Jурт ээлемниҥ ле патентный системаныҥ турумкай ӧзӱмине - altaicholmon\nJурт ээлемниҥ ле патентный системаныҥ турумкай ӧзӱмине\nКочкор айдыҥ 14-чи кӱнинде АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ Тӧргизиниҥ ээчиде јууны парламенттиҥ спикери Владимир Тюлентинниҥ башкарганыла ӧткӧн.\nJуунныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ депутаттары, АР-дыҥ Башкарузыныҥ турчылары, федерал службалардыҥ тергеелик бӧлӱктериниҥ ле организациялардыҥ башкараачылары, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы ла ӧскӧ дӧ улус турушкан.\nТӧргиниҥ јуунында тӧрт сурак кӧрӱлген. Баштапкы суракла — АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ Тӧргизиниҥ 2016 јылдыҥ сыгын айыныҥ 21-чи кӱнинде чыккан «Алтай Республикада јуртээлемдик учурлу јерлердиҥ мелиорациязыныҥ ӧзӱми керегинде» 93-чи таҥмалу јӧбин ле 2016 јылдыҥ кандык айыныҥ 15-чи кӱнинде чыккан «Алтай Республиканыҥ «Jурт ээлемниҥ ӧзӱми ле јуртээлемдик продукцияныҥ, сырьеныҥ ла аш-курсактыҥ рынокторын аайлаштыра башкарары» деген государственный программазыныҥ «Технический ле технологический модернизация» деп подпрограммазын бӱдӱрери керегинде» 21-чи таҥмалу јӧбин шиҥжӱдеҥ уштыыры керегинде. Бу сурактарла АР-дыҥ јурт ээлем аайынча министриниҥ ордынчызы Наталия Табакаева ла парламенттиҥ аграрный политика, экология ла ар-бӱткенди тузаланары ааайынча комитединиҥ председатели Василий Манышев јетирӱлер эткен.\nНаталия Табакаеваныҥ айтканыла, «Россияныҥ јуртээлемдик учурлу јерлериниҥ мелиорациязыныҥ 2014-2020 јылдарга ӧзӱми» деп адалган федерал адылу программаны бӱдӱрерге болуп, АР-дыҥ јурт ээлем аайынча министерствозы «Алтай Республиканыҥ јуртээлемдик учурлу јерлериниҥ мелиорациязыныҥ 2015-2020 јылдарга ӧзӱми» деп подпрограмманы јӧптӧгӧн болгон. Бу подпрограмма Алтай Республиканыҥ «Jурт ээлемниҥ ӧзӱми ле јуртээлемдик продукцияныҥ, сырьеныҥ ла аш-курсактыҥ рынокторын аайлаштыра башкарары» деген государственный программазына кирген. 2015-2017 јылдардыҥ туркунына подпрограмманыҥ иш-керектерин бӱдӱрерине федерал ла республикан бюджеттердеҥ 25 миллион салковойдоҥ кӧп акча чыгымдалган.\nОноҥ министрдиҥ ордынчызы акча-манат јылдар сайын кандый ууламјыларла тузаланылганы керегинде јартамал эткен. Бастыра гидромелиоративный иштерди јурт ээлемниҥ товарэдеечилери Кош-Агаш аймактыҥ јеринде ӧткӱрген. Олордо кыралар сугарар аҥылу техника садып аларына акча-манат јетпезинеҥ, иш бийиктей ле кыра ижин ӧткӱрерине чочыдулу јерлерде ӧткӱрилип турганынаҥ улам ол иштерди ӧткӱрери тургуза ӧйдӧ кӱчке келижет. Оныҥ да учун ол јерлерде иштеп тургандардыҥ кирелте алар аргалары кирелӱ болот. Мыныла колбой јурт ээлемниҥ товардэдеечилерине кредиттерди эмезе заемный акча-манатты тузаланарга келижет.\nГидромелиоративный иштер аайынча 2018 јылда бӱдӱретен деп темдектелген иш — кыралар сугарар «Фрегат» деген техниканы садып алып, тургузып ла иштедип баштаган соҥында 200 гектар мелиоративный јерлерди сугарарын ӧткӱрер. Анайда ок Наталия Табакаева культуротехнический, агромелиоративный, фитомелиоративный ла ӧскӧ дӧ ууламјылар аайынча иштерге кандый госјӧмӧлтӧ эдилери керегинде јартамал эткен.\n«Алтай Республиканыҥ «Jурт ээлемниҥ ӧзӱми ле јуртээлемдик продукцияныҥ, сырьеныҥ ла аш-курсактыҥ рынокторын аайлаштыра башкарары» деген государственный программазыныҥ «Технический ле технологический модернизация» деп подпрограммазын бӱдӱрери керегинде» јӧп јанынаҥ айтса, доклад эткен кижиниҥ айтканыла, бу подпрограмма 2013 јылдаҥ ала иштеп баштаган. 2013-2017 јылдардыҥ туркунына бу подпрограмманы бӱдӱрерине јурт ээлемниҥ товарэдеечилерине текши кеми 151691,7 муҥ салковой субсидия акча берилген. Беш јылдыҥ туркунына текши баазы 573,6 миллион салковой 1270 единица техника, башка-башка бӱдӱмдӱ 281 трактор, аш јуунадар 3 комбайн, 280 пресс-подборщик ле оноҥ до ӧскӧзи садып алылган.\nВасилий Манышев бойыныҥ докладында темдектегениле, ол јӧптӧрдӧ айдылган шӱӱлтелер республиканыҥ экономиказыныҥ аграрный бӧлӱгиниҥ турумкай ла бир аай ӧзӱмин јеткилдеерине ууландырылган болгон. Ол шӱӱлтелерди јаҥныҥ ла башкартуныҥ органдары једимдӱ бӱдӱрет, иш-керектер акча-манатла ӧйинде ле керектӱ кеминде јеткилделет — бистиҥ арга-кӱчиске келиштирте. «Программаны бӱдӱргениниҥ шылтузында Таркатыда сугарылып турган јерлердиҥ кемин пландалганы аайынча 1000 гектарга јетирер арга болгодый болзо, онызы Кош-Агаш аймакта мал-аштыҥ азыралын арбынду белетеп алар арга берер» — деп, Василий Манышев айткан.\nДокладтар эткендердиҥ кийнинеҥ парламентарий Укмет Альпимовтыҥ темдектегениле, бистиҥ тергееде јуртээлемдик учурлу јерлердиҥ мелиорациязы аайынча элбек кемдӱ иштер ӧткӱрилген. Jе ол ок ӧйдӧ Кош-Агаш јурттыҥ эл-јоныныҥ курч сурагына ајару эдер керек деген: мында 10 муҥ кижи јуртайт, је бу улуста мал-ашка азырал белетеер јерлер јок.\nГеннадий Сумин коллегазыла јӧпсинип, јетирӱлер элбеде эдилгенин темдектеп, јурт ээлемниҥ техниказын садып алары аайынча акча-манатка шиҥжӱни тыҥыдар керек деп шӱӱлте эткен. Оныҥ айтканыла, техника садып аларына ас эмес акча ууландырылат, оныҥ да учун бу программаны бӱдӱрериниҥ уч-турулталары керегинде суракты тургузар керек. Оноҥ ӧскӧ кезик улус чыгарылган ол акча-манатты салымныҥ сыйы деп кӧрӧт.\nТӧргиниҥ турчылары 2016 јылдыҥ кандык айыныҥ 15-чи кӱнинде јарадылган 21-чи таҥмалу ӧрӧ адалган јӧпти шиҥжӱдеҥ уштыырын бирлик ӱнле јараткан.\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ Тӧргизиниҥ 2015 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 20-чи кӱнинде јарадылган «Алтай Республиканыҥ «Алтай Республиканыҥ јеринде калан саларыныҥ патентный системазы керегинде» јасагын бӱдӱрериниҥ аайы керегинде» 24-чи таҥмалу јӧбин бӱдӱрери канайда ӧткӧни керегинде јетирӱлерди АР-дыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ ордынчызы, акча-манат аайынча министр Ольга Завьялова ла парламенттиҥ акча-манаттыҥ, каланныҥ ла экономиканыҥ политиказы аайынча комитединиҥ председатели Сергей Ефимов эткен.\nОльга Завьялованыҥ јетирӱзиле, 2016 јылда 68 таҥынаҥ аргачыларга 93 патент берилген болзо, 2017 јылда 118 таҥынаҥ аргачыларга 169 патент берилген ле калан јуунтылардыҥ кеми 1457 муҥ салковой болгон. 2017 јылда эҥ ле кӧп патенттерди Турачак, Чамал аймактардыҥ ла Горно-Алтайсктыҥ таҥынаҥ аргачылары алган. Бу муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ берилген патенттердиҥ ӱлӱӱзи 70 проценттеҥ кӧп болгон.\nСергей Ефимовтыҥ эзеткениле, 2013-2015 јылдарда калан саларыныҥ патентный системазы бистиҥ тергеениҥ таҥынаҥ аргачылары ортодо элбеде тузаланылбаган учун калан саларыныҥ патентный системазы парламенттиҥ Тӧргизиниҥ 2015 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 20-чи кӱнинде ӧткӧн јуунында кӧдӱрилген болгон. Ол сурак аайынча јӧп чыкканынаҥ бери беш јыл ӧтти. Бу ӧйдиҥ туркунына ол патентный система аргачылар ортодо элбеде тузаланылат, онызын чокым тоолор керелейт деп, парламентарий темдектеген. 2013 јылда калан саларыныҥ патентный системазын тузаланарда, АР-дыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ бюджеттерине патенттердиҥ баазы учун тӧлӧгӧн акчаныҥ кеми јӱк ле 184,06 муҥ салковой болгон болзо, 2017 јылда бу тоо 1457 муҥ салковойго јетире кӧптӧгӧн.\nСергей Ефимовтыҥ айтканыла, иштиҥ кажы ла бӱдӱмине патент алары керектӱзиле, страховой взносторго патенттиҥ баазын јабызадар арга јок болгоныла колбой, муниципалитеттер мында уур-кӱчтерге туштап турганын темдектейт. Муниципалитеттер, аргачылар, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы, ӧскӧ дӧ субъекттер экономикалык иштиҥ бӱдӱмдериниҥ тооломын элбедери, аргачылар јыл туркунына алгадый деп темдектелип турган кирелтениҥ кемин јабызадары керегинде шӱӱлтелер эткендер. Бу сурактар аайынча кӧп тоолу јасакчы баштаҥкайлар Госдумага келип баштаган. Ол баштанулардыҥ шылтузында 2015 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 13-чи кӱнинде «РФ-тыҥ Калан кодексиниҥ баштапкы бӧлӱгиниҥ 12-чи тизимине ле экинчи бӧлӱгине кубулталар кийдирери керегинде» 232-ФЗ таҥмалу федерал јасак јарадылган. Ол РФ-тыҥ Калан кодексиниҥ 346.43 тимизине аргачылык иштиҥ 16 јаҥы бӱдӱмдерин кийдирген. Эмди ӧрӧ айдылган патентный системаны ол бӱдӱмдер аайынча тузаланар арга тӧзӧлгӧн.\nФедерал јасакберимде мындый кубулталар болордо, «Алтай Республиканыҥ јеринде калан саларыныҥ патентный системазы керегинде» республикан јасакка база кубулталар кийдирилген. Ол кубулталарла, аргачылар јыл туркунына алгадый деп темдектелип турган кирелтениҥ кемин бастыра муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јеринде 10 процентке јабызадары темдектелген. Мыныла колбой, бу сурак шиҥжӱдеҥ уштылган.\nВице-спикер Михаил Терехов парламенттиҥ Тӧргизиниҥ «АР-дыҥ алтынчы катап тудулган Эл Курултайыныҥ 32-чи сессиязын ӧткӱрери керегинде» јӧбине кубулталар эдилгени јанынаҥ јетирӱ эткен. Оныҥ айтканыла, келер сессияда кӧрӱлетен сурактардыҥ тоозынаҥ эки сурак уштылган ла ӱзеери ӱч сурак кийдирилген. Келер сессияда бастыра 16 сурак шӱӱжилип кӧрӱлер.\nАнайда ок Тӧргиниҥ турчылары АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаары керегинде јӧп јараткан.


Талкан-сарју, эт-картошко… - altaicholmon\nОндый јетирӱни АР-диҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министерствозыныҥ пресс-службазы этти. Jарымкада текши тооло 100-теҥ кӧп предприятие, ол тоодо јурттардыҥ аргачылары, сувенирлер эдеечилер, изӱ курсак белетеечилер турушты. Алтай крайдыҥ, Новосибирский ле Кемеровский областьтардыҥ садыжаачылары база болды.\nJарымкада эт ле эттеҥ эдилген аш-курсак, јарымдай фабрикаттар, балык, сыр, сарју, мӧт, маала ажы ла аламалар ла ӧскӧ дӧ товарлар садылды.\nАлтай албатыныҥ курсак-тамагы: талкан, казы-јӧргӧм, анайда ок сӱттеҥ эдилген продукция (каймак, творог, сыр) јаан суруда болды. Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле, сӱттеҥ аш-курсак эдип чыгарары јанынаҥ Шабалин, Майма, Оҥдой аймактыҥ таҥынаҥ аргачы садыжаачылары аҥыланды.\nКыш алдында койдыҥ тӱгинеҥ ле ноокыдаҥ эткен эдим-тудумдарды улус кӱӱнзеп алдылар.\nJарымкада текши тооло он миллион салковойдоҥ кӧп акчаныҥ продукциязы садылды, ол тоодо: койдыҥ, јылкыныҥ, уйдыҥ, чочконыҥ, аҥныҥ, эчкиниҥ эди.\nПенсиядагы улустыҥ садып алган не-немелерин айлына Горно-Алтайсктыҥ администрациязыныҥ, анайда ок бир кезек аргачылардыҥ баштаҥкайыла акчазы тӧлӧбӧзинеҥ јетиргендер.


Кӱзӱҥи шыҥырты јаан телекейге ӱйдежет - altaicholmon\nКӱзӱҥи шыҥырты јаан телекейге ӱйдежет\nШколдо ӱренген јылдар элес эдип ӧдӧ конды. Кӱзӱҥиниҥ шыҥырты јииттерди ичкери јаан јолына ӱйдежет. «Башпарактыҥ» најылары В. К. Плакастыҥ адыла адалган ресгимназияныҥ, каланыҥ 7-чи таҥмалу школыныҥ 11-чи класстарыныҥ балдары экинчи айлы, энези болгон школы, ӱредӱчилери керегинде кӱӱнземелдерин ийдилер. Онойдо ок 7-чи таҥмалу школдыҥ баштамы класстарын божодып, ӱредӱзин јаан класстарда улалтар уулчактар, кызычактар база бойлорыныҥ кӱӱнземелдерин аткардылар.\nАлтай литератураныҥ калганчы урогы… Jети јылдыҥ туркунына ӱренген кару кабинет… Ӱредӱчиниҥ кару ӱни…\nВ. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназия мениҥ экинчи айлым болуп калды. Школымнаҥ ырап, оны божодып барарга кунукчыл, сӱрекей кунукчыл… Jе оноҥ ары ӧзӧр керек, јаҥы јерлер ачар керек! Jаҥы једимдер сакып јат!\nКачан да болзо, кару школыма,\nКару ӱредӱчилериме эбирип келерим.\nБилгир берген, нӧкӧрлӧр берген учун\nБыйан сеге, гимназия!\nРеспубликан гимназияда јети јылдыҥ туркунына ӱренип, јӱрегиме кару школымды божодып јадым. Школ – ол кажы ла кижиниҥ јӱрӱминде база бир алтам-тепкиш болуп јат. Мениҥ бу айлым алтай тил ле литератураныҥ урокторыла колбулу. Нениҥ учун дезе, бу урокторды карузып, јилбиркеп ӱренедим. Тӧрӧл тилим кабай болгон Алтайымла, кару энемле, јӱрегимле јаан колбуда. Тӧрӧл тилле маргаандарда јаан једимдерге јетирген учун, Ульяна Николаевнага — мениҥ эҥ сӱӱген ӱредӱчиме, алкыш-быйанымды айдадым.\nОнойдо ок алкыш-быйанымды баштапкы ӱредӱчиме — Валентина Теденовна Шавдуровага јетиредим. Школдыҥ баштамы алтамында эрчимдӱ ӱредип, кичӱ класстарда бастыра кӱчин салган ӱредӱчим. Кижи баштапкы ӱредӱчизин качан да ундыбас!\nJети јыл кийнимде артты… Сӱӱнер бе?.. Айса кунугар ба?.. Чек оҥдобой турум…\nЭҥ кару ла тооп јӱрген предметтердеҥ – ол тӧрӧл тилимниҥ урокторы. Нениҥ учун дезе Ульяна Николаевнаныҥ урогына келип, сӱӱген ӱредӱчимниҥ јилбилӱ куучындарын база да угар эдим. Школ керегинде токтобостоҥ ло айдарга јараар. Кандый да ӧйдӧ ӱредӱчилериме быйанду артарым.\nОн бир јылдыҥ туркунына тӧрӧл тилимди ӱренип јадым. Бӱгӱн, калганчы урогымда, мен слерге бастыра быйанымды айдадым. Jети јылдыҥ туркунына слер мени ӱреткенигерге јаан быйан.\nШколдо ӱренген јылдар элес этти¾ Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ урокторын мен качан да ундыбазым. Мында мен тӧрӧл тилиме ӱренгем. Алтай литератураныҥ урокторы мени алтай чӱмдемелдерди сӱӱрине, кажы ла чӱмдемелдиҥ тӧс геройы јакшыга ӱреткен. Эҥ ле јараган чӱмдемелдер — Л. В. Кокышевтиҥ «Арина» деп романы ла «Маадай-Кара» деп кай чӧрчӧк. Бисти ӱреткен ӱредӱчилерге јаан быйанымды айдып турум.\nБӱгӱн менде алтай литературала калганчы урок. Ӱч јылдыҥ туркунына мен Ирбизек Тохнинле кожо јаҥыс партаныҥ кийнинде отургам. Урокто ӱредӱчи биске литературалык геройлор јӱрӱмниҥ буудактарын канайда ӧдӱп тургандары керегинде чын јӱрӱм ажыра кӧп куучындаган. Алкыш-быйан слерге!\nБалдар, бойыгардыҥ тӧрӧл тилерди ундыбазар, слерге јӱрерге јеҥил болор!\nКару школым… калганчы кӱндер… Калганчы уроктор¾ Уроктордо отурып, јети јыл ӧткӧнин билбей де калдым. Та качан да бис, кичинек уулчактар ла кызычактар, гимназияныҥ эжигин ачканыс. Мен быйанымды ӱредӱчилериме, кожо ӱренген нӧкӧрлӧриме айдадым. Канча јылдар бажынаҥ бой-бойысты кӧрӱп, школдо ӧткӧн ӧйлӧрди каткырып, сананарыс. Кару гимназиям, быйан сеге, мениҥ нӧкӧрлӧрим учун.\nШкол — куулгазын телекей. Jилбӱлериҥе, амадуларыҥа ачык јол. Мында јаҥыс та ӱредӱ эмес, анайда ок јаҥы таныштар, најылар. Олор сениҥ бастыра јӱрӱмиҥе чындык најыларыҥ болуп артар. Кажы ла кижиде школло колбулу бойыныҥ эске алыныштары: баштапкы сӱӱш, најылык, ачыныш, кожо ӱренген балдардыҥ ла ӱредӱчилердиҥ јӱрӱми-салымы.\nМен гимназияга сегизинчи класста келгем. Озо баштап экзамен табыштырып, конкурс ӧткӧм. Сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде мен класска кирип, балдарла танышкам. Эмди мен он биринчи класстыҥ ӱренчиги. Школдогы ӧй сӱрекей тӱрген ӧдӧ берди. Кару ӱредӱчилериме јаан быйанымды айдып турум!\nУдабас ла калганчы кӱзӱҥи. Бистиҥ алдыста јаан јол ачылып јат. Он бир јыл кандый тӱрген ӧткӧн. Эмди школды божодып јаткан кажы ла баланыҥ јӱрегинде сӱӱнчи, кунукчыл, сӱӱш, байла, кожо. Мен бу ӧйдиҥ туркунына ӱч школ солыдым. Кичинек тужымда Кайырлык јурттыҥ, оноҥ Оҥдойдыҥ школдорында ӱренгем. Эмди каланыҥ 7-чи таҥмалу школын божодып јадым. Кижиниҥ школдо ӱренип турган ӧйи эҥ ле јаркынду: баштапкы беш, баштапкы сӱӱш, најылар, ӧзӧкти кӱйбӱредер санаалар. Бастыра ӱренчиктерге јолдоры ачык болзын деп кӱӱнзейдим. Ӱредӱчилериске бистеҥ јаан быйан.\nМен баштапкы катап баштапкы класска келгем. Школдо ӱренерге уур деп санангам. Jе мениҥ ӱредӱчимде ӱренерге јеҥил болды. Бис баштапкы класста оогош болгоныс. Jе эмди дезе јаанап калдыс.\nМен кӱӱк айдыҥ тоолу кӱндеринеҥ 4-чи классты божодорым. Баштапкы ӱредӱчим — Гульнара Петровна Бештинова. Бистиҥ класста 29 ӱренчик. Мен олорды сӱӱйдим, олорло оморкойдым. Билгирге, јол берген ӱредӱчиме быйан айдадым.\nМен кӱӱк айдыҥ 31-чи кӱнинде 7-чи таҥмалу школдыҥ баштапкы класстаҥ ала кожо ӱренген нӧкӧрлӧримле 4-чи классты божодып јадым. Бу школдо мен кӧпти билип, балдарла нӧкӧрлӧжип алдым. Бисти тӧрт јылдыҥ туркунына эҥ јакшы ла јалакай ӱредӱчи кычырарга, бичиирге ле калыгысты, тӧрӧлисти сӱӱрине ӱреткен. Бистиҥ класстыҥ ӱренчиктери сӱрекей нак. Нӧкӧрлӧрим ӱредӱде, јӱрӱмде чыйрак, соныркак. Школыска, ӱредӱчибиске јаан быйан.\nБыјыл мен 7-чи таҥмалу школдо 4 «Б» классты божодып јадым. Бистиҥ класстыҥ башкараачызы Гульнара Петровна Бештинова. Ол јалакай, јараш, јакшы. Школыс јаан ла јарык.\nКласста тогус уул, он тогус кыс. Удабас бисте выпускной бал, бис ого белетенип јадыс.\nБаштамы школдо ӱренген тӧрт јыл билдирбезинеҥ ӧдӧ берди. Бу ӧйдиҥ туркунына мен тоолоп, кычырып, бичип, јуранып, кӧктӧнип, ӱренип алдым. Jаантайын јаҥы билгирлер аларга јилбилӱ ле јеҥил болды. Школдо кӧп чындык нӧкӧрлӧргӧ учурадым. Бистиҥ класстыҥ балдары сӱрекей нак. Гульнара Петровнага, сӱӱген ӱредӱчиме, јаан быйанымды айдадым. Мынаҥ да ары школдо јилбилӱ болор деп иженедим.


Акабыс ондый кижи болгон… - altaicholmon\nАкабыс ондый кижи болгон…\nБалдардаҥ јакшы улус таскадарга канча ӱйелерге интеллигенттер де, ӱредӱлӱ де, тереҥ билгирлерлӱ де болоры керек јок. Биледе ада-энелердеҥ камаанду айалга, ич-кӧгӱс ууламјы кандый – онызы јаан учурлу. Бу керегинде бис Зоя Васильевна Карамаевала кожо куучындаштыс. Ол бӱгӱн чыкканынаҥ ала 90 јылдыгы болотон ады јарлу јондык-политикалык ишчи Михаил Васильевич Карамаевтиҥ кичӱ сыйны. Зоя Васильевна ада-энези, чыккан јери Кумжулу, тӧрӧӧндӧри ле јуук улузы, ол тоодо Михаил аказы керегинде куучындаган.\nБистиҥ адабыс Василий Васильевич 1899 јылда Шабалин аймакта Кумжулуда чыккан. Ол јаан эјези Татьянаныҥ ла јестези Карамайдыҥ билезинде чыдаган. Бистиҥ Карамаевтер деп ӧбӧкӧбис оноҥ келген. Адабыс јаандап, кижи алар ӧйи једерде, Могыйтага кыс кӧрӱп барган. Ондо ого Ирина деп кыс јараган ла оны Кумжулуга экелген.\nЈиит улус тойлонып, јуртай берген. Удабай балдар чыккан. Биледе он бала болгон: беш уул ла беш кыс. Эҥ јааныс Саша болгон. Оны ээчиде Иван, Агафья, Лена, Михаил, Прокопий, Володя, Ксения, Дуся ла мен чыкканыс. Ӱч уулчак јашта божогон, онойып бис јети кижи ӧскӧнис: эки уул ла беш кыс. 1947 јылда энемди јети бала азыраганы учун «Материнская слава» орденле кайралдагандар.\nОл ӧйдӧ ончо улустый ок бис бай јатпаганыс, је ада-энебис бисти ӱредип аларга чырмайгандар. Јуртыста школ јок болгон. Оныҥ учун Миша ла Ксения Акјолдо ада-энебистиҥ таныштарында јадып ӱренген. Јаан класстарга једип, балдар Шабалинде ӱренген.\nАдабыс јымжак кылыкту болгон, бис оноҥ качан да кату сӧс, кыйгы-кышкы укпаганыс. Энем неге-неге ачынып турза, ол сӧс јоктоҥ јӱк ле кӱлӱмзиренетен. Бис адамды эзирик база кӧрбӧгӧнис. Бистиҥ биледе јаан тал-табыш, кериш-согуш болбойтон. Адам сӱреен ару-чек кижи болгон. Кумжулуда јаашта базып та болбос балкаш болотон. Айылдаштар адамды кейле учуп јат, оныҥ учун балкаш јуукпайт деп кокырлайтан. Оныҥ бу кылыгын бистиҥ јеенис Юрий Сабашкин тӧзӧгӧн – јаантайын ару-чек јӱрер.\nЭнем, Ирина Константиновна, адамнаҥ бир јашка јиит болгон. Ол иштеҥкей, омок кижи, бир де кичинек бош отурбайтан. Энем чындыкты сӱӱр, чикезин айдар ла ак-чек болгоны учун оны јерлештери айдатан: «Байсканныҥ ӱйи јаргычы да, прокурор до». Балдарын да ол ондый кылык-јаҥду эдип таскаткан. Михаил акам облисполкомныҥ председатели боло берерде, энем ого айдатаны санаама кирет: «Јамыла кожо чӱмеркек боло бердиҥ, улусты да ајарбай бардыҥ…». «Канай ајарбайтаҥ, качан кожо иштеп јӱргеҥде» — деп, акам актанатан. Акама энези адазындый ок ак-чектиҥ јозогы болгон. Оныҥ да учун ол областьтыҥ баштапкы кижизиниҥ ижинде де болгон болзо, бойыныҥ карманын государствоныйыла булгабайтан, ижинеҥ барала, службазыла келишкен ончо јеҥилтелердеҥ мойношкон.\nЭнем, ус колду кижи, билезине де, јерлештерине де кӧктӧнӧр, тӱӱнер болгон. Кандый амтанду курсак азатан эди! Ӧзӧгинде аарчылу ла батунду пирожокторыныҥ амтанын эмдиге ундыбагам.\nБис, кыстары, јаан улус болуп калала, энемди шылаганыс – адам ого качан да кол кӧдӱрбеген бе деп. Энем ондый неме санаама кирбейт дейтен, оноҥ кожотон: «Слердиҥ адагар алтын кижи болгон». Биледеги улустыҥ бой-бойын тоогоны ла сӱӱгени бисти ада-энебиске, айылыска јаантайын тартатан, кару улусты кучактаарга улайын јанатаныс. Ондый кӱӱн-тап јаҥыс бисте болбогон, Михаил де айылына, ада-энезине тыҥ тартылатан. Кош-Агашта комсомолдыҥ райкомында, оноҥ Улаганда иштеп јӱреле, ол бир де катап кӧндӱре ӧтпӧгӧн. Машинаны Камлакта артырып салала, Кумжулуга јойу келип, ада-энезине туштажып, куучындажып баратан.\nБистиҥ јерлештерис те нак јаткан. Кой сойгондо, јаан казанга кайнадып, ончолорын кычыратаныс. Јанып јаткан улуска энем кожо эт база беретен. База бир ӧйдӧ бис ӧскӧ улустыҥ айылына койдыҥ эдин јип баратаныс. Ондый нак болгоны улусты кӱч ӧйди ӧдӱп чыгарга болушкан эмей. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга эҥ озо адам, ээчиде Иван акам барган. Энем олорды фронтко ӱйдежип турарда, јуртта неме билер Барбалай эмеен айткан: «Ирина, кӱнниҥ чогы кырлардыҥ бажын јарыдып ла ийзе, кудай сениҥ јуук улузыҥды корулазын деп, болуш сурап, мӱргӱп тур». Јуу ӧткӧнчӧ, энем кӱн чыкса ла мӱргӱп јӱрген. Айса болзо, оныҥ бажырганыныҥ шылтузында адам ла акам јанып келген.\nОлор фронтко јӱре берерде, билебис ӧскӱзирей берген. Энем тӱжине ле иште. Агафья ла Михаил айылдагы иштерди эдип, оогошторын кичееген, ӧйлӧ кожо олор до колхозто иштеген: мал-аш кабырган, азырал белетеген. Колхозтыҥ уйлары ӧлӧрдӧ, энемди бурулап, Кызыл-Ӧзӧктӧ отургызып койордо, сӱреен кӱчке келишкен. Кызыл-Ӧзӧктӧҥ энемди Каракокшодо агаш јыгар иштерге аткарып ийген. Аганя ла Миша ол керегинде адама бичиген. Адам ол самараны командирине кӧргӱскен ле айылына балдарын кӧрӱп саларга суранган. «Слерде не, совет јаҥ чек јок по?» — деп, командир кайкаган ла адама болужар сӧзин берген.\nЭнем бойы ондый бурулашла јӧпсинбей, СССР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ председатели М. И. Калининге самара бичиген. Адамныҥ командириниҥ болужы ба айса тегин крестьянканыҥ самаразы бастырасоюзный старостага јеткен бе, је энемди јайымдагандар. Ол уйку да, амыр да јоктоҥ айылына канаттудый учкан. Экинчи конокто ло айылына једип келген. Агафья эјемниҥ айтканыла, балдар карачкыда таныш обор кӧрӱп ийеле, кӧстӧрине бӱтпей де турган. Энем бастыра јӱрӱминде Михаил Ивановичке балдарын ӧскӱс артырбай, тӱрмедеҥ јайымдаганы учун быйанду јӱрген. Оны кӧрӧр кӱӱнин айдатан. Бис јаандайла, кемибис те Калининниҥ јуругын экелген. Энем кайкап туратан: кандый карган кижи, кӧпти, байла, кӧргӧн…\nКумжулу – бай ла тӱжӱмдӱ јер. Кӱч јылдарда ол бисти кузугыла, јиилектериле азыраган, колхозтыҥ јалаҥдарында ла улустыҥ маалазында јакшы тӱжӱм болотон. Кӧстӧриме эмди ле кӧрӱнет: јуртты айландыра ӧлӧҥ толкуланат, олордо кӱнниҥ чокторы ойнойт, кӱн бойы толкуланып, сеге јууктап келеткендий билдирет. Бу јурукты мен тӱш јеримде улайын кӧрӧдим, ойгонып келеле, јӱк тӱжим болгонына ыйым келет.\nКумжулу сууда балыкты колло тудатан. Миша балыктап барза, бис Дуся эјемле экӱ кожо баратаныс. Бисте энем кӧктӧгӧн кеден баштыгаштар. Миша балыктар јажынган јаан таштарды шиҥдеп, суула базар. Кызыл колло тудуп, јаратка таштап јат. Бис олорды јууп алатаныс. Онойып, адару турган Таратыга једип јадыс, ол ӧйдӧ баштыгаштарыс толо, эмеш амырап, кайра јанадыс. Миша балыктарды апарып јат, јолой балтыргандар ӱзӱп берет. Оогош биске олор тату билдиретен.\nАкам биске сӱреен ајарулу ла јалакай болгон. Оныҥ учун мен Дусяла экӱ оны школдоҥ тыҥ сакыйтаныс. Кышкыда ол бисти аттыҥ чанагына отургызып, кырга чыгарып, оноҥ јыҥыладып туратан. Чанакла коштойында јиктердеҥ одын тартатан. Акамда Матрос деп атту ийт болгон. Оны чанакка јегип, кырды тӧмӧн тартыратан, јабыс јерде бойы тартатан ошкош. Экелген та јок — мында ла кезип, јарып койотон. Дуся айдатан: «Угуп туруҥ ба, малтазыныҥ табыжын, эмди кулаштап барарыс». Оныҥ кӱчтӱзин, капшуунын кайкашсаас, акам кайыҥныҥ одыны соокто јакшы јарылат, оныҥ учун тӱрген иш ӧдӧт деп јартайтан.\nӦйи једип, школго Дуся барган. Ол Чаргыныҥ школында ӱренген. Олордыҥ јанарын эмди меге јаҥыскан сакыырга келишкен. Миша амыраар кӱндерде Шабалиннеҥ кайда машиналу, кайда јойу Чаргыга једип, сыйнын ээчидип јанатан. Камлакта амырап алала, ойто јолго чыгатан. Сыйны арый бергенде, јӱктенип алатан. Ондый аканы сӱӱбес арга јок болгон.\nЭнемниҥ айтканыла, акамныҥ ийди улайын ла оны ишке ӱйдежип, ыраак јокто јадатан. Кезикте ол тура калып, кейди тӱрген-тӱрген јыткарып, боочы јаар маҥтайтан. Онызы балдардыҥ кемизи де јанып јатканын керелейтен.\nАкам бастыра јӱрӱминде бисти кичееп, корулап јӱрген. Тогус класстыҥ кийнинде бир эмеш иштейле, черӱге барган. Дусяга ла меге Матросын артырган ла келгенче кичеезин деген. Белоруссияда Полоцк калада танковый частьтарда турган. Бичикчи, каруулу ла јараш бичип турган солдатты командирлер ајарып, штабка алгандар. Ол биске самараларды кӧп бичиген. Олордыҥ бирӱзинде биске «Скучаю без вас» деп сӧстӧр бичилген фотојурук келген. Мен ол бичимелди улайын кычырып, ол не дегени деп сананып јӱретем. Орус тилди билбес болгом, сураарын билбегем. Михаил јанып келеле, не бичилгенин јартаган, орус тилле не бичилген дезе, Белоруссияда алтай тил билер фотограф јок болгон.\nСлужбазын ол сержант званиелӱ божоткон. Оны черӱде артырган, је ол айылында улус сакыганын билген. Јаан акабыс Иван јууныҥ кийнинде јанбаган, кижи алган, Россияда артып калган болгон. База бир уулы айылынаҥ ыраакта артып калза, ада-энебиске ол јаан согулта болор эди. Черӱдеҥ јанып, Михаил комсомолдыҥ аткарганыла Кош-Агаш аймакка иштеп барган. Бу иште ол бойын јакшы тӧзӧӧчи, јашӧскӱримниҥ башчызы деп кӧргӱскен. Ол ло ӧйдӧ акам бойыныҥ салымына – Варяга, Варвара Сергеевна Казагачевага, туштаган. Ол акама сӱӱген эжи, биске јалакай ла кичеемелдӱ јеҥе болгон. Акамды Барнаулда бийик партийный школго аткарып турарда, ол билелӱ, балдарлу болгон. Ондый да болзо, ол орто ӱредӱ алып, он класстыҥ экзамендерин экстернле табыштырып, партийный школды јеҥӱлӱ божоткон.\nОл ӧйдӧ Дуся эјем мединститутта ӱренген, акамныҥ билезиле кожо квартирада јаткан. Оноҥ олорго мен кожулгам. Эмди сананзам, бис кандый тенек болгоныс: акам билезиле квартира да аайы јок јерде (стенелериле улайын ла суу агатан) јаткан ине. Бисти кожо јаттыргызып, бир де чаптыксынбаган. Варвара Сергеевна јеҥебис бисти бойыныҥ сыйныларындый ла кичеерге, тойо азыраарга чырмайган. Энебистий ле кӧкчи болгон. Оныҥ ус колдоры биске артык акчалу јадар арга берген: бис јӱк акамныҥ стипендиязына јатканыс. Ол бастыра јӱрӱминде кӱндӱзек, јалакай бойы арткан. Соҥында бистиҥ балдарыс та Михаил таайыныҥ ла Варвара јеҥезиниҥ кичеемелин кӧргӧн. Ирина кызым мени јашта сурайтан: «Эне, ӧзӧги Варя јеҥебистиҥ ошкош, оосто кайылып турар пирожоктор быжырзаҥ».\nБистиҥ јаан акабыс Иванныҥ ӱйи база јакшы кижи болгонын айдар керек. Олор ада-энеме айылдап келгенде, бош чек отурбас, энеме болужарга ла туратан. Уй саар ӧйдӧ Татьяна Давыдовна кӧнӧктӧрди кап тудуп, энемнеҥ озолодо јӱгӱрип браадар. Энем акама айдатан: «Иван, ӱйиҥди токтот, айылчыга уйдыҥ алдында отурарга јарабас».\nВарвара Сергеевна јакшы тӧзӧӧчи, башкараачы болор кылыкту болгон. Је ол бойын билеге учурлаган. Оныҥ јӧмӧлтӧзиниҥ, оҥдоор ло сӱӱр јайалтазыныҥ шылтузында бистиҥ акабыс бойын государствоныҥ керектерине учурлаар аргалу болгон. Ол ӱйин баалаган, бойыныҥ кирезинде оны кичееген: улайын телефон согуп, качан келерин, узак иштеерин айдып койотон. Јаан јашта јаҥыскан артып, ӱйин јоксынып, карыгып јӱретен. Ондый ӧйдӧ оны јӱк баркалары сӱӱндиретен.\nКумжулу – тӧрӧл јурты…\nКумжулу деп сӧсти укканда, кижиниҥ санаазына Михаил Васильевич Карамаев, алтай литератураныҥ классиги, Алтайдыҥ јайаан интеллигенциязыныҥ бирӱзи Лазарь Васильевич Кокышев ле оныҥ чӱмдемелдериниҥ геройлоры болуп калган ӧскӧ дӧ јерлештер кирет.\nКумжулу – ол јӱк бу јарлу улустыҥ кичӱ тӧрӧли эмес, ол эмди Камышлинский деп учар суузыла, тӱби јок, бу јердиҥ улузыныҥ јердиҥ оозы деп адаган куй-тажыла туристтерди јилбиркеткен алтай.\nКумжулу – мениҥ бала тужымныҥ чӧрчӧктий јери, ого мени беженинчи јылдардыҥ бажында Эртечи Саламчиновна энем Саламчы ла Анна Дедеевтер каргандарга айылдадып экелип туратан.\nБистиҥ јуртаган Беш ичиниҥ эмеш кату ай-кӱниниҥ кийнинде, Кумжулу меге чӧрчӧктӧрдӧ айдылган кеен алтайдый билдиретен. Ондо кырлардаҥ ап-ару суулу суучак агып јадатан, јараттарында ӧскӧн бороҥот, јодро балдарды бойына јаан јиилектериле кычыратан. Чеденди ажып, коштойында ла јиилекти, кырлаҥды ӧрӧ базып, уй-јиилекти табарыҥ… Чӧрчӧк эмес пе?\nКарган энем беени саайла, амтанду кымыс эдетен, Кумжулуныҥ куруттары кандый амтанду эди! Мен кайда да ондый курут јибегем… Ол ӧзӧктӧ јуртаган улус та меге јаркынду, јайалталу ла солун деп билдиретен. Олор иштеҥкейиле, бой-бойыла ак-чек болгоныла, ончолорыныҥ ла јӱрӱмин, анчада ла балдардыйын јарандырар, олорды бойыныҥ јӱрӱмиле таскадар кӱӱндӱзиле аҥыланганын айдар керек.\nМен кычырып ӱренип алала, кажы ла јай келип, каргандарга алтай бичиичилердиҥ баштапкы бичиктерин, «Алтай баатырларды» ла ӧскӧ дӧ чӧрчӧктӧрди кычырзам, олор кандый тыҥ сӱӱнетен эди. Улус иштиҥ кийнинде кемниҥ де айылына јуулыжып, керосиндӱ лампаны ба, тегин јарчааны ба кӱйдӱрип, мениҥ кычырганымды угатан. Кезикте кай чӧрчӧктиҥ текстинде кандый бир келишпести угуп, бой-бойы ортодо сӧс блаажып туратан. Оноҥ ойто ло токунап угатан. Јӱк мен арый бергемде, карган энем мени уйуктадып, айылчыларды јандыратан. Бис Санакуш карганныҥ барказы Раяла (эмди ол Чичканова) экӱ селижип кычыратаныс. Бистиҥ каргандарыс бисти бичикчи деп, не аайлу оморкойтон, сӱӱнетен эди!\nАлтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган институдында иштеп јӱрген сыйным, Надежда Николаевна, ол улус «Алтай баатырларда» башка-башка варианттар болгоны керегинде блаашкан учуралдар солун эмтир деген. Олор алтай кай чӧрчӧктӧр башка-башка варианттарлу ла улус башка-башка кайчылардаҥ башкаларын угар аргалу болгонын јарт керелейт. Ол тушта каргандардаҥ башкаларын угуп, бичип алган болзобыс деп эмди сананадыс!\nВасилий Карамаев карганныҥ айылында чӧрчӧкти кычырганыста, бисти озо ло баштап тату курсакла – талканнаҥ эткен конфетле эмезе сахарлу аарчыла кӱндӱлейтен, оныҥ кийнинде ле айландыра отурып, јаҥы бажалыктарды угатандар. Олордыҥ кыстары ла Люба барказы (Агафья Васильевнаныҥ кызы) ол тушта ӱренип туратан ла Кумжулуда јатпаган.\nБир катап карган энем деремнедӧӧн учуртып клееткен кызычакка удура тайагын тудунып, суучакты кечире јӱгӱргени санаама кирет. Ол уйлардыҥ бажы болуп јӱрген јаан букага сӱрдӱрип клееткен кызычак Люба болгон. Люба коркыганынаҥ тыркыражып куучындаган: боочыны ол ажып келерде, уйлар јӱрген. Кызычак уйлардаҥ ыраада да баскан болзо, калју бука кӧрӱп ийген. Кумжулуда Кызыл-Уул деп атту букадаҥ керек дезе эр улус јалтанып туратан. Энемниҥ куучындаганыла, ол бука бир катап атту уйлар кабырып јӱрген карган адама табарган. Јырааларда ат тӱрген маҥтабай барарда, бука јаба једишкен. Карган адам агаштыҥ ары јанындӧӧн бурыган да болзо, бука аттыҥ ичин јара сӱзӱп ийген. Карган адам агаштыҥ будагынаҥ тудунып аргаданган. Ол бука ӱӱрди јерлик аҥдардаҥ корулап турган учун, оны ӧлтӱрбей тургандар. Кызнак деп эмеенниҥ согушчаҥ пӧтӱги де улуска чурайтаны санаама кирет.\nМениҥ јаш тужымда Кумжулуда јашӧскӱрим јатпай турган, кем де ӱренген, кем де кӧчӧ берген. Михаил Васильевич Карамаев бала тушта уйлар да кабырган. Энемниҥ эске алынганыла, ол уйларды јобош уйга минип кабырган. Атты оогош балдарга эрте деп бӱдӱмјилебейтен бе айса ат једишпейтен бе, кандый. Уулчактар оогош Одонды (Михаил Васильевичтиҥ јаштагы ады) «Уй атту кавалерист, маргыжак!» деп шоодып туратан. Эмезе сакыбаган јанынаҥ уйды соксо, Одон келип тӱжеле, уулчактарды сӱрӱжер болгон.\nМениҥ энем јарлу јерлештеринеҥ јаан болгон. Ол јууныҥ кийнинде адама барала, оныла кожо Кумжулудаҥ јӱре берген. Адам ӱредӱчи болгон, ол тушта олорды кайдаар ла аткаратан. Ол Кумжулуда да иштеген, Одонды да, Лакапты да (Лазарьдыҥ ады) ӱреткен.\nМениҥ Саламчы таадам тоҥжан, Михаил Васильевичтиҥ адазы база тоҥжан болгон. Анна тайнам комдош сӧӧктӱ, Лакаптыҥ адазы ла Михаил Васильевичтиҥ энези, акалу-сыйындулар, база комдоштор болгон. Олор бастыра јӱрӱминде тӧрӧӧнзижип јӱрген, јаандарын тооп, бисти де олордыҥ балдарына «слер» деп баштанзын деп ӱреткендер.\nЈаандап калала, мен Михаил Васильевичле ада-энем јуртаган Беш-Ӧзӧктӧ тушташкам. Ол јол-јорыкта јӱреле, бистиҥ айылга кирип, солундарды угуп чыгарын ундыбайтан. Энем ол келгенде, сӱреен сӱӱнетен, тӧрӧӧнин чегенле, курутла, алтай аракыла кӱндӱлейтен. Михаил Васильевич оныҥ куруды «Кумжулуныҥ» деп мактап туратан.\nСоҥында мен ол јылдарда синоптиктиҥ солун ӱредӱзине, Одессада гидрометеорологияныҥ институдына киреримде, М. В. Карамаев оны билген ошкош – ол энеме мени ӱредӱни божодып, јерине келип иштезин деп айдатан эмтир. Мен јакшы ӱренгем, дипломымды Москвада корулагам, ондо иштеерине кычырту да болгон. Ада-энем јанзын деп кычыргандар, бойым да јериме тартылгам.\nДипломды корулайла, јанып, мен энемле кожо јуртыска да јетпей, Михаил Васильевичке јеткенис. Ол облисполкомныҥ председатели болуп турган ӧй. Јамылу кижи меге кӧп сурактар берип, узак ла куучындашкан, ол областьтыҥ ончо иштерине бойыныҥ кадрларын ӧскӱрип, јууп чырмайган башкараачы болгонын соҥында јакшы оҥдоп турбай. Ол јылдарда Горно-Алтайскта јадар јер јанынаҥ сурак коркышту курч турган. Јиит специалисттерге квартира, тура алар деген ижемји ас болгон. Онойып, мен квартираларда јадып, бойымныҥ квартирамды аларга очередьте беш јыл тургам. Чек чӧкӧйлӧ, мен Киев калада Укргидрометтеҥ кычырту алып, барарга санангам. Мениҥ бу амадумды билип, Михаил Васильевич мени бойына кычырган. Мен кӧп јерлердеҥ, ол тоодо Росгидрометтеҥ (ондо албатыныҥ ээлемин јеткилдеер бӧлӱк болгон) кычырулар болуп турганын ла јадар јер јанынаҥ кӱчке келижип јат деп айдып бергем. Михаил Васильевич тургуза ла горисполкомныҥ јааны Владимир Алексеевич Харинге телефон согуп, национальный кадрды јылыйтпаска, меге кандый бир јадар јер берзин деп баштанган. 1979 јылда ок мени Гидрометбюроныҥ јаанына туткандар, эки кып квартира бергендер. Ондо мен эмдиге јадып турум. Онойып, бу улстыҥ болужыла мен тӧрӧл јеримде иштеп арткам.\nОноҥ бериги ижим Михаил Васильевичтиҥ кӧзинче ӧткӧн деерге јараар. Иш аайынча јуундарда ол улайын ла мени ай-кӱнниҥ айалгазыла таныштырзын деп сурайтан. «Меге эртенги кӱн керек јок, мен бойым да айдып берерим. Неделениҥ, ого јӱк беш кӱнниҥ ай-кӱнин айдып бер, онызы тыҥ керектӱ», — деп, ол айдатан. Је бистиҥ бюро ол јылдарда јӱк бир коноктыҥ ай-кӱниниҥ аайын тургузар чыдулу болгон. Онойып, Михаил Васильевичтиҥ шылтузында бис ай-кӱнниҥ аайын неделеге тургузып, ол келиштире, белгелеп тургузылган деп, чокымдап турар болгоныс. Бистиҥ тӧс јер хозрасчетко кӧчӧрдӧ, баштап ла бу эп-аргала акча-манат иштеп алар болгоныс.\nЈиит специалисттерге јадарга общежитие берзин деп, мен Михаил Васильевичке база баргам. Ол тушта Гидрометслужбаныҥ ижинде баштапкы ла катап ондый эки кып квартира чыгарылган, ондо эмдиге јиит специалисттер јадып туру. Ол јылдарда бистиҥ специалисттерис једишпейтен. Квартира келишпей турганынаҥ улам, олор керектӱ ӱч јылды иштейле, јӱре беретен.\nМихаил Васильевич амыралтага јӱре де береле, меге телефондоп, иш, курч сурактар керегинде сурап туратан, кандый бир јӧплӧ јӧмӧжӧтӧн… Оныҥ башкараачы ижиниҥ ченемели мениҥ ижимде кӧп болушкан, ол меге јозок болгон. Јӱрӱмниҥ ӧдӱжи тӱрген ле кижи озолодо не болорын билбес. Кемниҥ јӱрӱминде Михаил Васильевичтий башкараачы, јакшы кижи туштаган, ол кижи ырысту деп бодойдым. Мен бу кижини тооп ло быйанду эске алынадым, јаш ӱйе оныҥ јӱрӱмин ле ижин билер учурлу деп сананадым…\nЛ. Н. Тыдыкова,\nАлтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи


Мал-ашты кыштадары тӧс ајаруда - altaicholmon\nМал-ашты кыштадары тӧс ајаруда\n2019-2020 јылдардыҥ кыжында бистиҥ тергеениҥ јурт ээлеминиҥ товарэдеечилери 430 муҥ условный тын мал кыштадып јат. Ол тоодо: 225 муҥнаҥ кӧп уй-мал, 550 муҥнаҥ кӧп койлор ло эчкилер, 130 муҥ кире јылкы мал, 50 муҥнаҥ кӧп аҥдар, 8 муҥ кире сарлыктар, 486 тын тӧӧлӧр.\nТекши мал-ашты кыштадарына былтыр 202 муҥ тонна азырал единица белетелген болгон (план — 170,5 муҥ тонна азырал единица). Калганчы јетирӱлерле, тууразынаҥ 18,8 муҥ тонна азырал единица тартылып экелилген. Тургуза ӧйдӧ чыгымдалып калган азыралдыҥ кеми 87 муҥ тонна азырал единица, артканы — 133,6 муҥ тонна азырал единица. Јурт ээлемниҥ мал-ашка азыралыныҥ кеми когызап калган предприятиелери азыралды тууразынаҥ экелет. Былтыр јуртээлемдик 15 предприятиеде ӧлӧҥниҥ текши кеми 2,3 муҥ тонна резервный фонды тӧзӧлгӧн. 2020 јылдыҥ чаган айыныҥ 20-чи кӱнинде болгоныла, республикада арткан ла бир условный тын малга келижип турган азыралдыҥ кеми 3,2 азырал единица.\nЈурт ээлем аайынча республикан министерствоныҥ јетирӱзиле, тургуза ӧйдӧ малды кыштадары јанынаҥ јаан уур-кӱчтер јок. Јаҥыс ла Кош-Агаш ла Улаган аймактардыҥ јерлеринде јаан кар јааганынаҥ улам кезик ээлемдерде уур-кӱчтер болот. Малдаҥ чыгым болбозын јеткилдеерге болуп, јербойындагы турлулар јаар јолдор кардаҥ арчылат ла азырал тартылат. Ол эки аймактыҥ ээлемдерине мал-ашка азыралды автотранспортло тартар тушта чыгымдардыҥ кезигин орныктырып берери јанынаҥ сурак тургузылат.\nМайма, Турачак ла Чой аймактарда мал-ашты јаҥжыкканы аайынча кажаан-чедендерде тудуп азырайт.\nМалды кыштадары канайда ӧдӱп турганы јанынаҥ мониторингти тергеениҥ јурт ээлем аайынча министерствозы кажы ла неделе сайын ӧткӱрет. Бу сурак јурт ээлемниҥ аймактардагы башкартуларында јаантайынгы ајаруда тудулат.


Телекӧрӱлте качан оҥдолор? | Алтайдыҥ Чолмоны\nГлавная / Алтайдыҥ Чолмоны / Телекӧрӱлте качан оҥдолор?\n7:21, 25 ноября 2014 Лайк 0 3013\nБу jуукта бистиҥ газетке Оҥдой аймакта Кулады jурттаҥ мындый самара келди: «Бистиҥ jуртта цифровой телекӧрӱлтени кӧрӧрине кӧчкӧнинеҥ бери эки jылдаҥ кӧп ӧй ӧткӧн. Вышка-антеннаны тургузып салган. 2013 jылда 10 каналды ончозын кӧрдис. Телевизорго приставка садып алып тургузала, кышкы Олимпиаданы, футболло телекейлик чемпионатты кӧрдис. Jе быjыл jаан изӱ айдыҥ учынаҥ бери телеканалдар ӱзе jоголып калды. Бу нениҥ учун онойдо бергенин билер-оҥдоор кижи jок. «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте куран айдыҥ учында «Протон» деп ракета ак-айаска учар, ол орбитага 2 спутник jетирер, цифровой телекӧрӱлтеде 32 канал болор деген jетирӱ болгон эди. Jе эмдиге jетире кӧрӧр арга jок. Кезик улус телевизорго ӧскӧ приставка алар керек дежет, онызы чын ба? Цифровой телекӧрӱлте качан оҥдолор, качан оны кӧрӧр арга болор? Б. К.».\nБу самараны бичиген кижи бойыныҥ ады-jолын толо бичибеген де болзо, самарада айдылган сурактарла Алтай Республиканыҥ РТПЦ-зыныҥ (радиотелевизионный передающий центр) цифровой эфирный телекӧрӱлтениҥ сетиниҥ ӧзӱми аайынча баш инженериниҥ ордынчызы Артем Олегович САРЫЧЕВКЕ баштандыс, ол берген карууны jарлайдыс:\n—Цифровой телекӧрӱлтениҥ бистиҥ ороондогы тӱӱкизи керегинде кыскарта айтса, озо ло баштап телекӧрӱлтениҥ мындый стандарт-бӱдӱмин орооныстыҥ ӧскӧ ороондорло гран-кыйуларында турган 12 талазында иштедип баштаган болгон. Озолондыра темдектелгениле, тургуза ӧйдӧ эки мультиплекс (мультиплекс дегени—бир канча цифровой телеканалдарды бирлик цифровой пакетке кийдиргени) иштеп баштаары темдектелген болгон. Jе акча-манат jанынаҥ кызалаҥ болгонынаҥ улам бу иш-амаду jӱрӱмде бӱтпей калды, jартап айтса, бир ле уунда аналоговый ла цифровой телекӧрӱлтелер ӧткӱрерине акча jок. Оныҥ да учун экинчи мультиплекске кирген вещательдер ол иш-амадуны 2018 jылга jетире токтодып салзын деген окылу баштану эткен.\nБистиҥ талада кезик jурттарда цифровой он телеканал ла ол ок ӧйдӧ Горно-Алтайскта, Маймада ла калага jуукташ jурттарда 20 телеканал кӧрӱп турганы jанынаҥ jартамал мындый. База ла акча-манат jанынаҥ кызалаҥнаҥ улам 20 телеканалды jӱк ле чуктай jаткан эл-jоныныҥ тоозы 100 муҥнаҥ кӧп кижилӱ jерде иштедер деген ээжи бар. Бу ээжиге кала ла оны айландыра jурттар келижет, оныҥ да учун мында 20 телеканалду экинчи мультиплекс иштейт. ӧскӧ аймактарда чуктай jаткан ончо кире албатылу jерлер jок учун олордо баштапкы ла мультиплекс (10 телеканал) иштейт.\nОл 100 муҥ деген тооны 50 муҥга jетире астадары jанынаҥ шӱӱлтелер бар, jе онызы тургуза ӧйдӧ jӱк ле куучындар. Бу суракты jаҥыс ла телекӧрӱлтелер ӧткӱрерин тӧзӧӧри jанынаҥ ороон кеминдеги бийиктей турган башкарту аайлаар аргалу. Сурактыҥ аайы кандый болорын ӧй кӧргӱскей.\nБис jаҥы стандартка 2011 jылда кӧчкӧнис, экинчи мультиплекске кӧчӧри jанынаҥ иштерди 2013 jылдыҥ jайында бӱдӱрип салганыс. Чынынча айтса, ол ишти бу ӧйгӧ jетире чӧйгӧнистиҥ шылтагы мындый: экинчи мультиплексти тузаланарына табыштырарын ла эл-jон керектӱ jазалдарды садып аларын сакыганыс.\nКуладыда айалга керегинде айтса, мында керектиҥ аайы кандый болгонын специалисттерге таҥынаҥ кӧрӧр керек. Кемде де айылыныҥ ичинде эки айры тегин ле антенна, оны бис «рогатка» деп адайдыс, турган эмезе телевизоры эски приставкалу. Экинчи мультиплекске кӧчкӧн кийнинеҥ эл-jонго эски приставкаларды ӧскӧзиле солыырга келишкен, ол jаҥы приставкаларды экинчи поколениениҥ приставкалары деп адайт. Эски приставкалардыҥ ады-таҥмазында «Т» танык бичилген болзо, jаҥызында ого ӱзеери 2 тоо бар. Магазиндердиҥ садучылары ол приставкаларды jакшы билер. Оноҥ ол приставкаларды jербойына келиштирте программировать эдерин ундыбас керек.\nОл ло телевизордыҥ антенназынаҥ кӧп неме база камаанду. Бисте цифровой телекӧрӱлте иштеп баштап турарда, Майма аймакта Карасук jурттыҥ улузынаҥ телевизорыс иштебей турган деген комыдалдар кӧп болгон. Бистиҥ специалисттер барып кӧрӧр болзо, кезик улустыҥ айылында «рогатка» деген антенналар столдыҥ алдында турганы, ол ло антенналардыҥ кезигиниҥ айрылары сынык болгоны jарталган. Улус мынаҥ озо бу ла антенналар иштеген болгон дешкен. Jе цифровой телекӧрӱлтениҥ некелтезиле, телевизордо дециметровый диапозонду антенна болор учурлу эмезе антенна jердеҥ он метр бийигинде тургузылар керек—вышка-антенна jанында болзо, ол кире бийигине тургуспаска да jараар. Улуска эҥ ле эптӱзи айылыныҥ тыштында тургузып турган антенналар. Уйан антенналарда вышкадаҥ келген сигналдарды телевизордыҥ экранына кӧргӱзерге чыдалы jетпес.\nБаштапкы мультиплекстеҥ экинчизине кӧчӱп турар тушта телекӧрӱлтеде ӱзӱктелиш база болгон.\nЭмди 32 телеканал керегинде. Бистиҥ телекӧрӱлтени jеткилдеери аайынча АМ-4 таҥмалу спутник ӱрелип, 2011 jылдыҥ куран айыныҥ 18-чи кӱнинде ак-айастаҥ теҥистиҥ тӱбиндӧӧн келип тӱшкенин улус уккан ла болбой. Мынаҥ улам телекӧрӱлтеде ӱзӱктелиш база болгон. Оныҥ кийнинеҥ АМ-5 таҥмалу спутникти ак-айаска чыгаргандар, jе бу спутник орооныстыҥ jаҥыс ла кӱнчыгыш талазын jеткилдейт ле бистиҥ тала оныҥ jеткилдежине кирбейт. Соҥында АМ-4Р таҥмалу спутникти ак-айаска чыгарарда, ол орбитага чыгардыҥ бери jанында бололо, база ла jылыйып калган. 32 телеканал болор деген куучын бу технический шылтактардаҥ улам анайып ла шык-мык болуп калды. Ол кире кӧп телеканалдарды качан кӧрӧрис тургуза ӧйдӧ jарт эмес. Телекӧрӱлте jанынаҥ бӱгӱнги айалга 2018 jылга jетире болор деп айдып салар керек.\nГоспрограмма аайынча болзо, 20 телеканал акча тӧлӧбӧзинеҥ болор керек. Оныҥ кийнинеҥ акчазын тӧлӧдип ӧткӱрер телеканалдардыҥ ӱзеери пакеди де болордоҥ айабас.


Чакка јуук јол ӧдӱп... - altaicholmon\nӦдӱп јаткан јылда Шабалин аймак тӧзӧлгӧнинеҥ ала бойыныҥ 97 јылдыгын темдектейт. Бу мындый узун јолды эзедер керек-јарактар кӱчӱрген айдыҥ 15-чи кӱнинеҥ ала 30-чы кӱнине јетире онлайн-аайыла ӧдӧт. Аҥылу аккаунтарда ла соцсетьтерде јӱзӱн-башка кӧрӱ-маргаандар, сурак-каруулар ла флешмобтор ӧткӱрилет. Анайда ок «Сельская новь» газеттиҥ бӱктеринеҥ ле соцсетьтердеҥ аймактыҥ тӱӱкизи, ады-јарлу ишчилери, спортчылары, кожоҥчылары, устары керегинде бичимелдерле таныжар арга бар.\nӦткӧн ХХ чакта, 20 јылдардыҥ бажында ла 30 јылдардыҥ экинчи јарымында, бӱткӱл ороон ичинде волостьторды, уездтерди бириктирип, автономиялар тӧзӧӧр иш ӧткӱрилген. Бу јалтанбас јаҥы некелтени јӱрӱмде бӱдӱрерге кӧп ийде-кӱч салынган. Ол ӧйлӧрдӧ крайлар, областьтар тӧзӧлип, ого кирип турган уездтер акча-манатла волость кеминдий јеткилделип туратан. Ойрот автоном область тӧзӧлип турарда, ӧс калыктар јаткан бир канча јерлер гран-кыйу ары јанында артып калган. ВЦИК-тиҥ 1922 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинде чыгарган «Ойрот албатыныҥ автономиязын тӧзӧӧри» деп Декрединде айдылганыла, автоном область РСФСР-дыҥ бир бӧлӱги болуп јат. Областька Горно-Алтайсктагы уездтиҥ волостьторы ла Алтай губернияныҥ Бийск уездиниҥ бир бӧлӱк волостьторы кирген.\nАвтоном областьтыҥ исполкомыныҥ тап-эрик аргалары губерниядый болгон. Је акча-манадын ла ишчи-кадрларын алып кӧрзӧ, уездтиҥ исполкомына келижип турар. Бу мындый айалгада область ӱч јыл јӱрген. 1925 јылда Ойрот автоном область Сибирь крайдыҥ тоозына кийдирилген. Је ол ок ӧйдӧ ВЦИК-тиҥ 1926 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 18-чи кӱнинде чыгарган јакаанында айдылганыла, Ойрот автоном область «тӧзӧлгӧнинеҥ ала ого берилген ончо тап-эриктерле тузаланат». Автоном тӧзӧлмӧлӧрди экономикалык политиканыҥ ууламјызыла экинчи јерге тургузары ороон ичиндеги текши политика болгон. Оныҥ да учун ончо автоном республикалар, областьтар «бийиктеҥ» берилип турган акча-манаттаҥ камаанду боло берген. Бу мындый эп-сӱме автономиялар таҥынаҥ јол алынып болдыртпазын тöзööри. Айдарда, ичкери орныгар аргалары ас болгон. Ол ӧйлӧрдӧ крайга кирип турган Ойрот автоном областьтыҥ акча-манатла јеткилдежин алып кӧрзӧ, оныҥ кеми волостьло тӱҥей болгон. Эл-јонныҥ јадын-јӱрӱми коомой айалгада, экономикалык ӧзӱм јабыс кеминде болгоны јарт.\n1922 јылда Ойрот автоном областька 24 волость кирген. Ол тоодо Песчаный, Салдам, Шабалин, Бешпелтир, Чаргы. 1923 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 4-чи кӱнинде ӧткӱрилген Советтердиҥ баштапкы областной съездинде волостьторды бириктирер деп јӧп јарадылган. Волостьтордыҥ тоозы 24-тӧҥ 10-го јетире астадылган: Ӱймен (тӧс јери Кӧксуу-Оозы јурт), Кан-Оозы (тӧс јери Кан-Оозы јурт), Кош-Агаш (тӧс јери Кош-Агаш јурт), Оҥдой (тӧс јери Оҥдой јурт), Шабалин (тӧс јери Шабалин јурт), Улаган (тӧс јери Улаган јурт), Чамал (тӧс јери Чамал јурт), Майма (тӧс јери Майма јурт), Ӱспен (тӧс јери Чой јурт), Лебединский (тӧс јери Кебезен јурт).\nОблисполкомныҥ Президиумыныҥ 1924 јылдыҥ сыгын айыныҥ 16-чы кӱнинде чыгарган јӧбиле Шабалин волость, ончо ло волостьторло кожо, Шабалин аймак болуп солынган. Эл-јонныҥ тооалыжыла, бу ӧйдӧ аймакка 84 јурт кирген, текши 2529 крестьян ээлем иштеген. Улустыҥ тоозы 12019, ол тоодо эр улус — 5806, ӱй улус — 6213 кижи. Аймакта 12 јурт Совет, 14 школ ло бир эмчилик болгон.\nРСФСР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ Президиумы 1963 јылдыҥ кочкор айыныҥ 1-кы кӱнинде Јарлык чыгарган. Анда айдылганыла, Шабалин ле Оҥдой аймактар бириктирилип, тӧс јурты Оҥдой болор. Онойып, Шабалиндеги аймакисполком ло оноҥ до ӧскӧ учреждениелер јоголтылган. Аймактар райондор болуп адалып башталган.\nЈе узак ла ӧй ӧтпӧгӧн, 1965 јылда Оҥдой ло Майма аймактарга кирип турган јерлер такыптаҥ кӧрӱлип, Шабалин аймак јаҥыдаҥ тӧзӧлгӧн. Тӧзӧлгӧн аймакка Оҥдой аймактаҥ Барагаш, Ӱстиги Апшыйакту, Јекјиек, Ильинка, Улус-Чаргы, Чаргы ла Шабалин јурттар берилген. Майма аймактаҥ Онос, Бешпелтир, Јыланду, Ороктой, Чопош, Эјеган, Эликманар јурттар кийдирилген. Бу ончо јурттарды алып кӧрӧр болзо, аймакта эки Бешпелтир деп јурт бар боло берген. Оныҥ учун 1965 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 6-чы кӱнинде Барагаштыҥ јурт Соведине кирип турган Бешпелтир јурттыҥ ады Беш-Ӧзӧк болуп солынган. 1975 јылда Кичӱ Чаргы, Камлак, Беш-Ӧзӧк јурттарда јурт советтер тӧзӧлгӧн. Ӧй солынганыла колбой јӱрӱмге јаҥыртулар кийдирип турганы ачылта эмес. 1992 јылда Шабалин аймактыҥ бир канча јурттары Чамал аймакка кӧчӱрилип, јаҥы аймак тӧзӧлгӧни ол.\nШабалин аймактыҥ Краеведение музейиниҥ јетирӱзи


Кӱӱни — бийик, ӧзӧги — ӧктӧм - altaicholmon\nАктер Александр Маймановтыҥ јайаандык салымы театрда иштеп баштаганынаҥ ала ырысту болгон. Кӧрӧӧчилер оныҥ геройлорын кӧп јылдардыҥ туркунына сӱӱп ле баалап јат. Ол алкы бойы јалакай ла ич-телекейи байлык артист. Бӱткен бӱдӱмиле, куучыныла, ӱниле, кылык-јаҥыла сӱрекей ачык-јарык, онызы дезе оныҥ ойногон сӱр-кеберлерин аҥылу, танылу болгоныла јилбиркедет, бойына тартат. Актердыҥ ӧзӧгиниҥ, ич-телекейиниҥ кеени, јарыгы оныҥ база бир кайкамчылу јаны. Актер Майманов лирикалык драманы да, трагедияны да, водевильди де, комедияны да, фарсты да теҥ-тай алып чыгар аргалу. Јайаандык аргалары элбек болгоныла ол башка-башка ууламјылардыҥ режиссерлорын јилбиркедет. Актерло олор кӱӱнзеп иштегилейт.\nАлександр бала тужында актер болорго амадабаган да, сананбаган да. Бойы ады јарлу Каспа деген јап-јакшынак јуртта чыккан. Бу су-алтай јурт ӧткӧн чактыҥ 70-80 јылдарында јаҥыс та атту-чуулу поэттер Паслей Самыктыҥ, Кӱӱгей Тӧлӧсовтыҥ тӧрӧли деп ады-чуузы чыккан эмес. Је ол онойдо ок поэт Борис Самыковтыҥ башкарган албаты театрыла јарлу болгон. Театрдыҥ сценазында Каспа јурттыҥ эл-јоныныҥ кӧп јаны ойногон: јашӧскӱрим, балдар ла јаан ӱйениҥ улузы. Ол ӧмӧлик алтай бичиичилердиҥ — Л. Кокышевтиҥ, Б. Укачинниҥ, Ј. Каинчинниҥ ле оноҥ до ӧскӧлӧриниҥ чӱмдемелдери аайынча ойын-кӧргӱзӱлер тургузатан. Темдектезе, Л. Кокышевтиҥ «Тумантык Аркыт» деген тургузузыла Каспаныҥ артисттери Сибирьдиҥ албаты театрларыныҥ фестивалинде турушкан. Ол 1977 јылда Омскто ӧткӧн. Ӧмӧлик фестивальдыҥ лауреады болуп чыккан эди. Каспаныҥ јашӧскӱрими бу ӧмӧликтеҥ јозок алып, актерлор болорго амадаган ла актердыҥ јаан јолына чыккандар.\nЈе Александр Майманов, бойына кураа јииттер чилеп ок, тӧрӧл ӧмӧлигиниҥ тургузуларын кӧрӱп ле кезикте ондо туружып та тура, актердыҥ профессиязы керегинде сананбаган. Шабалинниҥ орто школын божодып, черӱге атанган. Черӱниҥ кийнинеҥ Москваныҥ Каспада турган геологоразведочный партиязында иштеген. Оныҥ јаан аказы Николай алтай студияныҥ тоозында Красноярсктагы Санаттар институдыныҥ актерский факультедине кирген. Алтай студияла кожо карындаштык Хакасияныҥ ӱренеечилерине ӱренерге јӧп берилген. Горно-Алтайсктыҥ облисполкомыныҥ культура башкартузы ла Красноярсктыҥ Санаттар институды јӧптӧжӱ тургускан: качан хакас студияга балдар алза, ондо алтай балдар база ӱренер. Ӱч јылдыҥ бажында, хакас студияга балдар алар тужында, јӧптӧжӱ керегинде куучын чыккан.\nОнойып, Александр нӧкӧрлӧри Вениамин Тадиновло, Сергей Иркитовло кожо хакас студияныҥ актерский факультедине ӱренерге кирген. Хакас најыларла кожо ӧмӧ-јӧмӧ ӱредӱ јилбилӱ болгон. Ӱредӱлӱ јылдар качан да ундылбас. Курсты Красноярсктыҥ драма театрыныҥ јайалталу актеры, Россияныҥ нерелӱ артисти К. Вощиков башкарган. Ол ӱренчиктерин актердыҥ профессиязына ӱредип тура, олорго башка-башка рольдор беретен. Александр ӱренеечилердиҥ ончо тургузуларында ла ӱзӱктеринде ончозын ойногон — тӧс геройлорды, элес сӱр-кеберлерди ле о. ӧ. Ол сценический куучын-эрмек аайынча ӱредӱчи Г. Бражниковага быйанду јӱрет. Ол јиитке ӱнин тургузарга болушкан. 1987 јылда\nВ. Тадиновло экӱ институтты тӱгезип, јиит актерлор јайаандык ижин Горно-Алтайсктыҥ областной эл театрында баштаган.\nАктер бойыныҥ баштапкы ижин јылу кӱлӱмјиле эске алат. Ол Б. Укачинниҥ «Ӧлӧргӧ јетире эм де узак» деген тургузузында Гитлердиҥ кыскачак ролин ойногон. Ол сӱр-кеберди чындык ойноор деп, кӧзин тозырайтып, колыла ӧрӧ-тӧмӧн јаҥып, тыҥ ла албаданган. Оныҥ кийнинде\nЭ. Ростанныҥ «Романтики» деген чӱмдемели аайынча режиссер Н. Паштаковтыҥ тургускан ижинде база бир сӱр-кеберди ойногон. Актер мында бойыныҥ ээлгир кыймыгыла, јараш, јеҥил фехтовать эткениле јилбиркеткен.\nОнчо ло јиит актерлор чылап, ол балдардыҥ тургузуларында, массовкаларда, јаан эмес кыскачак рольдордо турушкан. Олордыҥ ортозынаҥ, темдектезе, Л. Кокышевтиҥ «Тубазында» ак офицердиҥ роли јилбилӱ болгон. Оныҥ кийнинде Ю. Рытхеуныҥ «И никаких японцев» деген тургузузында сельсоветтиҥ ак-чек ле јалакай председатели Акконы толо, чындык ойногон. Оныҥ бу ролин јилбилӱ ле кӧрӱмдӱ деп, кӧрӧӧчилер ле критиктер јаан ајару эткен. Онойдо ок ол Ч. Айтматовтыҥ «Вслед за сказкой» деген ойын-кӧргӱзӱзинде казыр кылыкту Сейдахманды, Абдулла таадакты Ф. Буляковтыҥ «Выходили бабки замуж» деген тургузузында ла о. ӧ. ойногон.\nАлександр Эл театрда 80-ге шыдар рольдор ойногон. Темдектезе, принц Калаф («Принцесса Турандот» К. Гоцци), јаргычы Клеон («Забыть Герострата» Г. Горин), сӱмелӱ ле кара сагышту Клавдий («Гамлет» У. Шекспир), адалу-уулду Јорыкчыновтор («Аза јалаҥ» П. Кучияк), Балык Кожинов («И взойдет твоя заря» К. Кошев). Актер онойдо ок каткымчылу сӱр-кеберлерди бийик кеминде ойногон: шут («Двенадцатая ночь» У. Шекспир), Абрахас деген каргаа («Маленькая Баба-Яга» О. Пройслер), Соня («Деревенская кадриль» В. Гуркин), князь Пантиашвили («Ханума» А. Цагарели) ле оноҥ до кӧп ӧскӧлӧри.\nАлександр бойы тыш бӱдӱмиле де, чӱрче ле кубула берер јайалтазыла да, ээлгириле, кӱӱге сезимдӱ болгоныла аҥыланат. Сценадагы јайым ойыныла, јалакайыла кӧрӧӧчилерди кажы ла катап кайкадат деп айткажын, онызы окылу, чокым нени де айтпаганына бодолду болор. Оныҥ ойыны ӧзӧгинеҥ бойы ла чыгып, чындыгыла, ӧктӧм ийдезиле чӱрче ле олјолоп ийет. Темдектезе, «Принцесса Турандот» деген тургузуда качан принц Калаф Турандоттыҥ сӱрин колго алып, оныҥ јаражын, кеберкегин кайкаарда, кӧрӧӧчилер база сӱрди кӧрӧргӧ кӱӱнзеген. Олор Турандот кем болотонын билерге мойындарын чӧйип турдылар. Принц Турандотко кӱӱн-санаазын салып, колына кийдирерге тыҥ чырмайган. Керек дезе кӧрӧӧчилердиҥ бирӱзи «јӱреги таш Турандотты ол ло јерине ӧлтӱрип ийер кӱӱниҥ келер» деп айткан эди…\nТогузон јылдардыҥ ортозында К. Кошевтиҥ «И взойдет твоя заря» деген тургузузында ол Балык Кожиновтыҥ јӱрӱмдик учурлу ла јилбилӱ сӱр-кеберин кӧргӱскен.\nБ. Кожинов — телеуттардыҥ башчызы. Бу ойын-кӧргӱзӱ телеуттардыҥ Джунгар каандыкла, Арасей эл-тергеелигиле уур-кӱч колбулары, онойдо ок алтайлардыҥ ла телеуттардыҥ Россияга киргениниҥ узун јолы керегинде. Балык Кожинов — А. Майманов бойыныҥ ӧйин озологон кижи болгон. Ол бойыныҥ эл-јонын корып аларга амыр-энчӱ јол бедиреген. Ол јолды джунгарлардыҥ ла орустардыҥ ортозынаҥ бедиреген, талдаган. Чындык јолды Арасей тергеезинеҥ тапкан ла бойы божоп јат… Шак бу сӱр-кеберде А. Майманов геройдыҥ эҥ артык јанын: јалтанбазын, чегин, јалакайын, турумкайын, бойыныҥ калыгына чындыгын, сӱӱжин толо ачкан ла кӧргӱскен. Бу тургузуны кӧрӧӧчилер де, тӱрк тилдӱ театрлардыҥ 2000 јылда Уфада ӧткӧн калыктар ортодогы «Туганлык» деп фестивали тужында критиктер де бийик баа-лаган. Фестивальдыҥ жюризиниҥ «Ижемји» деген сыйыла кайралдаткан.\nАктер Александр Майманов бойыныҥ ойногон кажы ла сӱр-кеберине, оныҥ ӧзӧгине бӱткӱлинче кирип, јакшызын, јаманын, агын-каразын сӱрекей толо ло чындык эдип чыгара тартып келет. Актердыҥ кажы ла ижи јанынаҥ учы-кыйузы јогынаҥ айдарга јараар. Кажы ла катап бис сценадаҥ таныш ла таныш эмес А. Маймановты кӧрӧдис, кайкайдыс, оморкойдыс, сӱӱнедис.\nА. Майманов онойдо ок алтай бичиичилердиҥ пьесалары аайынча тургузуларга сӱрекей каруулу. Мында ол база солун кӧп сӱр-кеберлерди бойыныҥ аҥылу эп-аргаларыла, сезимиле ойнойт. Темдектезе, П. Кучияктыҥ «Ӱч кыс» деген тургузузында — Јелбеген, А. Балинаныҥ «Сыргалјызында» – кыс кӧрӱп турган јиит, Б. Укачинниҥ «Ӧлӧргӧ јетире эм де узак» деп ойын-кӧргӱзӱде — Баатыр. Ол бу геройлорыныҥ су-алтай телекейин, байлыгын сӱрекей јакшы кӧргӱзет.\nАктердыҥ ойногон ончо сӱр-кеберлеринде рольдыҥ тыш јанындагы јаркынду јуругы, јонјӱрӱмдик кылык-јаҥды јымжак, бийик кӱӱндӱ эдип кӧргӱскени сӱрекей эптӱ болуп биригет. Башка-башка жанрларда тыҥытту иштеп билер актер деп айдар керек. Ойногон кажы ла сӱр-кеберин јӱзӱн ӧҥлӧ кееркедери оныҥ јайалтазыныҥ база бир аҥылузы, јажыды. Оныҥ геройлоры јаҥыс та актердыҥ бойыныҥ јӱрӱмдик, јайаандык јолында јаан учурлу эмес. Је онойдо ок театрдыҥ јӱрӱминде, калыктыҥ кӧгӱс культуразында учуры бийик. Ол РФ-тыҥ СТД-зыныҥ Алтайдагы тергеелик бӧлӱгиниҥ ле АР-дыҥ культуразыныҥ (2004, 2006 ј.ј.) сезонныҥ эҥ артык роли аайынча «Јаркынду јылдыс» деген кӧрӱ-маргаандарыныҥ лауреады, АР-дыҥ Г.И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган эл-тергеелик сыйыныҥ лауреады (2008 ј.), Россияныҥ нерелӱ артизи. Александр тергее ле кала кеминде ӧдӱп турган ончо кӧдӱриҥилердиҥ эрчимдӱ туружаачызы.


Аэропорттыҥ терминалын элбедери башталар - altaicholmon\nАэропорттыҥ терминалын элбедери башталар\nАР-дыҥ башчызы Олег Хорохордин «Аэропорт Горно-Алтайск» АО-ныҥ директорлорыныҥ совединиҥ председатели, «Система» АФК-ныҥ партнерыныҥ управляющийи Али Узденовло ишмекчи туштажу ӧткӱрген. Туштажу ӧйинде авиапредприятиениҥ ле тергееде авиацияныҥ ӧзӱми јанынаҥ сурактар шӱӱжилген.\nТуштажуда аэропорттыҥ директоры Сергей Круглов база турушкан. Оныҥ айтканыла, былтыр пассажиропотоктыҥ кеми баштапкы ла катап 100 муҥ кижинеҥ ашкан болгон ло аэропорт јыл туркунына пассажиропотогыныҥ кеми јӱс муҥнаҥ ала 300 муҥ пассажирге јетире группага кирген.\nБӱткӱл отрасльдыҥ пассажиропоток аайынча јылдык кӧргӱзӱлериниҥ кеми 6,9 процент болгон болзо, 2019 јылдыҥ уч-турулталары аайынча Алтай Республикада бу тоо он катап кирези кӧп болгон — 65 %. Коронавирустаҥ улам кезик рейстер экинчи кварталда токтодылган да болзо, быјыл бу тоо оноҥ кӧп болорын сакыйдылар. Тургуза ӧйдӧ кажы ла кӱнде пассажиропотоктыҥ кеми, ӧткӧн јылдыҥ бу ок ӧйине кӧрӧ, эки катапка шыдар кӧп.\nОлег Хорохординниҥ эзедип айтканыла, быјыл тергееге јаҥы авиатартаачылар келген. Санкт-Петербургла, Омскло баштапкы авиаколбулар ачылган, республика ичинде рейстер орныктырылган.\n«Бу ууламјылар тургуза ӧйдӧ јаан сурууда — самолеттордо пассажирлердиҥ тоозы кӧп болот, иш улалганча. Тургуза ӧйдӧ кӱнине аэропорт ажыра 1,7-1,8 муҥ кижи јорыктайт, неделе туркунына 47 рейс болот. Јаҥыс ла Москва јаар тӧрт авиакомпанияныҥ самолетторы учат. Бир кӱн туркунына эртен тура ӱч ле эҥирде эки рейс болот, олорло јорыктап турган улустыҥ тоозы кӧп. Мындый тоо-кӧргӱзӱлер мынаҥ озо качан да болбогон. Керектиҥ аайы мынаҥ ары мынайып ла барза, бӱгӱнги терминал келер ӧйдӧ тапчы боло берердеҥ айабас» — деп, башчы айткан.\nАли Узденов аэропорттыҥ ээлери, Сбербанк ла «Система» АФК, пандемия да болзо, пассажиропотоктыҥ кеми 140 муҥ кижиге једерине иженип турганын угускан. Тургуза ӧйдӧ бу тооныҥ текши ӧзӱминиҥ кеми 34 %.\n«Мындый айалгаларда аэропорттыҥ јери тапчы болуп калардаҥ айабас. Бис аэровокзальный комплекстиҥ ӧзӱмине акча-манат чыгарарына белен. Терминалды элбедерис, аэровокзалга колбойтон тудумныҥ ӱлекери бисте бар. Бу иш бӱтсе, кӱнине 5 муҥ кире пассажирлерди јарамыкту айалгада јеткилдеер арга болор. Бу баштапкы бӧлӱк. Аэродромный службаны ла самолетторго перронды элбедери јанынаҥ сурак тура берет. Оныҥ да учун мындагы јерди элбедери пландарда база темдектелет. Ӧскӧ субъекттер јаар ла ичбойындагы авиарейстердиҥ тоозы кӧптӧзӧ, онызы керектӱ болор» — деп, Али Узденов айткан.\nПлан аайынча болзо, ӱлекерлерди тургузары 2021 јылдыҥ јазы кирезинде учына једер, 2022 јылдыҥ јайы кирезинде — терминалды јаҥыртары аайынча иштер тӱгенер керек.\nАли Узденов тергееде ичбойында авиацияныҥ ӧзӱминиҥ учуры јаан болгонын темдектеп, ол авиарейстерди јербойыныҥ албаты-јоны керексип јат деген. Олег Хорохординниҥ айтканыла, келер јылда Кош-Агаш ла Кӧксуу-Оозы аймактар јаар учуштардыҥ тоозын эки катапка кӧптӧдӧри, Улаган јаар јаантайын рейстер ачары кӧрӱлет. Турачак аймакта Иогач јуртта авиатранспорттыҥ площадказын тӧзӧӧри јанынаҥ сурак база кӧрӱлип јат. Јуук ӧйдӧ — Томск ла Новокузнецк јаар маршруттар ачары.\nЭзедип ийели: былтыр Россияныҥ Президенти Владимир Путинниҥ темдектегениле, Горно-Алтайсктыҥ аэропорты оныҥ чике јакылтазы аайынча тудулган, нениҥ учун дезе мынаҥ озо ӧйдӧ Алтай Республикадӧӧн јӱк ле Барнаул ажыра учар арга болгон. Оныҥ кийнинеҥ президентле таҥынаҥ туштажу ӧдӧр тушта республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин авиаучуштардыҥ географиязын элбедери ле ичтергеелик авиацияныҥ ӧзӱми јанынаҥ иш-амадулар керегинде айткан болгон.\nТургуза ӧйдӧ Горно-Алтайсктыҥ аэропортынаҥ Москва, Санкт-Петербург, Екатеринбург, Казань, Красноярск, Омск, Новосибирск, Белокуриха јаар авиарейстер бар. Кажы ла кӱн сайын Кош-Агаш ла Кӧксуу-Оозы јаар самолеттор учат.


Эрчимдӱ башкараачы, јалакай эне - altaicholmon\nЭрчимдӱ башкараачы, јалакай эне\nБӱгӱнги кӱнде телекей сӱрекей тӱрген тебӱле кубулат-ӧскӧрӧт. Ӧйлӧ кожо теҥ алтаарга улай ла ичкери ӧзӧр, бойын јакшы јаны јаар кубултар амадула иштеер ле ончо јаҥыга, јаҥыртуларга ачык ла јилбиркек болотоны сӱреен керектӱ. Бӱгӱнги бичимелдиҥ ээзи Урсулина Татинаныҥ јӱрӱмдик кычырузы «Кыймыктанган кижи кыр ажар», эмезе «Кыймыгы јогынаҥ — јӱрӱм јок». Ол једимдӱ, ачык јолду аргачы, балдары кӧп эне ле јарлу, танылу јондык ишчи. Ӱзеери ол сӱрекей кеберкек, керсӱ јиит келин, бойыныҥ чыккан-ӧскӧн кичӱ тӧрӧлин, Алтайын, недеҥ де артык сӱӱйт. Бойыныҥ калыгыныҥ тилин, культуразын, јаҥжыгуларын чеберлеп-корып алары, Алтайыныҥ ичкери ӧзӱми учун ӧзӧк-бууры сыстап јӱрет.\nБистиҥ республиканыҥ тӧс калазында Урсулинаны «Сити» деген кафе-бардыҥ ээзи, башкараачызы деп јаан-јаш јакшы билер. Бу јакшынак, эптӱ, јарык кафе-бар кӧп улустыҥ сӱӱген, јараткан јери. Ол 12 јыл мынаҥ кайра ачылган. Бӱгӱнги кӱнде Горно-Алтайскты «Сити» јогынаҥ сананып та болбозыҥ. Аргачы келин бойыныҥ турумкайыла, јана баспазыла, амадаганыла јаан эмес калада мегаполистиҥ ийдезин, тыныжын кӧргӱзип, јӱрӱмде иштедери чокым керек, алтам деп јап-јарт кӧргӱзип салды.\nШак бу керекте ченемелдӱ аргачыга Москвада бойыныҥ ӧйинде алган ӱредӱзи ле иштеги ченемели јаан болужын јетирген. Ол Россияныҥ Калыктар најылыгыныҥ университедин (РУДН) талдама бийик темдекле божодып, «калыктар ортодогы колбулар» деген специальностьты алган. Ол ло ӧйдӧ Урсулина кижиге барып, јаан кызын тапкан. Бойыныҥ билезиле Санкт-Петербургта јаткан, је 2005 јылда Татиндер Алтайына јанар деп шӱӱлтеге келген.\n— Качан эш-нӧкӧримди бери ишке кычырарда, бис бир де кичинек алаҥзыбай, тӧрӧлиске кайра бурулганыс — деп, Урсулина куучындады. — Кӧп улус алаҥ кайкап, бисти оҥдобогон: Питерде ӱч јыл јадып, бисте јакшы аргалар болордо, нениҥ учун кӧчкӧн болотон деп. Бӱгӱн мындый сурактар чыкпай турганы јакшы.\nКуучын-эрмегис ӧйинде олор кызычагын ла база ак-јарыкка келетен балдарын јаанактарыныҥ-тайдактарыныҥ јанында амыр-энчӱле, јылула, сӱӱшле, сӱӱнчиле толо айалгада ӧскӱрер, таскадар деп кӱӱнзегени, амадаганы керегинде ол ачыгынча айтты. Нениҥ учун дезе јаан калада кӧп сабазында кижиниҥ јуук улузыла, бойыныҥ культуразыла, тилиле колбулар јылыйат.\nОнчо ло энелер чилеп, Урсулинага бойыныҥ балдарын азырап, таскадып-ӱредери агару кереги болгон — јаан кызыныҥ кийнинеҥ ол уулчагын тапкан. Болчомдоры садикке барган кийнинеҥ јиит энениҥ алдына «нени эдетен?» деген сурак тура берген. Ол тужында алкы бойына ла керектӱ та нени де эдер керек деген кӱӱн-тап болгон. «Качан университетте јаан курстарда ӱренип турарымда, мен та кемге де иштебезим, бойымныҥ керегимди ачарым деп бек шӱӱп алгам. Је онызы кандый иш болотонын чокым јарт билбеген эмейим.\nЭш-нӧкӧримле куучындажып-јӧптӧжип, ол суши-барды ачып иштедер деп шӱӱген. Ол ӧйдӧ бу сурак кӱнниҥ сурагы болуп, курч турган — тергеениҥ тӧс калазында јопон курсак-тамакла колбулу бир де заведение болбогон».\nЭҥ баштапкы суши-бар\nУрсулинага јондык курсак-тамактыҥ јаҥы туразын ачарга оныҥ ӱренип јӱрген јылдарындагы иштеген ижи болушкан. Студент тужында јиит кыс, ада-энезине эмеш те болзо јеҥилте эдип, бош ӧйин суши-ресторанда иштеерге келиштирген. Ада-энезине дезе база бир кызын, Урсулинаныҥ сыйнызын, ӱредер керек.\nСуши-бар бойыныҥ нак командазыла сӱрекей јакшы јер болгон. Бӱдӱн-јарым јылдыҥ туркунына ӧткӧн ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ шылтузында ол кӧпкӧ ӱренген. Ижи једимдӱ аргачы јашӧскӱримге сӱӱген јилбӱзин бир де таштабазын, тасказын, иштезин деп бойыныҥ јӱрӱмдик јӧп-сӱмезин айдат. Айса болзо, ол јилбӱ келер ӧйдӧ тӧс ижи-профессиязы болуп айабас.\n2010 јылда тергеениҥ эл-јонына јаан сӱӱнчи болуп, Горно-Алтайскта «Сити» деген баштапкы суши-бар ачылган. Ол, јада-тура, беш столду оогош, эптӱ заведениедеҥ је ле деген элкем-телкем, јайым јер боло берген. Ондо ишмекчи туштажулар, корпоративтер ле о.ӧ. ӧткӱрилген. 12 јылдыҥ туркунына суши-барга башка-башка шылтактардаҥ улам бир јердеҥ база бир јерге кайда да ӱч катап кӧчӧргӧ келишкен болор. Је ӧктӧм, бекем ӧзӧктӱ, эрчими тыҥ башкараачыныҥ ла оныҥ чындык командазыныҥ шылтузында суши-бар кафе-бар болуп ӧзӱп јаранат. Бу кафе-барда јылдыҥ кандый ла ӧйинде улус кӧп.\n— Кафелердиҥ, ресторандардыҥ тыш јаны кандый болот не? Амтанду курсак-тамак, эптӱ, улус бар, айдарда, ончозы јакшы, јарамыкту болот по? Је «ич јанындагы кухня» керегинде кем де билбес — деп, Урсулина куучынын улалтат. — Мында дезе иштеер улустыҥ (кадрлар), сервистиҥ, курсак-тамактыҥ сурактары… Бис орой тӱнге јетире нон-стоп ээжиле иштейдис.\nЭҥ ле учурлузы — улус\nГорно-Алтайсктагы баштапкы кафе-бар сӱрекей јаан уур-кӱчтерге пандемия ӧйинде учураган. Је ол ӧскӧ заведениелер чилеп ок бӧктӧлбӧгӧн. Башкараачы озо ло баштап бойыныҥ ишчилерин ле чӧкӧтпӧс керек деп оҥдогон. Кандый да айалгада ончозында ижемјиниҥ одычагы ӧчпӧй кӱйген. Тӱҥей ле ончо неме ордына тура берер деген ижемји ийде берген.\n— Эҥ ле кӱчи — бойыҥныҥ ижиҥе, ӧмӧлигиҥе бӱдӱмјини, ижемјини јылыйтпазы. Керек дезе качан бойыҥ кезикте бойыҥа да бӱдӱнбей турган ӧй болзо. Је Алтай-Кудайга алкыш-быйан, ончо неме араайынаҥ келижип барды.\nКажы ла башкараачыда чылап, ондо бойыныҥ ордынчылары, администраторлоры. Шак олор «Сити» тӧзӧлгӧнинеҥ ала мында иштеп јат. Оныҥ учун јиит энениҥ графиги ныкта да болзо, эш-нӧкӧри Эжерле, балдары Тайанала, Айастанла, онойдо ок кичинек Анитала кожо болотон ӧй келижет, табылат. Олор акту кӱӱндеринеҥ јорыктап јӱргилейт, спортло тазыктырынгылап, јилбиркеп ӱренгилейт. Урсулинаныҥ бойыныҥ јилбӱлери — кырлар јаар барары, спорттыҥ бијелери, туулык чана.\n— Бойымныҥ билеме, эш-нӧкӧриме јӧмӧлтӧ-болужы, сӱӱген ижимде иштеп јӱргеним учун быйанду јӱредим. Онойдо ок «Ситиниҥ» јаан ла нак ӧмӧлигине кандый да айалгада чындыгы учун база јаан быйаным.\nAltai woman Урсулина\nОбщепитле колбулу ижинеҥ башка аргачы келинниҥ кӧп ӧйи јондык ишке барат. Качан Москвада ӱренип турарда, Алтай Республикадаҥ барган студенттердиҥ јерлежӱзиниҥ президенти болгон. Урсулина кандый ла ишти тӧзӧп, башкарып билериниҥ, кандый ла улусла текши тилди табып билериниҥ шылтузында тергеениҥ «Женщины Алтая» — «Алтайдыҥ эпшилери» деген јондык организациязыныҥ башкараачызы С. Е. Полетаевала, тоомјылу эпшилер С. В. Тундиновала, Т. Н. Туденевала, Т. К. Бабрашевала танышкан. Шак бу улус тергееде эпшилердиҥ јаан кыймыгузын тӧзӧӧр иштиҥ чике бажында тургандар. Јиит аргачы бу организацияныҥ јашӧскӱрим бӧлӱгине кычырылган ла республиканыҥ адынаҥ Россияныҥ Эпшилериниҥ биригӱзинде болуп, ондо Е. Ф. Лаховала, ороонныҥ башка-башка талаларындагы турчыларыла туштажып куучындажарга келишкен.\n— Бу јаан ийделӱ организацияныҥ бӧлӱгиниҥ турчызы болгоным меге јаан ырыс. Ол бойына јашӧскӱримди акту кӱӱнинеҥ кычырат. Бу ишти мен јолду иш деп кӧрӧдим. Мен ӱйелер ортодогы колбулар учун. СЖР-дыҥ талалык организациязы јаҥыскан балдарын азырап јаткан энелерди, адаларды, ӧскӱс балдарды јӧмӧп болужары јанынаҥ јаан ишти ӧткӱрет. Мен бойым да ченемелимле ӱлежерге белен. «Алтайдыҥ эпшилериниҥ» јиит ӱйениҥ улузыла колбу тудаачызы болор аргам бар.\nУрсулина Инстаграмда бойыныҥ бӱгин Altai woman (Алтай эпши) деген никле апарат. «Ыраак аймактардагы аргачыларга болужар армадула ончо ло јетирӱлерди угарга, таныжарга чырмайадым. Јетирӱлер бӱгӱнги кӱнде јӱрӱмниҥ тӧзӧгӧзи деп айдарга јараар. Темдектезе, меге бу јылдыҥ кандык айында Progect Management деген программа аайынча ӱредӱниҥ тӧс јериниҥ баштапкы бӧлӱк-потогына кирер ырысту учурал келишкен — деп, Урсулина куучындады. — Мында бизнестиҥ, јондыктыҥ, госслужащийлердиҥ чыгартулу улузы теҥ-тай ӱренген. Мында бойыныҥ ижиниҥ устарына, база проектный менеджменттиҥ шылтузында јаан једимдерге јеткен улузына јилбиркеткен сурактарды берерге сӱрекей јарамыкту арга, айалга болгон. Ӱредӱлӱ тӧс јер муҥ километрлерди ӧтпӧй јадып, мында ла телекейлик кемдӱ бийик, тереҥ ӱредӱ берет».\nАлтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ аргалары аайынча тӧс јердиҥ јӧмӧгӧниле ӱредӱлӱ тӧс јерди божоткондордоҥ ассоциация тӧзӧӧр шӱӱлте јарадылган ла оны Урсулина башкарат. Ол ӱренерге кӱӱнзегендердиҥ ончозын кычырып, олордыҥ нак командазына кожулзын деп баштанат. Шак ла биригӱде, ӱйелер колбузында, ачык-јарык болорында ченемелдӱ аргачы тергеениҥ ичкери ӧзӱмин кӧрӧт.\nЭрчимдӱ иштӱ башкараачы онойдо ок «Ару Алтай» деген ӱлекерде волонтер ло «Алтайдыҥ эпшилери» РОО-ныҥ турчызы Инна Муклаевала кожо тергеениҥ экологиязын ла ар-бӱткендик аргаларын, байлыгын корып аларында акту кӱӱнинеҥ туружат.\nАдакыда, Урсулинага једимдӱ јолыҥ јаантайын ачык болзын деп кӱӱнзеери артат.


Тем алгадый јерлештерис - altaicholmon\n«Гран При Парижа» керегинде айдар болзо, ол 2000 јылда Парижте тӧзӧлгӧн лӧ јылдыҥ сайын ӧдӱп турган маргаан болуп јат. 2012 јылда ого «албатылар ортодогы маргаан» деген статус берилген. Оныҥ да учун анда туружып турган ороондордыҥ тоозы јылдаҥ јылга кӧптӧйт. Быјылгы маргаанда Казахстанныҥ, Узбекистанныҥ, Марокконыҥ, Македонияныҥ, Германияныҥ, Венгрияныҥ, Белоруссияныҥ, Италияныҥ, Арменияныҥ, Израильдиҥ ле Россияныҥ спортчылары турушкан.\n57 килограммга јетире бескеде тудушкан Родион Асканаков бастыра «ӧштӱлерин» болевой приемдорло јеҥген деп айдар керек. Бу јайалту спортчы Саратанда чыккан. Ол баштап тарый грек-рим кӱрешле тазыктырынган ла спорттыҥ бу бӱдӱминде база јаан једимдерге јеткен. Грек-рим кӱрешле Россияныҥ спортыныҥ узы Родион Асканаков спорттыҥ бу бӱдӱминде оогош бескелерди јоголтып ийерде, тазыктыраачызы Геннадий Бачимов уулга «бойыҥды самбодо ченеп кӧр» деп айткан эмтир. Анайып, Родион 2012 јылда кӧп тоолу јеҥӱчилдер тазыктырган ады-јолы јарлу тазыктыраачы Мӧҥӱнчи Яковлевич Яйтаковто тазыктырынып баштаган. Бу ок јылдыҥ сыгын айында ол самбо кӱрешле спорттыҥ узыныҥ нормативин бӱдӱрген. Оноҥ Россияныҥ чемпионадына барган, је ойнодып ийген. Тазыктыраачызы Родионды јуучыл самболо тазыктырынып кӧрзин деген. Родион кӱрештиҥ бу бӱдӱмиле тазыктырынып баштайла, 2014 јылда Улан-Удэде ӧткӧн Россияныҥ первенствозында ӱчинчи јер алган. 2015-2016 јылдарда база ӱчинчи болгон. Jе тургускан амадузына једер јӱткимелдӱ уул бир де јана баспай, оноҥ до тыҥ тазыктырынып, Нижний Новгородто ӧткӧн Россияныҥ чемпионадын ойноп алган. Анайып, јаан јеҥӱлер башталган.\nБыјыл тулаан айдыҥ 1-4 кӱндеринде Хабаровск калада Россияныҥ чемпионады ӧткӧн эди. Анда Родион Асканаков јеҥӱчил болуп чыккан ла кӱчӱрген айда Румынияда ӧдӧтӧн телекейлик маргаанда туружар тап-эрик алган. Бу ок маргаанда база бир јарлу јерлежис Эжер Енчинов мӧҥӱн медаль алып, Грецияда ӧдӧтӧн Европаныҥ чемпионадында путевка алган. Бу маргаан эки неделе кайра Афины калада ӧткӧн. Эжерге ле 57 килограммда тудужып турган база бир уулга ары барарга виза берилбеген эди. Ол тушта ороонныҥ јуунты командазыныҥ баш тазыктыраачызы Александр Конаков 57 килограммга јетире бескеге Родионды чыгарган. Родион бойы 52 килограммга јетире бескеде кӱрежет. Андый да болзо, ол бу маргааннаҥ мӧҥӱн медальду јанган.\n«Родионго бу јаан маргаандарда туружарга ченемел алгадый арга» — деп, Россияныҥ нерелӱ тазыктыраачызы Мӧҥӱнчи Яйтаков айдат.\nМынайып, ол телекейлик маргаанда тудужатан «ӧштӱлерин» кӧргӧн, олордыҥ кӱрежиле танышкан.\nГрецияда ӧткӧн Европаныҥ чемпионадыныҥ кийнинеҥ «Гран При Парижа-2018» маргаанда база ла 57 килограммга јетире бескеде јеҥӱчил болуп чыкканы Родионныҥ чындаптаҥ да јайалталу спортчы болгонын кӧргӱзет.\nБаза бир јарлу спортчы јерлежис Эжер Енчинов, Родион ло чылап, Улаган аймактаҥ болор. Греция виза бербеген учун ого јуучыл самболо Европаныҥ чемпионадында туружарга келишпеген. Мӧҥӱнчи Яковлевичтиҥ темдектегениле, Эжер анда турушкан болзо, кыйалтазы јоктоҥ јеҥӱчил болуп чыгар ла спорттыҥ нерелӱ узыныҥ нормативин бӱдӱрип салар эди. Тазыктыраачызыныҥ айтканыла, ол јаҥыс ла республиканыҥ эмес, је анайда ок Россияныҥ јуунты командазыныҥ јажы јаандай берген спортчызы.\n— Эжер јаҥыс ла самбоныҥ эмес, је анайда ок спорттыҥ фанады болуп јат. Ол Росгвардияда майордыҥ званиезинде эҥирдиҥ 18:00 саадына јетире иштеп те турган болзо, тазыктыруларды бир де божотпойт – деп, Мӧҥӱнчи Яйтаков айдат.\nЭжер Енчиновко Грецияда ӧткӧн маргаандардыҥ кийнинеҥ виза берилген ле ол Парижте ӧткӧн јаан маргаанда туружып, јеҥӱчил болуп чыккан. Ол 62 килограммга јетире бескеде немец, румын ла француз спортчыларла тартышкан. Баштапкы тартыжуда немец спортчыны ару таштаган, румын спортчыны баллдарла јеҥген. Финалда французла тартыжарга келишкен. Jербойыныҥ спортчызын кӧрӧӧчилер база тыҥ ла јӧмӧгӧн. Jе андый да болзо, јерлежис “ӧштӱзине” болевой прием эдип, јеҥӱни ал соккон.\nЭжер Енчинов 36 јашту. Спортто бу карьераны токтодотон ӧй деп айдарга јараар. Эжер бойы да «маргаандарда туружарын токтодор деп санангам, эмди база бир-эки јыл улалтар болорым» деп айдат. Ого «јажыҥ јаандап калган, токтот» деп айдып та турган улус бар эмтир. Jе спортчыныҥ айтканыла, «јаш јаандап турганы — ол буудак эмес, бойыс ла табып турган шылтак». Чындаптаҥ да јииттерге тем алгадый спортчылардыҥ бирӱзи.\nУулдарга мынаҥ озо Парижте болорго келишпеген. «Солун ла јараш кала» — деп, олор айдышты.\n— Английский эмезе французский тил билген болзос, оноҥ артык болбайсын…\nРоссияныҥ нерелӱ тазыктыраачызы Мӧҥӱнчи Яйтаковтыҥ темдектегениле, уулдардыҥ ээчий јеҥӱлери јерлештерин база катап сӱӱндирген ле Россияныҥ адын такып бийик кӧдӱрген.\nРодион Асканаковко ло Эжер Енчиновко мынаҥ да ары јаан јеҥӱлер кӱӱнзеери артат.


Jаҥжыккан рейдтер - altaicholmon\nГИБДД-ныҥ ишчилери таҥ эртен тура, ада-энелер балдарын экелер тушта, садиктердиҥ јанында туруп алала, кандый кӧлӱкте балдардыҥ отургыштары барын, кандыйында јок болгонын ширтеп кӧргӧндӧр.\nАнайып, балдарды кӧлӱктерле тартарыныҥ ээжи-некелтелерин бускан бир канча учуралдар илезине чыгарылды.\nАнчада ла Кош-Агаш, Чамал ла Шабалин, Кӧксуу-Оозы, Кан-Оозы, Оҥдой, Турачак ла Улаган аймактарда ондый учуралдар кӧп болды. Горно-Алтайскта онноҥ ажыра учурал болгон деп, Алтай Республиканыҥ МВД-зыныҥ пресс-службазы јетирет.\nJолдорло јӱрӱжериниҥ ээжилеринде айдылганыла, 12 јашка јеткелек балдарды кӧлӱкле ары-бери тартар тушта олордо курлу отургыштар болор јаҥду. ГИБДД-ныҥ ишчилери ондый некелтени база катап эске алындырат. Мындый ээжини бускан кижи административный јанынаҥ каруузына тургузылар. Олор 3 муҥ салковойдыҥ штрафын тӧлӧӧр.


30.11.2017 - altaicholmon\nӰч кинозалга акча берилер\nКиноныҥ фонды 500 муҥга јетире улусту, кичӱ ле орто калалардагы кинотеатрларды јӧмӧӧри аайынча тӧртинчи конкурстыҥ турулталарын јарлады.\nӦрт чыккадый шылтактар кӧптӧйт\nСооктор келгениле колбой улустыҥ таҥынаҥ тураларында ӧрт чыккадый шылтактар кӧптӧйт деп, МЧС ажындыра јар эдет.\nАды јарт эмес солдаттыҥ эземине учурлай\nГорно-Алтайскта Jеҥӱниҥ паркында ады јарт эмес солдаттыҥ эземине учурлалган митинг јаҥар айдыҥ 3-чи кӱнинде ӧдӧр деп, Алтай Республиканыҥ јашӧскӱримниҥ политиказы, јуучыл-патриотический таскаду ла призывниктерди черӱге белетеери аайынча тӧс јердиҥ сайтында айдылат.\nБыјылгы ӧзӱмниҥ кӧргӱзӱлери\nАлтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министерствозы АР-дыҥ быјылгы ӧзӱминиҥ кӧргӱзӱлерин јарлады.\nБийик технологиялар медицинада\nАлтай Республиканыҥ эмчилигинде бийик технологияларды тузаланары оноҥ ары улалганча. Темдектезе, «хронический средний отит» оорулу улуска микроскопический операциялар ӧткӱрилет.\nБеш кижи—сыйдыҥ лауреаттары\nАлтай Республиканыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели А. Бердников беш кижиге культурада ла искусстводо јеткен једимдери учун сый берери керегинде јӧпкӧ кол салды деп, Башкаруныҥ пресс-службазы јетирет.


Санитар ла эпидемиологиялык айалгалар — ајаруда - altaicholmon\nСанитар ла эпидемиологиялык айалгалар — ајаруда\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республикадагы башкартузы кандык айдыҥ 12-чи кӱнинде санитар ла эпидемиологиялык айалгаларды шиҥдеер иште тап-эриктерди тузаланар иш канайда ӧдӱп турган суракка учурлай ээчиде база бир јуунын ӧткӱрди. Анда су-кадыкты корыыр министерствоныҥ, республиканыҥ прокуратуразыныҥ, јондык палатаныҥ, кичӱ ле орто аргачылыктыҥ, садуныҥ организацияларыныҥ, гигиенаныҥ ла эпидемиологияныҥ тӧс јериниҥ, туризмниҥ бӧлӱгиниҥ чыгартулу улузы турушкан. Jуунды Роспотретбшиҥжӱниҥ республикан башкартузыныҥ јааны, республиканыҥ государственный баш санитар врачы Леонид Щучинов баштап ӧткӱрген.\nJуунныҥ туружаачлары 2018 јылдыҥ баштапкы кварталында бӱдӱрген иштердиҥ турулталарын кӧргӧн.\nРеспубликаныҥ баш государственный врачы «Ижистиҥ тӧс учуры ол ло бойы артып јат — деп темдектеген. — Бистиҥ служба бу јылдыҥ баштапкы кварталында, алдында ла јылдарда чылап ок, республикада санитар ла эпидемиологиялык айалгаларды јеткилдеериниҥ, эл-јонныҥ су-кадыгын кичееп тыҥыдарыныҥ кемин јабызатпай иштегендер. Бу ӧйдиҥ туркунына бӱдӱрген иштердиҥ кӧргӱзӱлерин коомой эмес деп айдарга јараар. Jе биске јеткен једимдериске болорзынып отурарга арай ла эрте. Jастыҥ келгениле колбой салјалар «тирилип», улуска ла мал-ашка јаан каршузын јетирет. Быјыл туристтер Туулу Алтайга былтыргызынаҥ кӧп келери билдирип јат. Айдарда, бистиҥ службаныҥ ишчилерине јаантайын беленде болор керек.\nЛ. Щучиновтыҥ айтканыла, Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республикадагы башкартузы тергеениҥ јаҥ корулаар органдарыла, јондык организацияларла, кичӱ ле орто аргачылыктыҥ бӧлӱктериле јуук колбуда иштеп јат. Шиҥжӱ ӧткӱрер иштердиҥ кеми эмди, алдындагызына кӧрӧ, чик јок астадылган. Оныҥ ордына јартамалду иштер элбеде ӧткӱрилет. Бистиҥ тергееде потребительдердиҥ тап-эриктерин ле кижиниҥ чыдуларын корыырын шиҥдеп, олорды јӱрӱмде толо бӱдӱрерин јеткилдеп турган јербойыныҥ органдары ижин федерал службаныҥ ээжилерине, федерал јасактарга тӧзӧлгӧлӧнип ӧткӱрип јат деп айдар керек.\nБу јуун-кычырыштарда Роспотребшиҥжӱниҥ башкартузыныҥ тӧзӧмӧл лӧ юридический иш аайынча бӧлӱгиниҥ јааныныҥ ордынчызы Татьяна Лямкина республиканыҥ баш санитар врачыныҥ айтканын јӧмӧп, бӱткен иштерди чокым тоолор ажыра кӧргӱсти. Анайып, бу службаныҥ ишчилери быјылгы јылдыҥ баштапкы кварталында бастыра 176 шиҥжӱ ӧткӱргендер. Бу тоо, 2017 јылга кӧрӧ, 11 процентке ас. ²рӧ айдылган ӧйдиҥ туркунына план аайынча организациялар сайын 56 рейд болгон. Тургузылган планга ӱзеери база 120 шиҥжӱ ӧткӱрилген.\nШиҥжӱ-рейдтердиҥ ӧйинде јасакты бускан 935 учурал јарталган. Эҥ ле кӧп једикпестер аш-курсакла садышкан јерлерде, ашканаларда, ӱредӱлӱ заведениелерде ле су-кадыкты корыырыныҥ организацияларында темдектелген. Шиҥжӱлӱ иштердиҥ турулталарыла 214 протокол тургузылган. 53 протокол дезе јаргыныҥ органдарына аткарылган. Анайда ок 193 административный керек кӧрӱлген. 923 муҥ салковой административный штраф салынган. Jасакты бускандарга анайда ок башка-башка јаргылардыҥ чыгарган јӧптӧрин бӱдӱрерге база келишкен. Анайып, јаргыныҥ јӧптӧри аайынча 28 штраф салынган ла јасакты бускан улус 247 муҥ салковой штраф тӧлӧгӧндӧр.\nЭпидемиологиялык айалгаларды ла тап-эриктерди бускан учуралдарда казнага кайра 1153,6 муҥ салковой акча (98,6%) јандырылган. Jаргыныҥ органдары 8 объекттиҥ ижин токтоткондор. Jуунда республиканыҥ баш санитар врачы Л. Щучинов кичӱ ле орто аргачылыктыҥ ишчилерин шиҥжӱ ӧткӱрер иштердиҥ 2017 јылда чыккан јаҥы бӱдӱмдериле таныштырган. Jуунда анайда ок Россия Федерацияныҥ Государственный Думазы 2018 јылдыҥ кандык айыныҥ 3-чи кӱнинде ӱчинчи адакы кычырышла Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилерине садуныҥ јерлеринде шиҥжӱлӱ закупкалар ӧткӱрери јанынаҥ јӧп јаратканы керегинде јетирӱ эдилген.


«Бастыра аргаларла иштерди бӱдӱрер керек» - altaicholmon\nМайма аймакла ишмекчи јол-јорыгыныҥ экинчи кӱнинде тергеениҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин Кызыл-Ӧзӧк, Билӱлӱ, Урлу-Аспак јурттарда болды.\nЈол-јорыктыҥ баштапкы токтодузы Кызыл-Ӧзӧк јурттыҥ каладагы Чанала јыҥылаар базазы јаар кырында болды. Мында јурттыҥ Центральный оромынаҥ ала калага јетире јолдыҥ тудум иштерине ајару эдилди. Бу јолды не керектӱ тудуп баштаган дезе, ол федерал кеминдеги «Горно-Алтайск—Артыбаш» деген јолдо кӧлӱктердиҥ јӱрӱжин астадар, онойдо ок Кызыл-Озӧктиҥ Тӱндӱк микрорайонында ла калада Ленинниҥ оромында јаткандардыҥ айалгаларын јарандырар амадула эдилген. Ӱлекер документацияга кубулталар кийдирер керек. Бӱгӱнги кӱнде ӱлекерди тӱгезерге узуны 750 метр јол тудары арткан.\nКызыл-Ӧзӧкто балдардыҥ јаҥы садыныҥ тудум иштери шиҥделди.\n«Јаткан улузыныҥ тоозыла бу аймакта экинчи јурт болуп јат. Садикте јерлер јурттыҥ бого јӱргедий балдарыныҥ јӱк јарымына једет. Быјыл мында «Демография» деген нацӱлекер аайынча балдардыҥ јаҥы садын тудуп тӱгезерис. Ондо 60 јер болор, 20-зи — ясляныҥ группалары. Келер јылда 125 јерге база бир объект тудуп баштаары планда» — деп, удурумга башчы айтты.\nБалдардыҥ бӱгӱнги иштеп турган сады 1971 јылдаҥ ала иштейт, 2013 јылда јаҥы тура ачылган. Тургуза ӧйдӧ садтыҥ эки туразында толо кӱнге јӱрер сегис группа, кыска ӧйгӧ јӱрер ӱч группа ла балдардыҥ билелик эки сады бар. Текши тооло садка 320 бала јӱрет.\nОнойдо ок О. Хорохордин быјыл нацӱлекер аайынча 505 бала, ол тоодо 260 ясляныҥ группаларыныҥ балдары јӱрер алты садик тудулып јатканын чокымдады. Кызыл-Ӧзӧктӧҥ башка олордыҥ ӱчӱзи Горно-Алтайск калада, Шабалин ле Кӧксуу-Оозы јурттарда бирдеҥ.\n2021 јылга јетире тергееде балдардыҥ 1845 јерлӱ, ол тоодо ясляныҥ группаларында 895 јерлӱ јаҥы база 16 сады тудулар.\nКызыл-Ӧзӧктӧ быјыл «Су-кадык» деген нацӱлекер аайынча эмчилик амбулатория тудулып баштаган. Амбулаторияныҥ текши кеми 771,1 кв. м. болор, 38 кыпту.\nЭскизиниҥ ордына тудулып јаткан амбулаторияда Кызыл-Ӧзӧк лӧ јанындагы Билӱлӱ, Эмери, Урлу-Аспак, Алферово, Карасук, Сайдыс јурттардыҥ улузы тӱште јадып эмденер 2 орынду стационар болор ло келген јаан улусты ла балдарды шиҥдеп кӧрӧр участковый терапевттердиҥ, педиатрлардыҥ кыптары, акушерканыҥ, кан алар, физио, прививкалар тургузар кыптар болор. Амбулаторияныҥ тудум иштери ле јанында јурт школдыҥ айалгазы база шиҥделди.\nЈурттыҥ бӱгӱнги школында балдар эки бӧлӱкле ӱренет. Олордыҥ текши тоозы 672 кижи, баштамы класстарда — 331, орто класстарда — 315 бала. Экинчи бӧлӱкле ӱренип тургандардыҥ тоозы 326 (баштамы ла орто класстар). Тӧс школдыҥ туразы 1965 јылда, баштамы школдыйы 1982 јылда тудулган. Школдо бир уунда 117 кижи ажангадый јерлӱ ашкана, библиотека, спортзал, ӱренер 20 кып бар.\nРоспотребшиҥжӱниҥ башкартузы илелеген јастыраларды тӱзедерине 2019-2022 јылдарга јаан кемдӱ јазашту иштер ӧткӱрилери пландалган. Ол тоодо 4703,545 муҥ салковойго, смета аайынча тӧс школдыҥ полы, баштамы школдыҥ полы, айыл-јуртты башкарарыныҥ, химияныҥ кыптары јазалар, баштамы класстардыҥ кыптарына суу ӧткӱрилер, школдыҥ јаны јарандырылар ла айландыра чеден тудулар. Школдыҥ јаҥы туразын Горно-Алтайсктыҥ селекционно-јетирӱлик тӧс јериниҥ ордына тудар арга бар.\nОнойып јол-јорыкта АР-дыҥ удурумга башчызы Кызыл-Ӧзӧктӧ Горно-Алтайсктыҥ селекционно-јетирӱлик тӧс јерин кӧрӱп јӱрди. Оныҥ јеринде јаҥы микрорайон тудары пландалат. Мында малдыҥ кажаандары 1960 јылда тудулган. Селекционный тӧс јерде укту малдыҥ тоозы орныктырылат. Санитар ээжилер аайынча, аттар тудар ла улус јадар јерлерди санитар-корулашту зона бӧлиир учурлу. Ӧй ӧдӱп, јурт јаанаганыла бу ээжилер бузулып калган. Бу ок ӧйдӧ јерлер јуртээлем тузаланышта деп чотолот.\n«Бӱгӱн јерлерди бӧлизин деп јакару бердим. Селекционный тӧс јерди јурттаҥ тыш јерге кӧчӱрер керек. Ого јарамыкту јер бар. Тӧс јерди кӧчӱргени оныҥ ижиниҥ аайын да јарандырар. Бу 7 га јерде јаҥы микрорайон тударыс, оныҥ ӱлекери белетелип јат. Мында балдардыҥ сады ла 275 бала јӱрер школ, стадион, ӧскӱс балдарга кӧп квартираларлу 4 тура, керектӱ коммуникациялар тудулар» — деп, удурумга башчы јартады.\nЈонјӱрӱмдик объекттер, јадар туралар тудар јерлер ас болгондо, элбеп, ӧзӱп јаткан јуртка бу объект анчада ла учурлу болгоны темдектелди. Јерди башка учурлу тузаланышка кӧчӱрер иштер бу ла јуук ӧйдӧ башталар. Селекционный тӧс јерди башка јерге кӧчӱрериниҥ ӱлекери белетелип јат.\nЈол-јорыктыҥ ээчиде токтодузы Билӱлӱ јуртта болды. Ондо ајару школдыҥ туразына ла јурт ээлем предприятиеге эдилди. Билӱлӱниҥ школында 158 бала ӱренет. 11 классты быјыл 3 бала, 9-ты тогус бала божодып јат. Ӱредӱ эки бӧлӱкле ӧдӧт. Баштамы класстардыҥ 50 балазы тал-тӱштиҥ кийининде ӱренет.\nТӧс школдыҥ туразы 1968 јылда тудулган. 2018 јылда мында јаан кемдӱ јазал иштер ӧткӱрилген. Школдо 36 јерлӱ ашкана, библиотека ла ӱренер 10 кып. Бӱгӱнги кӱнде школдыҥ эҥ курч сурагы — спортзал јогы. Кышкыда балдар чанала јыҥылайт, јайгыда уроктор школдыҥ тыштында площадкада ӧткӱрилет. Ай-кӱнниҥ айалгалары тышкары тазыктырынарга келишпей турза, балдар класстарда теория ӱренгилейт. Онойдо ок школдыҥ стенелерин тыштынаҥ тыҥыткан эмтир ле эмди оны сайдингле јабары арткан.\nО. Хорохордин спортзалды тударына келиштире ӱлекер-сметный документтер белетезин деп јакару берди.\n«Билӱлӱдеги јурт ээлем предприятие» (БСХП) 2013 јылда иштеп баштаган. Оныҥ тӧс ууламјызы аҥныҥ эдинеҥ чыҥдыйы бийик аш-курсак эдери. Онойдо ок мында уй, кой, адарулар тудадылар. Чыҥдыйы бийик экопродукция премиум кемдӱ «Алтай-Резорт» амыраар-орныктырынар комплексти јеткилдейт. Онойдо ок ол СФО-до ло Москва калада бийик баалалат. Мында иштеп турган улустыҥ тоозы 53 кижи. Бу аргалу-чакту предприятие бийик кеминде иштейт деп айдарга јараар. Бир сменада 500 кг курсак-эдим чыгарат. Предприятие субсидиялар јогынаҥ иштейт.\nАймакла јол-јорыктыҥ уч-турулталары Майманыҥ Культуразыныҥ тӧс байзыҥында эл-јонло ачык куучында кӧрӱлди. Јаан залда улус јык ла толо болды. Курч сурактар — ол таҥынаҥ улустыҥ јер јанынаҥ аайлашпастары, мал-аш кабырар, ӧлӧҥ эдер јерлер јок болгоны, суу, газ ӧткӱрери, јолдыҥ чыҥдыйы, кӱрлердиҥ, јонјӱрӱмдик объекттердиҥ керектӱзи. АР-дыҥ удурумга башчызы О. Хорохордин, аймактыҥ јааны Р. Птицын, министрлер јуулгандардыҥ кажы ла сурагына чокым каруу берген.\nУдурумга башчы тергеениҥ аргаларын, бойыныҥ таҥынаҥ колбуларын тузаланып, керек дезе, башка тергеелердиҥ тузаланып болбогон ло федерал бюджетке кайра јандырылган акча-манаттыҥ аргаларын да тузаланып, сурактардыҥ аайына чыгарын айтты.


Кандый бир бузуштар јогынаҥ… - altaicholmon\nСыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде тергеебисте јаан талдаштар ӧткӧн. Эл-јоныс Алтай Республиканыҥ башчызын ла Эл Курултайдыҥ депутаттарын талдаган.\nТалдаштар ӧткӱрер участокторго 77 муҥнаҥ кӧп кижи келген. Бу республиканыҥ ӱнбереечилериниҥ 47,8 проценти болуп јат.\n«Талдаштар» ГАС системада јарлалган јетирӱлер аайынча башчыныҥ талдаштарында јеҥӱни республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин алат. Бюллетеньдердиҥ јарымызынаҥ кӧби чоттолгон ло олордыҥ 58,82 проценти Хорохордин учун, КПРФ-тыҥ республикан бӧлӱгиниҥ јааны Виктор Ромашкинде 31,87 процент ле ЛДПР-дыҥ координаторы Дмитрий Софроновто – 8,92 процент.\nОлег Хорохординди эҥ тыҥ Турачак, Чой ло Кош-Агаш аймактарда јӧмӧгӧн (70, 67 ле 63 проценттеҥ). Горно-Алтайскта ол учун ӱндерин ӱнбереечилердиҥ 56 проценти берген.\nОлег Хорохординди алтай јурттар база јакшы јӧмӧгӧн эмтир. Темдектезе, Шабалин аймактыҥ Каспа јуртында ол учун ӱндерин 155 ӱнбереечи берген. Виктор Ромашкин ле Дмитрий Софронов Каспадаҥ 42 ле 5 ӱндердеҥ алган.\nАпшыйакту јуртта Хорохординди 113, Ромашкинди 30 ла Софроновты 2 ӱнбереечи јӧмӧгӧн.\nВиктор Ромашкин јаан јӧмӧлтӧни Оҥдой аймакта алган. Анда ол учун ӱндерин ӱнбереечилердиҥ 44 проценти берген болзо, Улаган аймакта 40 лӧ Кан-Оозы аймакта 37 процент.\nДмитрий Софроновты анчада ла Майма аймакта эрчимдӱ јӧмӧгӧндӧр. Анда ол учун ӱндерин ӱнбереечилердиҥ 11,5 проценти берген.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ депутаттарыныҥ талдаштарында беш проценттӱ барьерди беш партия ӧдӱп јат. Олор: «Единая Россия», КПРФ, ЛДПР, «Родина» ла «Справедливая Россия». Озолондыра кӧргӱзӱлерле, «Единая Россияны» 34,1 процент, КПРФ-ты — 29,6, ЛДПР-ды — 11,98, «Родинаны» — 5,33 ле «Справедливая Россияны» 5,32 процент ӱнбереечилер јӧмӧгӧн.\nТалдаштарда турушкан «Российская партия пенсионеров за социальную справедливость» 3,7 процент алган, КПСС – 2,69, «Патриоты России» – 2,16, «Яблоко» 0,91 процент алган. Бу озолондыра кӧргӱзӱлер болуп јат.\nБу парламентте 11 мандат бирлик округ (партийный тоолом) аайынча, база 30-ы бир мандатту округтар аайынча ӱлештирилер. Озолондыра кӧргӱзӱлерле, округтарда «Единая Россия» јӧмӧгӧн 19, КПРФ јӧмӧгӧн тӧрт, «Патриоты Россия» јӧмӧгӧн бир ле «Справедливая Россия» јӧмӧгӧн бир кижи јеҥӱ алган. Анайда ок јеҥӱчилдердиҥ тоозында талдаштарда таҥынаҥ турушкан беш кижи барып јат. Бу окылу эмес, озолондыра кӧргӱзӱлер болуп јат.\nОкругтарында јеҥӱчил болуп клееткендердиҥ тооломы мындый:\nТалдаштар ӧдӧр кӱн «Алтайдыҥ Чолмоны» республикан газеттиҥ ишчилери Горно-Алтайскта талдаштар ӧткӱрер участковый кӱреелердиҥ бир кезигинде болуп, ӱнбереечилердиҥ санаа-шӱӱлтезин база уккан.\nТаукен Яйтынов: «Мен сананзам, бу талдаштарда, азыйгызына кӧрӧ, тыҥ тартыжу болуп јат. Бастыра ла аймактарда башка-башка санаалар, улустыҥ санаа-кӱӱнин кайдаҥ билетен. Талдаштарда текши албаты туружып јат. Је уч-турултазы кандый болотонын ӱнбериштиҥ кийнинеҥ кӧрӧтӧн турубыс».\nАйана Укачина: «Бӱгӱнги талдаштар бийик, јакшы кеминде ӧдӱп јат деп сананадым, бӱдӱп јадым. Келер ӧйдӧ Алтай Республиканыҥ башчызы аайлу-башту кижи болор, јаҥыс ла бойы керегинде эмес, албаты керегинде сананар, республикабыстыҥ ӧзӱмин бийиктедер деп, акту кӱӱнимнеҥ иженип турум. Ол јурт ээлемди кӧдӱрер, кажы ла кижи иштӱ болорын јеткилдеер, јердиҥ сурагын ајаруда тудар учурлу. Республиканыҥ јери садылбас, мында јаткан албатыныҥ јери болзын деп сананадым. Анайда ок јаҥы башчы алтай тилдиҥ сурагына јаан ајару эдип, оныҥ учурын бийиктедер деп иженедим».\nЕвгений Туденев: «Талдаштардыҥ кампаниязы јакшы ӧткӧн деп сананадым. Мен бойым элбеде јетирӱлер эдер эп-аргаларда иштеп турган кижи байа телекӧрӱлтеде теледебаттарды ӧткӱрерин технический јанынаҥ јеткилдегем. Бу талдаштардаҥ, бастыра ла улус чылап, јадын-јӱрӱмниҥ јаранарын сакыйдым».\nТалдаштар ӧткӱрер 12-чи таҥмалу участковый кӱреениҥ председатели Нина Зяблицкаяныҥ айтканыла болзо, олордыҥ участогына эҥирдиҥ 18:00 саадына јетире бастыра 1052 ӱнбереечи келип, ӱндерин берген. Бу участокто темдектеткен ӱнбереечилердиҥ текши тоозы 2467 кижи болуп јат. Эки сааттыҥ туркунына база да улус келер. Јаан јашту улус кӧп келет пе эмезе јииттер бе деген сурагыма «теҥ-тай» деген каруу алдым. Јаан јаштулар эртен тура кӧп келген болзо, јииттер тал-тӱштиҥ кийнинеҥ келип баштаган эмтир.\n13-чи участокто темдектелген ӱнбереечилердиҥ 53 проценти келгени керегинде талдаштар ӧткӱрер 13-чи таҥмалу участковый кӱреениҥ председатели Наталья Русских айткан. Оныҥ темдектегениле болзо, бу учуралда јаан јашту улус кӧп болгон.\n8-чи участокто ӱнбериштиҥ учына јетире беш минут артарда киргем. Бу участокто темдектелген ӱнбереечилердиҥ текши тоозыныҥ 52 проценти келген деп айттылар.\n«Единая Россия» политический партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ качызы Владимир Тюлентинниҥ айтканыла, бу талдаштарда «Единая Россия» јакшы турулта кӧргӱскен. Озолондыра кӧргӱзӱлерле, партия бастыра округтарда озолойт ло турумкай бийик турулта кӧргӱскен. Округтарда «Единая Россия» јӧмӧгӧн 21 кандидат јеҥӱ алган. Партия учун ӱндерин ӱнбереечилердиҥ 34,18 проценти берген. Текшилей алар болзо, «Единая Россияныҥ» фракциязына республикан парламенттиҥ кӧп саба депутаттары кирер.\n«Улус ӱнбериште эрчимдӱ турушкан ла ӧткӧн талдаштарга јаан јилбӱзин кӧргӱскен. Эл-јонго јетирген јӧмӧлтӧзи учун, анайда ок «Единая Россияныҥ» талдаштар ӧткӱрер кампаниязында турушкан бастыра улуска, анчада ла партияныҥ турчыларына ла оны јӧмӧӧчилерге, агитаторлорго ло активисттериске быйаным айдадым. Бистиҥ алдыста ӧзӱмниҥ программазын ла јакылталарды бӱдӱрериле колбулу сӱрекей каруулу ӧй» – деп, В. Тюлентин темдектеген.\nПартияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ качызы Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ јамызына «Единая Россиядаҥ» кандидат Олег Хорохордин талдаштарда једимдӱ турушканын база темдектеген.\n«Тергеениҥ эҥ јаан јамызына бистиҥ кандидат 58,82 процент турулта кӧргӱзип, јеҥӱ алган. Мен ого Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ јамызында једимдӱ иш кӱӱнзейдим» – деп, Владимир Тюлентин айткан.\nКПРФ-тыҥ республикан бӧлӱгиниҥ јааны Виктор Ромашкинниҥ айтканыла болзо, талдаштар кандый бир јаан бузуштар јогынаҥ ӧткӧн.\n«Кажы ла участокто бистеҥ чыгартулу улус болгон. Талдаштар ӧткӧн кӱн бастыра айалга кем јок болгон. Је талдаштардыҥ кампаниязы ӧйинде агитациялар керегинде айдар болзо, кем де дебаттарда турушпаган, кем де талдаштар алдындагы туштажуларды ӧткӱрбеген. Бастыра ла туштажулар тергеениҥ башкараачызыла ӧткӧн туштажулардый болгон. Чындаптаҥ да теҥ-тай эмес айалгалар болгон» – деп, Виктор Ромашкин темдектеген.\nТергеениҥ эҥ јаан јамызына ӧткӧн талдаштарда турушкан база бир кандидат, ЛДПР-дыҥ координаторы Дмитрий Софронов ӧткӧн талдаштарда јаан бузуштар темдектелбегенин айткан. «Талдаштардыҥ турулталарын чындык деп айдарга јараар» — деп, ол угускан.\n«Олег Хорохордин јеҥӱни алган ла мен оны акту кӱӱнимнеҥ уткыйдым ла ижинде једимдер кӱӱнзейдим. Талдаштардыҥ кампаниязы ӧйинде улустаҥ келген јакылталарды ол ајаруга алар деп иженедим» — деп, Дмитрий Софронов темдектеген.\nСыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде јаҥыс ла Алтай Республикада эмес, је анайда ок орооныстыҥ ӧскӧ дӧ тергеелеринде талдаштар ӧткӧн. Россияныҥ талдаштар ӧткӱрер тӧс камызыныҥ председатели Элла Памфилованыҥ айтканыла болзо, бу талдаштар кандый бир јаан бузуштар јогынаҥ ӧткӧн. Россияныҥ талдаштар ӧткӱрер участокторыныҥ бирӱзинде де талдаштар чын эмес деп темдектелбеген.\n«Мынызы, ӱнбереечилердиҥ угускан кӱӱнин серемји алдына тургускадый кандый бир бузушты эм тургуза темдектебегенисти кӧргӱзет. Бис андый учуралдар керегинде эм тургуза нени де билбезис» – деп, Э. Памфилова айткан.\nЦИК-тиҥ јааны тергеелердеги коллегаларына ӱндерди чоттоор ишти шиҥжӱге алзын деп баштанган.\n«Ӱндерди чоттоор тушта бастыра ширтеечилер туружар, видеокамералар иштеер учурлу деп айдып салайын. Бастыра неме кӧрӱнер, јарт, ачык болор учурлу. Јажырар неме јок. Бу бӧлӱкте кандый да бузуштар болбозына иженедим» – деп, Элла Памфилова айткан. Ол анайда ок јербойындагы комиссиялардыҥ председательдерине бу иш учун олор таҥынаҥ каруулу болгонын темдектеген.\nТалдаштардыҥ окылу турулталары келер номерлерде јарлалар.


Агару Бичик Кудайдаҥ деп, бис кайдаҥ билерис? | Сӱӱнчилӱ јар\n1. Агару Бичиктиҥ Чӱмдеечизи кем?\nАгару Бичикте улус ӱргӱлјиге јердиҥ ӱстинде јӱрер деп, сӱӱнчилӱ јар бичилген (Сарын 37:29). Агару Бичик јаан эмес 66 бичиктеҥ турат. Оны Кудайга чындык јӱрген 40 кире эр кижи бичиген. Баштапкы беш бичикти 3 500 јыл кире кайра судурчы Моисей бичиген. Калганчы бичикти элчи Иоанн 1 900 јыл кире кайра бичиген. Бу бичикте кемниҥ санаа-шӱӱлтези бичилген? Кудай јетирӱлерди судурчыларына агару тыны ажыра берген (2 Самуил 23:2). Олор бойыныҥ санаа-шӱӱлтезин эмес, је Кудайдыҥ айтканын бичиген. Айдарда, Агару Бичиктиҥ Чӱмдеечизи — Иегова. (2 Тимофейге 3:16; 2 Петр 1:20, 21 кычырыгар.)\n«Агару Бичиктиҥ Чӱмдеечизи кем?» деген видеоны кӧрӱгер.\n2. Агару Бичик Кудайдаҥ деп, бис кайдаҥ билерис?\nАгару Бичик Кудайдаҥ берилген бичик, нениҥ учун дезе анда келер ӧй керегинде судурлардыҥ оок-теек те јетирӱлери чике бичилип калган. Бир де кижи келер ӧй керегинде мынайып озолондыра айдып болбос (Иисус Навин 23:14). Јӱк ле Кӱчтӱдеҥ Кӱчтӱ Кудай кижиликти не сакып турганын чике јарт айдып берер аргалу. (Исаия 42:9; 46:10 кычырыгар.)\nКудайдаҥ берилген бичик аҥылу бичик болор керек эмес пе? Бӱгӱнги кӱнде Агару Бичик канча миллиардтар тоолу экземплярларга, јӱстер тоолу тилдерге кепке базылган. Бу сӱреен јебрен бичик те болзо, је наукага бӱткӱлинче келижип јат. Кайкамчылу немези, Агару Бичикти 40 кижи бичиген де болзо, анда бир де келишпестер јок *. Агару Бичикте айдылган ончо немедеҥ Кудайдыҥ сӱӱжи кӧрӱнет, анайда ок бу бичик улустыҥ јӱрӱмин эмдиге јетире јакшы јанына солып јат. Бу ончо немедеҥ, миллиондор тоолу улус, Агару Бичик — Кудайдыҥ Сӧзи деп бӱдӱмјиленип јат. (1 Фессалоникадагыларга 2:13 кычырыгар.)\n«Агару Бичик Кудайдаҥ деп, бис кайдаҥ билерис?» деген видеоны кӧрӱгер.\n3. Агару Бичикте не керегинде айдылат?\nКудай сӱӱжинеҥ улам улуска сӱреен јакшы јӱрӱм белетеп салган. Бу сӱӱнчилӱ јар Агару Бичиктиҥ јаан учурлу темазы болот. Агару Бичикте кижиликтиҥ тӱӱкизиниҥ эҥ бажында улус јердеги райда јӱретен аргазын канайып јылыйтканы ла келер ӧйдӧ ойто јер канайып рай болуп калары айдылат. (Ачылта 21:4, 5 кычырыгар.)\nАнайда ок Агару Бичикте јасактар, принциптер ле јӧптӧр бар. Бого коштой анда Кудайдыҥ кылык-јаҥын ачып турган сӱрекей кӧп учуралдар бичилген. Бу ончо неме бистиҥ Јайаачыбысты јакшы билип аларга болужат. Агару Бичикте Кудайдыҥ најызы болорго нени эдер керек деп јарталат. (Сарын 19:7, 11; Иаков 2:23; 4:8 кычырыгар.)\n4. Агару Бичикти оҥдоорго нени эдер керек?\nАгару Бичикти оҥдоорго слерге бу брошюра болужар. Мында Иисус Христостыҥ тузаланган эп-аргазы тузаланылат. Ол Агару Бичиктиҥ ӱлгерлерин цитировать эдип, јартап туратан. (Лука 24:27, 45 кычырыгар.)\nКудайдыҥ берген сӱӱнчилӱ јары сӱрекей јакшы! Је кезик улус бу јарды керексибей јат, а кем де кыртыштанып та јат. Је бу слерге буудак болбозын. Нениҥ учун дезе Кудай керегинде билгирлердеҥ слердиҥ ӱргӱлји јӱрӱмигер камаанду. (Иоанн 17:3 кычырыгар.)\n^ 3 абз. «Книга для всех» деген брошюраны кӧрӱгер.\nӰлежер Ӱлежер Агару Бичик Кудайдаҥ деп, бис кайдаҥ билерис?\nfg 3 ур. 6—7 б.


Алтын Кӧлди чеберлеери — национальный амаду - altaicholmon\nАлтын Кӧлди чеберлеери — национальный амаду\nВладимир Путин Россияныҥ Президентиниҥ иш-молјузын јаҥы ӧйдиҥ туркунына бӱдӱрерин баштап тура, «Национальный амадулар ла Россия Федерацияныҥ ӧзӱминиҥ 2024 јылга јетире стратегический иш-керектери керегинде» јарлыкка кол салган. Бу документти эксперттер «јаҥы майский јарлыктар» деп адап салды, нениҥ учун дезе бу јарлык, алты јыл кайра кол салган 11 јарлык чылап, государственный политиканыҥ тӧс ууламјыларын чокымдайт, Путинниҥ јаҥы президент ӧйинде тӧс амадуларды тоолоп, чокымдап турган программный документ болуп јат.\nТемдектезе, јарлыкта экологияныҥ бӧлӱгинде национальный ӱлекерди белетеери ле јӱрӱмде бӱдӱрери темдектелип калган. Бу ӱлекердиҥ амадуларыныҥ бирӱзи сууныҥ объекттериниҥ экологический айалгаларын оҥдолторы, ол тоодо Байкалдыҥ ла Алтын Кӧлдиҥ. Jарлыкта айдылганыла, экологияныҥ бӧлӱгинде национальный ӱлекерди белетеер тушта Россия Федерацияныҥ башкарузына сууныҥ объекттерин чеберлеерин 2024 јыл кирезинде јеткилдеп саларын ајаруга алар керек. Анайда ок Байкал, Алтын Кӧл, Ладожский, Онежский кӧлдӧрдиҥ, Волга, Дон, Обь, Енисей, Амур, Урал, Печора суулардыҥ јараттарын ла олорго јакалай јерлерди сӱрее-чӧптӧҥ арутаарын ајаруга алар керек.\nВладимир Путин Федерал Jуунга 2016 ла 2017 јылдарда эткен баштануларында Алтын Кӧлди чеберлеери аайынча иштер ӧткӱрери керегинде айткан болгон. Мыныла колбой кӧлдиҥ экологиялык айалгазын јарандырарыла колбулу иштер ӧткӱрилип туру. Тургуза ӧйдӧ тергееде кату бытовой таштанчыларла иштеер заводтыҥ ӱлекерин тургузары, Артыбаш ла Иогач јурттарга арутаар јазалдар ла сууӧткӱштер јанынаҥ иштер ӧдӧт. Jаскыда кӧлди јараттай јерлерде иштер башталар. Бу текши иштерди ӧткӱрерине Алтай Республикага федерал бюджеттеҥ быјыл 100 миллион салковой акча чыгарылар.\nОнызы бистиҥ бу кӧлди чеберлеп алары аайынча ӱлекердиҥ јӱк ле баштапкы бӧлӱги болуп јат, бу иштер канча јылдарга улалар.\n«Россияныҥ ар-бӱткендик темдек-кереезин чеберлеп аларга, бис анда јадып турган улустыҥ јадын-јӱрӱминиҥ айалгазын арга-кӱчис јеткенче јарандырар учурлу. Ар-бӱткенниҥ кажы ла объегине кижиниҥ ижи-тожы салталарын јетирет, бис андый каршуныҥ кеми канча ла кирезинче ас болорын јеткилдеер учурлу» — деп, Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников айткан.\nАлтын Кӧл Алтайдыҥ кырларыныҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш талазында, талайдыҥ кеминеҥ 434 метр бийигинде, Турачак ла Улаган аймактардыҥ јеринде. Ол ЮНЕСКО-ныҥ Текшителекейлик ар-бӱткендик энчизиниҥ объеги болуп јат. Оныҥ јериниҥ кеми 223 квадратный километр, орто тереҥи — 174 метр, эҥ ле тереҥ јери — 325 метр. Кӧлдӧҥ Бий суу агып чыгат, ол оноҥ Кадынла биригип, Сибирьдиҥ Обь деген улу суузы болуп агат.