18.08.2020 - altaicholmon\nОн будет в целом регулировать аптечный рынок В законопроекте «Единой России» прописано несколько мер, которые помогут ограничить влияние на рынок крупных аптечных сетей и продвигать недорогие отечественные препараты. Об этом заявил секретарь Генсовета «Единой России» Андрей Турчак в ходе совещания с профильными министерствами и ведомствами о доступности лекарств, которое прошло на площадке партии. «Во-первых, мы предлагаем законодательно\nМонголдор: кӧчкӱндердиҥ јери\n(Башталганы 56 номерде) Калкалар Монголдыҥ ортозында jерлер Даян-каанныҥ кичӱ уулы Гересензеге келишкен. Ол jерди «калка jери» деп адап туратан. Ол сӧстиҥ учурын билимчилер «каалгаланар, бӧктӧнӧр» деп учурлу дежет. Даян-каан jадып каларда, оныҥ jети уулы Монгол jерин jети кожуунга бӧлиген. Калка jери Кӱнчыгыш ла Кӱнбадыш jаҥдарга бӧлинген. Кӱнбадыш Калканы jаан уулы Ашихай башкарган. Кӱнчыгыш jанын –\n«Кудайдыҥ берген јолын апарып ла јадым»\nАлтайыста бу јуукта јарлу поэт, кожоҥчы Ирина Кензина јерлежистиҥ ӱлгерлик јуунтызы чыккан. Ӧскӧ ороондо јадып-иштеп турган Ирина тӧрӧл јерине амырап келген ле бисте ого туштап, јилбилӱ куучын ӧткӱрер арга болды. Озо баштап кычыраачыларыска И. Кензинаныҥ био-графиязын кыскарта эзедип ийели. Ол Улаган аймактыҥ Саратан јуртында саал сӧӧктӱ Кензиндердиҥ сок јаҥыс кызы. Биледе Иринадаҥ башка јети уул\nЭнениҥ ырызы — балдарында\nÖткöн jылда Чаргы-Оозы jуртта Кан-Оозы аймактыҥ ончо спортчыларын jууган спартакиадада Кырлык jурттаҥ jаан jашту öрöкöнди, Бапай (Валентина) Бархатовна Аладякованы, сÿреен сонуркап аjарган эдим. Сегизен тöрт jашту öрöкöн jуртыныҥ спортчылары учун «ооруп», маргаандарда бажынаҥ ала учына jетире турушкан. Спорттыҥ ветераны ÿч кÿн улай öткöн спартакиададаҥ орой эҥирде Кырлыктӧӧн jанар, таҥ эртеледе ойто кайра Чаргы-Оозына jедип барар.\nЈербойында башкарынарына ӱренип таскаарга…\nТоолу кӱндер кайра «Звезда Алтая» республикан газеттиҥ редакциязында «Театрдаҥ јербойында башкарынарына» деген ӱлекердиҥ башкараачызы, «Перспектива» фондтыҥ президенти Ольга Волосовцевала пресс-конференция ӧтти. Пресс-конференцияда онойдо ок ӱлекердиҥ ишјал албай иштеечи јондык эксперти Алена Казанцева, режиссер, баш артист, кӧп тоолу јайаан ӱлекерлердиҥ туружаачызы Ольга Володина туруштылар. Ольга Волосовцева пресс-конференцияны ачып тура, мынайда айтты: «Быјылгы јылда «Перспектива» фонд президенттиҥ\nТелекей ичин чаксырашка экелген ле муҥдар тоолу улустыҥ јӱрӱмин апарган коронавирусла тартыжу бистиҥ ороондо ло тергеебисте улалганча. Кӧп улус чогулган јерлерде аҥылу некелтелер эмдиге јетире токтодылбаган: маскалу јӱрери, бой-бойынаҥ ыраакта болоры. Алтай Республикада 63612 кижи коронавирус барына шиҥделген ле коронавирусла оорыган улустыҥ тоозы 1818 кижи. Јазылган улустыҥ тоозы 1565 кижи , божогоны – 9. Эҥ\nАлтайыс — баалу-чуулу тала\nЈараш Алтайыска туристтер чубажып, толо берерде, олордыҥ артырган сӱрее-чӧбиниҥ, јарабас кылыктарыныҥ сурагы ойто ло курчый берди. Анчада ла кезик јерлерде кыйралардыҥ ордына јӱске кийер маскалар, целлофандар ла о. ӧ. бор-кар немелер илерин јербойыныҥ улузы тыҥ јаратпайт. Бистиҥ корреспондент Клара Пиянтинова бу сурактар јанынаҥ Алтай Республикада кереестерди корыыр эл-јондык биригӱниҥ јааны Василий ОЙНОШЕВКЕ бир канча сурактарла\nАраайынаҥ чаҥкыр одыруга кӧчӧдис\nСӱӱген калабыстыҥ котельныйларын газла одырынарына кӧчӱрери аайынча иштер бир канча јыл кайра ӧткӧн эди. Оноҥ бери Горно-Алтайск чик јок ару боло берген. Алдында јылдарда кыш ӧйинде кар да карарган јадатан. Бӱгӱн айалга чек башка. Эмди котельныйлардаҥ болгой, улус таҥынаҥ тураларын газла одырат. Мынызы каланыҥ микрорайондорындӧӧн газ ӧткӱрип баштаганыныҥ шылтузында болот. 2020 јылда Горно-Алтайскта 42-чи таҥмалу\nОрганизаторы рассчитывают, что в ней примет участие миллион человек В 2020 году участники акции смогут предварительно зарегистрироваться на той площадке, где им было бы удобно написать «Диктант Победы», заявил заместитель секретаря Генсовета «Единой России», координатор партпроекта «Историческая память» Александр Хинштейн. «Такая возможность удобна и для организаторов, которые смогут рассчитать количество участников и ограничить их количество на\nИшјалда јаҥы кубулталар\n«Единая Россия» партия бюджеттеги учреждениелердиҥ ишчилерин – врачтарды, ӱредӱчилерди, культураныҥ ишчилерин – корыырына ууламјылалган бир канча шӱӱлтелер белетеген. Ол керегинде партияныҥ Генсовединиҥ качызы Андрей Турчак «Единая Россия» партияныҥ тӧзӧп ӧткӱрген јуунында угускан. Бюджетниктердиҥ ижин тӧлӧӧрин јаҥыртары керегинде јуунда министерстволор ло профсоюзтар турушкан. Баштапкызында, партия бюджеттеги бӧлӱктиҥ ишчилериниҥ ишјалыныҥ окладын бийиктедер, онойдо ок ишјалдыҥ базовый ла


Аракыны эҥ ле кӧп кайда ичет? - altaicholmon\nАракыны эҥ ле кӧп кайда ичет?\nРоспотребшиҥжӱниҥ докладында айдылганыла, Россияда аракыны эҥ ле кӧп ичип турган јерлердиҥ тоозына Магаданский ле Сахалинский областьтар, Москва ла Коми Республика кирет.\nБу талаларда бир кижиге келижип турган ару спирттиҥ кеми 13 литрдеҥ ашкан.\nАракыны ас ичип турган јерлер—Тӱндӱк Кавказтыҥ республикалары: Ингушетияда ла Чечен Республикада—0,1 литрдеҥ, Кабардино-Балкарияда—0,5 литрдеҥ, Тӱндӱк Осетияда—0,6 литрдеҥ.\nКалганчы беш јылдыҥ туркунына ачу «ашты» ичери текши Россияда 40 процентке астаган деп, Роспотребшиҥжӱниҥ докладында бичилген. Jе кезик ширтеечилердиҥ шӱӱлтезиле, Россияда аракыны иче-ри астабаган, кабакты, кызыл аракыны јажытту эдери ле садары кӧптӧгӧн, оны Роспотребшиҥжӱ тоого ал-баган.


Курла јаба тартын, оноҥ ӧскӧ... - altaicholmon\nКурла јаба тартын, оноҥ ӧскӧ…\nАлтай Республиканыҥ ГИБДД-зыныҥ ишчилери бу јуукта «Балдардыҥ отургыжы» деген рейд ӧткӱрди.\nБу керектиҥ амадузы—ада-энезиле кожо кӧлӱктӱ јорыктап турган балдардыҥ су-кадыгын чеберлеери ле сынык-бычык, јеткер болбозын ажындыра јеткилдеери.\nJолдордо јеткер болбозын јеткилдеечи инспекцияныҥ ишчизи О. Полякованыҥ куучындаганыла, јаан изӱ айдыҥ јаҥыс ла эки неделезиниҥ туркунына республиканыҥ јолдорында 8 јеткер болгон, ондо 1 бала божогон, 9 кижи сынык-бычык алган.\nГИБДД-ныҥ ишчилери таҥ эртен тура, ада-энелер балдарын экелер тушта, садиктердиҥ јанында туруп алала, кандый кӧлӱктерде балдардыҥ отургыштары барын, кандыйында јок болгонын ширтеп кӧргӧндӧр.\nАнайып, балдарды кӧлӱктерле тартарыныҥ ээжи-некелтелерин бускан 10 учурал илезине чыгарылды.\nJолдорло јӱрӱжериниҥ ээжилеринде айдылганыла, 12 јашка јеткелек балдарды кӧлӱкле ары-бери тартар тушта олордо курлу отургыштар болор јаҥду. ГИБДД-ныҥ ишчилери ондый некелтени база катап эске алындырат. Мындый ээжини бускан кижи 3000 салковойго штрафтадар.


«Ӱнбереечи јеҥер учурлу» - altaicholmon\nКичӱ изӱ айдыҥ 5-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ талдаштар ӧткӱрер комиссиязы ээчиде јуунын ӧткӱрген. Талдаачы комиссияныҥ председатели Дмитрий Степановтыҥ башкартузыла ӧткӧн јуунда комиссияныҥ турчылары, оныҥ аппарадыныҥ ишчилери, политический партиялардыҥ тергеелик бӧлӱктериниҥ чыгартулу улузы ла элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттери турушкандар. Јуун тӱгенген кийнинде Д. Степанов СМИ-ниҥ ишчилериле пресс-конференция ӧткӱрген.\nМуниципал «шӱӱнди» ӧдӧр керек\nЈуунда республиканыҥ талдаачы комиссиязыныҥ председателиниҥ ордынчызы Мерген Екеевтиҥ, качызы Дмитрий Черкасовтыҥ, талдаачы комиссияныҥ ӱн берер тап-эриктӱ турчызы Валентина Чукованыҥ јетирӱлери угулган. Комиссияныҥ председатели ле турчылары јетирӱлерди шӱӱжип, олорды јӧптӧӧрине јараткандар.\nАнайып, бу јуунда быјыл сыгын айдыҥ сегизинчи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызын, башкарузыныҥ председателин, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ јетинчи тудуузыныҥ депутаттарын тудатан талдаштарга ла талдаштардыҥ бойын, ол ло сыгын айдыҥ сегизинчи кӱнинде республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ талдаштарыныҥ бирлик кӱнине белетенериниҥ ле олорды ӧткӱрериниҥ календарный планы јӧптӧлгӧн.\nКомиссияныҥ јуунында анайда ок Алтай Республиканыҥ башчызын, башкарузыныҥ председателин, Алтай Рес-публиканыҥ депутаттарын тудатан талдаштарда талдаачы комиссияныҥ ӱн берер тап–эриктӱ турчыларыныҥ 2019 јылдыҥ кичӱ изӱ айында бӱдӱретен иштериниҥ графиги, ӱн береечилердиҥ кандидаттар учун колдор салган листтерин талдаачы комиссияга табыштыратаныныҥ аайы, ӱн береечилердиҥ угузу бичиктерин корулайтан аҥылу темдектердиҥ (маркалардыҥ) тоозы канча кире болоры јанынаҥ јӧптӧр јарадылган. Јуунда «Алтайдыҥ радиозы» деген тергеелик каналдыҥ Эл Курултайдыҥ парламентинде тӧзӧлгӧн политический партияларга кӱӱк айда эфирде канча ӧй бергени јанынаҥ сурак база кӧрӱлген.\nТалдаачы комиссияныҥ турчылары Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ јамы-зыныҥ кандидатуразына кӧстӧлгӧн кижи муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ чыгартулу органдарыныҥ 81 депутадыныҥ ол эмезе муниципал талдаштарда мунципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарына тудулган башкараачылардыҥ талдаштарда оны јӧмӧп турганын керелеген колдоры салылган бичик-документтерди јууп табыштырар учурлу деген јӧп чыгаргандар. Кандидат бу некелтелерди бӱдӱрбезе, комиссия оны талдаштарга регистрировать этпес. Комиссияныҥ турчылары анайда ок талдаштарга белетенерин ле оны тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱрерин акча-манатла толо јеткилдеерге тергеелик комиссияларга счеттор ачарын јараткандар.\nБыјыл сыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде ӧдӧтӧн талдаштардыҥ тӧзӧӧчилери — Алтай Республиканыҥ талдаачы комиссиязы бойыныҥ јуунында бистиҥ тергееде бу јаан кампанияга белетенериле, оны тӧзӧп ӧткӱрериле колбой, шак мындый јӧптӧр јараткан. Талдаачы комиссияныҥ председатели Дмитрий Степанов, быјылгы талдаштарда алдындагы ла јылдарда чылап ок, «Ӱнбереечи јеҥер учурлу» деп айткан.\nАлтай Республиканыҥ башчызына, башкарузыныҥ председателине кандидаттарды кӧстӧӧри аайынча иштер башталып, кӧндӱге берген деп айдар керек. Андый конференциялардыҥ бирӱзи кичӱ изӱ айдыҥ јетинчи кӱнинде калада ӧткӧн. Бистиҥ тергеениҥ башчызына, башкарузыныҥ председателине кандидаттарды јирме тогус политический партия кӧстӧӧр аргалу. Республиканыҥ башчызын тудатан талдаштарга таҥынаҥ кижи бойы бойын кандидат эдип кӧстӧп чыгарза, талдаачы комиссия оны регистрировать этпес. Кандидатка «муниципал фильтр» деп адалаачы «шӱӱнди» база кыйалтазы јогынаҥ ӧдӧр керек. Ол талдаачы комиссияга јербойында башкарынарыныҥ органдарыныҥ депутаттарыныҥ ла башкараачыларыныҥ колдоры салылган документтерди јууп табыштырар учурлу. Бу документтерге колдорын парламентарийлердиҥ текши тоозыныҥ јети проценти салар керек. Алтай Республикада јурт јеезелерде, аймактарда ла калада депутаттардыҥ ла башчылардыҥ тоозы бӱгӱнги кӱнде 1147 кижи. Айдарда, республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели болорго турган кандидат кижиге олордыҥ тоозынаҥ, ас ла салза, сегизен бир кижиниҥ колын јууп алар керек.\nБыјыл сыгын айдыҥ сегизинчи кӱнинде ӧдӧтӧн талдаштарда бойыныҥ аҥылулары база бар. Башчыныҥ талдаштарына барып јаткан кандидатты каладаҥ ӧскӧ тогус ол эмезе сегис аймак јӧмӧӧр учурлу. Кандидатты депутаттардыҥ аймактагы ла каладагы советтериниҥ он бештеҥ ас эмес, он јетидеҥ кӧп эмес депутаттары јӧмӧӧр аргалу. Бир депутат документке колын республиканыҥ башчызына барып јаткан јӱк ле бир кандидат учун салар аргалу.\nАлтай Республиканыҥ башчызына, башкарузыныҥ председателине кандидаттарды кӧстӧӧри аайынча иш кичӱ изӱ айдыҥ јирме бежинчи кӱнине јетире ӧдӧр. Ӱнбереечилердиҥ кандидатты јӧмӧп турган колдоры салылган документтерин дезе јаан изӱ айдыҥ он тӧртинчи кӱнинеҥ ала јирме тӧртинчи кӱнине јетире табыштырарга јараар. Кандидат регистрацияны ол учун кол салган документтердиҥ ончозы шиҥделип кӧрӱлген кийнинде ӧдӱп јат. Регистрацияныҥ ӧйи дезе бистиҥ республикада куран айдыҥ экинчи кӱнинде тӱгенер.\nКОИБ-тер ле КЭП-тер элбеде тузаланылар\nБыјылгы талдаштарда ӱнберееечилердиҥ ӱндерин тоолоорго КОИБ ле КЭП деп адалган технический эп-аргалар элбеде тузаланары керегинде Россияныҥ тӧс талдаачы комиссиязыныҥ председатели Элла Памфилова кӱӱк айдыҥ 29-чы кӱнинде элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттерине база јетирген эди. Оныҥ айтканыла, Государственный Думаныҥ депутаттарын тудары аайынча ороондо ӱзеери болотон талдштарда 369 КОИБ тузаланары темдектелген. Россия Федерацияныҥ тергеелериниҥ јаандарын, депутаттарын, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ башкараачыларын ла депутаттарын тудатан талдаштарда дезе участоктордо 6217 КОИБ ле 85 КЭГ тургузылар. Анайып, быјыл талдаштардыҥ бирлик кӱнинде КОИБ-тердиҥ текши тоозыныҥ бежен процентке шыдары иштеер.\nБыјылгы талдаштарда кӧрӱширтӱниҥ электрон эп-аргалары база элбеде тузаланылар. Талдаштар ӧткӱретен тергеелик комиссияларда ла участоктордо 13,8 муҥ электрон кӧрӱширтӱ тургузылар. Олор талдаштарды ачык-јарык айалгаларда ӧткӱрерин јеткилдеер. Государственный Думаныҥ депутаттарын тудары аайынча ӱзеери болотон талдаштарда кӧрӱширтӱниҥ камералары 84 ТИК-те ле 1065 УИК-те тургузылары темдектелген. Быјыл тергеелик талдаштарда дезе андый камераларла Россия Федерацияныҥ тӧртӧн ӱч субъеги јеткилделер.\nРоссия Федерацияныҥ Тӧс талдаачы комиссиязы кӱӱк айдыҥ 29-чы кӱнинде ӧткӱрген јуунында анайда ок 2019 јылдыҥ сыгын айыныҥ 8-чи кӱнинде ӧдӧтӧн бирлик талдаштардыҥ кӱниниҥ јаҥы логотибиниҥ презентация-таныштырузын ӧткӱрген. Элла Панфилованыҥ айтканыла, олор бойыныҥ ижинде элбек јетирӱлер эдер бастыра эп-аргаларды толо тузаланар. Россияныҥ ЦИГ-и келер талдаштарла колбулу јартамалду ишти телекӧрӱлте, радио, газеттер ле Интернет ажыра ӧткӱрер кӱӱндӱ. Тӧс талдаачы комиссияныҥ председатели бойлорыныҥ акту кӱӱндериле ӱнбереечилерге талдаштар ӧткӱрер кампания керегинде јартамалду иштер ӧткӱрип турган компанияларга јаан быйанын айткан. Ол мындый эп-арганы тергеелик комиссияларга элбеде тузаланзын деп јакыган.\nКӱӱк айдыҥ 30-чы кӱнинеҥ ала Россия Федерацияныҥ Тӧс талдаачы комиссиязыныҥ сайтында «2019 јылда сыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде ӱнбереечилердиҥ текши кӱни» деп адалган јаҥы бӱк иштеп јат. Республиканыҥ ӱнбереечилеринде јарт эмес сурактарга карууларды бу сайттаҥ табар арга база бар. Удабас бу сайтта «Мобильный ӱнбереечи» деген бӱк база иштеп баштаар. Ӱнбереечилерде бу бӱкке кирип, электрон јазалдарла јепселген участоктор керегинде јетирӱлерле толо ло элбеде таныжар аргалар бар. «Мобильный ӱнбереечи» деген јаҥы эп-арга бистиҥ ороондо 2017-2018 јылдарда ӧткӧн талдаштарда једимдӱ тузаланылган.\nАлтай Республиканыҥ талдаачы комиссиязыныҥ председатели Дмитрий Степанов журналисттерле пресс-конференциязында талдаштарда тузаланып турган эмдиги ӧйдиҥ электрон эп-аргалары, ӱнбереечилердиҥ, ол тоодо кенек улустыҥ тап-эриктери, бистиҥ республикада келер талдаштарда кандый политический партиялар туружары керегинде чокым јартамалдар эткен. Ол кӱскиде Алтай Республикада болотон талдаштардыҥ адакы турулталары ӱнбереечилердиҥ кӧрӱм-турумынаҥ ла олордыҥ эрчиминеҥ камаанду болор деп айткан.


«Америка кижиге јаан аргалар берет» - altaicholmon\nЈер-телекейдиҥ 250-неҥ кӧп ороондорында башка-башка тооломдорло 800-5000 укту албатылар јадат. 2019 јылдыҥ кӱӱк айында бастыра јер-телекейде јаткан улустыҥ текши тоозы 7,7 миллиардтаҥ ажа берген. Олордыҥ ортозында алтайлар, бодоштыра тооломло, 70 ле муҥ. Алтай улус чыккан-ӧскӧн јериле јаантайын тудуш. Кӧп тоолу башка албатыларга кӧрӧ, алтайлар тӧрӧл јеринде ле јадып, ары-бери кӧчпӧй јӱрет дезе, јастыра болбос. Је андый да болзо, башка ороондорго барып, иштеп, биле тӧзӧп, анда артып калган да јерлештеристиҥ тоозы ас эмес деп билдирет. Миллиардтар тоолу улустыҥ ортозынаҥ телекейдиҥ туку кажы толыгында јатканы кажы бир алтай укту јииттиҥ экинчи јарымы, эш-нӧкӧри де болуп каларында маат јок.\nСалымын Тӱндӱк Америкада тапкан алтай келин Ангелина БАДИКОВАЛА газедистиҥ кычыраачылары јууктада таныш. Канча јыл ӧткӧн кийнинде бис ого катап баштанып, јӱрӱминде солун-собур не болуп турганы, США-да јадыны керегинде куучындап берзин деп сурадыс.\n—Ангелина, кычыраачыларыска алдында ӧйдӧ бичилгенин тоолу сӧслӧ эзедип, бойыгар, јаткан јеригер керегинде куучындап ийзер?\n—Јакшылар ба, кару јерлештер. Мен Америкада јирме јыл кире јадып келдим. Эш-нӧкӧрим Стивле он алты јыл јуртап салдыс. Уулдарыс јаанап калган: Алекс Темир 12 јашту, Эйдан Батыр 10 јашту. Эҥ јаан солынта — бис эмди Хьюстон калада јададыс. Ол Техас штаттыҥ эҥ јаан ла текши США-ныҥ кемиле 4-чи јаан калазы болуп јат. Мында јаткан албаты-јонныҥ тоозы 6 миллион кире. Бис озо баштап Лас-Вегаста он тӧрт јылдыҥ туркунына јатканыс. Хьюстонго кӧчӱп келгенистеҥ бери быјыл бежинчи јыл болор.\nМеге мында јарайт, ӱренижип калгам. Хьюстон керегинде чокымдап ийейин. Бу каланы «нефтянниктердиҥ» калазы деп айдарга јараар. Мында кӧп улус нефтьле, газла колбулу иштерде иштейт. Анайда ок калада су-кадыкты корыырыныҥ јаан тӧс јерлери, эмчиликтер, рак оорудаҥ эмдейтен тӧс јерлер бар. Јер-телекейдиҥ башка-башка толыктарынаҥ улус бери келип, эмденет.\nХьюстонныҥ экономиказыныҥ тӧс бӧлӱктериниҥ база бирӱзи туризм болот. Туристтерди мында олордыҥ тегин эмес керексиништерин јеткилдеер кӧп ресторандар, коночылыктар, амыраар јерлер бары јилбиркедетен. Анайда ок Хьюстондо США-ныҥ јарлу НАСА деген космический тӧс јериниҥ ракета-спутниктердиҥ учуштарын башкарып турган бӧлӱги бар. Ондо кӧп экспонаттардыҥ алдында английский ле орус тилдерле бичип койгон.\nМен бойым туризмде иштейдим, ӱредӱм база туризмле колбулу.\nИш табарга, мында элдеҥ озо английский тил билер керек. Оноҥ јадарга ла иштеерге турган болзоҥ, керектӱ чаазындар болор керек. Баштап ла келген улуска кӱч ле келижип јат. Мен ӧскӧ ороондордыҥ тилдериниҥ факультедин божоткон до болзом, баштап тарый телевизордо нени айтканын, кинолорды чала јазап аайлабай турар болгом. Ого ӱзеери ӧскӧ культура, ӧскӧ улус…\n—Слердиҥ санаагарла, кӧрӱмеерле, јаткан јерерде ле Тӧрӧлигерде јадын-јӱрӱмниҥ башказы, аҥылузы неде?\n—Је эҥ ле озо санаага келгени — ол Америка улуска јаан аргалар берип турганы. Бери келген кажы ла кижиде иштеерге, ӱренерге бек кӱӱн бар болзо, чырмайып албаданза, тӱҥей ле бойыныҥ «американ амадузына» једер. Ончо неме угы-тӧзинеҥ, ӧбӧкӧлӧриниҥ арга-чагынаҥ эмес, а кижиниҥ бойынаҥ камаанду. Меге мында онызы сӱрекей јарайт. База јарап турган неме — ол ай-кӱнниҥ айалгалары јымжак, кей јылу. Кыш бистиҥ јаткан калада јок. Кышкы ӧй Алтайдыҥ орой кӱзине тӱҥей: јаашту, је јылу.\nМында кайдаҥ ла келген албаты јадып јат. Ӧскӧ албатылардыҥ тилиле, культуразыла таныжарга, аш-курсагын амзаарга, солун ла јилбилӱ.\nАмерика Россиядаҥ тыҥ башкаланат. Анчада ла экономика ла улустыҥ јадын-јӱрӱми јанынаҥ. Мында эл-јонныҥ јадыны бийик кеминде. Кандый ла профессиялар бар, ишјалдыҥ кеми бийик. Эмчилик јеткилдеш база бийик кеминде деп айдарга јараар. Ӱредӱ ле медицина учун тӧлӧӧр керек.\nКӧлӱктердиҥ тоозы коркышту кӧп, јолдордо јаантайын «пробкалар» болот. Аш-курсак та башкаланат, је мен ого эмди ӱренип калгам.\n—Јербойында улустыҥ кандый бир текши кылык-јаҥыныҥ аҥылулары керегинде нени айдарар?\n—Американ улус кӧп сабада ачык-јарык. Сени кӧрзӧ, кӱлӱмзиренер, кандый јӱргениҥди сураар — сени билбес те болзо. Мен баштап келеле, онызын кайкап, керек дезе эпјоксынып та туратам — «бу мени билбес кижи не сурап турган?» деп. Оноҥ кӧрӧр болзо, мында ондый культура эмтир.\n—Стив ле Слер, угы башка улус, тӧзӧгӧн билегер Америкада тыҥ ла солун эмес болбой. А бисте слердий билелер тӱҥей ле ас. Билегерде кандый албатылык јаҥжыгулар бар, балдарыгарды канайып таскадып турганар?\n—Бистиҥ биле баштапкы алтай-американ солун биле болор. Алтай ла американ јаҥжыгуларды балдарыска теҥ-тай ла ӱредерге албаданадыс. Американдарда Быйанныҥ кӱни (День Благодарения) деп байрам бар. Ол кӱчӱрген айдыҥ калганчы воскресен кӱнинде темедектелет. Ол — билениҥ байрамы. Байрамды јаҥжыкканы аайынча отоктыҥ эҥ јаандарыныҥ айлында ӧткӱредилер. Кӧп учуралдарда бӱткӱл ороон ичинеҥ тӧрӧӧндӧр јуулыжа берет. Тӧрӧӧндӧр јуулыжып, индейка куштыҥ эдин, маала ажынаҥ јӱзӱн-јӱкӱр аш-курсак белетеп, тыквадаҥ калаш быжырып, столына салат. Алама-шикирдеҥ амзаардаҥ озо, арбынду тӱжӱм, тӧрӧӧн-тууган амыр-энчӱ јуулышкан учун, кыйалтазы јогынаҥ алкыш-быйан айдылат.\nБойыстыҥ айлыста Быйанныҥ кӱнине ӱзеери Чага байрам ӧткӱрип јадыс. Алтай кеп-кийимисти кийип, боорсок быжырып, кӧчӧ азып, байрамга белетенедис, алкыштарысты айдадыс. Чага байрам уулчактарга база сӱрекей јарайт.\nӦткӧн јаан изӱ айда Алтайда болгоныс. Балдар мениҥ Тӧрӧлимге баштапкы катап барып јӱрген. Алтайла јорыктаарыста, бийик ажуларды кечеристе, јалама буулаганыс. Балдарга бу чӱм-јаҥ јилбилӱ болды. Олор тӧрӧӧндӧриле танышкан, Алтайдыҥ ар-бӱткениле баскан. Экӱлезине Алтай сӱреен јараган. «База катап барарыс» дешти. Јарабаган неме јок ошкош, ӱзе ле јараган, анчада ла мороженый — олор оны кажы ла кӱн сурадылар. Амтамы, байла, американ мороженыйдаҥ башка билдирген.\nМениҥ эш-нӧкӧрим Стив јакшы, јалакай, балдарына кару кижи. Ол уулдарды јаан улустыҥ сӧзин угуп ла тооп јӱрзин, бойыныҥ сӧзине чындык болзын, тӧгӱндебезин деп ӱредет. Уулдар таэквондого јӱрет, ондо олорды бу оҥдомолдорго база ӱредет. Акалу-карындаштуныҥ экӱлезиниҥ ӱредӱзи јакшы. Спортто олор база јаан једимдерге јеткен. Бис олордыҥ једимдериле оморкойдыс.\nМында балдарга јадар ла ӱренер јакшынак айалгалар тӧзӧлгӧн. Баштамы ла орто ӱредӱ акча тӧлӧтбӧзинеҥ берилет. Болчомдорго ойнойтон парктар кӧп тудулган, амырайтан јерлер, кандый ла спортивный секциялар бар.\nОнойып ла јадып турубыс.\n—Јилбилӱ самаралар учун быйан болзын, Ангелина. Олорды кычырып тура, јаан каланыҥ, американ чӱм-јаҥдардыҥ тыныжы, табыжы иле сезилди.\nЈондык сетьтер ажыра\nЭ. КУРГАРИНОВА белетеген\n(Фотојуруктар билелик кӧмзӧдӧҥ алынган)


Россияныҥ тергеелерине јолдор ачылат - altaicholmon\nРоссияныҥ тергеелерине јолдор ачылат\nРостуризм быјыл Россия ичинде јеҥил турлар ачкан ла балдардыҥ туризминиҥ ӧзӱми аайынча аҥылу программа белетеп баштаган деп, Туризм аайынча федерал агентствоны башкараачы Зарина Догузова јетирди. Ол бу саҥ башка ла чик јок кыска сезондо кайда барып келерге јараарын куучындады.\nТургуза ӧйдӧ туристтерди 70-неҥ кажыра тергеелер уткыйт, јол-јорыкты кажы ла ууламјы аайынча пландаарга јараар. Кирелтелӱ ээжилер амыралтага бир де тутактар этпес — каршу болдыртпас иш-керектер аайлу-башту эдилген ле эптӱ-јакшы јол-јорыкка јарамыкту деп, Догузова чотойт.\nБу сезондо кажы ла туроператор Россия ичинде башка-башка ууламјыларла он кире турдаҥ айдып берет.\nОроон ичинде јол-јорыктар\n— Турист сезон оройтып та болзо башталган, гран-кыйулар бӧктӱ. Туристтер кайда барар?\n— Тургуза ӧйдӧ бистиҥ тӧс амадубыс — пакетный турлардыҥ, јеҥил авиаучуштардыҥ болужыла ороон ичинде јеҥил јол-јорыктар тӧзӧӧр арга берери. Бис бу ууламјыда иштейдис. Бу сезондо канча кире турлар адап берерге белен. Кӧп саба туроператорлордыҥ сайттарында јеҥил баалу турлар кӧп — Калининградтаҥ ала Владивостокко јетире. Ол орус Балтика, Калининград, Санкт-Петербургтыҥ курорт райондоры. Јаан сууны сӱӱчилерге — Тверь областьтаҥ ала Астрахань областька јетире Волганыҥ тергеелери. Ол Ыраак Кӱнчыгыш. Сакыбаган ууламјылар — Урал, Башкирия Республика, бӱгӱнги кӱнде кӧп россияндар јазап билбес Кавказ. Сӧс јоктоҥ, Сибирь. Быјыл бис јӱк ле Алтай Республикадӧӧн ла Алтайский крайдӧӧн јеҥил турлар белетеген эмезис. Бисте јаҥы ууламјы табылган — Хакасия. Бис онойдо ок Байкал, Бурятия јаар јеҥил турлар ачканыс. Бу тур — бир јанынаҥ граждандарга Байкалдыҥ аҥылу ла јаражы кайкамчылу ар-бӱткенин кӧргӱзер, экинчи јанынаҥ, Бурятияныҥ бойыныҥ аҥылу ла јӱзӱн-башка культуразын кӧргӱзер ченелте. Онойдо ок орус Тӱндӱк эмей, оныҥ кижи баспаган ар-бӱткени. Ол Карелия, Мурманск область ла Коми Республика.\n— Андый јол-јорыктардыҥ баазы канча кире болот?\n— Баалар чике ууламјылардаҥ камаанду эмей. Је быјыл Алтайда авиаучушла, јадарыла, азырашла кожо јетикӱндик амыралта 30-35 муҥ салковойдоҥ башталат. Онойып качан да болбогон. Туроператорлор башка да ууламјылар аайынча бого тӱҥей баалар тургузат. Туроператорлордоҥ сураар керек, олор јилбилӱ турлар талдап берер аргалу.\n— Туристтер ортодо балдарлу билелердиҥ тоозы ас эмес болот. Ростуризмде бу улуска кандый турлар бар?\n— Бис Орус географиялык биригӱле ӧмӧ-јӧмӧ балдардыҥ туризмин јӧмӧӧр јаан программа белетейдис. Бис оны кӱске јууктай ачып ийерис деп сананадым. Программаныҥ ээжилери тургуза ӧйдӧ эрчимдӱ шиҥжӱде. Ростуризм бу бӧлӱкте айалганы ајаруда тудат, туроператорлордыҥ уур-кӱч сурактарын чечижерге болужат. Ведомстводо туроператорлор ортодо јаан банкротстволор болбос деп иженет.\nБилелик јол-јорыктар керегинде айдар болзо, бис туроператорлорло кожо белетеп јаткан программалар — чартерлерлӱ, јаантайынгы авиаучушту — олор ончозы элдеҥ ле озо балдарлу билелерге эдилет. Бу бӧлӱк јорыкчылар туроператорлордыҥ текши клиенттериниҥ 65 проценти кире болот. Олордоҥ јорыкташка эҥ ле кӧп акча-манат чыгат. База 30% — ол балдар јок эжерлер ле компаниялар, 5% — арткан категориялар. Оныҥ учун бис анчада ла билелик туризмди јӧмӧӧрин улалтарыс. Темдектезе, турпакеттерди јеҥилтер субсидиялар иштеер. Тургуза ӧйдӧ оныҥ ӧткӱрилер аайы кӧрӱлет.\n— Граждандарга турлар јеҥил болзын деп, авиаучуштарга субсидиялар эдилер бе?\n— Јеҥил јорыктар тӧзӧӧринде јолдыҥ баазын јабызадары јаан камаанду. 35-40 тергее јаантайынгы авиаучуштарды субсидировать эдер программага кирер аргалу. Ого ӱзеери он кире тергее сайын чартерный авиаучуштар тӧзӧлӧри алаҥзу јок. Орто Россиядаҥ Ыраак Кӱнчыгыш јаар чартерный авиаучуштар ачарын тӧзӧп јатканысты айткан эдим. Ончо јанынаҥ јӧптӧжӱге, уч турултазына келбегенис, је бу ууламјыга јаан ајару эдедис.\nМен бойымныҥ куучындажып турган улузымнаҥ сурап уктым. Кӧп сабада улуска Москвадаҥ Ыраак Кӱнчыгыш јаар јол-јорыкты мынайып јеҥил пландап алар аргалузы санаазына да кирбейт. Ол олорго аҥылу ла баалу јорыкташ деп билдирет. Бистиҥ амадубыс — бу шӱӱлтени кубултары ла бу јуук ӧйдӧ Тӧс Россияга Ыраак Кӱнчыгышты ачары.\nЈе бис орооныстыҥ коночылык инфраструктура бар бир де тергеезин тооломноҥ чыгарбай јадырыс. Кандый бир программаны ачардаҥ озо, канайда једетенин, кайда јадатанын, нени эдерин, нени кӧрӧрин кӧрӱп турган эмейис. Быјыл Россия ичиле јетикӱндик бириктирилген турлар бир кижиге 30 муҥнаҥ ала башталат. Ондый јеҥил баалар мынаҥ озо болбогон.\n— Гран ары јанындагы курорттор ачылза, ичбойындагы ууламјылар конкуренцияны чыдажар ба?\n— Бистиҥ амадубыс — ичбойындагы туризмди ӧскӱрери. Је бисте оны гран ары јанындӧӧн јорыктарды астадып ӧскӱрер санаа јок. Ичбойындагы ууламјылардыҥ кӧби тыш ууламјылардаҥ эмди де артпай јат. Россияда туризмди, инфраструктураны ӧскӱрип, граждандарыс ороондо амыраарын талдаганы олордыҥ эҥ артык талдажы болзын деп амадайдыс. Чыдулу органдар јӧптӧгӧн кийнинде ле башка ороондор бистиҥ туристтерди уткып баштаза, Ростуризм ого бир де тутак этпес.\n— Тыштынаҥ туристтер келер туризмди канайып ӧскӱрерис?\n— Туризмниҥ бу бӧлӱгин јӧмӧӧринде тӧс керек — ол 2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала текши ороондо электрон виза башталып јатканы. Оны президент ӧткӧн јылда јӧптӧгӧн. Ол эмди јӱрӱмге кийдирериниҥ калганчы учына келип јат. Јасактыҥ ӱлекери Госдумада, пландар ол ло бойы. Эпидемиялык айалга мынаҥ ары оҥдолор ло башка ороондордоҥ туристтерди чаган айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ орой эмес уткып баштаарыс деп иженедис.\nӦткӧн јылда туроператорлорго башка ороондордоҥ туристтер экелгени учун баштапкы катап субсидиялар эдилип баштаган, ол текши телекейде тузаланылып јат. Коллегаларыс ортодо бу иш-керектиҥ аайына бӱтпеген кӧп улус болгон. Ол тыҥ ла кӱч деп билдирген. Бис оны туроператорлорго эптӱ, јарамыкту, бюрократиялык тутактар јок болзын деп, канча катап ойтодоҥ шиҥдеп јазаганыс. Пилот једимдӱ болгон деп чотойдым. Арга болзо ло, бис бу јӧмӧлтӧни элбедерис ле јарандырарыс.\n— Айалга кӱч, је туризмниҥ бӧлӱги араайдаҥ орныктырылып туру. Туроператорлор банкротко тӱжер учуралдар болгой не?\n— Банкротко тӱшкен јаан учуралдар болбозына кӧпти эдедис. Акча-манатла јӧмӧлтӧлӧр эдер иш-керектер бар. Туроператорлорло колбу тудадыс, канча кире уур-кӱч сурактарды аайлаштырадыс. «Ника» деген туроператорды федерал тооломноҥ чыгарары аайынча јакаанга кол саларга келишкенин де эзедип ийели. Экијандай јарамыкту јӧпкӧ тургуза ла келерге келишпеди. Је кийнинде бис туроператорло кожо эптӱ арга тапканыс ла коллегалар таҥынаҥ каруулу болгоныныҥ кӧмзӧзин бир конокко толтырган. Туроператор ойто тооломго кийдирилген. Оны туристтерге де, туроператорлорго до јакшы кӧргӱзӱ-темдек деп чотойдым ла каруулу болгоны учун туроператордыҥ башкартузына быйаным айдадым. Бис мынаҥ да ары рынокты ајаруда тударыс, јаан банкротстволор болбос деп иженерис.\n— Бу бӧлӱкке кандый јӧмӧлтӧ эдилер?\n— Экономиканы орныктырары аайынча эл планда туризм бӧлӱгине бир канча јӧмӧлтӧлӱ иш-керектер темдектелген. Пандемия ӧйинде уур-кӱчтер эҥ ле тыҥ табарган коночылык предприятиелерге јаан јӧмӧлтӧ бар. Туроператорлорго јӧмӧлтӧ. Инвесторлорго јилбилӱ болгодый тӧс јӧмӧлтӧлӧрдиҥ бирӱзи — ол јаҥы отельдер тударына ла эскилерин јазаарына, онойдо ок кӧп функциялу комплекстер тударына процентный ставкага субсидия берери. Чокумдап айтса, бу бӧлӱкке акча-манат чыгарарга турган инвесторлорго јеҥил баалу кредиттер берилер. Ондый программаны баштапкы катап тӧзӧп јадыбыс. Экономиканы орныктырары аайынча эл план ороонныҥ башкарузында кӧрӱлип јат. Јуук ӧйдӧ ол јарадылар деп иженедим. Планды јӧптӧгӧнин сакып алалы.\nОроондо албатылар ортодо учуштар ачылар\nРоссияда башка ороондорло авиарейстер эки бӧлӱкле ойто башталар. Минтранс, Росавиация ла «Аэрофлот» авиакомпания кийдирген баштануны РФ-та јаҥы коронавирус југуш ооруны тыш јанынаҥ экелерин ле оныҥ таркаарын болдыртпазы аайынча оперативный штаб јӧмӧгӧн. Јӧп оперштабтыҥ јууныныҥ протоколында бичилген. Минтранс Роспотребшиҥжӱле, МИД-ле, Ростуризмле, «Аэрофлотло» ӧмӧ-јӧмӧ јаан изӱ айдыҥ 8-чи кӱнине јетпей Кабминге албатылар ортодо рейстерди ойто баштаары аайынча иштердиҥ аайы јанынаҥ баштану эдер учурлу болгон. Минтранска Россияныҥ аэропортторыныҥ белен болгонын јаан изӱ айдыҥ 13-чи кӱнине јетире шиҥдеп салар јакылта берилген.\nЭксперттердиҥ шӱӱлтезиле, эҥ ле озо СНГ-ныҥ ороондоры сайын учуштар ойто башталар. Је Роспотребшиҥжӱ Великобританияла, Венгрияла, Германияла, Данияла, Италияла, Нидерландыла, Норвегияла, Польшала, Финляндияла, онойдо ок Вьетнамла, Китайла, Монголияла ла Шри-Ланкала авиаколбуны орныктырарын айтты. Роспотребшиҥжӱ Росавиацияга ийген самаразында бу ороондор эпидемиологиялык айалгала талдалганы чокумдалды. Темдектезе, тооломдо баштапкы тогус ороон ӱч некелтеге толо келижип турган, арткандары Минтранс берген тооломноҥ талдалган.\nАвиаучуштарды орныктырарында туристтердиҥ ороонныҥ тӱштӱк курортторына ууланганы камаанын јетирген. Јаан изӱ айдыҥ баштапкы амыралта кӱндеринде пассажирлердиҥ јӱрӱжи кызалаҥду айалгада кеминеҥ 80%-ке једип турар болгон деп, Аэропорттордыҥ албатылар ортодо ассоциациязы јетирген.\nСочиниҥ аэропортында јаан изӱ айдыҥ 5-чи кӱнинде 32,5 муҥ пассажир јеткилдеш алган, 2014 јылда Олимпиада ӧйинде коногында 23 муҥ кире кижи јеткилделип турган болгон. Пассажирлердиҥ јӱрӱжи кӧптӧгӧнин тӧс каланыҥ да аэропортторы темдектеген. Шереметьеводо јаан изӱ айдыҥ 1-7 кӱндеринде пассажирлердиҥ јӱрӱжи 270 муҥ кижи болгон. Ол 2019 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ ичбойындагы рейстериниҥ орто кӧргӱзӱлеринеҥ 40% кире. Домодедоводо чыгып јаткан 1,4 муҥнаҥ кӧп рейстер јеткилделген — 2019 јылдыҥ кӧргӱзӱзинеҥ 63%.\nРоссияда јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала балдардыҥ су-кадыгын орныктырар лагерьлери иштеп баштаган, экскурсиялар ла автобусту турлар тӧзӧлӧт. Ондый јол-јорыктар ӧйинде балдардыҥ су-кадыгына каршуны болдыртпаска, ада-энелерге, ӱредӱлик ле башка тӧзӧлмӧлӧргӧ, онойдо ок турагенттерге тартар компанияларды талдаарында бир канча ээжи-некелтелер бӱдӱрер керек деп, Ространсшиҥжӱде куучындадылар.\nОндый јол-јорыктар озолондыра јакыганы аайынча эдилет.\nТартар компания (тартаачы) јакыган јаныла фрахтованиениҥ јӧптӧжӱзин эмезе наряд-јакылта тургузар учурлу. Јӧптӧжӱни юридический лицо эмезе таҥынаҥ аргачы болуп турган ла автобустарла пассажирлер тартар јараду бичиктӱ тартаачыла тургузар керек деп, Ространсшиҥжӱде ајардылар.\n«Кӧлӱк онойдо ок лицензияныҥ тооломында бар болор керек» — деп, ведомстводо айттылар. Бу јетирӱлерди Ространсшиҥжӱниҥ сайтынаҥ эмезе государстволык автојолдор аайынча шиҥжӱниҥ јербойында башкартузында табып алар аргалу. Тартаачыда пассажирдиҥ су-кадыгына каршу јеткенде ле јӧӧжӧ ӱрелгенде карууныҥ страхованиезиниҥ јӧптӧжӱзи болор учурлу. Ол керегинде јетирӱни Страховщиктердиҥ эл биригӱзиниҥ сайтынаҥ алар аргалу.\nЈол-јорыктыҥ алдында транспортный компанияныҥ чыгартулу кижизи автобустыҥ тискинчизине инструктаж ӧткӱрип, автобустыҥ техникалык аайын ширтеер учурлу. Јол-јорыктыҥ чаазынында ол керегинде бичилер керек. Улус тартар кӧлӱкке јаантайын дезинфекция эдилер учурлу.


Келер ӧйдиҥ тӱжӱмин јеткилдеерге - altaicholmon\nОҥдой аймактыҥ администрациязыныҥ јурт ээлем аайынча бӧлӱгиниҥ јетирӱзиле, аймактыҥ јеринде крестьян-фермер ээлемдердиҥ тоозы 345, 21 јуртээлемдик предприятие, 2 СПоК ло улустыҥ таҥынаҥ 6000 ээлеми бар.\nБыјыл јербойында 7216 гектар кыралар ӱренделер, онызы 2017 јылдагызынаҥ 258 гектарга кӧп (2016 јылда 6958 гектар болгон). Ӱрендеер кыраларыныҥ кеми элбек болгоныла Кеҥидеги, Jолодогы, Алтыгы Талдудагы ла Куладыдагы јурт јеезелер аҥыланат. Быјыл аш ӧзӱмдерле 80 гектар јер ӱренделер, онызы былтыргы кеминеҥ 20 гектарга кӧп.\nАймактыҥ јааныныҥ јурт ээлемниҥ сурактары аайынча ордынчызы Евгений Мартынюктыҥ айтканыла, быјыл кыралайтан јерлердиҥ кемин мынаҥ озо јетире тузаланылбаган кыраларды тузаланганы ажыра кӧптӧдӧр. Бу иш јербойында ӧдӧрин аймактыҥ бир канча ээлемдери чокымдап салган. Калганчы јылдардыҥ ченемелинеҥ кӧрзӧ, аш ӧзӱмдерди јербойында ӧскӱргени мал-ашка арбынду азырал белетеерине јарамыкту болот. Кӧпјылдык ӧлӧҥдӧрдиҥ тӱжӱми ай-кӱнниҥ айалгалары кандый болгонынаҥ камаанду болуп турган болзо, бирјылдык ӧзӱмдерге ай-кӱнниҥ коомой айалгалары јаан салтарларын јетирбейт, кӱйгек те јайда тӱҥей ле тӱжӱм болот.\nКӧпјылдык ӧлӧҥдӧрдиҥ келер ӧйдӧ болотон тӱжӱмине иженип, бирјылдык ӧзӱмдер ӱрендебеген ээлемдер, јайдыҥ башталганында тыҥ кӱйгектер болордо, кӱскиде мал-ажына арбынду азырал белетеп болбой, азыралды тууразында јерлердеҥ садып алып турганын јӱрӱмдик ченемел кӧргӱзет. Кыраларын бирјылдык ӧзӱмдерле ӱрендеген ээлемдер арбынду азырал белетеп алганына ӱзеери, артыкташкан азыралды улустыҥ таҥынаҥ ээлемдерине, азыралы јетпей калган предприятиелерге садат.\nБыјыл јаскы кыра ижи аймакта јуртээлемдик учурлу 215 муҥ гектар јерде ӧдӧр. Jуртээлемдик учурлу бастыра јерлердиҥ кеми 116627 гектар, ол јерлердиҥ 17185 гектары кыралар, одор јерлер — 89731 гектар, ӧлӧҥ чабатан јерлер — 9228 гектар.\nЕвгений Дмитриевичтиҥ темдектегениле, быјыл јас ӧйинде бӱдӱретен иштиҥ кеми јаан: јаскы кыра ижин ӧйлӱ-ӧйинде, бастыра агротехнический ээжилер аайынча 14007 гектар шыдар јерде (былтыргызынаҥ 75 гектарга кӧп) баштаар керек.\nКичӱ-Jаламанныҥ садтарында алама-јиилектер быјыл узак ӧйдиҥ бажында баштапкы ла катап отургызылар.\nКалганчы јылдарда аймактыҥ јурт ээлеминиҥ предприятиелериниҥ кӧбизи бойыныҥ материально-техникалык тӧзӧлгӧлӧрин тыҥыткан. Jаскы кыра ижинде быјыл бастыра 355 трактор, 130 салда, 42 культиватор, 146 сеялка, 163 тырмууш, 3 посевной комплекс, 70 каток тузаланылар. Тургуза ӧйдӧ техниканыҥ 80 проценти ишке белен, јазашту-технический иштер улалганча.\nМинеральный удобрениелерле иштеерине 6 РМГ-4 лӧ РУ-1000 белетелет, органический удобрениелерле иштеерине 7 РОУ-6 белетелип јат. Анайда ок сӱрее ӧлӧҥ-чӧпти јоголторго, 5 опрыскивательди тузаланары темдектелет.\nБу айдыҥ башталганында болгоныла, «Бийскагрохимия» ООО-до минеральный удобрениелердиҥ баалары мындый болгон: азотно-магниевый — 15750 салковой, карбамид (мочевина) — 19350 салковой. Быјыл кыраларда 80 тонна минеральный удобрениелер тузаланары темдектелген.\nТургуза ӧйдӧ ээлемдер минеральный удобрениелерди садып аларын эрчимдӱ улалтканча. АР-дыҥ јурт ээлем аайынча министерствозы былтыр минеральный удобрениелер аайынча субсидияларды 15 процент кеминде тӧлӧгӧн болзо, быјыл — текши бааныҥ 40 процентин.\nСпециалисттер ээлемдер ӱренниҥ чыҥдыйына јаан ајару эдерин аҥылап темдектейт. Аймактыҥ кыраларын ӱрендеерине 1400 тонна кире ӱрен керек, кӧбизинде суланыҥ ӱрени. Анайда ок ӧскӧ дӧ ӧзӱмдердиҥ ӱрендери керектӱ. Тургуза ӧйдӧ бастыра бӱдӱм ээлемдерде 370 тонна кире ӱрен бар, база 720 тонна ӱрен садып алары јанынаҥ јӧптӧжӱлер тургузылган. Тууразында јерлердеҥ садып алган ӱрен аштыҥ чыҥдыйын «Россельхозцентр» ФГБУ-ныҥ Алтай Республика аайынча филиалында шиҥдедип кӧрзӧ, артыкташ болбос. Бу филиал јурт ээлем аайынча министерствоныҥ туразында иштейт. Ээлемдердиҥ керексиништерине тузаланылатан ӱренниҥ чыҥдыйы акча тӧлӧтпӧзинеҥ ӧткӱрилет.\nКыраларда тузаланылып турган ӱрендерди солыырга, бийик тӱжӱм берер ӱрендерди талдап алар керек. Бӱгӱн суланыҥ бир тонна ӱрениниҥ баазы 8 муҥ салковойдоҥ ала 10 муҥ салковойго једет. Специалисттердиҥ шӱӱлтезиле, суланыҥ «Аргумент», «Нарымский», «Ровесник» деген сортторы бистиҥ јердиҥ айалгаларына јарамыкту.\nJаскы кыра ижин ӧйинде ӧткӱрерге, 470 тонна ГСМ керек, тургуза ӧйдӧ ээлемдерде 170 тонназы бар. 80 тонна дизельный одыру аайынча 10 јӧптӧжӱ тургузылып калган.\nАймактыҥ јурт ээлем аайынча бӧлӱги тургуза ӧйдӧ субсидиялардыҥ документтерин белетеери јанынаҥ иштейт, ол ок ӧйдӧ ӧдӱп јаткан јылдыҥ баштапкы кварталыныҥ статучедыла колбулу иш ӧдӧт.


Тил кунураганында калык бурулу - altaicholmon\nТӧрӧл тилистиҥ сурактарына учурлалган бичимелдер «Алтайдыҥ Чолмоны» газедисте улай ла чыгып турганы сӱреен jакшы. Jе jаҥыс бир коомойы –улус газетке бичитпей турганы. Шак бу шылтактаҥ улам кӧп улус газедин, ондо јарлалып турган бичимелдерди кычырбай jат. Бис «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттеҥ республиканыҥ аймактарыныҥ, калыктыҥ ӧрӧ ӧзӱминиҥ курч сурактарын, кӧп-кӧп тузалу солун-собурды кычырадыс. Бичидип алзаҥ, айылыҥа айылчы келгендий билдирер. Газетсалгышты улай аjаруда тударыҥ, газет келзе ле, кычырарга меҥдеп, колго аларыҥ.\nТӧрӧл тилис керегинде курч сурактар кӧдӱрилип турарда, мен бойымныҥ шӱӱлтелеримди бичиир деп санандым. Эмдиги ӧйдӧ ончо јаан-јаштыҥ тузаланып турган компьютердиҥ, телефонныҥ, телевизордыҥ бары jакшы. Је экинчи јанынаҥ алза, оныҥ салтары база бар. Анчада ла бойыныҥ тӧрӧл jерин, тӧрӧл тилин, чӱм-jаҥын, культуразын тообой, баалабай, мензинбей jӱрген улуска бу jаан тӱбек. Эмдиги ӧйдиҥ аргалары бийик техника-эдимдердиҥ абына там ла тереҥжиде кирип, кӧмӱлип, учы-учында алтай тилин ундыган, «мен кандый укту кижи, мениҥ калыгым кандый уктаҥ?» деген суракка алдыртып, jардыҥ кырында турганын оҥдоор керек.\nТӧрӧл тилге ӱредери керегинде jасакла колбой, РФ-тыҥ президенти калыктар тӧрӧл тилдерине ӱренери ле олорды чеберлеери аайынча фондты тӧзӧӧри керегинде jакаанга кол салганы jакшы керек. Бу сурак јаҥныҥ аjарузында jаантайын турат. Jаҥыс ла кажы ла калык тӧрӧл тилин корыырына, ӧскӱрерине чырмайып jӱрери артып јат.\nБистиҥ Алтайдаҥ чыгып, бу ла Казахстанныҥ jерине барзаҥ, калыгы бойыныҥ тилиле куучындажып jат. Кезик jерлерде бойыҥныҥ тӧрӧл тилиҥле куучындабазаҥ, кижини кыjыктап та турар кылыкка туштаарыҥ. Мынызы тӧрӧлчи кӱӱн-санаа, таскамал ӧзӧк-тамырга тереҥ шиҥгенин недеҥ де артык кӧргӱзет. Је бистиҥ алтай калыкта бу таскамал иштер кезиктей уйан болуп турганы ачымчылу.\nТӧрӧл тилис jоголбозына, уктар ӱзӱлбезине, калык адын аданып jӱрерине, тӧрӧлчи кӱӱнди ойгозорына эҥ ле баштапкы jерде турган ӱредӱ-таскамал иш биледеҥ башталар керек.\nӦдӱп јаткан јылда Кош-Агаш аймакта бу мындый курч сурактардыҥ шылтагыныҥ аайына чыгар амадула алтай тилдиҥ билим-практикалык конференциязын ӧткӱрерге белетенгенис. Школдорго, балдардыҥ садында jӱрген болчомдордыҥ эне-адаларына анкеталар ӱлелген. Бӱгӱнги кӱнде jурттардагы школдордо балдардыҥ тоозы да ас болуптыр. 5-11 класстарга ла балдардыҥ садына 1125 анкета таркадылган болгон. Анкеталарда, темдектезе, мындый сурактар тургузылган: балала айылда кандый тилле куучындажып турган, алтай тилдиҥ ӧзӱми кандый айалгада: jоголып jаткан ба, оныҥ шылтагы неде, ӧрӧ ӧзӱми бийик кеминде болзо, онызын недеҥ кӧрӱп, темдектеп туругар, нени кӱӱнзеп турганы, јуун-кӧдӱриҥилер алтай тилле ӧткӱрилип турган ба ла о. ӧ.\nЭмди бу сурактардыҥ уч-турултазын чыгарып кӧрӧр болзо, улустыҥ кӧп сабазы алтай тилис jоголорына jедип барааткан деп темдектеп jат. Ол неле колбулу дегежин, улус балдар телевизордоҥ «Карусель» программаны, jӱзӱн-башка мультфильмдерди кӧрӱп, тӧрӧл тилдерин ундып jатканын темдектейдилер. Айлыгарда кандый тилле куучындажып турганар деген суракка кӧп сабазы «алтайлап, је балабыс орустап куучындайт» деп каруу берген. Бу анкеталардыҥ карууларын кычырып, тереҥ санааркашка келбестиҥ аргазы jок. Ӱренчиктер алтай тилистиҥ jоголып барааткан айалгазын сезип jат.\nАлтай тилине ӱренип, балдар школдо алган ӱредӱнеҥ ӧскӧ, jӱзӱн тоолу темаларга учурлалган jилбилӱ туштажулар, кӱрее-куучындар ӧткӱрилип турзын деген кӱӱнземелдерин jетирет. Кӧп саба учуралдарда алтай бичиичи-поэттеристи, чӱм-jаҥжыгуларды, калыгыныҥ тӱӱкизин билер кӱӱндӱлерин темдектеп салгандар.\nОнойдо ок белетеништӱ иш ӧйинде балдардыҥ садигиниҥ таскадаачыларыла куучын-эрмек база ӧткӱрилген. Таскадаачылардыҥ санаа-шӱӱлтелерин база аjаруга алып, видеоматериалдар согулган болгон. Олордыҥ айдыжыла болзо, садикке болчомдор орустаганча келгилеп jат. Алтай тилин оҥдобос, билбеске шыку. Болчомдорды калыгыстыҥ jаҥжыккан таскамалына ӱредерге, таскадаачыларга кӱчке келижет. Темдектезе, орус тилдӱ балдарды алтай тилге ӱреткендий айалга болуп jат. Балдар билезинде ого jӱк не-немениҥ ады-jолын билерине керектӱ таскамалды алган болзо деген кӱӱн-санаа артат. Кезик балдардаҥ «ада-энеҥниҥ ады кем» деп сураза, кем керегинде сурап турганын оҥдогылабас… Нениҥ учун дезе «папа», «мама» деп ӱренип калганда. Байа «тайэне, тайда, улда, jаане» деген сӧстӧрди канай ла адагылап турганы бар. Мыны угуп, санааркашка келбейдеер бе, кару јерлештерим? Ӱредӱ бир кижинеҥ экинчи кижиге, калыктаҥ калыкка, ӱйенеҥ ӱйеге улалып барарын оҥдоп jӱреликтер. «Је мениҥ айтканымнаҥ ол канайып та калбас» деген санааны токтодор керек.\nКичинек болчомдордыҥ садында орус тилле куучындашсын деген јакару болуп турганы база јарталган. Чын, ӧскӧ укту балдар бар болзо, онызы јазымы јогынаҥ ондый болор учурлу. Бир ле темдек. Бу ла белетеништӱ ишле јӱреле, садиктердиҥ бирӱзинде ӧткӧн байрам-утренникте болорго келишкен. Болчомдор Ӱй улустыҥ телекейлик байрамыла колбой энелерге учурлалган ойынын кӧргӱскен. Балдарга орус тилле тӧртjолдык ӱлгерлер ӱреткен болуптыр. Балдардаҥ байа јолдыктарды јӱк арайдаҥ да, јакшы да айтканы болды. Јуулган энелер ончозы су-алтай улус. Бойыстыҥ энелериске учурлап, су-алтай тилле чӱмдеген ӱлгерлер, јолдыктар толо эмес пе? Балдарды олорды оогоштоҥ ала айттыртып таскатпаза, качан таскадар деген санаа болды. Мындый суракла таскадаачыга баштандым. Ол меге: «Балдарла ӧткӱрилетен кӧдӱриҥилер ончозы орус тилле ӧткӱрилер учурлу» – деп каруузын јандырды. Ончо кӧдӱриҥилер орус тилле болзын деген jакару арай jастыра болбой. Бу сурак база лапту сананып кӧргӧдий сурак. Кезик таскадаачыларга мындый айалга jарабай турганын база айдышты.\nБу ончо кӱйбӱреген оору сурактарды чыгара айдып, једикпестерди јоголтып, ишти-тошты улалтар керек деген санаа болды. Аймактагы алтай тилдиҥ ӱредӱчилеринде аайы-бажына чыгатан сурактар база бар болуптыр. Темдектезе, алтай тилдиҥ кабинеттеринде техоборудованиелери jок ло о. ӧ. Jе оноҥ бу белетеништӱ иш тегин-калас болуп калды. Белетелген билим-практикалык конференцияны ӧткӱрерин токтодып салганы кайкамчылу болды.\nТекшилей алза, чындап та, тӧрӧл тилле балдарга учурлалган мультфильмдер, кыскачак кинолор, ойын-соотту программалар, jӱзӱн-башка бичиктер jайым эфирге чыгарылбай турганы чын. Недеҥ улам, шылтагы кайда? Је база ла, байла, акча-манаттыҥ келишпей турганы. Алтай тилисле колбулу оору сурактардыҥ аайына чыгарга, кӧп акча-манат керек. Темдектезе, ол ло К. Э. Тепуковто болчомдорго тузалу jӱзӱн-башка бичиктерди чыгарар аргазы бар. Бу кижиниҥ ижи-тожын jаҥыс ла акча-манатла jӧмӧӧр керек. Алдында чыгып турган «Солоҥы» журнал кандый jакшы болгон эди. Калыгыныҥ культуразын, тилин кичееп jӱрген улусты jӧмӧӧр керек. Мындый jӧмӧлтӧни республикабыстыҥ башчыларынаҥ сакыбаза, кемнеҥ сакыыр. Бичиктерди тоолу-чотту ла эдип чыгарбай, элбеде, кӧптӧдӧ чыгарар керек деп сананадым.\nТили кунураганы — калыктыҥ бойынаҥ камаанду. Шылтагы албатыныҥ ӧзӧги куру болуп баратканында деп сананадым. Эл-јонныҥ кӱниҥги оору сурактары: иштеер ижи jок, канайып азыранар, ас-мас ишjалыҥды алзаҥ, неге де јеттиргизип болбозыҥ. Ӱзеери ал-камык кредиттер кайда. Шак ла мындый шылтактардаҥ улам бала биледе аjару jок ӧзӱп jат. Турултазы — алтай тилиниҥ сӧсколбуларын аайлабас, алтай тилиле кӧнӱ куучындап болбос, не-немениҥ ады-jолын чокым, јакшы билбес. Айбыны да, иш-тош то эдип билбес балдар чыдап jат. Ол ло компьютерге ле телефонго кӧрӱп отурганча, кудайдыҥ кӱни ӧдӱп jат. Бичик те кычырбай jадыс. Јурт јерлерде jаткан улустыҥ кезиги мал-аш тутпай jат. Улус бой-бойыла jакшы куучын-эрмегиле де ӱлешпес, куучындашпас. Бу ончозы кижиликтиҥ jӱрӱминде калыктыҥ культуразын, тилин, ӧзӱмин, бар-јогын аҥылаган керектӱ ле тузалу темдектер ине.\nАйдарга турганым — алтай укту кажы ла кижи бойын бойы таскадар керек. Jаан кижи бол, бала бол, биледе болзын, тили jок калык ол калык эмес деген оҥдомолды кӧгӱс-ойго салып jӱрер учурлу. «Тӧрӧл тилимди билбезем, мен кем?» деген суракты бойыныҥ алдына тургузар керек. Оныҥ кийнинде каруузын «Мен алтай кижи!» деп јандырып, бу сӧстиҥ учурын бийик кӧдӱрип jӱрерине тузалу ишти кажыбыс ла бӱдӱрер учурлу.\nКезикте jамыда отурган улустаҥ болуш болбой турганы ачымчылу. Кайда да jӱрзе, кандый да jамыда иштезе, кижи кӱӱндӱ болуп, бойыныҥ тазыл-тамырын сананып, угын-тӧзин ундыбагадый. Тилиҥди билзеҥ, кандый да талада јӱрзеҥ, тӱрк албатылардыҥ тилин оҥдоп, ачык-јарык куучындажып jӱрериҥ. Је энениҥ сӱдиле эт-канга jайылган ару тилин билбезе, ӧскӧ калыктыҥ тилин оҥдооры анда ла турзын.


Эл Курултайдыҥ Тӧргизиниҥ јууны - altaicholmon\nЭл Курултайдыҥ Тӧргизиниҥ јууны\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентинниҥ башкарганыла парламенттиҥ Тӧргизиниҥ јууны ӧтти.\nДепутаттар «Алтай Республиканыҥ 2021 јылдыҥ ла 2022-2023 јылдардыҥ планду ӧйиниҥ республикан бюджедин шӱӱжериниҥ ээжи-аайы керегинде» деп суракты кӧрдилер. Экономикалык, акча-манат ла калан политика аайынча комитеттиҥ председатели Артур Кохоевтиҥ темдектегениле, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Тӧс Тӧргизиниҥ Бюджет кодекс аайынча белетеген ӱлекери 2021 јылдыҥ ла 2022-2023 јылдардыҥ планду ӧйиниҥ республикан бюджеди керегинде јасактыҥ јаҥы ӱлекериле иштеерин баштайт. Јасакчыныҥ чотогоныла, бюджетле иш керегинде јасакта бюджетти кӧрӧр ӧйди узатканы Алтай Республиканыҥ депутаттарына бюджетти лапту шиҥдеер ле оныла чыҥдый иштеер арга берет.\n«Јӧптиҥ ӱлекеринде парламентке Алтай Республиканыҥ башкарузыла ишти јети ишмекчи группада баштаары айдылат» — деп, парламентарий темдектеген. Профильный комитеттиҥ башкараачызыныҥ чокымдаганыла, Алтай Республиканыҥ башкарузынаҥ парламентке 2021 јылдыҥ ла 2022-2023 јылдардыҥ планду ӧйиниҥ республикан бюджедин тургузарына материалдар келген. Келген материалдар мынаҥ ары ишмекчи группаларга иштеерге аткарылар. Онойдо ок ишмекчи группалар ӱзеери эмезе чокымдаачы документтер сураар аргалу болор.\nКомитеттиҥ председатели ишмекчи группалардыҥ башкараачыларына ижин АР-дыҥ профильный государственный программаларын ла Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ 2018 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 7-чи кӱниндеги «Россия Федерацияныҥ 2024 јылга јетире ӧзӱминиҥ национальный амадулары ла стратегиялык керектери керегинде» деп 204 номерлӱ јарлыгында айдылган национальный (тергеелик) ӱлекерлерин бӱдӱрерине тӧзӧлгӧнип апарзын деп баштанган.\n«Бюджеттиҥ тӧс ууламјыларын шӱӱжерде, ишмекчи группаларга аҥылу ајаруны бистиҥ ӱнбереечилердиҥ эткен јакылталарына ла баштануларына этсин, олорды бӱдӱрериниҥ јолын табарга шӱӱлтелер ле аргалар айтсын» — деп, ол ајарган. Парламентарийдиҥ айтканыла, бюджетле иштееринде экономиканыҥ тӧс ууламјыларыныҥ бюджеттеги чыгымдарына ајару эдер керек, нениҥ учун дезе, келер јылдарга бюджеттиҥ ӱлекери экономикадагы болгон кубулталарга келижер учурлу, парламенттиҥ кереги республиканыҥ экономикада ӧзӱмин орныктырарына ончо ишти бӱдӱрери.\n«Ончо «оору» сурактарды бир уунда бӱдӱрип болбозыс деп, бис оҥдоп јадыс. Ондый да болзо, јӱрӱмниҥ тӧс бӧлӱктерине – су-кадыкты корыырына, ӱредӱликке, јолдордогы иштерге, онойдо ок аргачылыкты ла балдарлу билелерди јӧмӧӧрине — ӱзеери акча-манат чыгарары јаан учурлу» — деп, Артур Кохоев айткан.\nДепутаттыҥ айтканыла, бюджетле нулевой кычырышта иштеерде, Публичный угуштарды очный бӱдӱмде быјыл кӱчӱрген айда ӧткӱрер керек. Комитеттиҥ јааны депутаттарга келер ӧйдиҥ бюджедиле иштееринде эрчимдӱ турушсын деп баштанган.\nТӧргиниҥ јуунында «Алтай Республикада «Кӧлӱктердиҥ јеткери јок ло чыҥдый јолдоры» деп национальный ӱлекердиҥ бӱдӱп турганы керегинде» толо јетирӱни республиканыҥ тергеелик ӧзӱм аайынча министри Олег Пьянков эткен.\nМинистрдиҥ јетиргениле, «Кӧлӱктердиҥ јеткери јок ло чыҥдый јолдоры» деп национальный ӱлекерди бӱдӱргени Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ 2018 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 7-чи кӱниндеги јарлыгында тургузылган адылу кӧргӱзӱлерине јединер арга берер. Ӱлекер аайынча «Јолдор», «Јолдордыҥ ээлемин ӧскӱрер текши системалык иштер», «Јолдордыҥ јеткери јогы» деп ӱч тергеелик ӱлекерди бӱдӱрери ӧдӧт.\nОлордыҥ ортозында «Јолдор» деген тергеелик ӱлекер тӧс ӱлекер болуп јат, 2019 јылда ого 728 448,47 муҥ салковой чыгарылган. Ӱлекерле эмди келген 689 488,2 муҥ салковой — федерал бюджеттеҥ, ол тоодо 130 000 муҥы — Горно-Алтайсктыҥ агломерациязына, тергеелик учурлу объекттерге – 559 488,2 муҥ салковой. Тергеедеҥ софинансированиеге 38 960,3 муҥ салковой, јербойыныҥ бюджединеҥ – 1 326,4 муҥ салковой чыгарылган.\n2019 јылда тергеелик учурлу 30 объектте иштер эдилген, ол тоодо јербойыныҥ Горно-Алтайсктыҥ агломерациязыныҥ – 15-инде. Иштер бӱткӱлинче эдилген, текши тооло 66,2 км јол јазалган, ол тоодо Горно-Алтайсктыҥ агломерациязыныҥ — 9,2 км, тергеелик јолдор – 56,8 км. «Ончо бу иштердиҥ шылтузында коомой јазалду, јеткерлӱ јолдордо јеткерлер болоры астаган» — деп, докладчик айткан.\n«Јолдор» деп тергеелик ӱлекерле быјыл кӧлӱктер јӱрер тергеелик учурлу ла Горно-Алтайсктыҥ агломерациязыныҥ јолдоры узадылары темдектелген. Тергеелик учурлу јолдорды јазаарын бӱдӱргениниҥ шылтузында тергеениҥ узуны 155,621 км јолдоры чыныкталган. Ол тоодо Горно-Алтайсктыҥ агломерациязыныҥ — 8,8 км, тергеелик учурлу – 146,821 км јолдор» — деп, ведомствоныҥ башкараачызы темдектеген.\nШӱӱжӱде депутаттар: Владимир Тюлентин, Владислав Рябченко, Артур Кохоев, Аскар Тулебаев, Асет Заргумаров, Сергей Тимошенский ле ӧскӧлӧри де туружып, сурактарын берген.\nДепутаттарды, темдектезе, торг-садулардыҥ турулталары, акча-манатты кымакайлаарыныҥ тузазы, Артыбашка јетире јол качан јазалары, «Кайас» микрорайонныҥ эл-јоны школдыҥ ла јаҥы садиктиҥ јанында јолдорды јазаарын узак сакыыр ба, быјыл Амур јурттагы сууда кӱр јазалар ба, Верх-Бийка јурттыҥ јанында садуныҥ јакшы рядтары тургузылар ба, Кызыл Каалганыҥ јолын јазаары канайда пландалат деген ле ӧскӧ дӧ сурактар кӱйбӱредет.\nМинистр Олег Пьянков депутаттардыҥ ончо сурактарына толо каруулар берерге чырмайган. Министрге каруулар берерге, «Горно-Алтайавтојолдыҥ» башкараачызы Константин Зорий болушкан.\nЈуунныҥ туружаачылары Алтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министри Вячеслав Тупикинниҥ ле Алтай Республиканыҥ «Государственный кадастровый баалаштыҥ тӧс јери» государственный бюджеттеги учреждениезиниҥ директоры Михаил Еграшевтиҥ «Алтай Республиканыҥ јерлериниҥ государственный баалажы керегинде» деп јетирӱлерин уккандар.\nТӧрги Алтай Республиканыҥ башкарузына Алтай Республиканыҥ улус јаткан тураларыныҥ фондыныҥ объекттериниҥ кадастровый баалажын 2021 јылда такыптаҥ ӧткӱрзин деген шӱӱлте эткен. Ол 2016 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 3-чи кӱниндеги «Государственный кадастровый баалаш керегинде» деп 237-ФЗ номерлӱ федерал јасак аайынча олордыҥ кадастровый баазын чокымдап аларга керектӱ болуп туру.\nДепутаттар кадастровый службаныҥ ижи тергеениҥ кажы ла кижизине ле бӱдӱретен сурактарыныҥ јаан учурлузын ајаруга алып, бу ишти аҥылу шиҥжӱзинде тударга тургандарын угускандар.


«Курский дуга» деп кӧрӱ ачылган - altaicholmon\n«Курский дуга» деп кӧрӱ ачылган\nМоскваныҥ Jеҥӱниҥ Музейиниҥ кӧмзӧлӧринеҥ тӧзӧлгӧн «Курский дуга» деп адалган кӧрӱ Алтай Республикада ла ороонныҥ база ӱч тергеезинде иштеп баштады.\nБу кӧрӱ Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде Курсктыҥ јанында болгон јаан јуу-согуш башталганыныҥ 75 јылдыгына учурлалган. Ол «Jеҥӱниҥ јери» деп адалган федерал ӱлекер аайынча ӧдӧр.\nКӧрӱниҥ эстафетазын бистиҥ республиканыҥ А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейи, Воронежский областной ло Пензенский государственный краеведческий музейлер, анайда ок «Курская битва. Белгородское направление» деген Белгородский тӱӱки-художественный музей-диаграмма алган деп, Jеҥӱниҥ Музейиниҥ јетирӱлик тӧс јери јетирет.\nУдурум экспозиция ол јуу-согуштыҥ тӧс керектерине, оныҥ уч-турулталарына ла анда турушкан тӧс улуска учурлалган. Кӧрӧӧчилер 90 фотојурукты кӧрӧр аргалу, олордыҥ кезиги јуу-согуштардыҥ јалаҥдарында согулган. Анайда ок кӧрӱге тӱӱкилик документтердиҥ — ат-нерелӱ керектер эткен совет јуучылдардыҥ кайрал листтериниҥ, агитациялу листовкалардыҥ, газеттердиҥ бӱктериниҥ ла карталардыҥ копиялары тургузылган. Анайда ок кӧрӱниҥ кӧрӧӧчилери фронтовой јурукчы, јуу-согуштардыҥ туружаачызы Софья Уранованыҥ јуруктарыла таныжар аргалу.\nПензада кӧрӱ куран айдыҥ 10-чы кӱнине јетире, Воронежте — куран айдыҥ 23-чи кӱнине, Белгородский музей-диаграмма сыгын айдыҥ 30-чы кӱнине јетире улалар. «Курский дуга» деген мультимедийный кӧрӱ бистиҥ музейдиҥ «Туулу Алтай Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде (1941-1945 јылдар)» деп залында 2018 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 30-чы кӱнине јетире ӧдӧр.\nКӧрӱниҥ авторлоры ол јаан јуу-согуштыҥ ӧткӧн аайын кӧргӱзерге кичеенген: јуу-согуш алдында белетениш, ӧштӱниҥ планын бузарга, ӧнӧтийин ӧткӱрген стратегический учурлу коруланышту јуу-согуш ле эки контртабару — Орловский ле Белгородско-Харьковский.\nКӧрӱниҥ адакы бӧлӱги Огненный дугада ӧткӧн јуу-согуштыҥ уч-турулталарына учурлалган. Ол уч-турулталар бӱткӱл јуу-чактыҥ аайы тазылынаҥ ала кубуларына, антигитлеровский коалицияны оноҥ ары тыҥыдарына ла фашисттердиҥ блогы јайрадыларына экелген. Оныҥ шылтузында Совет Союзтыҥ арткан јерлери, оноҥ Европаныҥ ороондоры олјочылардаҥ јайымдалган деп, Эл музейдиҥ сайтында темдектелет.\nКурский јуу-согуш 1943 јылда јаан изӱ айдыҥ 5-чи кӱнинеҥ ала куран айдыҥ 23-чи кӱнине јетире ӧткӧн. Бу Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ эҥ ле јаан ла учурлу јуу-согуштарыныҥ бирӱзи болуп јат. Ол јуу-согуш тушта эки јанынаҥ 2 миллионноҥ кӧп улус, 6 муҥ танк ла 4 муҥ самолет турушкан. Кызыл Черӱниҥ јеҥӱзи стратегический баштаҥкай Германиядаҥ ла оныҥ союзниктериинеҥ СССР-га кӧчӧрине экелген.\n«Jеҥӱниҥ јери» деген ӱлекер XX чактыҥ јуучыл тӱӱкизиниҥ бӧлӱгинде бирлик музейный телекей тӧзӧӧрине ууландырылган. Москваныҥ баштаҥкай эткен ол музейи тергеелик музейлерле бу јанынаҥ ӧмӧ-јӧмӧ иштеерин баштап салган, тергеелердеги 150-неҥ кӧп музейлер бу ӱлекерди јӧмӧгӧн.


Детсадты тударын тӱргендетсин деген - altaicholmon\nДетсадты тударын тӱргендетсин деген\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Турачак аймакла ишмекчи јол-јорыкта бололо, Бийка јуртта балдардыҥ садын тудары канайда ӧдӱп турганын шиҥдеп кӧргӧн.\nДетсадтыҥ туразын тузаланарына ӧдӱп јаткан јылдыҥ учы кирезинде табыштырар керек. Је тургуза ӧйдӧ объектте јӱк ле јердиҥ ле фундаменттиҥ иштери тӱгенген, баштапкы этажтыҥ стенелерин салары башталган. Мындый айалга тудум иштер пландалганынаҥ эки айга соҥдоп турганын керелейт.\nТергеениҥ башкараачызы јербойында болордо, тудум иштер ӧдӱп турган јерде иштеп турган улустыҥ тоозы ас болгоны, тудум иштер токтодылып калганы јарталган. Олег Хорохординниҥ темдектегениле, национальный ӱлекерлерди мындый тебӱле бӱдӱрерге јарабас.\n«Объект керектӱ акча-манатла јеткилделген. Подрядчик ижин эрчимделтпезе, график аайынча иштебезе, бис пенялар ла штрафтар саларынаҥ башка кезедӱлерге кӧчӧр аргалу — керек дезе подрядный организацияны солыырына јетире» — деп, тергеениҥ башчызы айткан.\nОл иштиҥ графигинеҥ соҥдошты јоголторын ла тудум иштерди ӧйинде, ӱлекердиҥ бастыра некелтелери аайынча бӱдӱрерин некеген. Тергеениҥ башкараачызы тергеелик ӧзӱм, ӱредӱ ле билим аайынча республикан министерстволорго, анайда ок Турачак аймактыҥ администрациязына детсадтыҥ туразын тудар ишти шиҥжӱде тударын тыҥытсын, иш канай ӧдӱп турганын кажы ла неделе сайын фотофиксация ажыра шиҥдезин ле иштер канай ӧдӱп турганы керегинде толо кеминде отчет-докладтар этсин деп јакылта берген.\nБийка јуртта 60 бала јӱргедий детсадтыҥ туразы «Демография» деген нацӱлекер аайынча тудулат. Мындагы јерлердиҥ јирмези эки айдаҥ ала ӱч јашка јетире балдарга ла 15 јер белетештиҥ группазыныҥ балдарына берилер деп темдектелген.\nДетсадты тудар иштердиҥ подрядчиги – «Элкапстрой» компания. Оныҥ башкараачызы Александр Базинге бу јуукта бюджеттиҥ 10 миллион салковой акчазын мензингени керегинде уголовный керек ачылган.\nАнайда ок республиканыҥ башкараачызы аймактыҥ јериндеги соцобъекттерди шиҥдеп кӧргӧн. Дмитриевка јурттыҥ школыныҥ туразын, Турачакта детсадтыҥ тудулып јаткан туразын шиҥдеп кӧргӧн. Артыбаш ла Иогач јурттарда «Россия Федерацияныҥ граждандарын јакшынак тураларла, коммунальный јеткилдештерле јеткилдеер» деген госпрограмма аайынча сууӧткӱшти ле канализацияны тудары кандый кеминде ӧдӱп турганын шиҥдеген, јолдорды нацӱлекер аайынча тудар иштиҥ аайын кӧргӧн. Башчыныҥ темдектегениле, бу эки јуртта эл-јонныҥ толо кеминде јадын-јӱрӱмине, туробъекттердиҥ ижине сууӧткӱш ле канализация сӱрекей керектӱ.\nДмитриевка јуртта школдыҥ туразы 1978 јылда тудулган, тургуза ӧйдӧ ол аварийный айалгада. Мында капремонт ӧткӱрилбеген болгон, јӱк ле спортзалды 2015 јылда јазагандар. Балдарды ӱредери келиштирте јазалган јерде ӧткӧн болгон — интернаттыҥ туразында, оны база јазаар керек. Школдо 115 бала ӱренет.\n«Бу школды текшилей јазаары јанынаҥ јӧп јарадылган, јуук ӧйдӧ ӱлекер-сметный документацияны белетеерин баштаарыс» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nТурачакта дезе ол балдардыҥ садигинде болгон. Бу объект «Демография» деген нацӱлекер аайынча тудулат. Тургуза ӧйдӧ фундамент урар ла стенелер салар иш тӱгенген, јабынты эдер ле штукатурный иштер арткан. Строительство озолондыра тургузылган график аайынча ӧдӧт. Олег Хорохордин бу детсад 100 бала јӱрер јерлӱ болор деп айткан, ол јерлердеҥ 40 јер — ясляныҥ балдарына. Объектти тузаланарына ӧдӱп јаткан јылдыҥ кӱзинде табыштырары темдектелген.\nТергеениҥ башчызы Бийск – Турачак – Верх-Бийск деген автомобильный јолдо тудум ишти шиҥдеп кӧргӧн. Мында Турачак ла Дмитриевка јурттар ортодо бӧлӱк јол јазалып турган. Ол иштер «Јеткер јок ло чыҥдый јолдор» деген национальный ӱлекер аайынча ӧдӧт. Быјыл мында узуны 17,6 километр автојолды јазап салары темдектелген.\n«Мынаҥ озо ӧйдӧ мында јер јол болгон. Оныҥ да учун эл-јон јолды јазап берзин деп, кӧп катап баштанып туратан. Бӱгӱн мында иштер канай ӧдӱп турганын кӧрдим. Подрядчиктиҥ айтканыла, тудум иштер графиктеҥ соҥдобос. Аҥылу ајаруны бӱдӱрип турган иштиҥ чыҥдыйы кандый болгонына этсин деп јакылта бергем» — деп, башчы айткан.


"АДАЙЫМ" – ДЕГЕН АЛТАЙ ТИЛИМ, "ЭНЕЙИМ" – ДЕГЕН ЭРКЕ ТИЛИМ - LIS94.XYZ - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\n"АДАЙЫМ" – ДЕГЕН АЛТАЙ ТИЛИМ, "ЭНЕЙИМ" – ДЕГЕН ЭРКЕ ТИЛИМ\n(Учы, башталганы 47 №-лӱ газетте)\nТил – калыкты калыктардаҥ, кижини кижилердеҥ эҥ ле аҥылаган темдектердиҥ бирӱзи. Оныҥ учун кажы ла кижи, кандый ла калык тӧрӧл тилин баалаар ла байлаар учурлузын айтпазабыс та, ончобыска јарт... Јаш тужымда меге тӧрӧл тилим јыҥкыс этпес јылым кайадый, кечеги муҥ јылдыктарда болгон, бӱгӱн бар ла эртенги муҥ јылдыктарда болгодый деп билдирген. 1969 јылда Экинурдыҥ орто ӱредӱлӱ школына кирип, баштапкы класстаҥ ала бежинчи класска јетире бастыра предметтерди алтай тилле ӱренгенис. Бежинчи класстаҥ ала алтай тил ле алтай литература тереҥжиде ӱредилген. Ол ӧйлӧрдӧ алтай литературный тилдиҥ ӧзӱми сӱреен тыҥ болгон. "Алтайдыҥ Чолмоны" газет неделеде беш катап чыгатан, алтай бичиктер садуда ла библиотекаларда толо болгон. Поэттер ле бичиичилер јаантайын јоруктагылап, кычыраачыларыла јурттарда, турлуларда туштажатандар. База алтай тил ле алтай литература кидим шиҥделген. Шиҥжӱчилер бӱгӱнги алтай литературный тилдиҥ тӧзӧлгӧзи јебрен тӱрк диалекттер болгонын ла бӱгӱнги алтай литературный тил алтай билениҥ тӱрк группазыныҥ кыпчак-кыргыс подгруппазына кирип турганын окылу јарлагандар.\nКалыгыстыҥ сӱӱген поэди Лазарь Кокышевтиҥ "Алтай тилиме" деп адалган ӱлгеринде //Јаманыҥ сениҥ сеспедим мен/ Јаражыҥды шиҥдеп кӧрбӧдим мен// деген јолдыктар бар эди. Тӧрӧл тилимди ӧнӧтийин шиҥдебеген де болзом, 1992 јылдаҥ бери журналист болуп, алтай тилдиҥ аҥызына ајарбас аргам јок болгон. Экинчизинде, јаан энемниҥ, энемниҥ ле адамныҥ озогы су-алтай сӧс-эрмегин угуп чыдаган кижиге албаты-јонго айдатан шӱӱлтем бар деп бодойдым. Јаан энем коболы сӧӧктӱ Борбуева Убай (бодоштыра 1880 јылда чыккан) Беш ичиниҥ кижизи болгон. Энем ле адам 1918 јылда чыккандар, энем Еришева Мӧҥӱндей Экинурдыҥ тодошторынаҥ, адам Танытпасов Кулун Арынурдыҥ кыпчактарынаҥ болгондор. Јаан энем орус тилди чек билбес болгон, а энем оноҥ-мынаҥҥ, талт-малт куучындажатан, оныҥ учун булар экӱ биске, бала-барказына, су-алтай тилин бергендеринде кайкал јок. Поэттиҥ ол ло ӱлгериндеги //Албатымныҥ айткан сӧзи – сен,/ /Амадап јӱргенде – кожоҥы сен./ /Адамныҥ арткан јӧӧжӧзи – сен,/ /Энемниҥ берген энчизи – сен.// деген јолдыктар тӧрӧл тилистиҥ јаҥыс ла учурын ла укаазын эмес, а тӱӱкизин де керелейт деп бодойдым. Бӱгӱнги алтай тил, чындаптаҥ ла, јебрен тил болгонын кӧп сӧстӧр керелейт. Темдектезе, бӱгӱнги алтай тилде "кумран ӧй", "кумран чактар" деген оҥдомол бар. Кижиликтиҥ тӱӱкизин алзабыс, Кумран деп Мертвый талайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јаказында ла Иордан сууныҥ кӱнбадыш јарадында јерди адайдылар. Кумранда јаан јурт бистиҥ эранаҥ озогы 134-104 јылдарда тудулган ла бистиҥ эраныҥ 68 јылында римляндар оны бузуп салган деп чотолот. Бу јердиҥ телекейге јарлалганы элдеҥ ле озо оны айландыра куй-таштардаҥ пергаментте ле папируста еврей тилле бичилген 900-ке шыку тӱрбектер табылганыла колбулу туру. "Кумран колбичинтилер" деп адалган бичиктер бодоштыра чотогондорыла бистиҥ эранаҥ озогы III чактаҥ ала бистиҥ эраныҥ I чагына јетире бичилген. Кӧп билимчилердиҥ шӱӱлтезиле, ол ӧйдӧ Кумран еврейлердиҥ ессей деген сектазыныҥ тӧрӧли болгон. Ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ кумран чактары ла Кумранныҥ ессей еврейлери ортодо кандый колбу болгонын бӱгӱн биске кем де айдып бербези јарт. Је ол ок ӧйдӧ алтай ла еврей кумрандардыҥ ортодо кандый да колбу јок деп айдар кижи база табылбас. Еврейлер ле алтайлардыҥ ортодо болгон колбуны керелеп турган экинчи јаан темдек – Ада ла Эне (алтайлап), Адам ла Ева (еврейлеп) болуп јат. Еврейлер Адам ла Ева деп Кудайдыҥ јайаган баштапкы кижилерин адагандар, ол керегинде иудаизм ле христианствоныҥ агару бичиктеринде чокым айдылган, алтайлар дезе бу аттарла тын берген, јӱрӱм берген кижилерин адайдылар. Алтайлардыҥ ада-энези кижиге јӱрӱм берген болзо, еврейлердиҥ Адам ла Евазы кижиликке јӱрӱм берген туру. Озогы тӱрк те, бӱгӱнги алтай да диалекттерде "в" танык "м" ла "н" таныктарга солынып турганы элбеде јарлу. Темдектезе, Кууны, Бийди јакалай јаткан јон "кемени" "кеве" деп эмдиге айдыжып јат ине, "ебе", "ебечек" деп јаан јашту ӱй кижини адайдылар. Оныҥ учун еврей "Ева" ла алтай "ебе", "эне" тазылы ла да, учуры ла да бир сӧс болгоны јаан ла ачылта эмезе јажыт эмес. Мында табышкак болуп таптырбай турган бир сурак – сӧсколбуны, оҥдомолды кем кемнеҥ алынганы болуп јат. Айса болзо, христианствоны тапкан, Библияны јазаган сӱмелӱ еврейлер бистиҥ ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ ортозында јӱрӱп, Адам ла Еваны ада-энедеҥ келиштирген, айса болзо, бистиҥ ада-ӧбӧкӧлӧрис кижиликтиҥ ада-энезин алтай кижиниҥ ада-энези эткилеп алгылаган?.. Айдарда, баштапкы муҥјылдыктыҥ кижизи Иисус Христос "адайым" деген алтай тилисти, "энейим" деген эрке тилисти бойыныҥ Библиязына кийдирген болзо, экинчи муҥјылдыктыҥ кижизи моҥол-тӱрк калыктарды, каандыктарды бириктиргени учун орус тилле "Чингиз-хан" деп бай ат алган јуучыл Темичин бӱгӱнги алтай тилди билер болгоны сезилет. Бӱгӱн улу каанды бойыныҥ деп чотоп турган моҥол, бурят, калмык, казах калыктарды алзабыс, олордыҥ бирӱзи де "Чингиз-хан" деп бай аттыҥ учурын бойыныҥ тилиле јартап болбойдылар. Олор телекейде јаҥжыгу болуп калган Чингиз-хан деп атты бойлорыныҥ тилдерине келиштире (темдектезе, казахтар Шынгыс-хан деп) адагылап та алза, сӧстиҥ учурын, укаазын, оҥдомолдыҥ байаназын тапкылабай јат. Эмеш ле келиштире оҥдогондоры Теҥис деген сӧслӧ колбогоны туру. Је сууныҥ јааны Теҥисти каандардыҥ кааны деген бай атла тапташтырып болгылабайт... Айдарда, олордыҥ бӱгӱнги тилдеринде јердиҥ јаанын темдектеген Јыҥыс деп сӧс тузаланылбай јат... Бисте, алтайларда, бу сӧс бар, ол јаҥыс ла кай чӧрчӧктӧрдӧ, соојыҥдарда, кеп-куучындарда тузаланылып турган эмес, Јер-Јыҥыс деп бистиҥ каргандар бу ла јуукка јетире эрмектежип отургылайтан. "Јер" деп сӧсти бӱгӱнги тӱрк калыктар канайда айдып тургандарын шиҥдезебис, ол башка-башка угулат: темдектезе, јер, йер, чер, жер... Је ол ок ӧйдӧ олордыҥ тилинде бӱгӱнги алтай тилдеги "јыҥыс" ла орус тилдеги "материк" деген оҥдомол јок. Оныҥ учун олор 1206 јылда Онон сууныҥ јарадында моҥол-тӱҥк уктардыҥ бийлери, каандары курултайга јуулыжып, Темичинге "Јыҥыс-каан" деп бай атты не бергенин аайлагылабай јат. Чынын айтса, јаҥы каанга јаҥы атты јӱк ле Јер-Јыҥысты јуулап алзын деп эмес, а Јер-Јыҥыска амыр-энчӱ јурттайтан, элкем-телкем јадатан аай тургуссын деп кӱӱнзегендер. Бу ла Јыҥыс-Каанла колбулу тӱӱкиде "нукер" деген солун сӧс, оҥдомол бар. Бӱгӱн нукер деп сӧс кӧп сабада "јуучыл" деп кӧчӱрилет. Је сӧстиҥ чын учуры, чын аайы, "нӧкӧр" деген чын оҥдомолы база јӱк бӱгӱнги алтайлардыҥ эмдиги тилинде артып калган. Керектиҥ чынын алза, Боорчы Темичинди бий деп эмес, нӧкӧр деп јӧмӧгӧн ине. Каандар керегинде куучын боло берерде, орустардыҥ баштап ла "князь великия всея Руси" деп ат адаткан Иван Калитаны алзабыс, тӱӱкилик јетирӱлерде "прозвище "Калита" князь Иван получил, предположительно, очень рано. "Калитой" называли большой кошель, который носили на поясе. Иван Калита получил возможность собирать дань для Орды в других русских княжествах" деп айдылат. Бӱгӱнги алтайларда "калта" деп таҥкы алып јӱретен баштыгын адайтандар.\nОзодо алтайлар орустарды "оҥор" деп адагандар, каргандарыс бу ла јуукка јетире оҥор деп куучындагылайтан. Мындый атты, баштапкызында, бӱгӱнги "оҥоры-тескери" деген сӧсколбула колбогодый, чек башка культуралу кижилер келерде, бойлорынаҥ башкалагылаган туру, экинчизинде, ада-ӧбӧкӧлӧрис орустарды "оҥор" эмес, а "коҥыр" деп адагылаган болордоҥ айабас. Бӱгӱн "коҥыр ат", "кызыл-јеерен ат" деп аттарды ӧҥиле адап јадыбыс ине. Јебренде гректер орустарды "русиос" деп адагандары база бар, озогы грек "русиосты" бӱгӱнги алтай тилге кӧчӱрзебис, "кызыл" дегени болор. Озогы казалаҥду ӧйлӧр, бой-бойлорыла јуулажары алтай кеп сӧстӧрдӧ чокым артып калганы солун. Темдектезе, ол ло коҥыр деп адаткан, Арасейдиҥ каандыгын тӧзӧгӧн ло тыҥыткан кызыл-јеерен чачту ла сагалду јуучылдар керегинде "кӧчӧҥди ичеле, кӧзиҥе сайып ийер" деп айткан кеп сӧс бар, кытайларды алзабыс, олор керегинде "јакшы аттыҥ сӧӧги Чан јеринде калар, јакшы эрдиҥ сӧӧги јуу јеринде артар" деп айдылат, "кардыҥ бажын кар алар, казахтыҥ бажын чокпор алар" деген кеп сӧс карындаш казахтар ла да јуулажып, тоножып турган ӧйлӧр болгонын керелейт... Тӱрк ук-тукумысты эске алынзабыс, алтай тилде эр де, ӱй де кижилердиҥ бала табар органдары "кут + ак" ла "бул + ак" деп бӱгӱнги кӱнге јетире артып калгандары, алтай тил, ӧскӧ тӱрк тилдерге кӧрӧ, јебрен болгонын недеҥ де артык керелейт. "Кут" деп јебрен тӱрк сӧсти бӱгӱн бис "тын" деп кӧчӱрип те алган болзобыс, тӱҥей ле "кудым чыкты" деп айдып јадыбыс ине. "Булак" деген јебрен сӧслӧ бӱгӱн кезик тӱрк ле моҥол калыктар тоҥмок сууны адайдылар, а бисте, алтайларда, озогы "кутак" ла "булак" бӱгӱн айдылыжы эмеш солынып, эмеш катузымак угулар болуп калган.\nБӱгӱнги алтай тилде ајаргадый, шиҥдегедий сӧстӧр, оҥдомолдор сӱреен кӧп. Ол ло "акча" деп сӧсти алзабыс, ол бӱгӱн бисте эки учурлу ине. Баштапкызында, акча деп бис, байа бир орустап айтса, "денежная масса" дегенин айдып јадыбыс, экинчизинде, бир акча, эки акча, ӱч акча, беш, он, јирме, бежен акчалар деп оок акчаларды адаганыс. Тӱӱкилик јетирӱлерле болзо, "акча" деп XIV-XIX чактарда Осман империя ла оны айландыра турган элдерде тузаланылган оок мӧҥӱн акчаларды адайдылар. Бӱгӱнги тӱрк телекейди алзабыс, бистеҥ башка тӱрк калыктардыҥ бирӱзинде де акча деп сӧс окылу адалбай јат... Чындап та, алтай тилде шиҥдегедий темалар сӱреен кӧп. Темдектезе, алтай тилде монголизмдерди не шиҥдебес?.. Монголизмдерди јаанада алала, тереҥжиде шиҥдезе, бу сӧстӧр, тил бистиҥ тилге јуук ӧйдӧ киргилген бе эмезе бис прототӱрк, протомонгол укту калык па – јарталар ине?.. Укаа сӧстӧристи, кеп сӧстӧристи шиҥдеерин, ӱренерин ӧй некеп јат. Калыгыска ой берер, кӧксин кеҥидер, ӧзӧгин бектеер, ичкери јолын быжулаар стратагемалар кеп ле укаа сӧстӧристе эмес пе?.. "Тил – ӧскӱрер, тил – ӧлтӱрер" эмезе "салым санааны ээчир, санааны сӧс апарар" деп ада-ӧбӧкӧлӧрис не айткан?.. Јарт немениҥ јартын айтса, бӱгӱнги ле келер ӧйдиҥ билимчилерине шиҥдейтен иш талайдаҥ јаан ла тайгадаҥ бийик...\nАк-јарыктыҥ алдына келеле,\nАйлу-кӱндӱ јеримди кӧрӧлӧ:\n"Адайым" – деген алтай тилим,\n"Энейим" – деген эрке тилим...\nЭне Алтайдыҥ эдеги алдынаҥ\nЭрке ӱнденип, сен чыккан эдиҥ.\nТаштаҥ чыккан тандалай чечектий,\nТаҥ алдынаҥ сен ӧскӧн эдиҥ.\nКоркышту чактарда тепсеп салганда,\nКорболоп сен ойто ӧзӱп келетеҥ.\nАс та болзо, алтай јонымныҥ\nАйылдары сайын шулурып јӱретеҥ...\nКерсӱ јонымныҥ чӱми јок кожоҥын\nКелишкенче сен кееркедип беретеҥ,\nАлбатым јуунаткан алтай тилим,\nАарчызы јытанган алтай тилим!..\nӦскӧ албаты тилиле сен\nӦӧркӧшпӧй, эптӱ таныжып јӱретеҥ.\nЈайымды сӱӱген јакшынак уулдардыҥ\nЈалбышту сӧзи сен болотоҥ.\nСени јокту, эби јок дешкилеп,\nСедеҥдеген немелер ундып салгылайт...\nКалыктыҥ алдына каткыга тӱжеле,\nКатап сени эске алгылайт.\nЭјелер меге чӱмдеген тилим,\n"Эш-нӧкӧрим" деген эрке тилим,\nЈаманыҥ сениҥ сеспедим мен,\nЈаражыҥ шиҥдеп кӧрбӧдим мен.\nКайда да јӱрзем, канайып та јӱрзем,\nКанымнаҥ сени айрып болбозым.\nЭнейим деген эрке тилимди\nЭр-јажына ундып болбозым!..\nАлбатымныҥ айткан сӧзи – сен,\nАмадап јӱргенде – кожоҥы сен.\nАдамныҥ арткан јӧӧжӧзи – сен,\nЭнемниҥ берген энчизи – сен.\nЫйлаган тушта эрикчил тилим,\nЫрысту тужумда чечеркек тилим...\nАЛТАЙ ТИЛИМЕ БИР ЈАҤАР\nМениҥ тилим уйан да эмес,\nМениҥ тилим улу да эмес,\nМениҥ тилим макты сӱӱбес,\nӦскӧ тилдерге кӱйӱнип билбес.\nУткучы ла омок, јалакай да тилим,\nУткачы ла чечен, учурлу да тилим,\nЈӱрӱмди, кизиреп, Орхондо уткыгаҥ,\nЈӱрӱмге кестиртип, је чике алтагаҥ.\nСен алкыш, аласташ јогынаҥ бек эмей,\nСен – ыйык сӱмерлер музындый мӧҥкӱ!\nСен – чӧлдӧрдиҥ салкынындый јайым!\nСенде – чактардыҥ эрјинедий тыны!\nКајуда ӧзӧтӧн алып мӧштӧрдиҥ\nКожоҥы сенде, тӧрӧл тилим,\nКӱркӱреп агатан алтай суулардыҥ\nКӱчи сенде, тӧрӧл тилим.\nКАЛЫГЫМ ТИЛИ, JАРКЫНДАЛ\nАйлану сӧcтӧр арjаннаҥ\nАлбатым учун берилген.\nЭдилген энчи салымнаҥ\n«Эреҥис jоктоҥ айт» деген.\nJоным учун jакару –\nJободым деер аргам jок.\nJолым кату, аткакту,\nJарбын jектеер jаҥым jок.\nСӱрлӱ сӧсти мен бойым\nСӱмелен табар эмезим.\nСӱре ле jӱрзе мен – jоным,\nСурт этпезеҥ, элезим.\nЭне тилим, ырызым.\nӦчпӧй ӧзӧр ол куды,\nJонноҥ алган jаркыным\nJонго болгой jарыткыш.\nКудай берген ол алкыш.\nСолоҥыдый jаркын ал,\nСонуркада айдыл кал.\nКачангыга сен кайкал,\nКалыгым тили, jаркындал.\nСӧгӧ сокты каалгады.\nТулбар аттый ойлоды.\nJалкын кептӱ jалт эдип,\nJоткон чылап куйулат.\nКезек ӧйгӧ ол тымып,\nКенем ойто кубулат.\nКӧс ачтырбай ол шуурат –\nКӧрӧр алдым арга jок.\nКийик кептӱ ол туйлайт –\nКиреленер кире jок.\nТеҥ туружып, ол атты\nТемдей тудуп болгойнем?\nJорго эдип алгайнем?..\n17:08 11/12\t728\t1\n17:01 11/12\t94\t0\n17:00 11/12\t108\t0\nванька (16:55 11/12):\nМолодец НИНА ДУМНОВА! ИЗ ВСЕХ ПАРТИИ ОППОЗИЦИИ ТОЛЬКО ОНА ОТСТАИВАЕТ ИНТЕРЕСЫ НАРОДА. ПОЖЕЛАЮ ЕЙ ...


«Мой адрес Советский Союз» Јоло јуртта | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nЈаан јашту улустыҥ текши телекейлик, окылу ла бийик кеминде темдектелип турган айлыгы ол ӱлӱрген ай. Оныла колбой, бир айдыҥ туркунына бистиҥ Јоло јуртыбыста башка – башка иштер ӧткӱрилген.\nТемдектеп алза, школдыҥ ӱренчиктери «Аҥчы ла оныҥ командазы» деп акцияла јаан јашту улустыҥ айлы-јуртына барып, олорго болушкандар. Јурттыҥ јаан јаштуларын школго кычырып, олордыҥ кӱч те болзо, солун ла эмдиги ӧйдӧҥ чек ӧскӧ јӱрӱми керегинде эске алыныш куучындарын угуп, олордоҥ тем алып ӱренгени болот. Онойдо ок, ӱлӱрген айдыҥ баштапкы кӱнинде јурттыҥ библиотекари Клара Амыева јаан јаштуларды јууп, музейдиҥ ишчизиле кожо «Искусство быть здоровым» деп солун туштажу ӧткӱрген. Јуулган улус бойыныҥ су — кадыгын кандый эп – сӱмелер тузаланып, чеберлеп алар кӧп тоолу аргалар бар болгоныла танышкан. Социальный ишчи Эркелей Чучина бойыныҥ планы аайынча иштеп, айылдаҥ чыгып болбос карганактарга айылдап, олордыҥ бары — јогын угужып, сурактарына каруу бергени болот. Оноҥ до ӧскӧ карганактарла колбулу иштер эдилип, јаан јаштулардыҥ айлыгы јаан ойын – јыргалла тӱгенди.\nЈараш кӱстиҥ ӱлӱрген айыныҥ 26-чы кӱнинде, аржан суулу, арчын јытту Алтайыста, Коркобы, Јоло, Кайырлык јурттарда јадып турган јаан јаштулар Јолодогы культура байзыҥына јуулып, озо ло баштап јерлештериниҥ белетеген концертин кӧрдилер.\nЈуулган улуска уткуулду сӧсти Јолодогы јурт јеезениҥ јааны Аркадий Ялбаков айтты. Бойыныҥ кӱчин, су – кадыгын, билгирин албатызыныҥ ӧзӱмине, јаш ӱйеге берген јаан јаштуларга алкыштар айдып, су – кадык кӱӱнзеди. Ээчиде уткуулду сӧстӧрин аймактыҥ Соведине јаҥыдаҥ тудулган бистиҥ эки јиит депутаттар Аткыр Амыев ле Анатолий Атаров ээчий – деечий айттылар. Онойдо ок, бу ӱч кижи — байрамды ӧткӱрерге болужын јетиргенин аҥылап темдектеп, ончо байрамныҥ туружаачыларыныҥ адынаҥ јаан быйанысты айдадыс.\nКонцертте Коргобы јурттаҥ келген Ирина Челбакова «Кызыл эҥир», «Доброе утро», Любовь Тудуева «Как не любить мне эту землю» деп кожоҥдорыла јаан јаштуларды уткыды. Залга јык толо улуска «Јоло» ӧмӧлик «Јеҥелер», «Посидим по хорошему», «Ах судьба – судьбинушка» деп кожоҥдорын сыйладылар. Јолоноҥ Оксана Эндокова коо јараш ӱниле «Јуртымда тӱн» ле «Я не могу иначе», Суркун Албанов «Алас» деп кожоҥдорын кожоҥдодылар. «Маска» деп ӧмӧлик (Байару Темденова ла Ольга Аныева) сценкада эр улустыҥ јӱрӱминеҥ алынган ӱзӱкти кӧргӱзерде, залда отурган улус ичин тудунганча, кӧстиҥ јажы агып келгенче каткырышты.\nБу мындый кӧдӱриҥилӱ айалгада байрамныҥ баштапкы бӧлӱги тӱгенген. Казан – айак тудунган келиндер кӱндӱ – кӱреени оноҥ ары улалтып, отурган улусты амтанду ӱстӱ – јуулу курсагыла кӱндӱлеген.\nӰчинчи бӧлӱкле «Мой адрес Советский Союз» деп адалган ойындарды мен, музейдиҥ ишчизи, ӧткӱрдим. Бу ойындар Советский Союзтыҥ ӧйинде кичинек балдар ойногон ойыннаҥ башталды. Јаан јашту улус кичинек балдар чилеп «У-у-у-у-у» деп улужып, колдорыла талбынып, бой – бойын кӧрӱп, каткырышкылап турды. Ээчиде ойын «Что – почем?» деп адалган. Мында Совет ӧйинде не – немениҥ баазын эске алынып, чокымдап, чын баазын тургусканы болды. Оноҥ ары «Ретро» деп ойынды модный баттл деп сӧслӧ баштадыс. Мында кажы ла стол берилген јакылтага кожоҥло каруузын берип турды. Бастыра кожоҥдор алтай ла СССР ӧйиниҥ болгонын аҥылап темдектеер керек.\nОйынныҥ учында Любовь Александровна Кыпчакова «Мен деремненеҥ чыкпас, ары – бери јӱрбес кижи, байрамга келгениме сӱӱнип јадым. Ойноп турала, јаш тужыма барып келдим ошкош. Арка – сыным јеҥилип, кӱч кожулды, јажаган јажым он јашка астай берди ошкош. Байрамды ӧткӱрген улуска јаан быйаным айдып јадым» — деп каткырып, оноҥ ары дискотекада бијелеп турды. Светлана Николаевна Содонова база кӧдӱриҥилӱ кӱӱн – санаалу: «Байрамда курсак – тамак, ойын, концерт ӱзе јакшы болды. Бистиҥ јурттардыҥ јаан јаштулары кожоҥчы да, ойынзак та улус ине. Тойо ойноп алдыбыс. Јылдар сайын јаҥжыгу болуп калган байрамыс эзенде јылда мынаҥ јакшы болзын» — деди.\nБу ойын – соот байрамды ӧткӱрерге эрчимдӱ турушкандарды темдектеп ийели, олор: ӱч јурттыҥ библиотекаларыныҥ ишчилери, амтанду курсагын аскан казанчылар; јурт јеезениҥ администрациязыныҥ ишчилери, изӱ, ӱстӱ – јуулу курсакла јуулган улусты ӧйинде азырап, кичееген улус; культураныҥ ишчилери –концерт ле солун ойын – соот ӧткӱрген улус болот.\nЈурттардыҥ јаан улузын байрамла уткып, олорго учуктый узун јӱрӱм, кайа – таштый бек су – кадык кӱӱнзейдим. Айыл – јуртаарга амыр – энчӱ, айас теҥери кӱӱнзеп, бала – баркага баш болуп, база да узак јаш јажазын деп кӱӱнзейдим.\n« Мобильная связь и интернет станут доступнее\nАлтай тилигерди ундыбагар »


Аржан суулардыҥ байы - Национальная Библиотека Республики Алтай им. М. В. Чевалкова\nСуу—ол jӱрӱмниҥ тӧзӧлгӧзи. Азыйдаҥ бери телекей ӱстинде jуртап jаткан улус оны байлап, ого бажырып jӱрет. Темдектезе, алтай албаты сууны, отты, jер-энени, агаш-ташты ээлӱ деп, байлап, тоомjылап jадылар.\nАлтай албаты озодоҥ бери бойын ар-бӱткенниҥ балазы деп чотойт. Ар-бӱткен ле кижи jуук колбуда. Бистиҥ тӧрӧл Алтайыс аржан-кутук сууларыла байлык.\nАРЖАН—ол jердиҥ алдынаҥ чыгып jаткан, чыгара тееп jаткан, кышкыда тоҥбойтон суулар. Ондый сууларда кижиниҥ су-кадыгына керектӱ, тузалу jӱзӱн-башка минерал тустар бар. Албаты ондый суулардыҥ (аржандардыҥ) тузазын билип, азыйдаҥ бери тузаланып jат. Аржанга баратан бойыныҥ ӧйи ле ээжилери бар. Алтай улус аржанга jаскыда, Алтайдыҥ «кулагы ачылза», кӱӱк этсе, кӱкӱрт унчыкса, «jажыл бӱрде» барар. Ол эмезе кӱскиде, «сары бӱрде», Алтайдыҥ «кулагы jабылгалакта» барар. Бу киреде кожулып турган ӧскӧ суулар астап, аржанныҥ эҥ ле кӱчтӱ, ийделӱ, тузалу ӧйи. Аржанга барлу ӱй кижи, айлынаҥ кижи божогоны удабаган (1 jыл ӧтпӧгӧн) кижи, «кир-торго» кирген улус барбас јаҥду. Келин-кечкиндер, ӱй улус ару-чек тужында барар. Аржанга баратан улусты бир jаан, чӱм-jаҥдарын аайлап-баштап турган кижи апарза jакшы. Аржанга барарга турган кижи озолондыра белетенер: бай тудар, аш-курсагын (сӱт, чай, талкан, сарjу, курут, быштак...) белетеер, jаламалар, агаш айак-калбак ла о.ӧ. Jолой боочы-боомдорго ӱзе jаҥдап, айдынып, бажырып барар. Аржанга jетсе, от салып, jалама буулап, тагыл эдип, саҥ салар, быштактаҥ-куруттаҥ шатра jонып (туулардыҥ, аҥ-куштардыҥ сомдорын) тургузар, сӱт ӱрӱстеер. Кажы ла кижиниҥ амадап апарган аш-курсагынаҥ эштӱ эдип амзадар. Алтай улус аржан сууны байлап табыштанбас, кыйгырбас. Шашлык быжырбас (эт канырсытпас) байланып, аржан суудаҥ алкыш сурап алканар.\n«Алтай кудайымныҥ аҥ кужы jаранып ӧссин, ӧлӧҥ- чӧби jажарып, алтайыс эзен- амыр турзын» – деп, айдынар. «Аржан суу эм- том болзын» – деп, алканар. Суу кижиниҥ ӧзӧк буурына ӧдӱп , эт –каны тыҥып, орныгып, тыштанып, амырар. Аржан сууны эбирип, кажы ла агып турган тоҥмок суунаҥ амзап, быйанын айдып алканар. Суу jок болзо, кижиде де jӱрӱм jок болор.\nАржаннаҥ jанар алдында, аржанга быйанын айдып, саҥ салар учурлу. Ончо саҥды салып мӱргӱген кийнинде, катап сууга кирерге jарабас, алкыжын айдып – jолго чыга берет. Jолдогы ажуларга токтоп, саҥ салып, бажырып ӧдӧр керек. Кажы ла jыл аржан солыбас, бир барып келген аржанга уч катап барар учурлу.\nБаш болзын, аржан – суу!\nБаш болзын, кудай суу!\nАлкы бойыҥ кирленбе,\nАйры бутка тепсетпе!\nАк айаста ару jат,\nКӧк айаста кору jат!


Баланыҥ алтай ӧзӧк-байлыгы оогошто салынат - altaicholmon\nАлтай Республикада алтай тилге ле литературага ӱредериниҥ сурактары курчып, јылдаҥ јылга некелтелӱ иш ӧдӱп јатканын кӧрӱп јадыс. Тӧрӧл тилин билбес балдардыҥ, улустыҥ тоозы там ла кӧптӧп јат деген сурак алтай бойысты санааркадат. Је ол ло ок ӧйдӧ су-алтай аймактарда ла јурттарда тӧрӧл тилге, литературага ла фольклорго ајару бир де астабай турганын, карын да, бу ууламјыла иш једимдӱ барып јатканын база ундыбас керек. «Бала – јашта, аш – кылгада» деген кеп сӧстиҥ учурын ајарзабыс, балага эҥ ле баштапкы таскаду-ӱредӱни ясля-садтарда таскадаачылар берет.\nБу јуукта газеттиҥ ишчилериниҥ јол-јорыгы келижерде, Кырлык јурттыҥ балдар јӱретен садында болуп, ондо иштеп турган таскадаачылардыҥ ижиле таныштыс.\nКырлыкта балдардыҥ садыныҥ тӱӱкизи сӱрекей байлык. 2019 јылда оныҥ ӧмӧлиги бойыныҥ 90 јылдыгын темдектеген эди. Бу кире ӧйгӧ јурттыҥ бастыра балдары бу ясля-садтыҥ «колы» ажыра барган эмей. Бойыныҥ ӧйинде эҥ ле оогош болчомдорло сӱрекей јайалталу таскадаачылар, ӱредӱчилер иштеген. Олордыҥ тоозында С.И. Шатина, М.П. Мишкина, З.И. Бахрамаева, Л.Т. Ажанарова, С.К. Кеденова, О.С. Карманчина, Л.Т. Едекова ла оноҥ до ӧскӧлӧри. Бӱгӱнги кӱнде садтыҥ ижин орто јашту, ижине каруулу ӱредӱчи Алтынай Геннадьевна Туткушова башкарат. Ол бойыныҥ иштеги јолын бу ок детсадтаҥ баштаган болгон, оноҥ школдо иштеген, јурт јеезени база башкарган. 2019 јылда ойто тӧрӧл детсадында иштеерге келген.\nӦмӧликте иштеп турган таскадаачылардыҥ бастыразына јуугы бийик ле баштапкы категориялу таскадаачы-ӱредӱчилер. Темдектезе, туй ла 31 јылдыҥ туркунына методист болуп Айана Ивановна Ойношева иштеп келди. Ол балдарла иштеериниҥ методикалык ууламјыларын сӱрекей јакшы билер, бастыразына јуугын бойы шиҥдеп-тургускан. Эҥ ле тыҥ ајаруны алтай тилге, фольклорго, албатыныҥ культуралык энчизине эдип турганыла аҥыланган Айана Ивановна аймактыҥ да, тергеениҥ де кӧрӱлеринде туружып, башка-башка јылдарда јеҥӱчил болуп канча катап чыккан. Онойдо ок аймакта ӧткӱрилип турган «Јылдыҥ таскадаачызы» деп адалган кӧрӱде турушкан А.С. Абраимова, Н.М. Карманова, М.Д. Дешева, И.Б. Октошева экинчи јерлерди база алган. Ӱредӱчи-таскадаачылар «Школдоҥ озо ӱредӱлик» (дошкольное образование) деген ууламјыла аймак, тергее ичиндеги ӧткӱрилип турган мониторинг-кӧрӱлерде база турушкылайт ла једимдӱ кӧргӱзӱлерге једет.\nБӱгӱнги кӱнде детсадта тӧрт группа балдар бар. Эҥ ле оогош бӧлӱкте 16 бала јӱрет, оогош группа-бӧлӱкте – 18, орто группада – 14, јаан балдардыйында – 13. Кажы ла бӧлӱкте иш ӱредӱликтиҥ темдектеп салган программазы аайынча барып јат. Ајаруга алгадыйы – алтай тилге, литературага, фольклорго јаан ајару эдилип турганы. Балдар алтай ӱлгерлер, кожоҥдор ӱренгилейт, алтай чӧрчӧктӧрди ӱренип, олор аайынча кичинек пьеса-ойындар тургузат. Чӧрчӧктӧр айынча јуруктар јурагылайт.\nКырлыктагы балдардыҥ садыныҥ ижи бастыра некелтелердеҥ артпай, ичкери барып јатканы керегинде кажы ла группа-бӧлӱктиҥ ӱредӱлӱ кыптары айдып јат. Оогош болчомдордыҥ јуруктары, фотојуруктары, текши алза, једимдери ачыгынча кӧргӱзилген. Балдар эҥ ле оогош группа-бӧлӱктеҥ ала јаан группага јетире детсадтыҥ культуралык текши јӱрӱминде туружып јадылар. Јажы башка-башка болчомдорло канайда иштейтени методисттиҥ байлык ченемелиле, билгириле јазалган программалар аайынча ӧдӧт. Мында таскадаачылар ойто ло такып Айана Ивановнаныҥ билгирин баалап, бу ӱредӱчи бойыныҥ ижин сӱреен сӱӱгенин темдектейдилер. Эҥ ле јиит ӱредӱчи-таскадаачыларга – Айгуль Тайтаковага ла Эмилия Бухешевага – ченемели јаан ӱредӱчилериниҥ болужы сӱрекей баалу ла учурлу.\nОйнойтон, уйуктайтан, ӱренетен, кӱӱлик кыптар сӱрекей эптӱ јазалган. Детсадта бойыныҥ музейи де бар. Анда алтай албатыныҥ чӱм-јаҥына, энчизине, јӱрӱмине учурлалган эдимдер туруп јат. Онойдо ок балдардыҥ ойын-концерттерде турушкан ӧйинде кийетен кеп-кийими база мында чеберлелет. Таскадаачылар бойлоры да кажызы ла алтай кеп-кийимдӱ. Албатыбыстыҥ бастыра эл байрамдары балдардыҥ садында темдектелет. Бу байрамдарда эне-адалар акту кӱӱнинеҥ туружадылар. Чындап, алтай албатыныҥ Чагаа-Байрамыныҥ алдында оогош группа-бӧлӱк балдар «Теертпек» деп чӧрчӧк аайынча ойын белетеп јаткан болгон.\nБойыныҥ ӧйинде детсад «Айучак» деп јараш су-алтай атту болгон. Бис эмди балдардыҥ бу оогош ӧргӧӧзине «Айучак» деп ады кайра бурылар деп иженедис.\nАлтынай Геннадьевна бойыныҥ ӧмӧлиги, ижи, балдар керегинде мынайда куучындаган: «Бистиҥ ӧмӧлик нак, мында иштеҥкей, ижи-тожына каруулу, ижин чыҥдый, эрчимдӱ бӱдӱрер кылык-јаҥду улус иштейт. Ӱредӱзи бийик таскадаачыларыс ижинде jедимдерге jедет. Эне-адаларла колбулар јуук болзын деп амадап иштеп jадыс. Эмди алтай тилиске jаан аjару эдерге, балдар тӧрӧл тилин јакшы билзин, сӱӱзин деп, кӧп ууламјыларга аjару эдедис. Бистиҥ балдарыс јуртта, аймакта, тергееде ӧткӱрилип турган кӧрӱлерде једимдӱ туружып jат. Мен ченемели јаан таскадаачы-ӱредӱчилер јиит таскадаачыларга болужын јетирип, ижинде јӧмӧжип турганын баалап, олорго быйан айдадым. Келер ӧйдӧ бӱдӱрип јаткан ижисте једимдер, ӧмӧлигисте бирлик болзын деп кӱӱнзеп турум. Эне-адалар балдарын јӧмӧп, детсадыстыҥ бастыра керектеринде акту кӱӱнинеҥ туружып турганын база баалайдым. Келер ӧйдӧ бистиҥ кыптарыстаҥ ӧзӧк-бууры су-алтай, алтай тилин тоогон ло сӱӱген балдар ӧзӱп чыксын деп кӱӱнзейдим».\nЧындап та, Чагаа-Байрамды Кырлыктыҥ оогош болчомдоры бийик кеминде ӧткӱрген. Алтай тилле кожоҥ, ӱлгер јаҥыланган. Алтай кеп-кийимниҥ, алтай аш-курсактыҥ кӧрӱзи једимдӱ ӧткӧн. Кан-Чарастыҥ јаан алтай јурттарыныҥ бирӱзинде мындый чокум ууламјылу таскадулу иш барып јатканы сӱӱндирет. Келер ӧйдӧ јаан учурлу бу иш, бу амаду оноҥ эрчимдӱ болзын, Кырлыктыҥ балдарыныҥ сады бойыныҥ јаҥжыгуларын оноҥ ары чебер улалтсын деп кӱӱнзейдис.


Сӱӱген калабыстыҥ ӧзӱмине... - altaicholmon\nГорно-Алтайск каланыҥ администрациязыныҥ ла каланыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ 2018 јыл туркунына ӧткӱрген ижиниҥ турулталарына учурлалган пресс-конференция јаҥар айдыҥ 20-чи кӱнинде ӧтти.\nГорно-Алтайсктыҥ мэри Юрий Нечаев ле каланыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронова элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттерине ле «Блогерлердиҥ школы» деп ӱлекер-проекттиҥ туружаачыларына јыл туркунына эткен иштиҥ турулталары, мынаҥ ары кандый иштер темдектелгенин куучындаган ла берилген сурактарга каруулар јандырган.\nЮрий Нечаев каланыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ чыгарган тӧс јӧптӧри, территориальный јондык бойы башкарынарыныҥ ӧзӱми (ТОС), чыгартулу органда структурный кубулталар керегинде куучындап тура мынайда айткан: «Јылдыҥ ла, тулаан айдаҥ ала кӱӱк айга јетире, он округтыҥ бастыразында депутатский корпустыҥ ла каланыҥ администрациязыныҥ эткен ижи аайынча отчеттор ӧдӧт. Эл-јонло ӧткӱрилген мындый туштажуларда бис Ольга Александровнала кожо јыл туркунына кандый иштер эдилгенин, кандыйлары темдектелгенин куучындайдыс. Аайына чыкпаган сурактар эмди де бар, бис оныла јӧп. Темдектезе, калада 70 ором эмдиге јетире тӧс сууӧткӱшке колболбогон. Јолдор јок эмезе јолдорыныҥ чыҥдыйы коомой участоктор бар. Кандый да оромдордо јарыткыштар једишпейт. Бу сурактардыҥ бастыразын каланыҥ администрациязы билер ле депутаттарла кожо олордыҥ аайына чыгат. Бюджетке акча салынат ла келер јылдарда ол сурактардыҥ кӧп сабазыныҥ аайына чыгарыс».\nОльга Сафронова каланыҥ администрациязыныҥ ӧдӱп јаткан јылда эткен ижиниҥ турулталары керегинде айдып тура, учурлу дегедийлерин аҥылап темдектеген. «Калада јакшынак айалга тӧзӧӧр» деген программа аайынча кӧп квартиралу он эки тураныҥ јанында јерлерде јакшынак айалгалар тӧзӧлгӧн. Тренажерлор тургузылган, тротуарлар јазалган. Культураныҥ ла амыраарыныҥ паркында экстрим-парк јазалган. 2018 јылда бу программага 52,5 миллион салковой акча чыгарылган. 2019 јылда бу ууламјыда иш оноҥ до ары улалар.\n«Горно-Алтайск кала» муниципал тӧзӧлмӧниҥ текши тузаланар автомобильный јолдорын јакшы айалгада тударына акча чыгарылат. Ол тоодо јолдордо јеткер болдыртпазы аайынча керек-јарактарга ӧдӱп јаткан јылда 81,5 миллион салковой чыгарылган. Бу акчага јолдорды, тротуарларды ла каланыҥ тӧс телкемдерин јакшы айалгада тудары аайынча иштер ӧткӱрилет. Анайда ок јаскы суулардыҥ кийнинеҥ суулар агызар кюветтерди арчыыр иштер эдилген.\nГорно-Алтайск калада автомобильный јолдорды јазаарына текшилей 33,03 миллион салковой чыгарылган. Бу акча Дубовый роща, Чорос-Гуркинниҥ, Поселковый оромдордо асфальтобетон саларына, Ленинниҥ оромында автопарковка јазаарына, Јеҥӱниҥ паркыныҥ јанында Коммунистический проспекттеҥ ала автомобильный кӱрге јетире јолды јазаарына ууламјылалган.\n2019 јылда Горно-Алтайсктыҥ «Јеткер јок ло чыҥдый автомобильный јолдор» деп тергеелик ӱлекерде туружары темдектелет. Ол ӱлекер аайынча каланыҥ 14 автомобильный јолдорында (Промышленный, Строительдердиҥ, Чаптыновтыҥ, Улагашевтиҥ, Октябрьский, Эркемен Палкинниҥ, Советский, Маяковскийдиҥ, Григорий Чорос-Гуркинниҥ, Ленинниҥ, Борис Головинниҥ оромдорындагы јолдор, Коммунистический проспект ле Чорос-Гуркинниҥ оромы ортодо 35-чи таҥмалу тураныҥ, анайда ок 23-чи таҥмалу тураныҥ јанында проездтер). Бу јазал иштерге 2019 јылда 97 миллион салковой чыгарылары темдектелет.\nКаланыҥ администрациязыныҥ јааны кӧп квартиралу текши кеми 40,5 муҥ квадратный метр 16 турада капитальный јазал иштер ӧткӱрилгенин база айткан. Бу тураларда 1607 кижиниҥ јадар айалгалары јарандырылган. Капитальный ремонтко чыгымдалган акчаныҥ текши кеми 60,9 миллион салковой. 2008 јылдаҥ ала текши кеми 755,1 муҥ квадратный метр 132 тура јазалган эмтир. Мынызы каладагы кӧп квартиралу туралардыҥ текши тоозыныҥ 56,4 проценти болуп јат.\nӦдӱп јаткан јылда текши кеми алты километр сууӧткӱш салынган. Калада улус јадып турган туралардыҥ бастыразы электросетьтерге колболгон.\nТӧгӱндеткен дольщиктерле колбулу суракты чечери аайынча иштер ӧдӧт. Чаптыновтыҥ ла Строительдердиҥ оромдорында кӧп квартиралу эки тура тудар тушта дольщиктердиҥ тӧгӱндеткени керегинде газедис бичиген ле эди. Республикан башкаруныҥ јӧмӧлтӧзиле, Чаптыновтыҥ оромында тудулып јаткан тура 90 процентке бӱткен ле эзенде табыштырылар. Строительдердиҥ оромындагы тура 50 процентке белен. Оны келер јылдыҥ кӱзинде табыштырары темдектелет.\nОльга Сафронова пресс-конференцияда турушкан журналисттерге республиканыҥ тӧс калазын газка кӧчӱрери аайынча иштер канайда ӧдӱп турганы керегинде, анайда ок ӧткӧн неделеде каланыҥ депутаттар Соведи јӧптӧгӧн јаҥы документтердиҥ учуры керегинде айткан. Градостроительный ӱлекер-проектированиениҥ јербойыныҥ нормативтери, Горно-Алтайскта јерди тузаланарыныҥ ла тудум иштердиҥ ээжилерине кубулталар кийдирери керегинде бу документтер администрацияга кӧп квартиралу туралар тударына керектӱ јерлердиҥ комплексный ла турумкай ӧзӱми аайынча иштерди баштаар арга берер. Не дезе, бӱгӱн калада кӧп кат туралар тударына керектӱ бош јерлер јокко јуук.\nБӱгӱнги кӱнде 3 јаштаҥ ала 7 јашка јетире балдарды садиктерле јеткилдеериниҥ сурагы чечилген деп айдарга јараар. Јӱк ле калганчы беш јылдыҥ туркунына тудулган ла јаҥыртылган садиктердиҥ тоозы – 10. База да јаҥыларын тудары ла јаҥыртары темдектелет.\n2018 јылда муниципал ӱредӱлик организациялардыҥ материально-технический јеткилдежине 50 миллион салковой чыгымдалган.\nТургуза ӧйдӧ «Горно-Алтайск кала» муниципал тӧзӧлмӧниҥ јеринде бир канча социальный объекттер тудулат. Олорды 2019 јылда табыштырарга темдектейдилер. Анайып, келер јылда Оконечный, 5/1 оромдо 100 бала јӱрер, С. С. Каташтыҥ адыла адалган оромдо 125 бала јӱрер, Коммунистический проспектте 141/1 таҥмалу тураныҥ јанында 100 бала јӱрер садиктер, «Заимка» микрорайондо 275 бала ӱренер текшиӱредӱлӱ школ ачылар.\n2019 јылда А. Н. Ленкинниҥ адыла адалган 8-чи таҥмалу орто текшиӱредӱлӱ школдо капитальный ремонт ӧткӱрилер. Бу ишке республикан ла муниципал бюджеттердеҥ 34 миллион салковойдоҥ кӧп акча чыгарылган.\nКанча јылдарга куучын болуп келген 7-чи таҥмалу школды тудары керегинде Ольга Сафронова мынайда айткан: «Бу школды тудары керегинде сурак туруп јат. Оны 2020-2021 јылдарда тудуп баштаар болорыс».\nГорно-Алтайскта кажы ла јыл јаҥыс ла культураныҥ муниципал учреждениелери 500-теҥ кӧп керек-јарактар ӧткӱрет. Ары келип турган улустыҥ тоозы јылдаҥ јылга кӧптӧйт. Јаҥар айдыҥ 25-чи кӱнинде «Чаҥкыр Алтай» кинотеатрдыҥ ачылтазы ӧдӧр. Бу база јакшынак турулта деп айдар керек.\nЈыл туркунына 130-таҥ кӧп спортивный маргаан ӧткӱрилген.\nОльга Сафронова «Горно-Алтайск кала» муниципал тӧзӧлмӧниҥ јонјӱрӱм-экономикалык ӧзӱми керегинде айдып тура, депутатский корпустыҥ айалгаларды оҥдоп турганы учун, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ ла тергеениҥ башчызы Александр Бердниковтыҥ јӧмӧлтӧзиниҥ шылтузында тургузылган амадулар бӱдет деген.\nЮрий Нечаев ле Ольга Сафронова журналисттердиҥ берген сурактарына каруулар јандырган.\nАдакыда каланыҥ мэри ле администрациязыныҥ башчызы муниципал јаҥныҥ органдарыныҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижин турулталу деп баалагандарын темдектеп, калага кӧп тузалу иштер эдер кӱӱндӱ болгондорын угускандар. Каланыҥ администрациязы акча-манатла ӱзеери јӧмӧлтӧ алар конкурстарда ла программаларда мынаҥ да ары эрчимдӱ туружар.\nГорно-Алтайсктыҥ эл-јонын келип јаткан Јаҥы јылла уткып, эки башкараачы «эл-јон јаҥыс ла некеер эмес, је керектӱ болгондо, биске болушка келип турза, оноҥ до кӧпти эдер арга болор» деген.


Шӱӱжӱде – аргачылыктыҥ ӧзӱми - altaicholmon\nАР-дыҥ парламентиниҥ Тӧргизиниҥ кӱчӱрген айдыҥ\n13-чи кӱнинде ӧткӧн јуунында «Алтай Республикада кичӱ ле орто аргачылыктыҥ ӧзӱми керегинде» республикан јасак јӱрӱмде канайда бӱдӱп турганы шӱӱжилген.\nЈуунда Алтай Республиканыҥ депутаттары, ол тоодо Эл Курултайда фракциялардыҥ башкараачылары, АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ, АР-дыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ Бирлик аппарадыныҥ башкараачызыныҥ молјуларын бӱдӱрген Анатолий Донской ло башкаруныҥ, прокуратураныҥ, Шиҥжӱ-чоттоор палатаныҥ ла ӧскӧ дӧ јаҥдардыҥ чыгартулу улузы турушкан. Јуунды Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин башкарып ӧткӱрген.\n«Алтай Республикада кичӱ ле орто аргачылыктыҥ ӧзӱми керегинде» республикан јасак 2016 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 21-чи кӱнинде јӧптӧлгӧн. Ол јӱрӱмде канайда бӱдӱп турганы керегинде јетирӱни јуунда АР-дыҥ экономикалык ӧзӱм ле ар-јӧӧжӧлик колбулар аайынча министриниҥ молјуларын бӱдӱрген Федор Ротарь эткен. Јасакты бӱдӱрери «Орто ло кичӱ аргачылык ла таҥынаҥ улустыҥ аргачылыкта баштаҥкайын јӧмӧӧри» деген эл ӱлекерде темдектелген ууламјыларла ӧткӧнин ол айткан. Тергеениҥ башкарузы бир канча республикан ӱлекерлерди белетеген. Онойдо, «Акселерация субъектов малого и среднего предпринимательства» деген тергеелик ӱлекерди 2019 јылда бӱдӱрерге 63068,0 муҥ салковой акча темдектелген. Ол аайынча, кичӱ ле орто аргачылыкка эдилген јеткилдештерди бир јерге јуунадарга «Мениҥ аргачылыгым» деген тӧс јер тӧзӧӧри темдектелген.\nБыјылгы јылдыҥ башталарында республикада кичӱ ле орто аргачылыкта иштеген улустыҥ тоозы 25,1 муҥ кижи болгон деп, Ф. Ротарь айткан. Алтай Республиканыҥ «Экономикалык арга-чыдалды ла аргачылыкты ӧскӱрери» деген программазы керегинде айдар болзо, республикада регистрациялу таҥынаҥ аргачыларга ла юрлицолорго јеҥилтелӱ микрозаймдар берерин Микрокредитный компания, «Алтай Республиканыҥ орто ло кичӱ аргачылыкты јӧмӧӧр кӧмзӧзи» деген коммерциялык эмес организация бӱдӱрет. Кичӱ ле орто аргачылыкта иштегендерге микрозаймды алары јеҥил ле эптӱ болзын деп, керектӱ документтерди јууры, тӧс тӧлӱни тӧлӧӧри ле о. ӧ. керектер јеҥилтилген деп, министрдиҥ молјуларын бӱдӱреечи айткан. Ол анайда ок «Аргачылык ишти ӧткӱрер айалгаларды јарандырары» ла ӧскӧ дӧ тергеелик ӱлекерлер керегинде кууындаган.\nПрокуратура шиҥжӱ ӧйинде республиканыҥ залоговый кӧмзӧзи 2009 јылдаҥ бери јаҥыртылбаганын јартаган деп, шӱӱжӱ ӧйинде Эл Курултайдыҥ јасакберим иш ле јербойында бойы башкарынып јадары аайынча комитединиҥ јааны Виктор Ромашкин ајарган. Федор Ротарьдыҥ айтканыла, тургуза ӧйдӧ башкаруда бу структураны јоголтор сурак шӱӱжилет, не дезе, ондый ок ишти АР-дыҥ Гарантийный кӧмзӧзи ӧткӱрип јат.\nБашкару ла муниципал тӧзӧлмӧлӧр аргачылыкка ар-јӧӧжӧ јанынаҥ јӧмӧлтӧ эдери аайынча кандый иш эткенин Владимир Тюлентин сураган. Министерствоныҥ јааныныҥ јетиргениле, тургуза ӧйдӧ республиканыҥ башкараачызы тергеениҥ ле муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ ар-јӧӧжӧзи канча кире турулталу тузаланылганын билерге олордыҥ инвентаризациязын ӧткӱрер јакылта берген.\nРеспубликаныҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министерствозына тайанып тӧзӧлгӧн јӱзӱн-башка тӧс јерлер ӧткӱре кӧп эмес пе деп, депутат Асет Заргумаров јилбиркеген. Тӧс јерлерди тӧзӧӧри федерал некелте болгонын Ф. Ротарь айткан.\nАргачыларга кредиттерди банктар кандый процентле бергенин депутат Аскар Тулебаев сураган. Тергееде эҥ јабыс ставка – 5 процент — јуртээлемчилерге темдектелгени јуунда айдылган. Арткан ончо аргачыларга кредит 6,5-10 проценке берилет.\nШӱӱжӱде анайда ок «закон о самозанятых» керегинде куучын ӧткӧн. Ол аргачылыкты кӧлӧткӧдӧҥ чыгарар амадулу деп, Владимир Тюлентин ајарып, тургуза ӧйдӧ бу јасак Москвада, Калугада, Татарстанда ла Подмосковьеде ченелгенин угускан. Эл Курултайдыҥ экономикалык политика, акча-манат ла калан политика аайынча комитединиҥ јааны Артур Кохоев бу јасакты республикада бӱдӱрерине эмди ле белетенип баштаар керек, не дезе, 2020 јылдыҥ ортозынаҥ ала ол ончо тергеелерде иштеп баштаар учурлу деп айткан.\nШӱӱжилген сурак аайынча коштой јетирӱни јуунда Эл Курултайдыҥ туризмниҥ, аргачылыктыҥ, спорттыҥ ӧзӱми ле јашӧскӱрим политика аайынча комитединиҥ јааны Сергей Тимошенский эткен. Оныҥ айтканыла, аргачылык иште башкарынар тӧс ээжилер бичилген јасакберим тӧзӧгӧ республикада тӧзӧлип калган. Комитет бу јуунга белетенип, кичӱ ле орто аргачылыктыҥ ӧзӱми керегинде республикан јасак муниципал кеминде канайда бӱдӱп турганыла јилбиркеген. Муниципал организацияларда кӧп сабазында јурт ээлемниҥ ле розничный садуныҥ организациялары иштеп турганы јарталган. Горно-Алтайск калада кичӱ ле орто аргачылыктыҥ иштеген ууламјылары чик јок кӧп.\nКичӱ ле орто аргачылыкка государстволык јӧмӧлтӧ эдер ӧйгӧ кӧмзӧ 663 млн салковой акчаны тӧлӱге берген, микрозаймды аргачылыкта иштеген 1017 кижи алган. Је, парламентарийдиҥ темдектегениле, ыраак јаткан аймактардыҥ аргачылары республикан кӧмзӧниҥ аргаларын толо кеминде тузаланып болбой јадылар. Компанияларга ижин баштааргајӧмӧлтӧ акча алары кӱч керек болуп јат. Ӧзӱмниҥ тӧс ууламјыларында иштеген аргачылыкка акча-манатла јӧмӧлтӧ эдери јабызаган деп, Сергей Тимошенский айткан. Ол анайда ок муниципалитеттердиҥ аргачылыкка удурумга тузаланарга јеҥилтелӱ берип турган ар-јӧӧжӧзи керегинде суракка ајару эткен, оныҥ айтканыла, бу јакшы арга болгонын јӱрӱм кӧргӱзет.\nЈуун шӱӱжилген сурак аайынча јӧп јараткан.


17.07.2018 - altaicholmon\nКайкал болгон Кайыҥчым, катап ойто јаранар\nОҥдой аймактыҥ јеринде Кайыҥчы (экинчи) мениҥ чыккан-ӧскӧн алтайым. Jуртаган эл-јонына алкышту-быйанду јер. Эмди ле кӧзимди јуҥуп ийзем, чӧрчӧк јериндий јуртым эбелет. Кобы-јиктеринде кайыҥ, тайгаларында тыт агаш јай ӧйинде шуулаган, јайканган турар. Эбире курчаган туулары-кырлары шибеедий, јажыл-кӧк арчыны онойдо ло јайылган кару тӧрӧл јерим. Алтайыстыҥ байлу, агару суузы Кадын бистиҥ эки Кайыҥчыныҥ ортозыла агат.\nJӧптӧштиреечи јаргычыныҥ јаргы участогы ачылган\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников Чамал аймактыҥ јӧптӧштиреечи (мировой) јаргычызыныҥ јаргы участогыныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында турушкан.\nӰлекер элбек јол алынган\nРеспубликаныҥ тӧс калазы Горно-Алтайскта туралардыҥ јанын јарандырары аайынча иштер «Городская среда» деген ӱлекер аайынча ӧдӱп јат.\nГазла јеткилдеш: тудум иштер улалганча\nКалганчы он јылдыҥ туркунына, Горно-Алтайск калада газификация башталганынаҥ ала, 1500-теҥ кӧп туралар газораспределительный сетьтерге колболгон.\nУлус каткырза, јӱрӱм јаранар\n«Кайдаҥ келген тас эдиҥ?»… «Тастаракай» деп кӧрӱ-маргаан Эл Ойында јаркынду тартыжулардыҥ бирӱзи болуп, кӧп улусты јилбиркедет. Быјыл кокыр-каткылу маргаанда талабыстыҥ ончо аймактарынаҥ 15 ӧмӧлик келип турушкан.\nГТО: алтын темдекке табыштырган\nГТО-ныҥ текшироссиялык физкультурно-спортивный комплексиниҥ алтын темдегиниҥ нормативтерин быјыл 194 кижи бӱдӱрген деп, физический культура ла спорт аайынча республикан комитет јетирет.\nӰлекер баштапкы кычырышла јарадылган\nРФ-тыҥ Госдумазыныҥ депутаттары ӱредӱлик керегинде јасакка тӱзедӱлер эдери аайынча ӱлекерди баштапкы кычырышла јараткан. Россияныҥ республикаларыныҥ государственный тилдерине ӱренчиктер бойыныҥ кӱӱниле ӱренер деген ээжи ӱлекерде бичилген. Парламентарийлердиҥ айтканыла, экинчи кычырышка бу ӱлекер учына јетире јазалып калар — олор Россияныҥ албатыларыныҥ тилдерин федерал государственный ӱредӱлик стандарттардыҥ кыйалтазы јогынаҥ бӧлӱгине кийдирерге турган.\nТилин сӱӱрине ӱредер керек\n(«Энемди мен канай сӱӱр учурлу: «акту кӱӱнимле бе» айса «кыйалта јогынаҥ ба» ?!) Шак мындый сӧстӧрлӧ Алтай Республиканыҥ адынаҥ Государственный Думаныҥ депутады Иван Белеков «Россия Федерацияда ӱредӱлик керегинде» деп федерал јасакка кубулталар кийдирери баштапкы кычырышта кӧрӱлер тушта парламентарийлерге баштанган. Кӧп јанындай бу шылтактаҥ улам бис Иван Итуловичти бу јеҥил эмес сурак аайынча бойыныҥ санааларын айдып\nБайлык ченемелдиҥ тузазы јаан\nРоссия Федерацияныҥ Театрал ишчилериниҥ биригӱзиниҥ (СТД) Алтайдагы республикан биригӱзи таланыҥ эрчимдӱ иштӱ јондык организацияларыныҥ бирӱзи деп чотолот. Бистиҥ бӱгӱнги айылчыбыс санат аайынча билимдердиҥ кандидады, ӧрӧ адалган организацияныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала башкараачызы Светлана ТАРБАНАКОВА.\nЧуйдыҥ јолы јаранат\nБистиҥ тергеениҥ тӧс јолы болуп турган Чуйдыҥ јолын јарандырар элбек кемдӱ иштер јылдыҥ ла ӧдӧт. Быјыл Р-256 таҥмалу «Чуйдыҥ јолы» деген федерал учурлу автојолдыҥ Майма ла Оҥдой аймактардыҥ јерлериндеги бӧлӱктеринде јазаш-тудум иштер ӧдӱп туру. Бу јолдыҥ Майма аймакта Карлушка јуртка одоштой бӧлӱгинде ӧдӱп турган кеми јаан иштердиҥ баштапкы уч-турулталары кижиниҥ кӧстӧрин сӱӱндирет. Мындый бӱдӱм-схемалу јол