Jайканыжып кожоҥдогон јаҥарыс... - altaicholmon\nJайканыжып кожоҥдогон јаҥарыс…\nБыјылгы Эл Ойынныҥ экинчи кӱнинде эртен турадаҥ ала тал-тӱшке јетире «Jаҥар кожоҥ» ӧткӧн. Быјылгы байрамда бир канча конкурстар текши программага кирип, таҥынаҥ јеҥӱчилдер илелелип, јерлер ӱлешпеген. Олорго баллдар тургузылып, једимдери аймактардыҥ текши командазыныҥ кӧргӱзӱлерине кийдирилген. Онойып, «Jаҥар кожоҥ» ло «Алтай айыл» деп конкурстарда таҥынаҥ јеҥӱчилдер темдектелбеген. Jе онызынаҥ олордыҥ учуры да, кӧрӱмдӱзи де јабызабаган…\n«Jаҥар кожоҥ» Эл Ойынныҥ эҥ јилбилӱ, элбеде ӧткӱрилип турган кӧрӱлериниҥ бирӱзи болуп артат. Оныҥ туружаачылары јылдаҥ јылга кӧптӧп, јаҥарлаар узы бийиктеп, алтай стилизованный кеп-кийимдери там јаранып туру. Кезик аймактардаҥ ӱч-тӧрт ӧмӧликтер келип, бойлорыныҥ јайаан иштериле таныштырган. Ол тоодо Шабалин, Улаган, Кӧксуу-Оозы аймактардаҥ кӧп ӧмӧликтер турушкан. «Jаҥар кожоҥдо» онойдо ок сӧгӱш кожоҥ база ӧткӧн.\nАлбатыныҥ јайаандыгыныҥ республикан тӧс јериниҥ директорыныҥ ордынчызы, «Jаҥар кожоҥ» кӧрӱниҥ жюризиниҥ јааны болгон Василий Петрович Ойношевти бис «Jаҥар кожоҥ» кӧрӱ керегинде шӱӱлтелерин айтсын деп сурадыс.\n—Jаҥар кожоҥ алтай калыктыҥ јайаан жанрларыныҥ эҥ чӱмдӱ, байлык бӱдӱми деп айдар керек — деп, ол куучынын баштаган. — Алтайлар кудалаза, тойлозо, айылдашса, ӧскӧ кандый байрамдарда јаҥар кожоҥы јок јӱрбей јат. Jаҥар кожоҥ калыктыҥ бастыра јӱрӱмиле тудуш. Уур-кӱч ӧйлӧрдӧ калыктыҥ санаа-кӱӱнин, ижемјизин јаҥар кожоҥ кӧдӱрген, аргадаган эмей. Ол јууныҥ ӧйиниҥ кожоҥдорын уксагар, кижиниҥ јӱреги сыстаар, је ол ок ӧйдӧ јеҥӱге бӱдӱмји, јакшы јӱрӱмге ижемји тыҥ сезилет…\nСовет ӧйинде јаҥар јоголорго једе берген. Нениҥ учун дезе, јаҥы ӧйлӧ кожо јаҥы кожоҥдор, ол тоодо орус та, ӧскӧ дӧ ороондордыҥ эстрадный кожоҥдоры таркап, улустыҥ санаазын, јӱрегин олјолоп ийген. Jе алтай эл-јон ойто јаҥар кожоҥына бурылып, оны кожоҥдоп, јилбиркеп баштаган. «Jаҥар кожоҥ» деген фестивальдар, конкурстар ӧткӱрилер болды.\nБыјылгы Эл Ойынныҥ программазына «Jаҥар кожоҥды» кийдирбес деген шӱӱлтелер болгон. Не дезе, јаҥар кожоҥ сӱреен јаан, таҥынаҥ учурлу жанр ине. Оны таҥынаҥ башка ӧткӱрер керек. Бу сурак эки учту: экинчи јанынаҥ алтай калыктыҥ тергеелер ортодо боло берген Эл Ойын јыргалын алтай јаҥар јок канай ӧткӱретен? Мында аайына чыгатан, шӱӱжетен сурактар бар ла.\nКеп-кийимдерин јараштыра кӧктӧп, ыраактаҥ келген јаҥарчы-кожоҥчыларга сценада беш ле минут бергени ол сӱреен ас ӧй. Кожоҥчыларда керек дезе, јаҥардыҥ абынына, коолына кирер де ӧй болбой јат. Онойдо ок «Jаҥар кожоҥго» телеҥит, тӱндӱктиҥ калыктарыныҥ кожоҥдорын база кожодыс. Jаҥар кожоҥ дезе, ол кӱреелей туруп, јайканып кожоҥдойтон кожоҥ эмей. Телеҥит кожоҥды бир ле кижи јаҥыскан чӧйӧӧ кожоҥдоп јат. Мениҥ билеримле, телеҥит кожоҥдо тӧрт башка бӱдӱм кӱӱ-мары бар. Улаган ла Кош-Агаш аймактардыҥ кӱӱзи-мары башка, ол хоровой кожоҥ эмес. Олор дезе тӱштӱк аймактарга тӱҥейлежип, ӧмӧликле јаҥарлаарга ченежет. Бу эки аймактыҥ кожоҥчыларына ӧскӧ аймактарга тӱҥейлешпей, јаҥыскан бойыныҥ марыла, кӱӱзиле кожоҥдоорын база ундыбас керек.\nЧой аймактыҥ улузыныҥ јаҥарлаганын кайкадым. Акценттӱ де болзо, кем јок јаҥарлаган. Турачак аймактаҥ јаҥарчылар турушканы јакшы. Олордыҥ башкараачылары, байла, јакшы кожоҥчылар туру.\nАйдарда, биске јуулыжала, конкурстыҥ адын «Jаҥар кожоҥ» эмес, «Алтай кожоҥ» деп адаарыс па, айса, база канайда адаарын шӱӱжер керек деп бодойдым. Шабалин, Кан-Оозы ла Оҥдой аймактарда јаҥарды кандый ла јыргалда кожоҥдоп турулар. Бу тӱндӱк аймактарда ондый јаҥжыгу јок. Айдарда, олордо јӱрӱмде јаҥарлаарына, анчада ла школдордо балдарды јаҥарга ӱредерине ајару эдер керек.\nОнойдо ок «Jаҥар кожоҥго» сӧгӱш кожоҥды база кожуп алганыс. Jе сӧгӱш кожоҥ ол јаҥар кожоҥ эмес ине, чек эки башка жанрлар. Сӧгӱш кожоҥ ол бой-бойына удура отурып, јамандажатаны эмес ине. Озодо сӧгӱш кожоҥдо кожоҥчылар сӧс тапкырыла, чечениле маргышкан. Эмдиги сӧгӱште чике јамандашка, бой-бойын јыга салышка кӧчӧ бередилер. Онойдо ок мактулу кожоҥ база бар. Кем кемнеҥ артык, чечен мактаар дегени ине. Оны база шӱӱжип кӧрӧр керек.\nБыјылгы «Jаҥар кожоҥдо» Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Кујурлу јуртыныҥ, Шабалин аймактыҥ Беш-Ӧзӧк јуртыныҥ ӧмӧликтерин аҥылаарга турум. Jе олор база ла ӧй арай ла ас болгонынаҥ улам, јаҥарда кӧксин јетире ачып, јайалтазын јетире кӧргӱспегендери карам. Кӧп ӧмӧликтер сӱреен јакшы кийингендер. Алдында ӧйлӧрдӧ ӧткӧн «Jаҥар кожоҥдордо» ӧмӧликтердиҥ туружаачыларыныҥ кеп-кийимдери башка болуп туратан эди — кажы ла кижи бойына бойы кӧктӧгӧн ине. Эмди бир ӧҥлӧ, бир стильле кӧктӧлгӧни иле. Кан-Оозы, Шабалин, Кӧксуу-Оозы аймактардыҥ улузы озогы јаҥжыгуларын ундыбаган. Кезик јаҥарды кӱӱле јӧмӧӧрдӧ, јӱзӱн-башка ойноткыларды тузаланарга турганын кӧрӧдим.\nТемдектезе, тӱҥӱрди. Мен сананзам, озогы јаҥжыккан алтай ойноткыларды (топшуурды, икилини) тузаланар керек.\nАймактардаҥ канча ӧмӧлик келерин, сценада кожоҥдоор ӧйин кирелендирбес керек. Не дезе, бир аймактаҥ келген ӧмӧликтердиҥ кезиги кирелӱ, кезиги јакшы јаҥарлайт. Ол тушта кожоҥчы-јаҥарчылар јаҥар кожоҥныҥ абынына алдырттып, оныҥ бастыра тереҥин, байын ла учурын угаачы-кӧрӧӧчилерге элбеде ачар эди.\nБаза бир ӧйкӧгӧн суракты айдып ийейин деп. Бу јуукта Алтай Республиканыҥ Эл Курултайы кай јанынаҥ «Алтай Республиканыҥ эпикалык энчизи керегинде» јасакты јаратты. Мынаҥ озо материальный эмес энчи керегинде јасак јарадылган. Jе ол јасактар јӱрӱмде бӱтсин, иштезин деп, олорды акча-манат чыгарып, јӧмӧӧр керек ине. Ондый болбосто, олор иштебей јат. Эмди јаҥар кожоҥды, алкыштарды база быжулап јӧмӧӧр јасактар јарадарыла иштеер керек.\nБыјылгы «Jаҥар кожоҥ» ӧткӧн сценала коштой кӱреш ӧткӱргенин јаратпай кӧрдим. Мында улус кожоҥдоп јат, ондо микрофон ажыра јарлаш, јаан табыш болуп турарда, эби јок болгон. Онызы кӧп улуска јарабаган деп билерим.\nВасилий Петровичтиҥ јолду айткан шӱӱлтелери јӱрӱмде ајаруга алынып, «Jаҥар кожоҥ» (айса база кандый ӧскӧ атту болор) ичкери ӧзӱм алынып, там јаранар деп иженип турубыс.


Чочыдулу айалгаларды болдыртпаска - altaicholmon\nЈуукта СФО-до чочыдулу айалгаларды болдыртпазы ла јоголторы аайынча ведомстволор ортодогы камыстыҥ јууны ӧткӧн.\nРоссийский Федерацияныҥ президентиниҥ Сибирский федерал округта чыгартулу кижизи Сергей Меняйло башкарып ӧткӱрген јуунда Россияныҥ МЧС-ныҥ министриниҥ ордынчызы Павел Барышев, Сибирский федерал округтыҥ субъекттериниҥ башчылары – чочыдулу айалгаларды болдыртпазы ла јоголторы, ӧрт чыгарын болдыртпазын јеткилдеери аайынча тергеелик камыстардыҥ председательдери, Россияныҥ МВД-зыныҥ, МЧС-ныҥ, Росгидрометтиҥ, Росагашээлемниҥ, Россуубайлыктардыҥ, Ростехшиҥжӱниҥ јербойындагы органдарыныҥ башкараачылары, РФ-тыҥ коруланарыныҥ министерствозыныҥ јуучыл биригӱлериниҥ командованиези турушкан.\nЈуунда Федерацияныҥ округтагы субъекттеринде РСЧС-тарыныҥ јербойындагы подсистемаларыныҥ 2019 јылдагы ижиниҥ турулталары кӧрӱлген ле 2020 јылга амадулар темдектелген.\nОроонныҥ президентиниҥ чыгартулу кижизиниҥ темдектегениле болзо, ӧдӱп јаткан јылда Сибирский федерал округта болгон чочыдулу айалгалардыҥ тоозы, мынаҥ озо јылга кӧрӧ, астаган. Бу ок ӧйдӧ чочыдулу айалгалардыҥ кеми ле оныҥ салтарлары ӧткӧн јылдыҥ кӧргӱзӱлерин ажа берген.\nКичӱ ле јаан изӱ айларда јаандаган суулардаҥ улам Иркутский областьтыҥ јериле ӧткӧн эки толкуныҥ салтары 47 муҥ кижиге једишкен, 26 кижи божогон, 5 кижиниҥ салымы јарт эмес. 11 муҥ тураны суу алган, олордыҥ јарымызында улус јадар арга јок деп темдектелген.\nӰлӱрген айда Красноярский крайда болгон тыҥ јааштардаҥ улам алтын казар «Сибзолото» артельдиҥ Сейба сууда турган дамбалары бузулган. Оноҥ улам 17 кижи божогон, 3 кижиниҥ салымы эмдиге јарт эмес. Оноҥ башка округтыҥ тергеелеринде јонјӱрӱмдик учурлу тӱбектердиҥ ле техногенный ӧрттӧрдиҥ тоозы кӧптӧгӧн. Олордо божогон улустыҥ тоозы база кӧп.\nСибирьде јылдыҥ ла болуп турган чочыдулардыҥ бирӱзи јаскыда суулар јаандап турганы. Сууларда ла кӧӧлмӧктӧрдӧ тош кайылгалакта ӧткӱрилип турган белетеништӱ иштердиҥ шылтузында эл-јонды ла инфраструктураны јаандаган суулардыҥ баштапкы толкузынаҥ аргадаар арга болгон. Росгидрометтиҥ прогнозторы ла тергеелерде јаҥныҥ органдарыныҥ, Россуубайлыктардыҥ Верхне-Обский ле Енисейский бассейновый суу башкартуларыныҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижи экинчи толкуны авариялар јок ӧдӧр арга берген.\n«Андый да болзо, калганчы јылдарда бис јааштардаҥ улам суулар јаандап, кӧп немени јемирип турганына туштайдыс. Мынаҥ улам улус шыралайт, кӧп туралар, коммуникациялар ӱрелет ле јемирилет, ар-јӧӧжӧ баазын јылыйтат, ээлем иштер туруп калат. Мынызы РСЧС-тыҥ јербойындагы системалары коомой ар-бӱткендик айалгаларга ла чочыдулу айалгалардыҥ салтарларын јымжадарга толо кеминде белен эмес болгонын керелейт» — деп, Сергей Меняйло айткан.\nЈуунныҥ туружаачылары 2019 јылда Сибирский федерал округтыҥ субъекттеринде болгон ӧрттӧрдиҥ турулталарын база шӱӱшкен. Аркаларда ӧрт чыгаргадый ай-кӱнниҥ айалгаларынаҥ башка кижиниҥ бурузынаҥ улам чыгып турган ӧрттӧр база кӧп. Росагашээлемниҥ јетирӱлери аайынча, Сибирьдиҥ тергеелеринде ӧрттӧрдиҥ тоозы, 2018 јылга кӧрӧ, 13 процентке, ӧрткӧ алдырган јерлердиҥ кеми 35 процентке кӧптӧгӧн.\nПрезиденттиҥ чыгартулу кижизи јербойыныҥ эл-јоны ла юридический лицолоры ӧрт чыгарын болдыртпас ээжилерге ајару этпей турганын темдектеген. «Јаҥныҥ органдарына эл-јонло јартамалду ла јарамыкту иш тӧзӧӧр керек, онызы ар-бӱткендик ӧрттӧрдиҥ кемин кезем јабызадар» — деп, Сергей Меняйло айткан.\nБыјыл аркаларда болгон јаан ӧрттӧрдӧҥ улам Сибирьдиҥ тергеелери ышка бӱркеткени керегинде сурак база шӱӱжилген. Россияныҥ МЧС-ныҥ Новосибирский область аайынча башкартузыныҥ јааны Виктор Орлов аркаларда болгон ӧрттӧрдӧҥ улам ыш јайылып барарда, эл-јонго элбек јетирӱлер эдер эп-аргалар ажыра ол ыш недеҥ улам чыкканы, айалганы оҥдолторго кандый иштер ӧткӱрилип турганы, мындый айалгаларда нени эдер керек болгоны керегинде јетирӱлер эдилген.\nЈуунда анайда ок ӧрттӧрдӧ балдардыҥ ӧлӱмин болдыртпазы аайынча профилактический иштерди тӧзӧӧриниҥ сурактары база шӱӱжилген. Бу сурак эҥ ле тыҥ тал-табыш кӧдӱрип турган сурак болгоны темдектелген. Россияныҥ МЧС-ныҥ јербойындагы органдарыныҥ јетирӱзи аайынча, ӧдӱп јаткан јылда болгон ӧрттӧрдиҥ салтарына эр кемине јеткелек 154 бала алдырткан. Олордоҥ 87 бала божогон. Сибирьдиҥ тергеелеринде сууда улус, ол тоодо балдар божоп турганыныҥ сурагы база ӧҥзӱре сурактардыҥ бирӱзи. 2019 јыл башталганынаҥ ала округтыҥ суулу объекттеринде 399 јеткерлӱ учурал темдектелген. Олордо 371 кижи, ол тоодо 41 бала божогон.\n«Ӧрттӧрдӧ лӧ сууларда балдардыҥ ӧлӱмин болдыртпазы аайынча профилактический ишти ӧткӱрер, балдарды чочыдулу айалгаларда бойын канайда тудунарыныҥ ээжилерине ӱредерине аҥылу ајару эдер керек» — деп, Сергей Меняйло темдектеген.\nБу ок ӧйдӧ профилактический иштердиҥ шылтузында сууларда болуп турган јеткерлӱ учуралдардыҥ тоозы астаганы темдектелген. Андый тергеелердиҥ тоозына Алтай Республика кирген.\nӦрттӧрдӧ лӧ сууларда балдардыҥ ӧлӱмин болдыртпазы аайынча ӧткӱрилген профилактический иштердиҥ турулталары керегинде докладтарын Россияныҥ МЧС-ныҥ Сибирьдеги субъекттериниҥ башкартуларыныҥ јаандары эткен.\nСФО-до чочыдулу айалгаларды болдыртпазы ла јоголторы аайынча ведомстволор ортодогы камыстыҥ јууныныҥ учкары ӱредӱ-методический сбордыҥ туружаачыларын кайралдаары ӧткӧн. РФ-тыҥ Президентиниҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла Россияныҥ МЧС-ныҥ Алтайдагы бедиреер-аргадаар отрядыныҥ јааны Владимир Овсиенко кайралдаткан.


Болужарга качан да белен - altaicholmon\nАлтай Республикада јакшы керектерди бойыныҥ кӱӱниле эдеечилердиҥ ичкери јолы ӱчинчи сектордыҥ бӱдӱмиле бек колбуда ӧдӧт. Коммерциялык эмес организациялардыҥ ла јондык биригӱлердиҥ ижиниҥ тӧзӧгӧзи јакшы керектерди бойыныҥ кӱӱниле бӱдӱрери болуп јат.\nJакшы керектерди бойыныҥ кӱӱниле эдериниҥ ӧзӱми керегинде сурак республиканыҥ бӱдӱреечи јаҥындагы јондык советтердиҥ кыйалтазы јогынаҥ кӧрӧтӧн сурактарыныҥ тооломына кийдирилген.\nТаланыҥ јакшыны бойыныҥ кӱӱниле эдеечилер ле јакшыны бойыныҥ кӱӱниле эдеечи организациялар мындый ууламјыларла иштейт: культурада, јонјӱрӱмдик корулаштыҥ системазында, экологияда, тындуларды корыыр бӧлӱкте, тӧрӧлчи кӱӱндӱ иште, јетирӱлердиҥ бӧлӱгинде, су-кадык јӱрӱм јӱрер бӧлӱкте, корпоратив бӧлӱкте, килемјиниҥ фондында, сакыбаган чочыдулу айалгаларды јоголтор бӧлӱкте.\nРеспубликаныҥ јашӧскӱримниҥ политиказы, физический культура ла спорт аайынча комитеди 2017 јылдыҥ тулаан айында талада јакшы керектерди бойыныҥ кӱӱниле эдерин элбедип ӧскӱрери аайынча «јолдыҥ картазын» јараткан. Таланыҥ јашӧскӱримниҥ политиказы, јуучыл-тӧрӧлчи таскамал ла јииттерди черӱдеҥ озо белетеери аайынча тӧс јеринде јашӧскӱримниҥ организацияларына јетирӱлик јӧмӧлтӧ-болуш эдилет. Онойдо ок ол организацияларга грантовый јӧмӧлтӧ субсидия ажыра јетирилет, олор керектӱ немелерле јеткилделет.\nРеспубликада бойыныҥ кӱӱниле јакшы керектерди эдеечилердиҥ «ДобРАцентр» деген тӧс јери 2017 јылдыҥ кӱӱк айынаҥ ала иштеп јат, ого текши республикадаҥ 50-неҥ ажыра волонтер кирет. «ДобРАцентрдиҥ» волонтерлоры јербойында ла республика кеминде ӧткӱрилип турган акцияларды, кӧдӱриҥилерди, фестивальдарды белетееринде ле ӧткӱреринде эрчимдӱ туружат. Темдектезе, Россияныҥ кӱнинде, калыктардыҥ најылыгыныҥ парадында, Jашӧскӱримниҥ кӱнинде, «Солоҥы-2017» деген экофестивальда, АР-дыҥ спортчыларыныҥ XVII јайгы олимпиадазында, спорттыҥ кышкы сезоныныҥ ачылтазында ла о. ӧ.\nРеспубликада «Jеҥӱниҥ волонтерлоры» деген бастырароссиялык јондык кыймыгуныҥ талалык бӧлӱгиниҥ ижи эрчимдӱ ӧзӧт. Олор бастырароссиялык акцияларды, тӱӱкилик туштажуларды ӧткӱрет. Онойдо ок Улу Jеҥӱге учурлалган кӧдӱриҥилерди белетееринде туружат, ветерандарга болужат, кереестерди јазап, арутап јат. Jербойыныҥ да, талалык та учурлу керек-јарактарды белетееринде волонтерлор акту кӱӱндеринеҥ туружат. Ӧткӧн јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 5-11 кӱндеринде Алтайдаҥ «Jеҥӱниҥ волонтерлорыныҥ» ӱч волонтеры Москвада ла Севастопольдо парадтарды белетееринде турушкан.\nАлтай Республикадаҥ «Россияныҥ јашӧскӱрими» АИС ле «Россияныҥ јакшы керектерди бойыныҥ кӱӱниле эдеечилер» деген јетирӱлик платформалардыҥ порталында кӧдӱриҥилердиҥ ле јашӧскӱримниҥ регистрациязы эрчимдӱ ӧдӧт. Республикан кӧдӱриҥилердиҥ эҥ эрчимдӱ волонтерлорына сыйга корпоративный кеп-кийим (футболкалар, кепкалар, кыймыгуныҥ темдектӱ рюкзактары) алат.\nӦткӧн јылдыҥ кандык айынаҥ ала кичӱ изӱ айына јетире республиканыҥ јашӧскӱриминиҥ коммерциялык эмес организациялар ла физический лицолор ортодо јонјӱрӱмдик учурлу ӱлекерлериниҥ кӧрӱ-маргааны белетелип ӧткӱрилген. Jеҥӱчилдер ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрерине керектӱ јепселди алар.\nБистиҥ республиканыҥ адынаҥ јашӧскӱримниҥ ле ӱренеечилердиҥ Сочиде ӧткӧн XIX бастырателекейлик фестивалинде турушкан делегацияда 7 волонтер ло 38 туружаачы болгон.\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозы јашӧскӱримниҥ политиказы, јуучыл-тӧрӧлчи таскамал ла јииттердиҥ черӱдеҥ озо белетенижи аайынча тӧс јерде волонтерлорды таскадары, ӱредери аайынча кӧдӱриҥилер ӧткӱрет. Онойдо ок республиканыҥ волонтерлорыныҥ школы ӧткӱрилет. Эрчимдӱ јииттерге бастырароссиялык, талалык кӧдӱриҥилерде, форумдарда туружар бӱдӱмји эдилген. Олор, темдектезе, волонтерлордыҥ бастырароссиялык следында, јашӧскӱримниҥ бастырароссиялык ӱредӱлик «Таврида», калыктар ортодогы јашӧскӱримниҥ «ТИМ «Бирюса» деген ле оноҥ до ӧскӧ форумдарында туруштылар. Алтай Республикадаҥ ӧткӧн јылда калыктар ортодо ло бастырароссиялык форумдарда 40-нӧҥ ажыра туружаачы эрчимдӱ турушкан.\nКӱӱк айдаҥ ала јаҥар айга јетире «Доброволец России-2017» деген бастырароссиялык кӧрӱ-маргаан 5 бӧлӱкле мындый ууламјыларла ӧтти: «Волонтерство Победы», «Социальное волонтерство», «Событийное волонтерство», «Медицинское волонтерство», «Волонтерство в сфере культуры», «Волонтерство в чрезвычайных ситуациях», «Экологическое волонтерство», «Организатор добровольчества», «Серебряное волонтерство».\nJакшы керекти бойыныҥ кӱӱниле эдеечиниҥ кӱнинде, 2017 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 5-чи кӱнинде, талада республиканыҥ јакшыны бойыныҥ кӱӱниле эдеечилердиҥ следы болгон. Эҥ артык волонтерлор ло бойыныҥ кӱӱниле баштаҥкай эдеечилер кайралдаткан.\nАлтай Республиканыҥ волонтерлоры јакшыны бойыныҥ кӱӱниле эдеечилердиҥ Москвада јаҥар айдыҥ 4-5 кӱндеринде ӧткӧн бастырароссиялык форумында турушкан. Республиканыҥ делегациязына «Доброволец России-2017» кӧрӱ-маргаанныҥ талалык бӧлӱгиниҥ ӱч јеҥӱчили Анастасия Аманчина, Алексей Тюлепергенов ло Арсений Некрашевич «Юный доброволец» деген гран-приниҥ ээлери кирген. Олор ончозы балдардыҥ «Добрята» деген добровольческий организациязыныҥ эрчимдӱ турчылары.\nРоссияныҥ волонтерлорыныҥ биригӱзинде јакшыны бойыныҥ кӱӱниле эдеечилердиҥ бастырароссиялык форумы тӧс учурлу керек болгон. Форум ӧйинде ӱредӱлик ле иштеер программаларла коштой, волонтерлордыҥ ижиниҥ ченемелиле таныштыру ӧткӧн. Онойдо ок јакшыны бойыныҥ кӱӱниле эдеечилердиҥ кыймыгузыныҥ ӧзӱмине јарамыкту кӱрее-куучындар, мастер-класстар база ӧткӧн.\nВолонтерлордыҥ шылтузында текши кӧдӱриҥилерди ӧткӱрериниҥ чыҥдыйы бийиктеген. Jиит улусты јашӧскӱримниҥ государстволык политиказын јӱрӱмде бӱдӱрерине јилбиркедери, эрчимдӱ туружарын јӧмӧӧри ӧдӧт. Jаш улус обществоныҥ јӱрӱминде акту кӱӱнинеҥ ле эрчимдӱ туружары јанынаҥ иштиҥ бӱдӱмдериниҥ учурын, чыҥдыйын, кемин кӧдӱрери аайынча јаан иш ӧткӱрилет.\nАР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозыныҥ пресс-службазы


Кӧс кылбыгар, јӱрек кӧӧрӧӧр кӧрӱлер... - altaicholmon\nСыгын айдыҥ 7-9 кӱндеринде «баатырдыҥ алаканында турган» калабыстыҥ 90 јылдык юбилейи элбеде ӧткӱрилди.\nКаланыҥ П. В. Кучияктыҥ адыла адалган драма театрында, политколледжте, М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган библиотекада, тӧс тепсеҥде, парктарда, стадиондордо ла Јыландуда кӧлдӧ кӧрӱлер, мастер-класстар, спорт ло ӧскӧ дӧ бӱдӱмдӱ маргаандар, ойын-концерттер ӧтти. Онойдо ок баштапкы ла катап баштапкы класстардыҥ ӱренчиктериниҥ базыш-парады ӧткӧн. Каланыҥ бастыра ла школдорыныҥ баштапкы класстарыныҥ ӱренчиктери јараш кеп-кийимдерин кийген, јаркынду ӧҥдӱ шарларлу, чечектерлӱ бастылар. Ленинниҥ адыла адалган тӧс тепсеҥде архивтиҥ фотодокументтериниҥ «Јурттаҥ калага јетире» деген солун кӧрӱзи тургузылган. Эл-јон бу кӧрӱде тургузылган фотолордыҥ јанында узакка туруп, Улалу јурттыҥ ла бӱгӱнги каланыҥ таныбас болуп калган кеберлерин соныркап кӧргӧн. Јаан јаштулар, айса болзо, озогы фотолордоҥ ырап калган јаш ӧйин эзеткен де болор… Јурукчылардыҥ кӧрӱзинде јураарыныҥ школыныҥ балдарыныҥ јуруктарыныҥ кӧрӱзи јилбилӱ болгон. Кӧрӧӧчилер јуруктарды кӧрӱп, эҥ јакшы, эҥ јараш јуралгандарын аҥылу тетрадьта темдектеп тургандар. Мен де јуруктарды ајыктап, кӧксиме јарагандарын адап салгам. Анна Пушкарева графика јуругында бир уулчак ээлери тышкары таштап ийген кискелерди азырап турганын јураганы кӧп улуска јараган ошкош – оныҥ адына темдектер тургускандары эҥ кӧп болгон.\nЈиит јурукчылардыҥ јайалтазыла танышкан кийнинде ӧскӧ кӧрӱлерге јууктадым. Кажы ла палаткада јараштыҥ ла кеендиктиҥ бӱткӱл телекейи! Кандый эдимдер, кандый јарангыштар, кандый ойынчыктар јок деп айдарыҥ! Кийистеҥ баскан, тӱӱген, шабылаган, кӧктӧгӧн, илеген, агашта кескен, ӧртӧгӧн, той балкаштаҥ кадырган, бисердеҥ ле ӧҥдӱ таштардаҥ тискен чечектер, јарангыштар, ойынчыктар, бӧрӱктер, јууркандар, јуруктар, кухняга керектӱ досколор, кринке-чӧйгӧндӧр… Мында ок кайыҥныҥ тозынаҥ јазаган эдимдер, агашта ӧртӧп кеелеген јуруктар…\nБистиҥ калада самындарды, шампуньдарды, гельдерди колло кееледе эдип турган ус Василий Корбут мында эдимдерин база тургускан. Кайыҥнаҥ ла мӧштӧҥ кескен матрешкаларды, јӱлкӱӱр илер эдимдерди, ӧскӧ дӧ ӧҥдӱ јуруктарды ламинировать эдип, јарандырганы сӱреен јаркынду ла кеен кӧрӱнген. Олорды Мария Баландина кееркедип турган болуптыр. Ар-бӱткенниҥ јӱзӱн-јӱӱр таштарынаҥ эткен јарангыштардыҥ јанында улай ла ӱй улус турат. Јарангыштарды Себи-Оозыныҥ эјелӱ-сыйындулары Галина ла Ольга Плохотниковалар эдип турган эмтир. Эпшилердиҥ јаранып кийетен эдимдеринеҥ кӧс кылбыгар болуптыр! Алба-тередеҥ не-неме кӧктӧӧринде аҥылу јайалта, турумкай болор керек деп бодойдым. Кӱреҥ кӱс лапту тургалак та болзо, «кыш кыр ары јанында эмес» деген чылап, бу кӧрӱлер ортодо сӱрлӱ, јылу кышкы кийимдер: алба кӧгӱскпектер, эпши ле эр улустыҥ бӧрӱктери, айылда кийетен ӧдӱктер, меелейлер, јабынты-палантиндер… Олорды илеген, кӧктӧгӧн ус эпши Чопоштоҥ келген Виктория Скрипченко деп колду келин эмтир.\nБу ла тепсеҥде устардыҥ мастер-класстары ӧткӱрилген. Сергей Кергилов той балкаштаҥ не-немелер јазаарын, кадырарын кӧргӱскен. Бийсктиҥ узы Владимир Третьяков той балкаштаҥ озогы технологияла эткен эдимдерин кӧргӱскен. Мында ок јараш, эптӱ отургыш-скамейкалар турат. Олорды эткен ус Юрий Климанский мында ок бойы јазаган станокторын кӧргӱскен. Сӱрлӱ-јараш скамейкаларды ол бу станокторыла јазап турган эмтир. Бийсктеҥ келген ус кижи, Анатолий Соколов, мӧш агаштаҥ јараш эдимдерин тургускан.\nСбербанктыҥ јиит ишчилери мында ак футболкаларга Горно-Алтайск каланыҥ юбилейиниҥ тематиказыла улустыҥ кӱӱнзеген бичимелдерин, јуруктарын бичип турган болуптыр. Сбербанкка реклама эдип турган ошкош.\nКаланыҥ фонтанду паркында база солун кӧп керектер ӧткӧн. Ол тоодо 6-чы таҥмалу школдыҥ физика аайынча ӱредӱчизи Андрей Ченчубаевке баштаткан ӱренчиктер робототехниканыҥ кружогында эткен иштерин тургузып, јилбиркектерге кӧргӱскен. Культураныҥ ла кеендиктиҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжиниҥ ӱренчиктери иштерин кӧрӱге тургускан. Јиит јурукчылар кӱӱнзеген улустыҥ портреттерин чӱрчеде ле јурап берет. ГАГУ-ныҥ аграрный колледжиниҥ ӱренеечилери кӧрӱге эттеҥир ле јымыртка беретен укту јаан куштар тургускан эмтир.\nОогош болчомдор бойлорыла кураа кызычактардыҥ ла уулчактардыҥ каратэле мастер-клазын, онойдо ок ыраак јокто ийттердиҥ, аҥ-куштардыҥ кӧрӱлерин јилбиркеп кӧргӧндӧр.\nВ.К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ ӱренчиктериниҥ медиа-группазы «Гимнастический вестник» деп журналын тургузып кӧрӱскен. Ӱренчиктер эмдигештеҥ ала сӧскӧ темигип, бичинип, бойыныҥ санаа-шӱӱлтелерин, кӧргӧн-укканын сӧс ажыра јетирип билерине ӱренип турганы сӱреен јакшы. Мен, газеттиҥ ишчизи кижи, журналда алтай тилле база материалдар болзын деп олорго акту кӱӱнимди айттым. Балдар мениле јӧпсинген ле «Алтайдыҥ Чолмонына» бичимелдерин экелер болгон.\nБу ок паркта «Улала. Ойрот-Тура. Горно-Алтайск» деп адалган литературалык туштажу солун ӧткӧн. Туштажуны Алтай Республиканыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ јааныныҥ ордынчызы Таукен Яйтынов ачып, јуулган улусты јаан байрамла уткыган. Педколледжтиҥ ӱренеечилери ачылтада да, ӧскӧ дӧ бӧлӱкте кожоҥ кожоҥдогон, саксофон ойноп, ӱлгерлер кычырган. Туштажуда онойдо ок бичиичилер Мария Образцова, Таныспай Шинжин, Алена Санаа, Александр Брехов ло Серикжан Толегенов туружып, ӱлгерлер кычырган, кожоҥдогон. Таныспай Шинжин топшуур ойногон.\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ јанында «Кӱски ӧҥдӧр» деген кӧрӱде бир ле ӧйдӧ кӱски агаш аразында, айса маалада немедий сезим келет. Ол ок ӧйдӧ чӧрчӧк: Золушканыҥ чечектерле кееркеткен јараш каретазында улус сонуркап, фотого соктырат. Мында маалаажынаҥ эдилген кандый эдимдер, кандый тындулар јок деериҥ! Баклажаннаҥ эткен пингвиндер, чочогойлордоҥ – ежик, тыквадаҥ – элбек сарафанду ӱй улус, корзиналар. Чечектердеҥ не эдилбеген деериҥ! Толголып ӧскӧн кабачоктоҥ эткен кискелер, јыландар. Керек дезе, тегин ле ӧлӧҥнӧҥ толгоп јазаган кискениҥ јаражын! Максимовтордыҥ билези тазылдардаҥ јӱзӱн-башка эдимдер эдип тургусканы солун. Мында ок ГАГУ-ныҥ физмат ла инженерно-технологический факультединиҥ студенттери улусты јиилектердеҥ, аламалардаҥ бойлоры кайнаткан повидлоло, джемле, вареньеле, јулуктарла кӱндӱлеп турдылар.\nЭл Курултайдыҥ туразыныҥ ары јанында скверде школдор ло балдардыҥ садиктери каланыҥ 90 јылдыгына учурлалган кееркедим јазалдарын тургускан эмтир. Мында чечектердеҥ ле ӧскӧ дӧ ӧҥдӱ, јаркынду материалдардаҥ эдилген ле тургузылган эдимдерди улус базып, сонуркап кӧргӱлейт. Кезик эдимдердиҥ јанында фотого соктыргылайт.\nТал-тӱштиҥ кийнинде бу ончо кӧрӱлердиҥ туружаачылары дипломдорло, акча-сыйларла кайралдаттылар.


«...Алтай тилигерди ундыбагар, балдар!» - altaicholmon\n«…Алтай тилигерди ундыбагар, балдар!»\nКажы ла јыл республиканыҥ школдорыныҥ эҥ артык, јозокту иштӱ ӱредӱчилери калада туштажат. Олордыҥ ченемелин ӱлешкен айас кӧрӱ-маргаанда туружары 26 јылдыҥ туркунына јакшынак јаҥжыгу болуп калды. Быјыл кочкор айдыҥ 12-16 кӱндеринде «Педагогиканыҥ устарыныҥ неделези» ӱредӱчилерди катап ла калада јууды.\nНеделениҥ туркунына ӧдӧр деп темдектелген кӧрӱде ӱредӱликтиҥ 75 ишчизи туружат. Сегис башка номинация-ууламјыныҥ кажызында ла бойыныҥ јеҥӱчилиниҥ ады-јолы неделениҥ учында јарталар. Эмди тургуза тартыжуныҥ кидим ӧйи. Номинациялар јылдыҥ ӱредӱчизи, јылдыҥ таскадаачызы, алтай тилдиҥ ле литератураныҥ эҥ артык ӱредӱчизи, су-кадыктыҥ эҥ артык ӱредӱчизи, «Кижини таскадары», «Jӱрегимди балдарга бередим», «Удура алтам», «Алтай Республикада ӱредӱликтиҥ озочылы» деп ууламјыларга бӧлӱнди. Калганчы ууламјы кӧрӱге быјыл баштапкы катап кийдирилген. Анда ӱредӱликте башкараачылардыҥ ижин бӱдӱрип тургандар туружар. «Удура алтам» деп ууламјыда психологтор, логопедтер, дефектологтор ло сурдопедагогтор туружат. «Кижини таскадары» деп ууламјы мынаҥ озогы јылдарда «Эҥ «классный» классный» деп адалган болгон.\nАлтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилери ортодо республикан гимназияда «Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ урогы: ФГОС-тыҥ некелтелери» ле «Ӱренчиктердиҥ једимдерин баалаары» деп темалар аайынча ачык эрмек-куучын ӧтти. Бу дискуссия «Педагогиканыҥ устарыныҥ неделези» деп кӧрӱ-конкурстыҥ ченелтелериниҥ тоозына кирет. Мында республиканыҥ јурттарынаҥ келген сегис ӱредӱчи ижиндеги уур-кӱчтер, тутактар ла оны ӧдӱп чыгарында кандый эп-аргалар тузаланып турган ченемелиле коллегаларыла бир сааттыҥ туркунына ӱлешти.\nАчык эрмек-куучын ӧдӧр ӧйдӧ айдылган шӱӱлтелерле болзо, берилген ишти табылу да бӱдӱрер, кезикте кандый ла иш берзе, тӱрген бӱдӱрип, программаны озолоп то турар балдар туштайт. Анчада ла башка-башка укту-тилдӱ балдар бир класста јуулганда, тилдиҥ ӱредӱчизиниҥ алдында аҥылу амадулар тура берет. Олорды теҥ-тай ӱредип, билгирлери бир уунда, бир кеминде болор эдип, ӱредӱчи кандый ла эп-арга бедирейт. Бу айалга јанынаҥ ӱредӱчилердиҥ кажызында ла бойыныҥ шӱӱлтези ле ченемели бар эмтир.\nБаштамы класстарды божоткон кӧп балдар республикан гимназияда ӱренерге кӱӱнзейтени јажыт эмес. Ол јанынаҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Аруна Петровна Адышева каруу берди: «Баштамы класстарда алтай тил ӱренбеген эмезе алтайлап јакшы билбес кайлык балдар бистиҥ школдыҥ 5-чи клазына кӧп келет. Олордыҥ кӧп сабазы айлында ада-энезиле алтайлап куучындажып турганы иле болот. Jе кандый да шылтактардаҥ улам бу балдар алтай тилдиҥ урокторын албаганы јарталат. Мындый учуралдар анчада ла каланыҥ школдорында ӱренген балдар ортодо туштап туру. Бу балдарла таҥынаҥ иштезе, олор 7-8 класстарда тӱҥей ле ӧскӧ ӱренчиктердиҥ билгирлерине тӱҥейлеже једижип турганын темдектеерим».\nБого тӱҥей учуралдар Кош-Агашта, Чамалда ла бир-эки орус биле јадып турган алтай јурттардыҥ школдорында база туштайт. Jе бала балдарла најылашканы, олордыҥ куучын-эрмегиниҥ кӱрмелин јаантайын угуп турганы алтай тилди тӱрген ӱренип аларына болушту болот.\nФГОС-тыҥ некелтелерине келиштире иштеер аргаларды ончо толо тузаланары керегинде куучында ӧмӧлик иштиҥ тузазы чокымдалды. Ӱредӱчилердиҥ айтканыла болзо, ӧмӧлик иш таскамал ишке бодолот. Алтай тилди јакшы билбес, јӱрӱмде алтайлап куучынданбай турган бала мындый ишти јакшызынып бӱдӱрер аргалу. Нениҥ учун дезе ӧмӧлик урок ого ӧскӧ балдардыҥ карууларын угар арга берет, олор бой-бойына болужып ӱренер. Эрчимдӱ иштӱ балдарды кӧрӱп, эмеш эреҥистелип отурган бала керектӱ болгодыйын талдап, бойында тузаланар арга болот.\nӰредӱчи ӱренчиктердиҥ ижин баалаганын кӧргӱзерге, баланы мактап айтканы јолду. Онызы баланыҥ ӱренер кӱӱнин кӧдӱрер, кӧкӱдер. Jе урокто ӧй јетпей турганынаҥ улам, јӱк ле кӱнликке ле журналга темдектер тургузылат. Сӧслӧ кажы ла баланыҥ једимин аҥылап айдарына ӧйди тӱҥей ле келиштирип турар керек деп шӱӱлте эдилди.\nЧынын айтса, бойыныҥ тӧрӧл тилин кажы ла бала јаштаҥ ала билер учурлу. Эмеш јаанап, балдардыҥ садына барганда, бу иш анда иштеп турган таскадаачылардыҥ болужыла улалар керек. Нениҥ учун дезе оогош бала кандый ла таскамалга тӱрген ӱренижип, темигип келер јаҥду. Алтай кӧгӱстӱ, алтай кӧрӱмдӱ улус чыдазын деген амаду тургузылып турган болзо, бу ишти чындаптаҥ ла балдардыҥ садынаҥ баштаганы јакшы болор эди. Балдарга «Алтайдыҥ ээлери слер, алтай тилди билер керек» деп јартап, бу оҥдомолло башкарынары элдеҥ озо ада-энедеҥ камаанду. Эмди кӧрӱп турза, туура јерлердеҥ келген кино согоочылар, тӱӱкичилер бистиҥ Алтай јерис керегинде сӱрекей кӧпти билер. Тургун јаткан јонныҥ балдары алтай тилин де керексибей барганы канайып ачымчылу болбос. Jеристи, тилисти чеберлеп алар амадула алтай кӧгӱстӱлерди тӱймедип, бу ишти токтотпос керек.\n1970-1980 јылдарда партияныҥ райкомыныҥ качызы болзоҥ, алтайлап куучындап билери јазымы јок бӱдӱретен некелте болгон. Бу јамыга келгендер алтай тилле куучындажарга, кӧҥкӧрӧ тӱжӱп туруп ӱренип алатан. Оныҥ кийнинде, качан јаҥга Алтай Республиканыҥ башчызы болуп В. И. Чаптынов келген ӧйлӧрдӧ, кандый ла јаҥныҥ бажында турган башкараачы алтай тилди билерине јаан ајару, некелте эдилген эди. Баштапкы ӧйлӧрдӧ кем де удурлашпаган, кажы ла јамылу кижи алтай албатыны тооп турганын кӧргӱзип, тилди ӱренерге чырмайган. Jе ол ӧйлӧр анайып ла араайынаҥ ырап, јакшынак баштаҥкай јол алынбай калды.\nЭне-адалар балдарыныҥ орустап турганыла оморкоп, «а бис оны ӧнӧтийин ӱреткен эмезис, ол бойы ла «Карусель» ле «Дисней» каналдарды кӧрӱп, орустап куучындаарына ӱрене берген» деп айдыжары база кӧптӧй берди. Су-алтай јуртта јаткан улустыҥ балазы мынайып ла орус тилге јайылып баштайт. Эки тил билгенинде јаман јок, је тӧрӧл тилин ундытпазы чикезине ле эне-аданаҥ камаанду.\nАлтай тилди ӧҥжидер деген курч сурак «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте, тилле колбулу сурактар кӧрӱлген јуундарда катап-катап ла кӧдӱрилип јат. Бу ла ӧйдӧ, «кату эт тишке кысталар» дегендий, кезик эне-адалар балазы школдо алтай тилди ӱренбес деп угузу бичик табыштыргылайт. Кандый ла оҥдомолду кижи болор аргалу. Jе угар болзо, балазына улус ӧскӧ ороондордыҥ тилин ӱренер јол ачып тура, алтай тилдеҥ мойноп туратан эмтир. Балазыныҥ канына шиҥген, кӧксине томылган тӧрӧл тилин «орус тил — улу тил» деп оҥдомолло башкарынган эне-ада акту бойлоры кол салып, мынайып ла айрып салат. Ӱредӱге кӱӱндӱ балага тилин билгени канча да ӧскӧ тил ӱрензе, бир де тутак болор аргазы јок деп, ончо ӱредӱчилер јӧпкӧ келди.\nБойына ајаруны јилбилӱ јетирӱзиле Турачак аймактыҥ Курмач-Байгол јуртыныҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Марьяна Владимировна Сумачакова этти:\n— Курмач-Байгол јуртта чалканду ла орус укту улус јуртайт. Оныҥ учун кошмок укту балдар класстарда туштап турганы кайкал эмес. Чалканду тил алтай тилге тӱҥейлеш учун бу ӱренчиктерге алтай тил јеҥил ӱренилет. Орус балдарга эмеш кӱчке келижет. Урокто тузалангадый јакшы сӧзликтер суруда учун, балдар тетрадьта бойлоры сӧзлик јазайт. Газеттерде тилдиҥ урогына болушту толыктар бичилип турган болзо, база јакшы болор эди. Аймактыҥ «Истоки» газединиҥ бир бӱгин алтай тилле чыгарзын деп сурак кӧдӱрилген болзо, биске, тилдиҥ ӱредӱчилерине, база болуш болор эди деп сананадым. Анайда ок ГТРК-да алтай берилтелер четверг кӱнде таҥ эртен, улустыҥ сыраҥай ла бош јок ӧйинде — ижинде, ӱренчиктер школдо јӱрген ӧйдӧ ӧдӱп калатанын ајаруга алгадый айалга. Оны эҥирге эмезе амыраар кӱндерге кӧчӱрген болзо.\nАчык эрмек-куучынныҥ учында республикан гимназияныҥ ӱредӱчизи, жюриниҥ турчызы Анжела Борисовна Чендекова дискуссияныҥ турултазы керегинде мынайда айтты:\n— Ӧткӧн јылдарда республикан ИПКРО-до алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ ассоциациязы тӧзӧлгӧн эди. Бӱгӱнги ачык эрмек-куучында јӧптӧшкӧниле, ӱредӱчилер бойлорыныҥ јетирӱлерин ол ассоциацияныҥ сайтына салар болды. Алтай укту эне-адалар балазына тилди ӱредери јанынаҥ бичип турган јӧпти келер ӧйдӧ бичитпей токтодоры јанынаҥ суракты депутаттарга јетирери ле кажы ла алтай кижи тилди балазына кыйалтазы јогынаҥ ӱредери јанынаҥ сурактыҥ аайына чыгары база депутаттарга молјолоры јӧптӧлди.


«Јурт ӧзӧр, јаранар, јаанаар…» - altaicholmon\n«Јурт ӧзӧр, јаранар, јаанаар…»\nШабалин аймактыҥ Каспа јуртыныҥ эл-јоны кичӱ тӧрӧлиниҥ байрамын јаан изӱ айдыҥ 24-чи кӱнинде бийик кеминде ӧткӱрди.\nЈаҥжыкканы аайынча јажыл јайдыҥ ичинде ӧткӱрилип јаткан байрамга ыраак-јуук јерлердеҥ айылчылар кӱӱнзеп ле амадап келдилер. Каспа јурттыҥ ады-чуузы ӧткӧн ӧйдӧ јайалталу јурт артисттери Москвага барып турардаҥ бери ороон до, республика да кеминде танылу, јарлу ине. Эл-јоны амыр-энчӱ, токыналу јуртап јаткан калыҥ јурттардыҥ бирӱзи деп јолду чотолот.\nЈурттыҥ байрамында АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева, Шабалин аймактыҥ депутаттар Совединиҥ председатели Лариса Андреева, «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ баш редакторы Айсулу Кыйгасова, Каспа јурт јеезениҥ јааны Аржана Анатова, иркиттердиҥ јайзаҥы Александр Иркитов ло кӧп ӧскӧ дӧ улус туружып, учурлу ла јылу кӱӱнземелдерин айттылар.\nБайрам јаан ла јакшынак стадиондо ӧткӧн. Агаш айылдыҥ эжигин ачып, алтын бозогозын алтап кирген, ыраак јолды кӱчсинбей, амадап келген айылчыларга јурттыҥ кӱндӱзек келиндери изӱ чайын уруп, аш-курсакту тепшилерин чӱрче ле тургузып ийдилер.\nЈурт јеезениҥ јааны ара сӧӧктӱ Аржана Анатова байрамды ачып, јерлештерине, айылчыларга бек су-кадык, ырысту-кежиктӱ јадын-јӱрӱм кӱӱнзеди. Ол јурт, эл-јон, бала-барка јаранып ӧссин, азыраган мал-ажы ардак-семис турзын деп айтты. Оныҥ кийнинеҥ бу ла јурттыҥ јайалталу, медколледжте ӱренип турган Амат Самтаков топшуурын согуп, јер-алтайын, албатызын алкады.\nАР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева јурттыҥ эл-јонын, јашӧскӱримин јакшынак ла јараш, учурлу байрамыла акту кӱӱнинеҥ уткыды. «Мында амыр-энчӱ, эҥке-тоҥко јуртап јаткан албаты келер јылда кичӱ тӧрӧлиниҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 100 јылдыгын темдектеер. Јӱс јылга ӧскӧн-јаранган јурттыҥ тӱӱкилик јолы байлык. Ол ӧткӧн јаркынду јолыла, иштиҥ мергендӱ озочылдарыла, јайаан јайалталарыла, јеткен једимдериле текши республикада танылу, јарлу» — деп аҥылап темдектеди.\nНаталья Михайловнаныҥ айтканыла, Каспа – иштеҥкей, чыйрак, ак санаалу, ару кӱӱндӱ эл-јонныҥ сӱӱген ле оморкогон кару тӧрӧли. Мында озочыл иштӱ, байлык ченемелдӱ укту-тӧстӱ койчы-малчы улустыҥ билелериниҥ ады-јолдоры ӱйедеҥ ӱйеге улалат. Олор азыраган ак малын ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ јаҥжыккан аайыла, марыла, эп-аргазыла бӱгӱнге јетире ӧскӱрет. Алтай албатыныҥ «Иш — кижиниҥ ырызы» деген ойгор учурлу эрмеги шак бу јурттыҥ улузына келижет.\n«Каспа деген алтай јурт ороондо, талада јайаан јайалталарыныҥ чыккан-ӧскӧн, јаан телекейге јолын алынган, јуртыныҥ, јерлештериниҥ ады-чуузын макка кӧдӱрген тӧрӧл јери болуп јат. Јебрен-кумран ӧйлӧрдӧ мында јуртаган ойгор кӧгӱстӱ улустыҥ ады-јолдоры ӧзӱп јаткан јаш ӱйеге база јозок. Темдектезе, Шиме-Судурчыныҥ ады-јолын адаарга јараар. Алтай Гомер, кайчы Николай Улагашевте «Шиме-Судурчы» деген кай чӧрчӧги бар, калыктыҥ энчи-байлыгы болуп ӱргӱлјикке артат. Эмезе Калбан Чинатовтыҥ ады-јолын билбес кижи бачым ӱстине табылбас ине. Калыктыҥ јаҥжыккан јаҥжыгуларын, чӱм-јаҥын сӱреен чебер корыган, јерлештерине айдып салганы кереес болуп артат» — деп, Н. Екеева чокымдады.\nОл онойдо ок бу јымжак, ар-бӱткени куулгазын кептӱ јуртты поэттердиҥ, бичиичилердиҥ, јайаан јайалталардыҥ, культишчилердиҥ, билимчилердиҥ — Паслей Самыктыҥ, Борис Самыковтыҥ, агалу-ийиндӱ Кара ла Карабаш Маймановтордыҥ, Артур Морлужоковтыҥ, Зоя Мундусованыҥ, Сергей Мундусовтыҥ, Айжан Иркитованыҥ ла оноҥ до ӧскӧлӧриниҥ јер-алтайы, кабайы деп айтты. Эмди де эл-јонына, бала-барказына алкышту-быйанду Каспа јуртта јаҥы ӱйениҥ јайалталары ичкери јаан ла јарык јолына чыгат.\nОл бу јуртта билелик јаҥжыгуларды баалап, јаандарын тоомјылап, калыктыҥ јебрен ӱредӱзине тайанып, бала-барказын таскадып јатканын аҥылады. «Каспада јаҥыдаҥ корболоп ӧзӱп јаткан бала-барка сӱӱндирет. Бала-барка кӧп, айдарда, јурт ӧзӧр, јаранар, јаанаар» — деп, Наталья Михайловна айтты.\nОл Каспа јурттыҥ кӧп јылдардыҥ туркунына амыр-энчӱ, эптӱ-јӧптӱ јуртап, бала-барказын азырап-чыдадып салган, јерлештериниҥ ортодо јаан тоомјыда Валерий Токракович ле Валентина Михайловна Самыковторго «За любовь и верность» деген медальды ла Мактулу грамотаны Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохординниҥ јакылтазыла кӧдӱриҥилӱ айалгада табыштырды.\nНак биле тӧрт бала азырап чыдаткан. Ончозы айыл-јуртту, билелерлӱ. Валентина Михайловна баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи болуп ак-чек иштеп, амыралтага чыккан. Јурттыҥ тал-ортозына јуугы оныҥ ӱреткен ӱренчиктери. Валерий Токракович јажын-чакка јурт ээлемде једимдӱ иштеген. Бу сӱреен јайалталу, агашла узанар ус, јуранар, бир сӧслӧ, этпес-тутпазы јок. Ол эш-нӧкӧрине кандый ла ӧйдӧ јайаан јӧмӧлтӧ-болужын јетиретен. Билениҥ нагы, бой-бойын тоогоны, баалаганы шак мынаҥ кӧрӱнет. Јаан кайрал учун быйанын айдып тура, Самыковтордыҥ билези јерлештерине, тӧрӧӧн-тӧркиндерине, јуук улузына база быйанду сӧстӧрин айттылар. Олор ада-энелерди келиндерине, уулдарына, бала-баркаларына болужып, арга-кӱчи јеткенче јӧмӧзин деп баштандылар. Јиит билелерге кӧп балдар азырап, бой-бойы нак, эптӱ-јӧптӱ јӱрзин деп кӱӱнзедилер.\nНаталья Екеева талдама ӱредӱлӱ, школдыҥ, јурттыҥ јондык јӱрӱминиҥ эрчимдӱ туружаачы ӱренчиктери Ангелина Самыковага (5 кл.), Айас Иркитовко (4 кл.), Азамат Иркитовко (6 кл.) Быйанду самаралар табыштырды. Јурттыҥ школыныҥ ӱренчиктери кеендикте, спортто јаантайын озочылдар деп, кычыраачылар јакшы билер. Бу ла тулаан айда ӧткӧн «Театр школдыҥ сценазында» деген талалык фестивальдыҥ гран-при сыйын Каспаныҥ орто школыныҥ «Кӱлӱмји» деп театрал студиязы ойноп алган.\nОнойдо ок јурттыҥ библиотеказына республиканыҥ ады јарлу улузы керегинде бу јуукта кепке базылып чыккан јап-јакшынак бичиктерди сыйлады.\nДепутаттардыҥ аймак Совединиҥ председатели Лариса Андреева Каспа јурттыҥ эл-јонын байрамыла аймактыҥ јааны Эрчим Сарбашевтиҥ, аймак Советтиҥ ле алкы бойыныҥ адынаҥ уткыды. «Бу байрам мында јуртап јаткандардыҥ јолду байрамы. Јурттыҥ эҥ јаан байлыгы — оныҥ улузы. Каспа бӱгӱнги кӱнде ӧзӱмниҥ јолында. Слердиҥ нерелӱ, ак-чек ле једимдӱ ижигердиҥ шылтузында јурт бек тӧзӧгӧлӱ, чокым ууламјылу.\nКаспаныҥ ады јарлу улузыныҥ салымы, јолы јурттыҥ тӱӱкизиле бек колбулу. Шак олор кичӱ тӧрӧлиниҥ ады-чуузын бу јӱрӱмде чек ле бийик кӧдӱрип апарат. Јашӧскӱрим јилбиркеп, јаҥыга, јаҥыртуларга тартылат. Бу јурт јайалталарыла бай. Калыҥ билелердиҥ бала-барказы биледе алган таскамалына, ӱредӱзине тайанып, ачык-јарык, чындык кӧрӱмдӱ улус болуп јӱрет. Јурт бойыныҥ 100 јылдыгын бийик једимдерле уткыыр деп иженедим» — деп айтты.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ баш редакторы Айсулу Кыйгасова: «Каспаныҥ келер ӧйи — мында јуулган, отурган јаҥы кӧрӱмдӱ, чыйрак, бӧкӧ, јайалталу јииттер. Слер — јуртыгардыҥ оморкодузы, келер ӧйи. Республика, ороон кеминде байлык тӱӱкизинде су-алтай јурт аҥылу јерде турат. Турган јери јараш, јуртап јаткан эл-јоны тӧп лӧ керсӱ» — деп бойыныҥ уткуулду сӧзинде аҥылап темдектеди. Онойдо ок јурттыҥ библиотеказына «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ белетеп чыгарган «Айыл-јурттыҥ байы», «Аш-курсактыҥ байы» ла «Алтай Сокровенный» деп адалган бичиктерди сыйлады.\nОноҥ иркиттердиҥ јайзаҥы Александр Иркитов спорттыҥ башка-башка бӱдӱмдери аайынча јылдыҥ ла ӧткӱрилип турган јаан маргаандарыныҥ чемпиондорына, јеҥӱчилдерине Мактыҥ грамоталарын, Быйанду самараларын табыштырды. Каспаныҥ бӧкӧ, чыйрак, эпчил ле ӧктӧм кӱрешчи кыстары да, уулдары да кӧп лӧ болуптыр. Олор — Валерия Шумарова, Ксения Самыкова (эҥ оогожы), Снежана Самыкова, Александр Яманов, Богдан Мамаков, Суркун Иркитов, Эркей Иркитов, Роман Майманов, Максим Тупуков, Чалын Шалданов, Андрей Темдеков, Сабина Туянина…\nЈакшынак байрамда Аржана Анатова тоомјылу база бир билеге, бежен јылдыҥ туркунына амыр-энчӱ, эҥке-тоҥко јуртап јаткан, 7 баланыҥ кару ада-энези, 20 барказыныҥ, 3 унугыныҥ сӱӱген таадазы-јааназы Анатолий Акчабаевич ле Евдокия Егоровна Иркитовторго кереес ле учурлу сыйды табыштырды. Олор бойыныҥ калыҥ ла нак билезиниҥ адынаҥ јерлештерине, тӧрӧӧн-туугандарына јаан алкыш-быйанын айттылар. Јиит билелер тӧрӧл јуртында јадып, мал-ажын тудуп, бала-барка азыразын деп кӱӱнзедилер.\nЈаан ӱйениҥ улузы оогошторын курчулап-куйактап, ыжыктап алып јӱрген бу јуртта бойыныҥ азыйдаҥ бери улалып келген јакшынак јаҥжыгулары бар болгонын јурттыҥ ӧткӧн байрамы недеҥ де артык кереледи.\nАржана Юрьевна Каспа јурттыҥ байрамын ӧткӱрерге јаан јӧмӧлтӧ-болужын јетирген таҥынаҥ аргачыларга, фермерлерге, јурт јеезениҥ депутаттарына, детсадтыҥ таскадаачыларына, школдыҥ ӱредӱчилерине, јурт јеезениҥ таскадаачыларына јерге батпас алкыш-быйанын айдып, грамоталарды табыштырды. Олордыҥ тоозында — Айдар Иркитов, Амыр Иркитов, Борис Самыков, Эмилия Самыкова, Юрий Иркитов, Алина Иркитова, Оксана Соенгошева. Јурттыҥ эл-јоны нак, бой-бойына болужар, кандый ла керекти ӧмӧ-јӧмӧ алып чыгары ӧзӱп јаткан јашӧскӱримге јозок болуп јатканында алаҥзу јок.\nКаспаныҥ стадионында јуулган эл-јонго Амат Самыков, Юрий Кокшинов (саксофонист), Анна Боятова, Снежана Самыкова, Ангелина Самыкова, Асель Бытысова, Айкӱне Кергилова, Байсура Кергилова, Луиза Акулова (јурттыҥ библиотекари) сӱреен јакшы ойын-концертин кӧргӱстилер. Бу јурт јайаан јайалталарыла байлык болгонын солун концерт база кӧргӱсти. Јажыл јайдыҥ бажында РФ-тыҥ нерелӱ артизи Кара Маймановтыҥ Горно-Алтайскта, Шабалинде ӧткӧн «Улус укпаган кожоҥыс…» деп таҥынаҥ концертинде Юрий Кокшинов саксофонло ойноп, кожоҥдогонын кычыраачылар, байла, ундыбаган болор.\nБайрамныҥ экинчи бӧлӱгинде спорттыҥ башка-башка бӱдӱмдери аайынча маргаандар болды. Мында јурттыҥ оромдорыныҥ командалары да ортодо, тегин онойдо до маргаандарда јаан-јаш эрчимдӱ турушты.\nБайлык ченемелдӱ, кӱндӱзек казанчылар айылчыларды, эл-јонды изӱ, койу кӧчӧ-јармазыла, эди-јуузыла акту кӱӱндеринеҥ кӱндӱледи.\n1-кы јер — Манакујур ором (командири Л. Бытысова)\n2-чи јер — Аксуу ором (Я. Кергилов)\n1-кы јер — Чибит ором\n2-чи јер — Аксуу ором\n3-чи јер — Чаҥкыр ором\n1-кы јер — Манакујур ором (1 гол)\nФутбол (эр улус)\n1-кы јер — Манакујур ором\n2-чи јер — К. Тӧлӧсовтыҥ оромы (ӱстиги јаны)\n3-чи јер — Чибит ором\nТекшикомандала адакы турулта\n3-чи јер — К. Тӧлӧсовтыҥ оромы командири\nБайрамныҥ учкары јурттыҥ 30 јаштаҥ ӧрӧ эпшилери (ӧрӧгилер ле тӧмӧнгилер) футбол ойногон. Адакыда најылык јеҥди.


04.02.2021 - altaicholmon\nКраткий обзор состояния онкологической помощи в РА\nПод председательством Артура Кохоева состоялось заседание рабочей группы комитета по экономической, финансовой и налоговой политике по обсуждению подготовленного комитетом проекта закона Республики Алтай\nВ 2020 году жилищно-коммунальные услуги подорожали в среднем на 3,55% впервые в истории России при годовой инфляции в 4,91%, подсчитала аналитическая служба международной аудиторско-консалтинговой сети FinExpertiza.\nОтменены ограничения режима работы предприятий общепита\nИштиҥ уч-турулталары кӧрӱлген\nРоссияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республика аайынча пограничный башкартузы 2020 јылдагы ижиниҥ уч-турулталарын кӧргӧн.\nБилиги тереҥ, сӧзлиги байлык албаты\nАды-јолы элбеде јарлу Николай Шодоевтиҥ «Знания билик. Биликтиҥ самырлары» ла «Словарь билик. Биликтиҥ сӧзлиги» деген эки јаан бӧлӱктеҥ турган бичиги кепке базылып чыкты.\n«Алтайдыҥ эдинеҥ белетелген деликатес-курсак ороондо јарлу»\nТуулу Алтайдыҥ экопродукция-курсагы бӱгӱнги кӱнде озо ло баштап Сибирь, оноҥ ороон кеминде там ла јарлу болуп бараады.\nИчкери ӧзӱмниҥ аргалары артыгынча\nПрезиденттиҥ 2020 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 20-чи кӱнинде јараткан 812 таҥмалу јарлыгыла билимди ле бийик эп-арганы (технологияны) мынаҥ да ары ӧзӱмдӱ ичкери јолло ууландырар амадула 2021 јыл Билимниҥ ле технологияныҥ јылы деп јарлалган.\nСбердиҥ экосистемазыла таныштыру болгон\nСбердиҥ экосистемазыныҥ продукттарыла таныштыру видеоконференция эп-арга ажыра бу јуукта бистиҥ тергееде ӧтти.


«Мен jолдо ло jорыкта…» - altaicholmon\n«Сӧӧгим – очы,\nАдам – Малчы.\nБолгом – качы,\nЭмди – амыраачы.\nЧыккан кӱнле – кокырчы,\nЧырмай ийзем – ӱлгерчи,\nТой-jыргалда – jаҥарчы,\nJӱрӱмимде – jорыкчы.\nСоҥзун ыраак талада…» — деген чечен сӧстӧриле бойы керегинде Мария Малчиновна Быдышева айдып jӱрет. Бистиҥ танышканыс та тегиндӱ эмес керектеҥ башталган. Jаҥы jыл, байрамдык кӱӱн-санаа кӧдӱриҥилӱ ӧй. Jе «карантин» деген jарабастарла толо ӧйдӧ балдарга байрам да билдирбес болды, ёлкалар да ӧткӱрилбеди. Бис, бир класста кожо ӱренип турган балдарлу эне-адалар, балдарыска уроктордоҥ ӧскӧ ӧйдӧ ойын-соот болзын деген санаала биригип, «Сковородовнала» куучындажала, балдарысты соототтыс. Jе база ла бир буудак — Соок Таадакты «код» jок дейле, кийдирбеди. Андый да болзо, байрамга келген омок балдар сӱӱнип, тышкартында Соок Таадакла кожо «тидиреде» биjелеп, ойноп ийген.\nБу керектерди башкарып, мынайда эдели деген шӱӱлтени энелердиҥ чадына чачкан кижи – класста ӱренген уулчактардыҥ тайназы Мария Малчиновна болгон. Ӧрӧкӧн балдарды тӱрген-тӱкей билгир башкарып, белетеп алган ойындарын ӧткӱрген. Балдарда не болзын: ойногон, каткырышкан, маргышкан, ончозына jараган, сыйларын алып jанган. Сыйларды база ла Мария Малчиновна бойы белетеп экелген. Бистиҥ ортобыста колы кокту, jӱреги jаан улус бары кандый оморкодулу!\nШыргайты јурт – очы сӧӧктӱ Мария Малчиновнаныҥ тӧрӧли, јаштаҥ ала јайкап ӧскӱрген кабай јери. Анда чыккан, биле тӧзӧп, база анда ок jаткан. Эки балазыла, Таня ла Владимир, кожо эш-нӧкӧриниҥ јеенин, Анатты чыдадып, ончозын бутка тургузып салды. Балдарыныҥ бирӱзи Хакасияда, бистиҥ кинолордоҥ кӧрӱп турган jайалталу актер Анат Быдышев болуптыр. Таня ла Владимир Горно-Алтайск калада јадып јат. Экидеҥ балдарлу, айдарда, Мария Малчиновнада олорды кӧрӱжер молју база тургузылган. Јиитте айыл-јурт тӧзӧп, јӱрӱмниҥ узун јолын кожо ӧдӧргӧ амадулар тургускан эш-нӧкӧри, Чолушпа ӧзӧктӧ чыккан-ӧскӧн Константин Быдышев, ак-јарыктаҥ јӱре бергенинеҥ бери туй ла јирме јыл болды. Јаҥысканныҥ кӱч ӧйлӧрин балдарыла кожо ӧдӱп, Мария Малчиновна jӱрӱмде jаҥыс ла бек санаалу, ӧйдӧҥ артпас алтамду jӱрерине темигип калган.\nБиледе олор алты бала болгон. Адазы эки класс ӱредӱлӱ де болзо, ферманыҥ управляющийиниҥ ижин бӱдӱрген. Бойлорында туткан мал-ашты азыраарга јаан биле балдарыла кожо ӧмӧ-јӧмӧ туруп чыгала, мал-аштыҥ азыралын јеткилинче белетеп алатан. Мария Малчиновна эне-адазыныҥ экинчи балазы болгон учун кӧп лӧ кату-кабыр иш тӱҥей ле келижип турбай, ол ӧйдӧ техника јеткилинче јок, анчада ла улустыҥ бойында јӱк ле ӱлетек (чалгы-литовка) ле тырмууш ине. Техника-механизация совхозто ло бар.\nШколдыҥ кийнинде, 1968 јылда, оогош класстардыҥ ӱредӱчилерин белетеер училищени ӱренип божодоло, jиит ӱредӱчи баштапкы класска келген болчомдорло иштеп баштаган. Ол ӧйлӧрдӧ кӱӱн-санааҥ киргенче, уунча ла иштеп база барып болбозыҥ, оныҥ учун јиит ӱредӱчиге баштапкы јылдарды Мариинсктиҥ школында иштеерге келишкен. Ӱч јыл ӧткӧн соҥында Горно-Алтайск каладагы пединститутка кирген. Институтка кирер арга педучилищени божоткон ло јыл база болгон, не дезе, јакшы ӱренип, училищени бийик темдектерле jедимдӱ божоткон балдарды институтка ченелтелер јогынаҥ алатан. Мария Малчиновна андый бийик кӧргӱзӱлерлӱ выпускниктердиҥ тоозында болгон. Је ӱредӱчилер једишпей турганын ајаруга алып, Мария Малчиновнага ӱредӱниҥ јолынаҥ кыйып, ишмекчи јолго солыырга келишкен.\nКатап калага келип, студенттердиҥ јилбилӱ јӱрӱминде ол эрчимдӱ турушкан. Ойноор дезе ойноор, маргышса маргыжар, тура калбас јиит кыс јӱрегин олјолотконын бойы да билбей калган. Онызы јӱрӱмниҥ агыны андый болгон туру, је удабастаҥ Улаган аймактагы Балыкчы јуртта ырысту јииттердиҥ той-јыргалы эл-тӧрӧӧнди, кӧрӱш-танышты јууйла, эки аймактыҥ улузын кудалар эдип салган. Јииттер бойлоры Балыкчы да, Шыргайты да јурттарга јаантайын айылдап туратан. Вертолётко каладаҥ отурып ийзе, јарым ла частаҥ Чолушманда. Бир катап бӱткӱл Туулу Алтайдыҥ аймактары сайын вертолётту јорыктаганын Мария Малчиновна эмдигенче сананып јӱрет. Кандый да керектерле Чолушман јаар барар керек болордо, Мария Малчиновна талдаштардыҥ комиссиязыныҥ турчыларынаҥ вертолётко кожо отургызып алзын деп суранган эмтир. Кем де «јок» дебеген, учурлу ла каруулу да иште јӱрген болзо, бу кижиниҥ сурагын угуп, отургызып алгандар. Анайып, Туулу Алтайдыҥ ӱстиле – Шабалин, Кан-Оозы, Оҥдой, Кӧксуу-Оозы, Кош-Агаш ла Акташ, Улаган деп јерлердиҥ ӱстиле – учканын Мария Малчиновна кечеги ле болгон керектий куучындап jӱрет.\nЧындап, Мария Малчиновна jорыктаарын сӱӱр. Јол-jорыктаҥ бир тууралабас, jол ло келишсин, ыраак та талаларла jорыктап ийет. Тургуза ӧйдӧ jаанакты «амыралтада» деп айдып та болбозыҥ, балдарыныҥ балдарын кӧрӱжер, jурттагы керектерде туружар керек, калада jадып турган балдарына jедип келеле, оны-мыны эптежер керек. Ого ӱзеери быjыл кожо ӱренгендердиҥ толо jаштары кирип jаткан. Олорды кайда деп — база ла тергее ичиле таркап калган «балдар» не, алдында кожо ӱренген, бир общага-турада jаткан, jӱрӱмниҥ jаан jолына кожо алтаган балдар. Эмди бу 70-чи боочыны ашкылап jат, jе ол ло нак, ол ло ойынчы бойлоры. Андый jол-jорыктыҥ бирӱзи jаҥы jылдыҥ байрамдарыныҥ алдында Кош-Агаш jаар болгон эди.\nПедучилищени божотконынаҥ бери быjыл 50 jыл толор. Институтты божотконынаҥ бери 40 jыл. Jылдар бойындыйын алып та барза, jиит туштыҥ кожоҥдорын чӧйип, ӱӱрелер, нӧкӧрлӧр бой-бойын бир де ташташпай, ундышпай, карузыжып jӱргени кандый jакшы…\nМария Малчиновнаныҥ ӧдӱп келген талаларын угала, тоо до jок деп санандым. Озо ло Москва, Петербург, Сочи, Кара талай, Орто Азияныҥ ороондоры, Польша, Турция, Монголия, Китай… Камчаткадагы изӱ аржандарга барып jӱргени тузалу jол-jорык болды. Карантиндер башталардыҥ сыраҥай ла алдында Мария Малчиновна ӱӱрезиле кожо Хайнаньга барып келгилеген. Jе кандый ла ороонло jорыктаза, ол ороонныҥ тилине jуукташ тил билгени сӱрекей jаан учурлу деп, jорыкчы jаанак куучындады. Оныҥ учун бала-барка тилдерге аjару салзын деп jакыйт. «Карыыры мени айылдаҥ таппас, мен jолдо ло jорыкта» деп эптӱ айдып, Мария Малчиновна омок каткырып отурат.\nСовет ӧйлӧрдӧ Шыргайты jуртта оогош болчомдордыҥ сады jок болгон. 1984 jылда jаҥы тура тудула берерде, иштейтен улус ла эне-адалар бойлоры акту кӱӱниле оны jазайла, болчомдордыҥ туразын ачып алгылаган. Кӧп иштерде эрчимдӱ туружып, садик ачылганынаҥ ала баштапкы он jылды Мария Малчиновна анда заведующий болуп иштеген. Jаш тушта комсомолдыҥ комитедин башкарып, староста, комсомолдыҥ качызы болуп туратан.\nБӱгӱн де Мария Малчиновна jондык иштердиҥ эрчимдӱ туружаачызы, Шабалин аймакта jаҥарчылардыҥ «Чаҥкыр» деп јарлу ӧмӧлигиниҥ туружаачызы, кожоҥчызы болуп jат. Бу ӧмӧликтиҥ туружаачылары анайда ок пьесалар, сценкалар белетеп, коштой jаткан jурттарга ойын-концертиле jорыктап ийет. Ойын-кӧргӱзӱлер анчада ла Л. Кокышевтиҥ бичимелдери аайынча тургузылат деп, кӧп сабазында эр кижиниҥ ролин ойноочы Мария Малчиновна бойы куучындайт. Сценада ойнооры jаанап келерде башталган керек эмес, ол алдындагы jылдарда ӧткӱрилген Эл-Ойындарда Тастаракай да болуп ийетен.\nАнайда ок М. Быдышева алтай той-jыргалды канайда ӧткӱрери керегинде «Алтай той-белкенчек» деп кичинек jуунты-бичиктиҥ авторы. Тӧрӧл jуртыныҥ тӱӱкизин jууп салар деген амадула jерлештери З.А. Боделуковала, А.А. Сельбиковло кожо «Кабай jерис Шыргайты» деп бичикти белетеп чыгарган. Jеҥӱниҥ 65 jылдыгына учурлай, jууга jӱрген jерлештери керегинде база ла ӱчӱ «Улу jууны эзедип» деген бичик jазагылаган.\nБу ла jуукка jетире jурттыҥ ветерандарыныҥ биригӱзиниҥ jааныныҥ ижин бӱдӱрген. Jозокту ла кӧрӱмjилӱ ижи учун М.М. Быдышева аймагыныҥ «Кӱндӱлӱ доскозында» да турган, «За заслуги» медалин де тагынган. Мактаткан ла быйан jетирген самараларда чот то jок.\n«Jӱрӱм андый, кара ла ак jол солунып jадар. Кӱч ӧйлӧр, jылыйтулар да болгон, jе ненеҥ де коркыбас, чочыбас керек, канай берилер, анайда ла jӱрер керек деп сананып jадым. Бӱгӱнги кӱнге быйан айдып, алканып, jӱрер ле, ичкери jӱткиир ле керек» — деп, Мария Малчиновнаныҥ айтканыла jӧпсинип, бичимелге кожуп салдым.


06.10.2017 - altaicholmon\nАјару ла килемји—јаан јашту улуска\nЕлена Ундубасовна Шабыкова сегизен јажын тулаан айда темдектеген. Азый колхоз-совхоз ӧйинде ӱредӱзи аайынча агроном болуп иштеген.\nJондык палата јаҥыртылган\nАлтай Республиканыҥ Jондык палатазын тӧзӧйтӧн иш учына јетти. Бу ла јуукта бу палатаныҥ турчылары бу биригӱниҥ арткан турчыларын чокымдап салдылар.\nРоспотребшиҥжӱниҥ республикан башкартузыныҥ јаны Л. Щучиновтыҥ айтканыла, балдардыҥ учреждениелеринде санитарный айалгаларды јарандырары јанынаҥ анчада ла Шабалин, Чой, Турачак аймактардыҥ, анайда ок Горно-Алтайсктыҥ школдорыныҥ ӧмӧликтери јакшы иштегендер.


Вы здесь: Домашняя страница Ӱредӱ Национал гимназия «Алтай гимназияга келер ӱредӱлӱ јылда 5-чи класска балдарды аларыс».\nОноҥ јуун ӧткӱрип турган школдыҥ администрациязы кӱӱнзеген эне-адаларга сӧс бергилейтен. Санаамга кирет, кажы ла јуунда кем-кем нени-нени мынайда этсин деп, бойыныҥ санаазы јеткенче, школдыҥ ӱредӱчилерин јастыра-мыстыра ӱредип ле јадатан. Келген эне-адалардыҥ кезиги конор јерлери јок болзо, интернатта балазыныҥ кыбында да конотон, интернатта балазы јадып турган эне-адалар балдарыныҥ интернатта кыптарында кыйалтазы јогынаҥ болгылайтан. Учы јаар воспитательдер бистиҥ эне-адаларысла таныш улус болгылап калатан. Бӱгӱн бастыразы јеҥил јорыкту кӧлӱктӱ улус Кан-Оозыннаҥ, Оҥдойдоҥ 3-4 часка јуунныҥ алдына ла једе конып келип, отурып ийеле јана бередилер. Алдында эне-адалар бир кӱн озо келгилейтен, келип калган улус кайда барар, балдарыныҥ урокторына отурып, интернатта узак болып, ӱзе немениҥ аайына чыгып туратандар.\nКӱӱк айдыҥ 18-чи кӱнинде алтай гимназияда эне-адалардыҥ јууны ӧтти. Алдында ӧткӧн јуунда ӱредӱниҥ министриниҥ эки ордынчызы О.Н. Бондаренко ло А.А. Курматов, алтаистиканыҥ институдыныҥ директоры Н.М. Екеева ла оноҥ до ӧскӧ бийик сайыттар болгон болзо ло О.Н. Бондаренко «эмди гимназияныҥ јуундарында јаантайын мындый кӧп каруулу улус туружар» деген болгон.\nБу јуунда тууразынаҥ бир де сайыт болбоды. Бондаренконыҥ ол сӧстӧрин алдында, ол јуунныҥ кийнинде, бир јыл кайра мен бичимелимниҥ бажалыгына тургузып, газетке бичиген болгом, ӧнӧтӧйин, ол сайыттар ундыгылабазын деп. Ундыгылап салды, биске, меге де болгой ло, чычып берди. Оныҥ шылтагы мындый болгодый. Алдында олор гимназияныҥ интернадыныҥ бир кадын айрыырга, лицейге берерге турарда эне-адалар тӱймеп чыккадый, коркымчылу болгон. Эмди берип салган, алтайларга тӱҥей ле эмтир, коркыыр неме јок эмтир, база да бир катты айрыза, эмезе гимназия ла лицейди бириктирип те салза, коркыыр неме јок. Олор оны билип алган. Алдында директор Марков А.А-ке сурактар болып туратан, эмди оны солып салган, база коркыыр неме јок. Башкаруныҥ шӱӱлтелерин корыйтан амвросийлер керек јок боло берген.\nОл келер ӱредӱлӱ јылда «гимназияныҥ интернадыныҥ база бир кадын лицейге берер», «гимназия ла лицейди бириктирер» деген сурактарды берер кижи јок болды. Гимназияныҥ директорлоры ондый сурактарга «бис оны билбезис, биске бистиҥ тӧзӧӧчигис, ӱредӱниҥ министерствозы нени айдар, оны ла бӱдӱредис» деп, каруулар јаантайын бергилейт. Директор Л.К. Манатова «келер ӱредӱлӱ јылда 5-чи класстарга балдар алылар ба?» деген суракка карууны мынайда јандырды: «јӱк кӱӱк айдыҥ 8-чи кӱнинде јарталып, биске айттылар, 5-чи класстарга балдарды аларыс. Ол керегинде газетке јар тургызарыс. Бойор билерер, калганчы болгон керекле колбой, бу сурак курч турган. Бейин келип турган балдар эне-адаларынаҥ башка јадарга белен эмес болгылайт. Биске экинчи психологтыҥ ставказын берген, ол алып јаткан балдарла эмди психологтор тыҥыда иштеер».\nЈуунда кӧрӱлетен сурактар мындый болды: ӱредӱлӱ 2012-2013 јылдыҥ турулталары ла ӧскӧ ороондордыҥ тилиниҥ кафедразыныҥ каруулу куучыны. Бу сурактарды шӱӱжери ле башка-башка сурактар. Јуун башталарда председатель эдип 10-чы класстыҥ балазыныҥ энезин Тюхтеневаны председатель ле качы эдип база бир энени, гимназияныҥ ӱредӱчизин туттылар. Гимназияныҥ эмди ийделӱ уставы ла гимназияны башкарар советтиҥ положениези аайынча гимназияныҥ эне-адаларыныҥ јуунын ол советтиҥ председатели ӧткӱрер учурлу. Ол советтиҥ председателине Ю.В. Антарадоновтыҥ башкарганыла, Э.В. Бабрашевтиҥ болужыла лицейдиҥ ӱредӱчизин, алтай тил билбес Е.Д. Сортыяковты Марков А.А. тургузып ла корып алган болгон. Кийнинде Сортыяков Е.Д. гимназияныҥ директорыныҥ јерине албаданып, конкурста туружып, ӧдӱп албай калала, эмди эне-адалардыҥ јуунына да келбей барды. Кандый бир тоомјылу шылтакла келбеген болзо, ол керегинде директор Л.К. Манатова јуунда айдар учурлу болгон, эмезе Сортыяков Е.Д. олорго бӱгӱн керек јок боло берген.\nГимназияныҥ јанына јер алдыныҥ агаштарын - чибилерди Антарадонов Ю.В. улус баштап отыргысканы, кӱӱк айдыҥ байрамдарында алтай гимназияныҥ байрамдык лозунгтары јаҥыс ла орус тилле чийилгени ле балдарды калганчы звонок кӱн байрамдадып, «Галактика» апарып јатканы керегинде орус тилле «Листок» газеттиҥ кӱӱк айдыҥ 15-чи кӱнинде чыккан номеринде кыскарта чийген болгом. Бу јуунныҥ кийнинде артып куучындажарыста эне-адалардыҥ чыгартулу улузы бу бичимел аайынча Антарадонов Ю.В. ле Гусельникова Н.В. јолыгып јӱргендер, Галактика баратанын олорло јӧптӧп салгандар, јаҥыс «17 муҥга садып алган ӱч кӧк чибилерди эмди бис кайда эдерис?» деп, сурагылап турдылар. Олорго кем де каруузын бербеген… Јаҥыс ла ол Листоктыҥ сайттына база чыккан бичимелимниҥ алдына Айташев Амыр, «удабас Кудирмековтыҥ уулы гимназияны божодып салар, чыдажып ийер, оноҥ ол бичижин токтодып салар» - деп комментарий тургузып, маказырайт. Бир јанынаҥ бу чын да болор, мени јуундарына божотпой до баргылаардаҥ маат јок. Оныҥ учун бу бичимелди бичигенимниҥ тӧс шылтагы – эмди балдары ӱренип турган ла балдары келер ӧйдӧ ӱренер эне-адаларга баштанып чийедим.\nЭне-адаларга айдатан тӧс шӱӱлте – бу гимназия ла гимназияныҥ ӱредӱчилериле слер канайда куучындажарар, олор слерге оной ло каруузын берер. Ӧскӧ сӧслӧ, олорго јалканчып, олор кандый ла јастыралар этсе, унчыкпай ӧткӱрип турзагар, олор слерди мынай ла бокко до бодобой тургылаар. Мында јаҥыс ла керижип јатсын деп айтпай јадым. Эне-адалар туткан гимназияныҥ башкарар совединде иштеп турган эне-адалар бойыныҥ балазыныҥ клазыныҥ параллельный класстарыныҥ эне-адаларыныҥ јуунына, эмезе база бир мындый текши гимназияныҥ эне-адаларыныҥ јуунында Советте эткен ижи керегинде каруулу куучындарын айдып турар учурлу. Совет тоомјылу иштезе, гимназияныҥ администрациязы эне-адаларды база текши тоор. Мен бу советте тӧрт јыл бололо, ондогы эне-адалар советтиҥ јуунына база келбес, ӱредӱниҥ министерствозыныҥ кижизи тӧрт јылга бир де катап келбеди, Марков А.А. оны бисле кожо кайкаачы болуп турды. Бис кӧп сабазы јӱк ле ӱредӱчилердиҥ ишјалына кожулталарды квартал сайын јӧптӧп турдыс. Ӧскӧ сурактар кӧрӧк дезеҥ, эне-адалар келбей турган советте администрацияныҥ улузы кӧп бололо, олорго чаптык сурактарды олор повесткага кийдирбей јадылар. Оноҥ советке кирер эне-адаларды олор база ажындыра талдап, јарамыкту улус кийдирет. Бистиҥ алтай улус «олорло тартышканы бойыҥа ла шоор болор, ары кедери эт» деп, Советке кирбейдилер, кирип алганы салкын кайдаар согор оноор кӧрӧт, эмезе ижинде турушпайдылар. Бис каланыҥ алтайларыныҥ Курултайыныҥ бӱдӱреечи кӱреези ле Тӧс Тӧргӧӧ кӧстӧгӧн гимназисттиҥ адазын Брысов В.И-ти, «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» баш бухгалтерин, ол советке јондыктаҥ деп кийдирип болбодыс. Арт учында Сортыяковтыҥ балазы гимназияны божодып та саларда, «Антарадонов база ла ойто кийдирзин деген, сурактар болзо Антарадоновко баштанзын деген» деп, Марков А.А. ойто ло Советке кийдирип оныҥ председателине кӧстӧп салгылады. Отырган эне-адалар, «је Антарадонов айткан болзо, канайдар, кийдиректер» дештилер.\nБир, кезикте эки јылда бир катап болып турган текши гимназияныҥ эне-адаларыныҥ јуунына бир катап келеле, улус гимназияныҥ администрациязыныҥ докладын угала, бойлоры нени де айтпай, тӱрген ле чыгып јӱргӱлей бергилейт. Ол јуунга эне-адалардыҥ тал ортозынаҥ ас улус келгилейт. Мениҥ уулым ӱренген класста класстыҥ да, гимназияныҥ да эне-адаларыныҥ јуундарына 24 кижинеҥ јӱк 4-5 кижи келет. Калганчы јуунда ойто ло тӧрт кижи турушты. Оноҥ эне-адалардаҥ каа-јаа ла улус сурактар бергилейт. Бу јуунда бир эне «балдарга бир кӱнде сегис урок тургузып јадылар, ӱредӱниҥ кийнинде балдар ажанарга столовыйга келзе, олорго слер кайда болдыгар, порциялар божоп калган дешкилеп, азырабай јадылар. Ол порциялар кайда барып турган?» деп суракка, директор Л.К. Манатова «слер меге не телефон сокпогонор, мениҥ телефонымныҥ номери кӧп улуста бар» деп удура тап этти, је бойыныҥ телефоныныҥ номерин тургуза ла трибунанаҥ эне-адаларга айтпады. Бир јанынаҥ бистиҥ алтай балдар кемзинчек, кажы ла азырабаган учурал керегинде эне-адаларына коптонып телефон сокпос. Экинчи јанынаҥ, бистиҥ алтай эне-адаларыс база кемзинчек, коркынчак, туку директордыҥ бойына телефон соготоны аҥылу јаан керек, база телефон сокпос. Анайдарда, ондый учуралдар кӧп болуп турган…\nЭмдиги текши амвросийлердиҥ, ол тоодо гимназияныҥ администрациязыныҥ јастыразы, ол эне-адаларла олорды бойына теҥ кӧрӱп, ачык-јарык куучындашпай турганында. Сурак берген кижи бурулу болуп калат. А ол столовыйда балдарды сегис уроктыҥ кийнинде азырабай, порциялар јоголып калып турган учуралдарды директор, ол этпезе ӱредӱниҥ министерствозы, шиҥдеп, бурулу улусты кату каруузына тургузар учурлу. Бу бичимелди ӱредӱниҥ АР-ныҥ министерствозы олорго баштанган угузу бичик деп бодозын ла бичимелде темдектеген једикпестерди ӱзезин ајаруга алып, јастыраларды тӱзедип, бурулу улусты каруузына тургуссын деп сурайдым. Је бу ижениш калас болор, меге кем де каруузын бербес деп сананадым. Алдында канча кире алтайлап чийген бичимелдер куру јерге баргандый, ыҥ-шыҥ. Орустап чийзеҥ, сайыттар эмес те болзо, алтайлар јӱгӱрӱшкилеп турар, орустардаҥ коркып турган болор. Оныҥ учун орустап бичип, бастыра улус, орустар бистеҥ чик јок кӧп, ол алтай бурулу сайыттар, јӱк ол орус таныш улустарынаҥ, орус начальниктердеҥ уйалзын, орус начальниктер алтай амвросийлерди каруузына тургуссын деп орустап чийер кӱӱниҥ келер. Је ондый да болзо бичимелимди ӧнӧтӧйин алтайлап чийдим, орустардаҥ канчазын уйалар алтайларыстыҥ аамайына. «Бу аамай ла аркычы немелерге мындый баалу, јараш гимназияны нениҥ учун тудуп бергилеген? Орус балдар кайда ӱренер?» - деп, кыйгылар угулат. Антарадонов јуун болордо «дописались» - деп, кыйгырат. Онызы олордыҥ јастыралары керегинде бичибезин дегени, бичибезеҥ олорго ол ло керек, јӱӱлгилеп отырарга.\nБӱгӱнги гимназисттердиҥ эне-адалары ӱзеге јуук бойлоры бийик ӱредӱлӱ, арга-чакту, кӧлӱктерлӱ ле каладагы улустаҥ артык, јырс ла этире кийинген улус. Кудайга баш болзын, ондый ла болзын! Бу јуунныҥ кийнинде гимназияныҥ директоры 20-25 кире гимназисттердиҥ эне-адаларына быйанду грамоталар берип, олорды сценага кычырды. Олордыҥ чик јок кӧп сабазы јуунда јок болгоны јарталды, грамоталарды ойто кайра пачкага салып, туура јылдырып салдылар. Онызы классный руководительдер эне-адалардыҥ јуунга келери јанынаҥ иштебегенин, келген улусты директор учетко албаганын, јуунга јакшы белетенбегенин кӧргӱзет. Јуунда јок улусты не кычырар? Ол грамота берерге сананган эне-адалардыҥ кӧп сабазы јуунда јок болордо, онызы олордыҥ јуундарга јаантайын келбей турганын кӧргӱзет. Је ондый да болзо, ол эне-адаларды гимназияныҥ администрациязы нениҥ де учун бийик баалаган? Олор спонсорлор болор бо? Текши гимназияны тообогон улусты, директор нениҥ учун бийик балаган? Улуска ӱлеген грамоталарда ӱзезинде бир ле тӱҥей текст бичилген болгон. Мен бодозом, ол јастыра. Кажы ла эне-аданы аҥылап, олорго ол грамота нениҥ учун берилип јатканын грамотага чийип салар керек. Кырлардаҥ јаантайын гимназияныҥ эмезе класстыҥ јуунына келип албай да турган болзо, чабан кижиге оныҥ балазы јаҥыс ла беш темдектерге ӱренип турганы учун берген деп чийгей. Эмезе бу эне кижи акту бойы ончо бар кӱчиле, акту бойыныҥ ӧйин карамдабай, текши таскамал иште туружып турган деп чийгей. Эмезе, темдектезе, Алтай-Резоттыҥ директоры Текенов Сурдаш Эдуардовичке, гимназияга спонсор болуп турганы учун деп чийгей. Алдында «Алтайэнергобанктыҥ» управляющийи болгон, гимназияныҥ бастыра ӱредӱчилерине канча јылдарга экинчи ишјал тӧлӧгӧн Иванова Раиса Ильиничнага мындый грамота берилген бе? Берилбеген болзо, ол јастыраны тӱзедер керек. Онойып эдерге гимназияныҥ администрациязына не јетпей турган? Ӧй? Эне-адаларла иштеери ле ачык јӱрек? Балдарды ла эне-адаларды тооры?\nКӱндӱлӱ гимназисттердиҥ эне-адалары! Гимназияныҥ јӱрӱминде эрчимдӱ туружып туругар. Јуундарда унчыкпай отырбагар. Ол ӱредӱчилер слердиҥ балдарарды ӱредип турганы учун иштӱ, ишјалду. Гимназияныҥ администрациязына јаман сананбайдым. Јуундар ӧткӱрзер, улуска сурак бердирип эмес, кем сӧс айдарга турган, айдыгар деп, куучынга улусты кычырып туругар. Бой-бойысты тооп јӱректер.\nВ. Кудирмеков, ОНСШ-ныҥ ӱренчиги, гимназисттиҥ адазы.


«Altai Mix» кӱӱлик байрам сыйлайт - altaicholmon\n«Altai Mix» кӱӱлик байрам сыйлайт\nТергеебистиҥ телеберилтези «Эл Алтай» ГТРК баштаган «Altai Mix» деген кӱӱлик ӱлекер јерлештеристиҥ јӱректерин ойнодып, канча јылдарга јаркынду кӱӱн-санаа сыйлаган. Быјыл ол бежинчи сезонын ачып јат. Бу ла кӱндерде эл театрдыҥ тӧс сценазында оныҥ ээчиде концерти ӧдӧр.\nСлерди, кӱндӱлӱ кожоҥ сӱӱчилер, эл театрга кичӱ изӱ айдыҥ 13-чи кӱнинде бистиҥ эстраданыҥ јарлу ла јаҥы чагылып јаткан јылдыстары кычырат. Эки концерт 16:00 ла 19:00 сааттарда болор. Артисттердиҥ быјылгы репертуарында јӱректерге туку качан кирип калган сӱӱген кожоҥдорыс ла качан да угулбаган јаҥы кожоҥдор болор. Чындап, јаҥы кожоҥдордыҥ кезигин кожоҥчылар бойы чӱмдеген…\nАртисттер де, кӧрӧӧчи-угаачылар да бой-бойына кунугып калган. Је эпидайалгадаҥ улам јурт јерлерде концерттер эм тургуза ӧйдӧ токтодылган. Горно-Алтайсктагы кӧрӱ эпидемиологиялык ончо ээжи-некелтелер аайынча ӧдӧр.\n«Эл Алтай» ГТРК-ныҥ јетиргениле, концертте Арслан Абудов, Элина Божко, Азамат Есимов, Алексей Жданов, Алия Кеберекова, Нина Колондина, Владимир Попошев, Роман Сандяев, Эдуард Согоноков, Батыр Тодошев, Жанетта Тонова, Алексей Яманов кожоҥдоор. Олордыҥ номерлерин Севинч Чугулчина (ART Dance) ла Татьяна Клепикованыҥ хореографиялык ӧмӧликтери бијезиле кееркедер.\nКажы ла кӱӱлик кӧрӱ кижиге јакшыны, јаҥы, јарык кӱӱн-тап сыйлайт ла арутайт та. «Altai Mix» јаркыныла ӱлежерге ончогорды кычырып јат!\nБилеттерде театрдыҥ кассазынаҥ ла «Эл Алтай» ГТРК-даҥ алыгар.


13.02.2018 - altaicholmon\n1984 јылда Барнаулдагы јуртээлем институтты божоткон. Чолушман совхозыныҥ баш экономисти, 2000-2003 јылдарда Чолушмандагы јурт администрациязыныҥ јааны болуп иштеген. Эмди таҥынаҥ аргачы болуп иштейт. 2010 јылда Алтын-Ай Сартакова таҥынаҥ бойы «Кайкал берген канадым» деп баштапкы ӱлгерлик јуунтызын чыгарган. Чӱмдемелдери «Алтайдыҥ Чолмоны», «Улаганныҥ солундары» газеттерде јарлалат.\nРоссия Федерацияныҥ Президентин тудар талдаштарда ӱнбереечилердиҥ тооломдоры\nШашыкман ба эмезе Чабышкан ба?\nЭриккенде чертетен Эмил сайлу кузук бар. Эдискилеп ойнойтон Эне Шашыкман Алтай бар.\nКем де, качан да ундылбас…\nКочкор айдыҥ 2-чи кӱнинде орооныста, ол тоодо тергеебистиҥ бастыра муниципал тӧзӧлмӧлӧринде совет черӱниҥ Сталинградтагы јуу-согуштагы јеҥӱзиниҥ 75 јылдыгына учурлай кӧп тоолу керек-јарактар ӧткӧн. Кан-Оозы аймак ого эртедеҥ быжу белетенген ле ӧдӧтӧн керек-јарактар озолодо темдектелген болгон. Аймактыҥ ӱредӱ аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Маргарита Мишкинаныҥ айтканыла, кочкор айдыҥ 1-кы кӱнинде аймактыҥ бастыра школдорында ачык уроктор ӧткӧн. Анда тӱӱкиниҥ,\nРоссия Федерацияныҥ Президентин тудар талдаштарда ӱнбереечилердиҥ ӱнберижин тӧзӧӧргӧ ӱн берер кажы ла участок аайынча ӱнбереечилердиҥ тооломы тургузылат, ого Россия Федерацияныҥ ӱнбериш ӧткӧн кӱнге јетире 18 јажы толгон ло ӱнбериште туружар кӧнӱ тап-эриктӱ ончо граждандары кийдирилет. Ӱнбереечилердиҥ тооломына аргазы јок (недееспособный) деп јаргы јӧптӧгӧн эмезе јаргыныҥ јӧбиле јайымын айрыттырган јерлерде болгон улус кийдирилбей јат.\nЭл-јон јуртаган кажы ла калада, јурт јеезеде, ӱредӱлӱ учреждениелерде спортто ло физический культурада тазыктырынатан залдар, площадкалар, стадиондор ло ӧскӧ дӧ объекттер тударына ороонныҥ Президенти јаан ајару эдип јат. Эл-јонныҥ, анчада ла балдардыҥ, јашӧскӱримниҥ спортко ло физкультурага јилбӱзин, су-кадык јӱрӱмге јӱткӱмелин ойгосконы ажыра олордыҥ су-кадыгын тыҥыдар иш ӧдӧт. «Су-кадык нация — су-кадык, кӱчтӱ ороон» деген кычырула


Аҥылу кöрÿмдÿ бичиичи - altaicholmon\nАҥылу кöрÿмдÿ бичиичи\nКан-Оозы jуртта jадып турган, тоомjылу öрöкöн Николай Андреевич Шодоев –Мöндÿр-Соккон jуртта этнографический музейдиҥ тöзööчизи, jайалталу ÿредÿчи ле алтай билик керегинде кöп тоолу бичиктердиҥ авторы, Россия Федерацияныҥ Бичиичилер бирлигиниҥ турчызы. Бис аҥылу кöрÿмдÿ бичиичиле туштажып, jÿрÿми, бÿдÿрген ижи керегинде куучын-кумый öткÿрдибис.\n– Николай Андреевич, бойыгардыҥ ада-энегер, чыккан-öскöн jеригер керегинде куучындап берзегер?\n– Мен 1934 jылда Кан-Оозы jуртта иркит сööктÿ Бапыйтка ла Баай Шодоевтердиҥ билезинде чыккам. Айлыс бу ла jурттыҥ Октябрьский оромында турган эди. Адам эрте jада калган. Jаш öйис сыраҥай ла Ада-Тöрöл учун Улу jууныҥ öйине келишкен. Бойым кураа балдарла кожо jаан улусла теҥ-тай иштегенис. Колхозтыҥ ады «Экинчи бешjылдык» деп адалган. Карган энемле торбоктор кабырганыс, эҥир кирзе энемге уй саап, бозу кийдирип болужарым. Кышка одын, мал-ашка азырал белетейтенис. Эҥирлер сайын айылда оды jалбыраган очоктыҥ jанында «Алтай баатырлар» кай чöрчöктöр кычырарын сÿÿйтенис, карган энем Темеш öрöкöн кандый кöп сооjындар, кеп-куучындар билер болгон! Сÿреен соныркап угатаныс. Jаандарыстыҥ алтай албатыныҥ jÿрÿми, тÿÿкизи, айлаткыш кöрÿми керегинде куучындары, jаҥдаган чÿм-jаҥы, оос-чÿмдемели меге jаштаҥ ала «шиҥип», кийнинде бичиген бичиктеримниҥ тöзöлгöзине салынды.\nКан-Оозыныҥ школыныҥ тöрт клазын божодып, Экинур jурттагы jетиjылдык школго ÿренип барганыс. Мында Моты-Оозы, Келей, Кан-Оозы, Кырлык, Мöндÿр-Соккон jурттардыҥ балдары ÿренгендер. Jуу öйиниҥ кийнинде курсак-тамак, кийим-тудум уйан öй. Интернаттагы jÿрÿм, ÿредÿ ончозы öйи öйинде öдöр, бош jайымга ÿренген балдардыҥ кöп сабазы чыдашпай, ÿренбей, айылдарына jанып туратан. Jе кандый да кÿчтер болзо, кажы ла кижиниҥ бала öйи сыраҥай jаркынду, jажу, баштак öйи эмей. Интернатта jаткан jылдарда болгон кöп каткымчылу учуралдар санаамда эмдиге артып калган. Экинур jурттыҥ школыныҥ jети клазын божоткон соҥында, национальный школго ÿренип баргам. Мында областьтыҥ ончо аймактарынаҥ балдар ÿренип келгендер. Ӱредÿниҥ некелтези бийик, ÿредÿчилердиҥ балдарга берген билгири чыҥдый. Кару Иванович Тюков, Екатерина Павловна Кучияк, директор В. К. Плакас ла оноҥ до öскö ÿредÿчилер балдарга сÿреен бийик билгир берген. Бу баштапкы jууп ÿреткен балдардыҥ кöбизи ады jарлу бичиичилер, эмчилер, политиктер болуп чыккан эмей.\n– Школдо ÿренген öйлöр кижиниҥ санаазында jаркынду öй болуп артып калат. Слердиҥ санаагарда кандый учуралдар артып калды, куучындап берзегер?\n– Кожо ÿренген нöкöрлöр, ÿредÿчилер кижиниҥ санаазында, чындап та, jаандаганча артып калатан эмтир. Кажы ла ÿредÿчимниҥ урогы jилбилÿ öдöтöн, кажызы ла керегинде узак куучындагадыйым. Школдыҥ директоры В. К. Плакас сÿреен тоомjылу кижи болгон. Качан да кемди де арбанганын укпагам. Кандый бир кылык кылынзас, унчукпас, jÿк кандый да токыналу кöрÿжиле бистӧöн кöрÿп салар. Бис бу ла кöрÿштеҥ бойыстыҥ jастырганысты билип, эби jоксына берерис. Бу школдо мен бойымныҥ эжиме Александра Григорьевнага jолуккам. Школ керегинде киножурнал соготон деп корреспонденттер келген эди. Балдарды бирдеҥ доского чыгарып, куучындадып, киного согуп тургандар. Элдеҥ ле озо кыскачак сынду, ак чырайлу öкöр кызычак куучындап чыккан. Кöзиме эмдиге кöрÿнип туру ол кÿн. База бир учурал – ол öйдö школдо акробатика кружок öткÿрилип туратан. Емельянов деп акробат ÿредÿчи балдарды ÿреткен. Бир катап байагы ла öкöр кызычак эки колын чöйип, ÿредÿчиниҥ jардында тÿп-тÿс турганын соныркап кöргöн эдим. Бу учурал база ла санаамда артып калган. Кийнинде педучилищеге ÿредÿге кирип алган öйдö класска баштап ла кирип келзем, класста толтыра балдар, jе канча балдар ортодоҥ озо ло кöскö кöрÿнгени – байагы ла ак чырайлу кызычак. Бу Максимова Шура болгон. Бастыра jÿрÿмимде кожо jуртаган кару эш-нöкöрим. Александра Григорьевнала экÿ бой-бойысты jарадып, 1955 jылда айыл-jурт тöзöгöнис, быjыл 64 jыл болды оноҥ бейин. Эмди де бой-бойысты тооп, кичеежип отурыс.\n– Слер узак öйдиҥ туркунына ÿредÿчи болуп иштегенигер. Ӱредÿчиниҥ ижин талдап, бу jолго канай келдигер?\n– Александра Григорьевнала ÿредÿни божодып, Экинур jуртка иштеп келгенис. Jатсын деп биске кичинек эски тура бергендер. Jабынтызыныҥ ээлентизи jеткен турачакта jааш jааза, тамчылап jадар. Бичиктеристи орынныҥ алдына салып, кичееп турарыс. Jаан удабай, черÿге ийгендер, черÿнеҥ келип, ÿредÿчи ижимди бу ла Экинур jуртта улалттым. Иштеп тура, Горно-Алтайсктагы институттыҥ география бöлÿгин божоттым. Он бир jыл Экинурда иштеген соҥында, Кöзÿл jурттыҥ школыныҥ директорыныҥ ÿредÿ аайынча ордынчызына, эки jылдаҥ Мöндÿр-Соккон jурттыҥ школыныҥ директорына кöстöдилер.\nШколдо иштеп турган öйдö саҥ башка шÿÿлтелер келип турар болды. Школдыҥ кажы ла предмедин алтай айлаткыш, албатыныҥ озодоҥ бейин билген билигиле тудуштап ийер аргалузын аjардым, билип баштагам. Мынайып, ÿредÿчилерди ÿреткен предмедин алтай билик ажыра кöрÿп, урокторына солун таап берзин деп некеп баштадым. Кезик ÿредÿчилер айдынар болды, программада ондый неме jок деп, jе кöп сабазы карын jилбиркеп, бедиренип, таап, алтай биликти ижине тузаланып баштады. Эмди сананзам, ондый некелтени, айса болзо, кийдирбес те керек болгон, айса болзо, бир эмеш jастыргам, ÿредÿчилердиҥ ижи тегин де кÿч ине. Jе ол öйдö мен, байла, урокторды jилбилÿ болзын, балдар албатызыныҥ билигин билип jÿрзин деп сананган болорым. Бойым да ары jанынаҥ келип турган санааларымды, шÿÿлтелеримди бичип, «Алтайдыҥ Чолмоны» газетке кепке берип баштагам. Бÿгÿнги кÿнде газетте чыккан бастыра бичимелдеримниҥ тоозы jÿс беженге jеткен.\n– Мöндÿр-Соккон jуртта краевдческий музей ачканар албатыга jаан энчи болды…\n– Школдо директор болуп иштеп турала ÿредÿчилерле краеведение, тÿÿки аайынча кöп материал jууганыс, бу jаан иш болды. Мынайып, jуртта краеведческий музей ачылды. Музейге келип турган улустыҥ тоозы jылдаҥ jылга кöптöп, ыраактаҥ, öскö ороондордоҥ келген туристтер соныркап келер болды. Алтай улустыҥ чÿм-jаҥыла, тудунган-кабынган эдимдериле сÿреен jилбиркейдилер. Мен албатыныҥ айлаткыш кöрÿмин, алтай билик керегинде куучындаганымды келген улус соныркап угуп турдылар. Москванаҥ философияла лекциялар кычырып турган билимчи Ищенко алтай философия кöрÿм керегинде куучынымды баалап, бичилген бичимелдеримди бичик эдип чыгарарга jаан jöмöлтöзин jетирди. Кийнинде ÿч бичигимди чыгарарга болушкан кижи – Мамыев Даниил Иванович – 2014 jылда ак-jарыкка «Ак jаҥ – аҥылу энчи» ле 2016 jылда «Алтай билик» деп бичиктер ле 2018 jылда «Улалунский билик. Сакральная идеология Кан-Алтая» деп бичик кепке базылып чыкты. «Билик – корни народной мудрости России» деп бичик немецкий, английский ле турк тилдерге кöчÿрилген. Бастыра jаба ак-jарыкка чыккан бичиктеримниҥ тоозы он jети. Эмди де чыгартуга белетеп салган бичиктерим бар.\n–Слердиҥ кезик бичиктерерде автордыҥ ады Н. Меҥдеш деп бичилген. Нениҥ учун?\n– Ийе, мениҥ карган адам Меҥдеш деп кижи болгон. Карган адамныҥ адын энчилеп, бу атты псевдоним эдип алган эдим.\n– Биле – кижиниҥ ырызы, куйагы. Билегер керегинде куучындап берзегер?\n– Эш-нöкöрим Александра Григорьевна бастыра jÿрÿминде ÿредÿчи болуп иштеди. Эткен керегимди jöмöп, болужып jÿрген кару эжим. Jаан быйанымды айдадым. Ӱч уул ла эки кыс азырап чыдаттыс. Эмди бис он барканыҥ, он тогус баркаштыҥ кару таадазы ла jааназы. Балдарыс биске болужып, тооп jÿредилер. Улайын айылыска келедилер. Мынаҥ артык кижиге бу jÿрÿмде не керек?\n– Николай Андреевич, jилбилÿ куучын учун jаан быйан. Толуп jаткан сегизен беш jажыгарла акту jÿрегистеҥ уткуп, бек су-кадык, ырыс, билегерге амыр-энчÿ кÿÿнзейдис.


Калыктыҥ ӧзӧги—тӧрӧл тили - altaicholmon\nКӧдӱриҥиде таланыҥ эл политика ла јондыкла колбулар аайынча комитединиҥ јааны Динара Култуева, «Алтай Республиканыҥ тургун калыктарыныҥ јетирӱлер аайынча «Бирлик» деген тӧс јери» деп тергеелик јондык организацияныҥ председатели, талалар ортодогы « Ас тоолу тургун калыктардыҥ јетирӱлер аайынча «Лыьоравэтльан» деп сеть» деген тергеелер ортодогы јондык организацияныҥ президенти, «Россияныҥ калыктарыныҥ ассамблеязы» деген текшироссиялык јондык организацияныҥ Совединиҥ јааныныҥ ордынчызы, РФ-тыҥ Президентиндеги калыктар ортодогы колбулар аайынча Советтиҥ турчызы, Россия Федерацияныҥ президентине кандидат Владимир Путинниҥ бӱдӱмјилӱ кижизи Гульвайра Куценко, филология билимдердиҥ докторы, ГАГУ-ныҥ доценти Нина Киндикова, јондык организациялардыҥ чыгартулу улузы, педколледжтиҥ ӱренеечилери турушты.\nДинара Култуева кӧдӱриҥини ачып тура: «Кажы ла албатыныҥ эрјине байлыгы оныҥ тӧрӧл тили. Калык-јон бойыныҥ тӧрӧл тили ажыра јаҥжыккан јаҥжыгуларын, кӧгӱс байлыгын, культуразын элбеде, ончо јанынаҥ тереҥжиде кӧргӱзет. Калыктар байлыгы, оморкодузы оныҥ тили.\nРоссия Федерацияныҥ Президенти Владимир Путинниҥ айтканыла, бистиҥ ороонныҥ ичкери ӧзӱминиҥ тӧс, учурлу аргаларыныҥ бирӱзи—калыктар ортодогы амыр-энчӱ, эптӱ-јӧптӱ, бой-бойлорын баалап тооры. Республиканыҥ элбеде темдектелип турган байрамдарыныҥ бирӱзи шак бу ӧдӱп јаткан Тӧрӧл тилдиҥ калыктар ортодогы кӱни деп јолду чотолот»—деп айтты.\n«Россия — башка-башка ук-тӧстӱ калыктар амыр-энчӱ јуртап јаткан ороон. Кажы ла албатыда, эл-јондо бойыныҥ јаҥжыккан тӱӱкизи, чӱм-јаҥы, јаҥжыгулары. Бистиҥ ороондо 130-таҥ ажыра тил бар. Кажы ла кижиге тӧрӧл тили оныҥ оморкодузы, байлыгы болуп јат. Тӧрӧл тилге учурлалган кӱн — сӱреен учурлу ла керектӱ байрам. Шак бу тӱӱкилик учурлу байрамды ӧткӱргени Россияныҥ албатызыныҥ бирлигине, текши кӧгӱс байлыгына јарамыкту јаан учурлу керек» — деп, Гульвайра Куценко бойыныҥ куучын-эрмегинде чокымдап айтты.\nФилология билимдердиҥ докторы Нина Киндикова тӧрӧл тилин чеберлеп алары каруулу ла керектӱ иш деп темдектеди. «Кӧп тоолу калыктар эптӱ-јӧптӱ јуртап јаткан Россияда тӱрк тилдерле куучындап турган албатылардыҥ тоозы 25-теҥ кӧп. Таланыҥ билимчи филологторыныҥ алдында турган каруулу керектердиҥ бирӱзи — алтай тилди, оныҥ диалекттерин кыракы шиҥдеп ле чеберлеп байгызары, элбедери. Онойдо ок бисте литературный тилди чеберлеп ле ичкери ӧзӱмдӱ јолло улалтарга бойыныҥ тилиле чӱмдеп турган јайалталу јиит билимчилерди илелеп бедиреер амаду бар»—деп, билимчи айтты.\nТӧрӧл тилдиҥ кӱнине учурлалган байрам ӧйинде таланыҥ «Алтайдыҥ культуразын корыыры» — «Азатпай» деген јондык организацияныҥ јааны Кӱлер Тепуков балдардыҥ республикан библиотеказына Россияда јуртап јаткан эл-калыктардыҥ эмдиги ӧйдиҥ чӱмдемелиниҥ «Балдардыҥ литературазы» деген анталогиязын сыйлады. Сӱреен јилбилӱ бичик ӧткӧн јылда Москвада кепке базылып чыккан. Бичикке Александр Ередеевтиҥ, Таныспай Шинжинниҥ, Бронтой Бедюровтыҥ, Кӱлер Тепуковтыҥ, Сурайа Сартакованыҥ ӱлгерлери кирген.\nКӧдӱриҥиниҥ туружаачыларына, айылчыларына јайаан јайалталар јап-јакшынак ойын-концертин сыйлап, калыктар тилиниҥ, культуразыныҥ байлыгын кӧргӱсти. Темдектезе, оогош болчом Варвара Сафронова орус албатыныҥ кожоҥын кожоҥдоордо, Анжела Саркисян тӧрӧл армян тилиле «Есим ануш айастани — Я солнцем вскормленный язык моей Армении люблю» деген ӱлгерди эске кычырды. Монгол алтайдаҥ келген ле ГАГУ-да ӱренип турган Энхцецег Чулуунбаатар деген кыс «Чингисийн монгол» деп кожоҥды коо ӱниле бойыныҥ тилиле кожоҥдоды.\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл драма театрдыҥ артисттери Айдар Унатов, Аржан Товаров, Эмиль Садыков Л. Кокышевтиҥ «Туба» деп туујызы аайынча тургузылган ойын-кӧргӱзӱниҥ ӱзӱгин кӧргӱзерде, ГАГУ-ныҥ ӱренеечизи Сабат Абдылдабеков бойыныҥ кыргыз тилиле кожоҥдоды. Культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжиниҥ ӱренеечилери Нурхан ла Дархан Саламовтор «Казах елы» деген кожоҥын сыйлады. Кичинек Ратибор Ялатовты, байла, кӧп улус билер. Кӧп тоолу кӧрӱ-маргаандарда туружып, эске «Маадай-Карадаҥ» јаан ӱзӱкти кычырып, јаанды-јашты кайкадат. Бу байрамда Ратибор алтай албатыныҥ «Теертпек» деген чӧрчӧгин алтай тилле куучындады. Ада-энелерге Ратибордоҥ јозок алгадый. Алтай Республиканыҥ нерелӱ артизи Марина Саксаева јаҥарлады. Оноҥ «Кан-Алтай» деген кожоҥыла ойын-концертти тӱгести. Калыктар тилдериниҥ байлыгын ӧзӱп јаткан јаш ӱйе чебер апарып јатканы јарамыкту.\nТӧрӧл тилдиҥ калыктар ортодогы кӱнине учурлалган кӧдӱриҥиниҥ туружаачылары «Библиотечное общество Республики Алтай» деген талалык јондык организацияныҥ белетеп тургускан бичиктердиҥ «Калыктыҥ ӧзӧги — тӧрӧл тили» деген кӧрӱле јилбиркеп таныштылар. Кӧрӱде башка-башка тилдерге кӧчӱрилген бичиктер, темдектезе, А. С. Пушкинниҥ алтай тилге кӧчӱрилген чӱмдемелдери, телекейдиҥ эл калыктарыныҥ сӧзликтери тургузылды. Шак бу кӱнде республиканыҥ ончо муниципал тӧзӧлмӧлӧринде культураныҥ, ӱредӱликтиҥ учреждениелери ле јондык организациялар кӧп тоолу керек-јарактарды ӧткӱрди. Темдектезе, билимчилерле, поэттерле туштажулар, классный частар, литературалык гостиныйлар ла оноҥ до ӧскӧлӧри. Текши тооло 300-теҥ ажыра кӧдӱриҥилер. Олордыҥ тӧс амадузы — калыктардыҥ тӧрӧл тилиниҥ учурын, байлыгын бийик кеминде кӧргӱзери.\nКалыктар ортодогы тӧрӧл тилдиҥ кӱнин темдектеерин 1999 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 17-чи кӱнинде ЮНЕСКО-ныҥ Генеральный конференциязы јараткан. Онойып, бу учурлу кӱн 2000 јылдыҥ кочкор айыныҥ 21-чи кӱнинеҥ ала темдектелет. Оныҥ амадузы кӧп тоолу тилдердиҥ, культуралардыҥ байлыгын јӧмӧӧри, чеберлеери, ӧскӱрери. Бӱгӱнги кӱнде телекейде 6000 муҥга шыдар тил бар. Jер-телекейдиҥ ӱстиндеги эл-јонныҥ јӱк ле 4 проценти ол тилдердиҥ 96 процентиле куучындажат. Jӱк ле бир канча јӱстер тоолу тилдер ӱредӱлик системада ла государстволык бӧлӱкте тӧс учурлу болуп јат. Jӱстеҥ ас тилдер цифровой технологиялардыҥ телекейинде тузаланылат.


Jуучыл-тӧрӧлчи кӱӱндӱ јииттерди таскадар - altaicholmon\nJуучыл-тӧрӧлчи кӱӱндӱ јииттерди таскадар\nРоссияныҥ Геройы, Россия Федерацияныҥ президентиниҥ башкартузыныҥ јондык ӱлекерлер аайынча референти Алексей Романов Алтай Республиканыҥ башкарузында јуучыл-тӧрӧлчи, волонтерлордыҥ ла ветеран организациялардыҥ чыгартулу улузыла туштажу ӧткӱрген.\nЈуунныҥ туружаачыларын Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердниковтыҥ адынаҥ башкаруныҥ председателиниҥ ордынчызы Игорь Коршунов уткыган. Ол бойыныҥ куучынында темдектеген: «Россияныҥ президенти Владимир Путин јашӧскӱримниҥ јуучыл-патриот таскадузына јаан ајару эдип јат. Эмди совет албатыныҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда бӱдӱрген ат-нерелӱ керектерине, ороонныҥ јуучыл Ийде-кӱчтерине ле черӱчилдерге јаҥы баа берилет. Бӱгӱнги кӱнде ороонныҥ јуучыл Ийде-кӱчтери јаҥы јуучыл јепселле толо јепселет. Россия јер-телекейде бойын ойто ло улу ла кӱчтӱ ороон деп кӧргӱзет. Ол кандый ла айалгаларда бойыныҥ национальный јилбӱлерин корулап аларга белен».\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ айтканыла, тергеениҥ башкарузы јашӧскӱримниҥ јуучыл-патриот таскадузына ла оныҥ ӧзӱмине јаан ајару эдип јат. Бу суракты республиканыҥ башчызы Александр Бердников бойыныҥ туура салбас ајарузында тудат. Бу јанынаҥ бӱдӱрип турган бастыра иш республикада ла ороондо су-кадык ла кӱчтӱ общество тӧзӧп аларына ууламјылалган. Вице-премьердиҥ айтканыла, Алтай Республика ороонныҥ ӧскӧ тергеелериле кожо Россияныҥ ӱренчиктериниҥ кыймыгузында эрчимдӱ туружып јат. 2016 јылда бистиҥ республикада он бир пилотный школдор иштеген болзо, бӱгӱнги кӱнде олордыҥ тоозы јетен экиге јеткен. Бӱгӱнги кӱнде ӱренчиктердиҥ бастырароссиялык кыймыгузында 7,5 муҥ бала туружат. Бир муҥнаҥ ажыра ӱренчик «Юнармияныҥ» кыймыгузында эрчимдӱ туружып јат.\nБӱгӱнги кӱнде бистиҥ тергееде тӧрӧлчи ууламјылу сегизен тогус биригӱ једимдӱ иштейт. Јуучыл-тӧрӧлчи клубтардыҥ тоозы дезе одус тогус. Бу биригӱлерге ле клубтарга эки муҥнаҥ ажыра бала јӱрет. Јуучыл-тӧрӧлчи уууламјылу керектерде туружып турган ӱренчиктердиҥ тоозы јылдаҥ јылга там ла кӧптӧп јат. Клубтар бедиреечи отрядтардыҥ ижин тӧзӧп, олорло кожо 1941-1945 јылдарда Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ калапту јуу-согуштары ӧткӧн јерлерде јеҥ јастанган јуучылдардыҥ мӧҥкӱлерин бедиреер иштерде эрчимдӱ туружат. Јашӧскӱрим бу керектерде јуучыл-тӧрӧлчи таскаду алат. Бедиреечи клубтардыҥ туружаачылары бистиҥ јерлештеристиҥ јылыйган мӧҥкӱлерин табып, ойто тӧрӧл Алтайына јандырат. Игорь Коршуновтыҥ айтканыла, бистиҥ республикада анайда ок ветерандардыҥ ла јондык кыймыгулардыҥ коммерциялык эмес јирме алты организациязы иштеп јат. Олор јашӧскӱрим ле школдыҥ ӱренчиктери ортодо база јаан таскадулу иш ӧткӱрет.\nРоссия Федерацияныҥ Геройы Алексей Романов бойыныҥ уткуулду сӧзинде јондык биригӱлер ороондо кӧп тоолу учурлу ӱлекерлерле иштеп јат деп темдектеген. Ӱлекерлердиҥ тӧс амадузы — јашӧскӱримге ич кӧгӱс-байлыгын ачарына болужар, олорды Тӧрӧлин сӱӱрине таскадар ла каруулу болорына ӱредер. Тӧс јердеҥ келген айылчы бойыныҥ куучынында јаан ајаруны «Јеҥӱниҥ Волонтерлоры» деген јондык кыймыгуныҥ, Россияныҥ бедиреечи кыймыгузыныҥ «Вымпел» деп јуучыл-патриот тӧс јериниҥ, јуучыл ветерандардыҥ «Боевое братство» деген текшироссиялык организациязыныҥ бӱдӱрип турган иштерине эткен.\nТуштажуда «Ӱйелердиҥ эземи» деген килемјилик фондтыҥ бӱдӱрип турган иштери керегинде оныҥ директоры Екатерина Круглова куучындаган. Бу фонд бӱгӱнги кӱнде јуучыл керектерде туружып, кенек арткан јуучылдарга бийик технологиялу медициналык болушты толо кеминде јетирет. Е. Круглова Алтай Республиканыҥ јуучыл-тӧрӧлчи ле ветеран организациялардыҥ башкараачыларын олордыҥ фондыла јуук колбу тудуп, болуш керек болзо, јаантайын баштанзын деп сураган.\nТуштажуда анайда ок Россия Федерацияныҥ Федерация Совединиҥ турчызы Владимир Полетаев, Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Алексей Бондаренко, республиканыҥ јуучыл комиссары Олег Денисенко, јуучыл-тӧрӧлчи клубтардыҥ ла ветерандардыҥ организацияларыныҥ чыгартулу улузы турушкан.


Школдо јуучыл-патриотический клуб ачылган - altaicholmon\nШколдо јуучыл-патриотический клуб ачылган\nЧой аймакта Паспаулдыҥ школында «Высота» деп јуучыл-патриотический бедиреечи клуб ачылган. Ол «Вымпел» деп республикан тӧс јердиҥ бир бӧлӱги болуп јат.\nКӧдӱриҥилӱ јуунда 18 ӱренчик курсанттыҥ адын ададып, черт-сӧзин айткандар. Паспаулдагы школ балдардыҥ ла јииттердиҥ «¯ренчиктердиҥ Россиядагы кыймыгузы» деп текшироссиялык биригӱзиниҥ ченелтелӱ иштер ӧткӱретен ле ченемел алыжатан јери болуп јат.\nБыјыл кандык айда ӱзеери ӱредӱниҥ республикадагы тӧс јери, «Вымпел» деп республикан тӧс јер ле Паспаулдагы школ ӧмӧ-јӧмӧ иштеери керегинде јӧптӧжӱге кол салгандар.\nКлуб ачылганыла колбой Республиканыҥ башкараачылары А. Бердников ло М. Маргачев курсанттарга уткуулду сӧстӧрин айттылар.


Су-кадык болзо, ончозы болор... - altaicholmon\nСу-кадык болзо, ончозы болор…\nАлтай Республикада 2019 јылда «Су-кадыкты корыыры», «Демография», «Земский доктор» ло ӧскӧ дӧ федерал национальный ӱлекерлерди, программаларды ла подпрограммаларды бӱдӱрери улалган.\n2019 јылда тергеениҥ удурумга башчызы болгон Олег Хорохординниҥ баштаҥкайыла республиканыҥ бастыра аймактарында ла Горно-Алтайскта «Су-кадык» деп автопоезд иштеген ле кӧп јуртјаткандардыҥ су-кадыгын шиҥдеген. Автопоездтиҥ ижинде тергеениҥ јаан ченемелдӱ врачтары, ӧскӧ дӧ медишчилери турумкай турушкан.\nТергеениҥ јурттарында эл-јонныҥ су-кадыгын корыырын јарандырар ла медишчилерди јурттарда ишке јилбиркедер амадула «Земский доктор» деп программа иштеп баштаган ла акча-манат чыгарылган. 2019 јылда Алтай Республиканыҥ јурттарында су-кадыкты корыыр организацияларга 45 врач ла 16 фельдшер иштеп барган. Врачтарга бир катап берилетен акча-манаттыҥ кеми – 1 миллион салковой, фельдшерлерге 500 муҥ салковой.\n2017 јылдаҥ бери тергеениҥ јолы кату ла ыраак јерлериндеги эл-јонго су-кадыгы јанынаҥ кызалаҥду айалгада ӧйлӱ-ӧйинде тӱрген болуш јетирер федерал программа бӱдӱп туру. 2019 јылда санитарный авиацияны иштедерине ӱзеери акча кожулган. Јыл башталардаҥ ала медициналык модульду МИ-8 вертолетло 76 учуш болгон, 120 оору кижи, ол тоодо 25 бала јетирилген.\nАлтай Республикада Медицинада кыйалтазы јоктоҥ страховать эдер тергеелик фондтыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 25 јылдыгы темдектелген.\nРеспубликан эмчиликтиҥ поликлиниказында онкологиялык болуштыҥ амбулаторный тӧс јери ачылган. Онойдо ок каланыҥ поликлиниказында тӱште эмденетен 12 орынду онкостационар ачылган.\n2019 јылдыҥ ичинде аймактардыҥ тӧс эмчиликтерине ле ыраак јурттарына тӱрген болуш јетирер санитарный 40 автомобиль сыйлалган.\nРеспубликаныҥ јурттарында эл-јонго эҥ баштамы медициналык болуш јетиретен фельдшерско-акушерский пункттар, эмчиликтер ачылары улалган. Темдектезе, Маймада эмчиликтиҥ экинчи туразы, Шабалин аймактыҥ Апшыйакту, Оҥдой аймактыҥ Шашыкман ла Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Мыйту јурттарында ФАП-тар ишке табыштырылган.\nЈонјӱрӱмдик учурлу объекттерди интернетке колбооры аайынча јаан иш улалган. 2019 јылда Кан-Оозы, Оҥдой ло Майма аймактардыҥ 33 фельдшерско-акушерский пункттары интернетке колболгон.\nГорно-Алтайсктыҥ Коммунистический оромында протезно-ортопедический тӧс јер ачылган. Эмди су-кадыгыныҥ аргалары коомой улусты јеткилдеери эптӱ, јарык ла элбек кыптарлу тӧс јерде ӧдӧт.\nКалганчы јылдарда, алдындазына кӧрӧ, балдар чыгары эмештеҥ астап турган айалгада ЭКО-ныҥ болужыла тузаланар арга ачылганы јакшы. 2019 јылдыҥ јӱк ле тогус айында ЭКО-ныҥ кийнинде барлу болуп, 29 эпши чотко турган, 33 ӱй кижиниҥ кӧзи јарыган ла ак-јарыкка 41 бала чыккан.\nРеспубликаныҥ эмчилери, су-кадыкты корыырында иштеечилери ороон до, ӧскӧ дӧ ороондор кеминде ӧдӱп турган форумдарда, семинарларда эрчимдӱ туружып, ченемел алыжып, профессионал узын бийиктедерин улалтат. Ороонныҥ медишчилериниҥ Леонид Рошальдыҥ башкарган јаан деген текшироссиялык јондык биригӱзиниҥ – «Национальный медициналык палата» деп медицинский биригӱниҥ – Москвада ӧткӧн 7-чи съездинде республикадаҥ Врачтардыҥ ассоциациязыныҥ турчылары турушкан: башкартуныҥ председатели Максим Штанаков, Шабалиндеги тӧс эмчиликтиҥ баш врачы Виктор Убайчин, бу ок эмчиликтиҥ врачтары Наталья Коврига ла Сынару Чапыева.\nКалада 2-чи номерлӱ стоматологиялык поликлиниканыҥ врач-стоматолог хирургы Куляр Имансакипова Германияныҥ Бенсхайм калазында имплантология аайынча ӧткӧн калыктар ортодогы конгрессте турушкан. Ондо Европаныҥ эҥ артык лекторлоры тиштиҥ имплантациязындагы баалу ченемелдериле, бу иштеги калганчы једимдериле ӱлешкендер.\nБашкарарыныҥ «Сколково» деп Московский школында јондык су-кадык аайынча Бастырароссиялык форум ӧткӧн. 2019 јылда ол ӱчинчи катап ӧткӱрилген ле ого јуук ла ыраак ороондородоҥ бӱдӱн-јарым айылчы јуулган. Ол тоодо башка-башка кемдӱ јаҥдардыҥ, профильный организациялардыҥ чыгартулу улузы, медичшилер, билимчилер, јондык ишчилер, культураныҥ ла спорттыҥ ишчилери келген. Алтай Республкиадаҥ форумда Медициналык профилактиканыҥ Тӧс јериниҥ баш врачы Вера Кучукова, врачебно-физкультурный диспансердиҥ баш врачы Равиля Телесова, Алтай Республиканыҥ медициналык јетирӱ-аналитикалык тӧс јериниҥ редакторы Светлана Костина турушкан.\n2019 јылда јаҥжыкканыла Медишчилердиҥ байрамында кӧп тоолу врачтардыҥ, фельдшерлердиҥ ле ӧскӧ дӧ орто звеноныҥ ишчилериниҥ ак-чек ижи бийик бааланып, олорго башка-башка кайралдар табыштырылган. Олордыҥ ортозында бежен јылдыҥ туркунына эл-јонныҥ су-кадыгын корыырында иштеп келген ле 80 јажы толгон Роза Макаровна Пустогачева. Су-кадыкты корыырыныҥ министерствозыныҥ ла Врачтардыҥ ассоциациязыныҥ јылдыҥ сайын ӧткӱрип турган конкурсыныҥ «Профессиязына чындыгы учун» деп номинациязында ол јеҥӱчил болгон.\nБу ок конкурстыҥ «Эҥ артык врач-2019» деп номинациязында республикан эмчиликтиҥ нейрохирургический бӧлӱгиниҥ заведующийи Денис Александрович Мельников јеҥӱ алган.\n2019 јылда онойдо ок каладагы Перинатальный тӧс јерде кин-эне болуп бежен јыл кирези иштеп келген Галина Петровна Тельгеровага 80 јаш толгон.


Кай чӧрчӧгис чечендердиҥ сценазына чыксын… - altaicholmon\nКай чӧрчӧгис чечендердиҥ сценазына чыксын…\nРоссияныҥ театрларыныҥ ишчилериниҥ биригӱзи (СДТ) јарлу режиссер Рифкат Исрафиловтыҥ башкарганыла ӧдӧтӧн эл театрлардыҥ режиссерлорыныҥ јайаандык лабораториязына ӧткӧн талдаштардыҥ турултазын јарлады. Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ режиссеры Вячеслав Смирнов талдашту кӧрӱ-маргаанды једимдӱ ӧдӱп, режиссерлордыҥ лабораториязыныҥ туружаачыларыныҥ тоозына кирди.\nОл «Алтайдыҥ Чолмоны» эл газеттиҥ кычыраачыларына режиссерлорыҥ кӧрӱ-маргааны, јайаандык лабораториязы јанынаҥ мынайда куучындады:\n—Озо ло баштап кычыраачыларды лабораторияныҥ башкараачызы режиссер Рифкат Исрафиловло таныштырып ийер деп санандым. Рифкат Вавилович РСФСР-дыҥ албаты артизи, РСФСР-дыҥ, БАССР-дыҥ, Татарстанныҥ, Тӱндӱк Осетияныҥ-Аланияныҥ санаттарыныҥ нерелӱ ишчизи, Россияныҥ Государственный сыйыныҥ ла БАССР-дыҥ Салават Юлаевтиҥ адыла адалган сыйыныҥ лауреады. Ол Россияныҥ театрыныҥ баш ишчизи, актер, театральный режиссер, театральный педагог. Рифкат Исрафилов Оренбургтыҥ М. Горькийдиҥ адыла адалган драма театрыныҥ художественный башкараачызы ла режиссеры, Россияныҥ СТД-зыныҥ качызы ла Россияныҥ эл театрларыныҥ совединиҥ председатели, Оренбургтыҥ санаттар государственный институдыныҥ профессоры. Кӧрзӧӧр дӧ, кандый атту-чуулу режиссердыҥ башкарып јаткан лабораториязында иштеерге, ӱренерге, ченемел аларга ырысту учурал келишти.\nБис, талдаштардыҥ турултазыла тогус кижи, лабораторияныҥ туружаачылары болуп чыктыс. Ол режиссерлор – Тӱштӱк Осетиядаҥ, Тӱндӱк Осетиядаҥ-Аланиядаҥ, Чечен, Коми, Башкортостан, Саха-Якутия, Адыгея ла Хакасия республикалардаҥ ла Алтай Республикадаҥ мен.\nЈайаандык лабораторияны Чечен Республиканыҥ Грозный калазында эл театрлардыҥ бастырароссиялык «Федерация» деген экинчи фестивали ӧйинде, сыгын айдыҥ 12-20 кӱндеринде, ӧткӱрери темдектелет.\nБу јакшынак керек тулаан айда јолын алынган. Россияныҥ театрларыныҥ ишчилериниҥ биригӱзи эл театрлардыҥ режиссерлоры ортодо онлайн кӧрӱ-маргаан јарлап ӧткӱрген. Оныҥ амадузы кӧрӱ-маргаанды једимдӱ ӧдӱп чыккан режиссерлорго Рифкат Исрафиловтыҥ башкарып јаткан јайаандык лабораториязында туружар, узын, ченемелин тереҥжидер јарамыкту арга келижер.\nМен онлайн кӧрӱ-маргаанла јилбиркеп, ого туружып кӧрзӧ кайдар деп угузу бичикти аткардым. Олор такып ойто колбуга чыгып, мениҥ ӱренген ӱредӱмле, ижимле, тургускан ойын-кӧргӱзӱмле јилбиркедилер. Оноҥ мен олорго башка-башка ууламјыла тургускан: «Свои люди сочтемся» (Н. Островский), «Маленький принц» (Антуан де Сент-Экзюпери), «Красная шапочка» (Шарль Пьерро) деген ӱч ойын-кӧргӱзӱлеримниҥ ӱзӱктерин аткардым.\nЈаан кӧрӱ-маргаанда јӱстеҥ ажыра режиссерлор турушкан. Олордыҥ ортозында, темдектезе, Орто Азияныҥ, Турцияныҥ эл театрларыныҥ режиссерлоры болгон. Талдаштарды бис ӧдӱп, лабораторияда иштезеес, олор јайаандык ишти кӧрӧр, угар улус болуп келер.\nКӧрӱ-маргаанныҥ модераторы меге: «Слерде режиссерлордыҥ јайаандык лабораториязында туружып, кандый бир ишти тургузар амаду бар ба» деп чокым суракла баштанган. Каруузына «эйе, бар» деп айттым. Мен, темдектезе, алтай кай чӧрчӧкти европей сценада, олордыҥ актерлорыла кожо тургузар эдим. Нениҥ учун дезе бӱгӱнги кӱнде телекей кеминде кай чӧрчӧктӧргӧ јилбӱӱ јаан ине. Кажы ла калыкта бойыныҥ кай чӧрчӧктӧри бар. Айдарда, бӱгӱнги кӱнде кажы ла калыктыҥ театры сценазына бу энчи-байлыкты чыгарат ла чыгарарга амадап јат.\nОныҥ кийнинеҥ база анча-мынча ӧй ӧткӧн. Бир кӱн Рифкат Вавилович меге телефон соголо: «Кай чӧрчӧкти сценада тургузары јанынаҥ шӱӱлтеҥ јарады. Сен лабораторияда иштеерге белен бе?» деп сурады.\nРежиссердыҥ јайаандык лабораториязы јанынаҥ кыскарта айдар болзо, бу иштиҥ учуры мындый. Бис сыгын айдыҥ 16-20 кӱндеринде, чокымдап айтса, бир неделениҥ туркунына Грозныйда чечен актерлорло кожо ойын-кӧргӱзӱниҥ эскизин эмезе ӱлекерин тургузар учурлу. Мында база бир сурак болгон. Ол суракты бердим. Меге бойымныҥ кай чӧрчӧгимди, инсценировканы эмезе пьесаны тургузарга јараар ба? Айса олор бойлоры меге талдап берер бе? Темдектезе, чечендердиҥ, айса болзо, адыгейлердиҥ, якуттардыҥ ба эмезе ӧскӧлӧриниҥ кай чӧрчӧктӧрин берер бе — тургуза ӧйдӧ билбей турум.\nМен мынаҥ озо јылдарда режиссерлордыҥ, темдектезе, Улан-Удэде, Красноярскта, Абаканда ӧткӧн јайаандык лабораторияларында турушкам. Ондо база ла режиссерлор келип јат. Олордыҥ колына чокым пьеса табыштырылат. Јаан ла болзо, режиссер ол пьесала 2-3 неделениҥ туркунына таныжып јат. Кычырарыҥ, кӱӱ, сценография јанынаҥ шӱӱп јадыҥ. Оноҥ ары режиссер керектӱ актерлорды алып, байа ойын-кӧргӱзӱниҥ эскизин сегис кӱнниҥ туркунына белетеп јат. Белен эскизти жюри кӧрӧр. База кӧрӧӧчилер, ӧскӧ режиссерлор, актерлор, керек дезе, критиктер кӧрӱп јат. Оноҥ шӱӱжӱде жюриле кожо олор база туружат. Эскизти бажынаҥ ала учына јетире коркышту кыракы кӧрӱп, јакшызын, једимин, једикпезин айдып јат.\nТемдектезе, мен Грозныйда адыгей чӧрчӧкти тургузып јадым. Качан адыгейлер: «Бу кай чӧрчӧктиҥ эскизи биске јарады, биске керек. Бис оны сценага тургузарга алып јадыс, је оны керектӱ кемине јетире јазап ийер керек» деп бойыныҥ сӧзин айдып јат. Шак мында бис олорло кандый ӧйгӧ јетире тургузары, акча-манады, бюджеди, костюмдары,инсценировказы, кӱӱзи јанынаҥ куучындажып, бир сӧскӧ, јӧпкӧ келип, сметазын белетеери јанынаҥ јӧптӧжӧдис. Ончо бу иштиҥ кийнинеҥ мен байагы эскизти је ле деген ойын-кӧргӱзӱге јетире јазап јадым.\nБу мындый јайаандык лабораторияныҥ база бир тузалу јаны бар. Мында бӱткӱл Россиядаҥ режиссерлор келер, туружаачылардаҥ башка, критиктер туружар. Олор мастер-класстар ӧткӱрер. Режиссерлор кӱрее-куучын ӧйинде ченемелиле ӱлежер, једимдериле таныштырар. Ӱредӱ де, куучын-эрмек те иштеп јаткан ижиҥе сӱреен керектӱ ине.\nЈе качан меге лабораторияныҥ башкараачызы бойыныҥ материалыҥды экел деп айтса, мен кыйалтазы јогынаҥ бойыстыйын кай чӧрчӧгисти апарарым. Кандый кай чӧрчӧкти, оныҥ ады-јолын эмди тургуза айтпазым. Ол мениҥ кӧксимде, санаамда. Сценада ол кай чӧрчӧк тургузылбаган. Бистиҥ кай чӧрчӧкти апарып, Кавказтыҥ актерлорыла, јайаан јайалталарыла иштеерим. Ижис кем јок барар деп иженедим, бӱдедим.\nГрозныйда алтай кай чӧрчӧктиҥ эскизин тургузып, ол кем јок ӧдӧ берзе, келер јылда оны ойын-кӧргӱзӱ кемиле чыҥдый, јилбилӱ эдип јазап, бойыстыҥ сценага чыгарар амаду бар. Эл театрлардыҥ режиссерлорыныҥ јайаандык лабораториязында туружып, ченемелдӱ, ады-јолы танылу, јарлу режиссер Рифкат Исрафиловтоҥ кӧпкӧ ӱренери јаан ырыс деп база катап айдар кӱӱним бар. Лабораторияныҥ ижи токтоду јогынаҥ тӱни-тӱжи иштеп јат. Онойдо ок сен, режиссер, бир ле уунда эки-ӱч материалды бажыҥда, кӧксиҥде апарып јадыҥ.\nЭл театрлардыҥ режиссерлорыныҥ кӧп јаныла мен таныш. Бойыныҥ ӧйинде олордыҥ кезигиле Москвада Щепкинниҥ адыла адалган театральный училищеде (институтта) ӱренерге келишкен. Кийнинде јылдарда ижис аайынча туштажып та туратаныс. Бир сӧслӧ, эл театрлардыҥ режиссерлорын бириктирип турганы олордыҥ јайаандык ижи, јаҥжыккан јаҥжыгулары, чӱм-јаҥы, кӧгӱс байлыгы деп айдарга јараар.