыјылгы јылдыҥ чаган айында Тадынай Мекечинович Тодошевтиҥ чыкканынаҥ ала 100 јылдыгы темдектелген. Салымы ла јӱрӱми јилбилӱ ле кӱч болгон бу кижи керегинде эске алып ийерге амадаганыс тегиндӱ эмес. Тадынай Мекечинович Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде јуучыл самолеттордыҥ летчик-механиги болуп, Ил-2, По-2 деген таҥмалу самолетторды јуу-согуштарга белетеген. Јалтанбас јуучыл канча кайралдарла кайралдадып, Јеҥӱниҥ кийнинде партийный иште, «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте корреспондент болуп иштеген.\nТодошевтердиҥ угы-тӧзи Шабалин аймактыҥ Апшыйакту, Чичке-Чаргы јурттарынаҥ тарап-таркап барган. Тадынай Мекечинович Апшыйакту јуртта 1922 јылда чыккан. Тодош сӧӧктӱ Тадынайда Тадын аказы, Јакшыбай эјези ле Јайылгак сыйнызы болгон. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу башталарда, јиит кижи баштапкы ла улустыҥ тоозында јууга атанган. 189-чы авиационный дивизияныҥ Чкаловтыҥ адыла адалган Краснознаменный штурмовой авиационный 615 номерлӱ полкында јуулашкан. Старший сержант, самолетторды јуу-согушка белетеер летчик-механик арткан да јуучылдарла кожо бойыныҥ јуучыл молјузын ак-чек бӱдӱрген.\n189-чы авиационный дивизия 1944 јылга јетире Москвадагы јуучыл округтыҥ кейдеги јуучыл бӧлӱктерине кирген. 1944 јылдаҥ ала дивизия 3-чи Украин фронтто јуулашкан. Дивизияны генерал-майор Геннадий Иванович Белицкий, Советский Союзтыҥ Геройы полковник Андрей Александрович Ложечников башкарган. 1945 јылда 615-чи авиационный штурмовой полк Јуучыл Кызыл Мааны орденле кайралдаткан.\nТадынай Мекечинович Ил-2, По-2 деген таҥмалу јуучыл самолетторды јуу-согушка белетеер бӧлӱктиҥ лётчик-механиги болгон. 1941 јылдаҥ ала 1945 јылга јетире старший сержант Тадынай Тодошев Ил-2 самолеттордыҥ 693 јуучыл учуштарын ла По-2 самолеттордыҥ 60 учужын јуу-согушка белетеген ле самолеттордыҥ сынган-ӱрелген авиаприборлорын ойто такып јазаар ишти бӱдӱрген деп, архивтиҥ тӱӱкилик документтеринде айдылат. Ӱрелген приборлорды тӱрген, чыҥдый јазаганы учун алтай јуучыл дивизияда јаан тоомјыда болгон. Бир самолеттыҥ бастыра ӱрелген аппаратура-механизмин бир тӱнге јазап койгон учурал ат-нереге тӱҥейлелген ле бу ат-нерези учун Тадынай Мекечинович «За боевые заслуги» деп медальла кайралдаткан. Јууныҥ башталганынаҥ ала учына јетире ӧйгӧ механик-сержанттыҥ буруузыла бир де самолет ӱрелбеген, оныҥ «колынаҥ» чыккан «теҥериниҥ темир куштары» фашисттерди карамы јоктоҥ јоголткон.\nТадынай Мекечинович Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јуулашканы учун «За боевые заслуги» (1945 ј.), «За взятие Будапешта» (1945 ј.), «За взятие Вены» (1945 ј.), «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-45 гг.» (1945 ј.) медальдарла кайралдаткан.\nСовет ороон бу кӱч ле канду јууда Јеҥӱ алган кийнинде алтай јуучыл Алтайына јанып келген.\nЈууныҥ кийнинде ол Чичке-Чаргыда јурт Советте иштеген. 1948 јылда алтай кыс Анна (Тарынчак) Топиновнага туштап, биле тӧзӧгӧн. Оныҥ кийнинде партияда ижи башталып јат. Озо ло баштап оны Шабалинде аймакисполкомго иштеерге кычыргандар. Оноҥ Эликманар аймак (эмди Чамал) Шабалин аймактаҥ айрыларда, Тадынай Мекечиновичти бу аймактыҥ бӱдӱреечи комитедине иштеерге ийгендер. 1960-чы јылдардыҥ ортозында ого партияныҥ Майма аймактагы комитединде иштеерге келишкен.\nБу ла 1960-чы јылдардыҥ учында ол «Алтайдыҥ Чолмоны» газетке корреспондент болуп иштеерге келген. Бичикчи, партияныҥ ижин чокум билер, албатыныҥ јӱрӱмин јакшы оҥдоп турган, улу јууныҥ кату ӧйлӧрин ӧдӱп койгон кижи газетте бойы ла ошкош јуучыл ӱйе корреспонденттерле кожо иштеген. Олор кӧп јорыктап, улусла туштажып, јууныҥ шыразын ӧдӱп келген ороонныҥ орныгу ижине јаан болужын јетирген. Онызы газеттиҥ эски бӱктери, 60-70 јылдардыҥ бичимелдери керелеп јат.\nТадынай Мекечинович ле Анна Топиновна тӧрт бала азырап-чыдаткан. Эмди кӧрзӧбис, олордыҥ балдары ончозы бистиҥ тергееде ады-чуузы чыккан улус. Јаан кызы Светлана Тадынаевна Москвада Плехановтыҥ адыла адалган институтты, јондык билимдердиҥ академиязыныҥ аспирантуразын (Москва), Башкарарыныҥ государственный университединиҥ докторантуразын божоткон. Финляндияда, США-да, Францияда стажировка-ижин ӧткӧн. Экономист болуп КПСС-тыҥ обкомында, крайкомдо (Барнаул) иштеген. Барнаулда культураныҥ институдында, ГАГУ-да экономика деген дисциплинага ӱреткен. ГАГУ-да экономиканыҥ факультедин ачарында Светлана Тадынаевна чике турушкан. Бӱгӱнги кӱнде экономикалык билимдердиҥ докторы амыралтада.\nУулы Сергей Тадынаевич – тергееде ады-чуузы чыккан лор-врач. Ол Барнаулдагы медицинский институтты божоткон, узак јылдарга республикан эмчиликте иштеген. Бӱгӱнги кӱнде республикан јуучыл камыста иштейт. Ол бийик категориялу врач-эмчи.\nӰчинчи балазы Татьяна Тадынаевна — инженер-экономист, «Горно-Алтайсельстрой» трестте, Шабалиндеги ПМК-да, экономиканыҥ министерствозында экономист болуп иштеген. Бӱгӱн — амыралтада.\nТадынай Мекечиновичтиҥ эҥ ле оогош уулы база ады-јолы јарлу кижи. Анатолий Тадынаевич областной национальный школдыҥ (кийнинде — ресгимназияныҥ) балдарын физкультурала ӱреткен. Ол эмдиге јетире балдарла иштейт. Горно-Алтайсктагы пединститутты, кийнинде Барнаулдагы пединститутты ӱренип божоткон. Бӱгӱнги кӱнде Тодошевтерде баркалар чыдайт.\nТадынай Мекечинович Тодошевле «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте кожо иштеген улустыҥ тоозына Валентина Николаевна Боконокова, Тениш Урматович Тохнин кирип јат. Олордыҥ эске алганыла болзо, јууда јуулашкан Тадынай Мекечинович коркышту иштеҥкей, ижин быжу ла чокум бӱдӱрер кижи болгон. Область ичиле јорыктаза, улусла куучын-эрмек ӧткӱрип, улуска болужарга чырмайатан. Бичимелдеринде јурт јерде јаткан албатыныҥ курч сурактарын јаантайын кӧдӱретен. Онойдо ок арткан улустаҥ ак-чек иш болорын некейтен. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда бойыныҥ ат-нерези керегинде куучындаарга сӱӱбейтен. 1960-70 јылдарда иштеген фронтовик газетчилердиҥ кылык-јаҥы ондый болгон ошкош. Турумкай кылык-јаҥду, мактанбас, иштеҥкей, бойына некелтези јаан улус. Медаль-ордендери шыҥкыражып та турза, јууныҥ кату јылдары керегинде эске аларга сӱӱбес болгон.\nТадынай Мекечинович јуунаҥ јанып келерде, шыркалары бир канча ӧйдӧҥ «ойгонып», амыр бербейтен. 1970-чи јылдардыҥ бажында јуучылдыҥ јӱрегинде оорузы јаандап баштаган. Јуучыл-журналист «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте иштеп турала, 1974 јылда јаан оорудаҥ улам јада калган.\nТадынай Мекечинович Тодошевтий улустыҥ эткен кереги, јӱрген јӱрӱми, Тӧрӧли учун берген кӱчи, ат-нерези качан да ундылбас учурлу. Алтай јеристиҥ атту-чуулу јуучыл уулдарыныҥ ла кыстарыныҥ ӧткӧн кӱч јолы тӱӱкилик бичиктерде алтын таныктарла бичилип, эл-јон ортодо, бала-баркаларына јажына эзем болуп артып калар.


08.10.2021 - altaicholmon\nПаралимпиецтер тӧрӧл университединде\nБу кӱндерде Горно-Алтайсктагы госуниверситетте ӧткӧн туштажуда Юрий Лучкинге «Роман Ждановло экӱ Токиодо ӧткӧн Паралимпиадада једимдерге канайып јеткенигер?» деген сурак берилерде, ол: « Јеҥил болгон деп айдып болбозым. Ай-кӱнниҥ кандый ла айалгазында эртен тура 5 саат 40 минутта турала, эки катап тазыктырынарга бек чыду керек болгоны керегинде айтпаза да јарт. Озо баштап бассейнге једип алар керек.\nИжинде – ойгорлык, јаан ийде ле јалакай болоры бириккен\nӰлӱрген айдыҥ 5-чи кӱнинде республикада Ӱредӱчиниҥ кӱни темдектелди. Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохординниҥ адынаҥ ӱредӱликтиҥ ишчилерин АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ ижин бӱдӱреечи Динара Култуева уткуды. «Ӱредӱчиниҥ бӱдӱрип турган ижинеҥ учурлу ла каруулу база кандый ишти адаары кӱч. Педагогтор бистиҥ обществоныҥ келер ӧйин ле оныҥ интеллектуал аргаларын тӧзӧйт, кажы ла ӱйени чындык улус болорына таскадат, кажызынаҥ\nКапчал ӧзӧктиҥ кару кызы\nӰлӱрген ай тышкары Ӱлӱштелген, кажайган, Jерлеш бистиҥ бичиичи Алтын jажын алтаган. Айас, тымык кӱндерди бӱркек теҥери, jаашту-суулу кӱн-ай солыйт. Эбиреде ар-бӱткен эрте кӱстиҥ олjозына алдырган. Агаштар сары да, jажыл да. Кижиниҥ кӱӱн-санаазы кӧдӱриҥилӱ де, кунукчылду да. Мындый кӱски тымыкка кӧп jайалталу улус бактырып, jарлу иштерин бӱдӱрген: «Болдинодо кӱзин», «Белкинниҥ повестьтерин» А. Пушкин, «Алтын\nАмаду Мамадаков: «Алтайыстыҥ салымы телекейле тудуш…»\nӰлӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинде «Ая» деп атту парк-отельде солун туштажу ӧткӧн. Кадынныҥ јарадында турган бу амыраар тӧс јерге Москваныҥ, Санкт-Петербургтыҥ, Калининградтыҥ, Архангельсктиҥ, Нижний Новгородтыҥ, Новгородтыҥ, Новосибирсктиҥ, Татарстанныҥ ла Алтай Республиканыҥ бичиичилери, журналист-публицисттери, тӱӱкичилери, лингвисттери јуулыжып, «Јаҥы Евразия» деп кыймыгуныҥ съезд-јуунын ӧткӱрдилер. Форумда Монголияныҥ, Белоруссияныҥ, Казахстанныҥ билимчилери база турушкан. Алтай Республиканыҥ адынаҥ бу туштажуда\nӰредӱниҥ чыҥдыйын бийиктедерге јарамыкту тӧс јер\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱчилериниҥ профессионал узын ӱзӱги јогынаҥ бийиктедериниҥ тӧс јери ӱлӱрген айдыҥ 5-чи кӱнинде Горно-Алтайскта кӧдӱриҥилӱ айалгада ачылды. «Ӱредӱлик» деп нацӱлекердиҥ «Эмдиги ӧйдиҥ школы» деген национальный ӱлекери аайынча ачылган тӧс јер каланыҥ Культура байзыҥына одоштой турат. Республиканыҥ ӱредӱчилериниҥ профессионал узын ӱзӱги јогынаҥ бийиктедериниҥ тӧс јери ӱредӱчилердиҥ билгирин бийиктедер ле такып ӱредӱ берер институттыҥ ордына тӧзӧлгӧн.


22.09.2018 - altaicholmon\n«Аргымак» чыгар: чыгарбас аргабыс јок\nЈерлежис Михаил КУЛУНАКОВЛО талабыста кинематографтыҥ јолы, режиссердыҥ јайаандык јӱрӱминиҥ солундары ла бӱгӱнги кӱндеги «Аргымак» деген тӧс ӱлекери керегинде куучынысты јарлайдыс. Бу јууктарда Михаилдиҥ командазы Јыбаш Каинчинниҥ куучыны аайынча «Чеден» деген кыска метражту фильм соккон. Оны согуп јазаар иштер кышкыда башталып, јайгыда тӱгенген. Фильм белен. Эмди оны киноныҥ ченемелдӱ устары баалазын деп, фестивальдарга, кӧрӱлерге чыгарары, кӧрӧӧчилерге\nКӧбизине бажыҥ да айлана бергедий\nКӧчкӱн албатылардыҥ национальный кеп-кийими олордыҥ материальный культуразыныҥ бӧлӱги болуп јат. Оныҥ да учун Кӧчкӱн албатылардыҥ III телекейлик ойындарыныҥ культуралык программазында «Этномода» деп адалган керек-јарак база ӧткӱрилген. Анда башка-башка ороондордоҥ келген дизайнерлер јаҥжыккан национальный костюмдарыныҥ коллекцияларын кӧргӱскен. Анайда ок кеп-кийимниҥ кӧрӱ-јарымказы база ӧткӧн. Иссык-Кульдыҥ јарадында турган «Nomad» деп адалган амфитеатрда канча эҥирлер туркунына «Вселенная кочевников»\nБӱгӱнги айылчыбыс – Сынару АНАТПАЕВА (Шатина), алдынаҥ бери таныш улус оны ачык-јарык, ак санаалу, јалакай кыс деп билер. Оныҥ комыдаганын укпазыҥ, арыганын сеспезиҥ, улус ылгаганын, кемди-кемди јабыс, јаман сананганын качан да кӧрбӧзиҥ. Јолыкканда, ол јаантайын јылу кӱлӱмзиренип, јакшылажып, јарыгыла ӱлежип тургандый. Эмди Сынару тӧрт баланыҥ кару энези. Ӱзеери ол јайыла эрчимдӱ иштеген. Куучындажар ӧй\n«Jиит биле»: јадар турала јеткилдеери\nБистиҥ ороондо до, республикада да јадар айалгазын јарандырарга турган јиит билелердиҥ тоозы кӧп. Је тууразынаҥ болуш јогынаҥ квартира садып аларга эмезе јаҥы тура тудуп аларга сӱреен кӱч. Россияда бу айалганы јарандырар амадула «Јиит биле» деп текши атту бир канча иштер ӧткӱрилет. Ондый керектер Алтай Республикада база ӧдӱп јат. Јиит билелердиҥ јадар айалгазын јарандырары –


Тулаан айдыҥ 28-чи кӱнинде 3-чи таҥмалу гимназияда «Геройдыҥ партазыныҥ» ачылтазы ӧтти - altaicholmon\n«Геройдыҥ партазы» — «Единая Россияныҥ» ӱредӱлик ӱлекери. Ол јалтанбас, нерелӱ керек эткен јерлештер керегинде куучындайт. Геройлордыҥ ады-јолдоры бичилген парталар текши Россияда ачылат. Эмди Россияныҥ геройы Александр Лайска учурлалган андый парта Горно-Алтайскта бар.\nА. Лайс 1982 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 13-чи кӱнинде Горно-Алтайскта чыккан. 2000 јылда ол кей-десантный черӱге алдырткан. Оныҥ Московский областьта турган 45-чи кайучыл полкы Тӱндӱк Кавказтагы јуу-согуштарда јарлу боло берген. 2001 јылдыҥ јаан изӱ айынаҥ ала Александр Лайс Чечен Республикада јуучыл кыймыгуларда турушкан.


Jӱрӱмниҥ эҥ ле учурлу сурактарыныҥ каруузын билерге кӱӱнзейдер бе? - Официальный веб-сайт Свидетелей Иеговы\nКЫЧЫРАР абе абуа австралий жестовый австрий жестовый адангме азербайджан азербайджан (кириллица) аймара албан албан жестовый алтай алтыгынемец американ жестовый амхар английский араб аргентин жестовый армян армян (кӱнбадыш) ассам атье африкаанс аханта ачоли бамана баск басса (Камерун) басса (Либерия) бауле башкир белиз креол бенгал бете бикол бислама болгар боливий жестовый британ жестовый булу ваиунаики вален валлий валлийский варай варрау везу венгер венгер жестовый венда венесуэл жестовый вичи волоф выру вьетнам га гаитян креол галисий ган ган жестовый гарифуна гваделупский креольский гватемал жестовый гвианский креольский гвинея-бисау креол гереро гитонга гокана гондурас жестовый грек грек жестовый гренланд грузин гуарани гуарани (Боливия) гуджарати гэл шотландский дамара дат дат жестовый деху дживака дигор диола дуала дусунский замбий жестовый занде зимбабвий жестовый зулу ибинда иватан иврит игбо илокан инакеанон индий жестовый индонезий индонезий жестовый ирланд исланд исоко испан испан жестовый итальян итальян жестовый итсекири йоруба йулу кабардин-черкес кабил кабре кадазан казах казах (араб шрифт) каланга (Ботсвана) календжин камайо кана каннада каонде кариб каталан качиквел качин квангали квебек жестовый кекчи кечуа (Анкаш) кечуа (Аякучо) кечуа (Боливия) кечуа (Имбабура) кечуа (Куско) кечуа (Пастаса) кечуа (Тена) кечуа (Чимборасо) кечуа (чибулео) кикамба киконго кикуйю килуба кимбунду кинамванга кинарай'а киньяруанда кипенде кирибати кирунди киси киче колумбий жестовый конго конкани (деванагари) конкани (латиница) корей коса косрае костарикан жестовый кпелле крио кряшенский куаньяма кубин жестовый куна курд курманджи (кириллица) курд сорани кухане (субийа) кхаси кхмер кыдат (јаҥжыккан) кыдат (јеҥилтилген) кыргыз кьянгонде лакота ламба лаос латыш латыш жестовый лендже лингала литва литва жестовый лози ломби лувале луганда лугбара лунда луо люксембург маврикий креол мади майо майя макасаи македон макуа малагаси малай малайзий жестовый малаялам мальта мам мамбуе-лунгу мангарева манипури мапуче маратхи маркиз (Нукухива) маркиз (Хива-Оа) маршалл масатек (Уаутла) масауа маши маянгна мбукушу медлпа мексикан жестовый ментавей мизо мискито михе миштек (Герреро) миштек (Уахуапан) монгол море мьянма навахо нама науатль (Герреро) науатль (Хуастека) науатль (тӧс) науатль (тӱндӱк Пуэбла) нгангуела нгаубере ндау ндебеле ндебеле (Зимбабве) ндонга немец неосоломоник непал нзема ниас нидерланд нидерланд жестовый никарагуан жестовый никобар ниуэ норвег ньюнгве ньянджа ньянека олуконзо ория оромо орус орус жестовый осетин отетела отоми (Мескиталь ӧзӧк) палау панам жестовый пангасинан панджаби панджаби (шахмукхи) папьяменто (Аруба) папьяменто (Кюрасао) парагвай жестовый паэс пенсильван немец перс перуан жестовый пиджин (Западная Африка) пилага поляк поляк жестовый понапе португал португал жестовый рапануи раротонга реюньон креол румын румын жестовый рунгус руньянкоре руторо руунд самоан санго сапотек (гевеа) сапотек (истмус) сапотек (лачигири) сарамакка сарнами свати себуан сейшел креол сена сепеди серб серб (латиница) серер сесото (Лесото) сесото (Южно-Африканская Республика) сетсвана сидама сингал словак словак жестовый словен сомали сранан-тонго суахили суахили (Конго) тагал таджик таити тай тай жестовый тальян тамил тандруй тараскан тарахумара татар тви телугу тесо тетум (Дили) тив тиграй тлапанек тоба ток-писин тонганский тотонак тохолабал трук тсонга тувалу тумбука турк туркмен туркмен (кириллица) тыва тӱштӱк увеа удмурт узбек уйгур (кириллица) украин умбунду урду урхобо фанти фарер фаталуку фиджи филиппин жестовый фин фин жестовый фон француз француз жестовый фрафра фульфульде (Камерун) хауса хилигайнон хинди хири-моту хмонг (белые) хорват хуастек (Сан-Луис-Потоси) хунсрюк центральноаляскинский юпик цоциль цыган (Македония) цыган (Румыния) цыган (тӱндӱк Греция) цыган (тӱштӱк Греция) чабакано чех чех жестовый чибемба чилуба чин (хака) читонга читонга (Зимбабве) читонга (Малави) чичева чияо чокве чоль чопи чуабо чуваш швед швед жестовый швейцар немец жестовый шитсва шона шуар эве эдо эквадор жестовый эмбера (катио) эстон эстон жестовый эфик юпа якуба якут яо мьен яп јаҥызеланд жестовый јопон јопон жестовый\nJӱрӱмниҥ эҥ ле учурлу сурактарыныҥ каруузын билерге кӱӱнзейдер бе?\nКАНДЫЙ эҥ учурлу сурактар? Улустыҥ сурап турган эҥ учурлу кезик сурактары. Бу мындый сурактарды слер байла бойыгардаҥ сураганар:\nКудай бистерди кичееп турган ба?\nJуу-чактар ла кыйын-шыралар качан-бирде токтоор бо?\nКижи божогон кийнинде не болот?\nБожоп калган бистиҥ jуук улузысты бис база кӧрӧрис пе?\nМени Кудай уксын деп канайып мӱргӱӱр керек?\nJӱрӱмде ырысты канайып таап алар?\nБу сурактардыҥ каруузын слер санаанзар кайдаҥ бедирер керек? Башка-башка улустардаҥ сураза, каруузы башка-башка болор. Керек дезе ойгор ло тоомjылу да улустардаҥ сураза, олордыҥ каруулары база башка-башка болор. Ол каруулардыҥ кандый-бирӱзи бӱгӱнги ӧйгӧ келижип тургандый билдирер, jе бир эмеш ӧй ӧткӧн кийнинде эскирип калат.\nJе бир аҥылу бичик бар, оныҥ карууларына алаҥзыбай бӱдерге jараар. Бу бичик качан да тӧгӱндебей jат. Иисус Христос Кудайга мӱргӱӱрде: «Сениҥ сӧзиҥ — чындык» деп айткан (Иоанныҥ 17:17). Бу чындык бӱгӱн Библияда бичилген. Бу трактаттыҥ бӱктеринде слер бу сурактардыҥ кыска да болзо, jе jарт ла алаҥзу jок карууларын Кудайдыҥ Сӧзинеҥ таап аларар.\nКудай бистерди чын ла кичееп турган ба?\nНЕНИҤ УЧУН МЫНДЫЙ СУРАК ТУРАТ: Бистиҥ jадып турган телекей калjула, чындык jогыла тооло. Кӧп кудайлык jаҥдардыҥ ӱреткениле болзо, кижиликтиҥ бастыра кыйын-шыразы Кудайдыҥ кӱӱн-табыла болот.\nКУДАЙДЫҤ СӦЗИ НЕНИ АЙДАТ: Кудай качан да jаманды jетирбей jат. «Чындык Кудай тӧгӱндебес, Бастыраны Эдеечи чынга турбас неме этпес» деп Иов 34:10 айдылат. Кудай улусты сӱӱп jат, ол олорго сӱрекей jакшы келер ӧй белетеп салган. Оныҥ учун Иисус «Теҥеридеги бистиҥ Адагыс… Сениҥ Каандыгыҥ келзин. Сениҥ кӱӱн-табыҥ теҥериде чилеп jерде болзын» деп мӱргӱӱрге ӱреткен (Матфейдиҥ 6:9, 10). Кудай бистерди сӱреен тыҥ сӱӱп jат, керек дезе бойыныҥ кӱӱн-табын бӱдӱрерге ол эҥ баалу тайылга берген.\nБытие 1:26—28; Иаковтыҥ 1:13; 1 Петрдыҥ 5:6, 7 база кӧр.\nНЕНИҤ УЧУН МЫНДЫЙ СУРАК ТУРАТ: Jуу-чактар тоозы jок улустыҥ jӱрӱмин апарат. Бистер ончогыс, эмезе бистиҥ тӧрӧӧн-тугандарыс кыйын-шырага качан-бирде табартканыс.\nКУДАЙДЫҤ СӦЗИ НЕНИ АЙДАТ: Бастыра jердиҥ ӱстинде амыр-энчӱниҥ ӧйи болор деп Кудай озолодо айдып jат. Кудай jердиҥ ӱстиле башкарып баштаза, улус «jуулажарга база ӱренбес». Олор «бойлорыныҥ кылыштарын салданыҥ мӱӱзине jаҥыдаҥ согуп эдер» (Исаия 2:4). Кудай ончо кыйын-шыраны ла чындык jокты jоголтып салар. «Кудай олордыҥ кӧстӧриниҥ jажын арчып салар, ӧлӱм де болбос, ый-сыгыт та, комудал да, оору-jобол до база болбос. Азыйгызы [бӱгӱнги кыйын-шыра ла чындык jогы бого база кирет] ӧдӱп калган» (Ачылта 21:3,4).\nПсалом 37:10, 11; 46:9; Михей 4:1—4 база кӧр.\nНЕНИҤ УЧУН МЫНДЫЙ СУРАК ТУРАТ: Кӧп саба кудайлык jаҥдар кижи божогон кийнинде та канайып та оноҥ ары jӱрӱп турган деп ӱредет. Божоп калган улус тирӱ улуска каршузын jетирип турган, эмезе jаман улусты Кудай чактыҥ-чакка кыйнап турган деп ӱредет.\nКУДАЙДЫҤ СӦЗИ НЕНИ АЙДАТ: Божогон кийнинде улус jоголып калат. «Божоп калгандар нени де билбес» деп Экклезиаст 9:5 айдылат. Божоп калган улус нени де билбес, сеспес болгондо, олордо тирӱ улуска кандый да салтаарын jетирер аргазы jок (Псалом 146:3, 4).\nБытие 3:19; Экклезиаст 9:6, 10 база кӧр.\nНЕНИҤ УЧУН МЫНДЫЙ СУРАК ТУРАТ: Бис бойыс jӱрӱм jӱрер кӱӱндӱ, анайда ла ок бистиҥ jуук улузыс jӱрзин деп кӱӱнзейдис. Божоп калган jуук улузысты кӧрӧргӧ амадап турганыс тегиндӱ эмес.\nКУДАЙДЫҤ СӦЗИ НЕНИ АЙДАТ: Божоп калган кӧп саба улус тирилер. «Сӧӧктӧрдӧ jаткандардыҥ ончозы… туруп чыгар» деп Иисус айткан (Иоанныҥ 5:28, 29). Кудайдыҥ алдынаҥ бери сананып салганыла тирилген улус jердиҥ ӱстинде сӱреен jакшы айалгада jадар аргалу болор. Келер ӧйдӧ сӧс уккур улус ӱргӱлjиге jӱрӱп, су-кадыгы бийик кеминде болор. «Чындык улус jерди энчиркенип, чактыҥ-чакка ондо jадар» деп Библияда айдылат (Псалом 37:29).\nИов 14:14, 15; Луканыҥ 7:11—17; Апостолдордыҥ иштери 24:15 база кӧр.\nКудай бистиҥ мӱргӱлисти уксын деп канайып чын мӱргӱӱр керек?\nНЕНИҤ УЧУН МЫНДЫЙ СУРАК ТУРАТ: Кӧп саба кудайлык jаҥдарда улус мӱргӱӱп jат. Jе кӧӧп тоолу улус мӱргӱӱлине кару албай jадылар.\nКУДАЙДЫҤ СӦЗИ НЕНИ АЙДАТ: Эске ӱренип алган сӧстӧрди мӱргӱӱлде такып-такып айтпазын деп Иисус ӱреткен. «Качан мӱргӱӱп турзар бир ле немени такып-такып эске алынбагар» деп ол айткан (Матфейдиҥ 6:7). Бистиҥ мӱргӱӱлисти Кудай уксын деп кӱӱнзеп турган болзос, оныҥ кӱӱн-табыла мӱргӱӱр керек. Оныҥ учун Кудайдыҥ кӱӱн-табын билип алала, ого келиштире мӱргӱӱр керек. 1 Иоанныҥ 5:14 «оныҥ кӱӱн-табына келиштирип нени ле суразас ол бисти угуп jат» деп jарталат.\nПсалом 65:2; Иоанныҥ 14:6, 14; 1 Иоанныҥ 3:22 база кӧр.\nЫрысты канайып таап алар?\nНЕНИҤ УЧУН МЫНДЫЙ СУРАК ТУРАТ: Ырысту болорго акча-jӧӧжӧлӱ, jарлу, эмезе тыш-кебери jараш болор керек деп кӧп улус сананат. Олор бар-jок кӱчиле бу немелерге албаданып, чырмайгылап jат, jе ӧй ӧткӧн кийнинде акча-jӧӧжӧ, jарлу ла jараш болоры ырыс экелбей турганын оҥдогылап jадылар.\nКУДАЙДЫҤ СӦЗИ НЕНИ АЙДАТ: Иисус ырысты канайып табарын jартаган: «Бойыныҥ Кудайдаҥ камандузын оҥдоп тургандар — ырысту» (Матфейдиҥ 5:3). Бис Кудай керегинде чындыкты ла ол нениҥ учун бисти jайаган деп эҥ ле учурлу керексиништи jеткиледезес, чындык ырысты таап аларыс. Бу чындык Кудайдыҥ Сӧзинде бичилген. Бу чындык керегинде билгир jӱрӱмде не учурлу ла не учурлу эмезин оҥдоорго болужар. Бис эдип турган керектеристе Кудайдыҥ Сӧзиле башкарынзас бойыстыҥ jӱрӱмистиҥ ырызын кӧптӧдип аларыс (Луканыҥ 11:28).\nУка сӧстӧр 3:5, 6, 13—18; 1 Тимофейге 6:9, 10 база кӧр.\nБис Агару Бичимелдеҥ алты ла суракка кыскарта карууларды кӧрдис. Кӧӧпти билерге кӱӱнзейдер бе? Слер байла мындый сурактарды сураганар: «Кудай бисти кичееп турган болзо, ол бастыра кижиликтиҥ тӱӱкизинде ондый кӧӧп jаманды ла кыйын-шыраны нениҥ учун токтотпогон? Мен бойымныҥ билемниҥ jӱрӱмин канайып ырысту эдер аргалу?» мынаҥ да ӧскӧ кӧӧп сурактарга Кудайдыҥ Сӧзи толо ло бӱдӱмjилӱ каруулар берет.\nJе бӱгӱн кӧп улус Библияны кычырарга кӱӱнзебей jат. Бу бичик jаан, оны оҥдорго кӱӱч деп олор сананат. Кудайдыҥ Сӧзинеҥ сурактардыҥ карууларын аларга болуш кӱӱнзейдер бе? Иегованыҥ Керечилери слерге болужарга эки эп-арга берип jат.\nБаштапкызы — «Кудай бистеҥ нени некейт?» деген бичик. Бу бичик Агару Бичимелдеҥ учурлу сурактардыҥ карууларын таап аларга болужат. Экинчизи, Агару Бичимелди акча тӧлӧбӧзинеҥ айылда ӱренери. Слердеҥ ыраак jок jадып турган Иегованыҥ Керечилери кажы ла неделеде, эмезе слерге эптӱ ӧйдӧ келип, бир эмештеҥ Кудайдыҥ Сӧзин слер ле jартажар аргалу. Бу эп-арганыҥ болужыла бастыра jердиҥ ӱстинде миллион тоолу улус тузазын алдылар. Олордыҥ кӧбизи «Мен чындыкты таап алдым!» деп алаҥзу jогынаҥ айдар аргалу.\nМынаҥ бийик байлык jок. Кудайдыҥ Сӧзиниҥ чындыгы jӱзӱн-базын немеге (суеверие) бӱдерине, алаҥзып турарына ла божоп калган улустыҥ, эмезе база не-неменеҥ коркырынаҥ jайымдап jат. Ол бистиҥ jӱрӱмисти ижемjилӱ, учурлу ла сӱӱнчилӱ эдет. «Слер чындыкты билип алзар, чындык слерди jайымдаар» деп Иисус айткан (Иоанныҥ 8:32).\nАГАРУ БИЧИКТИ ӰРЕНЕРИ\nАгару Бичик бастыра јердиҥ ӱстинде миллион тоолу улуска јӱрӱмниҥ эҥ ле учурлу сурактарыныҥ карууларын берип јат. Слер мындый улустыҥ тоозына болорго кӱӱнзейдер бе?\nЈӱрӱмниҥ эҥ ле учурлу сурактарыныҥ каруузын билерге кӱӱнзейдер бе?


Jаҥарлаган јаш ӱйе... - altaicholmon\nАлтай калыктыҥ оморкодузы «Ойойым» ӧмӧликтиҥ ады-чуузы јер-алтайды ӧткӧн. Jайаан ӧмӧликтиҥ художественный башкараачызы Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Римма Толмашова, байлык ченемелдӱ, алтай ӧзӧктӱ, кӧрӱмдӱ эпши. Башкараачыныҥ јайаан ижиниҥ аҥылузы ӧмӧликте јиит балдарды јууй тартып, ӱредип јатканы. Алтай тилис, јаҥарыс, кай чӧрчӧктӧрис, кӱӱлик ойноткыларыс, алтай ойындар, калык чӱмделгези бек ле быжу јолдо болгонын ӧткӧн ойын-концерттеҥ кӧрдис. «Ойойымныҥ» башкараачызы јайаан ижинде балдардыҥ ада-энелериле, јааналарыла, јаандарыла јуук колбуда иштеп јатканы јарамыкту. Калада јуртап јаткан јииттерди јаҥжыккан чӱм-јаҥга јилбиркедип таскадат. Jаҥарчылардыҥ ойын-концерти ӧйинде кажы ла јайалтаныҥ ада-энезиниҥ ады-јолы адалып, алкыш-быйанын айдып турганы солун угулды.\nКалыктыҥ чӱм-јаҥжыгулары јайаан эҥирде айылчыларды уткыырынаҥ ала ӱйдежерине јетире кӧргӱзилди. Сценада ӧҥжик, сӱрлӱ, јаркынду кеп-кийимдӱ јииттердиҥ кажы ла кыймыгузы ондый токыналу, табылу. Бир сӧслӧ, алтай јииттер бойыныҥ ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ јаҥын буспай, билгир апарып јатканынаҥ јозок алгадый. Калада «Оймок» деген ательениҥ ус кӧкчизи Байана Ялбакованыҥ кеп-кийимдер аайынча јуунтызы су-алтай ууламјылу болгонын кӧрӧӧчилер темдектеп кӧрдилер. Уулдардыҥ, кыстардыҥ, бир сӧслӧ, туружаачылардыҥ кептери бийик кеминде болуптыр.\n«Сӱӱжисле Алтайдыҥ тууларынаҥ» деген јайаандык эҥир ӱч јаан бӧлӱктеҥ турган: «Тӧрӧл јерим», «Калыктыҥ јаҥар кожоҥдоры» ла «Jӱректе-ӧзӧктӧ — сӱӱш».\nАлтайын, албатызын алкаган алкыштар, кӱрее јаҥар, ар-бӱткенниҥ кеенине, јаражына, јӱрӱмниҥ кайкал болгон сӱӱжине учурлалган кожоҥдор бой-бойын элип-селип чӧйилди. Ӧмӧликтиҥ туружаачылары алтай кӱӱлик ойноткыларла тыҥытту ойноп турганын кӧрӧӧчилер база јакшызынып кӧрдилер. «Ойойым» албаты ӧмӧлигиниҥ кӱӱлик башкараачызы Азулай Тадиновтыҥ ижин бийик бааладылар. Ижиниҥ турултазы кӧстиҥ алдында. Мында Римма Толмашова, Азулай Тадинов ӧмӧ-јӧмӧ «Ойойымныҥ» туружаачыларын ондый бийикке чыгарганы алтай кижиге јаан сӱӱнчи, оморкоду.\nJада-тура «Ойойым» албаты ӧмӧлиги ойын-концертиле Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ јаан залыныҥ сценазына чыгар деп иженедис. Jаҥар кожоҥго, кӱрее кожоҥго јилбӱ јаан да.\n«Ойойым» албаты ӧмӧлигиниҥ туружаачылары: Дмитрий Адышев, Ксения Балакина, Алина Бедушева, Эльдар Демчинов, Гульжана Джакиянова, Даринна Енчинова, Елена Енчинова, Ай-Тана Иркитова, Камилла Конунова, Айсулу Кубекова, Ирбис Куклин, Анастасия Луговая, Алан Тайтаков, Арчындай Тедуев, Айсулу Теренгина, Валерия Тимофеева, Элим Улаков, Кристина Челтокова, Амаду Штыков. Ойын-концертти Айсулу Теренгина баштап ӧткӱрди.\n«Ойойым» албаты ӧмӧлиги 1995 јылда тӧзӧлгӧн. 2000 јылда ого «албаты ӧмӧлиги» деген нерелӱ ат адалган. «Ойойым» ӧмӧлик башка-башка јылдарда кӱӱлик альбомдорын белетеп чыгарган. Ол калыктар ортодогы ӧдӱп турган Эл Ойындардыҥ, «Тоҥмок суулардыҥ», Чага, Jылгайак ла оноҥ до ӧскӧ јаан байрамдардыҥ эрчимдӱ туружаачызы.\nJарлу јайаан ӧмӧликти каланыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ адынаҥ депутат Петр Попошев уткыды:«Ойойым» каланыҥ, онойдо ок республиканыҥ ла ӧскӧ дӧ талалардыҥ эл-јонын алтай калыктыҥ јаҥжыккан кӧгӱс байлыгыла јаҥар кожоҥ ажыра таныштырат. Алтай калыктыҥ чӱмделгезиниҥ тӧзӧгӧзи — јаҥар. Слер ойын-концерттеригерде калык чӱмделгезиниҥ башка-башка чӱм-јаҥын бийик кеминде кӧргӱзип туругар». Депутат јаан ла учурлу керекти билгир апарып јаткан Римма Толмашовага, Азулай Тадиновко каланыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ, онойдо ок бойыныҥ адынаҥ јаан алкыш-быйанын айтты. «Ойойымныҥ» башкараачыларына балдардыҥ ада-энелери база быйанын айттылар. Тузалу, керектӱ иш бастыра јанынаҥ јӧмӧлтӧ-болуш алзын деген јолду кӱӱнземел болды.\n«Ойойым» Ӱй улустыҥ телекейлик кӱниниҥ алдында сӱреен јакшы сый этти.


Кижиликтиҥ эҥ јаан байлыгы - altaicholmon\nКижиликтиҥ эҥ јаан байлыгы\nГорно-Алтайсктыҥ тӧс тепсеҥинде кандык айдыҥ 6-чы кӱнинде Су-кадыктыҥ калыктар ортодогы кӱни элбеде ле кӧдӱриҥилӱ айалгада темдектелди.\nТӱӱкиге бурылар болзо, кандык айдыҥ 7-чи кӱнинде јер-телекейде амыр-энчӱ јуртап јаткан тӱмен албаты Су-кадыктыҥ кӱнин бийик кеминде темдектейт. Бу мындый учурлу кӱнди Су-кадыкты корыырыныҥ бастырателекейлик организациязы 1948 јылда, бойыныҥ тӧзӧлгӧн кӱнинде, јарадып јӧптӧгӧн. Су-кадыктыҥ кӱнин јылдыҥ ла ӧткӱрери 1950 јылдаҥ бери улалат.\nЈакшынак байрам јолын быјыл каланыҥ балдарыныҥ поликлиниказынаҥ алынды. Мында кижиниҥ сыныла тӱҥей наадай – «Фиксики» деген мультфильмниҥ сӱр-кебери врачка кирерге отурган болчомдорды соототты. Болчомдорго сӱӱнчилӱ ле сыйларлу кӧрӱ-маргаандар сӱреен јараган.\nЈаскы амыраар кӱн чала сооксымак, кату сыркынду да болзо, тӧс тепсеҥде јаан да, јаш та улус арбынду болды. Олор медициналык профилактиканыҥ республикан тӧс јериниҥ, су-кадыкты корыырыныҥ министерствозыныҥ, Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ, Горно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ, медколледжтиҥ, јашӧскӱримниҥ ле јондыктыҥ јӧмӧгӧниле ӧткӱрилген кӧп тоолу керек-јарактарда эрчимдӱ турушты.\nКӧдӱриҥиниҥ туружаачыларын ла айылчыларды таланыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Игорь Коршунов уткыды. Оныҥ темдектегениле, ӧткӱрилип јаткан кӧдӱриҥи јаан учурлу. Ороонныҥ эл-јоныныҥ су-кадыгын корып чеберлеери, башка-башка ууламјылар аайынча јарамыкту ишти тыҥыдары – ороонныҥ ичкери ӧзӱминиҥ база бир тӧс јерде турган озочыл учурлу ижи, кереги деп айтты.\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохординниҥ ле таланыҥ башкарузыныҥ адынаҥ республиканыҥ эл-јонын су-кадыкка учурлалган байрамла уткып, ол кажы ла кижиге бек су-кадык, ийде-кӱч ле ачык-јарык, бийик кӱӱн-тап кӱӱнзеди.\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министриниҥ баштапкы ордынчызы Валентина Мунатова бойыныҥ уткуулду сӧзинде су-кадык кижиликтиҥ эҥ јаан байлыгы деп айтты. Ол јерлештерине су-кадыгына чебер, ајарыҥкай ла каруулу болзын деп баштанды. Су-кадыкты ачу ашла, таҥкыла, оноҥ до ӧскӧ каршулу керектерле ӱребегер, олор кижиниҥ су-кадыгына јаҥыс ла коомой салтарын јетирет деп айтты. Нениҥ учун дезе эди-каныстыҥ јабызаган аргаларын кандый да эм-тус ла бийик технологиялар озогы кемине тургузып, орныктырып болбос.\nВалентина Мунатова таланыҥ су-кадыкты корыырыныҥ министерствозы эл-јонныҥ су-кадыгын чеберлеерине, онойдо ок узак јаш јажаарына јарамыкту ишти башка-башка ууламјыларла ӧткӱрет, јаан ајару анчада ла профилактикалык сурактарга, онойдо ок су-кадык јӱрӱмниҥ сурактарына эдилет деп айтты.\nКӧдӱриҥиде онойдо ок Горно-Алтайсктыҥ мэриниҥ јонјӱрӱмдик сурактар аайынча ордынчызы Станислав Тюхтенев, Горно-Алтайский епархияныҥ јашӧскӱрим бӧлӱгиниҥ башкараачызы иерей Лаврентий Донбай туружып, туружаачыларды уткыды. Олор уткуулду сӧзинде кажы ла кижи су-кадыгына чебер ле каруулу болоры јанынаҥ айттылар. Су-кадыгы бек болзо, кижиниҥ кӱӱн-санаазы да јарык болор. Кижиниҥ ич те телекейи, тыш та бӱдӱми су-кадык, ару ла јарык болоры кижинеҥ бойынаҥ камаанду.\nБайрамныҥ окылу ачылтазыныҥ кийнинеҥ туружаачыларды «Республика» деген фитнес-клубтыҥ чыгартулу улузыныҥ ӧткӱрген таскамалы эди-канын изидип, кӱӱн-санаазын кӧдӱрди. Мында спортивный разминка бийик кеминде ӧтти. Спорттыҥ јӱзӱн-башка упражнениелерин улус кӱӱниҥ ӱйдешкениле сыр-каткыда бӱдӱрдилер. «Кыймыктанган кижи кыр ажар» деген бирӱзи — тӧс тепсеҥде јуулган јаан-јаш «кыймыктанганы – јӱрӱм» деген сӧстиҥ учурын јакшы билип, мында эрчимдӱ туруштылар.\nБу байрамныҥ туружаачыларына медколледжтиҥ, педколледжтиҥ, культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжиниҥ ӱренеечилери кожоҥдорын, бијелерин сыйладылар. Су-кадыктыҥ ла спорт-тыҥ «Стимул» деген студиязы фитнестиҥ «Кенгу-джамп» деген ууламјызы аайынча солун бијезиле таныштырды.\nКӧдӱриҥиниҥ оноҥ арыгы ижи башка-башка јерлерде ӧтти. Темдектезе, медициналык профилактиканыҥ талалык тӧс јери бойыныҥ аҥылу јеринде «Су-кадыгыҥды ајарып кӧр», «Артык бескеҥди чач» деген акцияларды ӧткӱрди. Кӱӱнзеген ончо улуска канындагы холестеринниҥ, сахардыҥ кемин, онойдо ок сынын ла бескезин билип алар айалга болды. Кӧп лӧ сабазы 50-неҥ ала 90 јашка јетире улус. Кӧрӱнген улустыҥ јарымызына шыдарында холестеринниҥ кеми бийик болгоны илезине чыгарылды. База 6 кижи бескези кеминеҥ артык болгонын билип алдылар.\nСпорттыҥ база бир бӱдӱми – скандинав базыт. Ол јер-телекейде јаан јилбӱде ле ичкери јолду болгонын бистиҥ де таланыҥ эл-јоны јакшы билер. «Јорткон кижи јол алар» деген бирӱзи, бир де кӱчсинбей, јалкуурбай, кӱнӱҥ ле каланыҥ оромдорыла, сууныҥ јарадыла эки колында чананыҥ тайактарын тудунган улус базып јӱргӱлейт. Су-кадыктыҥ байрамында волонтерлордыҥ бастырароссиялык јондык организациязыныҥ «Алтай Республиканыҥ волонтер-медиктери» деген талалык бӧлӱгиниҥ турчылары скандинав базыт аайынча мастер-класс ӧткӱрди. Базытта бойыныҥ чокым ээжилери бар. Темдектезе, канайда тынатаны, сын-арказын кыймыктадары, токыналу базатаны, тайактарды канайда тузаланары, бир сӧслӧ, мындый базытта кижи ончо бойы эптӱ, јымжак кыймыктанышта болор учурлу деп, ӱредӱ ӧйинде волонтерлор јартады. Улай узак отурыштаҥ улам кӧп оорулар табылып турганын улус јакшы билер. Айдарда, скандинав базыт су-кадыкка болушту, ол ажыра кижиниҥ кӱӱн-санаазы јарык, сын-арказы сергек болор. Онойдо ок ару кейле тынганы база эм-том ине.\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ, гигиенаныҥ ла эпидемиологияныҥ тӧс јериниҥ специалисттери туружаачылар ортодо ток ло тузалу курсак-тамакла ашкарынарыныҥ ла јӱрӱмде су-кадыкка каршузын јетирбес эдип, аайлу-башту јӱрери јанынаҥ сурактар берип, карууларыла таныштылар. Кижиниҥ су-кадыгына каршузын јетирип турган јаман кылык-јаҥды туура јайладары, оноҥ айрылары керегинде јакшынак буклеттерди јаҥжыкканы аайынча ончо туружаачыларга колдоҥ колго ӱледилер.\nСу-кадыктыҥ кӱнинде «Су-кадык јӱгӱриш» деген солун кӧдӱриҥи база ӧтти. Јӱгӱриштиҥ туружаачылары чокымдалган јерле јӱгӱреле, ойто кайра тӧс тепсеҥге келип, јӱзӱн-башка сӱӱнчилӱ ойындарды ӧткӱрди.\nЈылдыҥ ла Су-кадыктыҥ бастырателекейлик кӱни јер-телекейде су-кадыкты корыырыныҥ алдында турган јаан учурлу сурактарга учурлалат. Ол кажы ла јыл башка-башка кычырула ӧдӧт.\nБыјылгы Кӱнниҥ кычырузы – «Су-кадыкты ончозына». Бу кычыру ороонныҥ кажы ла кижизи су-кадыктыҥ чыҥдый јеткилдежин, болужын акча-манатла колбулу туду, уур-кӱчтер јогынаҥ тузаланзын деп, государствого баштанат. Јер-телекейдиҥ кажы ла кижизине дезе бойыныҥ су-кадыгына чебер ле каруулу болуп, оны ончо бар эп-аргаларла тыҥытсын деп баштану база эдилген.\nПОЛОЖЕНИЕ ФЕСТИВАЛЯ НАЦИОНАЛЬНЫХ ИГР\nОБЩЕЕ В программу Фестиваля национальных игр входит открытый турнир по стрельбе из лука «Стрелы Сартакпая» — Сартакпайдыҥ согоондоры» и алтайское многоборье «Игры Ирбизека — Ирбизектиҥ ойындары». Цели и задачи — популяризация и развитие национальных видов спорта; — привлечение молодёжи к занятиям спортом; — повышение спортивного мастерства; — выявление сильнейших спортсменов Республики Алтай. Руководство проведением


Кудайдыҥ јаргылары. Кудай аргаданатан ӧйди јаантайын јеткилинче берет пе? — Каруулчы шибеениҥ ОНЛАЙН-БИБЛИОТЕКАЗЫ\nw19 Ӱлӱрген ай 6—7 б.\nКудайдыҥ јаргылары. Кудай аргаданатан ӧйди јаантайын јеткилинче берет пе?\nОЗОГЫ ӦЙДӦ БОЛГОН ЈАРГЫЛАР\nБӰГӰНГИ КӰНДЕ БОЛОТОН ЈАРГЫ\nУлуска јууктап келеткен «јоткон» керегинде, ол эмезе Кудайдыҥ јаргызы керегинде, угуп алар керек!\nСИНОПТИК болуп турган кижи метеорадардыҥ болужыла кӱнниҥ аайын лаптап кӧрӱп јат. Мынайып ол кӧп улус јадып турган јерге коркышту тӱрген јоткон јууктап келеткенин кӧрӱп ийет. Улустыҥ јӱрӱми јеткердиҥ алдында болгонынаҥ улам, ол, орой болголокто, бу јоткон керегинде ӱзе улуска айдып саларга албаданып јат.\nИегова анайып ла Јерде јаткан улуска јууктап келеткен «јоткон» керегинде озодоҥ айдып јат. Бу јоткон синоптиктердиҥ јетирӱзинде айдылып турган јоткондордоҥ, канча киреге јеткерлӱ «јоткон» болот. Иегова јаргызы керегинде озодоҥ канайып айдып јат? Ол керектӱ алтамдар эдетен ӧйди јеткилинче берип јат деп, нениҥ учун алаҥзыбай јадыс? Бу сурактардыҥ карууларын билерге, Иегова озогы ӧйдӧ бойыныҥ јаргыларын канайып озодоҥ айтканын кӧрӱп ийектер.\nБиблиялык ӧйлӧрдӧ Иегова «јоткондор» керегинде, ӧскӧртӧ айтса Кудайдыҥ јакаруларын биле тура угарга кӱӱнзебей турган улуска чыгарган јаргызын бӱдӱрери керегинде, озодоҥ айдып туратан (Укаа 10:25; Иер. 30:23). Ол бойыныҥ јаргызын јаргыладып јаткан улуска озодоҥ айдып, оныҥ табы аайынча јӱрерге нени солыыр керек деп, јартап беретен (2 Каан. 17:12—15; Неем. 9:29, 30). Улус оныҥ јакаруларын уксын деп, Кудай бойыныҥ јердеги чындык ишчилерине оныҥ јаргыларын јарлазын ла ӧйди чӧйбӧстӧҥ керектӱ алтамдар эдерин јартап берзин деп јакарган (Ам. 3:7).\nКудайдыҥ андый ишчилериниҥ бирӱзи Ной болгон. Ол кӧп јылдардыҥ туркунына айландыра јаткан балыр, калју улуска Бастыра телекейлик чайык болор деп, јалтанбай озодоҥ айткан (Баш. 6:9—13, 17). Анайда ок аргаданарга нени эдер керек деп јартап туратан. Ной бу керегинде сӱрекей кӧп айтканынаҥ улам, «чынныҥ јарлыктаачызы» деп адалган (2 Петр 2:5).\nУлус Нойдыҥ албаданганын ајаруга албай, Кудайдыҥ айдарга турганын укпаган. Мынайып олордыҥ Кудайга бир де бӱтпей турганы кӧрӱнген. Учы-учында «чайык чыгып, ончозын» јоголтып салган (Матф. 24:39; Евр. 11:7). Олордыҥ кемизи де, Кудайдыҥ јаргызын укпаган деп актанып болбогон.\nӦскӧ учуралдарда Иегова бойыныҥ јаргызын бӱдӱрерине јетире бир ле эмеш ӧй артып калза айдар болгон. Је ол бу да ӧйдӧ улуста оныҥ јаргызын угатан ӧй јеткилинче бе деп бӱдӱмјиленип туратан. Темдектезе, Иегова јебрен Египетке он кыйын-шыра эткен тушта бӱдӱмјиленген. Јетинчи кыйын-шыранаҥ озо, Иегова Моисейди ле Ааронды фараонго ло оныҥ јалчыларына эртезинде болотон коркышту тыҥ мӧндӱр керегинде айтсын деп ийген. Олорго коруланып аларга ӧй јеткен бе? Агару Бичикте мынайып айдылган: «Фараонныҥ кезик јалчылары Иегованыҥ сӧзинеҥ коркыган бойынча, бойыныҥ јалчыларын ла мал-ажын айылдарына сугуп алган, је Иегованыҥ сӧзин угарга кӱӱнзебеген улус бойыныҥ јалчыларын ла малын јалаҥда артыргызып койгон» (Чыг. 9:18—21). Айдарда, Иегова улуска бу јетинчи кыйын-шыраныҥ коркышту јеткеринеҥ коруланатан ӧйди јеткилинче берген. Јаргыны угуп, капшай керектӱ алтамдар эткен улус аргаданып алган.\nОнынчы кыйын-шыра эдерге турганын Иегова фараонго ло оныҥ јалчыларына база озодоҥ айдып салган. Је олор тенексип, Кудайдыҥ сӧзин укпаган (Чыг. 4:22, 23). Уккан болзо, олордыҥ бастыра баштапкы балдары божобос эди (Чыг. 11:4—10; 12:29). Олордо керектӱ алтамдар эдетен ӧй болгон бо? Болгон эмей! Нениҥ учун дезе Моисей Иегованыҥ онынчы кыйын-шыра эдерге турганын израильтяндарга капшай ла айдып береле, јууктарын аргадап аларга нени эдерин јартап берген (Чыг. 12:21—28). Оныҥ сӧзин кӧп улус уккан ба? Кезик јетирӱлерле болзо, ӱч миллион кижи Кудайдыҥ јаргызын ӧдӱп, Египеттеҥ чыккан. Израильтяндарла кожо «башка-башка албатылардыҥ кӧп улузы», ол тоодо Египеттиҥ де улузы, чыгып јӱрген (Чыг. 12:38).\nБу темдерди кӧрзӧ, Иегова улуска керектӱ алтамдар эдетен ӧйди јаантайын јеткилинче берип јат (Јаҥ. т. 32:4). Нениҥ учун? Элчи Петр мынайда јартаган: Иегова «кем де ӧлӱп калбазын, карын, ончо улус кинчегин алынып, Кудайга баштанзын деп кӱӱнзейт» (2 Петр 3:9). Айдарда, Иегова улусты сӱӱп јат. Кудай бойыныҥ јаргызын бӱдӱрип баштагалакта, улус кинчегин алынып, оныҥ сӧзин уксын деп кӱӱнзеген (Ис. 48:17, 18; Рим. 2:4).\nБӱгӱнги кӱнде улуска бастыра јердиҥ ӱстинде угулып турган јаан учурлу јарды база угар керек. Иисус бу телекейди улу тӱбектиҥ ӧйинде јоголып калар деп, озодоҥ айдып салган (Матф. 24:21). Темдектезе, ол ӱренчиктерине улу тӱбектиҥ алдында не болорын ла јаргыныҥ алдында олор кандый кӱчтерге табартарын чокумдап айдып берген. Эмди бис Иисустыҥ ончо судурларыныҥ бӱдӱп турганын бойыстыҥ кӧзисле кӧрӱп јадыс (Матф. 24:3—12; Лука 21:10—13).\nОныҥ учун Иегова кажы ла кижини ого багынарына кычырат. Ол сӧсуккур улусты бӱгӱнги де кӱнде, келер де ӧйдӧ, бойыныҥ чындык башкарузын тургускан ӧйдӧ, јакшы јӱрзин деп кӱӱнзейт (2 Петр 3:13). Иегова улусты бу сӧстӧргӧ бӱтсин деп, аргаданыш берип турган јар айдат. Бу «Каандык керегинде Сӱӱнчилӱ Јар», Иисустыҥ судурлаганыла, «ончо калыктарга кере болзын деп... јер-ӱстине јарлалар» (Матф. 24:14). Иегова бу јарды јетиретен ишти бойыныҥ ишчилерине берген. Анайып олор 240 кире ороондордо ло јерлерде јарлайт. Нениҥ учун дезе Иегова канча ла кире кӧп улус бу јарды угуп, јууктап келеткен «јотконноҥ» ол эмезе оныҥ чындык јаргызынаҥ, аргаданып алзын деп кӱӱнзеп јат (Соф. 1:14, 15; 2:2, 3).\nБу јӧрмӧлдӧ айдылганыла тӱӱкини кӧрзӧ, Иегова улуска керектӱ алтамдар эдетен ӧйди јаантайын јеткилинче берип јат. Оныҥ учун эмдиги ӧйдӧ јаан учурлу мындый сурак чыгат: улус керектӱ алтамдар эдерге берилген ӧйди тузаланар ба? Айдарда, бисти јарлазын деп Кудай кӧстӧгӧн болордо, бис унчукпай јӱрбезис. Карын канча ла кире кӧп улус бу телекейле кожо јоголтылып калбазын деп, бойыстыҥ јаныстаҥ бастыра ийде-кӱчисти саларыс


Что можно найти на сайте Свидетелей Иеговы?\nБӱгӱн Иегова Кудайдыҥ табын кемдер бӱдӱрет?\nКЫЧЫРАР абе австралий жестовый адангме адья азербайджан азербайджан (кириллица) аймара акха албан алтай алтыгынемец алур американ жестовый амхар английский ангол жестовый антанкарана араб араб (Марокко) аргентин жестовый армян армян (кӱнбадыш) ассам атье аукан африкаанс аханта бамана баск басса (Камерун) басса (Либерия) батак (даири) батак (каро) батак (сималунгун) батак (тоба) бауле башкир белиз креол бенгал бете биак бикол бислама болгар болгар жестовый боливий жестовый бразил жестовый британ жестовый булу ваиунаики вален валлий валлийский варай везу венгер венгер жестовый венда венесуэл жестовый вичи волоф вьетнам вьетнам жестовый га гаитян креол галисий ган ган жестовый гарифуна гваделупский креольский гватемал жестовый гвианский креольский гвинея-бисау креол гере гереро герзе гитонга гокана гомала гондурас жестовый грек грек жестовый гренланд грузин гуарани гуарани (Боливия) гуджарати дамара дат деху дигор дуала дусунский занде зимбабвий жестовый зулу ибан ибанаг ибинда иврит игбо икигусии илокан индий жестовый индонезий индонезий жестовый ирланд исланд исоко испан испан жестовый итавис итальян итальян жестовый ишан йемба йоруба йулу кабил кабре кабувердьяну казах казах (араб шрифт) кана каннада каонде карен (сго) кариб каталан качин квангали квебек жестовый кекчи кечуа (Анкаш) кечуа (Аякучо) кечуа (Боливия) кечуа (Имбабура) кечуа (Куско) кечуа (Пастаса) кечуа (Сантьяго-дель-Эстеро) кечуа (Тена) кечуа (Чимборасо) киконго киконго я лета кикуйю килари килуба кимбунду кинамванга кинанде киньяруанда кипенде кирибати кирунди киси кисонге китайский (кантонский, упрощенный) китуба киче колумбий жестовый комор (Нгазиджа) конго корей корей жестовый коса костарикан жестовый кпелле крио куаньяма кубин жестовый куна курд курманджи курд курманджи (Кавказ) кхаси кхмер кыдат (кантон) кыдат (јаҥжыккан) кыдат (јеҥилтилген) кыдат жестовый кыргыз кьянгонде ламбья лаос латгал латыш латыш жестовый лаху лендже лингала литва лози лоло ломби лувале луганда лугбара лунда луо маврикий креол майо майя македон макуа макуа-меетто малагаси малагаси жестовый малай малайзий жестовый малаялам мальта мам мамбуе-лунгу мангарева манинка (кӱнчыгыш) мано маньява мапуче маратхи марий маркиз (Нукухива) маркиз (Хива-Оа) маршалл масатек (Уаутла) масауа маши мбукушу мбунда мегрел медумба менде меру мизо мискито михе миштек (Герреро) миштек (Уахуапан) мозамбик жестовый монгол море моту мьянма мьянма жестовый навахо науатль (Веракрус) науатль (Герреро) науатль (Хуастека) науатль (тӧс) науатль (тӱндӱк Пуэбла) нгангуела нгаубере нгбанди (тӱндӱк ндау ндебеле ндебеле (Зимбабве) ндонга немец немец жестовый неосоломоник непал непал жестовый нжимбун нзема ниас нигерийский пиджин нидерланд нидерланд жестовый никарагуан жестовый никобар ниуэ норвег нсенга нсенга (Мозамбик) нуэр ньюнгве ньянджа ньянека окпе олуконзо ория оромо орус орус жестовый осетин отетела отоми (Мескиталь ӧзӧк) палау панам жестовый пангасинан панджаби панджаби (шахмукхи) папьяменто (Аруба) папьяменто (Кюрасао) парагвай жестовый паэс пенсильван немец перс перуан жестовый пиароа пиджин (Камерун) пилага поляк померан понапе португал португал (Португалия) пулар пхимби раротонга реюньон креол ронга руандийский жестовый язык румын румын жестовый руторо руунд сальвадор жестовый самоан санго сапотек (истмус) сапотек (лачигири) сарамакка сарнами свати себуан сейшел креол сена сентлюс креол сенуфо (сенари) сепеди серб серб (латиница) сесото (Лесото) сетсвана сидама сингал словак словак жестовый словен сомали сранан-тонго суахили суахили (Конго) сундан сусу табва тагал таджик таити тай тай (тӱндӱк-кӱнчыгыш) тай жестовый тайван жестовый тальян тамил тандруй тараскан тарахумара татар тви телугу тетум (Дили) тив тиграй тиревуху тлапанек тоабаита ток-писин токелау тонганский тотонак тохолабал трук тсонга тувалу тумбука турк туркмен туркмен (кириллица) тӱштӱк африкан жестовый тӱштӱк увеа удмурт узбек узбек (латиница) уичоль уйгур (кириллица) украин урду уругвай жестовый урхобо фанг (нтуму) фанти фарер фиджи филиппин жестовый фин фин жестовый фон француз француз жестовый фрафра хаву хауса хилигайнон хинди хири-моту хмонг (белые) хорват хорват жестовый хуаве хуастек (Сан-Луис-Потоси) хунсрюк цельталь цоциль цыган (Болгария) цыган (Македония) цыган (Македония) кириллица цыган (кӱнчыгыш Словакия) цыган (тӱндӱк Греция) цыган (тӱштӱк Греция) цыганский (Сербия) чабакано чангана (Зимбабве) чангана (Мозамбик) чех чех жестовый чибемба чили жестовый чин (тиддим) чин (хака) читонга читонга (Зимбабве) читонга (Малави) чичева чияо чокве чоль чопи чуабо чуваш шаванте швед швед жестовый шитсва шона шуар эве эдо эквадор жестовый эмбера (катио) эстон эфик яван якуба яп јаҥызеланд жестовый јопон јопон жестовый\nБистиҥ сайтта нени таап аларга јараар?\nИисус Бойыныҥ ӱренчиктерине: «Јаркыныгар улус алдында анайып јарып турзын, олор ак кылынып јӱргенигерди кӧрӱп, Теҥеридеги Адагарды алказын» — деп айткан (Матфей 5:16). Бӱгӱнги кӱнде чындыктыҥ јаркыны эмдиги ӧйдиҥ технологияларыла, интернеттиҥ де болужыла јаркындалат. Бистиҥ интернет-ресурс Иегованыҥ Керечилериниҥ ӱредӱлери ле олордыҥ ижи керегинде билип алатан окылу јери болот. Анда нени таап аларга јараар?\nЈаантайын берилип турган сурактардыҥ библиялык каруулары. Слер улуска токунал бербей турган учурлу сурактардыҥ карууларын таап алар аргалу. Темдектезе, «Кыйын-шыра јоголор бо?» ло «Божоп калган улус ойто јӱрер бе?» деп буклеттер анда 600-теҥ кӧп тилдерге бар. Бистиҥ интернет-ресурста 130-таҥ кӧп тилдерге «Јаҥы телекейдиҥ кӧчӱрмези» база бар, анайда ок Агару Бичикти ӱренерине белетелген бичиктер ле ай сайын чыгып турган брошюралар бар. Бу бичиктердиҥ кӧп сабазын онлайн кычырарга эмезе угарга јараар, анайда ок MP3, PDF эмезе EPUB форматтарга чыгарып аларга јараар. Керек дезе слер јилбиркеп турган кижиниҥ тилине кезик бӱктерди чаазынга чыгарып берер аргалу! Жестовый тилдердиҥ кӧп сабазында кӧрӱлме бичиктер бар. Анайда ок Агару Бичикти кееркедим кычырарын, библиялык тургузуларды ла амыраарына јараар јараш кӱӱни таап аларга јараар.\nИегованыҥ Керечилери керегинде чын јетирӱ. Интернет-ресурста калганчы солундар ла башка-башка ороондордо бистиҥ ижис керегинде кӧрӱлмелер бар, анайда ок ар-бӱткенниҥ тӱбеги тушта канайып болужып турганыс керегинде јетирӱлер бар. Керек дезе болотон курултайлар ла башка-башка ороондордо бистиҥ филиалдардыҥ сурулары керегинде јетирӱ таап аларга јараар.\nЭмдиги ӧйдиҥ технологияларыныҥ болужыла чындыктыҥ јаркыны кандый ла јерлерге једет. Кажы ла континенттиҥ улузына, ол тоодо Антарктидада, библиялык ӱредӱлерле таныжып алар арга ачылган. Бис Кудайды мактаарга, бастыра јердиҥ ӱстине «Кайраканныҥ сӧзи ылтам тарказын» деп, мӱргӱп јадыбыс (2 Фессалоникадагыларга 3:1).\nБистиҥ интернет-ресурста улуска библиялык чындыкты билип аларга канайып болужат?\nСлер бистиҥ интернет-ресурстаҥ нени билип аларга кӱӱнзейдер?\nКезик интернет-сайттар бистиҥ организация керегинде тӧгӱн јетирӱ таркадарга јана баскандарла эдилген. Олор улусты Иегова Кудайдаҥ туура апарарга амадайт. Андый сайттарга кирбегер (Сарын 1:1; 26:4; Римдегилерге 16:17).\nӰлежер Ӱлежер Бистиҥ сайтта нени таап аларга јараар?\nКудай нени кӱӱнзейт?\nИегованыҥ Керечилери — олор кемдер?\nБис нениҥ учун Иегованыҥ Керечилери деп аданып турганыс?\nАгару Бичиктеги чындык канайып јаҥыдаҥ ачылган?\nБис «Јаҥы телекейдиҥ кӧчӱрмезин» нениҥ учун чыгарганыс?\nСлер бистиҥ туштажулардаҥ кандый туза аларар?\nКудайга бӱдӱп тургандарысла куучындашканы кандый туза экелет?\nБистиҥ туштажулар канайып ӧдӧт?\nБис туштажуларыска нениҥ учун јараш кийинедис?\nЈуундарга канайып белетензе јакшы болор?\nБилелик бажырыш ол не?\nБис нениҥ учун курултайлар ӧткӱредис?\nБистиҥ јарлаар ижибис канайып башкарылат?\nПионерлер деп кемдерди адайдыбыс?\nПионерлерге кандый ӱредӱ белетелген?\nАксагалдар јуунда кандый иш эдип јат?\nБолушчы ишчилер кандый иш бӱдӱрип јат?\nАймак кӧрӧӧчилер биске канайып болужат?\nАр-бӱткенниҥ тӱбеги тушта ака-эјелериске канайып болужадыс?\n«Керсӱ ле бӱдӱмјилӱ кул» дегени кем?\nБӱгӱнги кӱнде Башкару јӧп кандый иш эдет?\nБет-Эл дегени ол не?\nБет-Элде кандый иш эдилип јат?\nБистиҥ бичиктер канайып бичилет ле кӧчӱрилет?\nБистиҥ бастыра телекейлик ижис канайып акчала јеткилделет?\nКаандыктыҥ Туралары неге керектӱ ле канайып тудулып јат?\nКаандыктыҥ Туразын канайып кичеейдис?\nКаандыктыҥ Туразына библиотека неге керектӱ?\nСлер Иегова Кудайдыҥ табын бӱдӱререр бе?\nТексти Публикацияларды электронный бӱдӱмдӱ эдип чыгаратан эп-аргалар Бӱгӱн Иегова Кудайдыҥ табын кемдер бӱдӱрет?\nӰлежер Ӱлежер Бӱгӱн Иегова Кудайдыҥ табын кемдер бӱдӱрет?


Су-кадыкты корыырында јаҥы эп-аргалар - altaicholmon\nБу туштажуда анайда ок Сбербанк ПАО-ныҥ 8558 таҥмалу Горно-Алтайский бӧлӱгиниҥ управляющийи Марина Мезенцева, тергеениҥ государственный јаҥыныҥ бӱдӱреечи органдарыныҥ чыгартулу улузы турушкан.\n«Сбербанк бийик ӧзӱмдӱ структуралу, аргачылыктыҥ субъекттериниҥ ле эл-јонныҥ тоозынаҥ клиенттериниҥ тоозы кӧп. Ол бистиҥ эҥ јаан инвесторлордыҥ бирӱзи болуп јат» — деп, Олег Хорохордин айткан. Ол былтыр бистиҥ тергеениҥ башкарузы ла Сбербанк ПАО ортодо цифровой технологиялар јанынаҥ ӧмӧ-јӧмӧ иштеериниҥ јӧптӧжӱзине кол салылганын эзеткен. Оныҥ шылтузында быјыл чаган айда Сбердиҥ экосистема аайынча сервистериниҥ таныштырузы ӧткӧн. Бу сервистер государствоныҥ экономика, акча-манат, транспорт, медицина ла ӧскӧ дӧ ууламјылар јанынаҥ башкартузыныҥ туза-чыҥдыйын бийиктедерине ууландырылган.\nАнтон Милютин јуунныҥ туружаачыларын компанияныҥ бир канча јаҥы сервистериле таныштырган, олордыҥ тоозында тергее-ге телемедициналык платформа — ол ӱч модульдаҥ туруп јат. Бу платформаныҥ учуры коронавирусла оору улусты айылдарында эмдеериле, хронический ооруларлу пациенттер јанынаҥ ыраагынаҥ ӧткӱрер мониторингле, профильный врачтарла ыраагынаҥ консультациялар ӧткӱрериле колбулу.\nАнайда ок јуунныҥ туружаачылары тергееде «Баштапкы электронный рецепт» деген сервисти иштедер аргаларды шӱӱшкен. Бу сервис эм-препараттардыҥ электрон документ бӱдӱмдӱ рецептерин бичиириле, олорды шиҥдеериле, чеберлеериле, берериле колбулу. Мындый эп-арга чаазын рецепттерди бичип берериниҥ ӧйин кыскартар, јетирӱ-кӧргӱзӱлердиҥ электрон базазын тӧзӧӧр, хронический ооруларлу улус рецепт аларга болуп, врачка келерин токтодор, јылыйтып койгон рецепттиҥ ордына јаҥызын бичидерге, такып рецепт бичидерге келерин јоголтор арга берер. Бу сервис анайда ок рецепттерди бичиир ле эп-препараттарды берер тушта медициналык ла аптечный учреждениелер ортодо јетирӱлик колбу болорын јеткилдеер.\nЈуунда айыл-јурттардыҥ сӱрее-чӧбин чыгара тартарын шиҥжӱде тудары јанынаҥ муниципалитеттердиҥ мониторингиниҥ сервис-јеткилдештери, школдордо биометрический технологиялар ла государственно-таҥынаҥ ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ эп-аргаларын ӱредӱлик учреждениелер тудар тушта тузаланары јанынаҥ сурактар база шӱӱжилип кӧрӱлген.


«Кандый да болзо, каткырып, јакшыга бӱдӱп јӱредим» - altaicholmon\nЭр улустыҥ јӱрӱми кату болор, олор јуу-чакта, согуш-тартыжуларда туружар, кату-кабыр иш бӱдӱрип јӱрер деп айдыжар. Олор кӱр-кӧкси бек, ийделӱ болот. Ӱй улус кылык-јаҥыла кӧп сабада јымжак, јалакай болор. Је кезик эпшилердиҥ јӱрген јӱрӱмин, ӧткӧн ченелтелерин, ийде-кӱчин кӧрзӧҥ, олор эр улустаҥ артпас, керек дезе оноҥ до турумкай, бек болгылайт.\nАндый эпшилердиҥ бирӱзиле меге бу јуукта таныжар арга болды. Айсылу Кыйынованы мен элдеҥ ле озо Кан-Оозы аймактыҥ «Эрјине» деген хореографиялык ансамблине кеп-кийимдер кӧктӧп турган ус кӧкчи деп уккам. Газедистиҥ кычыраачылары бу ус кӧкчи керегинде бир кезек бичимелдерди мынаҥ озо јылдарда чыккан номерлеристеҥ кӧрӧр аргалу болгон. Бу ӧктӧм келинниҥ текши јӱрӱми керегинде бӱткӱл роман да бичиирге јараар деп бодойдым. Оныҥ учун јилбилӱ куучынысты элбеде јарлайдым.\nКарган энези адаган\nТаныжып ийеле, байла, кӧп улус чылап ок, нениҥ учун оныҥ ады Айсулу эмес, Айсылу деп сурадым.\n— Мениҥ карган адам крым татар укту кижи болгон, оныҥ учун карган энем мундус сӧӧктӱ Шукаева Карамчы мени татарлап Айсылу деп адаган.\nКарган энемдер он карындаш болгон. Оныҥ ады керегинде айтса, озодо актар-кызылдар келип, улусты кырып турарда, бистиҥ јаандарыс тайга-ташка качып, јажынып јӱрген. Карган энем дезе чууда, ыйлап ийзе, истежӱ табып алар дейле, оныҥ энезине баланы барып агаш аразына артыргызып салзын деген. Эне кижи јаш балазын кайа-ташту јерге бийиктеде чебер салып койоло, јӱреги сыстап качкан. Тоолу кӱн ӧткӧн, истежӱ токтогон кийнинде, ол балазын артыргыскан јерге оны кӧрӧргӧ келген. Је кӧрӧр болзо, балазы тирӱ, канайтпаган да. Онойып, оны энези «карамдаган балам» деп, Карамчы деп адаган.\nКарган энемниҥ ада-энези кам улус болгон. Олор јаан ла кызын ээчидип алып, эки јара камдагылап јӱре беретен. Граждан јууныҥ ол ӧйлӧринде Алтайда улусты кӧп лӧ сабада «кызылдар» кырган дежер. Онойып, карган энем де сок јаҥыс сыйныла ӧскӱс артып калган. Ол оогош сыйнын ла сананып, оны азырап аларга, койчыларга јалчыланып, иштеп јӱрген. Базып ла турала, јыраалардаҥ сындырып, койдыҥ тӱгинеҥ јулуп, носокты тӱӱп, сыйнына апарып беретен. Сыйны дезе оҥор ӱредӱчиниҥ айылында јӱрген.\nЈиит тужында карган энем озочыл уй саачы болгон. Јууныҥ кийни — тороныҥ ӧйи. Бир катап карган энемге јакшы ижи учун колхозтоҥ бозу берген. Уй саачы келиндердиҥ кӧбизи јаш балдарлу. Олор јаба-јуба ол бозуны сойгон. Је этти ӱлежерге де јетпеген. Колхозтыҥ председатели Мармаков деген кижи јиит ӱч эпшини јабарлап, донос бичип, айдуга аткарып ийген. Онойып, карган энем Ӱстиги Магаданда агаш јыгып, ӱч јыл јурт-поселениеде јӱрген. Оныла кожо аткарылган эки келинниҥ бирӱзи алты јыл отурган, бирӱзи айдуда јирме јылдаҥ ажыра бололо келген.\nЈурт-поселениеде карган энем татар укту јиитле танышкан. Карган адамды ӧскӧ поселениедӧӧн командировакага аткарып ийген ӧйдӧ карган энемди чыгарып ийген. Ол капшай ла тӧрӧлине јана берген, энем дезе ичте болгон. Онойып, олор экӱниҥ јолы ыраашкан.\nАйдудаҥ јанып келеле, ол иштеп јӱрӱп, ортозынаҥ арга табып, јаан казанга толо кӧчӧнӧҥ јаантайын азып, јурттыҥ ончо балдарын јууп, азыраар болгонын Мӧндӱр-Сокконныҥ јаан улузы эмди де јылу эске алынат. Анна Чекчеевна Балина кӱч ӧйлӧрдӧ карган энем ого, ыраак Москвада ӱренип турган студент-балага деп, акту кӱӱниле јап-јаҥы алтай тӱлкӱ-бычкак бӧрӱк кӧктӧп сыйлаган деп быйанду айдат.\nМени ол карган энемге тӱҥей дежер. Чындап та, менде ол ийделӱ јаанымла колбу барын, бис экӱниҥ салымдарыс та тӱҥей келижип турганын сезип јӱредим. Кезикте ижимде ол меге болужып та турган деп билдирет…\nКарамчы Шукаевна сӱрекей ус кижи, ол бӧрӱктеҥ ала ӧдӱкке јетире бойы кӧктӧп, белетеп туратан. Энем, Валентина Михайловна, ол ошкош ус кӧкчи. Энем меге јаштаҥ ала койдыҥ, кураанныҥ терезинеҥ кулјаларлу эдип бӧрӱк-тонноҥ кӧктӧп кийдиретен. Адам Кыйынов Акча Кулеровичтиҥ энези тодош сӧӧктӱ Ерелина Тап-\nтырбас карган энем база кӧктӧнӧр ус болгон.\nАш кылгада, бала јашта. Ижи керегинде\nМен оогоштоҥ ло, бир 4-5 јаштаҥ ла ала, энемниҥ баш кайырчагынаҥ бӧстӧрдӧҥ бойым ла алып, керек дезе энемниҥ чамчазын јараду јогынаҥ кезип туруп, наадайларымга кийимди кӧктӧӧр болгом. Ада-энем меге ол ло тушта кӧктӧӧр кичинек машинка садып бергилеген. Ол меге ончо ойынчыктардаҥ артык, ого ло отурып, бойымныҥ алдыма кӧктӧнип отуратам. Бу ойыным келер ӧйдӧ иштеер ижим болор деп билбегем де.\nЈаан класстарда ОНСШ-та ӱренип турала, сурт ла этсе, бойыма јаҥы кийим эмезе болгонын ӧскӧртип кӧктӧп ийетем. Чачты ӧскӧ ӧҥгӧ будуп, «начёс» эдерин школдо база мен баштагам. Кыстар —кийнимнеҥ. Ӱредӱчилер баштаҥ тудунган, арбаныштар болгон (кӱлӱмзиренет). Эмди ӱредӱчилерим мени кӧрзӧ, «моданы башкараачы» деп каткырып эске аладылар.\nОогошто ончо балдар артисттер ле болорго амадайтан. Мен де олордоҥ аҥыланбагам ла школдыҥ кийнинде Абаканда кӱӱлик училищеге «Хореография» бӧлӱкке кирип ӱренгем. Алтайга келип, пединституттыҥ «Филология» факультединиҥ алтай бӧлӱгине киргем. Институтта кӧп ӱредӱчилерим мени «телеберилтеде ӧткӱреечи болуп иштеер» деп айдыжатан. 1991 јылда кожоҥчылардыҥ «Алтайдыҥ Чолмоны» газет башкарган «Кӱмӱш кайырчак» деген солун ӱлекеринде Арутай Адаровло кожо ӧткӱреечи болуп турушкан эдим. Ол салымымда јаркынду бӱк болуп артып калды. Је институтты јетире ӱренбей, кижиге барып, Экинурдӧӧн кӧчӧ бергем.\nОл сыраҥай ла кӱч 90 јылдар. Калажымды иштеп аларга мен кӧктӧӧр машинканы чыгарып ийеле, озо сувенирлер кӧктӧӧринеҥ, кийим-тудум чыныктаарынаҥ араайынаҥ баштагам. (Айсылу Акчабаевнаныҥ барган јуртында салымы келишпеген… Ол јаш балазыла кожо таҥынаҥ биле болуп јӱре берген — авт.).\n1993 јылда аҥылу ӱредӱ јок то болзо, «Солоҥы» журналда мультипликатор-јурукчы болуп иштеген ӧйлӧр болгон. 1994 јылдаҥ ала дезе кеп-кийимдер кӧктӧӧрин баштап, ол ишке текшилей кӧчӧ бергем. 1995 јылда оогош уулым чыккан. Декретте отурып турала, ӱлгӱлеечиниҥ бир айлык ӱредӱзин алып, артыктардыҥ тоозында божотком. 1996 јылдаҥ ала улустыҥ јакыганыла алтай кеп-кийимдерди (тойго, балдарга, ӱредӱчилерге, артисттерге) кӧктӧп, кӧндӱге бергем.\n2001 јылда мен ада-энем јаткан Сугаш јуртка кӧчкӧм. Оноҥ клиенттерим јаҥыс ла Кан-Оозы ла Кӧк-Суу эмес, туку Кош-Агаштаҥ, Оҥдойдоҥ, Улаганнаҥ Сугаштӧӧн келип, кийим јакыдар болгон. Јурттӧӧн бир јылга барган кижи тогус јыл канайып ӧткӧнин билбей де калгам. Энем ле уулдарым мал-ашты башкарган. Мен дезе ӱзӱк јоктоҥ, кезикте тӱнди, тӱшти де билбей, кӧктӧнгӧм.\nМен эдип јаткан керегимди сӱӱйдим, кажы ла кепке санаам, ийдем саладым. Кезик улустаҥ кеп-кийим кӧктӧгӧн учун керек дезе јалын да албай јадым. Кажы бир кижи кӧрӱ-маргаанга барып јатса, акчазы кызык деп билип, акту кӱӱнимнеҥ јеҥӱ кӱӱнзеп, сыйлап бередим. Ондый сый улуска база ийде, јакшы кӱӱн-санаа берет ле олор чын да јеҥӱлӱ јанат, быйанду сӧзин айдат. Ол меге недеҥ де баалу кайрал. Онойдо ок ижим мениҥ томым да деп айдар аргам бар. Ижимле калажымды да иштейдим, кӧксимде «ооруларымды» да јазадым.\nЈакыганы аайынча кӧктӧнип јадала, кижиниҥ кылыгын да билип аларга јараар. Јакшы ла эдилип бараткан иш, ээзиниҥ кылыгы кату болзо, торт ло тутакталып турар. Эмезе иш ӧйинде кӧктӧдип јаткан кижиниҥ јӱрӱминиҥ элестери де кӧрӱне берер. Андый учуралдар база болот. Оныҥ учун кӧклӧ кожо кижи улустыҥ кылык-јаҥын да јакшы аайлаштырып јӱрет.\nКеп-кийимдерле колбулу башка-башка конкурстарда туружып турала, 2004 јылда мен Кан-Оозыныҥ санаттар школыныҥ директоры, «Эрјине» ӧмӧликтиҥ художественный башкараачызы Анжелика Молчоевала танышкам ла оноҥ бери бис нӧкӧрлӧжип јӱредис. Јайаан јолым да бу јакшынак ансамбльла, Кан-Оозы аймакта балдардыҥ санат школыла бек колбуда барып јат. Бу ӧйгӧ кӧктӧп иштегеним кӧп лӧ сабада санат школдыҥ керексиништери аайынча: «Эрјинениҥ» бијечилерине, Эмиль ле Радмила Теркишевтердиҥ ансамблине. Ол ортодо текши республикадаҥ улустыҥ сурагы аайынча база кӧктӧйдим.\nКалада баштап тарый арендага кып алып, ол ательемде отургам. Је оныҥ јалы там ла бийиктеген учун, эмди айылымда иштенедим. Иштенерге меге тыш-туура табыштар бир де чаптык этпес керек, бойыма јараган классикалык кӱӱлер ойнодып аладым.\nСанат школдо кандый бир јаҥы номер тургузар керек болзо, ончо неме кӱӱдеҥ башталат. Эмиль Сергеевич оны бичип јат, Влад Санашев аранжировказын эдип јат, Анжелика Борисовна бијени тургузат ла оны меге кӧргӱзет-угузат. Оноҥ иш мениҥ санаамда ӧдӱп јат: кандый јуруктар кӧрӱнер, кеп-кийимдер кандый бӧстӧҥ, кандый ӧҥдӱ болоры ла оноҥ до ӧскӧзи. Хореографиялык ченемелдӱ болгоным бијечилерге кептер кӧктӧӧринде јаан јарамыкту болот. Нениҥ учун дезе бу тегин кийим эмес, ол јаҥыс ла јараш болор эмес, ол биједе бир де чаптык этпес, эптӱ болор учурлу.\nАлтай кеп-кийимниҥ ээжилерин, чӱм-јаҥын билерге, база ас эмес иш ӧткӱрип, јаан улусла, билимчилерле таныжып куучындажар керек. Бисте ончо не-неме, эдим учурлу ине. Је бијечи артисттердиҥ кеп-кийимин кӧктӧӧринде бис текши ээжилердеҥ туура сала бередис. Је онызын оҥдоорго јараар деп бодойдым.\nРеспубликада эл-јон ортодо анчада ла танылу «Јаш канаттар» деген бијени бистиҥ јайаандык ӧмӧлик сӱрекей узак сананып экчеген деп айдарга јараар. Анжелика Борисовна кушкаштардыҥ бијезин тургузарга турган, ого кеп-кийимдерди канайып этсе јакшы болор деп, улай ла айдып туратан. Ол бије керегинде куучын јылдарла улалган болгон. Оноҥ бир ле ӧйдӧ ончо неме эптӱ келижип, иш кайнай берген. Эмиль Сергеевич кӱӱзин чӱмдеп ийген, Анжелика Борисовна бијени тургузып ийген ле меге кандый кеп-кийим болотоны ол ло тарый кӧрӱне берген… Иштиҥ турултазында јаражай-кызычактарыс ол бијеле Горно-Алтайскта ӧткӧн кӧрӱ-маргаанныҥ гран-призин алган ла оноҥ до кӧп јаан кӧрӱ-маргаандарда једимдӱ турушкан.\n«Эрјине» ансамбльдыҥ јарлу ла эҥ артык деген бијелериниҥ тоозында «Јаш канаттардаҥ» башка «Кӧк бӧрӱниҥ ойыны», «Ай кеберлӱ баатырлар», «Солоҥы», «Талканду чай», «Комустыҥ бијези». Олор башка-башка кӧрӱ-маргаандарда јаантайын туружат. Кӧп учуралдарда мен ансамбльла кожо јоруктайдым, болужадым. Ӱзеери кӧрӱ-маргаандарда кеп-кийимдердиҥ дизайнерлерин база сурап некейдилер. Темдектезе, быјыл кандык айда «Эрјинеле» тӧс кала Москвада ӧткӧн хореографияныҥ албатылар ортодо DANCE CONTINENT деген кӧрӱ-маргаанында туруштыбыс. Ондо јаргычылардыҥ ортозында јарлу хореограф Софья Гайдукова болгон, ол бисти «Культура» каналда «Большие и маленькие» деген ӱлекерге кычырган. Онойып, јаан изӱ айда ол јарлу ӱлекерде туружып келдибис.\nКандый ла јаан кӧрӱ-маргаанныҥ кийнинде хореографтар ла јаргычылар јуулыжып, шӱӱжӱ-куучын ӧткӱрет. Олордыҥ кӧбизи дезе «Алтай Республиканыҥ кеп-кийими кайкадат…» деп сӧстӧрдӧҥ башталып турат. Чындап та, бистиҥ балдарыс та јаркынду, кийгени де ончозындыйынаҥ аҥылу ла јараш болот деп кемзинбей темдектейдис. Ижимди бийик баалаган јылу сӧстӧри, ансамбльдыҥ јеҥӱлери недеҥ де јакшы сый, ол кижиге оноҥ ары узанар, чӱмдеер ийде берет.\n2014 јылда бис «Эрјине» ансамбльла, Теркишевтердиҥ «Алтын-Куу» деген фольклорлык ансамблиле кожо Финляндия, Швеция ороондордо ӧткӧн албатылар ортодо кӧрӱ-маргаанга барып јӱрдис. Стокгольм, Хельсинки калаларла таныштыс, канча кат теплоходло јоруктадыс. Биске ол сӱрекей солун јорукташ болгон. Ондо анчада ла јаан јашту улусты кӧрӱп кайкадыс. Олор јаантайын ла јоруктап амырап туратан эмтир. Текши эл-јоны да, карганактары да ончозы эди-каны јуунак, арык, спортты сӱӱр улус эмтир. Кӧрӧр болзо, текши албаты-јон су-кадык јӱрӱм јӱрет, бош салынбай, эди-канын тазыктырат. Тӱндӱк базытты баштапкы катап оноҥ кӧргӧн эмей. Рюкзактар јӱктенген карганактар ары-бери эрчимдӱ базып туратан. Бистиҥ карганактардаҥ чек башка.\nБалдарымды мен јаҥыскан чыдаткам. Ада-энем болушкан. Олор мениҥ ижимди, оныҥ кемин оҥдоп, кезикте болужып та туратан. Кӧктӧнип баштазам, айылда улус, чаптык этпеске, чыгала јӱре берер болгон (каткырат).\nМен ончо кеп-кийимдерди јаҥыскан ла кӧктӧйдим. Санат школдыҥ јакылтазыла кезикте туку јирмеге јуук кийим кӧктӧӧр керек. Кезикте ӧй дӧ ас болот. Онойып, «Талканду чай» деген бијениҥ кеп-кийимдерин уулчактарым кӧктӧӧргӧ болушкан. Оогош уулым оверлокло иштенген, јаан уулым утюгла тӱзеткен. Уулдарыма нӧкӧр болорго кичеенгем, кажы ла сурагына ајару эдип, кожо јартажып, аайлаштырып. Эмди, балдарым јаанап каларда, олор ончо ишти эдип билер, энезин де, ончо јаан улусты да тооп јӱрер, сурактарын бойлоры аайлаштырып јадар, тура тудар чындык эрлер.\nОлор экӱлези јайаандыкка салымду, аҥылу кӧрӱмдӱ. Байла, адамды тӧзӧгӧн, сӱрекей јараш јураар, јарашты сезип турар. Сананзам, оогожы јолымла барган болзо, менеҥ артык дизайнер болор эди. Кӧп эдимдерим аайынча Саша бойыныҥ кӧрӱмиле јакшынак јӧп-сӱмелер айдып берген. Чындап, ол 2-чи класста болордо, мен ого база кӧктӧӧр машинка алып берген болгом.\nАдам, Акча Кыйынов, бастыра јӱрӱмине тискинчи болгон, башкараачыларды ончо Алтайла тарткан. Оноҥ ол «бу Алтайыстыҥ јаражын јураар керек» дейле, 40 јажынаҥ ажып, јуранып баштаган. База аҥылу ӱредӱ јок, ары јанынаҥ берилген јайалтазын бойы ла ачкан. Јуранарыла коштой ол ӱлгерлер, проза чӱмдеп бичийт, агаштаҥ кезип узанат. Ада-энемде бис ӱчӱ, сыйным ла карындажым бар.\nЭнем, Валентина Михайловна, база кӧктӧнӧр, бичинип ийер, кожоҥдоор јайалталу кижи. Јаан уулым Алексей база агаштаҥ кезерин јакшызынат. Је јаанап келеле, уулдарым «эр улустыҥ» дейтен профессияларын талдаган.\nЈаан уулым ла Надежда келдим меге эки барка сыйлап берген. Келдим база узанып, кӧктӧнип турат. Кӧрӱп турзам, баркаларымга да јайаандык јаандарынаҥ тӱшкен ошкош. Олор јуранар, бијелеер, јааны кайчыла кезип узанар, оогожы кожоҥдоорго сӱӱр.\nКоллегаларым ортодо меге анчада ла Аржана Кензинаныҥ эдимдери јарайт. Ол ижи аайынча бир канча бичик те чыгарып салды.\nСуркура Сандыкова кӧктӧгӧн кеп-кийимдер сӱрекей јараш. Анжела Боконокованыҥ узы јаан, эдимдери аҥылу. Кемине Сатунова стилизованный дейтен јакшынак кийимдер кӧктӧп турганын кӧрӧдим.\nМениҥ бойымда да алдында андый јаан амаду болгон — эмдиги ӧйдиҥ кажы ла кӱн кийетен алтай кеп-кийимдерин кӧктӧӧргӧ. Ол амадумга качан бирде келер ле болбойым.\nМен јорыктаарга коркышту сӱӱр кижи. Бош ӧй болзо ло, токтодынып болбой, рюкзак-палатканы јӱктенип, кырлардӧӧн, тайга-таштӧӧн чыга бередим. Кӧп сабада јаҥыскан. Јиит ле тужымнаҥ ала эки уулды јаҥыскан чыдадып, недеҥ де коркыбас болуп калган ошкожым. Кату-кабыр ишти бойым эдип ийерим, атаганымды да алып ийерим. Ар-бӱткенде јӱргеним — ол меге эҥ ле јакшы амыралта.\nОнойдо ок быјыл тӱндӱк базытчылардыҥ кыймыгузына кирип, олорло кожо база канча јолдор ӧттим ле келер де ӧйдӧ кӧп јаҥы јоруктарга белен.\nКуучындажып, нӧкӧрлӧжип јӱргендерим — ол школдо кожо ӱренген најыларым. Бис јаантайын колбуда, туштажып јӱредис.\nАйсылу Акчабаевна јӱрӱминиҥ тӧс ээжизи деп, ол кандый да болзо, ичкери јӱткиир, јакшыга бӱдер, бийик кӱӱн-санаалу, колды бош салбай, каткырып јӱрер керек деп айдат.\nАчык-јарык, керек дезе јарамыкту јӧптӧрлӱ куучын-эрмек учун Слерге быйан. Јолдорор ачык, ижигер јеҥил, эптӱ, айыл-јуртыгарда амыр-энчӱ ле ырыс болзын деп кӱӱнзейдим!


Тӧрӧлисти аргадаган јуучылдарысты эзедип… - altaicholmon\nТӧрӧлисти аргадаган јуучылдарысты эзедип…\nКӱӱк айдыҥ 9-чы кӱни, эртен тура сегис те саат јеткелек. Горно-Алтайскта 1931 таҥмалу автоколоннаныҥ јанында Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан јуук улузыныҥ фотојуруктарын таккан транспоранттар тудунган улус кӧптӧйт.\nӰргӱлјик полк базыдын бистиҥ калада 9.30 саатта баштаар болгон. Улус ачу таҥнаҥ ала белетенип, келип турганы, ондо турушкандардыҥ тоозы јылдыҥ ла кӧптӧп турганы бу акция кажы ла кижиге агару ла учурлу болгонын керелейт.\nСегис јыл кайра Томск калада тӧзӧлгӧн бу јакшынак акция эмди бастыра телекей ичиле таркаган. Ыраак ороондордо јадып турган јерлештеристиҥ јайым јӱрӱмин аргадаган јаандарыныҥ эземин агару кӱӱниле мынайып кӧдӱрип турганына башка да улус јӧмӧжип, бойыныҥ јуучылдарыныҥ јуруктарын полкло кожо апарат. Јууда турушкан ада-энелерине, карган адаларына, карган энелерине балдары, баркалары Улу Јеҥӱзи учун быйанду јӱргени, тооп, ундыбай, ӱйедеҥ ӱйеге эзедип јӱргени башка ороондорго кайкал, тем болот. Бӱгӱнги кӱнде тӱӱкини кезик јерлерде саҥ-тескерледип, тӧгӱндеп, солып та турган болзо, бу мӧҥкӱлик эземниҥ акциязын кӧрӱп, билбес улус чынды билип, сезип алар аргалу.\nЈаан калаларда Ӱргӱлјик полк оромдорло суу чылап, узун-узун чӧйилип барат. Кичинек калабыста ол автобустыҥ јӱк бир токтоду кире јолын ӧдӧт. Горно-Алтайсктагы бу полктыҥ быјылгы базыдында 5 муҥнаҥ ажыра улус турушты. Текши республика ичинде — 14 муҥ.\nКалада акцияда тергеениҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин база турушты. Оныҥ тудунган транспоранттарында эки карган адазы: Григорий Николаевич Хорохордин ле Алексей Михайлович Чучкаев. Барказыныҥ айтканыла, Григорий таадазы 1940 јылда черӱге атанган ла бастыра јууны ӧдӱп, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ II-чи степеньдӱ ордениле кайралдаткан. Айылына јуучыл 1946 јылда јанган. Алексей Михайловичке дезе јуулажарга узак келишпеген, ол беш катап шыркаладып, контузия алган. Кийнинде тылда ээлем башкарып иштеген. Олег Леонидович јаандарыныҥ јуруктарын тудунып, Барнаул, Москва ла эмди Горно-Алтайск калаларда баскан.\nАда-энези Касим Абдулкадирович ле Зуляйха Абдряшитовна Арслановтордыҥ фотојуруктарын ӱч кызы кӧдӱрип апарат. Олордыҥ адазы јууга Пензадаҥ атанган. Адучы Кызыл Мааны орденле, Суворовтыҥ ордениле кайралдаткан 244-чи Запорожский дивизияда јуучыл молјузын бӱдӱрген, Украинаны корулаарында турушкан. Бастыра јууны ӧдӱп келген. Эш-нӧкӧри тылда иштеген. Сегис бала азыраган герой-эне. Ол блокадага киргенин куучындаган эди. Ӧткӧн чактыҥ кӱйгектӱ 56-чы јылында Арслановтор балдарын азырап аларга, Алтайга кӧчӱп, мында ла јуртаган улус эмтир. Зуляйха ӧрӧкӧн канча јыл кайра бу ла кӱнде божогон. Оныҥ да учун Јеҥӱниҥ кӱни артып калган тӧрт кызына, олордыҥ бала-барказына анчада ла агару эземниҥ кӱни болот.\nСолоҥы Айашева кызычагыла кожо энезиниҥ карган адазы Бокчый Павлович Самановтыҥ фотојуругын тудунган. Бу кижи Оҥдой аймактыҥ Кайыҥчы јуртында чыккан, јууга оноҥ ло атанган. Лейтенант Федор (орус ады) Павлович экинчи Белорусский фронтто јуулашкан, взводтыҥ командири болгон. Польшада Черск калага једип, ӱчинчи катап шыркалатканынаҥ улам 1945 јылда јада калган. Эмди оныҥ барказыныҥ барказы карган адазы «За отвагу» медальла, Кызыл Чолмон орденле кайралдатканын билер.\nЧамал аймактыҥ Ӱстиги Онос јуртында чыккан-ӧскӧн Михаил Колчакович Такашевтиҥ фотојуругын барказы Марина Киндикова апарат. Михаил Колчакович — оныҥ энезиниҥ адазы. Ол 1916 јылда Јаан Чаргы јурттыҥ јанында Адырду деп јерде чыккан. Јууга ол кожо чыккан эки аказы Тюрун ла Байдула, Тюрунныҥ уулы Степанла кожо атанган. Михаил (Майкак) орус-јопон јууда база турушкан. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууны ӧдӱп келген. Ленинградты корулаганы учун медальла кайралдаткан. Јанып келеле, јууда алган шыркаларынаҥ улам эрте јада калган. Эзен арткан ӱч балазы ла баркалары оныҥ ат-нерезин ундыбай јӱрет.\nВасилий Данилович Ваулин бастыра јууны ӧдӱп келген. Олјого до кирген, Прага калага јеткен деп баркалары куучындады. Јанып келеле, биле тӧзӧп, 5 бала азыраган. Эмди ол керегинде баркалары балдарына куучындап јӱрет.\nАйана Борошева Ӱргӱлјик полкто бастыра билезиле турушкан. Оныҥ балдарыныҥ колында адазы ла энези јанынаҥ јууда турушкан јаандарыныҥ фотојуруктары. Роман Уланович Борошев 1927 јылда Шибее јуртта чыккан. 1944 јылда јууга атанып, экинчи Украинский, Забайкальский, Ыраак Кӱнчыгыштагы фронттордо адучылардыҥ полкында јуулашкан. Пулеметчик. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ II-чи степеньдӱ ордениле, «За победу над Германией» медальла кайралдаткан. Иштиҥ ветераны.\nЧыйык Майчиков — Айананыҥ карган адазыныҥ карындажы. 1910 јылда чыккан. Фронтко 1941 јылда атанган, замполит болгон. 1942 јылда јеҥ јастанып јыгылган. Мӧҥкӱзи Смоленский областьтагы Сининка јурттыҥ јанында кӧдӱрилген.\nВера Васильевна Кушкулина адазы Василий Куйкачинович Меркетовтыҥ фотојуругын тудунып, кажы ла јыл бу базытта турушканын айтты. Адазы јууга атанган кийнинде билези оноҥ бир ле самара алган. Ол 34 јаштуда јууныҥ баштапкы ла кӱндеринде јеҥ јастанып јада калган. Вера Васильевна ол тушта эки-ӱч ле јашту болгон. Ол адазыныҥ фотојуругын канча јылдарга экчеп, чеберлеп, эмди оны бийик кӧдӱрип, Ӱргӱлјик полкто туружар јакшынак арга барына сӱӱнип турат.\nЈаандарыныҥ јуучыл јолын кем де јакшы билер, кем де ас, кем де сурузын эмди де билбес, кем де эрчимдӱ бедиреп јат. Бӱгӱнги кӱнде бедиреништӱ иштерге анчада ла јакшы айалгалар тӧзӧлгӧн. Ӱргӱлјик полк — ол аҥылу, кӧгӱстеҥ келген агару кӱӱн, ол бистиҥ быйаныс, оморкодубыс, «качан да ундыбазыс, коручылдарыстыҥ бийик адына турарыс» деген чертис.\nЭзен арткан ветерандарга учурлалган кӧдӱриҥилӱ концерт ӧткӧн, уткуулду сӧстӧр айдылган кийнинде Јеҥӱниҥ Паркында «Полевой кухня» эжигин ачты. Мында улусты јаҥжыкканы аайынча солдаттыҥ кашазы, калаш, изӱ чай сакыды.\nОзо ло баштап јуулгандар экијандай туруп, изӱ колчабыжула ветерандарды уткыды. Кӧп тоолу кайралдар тагынган јуучылдардыҥ кемизи де колтыктаткан, кемизи де коляскада, кемизи де кӧстиҥ јажын тӧгӱп, араайдаҥ ӧтти. Олор јабынтыга кирип, каланыҥ јамылуларыла кожо чайлап, јуучыл нӧкӧрлӧрин эзедип, солдаттыҥ кашазынаҥ амзап отурды.\nКашаны «Школьник» ашкананыҥ казан азаачылары тӱнниҥ 3 саадынаҥ ала кайнаткан. Быјыл ол гречка ла тушенка-эттеҥ кайнадылган. Полевой кухняда онойдо ок Јеҥӱниҥ волонтерлоры, политехнический колледжтиҥ ӱренеечилери болушты.\n«Байрамга келгендердиҥ кӧби Ӱргӱлјик полк ӧткӧн лӧ кийнинде келип, каша сакып, узак турат» — деп, ашкананыҥ баш ишчизи Ирина Тюнина темдектейт. Улуска, балдарга ар-бӱткенде, паркта солдаттыҥ кашазын јиирге, байла, јарап, јилбилӱ болуп турганы учун, ол ӧткӧн јылдарда јетпей де калатан. Былтыр каланыҥ администрациязы 500 кижиге каша азарга акча чыгарган. Быјыл 800 порция изӱ курсак азылган, текши тооло бир муҥнаҥ ажыра кижи ажанып алар аргалу болды.\nБыјылгы солдаттыҥ кашазы анчада ла амтамду болгон болор, улус јык толо, бой-бойын сакып, энчикпей тургулады. Ветерандар олорды кӧрӱп, јууныҥ ӧйинде солдаттар котелокторын тудунган, ээчий-деечий туруп, бой-бойын сакып, кашазын алып турганын эске алынган болор…\nКажы ла јыл эзен-амыр арткан ветерандарыстыҥ тоозы там ла астайт. Бу байрамда турушкан, јӱрӱмди јаҥы ла баштап јаткан болчомдордыҥ санаазына ветерандар бойы кирбес те болзо, агару эземди олорго ада-энелери, ветерандардыҥ баркалары јетирип, куучындап јӱрер.


Jаргычыныҥ јаҥы ордынчызы - altaicholmon\nJаргычыныҥ јаҥы ордынчызы\nРоссия Федерацияныҥ Президенти В. Путин бу јуукта 329 номерлӱ Jарлыгына кол салды.\nОндо айдылганыла, Алтай Республиканыҥ ¯стиги јаргызыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ јамызына Алексей Кокорин јӧптӧлгӧн. Бу кижи 1973 јылда тулаан айда чыккан, 1998 јылда Барнаулдагы юридический институтты божоткон. Алтай крайдыҥ Чарыш районында милицияныҥ участковый инспекторы, уголовный бедирештиҥ инспекторы, шылучы болуп иштеген. 2006-2011 јылдарда Кош-Агаш аймактыҥ јаргычызы болгон.


Биске амыр-энчӱ сыйлаган геройлорго мак! - altaicholmon\nБиске амыр-энчӱ сыйлаган геройлорго мак!\nӦйдиҥ ӧдӱжи кайра јандырылбас — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јуулашкан ветерандарыстыҥ тоозы јылдыҥ ла астап јат.\nБыјылгы 9 Майдыҥ байрамына COVID-19-тыҥ эпидемиязы киришти, оныҥ учун байрам пландалганынаҥ чек башка ӧтти. Је андый да болзо, самоизоляцияныҥ ла кирелендириштердиҥ ӧйинде кажы ла кижи кандый бир эп-арганы тузаланып, Улу байрамысла колбулу акцияларда турушкан.\nКан-Оозы аймак ончо акцияларда («Јеҥӱниҥ кӧзнӧктӧри», «Эземниҥ сады», «Ӱргӱлјик полк-онлайн» ла о. ӧ.) эрчимдӱ туружып, бу кӱнди кӧдӱриҥилӱ ӧткӱрген. Ӱлгерлердиҥ аймактыҥ администрациязы тӧзӧгӧн «Бис ундыбаганыс, бис оморкойдыс!» деген акциязында јаанду-јаштулар эрчимдӱ турушкан. Олордыҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу керегинде кычырган ӱлгерлери јондык сетьтерде јарлалган.\nКан-Оозыныҥ культуразыныҥ ишчилери концерттӱ онлайн-программа белетеген. Кӱӱнзеген ончо јерлештер јуучыл кожоҥдорды онойдо ок ВКонтакте ле Инстаграм јондык сетьтерде кӧрӧр аргалу болгон.\nУлу Јеҥӱниҥ онлайн-байрамы «Јеҥӱниҥ фонариги» деген акцияла тӱгенди: ол аайынча улус 22 саатта светтерди ӧчӱрип, айылдарыныҥ кӧзнӧгине фонарик, ӱспекчи эмезе телефонын кӱйдӱрип салган.\nКан-Оозында Улу Јеҥӱниҥ байрамы Јеҥӱниҥ паркында јууда јеҥ јастанган јуучылдардыҥ кереезине чечектер салганынаҥ башталды. Ондо аймактыҥ јааны Э. Ялбаков, депутаттардыҥ Совединиҥ председатели Э. Мекечинов, АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ депутаттары Г. Пильтин ле А. Ябыева, ӧскӧ дӧ улус турушкан. Оноҥ арыгы кӧдӱриҥи Моты-Бажында јууныҥ ветераны Семен Павлович Матинниҥ ле Кӧмӱр-Оозында Иван Сафронович Шмаковтыҥ айылдарыныҥ јанында ӧтти.\nРоссияныҥ ФСБ-зыныҥ Кӧксуу-Оозындагы пограничный башкартузыныҥ ишчилери ветерандарды тоогонын керелеп, Јеҥӱниҥ маанызын тудунып, олор јаткан оромдорды кечире кӧдӱриҥилӱ маршла ӧткӧн.\nАймактыҥ јааны Эжер Ялбаков ветерандарды уткуп, олорго Јеҥӱ учун јаан быйанын айдып, су-кадык јӱрзин, кӧп-кӧп јаш јажазын, олордыҥ билелерине амыр-энчӱ ле ырыс-кежик кӱӱнзеди. Оны ончо јуулгандар јӧмӧшти, ветерандарга сыйлар, чечектер табыштырылды. Уткуулду куучындарда Туулу Алтайдыҥ 26 геройы ортодо бежӱзи Кан-Оозы аймактаҥ болгоныла јерлештер оморкоп турганы кӧп катап айдылды.\nАймактыҥ јурттарында јуучыл кереестерге база чечектер салылды.\nБиске амыр-энчӱ јӱрӱм, айас теҥери сыйлаган ветерандарысты эмдиги ӱйе јаҥыс ла байрамдык кӱнде эмес, јаантайын эзедип, тооп јӱрер учурлу. Бистиҥ албаты фашизмди јеҥгени бӱдӱн телекейге јаан учурлу.\nЈеҥӱниҥ 75 јылдыгыныҥ кӱни санаабыста јаантайынга артып калар. Быјылгы байрам башка аайыла, ондо јаҥжыккан Ӱргӱлјик полк, кӧдӱриҥилӱ парад, А. Калкинниҥ адыла адалган библиотеканыҥ ишчилери белетеп турган јалаҥдагы кухня јок болгон. Аймактыҥ эл-јоны айылдарында артсын деген некелтени бӱдӱрип, Јеҥӱниҥ парктарында јуулбаган. Је андый да болзо, албаты онлайн режим аайыла биригип, эп-аргалар табып, бу Улу байрамды тӱҥей ле бийик кеминде ӧткӱрген! Јуу ӧйлӧриниҥ јӱрекке томулар ӱлгерлери, кожоҥдоры, јуучылдарыстыҥ салымы керегинде кӧп-кӧп куучындар, кӧзнӧктӧристе турналар, кӱӱлелер, ветерандарыстыҥ фотојуруктары Јеҥӱниҥ кӱнин јарандырды. Јерлештеристиҥ нерези качан да ундылбас, олордыҥ магы качан да ӧчпӧс!


Ачык айдыныш - altaicholmon\n«Jӱрегимди кискелер тырмайт…»\nМен 43 јашка једип калгам. Бӱгӱнги кӱнде мен акча иштеп аларга, Алтайымнаҥ, кару уулдарымнаҥ ыраак-ыраак талада иштеп турум. Олорго кунукканым јӱрегимди торт ло кискелер тырмап тургандый. Орооныстыҥ тӧс калазында бийик ӱредӱ алгам. Jӱрӱмдик јолым јилбилӱ, једимдерлӱ ле элбек болор, ижим албатымга тузалу, тӧрӧл республикамга керектӱ болор деп бодогом.\nКанча јылдарга ӱренип турала, јанарын ла сакып, энчикпейтем. Jанып келеле, ӱредӱм аайынча ишке киргем. Билебиске келиштире јадатан јер бедиреп, јараган квартира табыларда, кредит алып, оны садып алдыбыс. Онызы ла јастыра болгон деп айтсам, тӧгӱн болор болбой. Кредит албаза, база канай кижи кыска ӧйгӧ таҥынаҥ туралу боло берер? Тӱргендеген болорым ба? Jок. Ол ӱзе ле ӧйинде болгон, керектӱ болгон. Бир эмеш чыдажып, оогош турадаҥ баштаар керек болгон… Эш-нӧкӧриме иштӱ јерде артып калар керек болгон… Бис экӱ тӧрӧл јерис ле деп јӱткийле, кӧп сананбай, јанып келеле, мында эмеш кереги јок болуп калганыстый па, айса кандый …\nИжимде нениҥ де учун јаантайын штрафтар салар болгон. Бир де эмеш бош салынарга јарабас. Jаҥы ла јӱрӱмин келиштирте ууламјылап, айылын јазап, балдарын ары-бери тартып јаткан улуска, мен сананзам, бир эмеш јайым берип, јӧмӧжип турар керек. Эш-нӧкӧримге керектӱ иш келишпес болгон, сакызын ла дежер болды. Тӧлӱлер бир тамчынаҥ кӧптӧп, айылда аайлашпастар, ачыныштар башталган эмей. Тура садылган… Теҥери торт ло јаантайын караҥуй деп билдиретен. Улустаҥ да тууралаш кӧптӧгӧн. Кемди бурулаар? Кемди де эмес. Та нениҥ де учун меге јеҥил јол келишпеген.\nЭмди сананзам, ӱредӱни божоткон кийнинеҥ бистиҥ республикадӧӧн јанбай, Москвада ла иштеп, артып калар керек болгон. Ондо иштиҥ јалы да бийик, јиит специалисттерге јадар јер де јанынаҥ јӧмӧлтӧ эдилип туратан, эжимде де иш болгон… Ондо бис јакшы јатканыс.\nОнойдо келижип каларда, эмди канайдар? Бойымды токынадып, јакшы сананарга албаданадым. Балдарымныҥ јӱрӱми, школы Алтайыста, карган эјем ондо — база ла јанарым. Кандый да болзо, јакшыга иженедим. Айалга кубулган болор бо?.. Мениҥ санаам да эмди башка. Тӧрӧлимде јӱрӱмимди база катап баштаар керек. Эш-нӧкӧримле, кандый да болзо, бис кожо, балдарыс чыдап калган, олорго болуп чырмайарыс, ончо кӱчтерди ӧдӧрис.\nКандый да болзо, јакшыга бӱдер керек.\n«Ол кӱн мен эҥирде јангам. Ӱйим курсак белетеп, иштенип турды. Jеҥил эмес куучынымды баштаарга, «менде сеге айдар сӧзим бар» дедим. Ол нени де айтпай, оноҥ ло ары шакпырап турды. Кӧстӧрине база ла катап кунукчыл тӱже бергенин кӧрӱп ийдим. «Бис экӱге айрылар керек» — деп, јап ла салдым. Ол јӱк ле «нениҥ учун?» деп сурады. Каруузын јандырып болбой, шык ла отура береримде, ӱйим ачынып, колына кирген ле немеле мени шыбалап баштады. «Сен эр кижи эмезиҥ!» — деп, ол кыйгырды. База айдар неме јок болгон.\nУйуктап болбой, узак јаттым. Ӱйимниҥ ыйлаганы угулып турды. Бис экӱниҥ јадынысла не боло бергенин јартаарга кӱч. Ого нени айдарын таппадым. Мен оны туку ла качан сӱӱбей барганымды, оны јӱк килеп турганымды, јӱрегимле, санааларымла ӧскӧзиле болгонымды канайда айдар?\nЭртенгизинде мен бис айрыларына керектӱ ончо чаазындарды јууп, јазап салдым. Jӧптӧжӱ чаазын аайынча турабыс, кӧлӱгис, иштеп алган акча-манадыстыҥ кӧп сабазы ӱйимде артар болгон. Jе ол ачу каткырынып, чаазындарды јыртып, менеҥ ого не де керек јок деп айтты. Он јыл јатканыс карам да болгон болзо, оныҥ бу кылыгы мениҥ сананып алганымды там тыҥыдып ийди. База ла кӧстиҥ јажы…\nОл кӱн мен орой јангам, ажанбай ла уйуктаарга јада бердим. Ӱйим отурып, столдо та нени де бичип турды. Нени — меге керек те јок, бис экӱ эмди башка улус.\nЭртен тура ол меге бис айрылары јанынаҥ бойыныҥ некелтелерин угусты. Бир айдаҥ балабыста школдо ченелте-экзамендер болор керек болгон. Оныҥ учун кӱчис јеткенче, јакшы куучындажып јӱрек деди. Баланыҥ кӱӱн-санаазын ӱребеске, мен јӧпсиндим. Оныҥ экинчи некелтези мени кайкатты. Бу некелтеле болзо, мен бир айдыҥ туркунына оны уйуктаар кыптаҥ ала сенектиҥ бозогозына јетире кӧдӱрип апарар болгом. Тойыстыҥ кийнинде мен оны мынайда айылга киргенимди эзедерге турган чылап. Jе мен мойнободым.\nИште мен ӱйимниҥ бу сурагы керегинде Д.-га (јаҥы сӱӱгениме) куучындадым. Ол ӱйим мынайда сӱмеленип, мени арттыргызып аларга турган деп, кыјыраҥтып шӱӱди.\nБаштапкы кӱн ӱйимди кучактанып, эби јок болгонын сестим. Бис экӱ ыраажып, башка улус болуп калганыс. Уулыс керектиҥ аайын сеспей, сӱӱнип, секирип турды. «Ого нени де айтпа» — деп, ӱйим шымыранды. Эжиктиҥ јанына оны тӱжӱрип саларымда, ол автобуска оноҥ ары бойы јӱре берди.\nЭкинчи кӱнде ончозы ла бойыныҥ кеминде деп билдирди. Эжимниҥ кӧзиниҥ алдында чырыштар болуп калган эмтир. Эки-ӱч ак кыл. Канай мен кӧрбӧдим эмеш… Кӧӧркий билебисте јылу, айылыбыста ару болзын деп, албаданып ла јӱретен.\nОныҥ тургускан бу ээжи-некелтени кӱнӱҥ ле бӱдӱрген сайын бистиҥ ортобыста болгон јылу араайдаҥ ойгонып тургандый болды. Ого ӱзеери ӱйимди кӧдӱрерге, там ла јеҥил болуп бараатты. Айылдагы бу айалганы Д.-га куучындабадым.\nКалганчы катап эжимди кӧдӱрерге келзем, ол кӱскӱниҥ јанында турды. Арыктап калган. Санааркажы мындый тыҥ болор бо? Ол нени де билдиртпейт. Уулыс бу јаҥжыгуга ӱренип калган, сӱӱнчилӱ сакып отурды. Ол кӱн бойымды чек ле тойыс тужында чылап сезиндим. Кару эжим мени мойнымнаҥ араайынаҥ кучактап алган, чырайы токыналу…\nИжиме једеле, Д.-га чынын айттым. Эш-нӧкӧримле бой-бойыска јӱк ајарып, килеп јӱрерин ундып салала, ыраашканыс. Айрылар санаа јоголгон. Д. јаагыма тажыйла, ыйлап туруп јӱгӱре берди. Айлыма бурыларга меҥдеп, јолой чечектер садып алала, учтым. Санааларым јеҥил, јӱрегим сӱӱнчилӱ тӱрген-тӱрген согулып турды. Jе эжим мени сакып албаган: ол бистиҥ орында јажын-чакка уйуктап калган јатты…\nКийнинде угар болзо, ол кемге де айтпай, калганчы айларда кату оорула јаҥыскан турумкай удурлашкан. Мен јӱк бойымды сананып, Д.-ла кожо јӱгӱрип, нени де сеспей калдым. Балазыныҥ кӧзинде адазы ак-чек ле болзын деп, ол меге кайкамчылу бу некелтени сананып тапкан эмтир…\n«Сен кандый ойгор санаалу, чыдамкай болгоҥ, кару эжим…».