Баланыҥ ырызы — билезинде - altaicholmon\nБаланыҥ ырызы — билезинде\nАлтай Республиканыҥ эл-јонго јонјӱрӱмдик јеткилдешти бастыра јанынаҥ јетирери аайынча тӧс јеринде кӱӱк айдыҥ 16-17 кӱндеринде ӧскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдарды бойыныҥ билезине балазынып алган билелердиҥ «Ырызыс бистиҥ кожо болгоныста» деп адалган талалык баштапкы фестиваль ӧтти.\nЈылдыҥ ла кӱӱк айда текши ороондо Билениҥ калыктар ортодогы кӱни элбеде темдектелет. Айдарда, бу да јакшынак байрам-форум ол учурлу керекке учурлалып ӧткӱрилди. Јаан форумда каланыҥ ла аймактардаҥ келген билелер эрчимдӱ турушты. Эки кӱнниҥ туркунына ада-энелерге, балдарына јӱзӱн-башка ууламјыларла сӱреен јилбилӱ, солун кӧдӱриҥилер ӧтти. «Ырызыс бистиҥ кожо болгоныста» деп адалган фестивальдыҥ программазы байлык болгонын аҥылап темдектеер керек.\nФестивальдыҥ окылу ачылтазында таланыҥ эл-јонго јонјӱрӱмдик јеткилдешти бастыра јанынаҥ јетирери аайынча тӧс јериниҥ актовый залында болчомдорго бойыныҥ айлыныҥ эжигин ачып, јӱрегиниҥ јылузын, сӱӱжин сыйлаар амадула, онойдо ок баланыҥ кӱӱнин кӧрӱп, јӧмӧӧргӧ, болужарга акту кӱӱндеринеҥ олорды балазынган билелер, ада-энелер сӱреен кӧп болды. Балдардыҥ каткызы, ада-энелериниҥ, кару улузыныҥ јылузы, билелериниҥ амыры эбире улуска база јайылып тургандый јакшынак айалга болды.\nТалалык фестивальдыҥ амадузы — јондыкта билениҥ учурын, тоомјызын кӧдӱрери, билелик таскамалдыҥ јарамыкту, байлык ченемелин элбеде таркадары, биледе балдардыҥ ла ада-энелердиҥ јайаандык јаҥжыгуларын тыҥыдып бектештирери. Анайда ок биледеги балдардыҥ бош-чӧлӧӧ ӧйин аайлу-башту, тузалу эдип ӧткӱрери јанынаҥ ченемелле таныштырары, јаан улус ла балдар ортодогы колбулар чыҥдый ла чындык, ак-чек болоры јанынаҥ ишти тыҥыдары база тӧс ајаруда болуп јат.\n«Ырызыс бистиҥ кожо болгоныста» деген талалык фестивальдыҥ база бир јаан ајаруда амадузы — ада-энези јок арткан балдарды бойыныҥ билезине балазынып алган тоомјылу, эрчимдӱ билелерди илелеери ле олорды јӧмӧӧри. Бу билелердиҥ тоомјызын кӧдӱрип, олордыҥ ченемелин јуунадары, таркадары, биледе балдарды таскадар иштиҥ тӧс учурын, байлыгын кӧнӱ улалтары база јаан учурлу.\nАда-энези јок арткан балдарды билезине балазынып алган билелердиҥ фестивали Алтай Республиканыҥ билени, энеликти, адалыкты ла бала тужын корыыры аайынча килемјиниҥ талалык јондык «МАМА» деген фондыныҥ јӧмӧлтӧ-болужыла ӧткӱрилди. Бу фондтыҥ килемјилик ижи ле килемјиниҥ программазы билеге, энеликке, адалыкка ла бала тужына болужар ууламјыла иштеп јат.\nТургуза ӧйдӧ килемјиниҥ «МАМА» деген фонды јонјӱрӱмдик учурлу «Компромисс», «Доступная медитация», «Путь к миру», «Очаг семьи — залог благополучия» ла оноҥ до ӧскӧ ӱлекерлерди јӱрӱмде једимдӱ бӱдӱрет.\nФестивальдыҥ окылу ачылтазында Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы Игорь Коршунов, иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министриниҥ ордынчызы Алексей Санаров туружып, ада-энелерди ле балдарын учурлу байрамыла уткыды. Мындый кемиле, учурыла јаан форумдар сӱреен керектӱ деп айдып, пда-энелерге тузалу, балдарга дезе јилбилӱ болзын деген амадула белетегенин темдектедилер. Олор ада-энелерге јаан алкыш-быйан айдып, балдарга дезе јакшы ӱредӱ кӱӱнзедилер.\nБӱгӱнги кӱнде республикада балдардыҥ тоозы — 67058, олордыҥ тоозында 1393 бала ӧскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдар. Бу тоо, 2017 јылдагызына кӧрӧ, 10 процентке ас (158 балага ас). Ада-энези јок балдарды бойыныҥ билезине балазынып алган билелердиҥ тоозы калганчы ӱч јылдыҥ туркунына азыйгы ла кеминде артат (орто тооло — 90%).\n2019 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 1-кы кӱнине јетире болгоныла, 1186 бала бойыныҥ билезине алган билелерде ӧзӱп јат, олордыҥ тоозында — 355 бала опекада (попечительстводо), 811 бала балазынып алган билелерде чыдап јат, 20 бала ажындыра опекага берилген.\nРеспубликада 800-теҥ ажыра биле бойыныҥ билезине балазынып алган балдарды таскадып јат. Мындый балдарды алган билелердиҥ институдын ичкери ӧскӱреринде олорго эдилип турган материальный болуш јаан учурлу болуп јат.\nШак бу категорияныҥ балдарыныҥ јасакла чыдулалган тап-эриктерин јӱрӱмде социальный болуш ажыра бӱдӱрерине Алтай Республиканыҥ «Алтай Республиканыҥ 2018 јылдыҥ ла 2019 ла 2020 јылдарга темдектелген ӧйгӧ республикан бюджет керегинде» деген 62-РЗ номерлӱ Јасагыла 165735,0 муҥ салковой чыгарылары темдектелген, ол тоодо:\n—опекундарга (попечительдерге, балдарды билезине алган ада-энелерге талалык социальный тӧлӧмирлерге јарадылган акча-манат — 156984,5 муҥ салковой, олордоҥ:\n1) ӧскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдарды чыдадарына 98645,60 муҥ салковой акча чыгарары темдектелген. Базовый деген тӧлӧмир акчаныҥ кеми 6325 салковой;\n2) балдарды кичееп чыдадарына балазынып алган энеге (адага) јилбиркедиш тӧлӧмир акчаныҥ кеми 58338,9 муҥ салковой деп темдектелген, јилбиркедиш эдип тӧлӧйтӧн акчаныҥ кеми 4077 салковой. Балдарды балазынып алган билелерде балдарды кичееп ӧскӱрип турганы учун, анайда баланы балазынып алган энеге (адага) тӧлӧйтӧн тӧлӧмир акчаныҥ кеми 2018 јылдаҥ ала 1,04-кӧ индексировать эдилген.\n—опека ла попечительство, ӧскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдарды јонјӱрӱмдик јанынаҥ јӧмӧӧри аайынча ишти ӧткӱрерине тӧлӧмир акчаныҥ кеми 8350,50 муҥ салковой, бу акчадаҥ:\n1) јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ эдерине: каланыҥ ичиле, каланы јакалай, јурт јерлерле јӱрӱп турган транспортло (таксинеҥ ӧскӧ) акча тӧлӧбӧзинеҥ јорыктаары, су-кадыкты орныктырарыныҥ лагерьлерине ле санаторно-курортный организацияларга путевкалар берери, эмденип баратан јердӧӧн лӧ кайра келетен јолдыҥ акчазын тӧлӧӧри; ээленип алган туразын бир катап јазаары;\n2) ӧскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдар ээленип алган тураны, анайда ок ӧскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдар јаткан тураны јазаарына;\n3) ӧскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдарга аҥылу жилищный фондтыҥ јӧӧжӧзине калан тӧлӧӧри аайынча чыдулардыҥ финансовый јеткилдежин тӧзӧӧрине;\n4) ӧскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдарга аҥылу жилищный фондтыҥ коммунальный јеткилдештериниҥ финансовый јеткилдежин тӧзӧӧрине.\n2019 јылда федерал бюджеттеҥ акча-манатла јеткилдештиҥ кеми 2854,4 муҥ салковой, бу акча баланы биле балазынып алар тушта бир катап тӧлӧӧрине ууландырылат. Тӧлӧмирдиҥ кеми 2019 јылдыҥ кочкор айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала 24471,62 салковой болуп калган (2018 јылда — 23462,73 салковой). Јажы 7 јаштаҥ јаан кенек баланы, анайда ок ага-карындаштарды ла (эмезе) эје-сыйындарды балазынып алар тушта кеми 186983,09 салковой пособие акча тӧлӧлӧт (2018 јылда — 179274,31 салковой). Бир катап тӧлӧп турган пособие акча 2018 јылда 129 бала, кеми бийик тӧлӧмир акча 3 бала учун тӧлӧлгӧн.\nАнайда ок Алтай Республикада ӱч ле оноҥ до кӧп балдарлу, ол тоодо бойыныҥ балдары, баланы балазынып алган билелер кӧп балдарлу билелерге келижип турган јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧни тузаланат:\n—коммунальный јеткилдештер учун тӧлӧӧри јанынаҥ (соок ло изӱ суујеткилдеш, суу ӧткӱрери, јылыдыш (јылула јеткилдеш), энергојеткилдеш (газојеткилдеш), тузаланыштыҥ јӧптӧлгӧн нормативтериниҥ кеминде, тӧс јылујеткилдеш јок тураларда јадып турган билелерге — одыру, јербойындагы эл-јонго садары аайынча јӧптӧлгӧн норма кеминде;\n—врачтардыҥ рецепттери аайынча алатан эмдерле јажы 6 јашка јетпеген балдарды акча тӧлӧтпӧзинеҥ јеткилдеери;\n—Алтай Республиканыҥ государственный текшиӱредӱлик организацияларында ӱренип турган балдар аш-курсакла јеткилделет, олор каланыҥ ичиле (каланы јакалай јерлерле) јӱрӱп турган транспортло акча тӧлӧбӧзинеҥ јорыктаар аргалу;\n—ӱредӱлик ижин государственный аккредитация бар тӧс текшиӱредӱлик программалар аайынча ӧткӱрип турган школдоҥ озо ӱредӱлик организацияларга кӧнӱ алылар.\nБалдарды бойыныҥ билезине алган билелердиҥ байрамында ада-энелерге «Мен ада, эне болгон адымда», «Биле — јӱрӱмниҥ бажы» деген таскамал ӱредӱни, онойдо ок мындый билелердеги балдарла эмдиги ӧйдиҥ јаҥыртулу эп-аргаларыла иштеери аайынча ишти аҥылу ӱредӱлӱ специалисттер бийик кеминде ӧткӱрдилер. Эл-калыктардыҥ бойыныҥ аш-курсагын јаҥы эп-аргаларла белетеери јанынаҥ јилбилӱ мастер-класс «Типография» кафе-ресторанда ӧткӧн.\nБалдар М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада, А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде, спорттыҥ ла су-кадыктыҥ «Стимул» деген студиязында, јаҥжыккан каратэниҥ школында ӧткӧн мастер-класстарды, туштажуларды, байла, бачым ундыбас. Эҥирде дезе олор режиссер Николай Паштаковтыҥ тургускан «Танайак» деген јараш ойын-кӧргӱзӱни кӧрдилер.\nКӱӱк айдыҥ 17-чи кӱнинде «Ырызыс бистиҥ кожо болгоныста» деген байрам А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде атриумда ӧтти. Ол Россияда ӧдӱп јаткан Театрдыҥ јылына учурлалды. Ада-энелер, балдар «Маадай-Кара» деген ойын-кӧргӱзӱде ойногон актерлордыҥ кеп-кийиминиҥ кӧрӱзиле јилбиркеп таныштылар. «Тӱрк Кабай» ӧмӧликтиҥ (Болот Байрышев, Айдар Унатов, Вадим Деев), АР-дыҥ нерелӱ артизи Эмиль ле Галина Толкочековтордыҥ кожоҥдорын јакшызынып уктылар. Байрамды Эмиль башкарып ӧткӱрди. Оныҥ кийнинде эл музейдиҥ залдарыла сӱреен солун экскурсия болды.\nЭки кӱнниҥ туркунына балдарга, олордыҥ ада-энелерине сӱреен јараш, тузалу, керектӱ байрам бийик кеминде ӧтти. Балдарга ада-энезиле кожо јӱргенинеҥ артык ырыс јок эмей. Балдарын эки алаканныҥ кырына отургызып, эркеледип-экчеп чыдадып, калыктыҥ тоозына кошконы база нерелӱ керек, иш. Балага ада-энезиниҥ јылу сӧзи, эрке кӱлӱмјизи, биледеги амыр-энчӱ, токыналу јадыны телекей ӱстинде эҥ јаан ырыс. Талада ӧскӱс ле ада-энезиниҥ кичеемели јок арткан балдарды бойыныҥ билезине балазынып алган билелердиҥ тоозы кӧптӧӧр, ӧзӧр деп иженери артат.


Тӧрӧл тилдиҥ байлыгын ачып... - altaicholmon\nТулаан айдыҥ 9-14 кӱндеринде јаҥжыкканыла Алтай Республикада «Педагогикалык устыҥ неделези» ӧтти. Кӧп ууламјыларла маргыштар тергеениҥ тӧс калазында Горно-Алтайскта ӧткӧн болзо, «Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи — 2020» деп маргыш Шабалин аймактыҥ Шыргайты јуртында болды. 2000 јылдаҥ бери алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ маргыш-кӧрӱзи аймактар сайын ӧдӧр болгон. Кажы аймактыҥ ӱредӱчизи јеҥӱ алар, ээчий јылда маргыш јеҥӱчилдиҥ аймагында ӧдӧр јаҥжыгу боло берген.\n2019 јылда Кош-Агаш аймакта ӧткӧн «Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи — 2019» деп маргыш-кӧрӱниҥ јеҥӱчили Шабалин аймактыҥ Шыргайты јуртыныҥ школыныҥ ӱредӱчизи Эльвира Ильинична Тужалова болгон. Айдарда, быјылгы маргыштыҥ туружаачыларын Шыргайты јурттыҥ орто текшиӱредӱлӱ школыныҥ ӧмӧлиги уткуп, маргыш-кӧрӱни јакшы кеминде ӧткӱрип койды.\nМаргыш тӧрт бӧлӱктеҥ туруп, неделе туркунына ӧтти. Маргыш ӧдӧтӧн јуртка јети аймактаҥ туружаачылар јуулган кӱн туружаачылар бой-бойлорыла таныштылар. Таныштыру ӱч ууламјыла бааланып, баллдары маргыштыҥ текши баллдарына кирген. Быјылгы жюриде мындый улус иштеди: Е. Д. Чандыева – АР-дыҥ билим ле ӱредӱ министерствозыныҥ баш специализи, педагогика билимдердиҥ кандидады, жюриниҥ председатели; Ж. И. Амырова – АР-дыҥ РИПКРО-зыныҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ методиказын ӱредер кафедразыныҥ башкараачызы, педагогика билимдердиҥ кандидады; С. В. Абысова – Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлӱ институдыныҥ билим ишчизи; Н. М. Киндикова — профессор, филология билимдердиҥ докторы, ӱредӱлик иштиҥ ветераны; Шыргайтыда орто ӱредӱлӱ школдыҥ алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи Э. И. Тужалова.\nТулаан айдыҥ 11-чи кӱнинде маргыш-кӧрӱниҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧтти. Школдыҥ спортзалында ӧткӧн ачылтага аймактыҥ администрациязынаҥ чыгартулу улус, конкурсанттарды јӧмӧгӧндӧр, јурттыҥ тегин ле эл-јоны, балдар јуулдылар. Ачылтаны ӧткӱреечилер уткуулду сӧсти Шабалин аймактыҥ јааны Эрчим Сарбашевке бердилер. Ол туружаачыларды маргыш-кӧрӱниҥ ачылтазыла, аймактыҥ јаан алтайы Шыргайтыга, Беш ичине келгендериле изӱ уткыды, маргышта једимдер кӱӱнзеди. Аймактыҥ јааны алтай тилдиҥ бӱгӱнги айалгазы, ӧзӱми бистиҥ кажыбыстаҥ ла камаанду: иштеген јеристе, айылыста, бой-бойыс ортодо тӧрӧл тилисле эрмектежип јӱргенистеҥ, аймактыҥ јарлу бичиичилериниҥ, ол тоодо Лазарь Кокышевтиҥ чӱмдемелдерин балдарыска ачып таныштырганыстаҥ камаанду деди.\nШыргайты јурттыҥ јаан јаштуларынаҥ уткуулду сӧзин Н. К. Саймина айдып, тӧрӧл тилдиҥ ле литератураныҥ алтай кеен-јараш кеп-кийимин кийген ӱредӱчилериниҥ мындый кӧп јуулган байрамын кӧрӱп турганына сӱӱнгениле ӱлешти. Балдарды тӧрӧл тилине ӱредип јӱрген ӱредӱчилердиҥ ижин бийик баалады.\nЖюриниҥ адынаҥ туружаачыларды Екатерина Чандыева уткыды. Оныҥ ајарганыла, маргыш-кӧрӱ Шабалин аймакта ӱчинчи катап ӧткӱрилет. Шыргайты јурттыҥ эл-јоныныҥ кӱндӱзегин, ойынзагын темдектеп, оныҥ шылтузында маргыш байрам кептӱ ӧдӧт деди. Туружаачылар ортодо беш јыл стажту, одус јыл стажту ӱредӱчилер бар. 21-чи чактыҥ ӱредӱчизи јаҥыс ла алтай тилине, литературага ӱредер эмес, ол ӱренчиктериниҥ билелериле кожо балдарды алтай чӱм-јаҥдарга, јаҥжыгуларга ӱредип апарат. Бу јаан маргыш-кӧрӱге келген кажы ла туружаачы бойыныҥ аймагында ӧткӧн маргыштардыҥ јеҥӱчилдери, эҥ артыктары. Маргыш-кӧрӱде слердиҥ кажыгар ла јеҥӱчил, не дезе слер мында озочыл ченемелдерле ӱлежереер, кажыгардаҥ ла неге де ӱренереер деп, ол айтты. Уткуулду сӧстиҥ учында ол Шабалин аймактыҥ администрациязына, Шыргайты јурттыҥ эл-јонына маргыш-кӧрӱни ӧткӱреринде болужы учун быйанын айтты.\nУткуулдарын аймактыҥ ӱредӱлик бӧлӱгиниҥ јааны Елена Тукеева, Шыргайтыда школдыҥ директоры Эльвира Тужалова база айттылар.\nЈакшы сӧстӧр айдылган кийнинде алтай кеп-кийимин кийген ӱредӱчилердиҥ ады-јолы адалып, олор сценага кычырылды. Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Сугаш јуртындагы орто ӱредӱлӱ школыныҥ баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи Сынару Васильевна Аратина. Иштеген ӧйи беш јыл. Оҥдой аймактыҥ Ийин јуртындагы орто ӱредӱлӱ школыныҥ ӱредӱчизи Јажнай Ивановна Мендешева. Иштеген ӧйи 26 јыл. Кош-Агаш аймактыҥ Телеҥит-Сортогой јуртындагы орто ӱредӱлӱ школдыҥ баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи Айна Вячеславовна Самтакова. Иштеген ӧйи 27 јыл. Турачак аймактыҥ Тулой јуртындагы текшиӱредӱлӱ школдыҥ ӱредӱчизи Рената Александровна Тагызова. Иштеген ӧйи 25 јыл. Кан-Оозы аймактыҥ Кырлык јуртындагы орто ӱредӱлӱ школдыҥ баштамы класстарыныҥ ӱредӱчизи Айсура Кимовна Теркишева. Иштеген ӧйи 14 јыл. Шабалин аймактыҥ Беш-Ӧзӧктӧги орто ӱредӱлӱ школында балдардыҥ «Солоҥы» туразыныҥ таскадаачызы Олеся Николаевна Тунтешева. Иштеген ӧйи 17 јыл. Чамал аймактыҥ Ӱзнезидеги орто ӱредӱлӱ школыныҥ ӱредӱчизи Эмилия Михайловна Феоктистова. Иштеген ӧйи 30 јыл.\nОлорды аймактыҥ ӱредӱлигиниҥ ветерандары Л. Н. Акпашева ла Л. Ф. Ойношева уткыдылар. Оноҥ ары жюриле таныштыру болуп, туружаачыларга уткуулду сӧзин Н. М. Киндикова айтты. Ол эмдиги билимниҥ эрчимдӱ ӧзӱминиҥ ӧйинде, ӱредӱчилерге иштеерге кӱч болуп јат деди. Нениҥ учун дезе, балдар тӧрӧл тилиле бичиктерди кычырбай јат, кычырарын кӱчсинип турулар. Олордыҥ амадаганы да, јилбиркеп кӧргӧни де чек башка. Мындый айалгада кандый да болзо, баланы тӧрӧл тилиле, кычырарыла јилбиркедип, алтай тил тӱрк тилдердиҥ тӧзӧгӧзи деп айдып, алтай бичиичилердиҥ чӱмдемелдери ажыра, ич-кӧгӱс кӱӱн-санаазын тереҥжидип, чын байлыктарга јандырар керек. Профессор онойдо ок тӧртӧн јыл кайра, ӱредӱниҥ кийнинде, Шыргайты јуртта тегин ӱредӱчиниҥ ижин баштаганын айдып, бӱгӱнги ӱредӱчилердеҥ бойыныҥ ол туштагы ӱренчиктерин, коллегаларын таныганына сӱӱнгенин јетирди.\nТал-тӱштиҥ кийнинде ӱредӱчилер мастер-класстар ӧткӱрип, бойлорыныҥ ижиндеги узын, эп-аргаларын, эп-сӱмелерин, балдарла колбу тудуп, урокты тӧзӧп ӧткӱрерин кӧргӱстилер. Эҥирде маргыштыҥ туружаачылары ачык урок ӧткӱретен класстарыныҥ ӱренчиктериле, балдардыҥ садигинде группаларла таныштылар.Ӱчинчи кӱнде конкурсанттар школдо уроктор, садикте занятиелер ӧткӱрип маргыштылар.\nМаргыш-кӧрӱниҥ калганчы кӱнинде туружаачылар ла жюри калага келип, маргыштыҥ калганчы бӧлӱгинде – министрле ачык эрмек-куучында – туруштылар. Эрмек-куучынныҥ сурагы «Ӱренчиктердиҥ тӧрӧл тилин ӱренер кӱӱнин бийиктедери: курч сурактар ла олордыҥ аайына чыгар эп-аргалар» деп адалды. Алтай јурттардагы школдордо, садиктерде иштеп турган конкурсанттар тӧрӧл тилине ӱредери јанынаҥ сурак курч турбай турганын айттылар. Је Чамал аймактыҥ Ӱзнези јуртыныҥ школыныҥ ӱредӱчизи Э. М. Феоктистованыҥ айтканыла, бу јуртта кошмок билелердиҥ балдары тӧрӧл тилин билбей јат. Ӱредӱчи балдарды тӧрӧл тилин ӱренериле јилбиркедер эп-сӱмелерди тузаланган кийнинде, калганчы јылдарда алтай тилле экзамен табыштырарга кӱӱнзегендер кӧптӧп туру деди. Онойдо ок Турачак аймактыҥ Тулой јуртында школдыҥ ӱредӱчизи Р. А. Тагызованыҥ куучындаганыла, ӱренчиктерди государственный алтай тилге ӱреткениле коштой, олорды тӧрӧл туба, чалканду тилдерге база ӱредерге, ас тоолу тургун калыктарыныҥ фольклорыла ла јаҥжыгуларыла база таныштырарга келижет.\nБилимниҥ ле ӱредӱниҥ министри эрмек-куучынныҥ кийнинде туружаачыларга баштанып, кажызыныҥ ла министерствого кандый болуш кӱӱнзегенин айтсын деди. Кӱӱнземелдердиҥ тоозында «Солоҥы» ла «Алтайдыҥ Чолмоны» кажы ла биледе болзын деген кӱӱнземел угулды. Нениҥ учун дезе, ӱренчиктер де, оогош болчомдор до олордоҥ кычырып темигет, онойдо ок олордыҥ чӱмдемелдери бу чыгармаларда кӧп кепке базылат. Онызы балдарды алтай тилиле јилбиркеерине, кычырарына таскадат. Чын ла балдардыҥ ӧҥдӱ чыгып турган «Солоҥы» журналы, алтай калыктыҥ узактаҥ бери кычырып келген тӧрӧл газедин бӱгӱнги кӱнде ончо јурттарда ла билелерде бичитпей турганы јажыт эмес. Кезик школдордо интерактивный досколор, бӱгӱнги кӱнниҥ ӱредӱ јепселдери јок болгонына, онойдо ок электронный бичиктерге кӧчӧрине ајару эдери керегинде кӱӱнземел айдылды. Ӱренчиктерге јаҥыс ла «Туулу Алтайдыҥ культуразы» предметти берер эмес, је алдында чылап, ойто чӱм-јаҥдардыҥ ла јаҥжыгулардыҥ урокторын ӧткӱрер сурак тургузылды. Онойдо ок ӱренчиктерле јӱк школдо эмес, јуртыҥ клубтарында, спорт объекттеринде база кружоктор тӧзӧп, тазыктыру, таскадулу иш ӧткӱрери керегинде сурак болды. Калада национальный гимназияныҥ туразында јайгыда иштеп турган «Чедирген» лагерьде ӱренчиктер јӱрер јерлерди кӧптӧдип, анчада ла тӱндӱк аймактардыҥ балдарына алтай тилле куучындажар арганы кӧптӧдӧр керек деген кӱӱнземел айдылды. Министерство олорды ончозын ајаруга алар ла иштеер деп иженер керек.\nРеспубликан текши маргыштыҥ турулталары калганчы кӱнде калада јарлалды. «Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи — 2020» маргыш-кӧрӱниҥ јеҥӱчили – Кан-Оозы аймактыҥ Кырлык јуртындагы орто ӱредӱлӱ школдыҥ баштамы класстарыныҥ ӱредӱчизи Айсура Кимовна Теркишева. Јеҥӱ алган ӱредӱчиге сӧс берилерде, ол мынайда айтты: «Мен мында јуулган ончо улусты бу байрамла уткыйдым. Јылдызым бийикте јаркынду кӱйӱп, јӱрӱмниҥ јолы школго экелген, јӱрегим јылузын балдарга сыйлагам. Јаан быйанымды тӧрӧл Кырлык јуртымныҥ школыныҥ ӧмӧлигине, аймактыҥ ӱредӱ бӧлӱгине мени бу јаан јолго чыгарып, кӧрӱ-маргышта туружарга арга бергени учун. Жюриниҥ турчыларына, кожо турушкан ӱредӱчилерге, Шыргайты јурттыҥ эл-јонына, школдыҥ ӧмӧлигине туружаачыларды уткуп, иштеер јарамыкту айалгалар тӧзӧгӧни учун база јаан быйаным!». Экинчи јерде Кош-Агаш аймактыҥ Телеҥит-Сортогой јуртындагы орто ӱредӱлӱ школдыҥ баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи Айна Вячеславовна Самтакова. Ӱчинчи јерге Чамал аймактыҥ Ӱзнезидеги орто ӱредӱлӱ школыныҥ ӱредӱчизи Эмилия Михайловна Феоктистова чыкты. Јеҥӱчилдерге кереес сыйлар, акча-сыйлар табыштырылды.


Президентле «Чике колбу» - altaicholmon\nПрезидентле «Чике колбу»\nКичӱ изӱ айдыҥ 7-чи кӱнинде 12 саатта «Владимир Путинле чике колбу» башталар. Президент 16-чы катап ӧткӱрилип јаткан чике телеэфир ӧйинде россияндардыҥ сурактарына каруулар берер. Сурактар башка-башка каналдар ажыра келет: телефон, moskva-putinu.ru деген окылу сайт, ӧскӧ дӧ социальный сетьтер ажыра, sms ла mms-јетирӱлер бӱдӱмле, анайда ок видеоформатла келет. Берилген сурактардыҥ тоозы миллионго јууктажып калган. Чике колбу ӧдӧрине јетире эки ле кӱн арткан.\nВладимир Путин бастыра сурактарга каруулар берип болбозы јарт. Jе онызы ол улус берген сурактарды оноҥ кӧрбӧс дегени эмес. Быјыл «Чике колбу» јаҥы форматла ӧдӧр. Президент губернаторлорго сурактарды конференц-колбу режим ажыра берер аргалу болор.\n«Чике колбуны» чике эфирле «Россия 1», «Первый», «Россия 24», ОТР телеканалдар кӧргӱзер, «Маяк» радиостанция, «Вести FM», «Радио России» берилтелер ӧткӱрер. Интернетте видео ло текстовой трансляцияны «Россия бӱгӱн» деген агентство ӧткӱрери темдектелген.\nУлустаҥ јетирӱлер алар бирлик тӧс јер тӱни-тӱжи иштейт. Бери ороон ичинеҥ сӱрекей кӧп тоолу јетирӱлер, сурактар ӱзӱги јогынаҥ келет — кӱнине муҥдар тоолу. Улус государствоныҥ јаанына јаҥыс ла чокым кандый бир курч сурактар керегинде эмес, је анайда ок олорды јилбиркедип турган јаан учурлу ӧскӧ дӧ сурактар, Россияныҥ телекей ичинде айалгазы, јетирӱлик технологиялар, экология ла ӧскӧ дӧ кӧп тоолу сурактар аайынча бойыныҥ шӱӱлтелерин айдарга амадайт.\nОндор тоолу операторлор улуска бойыныҥ сурагын чокым берерине болужат. Jажыла эҥ јаан абонентке 98 јаш, эҥ оогожына — 3 јаш. Улус кӧбизинде јаҥыс ла сурактар бербей јат эмезе шӱӱлтелерле баштанбайт — олорды Россияныҥ келер ӧйи, орооныс телекей ичинде кандый јерде болоры, ичбойындагы аргаларыс, ӧзӱмниҥ тӧзӧлгӧлӧри јилбиркедет. Балдарды, јаан улусты ла чылап, телекейлик экономиканыҥ ла геополитиканыҥ сурактары база јилбиркедет.\nВидеосурактар — Бирлик тӧс јерге келип турган баштанулардаҥ эҥ ле јилбилӱзи деп айдарга јараар. Улус Президентке нени куучындап турганы ол ло тарыйын кӧргӱзилет. Улус кӱӱнземелдерин ле шӱӱлтелелерин база айдат: шӱӱлтелердиҥ сӱрекей јаан государственный банкына тӱҥдеш. Россияндарда ичкери ӧзӱм алынары јанынаҥ чокым кӧрӱм бар. Бастыра сурак-баштанулардаҥ оноҥ јарлу јажыл папкалар тӧзӧлӧт, эфирдиҥ кийнинеҥ Путин олорды губернаторлордыҥ кажызына ла бойы таҥынаҥ аткарып јат.\nCall-центрлердиҥ ижиниҥ технологиязы бӱткӱлинче учына јетире јазап туруп тӧзӧлгӧн. Операторлордыҥ ижи — улустыҥ баштануларын алар, кезикте олорго суракты чокым тургузарына болужар. Операторлордыҥ бастыразы аҥылу талдаш ла аҥылу белетениш ӧткӧн: улусла колбу тудары улуска тоомјылу, чыдамкай болорын, психологический темигӱ некейт. Телефон ажыра баштанган кижини олор лапту угат ла болужат. Россияндарга ӧй јанынаҥ кандый да кирелендириш тургузылбаган.\n«Бис кижи учына јетире айдарына ӧй бередис — кижи шӱӱлтезиниҥ «кызыл чийӱзин» јылыйтпазын деп. Бу ок ӧйдӧ кайра колбу болзын деп, заметка-темдектер эдедис» — деп, операторлордыҥ бирӱзи куучындаган.\n«Чике колбуныҥ» телефоныныҥ номери Россия ичинде 8-800-200-40-40. Кӧп тоолу россияндар видеосуракты 0-40-40 телефон ажыра аткаргылайт эмезе «Чике колбуныҥ» соцсетьтеги бӱктеринде артызат — «ВКонтакте», «Одноклассники» — текстле де, видеоло до.\nРоссияндардыҥ Владимир Путинге сурактарын ла баштануларын аайлаштыра кӧрӧринде быјыл баштапкы ла катап волонтерлор туружат, олор операторлорго болужат. Ол волонтерлордыҥ тоозында јарлу да улус бар: артисттер, режиссерлор. Олордыҥ амадузы — телефондошторды аайлаштырарына ла улустыҥ баштануларын систематизировать эдерине болужар.\n«Улус Президентке берген кандый бир сурак учун каруулу кижи бар болгонын билер. Мен кыйалта јогынаҥ оны эдер учурлу» — деп, Россияныҥ албаты артизи Сергей Безруков айдат.\nCall-центрлер, Москвадаҥ ӧскӧ, база ӱч калада ачылган: Липецкте, Челябинскте ле Екатеринбургта.\n«Бис јӱк ле голосовой деген телефондошты алып јадыс, мында кажы ла телефондошко канча кире ӧй берери кирелендирилбейт. Гражданин бисле узакка куучындажарга турган болзо, анча ла кире куучындажар аргалу. Темдектезе, баштапкы ла кӱнде бис бир кижинеҥ 5 саатка улалган телефондожын алганыс» — деп, «Россияныҥ Президентиле чике колбу» деген ӱлекер аайынча Уральский регионноҥ координатор Анастасия Гусельникова айткан.\nУлустыҥ телефон-баштануларын алып турган кыпта аҥылу температурный ла чык режим тургузылган. Чике колбуны јеткилдеп турган чӱмдӱ аппаратура бир канча кыптарда тургузылган. Ӧткӧн «Чике колбу» ӧйинде техниктер эки миллионноҥ кӧп баштануларды аларын јеткилдеген болгон. Мынаҥ да кӧп баштанулар алар аргалар бар. Бастыра јазалдар быжу, олордо толо кеминде резервирование бар.\n«Jазал ӱреле берзе, бисте резерв бар — бир де сурак ајару јогынаҥ артпас» — деп, «Ростелеком» ПАО-ныҥ «Центр» деген макрорегиональный филиалыныҥ технический директоры, макрорегиональный филиалдыҥ директорыныҥ ордынчызы Андрей Леваков куучындайт.\nCall-центрлер «Президентле чике колбу» тӱгенгенче иштеер.\n«Чике колбу» ажыра келип турган баштанулар министерстволорго ло губернаторлорго аткарылат. Эҥ ле курч дегендериниҥ аайы-бажына ол ло тарыйын чыгат. Ол керегинде государствоныҥ јааныныҥ пресс-качызы Дмитрий Песков айткан.\n«Чике колбуныҥ» кийнинеҥ тергеелердиҥ јаандарына бойлоры башкарып турган тергеелердеги чындык айалганы кӧрзин деп, јетирӱлерле јеткилдейдис. Министрлерге јетирӱлер белетейдис — кажы ла министерствого келиштирте. Курч сурактардыҥ аайына чыгарын «кайырчакка саларын» болдыртпайдыс ла аайлаштыру керекте туружадыс» — деп, Кремльдиҥ чыгартулу кижизи айткан.\n«Jолло, эмезе коррупцияла, эмезе диабет ооруныҥ тестериле колбулу курч сурак болзын — кажы ла суракка ајару эдилет. Путин бастыразына теҥ-тай баштанат, анчада ла улусла колбулу сурак болзо. Оныҥ да учун оны албаты-јон јӧмӧйт» — деп, Песков темдектейт.


Амыр Санаа — ойроттордыҥ калганчы кааны - altaicholmon\nКӧп јылдарга бистиҥ, Ойрот Каандыктаҥ — Джунгариянаҥ арткан улустыҥ: эмдиги алтайлардыҥ, калмыктардыҥ, монгол ло кыдат јеринде јаткан ойроттордыҥ тӱӱкизин тыҥ ла кӧп булгаган. Ол ӧйдӧ болгон кӧп керектерди ӧнӧйтийин ӧскӧ, тескери јанындӧӧн кӧргӱскен. Оной эдерге, ондый кӧрӱмдер тургузарга, Ойрот Каандык јууладып јоголтордо, јерин ле арткан улузын алган ороондорго керектӱ болгон.\nЈе калганы јирме-одус јылга Монгол, Кыдат јеринде ойрот укту, јаан, тыҥ билимчи-ученыйлар ӧскӧн. Орус ороондо, калмыктарда ла алтайларда, бойыныҥ јеткил ӱредӱлӱ, шиҥжӱчи-билимчилери чыккан. Ойрот укту тӱӱкичи-билимчилер ол болгон керектердиҥ аайына чыгарга, кӧп јылдарга бедиренип, ол ӧйдиҥ бар-јок архивтерин ле документтерин шиҥдеген.\nОлор кӧп јылдарга шиҥдей келеле, ойроттордыҥ тӱӱкизин, ондо болгон кӧп керектерди, ойротторды бурулап, ол тартыжуда јеҥген ӧскӧ албатылардыҥ јилбӱлерине келижер эттире эткен деп шӱӱлтелерге келгилеген.\nОлордыҥ бу иште эҥ јаан једимдери калганчы јылдарда болгон. Монголияныҥ ойротторы, билимчилер ле эл-јондык биригӱлер Монголияныҥ академия науказыла иштенип, французский академия наукала колбу туткан, французстар ажыра, Кыдаттыҥ Цинский империяныҥ 18 чактыҥ тал-ортозыныҥ, бастыра бар архивтерин јурукка согуп алган. Кыдат Цин империя ӱзе болгон учурлу керектерди кажы ла кӱн документировать эдетен јаҥду болгон. Ол болгон керектер керегинде, канайып манјы-кыдаттар ойротторды јоголткон, кандый ороондор, кандый јажытту дипломатический ойындар ӧткӱргени керегинде ондо кӧп неме бичилген. Монголияныҥ билимчилери ол документтерди канча јылга кыдат, манјы тилдердеҥ монгол тилге кӧчӱрген. Эҥ баалу, керектӱ материалдар јети јаан том болгон, эмди оны чыгаргылап јат. Ол документтердеҥ кӧп солун, кайкамчылу немелер чыгат. Бис, «Ак Буркан», «Алтай-Ойрот» биригӱлер, ӧткӧн јылдарда Монгол јерине барып, ондогы ойротторло јолугып, олордыҥ билимчилериле, эл-јондык биригӱлериле туштажып, эрчимдӱ иштенгенис. Анчада ла Монголдо јаткан ойрот албатыныҥ јаан билимчи-шиҥжӱчи, тӱӱки билимниҥ докторы тӧрбӧт сӧӧктӱ Нас Сухбатла, оныҥ ӱренчиктериле туштажып, кӧп лӧ эрчимдӱ иштенгенис. Олор кӧп солун јетирӱлер айткан эди: «Бу кыдат-манјы архивтерди канча јылга кӧчӱрдис, шиҥдедис, кӧп саҥ башка, азый бистерди ӱреткенине чек келишпес, кезикте торт тескери немелер чыгат. Кандый ӧскӧ ороондор Ойроттыҥ тергеезин јемирерине турушканын, кандый эп-аргаларла иштенген, кемдер нени эткенин бу документтер кӧп, оноҥ озо билбеген, јажытту кыймыгулардыҥ ла иштердиҥ аайына чыгар арга берет. Ол тоодо Амыр Санааныҥ кӧдӱрген тӱймеени јанынаҥ база кӧп солун неме чыгат. Эмди бис јарт аайлап јадыс, оны ӱзе болгон керектердиҥ бурулу кижизи эдип, манјы- кыдаттардыҥ јилбӱлериле эткен деп. Амыр Санааныҥ учурын, эткен керектерин јаҥынаҥ кӧрӧр ӧй келген» — деп, олор кӧп катап куучындаган эди. Олордоҥ уккан куучындарга тайанып, азыйдаҥ бери кычырган, јууган материалдарга тайанып, Амыр Санаа каан керегинде кезик немени бичип ийейин.\nАрам Викторович Кыпчаков 1979 јылда Оҥдой аймакта Кайырлык јуртта чыккан.\n1996 јылда республикан гимназияны божодоло, Читинский областьта Агинский Бурятский автономный округта буркан јаҥдулардыҥ кӱреезиндӧӧн — Агинский дацанда Агинский Буддийский Академияга ӱредӱге барган. Бийик кӧгӱстик ӱредӱлӱ (буддийский) бакалавр, оноҥ ӱредӱни магистр степеньле тӱгескен. Мӱргӱӱл јаҥнаҥ ӧскӧ, тӧбӧт, санскрит, монгол тилдер, тодо ӱзӱк бичик (азыйгы ойрот ӧйиниҥ бичигин), буркан јаҥныҥ философиязын ӱренген. Буркан јаҥла — философияныҥ билимдериниҥ кандидады. Кӧп јылдарга ойрот албатылардыҥ јаҥын, чӱм-јаҥдарын, тӱӱкизин шиҥдеп турган.\nОн сегизинчи чактыҥ тал-ортозында, 1745-1755 јылдарда, ойроттордыҥ каандары, таајылары (таајы — князь) ла јайзаҥдары, кӧп, јаан јастыралар эткен. Је олордыҥ эҥ јаан јастырганы олор эҥ кату ла јеткерлӱ ӧйдӧ, Галдан-Цэрен каанныҥ бала-барказы ӱзе кырыларда, јаҥжыкканы аайынча, јӱк ле угы-тӧзин кӧрӱп, Табачыны каанныҥ ширеезине отургызарга, оноҥ ондо артарга тыҥ јӧмӧгӧни болгон. Ол ӧйдӧ ойроттордо јайзаҥдар јаан, тыҥ элита болгон, каандыктыҥ бастыра ижи-тожын, черӱзин олор башкарган. Ойроттордыҥ тергеезинде бир ӧйдӧ 50-100 јайзаҥ болотон болгон. Јаан ла орто военноначальниктер, командирлер, чиновниктер, ӱзе јайзаҥдардаҥ турган, олордоҥ коркышту кӧп неме камаанду болгон. Эҥ кызалаҥду ӧйдӧ Амыр Санаа ла Табачы тартыжа берерде, кӧп саба јайзаҥдар Табачыны јӧмӧгӧн. Олордыҥ кӧрӱмиле, ол угы-тӧзиле, кыйузы јогынаҥ каанныҥ ширеезине келижер болгон. Нениҥ учун дезе Табачы адазыныҥ угыла чорос каандардаҥ болгон, Амыр Санаа энезиниҥ угынаҥ. Угы-тӧзине тартылып, кӧп саба јайзаҥдар ол кату тартыжуда Табачыга болушкан, олордыҥ кӱчиле Табачы јеҥген, ойроттордыҥ кааны болуп арткан.\nОйроттордыҥ тергеезин — Джунгар каандыкты чорос укту каандар башкарган, олор Чингис каанныҥ ач ӱренинеҥ эмес болгон. Чингис каанныҥ ач ӱрени 14-15 чактарда бой-бойын јиишке чучурап, тыҥ кунурактаган, јада-тура ойротторго до ол чак јеткен. Чингистер уйадай берерде, јӱс јылдарга кӧлӧткӧдӧ болгон ойроттор, олордыҥ ортозында чорос укту бийлер, бойыныҥ кӱчиле, санаа-укаазыла тыҥ кӧдӱрӱлип баштаган. Тӱӱкичи этнографтардыҥ шиҥдегениле, чоростор — уйгур тӱрк укту јаан калык болгон, бу јанында чоростор Эрчиш баштай јаткан, ары јанында Орто Азияда јаткандары исламга киреле, јок болуп, мусульман албатылардыҥ ортозында кайылып калган. Исламга кирбеген чоростор монгол телекейге кирген, монгол тилге, культурага кӧчкӧн, чингистер уйадай берерде, чоростор јаҥды колдорына кӧп катап алган, олор Тӧс Азияда јаан тӱӱкилик изин артырган.\nАмыр Санаа адазыныҥ угыла чорос болбогоны ого эҥ јаан буудак болгон. Ол кошут сӧӧктӱ каанныҥ барказы ба, айса болзо, чагандык сӧӧктӱ тӱмен (тӱмен — 10 муҥ јуучыл) баштаган нойонныҥ (нойон — ойроттордо, монголдордо јаан бий, јамылу) уулы ба деп ол до ӧйдӧ кем де јакшы билбес болгон. Чагандык сӧӧк — ойроттор ортозында јаан хойт албатыныҥ јаан сӧӧги, бӧлӱги. Ол ӧйдӧ Алтайды ээленген урянхайлардыҥ кӧп сабазы (бистиҥ бӱгӱнги иркит, сойоҥ ло олорго карындаш сӧӧктӧрдиҥ ада-ӧбӧкӧлӧри) бойыныҥ ӧйинде база хойт албатыга кирген.\nАмыр Санааныҥ энези Ботолог кошут каанныҥ уулы Данзанла джунгар ойроттордыҥ тергеезинде јуртап јаткан болгон. Је 1715-1720 јылдарда джунгар-чоростордыҥ каандыгы ла кошут каандык тӱкӱ Тӧбӧттӧ тыҥ јуулажа берген. Олордыҥ ортозында кем Тӧбӧтти колына тудар деген сурак кату турган. Хошуттар, текши ойроттордоҥ айрылып кӧчӧлӧ, 1636-1637 јылдарда Тӧбӧттиҥ јанына барып, ондо бастыра керектерди, политиканы бойлорыныҥ колына алган. Ол ӧйдӧ Тӧбӧтти колына туткан каандар, Далай Ламаныҥ тӧргӧӧзин колына тудатан, ого тайанып, олор бастыра Тӧс Азияныҥ политиказыныҥ, кӧскӧ кӧрӱнбес учуктарын тудатан болгон. Ол ӧйлӧрдӧ Далай Ламаныҥ монгол телекейде кӱчи, салтары коркышту тыҥ болгон, ӱзе монгол албатылар буркан јаҥду болгон, олор оныҥ сӧзин, јакылталарын, јарлыктарын бӱдӱрерге албаданатан. Далай Лама бастыра монгол телекейдиҥ, буркан јаҥду каандарына каан болгон кере бичик беретен. Далай Ламанаҥ каан болгон деп кере бичик алганы эҥ ле јаан тоомјы деп чотолотон. Ондый кере бичикти монголдордо каандар болгон Чингис каанныҥ ач ӱрени де аларга кӱӱнзейтен. Кезикте монголдор до, ойроттор до кыдат императорлордоҥ ондый јамыны, бичикти алатан. Эдил (Волга) сууны јакалай јаткан калмыктар орус императорлордоҥ каан болгон деп кере бичик алатан. Је ол ӱзе кере бичиктерди Далай Ламанаҥ алган кере бичик чилеп, кем де тыҥ тообойтон. Калмык каандар тӱкӱ Эдил сууныҥ јарадынаҥ каан болгон кере бичик аларга, коркышту ыраак Тӧбӧттӧн камык јӧӧжӧ артынган коштор аткаратан, олор кезикте бир тоолу јылга ары барып, ойто келетен. Је ондый кере бичик алынза, ол эҥ ле тыҥ документ, кем де ондый каанныҥ јаҥына эреҥистелбес, ол бастыра буркандардаҥ, кудайлардаҥ алкышту каан деп чотолотон. Оныҥ учун Тӧбӧттӧ бойыныҥ кӱчин, салтарын тыҥыдарга, јаан ийде-кӱчтер тартышкан. Ол айалганы темдек эдип тӱҥдештирзе, орто чактарда Европада Ватиканды ла Римский Папаны колына тудуп, олор ажыра бойына керектӱ политика ӧткӱргениле, керектерин бӱдӱргениле тӱҥей болор.\nЈе јада-тура, кошут каандар араайынаҥ манјы-кыдаттардыҥ дипломатический тузактарына кирип, олордыҥ јилбӱлерине иштенип баштаган. Калганчы кемнеҥ де камааны јок Ойрот каандыкка — Джунгарияга, ондый кыдаттардыҥ јилбӱлерине келижер политика јаан јеткерлӱ болгон. Джунгар черӱ 1717 јылда Тӧбӧтти колго аларга, кыдаттардыҥ кӱчин, салтарын монголдордо, Орто Азияда астадарга, ары атанган. Байла, ол болгон керектерле колбулу кеп-сӧсти Экинур јурттаҥ кӧбӧк сӧӧктӱ Михаил Аларушкин каргандардаҥ укканын айдып туратан: «Торко-манјык кийгенис, Тӧбӧтти јуулаганыс». Тӧбӧтти колго тударга, канду јуулар, манјы-кыдаттарла, кошут ла джунгар ойротторло, ӱзе бар-јок монголдорло тыҥ болгон. Калкалар — монголдордыҥ јӱк ле бир бӧлӱги, оноҥ до ӧскӧ јаан бӧлӱктер болгон ло эмди де бар, темдектезе, Урат, Чахар, Тумет, Чаркас ла о.ӧ.\nДжунгар ла кошут ойроттор бой-бойыла тыҥ чуркуража берерде, джунгар ороонныҥ кааны Цэван- Рабдан (1696-1727 ј.ј. каан болгон) бойыныҥ кӱйӱзин, кошут каанныҥ уулын, Данзанды, «сен мени јадалап тармадагаҥ» деп бурулайла, тирӱге казанга кайнадып ӧлтӱрген. Кӱйӱзин ӧлтӱреле, бойыныҥ кызын, Амыр Санааныҥ энезин, Ботологты, бойыныҥ черӱ баштаар чагандык сӧӧктӱ јуучыл нойонго берген. Энези ол чагандык кижиге барарда, та барлу болгон, та јок деп, ол до ӧйдӧ кем де јакшы билбейтен, сонуркаарга јеткерлӱ болгон. Амыр Санааныҥ энези Ботолог Галдан-Цэрен каанныҥ (1727-1745 ј.ј. каан болгон), кожо чыккан сыйны болгон, олор Галдан-Цэрен, Шуну Баатыр, Ботолог ӱзези Цэван-Рабдан каанныҥ каан укту ӱйлериниҥ балдары болгон. Айдарда, Амыр Санаа бир чорос каанныҥ барказы, бирӱзиниҥ јеени болгон. Је Ойроттыҥ тергеезинде – Джунгар ороондо, каан чорос укту болор керек деп јаҥжыгу болгон, оныҥ учун эҥ керектӱ ӧйдӧ кӧп јайзаҥдар оны кӧндӱре јӧмӧбӧй эреҥистелген. Амыр Санааныҥ ордына чек кандый да јайалта јок, санаа-укаазы чала курч эмес, кӱчи уйан Табачыны јӧмӧгӧндӧр. Табачы угы-тӧзи бийик те болзо, је бойы јӱк ле амтамду ажанар, аракыдаар, ӱй улусла соотонор кӱӱнземелдерлӱ кижи болгон. Эҥ баалу, аргаданар арга болгон ӧйдӧ кӧп ойрот јайзаҥдар Амыр Санааны јӧмӧбӧгӧн керектиҥ тӧс шылтагы јаан ойрот нойондордо-таајыларда болгон. Олор Табачыны тургузала, бойлоры баш билинер, ӧй келзе бойыныҥ кӱчин јеткил тыҥытса, оны аҥтарала, бойлоры каанныҥ ширеезине отурар амадулу болгон. Амыр Санаа бастыра јанынаҥ ӧткӱре тыҥ, јеткерлӱ болгон, каанныҥ ширеезине отурза, оны аҥтарарга кӱч, баш билинер арга болбос деп ӱзези билген.\nОйроттыҥ тергеезинде 10 јыл болгон граждан јуу (1745-1755 ј.ј. ) каанныҥ јаҥыныҥ тоомјызын, каан кижиниҥ јӱрӱми-тыны байлу деген јаҥды чек јоголткон. Ол јылдарда Галдан-Цэрен каанныҥ балдары каанныҥ ширеезин блаажып, ӱзе бой-бойын кырган.\nОйрот каан Галдан-Цэрен 1745 јылда божогон (53 јашту болгон). Оныҥ уулдары: Лама-Доржи (внезаконный уулы олјого кирген каракалпак кыстаҥ 1726 јылда чыккан), Цэван-Дорджи (1732 јылда чыккан), Цэван-Даши (1738 јылда чыккан). Каанныҥ ширеезин Галдан-Цэрен экинчи уулына, каан укту ӱйинеҥ чыккан Цэван-Доржига, арттыргыскан, ол каан болордо, бойына Аджа Намжил-хунтайджи деп ат аданган, албатыда Аджа каан деп атту болгон. Оныҥ јажы кичинек болордо (13 јашту), регентша — правитель, оныҥ эјези Улан Баяр болгон, ол јаш карындажын јакшы јанындӧӧн ууландырарга тыҥ албаданган. Је 1749 јылда (кыдат спецслужбалардыҥ ижиниҥ шылтузында) Аджа каан эјези Улан Баярды јабарлайла, тынын кыйган, ӱзе јаҥды бойыныҥ колына алган. Аджа каан јиит, тереҥ санаа јок, ӧткӱре кату, калју кылыкту болгон. Ол эјезин ӧлтӱрген кийнинеҥ, бойыныҥ јаҥын тыҥыдарга, јаан айду-репрессиялар ӧткӱрип баштаган, кӧп нойондорды, јайзаҥдарды, тегин улусты јабарлап, тынын кыйып баштаган. Аджа каан Галдан каанныҥ кызын, эјезин Улан Баярды ӧлтӱрген кийнинде, кӧп бийлер (анчада ла Улан Баярдыҥ улузы) бойыныҥ јӱрӱми учун тыҥ чочып баштаган. Ол јеткердеҥ айрылып качкан Улан Баярдыҥ ӧгӧӧни јуучыл нойон Сайн Билек, олордыҥ арткан таајылары ла јайзаҥдары ол ло 1749 јылда Аджа каанныҥ аказы Лама-Доржила јӧптӧжип, бисти ӱзегисти Аджа ӧлтӱргелекте деп, тӱймеен кӧдӱрип, Аджа каанды ӧлтӱрген. Олордыҥ ӱлдӱлериниҥ кӱчиле, Лама-Доржи ойрот каанныҥ ширеезине отурган.\nЈе Лама-Доржи каан угы-тӧзи «чийлӱ» болгон, оныҥ адазы Галдан-Цэрен каан да болзо, је энези олјого кирген каракалпак укту Каракыс деген кыс болгон. Ол кыс ойротторго, бастыра јаба алган каракалпактардыҥ ла казахтардыҥ черӱлеринеҥ кӧп тӱбек ле јеткер экелген. Оны «ак табан шубырынды» ӧйинде, 1723-1725 јылдарда, Цэван-Рабдан каанныҥ кичинек уулы Шуну Баатыр (казахтардыҥ чӧлдӧрин јуулаган ойрот черӱниҥ командири болгон) олјолоп экелген, јаражына алдыртала, тыҥ сӱӱй берген. Је ойроттыҥ тергеезине келерде, аказы Галдан-Цэрен ол кыска база кӧзин салган. Јамызыла Шунунаҥ ол јаан болгон, Цэван-Рабдан каанныҥ јаан уулы, келер ӧйдӧ ойроттордыҥ кааны болотон кижи ол кысты карындажынаҥ блаап алган. Шуну ого коркышту ачынган, аказын арай ӧлтӱрбеген, оны уккан адазы атыйланып, Шунуны тыҥ кезеткен, колы-будын сындырган (бистиҥ кеп-куучындарда ол бар, ӱзе чын болгон керек, ол керегинде ол ӧйдиҥ манјы-кыдат, орус документтерде айдылат). Шуну адазына ла аказына тыҥ ачынала, 1726 јылда Калмык јериндӧӧн, таайларындӧӧн, улузыла кожо качып јӱре берген, оноҥ ондо 1732 јылда божогон. Онойып, ойроттор бойыныҥ ол ӧйдӧги эҥ јаан јуучыл баатырын, ойрот каанныҥ уулын, Шуну таајыны, јылыйткан. Шуну ойроттыҥ тергеезинде арткан болзо, 1745-1758 јылдарда болгон јаан чак болбос эди (Шуну Баатыр керегинде, башка бичиирим).\nКӧп каан укту ойрот бийлер јаҥы каанга кӱӱн јок болгон: «Олјого келген кыстыҥ уулына бис баштатпазыс!» деп тарынгылап, кимиректенгилеп турган. Кӧп таајылар, јайзаҥдар оны карындажын, кандый да болзо, је азыйгы јаҥ аайынча, ойрот каанныҥ ширеезине отуратан Аджа каанды ӧлтӱрген учун, кӧрӧр кӱӱндери јок болгон. Олор ойрот каанныҥ ширеезине Галдан каанныҥ кичинек уулы Цэван Дашины отургызар кӱӱндӱ болгон (албатыда ады Моо Кекши, Мокши каанныҥ эҥ кичинек уулыныҥ јамызы). Моо Кекшины ширееге отургызарга умзангандардыҥ ортозында кӱчиле, угыла эҥ тыҥдары Табачы ла Амыр Санаа болгон, ол керектерди олор экӱ башкарган. Лама-Доржи каан бу заговорды ачкан, Цэван Даши карындажын тӱрмелеген, эки кӧзин ойгон, оноҥ удабай, тынын кыйган. Моо Кекши керегинде куучынды биске 2019 јылда кыдат јеринеҥ айылдап келген ӧлӧт укту ойроттор куучындаган эди: «Слердиҥ албатыда Ойрот Каан Кӱнкер јериндӧӧн јӱре берген деген куучын бар ба» — деп, олор сураган. «Эйе, ондый куучынды бис укканыс, ол неле колбулу керек?» — деп сураарыста, «Лама-Доржи каан карындажын Галдан-Цэрен каанныҥ эҥ кичинек законный, каан укту ӱйинеҥ чыккан уулын — Моо Кекшины, јаан ойрот нойондор оныҥ ордына отургызар деп шӱӱгенин билип ийген. Ол карындажын тудала тӱрмелеген, оноҥ эки кӧзин ойгон. Ӧлтӱрерге јазан турарда, Мокши таајыныҥ улузы оны тӱрменеҥ уурдап апарган. Олор качып, Орустардыҥ орооныныҥ ла Кӱнкер каандыктыҥ ортозында јерлердӧӧн барган. Ондо олор јада берген. Бистиҥ улус аазыйда Галдан-Цэрен каанныҥ эҥ кичинек уулы тирӱ, келер деп база иженген ле» деп куучындагылаган эди. Кӱнкер каандык перс тилле Турция, байла, Турцияныҥ ла Россияныҥ ортозында јер, Калмыктардыҥ каандыгы болгон болор деп куучындаштыс.\nТабачы ла Амыр Санаа 1751 јылда олорды тудуп келген черӱни оодо соголо, каан олорды јоголторго, јаан черӱ јууп јадарда, бойыныҥ улузын јууйла, тынын аргадап, казахтардӧӧн качкан. Казахтар јуук јаткан, оноҥ, манјыларга кӧрӧ, керектӱ ӧйдӧ олордоҥ чыгарга белен болгон. Казахтардыҥ Аблай султан ла ӧскӧ дӧ јаан бийлери аманат-заложник болуп, кӧп јылдарга ойрот каанныҥ ӧргӧӧзинде-ставказында јаткан. Табачы ла Амыр Санаа ла оноҥ до ӧскӧ кӧп ойрот бийлерле олор азыйдаҥ бейин јакшы таныш болгон. Ойроттор тыҥ тужында, султандар олордыҥ алдына јалканчып туратан, уйадай берерде, олордоҥ суранып барарга келишкен. Оноҥ ойрот каандык манјыларга јууладала, чек уйадай берерде, казах султандар, баатырлар келип, арткан улусты тыҥ кырган, артканын олјолоп, кул-јалчы-туленгут эдип айдаган. Бистиҥ улуста ол ӧйлӧрдӧҥ Кочкорбай ла ӧскӧ дӧ кыргындар-олјочылар керегинде куучындар кӧп арткан. Аблай баштаган султандар Табачы ла Амыр Санаа бу тартыжуда јеҥгедий кӱчтӱзин билип турган, олор јеҥзе, бойыныҥ ӧйинде олорго болушкан болуп, ойрот каандардаҥ бойлорына кӧп туза болор деп иженген. Бу ӧйдӧҥ, тоолу ла јыл ӧтсӧ, манјыларга ӱзе кырдыртала, чек чучурап калган ойротторды олор барып учына јетире кырар, јоголтор деп ол ӧйдӧ кем де билбеген, санаазында болбогон. Ойроттор чӧлдиҥ султандарына ла баатырларына коркышту кӱчтӱ, јаан јеткерлӱ, олорды канча катап јеҥген ле бактырткан ийде-кӱч болгон. Орто Азияныҥ 18 чактыҥ бажында бир султанныҥ јӱрӱминеҥ арткан бичик бар: «Ол бастыра јӱрӱминде калмактарла (ойротторло) 63 катап согушкан, јӱк ле бир катап јеҥӱ алган, арткан ӧйлӧрдӧ качып, тынын аларга келишкен» деп бичилген. Ол ӧйдӧ казах ла ӧскӧ дӧ Орто Азияныҥ бийлериниҥ ле султандардыҥ санаазы бу таајыларга болужар, олор јаҥды колына алза, јаан кӱчтӱ ойроттордыҥ каандарынаҥ бойлорына болуш алар, олор ажыра бойыныҥ улузыныҥ ортозында кӱчин, јамызын тыҥыдар деп санаалу болгон.\nБу он јыл улалган граждан јууда јаан нойондор ло јайзаҥдар јуучылдарыла ӱзӱги јок турушкан, ол чакта јеҥдирткендер, каандарыла кожо тындарын кыйдырткан, ӧлтӱрткен. Је кӧп саба јеҥдирткендер јеҥген каанга удура јуулашкандар, ӧлӱмин сакып отурбай, улузыла кожо ӧскӧ ороондорго качкан, баккан. Табачы ла Амыр Санаа казахтарга качарда, ол ло ӧйдӧ кӧп ойрот бийлер (олордыҥ ортозында каан да уктулары) улузыла кожо качып, манјыларга кирген, баккан. Бир тоолу јылга манјыларга, монголдорго, казахтарга, орустарга, Орто Азияга кӧп ойрот улус качкан, олордыҥ кӧп сабазы манјыларга баккан.\nКийнинде, 1755 јылда, ойротты јуулаган ӧйдӧ, олорды ӱзезин манјылар мобилизовать эткен, канча муҥ кижини манјы черӱле кожо аткарган. Амыр Санаа угы-тӧзиле, јуучыл ады-чузыла олордыҥ ортозында текши јарлу болгон, оныҥ учун јаҥыс Амыр Санаа манјыларла кожо болгон аайлу деп тӱӱкиде артып калган. Је оной арга-јокто манјыларга кирген, бойлорыныҥ санаазына јединерге олорго болушкан, каан укту ойрот бийлер ол ӧйдӧ ас эмес болгон. Манјылар олорго кирген ойроттордыҥ санаазын, кылыгын јакшы сезип, билип туратан, оныҥ учун олорго бӱдӱмји бир де этпейтен. Јаантайын олорло кожо черӱлӱ, манјы кыдат бийлер болгон. Ол ойроттор ӱзези, манјыларга да, орустарга да, Орто Азияга да киргендери, ол «подданстволорын» кыска ӧйгӧ эп-сӱме деп кӧргӱлейтен. Ойроттыҥ тергеезинде јуу токтой ло берзе, эмезе олорго јарамыкту каан ширееге отурза, олор ӱзе черттерин бузала, тӧрӧлиндӧӧн јанар амадулу улус болгон. Ондый учуралдар кӧп болгон, ӧскӧ ороондорго, каандарга баккан ойроттор, ойроттыҥ тергеезине олорго јарамыкту каан отура берзе, ойто кайра блаажып, јуулажып туруп, јангылап келетен. Оныҥ учун олорды ороонныҥ тӱбиндӧӧн сугар, чындык черӱле курчап салар деп јаҥы «ээлери» албаданатан (маймандардыҥ, Солтонныҥ уулдарыныҥ тӱӱкизин де кӧрзӧгӧр, ол ло керектер). Оной арга јокто ӧскӧ каандарга баккандар, олордыҥ черӱзинде кыйалта јогынаҥ туружар учурлу болгон. Олордыҥ кӧп сабазы ӧштӱниҥ кӱчиле, ойроттыҥ тергеезинде бойлорына јеткерлӱ каанды аҥтарар, јаҥды бойыныҥ колына алар, оноҥ ӧштӱни сӱрер амадулу болгон. Ондый учуралдар ойроттордо болгон, онойып, кыдат манјылардыҥ болужыла, джунгар-ойроттордыҥ, эҥ тыҥ каандарыныҥ бирӱзи, Цэван-Рабдан («Казах чӧлдӧрдиҥ ый сыгыды» деп тӱӱкиде атту) 1696 јылда јаҥды колына алган, оноҥ ол манјы кыдаттарды 30 јылга јуулаган.\nТабачы ла Амыр Санаа улузыла кожо казахтарда бир јылга шыдар јӱрген. Лама-Доржи каан јаан черӱ јууп, олорды тударга, ӧлтӱрерге белетенип турган. Је Амыр Санааныҥ эп-сӱмезиле олор јӱк ле бир муҥ беш јӱс јуучылду, сакыбас јанынаҥ, јажытту келип, бойлоры каанныҥ ӧргӧӧзине табарган, Лама-Доржи каанды ӧлтӱрген. Амыр Санаа јуучыл ийдезиле, кӱчиле Табачыны каан эттире отургыскан. Олор экӱде озолондыра эрмек-куучынду болгон, Табачы каан болзо, Амыр Санаага јаан јерлер берер, ол тоодо бистиҥ Алтай каандыктыҥ кезигин ӱлештирер деп. Ороонды бӧлиир эмес, а Амыр Санаага јаан ӱлӱ берер болгон. Каан эҥ јаан улусту ла јерлерлӱ, арткан таајылар кӱчиле, оныҥ кийнинеҥ болотон јаҥду болгон. Ойрот каандыкта улузыныҥ кӧбиле, јерлердиҥ јааныла, Амыр Санаа каанныҥ кийнинеҥ экинчи кижи болор керек болгон. Је Табачы ширееге отурган кийнинеҥ сӧзинеҥ чыккан, ӱлештирер кӱӱни јок боло берген, беретен јерлерди ле улусты бербей, јара мойногон. Амыр Санаа ого тыҥ ачынып, Табачы каанныҥ ӧргӧӧзин артыргызып, бойыныҥ јерлериндӧӧн, улузындӧӧн кӧчӧ берген. Табачы каан тыҥ коркыган, Амыр Санааныҥ јуучыл ийде-кӱчин, черӱ баштайтан, јуучыл јайалталарын јакшы биле тура, ого удура тӱймеен кӧдӱрер болор, оны аҥтарар болор деп тыҥ серенген. Амыр Санааны тутсын, јок этсин деп јакару эткен, оноҥ улам Амыр Санаа токтоткон граждан јуу ойто ло кӱйбӱрей берген. Ол ӧйдӧ јаан чорос укту таајылар-князьтар ӱзези ӧскӧ ороондордыҥ, кӧп сабада кыдаттардыҥ «спецслужбаларына» улам ла тектеертип, каанныҥ ширеезине отурарга, чек јӱӱле берген ӧй болгон. Је Амыр Санаа Табачыла кожо болордо, ол ӱзезин базып, мокодып, токунадып ийген. Табачы угы-тӧзиле тыҥ, Амыр Санаа јуучыл јайалтазыла эҥ тыҥ болгон, олор экӱге удура кӧдӱрилерге кем де ченешпей барган. Табачы Амыр Санааны тӧгӱндебей, азыйгы куучын аайынча беретен јерлерди ле улусты берип, оны каандыкта кӱчиле, јерлериле, улузыла, экинчи кижи эдип салган болзо, Амыр Санаа оныҥ ширеезин, јаҥын коруйтан тӧс, бек ийде-кӱч болор эди. Ол ӧйдӧ Амыр Санаа да, ӧскӧ дӧ ойрот таајылар, јайзаҥдар, джунгар-ойрот каан кыйалта јогынаҥ чорос укту болотон деп кӧрӱмдӱ болгон. Амыр Санаа каандыкта кӱчиле, байлыгыла экинчи кижи, тӧс јуучыл бий болор амадулу болгон. Јада-тура бойыныҥ бала-барказын, таайыныҥ, Табачы каанныҥ, бала-барказыла алыштырып, оныҥ баркалары кыйалта јогынаҥ ойрот каандар болорын амадаган. Је Табачы бойыныҥ кыска санаазыла, карамчы, керик кылыгыла, ӱзе немени ӱреген. Ол ширееге отурала, бир тоолу ӧй ӧткӧн кийнинде бойын тыҥ кӱчтӱ деп бодоп баштаган. Ширееге амадаган ӧскӧ јаан чорос таајылардыҥ абына, эп-сӱмезине кирип, Амыр Санаала јогынаҥ да, эмди ширееде бек отурарым деп бӱде берген, озогы куучын јӧбинеҥ јара мойногон. Амыр Санаа Табачы каанныҥ јанында болордо, каанныҥ ширеезин блаажарга кем де јӱткибей барган, ӱзези Амыр Санаанаҥ айаган, коркуган. Ол тӱймеген бийлерди, Табачы каанныҥ адынаҥ карам-кайрал јогынаҥ мокоткон, јоголткон. Ол тоодо, каан укту, јаан чорос таајыныҥ, Немеке Јыргалдыҥ, тӱймеенин баскан. Оны Табачыга удура болгон бийлер каан деп кӧдӱрген, ол он муҥ черӱлӱ Табачы каанды ширеезинеҥ аҥтарарга табарган, је олорды Амыр Санаа оодо соголо, Немеке Јыргалдыҥ тынын кыйган. Оноҥ до ӧскӧ Табачы каанга удура болгондорды ол ӱзе мокодып, ороондо јуу-чакты токтодып ийген. Кӧп кату јуу-согуштарды јеҥген, Табачыга тыҥ болушкан Амыр Санаа эмди Табачы каанныҥ ондый кылыгына тыҥ ачынала, каанды артырып, бойыныҥ јерлериндӧӧн, бистиҥ Алтайга јууктай, кӧчӧ берген. Оныҥ санаазында каан болор амаду ол до тушта болбогон. Керик, карамчы, санаа-укаазы, кӱчи ас Табачы ол јогынаҥ ширеени колго тудуп албазын ӱзези јакшы билген. Табачы каан санаа алынып, оны кайра айттыртар, канча јылга болушканы учун ого јӧптӧшкӧн ӱлӱзин берер деп Амыр Санаа иженген. Табачы јӧптӧжӧрдиҥ ордына, эмезе Амыр Санаага тийбей, ары кедери јӱк бойыныҥ улузын, хойторды, башкарып, турартында јатсын деп арттыргызып салардыҥ ордына, оны тутсын, кижендейле экелзин (јаргылайла, тынын кыйар) эмезе јоголтсын деп черӱ аткарган. Јеткерлӱ Амыр Санааны јоголтор, чала уйан Табачыны, керектӱ ӧйдӧ каанныҥ ширеезинеҥ аҥтарарга кӱч болбос деп, каан укту јаан нойондор ойто сӱӱнип, кыймырай берген. Амыр Санааны каанга удура тӱймеен кӧдӱрген деп бурулап, канай да болзо, јоголторго албаданган, ӱзе бар-јок јайзаҥдарды черӱлериле ого удура туккурган.\nТабачы каан олордыҥ колын јайымдап ийерде, олор јеткерлӱ Амыр Санааны јоголторго тыҥ албаданган. Амыр Санаа олорло ӱзезиле јуулажала-јуулажа келеле, улузыныҥ азына кӱчи јетпей, тынын аргадап, арткан улузын баштап, кыдат-манјыларга барып кирген. Ол јылдарда, чек ӧскӧ арга јок боло берген, кату, кызу айалгага кирген кӧп ойрот нойондор, јайзаҥдар черӱзиле, улузыла кожо манјыларга баккан, Амыр Санаа олордыҥ бирӱзи болгон. Оныҥ кийнинде болгон керектерди бис оноҥ-мынаҥ да болзо билерис. Ол кату ӧйлӧрдӧ 1750-1755 јылдарда бар-јок каан уктулардаҥ кӱчиле, јуучыл јайалтазыла Амыр Санаага једери јок болгон. Оны Табачы каан тӧгӱндебеген, оноҥ истебеген болзо, эмезе ол экӱде тартыжу баштала берерде, ого ойрот јайзаҥдар болушкан болзо, ол кийнинде 1756-1758 јылдарда болгон јаан тӱбек болбос эди. Амыр Санаа ороонды токунадар, канзыраган, ширееге јӱткиген бийлерди мокодор чыдалду, ийделӱ болгон. Ороондо јаҥ тыҥый берзе, тыҥ, кӱчтӱ каан ширееге отурза, ойроттор кыдат, моҥгол, казах каандыктарла јуулажып, кезикте бир ле ӧйдӧ, ӱзезиле јаба јуулажып, кӧп сабада јеҥӱ алатан болгон. Јеҥӱ алып болбозо до, ӧштӱни чучурадып, тескери чачып ийетен.\n1755 јылда манјыларга баккан ойрот таајылар, јайзаҥдар улузыла, черӱзиле кожо Табачы каанныҥ ширеезин аҥтарып, јаҥды колго аларга, манјы-кыдат черӱле кожо келгилеген. Бир де јуу-согуш јогынаҥ манјыларла кожо келген ойроттор Табачы каанды јеҥген, олјологон. Манјы черӱле кожо ойрот таајыларга баштаткан канча муҥ ойрот јуучылдар келген. Табачы каанныҥ черӱзи јуулашпай, олорго багынган. Табачыны аҥтарала, олор јаҥды колына алар, бойлорынаҥ каан тургузар, манјы-кыдаттар јӱре берер деп иженген. Је ололрдыҥ ӱзезиниҥ ижемјизи калас болгон, манјы-кыдаттар јеткерлӱ ойроттордыҥ тергеезин јоголтор амадулу болгон. Олорды ончозын бӧлип, Кыдат ороонныҥ провинциялары эдип, кыдат бийлер тургускан. Каан укту ойрот бийлер кыдат чиновниктердеҥ камаанду болор јаҥду болгон. Манјы-кыдат јасактар кийдирилген. Ойроттодыҥ јасактарын јоголткон. Ондый керектер кыдаттарга удура ӱч јӱс јылга јуулашкан ойротторго чек јарабай барган. Кӧп јерлерде таајыларга, јайзаҥдарга баштаткан, манјыларга удура тӱймеендер кӧдӱрилген. Амыр Санаа бойыныҥ ийдезиле, јуучыл ченемелиле, угы-тӧзиле эҥ тыҥы болгон учун ол тӱймеенчилердиҥ бажына тура берген. Манјы-кыдаттарга удура тӱймеен кӧдӱрген ойрот таајылар, јайзаҥдар Амыр Санааны 1755 јылда Ойрот каанныҥ ширеезине отургыскан.\nЈе Амыр Санаа каанныҥ ширеезине отура берерде, арткан ширееге амадаган каан укту таајылар бу тӱймеенде турушкан да болзо, је эмди бойлоры каанныҥ ширеезине отурып болбозын аайлаган. Олор кандый ла шылтак таап, ого болушпай, удурлажып баштаган, кажызы ла бойыныҥ јайзаҥдарын, улузын тектеерген. Олордыҥ улузыныҥ тескерледип, бурулап турган тӧс сӧстӧри: «Амыр Санаа чорос сӧӧктӱ эмес, эки аданыҥ уулы!» болгон. Ол чорос то сӧӧктӱ болгон болзо, база кандый бир шылтак табылар ла эди. Кӧп ойрот таајылар ла јайзаҥдар манјы-кыдаттардаҥ коркуп, бу тӱймеенде турушпай, эҥ кату ӧйдӧ кӧндӱре манјы-кыдаттарга барып багынган. Мындый айалгада Амыр Санаа каанныҥ јуучылдары он муҥнаҥ ашпай турган болгон. Оныҥ учун кату, калапту јуу-согуштарда оныҥ кӱчи јетпей јеҥдирткен.\nАмыр Санааныҥ манјы-кыдаттарга ла орустарга баккан, олјого кирген улузыныҥ шылуда айткан, ол эмезе эске алынган јетирӱлерде (ол јетирӱлердиҥ кезиги эмдиге ӧйгӧ јетире јеткен): «Бойыныҥ кылык-јаҥыла, кӱӱн-санаазыла Амыр Санаа коомой кижи болбогон. Ол ӧткӱре ӧктӧм, кезикте ӧткӱре кату ла казыр, је тӱрген санаа алынып, токунай беретен. Токунай берзе, бойыныҥ ӧктӧм кылыгына салдыртала, јастыра эткен керектерин тӱзедерге албаданатан. Башказы јок болгон, кандый улуска: јаан бийлерге бе, тегин јуучылдарга ба, тегин албатыга ба тӱҥей ле јастыразын тӱзедерге албаданатан. Ачынганына, тӱрген калјуурып, катуланып, тегин кезеткен эмезе ӧткӱре тыҥ кезеткен, ачындырган улузына (олор тирӱ болзо, јок болзо, олордыҥ бала-барказына), бойыныҥ бурузын чечерге, тӱзедерге албаданатан, бар-јогыла болужатан». Ол ӧйдӧ јаан бийлер, анчада ла каан уктулар, тегин улусты да, јуучылдарды да, чек немеге де бодобойтон, олордыҥ јӱрӱми олорго не де эмес болгон. Буркан јаҥ келерде, эмеш те болзо олордыҥ кату, јаман кылыктарын јымжаткан, тегин улус ол база улус деп, кичинек те болзо, санаа меелерине салган. «Амыр Санаада карам кылык чек јок болгон – деп, оныҥ јуучылдары айдатан. —Тапкан јӧӧжӧни ӱзе јуучылдарына ӱлештиретен. Чучураган, јоксураган улустарына, ӱзе бар-јогыла болужатан болгон. Эҥ ле кату, канду јуу-согуштарда Амыр Санаа јуучылдарыныҥ кийнине јажынбайтан, улузын баштап, эҥ бажында ӧштӱге удура чурайтан. Оноҥ улам ол кӧп шыркалаткан, кӧӧ-куйагы ӱзе сорбулу, ойдыкту, оодык-јемтиктӱ болгон. Оныҥ учун оны тегин јуучылдар ла албаты кӧп сабазы сӱӱйтен, бойыныҥ улустары, оны кандый да кату ӧйдӧ чачпай, учына јетире јанында тартышкан».\n«Амыр Санаа каан ӧткӱре ӧктӧм, кезикте кату да, казыр да болгон, кӧп јастыралар эткен, јеп арткандарына кӧрӧ, јакшы, кижилик кӱӱн-санаазы, кылыгы, база јеткил де, кӧп тӧ болгон» деп, оныҥ улузыныҥ айткан сӧстӧри артып калган.\nАрам Кыпчаков, «Алтай-Ойрот» эл-јондык биригӱниҥ туружаачызы


16.02.2022 - altaicholmon\nВ законодательство планируют внести изменения по формированию ответственного отношения к животным у самих владельцев Речь идет о комплексе мер, которые упорядочат правила обращения с животными, в том числе — безнадзорными, сообщил первый замглавы комитета Госдумы по экологии, природным ресурсам и охране окружающей среды Владимир Бурматов по итогам заседания рабочей группы по подготовке изменений в законодательство РФ,\nБаланыҥ алтай ӧзӧк-байлыгы оогошто салынат\nАлтай Республикада алтай тилге ле литературага ӱредериниҥ сурактары курчып, јылдаҥ јылга некелтелӱ иш ӧдӱп јатканын кӧрӱп јадыс. Тӧрӧл тилин билбес балдардыҥ, улустыҥ тоозы там ла кӧптӧп јат деген сурак алтай бойысты санааркадат. Је ол ло ок ӧйдӧ су-алтай аймактарда ла јурттарда тӧрӧл тилге, литературага ла фольклорго ајару бир де астабай турганын, карын да, бу ууламјыла\nКичӱ Тӧрӧли — Мыйту\nИван Кочеев бойыныҥ кичӱ Тӧрӧлин, албатызын сӱӱген ле чӱмдемелдери ажыра сӱрекей учурлу ишти ак-чек бӱдӱрген. Ол «Јӱрӱм улалат» деген эске алыныштарында тӧрӧл јурты керегинде јылу, јымжак, јарык кӱӱн-санаала бичийт. Оныҥ кажы ла эрмегинде јаан сӱӱштиҥ ийдези, тыныжы сезилет: «…Мый-Туу. Шак мынайда Шабалин аймактыҥ јаан эмес јурттарыныҥ бирӱзи адалат. Мый-Туу (Кот-Гора…). Јон ортодо азыйда бир кеп-куучын\n«Элдиҥ кӧзи ле кӧкси болгон «Чолмоныс…»\nJÿс jыл! Бÿткÿл чак… Мынча кире öйгö «Чолмон» тöрöл Алтайыстыҥ канча бар толуктарына ончозына jедип, алаканча Алтайыста jаткан эл-jонныҥ jадын-jÿрÿмин, jаҥ-кылыгын, jакшыны ла jаманды — ончозын кöргÿскен ле кöдÿрген. Албаты-јоны оорыза, кожо оорып, кöдÿрилип кöкÿзе, кожо кöкÿп бичиген ле кандый ла öйдö jÿрегис ле jÿзис болгон газедис. Мен, jаштаҥ ла ала энемле кожо турлуларда кöчÿп\nЈаркын кептӱ «Чолмоным»\nБис, јетенинчи јылдардыҥ ӱйези, «Алтайдыҥ Чолмоны» газетти јакшы билерис. Бис кичинек тужыбыста малчылар болгон ада-энебис оны кычырарын сӱрекей сӱӱйтен эди. Јолыгышкан јерде кандый бир бичимел аайынча блааш-тартышту куучын да болуп туратан. Сок јаҥыс газедин албаты сӱӱген де, тоогон до, ого бӱткен де. Энемниҥ куучынынаҥ бир ӱзӱк санаама кирет: «Алтайдыҥ Чолмонында» сарјуны кийим јунар машинаныҥ барабаны\n«Бир кожоҥноҥ салымым ӧскӧргӧн…»\nЈайалта кижиге тегиндӱ берилбей јат. Ол угы-тӧзинеҥ, айландыра курчаган албаты-јонноҥ јайылып, јилбилӱ телекейге јол ачат. Шак ла андый улустыҥ бирӱзи — Александр ТЫМЫЕВ. Улаганныҥ албатызы оны Тымыев Сашок деп айдар. Јажы оогош учун ба эмезе кажы ла кижиге ол јуук кижизиндий билдирип турган ба, билер арга јок. Кылык-јаҥыла ол сӱрекей јалакай, тӧп санаалу, куучынчы кижи.\nАлтай эстраданыҥ тӱӱкизинде јажына баштапкы болуп арткан «Амаду» деп кӱӱлик ӧмӧликтиҥ ойын-концерти кочкор айдыҥ 19-чы кӱнинде республикан Эл театрда ӧдӧри темдектелет. Ыраак сегизенинчи јылдарда тӧзӧлгӧн ӧмӧликтиҥ кожоҥдоры тургуза ӧйгӧ јетире эл-јон ортодо јарлу. «Кару кыс», «Мызылдуш тошту кӧзнӧк јанында», «Эзен болзын», «Тынчу ресторан», «Афганистан», «Алтынай», «Кара башту уулчагаш», «Эркелей» ле оноҥ до ӧскӧ кожоҥдорды јаан


Бӱгӱнги кадеттер – келер ӧйдиҥ офицерлери - altaicholmon\nАлтай Республикага бу јуукта ишмекчи јол-јорыкла Госдуманыҥ депутады, Россияныҥ Геройы Игорь Станкевич ле Госдуманыҥ депутады Родион Букачаков келип јӱрдилер.\nГосдуманыҥ депутаттарыныҥ јол-јорыгыныҥ амадузы јашӧскӱримле туштажып, ороонныҥ, республиканыҥ келер ӧйиниҥ чындык, тӧрӧлчи кӱӱндӱ граждандарыныҥ учуры, јиит ӱйе ортодо таскамал иш јанынаҥ эрмек-куучындар ӧткӱрери болгон.\nИгорь Станкевич ле Родион Букачаков Јеҥӱниҥ паркында Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына, Советский Союзтыҥ Геройлорына учурлалган кереестерге чечектер салып, олордыҥ ады-јолдоры ӱргӱлјиге кереес болуп артары јанынаҥ айткан. Игорь Валентинович онойдо ок ишмекчи јол-јорык ӧйинде Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱниҥ келер јылда темдектелетен 75 јылдыгына белетеништӱ иш јанынаҥ јилбиркеп, сурактарына чокым каруулар алды.\nГеройлордыҥ ады-јолдорын эзедип, эткен мактулу, нерелӱ керектери керегинде олор туштажуга јуулгандарга, јашӧскӱримге элбеде куучындаган.\nАлтайга амадап келген Игорь Станкевичтиҥ јӱрӱмдик ле јуучыл јолы јилбилӱ ле байлык. Ол Свердловский областьтыҥ Нижний Тагил калазында 1958 јылдыҥ куран айыныҥ 31-чи кӱнинде черӱчилдиҥ билезинде чыккан. Игорь Валентинович орус офицерлердиҥ уулы, барказы, унугы.\nОл 1975-1979 јылдарда Новосибирсктеги бийик ӱредӱлӱ јуучыл-политикалык текшивойсковой училищеде ӱренген. Ол бу училищени божотконынаҥ бери 40 јыл ӧткӧн. Бу ӧйдиҥ туркунына училищени тӧртӧн курс божоткон.\nРоссияныҥ Геройы И. Станкевич черӱчил службазын 1985-1987 јылдарда Афганистанда совет јуучылдардыҥ бӧлӱгинде ӧткӧн, андагы јуу-согуштыҥ (1979-1989) туружаачызы. Ол бир канча јуучыл ордендерле кайралдаткан.\nДепутаттар И. Станкевич ле Р. Букачаков ол ло кӱн Маймадагы јуртээлемдик техникумныҥ кадеттериле, афганецтердиҥ республикан биригӱзиниҥ турчыларыла тушташкан. Техникумда кадеттерге береттер кӧдӱриҥилӱ айалгада табыштырылды. Кӧдӱриҥиде јуртээлемдик техникумныҥ директоры Александр Чеконов, Россияныҥ ФСБ-зыныҥ Алтай Республикада пограничный башкартузыныҥ јааныныҥ ордынчызы Сергей Емелин, Госдуманыҥ депутаттары Игорь Станкевич, Родион Букачаков ла оноҥ до ӧскӧ улус турушкан.\nКадеттерди јаан ла каруулу ченелтени једимдӱ ӧдӱп, беретти кийип јӱрер тап-эриктӱ болгоныла окылу улус уткыдылар. Кадеттер баштамы јуучыл белетеништи једимдӱ ӧткӧн. Олор оноҥ ары черӱчил молјузын ак-чек бӱдӱрерине, Тӧрӧлин, албатызын корыыр мактулу, нерелӱ керекке белетенери, бӱгӱнги кӱнде техникумда јакшы, кичеенип ӱренери сӱреен керектӱ болгонын јарт оҥдогылайт.\nКадеттердиҥ јӱрӱминде бу база бир јаан ченелте. Ченелтени кӱчсинбей, ак-чек ӧткӧн јииттер јӱрӱмде де ак-чек јӱрер деп иженер керек.\n«Слердиҥ, кадеттердиҥ, ортозынаҥ та кем де тӧрӧл јуртында иштеер, кем де республиканыҥ башчызы болордоҥ до маат јок, онойдо ок келер ӧйдиҥ офицерлери база ла слердиҥ ортогордоҥ чыгар» – деп, Игорь Станкевич уткуулду сӧзинде айтты.\nГосдуманыҥ депутады Родион Букачаков бойыныҥ ӧйинде бу ла техникумды једимдӱ тӱгезип, јӱрӱминиҥ јаан јолына чыккан. Курсанттар Родион Борисовичтиҥ уткуулду сӧзин лапту уктылар.\nОлор курсанттарла класста база туштажу ӧткӱрген. Туштажу ӧйинде депутаттар јииттерге јӱрӱминде эҥ ле керектӱ ӱредӱниҥ – ак-чек, ару кӱӱндӱ, билгири бийик, јаҥыртуларга јилбӱ, јаан ла кичӱ Тӧрӧли, албатызы, билези учун каруулу болоры јанынаҥ алтын ээжиниҥ учурын јартады. Качан да, кандый да ӧйдӧ чек, јаанды-јашты тооп јӱрери јанынаҥ база айттылар. Курсанттарга сӱреен тузалу туштажу болды. Бӱгӱнги кадеттер келер ӧйдиҥ офицерлери ине.


Ӱстибисте айас теҥери учун, слерге јабыс бажырадыс! | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nӰстибисте айас теҥери учун, слерге јабыс бажырадыс!\nАгарган карлу Москваныҥ jанында\nАтака тушта алтай уул jыгылган.\nКӧгӧргӧн Бадышта кышкы jабыс кӱн.\nКӧзине кӧрӱнбей, jажына jылыйган.\nJаҥыскан, ӧскӱс карагай ӱстинде\nJаркынду jылдыстар ӧчкӱлеп бараткан.\nАда-Тӧрӧл учун Улу jууныҥ туружаачыларыныҥ тоозы jылдыҥ jылга астап турганы ачымчылу. Jуу токтогонынаҥ бери быјыл jаскыда 75 jыл ӧткӧн, jе ол от-калапту ӧйлӧр канча ла кире ыраап баратса, ончо ло кире сагыштаҥ чыкпай, санандырып турар эмтир. Ол ыраак ла кату jылдарда jууда туружып, калапту ӧштӱдеҥ Ада-Тӧрӧлин, Алтайын корулап алган jуучылдар эмди бистиҥ ортобыста jокко jуук болуп калды. Jе эзем мӧҥкӱлик, ол jажына бистиҥ jӱрегисте артып калар. Jууныҥ ачу толкузы кажы да билени туура ӧтпӧгӧн. Олордыҥ эткен кереги качан да ундылбас учурлу…\nТӧрӧлин корулаган jуучылдардыҥ бирӱзи мениҥ карган адам Ептеев Мулта Модитович. Ол I-кы Белорусский фронтто, 54-чи дивизияда рядовой стрелок болуп jуулашкан. Карган адам кандык айдыҥ 19-чы кӱнинде 1926 jылда Jаан Jаламан jуртта чапты сӧӧктӱ Модыйт ла майман сӧӧктӱ Тапас Ептеевтердиҥ билезинде чыккан. Билезинде тӧрт бала болгон: Кӧдӧчи, Эмийт, Башкару, Мулта.\nJуу башталарда, карган адамныҥ аказы Кӧдӧчи, 1923 jылда чыккан, баштапкылардыҥ тоозында jууга атанган. 1942 jылдыҥ куран айында Воронеж каланыҥ одожында jеҥ jастанып jыгылган.\nКарган адам 1943 jылдыҥ, кандык айында 17 jажы толордо, ӱлӱрген айда jууга атанган. Озо jиит уулды јуучыл ӱредӱге аткарган. Ӱредӱни ол Новосибирск ла Чита калада ӧткӧн, оноҥ ары jууга атанган.\nJеҥӱни Бранденбург калада, 15 беристе Берлинге jетпей, уткыган. Улу Jеҥӱниҥ кӱни качан да ундылбас, бастыра кӱндердеҥ сӱӱнчилӱ кӱн болгон. Је «Алтайыма jанарым» деген санаазы бӱтпей калды. Jеҥӱге jеткен jуучылдарды, ол тоодо карган адамды, Чехословакия, Белоруссия, Польша деп ороондордо јуучыл молјузын оноҥ ары бӱдӱрерге артырган. Белоруссияда тӧрт jылдыҥ туркунына орныктыру иштерде турушкан.\n1949 jылдыҥ сыгын айында алтай jуучыл ӧскӧн-чыккан јерине jанып келди. Кебезенде ӱч jылдыҥ туркунына кышкыда агаш кезип, суу ачылза, агаш агызып иштеген. Оноҥ ары Кӱпчеген jуртта «Кызыл Мечин» деп колхозто чабан болуп иштеди. 1984 jылда амыралтага барган. Ижинде једимдери учун кӧп тоолу Кӱндӱлӱ грамоталарла кайралдаткан.\n1954 jылда тӧӧлӧс сӧӧктӱ Токина Сыдраш Бобыйлановна деген кысла айыл-jурт тӧзӧгӧн. Jети бала азырап чыдаткан: 4 уул, 3 кыс, кыстардыҥ ортоны мениҥ наанам — Клавдия Мулдовна.\nКарган адам 2016 jылда кӱчӱрген айдыҥ 15-чи кӱнинде ак чечектӱ алтайына jана берген. Бӱгӱнги кӱнде карган адамда 10 барка, баркаларыныҥ 15 балазы чыдагылап jат.\nКарган адам Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ II степеньдӱ ордениле, јуучыл медальдарла, юбилейный медальдарла, ол тоодо « За освобождение Белоруссии от немецко-фашистских захватчиков» деп медальла кайралдаткан.\nБӱгӱнги кӱнде карган адам бистиҥ ортобыста jок то болзо, ол jаантайын бистиҥ jӱрегисте, санаабыста артар.\nКату јылдарда 16-18 jашту уулдар ла кыстар бойыныҥ јиит jӱрӱмдерин кысканбай, Тӧрӧлин, албатызын корулап алдылар. Канча эрлердиҥ тыны барган, энелердиҥ, эjелердиҥ, балдардыҥ кӧзиниҥ jажын агыскан jуу, тегин де ас албатыныҥ јӱрӱминде јаан изин артыргысты. Бис – jууныҥ кийнинде чыдаган ӱйе, канзыраган фашисттерге удурлажып, от-калапту jуудаҥ Тӧрӧлине jанбагандарга, ветерандарга, тылда иштегендерге jабыс бажырадыс. Ӱстибисте айас теҥери учун, јӱрӱмисте торо деген сӧс билбеген учун, бис олорго jажын-чакка тӧлӱлу…\nСомоева Анита 7 «а» класс, Оҥдой jурт.\n« И нашей Победы у нас не отнять!\nКандый салымду албаты бис? »


Бистиҥ тергеедеҥ 18 ӱлекер јеҥген - altaicholmon\nПрезиденттиҥ гранттарыныҥ фондыныҥ јеҥӱчилдериниҥ ады-јолдоры чаган айдыҥ 14-чи кӱнинде координационный комитеттиҥ јуунында адалган. Бу јуунды Россия Федерацияныҥ президентиниҥ администрациязыныҥ башкараачызыныҥ баштапкы ордынчызы Сергей Кириенко ӧткӱрген.\nКонкурста эл-јонныҥ су-кадыгын корулаары, су-кадык јӱрӱмди јарлап таркадары, јонјӱрӱмдик јеткилдештиҥ, граждандарды корулаарыныҥ сурактары ла тӱӱкилик эземди чеберлеери тӧс ууламјылардыҥ тоозында болгон. Тӧзӧӧчилердиҥ јетиргениле, болушты текши ороон ичинде коммерциялык эмес эки муҥ организация алар. Ӱлекерлерди бӱдӱрерине дезе 4,2 миллиард салковой акча чыгарылып јат. Координационный советтиҥ јуунында президенттиҥ гранттарын быјыл коммерциялык эмес 795 организация баштапкы ла катап алып јат деп темдектелген.\nАлтай Республиканыҥ јондык организациялары конкурста туружарга 65 угузу-заявка ийген. Олордоҥ 18 ӱлекер јеҥӱ алган. Конкурста јеҥӱ алган организацияларга текши тооло он бир миллион салковой акча чыгарылар. Бистиҥ тергеедеҥ президенттиҥ гранттарыныҥ фондыныҥ 2021 јылдагы баштапкы конкурсында мындый организациялар ла ӱлекерлер јеҥген:\n— Элдеҥ ле озо «Единая Россияныҥ Јиит Гвардиязы» деген текшироссиялык јондык организацияныҥ Алтай Республикадагы тергеелик бӧлӱгиниҥ «Стены смыслов» деп ӱлекерин адаар керек. Олор Горно-Алтайскта «Бис оморкойдыс» деген сайт ачарга бе-летенет;\n— Кичӱ ле орто аргачылыктыҥ «Опора России» деген текшироссиялык јондык организациязыныҥ Алтайдагы республикан бӧлӱги конкурска тергеениҥ аргачыларына ӱредӱлик болуш јетирер ӱлекерин аткарган ла бу ӱлекер конкурста јеҥген;\n— Чой аймакта Ыныргыдагы јурт јеезениҥ «Эдельвейс» деген јондык организациязы орус калыктыҥ культуразыныҥ «Русская изба» деген музейин тӧзӧп ачарга акча-манат алган;\n— «Женщины Алтая — Алтайдыҥ эпшилери» деген тергеелик јондык организация «Келер ӧй бастыразына» деп адалган ӱлекериле јеҥген. Оныҥ ӱлекери јажы эр кемине јетпеген балдарды билелеринде таскадарына ууламјылалган;\n— «Алтай Республиканыҥ «Логос» деген јонјӱрӱмдик-правовой ло ӱредӱлик тӧс јери» ассоциация «Забота» деп ӱлекериле јеҥген. Олор эл-јонго пандемияныҥ ӧйинде болуш јетирип, уур-кӱч айалгаларга кирген Кош-Агаш аймактыҥ јонјӱрӱмдик башкартузыныҥ ишчилерине болуш јетирер кӱӱндӱ;\n— «Алтай Республикада спорттыҥ экстремальный бӱдӱмдериниҥ ассоциациязы» деген тергеелик јондык организация тергееде паракаякингтиҥ ле парарафтингтиҥ јайгы лагерин тӧзӧӧрине болуш алган;\n— Кенек балдарга ла олордыҥ ада-энелерине болуш јетирип турган «Вместе» деген тергеелик јондык организация конкурста «Лыжи мечты» в Горно-Алтайске» деп программазыла јеҥген. Бу организация кенек балдарды туу чанага таскадып, ӱредӱни спорттыҥ адаптивный деген ӧскӧ дӧ ойын-бӱдӱмдериле ӧткӱрет;\n— «Культураныҥ «Ээлен туу» (Вечная гора) деген тӧс јери» коммерциялык эмес автоном организация конкурста Алтайдыҥ кӱӱлик чӱм-јаҥдарын ӱренери ле јиит ӱйени национальный ойноткыларга таскадары аайынча класс ачары јанынаҥ ӱлекериле јеҥген;\n— Алтай Республиканыҥ ӧзӱминиҥ «Фонд поддержки участников союза созидателей» деген коммерциялык эмес фонды Горно-Алтайскта алтай культураныҥ этно-музейин тӧзӧп ачар ӱлекериле јеҥген.\n— «Балдардыҥ искусстволорыныҥ Маймадагы школын јӧмӧӧри ле ӧскӱрери» аайынча килемјилик фондтыҥ «Алтай кийистиҥ истериле» деген ӱлекери конкурста база јеҥӱчил болуп чыккан. Бу фонд јиит устардыҥ иштериниҥ кӧрӱлерин тӧзӧп, кийисле иштеп турган устардыҥ мастер-класстарын ӧткӱрерге белетенет;\n— Сергей Тимурович Пекпеевтиҥ коммерциялык эмес фонды «Ару Алтай» деген ӱлекериле јеҥген. Фонд бойыныҥ алдына тергеениҥ кайа-таштарында јӱзӱн-базын будуктарла бичилген кереги јок јуруктарды арчыыр амаду тургузат;\n— «Алтай Республикада јайаан кӧгӱстӱ кижиниҥ јайалтазын ӧскӱрери аайынча тӧс јер» деген тергеелик јондык организация «Аргалардыҥ орооны» деген ӱлекериле јеҥген. Бу тӧс јер Майма аймакта иштеп јат. Ол су-кадыгы бек ле аргалары кирелӱ кенек балдарды бириктирип, олорго театрдыҥ студиязын тӧзӧп ачар кӱӱндӱ.\n— Чой аймакта иштеп турган «Взаимодействие» деген организация су-кадыгынаҥ кирелӱ балдардыҥ јонјӱрӱмдик социализациязы јанынаҥ «Безграничное пространство» деп ӱлекер белетеп алган. Чойдо ӱзеери ӱредӱ ӧткӱрер тӧс јерде бу ӱлекер аайынча јайаан ишле колбулу таскадулу иштер ӧткӱрилери темдектелет;\n— Эл-јонго јонјӱрӱмдик болуш јетирер «Сотвори добро» деп килемјилик фондтыҥ конкурста јеҥӱ алган «Јурт јерде ырысту јӱрӱм» деген ӱлекери аайынча Чой аймакта Туньжа јуртта билелик ойындар ӧткӱрилери темдектелет;\n— Алтай Республиканыҥ библиотекалар аайынча обществозыныҥ «Кычырадыс, ӱренедис, јайайдыс» деген ӱлекери конкурста база јеҥген. Бу ӱлекер оогош ло школго јӱрӱп турган баштамы класстардыҥ ӱренчиктериниҥ таскадузына учурлалат;\n— Чой аймакта Кара-Кӧпшидеги јурт јеезеде «Билимниҥ ле техниканыҥ ӧйдиҥ Машиназы» деген тӧс јери иштеп јат. Бу тӧс јер конкурста ойноп алган акчала балдардыҥ «Айучак» деп садигинде эмдиги ӧйдиҥ технологиязыныҥ тӧс јерин ачарга белетенет;\n— Кара-Кӧпши јуртта тӧзӧлгӧн «Ырысту улустыҥ биригӱзи» деген тӧс јер конкурста бойыныҥ «Школдыҥ «Кара-Кӧпши-FM» радиозы» деген ӱлекериле јеҥген. Бу тӧс јер школдыҥ радиоузелин тӧзӧп иштедер амадулу;\n— Майма јурттыҥ «Ветеран» деп адалган јондык организациязыныҥ «Постигая технологии, сохраним себя» деген ӱлекери президенттиҥ гранттарыныҥ конкурсында база јеҥӱ алган. Пенсияга чыккан ла јаштары пенсияга јеткен јаан јашту улус бу ӱлекер аайынча эмди компьютердиҥ билгирлерине ӱренер аргалу.\nПрезиденттиҥ гранттарыныҥ фондыныҥ 2021 јылдагы баштапкы конкурсында јеҥӱ алган ӱлекерлер быјылгы јылдыҥ кочкор айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала кӧнӱ иштеп баштаар. Былтыр дезе президенттиҥ гранттарыныҥ эки конкурсыныҥ турулталарыла Алтай Республикадаҥ коммерциялык эмес одус јондык организация јеҥген. Олорго тузаланарына 13,5 миллион салковойдоҥ ажыра акча чыгарылган болгон.


Тӧрӧлин коручылдыҥ кӱниле! - altaicholmon\nРоссияда кочкор айдыҥ 23-чи кӱнинде Тӧрӧлин коручылдыҥ кӱни темдектелет. Бу байрам СССР ӧйинде тӧзӧлгӧн болгон. Ол тушта ол јылдыҥ ла текшиалбатылык Совет Черӱниҥ ле Јуучыл-талайчы флоттыҥ кӱни деп темдектелген. СССР јайрадылган кийнинде оны СНГ-ныҥ кезик ороондорында эмдиге јетире темдектейдилер.\nТӧрӧлин коручылдыҥ байрамы Ишмекчи-крестьян Кызыл Черӱниҥ (РККА) тӧзӧлгӧниле колбулу. РККА-ны тӧзӧӧри керегинде Декрет 1918 јылдыҥ чаган айыныҥ 28-чи кӱнинде јӧптӧлгӧн.\nБашка-башка шылтактардаҥ улам бу черӱниҥ јылдыгын темдектеер баштаҥкайды Моссовет алынган. Оныҥ Лев Каменев башкарган тӧргизи 1919 јылдыҥ чаган айыныҥ 24-чи кӱнинде бу кӧдӱриҥини Кызыл сыйдыҥ кӱнине келиштирер деп јӧптӧгӧн. Бу кӱн јуулажып турган черӱчилдерге болуш јетирер амадула ӧткӱрилип турган болгон. Темдектелип калган кӱнде ӧткӱрерге келишпеген учун Кызыл сыйдыҥ кӱни ле Кызыл Черӱниҥ кӱни кочкор айдыҥ 23-чи кӱнинде темдектелген.\n1922 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 27-чи кӱнинде ВЦИК-тиҥ тӧргизи Кызыл Черӱниҥ 4-чи јылдыгы керегинде јӧп чыгарган, ондо «Советтердиҥ бастырароссиялык IX съездиниҥ јӧптӧгӧниле ВЦИК-тиҥ тӧргизи исполкомдорды Кызыл Черӱ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 4-чи јылдыгына (кочкор айдыҥ 23-чи кӱнинде) ајару этсин деп јакарат».\nОныҥ кийнинде јылда ВЦИК-тиҥ чаган айдыҥ 18-чи кӱнинде јараткан јӧбинде «1923 јылдыҥ кочкор айыныҥ 23-чи кӱнинде Кызыл Черӱ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 5-чи јылдыгын темдектеер. Беш јыл кайра бу кӱнде Албатылык комиссарлардыҥ совединиҥ ол ло јылдыҥ чаган айыныҥ 28-чи кӱнинде декреди јарлалган, оноҥ ала Ишмекчи-крестьян Кызыл Черӱ тӧзӧлгӧн». Је бу јетирӱ чын эмес болгон, нениҥ учун дезе ол декрет тӧс газеттерде јарадылган кийнинде ле јарлалган болгон.\n1995 јылдыҥ тулаан айыныҥ 13-чи кӱнинеҥ ала «Россияныҥ јуучыл магы керегинде» 32-ФЗ таҥмалу федерал јасакта кочкор айдыҥ 23-чи кӱни «Кызыл Черӱниҥ 1918 јылда Германияныҥ кайзеровский черӱлерин јеҥгениниҥ кӱни — Тӧрӧлин коручылдардыҥ кӱни» деп окылу адалат.\n2006 јылдыҥ кандык айыныҥ 15-чи кӱнинде ӧрӧ айдылган јасакка кийдирилген кубулталардыҥ кийнинде бу байрам Тӧрӧлин коручылдыҥ кӱни деп адалып башталган. Анайда ок бу кӱн эр улустыҥ байрамы деп, окылу эмес чотолот.


Манјы Кульджинди эзедип - altaicholmon\nКереес-бичик Манјы Кульджинниҥ ХХ чактыҥ башталарында туткан эки кат агаш туразына кондырылган. Jӱс јылдаҥ ажыра турган бу турада тургуза ӧйдӧ јурттыҥ библиотеказы ла музейи иштеп јат.\n«Манјы ла Аргымай Кульджиндер бойыныҥ ӧйиниҥ ойгор кӧгӱстӱ, ичкери кӧрӱмдӱ, иштеҥкей, алтай албатызыныҥ салымы учун турушкан улус болгон—деп, кереестиҥ ачылтазында Jолодогы јурт јеезениҥ јааны Вероника Абакаева айткан.—Орооныстыҥ кызалаҥду ӧйлӧри, политикалык кысташ деген кату керектер бистиҥ јерди база кыйып ӧтпӧгӧн. Айду-истежӱниҥ шыразы кӧп билелерге једишкен. Эмдиги ӱйе, бичикчи де, биликтӱ де улус, ол ӧйлӧрди шӱӱп, јаман-јакшызын ылгап, келер ӧйди сананып иштеер учурлу. Jерлештеристиҥ ады-јолын кереестеп, олорды тоогонысты, ундыбаганысты керелеп, бис бӱгӱн мында јуулганыс».\nТӱӱкилик бу тура совет јаҥ бутка турган ӧйлӧрдӧ улусты бичик-биликке ӱредер јер де, школ до, оноҥ кӧп јылдарга одоштой јаткан Коркобы ла Кайырлык јурттардыҥ балдары јадып ӱренген интернат та болгон. 1990-чы јылдарда ол ӱрелип-чачылып јадарда, Оҥдой аймактыҥ јааны болгон Семен Сергеевич Тузачинов ло јуртты башкарган Тамара Улачиновна Течинова тураны јаҥырта јазаткан ла бого библиотека кӧчӱрилип, музей тӧзӧлгӧн. «Кеҥи јуртта Аргымай Кульджинниҥ туткан эки кат туразын бис корып албаганыс ачу»—деп, бу кӱн ӧткӧн кӱрее-куучында Кеҥи јурттыҥ краевед-тӱӱкичизи Ирина Трифанова айткан эди.\nМанјы Кульджинге кереес тургузар баштаҥкайды Оҥдой аймактыҥ јарлу краеведи, јурукчы Алып-Манаш Епишкин эткен. Бу керекти јербойыныҥ эл-јоны, анайда ок РФ-тыҥ Госдумазыныҥ депутады Иван Белеков, Оҥдой аймактыҥ ла Jолодогы јурт јеезениҥ башкартулары јӧмӧгӧн, Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱ институды (директоры Николай Екеев) јӧмӧлтӧ-болуш эткен. Кереес бичиктӱ ташты јазаарга Мирон Бабаев, Семен Тузачинов, Валерий Монголов, Сергей Атаров, Нина Епишкина ла Мария Емикеева болушкандар.\nАчылтада уткуулду сӧстӧрди јурттыҥ библиотеказыныҥ јааны Клара Амыева, поэт, бичиичи Гӱзел Элемова, Алып-Манаш Епишкин ле ӧскӧ дӧ улус айткан. Манјы Кульджинниҥ барказы Юрий Чачияков јурттыҥ музейине Аргымайдыҥ таҥмазын сыйлаган. Бу таҥма Аргымайдыҥ эмди Jабаган јуртта јаткан тӧрӧӧндӧринде болгон эмтир. «Мениҥ уулдарым, бис бойыс таҥмалу деп, бу таҥманы албаган. Оны учун оны музейге табыштырып јадым»—деп, Юрий Монголович куучындаган. Гӱзел Элемова јурттыҥ музейине Кульджиндердиҥ угы-тӧзи бичилген јурукты сыйга экелген, оны Манјыныҥ тукумы болгон Валентина Монголова ла Марат Тугудин белетеп јазагандар.\nКересс бичиктӱ ташты ачары Эркемен Тузачиновко, Алып-Манаш Епишкинге ле Юрий Чачияковко бӱдӱмјилелген. Сӧс келижерде, Кульджиндер майман сӧӧктиҥ кӧгӧл майман айрызынаҥ. Бу сӧӧктиҥ улузынаҥ эмди Jоло ичинде Тузачиновтор, Туймешевтер, Тырышкиндер, Кичинековтор, Ялбаковтор, Телгеновтор, Ялчиндер, Содоновтор, Каймышаковтор, Купюшевтер, Тужулкиндер, Бабаковтор ло о. ӧ. јуртайт.\nАргымай Кульджинниҥ ады-јолы, јӱрген јӱрӱми Алтай ичинде элбеде јарлу, тӱӱки бичимелдерде јаантайын учурап турган болзо, аказы Манјы керегинде билерис эмдиге ас. Кӧп саба јетирӱлер улустыҥ айткан куучындарына тайанып јуулган.\nФилософия билимдердиҥ кандидады Валентина Муйтуева 1995 јылда «Аргымай ла Манјыныҥ јӱрӱминеҥ» деген јаан эмес бичик кепке базып чыгарган. Ондо бу эки кижи керегинде архив документтерде, миссияныҥ отчетторында, билимчилердиҥ ле јорыкчылардыҥ иштеринде бичилген јетирӱлер, Аргымайдыҥ јаргылаган документтер кепке базылган. Бӱгӱнги кӱнге јетире Кульджиндер керегинде бу эҥ толо јетирӱ-бичик болуп артканча. Аргымай Кульджинди актуга бурулап айдаганын јартаар, оныҥ ак-чек ады-јолын орныктырар ишти 1990-чы јылдарда база Валентина Александровна бӱдӱрип чыккан. ²ҥзӱре ле сескир јӱректӱ, јалтанбас ла турумкай кӱӱндӱ билимчибис Валентина Муйтуева оорудаҥ улам кенете јада калганыла кӧп иштери јетире бичилбей, амадаган амадулары бӱтпей арткан. Ол тоодо Кульджинниҥ салым-јӱрӱмин шиҥдеген шиҥжӱлери.\nАргымай ада-ӧбӧкӧзин 15 ӱйеге чыгара билгенин, Чингисханныҥ Алаш деген уулынаҥ таркаганыс деп айтканын билимчи-этнограф Л. Э. Каруновская Кеҥи јуртта Аргымайдыҥ айылында јадып, бичип алган.\nБериги јуук ӧйлӧрди алза, кӧгӧл майман сӧӧктӱ Кулја деген кижи ӱч уулду болгон: јааны Манјы, оноҥ Байыҥка ла кичӱ уулы Аргымай. «Ар-јӧӧжӧ ада-энебистеҥ арткан. Тӧрт муҥга јуук мал. Бис, ӱч карындаш, ончобыс, мал-аштыҥ кийнинеҥ басканыс»—деп, Аргымай, оны јаргылап турарда айтканы бичикте арткан. Кулјаныҥ уулдары иштеҥкей, аракыдабас, таҥкылабас, той-јыргалду јерлерге барарын сӱӱбес улус болгон.\nЭне-адазы јада каларда, уулдары олордыҥ мал-ажын, јӧӧжӧзин ӱлежип, кажызы ла таҥынаҥ бойы јада берген ӧйлӧрдӧ Аргымайга 26 јаш болгоны керегинде јетирӱ М. Швецованыҥ бичимелинде туштайт. Манјыныҥ мал-ажы Тӧгӧрик ле Каракол бажында, Кайырлык, Jоло, Тоотой суулардыҥ ӧзӧктӧринде турганын Л. П. Потапов деген билимчи «Очерки по истории алтайцев» деген бичигинде бичиген. Адазыныҥ туткан аҥдары Манјыга келишкен, арткан эки уулы, аҥдарды айдап апарар арга јок учун, бойыныҥ ӱлӱӱзин Манјынаҥ акчала алган.\n«Кульджин Манјы муҥдар тоолу јылкы ӧскӱрген. Укту айгырларды садып алала, ӱӱрлӱ беелерге кожуп, малдыҥ угын јарандырар иш ӧткӱрген. Бийик сынду јаан аттар ӧскӱрип, садып туратан—деп, билимчи Валентина Муйтуева бичиген.—Уйларды база кӧптӧткӧн. Торбокторды кышкыда азырап, јайгыда семиртеле, экинчи кыжында азырабай, одорлодып кыштадатан. Эки-ӱч јаштуда олорды садып ийетен. Оноҥ узак јӱргӱскени кожулта јок болор деп айдатан.\nКойды кӧптӧдип, јайгыда эки катап кайчылайтан. Jаскаары тӱгин садып ийетен. Оноҥ узак јӱргӱскени кожулта јок болор деп айдатан. Кӱскиде јаан кийистер эдетен. Ол кийистерле кереге айылдарды јаҥыдаҥ эдетен ле јаҥыртып јазайтан. Кийисти городторго, чӧлдӧги јурттарга апарып садып туратан. Ол кийистерди, ӧскӧ улус чылап колло иштебей, атла тартып эдетен. Оныҥ технологиязын алтайлар билер. Jе ол кийистерле јаан ширдектер, сырмактар, тӧжӧктӧр дӧ, јайулар да эдип тузаланатан. Олор ол ӧйдӧ сӱрекей керектӱ болгон.\nАзыйгы сыгындарын там кӧптӧдип, јерлик сыгындарды тудала чедендеп, тоозын кӧптӧткӧн. Сыгындардыҥ мӱӱстерин Кош-Агаш ажыра кыдаттарга ла ӧскӧ кайдаҥ ла келген улуска садатан.\nАйлында школ ачала, ӱредӱчи јалдап алып, бойыныҥ тӧрӧӧндӧриниҥ ле најыларыныҥ балдарын ӱреткен. Оныҥ уулдары бичикчи, орустап сӱреен јакшы билетен болгон. 1910 јылда чыккан «Православный благовестник» деп журналдыҥ 109-чы кыбында Манјы керегинде мынайда бичилген: «Кульдин Манди предложил составить за его счет букварь для детей алтайцев и поместить в ней нравоучения, составленные им Манди в стихотворной форме, он своими стихами познакомил священников и получил от них одобрение…»\nАлтайга саду капитал кирген ле тургун калыкка тонокту ӧйлӧр керегинде кӧп бичилген. Ээлемин јаҥы ӧйдиҥ некелтелерине келиштире тӧзӧгӧн баштапкы алтай аргачылардыҥ бирӱзи Манјы ла Аргымай Кульджидер болгон. Jе Манјы Кульджинниҥ јондык ла политикалык ижи тӱӱкибисте эмдиге јетире јазап шиҥделбеген бӱктердиҥ бирӱзи болуп артат.\n1896 јылда Манјы Кульджин Николай II каанды ширеезине отургызар кӧдӱриҥиде Алтайдыҥ тургун калыгыныҥ адынаҥ турушкан. 1900 јылда оны маймандардыҥ јайзаҥына туткандар. Jе Томсктогы православный комитет бу кижини јаратпай турган учун, губернияныҥ јаҥдары оны бу јамыга јӧптӧбӧгӧн. 1906 јылда Манјы Кульджин Россияныҥ Государстволык думазына Томский губернияныҥ «калмык эл-јонынаҥ» кандидат болуп адалат, је «выборщиктердиҥ» съезди оны ӧткӱрбей јат…\nМанјы Кульджин албаты ортодо јаан тоомјылу кижи болгонын ол ӧйдӧги граждан ла кудай јаҥыныҥ јаҥдары, Алтайла јорыктаган билимчилер темдектеген. Jе кресттӱ јаҥды Алтайда таркадып баштаган миссияныҥ ижин јаратпаганы, ого удурлашканы бу кижиниҥ политикалык јолын буудактаган.\nТуулу Алтайдыҥ 2-чи, 3-чи, 4-чи ле 5-чи тӧчиндериниҥ Абай, Сугаш, Кырлык, Jабаган, Кан, Чарас сууларыныҥ ӧзӧктӧринде ле Бийский уездтиҥ ӧскӧ дӧ јерлеринде јаткан 500-теҥ ажыра ӧрӧкӧлӧрдиҥ чыгартулу улузы Кан-Оозы јуртта јуулып, Бийский уездтиҥ 5-чи станыныҥ Приставына суракту бичикти шӱӱшкенин «Православный Благовестник» деген журнал 1908 јылда бичиген. Бу јуунда Манјы ла Аргымай Кульджиндер турушкан. Jебрен ӧйлӧрдӧҥ бери алтайлар тайга-таштыҥ ээлерине мӱргӱп, бар-јок малын ла јӧӧжӧзин «тайылгага» бергени, 1904 јылдаҥ ала дезе јаҥы, «быркан» кудайдыҥ јаҥын јаҥдап баштаганы, айга-кӱнге баштанып, сӱтле јаҥдап, арчын тудунып, (кажы ла айылда оны тудунып, отко салып, мал-ажын ла јуртын аластап) јӱргени баштануда айдылат. Бу јаҥ ороонныҥ јасагына да, јамылу јаҥдарга да удура болбогон учун оны јаҥдаар јӧп берзин деген сурактыҥ алдында јуунда турушкан отоктор таҥмаларын салган.\nАлтайларды крестке тӱжӱргенин јаратпай, тургун калык бойыныҥ мӱргӱӱл јаҥын јаҥдаар, чӱм-јаҥын тудунар керек деп турушканы учун Манјы миссияга јаман кӧрдӱрткенин А. Г. Данилин «Бурханизм» деген бичигинде бичиген. Тӧрӧмдӧ ӧткӧн мӱргӱӱлде турушканы учун Манјыны 1905 јылда тӱрмелеген. «Сагышту ла ченемелдӱ кижи, ол билген ӱч мӱргӱӱл јаҥ ончозы јӱзӱндеш болгонын темдектеп, алтайлардыҥ озогы да, јаҥы да јаҥынаҥ чыгып, ончо неме аайланза (байла, тӱрмелеткени, истежӱ—С.К.), крестке тӱжерге турганын угусканын «Православный Благовестник» журнал 1905 јылда бичиген. Jе Манјы да, Аргымай да кресттӱ јаҥга тӱшпеген.\n1917 јылда революция ӧйинде Манјы Кульджин Монголия јаар ырбап барган ла 1921 јыл киреде корогон деген јетирӱлер бар. Jе ол Алтайына јажытту јанып, 1930 јылдарга јетире мында јӱрген деген куучындар база бар.\n1917 јылдыҥ јетирӱлериле, Манјы Кульджин 59 јаштуда эмеени 49 јашту болгон. Уулдары—Кӱндӱчи—?, Ырыс—21 јашту, Jажнай—19 јашту, Таа—8 јашту, Берден—6 јашту; кызы Кичинек—17 јашту; келиндери: Талбан—22 јашту, Jалчы—27 јашту; уулдарыныҥ уулдары: Амыр—2 јашту, Мӧҥӱнчи—2 јашту; уулдарыныҥ кыстары: Jалааты—10 јашту, Jалаа—8 јашту.\nБу адалган улустыҥ кӧбизи 1920-1930-чы јылдардыҥ политикалык айду-истежӱзине кирип, айдуныҥ јеринде короп, Алтайына јанбаган. Jе Кулјаныҥ угы Алтайда тӱгенбеген: олордыҥ ортодо элдиҥ-јонныҥ ижин башкарган улус, аргачылар да, элистиҥ культуразыныҥ ла санадыныҥ јарлу ишчилери де, иштеҥкей ле кӧгӱстӱ улус ас эмес.\nБу кӱн Jоло јурттыҥ библиотека-музейинде «²й лӧ салым» деген кӱрее-куучынныҥ туружаачылары алтай калыктыҥ «эрјине» деп баалаган малына—атка кереес тергеебисте јок болгоны (А. В. Санааныҥ Улаган аймактыҥ Балыктујул јуртында тургускан кереезинеҥ ӧскӧ) темдектелген. Оныҥ учун атка учурлалган скульптура кереести, Алтайда аргымак аттарды ӧскӱрер ишти баштаган аргачылар Аргымай ла Манјы Кульджиндерди эзедип, Оҥдой аймактыҥ јеринде (айса болзо, тергеебистиҥ ӧзӧк јолдорыныҥ Нефтебаза-Туйакту деген белтиринде) тургузар шӱӱлте айдылган. Бу шӱӱлтеле Алтай Республиканыҥ Башкарузына ла культура министерствозына баштанар тӱп-шӱӱлте јӧптӧлгӧн.\nКӱрее-куучынныҥ туружаачылары Оҥдой аймактыҥ кӧп јылдарга культура бӧлӱгинде чылаазыны јок иштеген краевед, јурукчы Алып-Манаш Токтутович Епишкинге алтай сӧӧктӧрди, алтай кайды эш-барааны Байрамчы Кӱндӱчиновна Епишкинала кожо шиҥдеген ижи, аймактыҥ ла республиканыҥ культуралык ла тӱӱкилик ижинде баштаҥкайлу ижи, јӱрӱмде бӱдӱрген ӱлекерлери учун «Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи» деп ат адаары јанынаҥ АР-дыҥ культура министерствозына баштанар шӱӱлте јарадылган.\nТӱӱки иште јербойыныҥ краевед-шиҥжӱчилериниҥ эдип турган ижи темдектелип, Оҥдой аймактыҥ Jоло јуртыныҥ бу туштажуны ӧткӱрген ончо культура ишчилерине быйанду сӧстӧр айдылган.


«КОМАНДИР БЕЗ ПОТЕРЬ» ДЕП АЙДЫЖАТАН… | Наш Онгудай | Яндекс Дзен\n«КОМАНДИР БЕЗ ПОТЕРЬ» ДЕП АЙДЫЖАТАН…\nНиколай Курешевич Толкочоков 1954 јылда Јоло јуртта чыккан.\n1974 јылда Моссоветтиҥ адыла адалган КГБ-ныҥ Московский высший пограничный Краснознаменный училищезине ӱредӱге кирген. 1978 јылда ӱредӱни божодоло, Орто Азияныҥ Краснознаменный пограничный округына службага аткарылган. 1983 – 1984 јылдарда Афганистанда службазы ӧткӧн. 1984-1986 јылдарда Туркменистанда Серахский погранотрядтыҥ начальниги. 1986-1988 јылдарда Афганистанда 1-кы десантно-штурмовой маневренный группаныҥ командири. 105 јуучыл десант операцияда турушкан. Подполковник. Орден Красной Звезды, «За отвагу», «За боевые заслуги», «Воину-интернационалисту от благодарного афганского народа» медальдарла кайралдаткан. Эмдиги ӧйдӧ Горно-Алтайск калада јуртайт. Эл-јон ортодо јаан патриотикалык иш ӧткӱрет.\nНиколай Курешевич Толкочоковтыҥ эске алынганынаҥ: 1978 јылда Моссоветтиҥ адыла адалган КГБ-ныҥ Московский высший пограничный Краснознаменный училищезин божодоло, Орто Азияныҥ Краснознаменный пограничный округы јаар мен оноҥ ары службамды ӧдӧргӧ бардым.\nСлужба баштаарга барган јерим Туркменияда, Иран ла гран-кыйуда турган Бахарден деп јуртта, 15-чи застава. Курч ӧйлӧр болгон, 1978 јылда Афганистанда революция башталып турарда, мени ол ороонло гран-кыйуга аткардылар. Онойдо мен Афганистанныҥ гран-кыйузында Темрезский пограничный отрядта 12-чи заставада токтодым.\n1983 јылдыҥ август айында меге Афганистан баратан јакару-приказ келди. Октябрь айда баштапкы јуучыл операцияга барганыс, кече ле болгон немедий кӧзиме кӧрӱнет… Бийик Памирдиҥ тууларында Муштиф деп кишлакта душмандарла јуулашканыс. Туулардыҥ бийиги де коркышту, соогы да айдар арга јок, а мен хромовый сопокту ла јука х/б кийимдӱ. От салала јылынар деп сананзаҥ, душмандардыҥ снайперлери ӱстинеҥ тӧмӧн бистерди аткылаар. Секирер, тыҥ кыймыктанар арга јок, бийикте кей јетпей турганда. Анайып бис беш кӱн отурганыс, је кишлакты алып болбодыс.\nЭкинчи «боевой крещение» 1984 јылда беш июльде болгон. Бистиҥ Калай — Куф деп кишлакта турган гарнизонысты душмандар минометторло, безоткатный пушкаларла ӱч кӱнге улай тыҥ аткылаган. Је бис олорго гарнизонго табару эдерге бербедис. Оноҥ, 17 июльде, «Возмездие» деп операция башталган. Мен бойымныҥ группамла (50 кижи) тӱнде марш-бросок эделе, Чашым — Дара кишлакка келдибис.\nБеш час кирезинде эртен тура кенейте адыш башталган, мен озо баштап аайлабай турала, адышты токтодып ийгем. Кӧрӧр болзо, солдаттар тарбагандарды (мынаҥ озо кӧргӧн улус эмес), коркыгылайла, аткылаган эмтир. Тарбагандардыҥ кӧбизи торт ло бир кошарадаҥ чыгып турган койлор ошкош. Мен оноҥ афганецтердеҥ сурадым – бу не тынду? Олор меге айтты – оныҥ ады киши, бис мусульман албаты ичегеннеҥ чыккан тырмакту тынду јибейтен улус. Мен олорго айттым – бис алтай улус, оныҥ эдин де јип јадыбыс, терезинеҥ кийим де кӧктӧйдис.\nБаза бир коркышту кайкамчылу ла солун учурал болды. Бир кичинек кишлакты алганыс. Кишлакта бир јаан эмес турага кирдим, бу мулланыҥ туразы дешти. Тураныҥ ичинде кӧп книгалар јадыры. Јазап ајыктап турала кӧзиме илинген неме – олордыҥ ортозында сары кадарлу алтай тилле «Маадай Кара» јадыры. Бу бичик бого кайдаҥ келген, кандый кижи экелди не деп, кайкап кӧрдим. Планшедиме сугуп алайын дезем, ондо карта. Капшай бойынча кайыш курымга кыстап алдым. Тӱжиле кайда ла јӱгӱрип, кайда ла јылып ӧдӧргӧ келижет, отурып амыраар ӧй дӧ болбогон, бичик де сагышка кирбеген. Эҥирде санаа алынала, — акыр бу бичикти јазап кӧрӧр, — деп тудунзам, бичик кайда да тӱжӱп калтыр. Ойто тескери бичикти бедиреп барар дезе, душмандар кижини адып салар, токтозын дейле, барбадым да, бедиребедим де. Мен бу «Маадай Караны» Афганистанда, туулардыҥ бажында кишлакта, кӧргӧнимди эмдиги кайкайдым.\n1984 јылда 10 октябрьда јакару келген — мени Серахский пограничный отрядта 7-чи заставаныҥ начальниги болзын деп. Бойымныҥ билемле кожо мен ойто ло Туркмения бардым.\n1986 јылда июнь айда мени Пянджский пограничный отрядта десантно-штурмовой заставаныҥ командири эткен. 16 июньда мен билемди военный городокто гостиницада таштап ийеле, ойто ло Афганистандӧн кирдим. Ол ӧйдӧҥ ала 1989 јылдыҥ 13 февралине јетире ондо ло болдым. Бу ӧйдиҥ туркунына 105 јуучыл десант операцияда туруштым.\nБир катап, 1987 јылда 5 февральда, бис тӱнде душмандарды курчап алганыс. Архаджа городтыҥ одожында тӱн ортозында олор биске табару эдип, адыш деп неме тыҥ болгон. Душмандар ла бистер гранаталарды бой-бойыс јаар чачыжып, арай болзо, колло согужарына јетпегенис. Анчада ла сержант Телятниковтыҥ отделениезине тыҥ табару болгон, је душмандар тӱҥей ле ӧдӱп болбогон, бис бир де коромјы јогынаҥ табаруга удурлаштыс. Ол тӱндеги јуу-согуш учун мени «За боевые заслуги» деп медальла кайралдады.\n«За отвагу» медальды база ла тӱндеги јуу-согуш учун алгам, 1987 јылда октябрь айда, Оби-Шор деп кишлактыҥ јанында болгоныс. Тӱнде душмандар табару эткен. Ӱч частыҥ туркунына адыш болгон. Бу адышта мениҥ ордынчым старший лейтенант Баженов бойын тыҥ кӧргӱскен, олорго баштапкы тыҥ табару келишкен. Бис бу јуу-согуштаҥ база коромјы јок чыктыс.\nБу јуу-согуштыҥ кийнинде Баженов Александр «За службу Отечеству» деп 3-чи степеньдӱ орден алган, замполит Жушма Виктор ло мен «За отвагу» деп медальла кайралдаттыс.\n1988 јылда апрель-май айларда бистиҥ группа Пяндж городты Афган јанынаҥ аткылабазын деп корулаганыс. Ол ло ӧйлӧрдӧ душмандар база ла катап Пянджты аткылаарга санангандар. Олор эки бӧлӱкле келеле, адыш баштагандар, октор ло снарядтар бистиҥ ӱстӱбисле учкулап турган. Бистиҥ окоптордыҥ јаныла качып-јӱгӱрип бараткан јажы јаан афганец ле бир уулчак тудуп алганыс. Олор экӱни душмандардӧн ийдибис, јакылта мындый болгон: «Душмандар адышты токтоткылабаза, бис олорго удура огнеметторло адыш баштаарыс». Оныҥ кийнинеҥ душмандар адыжын токтодып, јӱре бергендер.\nЭртезинде мениҥ группам ол ло кишлактаҥ ыраак јок Дивана – кишлакка табару эткенис. 12 муҥ октор, 120 мина ла кӧп снарядтар айрып алганыс. Бу болгон учуралда мен «Красная Звезда» деп орденле кайралдаттым.\n1988 јылда 29 декабрьда бистиҥ черӱни Афганистаннаҥ чыгарып турарда, Имамсахиб городтыҥ јанында турганыс. Душмандар кажы ла кӱн бистиҥ јаныска келип отургылаар, «качан јанараар» — деп сурагылаар… Мен олорго — «15 февральды сакып алар, бис јанарыс» — деп айдарым…\n13 февральда эҥирде Союзтӧӧн учуп келдим. Кайкаган ла сӱӱнгеним коркышту болды – мени Пянджтыҥ јуучыл городогында адам Толкочоков Куреш ле кайын энем Судуева Кажык уткып келгенине.\nАлдында энем эске алынатан: «Бир катап слердиҥ билегер Јолого отпускага келгенигер. Адазы ла энези кайдӧн дӧ айылдап јӱре бергенер. Тышкары коркышту тыҥ кӱкӱрт болгон, јааш јаап ла јат. Бир ле кӧрзӧм, айылда ойноп јаткан балдар јок, бедирезем, табыш та јок. Кӧрӧр болзо, кӱкӱрт болордо, бу эки 3-5 јашту уулчактар «опять душманы стреляют» дейле, орынныҥ алдына кирип калгылаган эмтир».\nБу кӱндерде бис Афганистанда јуу-чак божогоныныҥ 30 јылын темдектеп јадыбыс. Ол тушта кожо јуулашкан солдаттарым эмди јаан улус болуп, бала-барка азырап, јӱрӱмниҥ јолын оноҥ ары апаргылап јат. Кожо служба ӧткӧн офицер нӧкӧрлӧримле эмдиге јетире ташташпай, телефонло бой-бойыстыҥ су-кадыгысты суражып јӱредис. 30 јыл ӧткӧн дӧ болзо, ол ло мениҥ солдаттарым телефонло бой-бойын таап алып, меге кажы ла байрамдарда ла тегин де кӱндерде телефон соккылайт.\nМен солдаттарымла јаантайын оморкоп јӱредим, јиит јуучыл уулдар тӱжимде де келгилейт. Олор мени «командир без потерь» деп айдыжатан… Чындап та, мениҥ солдаттарым ончозы эзен-амыр јангандарына мен база оморкойдым. Кӧп нӧкӧрлӧрим јӱрӱмниҥ калганчы јолына јӱре де берген болзо, мен олорды јаантайын эске алынадым.\nМениҥ бойымныҥ да уулдарым эмди чыдагылап калган 37 ле 40 јашту эрлер. Беш баркалу болдым, эки уул ла ӱч кыс.\nА. Атаров бичиген,\nН.К. Толкочоковтыҥ билелик кӧмзӧзинеҥ алынган фотојуруктар\nИсточник: Районная газета «Ажуда»


18.12.2018 - altaicholmon\nМедjеткилдешти — ӧйдиҥ некелтелериле\nБу јуукта АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ Тӧргизиниҥ јууны парламенттиҥ председателиниҥ болушчызы Михаил Тереховтыҥ башкарганыла ӧткӧн. Јуунда тӧс суракла медјеткилдештиҥ арга-айалгалары кӧрӱлген. Бу јанынаҥ јетирӱни АР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министриниҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Валентина Мунатова эткен. Оныҥ айтканыла, бистиҥ тергееде республикан Минсу-кадыктыҥ башкартузына кирип турган 29 организация иштейт. Анайда ок участковый 10 эмчилик, 18 јурт врачебный амбулаториялар,