Алтай албатыныҥ тоозы керегинде… - altaicholmon\nАлтай албатыныҥ тоозы керегинде…\n2020 јылда Россия ичинде эл-јонныҥ текши тооалыжы ӧдӧр. Келип јаткан тооалыш алтайлардыҥ эҥ ӧҥзӱре деген сурагын кӧдӱрип јат: калыктыҥ тоозы. Алтай калык байлык тӱӱкилӱ, чӱм-јаҥду да болзо, је тоозы ас болгоны калыктыҥ аргаларын чек тӧмӧн тӱжӱрип јат. Ас тоолу албатыда ийде-кӱчи де ас, ороон ичинде учуры да јабыс. Оныҥ учун кезик улустыҥ санааркажы јарт: «Алтайларда келер ӧйи бар ба?», «Алтайлар качан јӱс муҥга јеткей не?» — деген сурактар угулып ла туру. Ӧткӧн ӱч чактыҥ тооалыштарына ла тӱӱкилик јетирӱлерге тайанып, бу сурактарга каруулар берип кӧрӧли.\nАрасейге кирген ӧй\n(1756-1763 јј. јетирӱлери)\nОйрот каандык јоголып каларда, кечеги ойрот јайзаҥдар улузыла кожо јӱрӱмин, ар-јӧжӧзин аргадап, Арасейдиҥ гран-кыйузына јууктап, суранып, Ак-каанныҥ ороонына кожулып баштадылар. Ол ӧйдӧ Колываньнаҥ ала Кузнецскийге јетире турган орус шибеелердиҥ јанында 13 муҥ кире ойрот билелер (кибиткалар) аргаданып токтогон. Бодоштыра алза, ол 40 муҥ кире кижи болор. Је бу ончо улусты алтайлар деп адаарга эрте, нениҥ учун дезе ол ӧйлӧрдӧ «алтай калык» деп оҥдомол болбогон. Тӱӱкилик јетирӱлерде ол тужындагы алтайларыҥ ада-ӧбӧкӧлӧрин орооны аайынча зенгорлор (джунгарлар), калмыктар, ойроттор деп, эмезе угын керелеп урянхай, телеут (телеҥит), тӧӧлӧс лӧ оноҥ до ӧскӧ аттарла адагылайт.\nОл 40 муҥ кижинеҥ кӧбизи кыдат-манјыларга кырдырган, Эдил сууга, калмыктарга кӧчӱрилген, хакастарга кожулган, крестке тӱжӱп кайлыкталган, казахтарга олјолоткон, кӧп улус оору-јоболдоҥ, тороноҥ божогон. 1763 јылдагы тооалышла Туулу Алтайда 2700 кижи артып калган деп јетирӱ бар. Је бу тоо, байла, јастыра: јуу-чактаҥ кобы-јиктерге јажынган кӧп улус ол тооалышка кирбеген. Чын тоозы 5-8 муҥ кижи – олор алтай калыкты тӧзӧгӧн ада-ӧбӧкӧлӧрис.\nКаан тужындагы ӧй\n(1792-1912 јј. јетирӱлери)\nКаан јаҥ ӧйи алтайлардыҥ тоозына јарамыкту ӧй болгонын темдектеер керек. 1792 јылдыҥ тооалыжыла Алтайдыҥ ӧс калыгыныҥ тоозы: 4 500 кижи (чынга јуук тоо). Ол ӧйдӧҥ бери алтайлардыҥ тоозы эрчимдӱ ӧзӱп баштаган. Бир чак бажынаҥ, 1912 јылдыҥ тооалыжыла болзо, алтайлардыҥ тоозы 43 800 кижи боло берген. Айдарда, 1792-1912 јылдарда алтай улустыҥ тоозы 9-10 катапка ӧскӧн.\nОрус калыкты алзабыс, олор Туулу Алтайда 1816 јылда јӱк 600 кижи болгон (кӧп сабазы јаржактар), 1832 јылда – 1100, 1859 јылда – 1800 кижи. Крепостной правоны Россияда јоголткон кийнинеҥ Туулу Алтайда орустардыҥ тоозы билдирлӱ кӧптӧп јат. 1897 јылдыҥ тооалыжыла 9500 кижи; 1912 јылда – 28 900. Камык улус кӧчӱп келип, алтайларды мал-ажын кабыратан јерлеринеҥ кыйыктап баштаганынаҥ улам, јердиҥ сурагы сӱрекей кызалаҥ боло берген ӧй. Ол ло јердиҥ сурагы, алтай ла орус калыктар ортодо ӧӧн-бӧкӧн кӱйдӱрип, Алтайда Граждан јууныҥ тӧс шылтагы болуп калар.\n(1917-1921 јј. јетирӱлери)\nГраждан јуу башталгалак, 1917 јылда Туулу Алтайда 80 муҥ кире кижи јуртаган. Олордыҥ 50 муҥы – алтайлар, 30 муҥы – орустар, ӧскӧ уктулары — 2 муҥ кире. Граждан јуу тӱгене берерде, Горно-Алтайский ревкомныҥ јер аайынча бӧлӱгиниҥ 1921 јылда докладында алтайлар јӱк 30 муҥ артып калган деп айдылат («јарандырып» салган тоо до болордоҥ айабас). Айдарда, алтай улустыҥ тоозы 1917-1921 јылдарда ас ла салза, 20 муҥ кижиге (40 %-ке) астаган.\nАлтайда Граждан јуу башталып турарда «актар-кызылдар» деп бӧлӱнип јуулашканы – ол, чынынча айтса, тургун ла кӧчӱп келген албатылардыҥ тартыжузы болгон. Кӧп саба алтайлар ла јаржактар «Кара-Корумды» тӧзӧп, «актар» боло берерде, олорго удурлашкан јаҥы кӧчӱп келген орус крестьяндар «кызыл партизандар» деп адангылаган. Россияда «ак кыймыгу» јеҥдиртип аларда, бистиҥ «актар» (алтайлар) база јеҥдиртип ийген. Граждан јууда «актар»-«кызылдар», «бандиттер»-«кызылдар» деп јуулажып, јеҥ јастангандары, тонодып-сӱрдирип, оору-јоболдоҥ, тороноҥ божогондоры, Моҥол-Тыва јерине кайра јанбай качкандары – бу ончозы 20 муҥ јылыйып калган алтай улус. Бу ончо керектер Л. П. Маметтиҥ «Ойротия» деп бичигенде јазаптыра бичилип салган. (Ол 1917 јылдыҥ 50 муҥ деп тоозына алтайлар јӱк алтан јыл бажынаҥ, 1979 јылда, јеткен).\nАйдарда, Россияга киргенинеҥ ала алтайларга эҥ коромјылу-карыкчалду ӧй – ол Граждан јуу. Оныҥ кийниндеги репрессиялар, Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу база јаан каршузын јетирген де болзо, је Граждан јуу алтайлардыҥ тоозына эҥ јаан согулта болгон деп айдар керек.\nГраждан јууда «актар» јеҥдирткениле колбой, Алтайда орус улус алтайларды тоозыла акалай берди: 1912 јылда алтайлар – 43,8 муҥ, орустар – 28,9 муҥ; 1926 јылда алтайлар – 36 муҥ, орустар – 52 муҥ. Совет јаҥ ӧйдӧ политикалык айалгалардаҥ улам Алтайда Граждан јууныҥ чын тӱӱкизи јажытту болуп арткан.\nСовет јаҥ тӧзӧлгӧни\n(1926-1939 јј. јетирӱлери)\nГраждан јууныҥ кийни, Совет јаҥ тургузылган ӧй алтайларга база јеҥил эмес болгонын темдектеер керек. 1926-1939 јылдарга алтайлардыҥ тоозы јӱк 3 муҥ кижиге кӧптӧгӧн: 36 муҥнаҥ ала 39 муҥга јетире. Оныҥ шылтактары мындый: Граждан јууныҥ кийиндеги тӱреҥи, јоксыраш-торо ӧй; кӧчкӱн албатыны деремнелерге јууп, колхозтор тӧзӧп, ӧскӧ јӱрӱмге темиктиргени; аргалу-чакту улусты («кулактарды») ла национальный интеллигенцияны айдуга апарганы.\nОныла коштой ол ло 20-30 јылдарда Алтайда орус калыктыҥ тоозы сӱрекей кӧптӧп јат. 1917 јылда – 30 муҥ болгон болзо, 1939 јылда – 114 муҥ. Арай ла тӧрт (!) катапка эмес. Мыныҥ шылтагы: колхоз-совхозтор, артельдер, промышленный объекттер тӧзӧлип турган ӧйдӧ камык ишчилер, специалисттер Туулу Алтайга токтоду јогынаҥ кӧчӱп келгени.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јуунаҥ ала эмдиги ӧйгӧ јетире\n(1941-2010 јј. јетирӱлери)\nУлу јууныҥ 1941-1945 јылдарында Туулу Алтайдаҥ 42 268 кижи јууга атанган. Олордыҥ јарымызы, 21 299 кижи јууда божогон. Бу улустаҥ канчазы орус, канчазы алтай болгонын керелеер окылу јетирӱ јок. Је ол тужындагы эл-јонныҥ тоозын алып, орус ла алтай улустыҥ пропорциязын алза, 5-7 муҥ алтай ла 14-16 муҥ орус јуучылдар јууда божогон деп тоо чыгат. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу Алтайда јаткан орус та, алтай да калыктарга јаан јылыйтулар экелгени элбеде јарлу.\nБу јууныҥ кийнинеҥ бистиҥ оогош тергееде демографиялык айалга билдирлӱ солынып баштады. Туулу Алтайда јаткан орус калыктыҥ тоозы јуунаҥ озо јылдардыҥ кирезине ойто једип, ӧзӱмин токтодып салган. Темдектезе, 1939 јылдыҥ тооалыжыла болзо, Алтайда 114 муҥ орус укту улус јуртап јат, 1959 ј.– 110 муҥ, 1979 ј.– 109 муҥ, 1989 ј.– 115, 2002 ј.– 117, 2010 ј.– 115 (1939 јылдыҥ ла кеми). Бу айалганыҥ шылтагы, байла, орус улус деремнелердеҥ городторго кӧчкӧниле колбой, азырап-чыдаткан балдарыныҥ тоозы астаганы. Тургуза ӧйдӧ Россия тергеезинде орус калыктыҥ тоозы ӧспӧй, чала астап турган деп, окылу јетирӱлер кӧргӱзет.\nОлорго кӧрӧ, Улу јууныҥ кийнинеҥ алтай калыктыҥ тоозы токтобой, орто кеминде ӧзӱп баштаганын темдектеер керек. Баштапкы јылдарда араайынаҥ, кийниндеги јылдарда там ла там билдирлӱ. 1959 јылда алтайлар 38 019 кижи болуп калды. 1979 јылда (1917 јылдыҥ кемине једе берген) – 50 203 кижи. База он јылдаҥ (1989) арай ла болзо он муҥга кӧптӧбӧди – 59 130 кижи. Экономика јанынаҥ кату 90-чы јылдарда да алтайлардыҥ тоозыныҥ ӧзӱми токтобогон: 2002 јылда – 66 923 кижи (1989 јылга кӧрӧ, 7793 кижиге кӧп). 2010 јылда јеткен тообыс: Туулу Алтайда – 72 841 алтай кижи; бастыра јер-телекейде 74 459 алтай кижи јурттап јат!\n2010 јылдыҥ тооалыжында башка чоттологон кумандыларды ла байаттарды кошсо, тоо 80 800(!) кижи боло берет.\nБу ончо јетирӱлерди алып, статистикала колбозо, келер ӧй алтай калыкка јарамыкту ла болор. «Коэффициент естественного прироста» деген кӧргӱзӱле (туулгандардыҥ тоозынаҥ божогондорды айрыганы) Алтай Республика Россия ичинде 5-чи јерде. Ӧрӧ ӧзӱмиле бистеҥ озо јӱк Чечня, Ингушетия, Тыва ла Дагестан.\nБаза бир кӧргӱзӱле бис база јармыкту айалгада – ол бир ӱй кижиге канча туулган бала келижип турганы (2010 јылдыҥ тооалыжы аайынча):\n— Ингуш келиндер – 3,6 бала;\n— Цыган келиндер – 3,5 бала;\n— Чечен келиндер – 3,1 бала;\n— Тува келиндер – 3,0 бала;\n— Авар келиндер – 2,9 бала;\n— Алтай келиндер – 2,7 бала;\n— Бурят келиндер – 2,5 бала;\n— Хакас келиндер – 2,4 бала;\n— Казах келиндер – 2,4 бала;\n— Башкир келиндер – 2,2 бала;\n— Калмык келиндер – 2,2 бала;\n— Армян келиндер – 2,1 бала;\n— Татар келиндер – 1,9 бала;\n— Орус келиндер –1,8 бала;\n— Еврей келиндер – 1,5 бала.\nДемография билим аайынча, албатыда бу кӧргӱзӱ 2,2 баладаҥ ас болзо, албаты ӧспӧй, астап јат. Айдарда, бу јанынаҥ алтайлардыҥ айалгазы база кем јок.\nАлтайкрайстаттыҥ јетиргениле, 2018 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнине Алтай Республиканыҥ эл-јоныныҥ тоозы 218 063 кижи деп темдектелген. Тооалыш аайынча, 2010 јылда улустыҥ тоозы 206 168 кижи болгон. Ӧткӧн 8 јылга Туулу Алтайда улустыҥ тоозы 11 895 кижиге кӧптӧгӧн. Ӧрӧги айдылган айалгалардаҥ улам, бу 12 муҥ кижиниҥ кӧп сабазы, 8-9 муҥ кирези – алтайлар. Айдарда, тургуза ӧйдӧ алтай калыктыҥ тоозы Алтай Республикада 81 муҥ кижи болор керек, јер-телекейде 83 муҥ, (кумандыларла, байаттарла кожо – 89 муҥ кижи!). Оныҥ учун «Алтай калыкта келер ӧйи бар ба?» деп суракка алаҥзу јокко «бар!» деп каруу келижет.\nЭкинчизи, «Алтайлар качан јӱс муҥга јеткей не?», деген сурактыҥ каруузы мындый. Јуу-чак болбозо, экономикалык јаан јеткерлер табарбаза, алтай калык бӱгӱнги ле кӱнниҥ экпиниле ӧрӧ ӧссӧ, 15-25 јылдаҥ алтайлардыҥ тоозы 100 муҥды ажа берер, ол 2034-2044 јылдар.\nОныҥ учун аргалу-чакту јӱрӱгер! Кӧп бала-барка азырагар! Су-кадык болугар! Ол тужында 100 муҥды ажатан ӧй јууктап та келеринеҥ айабас.\nБу бичимелде иш бедиреп, ӧскӧ талаларга атанган алтай улустыҥ тоозы ла олордыҥ келер ӧйи керегинде бичилбеген. Ол сурак башка шиҥжӱ иш болор керек.


23.07.2019 - altaicholmon\nОльга Голодец: Туризмниҥ, культураныҥ ла спорттыҥ ӧзӱминде тебӱ иле сезилет\nЈаан изӱ айдыҥ 20-чи кӱнинде Алтай Республикага ишмекчи јол-јорыкла РФ-тыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Ольга Голодец келип јӱрген. Ол мында туризмниҥ, культураныҥ ла спорттыҥ ӧзӱминиҥ сурактары аайынча јуун ӧткӱрген. Јууннаҥ озо вице-премьер бир канча объекттерде, ол тоодо туу-чананыҥ «Манжерок» комплексинде, Горно-Алтайскта «Спартак» стадиондо, Культуралык ӧзӱмниҥ тӧс јери тудулатан площадкада, Акробатиканыҥ спортивный тӧс јеринде, тудуларга темдектелген «Туу-кайа\nЈӱрӱми јозокту, јолы ырысту эрчимдӱ ӧрӧкӧн\nТергеениҥ ортозында турган Јаан-Јаламан јурттыҥ јанындагы «Лена јаанакта» деген амыраар база туристтер ортодо јарлу боло берген. Јуукта ондо туризмниҥ текши сурактары аайынча јуун ӧткӱрилгенин газедисте бичиген эдис. Бу бичимелис амыраар базаныҥ 82 јашту ээзи Елена Ундубасовна ШАБЫКОВА керегинде болор. Елена Ундубасовна 1937 јылда Оҥдой аймактыҥ Јаан-Јаламан јуртында чыккан. Каракол јуртта интернатта јадып, школго јӱрген.\nКижи бу jер-телекейдиҥ ӱстинде эки јӱрӱм jӱрет: бойыныҥ орто телекейде јӱретен јӱрӱмин, онойдо ок албаты-jонныҥ сагыжында, качан ол бу ак- jарыктаҥ ырап јӱре берзе. Бу jылдыҥ jайында меге сӱрекей кару ла jуук кижи – эjем Арбанакова Любовь Савельевна — ак-jарыктаҥ ырап, оору-jоболго jеҥдиртип, бистеҥ ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ алтайына сала берди. Бис канча jаш jажаарыс, ол бистиҥ сагыжыста\nЈайалталарын ачар, амадузына једер арга берет\nАлтай Республиканыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозы «Кенектердиҥ текшироссиялык обществозыныҥ» Алтайдагы тергеелик бӧлӱгиле кожо искусствоныҥ ла спорттыҥ тергеелер ортодогы «Бис канаттарысты јайадыс!» деп адалган VI республикан парафестивалин Кӧксуу-Оозы аймакта балдардыҥ су-кадыгын орныктырар «Беловодье» деп социальный лагерьде ӧткӱрди. Тӱӱкини эзедип ийзе, бу парафестиваль баштапкы ла катап Улаган аймакта јербойыныҥ кижизи Станислав Юлуковтыҥ\nГорно-Алтайскта Албатылар најылыгыныҥ туразында Алтай Республиканыҥ кеендигин ӧскӱрерине, чеберлеерине болушту Б. У. Укачинниҥ адыла адалган автоном коммерциялык эмес тӧс јер јаан изӱ айдыҥ 10-чы кӱнинде пресс-конференция ӧткӱрди. Тӧс јер Президенттиҥ гранттарыныҥ фондыныҥ кӧрӱзинде бойыныҥ «Алтай тойдыҥ — билениҥ ырызыныҥ ла једиминиҥ чӱм-јаҥын шиҥдеери ле чеберлеери» деген ӱлекериле туружып, јеҥӱчилдердиҥ бирӱзи болуп чыккан. Ӧткӱрилген пресс-конференция ол\nАба-Јышта туулган эмчи\n2019 јылдыҥ јайы Россия Федерацияныҥ нерелӱ эмчизи, республикан эмчиликтиҥ эмчи-онкологы, эҥ бийик категориялу хирург Роза Макаровна Пустогачевага сӱреен байлык болгонын темдектеер керек. Ол Алтай Республиканыҥ эмчилериниҥ ассоциациязыныҥ кӧрӱзиниҥ «Профессиязына чындык болгоны учун» деп номинациязында јеҥӱ алган, Медицинаныҥ ишчилериниҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуунда ого агару килемјиниҥ ӱспекчизин (свечазын) табыштыргандар. Су-кадыкты корыырында нерелӱ иш бӱдӱргени, јондык\nОйрот каанныҥ энчизи эмезе Алтай Республиканыҥ тӱӱкилик тӧзӧлгӧзи керегинде\nЈаан изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ тӧзӧлгӧн кӱни темдектелди. 28 јыл кайра алтайлар республикалу болуп, алдынаҥ бери амадаган амадузына јеткени јаан ла учурлу керек. Је Алтай Республиканыҥ тӱӱкизин алзабыс, ол јаҥыс калганчы 28 јылла тӱгенбей јат. Туулу Алтайдыҥ ӧс калыгы Россия ичинде таҥынаҥ тергеелӱ болорго узун ла буудакту јол ӧткӧн. Бу јолды јазаптыра\nЈайдыҥ ӧйи узун эмес… (кышка белетенер иштер)\nЈай амыраштыҥ ла су-кадыкты орныктырарыныҥ ӧйи болгоныла коштой узун мойынду кышка белетенер јаан иштердиҥ ӧйи болуп јат. Тургуза ӧйдӧ бастыра организацияларда, предприятиелерде кышка белетенери кидим ӧдӧт. Ондый јаан иштердиҥ бирӱзи – ол тергеениҥ ӱредӱлик организацияларын ӱредӱлӱ јаҥы 2019-2020 јылга белетеп чыныктаар иштер. Бу ишти каруулу кӧп органдар шиҥжӱзинде тудат. Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ кичӱ изӱ\nОлег Хорохордин таланыҥ јайзаҥдарыла тушташты\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин калада алтай ук-тӧстӧрдиҥ јайзаҥдарыла, онойдо ок эл-јондыктыҥ ӧскӧ дӧ чыгартулу улузыла тушташты. Туштажуны ачып тура, ол келген ончо улуска јаан алкыш-быйанын айтты. Таланыҥ удурумга башчызыныҥ айтканыла, ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ јаҥжыккан јаҥжыгуларын, чӱм-јаҥын баалап тоогоны Алтайдыҥ ар-бӱткенин, байлыгын корып алар јаан арга болуп јат. Ӧс тургун калыктыҥ ар-бӱткенге чебер ле\n«Су-кадык» автопоездтиҥ баштапкы турулталары\nЈаан изӱ айдыҥ 18-чи кӱнинде ӧткӱрилген јуунда Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин «Су-кадык» автопоезд деген ӱлекердиҥ Кан-Оозы ла Кӧксуу-Оозы аймактардагы баштапкы турулталарын угусты. Јуунда су-кадыкты корыырыныҥ министри Андрей Макин, республикан эмчиликтиҥ бӧлӱктериниҥ јаандары ла автопоездтиҥ эмчилери турушкан. Јонјӱрӱмдик ӱлекер удурумга башчы Олег Хорохординниҥ баштаҥкайыла ӧткӱрилет. Ол јурт јаткандарга чыҥдый эмчилик болуш јетирзин,


Јайалталарын ачар, амадузына једер арга берет - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министерствозы «Кенектердиҥ текшироссиялык обществозыныҥ» Алтайдагы тергеелик бӧлӱгиле кожо искусствоныҥ ла спорттыҥ тергеелер ортодогы «Бис канаттарысты јайадыс!» деп адалган VI республикан парафестивалин Кӧксуу-Оозы аймакта балдардыҥ су-кадыгын орныктырар «Беловодье» деп социальный лагерьде ӧткӱрди.\nТӱӱкини эзедип ийзе, бу парафестиваль баштапкы ла катап Улаган аймакта јербойыныҥ кижизи Станислав Юлуковтыҥ баштаҥкайыла 2014 јылда ӧткӱрилген болгон. Бу фестиваль кӧчӱп јӱрер байрам-маргаан болуп јат. Соҥында ол Оҥдой, Шабалин, Турачак аймактардыҥ јеринде ӧткӱрилген болгон. Быјылгы фестивальдыҥ туружаачыларыныҥ тоозы 200-теҥ кӧп. Олор спорттыҥ ла јайаандыктыҥ маргаан-маргыжуларында турушкан. Спорттыҥ маргаандары столдогы теннис, шашкилер, пауэрлифтинг, дартс, мылтыктаҥ адары аайынча ӧткӧн. Коляскаларла јарыжу-маҥтадыш фестивальдыҥ јаҥжыгып калган бӧлӱги болуп јат. Јайаандык конкурсный программага вокальный, бије ле театральный номерлер кирген.\nЧынынча айтса, бу фестивальда кем јеҥӱчил болгоны эмезе кандый јер алганы тӧс кӧргӱзӱ болбой јат. Мында су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ улус јуулыжып, таныжып, маргыжып, текши тил табышканы, бой-бойын јӧмӧшкӧни эҥ ле јаан учурлу. Бу фестиваль ас эмес улуска кӧгӱзин, јайалталарын ачар, амадузына једер арга, уур-кӱчтерди ӧдӱп чыгар ийде-кӱч берген. Кемзе де экинчи тыныш берген де деп айдарга јараар. Бу фестивальда јеҥӱчилдер болгондор соҥында бистиҥ республиканыҥ адын ороон кеминде маргаандарда, кӧрӱлерде корыган ла бийик једимдерге јеткен.\nБыјылгы парафестивальдиҥ кӱндӱлӱ айылчызы Алла Горлина болгон. Ол — спорттыҥ албатылар ортодо классту узы, Украинаныҥ шпага ла рапира аайынча абсолютный чемпионы, Телекейлик Кубоктыҥ этабыныҥ мӧҥӱн призеры (Италия, 2008 јыл), телекейдиҥ кӱлер призеры (Франция, 2011 јыл), Европаныҥ чемпионадыныҥ мӧҥӱн призеры (Франция, 2013 јыл), Лондондо ло Пекинде ӧткӧн Паралимпийский ойындардыҥ туружаачызы, Россияныҥ чемпионадыныҥ мӧҥӱн призеры. Тургуза ӧйдӧ ол Ханты-Мансийский автономный округта јадат, адаптивный спорттыҥ тергеелик тӧс јеринде фехтование аайынча тазыктыраачы болуп иштейт. Бу кижи су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ улуска, ол тоодо балдарга, бойыныҥ ижиле јаан болужын јетирет.\nБыјылгы фестивальда республиканыҥ бастыра аймактарынаҥ улус болгон. База бир айылчы — Кемеровский областьтыҥ командазы бисте ӧткӧн фестивальдарда экинчи катап турушкан. Мынайып бу фестиваль чындап та тергеелер ортодо фестиваль деген учур алынган.\nИскусствоныҥ ла спорттыҥ тергеелер ортодогы «Бис канаттарысты јайадыс!» деп адалган VI республикан парафестивалиниҥ ачылтазы оныҥ туружаачыларыныҥ парадынаҥ башталган. Командалардыҥ турчыларыныҥ тоозында мынаҥ озо ӧйдӧ ӧткӧн фестивальдарда башка-башка номинациялар аайынча јеҥӱчилдер болуп чыккан улус болгон. Олордыҥ тоозында эжинери аайынча текшироссиялык маргаандардыҥ призеры, паратриатлонло чемпион Людмила Рыспаева, јаражайлардыҥ «Мисс интеграция» деп адалган конкурсыныҥ јеҥӱчили Алтынай Иртамаева, пауэрлифтинг аайынча республикан ла тергеелер ортодогы маргаандардыҥ призеры Илья Зубков, «Абилимпикс» деген VI национальный чемпионаттыҥ призеры Ырысту Ялбаков ло о. ӧ.\nПарафестивальдыҥ туружаачыларын Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохординниҥ адынаҥ АР-дыҥ башкарузыныҥ председатединиҥ ордынчызы Игорь Коршунов уткыган. Оныҥ темдектегениле, фестиваль јылдаҥ јылга там ла јарлу болуп барааткан. Бойыныҥ аргаларын спортто ло јайаандыкта ченеп кӧрӧргӧ кӱӱнзеген улустыҥ тоозы база јылдаҥ јылга кӧптӧйт. Ол јуулган бастыра улуска бек кӱӱн-санаа, уур-кӱчтерди ӧдӱп чыгарга бойыныҥ арга-ийдезине ижемји кӱӱнзеген.\nФестивальдыҥ баштапкы кӱнинде, јаан изӱ айдыҥ 14-чи кӱнинде, дартсла маргаандар ла Најылыктыҥ эҥири ӧткӧн.\nБайрамныҥ спортло колбулу маргаандары Кӧксуу-Оозыныҥ башка-башка площадкаларында ӧткӧн. Пневматический мылтыктаҥ кем чечен адары јанынаҥ маргаан быјыл баштапкы катап ӧткӱрилген.\nМаргыжулардыҥ уч-турулталарыла јеҥӱчилдер јарталган. Пневматический мылтыктаҥ адарында Турачактаҥ Виктор Зуев ле Шабалиннеҥ Елена Белкина эҥ чечен болгон. Дартста Шабалиннеҥ Сергей Мищириков ло Улаганнаҥ Чачак Юнчакова јеҥерде, столдогы теннисте Горно-Алтайсктаҥ Руслан Салмановко ло Маймадаҥ Ангелина Маркинага једер кижи табылбады. Таҥынаҥ номинацияда — столдогы теннисти коляскаларда отурып ойноорында Улаганнаҥ Станислав Юлуков ла Горно-Алтайсктаҥ Людмила Рыспаева јеҥген. Коляскаларлу јарыжарында Турачактаҥ Илья Зубков ла Оҥдойдоҥ Алтынай Иртамаева эҥ тӱрген болгон. Пауэрлифтингте баштапкы јерлер база ла Илья Зубковко, Маймадаҥ Игорь Сафроновко, Оҥдойдоҥ Айана Тыбыковага ла Улаганнаҥ Чечек Тойдоновага келишти.\nЈеҥӱчилдер медальдарла, баалу сыйларла кайралдаткан.\nПарафестиваль оноҥ ары Алтын-Кӧлгӧ јетире «Ижемјиниҥ канаттары» деп адалган автомаҥтадышла улалган. Ол јаар јол-јорык Горно-Алтайсктаҥ јаан изӱ айдыҥ 17-чи кӱнинде башталган. Автомаҥтадыш Чой ло Турачак аймактардыҥ јерлериле ӧткӧн. Оныҥ туружаачылары јолой Чой аймакта музейде болгон, Турачакта коноло, оноҥ Алтын-Кӧлдӧ болгондор. Олор кӧллӧ катерлӱ јорыктап, јербойыныҥ јараш ар-бӱткениле танышкан, улусла тушташкан.\n—Быјылгы парафестивальда 150 кижи турушкан. Онызы рекорд! Је эҥ ле учурлузы неде дезе, бис јылына бир канча кӱндерге јуулыжып, кӱӱн-санаазы бирлик, уур-кӱчтерди кажы ла кӱн ӧдӱп турган улустыҥ јаан ӧмӧлигине биригедис. Кезик улусты айылдарынаҥ «чыгара тартып», бистиҥ командага аладыс, улусты су-кадык ла кенек улуска бӧлӱп турган гран-чийӱлерди јоголтодыс. Мындый туштажу ӧйинде алган ийде-кӱч узакка једет — деп, кенектердиҥ республикан биригӱзиниҥ председатели Людмила Рыспаева куучындаган.\nГорно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ юристи Ирина Лазареваныҥ айтканыла, шак ла мындый керек-јарактардыҥ шылтузында улуста јаҥы јилбӱлер табылат, олор бойыныҥ су-кадыгын тыҥыдат, эҥ ле учурлузы — јондыктыҥ ајарузына кирет. «Республиканыҥ башкартузы су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ улусты јӧмӧӧрине јаан ајару эдип турганы сӱрекей јакшы. Бу керек-јарактыҥ амадузы — јаҥыс ла маргаандар эмес, је анайда ок улусла таныжары, ар-бӱткенде јайым амыраары» — деп, ол айткан.\nБу парафестиваль мынаҥ да ары улалып, јылдаҥ јылга элбеп, ийде-кӱч аларында алаҥзу јок. Оныҥ туружаачылары арткан улуска јакшынак јозок болуп јат.


«Уйазы чечен сӧстӧрлӱ улустаҥ бӱткен» - altaicholmon\nМен кандый бай,\nСен сессеҥ, најым!\nМенде бӱдӱн ӱч байлык:\nЈерим, јоным, тилим бар.\nЈоным барда, тилим бар,\nЈерим барда, јоным бар – деп, Мария Соколовна оморкодулу ла тегиндӱ айтпаган эмей. Бичиичиниҥ учурлу айдылган сӧстӧрине тайанып, бир канча чӱмдемелдериле кычыраачыларды јууктада таныштырар деп санандым.\n1979 јылда кепке базылып чыккан «Топонимический словарь» бар. Бу сӧзликке материалдар јуурында Мария Соколовна эрчимдӱ турушкан. Оныҥ учун бойы айткан эди: «Тӱрк калыктыҥ јаан учурлу топонимиялык сӧзлигинде тырмактыҥ каразынча мениҥ ижим бар деп сӱӱнедим». Бу сӧстӧр тегин айдылбаган, бичик кычыраачылар ортодо јаантайын јаан суруда.\n1981 јылда Мария Соколовнаныҥ баштапкы ла катап 10 ӱлгери «Бистиҥ јазыс» деп ӧмӧлик јуунтыда кепке базылып чыккан. Бу јуунтыга эпши ӱлгерчилердиҥ — Зоя Топчинаныҥ, Светлана Петешеваныҥ, Сурайа Сартакованыҥ, Јыламаш Келюеваныҥ чӱмдемелдери кирген. 1988 јылда ак- јарыкка чыккан «Амыр јуртта агару јер» деген јуунтыга бичиичиниҥ јирмедеҥ ажыра ӱлгерлери база кирген. Анайда ок бичимелдери «Эл-Алтай», «Урсулдыҥ толкулары» деп альманахтарда, «Алтай совет ӱлгерлик», «Алтай ӱлгерлик ХIХ-ХХI чактарда» јуунтыларда, «Эрјинелӱ Эре–Чуй» деп бичикте, «Алтайдыҥ Чолмоны», «Ажуда» газеттерде јаантайын кепке базылып чыгатан.\n«Кӱнниҥ кӱлӱмјизи» деген кыска повезиниҥ геройлоры — Мария Соколовнаныҥ тӧрӧл Кош-Агаш аймагыныҥ малчы-койчы болуп јӱрген тегин улус. Автор олордыҥ јадын-јӱрӱмин, сананганын-амадаганын, эткен-тутканын јакшы билер учун, олор керегинде јарт ла бӱдӱмјилӱ кӧргӱзет. Мында алтай калыгыстыҥ јебреннеҥ бери јаҥдап келген, је бӱгӱнги кӱнде ундылып бараткан чӱм-јаҥдары, ойгор шӱӱлтелӱ кеп сӧстӧр лӧ кожоҥдор кижиниҥ ич-телекейин тереҥжиде кӧргӱзип, кычыраачыны кӱйбӱредет. Бичиичиниҥ чӱмдемелдеринде ӱй кижиниҥ, эне кижиниҥ учуры тереҥжиде јарталат. «Энениҥ эрке колдоры» деп јурамалды кычырып, бойымныҥ да энем тӱни-тӱжи кату-кабыр иш эдип, лампаныҥ јарыгына бала-барказына кийим-тудумын бектеген деп сананып, кӧстиҥ јажын да тӧктим. Бичиктиҥ кӧрӱ-ачылтазын тӧрӧл аймагында ӧткӱрерде, кычыраачы В. Найденов: «Бу бичикти лаптап кычырып кӧрӧр болзо, ол бӱткӱл ӱредӱ. Оныҥ бичимелдеринде кижиниҥ оогош тужы, кеен Чуй ичи, тӧрӧл јерин сӱӱгени билдирет» — деп айткан эди.\nБичигердиҥ адын «Кӱнниҥ кӱлӱмјизи» деп нениҥ учун адаганыгар деген суракка Мария Соколовна: «Кӱн – ол Јер ӱстинде бар не-немени јарыдып, ойгозып, јӱрӱм берип јат. Айдарда, кӱнниҥ кӱлӱмјизин кӧргӧн кижи ол ырысту кижи. Андый кижи јӱреги сескир, бойы омок-седеҥ болор» — деп јартаган эди. Повестьти кычырарга јилбилӱ, кычырыгар.\n«Элдиҥ эрјине сӧстӧри». Мария Соколовна алтай тилди ле литератураны сӱӱген, чечен тилдӱ, билгири јаан ӱредӱчи. Ол сӱрекей учурлу иш бӱдӱрип салган: бойыныҥ јӱрӱмдик ченемелине тайанып, алтай фольклор аайынча керектӱ ле тузалу јуунты тургускан. Јуунтыныҥ бажалыктары: «Кире сӧс», «Кеп сӧстӧрлӧ урокторго», «Кеп сӧстӧрди 5-чи класстаҥ ала 11-чи класска јетире ӧткӱрер иштердиҥ ууламјылары», «Кӱнчыгыш калыктардыҥ кеп сӧстӧри орус тилге кӧчӱргениле», «Кыргыс кеп сӧстӧр», «Алтай ла орус кеп сӧстӧрди учурыла тӱҥейлеп талдаганы», «Калыктыҥ јаҥжугылары», «Кажык ойнооры» ла о.ӧ.\nКеп ле укаа сӧстӧр – алтай улустыҥ чактаҥ чакка айдылып келген энчизи. Бу сӧстӧр эл-јонныҥ эрмек-куучынынаҥ качан да тӱшпей, алтай тилисти ӧрӧ кӧдӱрген. Чечен тилдӱ улус эмди де бистиҥ ортобыста бу сӧстӧрди келиштире тузаланып, тилисти байыдат. Темдектезе:\nБала-баркам мӧрлӱ јӱрзин,\nБалык тударга, сууга кирер,\nБаскан изи тереҥ болзын.\nБилип аларга, бичик кычырар ла о.ӧ.\nКандый тереҥ шӱӱлтелӱ ле учурлу айдылган сӧстӧр. Мария Соколовна бу бичикти 15 јылдыҥ туркунына чырмайып, јуунадып, шиҥдеп белетеген. Бу једимдӱ ижи ӱредӱчилерге, студенттерге ле эл-јонго тузалу болорына бир де алаҥзыбайдым.\n«Канаттулар кайкадат» деп бичик ар-бӱткенде тындулардыҥ јӱрӱмин кӧргӱскен солун јетирӱлердеҥ ле кыска куучындардаҥ турат. Байлу ла агару Эре-Чуйдыҥ чӧлдӧринде ле кобы-јиктеринде јеезелеген аҥ-куштыҥ јӱрӱмиле јаштаҥ ала јилбиркеп, ойгор кӧгӱстӱ јерлештериле јолыгып, олордыҥ кӧргӧнин-укканын Мария Соколовна кӧп јылдарга јууган ла эмди бу ижиле кычыраачыларды таныштырат. Јуунтыныҥ бажалыктары: «Автордыҥ сӧзи», «Јери керегинде куучын», «Канаттулар кайкадат», «Улустыҥ кайкап кӧргӧнинеҥ, айдышканынаҥ алган куучындар», «Кай чӧрчӧктӧрдӧ ийттиҥ, куштыҥ учуры», «Элдиҥ тилинде эптелген сӧстӧр», «Уч сӧс».\nБичикти кычырала, тындулардыҥ јӱрӱми башка-башка болгонын слер ајарып, кӧпти билип алараар. Олордыҥ кезиги кайа-таштарда, јыраалу кобы-јиктерде јӱрерин јарадат, база бир бӧлӱги чӧлдӧрдӧ јеезелейт, ӱчинчизи теҥериде кайып учат. Бичиичиниҥ амадузы — анчада ла ӧзӱп јаткан јаш ӱйе чыккан-ӧскӧн јериниҥ ар-бӱткенин чеберлеп, албатызыныҥ тӱӱкизиле јилбиркеп, тӧрӧл тилин сӱӱп, тӧрӧлчи кӱӱндӱ кижи болуп чыдазын. Алтайыстыҥ кажы ла аймагында чыдап јаткан бала јаштаҥ ала мындый бичиктер кычырза, јериниҥ ӧзӱмдери ле тындулары, јер алдында кӧмзӧлӧлгӧн байлыктары ла эмдӱ-томду агын суулары, эл-јоныныҥ тӱӱкизи, јӱрӱми ле ижи-тожы керегинде билгирлер алар, кӧргӧн-укканын элбедер.\nБу јетирӱде мен јӱк ле Мария Соколовнаныҥ тоолу бичиктери керегинде айттым. Анайда ок бичиичи јерлештери, бичиичилер, јаҥы кепке базылып чыккан бичиктер, алтай тилис керегинде бойыныҥ кӧрӱм-шӱӱлтезин айдып, «Алтайдыҥ Чолмоны», «Ажуда» газеттерис ажыра кычыраачыларга јетирет. Темдектезе, «Оройтыган бир сӧс» (К. Кергиловтыҥ «Куулгазын элес» ле «Гонец» деп бичиктериниҥ кӧрӱ-ачылтазы. («Алтайдыҥ Чолмоны» 2008 јыл, тулаан ай, 20-чи кӱни); «Кайылбас ис» артырган (Боочы јуртта јаткан\nВ. Мекечиновтыҥ јуунтызы керегинде. «Алтайдыҥ Чолмоны» 2011 јыл, кӱчӱрген ай, 25-чи кӱн), «Кижи јерине тартылар» («Чедирген» биригӱниҥ чӱмдеечизи Кулады јурттаҥ Г. В. Аспанова – «Ажуда» 2015 јыл, куран ай, 14-чи кӱн) ла о.ӧ.\n«Мария Соколовна бойыныҥ билгириле, анчада ла тил јанынаҥ сурактарла, билимчи де болор аргазы бар» — деп, «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте кожо иштеген ӱӱрези В. Н. Боконокова учурлу темдектеген эди.\nМария Соколовна, јӱрегердиҥ јылузыла ӱредӱчи, бичиичи, поэт, эне јайалтагарла ӱлежип, база да чӱмдеерге канат алынгар. Су-кадык, бийик кӱӱн-санаа, јаҥы туштажулар кӱӱнзейдис. Слердиҥ кажы ла бичигенеер кӱнниҥ кӱлӱмјизи болорына алаҥзыбайдыс.\nбиблиотекарь, Оҥдой јурттаҥ


ПМЭФ-2021: Јаҥы јӧптӧжӱлер - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ делегациязы тергеениҥ башчызы Олег Хорохординге баштадып, Калыктар ортодогы Петербургский экономический форумда турушкан. Форум Санкт-Петербургта кичӱ изӱ айдыҥ 2-5 кӱндеринде ӧткӧн. Делегацияга Алтай Республиканыҥ государственный јаҥыныҥ бӱдӱреечи органдарыныҥ, Алтай Республиканыҥ Ӧзӱминиҥ тӧс јериниҥ чыгартулу улузы кирген.\nФорумда Сибирьдеги федерал округтыҥ тергеелериниҥ «Јаан Сибирь» деп текши экспозициязыныҥ ачылтазы ӧткӧн. Ондо Россияныҥ президентиниҥ болушчызы Игорь Левитин, РФ-тыҥ Президентиниҥ администрациязыныҥ, бӱдӱреечи јаҥныҥ федерал органдарыныҥ башкараачылары, Сибирьдеги федерал округтыҥ тергеелериниҥ башкараачылары турушкан.\nФорумда онойдо ок ишмекчи колбулар тударын ӧскӱрерге ӧскӧ тергеелерле, Россияныҥ јаан компанияларыла јӧптӧжӱлер тургузылган.\nКалыктар ортодогы Петербургский экономический форумныҥ экинчи кӱнинде РФ-тыҥ субъекттериниҥ Экономикада колбулу иштеериниҥ тергеелер ортодогы «Сибирьдеги јӧптӧжӱ» ассоциациязыныҥ «Сибирьде ичбойыныҥ ла тыш туризмди ӧскӱрери» деп бир чук инвестициялык ӱлекерин бӱдӱреринде колбулар тудары керегинде јӧптӧжӱге кол салылган.\nЈӧптӧжӱниҥ туружаачыларыныҥ тоозында Сибирьдеги федерал округтыҥ тергеелери, онойдо ок Алтай Республика, Бурятия Республика. Документте туризмниҥ јерлерин тӧзӧӧрине ле ӧскӱрерине, туризмниҥ јеткилдештериниҥ чыҥдыйын бийиктедерине айалгалар тӧзӧӧри, балдардыҥ, культурно-ӱредӱлӱ, туу-чаначылык, круизтерлӱ, экологиялык ла ишмекчи туризмди ӧскӱрерине государствоныҥ јанынаҥ аҥылу јӧмӧлтӧ эдери айдылган.\n«Бис јӧптӧжӱге кол саларына тӱрген келгенис, мындый јӧптӧжӱ Сибирьдеги тергеелерге јаан учурлу ла туризмди ӧскӱргени канча кирези кӱӱнземелдӱ болгонын оҥдогоныста бис бирлик болдыс» – деп, Олег Хорохордин темдектеген. Тергеениҥ башчызыныҥ чокымдаганыла, ороонныҥ эл-јоныныҥ ичбойындагы туризмге јилбӱзи тыҥып јат.\n«Кол салылган јӧптӧжӱ аайынча бир чук инвестициялык планды бӱдӱргенистиҥ шылтузында Сибирьде туризмди бир ууламјылу ла турулталу ӧскӱрер арга берерине бӱдедим» – деп, Олег Хорохордин кошкон.\nФорумда онойдо ок РФ-тыҥ Государственный Совединиҥ тергеелик ле муниципал финанстарыныҥ узак ӧйгӧ турумкай артарыныҥ, тергеелердиҥ акча-манат јанынаҥ камааны јок болорыныҥ сурактары аайынча комиссиязыныҥ элбедилген јууны ӧткӧн. Онойдо ок јуулгандар куучын-тартышту площадкаларда, культуралык ла экономикалык колбулардыҥ сурактарын шӱӱжеринде турушкан, ороонныҥ субъекттериниҥ башчыларыла, государственный ла таҥынаҥ јаан компаниялардыҥ башкараачыларыла тушташкан.\nКалыктар ортодогы Петербургский экономический форум – ол јаан аргачылык-ишмекчи компаниялардыҥ чыгартулу улузыныҥ колбулар тудар ла Россияныҥ, ӧзӱмдӱ рыноктордыҥ ла текши телекейдиҥ алдында турган тӧс экономикалык сурактарды шӱӱжер телекейлик площадказы. Форум 1997 јылдаҥ бери ӧткӱрилет, 2006 јылдаҥ ала Россия Федерациязыныҥ президентиниҥ баштаҥкайыла, турушканыла ӧдӱп јат.\nБыјыл тӧс ајаруда телекейлик ле российский экономиканыҥ сурактары, јонјӱрӱмдик сурактар ла технологиялардыҥ ӧзӱми болгон.\nОнлайн-ӱредӱликтиҥ бӧлӱгинде јаба иштеери керегинде јӧптӧжӱ\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ле «Севергрупп ТТ» ООО-ныҥ генеральный директоры Алексей Мордашов Калыктар ортодогы Петербургский экономический форумда онлайн-ӱредӱликтиҥ бӧлӱгинде јаба иштеери керегинде јӧптӧжӱге кол салган.\nДокументте бӱгӱнги кӱнниҥ онлайн-платформаларыныҥ болужыла интеллектуал-јайаандык аргаларды ӧскӱрерине, тергеениҥ јайалталу балдарын илелеп јӧмӧӧрине ууламјылу бир канча керектер быжулалат. Јӧптӧжӱде онойдо ок ӱренчиктерди TalentTech холдингтиҥ («Севергрупп ТТ-га» кирет) эп-аргаларын тузаланып, профессияларга ууламјылаары ла профильный ӱредӱ берери аайынча керектер тӧзӧӧри айдылат.\n«Јарадылган јӧптӧжӱ аайынча иш чыҥдый ла јеткил ӱредӱ аларын јеткилдеер, онойдо ок ӱредӱликтиҥ инновациялык бӱдӱмдерин тузаланар ла педагог ишчилердиҥ квалификациязын бийиктедер арга берер. Алтай Республика «Севергрупп ТТ-ла» форумда јӧптӧжӱ тургускан тӧрт тергеениҥ тоозында болгоны јарамыкту» – деп, Олег Хорохордин темдектеген. Форумныҥ ӧйинде «Севергрупп ТТ-ла» јӧптӧжӱге кол салгандардыҥ тоозында Московский областьтыҥ губернаторы Андрей Воробьев, Вологодский областьтыҥ губернаторы Олег Кувшинников ло Бурятия Республиканыҥ башчызы Алексей Цыденов.\nАлексей Мордашовтыҥ айтканыла, TalentTech IТ-холдингте кажы ла кижиниҥ јайалтазын ӧскӱрери јанынаҥ јеткилдештердиҥ экосистемазы тӧзӧлӧт. «Јайалталарды эртеледе илелеери ле оноҥ ары апарары – једимдӱ ле ырысту улустыҥ обществозын тӧзӧӧриниҥ тӧзӧгӧзи. Аргачылыктыҥ ла государствоныҥ јаба ижи «Ӱредӱлик» деп национальный ӱлекердиҥ тӧс амадузын – кажы ла ӱренчикке кайда ла јатканынаҥ камааны јоктоҥ јеткил ӱредӱ берерин – јӱрӱмде бӱдӱрерин јууктадат. Бис бу керектерди тергеелер кеминде улалтарга, бистиҥ команданыҥ 12 јылга јууган ченемелиле ӱлежерге кӱӱнзейдис. Тергеелердиҥ башчыларына биске бӱдӱмји эткендери учун быйаныс» – деп, Алексей Мордашов угускан.\nTalentTech IТ-холдинг ле ого кирип турган компаниялар бир канча субъекттерде бойын ӱредӱликтиҥ государственный структураларыныҥ иженчилӱ партнеры деп кӧргӱскен. Ӧткӧн јылдыҥ бажында, качан ӱренчиктерди дистанционный ӱредӱге кӧчӱрерде, «Фоксфорд» онлайн-школ ончо ло кӱӱнзегендерге бойыныҥ курстарына эжик ачкан. Ӱредӱлик платформала јаҥыс ла ӱренчиктер эмес, је ӱредӱчилер тузаланар аргалу болгон: олор системага класстар кийдирип, бойлорыныҥ ӱренчиктериниҥ једимин ле ӧзӱмин шиҥжӱлеер аргалу болгон. «Фоксфордко» јол ачылардаҥ ала ого 3 млн јаҥы тузаланаачылар кожулган, Московский ле Вологодский областьтардыҥ ӱренчиктери оныҥ эҥ эрчимдӱ тузаланаачылары боло берген деп, компанияныҥ пресс-службазы јетирет.\n2020-2021 ӱредӱлӱ јылда холдингтиҥ база бир компаниязы, «Цифровой ӱредӱлик», Московский областьла јуук колбуда иштеген. Ӧткӧн ӱредӱлӱ јылда «Взлет» деп ӱредӱлӱ тӧс јер «Цифровой ӱредӱликтиҥ» платформазында бир канча онлайн-олимпиадалар ӧткӱрген, ол тоодо ӱренчиктердиҥ бастырароссиялык олимпиадазыныҥ школдордогы бӧлӱги баштапкы ла катап онлайн-бӱдӱмле ӧткӧн. Олордо Подмосковьениҥ текши тооло 400 муҥнаҥ кӧп ӱренчиктери турушкан. Бу ла ӱредӱлик платформада областьтыҥ 7 муҥнаҥ кӧп ӱренчиги олимпиадаларга белетенген.\nВологодский областьта «Цифровой ӱредӱлик» компания килемјиниҥ Череповецтеги «Айылына јол» деп фондына бир канча ӱлекерлер бӱдӱрген: јаан класстардыҥ ӱренчиктери ортодо профууламјылу элбек тестирование ле ӱренчиктердиҥ бастырароссиялык олимпиадазына онлайн-белетениш. Бийик кӧргӱзӱлерлӱ ӱренчиктер билим-шиҥжӱлӱ программаларда туружарына талдалган.\nТурумкай ӧзӱмниҥ бӧлӱгинде јаба иштеери керегинде меморандум\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ле Россияныҥ јаан деген СИБУР нефтегазохимический компаниязыныҥ башкараачы директоры Алексей Козлов турумкай ӧзӱмниҥ бӧлӱгинде јаба иштеери керегинде јӧптӧшкӧн.\nОл керегинде меморандумга эки јаны кичӱ изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинде Калыктар ортодогы Петербургский экономический форумда кол салган.\nДокументте турумкай ӧзӱмниҥ бӧлӱгинде ченемелле, јӱрӱмде бӱткен эҥ артык керектерле ӱлежери, экологиялык баштаҥкайларды, экологияда культураны ла билгирлерди бийиктедерине ууламјылу ӱредӱлӱ ле јартамалду ӱлекерлерди бӱдӱрери айдылган. Оныла коштой, парниковый дейтен газтардыҥ чыгарын астадар ла полимер таштанчыларды јуур ла олордоҥ не-немелер эдип чыгарар системаны јарандырарына ууламјылу ӱлекерлер баштапкы јерде болор.\nОлег Хорохординниҥ темдектегениле, Алтай Республика јажыл экономиканы эрчимдӱ ӧскӱрет. Куучын озо ло баштап кӱнниҥ ийдезин јууп иштедери, агашла иштеериле, ай-кӱнниҥ аайыла колбулу ӱлекерлер, туризмди экология јанынаҥ јӧмӧп ӧскӱрери керегинде ӧдӧт.\n«Бӱгӱн кандый ла тергеениҥ, анчада ла экологиялык кӧргӱзӱлери јанынаҥ баштапкы јердеги Алтай Республиканыҥ турумкай ӧзӱмине «јажыл» технологиялардыҥ баазын јабызадып, инновацияларды тузаланганыла јединер керек. Бистиҥ бу амадуларды Россияда турумкай ӧзӱмниҥ баштаачыларыныҥ бирӱзи – СИБУР јӧмӧп турганы сӱӱндирет. Бис арга-кӱчисти бириктирип, јаан учурлу экологиялык баштаҥкайларды бӱдӱрерис деп бӱдедим» – деп, тергеениҥ башкараачызы темдектеген.\nАлексей Козловтыҥ айтканыла, турумкай ӧзӱмниҥ сурагы јӱрӱмде бӱдӱп туру, јаҥыс ла јӱрӱмде бӱткен ӱлекерлерди оҥдооры учурлу эмес, је јаҥы аргаларды кӧрӱп, јаҥыртуларга белен болоры учурлу.\n«СИБУР экологиялык ла јонјӱрӱмдик учурлу ӱлекерлерди јӧмӧӧргӧ чырмайат, олор тергеелердиҥ бастыра јанынаҥ ӧзӱмине, онойдо ок олордыҥ тыштында јакшы ченемел болуп таркаарына јӧмӧлтӧлӱ болоры јарт. Россияныҥ ару экологиялу, кӱнниҥ ийдезиле иштеер јаан аргаларлу тергеелердиҥ бирӱзи, Алтай Республика, бисле турумкай ӧзӱмниҥ сурактары јанынаҥ јаба иштеерине сӱӱнип турубыс. Билгирлерди ле ченемелди бириктирип, бис экологиялык айалганы јарандырарында узак ӧйгӧ синергетический турултага јединерис» –деп, ол кошкон.\nСИБУР Россияныҥ нефтехимический бӧлӱгиниҥ баштаачызы ла бу бӧлӱктеги телекейлик јаан компаниялардыҥ бирӱзи, ондо 23 муҥнаҥ артык ишчи иштейт. СИБУР-дыҥ эрчимдӱ ижиниҥ шылтузында ол бийик конкуренциялу продукция эдип јат, ол ончо телекейдиҥ 80 ороонында тузаланар товарлар ла автомобильдер чыгарарында, строительстводо, энергетикада, онойдо ок химический промышленностьто ло ӧскӧ дӧ бӧлӱктерде тузаланылат.\nСИБУР нефтьти ле газты иштеп алганынаҥ арткан продукталарын перерабатывать эдет, онойып олорды кӱйдӱргенинеҥ газ чыгарын астадарына јӧмӧлтӧ эдет. 2019 јылда СИБУР 22,6 млрд куб. м. продукталарды перерабатывать эдип, 72 млн тонна парниковый газтардыҥ кейге таркаарын токтоткон, ол Европаныҥ орто кемдӱ орооныныҥ јылына кейге чыгарган газыла тӱҥей.


Јайлуга кӧчӧр јол - altaicholmon\n«Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» кӱндӱлӱ кычыраачылары, мен слерге ыраак Чуй јеринде койчы-малчыларла, ак-кӧбӧк сӧӧктӱ Богдановтордыҥ билезиле таныштырарга турум. Олор кыш ӧйнде Ирбистӱ-Оозында, јайгыда Айры-Јол ичинде мал кабырат.\nБу Мукур-Таркаты јурттыҥ база бир эптӱ, јакшынак, јажын-чакка албатыныҥ мал кабырган, јай ӧйинде ӧлӧҥ-чӧбин белетеген јери. Мында алаканда немедий ончо кӧрӱнип јадар одоштой турлулар да, јурттар да, Јаҥы Белтир, Мукур-Таркаты, Ортолык… Ого једерге он-јирме километр ӧдӧрго келижет. Јолдор коркышту кӧп, јӱс јол — бирӱзи сенийи. Кижи аза берердеҥ де айабас. Мен чӧл јеринде чыккан-ӧскӧн дӧ болзом, тӱҥей ле бу алтайга кажы ла катап келзем, кайкап ла алаҥзып кӧрӧдим. Нениҥ учун дезе, кажы ла кижиге бу учы-тӱби јок чӧл, јабыс теҥери — бойыныҥ јуруктарын јурайт. Јӱреги ару, јалакай кезик айылчы-јорыкчы улуска бу тала аҥылу јажыттарын ачат. Јуруктардыҥ чырайы, ӧҥи — кӱнниҥ аайынаҥ, јылдыҥ ӧйинеҥ (кыш, јас…) база камаанду. Кезикте тобракту салкын кӧс тӧ ачарга бербейт, кезикте иргилјинделип, атту кижиниҥ, айылдардыҥ сомы кӧзиҥе кӧрӱнер.\nБис, алтай улус, турлуларга да, тайга-ташка да керектӱ ле болзо барып јадыс. Ар-бӱткен ајыктаар бош болбой јат. А бу кӱреҥ чӧлдиҥ јаражын кезикте кайкаарыҥ! Оныҥ ээлери кӧ-ӧп. Азу тиштӱ казыр аҥдар, ӧлӧҥ кертер чычкандар, тырмакту, барбак куйрукту тындулар, эжер туйгактулар — эликтер ле какайлар. Јӱзӱн-базын куштардыҥ уйалары база кӧп. Кажы ла кӱс мындагы суу јакалай ӧскӧн ак талдар ортозында јердиҥ аҥдары айылдыҥ малыла кожо отоп јӱрет, оноҥ бир канча кӱннеҥ ӧскӧ јерлер јаар јӱре берет. Кӧчкӱн тындуларга табарарга јарабас деп, алтай улус озодоҥ ло бери билер.\nКӱскиде ле кышкыда Ирбистӱ-Оозында козыраган таш јадар, јаскыда Ирбистӱнеҥ тӱшкен јаан суу шоркырап агар. Кечӱ бедиреп, арайдап табарыҥ… Бу ӧзӧктӧ ончо улус бой-бойына тӧрӧӧн. Торколой кудагай мынайда айдат: «Бу биске кечире Керексибесовтордыҥ турлузы, ӧрӧ Јыҥыс-Тал деп јерде — Ортолыктаҥ Роберт Бадиров. Јаныста Еликпеева Тыйдак эјениҥ малында — Белтирдеҥ кудалары. Мынаҥ кӧҥкӧрӧ, туку тӧмӧн, Таркатыныҥ тужында, јажы јаанап калган ӧрӧкӧндӧр малда иштейт, олор: Шартланова Рая јеҥем, Тымтышева Роза јеҥем, Тыбыкинова Солум эжи Олег Тихоновло, оноҥ ары Тыдык Якпунова деп кижи сыйныла кожо. Бери јанында таайларыс Мандышкановтор, Монголовтор база мал-ашта. Эмеш ыраакта карындажым Роман Урелов теке, куча кабырат. Бу јаҥыс ла Ирбистӱ-Оозында ончо јаба јӱске јуук ийнек (уй) кыштайт, эки муҥга јуук оок мал ла тоозы јок јылкы мал турат. Калганчы ӧйдӧ Кош-Агаштыҥ, Мукур-Таркатыныҥ улузы јылкы малды арбынду ӧскӱрип турган».\nБайлыгы — балдары\nБогдановтор. Роберт Яковлевич ле Торколой (Мира) Косеевна (моол сӧӧктӱ) айыл-јурт тӧзӧгӧнинеҥ бери одус јылга једе берди. Бу турлуга келген ӧйи ого ло јуук. Озо баштап олор «СССР-дыҥ 50 јылдыгы» колхозто иштегендер, оноҥ «ХозяинЪ» деп СПК тӧзӧп, турлуга келгендер. Эмди олор таҥынаҥ бойыныҥ алдында койчылар. Олордыҥ эҥ јаан байлыгы — ол бала-барказы. Јаҥыс уулы Алдырбас Санкт-Петербургта билезиле кожо иштеп-тоштоп јат. Аэлита деп кызычагы бар. Экинчи балазы Кристина — Улалуда ӱредӱчиге ӱренет, эш-нӧкӧри Шуну Конгунов, 1 јашту кызычагыныҥ ады Эмина. Ортон кызы — Виктория 9-чы классты божодып јат. Эҥ кенјези Настя кӱскиде ӱчинчи класска барар. Олордыҥ ӱредӱзи јакшы. Олор кандык айдыҥ бажынаҥ ла ала турлуда. Урокторын Интернет ажыра эдип, онойдо ок эне-адазына болужат.\nЭмдиги ӧйдӧ турлуда, деремнеде јаткан алтай улус ончозы ла бала-баркаларын кижи эдерге, албатыга кожуп, Тӧрӧлине тузалу јӱрзин деп чырмайат. Мал-ашты да олорго ло тудуп јат: курсагына, ӱредӱзине, той-јыргалына…\nКарманы — кажаан-чедендеги малы\nЈаскы турлуда иш кӧп. Кой кочкор айдыҥ учынаҥ ла ала тӧрӧгӧн. Кураандардыҥ тоозы јӱстеҥ ажыра, игистери де бар. Оноҥ кандык айда эчкилер тӧрӧгӧн, анайлардыҥ (уулактардыҥ) тоозы одустаҥ ажыра, оныла коштой онноҥ ажыра бозулар чыдадып алгандар. Оноҥ ноокы тарагандар. Бу кӱӱк айдыҥ ортозында койлорды кыркыган. Роберт Яковлевич койды кыркыыр јепселди дизельдеҥ иштеер эдип јазап алган. Оныҥ учун Богдановтор камык малды эки-ӱч кӱнге ле кыркып салат. Кыштай калыҥ болуп кӧптӧгӧн ӧтӧгин казып, кӱнге кургадат – Чуйдыҥ койчыларына кыштыҥ одырузы. Деремнеде јадып турган кезик улус ӧтӧкти садыжып алат. Ӧтӧк коркышту изӱ берер одыру. А јайгыда ийнектердиҥ кургаган богы, тезек – јайгы турлуныҥ одырузы.\nЭмди Богдановтордыҥ алдында јайлуга кӧчӧр деп јаан иш турат. Бозуларды, кураандарды, уулактарды узак јолго темиксин деп, энелериле кожо озолондыра јети-он кӱнге божодып јат. Анчада ла јаш бозуларга 50-60 километр јол ӧдӧри — јаан ченелте. Эмеш коомойлорын тележкага чыгарар. Богдановтор МТЗ-82 тракторлу, ого колбоор будка бар. Мында јастык-тӧжӧк, ээрлер, курсак-тамак, малдыҥ аш-тузы, кийимдер салынат. Јолдыҥ курсагын ӱч кӱнге келиштире кайнадып алат. Ол кире ӧйгӧ олор малды айдап кӧчӧт. Јайлуга олор эки-ӱч таар кулур, бир таар сахар, чай-тус, лапша-крупаларды кайырчактарыла, таарыла алат. Нениҥ учун дезе, олордыҥ карманы — ол кажаан-чедендеги малы. Канча кире иштеп алар, ончо ок кире садып алар. Пенсияга јажы јетпеген. Тайгага бир ле чыкса, кем курсак экелип беретен… Јайгы турлуга айылчылар да кӧп келет.\nӦлӧҥ ижи божозо, койчылар кыска ӧйгӧ эмеш тыштанат. Узун кышкы тӱндерде Роберт Яковлевич тере уужап, кайыш белетейт. Оноҥ нокто, камчы, аттыҥ оноҥ до ӧскӧ јепселдерин белетеп јат. Торколой Косеевна тӱк иирип, меелей, носок тӱӱйт.\nЧындап та бу ӧзӧк кӧп јолдордыҥ белтиринде, Бел-Ажу (Јазатыр) ла Јуҥмалу (аржан) барар јолдордоҥ айрылып, тӧҥниҥ бажында турган, мылчалу, чедендӱ турага бисти экелет. Айылдыҥ эжигинде чеденде ромашкалар агарып јайылат. Мында телкем, мал-аш бу јерде чындап та семирет. Суулары, кӧлдӧри — балыкту, агаш аразы каттарлу (тегенек кат, кызыл кат). Јаашту јылда мешке де болот. Эмди јолой турбазалар кӧптӧй берген, је андый да болзо, малга мында макалу.\nЈайдыҥ ӧйинде Богдановтор уйларын саап, сарју, курут эдет. Чындап, база бир неме айдып ийейин. Бу отоктыҥ малыныҥ кулагында бир де темдек, бозуларында мойтырак јок. Малын Торколой Косеевна јӱзинеҥ таныыр. Ол кажы ла кураан, кажы ла уулак аҥылу деп айдат. Јӱзин кӧрӱп ле ийзе, танып ийер, энезин айдып берер. Бозуларда нениҥ учун мойтырак јок дезе, олордыҥ тумчугына талла чабып-согуп ийзе, туура база берер. Айылдыҥ ээзи ӱй кижи кӧнӧги кӧбӱктелгенче ле ак сӱтти саап алат. Онойып ийнек саазын деп, кыстарын база ӱредип салган. Јылкы малды Роберт Яковлевич кӧрӧт, тӧрӧдип малданат, таҥмалайт. Уулын оогоштоҥ ала аргымак адын минер эдип ӱреткен. Кӱс јууктай берзе, Роберт Яковлевич ӧлӧҥ ижине келет, тракторло ӧлӧҥин чаап, јууп, обоолойт. Бу ӧйдо јеендери, тӧрӧӧндӧри база келип болужат.\nЈе айтса ла ончо неме јеҥил, а мал-аштыҥ ижи коркышту кӱч, улус ӱренген аайынча ла малдыҥ кийнинеҥ базат, тузаланат. Мындый билелер бистиҥ Алтайда кӧп…


Октябрь 2018 - Страница 4 из 10 - altaicholmon\nАргачыларга сертификаттар табыштырган\nЧыҥдыйы бийик ле јеткер јок аш-курсактыҥ продукциязын иштеп аларын јеткилдегени учун тергеениҥ аргачыларына ХАССП-ныҥ сертификаттары Алтай Республиканыҥ башкарузында табыштырылды.\nJолдордыҥ айалгазы – jаантайын шиҥжӱде\nРеспубликан ла муниципал јолдордыҥ айалгазы, олорго чыгарылып турган акчаны тузаланганыныҥ турултазы керегинде сурак АР-дыҥ парламентиниҥ тӧргизиниҥ ӱлӱрген айдыҥ 17-чи кӱнинде ӧткӧн јуунында кӧрӱлген.\nАдалар артырган алтын тилис, энелер энчилеген эрjине тилис\nАлтай тилдиҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥилӱ керек-јарак ӱлӱрген айдыҥ 19-чы кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ӧтти. Кӧдӱриҥиге каладаҥ да, республиканыҥ аймактарынаҥ да кӧп эл-јон јуулды. Театрдыҥ фойезинде республиканыҥ ижи-тожы бичикле, билимле колбулу организациялары тургускан ла кепке баскан бичиктериниҥ байлык кӧрӱлерин тургустылар.


Адалар салымы кату, эткен кереги мактулу - altaicholmon\nМениҥ адам, сойоҥ сӧӧктӱ Байыт Матвеевич Могулчин, граждан јууныҥ ӧйинде отряд тӧзӧп, Алтайын, јуртын корулаар тартыжуларда турушкан. Оныҥ кийнинде баштапкы ТОC, оноҥ Беш ичинде ӱч артель тӧзӧгӧн, бирӱзиниҥ, «Красный партизанныҥ», председатели болгон. Ӱч артельди јаҥыс эдип јуунадып, Калининниҥ адыла адалган колхоз тӧзӧп, баштапкы председатели болгон. Ол ло ӧйдӧ Беш ичинде баштапкы јурт Совет тӧзӧгӧн лӧ башкарган. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ алдында Шыргайты јуртта «Большевик» колхозты башкарзын деп, райком кӧчӱрген. Ол Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарында колхозто арткан карган-тижеҥдерди, бала-барканы, ӱй улусты баштап, фронтко аш-курсак, јылу кеп-кийим иштеп аткарарын билгир башкарган.\nУгы-тӧзис сойоҥ јеринеҥ\nБастыра ийде-кӱчин јаҥы јӱрӱм тӧзӧӧрине, јуудагы јеҥӱни јууктадарына учурлаган Б. М. Могулчин ороондо эҥ јаан кайралдардыҥ бирӱзиле — Ленинниҥ ордениле областьта баштапкы ла кайралдаткандардыҥ бирӱзи болуп јат. Јууныҥ кийнинде ол онойдо ок «Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Германияны јеҥгени учун» деп медальла кайралдаткан. Оныҥ бир јанында Сталинниҥ сӱри базылган. Бу эки кайралды адабыс тыҥ баалаган. Онойдо ок «Солокту јерди орныктырганы учун» ла «Бешјылдык планныҥ јеҥӱчили» медальдарла, ӧскӧ дӧ кайралдарла кайралдаткан. Адамныҥ бай ады Ајый болгон. Бу атла алтай кӧп јурттарда тоомјылу ла аҥылу кӧрӱмдӱ, ойгор улусты адаганын бис билерис. Адам шӱлӱзӱн бӧрӱк, кӧгӱспек, бычкак ӧдӱк кийип јӱретен.\nӦткӧн чактыҥ 60-чы јылдарында мен, јиит кижи, адамнаҥ угы-тӧзис кайдаҥ деп сурагам. «Тува, балам» — деп каруу берген. Кийнинде адам бистиҥ тӧрӧӧндӧрис Јашбаевтер Кӧмӱрлӱ тайгадаҥ (Кемерово) тӱжӱп келген, бис Туваныҥ улузы деген эди. Адамныҥ адазы Матвей деген уул Тувадаҥ Алтайга келеле, Омо байдыҥ тергеезине токтогон. Матвей јашта бандиттерге соктыртала, кӧзинеҥ отурып калган. Энези јобош, унчукпас тодош сӧӧктӱ келин табып, Беш-Ӧзӧктӧҥ ыраак јокто Шуйак деп кобыда јатыргызып салган. Онойып, јиит билеге малдаҥ, уйдаҥ берип јӧмӧйлӧ, јуртадып койгон.\nКӧстӧҥ болгонбос кижиниҥ јӱрӱми кандый болгон деер, кожо отурган кижиге база кӱч болгоны јарт. Олор ӱч уул азыраган: Шатра, Байыт, Былбак. Матвей кӧстӧҥ отурып та калган болзо, кӱчтӱ кижи болгон эмтир. Улуска мал-ажыныҥ терезин илеп берип, онойып ла балдарын азырап јӱрген. Совет јаҥныҥ кызалаҥду ла косколоҥду ӧйинде уулдары Каракорумныҥ бандиттеринеҥ качып, адазын кожо алып јӱрген. Олор мӧштиҥ тӧзинде одуланып конгондор. Адазы уулдарына јаан јӱк болуп турганын сезип турбай. Ол эртезинде балдарына айткан: «Мени бого, мӧштиҥ тӧзине, артырып салыгар. Бойыгар ӱч башка барыгар…». Уулдарыныҥ бирӱзи атка минип, ары болуп браадала, аттыҥ бажын кайра тартып, јортуп келген. Ол адазын учкаштырып алган… Ол кижи мениҥ Байыт адам болгон.\nОзодо Кӧмӱрлӱ тайгадаҥ тӱжӱп келген Јашбаев Кыма акабыс Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ бастыра ӧлӱм-шыразын ӧдӱп, јанып келген. Ол бойыныҥ ӧйинде меге куучындаган: «Мен јуудаҥ јанып келеле, Матвей акабыс тӧжӧктӧҥ турбай барганын угала, киргем. Ол мени «Сен Кыма ба?» деп таныганын кайкаган эдим. Байла, кӧстӧҥ отурып калган улуста аҥылу сезими бар, онойып, бис экӱ узак куучындашканыс».\nЈашбаевтердиҥ јурты арт ажыра, Тежиктиҥ тайгазыла тудуш Ак-Айры деп телкем јерде болгон. Мен акабыстыҥ чеденин 20-чи чактыҥ 80-чи јылдарында кӧрӱп туратам. Суу кечире, Адатканда, акабыс Шоҥкоровтор јаткан. Онойдо ок Ирункина Майчак эјебис, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы Јааҥ јестей, Оминдер, ол тоодо газетке де бичип јӱретен Сотый ӧрӧкӧн, Муклаев ле ӧскӧлӧри де «Большевик» колхозтыҥ, Шыргайтыныҥ, Беш-Ӧзӧктиҥ, Барагаштыҥ јакшы јӱрӱми учун нени де кысканбай, иштеп јӱрген улус.\nИштеер кӧп јерлер тӧзӧлгӧн\nАдам, Байыт Матвеевич, колхозтыҥ, јурттыҥ јӱрӱмин јарандырар ишке, анчада ла јууныҥ ла оныҥ кийнинде ӧйлӧрдӧ кайдаҥ ла билгирлӱ, ӱредӱлӱ специалисттер экелип иштедетен. Адам областьтыҥ, аймактыҥ јарлу кӧп улузыла, јамылу улусла јуук таныш болгон. Кандый ла улусла сӧс таап, эрмек-куучын ӧткӱрип билетен.\nШыргайты јуртта оныҥ баштаҥкайыла сӱтзавод, теермен, гидростанция, куштыҥ фермазы тудулып иштеген, адарулар, кара тӱлкӱлер ӧскӱрилген, конезавод то болгон. Ол заводтыҥ шылтузында бери ӧйгӧ дӧ јетире Шыргайты јуртта јӱгӱрӱк аттар ӧскӱрилген ле јарыштарда баштапкы јерге чыгатан болгон. Байкал деп ат Шабалин—Барнаул деген јарышта баштапкы келген. «Большевик» колхозтыҥ бухгалтери јууга атана берерде, јурт ээлемге бухгалтер сӱреен керек боло берген. Адамныҥ эске алынганыла, аймакта кандый ла јуун, бюро ӧткӧндӧ, ол бухгалтердиҥ сурагын тургузып туратан. «Бир ондый јуун болордо, райкомныҥ коридорына кирип барзам, тӧринде кӧзнӧктиҥ јанында костюмду, полуботинкалу кижи турганы кӧзиме илине берген. Кӧрӧр болзо, бу кижи бистиҥ јерге туку Прибалтикадаҥ келген. Онойып, бистиҥ јердиҥ улузы ого кем эликтиҥ бычкагынаҥ бӧрӱк, кем койдыҥ терезинеҥ тон берген. Ол улустыҥ болужыла јылу кийинип, бухгалтер болуп иштеп баштаган. Бухгалтер бичикчи, ижине јаан каруулу кижи болгонын кӧргӱскен. 1945 јылдыҥ кӱӱк айында јанып браадала, ордына Чалчиков Мишекти артырып салган. Ол оны бу ишке бойы ӱредип койгон» — деп, адам амыралтага чыгарда, меге куучындаган.\nАлтайское јаар јол «Большевиктиҥ» улузына «јӱрӱмниҥ јолы» болгон деп айтсам, јастыра болбос. Тус, картошко, сула, темир ле јуртка, колхозко керектӱ ӧскӧ дӧ не-немелер ол ажыра келип туратан. Бу ла јол-јорыкта адама орто јашту, чачы кызыл орус кижи туштап, колхозоорго мени апарыгар деп сураган эмтир. Ол кижи јуртта теермен эдип, кулур теермендеп, эл-јонды, Беш ичинде турган «Разведканы» (геологический кайу) азыраган. Сӱтзавод колхозто качан тудулганын билбей турум. Колхозтыҥ саар 100 уйыныҥ ла таҥынаҥ улустыҥ уйларыныҥ сӱди ого јеткил болгон. Алтыгы Шыргайтыдагы двор ол тушта јаҥы тудулган. Ондо улус кӱӱнзеп, ак-чек иштеген. Тижина Тана Иштиҥ Кызыл Маанызы орденниҥ кавалери, ӧгӧӧни Тижин Јудурук (ӧрӧги бичилген орус устыҥ ӱренчиги) бу иште акту кӱӱнинеҥ иштегендер. Бисти оогошто ӱредӱчибис Александра Николаевна Кырмакова бу дворго экскурсияга апарып туратан. Сӱтзаводтыҥ ичи сӱреен ару болгоны санаама кирет.\nЈуртта јуучыл врач иштеген\nӦткӧн чактыҥ 60-чы јылдары киреде бистиҥ јуртка военврач эмчи келген. Адам ла оны кайдаҥ да тапкан, сӱмелешкен ине. Ол бойы сыныркак, элбек јарынду орус кижи болгон. Оныҥ мотоцикли, бойына кӧрӧ, оогош болгон. Озо баштап ол балыктаарыныҥ марын билбейтен. Бисле кожо балыктап турала, јакшы балыкчы боло берген…\nБистиҥ јуртта «Разведка» он кирези тура туткан, эт, сӱт, мӧт учун. Барагашта школ, клуб тудулган. Баштап ла военизированный бу кайуныҥ ишчилери келгенин адам база эске алынатан. Оныҥ куучыныла, Алтыгы Шыргайтыга машинадаҥ кӧп лӧ улус тӱшкен, кӧбизи јаш уулдар. Фуфайкалу, курткалу, фуражкалу, тудунар-кабынарлу: курсак, кайло, кирее… Бу улусты канай кондырар деп, конторага барып куучындашкан. Бир канча ӧйдӧҥ келерде, ол улус јердиҥ алдына кирип калган. Оноҥ бӱткӱлинче государствоныҥ јеткилдежинде кайу бойына туралар, калаш быжырар тура, балдарына јаан школ туткан.\nЭмчи кижи кайуныҥ туткан туразыныҥ јарымында билезиле јаткан. Экинчи јарымында эмчилик иштеген. Лосев Леонид Леонидович јурттыҥ, коштойында јурттардыҥ кӧп улузын эмдеген, јӱрӱмин де аргадаган эмей. Бир учурал санаама кирет. Бис таҥынаҥ улустыҥ уйларын кабырып турганыс, управляющий Јарык Јалмаш деп јалку ат берген. Бис Шыркырак деп сууныҥ тӧҥинде одулу болгоныс. Сууныҥ той балкажынаҥ бис танк, пушка, ат, ийнек эделе, кургадып койгоныс. Оны кӧрӧргӧ једеле, Валера акам калыырга турала, буды ӱзеҥиге илинеле, кастала сына берген. Турала јӱгӱрип ле ийеле, ойто барып тӱшкен. Валера акамныҥ будына Леонид Леонидович, фронтто чылап шакшактаарым деп, эки узун плахала шакшак эдип берген. Адамды, јажы јаанап јӱрген, колхозтыҥ, бӱткӱл эки јурттыҥ эл-јоныныҥ јадын-јӱрӱмин кичееген кижини, јети баланыҥ адазын, јӱректиҥ оорузы јыга баскан. Адам совет јаҥ тӧзӧлип турарда, јурт Советтеҥ орой тӱнде айлына башка-башка јолдорло јанатанын куучындайтан. Ол ӧйдӧ јуртта кандый ла улус болгон: качкындар, бандиттер, совет јаҥныҥ ӧштӱлери… Бир катап јурт Советтиҥ туразын бандиттер ӧртӧп ийген, ол тӱн адам, ырыс болуп, ондо артпаган. Јууныҥ ӧйинде адам јайы-кыжы аттаҥ тӱшпей, бригадаларды керип, ончо ишти башкарып јӱрген. Оорыйла, адам бир ле эмеш кыймыкту иштеҥ ӧлӧ бергендий, тыныш та јок боло беретен. Энем Ильинкадаҥ келген кудайзак эмеендердеҥ алган агару суу берзе, бис адамныҥ чырайына буркурып турганчабыс, оҥдоло берер. Леонид Леонидович адамды ӧлӱмнеҥ аргадаган кижи. Бу врач Барагашта эмчиликте баш врач болуп узак ӧйгӧ иштеген. Јаан ченемелдӱ, јуу-чакты ӧткӧн эмчини агаш-ташту, аржан-кутук суулу Алтайыска оогош јети балалу, јажы да јаанай берген адамды аргадазын деп, байла, Алтай-Кудай ийген болор.\nАдам керегинде база бир эске алыныш. Мен оогошто энемле кожо магазин барганыс. Энем јараш чололорлу шајыҥ айактар садып алган, айылга экелеле, адамга кӧргӱзип, магазинде шајыҥ айактар кӧптӧгӧни јакшы деген. Адам айткан: «Бисте болгон озогы шајыҥ айак кӧрӱнбей барды. Оны таайыҥ нефриттеҥ ойып эткен. Ӧҥи кӧксимек (талайдыҥ толкузындый ӧҥдӱ), уур айак болгон, сӱттиҥ аракызын ичсеҥ, аҥылу амтанду болотон…». Адам 70-чи јылдарда Манјӱректе најылыктыҥ фестивали ӧдӧрдӧ, ого атту барып јӱргени солун. Ол јуртынаҥ чыгала, кандый да бойы ла билер кыска јолло Манјӱрекке једип барган… Аттыҥ ээри мӧҥӱнле кееркедилген, адам бойы кайыш јазайла, ончо ӱйген-куйушканын бойы ӧрӱп туратан. Фестивальдыҥ туружаачыларына оныҥ кеп-кийими де, ээри, јепселдери јилбилӱ болгон деп сананадым.\nАдамныҥ јӱрӱмин, ӧткӧн јолын, эткен керектерин ончо тоолоп бичизе, бӱткӱл роман да боло берер.\nП. Могулчин, Шыргайты јурттаҥ


Кӱӱн ле болзо, аргалар табылар - altaicholmon\nКуучынды Алена Казанцева Манјӱректеги Затонды јурт јаткандар аргадап алганы керегинде сӱӱнчилӱ јетирӱдеҥ баштады. Оныҥ айтканыла, Манјӱрек эмди јаҥыс ла јарлу кожоҥ, совет ӧйинде мында ӧткӧн албатылар ортодогы фестиваль учун танылу эмес. Ол тӧрӧл јерин корып аларында ончо эл-јонды, башка-башка кеминде депутаттарды ла башкараачыларды бириктиргениле аҥыланат. Олор ончозы бойыныҥ бу сӱӱген амыраар јерин корып аларга туруп чыккан. Затонго болушкан ончо улуска, тергеениҥ башчызы Олег Хорохординге депутат јаан быйанын айтты.\nЭмди Манјӱректиҥ эл-јоны ийдезин, оны канайда тузаланарын билип, база да јакшы керектер эдер кӱӱндӱ. Онойып, олор Эрчимдӱлердиҥ јондык соведин (общественный совет активистов (ОСА) тӧзӧп алган. Оноҥ ары иштиҥ аайын јартап аларга, эрчимдӱлер јонјӱрӱмдик, јондык иште ченемелдӱ депутаттарга баштанган. Ончозы јӧптӧжип, эл-јонды эрчимдедер бир канча ӱредӱ-семинарлар ӧткӱрер деп шӱӱлте эткен. Онойып, Манјӱректе президенттиҥ гранттарыныҥ фондыныҥ «Театрдаҥ јербойында башкарынарыныҥ ӧзӱмине» деген ӱлекер кеминде «Келер ӧйди бойыстыҥ колысла тудадыс» деген семинар-ӱредӱ ӧткӧн. Ондо ченемелдӱ јондык ишчилер јурт јерде јаткандарла, иштеп турган депутаттарла, эрчимдӱлерле курч сурактарды чечеринде канайда иштеериле, нени эдериле ӱлешкен.\n«Майма аймактыҥ бу јуртында јаткандардыҥ тоозында јербойыныҥ улузы ла бери јадарга бу јуукта (10-15 јыл кире кайра) кӧчӱп келгендер. Келгендердиҥ ортозында јондык ишчилер, билимчилер, министр, статский јӧптӧӧчи де болуп иштеген ченемелдӱ улус бар. Онойдо ок Манјӱректе 20 јылга јууктай јондык баштаҥкайларды јӧмӧӧр тӧс јердиҥ тӧзӧлгӧзинде тургандардыҥ бирӱзи, Сибирьде андый јердиҥ баштапкы бӱдӱреечи директоры болгон Сара Линдеманн-Комарова јадат. Бис бу семинарды ӧткӱрерин оныла кожо сананып тапканыс. Баштапкы семинар Манјӱректе бийик кеминде ӧткӧн деп айдарга јараар» —деп, А. Казанцева јетирди.\nМария Образцованыҥ айтканыла, ОСА јайаар, јакшыны эдерге ӱренер амадула тӧзӧлгӧн. Затонды чедендеп, таҥынаҥ улус ондо амыраар база тудар чочыду эл-јонды бириктирип ийген. Эмди дезе олор биригип алала, тузалу иш-керектер бӱдӱрер. Семинарда олор кандый бир суракта коруланарына, удура болорына эмес, оны канайда чечип баштаарына ла аайлаштырарына ӱренген. Темдек эдип јурт јеезениҥ депутады тоҥмок сууныҥ айалгазын айтты. Ондо айалганы тӱзедерге јаан акча бедиреп базар эмес, јуулыжып, сууныҥ бажын арчып, арутап салар керек. Манјӱректе јаткандардыҥ база бир јаан амадузы — Культура байзыҥныҥ јанына амыраар парк тудуп алары.\nЈуртта курч турган сурактардыҥ эҥ ӧҥзӱрези экологияла колбулу. Јурт карагай агаштардыҥ ортозында туруп јат. Јурт јаанайт, бери јаҥы улус кӧчӱп келет, јадар јерлердиҥ сурактары курчыйт. Кажы да ӧйдӧ эл-јонго туралар тудар јерлер берерге, бу агаштардыҥ кезиги кезилер деп јӧптӧлгӧн. Туралар туткадый агаш јок, ару, белен јерлер бар. Оны тузаланза, бир де агаш кезилбес эди деп, јербойыныҥ улузы айдат. Јуртты айландыра карагай аралды чеберлеп, јадар јерлер тударга кӧчӱрилген агаш аразын ойто «јажыл зонага» кийдирер керек.\nОСА-ныҥ јааны болуп Алтайский крайда 1-кы классту статский советник, иш ле јонјӱрӱмдик политика аайынча башкартуныҥ јааны болгон, техникалык билимдердиҥ кандидады, эмди Манјӱректе јадып турган Игорь Бушмин кӧстӧлгӧн. Ченемели јаан бу кижи эмдиги јерлештерин граждан јондык дегенине ӱредип јат. Алдында Мария Образцова журналист болуп иштеп тура, Манјӱректе заправка туттуртпазы учун газетке бичип, колдор јууп, јаҥыскан ла баскан. Ол тушта бу суракка экологтор јӧмӧжип, заправка тударга јарабас деп јӧптӧгӧн эди. Эмди дезе эл-јонныҥ ончого јуук кӧби, «ойгонып тургандый», јаткан јериниҥ сурактарыла јилбиркеп, каруулу кӧрӱмдӱ, эрчимдӱ болуп баштаганы сӱӱнчилӱ деп, депутат темдектеди.\nОльга Волосовцеваныҥ айтканыла, Манјӱректе јаткандарды Затонло колбулу иш-керектер кӧпкӧ ӱреткен. Эмди олор граждан јондыктыҥ ӧзӱмине иштеер кӱӱндӱ. Шак ла ол нени эдери, канайда баштаары «Театрдаҥ јербойында башкарынарыныҥ ӧзӱмине» деген ӱлекер кеминде семинарларда чокумдалат. Ӱлекердиҥ тӧс амадулары — граждандарды эрчимделтери ле граждан институттар тӧзӧӧри, јербойында бойы башкарынарыныҥ ӧзӱми. Андый семинарлар эм тургуза Суску, Билӱлӱ јурттарда, Майманыҥ јурт јеезезинде ӧткӧн.\nМанјӱректе ӧткӧн семинарда јербойыныҥ улузы бойында кандый аргалар барын илезине чыгарган, аайына чыгатан курч сурактарды чокумдаган. Онойып, кезик сурактардыҥ аайына тууразынаҥ болуш алдыртпай, бойлоры ла чыгып алар аргалузы јарталган. Ӱредӱлик семинардыҥ учы јаар эртенги кӱнде бойыныҥ тӧрӧл јуртын канайып кӧрӱп тургандарын јурагандар. Бу баштапкы семинарда јондыкчылар айылда бӱдӱрер иш берген. Оныҥ турултазыла јондык иштиҥ тӧзӧмӧлине киретен эрчимдӱ улус илелелер. Нениҥ учун дезе јадын-јӱрӱмди, јуртты јарандырарга јондык биригӱлер, ТОС-тор тудуп, акча-манатту\nаргалар табар керек, ол тоодо грант болуш алары.\nМанјӱректиҥ јанында «Манжерок» ГЛК бар, ол јурт јаткандарга јӧмӧлтӧ эдер кӱӱндӱ. Јурттыҥ улузы ол јуук болгонын бойына јарамыкту эдип тузаланар аргалу деп, тергеениҥ депутаттары угусты.\nКӧп јурттарда улуска ороондо ло тергееде иштеп турган программалар, камык аргалар керегинде јетирӱлер јетпей турган деген курч сурак бар деп, О. Волосовцева јетирди. Ороондо дезе јурттардыҥ јӱрӱмин јарандырар аргалар бар, је јаҥыс ла эл-јон ондо туружып, эрчимдӱ иштеер керек. Эл-јон керексинбей, иш баштабай отурып турганы база курч сурак. Олорды эрчимдедер јондык биригӱлер јок. Бу иште окылу чаазындарды јастыралар јогынаҥ, амадуларын чокум-јарт бичииринеҥ база кӧп неме камаанду болот. Ӱлекер кеминде јурт јерлерде эрчимдӱ иштер баштаар тӧс јерлер тӧзӧӧр амаду база бар. Ол тушта эл-јонныҥ кӱӱни де кӧдӱрилер, јашӧскӱрим де эрчимдӱ кӧрӱмдӱ, каруулу болуп чыдаар.\nМанјӱректе ӧткӧн семинарда онойдо ок Чамал аймактыҥ улузы болгон эмтир. Олор јондыкчыларды бойыныҥ аймагына база кычырган. Ондый ок кычырту Турачак аймактаҥ болгоны айдылды.\nМайма аймакта Затонло колбой керек-јарактарда кӧп депутаттарга ижи аайынча јартамалдар јетпей турганы темдектелди. Ол аайынча шӱӱжӱлер болгон ло келер ӧйдӧ јербойында башкарынары аайынча бӧлӱк орныктырылары керегинде айдылды. Ондо башкартуда иштейтендерге, депутаттарга ӱредӱ-јартамалдар эдилип турар. Эм тургуза ГАГУ-да депутаттарга, јербойында башкараачыларга ӱредӱлик курстар ӧткӱрилет.\nКандык айдыҥ 16-чы кӱнинде Маймада ӧрӧ айдылган «Келер ӧйди бойыстыҥ колысла тудадыс» деген форум аймак кеминде баштапкы катап ӧткӱрилди.\nЭл-јон ло бастыра кеминде депутаттар ортодо колбуны канайда тудар? Эл-јонды јурттыҥ эрчимдӱ јӱрӱмине канайып кычырар? Государстволык программалар ажыра бойыныҥ јуртын канайып јарандырар? Јуулган депутаттарга ла эрчимдӱ эл-јонго бу ла оноҥ до башка сурактар керегинде Эл Курултайдыҥ председатели, «Единая Россия» партияныҥ «Ӧзӱмниҥ локомотивтери» ӱлекерин башкараачы Артур Кохоев, АР-дыҥ парламентиниҥ су-кадыкты корыыры ла јонјӱрӱмдик корулаш аайынча комитединиҥ јааны, «Су-кадык келер ӧй» партӱлекерди башкараачы Алена Казанцева, Майма аймактыҥ јааны Роман Птицын куучындаган.\nЈуунды АР-дыҥ депутады, «Укаа-санаалу потребительдиҥ школы» ӱлекерди башкараачы Ольга Волосовцева тӧзӧп башкарды.


Шаалта « Свадебный портал Республики Алтай\nШаалтаны кыстыҥ ада-энези, куда тÿжÿрген тöрööндöри кудалардаҥ шаап јат. «Шаап» турганы дегени — кудалардаҥ кандый бир немени сураганы. Кыстыҥ тöрööндöриниҥ ол сурагы јакылтала тÿҥей болот, нениҥ учун дезе шааган немени кыйалта јогынаҥ табып, сыйлар керек.\nШаалтаныҥ азыйдагы учуры\nАлдында, кысты качырганынаҥ ла той ойногонына јетире бир јылга јуук öй болгон. Куданыҥ кийнинеҥ, уулдыҥ тöрööндöри кыстыҥ ада-энезине тÿк, тере, бöстöр ле о.ö. неме јетирет. Кыстыҥ улузы ол экелген неменеҥ кийис базып, орын-тöжöк, јуркандар кöктöп, јииттерге белетейт. Анайда, уулдыҥ јанынаҥ — јеткилдери, кыстыҥ јанынаҥ — белетери болгон (орустап айтса, сырье и переработка сырья; добыча, обеспечение и создание).\nЭмди бу јаҥныҥ кубулганын кöрзöбис, база ого јуук болот. Уулдыҥ јаны кыстыҥ јанына шаалта берет. Куда туткан, шаалта шааган улус кыстыҥ јööжöзин јуурга болужат. Баалу неме шааган кижи, јöжöгö дö кöп берет. Ол јööжö јииттердиҥ билезине барат. Шаалтаны куда јетирип келзе, кудаларла эрмек-куучын болгон кийнинеҥ куда тÿшкен айылдыҥ јааны шаап јат. Шаалтаны алтай той башталардаҥ озо јетирет.\nКалганчы öйлöрдö кöп учуралдарда, айылдаш казак албатыга тÿҥейлежип, кыстыҥ энезине алтын сырга-јÿстÿк шаагылап јат. Шаалтага баалу-чулу неме шааган улус кыстыҥ јööжöзине анайда ок баалу-чулу неме берерге турганыс дегени. Је андый да болзо, учурлу шааганын «сааганы» этпес керек. Кудаларды алтай улус тöрööннöҥ јуук дежет. Оныҥ да учун, шаалта шааганда, онызын ундыбас керек, кудаларды тооп, јииттердиҥ узак јадар јÿрÿмин сананып, бойын тÿжÿрбей, шаар керек.\nБу шаалтаныҥ учурын санаага алып јÿрзес, байла, бÿгÿнги јÿрÿмнеҥ алынган та кем де айгыр мал, öскöзи јÿзÿн јÿÿр аракы, бычкак бöрÿк шааган деп эби-јок «анекдоттор» токтор болор бо?\nШаалтага суузындар, суйук неме шаабас деп шÿÿлте бар. Анайда ок, шаалтага аракы шааганы — бойын уйатка тÿжÿргенине јуук деп санаа база бар. Кезем ээжилер jок, jе айтканын чокымдап ийзе, jарабастар:\nöткÿре баалу немелер: мал, алтын (кыстыҥ энези эмес болзо), ла о.ö.\nТой-jыргалыгар акшы болзын, jииттерди билези ырысту болзын!


А. Новак: «Јажыл» энергетикага јӧмӧжӧрис - altaicholmon\nӦткӧн кӱндерде Алтай Республикага ишмекчи јол-јорыгыла Россияныҥ энергетиказыныҥ министри Алексей Новак келип јӱрди.\nЈирме јылдыҥ туркунына энергетиканыҥ министри тергеебиске баштапкы катап келгенин темдектеер керек. А. Новак Федеральный штабтыҥ Сибирь федерал округтыҥ јеткер болбозынаҥ электројеткилдеш аайынча штабтарыныҥ јуунын ӧткӱрди. Ондо Сибирьдеги электројеткилдештиҥ субъекттерин ле ЖКХ-ныҥ объекттерин 2019-2020 јылдарда одыру ӧйине белетеери кӧрӱлди.\nЈуунда АР-дыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин турушты. Россияныҥ Минэнергозыныҥ јааны республиканыҥ башкарузына Федеральный штабтыҥ јуунын ӧткӱреринде јӧмӧшкӧни учун быйанын айтты.\nЈуунды баштап тура, А. Новак кӱнниҥ ийдезиле иштеп турган Майма аймактагы станцияда јӱргенин, Алтай Республика бу ууламјыда озочылдардыҥ тоозында болгонын темдектеди. Оныҥ айтканыла, быјыл кӱнниҥ генерациязыла 120 мВт кире текши электроийде алары темдектелет. Бу пилотный ӱлекер, ол аайынча келер ӧйдӧ тузаланаачыларга «јажыл» энергетика јарамыкту болорын бийиктедер арга болор. «Бу амадуларды ӧмӧ-јӧмӧ бӱдӱрип, јӧмӧжӧрис» — деп, Александр Новак айтты.\nСФО-до сегис энергосистема бар (ол «пояс Сибири» деп адалат). Олор Россияныҥ 10 субъегинде турат. Энергосистемаларда энергојеткилдеш бузулбазы јаантайын аҥылу ајаруда тудулат.\nТергеениҥ удурумга башчызы республика ичинде кӱски-кышкы ӧйдӧ белетеништӱ иштер канча јылдыҥ туркунына ӧйлӱ-ӧйинде, јастыралар јогынаҥ ӧткӱрилип турганын ла тургуза ӧйдӧ ондый ок иштер эрчимдӱ ӧткӱрилип турганын темдектеди.\nОнойып, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарыла, МЧС-тыҥ чыгартулу улузыла, одыру ла энергокомпаниялардыҥ башкараачыларыла улай ла јуундар ӧткӱрилет. Одыру тартар график, јазалдар белетеер иштердиҥ аайы, энергия ла јылу берер јазалдарды чыныктаары ла ишке кийдирери јаантайынгы аҥылу ајаруда тудулат.\nФедеральный штабтыҥ кышка белетениш аайынча ӧткӱрилген јуунында 15 кире кижи куучын айтты. Јуунныҥ туружаачылары одырынар ӧйгӧ керектӱ нормативно-тапэриктик документтер белетеери јанынаҥ, ЖКХ-ныҥ объекттериниҥ ле предприятиелериниҥ материально-технический базазыныҥ беленин, Сибирьдиҥ ресурсла јеткилдеер тӧзӧлмӧлӧриниҥ курч сурактарын шӱӱштилер. Бу ууламјыда Алтай Республикада ӧдӱп турган иштер јакшы кеминде деп темдектелди.\n(Элбеде келер номерде)


Кычырып, угуп билери база ӱредӱ - altaicholmon\nАк-јарыкка јаҥы ла кепке базылып чыккан бичикти колына чебер алып, јаш баладый сӱӱнип, тӱрген ле кычырарга меҥдеп, энчикпей турган јиит те, јаш та улусты тууразынаҥ кӧрӱп, олор учун ӧзӧгиҥе кандый да јакшынак, јылу кӱӱн-тап, сезим табарар.\nКычыратаны бӱгӱнги кӱнде база модада деген шӱӱлте бар ине. Кезик кычыраачылар сӱӱген авторлорыныҥ чыккан кажы ла бичигин сурулап, Интернет ажыра, бичиктердиҥ магазини эмезе кандый бир таныш кижи Москва јаар барып јатса, јакыдып турганын јакшызынып угарыҥ. Кезик улус библиотекаларга јӱрӱп, оноҥ алып кычырат.\nБу ла мындый бичикке јилбилӱ кӱӱндӱ кычыраачылар Оҥдой аймактыҥ Алтыгы Талду јуртында кӧп. Олор бу ла калганчы ӧйдӧ республикан чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын Туу» деп байзыҥ-јуртыныҥ бичиктерин, балдардыҥ «Солоҥы» журналын он тӧрт-он беш кижи јакыдып алдыртканыла канайып оморкобос. Бу мындый байа просветительский эмезе јартамалду иштиҥ бажында Алтыгы Талдудагы јурт јеезениҥ јааныныҥ ордынчызы Наталья Еликова турат. Ол бу ишти канча јылдар туркунына бир де кӱчсинбей, эрчимдӱ, бойыныҥ ла кӱӱниле бӱдӱрет. Ол бойы кӧп кычырат, оныҥ да учун, байла, јерлештери Наталья Поромзоновнанаҥ јозок алып кычыргылайт.\nБиледе балдардыҥ бичик-билик колго алып кычырбай турганы јажыт эмес. Ол, байла, база текши калыктыҥ сурагы. Биледе эне кижи эҥирде чӧлӧӧ ӧйди келиштирип, балдарын коштой отургузып, јилбилӱ бичикти колына алып кычырары јаан ырыс ине. Је байа балдар оогоштоҥ ала кычырганын ајарулу угарына темикпеген, таскабаган болзо, табынча темиге береринде алаҥзу јок. Энези бичиктиҥ (куучынныҥ, чӧрчӧктиҥ, о. ӧ.) баштапкы бӱгин бойы тыҥыда кычырып, экинчи бӱгин коштой отурган балазына кычырарга берзе, оноҥ ары онойдо ло элижип-селижип кычырганда, бала јарым јылдаҥ колынаҥ бичик божотпой, билгирдиҥ, биликтиҥ телекейине јолын таап, кӧндӱге берер. Кычырганын кожо ӧмӧ-јӧмӧ шӱӱшкенде, баланыҥ, куучыны, тили байлык болор. Оноҥ ары ол бичиктеҥ алганын бойыныҥ јӱрӱминде тузаланарына база јаан јӧмӧлтӧ болор. Байа телефон-интернеттиҥ ойындары, «оорузы», тилин билбези јанынаҥ айтпай да јадым. Кӱӱни, јилбӱӱзи болзо, онызы кандый бир ӧйдӧ соот болуп артар ине.\nБалдарга алтай тилиле кычыргадый бичиктер, журналдар јок деген шылтакта бодолында тӧзӧлгӧ јок. Бир канча јыл мынаҥ кайра «Алтай баатырлар» деген тизӱ кай чӧрчӧктӧр алтай тилле, орус тилге кӧчӱргениле чыгып, јолын алынды. Бу калыктыҥ судур кептӱ бичиктерин алып турган улус бар ба деп айдардаҥ башка. Кычырып турган албаты болзо, бу бичиктер кол бажына барар, таркаар эди. Бу ӧзӱп јаткан ӱйе оогоштоҥ ала бу кай чӧрчӧктӧрин кычырып ӧссӧ, билзе, айса болзо, билимчиниҥ-шиҥжӱчиниҥ јолын талдап, аспирантурага кирзе, диссертациязын шак бу кай чӧрчӧктӧрлӧ не бичибес. Канча чактардыҥ јажыды, ӱредӱзи, айса болзо, ол чӧрчӧктӧрдӧ.\nБӱгӱнги кӱнде албаты је ле деген республиказында амыр-энчӱ јаткан адында, бойында таҥынаҥ бичик-басмазыныҥ туразы не болбос, не иштебес? Бичик-басманыҥ учуры сӱреен јаан ине. Ол бастыра јанынаҥ јеткилделген ле таҥынаҥ кӧлӱктерлӱ, аймактарда бичиктердиҥ магазиндери болгон болзо, ӧзӱм болор айса бу ла кирезинде јӱрерис пе?\nКлассиктер, олордыҥ бичиктери ӱргӱлјик, олор кандый да ӧйдӧ јилбӱде, ајаруда болгон ло болорында алаҥзу јок. Је ого коштой јаҥы бичиичилер, поэттер, олордыҥ чӱмдемелдери база керек. Бойыныҥ алтай тилиле бичип турган јаҥы ӱйениҥ бичиичилери, поэттери та кайда? Јаҥы ӧйдиҥ јаҥы бичиичизиниҥ јаҥы бичиги чыкты, кычырарга табылбай туру дезе, угарга да јакшы болор ине.\nТоолу кӱндер кайра јерлежис Вячеслав Ядагановтыҥ орус тилле јаҥы чыккан «Осколки» деген бичигин (куучындардаҥ, ӱлгерлердеҥ турган јуунты) бир тынышла кычырдым деп, јакшынак бала ӧкпӧӧргӧн айас айтты. Берейин, кычырарар ба деп айдарда, кычырарым деп каруузын тӱрген ле јандырдым. Бу кӱндерде ол бичикти кычырып јатсам, база бир бала В. Ядагановтыҥ «Осколки 2», «Семь лампочек» деген бичиктерин сыйлады. Автор кычырарга кӱӱнзеген улуска сыйлагар деп айткан болуптыр. Је бот, онойып сакыбаган јанынаҥ Вячеслав Алексеевичтиҥ бичиктери келди. Чын ла јӱрӱмде болгон, јӱрӱмнеҥ алынган ла јӱрӱмниҥ бойыныҥ элестери, јуруктары… Алтайыста база бир јайалталу бичиичи бойыныҥ аҥылу, танылу јолына чыгып јатканы оморкодот. Ийделӱ сӧстиҥ узында бичиир, чӱмдеер мары артыгынча. Баштапкы эки бичиги ӧткӧн јылда, ӱчинчизи быјыл чыккан. Бир бичиги Горно-Алтайсктыҥ, экӱзи Новосибирсктиҥ типографиязында кепке базылган.\nСоныркаган кычыраачылар бу бичиктерди Горно-Алтайсктыҥ типографиязыныҥ магазининеҥ садып алар аргалу.\nКычырарга, ичкери јолло кӧнӱ барарга кӱӱнзеген улуска керектӱ бичиктер де, керектӱ туштажулар да сакыбаган јанынаҥ бойыныҥ ӧйинде кыйалтазы јогынаҥ болор ине.


«Тӧс иштер крестьян ээлемдерге келижет...» - altaicholmon\n«Тӧс иштер крестьян ээлемдерге келижет…»\nАлтай Республика аграрный тергее деп јаантайын айдылат. Мында алдынаҥ бери мал ӧскӱрип келген эл-јон јуртайт. Республикабыстыҥ кажы ла аймагы иштеҥкей улузыла, озочыл ээлемдериле бай.\nБӱгӱнги бистиҥ эрмек-куучын Кан-Оозы аймак керегинде ӧдӧр. Андагы јурт ээлемниҥ бӧлӱгиниҥ айалгазы керегинде биске «Кан-Оозы аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ администрациязыныҥ јааныныҥ аграрный политика аайынча ордынчызыныҥ ижин бӱдӱреечи\nАртур КАРАНДАШЕВ куучындап берген.\n—Бӱгӱнги кӱнде Кан-Оозы аймак ичинде 34 муҥ гектар кыралар бар. Оныҥ кайда да 80 проценти, 27 муҥ гектары, тузаланылып јат. Озолондыра темдектелгениле болзо, биске 58 муҥ тонна кату, 9 муҥ тонна јулукту азырал белетеп алар керек болгон. Текши алар болзо, кышка бис 58268 тонна азырал единица азыралла киргенис. Бир тын малга 4,79 центнер азыралдаҥ келижет. Быјылгы ай-кӱнниҥ айалгаларын кӧрӱп, бис кышка белен деп сананадым. Текши ӧлӧҥ ижинде албаты-јон, крестьян-фермер ээлемдер эрчимдӱ турушкан.\nАймак ичинде бисте 25 јаан ээлем ле 286 КФХ иштейт. Анайда ок улустыҥ таҥынаҥ ээлемдери кайда. Тӧс иштер крестьян ээлемдерге келижет. Бӱгӱн техникала јеткилдеш јакшы деп айдар керек.\n—Артур Васильевич, кышка канча тын малду кирип јадар?\n—Кышка 119964 тын малла кирип јадыс. Олордоҥ соок тумчукту малдыҥ тоозы – 75513 тын, койлор ло эчкилер – 176530, јылкы мал – 35652, аҥ – 8354 тын.\nАймак ичинде јаан ээлемдердеҥ «Меркит», «Талица», «Каракол», «Нива» деп каруузы кирелӱ ӧмӧликтерди темдектеер керек. Олордыҥ кӧргӱзӱлери јакшы. Байа алынган молјуларын бӱдӱрип салган деп айдар керек.\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ ӧткӱрип турган мӧрӧйиниҥ текши турулталарыла, Кан-Оозы аймак ар-бӱткендик айалгаларыла бойына тӱҥейлеш Кӧксуу-Оозы, Шабалин ле Оҥдой аймактар ортодо баштапкы јерге чыккан. Быјыл бис тӱкле, этле, сӱтле пландардыҥ бастыразын бӱдӱрип салганыс.\nЭм тургуза сыраҥай ла мал-аштыҥ садузы ӧдӱп турган ӧй. Крестьяндар бастыра мал-ажыныҥ учедын «Меркурий» программала тургускан. Эмди ого ӱзеери база бир программа келген. Анайып, мал-аштыҥ кажызына ла чип тургузылар, ол тоодо бастыра бӱдӱм ээлемдердеги мал-ашка. Аймак ичинде укту мал ӧскӱрип турган алты ээлем бар. Чиптер тургузар иштерди бу ээлемдердеҥ баштаар болорыс.\nАймакта мал-аш сойор эки цех иштейт. Бирӱзиниҥ учредители «Меркит» ООО. Ол Экинурдыҥ јеринде турат. Оныҥ эдип чыгарып турган продукциязы Горно-Алтайск каланыҥ «Кӱнбадыш» рыногында садуга чыгарылат. Экинчи цех «Мясоопт» ООО-ныҥ. Ол Барнаулдыҥ уулдарыныҥ. Бу цехте јаҥыс ла мал-ашты сойор иштер ӧткӱрилет. Бистиҥ ӧткӱрип турган учетло, бу цех быјыл беш муҥ тын мал-аш сойгон, јылдыҥ учына јетире бу тоо оноҥ до кӧп болор.\nАймакта анайда ок «Усть-Кан молоко» СПОК иштейт. Ол бир канча ӧй иштеген, оноҥ учредительдери солынып, јаҥыртулар ӧткӱрилген. Мен сананзам, бу айдыҥ учында ла СПОК ижин ойто баштап ийер.\nБисте сӱттеҥир уйлар ӧскӱрип турган ӱч ээлем бар – «Экинур» СПК, «ИП. Мерушев К.В.» ле «ИП Бияшева М. Ю.». Саар уйлардыҥ текши тоозы тӧрт јӱске чыккан. «Усть-Кан молоко» СПОК јаҥыртулардаҥ озо сарју, творог, йогурттар эдип, аймактыҥ бюджетный учреждениелерин јеткилдеген эди. Јаҥыртулардыҥ кийнинеҥ эдип чыгаратан продукциязыныҥ тоозы кӧптӧӧр болор.\nУкту мал ӧскӱрип турган алты ээлем бар. «Кырлыкский племзавод» укту јылкы мал ӧскӱрип турган болзо, укту койлорды «Јабаган» СПК ӧскӱрет. «Меркит» ООО ло «Талица» СПК казахский белоголовый укту уйларды, герофорд уктуларын «Каракол» ООО ӧскӱрет. Укту аҥдар ӧскӱрип турган эки ээлем бар.\n«Меркит» ООО–до мал-аштыҥ бескезин јаандада азыраарына керектӱ площадка тӧзӧлгӧн. Анда ӱч муҥ торбоктор азыраары темдектелет.\n—Јербойыныҥ улузы ӧскӱрип алган мал-ажын кайдӧӧн табыштырат?\n—Быјыл улустыҥ мал-ажын «Меркит» ООО кӧп алган. Алтайский крайдаҥ ла Новосибирсктеҥ улус келип, база алган. Тирӱге табыштырган мал-аштыҥ бир килограммы учун тӧлӧлгӧн акчаныҥ орто кеми 110 салковой болгон.\n—Јӧмӧлтӧ-болуштыҥ программалары керегинде айдып ийген болзоор?\n—Быјыл аймактыҥ јуртээлемдик бӧлӱгине текши кеми 54 миллион салковойго јӧмӧлтӧ-болуш эдилген. Бу кире акча-манат койдыҥ, уйдыҥ, јылкыныҥ ла аҥныҥ тын тоозы, былтыргы јылдыҥ тоозына кӧрӧ, кӧптӧгӧни учун ла оноҥ до ӧскӧ ууламјылар аайынча берилген. Кажы ла кӧргӱзӱде бис темдектелген планды 100 ле 102 проценттерге бӱдӱргенис. Ол 54 миллион салковой акча федерал ла республикан бюджеттердеҥ келген. 2017 јылда јӧмӧлтӧ-болуштыҥ кеми 107 миллион салковой болгонын ајаруга алза, быјыл оныҥ кеми астаганы кӧрӱнет.\n—Нениҥ учун астаган?\n—Не дезе, оптимизациялар болуп, некелтелер тыҥыйт. Быјыл бис «Билелик фермер» деген программада турушканыс, аймактаҥ эки биле ого кирген. Јаскы кыра ижиле колбулу программа болгон, анда турушканыс. Кыскарта айдар болзо, јурт ээлемле колбулу республикан ла федерал программалардыҥ бастыразында ла туружарга кичеенедис. Укту мал-аш ӧскӱрип турган ээлемдерге јакшы јӧмӧлтӧ болгонын темдектеер эдим.\n—Јурт ээлемде узак јылдарга иштеп келген кижи бу бӧлӱкте кандый курч сурактар бар деп айдар эдер?\n—Баштапкы сурак – ол јердиҥ ижин јарандырары болуп јат. Азырал белетеп турган јерлердеҥ чыҥдыйы бийик азырал аларга керектӱ иштер ӧткӱрер керек.\nЭкинчизи машино-тракторный паркты јаҥыртары болуп јат. Анаҥ одыру-сӱркӱштиҥ, ол ло дизодыруныҥ баалары бийиктеп турганын не деп айдар. Одыру ла бааланган кийниде, бастыра неме баалана беретен эди. Эмди ӱрен аштыҥ баазы бийиктей берер деп, бир де алаҥзыбайдым.\n—Алдында сӱрӱлген ле эмди тузаланылбай турган јерлер бар ба?\n—Кайда да 1200 гектар андый јер бар. Оныҥ аайы-бажына чыгып јадыс.\n—Кооперативтер тӧзӧӧр деген санаа-шӱӱлтени улус јӧмӧйт пӧ?\n—Эм тургуза албаты-јонныҥ кӧп сабазы андый санаа-шӱӱлтени јаратпайт. Бойлорын ээлер деп јаҥы ла сезип баштаган улусты кооперативтерге кийдиретени кӱч керек. Андый да болзо, бу кыймыгуга кирер санаалу уулдар бар, је ого кирериниҥ некелтелери јаан. Бӱгӱнги некелтелерле болзо, анда кайда да алтан кире турчы болор керек. Айса болзо, мынаҥ ары ӱч-тӧрт лӧ ээлем биригип, кооператив тӧзӧп алар арга болор. Мен сананзам, кооперативный кыймыгу керек. Эм тургуза бис ӧскӱрип алган мал-ажысты јӱк ле садып ийедис. Јӱрӱм јаранза, кооперативтерди не тӧзӧбӧс…\n—Адакыда, јуртээлемдик бӧлӱкте иштеп турган кычыраачыларыска нени кӱӱнзеер эдер?\n—Су-кадык, билелеринде амыр-энчӱ, ырыс кӱӱнзейдим.


Строительство — ӧзӱмниҥ тӧзӧлгӧзи - altaicholmon\nКуран айдыҥ 8-чи кӱнинде бистиҥ ороондо Строительдиҥ кӱни темдектелген. Тураларды, ӧскӧ дӧ объекттерди тудатан иштер Алтай Республиканыҥ экономиказы ӧзӧрине јаан камаанын јетирет. 2020 јылда эдилген иштердиҥ кеми 8654, 9 млн салковой болгон. Бу кӧргӱзӱ оныҥ алдындагы јылдагызынаҥ 30 процентке (тӱҥдештиреечи бааларла) ас, деп Алтайстат јетирет.\nБылтыргы јылдыҥ турулталарыла болзо, улус јадар тураларды тудуп, тузаланарына табыштырары јанынаҥ Сибирьдеги федерал округта Алтай Республика 10-чы јерде болгон. Бистиҥ тергееде строительный организацияларда иштеп турган улустыҥ орто тоозы былтыр 1,8 муҥ кижи болгон (тууразынаҥ келгендер ле тооломго кирбей турган ишчилердеҥ башказы).\nТураларды тударында эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келижип турган башка-башка бӱдӱм материалдар ла эп-аргалар тузаланылат.\nПредприятиелер, организациялар ла таҥынаҥ улус јаҥы 1148 квартира туткандар, олордыҥ текши ич кеми 88,8 муҥ квадратный метр, 2019 јылдагызынаҥ ол 15 процентке ас. Специалисттердиҥ шӱӱлтезиле, стройкалардыҥ тоозы астаарына пандемия јаан салтарын јетирген.\n2020 јылда эл-јон бойы туткан туралардыҥ ӱлӱӱзи табыштырылган бастыра туралардыҥ 92,3 проценти болды. Анайып улус бойлорыныҥ ла тӧлӱге алган акчаныҥ шылтузында 82 муҥ квадратный метр туралар туткандар, онызы 2019 јылда болгонынаҥ 3,7 процентке кӧп. Бу јанынаҥ тудум иштер јаҥыс ла Горно-Алтайскта эмес, је анайда ок јурт та јерлерде элбек кемдӱ ӧдӱп турганын темдектеер керек. Андый да болзо, быјыл строительный материалдардыҥ баазы кезем бийиктегени бу иш элбеде ӧдӧрине база качалаҥын јетирет.\nЕ. БУТУШЕВТИҤ фотојуругында: Горно-Алтайскта тудулып јаткан туралардыҥ бирӱзи


11.02.2020 - altaicholmon\n«Мен сениле Ленинградтаҥ куучындажадым»\nЛенинград-Петроград-Санкт-Петербург. Улу ла кайкамчылу. Россияныҥ культуразыныҥ тӧс јери, оныҥ ӧзӧги. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ тӱӱкизинде эҥ ле кату ла јеткер-тӱбектӱ керектердиҥ бирӱзи Ленинград учун от-калапту јуу-согуш. Невада турган каланы 900 кӱнниҥ туркунына корыганы нерелӱ керек, мында кажы ла кижи јуучыл болгон, кажы ла јуучыл бойын ленинградчы деп чотогон. Бу бӱкти бичиген ле јалтанбас, турумкай ла\nЈаркынду јылдыс ӱзӱлген, је ӧчпӧгӧн…\nАр-сагыжы сӱреен бийик, солоҥылана кӱрееленип калган, калыгыныҥ кӧгӱс-байлыгы болгон укту-тӧстӱ алтай эпши, бичимелдериниҥ јолдыктары јаркынду, учуры сӱреен тереҥ ле чокторлу, Алтайыныҥ ла албатызыныҥ эрке-торко кару балазы Гӱзел Кыпчаковна Елемова ак-јарыктаҥ јӱре берген деген коркышту табышты угарга да, кийнинде сананып та отурарга кӱч болды. Ӱстибисте чап-чаҥкыр теҥери… Гӱзелдиҥ байлаганы Иисус Христос кудай болгон. Ол ӧскӧ кудайды\nЈаан иштиҥ турултазы да јаан\nАлтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институды кочкор айдыҥ 6-чы кӱнинде ӧткӧн јылдыҥ туркунына белетеп чыгарган билим иштериниҥ таныштырузын ӧткӱрди. Билимниҥ кӱнине уткый ӧткӱрилген таныштыруда Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ эл политика, ӱредӱ, культура, јондык биригӱлер ле СМИ-лер аайынча комитеттиҥ председатели Наталья Екеева, АР-дыҥ ӱредӱ ле билим министерствозыныҥ баш специалисти Екатерина Чандыева, АР-дыҥ ЗАГС-тыҥ ла\n«Јӱрӱм ол кыймыгу, тартыжу…»\nТергеебисте спорттыҥ кӧп тоолу бӱдӱмдери аайынча секциялар иштейт, федерациялар да тӧзӧлгӧн. Газедисте мынаҥ озо республикабыста грек-рим кӱрештиҥ ле самбоныҥ айалгазы керегинде бичиген эдис. Бӱгӱнги эрмек-куучын мячту хоккей керегинде ӧдӧр лӧ ол керегинде биске спорттыҥ бу бӱдӱминиҥ республикан федерациязыныҥ јааны Амаду БЕЛЕЕКОВ айдып берер. —Амаду Эзенович, мячту хоккейдиҥ федерациязы бисте качан тӧзӧлгӧн? —Республикада мячту хоккейдиҥ федерациязы\nЭҥ јуук «најыларыс» јошкындайт…\nЭэзи јок, јайым јӱрген јошкын ийттер эл-јонго кӧп учуралдарда кандый бир каршузын јетирер аргалу. Олор улус јаткан јерлерде кажы ла кӱн курсак бедиреп, бош маҥтап јӱрет. Сӱрее-чӧптӱ контейнер-каптардаҥ бедиренип, сӱреени туш-башка чачып салат. Ээзи јок тындулар оорып, кандый бир југуш оору да таркадар аргалу. Је эҥ каршулузы — јошкын казыр ийттер улуска табарганы. Байла, мындый\n«Шырка-сысты ӧй эмдеер дегени кӧк-тӧгӱн. Ол ӧзӧк-буурды эмдиге ӧртӧйт»\nАфганистанда Совет черӱниҥ јуучыл частьтары он јылдыҥ туркунына јуулашкан. Быјыл кочкор айдыҥ 15-чи кӱнинде бу јуу-чактыҥ токтогонынаҥ ала туй ла одус бир толуп јат. Ыраак ӧскӧ талада болгон јуучыл керектерде бистиҥ республикадаҥ ӱч јӱстеҥ ажыра кижи турушкан. Олордыҥ бирӱзи, Андрей ЛОБАНОВ, бӱгӱн редакцияныҥ айылчызы. —Андрей Федорович, Слер черӱге канча јылда барганыгар? —СССР Афганистанныҥ албатызына\n«Билим-шиҥжӱлӱ ижигер текши ӧзӱмге камаанду…»\nӦткӧн неделеде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда Россияныҥ билиминиҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун ӧтти. Јуунга республиканыҥ билимле колбулу иштӱ учреждениелериниҥ, организацияларыныҥ ишчилери, ветерандары, тергеениҥ јаҥыныҥ бӱдӱреечи ле јасакчы органдарыныҥ, ӧскӧ дӧ ведомстволордыҥ јаандары, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы туруштылар. Билимниҥ кӱниле, профессионал байрамла јуулгандарды Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин уткыды. «Билимдеги аргаларды корыыры, быжулаары\nБаштамы класстарды изӱ курсакла јеткилдеериниҥ сурагы\nРоссияныҥ президенти Владимир Путин Федерал Јуунга Баштанузында 1-4 класстардыҥ ӱренчиктерин изӱ курсакла тӧлӧттирбезинеҥ азыраарын јеткилдеер јакылта эткен. Ол ондый азырашты акча-манатла ӱч јердеҥ јеткилдеер шӱӱлте айткан — федерал, тергеелик ле јербойыныҥ бюджеттеринеҥ. Керектӱ инфраструктуразы бар тергеелерде ӱренчиктерди 2020 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала изӱ курсакла тӧлӧттирбезинеҥ азыраар учурлу, арткандарында дезе 2023 јылдаҥ ала. Азыраш\n«Туризмде соҥдогоныстыҥ јакшызы да бар…»\nЧой аймактыҥ јаҥы тӱӱкизи 1980 јылдаҥ бери башталат, Маймадаҥ айрылып, таҥынаҥ аймак болуп јатканы быјыл 40 јыл болор. Ойрот автоном область тӧзӧлгӧн ӧйлӧрдӧ ол Успенский аймак болгон, эмдиги Чой аймак деген адын 1933 јылдаҥ бери аданат. Тергеебисте озодо «Аба-јыш» деп адалган јерлердиҥ, эмдиги Чой аймактыҥ албаты-јоныныҥ јадын-јӱрӱми, ижи-тожы, ӧзӱминиҥ јолдоры керегинде Чой аймактыҥ јааны Михаил\n«Албатылык» бюджетирование керегинде јасактыҥ ӱлекери\n«Единая Россия» баштаҥкайлу эмезе «албатылык» бюджетирование керегинде јасактыҥ ӱлекерин Госдумага кочкор айдыҥ 3-чи кӱнинде аткарган. Бу јасактыҥ ӱлекериле болзо, јербойыныҥ бюджединиҥ акчазын эҥ озо кандый иш-керектерге тузаланарын албаты-јон бойы јӧптӧӧр учурлу. Партияныҥ Генсовединиҥ качызы Андрей Турчактыҥ темдектегениле, тергеелердеги ченемелдеҥ кӧрзӧ, мындый эп-сӱмениҥ тузазы јаан: јербойындагы улус райондогы, јурттагы, каладагы јадын-јӱрӱм јакшы јанындӧӧн кубулзын деп, нени


«Тем болор кӱӱним бар…» - altaicholmon\nИнтернеттиҥ телекейи кезик улуска – аза бергедий јыш. Оныла јакшы «нӧкӧр» болоры, анда казынып, керектӱзин табары анчада ла ӧйлӧ кожо теҥ алтаган јиит улуска јеҥил болот. Интернетте кечегизи тӱрген эскирип, кажы ла кӱн јаҥы ачылталар экелет. Тӱрген агынду јӱрӱмде база андый ок. Бу агында бойыныҥ јилбӱзин тапкан 17 јашту јиит Амаду АРБАЕВ бӱгӱн бистиҥ айылчы. Чыккан јери –Кан-Оозы аймак, баштапкы школы – каланыҥ 5-чи таҥмалу школы. Биледе олор эки уул, карындажы Тимурга 10 јаш. Эмди Амаду каладагы республикан классический лицейдиҥ 11-чи клазыныҥ ӱренчиги. Је… бу ок ӧйдӧ ол аргачы ла башкараачы.\n–Амаду, сен школдо ӱренип ле тура, аргачылык ачып, кӧндӱре иштей бердиҥ. Бу ончозы недеҥ башталган?\n–Мен оогоштоҥ ло ала миллионер болорым деп сананып јӱретем. Је карманы калыҥ болзын деп, нени деэдер, иштеер керек ине. Оогош тужымда кандый ла эп-арга таап, иштеп ийетем, кафелерде де иштегем. Биледе акчала кызам болгон учурал болбогон. Адам, эјем, таадам, јаанам куру јӱргӱспейтен: јаантайын карманда шылырап, шыҥырап јӱретен. Је кижи бойыныҥ кӱчиле иштеп алган акчаныҥ «амтамы» база башка. Оныҥ учун ӧйдиҥ некелтелерине келиштире Интернетте иштенер эп-арга тапкам. Ого до једерге, кӧп катап јастыргам, јаҥыдаҥ баштап, тӱзедип, бойымныҥ јастыраларымнаҥ ченемелим јаанаган.\nЭҥ ле озо аргачылыктыҥ ижин тӧзӧӧри, ачары керегинде бистиҥ республикан классический лицейде ӱренген нӧкӧрим Данияр Матаевле куучындашканыс. Эмди ле санаама јакшы кирип туру: Данияр та неге де санааркап калган отурарда, мен оныла куучындажып баштагам. Оноҥ ло нӧкӧрлӧжип баштаганыс, јакшы ӧйлӧр болгон. Эмди ол Москвада ӱренет. Куучыныла кӧӧрӧдип, бизнестиҥ јажыттарын ачып јӱреле, школды божодып, јӱре берген. Је тӱҥей ле керектерим кандый болгоныла соныркап турат. Оноҥ башка кураа уулчактарла кожо 14 јаштуда кузуктап иштеерге туратаныс. Је бисти ол улус тӧгӱндеп салган. Кузукташ анда ла токтогон.\n–Кӧп аргалар ортодоҥ «amoCRM» система незиле талдама болды?\n– Быјыл «amoCRM» система тренд болуп јат. Эмди тургуза оныҥ ижиниҥ чыҥдыйын, канча кире болушту болгонын кӧп аргачылар билбес. Бистиҥ амаду – аргачыларла таныштырары, олорго бу программаларды тургузары.\nОлорго иштеп алып турган акчазын база канча катапка кӧптӧдӧ иштеп алар арга ачылат. «АmoCRM» система бизнести јарт кӧрӱп, оныҥ «чичке» јерлерин ӧйлӱ ӧйинде табар арга берет.\n–Аргачылык ишти баштаарга, акча-манат керек. Сен, кредит-ссуда деген сӧстӧрдӧҥ ыраак ӱренчик, канайып баштадыҥ?\n–Мен бойымныҥ керегимди ӧткӧн јылдыҥ кӱчӱрген айында ачкам. Оны «UnionTek» деп адагам. Баштапкы ӧйлӧрдӧ адам акча-манатла јӧмӧгӧн. Тӧлӱге де алгам.\n–Аймактарла база иштеп туруҥ ба?\n– Аймактарла иштеер керек, је эмди тургуза јӱк ле Чамал аймактаҥ угузу болды. Интернетле ишти јаҥыс ла республика ичинде эмес, текши Россияныҥ кандый ла толыгыла колбу тудуп, иштеп ийер. Келер ӧйдӧ ижиме аймактар база кожулып келер деп иженип турум.\n–Амаду, аргачы боло берерге кемниҥ де јӧмӧлтӧзи, сӱмези тууразынаҥ болды ба?\n–Мен школдо «Ты предприниматель» деп программаныҥ туружаачызы. Кӱскиде конференцияда доклад кычыргам. Корыган ӱлекеримди јарадып угала, Светлана Николаевна Конунова деп экономист кижи мени аргачылардыҥ телекейине кычырган.\n– Кемнеҥ тем аладыҥ? Аргачылар ченемелиле ӱлежет пе?\n–Новосибирск каладаҥ Владимир Бурковло Интернет ажыра таныжала, оныла кӧп куучындажып, ченемелинеҥ алышкам. Ол бойыныҥ билерин ончо айдып, јартап, бизнеске келген јолымды ачарга јӧп-сӱмезиле сӱрекей тыҥ болушкан. Оноҥ Калмык јеринеҥ Альман Тихонова деп кысла танышкам, база ла Интернет ажыра. Альманныҥ иштерин кӧрӱп, шиҥдеп, бойыма нени аларын талдагам. Бойы ачык-јарык, куучынчы кыс. Оныҥ публичный страницазында бичидеечилердиҥ тоозы да кӧп. Айдарда, Альманныҥ ченемели кӧп улуска јарап турган. Пермь таланыҥ Куеда јуртынаҥ Аяз Шабутдинов, немец укту Оскар Хартман. Кажызыныҥ ла салымы ла ченемели башка. Олордоҥ кӧпти ӱренерге јараар.\nШколдыҥ конференциязында Андрей Николаевич Ялбаков жюриде болгон. Ол ло тушта Андрей Николаевичле танышкам. Бойыныҥ визитказын берерде, саҥ башка, јараш кӧргӧм. Аргачы болзом, база мындый ок килеҥ, ӱренишкен визиткалардаҥ башка бӱдӱмдӱ визиткалу болорым деп ичимде сананып алдым. Кӧп ӧй ӧтпӧди — логотипту килеҥ визитканы јазадып алдым. Андрей Николаевич бойыныҥ ачкан керегиниҥ, кӱнниҥ кӱчиле иштеер станциялардыҥ салымыныҥ баштапкы ӧйлӧрин куучындаганы меге база тем ле ченемел алар арга болгон.\nБаштапкы ӧйлӧрдӧ кӱнниҥ чогынаҥ иштеер станциялар керегинде угуп, кӧп улус бӱтпей де турган, эмеш каткырышкан да болгон эмтир. Је качан ол станциялар јӱрӱмниҥ тебӱзин алынарда, улустыҥ кӧрӱми солына бербей. Мен бу кижиниҥ куучынын угала, бойымныҥ ачарга турган керегиме тӱҥейлегем, нениҥ учун дезе улус «amoCRM» системалар керегинде бӱгӱн база ас билер. Ол шак ла бу станциялар ошкош: јарты јок, таныш эмес, јап-јаҥы эп-аргалар. Је араайынаҥ «amoCRM» системалар јӱрӱмге кире берер. Оныҥ керектӱзин, канча кире ӧй чеберлеп берип турганын аргачылар билзе, бу программала јуук иштеп баштаарында алаҥзу јок. Ӧйдиҥ некелтези деп айдар эдим.\n–Школдогы ӱредӱге ижиҥ буудак болбойт по?\n–Јок, карын да ончо керектер тӱрген бӱде берет. Клиенттерле јӧптӧжӱ тургузар ӧй урокторло «јарыжып» калза, канайдар — уроктоҥ качып та турган ӧй болгон.\n–Оогош туштагы амадуларыҥ керегинде?\n–Эмеш оогош тушта ыраак, јаан калада, панорамный кӧзнӧктӧрлӱ турада иштеерим деп амадап туратам. Кӧрӧр болзо, андый кӧзнӧктӧрлӱ тура бистиҥ де калада бар эмтир, ол «ВиаПлаза». Анда кыптар арендага берилип турганын угала барзам, мениҥ ле амадаганым эмтир. Бистиҥ иштеп турган јерис тургуза ӧйдӧ анда, кӧп ӧйди мында ӧткӱредим. Озо баштап кӧрӧримде, кыпта ремонт эдилбеген, ижи кӧп деп билдирген. Је панорамный кӧзнӧктӧрлӱ! Аренда учун баштапкы айдыҥ акчазын кийнинде саларга куучындажып алдым. Ого ӱзеери коштой кыптарда кӧп аргачылар иштеп турган эмтир. Бу салымныҥ сыйы турбай деп сананып, анда ишти баштап ийгем.\nАйылга јанала, адамнаҥ 17 јаштуда панорамный кӧзнӧктӧрлӱ офисте иштегеҥ бе деп сурадым. Је ол бойымныҥ нени де эдерге албаданганым, јӱткип, амадап јӱргеним келижип баштаганына кӧӧрӧм кӱӱним туткан, адама мактанган айас сурап турбай. Олор 17 јаштуда совет ороонныҥ улузы болгон, панорамный кӧзнӧктӧр санаада да јок болбой. Иштеп алган баштапкы акчама мен сӱрекей тыҥ сӱӱнген болгом. Оноҥ озо ӧйлӧрдӧ таадам, јаанам, тӧрӧӧн-туугандар да акчаны берип ле туратан. Је бойымныҥ ижим учун алган бир муҥ салковой акча миллиондый болгон — сӱӱнгем, оморкогом! Баштапкы заказ-јакылта Кадастровый инженерлердиҥ бюрозынаҥ болгон. Оны Александр Артурович Сулуков башкарып јат. Чикезинче ле айткам: менде ченемел јок, је мен слерге бу программаны тургузып кӧрӧйин деп. Александр Артурович алаҥзыбай, меге бӱдӱмји эдип, ол ишти баштаар јӧп бергени учун эмди јаан быйанду јӱредим. Олордыҥ да ижи-тожы кӧндӱгип, бутка тургулап алды.\n–Программа тургускан ӧмӧликтерге оныҥ кийнинде бурылып, база кандый да болуш јетиредигер бе?\n–Эйе, ол программала канайда иштеерин кӧргӱзедис, ӱредедис. Ол программа учун ӱч айдыҥ туркунына каруулу болуп јадыс.\n–Соцсетьте сен ачкан блог «Хочу быть примером» деп адалат. Нениҥ учун?\n–Нениҥ де учун оогоштоҥ ло ала акчаны кӧптӧдӧ канай иштеп алар аргалар бар деп сананатам. Оноҥ Интернеттеҥ миллионерлердиҥ салымын шиҥдеп баштагам. Ол јилбӱӱм кӧндӱгип калган аргачыларга, Михаил Токовинин сананып тапкан «amoCRM» системала иштеп турган улуска токтогон. Јӱрӱминде кандый јолло баратанын кажы ла кижи бойы талдап јат. Бу улустыҥ јолы мениҥ амадаган јолыма тӱҥей, олордоҥ тем не албас? Оныҥ учун мен база тыҥ ла сананала, блог ачкам, «Хочу быть примером» деп адап салдым. Ӧрӧ адалган улустыҥ соцстраницаларында олордыҥ кажы ла эткен кереги, бойына, таныштарына, клиенттерине тузалу кӱн болгон бо деп кӱнӱҥ сайынгы бичимелдери мени кӧпкӧ ӱреткен. Эмди бойым база бичип јадым. Кем билер: качан бирде кем де мениҥ ченемелимди тузаланар, меге тӱҥейлежер?\n–Ӱренерге ле иштеерге, јаантайын не де керегинде сананарга, бедиренерге арыбайдыҥ ба?\n–Кезикте јалкуурып тургам дезе, чын болор. Је арып эмес. Ӱредӱдеҥ иште, иштеҥ ӱредӱде тыштанып тургамдый. Эмезе бир канча кӱнге нени де сананбай, иштенбей, отурып ийер кӱӱним келип јат Оноҥ ойто ло ӱренишкени аайынча клиенттерле јӧптӧжип, ижиме барып, јалкуурышка ӧй артпай калат. Кезикте клиенттер де јок боло берет. Ол тушта база эмеш тыҥыда сананарга келижет — клиентти табар, оны программала таныштырып, јилбиркедер керек. Андый ӧйлӧрдӧ бойымныҥ блокнодыма оны «кӱч айалга» эмес, «аргалар бедиреп, једетен амадулар» деп бичип аладым.\n–Бош ӧйди канай ӧткӱредиҥ?\n–Гитарала ойноп јадым. Фортепианоныҥ урокторына бир ӧйдӧ јӱргем, је кандый да шылтактардаҥ улам ӱредӱмди улалтпаганыма эмди кезикте ачурканып турадым. Спорт керегинде айтса, чанала јыҥылайдым.\n–Бизнесмен кижиге кӧп јорыктаарга келижип турган болбой?\n–Интернеттиҥ ле компьютердиҥ аргазыла иштеп турган ижим јорыктаарын сурабай да турган болзо, бу ла јууктарда Москвага барып келдим. Кайкамјык ла неме: самолетко отурып, тӧрт саатка учала, чек башка талада болуп калар. Анда ла мында јӱрӱм тыҥ башкаланат. Канча кижиле куучындашкам, ончозы ла «јаҥыс ла јалку кижи акча иштебейт» дешти. Кайнап јаткан јӱрӱмде тура калзаҥ, кала сени јок эдип салар деп оҥдомолго келдим. Ач-таҥыла улузы кыймыражып, кайдаар да меҥдеп ле барадар. Мынаҥ озо јаан калалардаҥ јаҥыс Астанада ла Новосибирскте болгом. Москвада эҥ бийик башняны кӧрдим, оны ӱч катап эбире бастым, оноҥ 30-чы кат-этажка канай чыгар деп улустаҥ сурап туруп чыктым, анда јаттым. Аяз Шабутдиновло тушташтым. Оны эбире јуулган улус ончозы арбынду акча иштеерге ӱренип келген. Анайып, бӱгӱнги ижим кайдаар экелетен јол деп билбес те болзом, бойымды ченеп кӧрӧринеҥ јалтанбадым. Бу јол-јорыктыҥ кийнинде кӧрӱмим тереҥжиди, телкем де боло берди дезем, јастыра болбос. Мен эр кижи, бойым бойыма сӧзимди берген болзом, керекти учына чыгарар керек деп сананып јадым.\n–Бизнесмен болгоныҥа јажыт-кураа балдар, нӧкӧрлӧриҥ канайда кӧрӧт?\n–Ижим иште ле артат. Школдо мен ончозыла тӱҥей ӱренчик. Бир кезик балдар мен ле чилеп, нени де эдер, иштеер кӱӱндӱ. Је тургуза ӧйдӧ бис экзамендер керегинде сананар учурлу. 9-чы класстыҥ кийнинде ӱренбестеҥ иштеп те барарга туратам. Канча ла кире эрте баштазаҥ, једимдерге анча ла кире эрте једериҥ деп сӧстӧргӧ јайыладым.\n–Куучын-эрмек учун быйан, Амаду. Сеге једимдер!