Алтай аш-курсактыҥ байы - altaicholmon\nАлтай аш-курсактыҥ байы\nАлтай кижиниҥ курсагы талкан, эт, сӱт деп тегиндӱ айдылбаган. Мынаҥ кӧргӧндӧ, алтай калыктыҥ јӧӧжӧзи, арга-чагы — ол эжикте малы. Албатыбыс малды јаҥыс ла азыранарга, кийинерге садарга тудуп јаткан эмес. Мал — ол ӧзӱп јаткан јаш балдарга эне-аданаҥ ӧскӧ база бир таҥынаҥ ӱредӱчизи, таскадаачызы. Мал — ол тынду, оны кичеери, оны байлаары кижини јакшы билгирге таскадып јат. Jакшы кичеезеҥ, кӧп јакшыны малдаҥ аларыҥ, коомой кичеезеҥ, турултазы коомой болор.\nАлтай кижиниҥ бӱткен јаҥыла, ӧскӱрип јаткан мал-ашта јаҥдайтан кӧп некелтелер бар. Алтай кижи олорды јӱрӱмде јазымы јок тузаланып јӱрер јаҥду.\nЭҥ ле озо, алтай кижи малдыҥ сӧӧк-тайагын билип, оны танып јӱрер јаҥду. Нениҥ учун дезе кажы ла сӧӧк-тайакта бойыныҥ аҥылузы, учуры бар. Ол учурларды јаҥдап, байлабаганынаҥ кижиниҥ јӱрӱминде келишпестери база камаанду болуп јат. Малдыҥ кажы ла сӧӧк-тайагында бойыныҥ ады барын јиит ӱйеге билип јӱрер керек. Оогош малдыҥ сӧӧгин малтала јара-быра чаппай, ӱйезинеҥ омырып, ооктоп јӱрерине албаданар керек.\nБиледе ада кижиге уулын малды ӧзӧп, сойып, эне кижиге кызын ичи-карынды арутап билерине ӱредер керек. Бу иш ончо јӱрӱмиске керектӱ. Алтай кижиниҥ јаҥыла болзо, малдыҥ эди јакшы, ичи-карды јаман деген санаа болбос учурлу.\nJӱрӱмде кӧрӱп јӱрер болзо, азыраган мал-ажын сойып јизе, оныҥ јӱк ле эди ле керектӱ, арткан баш-туйгагын, ич-карынын тӧгӱп ийген јадар. Jе курсакты аайы-бажы јок тӧкпӧйтӧн, оныҥ кеези једер дежер. Кее дегени — ол качан бирде аш-курсак јок шыралу јӱрӱм болорыныҥ, јадырап, коомойтып јӱрериниҥ белгези дегени.\nМалды сойып јатса, тӧжӧги болотоны — јаандардаҥ келген чӱм. Азыраган кой малын сойгондо, озодо улус бӧрӱгин тӧжӧӧр болгон. Санаама кирип туру: адам кой сойгондо, бажындагы бӧрӱгин уштып салатан. Байла, кандый да јаан учур болгон. Малды ӧзӧӧрдӧҥ озо алканар, Алтай-Кудайга айдынар. Темдектезе: «Азык эдерге малдап јӱрген эдим, кинчегимди чечигер, быйанарды беригер» деп айдынар.\nМалдыҥ «камчыт» јаны оҥ јаны болор. Эре-Чуйда той-кудада, кижи божогондо ло о.ӧ. чӱм-јаҥдарда малдыҥ «камчыт» јанын тузаланадылар.\nМал-аштыҥ сӧӧк-тайагыныҥ учуры\n1. Jаан јиндӱ карынныҥ јинин тӧгӱп, арчып јунала, јӧргӧм эдип јадыс.\nJумур (желудок). Мӧӧнгӧ, јумурга кан уруп, кайнадып јат. Кан урган јумурдыҥ оозын агашла тижейле, карын јуудаҥ салала, чичке ичееле эбиртип буулаар. Кайнаган кийнинеҥ јумурдыҥ чичке јериндеги болчок бажын кезип, отко салар.\nJумурда, мӧӧндӧ канды кайнатса, јаҥыскандыра кайнатпас, кожо эт салар. Кара канды јаҥыс бойын кайнатпас дежер.\nОзодо улус мындый белгеле белгелеер болгон. Jумурдыҥ болчок бажын балага берип, отту темир печкеге, очокко јапшыртар. Баланыҥ јӱреккирин, коркынчак эмезин кӧрӧр деп. Ол јапшырган јерде удаан турза, бала јалтанбас, јӱреккир кижи болорыныҥ темдеги. Jе тӱрген тӱже берзе, бала јалтанчак, коркынчак болорын керелегени деп айдар.\nМӧӧн (толстая кишка). Мӧӧнниҥ јинин тӧксӧ, јаан табыш чыгарбай тӧгӧтӧн, оноҥ ӧскӧ ӱзӱле берер деп јартамал база ла јаандардаҥ келген. Онызы чын. Мӧӧнди ле карынды чебер арчып, јунуп, ӱреле, кадырып јат. Ого кадыкту сарју, сары сарју уруп јат. Бу азыйдаҥ келген эп-сӱме. Калык аарчы-сарјузын кандый ла эп-аргала кичееген. Сарјуны урар алдында мӧӧнди јибидип јат, оноҥ урар.\nАйланчык (двенадцатиперстная кишка). Айланчыкты тӱс јерге јалбайта салала, ол ло тегерик аайынча чебер арчыйла, суунаҥ уруп јунала, кан уруп јат. Солун, амтанду курсак. Онойдо ок узун эдип чичкерте чӧйӧлӧ, арчып-јунала, јӧргӧмгӧ катай тудуп, јӧргӧмдӧп салат.\nКыпту серкенек, кӧстӱ серкенек, телӱӱн (селезенка). Учурында малдыҥ ончо кежиги, ырызы кыпту серкенекте деп, јаан улус айдыжат. Оныҥ учун оны јининеҥ арутап, јунарынаҥ бир де јалкуурбас керек. Оныҥ учуры мындый кеп-куучыннаҥ барган.\nОзодо јокту кижи бир айылга келген. Келген айылда кой сойып јаткан. Озодо ачтыҥ, тороныҥ ӧйинде улус керик болгон. Эт береринеҥ кысканып, јиндӱ кыпту серкенекти берген. Оныҥ кыптарын јининеҥ арчып, јип туруп, ол кижи канча кыр ашкан. Оноҥ ло бери кыпту серкенекти, кандый да тойу болзо, арчып јиир јаҥду боло берген, кижиниҥ тынын алган деп.\nКӧстӱ серкенекке боорды јуула кожо кертип, болчойто салып, оозын туй кӧктӧйлӧ, кайнадар.\nТелӱӱнниҥ ичин кеҥиде кезип ийеле, јууны тузап салала, оозын тижеп салза, база амтанду курсак. Jаантайын ла кижиниҥ эдинеҥ катаҥы чыгып турза, телӱӱнле томдоп јат. Томдоткон кижиге телӱӱнди јиирге јарабас.\nТелӱӱнниҥ бажы тегерик, јараш болзо, оны јип јат, а учкур болзо, тилдиҥ-оостыҥ белгези деп, таштап јат.\nБаш. Эре-Чуйда кой малдыҥ бажы кӱндӱӱ-кӱреениҥ темдеги. Башты кӱндӱлӱ улуска салар. Кызы ӧскӧ јуртка барып, тойлонып јатса, адазы «баш» јип јат. Озодо јаҥы чыккан баланыҥ адын ададарга турган кижиниҥ алдына баш салатан болгон. А эмдиги ӧйдӧ јииттер бойлоры ла адагылап алат. Jе кин энениҥ алдына кӱндӱлӱ малдыҥ бажын салып јат. «Кӱндӱлӱ баш» дегени — јаҥыс ла малдыҥ (кой) бажын салганы эмес, онойдо ок јарын, тӧҥмӧк, јалмаш эттердеҥ кожо салар. Азыйда амадап салган этти кижи јип, артканын кожо алып јанар болгон.\nМал-аштыҥ кӱчи чыккалакта, арып коомойтыгалакта, улус кышка согум эдип јоон мал сойгылап јат. Уй мал болзо, сойоло, бажынаҥ јаагын айрыыр јаҥду. Оноҥ ӧскӧ эдин јип салар дежер. Согумныҥ эди корош болор деген сӧс. А кой-эчкиниҥ бажын туйгактарыла кожо куйкалап, кырбысылайла, арба-кӧчӧ салып, јымжада кайнатса, оноҥ ток курсак јок.\nКары. Эҥ учурлу сӧӧк — ол кары. Кары — ол от-очоктыҥ ырызы, кежиги. Оны недеҥ улам онойдо айдып салганы керегинде кеп-куучын бар.\nБир кижи аҥдап барган. Азык эткен карыны челдеп, оттыҥ јанына јӧлӧп койгон. Аҥчыныҥ аҥдап барганын экинчизи билеле, оны ӧлтӱрерге кийнинеҥ барыптыр. Аҥчыныҥ одузынаҥ эмеш ыраакта јажынала кӧрӱп турза, одуда эки кижи отурган. «Jаҥыскан келген деп бодозом, экӱ болтыр не» деп сананала, истеп келген кижи ойто јана берген. Аҥчы карыны отко јуук јӧлӧп саларда, карыныҥ кӧлӧткӧзи эки кижи болуп кӧрӱнген. Кары кижини ӧлӱмнеҥ аргадап алган. Карыла колбулу мындый куучындар јӱрӱмде јӱзӱн-башка учурайт.\nКарыны јарза, оныҥ кош карызын айрып јарар, јарбаза, ол ло бойын ару эдип челдеер. Карыны энедеҥ јаҥыс бӱткен кижи учурында јарбас. Кош карыла алдында ӧйдӧ улус кармак эдип, кийим-кежек тӱӱп тузаланган. База бир чӱм — игис бала чыкса, карыла база чӱм-јаҥын ӧткӱрип, алканып, кош карызын бӧлӧзи айрып, эки баланыҥ јӱрӱми тӱҥей болбозын деп, јаҥдаар деп уккам.\nАлтай улус карыны анаар ла таштабай, јуунадып, бир тизӱге илип, от-очогында ол эмезе эжиктиҥ јаагына бийикке илгилеп салат. Ырыс-кежиктиҥ белгези эдип. Илбезе де, бийик јерге салар, ийтке таштабас.\nУчурында, карыныҥ челин канча да кире тойу болзо, таштабас, челдеп јиир, чала челдеп таштабас. Карыныҥ учы эттӱ артар эдип кезер.\nКӱндӱӱ-кӱрее болзо, карыны улустыҥ алдына табака салбас, айылдыҥ улузы бойлоры јиир.\nJодо. Jодоныҥ челин кандый да торо болзо јибес деп, јаандар айдыжат. Учурында јодоныҥ челине кижи карылып ӧлгӧн, оныҥ учун челин јибес. Jодоны Эре-Чуйдыҥ улузы, куда-тойдо кӱйӱни, келинди от-очокко тӱжӱретен чӱм-јаҥда тузаланат. Бу чӱм-јаҥла, јодоны карын јууга оройло, от-очокко салып јат.\nТорсык. Торсыкты јазаптыра челдеер: минген ады јорго, чыйрак болор. Тойу мен дейле, торсыкты бӱдӱнге чачпас, јазап челдеер. Озодо торсыкты такым алдынаҥ, тӱӱниктеҥ чыгара чачар болгонын эмди јаандардаҥ угуп јӱредис. Чыгара чачып ийген кижиниҥ минген ады јӱгӱрӱк болорын темдектеген. Торсык јодоныҥ бажында турат.\nКажык. Jодоныҥ бажында јӱрер сӧӧкти «кажык» деп айдып јадыс. Алтай албатынын јӱрӱми мал-ашла колбулу: чӱм-јаҥы, бала-барканы тазыктырары, алтай ойындары, алтай аш-курсагы, кийим-тудумы ла о.ӧ. Кажыкты чачпай, чогор јаҥду. Кажыкта мал-аштыҥ кежиги-ырызы. Алдында бис оогош болчомдор болорыста, кажыкла јӱзӱн-јӱӱр ойындар сананып, табып ойнойтоныс. Jӱзӱн-јӱӱр ӧҥгӧ будып, кем кӧп кой, эчки, ийнек, јылкы мал ойноп алары јанынаҥ маргыжып, шӱӱп ойнойтоныс. Кажыкты јиркей тургузып, адарыла адып, кӧп кажык ойноп, акалар баштыкка чогуп туратан.\nЭмдиги ӧйдӧ оогош болчомдордыҥ садында таскадаачылар кажыкла балдарды тоолоорына ӱредет, јӱзӱн-јӱӱр ойынчык кӧлӱктер јазап ойнодот. Jе тӱҥей ле азыйда ойногон кажыктыҥ јилбӱзиндий јилбӱ јылыйган, оны орныктырза, јакшы болор эди.\nТомык. Томыкты самтар эдип челдебес. Балдарыныҥ чырайы јӱдек болор дежер. Томыкты јараш челдезе, кызы јараш болор, торсыкты јараш челдезе, уулы јараш болор деп јартамал база бар. Томык тӧҥмӧктиҥ бажында турат.\nӦжӱн. Ӧжӱнниҥ бир учындагы болчок јерин байбашы деп адап јат. Байбашы — ол мал-ажы кӧптӧйтӧниниҥ, ток-тойу јӱрериниҥ белгези.\nБайбашы керегинде мындый кеп-куучын бар. Озодо бир кижи балдарын азыраарга, айылдаш јаткан айылдыҥ койын уурдап јиген. Койдыҥ ээзи серенип, олордыҥ айылына келип, неме угуларба деп тыҥдаланып турза, балдары этти јип, ӧжӱнниҥ сӧӧгин ийтке берерге јадарда, адазы токтодыптыр: «Уурдап та јиген мал болзо, кӧӧркийдиҥ малы астабай, коробой, кӧптӧзин деп, ӧжӱнниҥ байбашын отко салгар» — деп айдыптыр. Мындый сӧстӧрди угала, «уурдаган да болзо, кӧӧркий байланып турган болуптыр, јокту неме јигей оны» деп сананала, оныҥ уурызын да тутпай, јана берген. Оноҥ ло бери сӧӧкти байбашы јанынаҥ јарбас, отко салар деп јаҥ албатыда артып калган.\nӦжӱнниҥ јилигин учурында јаҥыскан јибес, сууга чӧҥгир болор деп, јаандар айдар. Мындый кеп-куучын бар. Озодо бир кижи улусты кемеле сууны кечирип јада, кемези чӧҥип турарда, улустаҥ: «Кем ӧжӱнниҥ јилигин јаҥыскан јиген?» — деп сураган. Бир кижи «мен» деп айдарда, ол кижини сууга тӱжӱреле, оноҥ ары јӱзе берген.\nJарын. Озодо улус јарыннаҥ белгелеер болгон. Андый улусты «јарынчы» деп айдар. Jарынды отко ӧрттӧп, оноҥ јадын-јӱрӱмниҥ айалгазын кӧрӧр. Эмдиги ӧйдӧ јарыннаҥ кӧрӱп белгелеер улус бар не?\nКойды сойып јиген кийнинде, јарынды таштабас, кезик улустаҥ малдыҥ кажаазына илип тургандарын кӧргӧм. Малга мал кожулзын деген белге. Бу белге-ырымды јастыҥ ӧйинде этсе, јакшы болбой кайдар деп сананадым.\nJарынныҥ ичи јанындагы этти айылдыҥ ичиндеги улус ӱлежип јиир.\nКабыргалар. Кабырганы ооктогон ӧйдӧ эжерлӱ эдип ооктоор, бирдеҥ јарабас. Сӱме кабырга кабыргалардыҥ эҥ ле учында турат. Сӱме кабырга белкенчекте артар эдип кезер. Койдыҥ сӱме кабыргазы ӱч кабыргага кезилер. Эчкинийи эки кабыргага кезилип јат. Мал семиргенде, эҥ ле јуулу кабырга сӱме кабырга болот. Оныҥ учун чӱм-јаҥдарда малдыҥ кабыргаларын керелеп, јӱк ле сӱме кабырганы тузаланат.\nБогоно кабырга кабыргалардыҥ эҥ ле бажында турат. Озодо кижиге ада-энези богоно јидирбейтен, сыныҥ ӧспӧс деп јартайтан. Богононы от-очогына салып јат.\nТӧш. Айылчы кижиге салатан кӱндӱлӱ эттиҥ бирӱзи — ол уча-тӧш.\nМал-аш сойып јизе, казан кайнап, эт чыккан ӧйдӧ алтай кижи эҥ ле озо от-энени кӱндӱлейтен. От-энеге салатан эт: богоно, тӧштиҥ бажы, јалмаштыҥ, ӧжӱнниҥ эдинеҥ кезип, тоозыла тӧрт болчокты отко салып јадыс.\nТӧштиҥ бажын отко салар\nJалмаш. Jалмаштыҥ эдин јип јатса, ойык јердеги этти кезип, «мени ундыбай јӱр» деп айдала, кӱӱнзеген кижизине берер, ол кижи оны јиир. Кийнинде јалмаш ла кӧрзӧ, ол кижини эске алынатан болуптыр.\nУча. Уча кӱндӱӱ-кӱреениҥ эди болор. Учаны кӱндӱлӱ айылчы келзе, ол эмезе куда-тойго учурлап кезип јат. Учаны јаан эдип кессе, ӱч арканаҥ кезер, оогош уча болзын дезе, эки арканаҥ кезер.\nУчаны кижиниҥ алдына салза, аҥтара салбас, малдыҥ јӱрген аайынча салар.\nМойын. Мойынныҥ баштапкы ӱйезин сӱскенек деп айдар. Уул челдезе, отко ӱч катап сӱстӱреле јиир. Кайындар келиндӱ болзо, келдиле сӱзӱшпезин деп. Озодо улус кайын-келин јаҥды јазымы јок јаҥдаган учун барган чӱм болбой кайдар.\nJӱрек. Малдыҥ јӱрегин туура кеспес, узада кезип кайнадар. Малды сойзо, ӧкпӧ-јӱректи чыгарза, јӱректи тилип кезеле, терстелген канын тӧгӧр јаҥду.\nБоор. Боордо ӧт бар, ол ачу, јажыл ӧҥдӱ суу. Оны јара кеспей, арай кезип, таштап ийер. Оноҥ ӧскӧ этке тӧгӱлзе, эт ачу болор — јиир арга јок. Кыш чыккан малдыҥ ӧди кичик болор. Кӧккӧ тойынып, семирген малдыҥ ӧди јаан болуп јат.\nКыйма. Кыйманы кыскарта кеспес, узундада кезер. Тижи малдыҥ јадынынаҥ кыйманы бӧлӧ кессе, јазымы јок ӧлӧҥ салып кезер јаҥду. Мал-аштыҥ јадыны коробой, оноҥ кӧптӧӧрдиҥ, малду-ашту јӱрердиҥ белгези деп айдылат. Экинчи јанынаҥ, озодоҥ ло айдылып келген тӱп шӱӱлтеле болзо, малдыҥ јадыны ла кыйманы бӧлӧ кезип айрыза, ӧлӧҥди салып турганы — ол ада-ӧбӧкӧниҥ јерине барза, кижи ӧлӧҥ ажыра туштажып јӱрериниҥ темдеги деп јартайдылар. Чандыр этти кыймага оныҥ чичке јанынаҥ баштап сугуп јат. Учурында — кыйманаҥ эттиҥ учы чыкпас эдип сугар.\nJӧргӧм. Jӧргӧм карыннаҥ, айланчыктаҥ, ичеелеринеҥ эдилип јат.\nJоон малдыҥ бекпейеги\nОогош малдыҥ бекпейеги\nАзыраган мал-аштыҥ чӱм-јаҥыла колбулу јолдыктар, белге, ырым\n—Малды керде-марда этке сатса, куйругын кезип алар. Малдыҥ кежиги ондо. Jаандардыҥ јаҥдаган база бир ырымы;\n—Мал-ажын сокпос, јӱзӱн-базын тилдерле карганбас. Теппес, ачыда кату-кабырла чаппас;\n—Малдыҥ сӧӧгин ӱйелеп болбос кижи мекечи болор;\n—Мал сойзо, ыйлаакту болзо, мал малдаган кижи ыйлап туруп малдаган деп јат;\n—Мал сойзо, ыйлаакты алып, кажы бир кижи барлу јӱрзе, балазы уул болор бо, кыс болор бо деп белгелеп јат;\n—Малды јай, кӱс сойзо, карды тӱктӱ болзо, кар јаан болор, тӱги ас болзо, кар ас болор;\n—Учурында ийнектиҥ ле эчкиниҥ кӧзин эки јара јибес. Эчки ле ийнек чилеп, јажына ла сӱзӱжип, кӧрӱшпес болорыныҥ темдеги деп јартайдылар. Эчки ле ийнек учурында кыјыраҥ мал болуп бӱткен;\n—Эр кижиге малдыҥ тумчугын јиирге јарабас. Аҥдап барза, ады бышкырчаҥ болор деп јат. Ат бышкырып јатса, аҥ ойлоп сала берер;\n—Кижи божозо сойылган малдыҥ сӧӧгин сындыра чаппас, ол бӱдӱн-бӱткӱл болор јаҥду. Темдектезе, божогон кижи эрјине малды минип јӱрген болзо, адын сойгылайт. Jаандардыҥ айдыжыла, сӧӧгин јара чаппас, оныҥ туйгактарын, бажын терезине ороор, ыраагына, ару јердеҥ оро казып, кӧмӱп салар. Онойдо ок оок малдыҥ сӧӧгин јиликтеп јиирге база јарбас, ончозын чогуп, бир аай тӧгӧр;\n— Тилдиҥ бажын балага берзе, кезеле берер — ӧткӱре тилгирек болбозын деп;\n—Таҥдайды кичинек балдарга јидирип јат. Баланыҥ алаканына ӱч катап чабып, «ус бол, малчы бол, аҥчы бол, о. ӧ.» деп айдып јат. Кандый сӧстӧ тудар, бала ондый болор;\n—Онойдо ок кӱн ажып, тӱн кирзе, ак сӱтти айылыныҥ бозогозынаҥ чыгарбас. Арга јокто чыгарза, оттыҥ турунынаҥ салып чыгарар. Сӱтти саап, эҥ ле озо кискеге, ийтке урбас. Ак сӱт ол ак суус деп айдылып јат. Ол — тын;\n—Ажуларда, ӱлелерде ак сӱт ӱрӱстеер, арајанды ӱрӱстебес;\n—Малдыҥ усын кайнатса, эҥ ле озо отко салар;\n—Ийтке јуулу курсак бербес, от-очокко салар;\n—Иркек малды кезип јазаза, бӧӧрӧктӧрин сӱт ле сууныҥ кожымакту суузына салар.\n—Билбес јанынаҥ беди, керде-марда боос мал сойылза, малдыҥ јадынын јара кезип чачар, туйук бойын чачпас;\n—Алтай јериске, байлу тагылдарыска алканып, суранып барза, саҥга саларга ак сӱттеҥ эдилген аш-курсак, талкан, койдыҥ эдин апарар јаҥду.\nБу јаҥжыгуларды азыйдаҥ бери јаандар јӱрӱмде тегиндӱ тузаланбаган, анда кижиликтиҥ јӱрӱмине керектӱ, тузалу шӱӱлтелер салылган. Алтай кижиниҥ јӱрӱми, салымы азыраган ак быйанду малыла кӧнӱ колбулу болгоны иле кӧрӱнет. Алтай кижи мал-ашты азырап, оныҥ чӱмин јӱрӱмде јаҥдап, азыраган бала-барказын јаҥжыгуларга таскадып јӱрзе, сатсаҥ — акчаҥ, јизеҥ — курсагыҥ деген јакшынак турулта, кирелте, кыйылтазы јогынаҥ болор эмес пе? Jаҥыс ла мында кижиниҥ кӱӱни, чыдамкайы, билгири, ӧмӧзи, ӧктӧми, су-кадыгы баштапкы јерде турар учурлу.\nиштиҥ ветераны, АР-дыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи


Канча болгонысты билерге… - altaicholmon\nӰлӱрген айдыҥ 2-чи кӱнинде республикан башкаруныҥ туразында «Тооалышка јетире бир јыл»\nдеп адалган медиа-керек ӧткӧн. Мынайып, эл-јонныҥ 2020 јылда ӧдӧтӧн бастырароссиялык тооалыжына эрчимдӱ белетениш јарлалган деп айдарга јараар.\nВидеоконференцияда Алтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм ле ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министриниҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Федор Ротарь, Государственный статистиканыҥ федерал службазыныҥ Алтай край ла Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ јааныныҥ ордынчызы – Горно-Алтайскта иштиҥ, эл-јонныҥ ла айылдардагы ээлемдерди шиҥдеериниҥ статистиказы аайынча бӧлӱктиҥ јааны Валентина Горбунова, министерстволордыҥ ла ведомстволордыҥ, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ администрацияларыныҥ чыгартулу улузы, республиканыҥ элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларыныҥ журналисттери ле јондык турушкан.\nМынаҥ озо эл-јонныҥ тооалыжы 2010 јылда ӧткӧн эди. Ол тушта Алтай Республиканыҥ эл-јоныныҥ текши тоозы 206,2 муҥ кижи болгон.\nФедор Ротарьдыҥ темдектегениле, калганчы тооалыштаҥ бери демографиялык, социально-экономикалык, этно-лингвистикалык ла миграциялык иштерде кӧп кубулталар болгон.\n«Эл-јонныҥ тооалыжы јуртап јаткан эл-јонныҥ тоозы, национальный составы ла кандый тилдерле куучындажып турганы, ӱредӱзиниҥ кеми, ижи, јадып турган айалгазы керегинде јетирӱ берип турган окылу статистический кӧргӱзӱлердиҥ сок јаҥыс эп-аргазы болуп јат.\nМынаҥ ары оныҥ тӧзӧлгӧзине Россияныҥ ла тергеелердиҥ социально-демографиялык ӧзӱми керегинде јетирӱ алгадый параметрлер база кийдирилер» – деп, ол айткан.\nЭл-јонныҥ тооалыжыныҥ кӧргӱзӱлерин Россияныҥ акча-манат аайынча министерствозы ла бӱдӱреечи јаҥныҥ органдары бастыра кеминде бюджеттерди белетеер тушта тузаланадылар. Эл-јоныстыҥ социально-демографиялык ла экономикалык айалгалары керегинде јетирӱлер јондыктыҥ ӧзӱминиҥ программалары јӱрӱмде канайда бӱдӱп турганын шиҥдеер арга берет.\nТооалышта туружары эмезе турушпазы кижиниҥ бойыныҥ кӱӱни туру. Ӧскӧ ороондорго кӧрӧ, Россияда тооалышта туружарынаҥ мойногон улусты кату каруузына тургузар деген неме јок. Је ороонныҥ эл-јоныныҥ бастырароссиялык тооалыжында эрчимдӱ турушканы эл-јонныҥ чын тоозы, Россияныҥ кандый јерлеринде јадып турганы, РФ-тыҥ субъекттеринде, муниципал тӧзӧлмӧлӧринде, калаларында ла јурттарында кандый јонјӱрӱм-экономикалык керектер болуп турганы керегинде јетирӱлер алар арга берип турганын ундыбас керек.\nТооалыштыҥ анкетазында чыккан јылы, гражданствозы, тӧрӧл тили, угы ла оноҥ до ӧскӧ јаҥжыккан сурактардаҥ башка јаҥы сурактар база болор. Ол тоодо ишјалыныҥ кеми, бойына керектӱ канча кире товар эдип алып турганы ла оноҥ до ӧскӧлӧри. Бу мындый сурактар эл-јонныҥ ижи-тожы керегинде чокым јурамал алар амадула кийдирилген.\nИштеп тургандардыҥ ла ишјоктордыҥ тоозын, ишмекчи миграцияла колбулу айалганы толо ло јарт билерге, керектӱ сурактар база болор.\nЭл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжы 2020 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала 31-чи кӱнине јетире ӧдӧр. Алтай Республиканыҥ ыраак ла једерге кӱч аймактарында (ого Улаган ла Турачак аймактардыҥ бир канча јурттары кийдирилген) тооалыш эрте, 2020 јылдыҥ куран айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала 30-чы кӱнине јетире ӧдӧр.\n2020 јылдыҥ тооалыжыныҥ тӧс јаҥыртузы – ороонныҥ улузына электронный тооалар листтерди государственный јеткилдештердиҥ бирлик порталында таҥынаҥ бойы толтырар арга берери болуп јат.\n2020 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала 25-чи кӱнине јетире орооныстыҥ, госјеткилдештердиҥ порталында учетто турган кажы ла кижизи бойы таҥынаҥ интернет-тооалышты ӧдӧр аргалу. Ӱлӱрген айдыҥ 4-чи кӱнинеҥ ала 27-чи кӱнине јетире тооалыш јаҥжыккан эп-аргала ӧдӧр: эл-јонды тоого алаачылар квартиралар ла туралар сайын планшеттерлӱ базып, эл-јонго сурактарын берер. Республика ичинде кайда да 500-ке јуук тооалаачы иштеер. Кӱӱнзеген улус тооалаачы болор аргалу.\nАнайда ок тооалыштыҥ стационарный участокторы иштеер. Тооалышта туружарга тургандар ары баштанар аргалу. 2020 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 28-чи кӱнинеҥ ала 31-чи кӱнине јетире улус јадып турган туралардыҥ 10 процентинде контрольный обход ӧдӧр. Мынызы эл-јонныҥ тоозыныҥ толо болгонын ла улус эки катап бичитпеген бе деп кӧрӧр амадула ӧдӧр.\n«Эл-јонныҥ тооалыжыныҥ баштапкы турулталары 2020 јылдыҥ јаҥар айында јартала берер» — деп, бу јуунда айдылган.\nЈуунныҥ туружаачылары анайда ок тооалыштыҥ јетирӱлик јеткилдежи керегинде јетирӱлерди база уккан. Газеттерде ле интернетте, радиодо ло телекӧрӱлтеде тооалышла колбой јартамал иш башталып калганы темдектелген.\nЈуунныҥ учкары оныҥ туружаачылары эл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжын ӧткӱрери аайынча иштеп турган бастыра структураларды ӧмӧ-јӧмӧ иштеери аайынча тӱп-шӱӱлтелериле ӱлешкен.


Бу Иегованыҥ Керечилериниҥ башка-башка тилдерге чыгарган бичиктерин шиҥдейтен онлайн-библиотека.\nПубликацияларды чыгарып аларга, бу сайтка киригер: jw.org.\nПятница, јаҥар ай 3\nБала тужымда бала чылап айткам, бала чылап санангам, бала чылап шӱӱгем (1 Кор. 13:11).\nБалдар јаан улус чылап айландыра болуп турган немени шӱӱп сананып, чын тӱп-шӱӱлтеге келип, анайда ок јеткерди озодоҥ кӧрӱп, коруланып болбой јат. Оныҥ учун сексуальный базыныш эдерге турган улуска олорды тӧгӱндеп ийерге бир де кӱч эмес. Андый улус баланы бойы бурулу, бу олор экӱниҥ кичинек јажыды, ого кем де бӱтпес, болушпас эмезе јаан кижиниҥ ле баланыҥ ортозындагы сӱӱш андый болор керек деп бӱдӱмјилеп салат. Балага бу сӧстӧр ӱзе тӧгӱн болгон деп оҥдоп аларга, кӧп јылдар керек болор. Андый базыныштаҥ улам бала бойын бурулу, кирлӱ, улусла, керек дезе Кудайла да качан да јакшы колбуларлу болбос деп санаалу ӧзӧрдӧҥ айабас. Анайда ок бойын улустаҥ сӱӱш ле токунал аларына турбас кижи деп сананар болор. Оныҥ да учун сексуальный базыныш балага узак јылдардыҥ туркунына ачу јетирердеҥ айабас. Бис калганчы кӱндерде јадып турганыс. Бу ӧйдӧ кӧп улус «тӧрӧгӧнзишпей јат» (ЈТ), «јаман улус ла куурмакчылар» «оноҥ јаан јаманга једине[т]» (2 Тим. 3:1—5, 13). w19.05 15 б., 7, 8\nАгару Бичиктиҥ бӱгӱнги ӱлгери 2021\nСуббот, јаҥар ай 4\nАнайып, Христостыҥ Јасагын бӱдӱрип койорыгар (Гал. 6:2).\nИисус улусты канайып ӱреткен? Баштапкызында, ол улустыҥ јӱрегин томулткан чындыктар ачкан. Ол улуска Кудай керегинде куучындап, јӱрӱмниҥ учурын јартаган, анайда ок кыйын-шыранаҥ јӱк ле Кудайдыҥ Каандыгы јайымдаар деп јарлаган (Лука 24:19). Экинчизинде, Иисус ӱренчиктерин канайып јӱретенин бойыныҥ темиле ӱреткен (Иоанн 13:15). Иисус улусты јерде јӱрерде ӱреткен (Матф. 4:23). Анайда ок тирилген кийнинеҥ јаан удабай ла ӱредип баштаган. Темдектезе, ол ӱренчиктерине (500-теҥ ажыра кижи болгон болор) кӧрӱнген тужында ӱренчиктер белетеер јакару берген (Матф. 28:19, 20; 1 Кор. 15:6). Теҥериге кайра барып, Иисус ӱренчиктерин, јуунныҥ башчызы болуп, оноҥ ло ары ӱреткен. Анайып, б. э. 96-чы јылы кирезинде ол элчи Иоанн ажыра майлаткан христиандардыҥ кӱӱнин кӧдӱрип, олорды тӱзеткен (Кол. 1:18; Ачыл. 1:1). w19.05 3 б., 4, 5\nВоскресен, јаҥар ай 5\nЧенейле, эҥ артыгын талдап алы[гар] (Флп. 1:10, ЈК 2003).\nБӱгӱнги кӱнде акча иштеп аларга јеҥил эмес. Кӧп ака-эјелер билезин азыраарга узак иштеп јат. Олордыҥ кезигине ишке барарга ла ойто кайра јанып келерге, јолго канча саат барат. Кемизине де уур иш эдерге келижет. Оныҥ учун иштиҥ кийнинеҥ Агару Бичикти ӱренетен ийде-кӱч чек артпай калат. Андый да болзо, бис Агару Бичикти ле ого тайанган бичиктерди ӱренерге — чыннаҥ ла тереҥжиде ӱренерге — ӧй табар учурлу. Нениҥ учун дезе мынаҥ Иеговала колбуларыс ла ӱргӱлјиге јӱретен аргабыс камаанду (1 Тим. 4:15, 16). Мыны оҥдоп, кем де кажы ла кӱн эрте туруп, айылда амыр тушта, ару башка ӱренип јат. Је кем де кӧгӱс јанынаҥ меҥдебезинеҥ шӱӱп сананарга эҥирде ӧй табат. w19.05 26 б., 1, 2


«Јеристи корыыр, кичеер деген санаа-шӱӱлте амыр бербейт» - altaicholmon\nГазедистиҥ бӱгӱнги айылчызы – Эре-Чуйдыҥ малчызы Петр КУНДИЯНОВ. Ол эрмек-куучынында јаҥыс ла бойыныҥ ижи-тожына, јуртыныҥ јадын-јӱрӱмине токтобой, республикадагы экономикалык ла политикалык айалганы канайда кӧрӱп турганын јетирген.\n— Петр Николаевич, мал киштежип таныжар, кижи куучындажып таныжар эмес пе? Слер кем, кайдаҥ, нени иштейдигер, айыл-јурт, бала-барка кандый?\n— Мен бу ла Кош-Агаш аймактыҥ Белтир јуртында чыккан-ӧскӧн кижи, сӧӧгим – тоҥжоон… Је, јерлештерим, кӧрӱш-таныштарым, најы-нӧкӧрлӧрим мени Коля, Николай деп билгилеер. Нениҥ учун дезе, Коля — энемниҥ адаган ады, билемдеги, јуртымдагы адым, Петр дезе бичикте бичилген адым. Совет ӧйдӧ алтайлар ортодо мен ошкош эки атту уулдар да, кыстар да кӧп болгонын билерим… (каткырат).\n2003 јылдыҥ сыгын айында тӧрӧл јуртыс коркышту јаан јерсилкиништиҥ эпицентрине эҥ јуук болуп, коркышту бузулган болгон, ичер суу јанынаҥ сурак тура берген, јердиҥ алдынаҥ чыккан суулар ак балкашка алдырткан. Оныҥ учун јуртты чӧлгӧ, аймактыҥ тӧс јуртыныҥ јанына кӧчӱрерге келишкен. Эмди кӧчӱрилбей арткан јуртысты Эне Белтир эмезе Јаан Белтир деп, кӧчӱрилген јуртысты Јаҥы Белтир деп адайдыс. Айыл-јуртым Јаҥы Белтирде, мал-аш туткан турлууларым, кыштуум да, јайлуум да Чаган-Бургузы ӧзӧктӧ. Балдардыҥ энезиле кожо беш бала азырап чыдаттыс, эки оогожы школдо, ӱч јаандары ӱредӱлери аайынча Алтайыста иштеер јерлери јок болордо, бирӱзи Ыраак Кӱнчыгыштӧӧн, экӱзи Кемероводӧӧн иштегилеп баргылады.\n— Мал-аш кандый турган?\n— Мал-ашла эҥ кӱч ӧйди кышты, јасты јакшы чыктыс, јай јаашту да болгон болзо, ӧлӧҥ-чӧбиле эҥ талдама јай болды. Качан да ӧлӧҥ чыкпаган јерлердеҥ ӧлӧҥ чыкты. Арга-кӱчис јеткенче, кыш јийтен курсагысты белетеп алдыс. Кыскарта айтса, алдында јылдарга кӧрӧ, кышка кем јок белетендис. Алтай јылдык тоодо Бар јыл кату јыл деп темдектелген де болзо, јаҥы јыл ӧткӱре соок эмезе ӧткӱре карлу болбос деп иженер керек. Чаган-Бургузы карды учурта берер салкынду учун кой-эчки, јылкы кыштадарга одоры ачык талдама јер. Мындый болордо, ӧлӧҥди ийнектер де ас јийт.\nЈаҥыс ла азырап эмес, ол ок ӧйдӧ азыранып јаткан мал јанынаҥ айдар болзо, олордыҥ эдиниҥ баазы ӧткӱре јабыс болгоны јаман. Аймакта да, республикада да јурт ээлем ле јурт јаткандар учун каруулу јамылулар, органдар јербойыныҥ малыныҥ эдиниҥ, сӱдиниҥ аҥылуларын, анчада ла кижиниҥ су-кадыгына јарамыктарын, тыҥ темдектебей, тыҥ јарлабай тургандары ачу. Бир ай кайра Маймада «Амза» деп агропромышленный парк ижин баштаганын уктыс, кӧрдис, кычырдыс. Амзайтан, ажанатан эт, амтамду, ток, экологический ару ла су-кадыкка тузалу аш-курсак тайгаларда ӧскӱрилет, оныҥ учун олордыҥ баазы эмеш баалу болор деген јартамалды, јарды тӧс ууламјы эдип иштезе, јаан калаларда, јаан акчалу улус јербойында ӧскӱрилген малысты, эдилген аш-курсагысты алар деп бодойдым. Јар садуны кыймыктатса, саду аш-курсак белетеерин кӧжӱӱрлеер, ол иштей берзе, керектӱ сырьего суруу тыҥыыр, талдаш башталар, баалар бийиктеер деп бодойдым. Бот, ондый колбу, колбонты бӱгӱн сӱреен керек болуп јат.\n— Мал-аштыҥ угы-тӧзин јарандырар иш аайынча нени айдарыгар?\n— Мен ошкош кӧп эмес малду алдынаҥ бойы иштеп јаткан улуска ӧҥдӧйӧргӧ, ӧрӧ ӧзӧргӧ коркышту кӱч. Качан да мен таҥынаҥ аргачы болуп окылу иштеген болгом. Мал-аштаҥ кӧп продукция аларга, угын јарандырарга государстводоҥ јӧмӧлтӧ, болуш болор деп иженип иштегем. Је керек келишпей ле турган, оноҥ таҥынаҥ аргачыларга албанныҥ, каланныҥ кеми кенейте ле кӧдӱрилерде, ИП-ны јабарга келишкен. Оноҥ бейин мал-ажымныҥ угын јарандырар ишти бойым ла арга-кӱчим јеткенче ӧткӱредим. Эмди тургуза сарлык ла ийнектиҥ кайлыктарын ӧскӱредис. Казах, калмык укту мал экелип, бойыстыҥ малга кожор деген санаа-сагыш бар. Бӱдӱн ӱӱрлер экелип ӧскӱрерге, баштапкызында, аргалар ас, артыкташкан акчалар јок, экинчизинде, ӧскӧ јердеҥ келген малга бистиҥ ар-бӱткендик ле айлык-кӱндик айалгаларыс та келижер, та јок деген серемјилер бар…\n— Турлугарда электроот, компьютер барын кӧрӱп, сураарга турганым, јадын-јӱрӱмеердиҥ «быт» дейтен келтейи?\n— Алдында СССР-дыҥ экономиказы Китайдыҥ экономиказынаҥ чик јок тыҥ болгон. Бис ол тушта кыдаттарды шоодып туратаныс, јокту-јойу деп. Эмди ончо неме Китайдаҥ келет, кӱнниҥ энергиязын олор јазаган јазалдардаҥ аладыс, ноутбук база олордыҥ, кеп-кийимистиҥ кӧп сабызы база Китайдаҥ келет. Орооныстыҥ јаандары, јаҥдары Китайдыҥ јаандарынаҥ, јаҥдарынаҥ јозок, тем не алгылабай турган, кайкайдым? Албаты-јонго Китайда чылап, иштер айалгалар, аргалар тӧзӧӧр керек эмес пе? Одус јылга Китайдыҥ Албаты Республиказыныҥ экономиказы мынайда ӧзӧ берерде, Россия Федерацияныҥ экономиказы ӧспӧй туруп калды, албаты-јон јоксырап јат.\n— Коркышту јерсилкиништеҥ улам эки јуртту болдыс деп айттыгар. Мындый кӧчӱш болгонын Слер јарадып туругар ба?\n—Аймактыҥ тӧс јуртыныҥ јанына јаҥы јурт, Јаҥы Белтирди тудар деген шӱӱлте чын шӱӱлте болгон деп бодойдым. Бӱгӱн јурттыҥ кӧп улузы Кош-Агашта иштеер јерлӱ. Эки јурттыҥ ортозында асфальт јол, кӧлӱктӱ беш минутка јӱредис. Аймактыҥ тӧс јуртында јӱрӱм, канайтса да, кайнап јат ине, администрацияга јуук, иштеер јерлер де табылат. Чаган-Бургузыга да једерге јол кыскарган.\n— Петр Николаевич, албаты-јонго база айдатан сӧс-эрмек, санаа-шӱӱлте бар ба?\n— Калганчы ӧйдӧ јеристи корыыр, кичеер керек деген санаа-шӱӱлте амыр бербейт. 2010 јылда бисте «Сайлюгемский» деп адалган национальный парк ачылган. «Сайлюгем», «Уландрык», «Аргут» деп адалган кластерлер кирген 118 муҥ гектар јерлӱ парк телекейлик Кызыл Бичикке кирген ирбисти, аркар-кочкорды ла тоозы коркышту астаган деп темдектелген јуҥма-текени корыырга тӧзӧлгӧн.\nБир јанынаҥ, јакшы керек, је, экинчи јанынаҥ, парк бутка-колго турган сайын ээленген јерин элбедер политиказын баштаган. Паркка коштой јерлерге фотоловушкалар тургузып, корыйтан аҥдар ондо јӱрет, ондо олорды јербойыныҥ браконьерлери ӧлтӱрет деп шылтак тапкылап, јер блаажарын баштаган. Ол тушта аймактыҥ јааны болгон Ауельхан Жазитович Джаткамбаев ле ордынчызы Алексей Александрович Шонхоров албаты-јонго бу јанынаҥ јетирӱни эткилеерде, алтай да, казах та јурттарда јуундар јуулып, јеристи корып алган эдис.\nМал-аш парктыҥ јеринде одорлойт деген кыйалаш, бурулаш Аркыт ичинеҥ башталды, парктыҥ ишчилери ле јурттыҥ эрлери арай болзо јуулашкылабады. Бистиҥ малчыларды «мал-ажыгар парктыҥ јерине кирет, оныҥ учун слерге штраф саларыс» деп коркыдары бу јуукта башталган. Сайлугемдеги парк Шабладагы заказникти бойына кийдирип аларга турганы кемге де јажыт эмес. Былтыр кыштуума полицейский келип, Чаган-Бургузы ӧзӧктӧ аҥдаган бӧлӱк улуска «олор браконьерлер болгон, аркар-кочкорго аҥдаарга сананган» деп јетирӱ-кӧргӱзӱ берзин деп сураган. Куучын не керегинде ӧдӱп турганын билерге, лаптап шылап, угуп келзем, «Сайлюгемский» парктыҥ јаанына кандидат болгон Эрмен Юзлаевичти Суркашевти погран кыйуныҥ ээжилерин бускан ла Кызыл Бичикке кирген аҥ адарга умзанган деп бурулаарга турган улус эмтир. Байла, алтай эрди экинчи катап ол јамыга кандидат болбозын деп чӧҥӱргилеп јат.\nБыјыл јайгыда јерлик ар-бӱткенниҥ WWF деп адалган телекейлик фонды республиканыҥ башчызы Олег Хорохординле јӧптӧжӱ тургускандары ајару јок артып калды. Ол ло WWF бӱдӱмји јок организация, Сайлугемдеги паркла кожо иш эдип турган улус болуп, кандый ла зоопарктардаҥ аҥдар экелип тайгага божодот. Јерлик јӱрӱмге ӱренишпеген аҥдар баштапкы ла кышта бӧрӱлерге туттуртып койот. Казнаныҥ ал-камык акчазы тузазы, турултазы јок ӱрелет. WWF та, «Сайлюгемский» парк та биске чын болужарга турган болзо, јаҥыс ла ирбисти, аркар-кочкорды, јуҥма-текени эмес, бастыра аҥдарды корызын. Темдектезе, тарбаанды чумадаҥ, тӱлкӱни, бӧрӱни бешенстводоҥ корызын…\nЈеристи корыыр деген санаа-шӱӱлтеде, кӧрӱм-турумда јаан чочыдуны – Алтай Республикада эҥ учурлу ууламјыны туризмди ӧскӱрери деп јарлаганы экелет. Алтай јеристи алты-јети туркластерлерге бӧлӱйле, тууразынаҥ келген улус байлаган, бажырган тайгаларысты мензинип, ээленип алгылаза, канайдарыс? Туркластер дегенин бис ол ло «Сайлюгемский» парктаҥ уктыс, кӧрдис. Јеристе ээ болорын бӱгӱн сананбазабыс, балдарыс, баркаларыс јери јок артып калары узак эмес.\nТекшилей албаты-јон јанынаҥ айдар болзо, бис, јурттарда јаткан тегин улус, бойыстыҥ алдыста кем јок јӱрерис ле. Курсагысты эдип, кебисти кийип, балдарысты чыдадарыс, баркаларысты кӧрӱжерис. Бот, биске республикада болуп турган политиканы айдып, јартап, берип турган улус јогы јаман. «Мынайда этсегер – јакшы, онойдо этсегер – јаман, јастыра» деп айдып, баштап, уулап берер улус табылбайт. «Бис – алтайлар, бирлик калык ла нация» деген идеология јок. Бу ла јаҥы ӧткӧн талдаштарды алзабыс, Госдуманыҥ депутадына беш алтай кандидат чыгып келген, алтайлардыҥ ӱндерин јара тартып, турултазында бирӱзи де мандатка јединбеген. Депутатка ӧтпӧзин биле-тура талдаштарга не чыккан улус, оҥдоорго кӱч? Беш алтай кандидаттаҥ депутат чыкпагадыйын билген кӧп саба алтай ӱнбереечилер ӱндерин Мария Демина учун бердилер. Бажы јок јон калганы, башчызы јок јурт калганы бу туру…\nБашчы бойы ӧспӧй јат, башчыны албаты-јон ӧскӱрер керек эмес пе? Алтайын билер, албатызын билер алтай башчы јаҥга келбегенче, бистиҥ јадын-јӱрӱмис јакшы јаны јаар бурулбас деп бодойдым. Ол ло Госдуманыҥ депутады болгон Родион Букачаков республиканыҥ бажына тургадый политик болгон. Је, республикабыстаҥ кӧдӱрбедис, Москва јӧмӧбӧди. Бир јанынаҥ, бис кӧдӱрбезебис, Москва не јӧмӧйтӧн? Экинчи јанынаҥ, бу кижиге Интернет ажыра табарулар тыҥ болды, «иш этпеген, сӧс айтпаган» деген орды јок бурулаштар угулды. Байла, политикадагы оппоненттери онойдо кылынгандар? Мениҥ ле билеримле, ол анчада ла биске, Тӱндӱкке тӱҥейлелген аймактардыҥ ас тоолу калыктарына, јеҥилте болзын деп, пенсиязынаҥ ала кырлу мылтык тудунарына јетире јӧмӧлтӧ, болуш болзын деп јасактар јазаган. Бу талдаштарда Алексей Степанович Тюхтенев деп башкараачы, политик чыгып келерде, бу кижини Госдумага да чыгарбадыс… Онойып јаткан албатыда башчы кайдаҥ табылатан?.. Башкызын тегелеп, башкызын тӧбӧлӧп јатканыста… Бот, куучынысты мындый сӱӱнчизи јок санаа-шӱӱлтеле божодорго келижет…\n— Петр Николаевич, ачык-јарык куучынаар учун јаан быйан! Мал-ажаар ардак, семис, алкы бойоор омок-седеҥ ле су-кадык јӱрӱгер!\n— Слерге быйан! Кычыраачылараар кӧп болзын, командировкаларга улайын келигер! Јаҥы ӧзӱп јаткан ӱйени мал-ашка кӱӱндӱ эттире ӱредер, таскадар керек деп бодойдым. Алтайыста мал-ажы муҥдарла тоололып турган малчылар бар эмей. Олор керегинде бичигер, биске јозок болгылазын, ченемелиле ӱлешкилезин.\nЭрмек-куучынды С.Танытпасов ӧткӱрген


Алтын казып табарын јаратпай - altaicholmon\nАртыбаштагы јурт јеезениҥ јеринде, Алтын Кӧлдӧҥ 8 км кирезинде, «Алтайская корона» деген компания цианид натрия деген химикатты тузаланып, алтын казар иштер ӧткӱрерге турганы баштануда айдылат. Бу химикат кижиге де, тындуларга ла балыктарга да јаан каршулу корон болуп јат ла, кичинек те кеми сууга јеткежин, экологиялык јеткер-тӱбекке экелер. «Алтайская корона» Турачак аймактыҥ јеринде мынаҥ озо алтын казар иштер ӧткӱрип, мӧш ӧскӧн тайганыҥ ордына ээн-куру јер артырганы, иштеген улузына ишјал тӧлӧбӧй, шылу керекке киргени база темдектелет.\nАлтын Кӧл кижиликтиҥ ар-бӱткендик энчизиниҥ тооломына кирген ле оныҥ јараттарында јердиҥ байлыктарын казып табар, ар-бӱткенге каршу јетирер иштер ӧткӱрерге јарабас болгоны база айдылат.\nБу баштануныҥ алдына Ново-Троицк, Кебезен, Усть-Пыжа, Тулой, Артыбаш, Турачак, Курмач-Байгол ло ӧскӧ дӧ јурттардыҥ 2 муҥ кире улузы колын салган.


Албатыны азыраган байлу мӧш агажысты чеберлеерис пе... - altaicholmon\nАлбатыны азыраган байлу мӧш агажысты чеберлеерис пе…\nАлтай јеристе алтын кӱс туру. Куулгазынду ла кеен, јараш ӧй. Анчада ла тууларда, таскылдарда кӱстиҥ тыныжын сессе, кӧрзӧ сӱреен кайкамчылу ӧй. Алтай кижи ар-бӱткенле, бу эбиреде турган јебрен тууларла каныла, тамырыла тудуш болордо, кӱстиҥ кӱреҥ ӧйинде Алтайыстыҥ саҥ башка јараш кеберин канайда сеспейтен, мактабайтан, кайкабайтан. Бу ла кече-башкӱн турналар куркуны телкемдерге јайылып, ыраак-ыраакта турган јылу талаларга учуп баргандары кӱстиҥ келгенин, удабас ла кышкы сооктор јебрен Алтайысты бийлеп ийерин керелеген эди…\nАлтай јерис… Албатыны азыраган Алтайыс… Калганчы јирме јылдыҥ туркунына бийик ажуларда, таскылдарда, ынаарга бӱркеткен тууларды туй алган байлу мӧш агаштыҥ кузугы јаҥыс ла бойыныҥ билезине азыранар кӱски тӱжӱм-курсак эмес, акча иштеп алар эп-арга болуп калганы тӧрӧл јеристи мактаган ла кайкаган чӱмдӱ кожоҥ ортодо чек ӧскӧ куучын болуп барганын кӧрӱп јадыс. Бир јанынаҥ кузукты белетеп, садып туратан иш озоодоҥ бери болгон. Тӱӱкини алза, јирмезинчи чактыҥ бажында јыш Алтайдыҥ туба укту улузы кузукты јуунадып, сайлап, Улалу калада јуртаган улуска, Јаш -Тураныҥ (Бийск) орус укту улузына сатканы керегинде кӧп айдылып јат. Лазарь Кокышевтиҥ «Тубазын» да эске алып ийзегер, бу јурук јарт кӧрӱнет. Је бӱгӱнги кӱнде Алтайыстыҥ тайгалары кузук белетейтен бӱткӱл јаан «телкем» болуп калганын канайда темдектебес. Калганчы јылдарда кузук кезик јерлерде јакшы бӱдӱп, кезигинде коомой бӱдӱп, албатыны кезикте сӱӱндирип, кезикте ачындырып, кезикте бой-бойына удурлаштырып, кандый уч-турулталарга экелбей туру деер. Анчада ла былтыргы јылда кузук кезик аймактарда јакшы бӱткен эди. Улустыҥ јӱрӱминде кӱч сурктарыныҥ аайына чыгарга, бала-барканы азыраарга јарамыкту арга болгон. Бастыра улус, јааны-јажы, тайга-ташка чыгып, кузуктаган. Анчада ла Оҥдой аймактыҥ тайгаларында иш тыҥ кайнаган. Кӱпчегенниҥ, Хабаровканыҥ, Ийин-ичиниҥ, Јаламанныҥ, Јолоныҥ тайгаларында албаты-јон каймыраган эди. Улус акча-манатты јакшы иштеген. Мында бир де јаманы јок. Алтай јерис алама-јиилегиле, ӧлӧҥ-чӧбиле, аҥы-кужыла кажы да јылдарда бойыныҥ албатызын азыраган да, азыраар да…\nЈе ол ло ок ӧйдӧ улустыҥ ар-бӱткенге, бойы-бойына баштаныжы кезем солына берип турганын канайда айтпас. Бу ла бийикте турган ажуларда, чаҥкырайган тайгаларда эмди кижиниҥ баспаган јери јок болор. Алдында јылдарда јаҥыс ла алтай улус, јербойыныҥ улузы бойыныҥ тӧрӧл телкемдеринде болуп, ажу-кырларына байланып баштанып туратан. Эмди кем келип, кайда болуп турганын аайлаар кижи јок деп айдыжып тургандары база чын. УАЗ кӧлӱктер, оноҥ до јаан кӧлӱк-машиналар кузук јуур ӧйинде тайгаларды «чарыптап» , кайран каҥыл мӧштӧрди тоскурып, тепсеп-чаштап барып тургандарын билерге кунукчылду.\nБастыра ла улус акча-манат иштеп аларга јат. Је јаҥыс ла акчага болуп ар-бӱткенисти ӱреерис пе…\nЧын. Јӱрӱм кӱч. Бастыра ла улус акча-манат иштеп аларга јат. Је јаҥыс ла акча-манатка болуп ар-бӱткенисти ӱреерис пе…\nКузук кажы ла јыл башка-башка јерлерде башка бӱдет. Быјыл ончозы јуук аймактарда кузук јайдыҥ бажында ла соокко алдыртып, тоҥуп калган дежет. Оныҥ учун кезиктей ле јерлерде тӱжӱм јакшы. Је Себи боочыныҥ бажында албаты кузукташтыҥ ӧйи башталгалакта ла «толуп» калган. Мында јаҥыс ла бистиҥ тергеебистиҥ эмес, одоштой турган тергеелердиҥ кузукчылары толтыра болгон ло ло эмди де бар болбой. Меге ле майман укту алтайлардыҥ байлу туузын кӧрӧргӧ ачымчылу болды. Кандый улус јок мында, кандый бӱдӱмдӱ кӧлӱк јок… Амырап турган туристтер, кандый ла укту кузукчылар…\nАлбаты каймырап турган боочы-ажуда бу улустыҥ кир-торын, сӱреезин кӧрӧргӧ јескимчилӱ болды. Бу ла кече одуланган јерлеринде не артып кал турганын бойоор до билерер… Байлу Алтайга келдигер, јӱрген јерлерерде ару-чек, чебер болугар деп канча ла кире айдылып, бичилип јат, је кижи деп адалган «јеек јыланнаҥ» чеберленерге кӱч ошкош. Анчада ла акчаныҥ абызына алдырткан кижиге не де керек јок деп билдирет. Сананзам, алтай улус эмеш байланар, арузын тудар, чебер болор. Је туш-туурартынаҥ келгендерге бистиҥ ар-бӱткенис, байланып јӱрген јерлерис, чӱм-јаҥдарыс керек јок ошкош.\nОл ло Себиниҥ бажында агып јаткан тоҥмок суулардыҥ јараттарында сӱрее-чӧбин таштаганын, јеҥилденетен јерлерин эткенин кӧрӧргӧ келишкен. Мен сананзам, алтай улус байланып та, чочып-коркып та, мынайда кылынбас. Байа ла база кандый да чӱм-јаҥын билбес, тообос кылыкту туш-туурартыныҥ улузы мынайда кылынып турган болор. Каймырап јаткан албатынаҥ кемизи кандый болгонын канай билетен…\nКуран айдыҥ бажында мӧш агашты кузукка болуп токпоктобос, силкийтен эдимле силкибес деп кычырулар кӧп лӧ болды не. Је Себиниҥ бажында јолдоҥ ыраак јок ло јерлерде мӧштӧрди силкигилеп тургандарын кӧрӧргӧ келишкен. Је тайга јерде канча-канча кӧлӱк чогулган, саҥ башка кийим кийген билбес улустыҥ јанындӧӧн кем јууктаар, олордоҥ коркыбай удура та нени де айдарга кем тидинер…\nМында каршулу керектер де кӧп болуп турганын МВД-ныҥ јетирӱлеринде кӧп айдылат. Ар-бӱткен карамдабай јат. Чын. Јаҥдарды јаҥдабай, байланбай турган учуралдар там ла кӧптӧп турганынаҥ улам, јеткерлер де толтыра учурайт. Је акчаныҥ абызына алдырткан кижиге ол керегинде сананарга бош јок ошкош.\nБойыныҥ ӧйинде бичиичи Кӱӱгей Тӧлӧсов кузукташты «алтын лихорадка» деп адаган. Онызы база чын. Ар-бӱткенниҥ берген белен акчазы «урулып» келген ӧйинде кандый учуралдар болбой турган деп темдектеген эдис. Мында улустыҥ бойы-бойына баштаныжынаҥ ла баштайла куйка баш тимиреер учуралдарга јетире. Кӱӱгей Чербыкчиновичтиҥ јирме јыл кайра бичигенинде «кузукла, кузуктыҥ акчазыла кожо канча билелер јайрадылган, канча тӧрӧӧндӧр кӧрӱшпес болуп калган, канча улус ӧйинеҥ озо јада калган» деп айдылат. Бӱгӱнги јӱрӱм-јурукта кӧп лӧ неме солынбаган. Карын да бу ӧткӧн ӧйдиҥ туркунына кузукташ там ла там «цивилизованный» болуп, ӧйдиҥ бастыра једимдери тузаланылып башталганын темдектеер керек. Алдында болзо, мӧштӧрдӧҥ јӱк ле чыгар, будактарын сындырбас, эпши улус мӧшкӧ јууктабас деп ээжилер бийлеп туратан. Оноҥ бери јанында ӧйлӧрдӧ токпоктор табылган. Чыгып болбос мӧштӧрди токпоктоп, агашка база каршу јетирилип турганын билип те турза, улус тобого тӱжӱретен бу эп-аргаларды кидим тузаланып, мӧштӧрди токпоктоп баштагылаган. Бӱгӱнги кӱнде «механизированный» эдимдер табылды. Эмди моторго колбоп, мӧшти силкийтени јӱрӱмге кире берди. Бу адалган эп-аргалар агашка да, ар-бӱткенге де каршулу деп билип те турза, улус акчага болуп кӧсти јумуп, силкип ле јат, токпоктоп ло јат… Бир кӱнге кӧптӧдӧ лӧ таарлар толтырарга, кӧптӧдӧ лӧ јууп аларга. Артканын эртенги Кудай кӧрзин деп. Је кудайыс кӧп сакытпас ла болбой. Угуп ла турза, ондо јеткер, мында јеткер… Каршулу керектер, бой-бойын сокконы, тӱжӱм блаашканы, каргашканы, адышканы, мӧштӧҥ јыгылганы… Оноҥ до кӧп чоттоорго јараар. Айса болзо, бу ончозы ар-бӱткенниҥ јӱрӱмине, ӧзӱмине, ээжилерине кирижип, кӧп јастыралар эдип турганыстаҥ болор бо… Кижи канча ла кире тыҥзынза, акча-манатка јединип, башты ажыра калыза, је јӱрӱмниҥ, ар-бӱткенниҥ, Кудайдыҥ ээжилерин бийлеп болбос болбой. Ол керегинде философтор до, билимчилер де кӧп айткан. Кижи – база ар-бӱткенниҥ балазы, Кудайдыҥ балазы, је акча-манатка, јаҥга, ар-јӧӧжӧниҥ абызына бактыртып, бийледип, ол бу керегинде ундып кой турган да.\nАнчада ла бийик тууларга, кырларга, јыш тайгаларда јӱргенде, бу сезим там ла тереҥ сезилип јат. Анчада ла мындый јерлерде араай, байланып јӱрер керек деп ончобыс билерис.\nКаршулу керектер, бой-бойын сокконы, тӱжӱм блаашканы, адышканы, мӧштӧҥ јыгылганы…\nЈе тообой јадыс, бастыра ээжилер ундылып калат. Алтай јеристе кузуктыҥ ӧйинде урулып келген ӧскӧ укту албатылар, ӧскӧ јердиҥ улузы бу ээжилерди кайдаҥ билетен… Ӧскӧ улус сӱрее-чӧбин чачып, јеристи быјартыдып, јӱрӱп ле калар. Кайран бойыстыҥ Алтайыста олордыҥ кийнинеҥ арткан кирге ородып, артып каларыс. Оноҥ ар-бӱткенниҥ, оҥтоп-сыстап арткан мӧштиҥ каршузы бойыстыҥ ла албатыбыстыҥ бажына «тӱжӱп» турганын кӧрӱп, бу тӱбек кайдаҥ келди деп санааркап, кайкап, ӧрӧ ӧзӱп болбой, шыралап јӱредис.\nӦскӧ ороондордо «Јажыл патруль», «Јажыл полиция» деп оҥдомолдор бар. Айса биске де ондый ченемелди јӱрӱмге кийдирер керек. Бу ишти јербойыныҥ јаҥдарына молјоор керек. Нениҥ учун дезе, јербойыныҥ улузы бойлорыныҥ албатызын да, јерин де јакшы билер. Кем, кайда, качан, канайда деген сурактарды олор јакшы аайлап, бӱдӱрер деп сананып јадым. Онойдо ок олор јурттаырна келген ӧскӧ дӧ улусты ајаруга тудар эди. Бу шӱӱлтени мен Госдуманыҥ депутады Р. Б. Букачаковко база айткан эдим. Быјыл јайгыда Туулу Алтайга амырап келген улустаҥ «экологический сбор» дейтен акча јуур керек деген сурак шӱӱжилип турган ӧй болгон. Айткан шӱӱлтеле ол јӧп болгон, је элбеде чыгарып, тергеебистиҥ улузыла шӱӱр керек деп айткан. Саназам, келер ӧйдӧ бу суракты тӱҥей ле чыгарар керек, бастыра аймактардыҥ элиле кожо бир тӱп-шӱӱлтеге келер керек. Оноҥ ӧскӧ анчада ла јай ӧйинде ар-бӱткенге эдилип турган каршу там ла тереҥжип, арка-тууларыс, каҥыл мӧштӧргӧ бийлелген тайгалар, чаҥкыр ынаарга бӱркеткен телкемдер киртип, быјарсыдып бараатканын кӧрӧргӧ-билерге ачу да, кунукчылду да. Озоодо ӧйдӧ алтай кижи байлап базып јӱрген јерлер эмди тепселип бараатканы бу туру. Айылдап, сонуркап келгендер ортодо нени де тообойтоны, тыҥзынчактары, «Арасей јаҥыс» деп кышкырып, ӧс албатыныҥ чӱм-јаҥдарын тепсей базатан кӱӱндӱлери база толо. Оныҥ учун јердиҥ ээзи болгон бойлорыс ол керегинде айтпазас, токтпозос, бойыс та бу ээжилерди, чӱм-јаҥдарды ла байлу болгон јарабастарды тооп јӱрбезес не болор…\nАлбаты-јон јакшы, јеткил јӱрзин, бала-барка једимдӱ улус болуп ӧссин деп кажыбыс ла кӱӱнзеп јадыс. Ондый ла болзын. Је ол ло ок ӧйдӧ айландыра ајаарып, бойы-бойыска, алтындый баалу ла байлык тӧрӧлиске ајарыҥкай, кичееҥкей, тоомјылу баштанзабыс, байла, јӱрӱмис те ӧҥжиир ле ӧзӧр. Ол тушта ыраакта турган чаҥкыр тууларга санааркашту кӧрбӧй, кайкаганду ла тоогонду кӧрӱп турарыс. Кышкы узун тӱндерде кулактарыска туулу јеристиҥ бийик ажуларын, таскылдарын бийлеген јебрен мӧштӧрдиҥ шуулажы угулар…


Педагогикалык устардыҥ баштапкы фестивали | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nПедагогикалык устардыҥ баштапкы фестивали\nСыгын айдыҥ 28-чи кӱни. Улу каанныҥ jери – Улаган аймак эрчимдӱ ижиле аҥыланды. Эҥ ле озо темдектегедийи: бу аймактыҥ jурттарында Балыктуjул ла Улаганда кӧдӱриҥилӱ айалгада республикан кеминде эки мероприятие ӧткӱрилди. Тӱӱки-краеведческий кычырыштар «Советский Алтай» деп совхозтыҥ директоры болгон, РСФСР-дыҥ jурт ээлеминиҥ нерелӱ ишчизиниҥ Арсентий Васильевич Санааныҥ 90 jылдыгына ла Улаган аймактыҥ тӧзӧлгӧниниҥ 95-чи jылдыгына учурлай ӧткӱрилди.\nОҥдой аймактаҥ бу кычырыштарга ÿч ÿредÿчи барып турушты. Чадаева Экемель Петровна Куладыныҥ орто текши ÿредÿлÿ школынаҥ «Развитие колхозного движения», Кÿпчегенниҥ орто текши ÿредÿлÿ школынаҥ Баранчикова Анжелика Николаевна «Благословляю через слово», Параева Валентина Николаевна «Коновязь: связь времён и поколений» деп иштерин апарып, jуулгандарды таныштырды. Ӱредÿчилердиҥ ижи сÿреен солун ла угарга ла кöрöргö jилбилÿ болгонын темдектеер керек.\nУлаганда «Алтын сÿрлÿ Алтайым» деп адалган педагогикалык устардыҥ баштапкы фестивали öткÿрилди. Бу фестиваль алтай литератураныҥ классиги Л.В.Кокышевтиҥ 85 jылдыгына учурлалган. Фестиваль ÿредÿчилердиҥ профессионал öзÿмине, jайалталу ÿредÿчилердиҥ ижин jöмööрине, ÿренчиктерди калыгыныҥ культуразын билерине ууламjылаарына, ада-энелерди ле эл-jонды алтай тöрöл тилин корулап ла öскÿрип аларыныҥ сурактарын jöптööрине ууландырылган.\nАлтай Республиканыҥ ончо аймактарынаҥ jÿске jуук ÿредÿчи келип турушты. Олордыҥ тоозында алтай тилдиҥ дошкольный организациялардыҥ ÿредÿчилери, алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ÿредÿчилери, öскö предметтердиҥ ÿредÿчилери, педагог-библиотекарьлар, ÿренчиктер, ада-энелер, jондык биригÿлер.\nФестиваль ÿч номинацияла öтти: баштапкы номинацияныҥ ады «Jебрен Алтай – тÿÿкилик кабай». Мында ÿредÿ программалар, ÿлекер иштер, тизим уроктор, класста эмес иштер тÿÿки-фольклор, краеведческий материалдар аайынча öткÿрилди. Оҥдой аймактаҥ 6 ÿредÿчи иштерин апарып кöргÿсти. «Jебрен Алтай – тÿÿкилик кабай» деп адалган номинацияда Боочыныҥ орто текши ÿредÿлÿ школынаҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ÿредÿчизи Бибиева Марина Алексеевна «Скрайбинг – презентацияныҥ jаҥыртылган техниказы, ÿлекер иштиҥ база бир бÿдÿми» деп технологияны педагогика ижинде тузаланып турганыла таныштырды. Бу ÿредÿчиниҥ ижин фестивальдыҥ туружаачылары соныркап уктылар. Оҥдойдыҥ С.Т.Пекпеевтиҥ адыла адалган школынаҥ Сарлаева Л.Б. барып, педагогика ижинде 9-11 класстарда алтай литератураныҥ урокторында презентацияларды тургузып, оныла канайда иштейтенин, канайда jедимдÿ тузаланарын куучындады. Jолоныҥ Э.М.Палкинниҥ адыла адалган школынаҥ Тектиева С.С. «Проект иш /Ӱлекер иш/» деп темазын кöргÿзип куучындады. Бу ÿредÿчи Диплом III кайралдатты. Педагогикалык устардыҥ фестивалинде ÿредÿчилер jаҥыс ла мастер-класстар кöргÿскен эмес, анайда ок бой-бойыла ченемел ижиле ÿлежип, толыжып, кöдÿриҥилÿ кÿÿн-санаа, мынаҥ ары ижине бийик тебÿ алган дезебис, jастыра болбос. Кезик аймактардыҥ алтай тил ле литератураныҥ ÿредÿчилериниҥ методикалык биригÿлери ончозы келип, аймак биригÿниҥ ченемел ижи керегинде толо куучындап, кöргÿзип бергени jилбилÿ болды. Анайып Кош-Агаш аймактыҥ алтай тил ле литератураныҥ ÿредÿчилериниҥ биригÿзи Диплом I кайралдатты. Анайда ок фестивальда Улаганныҥ орто текши ÿредÿлÿ школынаҥ тÿÿкиниҥ ÿредÿчизи Суртаева Альмира Артуровна «Чактар öткöн jебрен тилим» деп ÿлекер ижин кöргÿсти. Бу ишти «Кодекс – Куманикус» деп материалды интернеттеҥ алып, оны алтай тилле тÿҥдештирип, jаан ачылта этти. Эмдиги öйдö качан алтай тил керегинде курч сурак турарда, бу материалла ада-энелерди, балдарды таныштырганда, jаан тузазын jетиргедий. Турачак аймактыҥ Курмач-Байголдогы школынаҥ Сумачакова Марианна Владимировна «Зимнее охотничье снаряжение челканцев» деп ÿренчиктерле кожо бÿдÿрген шиҥжÿ ижин чалканду тилле куучындаганын кайкап уктыбыс. Тÿндÿк алтайлардыҥ тили – jебрен тÿрк диалект (jарчаал) деп В.В.Радлов «Сибирьдеҥ» деп ижинде темдектеген эди.\n2-чи «Алтайыс – устардыҥ тöрöли» деп номинацияда Оҥдойдогы балдардыҥ байзыҥынаҥ ÿредÿчи, ус, шиҥжÿчи, jурукчы Киндиков Б.М. бойыныҥ jайаан ижин кöргÿзип, ончо jуулгандарды кайкатты. Борис Михайловичке Алтай Республиканыҥ ÿредÿ ле билим Министерствозыныҥ Быйанду самаразы берилди.\n3-чи «Алтай чÿмдÿ сöс» деп номинацияда Оҥдойдыҥ С.Т.Пекпеевтиҥ адыла адалган школынаҥ баштамы класстардыҥ ÿредÿчизи Уванчикова А.В. барып, бойыныҥ чÿмдеген иштерин кычырып, угусты. Алтай Республиканыҥ ÿредÿ ле билим Министерствозыныҥ Быйанду самаразы база берилди. «Карлагаш» деп балдардыҥ турачагынаҥ Куханова О.А., аймактыҥ ÿредÿ бöлÿгиниҥ методизи Апитова Г.А. база jол-jорыкка кожо барып, jаан болужын jетирди.\nФестивальдыҥ jабылтазында ончо туружаачыларга, кöрööчилерге Борис Киндиков кожоҥын сыйлаарда, залда отургандар кожоҥды изÿ колчабыжула уткыды. Оноҥ кайралдаштыҥ кийнинде, байлу чÿм-jаҥ аайынча фестиваль кур курчаарыла тÿгенди. Педагогикалык устардыҥ экинчи фестивали эки jылдаҥ jеҥÿчилердиҥ jеринде Кош-Агаш аймакта öткÿрилери темдектелди. Анайып Кызыл каалганы öдÿп, Öлÿ кöлдиҥ jаныла барып, байлу ажуны ажып jÿрген jол-jорыгыс тÿгенди.\nС.Т. Пекпеевтиҥ адыла адалган Оҥдойдыҥ\nорто ӱредӱлӱ школыныҥ алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи\n« А. Топчин: около 95% того, что обещал народу я выполнил…\nКороты јуртта Аржан Кӧзӧрӧковтыҥ музейи ачылар »


Ирбисти истеп... - altaicholmon\nСайлӱгемдеги национальный парктыҥ шиҥжӱчилери ирбистиҥ ле кырдыҥ текезиниҥ тоозын чотко аларга, кочкор айдыҥ 16-чы кӱнинеҥ ала кандык айдыҥ 14-чи кӱнине јетире экспедицияда болгон. Олорло кожо Парижтиҥ политехнический шиҥжӱлердиҥ UPMC, Seiences Po институдыныҥ студенти Майлис МУЛИН болгон. Бу кӱндерде ол «АЧ-ныҥ» редакциязына келип, куучын-эрмек ӧткӱрген.\nМайлис Мулин кичинек сынду, арык, орус бӱдӱштӱ, француз укту јараш, јиит кыс. Баштап кӧрзӧҥ, школдыҥ ла балазы деп кӧрӧриҥ. Ого 22 ле јаш. Майлис эмди Парижте бежинчи јыл «науканыҥ гранидин кемирет». Ӱредӱзинде ондо эки ууламјы: 1. «Јер керегинде билим, климаттыҥ физиказы, атмосфера». 2. «Экология. Ар-бӱткенди корыыр политика». Эмди ол билим ле социальный билимдер јанынаҥ Пьер ле Мария Кюриниҥ университединде ӱч јылдыҥ ӱредӱзин ӧдӧт. Учында эки диплом алар — билимге лицензия ла билимниҥ бакалавры. Мынаҥ озо ол Австралияда болгон. Майлистиҥ айтканыла, ол кӧп балдарлу биледе ӧскӧн: ӱч сыйны ла эки карындажы бар.\n—Слерде мындый кӧп балдарлу билелер база бар ба? — деп сураарымда, Францияда бистий билелер тоолу ла деп каруузын јандырды. Оныҥ чыккан-ӧскӧн јери Тӱндӱк Нормандия. Энези Сисиль — тӱӱкиниҥ ӱредӱчизи, адазы Эрик — инженер. Стажировка ӧдӧргӧ, Майлис бистиҥ ороонды талдап алган. Нениҥ учун дезе Арасейдиҥ јери јаан, элбек, ар-бӱткениниҥ климатический зоналары кӧп деп айты. Баштап Майлис Арктика барарга сананган, оноҥ Амурда тигрлерди шиҥдеерге, је адакыда Алтай-Саяндагы кырларды талдап алган. Москвага Майлис кочкор айдыҥ 11-чи кӱнинде келген.\nБери келерге, ол WWF-тиҥ (Јерлик тындулардыҥ телекейлик фондына) Арасей бӧлӱгине баштанган. Оноҥ Новосибирсктиҥ билимчилериле таныжып, Алтайга келер деп тыҥ сананган. Ӱч јылга Мулин орус тилге таскаган. Онойдо ок ол английский, испанский, немецкий тилдерди билер. Је орус тил келегей тилдӱ француз кыска кӱч ле келишкен, је ондый да болзо, ол јакшы орустап турган деп айдарга јараар.\nЭкспедиция ӱч бӧлӱкке бӧлӱлген. Сайлӱгемниҥ паркынаҥ (Аркыт, Сайлӱгем кластерлер) ӧскӧ, Курайдыҥ ла Тӱштӱк-Чуйдыҥ кырларыныҥ бел-аркалары база шиҥделди. Ишмекчи группаларда Кош-Агаш аймактыҥ ирбисти корулап турган улузы база турушты. Ирбистерди тоолоор ишти WWF-тиҥ Алтай-Саяндагы бӧлӱги 2015 јылдаҥ бери башкарат, акча-манатла «Мир Вокруг Тебя» фонд ло SiberianWellness корпорация болужып јӧмӧйт. Экспедицияныҥ туружаачылары 3500 километр јерди кӧлӱктӱ, 300-ке јуук километрди аттарлу, 300 километрге јуук јерди јойу ӧттилер. 27 автоматический камераларды кӧрдилер, јаҥыдаҥ 15 камераны тургустылар. 34600-теҥ ажыра кадрларды шиҥдедилер, оныҥ 313-де ирбистиҥ фотолоры, 20 видео болгон.\nЈайы-кыжы чечектеп јадар Франциядаҥ келген ӧктӧм јӱректӱ, билимге алдырган кыска јеҥил эмес болгон. Ол бого келеле, колбаса да јип ӱрендим деди, онойдо ок соок болордо, кабак аракы да ичтим деп айтты. Је јер-алтайдыҥ јаражы, кайкалду аҥ-куштар ончо шыраны ӧчӱрип, јаҥыс ла јӱрегинде сӱӱнчилӱ туштажулар артырып салган.\n—Бисте, Францияда, эҥ ле соок болзо, минус бир болот. Мен кочкор айда Кош-Агашка барарымда, анда коркышту соок болгон. Андый јаан карды мен јӱрӱмимде баштапкы катап кӧргӧм. Јазатырдаҥ ары бис аттарлу бардыс. Чындап, атка мен база баштапкы катап мингем. Эҥ ле коркыштузы — ол килеҥ тошторды ӧдӧри болгон. Кезикте аттар тайкылып, јыгылып та турды. Је мениҥ адым капшуун-чыйрак болгон. Бис кӱскӱдий тошторды кӧнӱ ӧдӧ бергенис — деп, Майлис айтты. Экспедицияга Майлис Мулин Сайлӱгемниҥ нацпаркыныҥ билимчилери Алексей Кужлековло, Денис Гуляевле кожо барган. Онойдо ок Москвадаҥ документальный кино согуп турган группа болгон. «Ӱзези јакшы болзо, эзенде бу киноны кӧргӱзер» — деп, Майлис чокымдады.\nШиҥжӱчилердиҥ темдектегениле, экспедиция бу јылда кӱч айалгада ӧткӧн. Јылу, јаан карлу кыш фототузактарга чыгар јолдорды туйуктаган. Кардыҥ кӧртиги, јылым-кайыр тоштор кажы ла камерага једер јолды казырландырып салган. Је ондый да болзо, јаан иш ӧткӱрилген. Генетический шиҥжӱ-анализтер NextGIS Collector деп мобильный приложениениҥ болужыла капшай эдилген.\nСайлӱгемдеги парктыҥ билимчилери экспедиция тушта јербойында 21 ирбис бар болгонын чокымдаган, олордыҥ он бежи јоон ирбистер, алтузы балдары. Арасей ичинде ирбистиҥ Аргуттагы группировказы эмдиге ле бийик статузын јылыйтпайт: мында 10 киске. Ӱч оогош кизек Юта деп атту ирбистиҥ балдары. Билимчилер олордыҥ адазы Сӱӱнчи деген ирбис деп чокымдагандар. Онойдо ок Аргуттагы группировкага база бир ирбис кожулган, оныҥ сӱри камераларга баштапкы катап базылган.\n— Бу јол-јорык тулаан айдыҥ 20-чи кӱнинде башталган. Бел-Ажунаҥ Чуйдыҥ чӧлине тӱжӱп келеристе, кар јетире ле кайылып, тайызып калтыр. Бу јол Кош-Агаштаҥ ыраак эмес кырларда болдыс. Эртен тура бис фотожурналист Наталья Судецти бойыска кожып алдыс. Чаган-Бургузыныҥ визит-центринде тӱнеп турдыс. Бис Сайлӱгемниҥ, Тӱштӱк Чуйдыҥ ла Курайдыҥ кырларыныҥ бел-арказында иштендис. Мында кырлардыҥ кӧп сабазы тас. Бу мындый аҥылу јер бистиҥ Францияда јок, бисте киске бӱдӱмдӱ тындулардаҥ эҥ ле јааны шӱлӱзин — деп Майлис айтты.\nШиҥжӱчи кыстыҥ куучыныла, эҥ ле кӧп аҥ-кушты олор бу «јылаҥаш» кырларда кӧрдилер — јуҥмаларды, јердиҥ текелерин ле эчкилерин. «Кезикте мен бу аҥдарды эҥ ле озо кӧрӱп ийеле, айдып турган болгом — деп, куучынын кӧндӱктирип, Майлис тыныш алынбай айдат. — Куштарды кӧп кӧрдим, ол тоодо: улар, сымдалар, онойдо ок кееркемјилӱ тӱлкӱлер, койондор, тоҥкоктор, ӧркӧлӧр, јалмандар ла оноҥ до башка тындулар. Је эҥ ле кайкамчыгы — бис ирбиске туштаганыс. Мен эмдиге ле кайкап јадым: канайып биске ол туштаган, бис кандый кежиктӱ улус».\n—Баштапкы кӱнде бис ӱч јара бӧлинген болгоныс. Мен Денисле кожо экинчи маршрутла баргам. Ол Монголияныҥ кыйузыныҥ јанында болгон. Тургузылган фототузактардаҥ бир де ирбистиҥ сӱрин кӧрбӧдис. Качан бис кере тӱжине базала, Саржыматыга келип, ончо группалар јуулып, кӧлӱктерге отурарга белен болорыста, јакшы темдек болды. Ол тушта кызыл кӱн ажып јаткан болгон. Кенетийин бис саҥ башка кыйгы-табыш уктыс. Бу не? Ирбис! Оноҥ база ла катап табыш. Ол тижи ирбис ӱӱрге кирерге табыштанып турган эмтир. Бу мындый ырысту учурал канча јыл иштеген улуста да јӱрӱминде бир ле катап болот. Бу тӱӱкиликтиҥ эҥ јаркынду кӱни деп, мен сӱӱндим. Эртенгизинде бис ол табыш угулган јер јаар рацияларлу ууланып бастыс. Рация ажыра катап ла ол кыйгылар угулды. Кырдыҥ бажына чыгып келеле, бис ирбистердиҥ изин табып алдыс. Бистиҥ кырды ӧрӧ чыгып отурганысты олор сезип ийген. Ӱчинчи кӱнде бис чоокыр кискелерге јаба једип келгенисти мен сеспедим. Оныҥ учун соок салкынга чыдажып болбой, тӧмӧндӧй бастым. Бу ок ӧйдо Денис ирбисти фотого јууктаҥ согып алтыр. Ол кӱн мен ол эжер ирбистерди ыраагынаҥ ла кӧрдим. Оноҥ бис фототузактарды ачып, ирбистиҥ билезиниҥ олордо базылган сӱрин лаптап кӧрдис. Кырларды эбире базып, мен бу Алтайда кӧп корумдар кӧрдим. Јебрен улустыҥ таштарга бичиген петроглифтериле база таныштым — деп, ол куучындаган.\n—Ол кандык айдыҥ 4-чи кӱнинеҥ ала башталган. Сайлӱгемниҥ бел-арказында — ӱч, Тӱштӱк Чуйда — јети, ол тоодо Хан деп чололу ирбис, тижизи ле ӱч балазыла болды. Онойдо ок билимчилер Т ла Т1 деп темдектелген эки јаҥы ирбисти аҥыладылар. Олор Тара деп ирбистиҥ балдары болгодый деп, шиҥжӱчилер айткан. Курайдыҥ сыныныҥ бел-арказында бир ле ирбис. Былтыр тогус тынду болгон.\nБу јол Аркыттагы јердиҥ текелериниҥ чокым чодын алып болбоды. Кӧслӧ тоолоорго кӱнниҥ аайы качалаҥын јетирген. Оноҥ озо тоолоордо, 3500 тын теке болгон. Онойдо ок бӧрӱлер кӧптӧгӧни чочыдулу болды. Текениҥ, тооргыныҥ, эликтердиҥ сектери јер сайын јаттылар. Ончо Арасейде текелердиҥ, јуҥмалардыҥ, ирбистердиҥ чокым тоозы кӱӱк айда јарт болор. Мындый ок шиҥжӱ иш Тывада, Бурят јеринде база ӧтти.\nМен тулаан айдаҥ бери кырлардаҥ бир де тӱшпеген болгом, оныҥ учун экинчи ле ӱчинчи экспедициялар меге бир ле узу-ун иш болды. Бу ӧйгӧ мен бийик тепсеҥдерге ӱренижип, бажым да оорыбай, чылабай да бардым. Јерлик аҥдардыҥ кандыйын ла кӧрӱп, бойымды ар-бӱткенниҥ база бир балазы деп бодоп турдым. Калганчы экспедиция тушта кӧп сабазында биске јаҥыс ла ирбистердиҥ истерин шиҥдеерге келишкен. Бис кӧп јаҥы камералар тургустыс. Текелерге, јуҥмаларга кӧп учурадым, кандый ла аҥдардыҥ ла куштардыҥ ойынын, олордыҥ јӱрӱмин кӧрӱп, мен эмди Франция барзам, кӧп саба ижимди ар-бӱткенди корулаарына учурлаарым — деп, бойыныҥ санаа-шӱӱлтезиле француз кыс ӱлешти.\nЭмди Майлис Мулинниҥ визазыныҥ ӧйин чӧйип ийзе, база бир экспедицияга барар сагышту отуры. Тургуза ӧйдо ол Улалуда Таракай деп јурукчыныҥ айлында, картошка отургызарга болуштым деп куучындады.\nЭмилчи САНИНА белетеген


Jаҥы ӱйе ӱлгерчилер ӧзӧр болор бо? - altaicholmon\nАнда Кош-Агаш, Шабалин, Оҥдой, Кан-Оозы, Улаган, Майма аймактардаҥ ла Горно-Алтайск каладаҥ келген јетеннеҥ ажыра ӱренчик турушкан.\nЈурттыҥ культура байзыҥында ӧткӧн слеттыҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында уткуулду сӧзин «Оҥдой аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ јааныныҥ ордынчызы Рустам Байталаков, конкурстыҥ тӧзӧӧчилериниҥ адынаҥ аймактыҥ ӱредӱ бӧлӱгиниҥ јааны Инна Тенгерекова айткандар.\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ баш специализи Екатерина Чандыева баштапкы мындый слет Оҥдой аймакта тегиндӱ ӧткӱрилбей јатканын, мында Тӧрӧлин мактаган кӧп тоолу јарлу бичиичилер ле ӱлгерчилер чыкканын темдектеген. Ол Оҥдойдыҥ С. Т. Пекпеевтиҥ адыла адалган орто текшиӱредӱлӱ школыныҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Айтана Аяшевага ла баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи Оксана Акпашевага АР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамоталарын табыштырган.\nЖюриде ченемелдӱ, ады-јолы јарлу улус болгонын темдектеер керек. РФ-тыҥ Бичиичилер бирлигиниҥ турчызы, РФ-тыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, балдардыҥ «Солоҥы» журналыныҥ баш редакторы Кӱлер Тепуков «мындый конкурстардыҥ шылтузында келер ӧйдӧ јаҥы алтай бичиичилердиҥ ады-јолдорын угарыс деп иженедим» деген.\nСлет «Кычыраачылардыҥ конкурсы», «Ӱлгерлердиҥ ле прозаический тексттердиҥ авторлорыныҥ конкурсы» ла «Эдимдердиҥ кӧрӱ-выставказы» деп адалган номинациялар аайынча ӧткӧн. Бу конкурстар башка-башка площадкаларда ӧткӧнин айдар керек. Баштапкы конкурста 4-6 ла 7-10 класстардыҥ ӱренчиктери турушкан. Олор Лазарь Кокышевтиҥ, Шатра Шатиновтыҥ ла Паслей Самыктыҥ чӱмдемелдерин кычыргандар. 4-6 класстардыҥ ӱренчиктери ортодо баштапкы јерге Ижен Тобошев (Каракол) ле Илья Борбуев (Шыргайты) чыккан. Экинчи јер Баатыр Кучиновко (Јоло) ло Саша Тоедовага (Оҥдой) келижерде, ӱчинчи јерди Эзим Керексибесов (Курай) ло Алтынай Еремеева (Мукур-Таркаты) алган.\nБу ок номинацияда 7-10 класстардыҥ ӱренчиктери ортодо баштапкы јерди Чингиз Байталаков (Јабаган) алган. Байсура Кергилова (Каспа) экинчи ле Арина Кокышева (Туйакту) ӱчинчи јерде. Мында Урлу-Аспак јурттаҥ Катя Мамашеваны аҥылап, ого сый табыштырылганын темдектебес арга јок. Бу бала бойы ӧскӧ укту да болзо, алтай тилди ӱренет.\n«Ӱлгерлердиҥ ле прозаический тексттердиҥ авторлорыныҥ конкурсы» деп адалган номинацияда турушкан ӱренчиктердиҥ ортозынаҥ јеҥӱлӱ бир јерге ӱч туружаачыдаҥ келишкен. Анайып, баштапкы јерге Катан Чернов (республикан гимназия), Эзенай Демчинова (Курай) ла Байару Бадыкина (Улаган) чыккан. Экинчи јерди Јаркын Амыева (Јоло), Валерия Казанцева (Оҥдой) ла Айдана Болтокова (Мукур-Таркаты) алган. Ӱчинчи јер Алексей Чичиновко (Беш-Ӧзӧк), Дмитрий Шаучулизке (Оҥдой) ле Альбина Кукпеевага (Беш-Ӧзӧк) келишкен. Бу балдардыҥ чӱмдемелдери тӧрӧл јерине, ада-энезине, нӧкӧрлӧрине, ар-бӱткенге, алтай бичиичилерге учурлалганын темдектеер керек. Айса болзо, олордыҥ ортозынаҥ јарлу бичиичилер ле поэттер чыгар. Олорго јаҥыс ла ачык јолдор кӱӱнзеери артат.\nӰчинчи номинация аайынча ӧткӧн конкурстыҥ туружаачыларыныҥ иштериле Оҥдой јурттыҥ культура байзыҥыныҥ фойезинде таныжар арга болгон. Анда тургузылган эдимдер кӧрӧӧчилерди база да кайкаткан. Бу номинацияда јеҥӱчилдер болуп чыккан ӱренчиктерди адап ийели. Баштапкы јерде – Эркин Чевалков (Г. Жуковтыҥ адыла адалган 1-кы таҥмалу школ-интернат), экинчи јерде – Камила Ябыева (Кӧзӱл) ла ӱчинчи јерде – Айкӱнеш Папыева (Оҥдой), Алена Айманова (Чаргы).\nТӧзӧӧчилердиҥ айтканыла болзо, мындый керек-јарак алтай тилдиҥ ӧзӱмине, литературалык чӱмдемелдерге ӱренчиктердиҥ јилбӱзин тыҥыдарына камаанын јетирер учурлу. Балдар кӧрӧӧчилердиҥ алдына чӱмдемелдерин кычырып, бойлорыныҥ ораторлык узын бийиктедет.\nЈиит ӱлгерчилердиҥ ле бичиичилердиҥ «Амаду» деп адалган республикан следы Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ баштаҥкайыла баштапкы катап ӧткӱрилген болуп јат. Ол мынаҥ ары јакшынак јаҥжыгу болуп улалар учурлу.


«Ӱнбереечилерди кычырадыс...» - altaicholmon\nГорно-Алтайсктыҥ депутаттар Соведине ӧдӧтӧн талдаштарда туружып јаткан кандидаттар каланыҥ депутаттарыныҥ 21 мандады учун тартыжар.\nСыгын айдыҥ 10-чы кӱнинде республикабыста талдаштар ӧдӧр. Кайда, кандый талдаштар ӧдӧрин јартап берзин деп, Алтай Республиканыҥ талдаштар ӧткӱрер камызыныҥ председатели Дмитрий Степановко баштандыс.\nД. Ю. Степанов: «Алтай Республиканыҥ јеринде 2017 јылдыҥ сыгын айыныҥ 10-чы кӱнинде ӧдӧтӧн талдаштарга регистрация эдер иш куран айдыҥ 4-чи кӱнинде тӱгенген. Бу талдаштарда туружарга 454 кандидат регистрация ӧткӧн. Олордоҥ 436 кандидат 119 депутаттыҥ мандаттары, 18 кандидат алты јурт јеезениҥ (Ийинниҥ, Оҥдойдыҥ, Манјӱректиҥ, Муны-Оозыныҥ, Курмач-Байголдыҥ ла Чопоштыҥ) башчыларыныҥ јамызы учун тартыжар. Эҥ ле кӧп кандидаттар Горно-Алтайск каланыҥ депутаттар Соведине ӧдӧтӧн талдаштарда туружар. Республикада талдаштардыҥ бастыра 18 кампаниязы ӧдӧр. ¯нбереечилер талдаштар ӧдӧр 78 участокко келип, јараган кандидаттары учун ӱндерин берер. Бу талдаштар ӧдӧтӧн јерлерде јадып турган ӱнбереечилердиҥ тоозы — 72 227. Jе олордыҥ канча кирези талдаштарга келери кийнинеҥ јарталатан туру.\nГорно-Алтайсктыҥ депутаттар Соведине ӧдӧтӧн талдаштарда туружып јаткан кандидаттар каланыҥ депутаттарыныҥ 21 мандады учун тартыжар. Олордоҥ 10 мандат бир мандатту округтардыҥ јеҥӱчилдерине берилер. 11 мандат талдаштарда јеҥӱ алган политический партияларга берилер. Горно-Алтайсктыҥ јербойыныҥ талдаштар ӧткӱрер камызында бу талдаштарда туружар деп «Единая Россия», «КПРФ», «ЛДПР», «Справедливая Россия» ла «Родина» деп политический партиялар регистрация ӧткӧн болуп јат. «Партия дела», «Парнас» ла «Российская партия пенсионеров за социальную справедливость» деп адалган ӱч партия талдаштарга регистрацияны ӧдӱп болбогон. Jе олордыҥ чыгартулу улузы, кандидаттары, бир мандатту округтар аайынча талдаштарда туружар.\n— Ӧрӧ адалган ӱч партия регистрацияны нениҥ учун ӧдӱп болбогон?\n— Регистрацияны ӧдӧргӧ партияга оны јӧмӧп турган ас ла дезе 214, кӧп лӧ дезе 235 кижиниҥ подписьтерин јуур керек. Бу улус Горно-Алтайскта јадып турган болор учурлу. Бу ӱч партияныҥ кажызы ла 235 кижи кол салган чаазындарды табыштырган. Jасак аайынча олор шиҥделер учурлу. Андый иштер ӧткӱрилген ле некелтелерге келишпей турган кӧп тоолу јастыралар табылган. Олордыҥ тоозында подписьтер јууган кижи паспортыныҥ кӧргӱзӱлерин јастыра бичигени, улустыҥ јадып турган јерлери, улустыҥ ады-јолдоры јастыра бичилгени ле оноҥ до ӧскӧзи. Jасак аайынча Талдаштар ӧткӱрер камыс миграционный службага партияны јӧмӧӧргӧ кол салган улус аайынча суру эдет — ады-јолы, качан, кайда чыккан, јадып турган јери, паспортын качан алган деп. Анайда ок Талдаштар ӧткӱрер камыста эксперт-криминалисттердеҥ ле камыстыҥ турчыларынаҥ ишмекчи группа тӧзӧлип јат. Бу эксперт-криминалисттер улустыҥ подписьтерин шиҥдейт. Анайып, ӧткӱрген шиҥжӱ иштердиҥ кийнинде ӧрӧ тоололгон јастыралар чыккан. Эксперт-криминалисттер подписьтер јууган улустыҥ кезиги ӧскӧ улус учун бойлоры ла кол салган деп илезине чыгаргандар.\n— Jарт. Горно-Алтайсктагы талдаштарда бастыра канча кандидат болор?\n— Горно-Алтайскта бир мандатту округтар аайынча талдаштарда туружарга 77 кандидат регистрация ӧткӧн. Олордоҥ 8 кижи кандый да партиядаҥ эмес, таҥынаҥ туружып јат. «Единая Россия», «КПРФ», «ЛДПР», «Партия дела» ла «Родина» политический партиялардаҥ 10 кандидаттаҥ, «Справедливая Россия», «Российская партия пенсионеров за социальную справедливость» политический партиялардаҥ 7 кандидаттаҥ, «Парнас» партиядаҥ 3 кандидат ла «Яблоко» партиядаҥ 2 кандидат туружат.\nКӧксуу-Оозы аймактыҥ депутаттар Соведине ӧдӧтӧн талдаштарда туружарга регистрация ӧткӧн 74 кандидат 19 мандат учун тартыжар. Талдалган депутаттардыҥ тоозынаҥ аймактыҥ башчызы талдалар. Бу 74 кандидаттаҥ 42-зи кандый да партиядаҥ эмес, таҥынаҥ барып јат. «Единая Россия» 18, «КПРФ» 6, «ЛДПР» 3 ле «Родина» 5 кандидаттаҥ чыгарган.\nИйинниҥ ле Оҥдойдыҥ јурт јеезелериниҥ башчылары талдалар. Ийинде талдаштар беш участокто ӧдӧр: Ийин, Инеген, Кичӱ Jаламан, Jодро ло Кичӱ Ийин.\nАртыбашта 11 депутатты Артыбаш, Иогач ла Jайлу јурттардыҥ ӱнбереечилери талдаар. Андагы ӱнбереечилердиҥ тоозы — 1857. Манјӱректе 1442 ӱнбереечи.\nКурмач-Байголдо јурт јеезениҥ башчызы ла јети депутат талдалар. Анда эҥ ле ас ӱнбереечи јадат – 181 кижи.\nМайманыҥ јурт јеезезинде 2-чи ле 9-чы округтар аайынча эки депутаттыҥ ӱзеери талдаштары ӧдӧр.\nГорно-Алтайсктыҥ территориальный талдаштар ӧткӱрер камызыныҥ јӧбиле, «Партия дела» деп текшироссиялык политический партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ депутаттарга чыгарган кандидаттарыныҥ муниципал тооломы регистрация эдилбеген. Бу партияныҥ тергеелик бӧлӱгин Алтай Республикада јарлу кижи В. И. Петров башкарат. Чын, «Партия деланыҥ» ла бир канча ӧскӧ партияныҥ кандидаттарыныҥ муниципал тооломыларыныҥ регистрациязы ӧткӱрилбегени, талдаштардыҥ байа бир конкурентноспособнозыныҥ кеми јабызар. Jе талдаштар ӧткӱреер камыста ого «јарап турган» эмезе «јарабай турган» партиялар јок ло болор учуры јок. Талдаштар ӧткӱрер камыстар, партиялар ла кандидаттар ла чылап, јасактыҥ некелтелерин кыйалтазы јоктоҥ бӱдӱрер учурлу.\nJебрен гректер «јасак кату, је ол јасак» деп тегиндӱ айтпаган ине. Jасактыҥ алдында бастыразы теҥ. Бис методический болуш јетиреринеҥ кемге де мойнбогоныс. Бистиҥ эжиктер јаантайын бастыразына ачык. Бис политический партиялардыҥ чыгартулу улузыла туштажулар ӧткӱргенис ле регистрацияга керектӱ документтерди канайда чын толтырарын, агитацияны канайда ӧткӱрерин јартаганыс. Куран айдыҥ 12-чи кӱнинеҥ ала элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларда талдаштар алдындагы агитацияны ӧткӱрерге јараар.\n— Регистрацияны ӧдӱп болбогон партиялар методический јартамалдар ӧйинде бу јартамалдарды коомой уккан ба?\n— Олор подписьтерди јуур ишти тӧзӧӧр тушта ајарыҥкай ла каруулу болбогон.\nЭмди Горно-Алтайсктыҥ депутаттар Соведине ӧдӧтӧн талдаштарда туружып јаткан партиялар ортодо жеребьевка ӧдӧр, кандый номерле барар деп.\nБир мандатту округтарда кандидаттар ортодо жеребьевка ӧткӱрилбей јат. Анда олор алфавитный ээжиле турар. Талдаштарда туружатан партиялардыҥ бастыразы теҥ айалгада. Не дезе, талдаштарда беш партия туружар ла олордыҥ аттары бюллетеньниҥ баштапкы ла бӱгине бадып калар. Кезик тергеелерде ӧдӱп турган талдаштарда кӧп партиялар туружат ла жеребьевка аайынча олордыҥ кажызы да бюллетеньниҥ баштапкы бӱгине, кажызы да экинчи бӱкте тургузылат.\nТалдаштарда туружатан партиялар да, кандидаттар да, талдаачы јасакберимди буспазын деп ајаруда тударыс. Агитационный материалдар јасактыҥ некелтелерине келишсин деп.\nТалдаштар ӧткӱрер тӧс камыс (ЦИК) талдаштар ӧткӱрер участковый камыстарда ӱнбериштиҥ турулталарын кӧрӧр тужында аҥылу технологиялар (технологии машиночитаемых кодов, QR-код) тузаланары керегинде јакаан јӧптӧгӧн. Талдаштар ӧткӱрер участковый камыстарда протоколдор бу технологияла белетелер. Мындый технологиялар баштапкы катап тузаланып јат.\nТалдаштарда туружып јаткан партияларды ла кандидаттарды талдаачы кампаниязын јасакты буспай ӧткӱрзин деп кычыру эдедис.\nӰнбереечилерди дезе сыгын айдыҥ 10-чы кӱнинде талдаштар ӧдӧр участокторго кычырадыс.\nДмитрий Юрьевич СТЕПАНОВ 1966 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 9-чы кӱнинде Горно-Алтайскта чыккан. 1-кы таҥмалу школды ӱренип божоткон. Ол ӧйдӧ бу школ Х. Чойбалсанныҥ адыла адалатан. 1983 јылда Барнаулда Алтайский государственный университеттиҥ юридический факультедине ӱредӱге кирген ле 1988 јылда оны једимдӱ божоткон. Ол тушта, СССР ӧйинде, ӱредӱ алган улусты иштеерге аткаратан, орустап айткажын, распределение болотон. Дмитрий Юрьевич јакшы ӱредӱзи учун кайдӧӧн иштеп баратанын бойы талдаган ла тӧрӧл Горно-Алтайскка келген. Ол Горно-Алтайский автономный областьтыҥ прокуратуразында стажер болуп иштеп баштаган. Кийнинеҥ Горно-Алтайск каланыҥ прокуратуразында старший шылучы, 1991 јылда Горно-Алтайский автономный областьтыҥ прокуратуразыныҥ старший шылучызы, Горно-Алтайский ССР-дыҥ прокуратуразыныҥ старший шылучызы, Алтай Республиканыҥ прокуратуразыныҥ старший шылучызы, аҥылу учурлу керектер аайынча шылучы, Алтай Республиканыҥ прокуратуразыныҥ шылу ӧткӱрер бӧлӱгиниҥ јааны, Майма аймактыҥ прокуроры, Горно-Алтайск каланыҥ прокуроры, 2012 јылдыҥ кочкор айынаҥ ала 2016 јылдыҥ јаҥар айына јетире РФ-тыҥ юстициязыныҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ јааны болуп иштеген. 2016 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 8-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ талдаштар ӧткӱрер камызыныҥ турчыларыла бу камыстыҥ председателине кӧстӧлгӧн.


Jаҥныҥ ла банктыҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижи - altaicholmon\nJаҥныҥ ла банктыҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижи\nБӱгӱнги кызалаҥду ӧйдӧ јербойыныҥ башкарузы ла акча-манат јанынаҥ иштеп турган учреждениелер ӧмӧ-јӧмӧ иштеериниҥ учуры сӱрекей јаан.\nАлтай Республиканыҥ Башкарузы ла Россияныҥ Сбербанкыныҥ Алтайдагы бӧлӱги ортодо ипотека аайынча кредит берер тушта јеҥилтелер эдери керегинде јӧптӧжӱ тургузылганыныҥ амадузы шак мында.\nБу документке колдорын салган улус — Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ баштапкы ордынчызы Р.Пальталлер ле Россияныҥ Сбербанкыныҥ Алтайдагы бӧлӱгиниҥ управляющийи М.Волков.\nJӧптӧжӱниҥ амадузы—эл-јонды јадар јерле јеткилдеери аайынча государство ӧткӱрип турган политикага јӧмӧлтӧ јетирери ле арга-чыдалды бу ууламјыда бириктирери. Темдектезе, бир кезек улуска ипотека 9 проценттӱ берилер.\nОндый улустыҥ тоозына Ада-Тӧрӧли учун Улу јууныҥ туружаачылары, блокада тужында Ленинградта јаткан улус, 1941 јылдаҥ ала 1945 јылга јетире ӧткӧн јууларда корогон ветерандардыҥ билелериниҥ улузы, корулатан промышленностьтыҥ объекттеринде иштеген улус ла ӧскӧлӧри де.


Алтай тилим — байлу тилим - altaicholmon\nЈуунныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин, Эл Курултайдыҥ председатели Артур Кохоев, Россия Федерацияныҥ Госдумазыныҥ депутады Иван Белеков, тергеениҥ бӱдӱреечи ле јасакчы органдарыныҥ, ӱредӱниҥ, билимниҥ, культураныҥ, јондык кыймыгулардыҥ чыгартулу улузы турушкан.\nОлег Хорохордин конференцияны ачып, алтай тил јаҥыс та Алтай Республиканыҥ государственный тили эмес, је ол анайда ок орус тилле кожо телекейлик культураныҥ энчизиниҥ бир јаан учурлу бӧлӱги болуп јат деп темдектеген. Башчы бойыныҥ куучынында бисте алтай тил јанынаҥ «Алтай Республикада алтай тилди чеберлеери ле ӧскӱрери», «Государственный национальный политиканы бӱдӱрери» аайынча аҥылу программалар једимдӱ иштеп турганы керегинде айткан. Ол конференцияда шӱӱжилетен сурактыҥ учуры сӱрекей јаан болгонына јаан ајару эдип, алтай тилди чеберлеери ле ӧскӱрери јанынаҥ 2022-2024 јылдарга јетире таҥынаҥ башка государственный программаны тургузары аайынча јакылта берип турганы керегинде угускан.\nБашчы быјыл Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱ институды тӧзӧлгӧнинеҥ ала 70 јылдыгын темдектеер деп айткан. Бу институт кӧп јылдардыҥ туркунына алтай калыктыҥ тӱӱкилик ле культуралык энчизин чеберлеп кичееринде јаан учурлу иштер бӱдӱрип јат. Горно-Алтайсктагы госуниверситетте дезе алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ факультеди једимдӱ иштеп јат деп темдектеген. Бисте национальный бичик чыгартуныҥ ижи туку јӱс јыл мынаҥ кайра тӧзӧлгӧн. Бу ишти бӱгӱнги кӱнде бичик басманыҥ «Алтын-Туу» деген туразы мӧрлӱ бӱдӱрет. Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ сценазында алтай тилдӱ ойын-кӧргӱзӱлер тургузылат деп аҥылаган. Башчы алтай тилди корулаары ла чеберлеери аайынча анайда ок јаан ишти алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ ассоциациязы, «Эл Алтай» ГТРК, «Алтайдыҥ Чолмоны» газет ле муниципал чыгармалар бӱдӱрип јат деген. Бисте анайда ок алтай культураныҥ «Алтай Кабай» деп тӧс јери тӧзӧлип јат.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Артур Кохоев бойыныҥ уткуулду сӧзинде тергеениҥ парламенти бойыныҥ ижиниҥ ууламјызы аайынча тергееде јаткан элдердиҥ культуразын ла тилдерин чеберлеп ӧскӱрери аайынча чылазыны јогынаҥ иштеп јат деп айткан. Ол конференцияныҥ туружаачыларына парламент 2020 јылда «Алтай Республикада алтай тилди чеберлеери ле ӧскӱрери аайынча программага» чыгарып турган акча-манаттыҥ кемин 5 миллион салковойдоҥ 10 миллионго јетире кӧдӱргенин эзеткен. Эл Курултайдыҥ парламентиниҥ спикери бу программаны ойто катап кӧрӱп, оны јаҥыртары керегинде база айткан.\nКонференцияныҥ туружаачылары бичиктердиҥ ле журналдардыҥ «Алтай тилим — байлу тилим» деген кӧрӱзиле јилбиркеп танышкандар.\nЈакшылар ба, конференцияныҥ туружаачылары!\nКӱндӱлӱ нӧкӧрлӧр лӧ тӧрӧӧн-туугандар!\nБистиҥ конференцияныҥ ады-чабы «Алтай тилдиҥ сурактары: эмдиги айалга ла эртенги алтамдар» деп адалат. Акты ак, караны кара деп айткажын, алтай тилдиҥ сурактары бӱгӱн республикада эҥ ӧйкӧгӧн сурактардыҥ бирӱзи дезебис, конференцияныҥ учуры чындаптаҥ јарталат.\nТӧрӧл тили барда, калык-јон до бар, калык-јон барда, тӧрӧл тили де бар. Калыктыҥ тын-ийдези тӧрӧл тилиле куучындашканында, эл-ороондордыҥ бел-арказы тӧрӧл тили бар болгонында.\nРоссияныҥ јаҥыртылган Конституциязында «Орус тил — эл-ороонды тӧзӧгӧн калыктыҥ тили» деп бичилген. Арасей Конституция аайынча федерация бӱдӱмдӱ эл-ороон болуп јат. Канча калыктардаҥ турган јаан ороонды орус тил кӱреелей бириктирет. Ол ок ӧйдӧ Арасей Федерацияныҥ тӧзӧмӧлин тыҥыдып ла байгызып турган ийде — ол оныҥ канча калыктарыныҥ ла албатыларыныҥ тилдери болуп јат. Оныҥ да учун, темдектезе, алтай калык Арасей Федерацияныҥ бир ӱзӱлбес айрызы — Алтай Республиканы тӧзӧгӧн калык болуп, алтай тил конституциялык учур алынган. Алтай Республика алтай тил бар учун тӧзӧлгӧнин бис качан да ундыбас учурлу.\nПрезидент В. В. Путин: «Алтай тил јебрен тӱрк тилдердиҥ бирӱзи. Чындаптаҥ айтса, ол ончо тӱрк тилдердиҥ тӧзӧлгӧзи болуп јат. Оныҥ да учун калыктардыҥ культураларын, чӱм-јаҥдарын ла тилдерин ӱредерине ајаруны там тыҥыдар керек» деп айткан. Бистиҥ Арасейге бойыбыстыҥ кӱӱнисле киргенистеҥ бери, Елизавета Петровнадаҥ башка, алтай калык керегинде мындый Улу Сӧсти бир де император, бир де Генеральный качы айтпаган. Президенттиҥ бу сӧстӧрин бис айдары јок тереҥжиде оҥдоор учурлу. Ол тӧрӧл тилдиҥ учурын јаҥыс ла бийик баалаганы эмес, ол элдеҥ озо бистерге тӧрӧл алтай тилди мынаҥ ары канайда кичееп ле чеберлеп, корулап ла ӧскӱрип апаратан јаан молју тургузат.\nЈе, незин јажырар, бÿгÿн чыдап јаткан јаш ӱйе алтай тилдеҥ астыгып баштаганы кӧндӱгерге туру. Ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ чактар тӱбинеҥ келген энчи-байлыгын мынаҥ ары канайып улалтып апаратан сурак там ла там курчып келди.\nАлтай тил Алтай Республикада конституциялык учурлу да болзо, је ол калганчы ӧйлӧрдӧ јаҥду ла болуп, тӧс учурын јылыйтып турганын эксперт-шиҥжӱчилер јолду темдектейдилер. Республиканыҥ бозогозына једип келзегер, ондо мындый уткуул бар: «Добро пожаловать в Республику Алтай». А «Алтай Республикага кӱӱнзеп келигер!» деп алтайлап айтканы та кайда јылыйган? Республиканыҥ тӧс јери — Горно-Алтайскта да алтайлап бичиген јазамалдарды јарыткыш та тудунып бедирезеҥ, ас табарыҥ. Бу тил керегинде Јасакты ла Конституцияны кӧнӱ бусканы эмес пе?\nЧокумдап шӱӱжетен сурактар баштаҥ ашкан. Мындый айалгада ишти бис бӱгӱн недеҥ баштаар учурлу?\nБис республика деп бийик јамылу. Оныҥ учун эмдиги кату ӧйдӧ алтай тилдиҥ государственный политиказын јаҥыртар ӧй келген, ончо ишти бир тизӱде чокум апарар керек. Јаҥырта чокумдаар дегени — ол алтай тилдиҥ эмдиги айалгазын бастыра јанынаҥ аайлада шӱӱп кӧрӧлӧ, мынаҥ ары алтай калыкка јӱрӱмдик учурлу бу ишти канайда кӧдӱрип апаратанын бойыска јартап алар учурлу, орустап айтса, «создать обновленную концепцию государственной языковой политики Республики Алтай». Ого тайанып ла башкарынып, бӱдӱретен иштердиҥ республикан тӧс ууламјылу государственный Программазына чыгарыс. Республиканыҥ башчызы Олег Леонидович Хорохордин ол јанынаҥ јакылтаны 2019 jылдыҥ кичÿ изÿ айында алтай тилдиҥ Совединде берген болгон.\nБу бирлик Программаны Башкару ла Эл Курултай кеминде јӧптӧп, республикан бюджеттиҥ ле акча-манаттыҥ јӧмӧлтӧзин толо јеткилдегени мӧрлӱ болор.\nПрезиденттиҥ айтканыла, тилдиҥ сурагын, тилдиҥ политиказын јаҥыс јандай эмезе оок-теек ууламјыларга бӧлӱӱри чочыдулу да, јеткерлӱ де керек.\nТӧрӧл тилдиҥ ӧзӱмин јаныс ла албаты ӱредӱниҥ бӧлӱктерине јӧрмӧп-јарбып салганы сÿрекей jастыра. Эмдиги аккара бажы јок ӧйдӧ, глобализацияныҥ јотконында тӧрӧл культураныҥ, тӧрӧл тилдиҥ, тӧрӧл чӱм-јаҥныҥ учуры јаҥыдаҥ ойто тыныш алынып јатканы кӧрӱмјиктӱ ле ајарулу.\nКижиге тӧрӧл тилине тартылып јӱретенине јаштаҥ ла ала бойыныҥ билези ле ада-энези таскадып јат. Јаҥдаган чӱм-јаҥдарыс, јаҥарлаган кожоҥ-јаҥарыс, кайлаган кай-чӧрчӧктӧрис, Эл-Ойын байрамдарыс ла маргаандарыс — ол ончозы, бир сöслö айтса, культура болуп jат.\nЈе албаты-јонды бирлик калык болзын деп тынын берип турган бу байлык культураны бис канча кирези кичееп ле ӧскӱрип јадыбыс? Бу бӱгӱнги кӱнде сурактыҥ сурагы болуп јат. Театр, газет, бичик басма, радио, телекӧрӱлте — олор јаҥыс ла алтайлап куучындайтан кӧргӱзӱ эмес, олор алтай тилдиҥ бийик јозогы ла чӱмдӱзи болор учурлу. Бӱгӱн Россия Федерацияныҥ 85 субъегинеҥ јӱк ле Алтай Республикада јербойыныҥ телекӧрӱлтези јок («Эл Алтай» ГТРК—ВГТРК-ныҥ филиалы). Республикада бойыныҥ телекӧрӱлтези болгожын, алтай ла орус тилдерле јербойыныҥ солундарын ла јетирӱлерин элбедер арга кӧптӧй берер эди. Јаан учурлузы — балдарга алтай тилле чӧрчӧктӧрди, мультфильмдерди, ойындарды ла соотторды јаантайын кӧргӱзип турары.\nСовет ӧйдӧ алтай тилге ле литературага, школдо алтай тилди ӱредериниҥ программазына, бичиктер кепке базарына государственный јӧмӧлтӧ болгонын эске алынарга келижет. Совет јаҥды ойто орныктырар деп айдып турган кижи јок, је ол тушта болгон ченемелди ундыбас керек.\nКалганчы јылдарда бистиҥ республиканыҥ окылу јетирӱлерин уксаҥ, алтай тилдиҥ сурактары јанынаҥ ӱредӱ бӧлӱгинде ончозы кем јок, јакшы. Чын ла ондый эмеш пе деп сананарыҥ?\nJе öткӧн чактыҥ 90-чы јылдарынаҥ бери республикада алтай тилди ле литератураны предмет кеминде ӱредип турган текши ӱредӱлӱ школдордыҥ тоозы бӱдӱнниҥ ӱчинчи ӱлӱзине астадылып калган.\nБӱгӱнги кӱнде Алтай Республикада алтай национальный школ деп адалган бир де школ јок. Плакастыҥ адын аданган республикан гимназия бойыныҥ национальный деп адын гимназияга кӧчӧр тужында јылыйтып салган. Калада 7-чи таҥмалу текши ӱредӱлӱ школдыҥ салымы кандый айалгада? Национальный ууламјылу деген балдардыҥ садиктериниҥ аайы-тӧӧйи Горно-Алтайскта ла аймактарда кандый кеминде?\nХХ чактыҥ 90-чы jылдарында республиканыҥ ÿредӱ министерствозында «Алтай Республиканыҥ национальный школдорыныҥ ээжилери» (концепциязы) јӧптӧлгӧн болгон. Ол ээжилер аайынча бир канча школдор, ол тоодо республикан гимназия, јозок кӧргӱзер школдор болуп адалган. Алтай тилди тереҥжиде ӱредер методика, эп-аргалар јарталган. Јада тура, министерствоныҥ бир кезек башкараачылары бу ээжи-концепцияны Горно-Алтайсктыҥ госуниверситединиҥ педагогика кафедразына бӱдӱрзин деп молјоп салгандар. Оноҥ ончозы араайынаҥ когызап-јылыйып калган.\nГорно-Алтайсктыҥ университеди дееристе, баш ла болзын, канча јылдарга молjошкон кийнинде, алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ факультеди таҥынаҥ ачылган. Ачыгынча айдалы: бу факультеттиҥ тӧс учуры — алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилерин чыҥдый белетееринде. Ого ончобыс болужып ла јӧмӧжип јӱректер.\nЧой ло Турачак аймактарда алтай тилдиҥ аҥылузын школдордо канайда ӱредерин бу докладта тӱгезе айдар арга јок. Конференцияда ол керегинде ачык-јарык куучын јеткилинче болзын, сӧс айдар улус јӧмӧшсин деп кӱӱнзейдим.\nБӱгӱн бу конференцияда алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилери туружып јат. Слердиҥ бӱдӱрип турган ижигер једимдӱ, ӱреткен балдарыгардыҥ кӧкси ойлу, кӧзи чокту болзын деп кӱӱнзейдис, кару ӱредӱчилер!\nБÿгÿн тӧрӧл тилин кӱӱнзеп ӱренетени буудактала берген деп ачыгынча айдарга келижет. Онызы кӧп сабазында бойыстаҥ ла камаанду. Эмдиги Јасактар ла некелтелер аайынча тӧрӧл тилди кыйалта јок ӱренери учурлу да болзо, кезикте ада-энелер балдарына кандый тил ӱренерин талдап, угузу бичигилейт. Чын, федерал Јасакта кандый тил ӱренерин бойыныҥ кӱӱниле талдаар арга берилген. Је… ӱренчик бойыныҥ кӱӱниле тӧрӧл лӧ орус тилдерге ӱзеери ӧскӧ дӧ тилдерди ӱренер аргалу (темдектезе, англий, француз, немец, кытат ла о. ӧ). «Бойыныҥ кӱӱниле» деген алтамды кезик ада-энелер баланыҥ ӱредӱзин јеҥилтерге ле болуп эткилейт. Је мындый «шылтактаҥ» улам ӧзӱп јаткан јаш корбо ӧбӧкӧлӧриниҥ энчизин ычкынып, бойын тӱредип, јоксырадып јатканын канайып сананбас…\nРоссияда тӧрӧл тилдерди ӱредери, ӧскӧ дӧ предметтер чылап ок, ӱредӱлик госстандартка кирет. Онызы бистерге сӱрекей јаан учурлу. Тӧрӧл тилди ӱредер ле тӧрӧл тилди ӱренер дегени, орустап айтса, «изучение родного языка и обучение на родном языке» дегени алдынаҥ башка учурлу болгонын федерал Јасактар чокум јартап јат. Темдектезе, Коми Республикада тӧрӧл тилди ӱредӱлик госстандарт аайынча кыйалта јок ӱредерин республикан парламент аҥылу Јасак ажыра jöптöп, чокумдап койгон.\nТил јанынаҥ јасактарды, ол тоодо Алтай Республиканыҥ Конституциязын јаҥы ӧйдиҥ ле Россияныҥ јаҥыртылган Конституциязыныҥ некелтерине келиштире јазайтан ӧй келген. Керексинбей отурып калзабыс, оройтып каларыс. Эл-јон Алтай Республиканыҥ Эл Курултайы, оныҥ депутаттары бу јӱрӱмдик ле тӱӱкилик учурлу керекте бойыныҥ курч ла билгир сӧзин айдар деп иженет.\nТилдиҥ ӧзӱми литературалык тилдиҥ кеминеҥ камаанду. Алтай тил јебрен тӱрк тилдеҥ бӱткениле јарлу, ол озогы руника бичикле кӧнÿ колбулу. Олор бӱгӱн кижиликтиҥ культуразында текши јарлу. Ойрот ӧйдӧги ÿзÿк бичиктер, судур бичиктер алтай литературалык тилдиҥ байлыгы болуп артат.\nАлтай литературалык тил XIX чакта кириллицага кӧчкӧн кийнинде, јаҥы ӧзӱм алынган. Оныҥ бажында атту-чуулу бичиичилер Михаил Чевалков, Иван Штыгашев, Мирон Мундус-Эдоков; олорды ээчиде Павел Чагат-Строев, Павел Кучияк, Чот Енчинов тургандар. Алтай литературалык тил анчада ла XX чактыҥ бажынаҥ ала экпиндӱ ӧзӱм алынганы пассионар кептӱ ийде болуп калган.\nЛазарь Кокышев, Аржан Адаров, Эркемен Палкин, Борис Укачин ле оноҥ до ӧскӧ талдама бичиичилер бӱгӱн алтай культураныҥ тергеезинде алтын-мӧҥӱндий јаркындалат.\nМыныҥ ончозын нениҥ учун кыскарта тоолоп тургам дезе, алтай литература бӱгӱн кандый айалгада болгонын шӱӱжер ле айдарга керек болуп јат. Конференцияныҥ ижинде Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ јаандарыныҥ бирӱзи, Алтай Республиканыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ качызы Бронтой Янгович Бедюров туружат. Атту-чуулу јерлежистиҥ ле бичиичиниҥ сӧзи бистиҥ конференцияда учурлу болорында алаҥзыбай да јадым.\nТил — ол јаҥыс јерде кыймык јогынаҥ турган энчи-байлык эмес. Ол јаантайын ичкери ӧзӱмде, тирӱ кижидий кыймыгуда. Билим-наука оны бастыра јанынаҥ аайлада шӱӱп јат, ӧзӧтон јолын илелеп, чокумдап, јартап јат.\nАлтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱ институды ла бистиҥ университеттиҥ ишчилери, ӧскӧ дӧ билимчилер бу ӧйдиҥ туркунына кӧп лӧ јаан шиҥжӱлер ӧткӱргендер, бичиктер ле учебниктер jазагандар, школдорго керектӱ ӱредӱлик ээжилер белетегендер. Бистиҥ атту-чуулу билимчилерис Сазон Суразаков, Александра Тыбыкова, Василий Тадыкин, Степан Каташев ле ӧскӧлӧри де алтай тил билимге бойыныҥ камаанын јетиргендер.\nJе бÿгÿн алтай тилдиҥ öзÿмин оноҥ ары тыҥыдарга шиҥжÿлӱ иштер öткÿрери сÿрекей jаан учурлу. Темдектезе, алтай тилдиҥ јартамалду сӧзлиги эмезе алтай тилдиҥ алфавидиниҥ эмдиги айалгазы ла о. ӧ.\nТилдиҥ сурактары, чындап та, јӱрӱмдик учурлу деп, тегин айдылбаган. Элдеҥ озо экономика, политика, оныҥ кийнинде культура, тил болзын деп турала, бӱткӱл эл-јондор до кунурап калгандар. Арасей империяда улусты башкараачы иштерге орус тилди, оныҥ грамматиказын ла литературазын билери аайынча диктант ӧткӱрип, алатан ченемел болгон. Эмдиги Арасейде президенттиҥ баштаҥкайыла госслужбага улусты ишке орус тилдиҥ диктанты ажыра алар сурактар јолду тура берди. Республикаларда, орустап айтса, национальный идентификацияла колбулу иштерге улусты тӧрӧл тилин билери ажыра алар керек.\nАлтайлар бойыныҥ кӱӱниле Арасейге кожулып, бу јӱс јылдардыҥ туркунына телекейге јолды орус тил ажыра ачат, бис орус цивилизацияныҥ улузы болуп јадыбыс. Оныҥ учун орус тилди јакшы билетени, анчада ла алтай школдордо орус тилди тереҥжиде ӱренетени сӱрекей учурлу, анайда ок ӧскӧ дӧ ороондордыҥ тилдерин кичеенип ӱренетени бӱгӱнги јӱрӱмде керектӱ болуп јат.\nЭмдиги ӧйди Интернеттиҥ ӧйи дежет. Соцсетьтерде каа-јаа да болзо, анаҥ-мынаҥ алтай сӧстӧр бичилип турат, алтай эрмек угулып келет. Ӧзӱп келген јаш ӱйе бой-бойыла алтайлап Интернет ажыра куучындажар арганы тыҥыдатаны, электрон система ажыра ÿренетени јаан учурлу керек болуп jат.\nБу конференцияныҥ ижинде алтай калыктыҥ јарлу ла тоомјылу улузы, культураныҥ ла билимниҥ ат-нерелӱ јайаачылары туружып турганы сӱрекей јарамыкту ла ижемјилӱ деп айдарга турум. Нениҥ учун дезе, тӧрӧл тили учун сананып эмезе санааркап јӱргени, тӧрӧл јериниҥ салымыла биригип калганы — чогулган улусты бир калык-јон эдип бириктирет, телекейлик тилле оны «чогулган улустаҥ чоҥ нация бӱдет» деп јартап айдып јадылар. Оныҥ да учун тӧрӧл тил јогынаҥ калык та јок болорын качан да ундыырга ла билбеечи болорго јарабас. Ол агару Алтай jеристиҥ ле Арасей Тöрöлистиҥ тазылданган тазылы.


15.10.2019 - altaicholmon\nЧерӱге алары башталган\nӰлӱрген айдыҥ 8-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ јуучыл комиссары Олег Денисенко пресс-конференция ӧткӱрип, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттерине быјылгы кӱсте Россияныҥ черӱзине улус аларыныҥ ээжилеринде болгон кубулталар керегинде куучындаган. Јуучыл комиссар О. Денисенко быјылгы кӱсте бистиҥ тергеедеҥ черӱге ӱч јӱс бежен кижи барар учурлу деп айткан. Олордыҥ баштапкы бӧлӱги молјулу керегин бӱдӱрерге ӱлӱрген айдыҥ 18-чи кӱнинде\n“Аракы ачу аш эмес — корон…”\nАззат Кыхыев “Эрӱӱл Алтай” деп јондык биригӱниҥ турчызы, сӧӧги мундус, Оҥдой аймакта јуртайт. Горно-Алтайсктагы государственный университеттиҥ юридический факультединде заочно ӱренет, айыл-јуртту. Бӱгӱн ол “Алтайдыҥ Чолмоны” газеттиҥ кычыраачыларыныҥ айылчызы. —Аззат Айасович, “Эрӱӱл Алтай” деп јондык биригӱ качан тӧзӧлгӧн, оныҥ амадулары кандый? —Бистиҥ “Эрӱӱл Алтай” биригӱни тӧзӧгӧнистеҥ бери тӧрт јылга једип браат. Онойдо окылу регистрацияны быјыл ла\nСуркураган сур-јылдыстар ойыны\nБалдардыҥ республикан тӧс библиотеказында ӱлӱрген айдыҥ 10-чы кӱнинде «Јылдызыҥ сениҥ кӱйзин» («Зажги в себе звезду») деген баштапкы талалык кӧрӱ-маргаан ӧтти. Россияда ӧдӱп јаткан Театрдыҥ јылына учурлалган талалык кӧрӱ-маргаанда республиканыҥ библиотекаларыныҥ кычыраачылары, ӱренчиктер эрчимдӱ, кӱӱнзеп ле јилбиркеп туруштылар. Балдардыҥ республикан библиотеказы солун кӧрӱ-маргаанды Алтай Республиканыҥ культура аайынча министерствозыныҥ јӧмӧлтӧ-болужыла белетеп ӧткӱрген. Кӧрӱ-маргаанныҥ амадузы балдарга јайалтазын, аргаларын\nЈууныҥ балдары… Ӧскӱстиҥ јӱрӱмин јӱрген, тороны ла шыраны кӧргӧн, бала јаштаҥ ала јаан улусла теҥ-тай иштеп, ороонысты кӧдӱрип чыккан кӧӧркийлер. Эмди олор, эзен јӱргендери, 80 јаштаҥ ашкан ӧрӧкӧндӧр. Оҥдой аймактыҥ Коркобы јурты тӧзӧлӧрдӧҥ ала мында јуртаган ӧс улустыҥ тоозында – Акчабай Трофимович ле Екатерина Сакыловна Сыкыковтордыҥ билези. 1930-чы јылдардыҥ башталарында, Кеҥиниҥ совхозы тӧзӧлип турарда, Урсулдыҥ\nЈӱрӱмниҥ јаан боочызында\n80 јаш ол кӧп пӧ эмезе ас па? Бу кире јаш јажаган улус ырысту јӱрӱм јӱрген деп бодойдым. Нениҥ учун дезе олор бу ӧйдиҥ туркунына јӱрӱмниҥ јеҥил эмес, је јилбилӱ јолын ӧткӧн. Олор Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде ӧскӧн, ол јылдардыҥ ачу-коронын кӧргӧн, јууныҥ кийниндеги јылдарда кату-кабыр иштерде турушкан улус. Олордыҥ кезигиниҥ адалары, энелериниҥ эш-нӧкӧрлӧри\nАдару ӧскӱреечилердиҥ форумы ӧткӧн\nӰлӱрген айдыҥ 5-6 кӱндеринде Новосибирсктиҥ биатлонный комплексинде Сибирьдиҥ адару ӧскӱреечилериниҥ форумы ӧткӧн. Јӱстеҥ кӧп адару ӧскӱреечилер јуулган форумда Россияныҥ ла ӧскӧ дӧ ороондордыҥ адару ӧскӱрер бӧлӱгиниҥ билимчилери ле специалисттери јилбилӱ докладтарын кычырган. Јуулган улустыҥ тоозында ченемелдӱ адару ӧскӱреечилер кӧп болгонын темдектеер керек. Олордыҥ кезиги ижин промышленный кемине јетирип алган улус: кайда да 500 ле оноҥ\nЈолдордыҥ чыҥдыйы јакшы болзын…\nБыјыл бистиҥ тергеениҥ јеринде «Јолдор јеткер јок ло чыҥдый болзын» деген нацӱлекер аайынча элбек кемдӱ иштер ӧткӱрилген ле ӧдӧт. Калганчы јетирӱлерле, Чуйдыҥ јолын јазаар иштердиҥ 90 процент кирези бӱдӱп калган. Озолондыра темдектелгениле, бистиҥ тергеениҥ ичиле ӧткӧн бу јолдыҥ 84 километр бӧлӱгин ӧдӱп јаткан јылдыҥ учына јетире ӧйдиҥ туркунына јазап салар керек. Кош-Агаш аймактыҥ јеринде бу\nАјаруда — јонјӱрӱм-ишмекчи колбулар\nЈонјӱрӱм-ишмекчи колбуларды аайлаштырары аайынча республикан ӱчјандай кӱреениҥ јууны тергеениҥ башкарузында ӱлӱрген айдыҥ 7-чи кӱнинде ӧткӧн. Профсоюзтардыҥ «За достойный труд!» деген телекейлик кӱниниҥ кеминде болгон бу јуунды Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ молјуларын бӱдӱреечи Игорь Коршунов башкарып ӧткӱрген. Анда ӱч сурак кӧрӱлген. Баштапкы суракла Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ ишчилердиҥ ишјалыныҥ кемин бийиктедери ле улустыҥ јокту јадын-јӱрӱминиҥ кемин\nУлу Јеҥӱниҥ байрамына белетениш\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин совет албатыныҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱзиниҥ 75 јылдыгын темдектеерине белетенишке учурлалган јуун ӧткӱрген. Јуунныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ турчылары, тергеениҥ ийде-кӱчтӱ ведомстволорыныҥ, јондык организацияларыныҥ чыгартулу улузы турушкан. Анда Горно-Алтайскта 9 Майда ӧдӧтӧн черӱчил парадка белетенери ле ӧткӱрери аайынча сурак шӱӱжилип кӧрӱлген. «Јеҥӱниҥ байрамын бийик кеминде ӧткӱрерге, бис бастыра ийде-аргаларды\nД. Медведевтиҥ ӧткӱрген јуунында турушкан\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ӱлӱрген айдыҥ 10-чы кӱнинде Россияныҥ башкарузыныҥ председатели Дмитрий Медведевтиҥ башкарганыла ӧзӱми ас кемдӱ тергеелерди ӧскӱрерге олордыҥ таҥынаҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык программаларын тургузарына учурлалган јуунда турушкан. Јуунда Дмитрий Медведев ӧзӱми кирелӱ деген тооломго кирип турган тергеелерге бюджеттеҥ билдирлӱ болуш эдилип јат деп темдектеген. Россия Федерацияныҥ башкарузы мынаҥ башка мындый субъекттер бойлорыныҥ


Јайаандык лабораторияныҥ ижи – турулталу - altaicholmon\nУк-калыктардыҥ Москвадаҥ келген государственный театры эмдиги ӧйдиҥ драматургиязы аайынча јайаандык лабораторияны Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда кичӱ изӱ айдыҥ 18-22 кӱндеринде ӧткӱрди.\nРоссияныҥ кичӱ калаларыныҥ театрларын јӧмӧп-болужары ук-калыктардыҥ Россияныҥ албаты артизи Евгений Мироновтыҥ башкарып јаткан гостеатрыныҥ тӧс ижине јаҥжыкканы аайынча кӧнӱ кирет. Бӱгӱнги кӱнде Россияныҥ профессиональный театрларыныҥ ӱчинчи ӱлӱзине јуугы – оогош калаларда. Театрларды јӧмӧӧри аайынча кӧдӱриҥилерди јӱрӱмде бӱдӱрери ороонныҥ культуралык политиказыныҥ тӧс учурлу ижиниҥ бир ууламјызы болуп јат. Амадузы – ончо россияндарга культурага јаан јол, эжик теҥ-тай ачык болор учурлу. Ончо граждандардыҥ культуралык јилбӱлерин јӧмӧӧр, олор культураныҥ байлыгыла элбеде таныжар чыдулу. Шак ондый кӧдӱриҥилердиҥ бирӱзи РФ-тыҥ культура аайынча министерствозыныҥ ла ук-калыктарыныҥ гостеатрыныҥ ӧмӧ-јӧмӧ јербойында ӧткӱрип јаткан программазы. Јербойында ӧткӱрип јаткан јайаандык лабораторияныҥ ижинде режиссерлор, белетеечи-ӧткӱреечилер, ӱредӱчилер, критиктер эрчимдӱ туружат. Лабораторияныҥ ӧйинде ойын-кӧргӱзӱлердиҥ ажындыра тургускан сомдоры (эскизи) кийнинде тӧзӧмӧлдӱ, толо тургузылза, театрлардыҥ репертурарына кийдилер.\nУк-калыктардыҥ гостеатрыныҥ лабораториязын лабораторияныҥ арт-директоры, театральный критик Олег Лоевский, театрдыҥ национальный ӱлекерлериниҥ кураторы Елена Носова белетеген.\nЛабораторияны «тирӱ» ӱлекер деп айдарга јараар. Шак ол ӱлекер ээлгир ле капшуун, ӧйдиҥ некелтезин тӱрген сезер, туура салбас јӱрӱмдик сурактарын угат, ајарат.\nБелетеништӱ ӧйдӧ эл театр эмдиги ӧйдиҥ авторлорыныҥ эки пьесазын талдап алган. Бирӱзи Грегори Берктыҥ «Проезд Гагарина» деген ойын-кӧргӱзӱзи, режиссеры Олег Еремин (Санкт-Петербург), экинчизи Ярослава Пулиновичтиҥ «Земля Эльзы», режиссеры Павел Зобнин (Москва).\nЭл театрдыҥ актерлорыла бу эки режиссер ӱч кӱнниҥ туркунына ныкта иштеген.\nКичӱ изӱ айдыҥ 18-чи кӱнинде эл театрдыҥ јайаан ӧмӧлиги, башкартузы ук-калыктардыҥ гостеатрыныҥ чыгартулу улузын, Елена Носованы, Олег Ереминди, Павел Зобнинди, Олег Лоевскийди, алтай чӱм-јаҥла уткыдылар.\nЈаан удабай эки ойын-кӧргӱзӱниҥ сомы аайынча иш башталды. Режиссер Олег Ереминниҥ тургускан «Проезд Гагарина» деген ойын-кӧргӱзӱниҥ сомы-эскизинде (пьесаны английский тилдеҥ Татьяна Осколкова кӧчӱрген) каруулчыкты Айдар Унатов, фабриканыҥ ишмекчизи Эддини – Игорь Тазранов, чоп-чоҥ Гарини, база фабриканыҥ ишмекчизин Эмиль Колбин, бежен јашка јуукташ узун сынду, бажы буурыл Фрэнкти Эмиль Садыков ойнодылар.\nЭҥ ле солуны – «Проезд Гагарина» деген ойын-кӧргӱзӱ эл театрдыҥ гаражында ӧткӧни. Мында ла автобустар турат, актерлор ойноп јат. Ыраак јокто такталарда – кӧрӧӧчилер.\nШотланд шахтерлордыҥ поселогындагы оромдордыҥ бирӱзи «Проезд Гагарина» деп адалат. Г. Брек бу пьесаны ресторанда айак-казан јунаачы болуп иштеп турала бичиген. Ол пьесазын Эдинбургтыҥ «Траверз» театрына аткарган. Театр кӧп сабазында јиит драматургтарла иштеген. Сакыбаган јанынаҥ Грегориге каруу келген. Озо баштап пьесала таныштыру болгон. Оноҥ «Проезд Гагарина» деп пьеса Эдинбургта ӧткӧн театральный фестивальда јаан ачылта болгон. Оныҥ кийнинде бу ойын текши Европада эҥ артык деп темдектелип, кӧп тоолу сыйларла кайралдаткан.\nЈонјӱрӱмдик учурлу курч учурал. Коркышту кату керек фабриканыҥ складында ӧдӧт. Эки ишмекчи – ишмекчи кыймыгуныҥ ветераны ла кату-казыр керектерге јайылар, баштаҥ эмеш кату деп айдарга јараар јиит бойлоры ортодо «јаан эмес революцияны», транскорпорацияларды колго алган ла оок-тобырларын, арга-јокторын кӧмӧ базып, ӧрӧ кӧрӧргӧ, јайым тынарга бербей јаткан арга-чакту байларга удура турарга јӧптӧшкӧн. Ол экӱниҥ санаазыла болзо, јӱрӱм байларга, јоктуларга бӧлинбезин, «ончозы алдындагызы ла аайынча артсын». Олордыҥ колына болгобос јанынаҥ кирип, олордыҥ куучын-эрмегин уккан каруулчык бу экӱниҥ аргаданатан, је сок јаҥыс аргазын, јарадып алган керегин бузат. Келген јаҥы ӧйдиҥ айалгазы, ээжилери кажы ла кижиниҥ ич-телекейиниҥ, кылык-јаҥыныҥ база бир јанын кӧргӱзет. Бой-бойына килебес, кижиниҥ кызыл тынын кыйары кӱнӱҥги јаҥжыккан керектий ле болуп баратканын автор јап-јарт кӧргӱзет. Олордыҥ бой-бойын туйуктап, чындыкка, јайымга јол јок деген тереҥ учурлу куучын-эрмеги, олорды курчаган кызу айалга ажыра бу ойынды санаалу-укаалу геройлордыҥ тартыжузы деп оҥдоорго јараар. Килемји, сӱӱш кайда да ыраакта артат. Је кажы ла сӧсти, алтамды ажындыра чотойтон, кӧрӧтӧн бу улустыҥ јолы, салымы, амадузы туйук болгоны эҥ учында јарталат.\nОйын-кӧргӱзӱ де, актерлордыҥ ойыны да сӱреен чындык болды. «Проезд Гагарина» деген ойын-кӧргӱзӱниҥ сомын кӧрӧӧчилер јилбиркеп кӧрдилер. Оныҥ кийнинде кӧргӱзилген јайаан иштиҥ шӱӱжӱзинде кӧрӧӧчилер эрчимдӱ туруштылар. Темдектезе, Алена Челтуева, Татьяна Тюлентина, Качканак Багыров ла оноҥ до ӧскӧлӧри актерлордыҥ ойынын, режиссердыҥ ижин бийик бааладылар. Јайаан иште ӧдӱп јаткан керектер бӱгӱнги де кӱнде кайда ла ӧдӧт. Актыҥ ла караныҥ тартыжузында кажызы артыктап, алып чыгары кижиниҥ бойынаҥ камаанду деп шӱӱлте айдылды.\nШӱӱжӱде Олег Лоевский, Елена Носова, Олег Еремин туружып, актерлор бирлик ансамбльла бир ле тынышла ойногонын аҥылап айттылар. Критик О. Ереминниҥ айтканыла, јайаан иш орус тилле ӧткӧни актерлорго эмеш кӱчке келишкен. Бу иш алтай тилле тургузылган болзо, актерлордыҥ ойыны оноҥ тыҥ болор эди.\nАлтай Републиканыҥ культуразыныҥ министри Ольга Антарадонова актерлордыҥ ойынын бийик баалап, Москвадаҥ келген айылчыларга быйанын айдып, Быйанду самаралар, кереес сыйлар табыштырды.\nЛабораторияныҥ экинчи јайаан ижи Я. Пулиновичтиҥ «Земля Эльзы» деген пьесазы аайынча режиссер Павел Зобнинниҥ тургускан сомында 76 јашту Эльза Александровнаны – РФ-тыҥ нерелӱ артизи Ираида Охрина, 72 јашту Василий Игнатьевичти – АР-дыҥ нерелӱ артизи Виталий Перчик, Эльзаныҥ кызы Ольганы –АР-дыҥ нерелӱ артизи Вера Сумачакова, Эльзаныҥ барказы Дашаны – Алена Шумейко, Викторды, Василийдиҥ уулын АР-дыҥ нерелӱ артизи Аржан Товаров ло онойдо ок актерлор Анастасия Концевая, Нина Юданова, Светлана Чельчикова, Анастасия Коробейникова бойлорыныҥ рольдорын јакшы ойнодылар.\nБу јайаандык иш база ӱч кӱнниҥ туркунына бийик тебӱле, бирлик амадула белетелген.\nМында орус немка Эльза Александровнаныҥ јӱрӱми кӧргӱзилет. Ол тул эпши, эне, јаанак, улу јаан эне. Јӱрӱми орус деремнеде ӧткӧн, јууныҥ кийниндеги уур-кӱчтерди ӧткӧн, оныҥ учун бойыныҥ ырызы јок јӱрӱмин, салымын унчукпазынаҥ ла бойында алып јӱрген. Ӧбӧгӧни сӱӱбеген, бир јылу сӧс айтпаган, чуугандашса, «фашист» деп сӧслӧ айдатан. Ӧбӧгӧни божоп каларда, јӱрӱмнеҥ сакыыр неме јок деп чӧкӧгӧндӱ сананган. Сӱӱнчи де, карыкчал да јок…\nЈе бойыныҥ 76 јажында Эльза бойыныҥ кара-боро јӱрӱмине удура турган. Эбире улустыҥ санаазыла, ол чала тенексип баштаган. Је салым оны јӧмӧп тургандый, оныҥ ӱч-тӱжине кирбеген сый этти – чек ле оныҥ ӧзӧгине кирген таныш ла јуук кижиле таныштырды. Эльзаныҥ јолыккан Василийи географияныҥ ӱредӱчизи, телекейди беш сабардый билер, је бойы качан да, кайда да болбогон. Ачык, кӧӧрӧм кӱӱндӱ ӱредӱчи Эльзаны кӧргӧн лӧ тарый јараткан. Бу ойын-кӧргӱзӱ јанында улустыҥ саҥ башка деп айткан эки кижизи бой-бойын тапканы керегинде. Кижи бойын баалап, тооп, сӱӱп турза, ак санаазы ончоны артыктаар деген тӱп-шӱӱлте мында. Бу јӱрӱмде кажы ла туштажу тегиндӱ керек эмес болуптыр.\nКӧрӧӧчилерге бу јайаан иш јарады. Онойып, кӧрӧӧчилер ук-калыктардыҥ гостеатрыныҥ эл театрда ӧткӱрген јайаандык лабораториязыныҥ ижин бийик баалады. Кӧрӧӧчилер «Проезд Гагарина», «Земля Эльзы» деген јайаан иштердиҥ сом-эскизтерин јилбиркеп кӧргӧн лӧ шӱӱжӱде эрчимдӱ турушкан. Эмди ӱнберишле эл театр кажы ойын-кӧргӱзӱни талдап, бойыныҥ репертуарный планына кийдирип, сценада тургузарын сакыырыс. «Ишти улалтар» эмезе «тӱженген јаман тӱштий ундыыр» деген эки ууламјыныҥ бирӱзи талдалар. Айса болзо, эл театр экӱлезин алар болор бо…