Ӧзӱмниҥ элбек јолында - altaicholmon\nӦзӱмниҥ элбек јолында\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин Оҥдой аймакта «Кеҥидеги укту мал ӧскӱрер завод» СПК-да болуп, Јурт ээлемниҥ ле перерабатывающий промышленностьтыҥ ишчилериниҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥиде турушкан.\nАнайда ок бу кӱнде јурт ээлемниҥ производственный кооперативинде 1,5 муҥ тын уй-малды тургузала азыраар площадканыҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧткӧн. Кӧдӱриҥиде «Оҥдой аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ председатели Мирон Бабаев ле Кеҥидеги јурт јеезениҥ јааны Валентин Айбыков база турушкан.\nЭэлемниҥ башкараачызы, Россия Федерацияныҥ јурт ээлеминиҥ нерелӱ ишчизи Владимир Шадрин кӧдӱриҥи ӧйинде бу СПК-ныҥ јаркынду ишмекчи јолы керегинде куучындаган. Тургуза ӧйдӧ ол ээлем укту мал-аш ӧскӱрери јанынаҥ озочыл ээлемдердиҥ бирӱзи болуп јат. Владимир Георгиевичтиҥ темдектегениле, уй-малды тургузала азырайтан площадка ӱч айдыҥ туркунына тудулган. Мында эмдиги ӧйдиҥ јазалдары тургузылган: мал сугарарыныҥ автоматизированный јазалдары, азыралды јайары механизировать эдилген ле о. ӧ. Уй-малды эл-јонноҥ садып алала, мында тургуза азыраар ла Казахстанныҥ јаан компанияларына, аргачыларына садар. Бир килограмм тирӱ бескениҥ баазы арбынду болоры темдектелет, онызы јурт јерде јаткан албаты-јонго сӱрекей јарамыкту болор.\nБайрамла колбулу кӧдӱриҥи ӧйинде СПК-ныҥ озочыл иштӱлерин кайралдаары ӧткӧн – 80 кире озочылдар сый-акчала кайралдаткан.\nЈурт јеезениҥ эл-јонын ла СПК-ныҥ ишчилерин байрамла республикан парламенттиҥ адынаҥ уткып тура, Владимир Тюлентин бу ээлем тургуза ӧйдӧ республиканыҥ озочыл ээлемдериниҥ бирӱзи болуп турганын аҥылап темдектеген, ол тоодо аҥныҥ мӱӱзин иштеп алары јанынаҥ. Ээлем укту аҥ ӧскӱрериниҥ репродукторы болуп јат, мында аҥныҥ Алтай-Саян угы ӧскӱрилген ле јӧптӧлгӧн. 2016 јылда бу ээлемде аҥныҥ 23 килограмм бескелӱ мӱӱстерин кезип алган болгон, онызы бастыра Россия ичинде эҥ бийик кӧргӱзӱ болуп јат. «Јурт јердеги иш алдынаҥ бери эҥ каруулу иштердиҥ бирӱзи болот. Бу бӧлӱкте бек кӱӱн-санаалу улус иштейт, олордыҥ нерелӱ ижинеҥ јаҥыс ла слердиҥ јурт јеезениҥ эмес, је анайда ок бистиҥ тергеениҥ де јадын-јӱрӱми кандый болоры база камаанду. Јурт ээлемниҥ бӧлӱги, јурт јерде иштеп турган албаты-јон алдынаҥ ла бери бистиҥ государствоныҥ тӧзӧлгӧзи болгон» – деп, Владимир Николаевич айткан. Спикердиҥ аҥылап темдектегениле, бистиҥ республиканыҥ парламентинде ле башкарузында 2019 јылдыҥ ла 2020-2021 јылдарга темдектелген ӧйдиҥ республикан бюджедин тӧзӧӧри јанынаҥ эрчимдӱ иш ӧдӧт. Бу јанынаҥ Алтай Республиканыҥ депутаттарыныҥ ишмекчи группаларыныҥ јуундары ӧткӱрилген, парламентарийлер профильный комитеттердиҥ јуундарында республикан бюджеттиҥ јасагыныҥ ӱлекерин база шӱӱжип кӧрӧр.\nРеспубликан бюджеттиҥ ӱлекери јанынаҥ јондык шӱӱжӱ кӱчӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинде ӧткӧн. Шӱӱжӱде јаҥыс ла АР-дыҥ депутаттары ла окылу улус эмес, је анайда ок јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы база турушкан. Республикан парламенттиҥ 38-чи сессиязы кӱчӱрген айдыҥ 8-чи кӱнинде ӧтсӧ, анда тӧс суракла келер ӧйдиҥ республикан бюджеди керегинде јасактыҥ ӱлекери баштапкы кычырышла јарадылар.\nСпикер Владимир Тюлентин АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазын иштеги једимдери ле узак ӧйдиҥ туркунына ак-чек иштегени учун бу СПК-ныҥ Буландыктагы фермазыныҥ тракторный бригадазыныҥ бригадири Дмитрий Васильевич Уланкинге, Быйанду самаразын СПК-ныҥ јааны Владимир Георгиевич Шадринге кӧдӱриҥилӱ айалгада табыштырган.\nКеҥидеги ээлем 1931 јылда тӧзӧлгӧн, оныҥ ижиниҥ тӧс ууламјызы койлор ӧскӱрери болгон. 1956 јылда ол туштагы совхозко койлор ӧскӱрери аайынча укту мал ӧскӱрер совхозтыҥ статузы берилген. 2004 јылда Кеҥидеги укту койлор ӧскӱрер совхоз «Племхоз Теньгинский» СПК деп кубулта тӧзӧлгӧн. Ээлемге мал ӧскӱрериниҥ эки бӧлӱги аайынча укту мал ӧскӱрер заводтыҥ статузы берилерде, кооператив 2009 јылда Кеҥидеги укту мал ӧскӱрер завод деп кубулта адалган.


Jарымка — кочкор айдыҥ 10-чы кӱнинде - altaicholmon\nОндый јетирӱни АР-дыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министерствозы эдип, аргачыларды бу садуда туружарына кычырат.\nБу јарымкада эт ле эттеҥ эдилген аш-курсак, јарымдай фабрикаттар, балык, сыр, сарју, мӧт, сӱттеҥ эткен продукция, маала ажы ла аламалар, огородто иштейтен инвентарь, тередеҥ ле тӱктеҥ эткен јӱзӱн-башка эдимдер ле ӧскӧ дӧ товарлар садылар. Олордыҥ баазы рыноктогызынаҥ јабыс болор.\nАлтай албатыныҥ башка-башка бӱдӱмдӱ курсак-тамагы садуда база болор.\nJарымкада Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ аргачыларыла коштой чӧлдиҥ биске одоштой јаткан райондорыныҥ ла калаларыныҥ 100-теҥ ажыра аргачылары ла предпритиелери туружар.\n2017 јылда мындый јарымкаларда текши тооло 105 миллион салковойдыҥ продукциязы, 2016 јылда 97 миллион салковойдыҥ продукциязы садылган, оныҥ јетен процент кирези јурт ээлемниҥ продукциязы.


ЕГЭ-ниҥ тӧс бӧлӱги — Алтай Республикада - altaicholmon\nЕГЭ-ниҥ тӧс бӧлӱги — Алтай Республикада\nАлтай Республикада ЕГЭ-ниҥ тӧс бӧлӱги јаан јолына чыкты. Понедельникте, кӱӱк айдыҥ 31-чи кӱнинде, экзамендер географияла, литературала, химияла ӧтти. Бу ӱч предметле экзаменди ӱредӱзин божодып јаткан 404 бала табыштырды. Экзамендерди табыштырарга 12 экзаменационный пункт иштеген.\nГеографияла экзаменди 71 бала табыштырган. Экзаменационный иш 27 јакылтадаҥ турган, оны бӱдӱрерине ӱч саат берилген. Литературала бирлик госэкзаменди он биринчи класстыҥ 63 ӱренчиги табыштырган. Мындагы иш 17 јакылтадаҥ турган, бӱдӱретен ӧйи — 3 саат 55 минут. Химияла ченелтеге 35 јакылта кирген, бӱдӱрерге 3 саат 30 минут берилген.\nЭкзамендердиҥ турулталары кичӱ изӱ айдыҥ 17-чи кӱнине јетпей јарталар.\nТергееде эки кӱнниҥ туркунына, кӱӱк айдыҥ 27-28 кӱндеринде, 9-чы классты божодып јаткандар кыйалтазы јок эки предметтиҥ бирӱзи математикала экзамендер табыштырган. Оны табыштырарга тергееде кӱӱк айдыҥ 27-чи кӱнинде 22 пункт иштеген, 28-чи кӱнинде — 18 пункт. Экзаменде 2961 бала турушкан. Экзамен јербойыныҥ ӧйиле 10 саатта башталган, ол 3 саат 55 минуттыҥ туркунына ӧткӧн. Ол эки бӧлӱктеҥ турган ла бого 25 иш кирген. Баштапкы бӧлӱгине кыска карууларлу 19 јакылта, экинчизинде 6 јакылта болды. Математикала экзаменди табыштыратан резервный кӱндер кичӱ изӱ айдыҥ 16-чы ла јаан изӱ айдыҥ 2-чи кӱни болор.\n2021 јылда тогузынчы класстар экзамендерди кыйалтазы јогынаҥ ӱренер эки предметле — орус тилле, математикала табыштырып јат. Кӱӱк айдыҥ 24-25 кӱндеринде олор экзаменди орус тилле табыштырган.\nЭкзаменниҥ иштери тергеениҥ јетирӱлерди кӧрӧр тӧс јеринде баалалат.\nТергееде орус тилле государственный выпускной экзамендер ӧдӧт.\nКӱӱк айдыҥ 25-чи кӱнинде 11-чи классты божодып јаткандарга государственный аттестацияныҥ тӧс бӧлӱги башталды. Олор бийик ӱредӱлӱ заведениелерге кирерин темдектебеген ле онойдо ок су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ балдарга ӧткӱрилет.\nБирлик госэкзамендерди табыштырып турган ончо пункттарда Роспотребшиҥжӱниҥ јакылтазыла антиковидный эп-аргаларды, ээжилерди кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱрет. Бого ӱзеери экзамендер ӧдӱп турган пункттарда терроризмге удура тартыжарыныҥ эп-аргалары тыҥыдылган.


Мал-аштыҥ ӱйе-сӧӧгиниҥ байы - altaicholmon\nАлтай улус азыраган ак малына чебер, оны байлап, кичееп јӱрген. Јаантайын малыныҥ ортозында јӱрген алтай кижиниҥ јӱрӱми де ак-малыныҥ ӱйе-сӧӧгине шиҥип, канайда јӱрерине ӱредип тургандый билдирет. Је кандый ла чӱм-јаҥ актаҥ келбей јат. Оны калык канча ӧйлӧргӧ шиҥдегенине, сескенине тайанып, јӱрӱмде тузаланат. Мал сойгоныла колбулу чӱм-јаҥдарда элистиҥ јадын-јӱрӱм керегинде кӧрӱми салылган.\nКойды сойгон кийнинде этле кожо эҥ озо кыптунакты кайнадар јаҥду.\nМал сойылза, эки јаагын айрыйла, бирӱзин тургуза ла кайнадар. Оноҥ башка эки јаак јадала, «арткан этти јип салар». Ол тушта этти јизе, курсакка бодолбос.\nКарыныҥ сӧӧгин энедеҥ јаҥыс бӱткен кижи јарбас. Оныла колбулу мындый кеп-куучын бар: «Бир катап энедеҥ јаҥыс бӱткен кижи аҥдап барган болуптыр. Аҥды адала, эдин кайнадып јийле, карызын челдеп, сӧӧгин оттыҥ јанына јӧлӧп койгон. Аҥчыныҥ аҥдап барганын экинчизи билеле, оныҥ кийнинеҥ ӧлтӱрерге барган. Аҥчыныҥ одузынаҥ эмеш ыраакка јажынала кӧрӱп турза, одуда эки кижи отурган. «Јаҥыскан келген деп бодозом, экӱ болтыр не» деп бойында айдынала, истеп келген кижизин ӧлтӱрбей, јана берген. Экинчи кижи кайдаҥ келген? Аҥчы карыны отко јуук јӧлӧп саларда, оныҥ кӧлӧткӧзи ыраактаҥ јаан болуп кӧрӱнерде, кийнинеҥ келген кижи оны база кижи отурган деп кӧргӧн. Анайып, аҥчы ла карыныҥ кӧлӧткӧзи эки кижи деп бодолгон. Кары кижини ӧлӱмнеҥ аргадап алган. Аҥчы карыны челдейле, бойын оодып, јилигин јиген болзо, айса, керек анайда божобос эди. Ол (кары) кижиниҥ карындажы ок чылап, јеткерге тӱшсе, болужатан эмтир» (Тадыкина Е. Е., 1927 јылдыҥ, јабак сӧӧктӱ).\nКарыны кандый бир јерде, ӧзӧктӧ јаҥыскан турган айылдардыҥ улузына (энедеҥ јаҥыс эмес те бӱткен болзо) оодорго, јарарга јарабас, нениҥ учун дезе јаҥыс турган айылга айылдаш болуп, јаманнаҥ, јеткердеҥ корып јат. Карыны тӱнде јарарга јарабас (Асканакова Е. К., 1926 јылдыҥ).\nКарыны таштабай, эжиктиҥ бажына илер, аҥдап барза, таганга јӧлӧӧр (Кеденова Т. В.).\nӦжинниҥ бир јанын байбаш дежет. Ӧжинди байбаш јанынаҥ јарарга јарабас. Ол јаҥ мындый кеп-куучынла колбулу: «Азыйда бир јокту јаткан кижи балдарына азып берер курсак јок болордо, бай айылдажыныҥ бир койын уурдайла, экелип, балдарына сойып берген. Балдары этти јип, сӧӧкти байбаш јанынаҥ јарарга јадарда, адазы токтодыптыр: «Балдар, сӧӧкти байбаш јанынаҥ јарбагар, кӧӧркийдиҥ малы астабазын – кӧптӧзин. Айылдажыста бар учун једижип турбай». А бу ӧйдӧ бай айылдажы койы јок болордо, јокту айылдажына серенип, олордыҥ айлын кетеп, тыҥдап турган ӧй болгон. Мындый сӧстӧрди угала, «Уурдаган да болзо, килеҥкей болуптыр, јокту неме јигей ары» деп сананала, оныҥ уурызын да тутпай, јана берген. Оноҥ ло бери сӧӧкти байбаш јанынаҥ јарбас деп јаҥ албатыда артып калган. Малдыҥ астайтаны-кӧптӧйтӧни байбаштаҥ база камаанду эмтир» (Санин Г. А., 1950 јылдыҥ, саал сӧӧктӱ).\nЈодо ло карыда челдер бар. Карыныҥ челин, кандый да тойу болзо, таштабас, јододыҥ челин канайып та аштаза, јибес (Тонтушева М. С., 1927 јылдыҥ, јытас сӧӧктӱ).\nКары ла сӱскенекти айылчыга салбас. Олорды айылдыҥ ээлери бойлоры јиир учурлу, нениҥ учун дезе кары ла сӱскенекте айылдыҥ ырызы. Айылчыга салза, ол айылдыҥ ырызын «јип салар» (Тонтушева М. С.).\nСӱскенекти келин кижи челдеерге јарабас – кайнына сӱзер. Кӧнӱ барып сӱспес, болгобос јанынаҥ табарар (Курманов М. И., 1919 јылдыҥ, јабак сӧӧктӱ).\nАлдында ӧйлӧрдӧ улус бойыныҥ салымын, јӱрӱмин, кандый бир јуук кижиниҥ јолын билерге, јарын алып, јарынчыга баратан. Койды сойып јиген соҥында, јарынды таштабас, ӧрӧ кыстап салар. Јарынды мындый учуралдаҥ улам байлап, ӧрӧ кыстап баштагандар: «Алдында аҥчы кижиниҥ ады армакчызыла божоно бертир. Байагы кижи адын бедиреп барза, ады та неге де илинеле, токтоп калтыр. Келеле кӧрзӧ, аҥныҥ јарды јерде узак јадала, јерге јаба бӱдӱп калтыр. Ортозындагы сӧӧк кургайла, јарылган эмтир. Ол јарылган јерине аттыҥ армакчызы илинген эмтир. Оноҥ ло бери «кижиге болужы јеткен сӧӧк» деп байлагылаар болгон» (Санин И. С., 1930 јылдыҥ, саал сӧӧктӱ).\nЈарынныҥ эдин јаҥыскан јибес, ӱлежер. Оны таайыныҥ кӧзинче челдебес.\nЈарынды таштабас: ондо ээзиниҥ јӱрӱми бичилип калган, јаман неме оноҥ кижи керегинде билип алар (Санин В. К.).\nЈарындаза, јаҥдаган кижи оны соколдобос, ӧлӧҥниҥ кылыла кӧргӱзер. Ӧлӧҥлӧ ороп, отко кӱйдӱрер. Јарынныҥ тӱби казаны болор. Толо эмес, тереҥ казан јакшы: кижиниҥ јӱрӱми эмди де узак, ол эмди де јӱрер, јӧӧр. Орто казан база јакшы: база да јӱрӱм бар. Казаны толо болзо, јӱрӱми учына једе берген.\nКазанныҥ алды – оды. Ортозыла барган сӧӧктиҥ бажы – омок. Омоктыҥ тӧзиндеги болчок, јарындадып турган кижиниҥ айлында барлу кижи бар болгонын керелейт. Ийнек ле ат јолын јарынныҥ эки кырынаҥ кӧрӧр. Кырлары чичке болзо, мал-ажы ас, јалбак болзо, малы кӧп кижи. Јалбайта малы тепсегени болор.\nЈарынды ыжыктап, кӱнге кӧрӧр. Јарынныҥ кӧп јаны агара кӧрӱнгени — Алтайы бу кижини корулап јӱргенин темдектейт. Јарынныҥ кӧп јаны караҥуй кӧрӱнзе, Алтайы корулабай турганын сестиргени. Ол тушта јерин кӧдӱрип, байлап салар керек (Санин И. С.)\nЭдин јиген кийнинде кажыкты таштабай, чогор јаҥду. Кажыкта балдарыныҥ ырызы (Тонтушева М. С.).\nКажыкты чачпас, ӱребес: кее болор. Кее – јиген курсагы ашка бодолбой турганы. (Сандяева А. Б.).\nКажыктарды таштабас, јуур. Јӱске јетире јуулза, кӧмӱп салар, оноҥ малы кӧптӧӧр (Кендиенова Р. С.).\nӦскӱс-мооно (ӧскӱс-бооно) кабыргалардыҥ учында болот. Ада-энелӱ кижи ӧскӱс-моононыҥ эдин јибес, улуска салбас (Санин В. К., 1959 јылдыҥ, саал сӧӧктӱ).\nЈалмашты эки кижи удура-тедире отурып, этти оныҥ ӱйдинеҥ ӧткӱрип јиир. Ол тушта бой-бойын санажып јӱрер (Санин В. К.).\nУчаны той тушта кыстыҥ ада-энезине сӱбе (ӱч кабыргазы) јок салбас. Сӱбе јогынаҥ салза, уча салганына бодолбос. Оны учурлап кижиге салганда, аҥдандыра салбас, куйрук јанын кижи јаар баштандырар.\nТӧшти ака-јеҥезине, ӧскӧ дӧ тӧрӧӧндӧрине, башты таайына салар. Је башты јаҥыскандыра эмес, ого ӧскӧ эт кожо салар.\nТомыкты самтар эдип челдебес: балдарыныҥ кийими самтар болор.\nКойонныҥ томыгын јийле, айдар:\nУс болзом, колымнаҥ чык,\nЧыйрак болзом, будымнаҥ чык!\nОл тушта кижиниҥ колынаҥ, чыйрак кижиниҥ будынаҥ болчойо чыгар (Санин В. К.).\nТомыкты ийтке бербес, ӧрӧ салар (Тадышева М. С.).\nМалдыҥ томыгын јараш челдезе, кызы јараш болор, торсыгын јараш челдезе, уулы јараш болор (Кеденова Т. В., Орсулова З. В.).\nМал сойзо, карды тӱктӱ болзо, кар јаан болор, карды чала тас болзо, чыгып јаткан кышта кар ас тӱжер.\nМалды керде-марда этке айдаза, куйругын кезип алар, анда малдыҥ кежиги.\nКой малды тӧжӧк јокко сойбос (Тадышева А. А.).\nБекпийекти (бекпелјикти) терип-терип, ийтке берер. Оны јара чабала, јилигиле мылтык сӱркӱштеер.\nЈумурдыҥ учын кезеле, отко берер.\nЈумурдыҥ оозын јаан кеспес, балазыныҥ оозы јаан болор (Кендиенова Р. С.).\nМӧӧнди тӧгӱп јатса, куучынданбас: ӱзӱле берер.\nМекечи кижи малдыҥ сӧӧгин ӱйелеп болбос.\nМал сойзо, ыйлаакту болзо, малдап турган кижи ыйлап туруп малдаганыныҥ темдеги (Тадышева М. С.).\nАйдарда, мал-аштыҥ кажы ла ӱйе-сӧӧгиниҥ учуры ээзиниҥ јӱрӱмине јаан камаанду болгонын ӧрӧги айдылган чӱм-јаҥдардаҥ биледис. Мал-аш, кижи, ар-бӱткен бой-бойыла колбулу болгонын сезедис.


«Атланттыҥ» ачыларын энчикпей сакыйдыс» - altaicholmon\nМайма јурттыҥ «Најылык» стадионыныҥ јанында тудулып јаткан тоштыҥ ӧргӧӧзи бу јаскыда ишке табыштырылар. Хоккейле, фигурный јыҥылашла тазыктырыныш, кандый ла кемдӱ маргаандар ӧткӱретен мындый спорткомплекс бистиҥ тергееде мынаҥ озо болбогон. Физкультура сӱӱчилер тоштыҥ ӧргӧӧзиниҥ иштеп баштайтан ӧйин энчикпей сакыйт.\nКӱӱктиҥ ӱни угулза…\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердниковтыҥ айтканыла, спорткомплекстиҥ тожы тулаан айдыҥ учы кирезинде урулар. Кӱӱк айда дезе оныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧдӧр. Башчы: «Тоштыҥ ӧргӧӧзи ороонныҥ президенти Владимир Владимирович Путинниҥ јакааны аайынча тудулып јат. Тургуза ӧйдӧ строительдер тоштыҥ коробказын ла оныҥ технический јазалдар тургузылган кыптарын чыныктап, јазап јадылар. Мында анайда ок спортзалды, администрацияныҥ туразын, јаргычылардыҥ, тазыктыраачылардыҥ, эмчилердиҥ иштейтен јерлерин, ашкананы, спортчылардыҥ јунунатан, уштынатан ла кийинетен кыптарын тудары, инженер јазалдарын ӧткӱрери аайынча иштер кидим ӧдӧт» — деп айткан. Јылулар келзе, тоштыҥ ӧргӧӧзин айландыра турган јерлер аруталып, јажыл ӧзӱмдер отургызатаны база темдектелген.\nРеспубликаныҥ башчызы бистиҥ тергееде спорттыҥ учреждениелериниҥ материально-технический тӧзӧлгӧзине јаан ајару эдилип јат деп темдектейт. Бисте јашӧскӱримди спортко тазыктырар, су-кадык ӱйе ӧскӱрип чыдадар деген некелтелер толо кеминде бӱдӱп јат. Майма јуртта тудулып јаткан «Атлант» деп бу спорткомплекс ол ууламјыга јаҥы тебӱ береринде алаҥзыштар јок. Балдардыҥ ла эр кемине јетпеген јииттердиҥ спортын ичкери ӧскӱрери база сӱрекей керектӱ. Спорттыҥ ла физкультураныҥ сурактарын толо бӱдӱрерге эмдиги ӧйдиҥ чыҥдый спортзалдары керек. Башчы чыныкталып јазалган «Спартак» стадионды ла акробатиканыҥ јаҥы тудулган тӧс јерин темдек эдип адайт. Оныҥ темдектегениле, тоштыҥ ӧргӧӧзи иштеп баштаза, балдарда хоккейге ле фигурный јыҥылашка тазыктырынар јаан аргалар ачылар.\nРоссия Федерацияныҥ башкарузыныҥ председатели Дмитрий Медведев ӧткӧн јылда «Физический культураны ла спортты ӧскӱрер» деген федерал программаны јӧмӧп, ороонныҥ тергеелерине субсидия акча чыгарар јакаанга кол салган. Бу документ аайынча Алтай Республикага Майма јуртта тудулып јаткан «Атлант» деп спорткомплексти јетире тударына 332,6 миллион салковой акча чыгарылган. Калганчы эки јылдыҥ туркунына дезе республикага федерал бюджеттеҥ 381 миллион салковой акча келген. Тоштыҥ ӧргӧӧзинде бу кӱндерде тудум иштер эрчимдӱ ӧдӧт. Сакыырга узак ла ӧй артпаган. Ол спорт ло физкультура сӱӱчилерге эжиктерин јаскыда Алтай ичинде эдил ӱндӱ кӱӱктиҥ ӱни угулза ачар.\nШорт-трек те болордоҥ айабас\nТоштыҥ ӧргӧӧзинде ӧдӱп јаткан иштердиҥ бастыразын бӱгӱнги кӱнде (прорабтаҥ, бригадирдеҥ ле инженердеҥ ӧскӧ) «Атлант» спорткомплекстиҥ директоры Владимир Ерёмин башкарат. Ол биске, корреспонденттерге, спорткомплекстиҥ тыштын алты катап айланып, ичин эки катап эбирип, ончозын кӧргӱзип, тӧкпӧй-чачпай куучындап берди. Ижи «борлоп-кайнап», тоозын-тобырагы буркурап јаткан тоштыҥ ӧргӧӧзинде бис кочкор айдыҥ алтынчы кӱнинде болгоныс. Владимир Спиридонович спорткомплекстиҥ чике ле ортозына ууланып, мында 60х30 метр кемдӱ тош урулар деген. Оны айландыра аҥылу эдимдердеҥ «чеден» тудулар. Хоккейле, фигурный јыҥылашла болотон маргаандардыҥ туружаачылары оныҥ стенелерине келип согулза, ол олорды ойто кайра ийдер јымжак јазалдарлу болор. Катокты айландыра анайда ок бек ле чыҥдый шил кӧзнӧктӧр кондырылар. Учуп келген шайба ого тийзе, ол бир де оодылбас. Бу иштердиҥ ончозын Барнаулдыҥ билгири бийик специалисттери кондырып ла тургузып јат деп куучындады.\nСол јанындагы кыпта тошты тоҥырар, оны арчыыр ла арутаар аҥылу јазалдар кондырылган. Олор ончозы ишке белен. Оҥ јанында 600 кире кижи отурар трибуна тудулып јат. Оныҥ эки јанында кенек улус тузаланатан пандустар болор. Су-кадыгы уйан улуска мында бастыра јанынаҥ ајару эдилип јатканы иле сезилет. Олорго ӧргӧӧниҥ экинчи кадына чыгатан лифттеҥ бери јазалып јат. Тоштыҥ ӧргӧӧзинде мячту ла шайбалу хоккейдеҥ ӧскӧ, фигурный јыҥылаштыҥ секциязы иштеер деп ӧрӧлӧй айткан эдис. Спорткомплекстиҥ директоры тургуза ӧйдӧ Барнаулдыҥ ла Новосибирсктиҥ тазыктыраачыларыла јӧптӧжӱлер тургузып турган эмтир. Олор бого келип, секцияны баштапкы ӧйлӧрдӧ неделеде 2-3 катаптаҥ ӧткӱрерге јӧп. Јада тура, бойлорыста да специалисттер болорында алаҥзыштар јок. Спортко ло физкультурага јайалталу болуп бӱткен албаты не бис.\nТошто јыҥылап амыраарын сӱӱп турган улуска мында бастыра јанынаҥ јарамыкту айалгалар тӧзӧлӧр. Спорткомплексте тегин де, амыраар да кӱндерде конькилердиҥ прокадыныҥ кыбы иштеер. Буфеттеҥ изӱ чай алып ичерге јараар. Јунунатан душтар, фитнесклуб, јӱзӱн-башка тренажерлорло јеткилделген залдар иштеер. Бир сӧслӧ, конькиле макаҥ канганча кере тӱжине де јыҥылап јатсаҥ табыҥ бар. Јаҥыс ла кӱӱн болзын. Тоштыҥ ӧргӧӧзиниҥ коштойында јаҥы спортзал база тудулып јат. Мында волейболдыҥ, гандболдыҥ, баскетболдыҥ ла јаан теннистиҥ площадкалары иштеер. Кӧрӧӧчилерге, спорттыҥ тилиле айткажын, «оорычыларга», бу залда 300-ке шыдар јерлӱ отургыштар кондырылар.\n«Атлант» спорткомплекстиҥ (тоштыҥ ӧргӧӧзи бу комплекске кирип јат) директоры мында хоккей ле фигурный јыҥылаштаҥ ӧскӧ спорттыҥ биске солун деген бӱдӱмин — шорт-тректи база ӧскӱрер кӱӱндӱ. Је шорт-тректи эмеш чӱмдӱ бӱдӱм деп айдарга келижип јат. Бистиҥ айалгаларга келиштирерге анда бойыныҥ уур-кӱчтери бар болуптыр. Владимир Спиридоновичте оныҥ чийӱ-разметкалары јанынаҥ алаҥзыштар болуп турган эмтир. Шорт-тректиҥ чийӱ-темдектерин хоккейдиҥ чийӱ-разметкаларыныҥ ӱстине канайып «јураар»? Белетеп, јазап алзаҥ, оны хоккейге келиштире канайып тузаланар? Је андый да болзо, спорттыҥ бу солун деген бӱдӱмине јилбӱлер айдары јок јаан. Ук-тукумы бисле тудуш Виктор Анды не кычырбас, ол Урлу-Аспак јурттыҥ јанында «Алтай Резортто» амырап, эмденип турган эмес беди? Ачык-јарык кӱӱндӱ Владимир Спиридонович удура јаҥыс каткырат: «Атту-чуулу Виктор Ан Россиядаҥ Америка јаар кӧчӧ берген, эмди ол анда иштеп јат. Россияныҥ шорт-трек аайынча федерациязы оны сӱмелеп, артыргызып болбогон». Шорт-тректиҥ «кааны» болгон спортчыны јылыйтканыс бу туру деп сананып, кенерте кӱӱн-санаабыс ӱрелди. Канайдар, бистиҥ ороонныҥ шорт-трегине телекейлик јар экелген атту-чуулу Анныҥ акту бойыныҥ кӱӱн-санаазы андый болгон туру. Оноҥ башка бис оны јалдап, Алтайга кычырып та ийер эдибис…\nХоккейге дезе кӧнӱ јол\nТоштыҥ ӧргӧӧзинде хоккейдиҥ јаан коробказы тудулып јат деп ӧрӧлӧй айткан јокпос. Спорткомлекс ишке табыштырылып, ол кӧнӱ иштеп баштаза, мында башка-башка кемдӱ маргаандар ӧткӱрилер. Мынаҥ ары Алтай Республиканыҥ чемпионадында ла ачык маргаандарында ӧскӧ тергеелердиҥ командалары туружар деп иженчи јаан. Тергеениҥ шайбалу хоккей аайынча федерациязыныҥ президенти Вячеслав Куриленконыҥ айтканыла, бистиҥ республикада тургуза ӧйдӧ хоккейдиҥ сегис ачык корты иштеп јат. Андый коробкалар Горно-Алтайскта, Майма аймактыҥ Майма, Манјӱрек ле Суску јурттарында, Турачак аймакта Артыбашта ла Турачакта, Улаган аймакта Акташ јуртта тудулган. Бастыра маргаандар кышкыда соокто ачык тошто ӧдӱп јат. Оныҥ да учун республиканыҥ хоккейисттери тоштыҥ ӧргӧӧзиниҥ иштеп баштаарын энчикпей сакып јадылар.\nСпорттыҥ бу бӱдӱми аайынча федерация «Хоккейдиҥ тӱндеги лигазыныҥ» фестивалин, Алтай Республиканыҥ кубогы учун турнирди, «Энемди, адамды ла хоккейди сӱӱп турум» деп фестивальды, «Сускуныҥ кубогы», «Манјӱректиҥ кубогы» деп маргаандарды ла «Майма аймактыҥ кубогы учун» деген турнирди тӧзӧп ӧткӱрет. Федерация Санкт-Петербургтыҥ спорт аайынча шиҥжӱлер ӧткӱрип турган академиязыла јуук колбулар тудат. Быјыл бу академия Суску јурттыҥ командазына болуш эдип, хоккейдиҥ кеп-кийимдерин аткарарга белетенет. Федерация 2019 јылда «Энемди, адамды ла хоккейди сӱӱп турум» деген фестивальды Санкт-Петербургтагы академияла кожо ӧмӧ-јӧмӧ ӧткӱрерге јат. Спорттыҥ сӱрлӱ фестивали Маймада тоштыҥ ӧргӧӧзинде байрамдык айалгаларда ӧдӧр деген ижемјилер бар. Бу фестивальда јиит хоккеисттерле кожо олордыҥ ада-энелери эрчимдӱ туружат.\nБистиҥ тергееде ӧткӱрилип турган маргаандардыҥ ортозынаҥ «Јеҥӱниҥ кубогы» деген турнир эҥ ле јаан јол алынган деп айдар керек. Ол турнир республикада ӱчинчи јыл улай ӧткӱрилет. Бу јуукта ӧткӧн турнирде Майма аймактаҥ «Сибиряк», «Майма», «Ирбис», Горно-Алтайсктаҥ «Союз-04», «СКА», Чаргы јурттаҥ «Патриот» ло Суску јурттаҥ «Алтайские ястребы» деп командалар турушкан. Шайбалу хоккейдиҥ республикан федерациязыныҥ президенти В. Куриленконыҥ айтканыла, бӱгӱнги кӱнде бистиҥ тергееде спорттыҥ бу бӱдӱмиле тӧрт јӱстеҥ ажыра кижи тазыктырынып јат. Секцияларга 150-ге шыдар бала јӱрет. Тазыктыраачылар болуп Маймада Аржан Кыдрашев, Сускуда Святослав Новиков ло Чаргыда Александр Попов иштеп јадылар.


Тискинчилер керек - altaicholmon\nӰлӱрген айдыҥ 11-чи кӱнинде республикан јуучыл комиссариатта элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттериле пресс-конференция ӧткӧн.\nОны ӧткӱрген Алтай Республиканыҥ јуучыл комиссары Олег Денисенконыҥ айтканыла болзо, ӱлӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала черӱге алар иш башталган. Бу кӱски призывной кампания јаҥар айдыҥ 31-чи кӱнине јетире улалар. Тӧс јуучыл округтыҥ јакылтазы аайынча бистиҥ республикадаҥ черӱге 400-ке јуук призывниктер аткарылар. Олор службазын Калининградтаҥ ала Владивостокко јетире Јуучыл ийделердиҥ бастыра бӱдӱм черӱлеринде, анайда ок национальный гвардияда ӧдӧр. Бу учуралда черӱге тискинчиниҥ «С» категориязы бар 70 призывник алылар эмтир.\nЈаҥжыкканы аайынча черӱге барып јаткан кажы ла уулга сим-карталар, ВТБ банктыҥ карталары табыштырылар. Анайып, призывниктер службазын баштаза, карталарына акча алып баштаар. Рядовойдыҥ алып турган акчазыныҥ кеми кайда да эки муҥ салковойго јуук болот. Бу акча оныҥ картазына кӧчӱрилет. Картала кажы ла призывникти ВТБ банк јеткилдейт. Призывниктер армейский кеп-кийимле мында ла бӱткӱлинче јеткилделип турганын база темдектеер керек.\nБаштапкы ӱйдежӱ ӱлӱрген айдыҥ 15-чи кӱнинде ӧдӧр, калганчызы јаҥар айдыҥ 20-чи кӱниниҥ кийнинде. Черӱге аткарылатан призывниктердиҥ тоозы быјыл кӧптӧдилген эмтир.\nМынызы неле колбулу деген суракка јуучыл комиссар мындый каруу јандырган: «Генеральный штаб бистиҥ округка призывниктердиҥ тоозын 7 процентке кӧптӧтсин деген јакару эткен. Оныҥ да учун бастыра јуучыл комиссариаттарда призывниктердиҥ тоозы кӧптӧдилген».\nЖурналисттердиҥ ол кире призывниктерди јеткилдеп болорыс па деген сурагына Олег Денисенко мынайда айткан: «Бастыра неме полицияла, прокуратурала, шылу ӧткӱрер комитетле кожо канайда иштееристеҥ камаанду. Анайда ок кандый бир шылтактардаҥ улам черӱдеҥ качып турган граждандардаҥ база камаанду».\nБӱгӱнги кӱнде черӱчил молјузын бӱдӱреринеҥ 25 уул качып турган эмтир. Республиканыҥ јуучыл комиссарыныҥ айтканыла, башка-башка шылтактар табып, черӱге барарынаҥ кезе мойноп турган бир гражданин аайынча документтер шылу ӧткӱрер комитетке аткарылган болгон. Шылу ӧткӱрер комитет бу сурак аайынча иш ӧткӱрген ле эмди ол гражданин бу ла призывла черӱге барар кӱӱнин угускан. Мында јуучыл комиссариаттыҥ јаҥ корыыр органдарла кожо ӧткӱрген ӧмӧ-јӧмӧ ижи камаанын јетирген. Анайда ок су-кадыкты корыырыныҥ министерствозыла база иш ӧткӱрилген. Темдектезе, черӱге алар јаскы кампания тӱгенген кийнинде, ӱзеери медициналык шиҥжӱ ӧдӧрине бир ле кижи арткан болгон. Анаҥ озо андый улустыҥ тоозы кӧп болотон.\nПризывниктердиҥ санаа-кӱӱндери кандый деген суракка Олег Денисенко мындый каруу јандырган: «Черӱге барып јаткан уулдардыҥ бастыразына јуугы бийик кӱӱн-санаалу, черӱге бойыныҥ кӱӱниле барат. Андыйлардыҥ тоозы 97 процент деп айдарга јараар. Кӧп лӧ сабазы спецназка, ВДВ-га ла черӱниҥ ӧскӧ дӧ байа бир элитный дейтен бӱдӱмдерине барарга амадайт. Је бир кезек шылтактардаҥ улам бу уулдардыҥ бастыразына ла службазын кӱӱнзеген бӱдӱмдерде ӧткӱрерге келишпейт. Озо ло баштап су-кадыгыныҥ айалгазынаҥ улам. Ол ло спецназка, ВДВ-га аткарылып јаткан командаларга аҥылу некелтелер эдилет. Оныҥ учун ол некелтелерге келишпеген уулдарды башка бӱдӱм черӱлерге аткарарга келижет.\nТехникумдарда, университеттерде ӱренип турган кӧп тоолу уулдар академ алып, черӱчил молјузын бӱдӱреле, ойто ӱредӱлерин улалтат. Андый учуралдар база кӧп».\nПризывтыҥ јааны Андрей Громоздин бу кампанияга кандый јаҥырту кийдирилгениле колбой јартамал эткен. Оныҥ айтканыла болзо, бӱгӱн черӱге кӧп тискинчилер керектӱ болуп јат. ДОСААФ-та «С» категориялу тискинчилер ӱредери аайынча јакылта бар. Јыл туркунына анда олорды белетейдилер. Черӱге мынча да кире тискинчи аткарар деген јакылта база бар. Бот, байа белетелген тискинчилердиҥ тоозы экинчи јакылтада айдылган тоого јетпейт. Эки катапка јетпейт деп айдарга јараар. Эмди тискинчиге ӱренген, је байа тискинчиниҥ кере бичигин алып болбогон уулдар оны черӱчил молјузын бӱдӱрип турган ӧйдӧ алар аргалу. Је ол учун бу призывник акча тӧлӧӧр учурлу. Анайып, ол черӱде тискинчиниҥ «В» ла «С» категорияларлу кере бичигин алар аргалу. Баазы службазын кандый тергееде ӧдӱп јатканынаҥ камаанду болотон эмтир.\nТискинчиге ӱренип турган улустаҥ кӧлӱкле маҥтадар ченелтени табыштырып болбой тургандар кӧп болот. Эмди андый призывниктерге черӱде тискинчиниҥ кере бичигин алар арга тӧзӧлгӧн эмтир.\nЈуучыл-врачебный камыстыҥ јааны Михаил Шапашниковтыҥ айтканыла, мынаҥ озо су-кадыгынаҥ улам черӱчил молјузын ӧдӧринеҥ јайымдалган, је 27 јажы толголок призывниктер эмди база катап медициналык шиҥжӱ ӧдӧр учурлу. Јаҥы јасакла бу иш 2017 јылдыҥ јаҥар айынаҥ ала башталган. Су-кадыгыныҥ айалгазы кем јок болзо, черӱге алылар.\nПресс-конференция тӱгенген кийнинеҥ республикан јуучыл комиссариаттыҥ чыгартулу улузы журналисттерге призывниктерге берилип турган кеп-кийимди, анайда ок башка-башка бӱдӱм черӱлердиҥ кеп-кийимин кӧргӱскен. Призывниктер кандый аш-курсакла, оноҥ до ӧскӧ керектӱ не-немелерле јеткилделип турганын кӧрӧргӧ база келишти. Анда тиш арчыыр щетка ла паста, самын, јӱзӱн-башка кремдер, сагал јӱлӱйтен бритва бастыразы ла бар. Журналисттерге, керек дезе, байа сухой паекторды да амзаар арга берилген. Эмдиги призывниктер бастыра ла јанынаҥ јакшы јеткилделип турганын темдектеери артат.


Тӧс jасагыска – 25 jыл - altaicholmon\nРоссия Федерацияныҥ Конституциязы јӧптӧлгӧниниҥ 25 јылдыгына учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун јаҥар айдыҥ 12-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрында ӧткӧн.\nКонституция – Россияныҥ тап-эрик бастыра системазыныҥ тын-ӧзӧги, орооныстыҥ эҥ јаан учурлу Тӧс јасагы болуп јат деп, АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Роберт Пальталлер јуунныҥ туружаачыларын Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ адынаҥ уткып тура айткан.\nРоссияныҥ тӧс байлыгы, эҥ јаан јӧӧжӧзи оныҥ албатызы болгоны Конституциябыста бичилген. Бу байлыкты корыыры ла ӧскӱрери государствоныҥ кичеемелинде болгонын баштапкы вице-премьер темдектеген. Тӧс учурлу эл ӱлекерлерди јӱрӱмде бӱдӱргениниҥ шылтузында Алтай Республика билдирлӱ ӧзӱм алынганы, бу иш РФ-тыҥ президентиниҥ Јарлыгын бӱдӱрип, 2024 јылга јетире чокым ӱлекер-программалар аайынча улаларын Роберт Пальталлер айткан.\nОрооныстыҥ бек турганыныҥ, турумкай ӧзӱминиҥ тӧзӧлгӧзи – конституциялык ээжилерди буспай бӱдӱргени деп, АР-дыҥ парламентиниҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Терехов тергеениҥ јасакчы јаҥыныҥ адынаҥ уткуулду сӧзинде темдектеген. Оныҥ учун бис Тӧс јасагыска чебер болор, ондо айдылганы јӱрӱмде канайда бӱдӱп турганын шиҥжӱде тудар учурлу.\nЈурт ээлемде узак јылдарга једимдӱ ижи учун «Россияныҥ агропромышленный комплексиниҥ нерелӱ ишчизи» деген кӱндӱлӱ ат Анатолий Тунтешевке адалганы кӧдӱриҥилӱ јуунда јарлалып, бу нерениҥ кере-бичиги ле темдеги АПК-ныҥ ветеранына табыштырылган.\nАР-дыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ јарлыгыла, «Быйанду эне» деген кӱндӱлӱ ат Оҥдой аймакта балдардыҥ садыныҥ ишчизи Айана Котлаевага адалган.\nКультураныҥ ӧзӱмине јетирген јаан ижи, јаш ӱйени таскадарында једимдери учун «Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи» деген кӱндӱлӱ ат Кан-Оозы аймактыҥ «Кан-Ойрот» деген ӧмӧлигиниҥ артизи Русланбек Шагаевке адалган.\nЈашӧскӱримниҥ ле студенттердиҥ 2017 јылда Сочиде ӧткӧн ХIХ телекейлик фестивалин белетееринде ле ондо туружарында јетирген ӱлӱзи учун «Трио «Сказители Алтая» деген ӧмӧликтиҥ јайаан башкараачызы Владимир Кончевке фестивальдыҥ грамотазы, кереес медали ле Быйанду самаразы табыштырылган. Фестивальдыҥ дипломдоры ла быйанду бичиктери анайда ок Евгений Алчиновко, Виктор Малчиновко ло Добрыня Сатинге берилген.\nЈуунда ӧскӧ дӧ кӧп улус кайралдар алган. Бу кӱн Горно-Алтайсктыҥ, Майманыҥ ла Чамалдыҥ школдорыныҥ бир канча ӱренчиктерине Россия Федерацияныҥ граждандары болгонын керелеген тӧс документ – паспорт театрдыҥ сценазында кӧдӱриҥилӱ айалгада табыштырылган.


Ајаруда – албатыныҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедери - altaicholmon\n«Јуук ӧйдӧ Јабаганда балдардыҥ јаҥы садына тураны јаҥырта јазаарын учына јетирерис. Мынаҥ озо бис мында јурттыҥ клубын тутканыс, школды текшилей јаҥырта јазаганыс. Эмди јурттыҥ врачебный амбулаториязыныҥ ӧйи келген. Оныҥ туразы эски, мындый айалгаларда чыҥдыйы бийик медјеткилдеш эдетени кӱч керек» – деп, тергеениҥ башкараачызы айткан.\n2019 јылда амбулаторияныҥ туразына капремонт ӧткӱрерге, ол ӱлекер-сметный документтерди белетезин деп јакылта берген.\n«Бу јаҥы турадый тура болор, эмдиги ӧйдиҥ врачебный јазалдарыла јепселер. 2018 јылдыҥ тулаан айыныҥ 1-кы кӱнинде Россияныҥ Президенти Владимир Владимирович Путин Федерал Јуунга ээчиде баштану эдип тура, јаан учурлу бастыра јонјӱрӱмдик объекттерди, ол тоодо су-кадыктыҥ бӧлӱгине келижип тургандарын јазазын, аайлу-башту болорына јетирзин деп некеген. Ол граждандарды медицинаныҥ болужыла кандый да тутак-буудак јогынаҥ јеткилдеерин аҥылап эзеткен» – деп, Александр Бердников айткан.\nЈурттыҥ врачебный амбулаториязы Јабаганныҥ, анайда ок јуугындагы Оро ло Јабаган-Бажы јурттардыҥ албаты-јонын јеткилдейт, бастыра албаты-јонныҥ тоозы 1712 кижи.\nВрачебный амбулатория эки кат агаш турада, јылула таҥынаҥ јеткилделет, ол 1967 јылда тудулган. Оныҥ ла кийнинеҥ мында капремонт ӧткӱрилбеген. 2013 јылда эмиктерин солыган, былтыр јылыдар системазын јазаган.\nАлтай Республиканыҥ јурттарында јаҥы врачебный амбулаториялар, ФАП-тар, врачебный кабинеттер јаантайын ачылат. Јӱк ле быјыл Майма аймакта Ыны-Оозы, Подгорный, Карасук јурттарда ла Шабалин аймакта Шыргайты јуртта 4 ФАП ачылган. Маймада Алгаир микрорайондо ло Советский оромдо врачебный участоктор иштеп баштаган. Ого ӱзеери, Урлу-Аспак јуртта ФАП-тыҥ јаҥы туразын, Кызыл-Ӧзӧк јуртта врачебный амбулатория тудары темдектелип калган.\nАнайда ок тергеениҥ башчызы Јабаганда балдардыҥ садыныҥ туразы канай јаҥырта јазалып турганыныҥ аайын кӧргӧн. Бу учреждениениҥ ачылтазы быјыл ӱлӱрген айда болор деп темдектелет.\nРеспубликаныҥ башкараачызыныҥ айтканыла, Јабаган – ӧзӱп турган јурт, калганчы он јылдыҥ туркунына госјӧмӧлтӧниҥ башка-башка бӱдӱмдери аайынча бери 270 миллион салковойдоҥ кӧп акча ууландырылган. Ол акча-манат јурт ээлемниҥ товарэдеечилерин јӧмӧӧрине, школ, клуб, ӧскӧ дӧ јонјӱрӱмдик объекттер тударына ууландырылган болгон.\n«Јурттагы демографиялык айалга коомой эмес, балдардыҥ тоозы кӧптӧйт. Ол ок ӧйдӧ детсад эски турада болгон. Меге улус баштанарда, бис аймактыҥ јааны Григорий Николаевич Пильтинле кожо јуртта бар тураны јаҥырта јазаар деген шӱӱлтеге келгенис. Ол тура 20 јыл кире ӧйдиҥ туркунына тузаланылбай турган болгон» – деп, башчы јартаган.\nАлександр Бердниковтыҥ темдектегениле, объектте иштер кӱӱк айда башталган ла ол быјыл ӱлӱрген айда учына јеттирилер. Балдардыҥ јаҥы садында тӧрт группа болор, олорго јӱрер балдардыҥ тоозы јӱс кире. Объекттиҥ баазы 40 миллион салковой.\n«Ол јаҥы объект болор деп айдарга јараар – инженерный сетьтерлӱ, сууӧткӱштӱ, јылыдар системалу, јылу санузелдерлӱ, пищеблокту. Бастыразы эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине ле санитарный нормаларга келижет. Ол иштеп баштаган соҥында, мында јадып турган балдарды таскадарына јаан камаанын јетирерине бӱдедим» – деп, Александр Васильевич адакыда айтты.\n«Авангард Группа» ООО деген подрядный организацияныҥ генеральный директоры Айдар Толкочоков тудум иштер ӧйинде тураны јерсилкиништеҥ корыыры, стенелердиҥ тыш јанын јаҥыртары ла јылулаары, потолок аайынча иштер эдилген. Тургуза ӧйдӧ инженерный сетьтер тӧзӧӧри ле тураныҥ ич јанын јарандырары јанынаҥ иштер учына једип бараткан. Балдар уйуктаар, ойноор кыптар керектӱ мебельле, компьютерный техникала јеткилделер.\nАнайда ок балдардыҥ садыныҥ јери јарандырылар, анда балдар ойнойтон тӧрт зона ла физкультурала тазыктырынарына керектӱ площадка болор.\nТергеениҥ башчызы Александр Бердников ишмекчи јол-јорыгы тушта РФ-тыҥ президенти Владимир Путинниҥ школдордо сменала ӱренерин јоголторы аайынча јакылталарын јербойында канай бӱдӱрип турганын, ӱредӱликтиҥ объекттериниҥ материально-техникалык тӧзӧлгӧзин тыҥыдарыла колбулу ишти база шиҥдеп кӧргӧн.\nКан-Оозындагы Ч. К. Кыдрашевтиҥ адыла адалган школдыҥ туразы 1997 јылда типовый ӱлекерле тудулган. Школдыҥ туразында 100 јерлӱ ашкана, библиотека, музей, актовый зал, спорттыҥ залы, балдар ӱренетен 33 кабинет бар.\n2016 јылда школдыҥ туразында тудум иштер башталган. Јартап айтса, стропильный системаны бӧлӱктей јазап, јабынты солылган, металлопрофиль тузаланылган. Бу иштерди ӧткӱрерине республикан бюджеттеҥ 6.8 миллион салковой ууландырылган. 2017 јылдыҥ сыгын айынаҥ ала школдыҥ ӱч кат туразыныҥ экинчи кадында капремонт ӧткӱрери башталган.\n«Школ 21 јыл кайра хозспособло башка-башка материалдардаҥ тудулган болгон, оныҥ да учун олор анча кире ӧйдиҥ туркунына ӱрелип калган. Мыныла колбой, капремонт баштаар деп јӧп јарадылган. Бӱгӱн бис ӱренериниҥ тӧс ӱч корпусында иштерди тӱгезип јадыс, ол тоодо актовый зал, класстар, јылу санузелдер, пищеблок» – деп, Александр Бердников темдектеген.\nБыјыл эки кат блоктыҥ баштапкызы, мында балдар ӱренер 15 кабинет бар, јаҥырта јазалып јат. Темдектезе, стенелери јерсилкинишке алдыртпазын јеткилдеериле, агаш полды радонноҥ корулаар јазалду бетон полго солыырыла, пластик кӧзнӧктӧр тургузарыла колбулу иштер ӧткӱрилген. Анайда ок пищеблоктыҥ, спортивный ла актовый залдардыҥ блогында база јазашту иштер ӧдӧт.\nТургуза ӧйдӧ 1048 бала ӱредӱ ӧткӱрерине келиштиртилген тӧрт турада эки сменала ӱренет. Александр Бердниковтыҥ айтканыла, ӱренчиктер јаҥы школдо ӧдӱп јаткан јылдыҥ экинчи четвертинеҥ ала бир сменала ӱренип баштаар. Ол тушта спортзалды јазаарыла колбулу иштер артар, бу иштер келер јылда тӱгенер.\nБӱдӱрип турган тудум-јазашту иштердиҥ чыҥдыйы бийик болгонына республиканыҥ башчызы ајару эткен. «Иштиҥ тебӱзи мындый ла болзо, бис келер јуук јылдардыҥ туркунына Алтай Республиканыҥ јеринде ӱредӱликтиҥ бастыра объекттериниҥ айалгаларын болор кемине јетиргизип салар болорыс деп бодойдым» – деп, Александр Бердников ӱзеери кошкон.\nАнайда ок республиканыҥ башкараачызы аймактыҥ тӧс јуртындагы детсадты барып кӧргӧн. Бу детсад бир канча тураларда иштейт, тӧс туразы 1970 јылда тудулган. Яслялардыҥ агаш туразы дезе 1959 јылда тудулган болуптыр.\n«Школдоҥ озо ӱредӱликтиҥ учреждениелерин јазаарына ла не-немелерле јеткилдеерине аргачылар болужат. Онызы бизнес, администрация ла јурттыҥ эл-јоны ӧмӧ-јӧмӧ иштеп турганы јанынаҥ јакшынак јозок болуп јат» – деп, тергеениҥ башчызы айткан. Јаҥы детсад тудары јанынаҥ сурактыҥ аайы-бажына бис јуук ӧйлӧрдӧ чыгып саларыс деген.\nОноҥ Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников Кан-Оозы аймакта Владимировка јурттагы школдо болды.\nШкол 1989 јылда тудулган, эмди оны текшилей јазаар керек болгон. 2017 јылдыҥ кӱски айларында оны јаҥыртары аайынча иш башталган. Бу керекке 25,3 млн салковой чыгарылган, ол тоодо республикан бюджеттеҥ 25 млн салковой келерде, артканы јербойындагы бюджеттеҥ јеткилделген.\n– Школдыҥ туразы сӱреен эскирген болгон, эмди ол јазалып калды. Школ суула, канализацияла, јылу ӧткӱрер јазалдарла јеткилделген. Јазалган јерде јаҥы јепселдер ле школдыҥ мебели тургузылган. Турага коштой тудулып јаткан бӧлӱкте иштер бийик тебӱлӱ ӧдӧт, мында эмдиги ӧйдиҥ спортзалы, курсак кайнадар блок, эмдиги ӧйдиҥ котельныйы тудулат – деп, Александр Бердников темдектейт.\nБу иштерди 2019 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-кы кӱнине јетире божодып салары темдектелет.\n– Келер ӱредӱлӱ јыл башталарга јетире бу 70 ӱренеечи ӱренер јаҥы, эмдиги ӧйдиҥ школын тузаланарына табыштырып ийерис. Бӱгӱн мында бастыра 40 бала ӱренет, баштапкы класска тӧрт бала келген, келер јылда бу тоо јетиге једе берер, анайып, балдардыҥ тоозы там ла кӧптӧп баштады. Јаҥы школдо кӧп балдар ӱрензин деп, ӧнӧтийин јаанада тудулган, ол удабас ла ӱренеечилерле толо берерине иженедим – деп, таланыҥ башчызы темдектейт.\nЈазашту иштер божозо, бу ӱредӱлӱ заведение республикан бюджеттеҥ 3 млн салковойго турар јаҥы јепселдер ле мебель алар.\nКӧмӱр-Оозында культураныҥ јаҥы туразы болор\nБашчы Александр Бердников Кӧмӱр-Оозында болуп, культураныҥ эски туразын кӧргӧн лӧ эл-јонло туштажу ӧткӱрген.\nБу эки кат тура «Талицкий» совхозтыҥ кӱчиле 1982\nјылда тудулган. Оныҥ јааныныҥ кеми 763 кв. метр эмтир.\nМында элбек кемдӱ јазашту иштер керек деген шылтактаҥ улам ДК-ны 1997 јылда јаап койгондор. Оноҥ ло бери бу тура ээн туруп калган.\n– Јирме јылдаҥ ажыра тузаланбаган бу тураны шиҥдеп, оны јазап алар арга бар деп шӱӱштибис. Республикан бюджетте айалга курч та болзо, бу сурактыҥ аайына 1,5-2 јылдыҥ туркунына чыгып саларга албаданарыс. Улуста ичкери ӧзӧр, јайаандык иш бӱдӱрер арга болгоны учурлу эмей – деп, Александр Бердников темдектеди.\nТургуза ӧйдӧ јуртта кандый бир байрам ӧткӱрер тура јок деп, ол айтты.\n– Ол тура јазалып, иштеп баштаза, бу јурттыҥ ла Кан-Оозы аймактыҥ ӧзӱмине јаан јӧмӧлтӧ болор. Кӧмӱр-Оозы – јаан јаҥжыгуларлу јурт, мында јайалталу улус јадат. Олорго иштеҥ бош ӧйдӧ јайаандык јаҥжыгуларын улалтар јерди тудуп саларыс – деп, таланыҥ јааны кошты.\nАлександр Бердников бу ӱлекерди бӱдӱрери аайынча ишти баштазын деп јакылталар берди.\n– Ӱлекер-смета документтер бар, келер јуук ӧйдӧ олорды келиштире јазап, тураны јаҥыртарын баштаар керек – деп, ол айтты.\nКайсын јурттыҥ эл-јоныла туштажу\nАнайда ок Александр Бердников Кайсын јурттыҥ эл-јоныла тушташты.\n– Кайсында 200-теҥ кӧп кижи јуртайт. Бир канча јыл кайра бис мында школды јазап салганыс. Ол, чынынча айтса, јап-јаҥы тура, је анда спортзал јок. Кышкыда балдарга физкультурала, спортло тазыктырынар арга јок. Мындагы улус болуш сурап јат. Модульный спортзалдыҥ белен типовой ӱлекери бар, оныҥ тудар баазы кайда да 12 млн салковой. Мен андый белен ӱлекерди алып, мында спортзалды тудуп салзын деп јакылта бергем. Анайдарда, 2019 јылда мында спортзалды тудуп саларыс – деп, башчы айтты.\nБу школ 1929 јылда тудулган. Ол эки башка бӧлӱктеҥ турат: бирӱзи – ӱредӱ ӧткӱрер тура, экинчизи – курсак кайнадар јер. Мында 50 бала ӱренет. 2013 јылда школды јаҥырткандар: бӱркӱзин, кӧзнӧктӧрди солыгандар, стенелерди јылулап, сайдинг кадагандар, тураныҥ ичин јазагандар. Быјыл Александр Бердниковтыҥ јакылтазы аайынча јылу санузелдер тургузылган.\nРеспубликаныҥ башчызы, анайда ок тудулып јаткан фельдшерско-акушерский пунктты кӧргӧн. Текши баазы 7,3 млн салковой кире јаҥы тураны тудар акча республикан бюджеттеҥ чыгарылган ла ол быјыл тудулып башталган. Мындагы иштерди кӱчӱрген айга јетире бӱдӱрип салар деп темдектелген.\nЭмдиги ФАП улус јаткан тӧрт квартиралу турада иштейт.\n– Федерал Јуунга кажы ла јыл эдип турган баштанузында Владимир Владимирович Путинниҥ темдектегениле, 100-теҥ 2000-га јетире эл-јонду јурттарда фельдшерско-акушерский пункттар ла эмчилик амбулаториялар болор учурлу. Мында тудулып јаткан ФАП-та ончо јепселдер болор – деп, республиканыҥ башкараачызы темдектеди.\nАР-дыҥ башчызы Александр Бердников ишмекчи јол-јорыгын оноҥ ары Кӧксуу-Оозы аймактыҥ јурттарыла улалткан.\nОл балдардыҥ Катанду јурттагы «Айучак» деген садында болуп, оныҥ айалгазын шиҥдеп кӧргӧн. Бу детсадтыҥ туразы эҥ ле ӧҥзӱре сурактардыҥ бирӱзи болгон, оны туку 1901 јылда туткандар.\nБылтыр тергеениҥ башчызы бу объектти шиҥдеп кӧрӧлӧ, детсадтыҥ јаҥы туразын тудары јанынаҥ јӧп јараткан. Тудум иштер 2017 јылда кӱчӱрген айда башталган, эски тураныҥ тӧзӧлгӧлӧрин бузала, јаҥызын тудары ӧткӧн.\n2017-2018 јылдардыҥ туркунына объектке ресбюджеттеҥ 24,2 млн салковой акча чыгарылган, 400 муҥ салковой кирези – јербойыныҥ бюджединеҥ. Тудум иштер ӧйинде фундамент салары, стенелер кӧдӱрери, јабынтызын бӱркеери, инженерный сетьтер ле јылутрассса јанынаҥ элбек кемдӱ иштер ӧткӱрилген.\n«РФ-тыҥ президенти Владимир Путин јербойыныҥ јаҥдарына јонјӱрӱмдик сурактарды бӱдӱрерине јаан ајару этсин деп айткан. Бистиҥ амаду – јурт јерде јаткан улустыҥ јадын-јӱрӱминиҥ айалгалары јаранарын јеткилдеери. Оныҥ да учун јонјӱрӱмдик бӧлӱктиҥ ӧзӱмине ле ого јӧмӧлтӧ эдерине аҥылу ајару эдилет. Детсад беленге јуукташ, оны бис быјыл сыгын айдыҥ 20-чи кӱндеринде тузаланарына табыштырып ийерис. Мында бастыразы россиялык стандарттар аайынча тудулган ла јепселген» – деп, Александр Бердников айткан.\n«Айучакта» балдардыҥ эки группазы болор. Оныҥ туразында пищеблок, кийим-тудум јунар јер, модульный котельный иштеер. Детсадка 43 бала јӱрет, детсадтыҥ эмдиги јаҥы туразына 50 бала јӱрер аргалу.\nТургуза ӧйдӧ мында тураныҥ ич јанында иштер ӧдӧт, ол тоодо ичи јарандырылат, сантехнический јазалдар тургузылат. Анайда ок детсадтыҥ јанында јер јарандырылар, балдар ойноор ло амыраар площадка керектӱ не-немелерле јепселер.\nРеспубликан ла јербойындагы бюджеттердеҥ детсадка мебель, јазалдар садып аларына 1 миллион салковойдоҥ кӧп акча чыгарылган.\nТихонькаяда јаҥы школ болор\nТергеениҥ башчызыныҥ ээчиде туштажузы Тихонькая јуртта болды. Ол мындагы эл-јонло туштажып, 60 бала ӱренип турган школдо болгон.\nШколдыҥ туразы 1969 јылда тудулган. Мында балдар ӱренетен 7 кабинет, пищеблок бар. Анайда ок 25 бала јӱрӱп турган детсадтыҥ туразы ого уланты эдип тудулган. Физкультурала тазыктырыныш јурттыҥ Культураныҥ туразында ӧдӧт – столдо ойноор теннисле, тренажерлорло. Балдар школдо эки сменала ӱренет.\n«2019 јылда мында јаҥы школ тударын баштаарыс. Школ ло детсад, спортзал бир аай тудулар. Бир јылдаҥ эмеш кӧп ӧйдиҥ туркунына тудум иштерди учына јетирип ийерис» – деп, тергеениҥ башчызы айткан. Школдыҥ јаҥы туразы 70 ӱренчик ӱренер јерлӱ, 25 јерлӱ детсадту болор. Тургуза ӧйдӧ школ тударына берилген јердиҥ участогын кадастровый учетко тургузары јанынаҥ иштер ӧдӱп јат.\nКайтанактыҥ оору сурагы чечилер\nБашчы Кайтанактагы школдыҥ туразын јазаар иш канайда ӧдӱп турганын база шиҥдеп кӧргӧн. 70 бала бир сменала ӱренер школ 2001 јылда тудулган. Былтыр спортзалда јазашту иштер башталарда, тураныҥ эки бели тыҥ ӱрелип калганы јарталган. Оныҥ да учун школдыҥ туразын бӱткӱлинче јазаар деген шӱӱлте эдилген болгон.\n«Кайтанактагы ФАП јап-јаҥы деп айдарга јараар, оны бис тузаланарына былтыр табыштырганыс, медболуштыҥ јаҥы кӧлӱгин алганыс. Школдыҥ 2001 јылда тудулган туразы 15 ле јылдыҥ туркунына сӱрекей тыҥ ӱрелген, оны тузаланар арга јок болгон. Оныҥ да учун тураны јаҥыдаҥ јазаар ла тудар деген јӧп чыгарылган, бӱгӱн бу јанынаҥ иш кӧндӱре ӧдӧт. Соҥында бу тура јап-јаҥы турадый болор деп айдарга јараар – деп, Александр Бердников јартамал эткен.\nЈазашту иштер ӧткӱрерине ресбюджеттеҥ 40 миллион салковой, јербойыныҥ бюджединеҥ 176 муҥ салковойдоҥ кӧп акча чыгарылган.\nБалдар тургуза ӧйдӧ культураныҥ јурттагы келиштирте јазалган туразында эки сменала ӱренет. «Бу ӱредӱлӱ јылды балдар јаҥыртылган школдо тӱгезер» – деп. республиканыҥ башкараачызы темдектеген.\nАлександр Бердников анайда ок јурттыҥ эл-јоныла туштажып, школдыҥ туразыла колбулу тудум иштер кату шиҥжӱде болор деп айткан.


Кан табыштыр, јӱрӱм аргада! - altaicholmon\nМындый кыймыгуныҥ башкараачызы Рухолла Кобдабаев деген јиит. Ол бойы ГАГУ-да тӱӱки-филологиялык факультеттиҥ ӱчинчи курсында ӱренет. Рухолла Кош-Агашта чыккан, Горно-Алтайскта 3-чи таҥмалу гимназияда ӱренген. Школды дезе Маймада ӱренип божоткон.\nУулдыҥ айтканыла болзо, ол јаштаҥ ала эрчимдӱ, кандый ла керектерде туружар болгон. Университеттиҥ баштапкы курсында ӱренип тура, јондык иштерде туружып баштаган. Ол тушта «Јашӧскӱримниҥ дисконтный картазы» деп адалган ӱлекер-проектти тапкан ла оны јӱрӱмге кийдирген улустыҥ бирӱзи. Студенттерге бу карта сӱрекей јарамыкту болуп јат: кайда ла, кандый ла јеткилдештерде јеҥилтелер алар арга берет. Чындап, Рухолла быјыл бу ӱлекер-проекттиҥ башкараачызы боло берген.\n2018 јылда студенттердиҥ профкомыныҥ јааны «Проф.Донор» деген акция ӧткӱрер керек деген баштаҥкай эткен. Рухолла оныҥ ӱлекер-проегин белетеген эмтир. 2018 јылдыҥ кӱчӱрген айында бу ӱлекер белетелген, семинар ӧткӱрилген ле бу ок јылдыҥ јаҥар айында баштапкы 26 студент кан табыштырган.\nӰлӱрген айдыҥ 29-чы кӱнинде ӧткӱрер деп темдектелген акция тӧртинчи катап болор. Быјыл мындый ок керек-јарактар кочкор айда, оноҥ кандык айда ӧткӧн. Кочкор айда акцияда 60-наҥ кӧп студент турушкан болзо, кандык айда кан табыштырган студенттердиҥ тоозы 84-кӧ јеткен. Бу учуралда 60-наҥ кӧп кижи туружары темдектелет.\nРухолланыҥ темдектегениле, бу ӱлекер-проект аҥылу. Не дезе, оны студенттер бойлоры сананып тапкан, бойлоры белетеген. Кемнеҥ де кӧрӱжип белетебеген.\nУчурал келижерде, студенттерди ӱлӱрген айдыҥ 29-чы кӱнинде ӧдӧтӧн акцияга кычырадыс.\nГорно-Алтайскта кан табыштырар станцияныҥ баш врачы Елена Николаевна ДАМЕРЛЕ эрмек-куучын база ӧткӱрдис.\nОныҥ айтканыла, Туулу Алтайда кан табыштырар пункт 1950 јылда тӧзӧлгӧн. 1965 јылда ол пункттаҥ бӧлӱкке јетире јаанадылган, 1984 јылда кан табыштырарыныҥ областной станциязы боло берген. 1995 јылда бу станция эмдиги туразына кӧчкӧн.\nКан табыштырар станцияныҥ ижиниҥ тӧс учуры –республиканыҥ медицинский организацияларын канла, оныҥ компоненттериле јеткилдеери болуп јат.\n–Калганчы јылдарда онкологияла оорып турган улустыҥ тоозы кӧптӧгӧн. Ӧткӧн кварталда бис медорганизацияларга, онкоцентрге эритрацитарный массаны кӧп табыштырып баштаганыс, анайда ок тромбомассаны. Былтыргы јылга кӧрӧ, дозалардыҥ тоозы ӱч катапка кӧптӧгӧн. Тургуза ӧйдӧ Алтай Республикада јыл туркунына 2 тоннага јуук кан ла оныҥ компоненттери белетелет. Мынызы эмдеер учреждениелерге керектӱ канныҥ кемин јеткилдейт. Олорды кӧп саба учуралдарда травмотологический, хирургический бӧлӱктерге, перинатальный тӧс јерге ле балдардыҥ реанимациязына апарадыс. Анайда ок аймактарда эмчиликтерди јеткилдейдис — олор база бистиҥ јеткилдештерди тузаланат. Бис аймактар сайын јорыктап, донорский канды база јууйдыс. Бастыра јуулган канныҥ 21 проценти аймактарда јуулган болуп јат – деп, баш врач айткан.\nЕлена Николаевнаныҥ темдектегениле, эмди корпоративный донорство элбеде јарлу. Станция организациялардыҥ улузы кан табыштырзын деп кычырат. Тоолу кӱннеҥ, чокымдап айтса, ӱлӱрген айдыҥ 29-чы кӱнинде, «Проф.Донор» деп адалган акция ӧткӱрилер. Мындый акция ӧткӱрер деген баштаҥкайды ГАГУ-ныҥ студенттери эткен. Анайып, темдектелген кӱнде мындагы медишчилер ГАГУ-ныҥ студенттерин сакыыр. Студенттер кан табыштырарга, бир јылда эки-ӱч катап келгилейт. Кан табыштырар станцияныҥ кычырузына јаантайын ајаруны Росгвардия, полицияныҥ, ГИБДД-ныҥ, јаргы приставтардыҥ службазыныҥ ишчилери, Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузы, МФЦ эдет ле акцияларда эрчимдӱ туружат.\nМениҥ билеримле, Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузы мындый акцияда туружып баштаганынаҥ ала он јыл болгон. Бу ӧйдиҥ туркунына башкартуныҥ ишчилери бу акцияда 25 катап турушкан. Анда 50 кире донор, ол тоодо тӧртӱзи РФ-тыҥ кӱндӱлӱ доноры болуп јат. Чындап, башкартуныҥ јааны Леонид Щучинов бойы да РФ-тыҥ кӱндӱлӱ доноры.\nКан табыштырар станцияныҥ баш врачы Елена Дамердиҥ темдектегениле, Алтай Республикада РФ-тыҥ 692 кӱндӱлӱ доноры јуртайт. Олордоҥ 310 кижи Горно-Алтайскта болзо, арткандары аймактарда.\nЈасак аайынча болзо, он сегис јажы толгон кийнинде кан табыштырарга јараар. Быјыл сыгын айда медколледжтиҥ студенттери станцияга келип, кан табыштырган. Кӱчӱрген айдыҥ 6-чы кӱнинде «Кан табыштырып, јӱрӱм аргада» деген акция ӧдӧр. Анда Россияныҥ почтазыныҥ ишчилери туружар.\nКанды јаҥыс ла су-кадыгы шиҥделген кижи табыштырар аргалу болгонын темдектеер керек. Анайда ок кан табыштыратан кижиниҥ бескези бежен килограммнаҥ ас болбос учурлу. Не дезе, бу бескедеҥ јабыс бескелӱ улустаҥ 450 милилитр кан аларга јарабас. Јаантайын кан табыштырып турган улус бар — олорды доноры-резервы деп адайдылар. Андый ӱй улус канды јылында тӧрт катап, эр улус дезе беш катап табыштырат.\n–Канныҥ кандый бир группазы керек болгондо, бис байа донор-резервтерди алдырадыс. Бисте олордыҥ картотеказы, телефондоры бар. Куран айда 1-кы группаныҥ каны кӧп керек болгон. Ол тушта болуш керек болгон оору улустыҥ кӧп лӧ сабазы 1-кы группалу канду болуп калган. Донор-резервтерге баштанганда, бир де мойношпой турганы учун олорго быйан айдар керек – деп, баш врач айткан.\nБӱгӱнги кӱнде кан табыштырар станция бастыра керектӱ јазалдарла, ол тоодо улустаҥ алган канды чеберлейтен камерала јеткилделген. Станцияда 31 кижи иштейт. Кан табыштырарга келген улуска јарамыкту айалгалар тӧзӧлгӧн.


27.11.2018 - altaicholmon\nЭмиктиҥ бир учында – Таймыр таланыҥ Дудинка калазында јадып, анда иштеп јӱрген алтай улустыҥ јерлежӱзиниҥ бажында турган Карчага ЕЛЕКОВ. Колбу табып, Алтайынаҥ ыраактагы улусла куучындажар, олор неле «тынып» турганын угар амаду болгон. Карчага Иванович Елеков бойы Шабалин аймактыҥ Шыргайты јуртынаҥ. Ол эш-нӧкӧри Радмила Александровнала кожо эки балазын алганча, тӱндӱк Таймыр таланыҥ Дудинка калазы јаар 2014\n«РОБОКИТ» — кайкамчылу телекей\nБалдардыҥ ӱзеери ӱредӱзиниҥ республикан тӧс јеринде кӱчӱрген айдыҥ 16-чы кӱнинде информатиканыҥ «РОБОКИТ» деген талалык билим-практикалык конференция ӧтти. Конференцияда республиканыҥ ӱредӱлик организацияларыныҥ, ӱзеери ӱредӱликтиҥ, орто профессионал ӱредӱниҥ, бийик ӱредӱниҥ ӱренчиктери, ӱренеечилери ле ӱредӱчилери эрчимдӱ туруштылар. Туружаачылардыҥ текши тоозы тӧртӧннӧҥ ажыра болды. Јаҥжыкканы аайынча јылдыҥ ла ӧткӱрилип турган конференцияныҥ амадузы — таланыҥ ӱренчиктерин, ӱренеечилерин ле ӱредӱчилерин информатика,\nБу јууктарда Россиядагы Журналисттер биригӱзи (СЖР) јӱсјылдыгын темдектеди. Ого учурлай ороонныҥ тӧс калазында канча-канча керек-јарактар ӧткӱрилди. Юбилейлик кӧдӱриҥиге телкем орооныстыҥ бастыра толыктарынаҥ журналисттер ле тоомјылу улус кычырылган. 1,5 муҥнаҥ кӧп јуулгандардыҥ ортозында тергеебистиҥ адынаҥ Јондык палатаныҥ турчызы, Россиядагы Журналисттер биригӱзиниҥ АР-дагы бӧлӱгиниҥ јааны Б. Алушкин, «Алтайдыҥ Чолмоны», «Звезда Алтая» республикан газеттердиҥ баш редакторлоры А. Кыйгасова\nАлтай Республика аграрный тергее деп јаантайын айдылат. Мында алдынаҥ бери мал ӧскӱрип келген эл-јон јуртайт. Республикабыстыҥ кажы ла аймагы иштеҥкей улузыла, озочыл ээлемдериле бай. Бӱгӱнги бистиҥ эрмек-куучын Кан-Оозы аймак керегинде ӧдӧр. Андагы јурт ээлемниҥ бӧлӱгиниҥ айалгазы керегинде биске «Кан-Оозы аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ администрациязыныҥ јааныныҥ аграрный политика аайынча ордынчызыныҥ ижин бӱдӱреечи Артур КАРАНДАШЕВ куучындап берген.


04.08.2020 - altaicholmon\n1980-чи jылдарда монгол jииттер ортодо «Баабар» деп чоло атту бичиичиниҥ тӱӱки jанынаҥ чӱмдемелдери jажытту таркадылып туратан. Солун кӧрӱм-шӱӱлтелер совет jаҥ монголдорого ӱстинеҥ тӧмӧн тӱжӱрген кӧрӱмдердеҥ чек башка болгон. Кийнинде ол бичиичиниҥ чын ады чыгып келген, ол jиит билимчи Бат-Эрдэнийн Батбаяр болуп калтыр. 1991-1994 jылдарда Баабар Монгол социал-демократ партияны башкарган, Улу Хуралдыҥ депутады, финанстардыҥ министри, Монголдыҥ\nЈуу-согуш, ат-нере, ӱргӱлјик\nРоссияныҥ ФСБ-зыныҥ Пограничный башкартузында службаны кожо ӧткӧн кижи — 1995 јылдыҥ јаан изӱ айында Тӱндӱк Кавказта болгон контртеррористический операция ӧйинде јеҥ јастанган капитан Андрей Малахинниҥ эземине учурлай керек-јарак ӧтти. Андрей Анатольевич ол кӱн тозуул-засадага туштаган пограничниктерге болуш јетирери аайынча операцияны башкарган. Группаны аргадап, адыш тыҥ да болгон болзо, той балкашка тӱжӱп калган БТР-ды чыгарып, кайра\nЈӱрӱм, јайым, јер\nТелекей ичинде јӱстер тоолу албатылар јадат. Олордо бойыныҥ јаҥы, бӱдӱп јӱрген кудайлары, јаҥжыгулары. Эҥ јаан телекейлик јаҥдарды јаҥдагандар мӱргӱӱлдерин аҥылу храм-тураларда ӧткӱрет: церкведе, мечетьте, мандирде, собордо. Алтай албатыныҥ јаҥы — ол ар-бӱткенин кӧдӱргени. Бистиҥ улус кандый да јаҥга бӱдӱп турган болзо, ончозыныҥ эҥ агару храмы, курчузы ла кудайы — ол айландыра турган ар-бӱткени, очогыныҥ оды.\nЈакшыны сыйлаган ӱлекерлер\n2020 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 15-чи кӱнинде Россия Федерацияныҥ президентиниҥ граждан јондыктыҥ ӧзӱмине ууламјылалган гранттары аайынча конкурстыҥ јеҥӱчилдери јарлалган. Видеоконференция аайыла ӧткӧн јуунды РФ-тыҥ президентиниҥ администрациязын башкараачыныҥ ордынчызы Сергей Кириенко ӧткӱрген. Быјыл бу конкурска келген ӱлекерлердиҥ тоозы, ӧткӧн јылдардагызына кӧрӧ, эҥ ле кӧп болгон — 11085. Олордыҥ 2402-зи текши кеми 4,6 млрд салковойго турар јӧмӧлтӧ\nБир јуруктыҥ тӱӱкизи\nКажы ла јурукта бойыныҥ кичинек тӱӱкизи, јӱрӱми, јажыды бар деп бодойдым. Ондо ар-бӱткен де, улус та, тынду да согулган болзо, ол ончозы јӱрӱмниҥ элези. Ол элес-кереес, энчи, ис, эске алыныш болуп артып калат. Алдымда билелик кӧмзӧдӧҥ алынган фотојурук: мында улдам А. В. Санаа, Эмурат акам ла бийик сынду, кӱдер-мадар таныш эмес кижи, кийиминеҥ кӧрзӧ, јуучыл\nНацӱлекерлер јӱрӱмди јарандырат\nРоссияныҥ Президенти Владимир Путинниҥ айтканыла болзо, келер алты јыл ороонныҥ ончо ич политиказы национальный ӱлекерлерди бӱдӱрериле колбулу болор. Ол иш албатыныҥ јадын-јӱрӱмин јарандырарына, су-кадыгы коромјык болбозын, јаткан јерлери, јолдоры эптӱ ле јараш бӱдӱмдӱ болорын јеткилдеерине учурлалар. Оныҥ учун кеми јаан ла каруулу иштер бистиҥ де тергееде ӧдӧр. Ого јаан камаанын тергеениҥ башчызы Олег Хорохордин јетирет.\nАҥ ӧскӱреечилерде кирелте алар арга болор бо?..\nАлтай Республиканыҥ ла Алтай крайдыҥ аҥ азыраар ээлемдери аҥныҥ мӱӱзин кезер ижин тӱгезип салды. «Тӱжӱм» коомой эмес болгон, је оны садары јанынаҥ сурак курч турат. Пандемиядаҥ улам гран ары јанындагы партнерлорло чике колбуларды орныктырар арга јок болды. Олор эки тергеениҥ мӱӱстериниҥ 85 процентин алып турган болгон. «Калыктар ортодогы јорыкташ-колбулар качан ачылары ла бис экспорттыҥ садуларын\nЭкспорттыҥ ӧзӱмин јӧмӧӧри јаҥы кемине чыгат\n«Экспорттыҥ российский тӧс јери» АО-ныҥ генеральный директоры Вероника Никишина экспортты јӧмӧӧриниҥ тӧс јерлериниҥ 2020 јылдыҥ јарымында ижиниҥ турулталарын кӧрӱп, экспорттыҥ ӧзӱмин јӧмӧӧри јаҥы кемине чыгат деп угускан. Тӧс јерлердиҥ бастырароссиялык онлайн-конференциязы јаан изӱ айдыҥ 27-чи кӱнинде ӧткӧн. Конференцияда 82 тергеениҥ Экспортты јӧмӧӧр тӧс јерлериниҥ башкараачылары, онойдо ок тергеелердиҥ башчылары турушкан. Вероника Никишина РЭЦ-тиҥ группазыныҥ ла\nОроонныҥ экономиказын орныктырарга јарамыкту ӱлекер\nПрезидент Владимир Путинге ороонныҥ башкарузы Россияныҥ экономиказын орныктырары аайынча текшинациональный планныҥ јетире јазалган ӱлекерин аткарган. Бу документке ороонныҥ башчызында ӧткӧн јуунда, аргачыларла, эксперттерле болгон туштажулар ӧйинде айдылган шӱӱлтелер кийдирилген. Онойдо ок план индикаторлорло толтырылган. Ол ороонныҥ ажындыра чоттойтон-кӧрӧтӧн айалгазынаҥ кӧрӱлет деп, РФ-тыҥ башкарузыныҥ јетирӱзинде айдылат. Федерация Советте Алтай Республиканыҥ чыгартулу кижизи Татьяна Гигель берилген план-ӱлекер\nАјару – баштамы класстардыҥ болчомдорына\n2020-2021 ӱредӱлӱ јылда 1-4 класстардыҥ ӱренчиктерине изӱ курсак акча тӧлӧбӧзинеҥ болор. Россияныҥ президенти Владимир Путин Федерал Јуунга Баштанузында 1-4 класстардыҥ ӱренчиктерин изӱ курсакла тӧлӧттирбезинеҥ азыраарын јеткилдеер јакылта эткен. Ол ондый азырашты акча-манатла ӱч јердеҥ јеткилдеер шӱӱлте айткан — федерал, тергеелик ле јербойыныҥ бюджеттеринеҥ. Керектӱ инфраструктуразы бар тергеелерде ӱренчиктерди 2020 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала


Чемет оорудаҥ чеберленип јӱрзе\nБӱгӱн, тулаан айдыҥ 24-чи кӱнинде, Чемет оорула тартыжарыныҥ бастырароссиялык кӱни темдектелет.\n1982 јылдыҥ бу кӱнинде немец укту билимчи Роберт Кох чемет ооруныҥ микробторын тапканы керегинде угузу эткен. Шак оныҥ учун ол билимчиниҥ адыла «палочка Коха» деп адалган. Чемет оорула тартыжарыныҥ сӱр-темдеги (эмблемазы) ак чечек – ромашка. Ак чечек – ару ӧкпӧни, ару тынышты керелегени болуп јат. Бу јеткерлӱ оору-јоболло тартыжу телекейде 19-чы чактыҥ учкары ла 20-чи чактыҥ башталганында ичкери јолын алынган.\nЭҥ ле баштап Женевада јииттер оромдорло ак чечектерле кееркедилген щиттерлӱ баскан. Чаазыннаҥ белетеген ак чечектерди эрчимдӱ таркадып, јуулган акча-манатты чемет оорулу улуска болуш эдип берген.\nБистиҥ ороонныҥ бастыра талаларында чемет оорула тартыжарыныҥ айлыктары ӧткӱрилет. Бу каршулу оору-јоболло тартыжар айлыктыҥ учуры – калык-јон бу ооруга ајару эдип, каршузын оҥдоп, профилактикалык шиҥдешти ӧйинде ӧдӱп, су-кадыгын чеберлеп јӱреринде. Онойдо ок чемет оору јоголбогон, оныла оноҥ ары тартыжарын улалтат.\nБистиҥ республикада чемет оорула оорып тургандардыҥ тоозы ас эмес. Је калганчы јылдарда оорыган улустыҥ тоозы бир эмеш астаган да болзо, эмчилерди чочыдулу айалга токынатпайт. Нениҥ учун дезе оорыгандардыҥ тоозында – оорузын јаанадып салган ла эм-тус болушпас бӱдӱмдӱ оору улус илезине чыгарылат. Оныҥ шылтактары – эл-јонныҥ јадын-јӱрӱми уйадаганында, улус иштеер иш јок болгонында, акча-манат једишпей турганында ла баскын-тоскындардыҥ тоозы кӧптӧгӧнинде. Онойдо ок ачу ашка јайылып, шиҥдешти ӧйинде ӧтпӧй тургандарында. Анчада ла чемет оорула Чамал, Турачак, Шабалин, Чой аймактарда оорыгандардыҥ тоозы кӧп.\nБаштапкы јерде 2019 јылда Шабалин аймак (100 муҥ эл-јонго – 72,8 учурал), экинчи јерде – Чой аймак (72,2), ӱчинчи јерде Чамал аймак (57,7) ла тӧртинчи јерде Турачак аймак (56,6). Майма аймакта оору улус кӧп тӧ болзо, 2018 јылга кӧрӧ, олордыҥ тоозы астаган. Бу каршулу оорудаҥ улам божогондордыҥ тоозы – 16 кижи. Майма, Чой, Шабалин аймактарда – 3-теҥ, Кӧксуу-Оозы аймакта 2 кижи, калада 5 кижи божогон.\nШылтактарын ајарып кӧрзӧ, олор шиҥдеш-кӧрӱни канча јылдардыҥ туркунына ӧтпӧй, оорузын эмдебей, јаанадып, эм-тус болушпас бӱдӱмине кӧчкӧн улус.\nКалганчы ӧйдӧ бистиҥ талага коштой јаткан Алтай крайдаҥ, онойдо ок ӧскӧ дӧ јерлердеҥ чемет оорулу улус келери кӧптӧйт. Јылдыҥ сайын чемет оорулу 40-50 кижи келет. Јайдыҥ ӧйинде турбазаларда каруулчыктар, айак-казан јунаачылар болуп, база мал-аш кӱдер турлуларда иштегилейт. Олордыҥ кезиги јаҥыс ла чемет оорулу улус эмес, анайда ок ВИЧ-инфекциялу да улус база келгилейт. Бир ле ӧйдӧ чемет оору ла ВИЧ-инфекцияла оорыгандардыҥ тоозы 31 кижи. Бу каршулу оору-јоболдоҥ эмденбезе, оору улус тӱрген божойт.\nКалганчы ӧйдӧ Россияда, јер-телекейде, онойдо ок бистиҥ де республикада чемет ооруныҥ узак ӧйгӧ эмделип турган турумкай бӱдӱми кӧптӧп туру. Оны орус тилле – «множественная лекарственная устойчивость», «широкая лекарственная устойчивость» деп айдып јат. Чемет ооруныҥ бу бӱдӱми анчада ла 19 ороондо, ол тоодо азыйгы совет ӧйдиҥ Армения, Азербайджан, Узбекистан, Молдова, Украина ла оноҥ до ӧскӧ республикаларында элбеде таркаганы темдектелет. Сибирьдеги федерал округты алза, бу оорула Тываныҥ эл-јоны кӧп оорыйт. Бистиҥ јерде мындый оору улус кӧптӧп турганыныҥ шылтагы – улустыҥ јакшы эмденбей, ары-бери јошкындап, эмденижин ӱскенинде. Мынызы сӱреен чочыдулу айалга. Јаҥы ла илезине чыгарылган ооруныҥ эм-тус болужып, эмденетен ӧйи 6-8 ай болзо, турумкай бӱдӱмдӱ ооруны эмдеериниҥ ӧйи 18-20 айга једет.\nЭҥ болушту, тузалу деген тубазид, рифампицин деген эмдердиҥ «кӱчи» турумкай бӱдӱмдӱ чемет ооруныҥ микробторына јетпей барат. Оныҥ учун бу учуралда ооруны эмдеерге баалу-чуулу эмдер керек болуп јат. Шак бу эмдерди кӱнӱҥ ле кыйалтазы јогынаҥ јиир керек. Бойы керексинбей, јайым аракыдап эмденбезе, ого кандый да эм-тус болушпас, оору-јобол уур-кӱч бӱдӱмине кӧчӧ берердеҥ маат јок. Каршулу бу ооруны 6 айдыҥ туркунына ӱзӱктелтпей эмдезе, оны јазап алар арга бар. Је эмденбей база бергендердиҥ эмденижи – 2 јылдаҥ ажыра ӧйдиҥ туркунына улалар аргалу эмезе эм-тус болушпас, оору хронический бӱдӱмине кӧчӧ берер.\nБойордыҥ су-кадыгарга ајарыҥкай болуп, чеберленип јӱрӱгер! Узак ӧйгӧ јӧткӱрген кижи чемет оорулу болордоҥ айабас! Оныҥ учун ӧйди јылыйтпай, тӱрген ла эмчиликке баштанар керек.\nАјарыҥкай болугар! Јанарда јаткан (келген таныш эмес кижи) улус оору болордоҥ айабас! Тургуза ла флюорографиялык шиҥдешке кыйалтазы јогынаҥ ла тӱрген аткарар керек!\nЧемет оору илезине эртеледе чыгарылза, бу ооруны ӧйинде эмдеп алар арга бар. Слердиҥ су-кадыгар – слердиҥ бойордыҥ колордо!


«Кайкап јетпес салым бар» - altaicholmon\nТереҥ талай тÿбинде\nТепсеп jетпес jööжö бар.\nКайкап jетпес салым бар.\nШак бу сöстöр мениҥ ада-энем Jудурук Јӱстӱкович ле Эмей Капшуновтордыҥ jÿрÿмине келижер. 1950 jылда биле тöзöп, 42 jыл кожо jуртап, jÿрÿмниҥ jолын эптӱ-нак öткöн. Олордыҥ тоомjылу jÿрÿминде Тöрöлистиҥ тÿÿкизинде ле чылап кöп шыра-кÿчтер, jылыйтулар, jеҥӱлер, сÿÿнчилер болгон. Ол ÿйе чыдамкай, чыйрак, бек, оныҥ учун ончо кÿчтерди öдÿп чыккан. Айса болзо, оныҥ учун öй олорды талдап алган ла оной ченелтелерин ӧткӱрткен деп, санаага келериҥ. Айса ол ченелтелер олорды кӱчтӱ, чыйрак эдип таскаткан…\nАдам Капшунов Jудурук 1929 jылда чыккан, Беш ичиниҥ тодошторынаҥ болгон. Адамныҥ адазы Jÿстÿк деп кижини уулы 1 jаштуда айдай берген. Энези Аҥыр Экинурда кыпчак сööктÿ Мендеш деп кижиниҥ сыйнызы болгон. Обöгöнин айдап jадарда, Беште тöрöгöндöри Аҥырды 1 jашту уулын öҥӧрип, 3 jашту кызычагын учкаштырып, ай-караҥуй тÿнде Экинурга јажытту jандырган. Адамныҥ энези Аҥыр чыйрак, узун, капшуун кижи болгон, ол учун аказы олордыҥ öбöкӧзин Капшунов деп бичидип, Экинурга артырып алган. Уур-кӱч јӱрӱмнеҥ 4 jашту кызычагы божогон. Адамды 3 jаштуда öскÿс артырып, энези божогон.\nЈашта ла ӧскӱс арткан адам Мендеш таайыныҥ эжигине öскöн. Jаштаҥ ала öркöлöп, момондоп азыранган. Jуу öйинде jаан улус чылап бастыра иштерде иштенген. 10-11 jаштуда Брышкакова Чычышка, Бойдошева Араjанга кыра ижинде седок болуп туратан. «Арык, баспас аттар учун камчы да тийип туратан» – деп куучындайтан. Адам Кебезенге канча катап барып, ондо агаш-ташка иштеген. Беженинчи jылдарда колхоз-совхозторго трактор келип баштаарда, адамды Ийинге Сталинниҥ адыла адалган колхозтыҥ адынаҥ ÿредÿге ийген. Адамла кожо Аларушкин Егор, Толоев Кыспай, Чыча ла Саадак Брышкаковтор ÿренген, 1952-1968 jылдарда адам тракторист болуп иштеген. Ол öйдö МТС (машинно-тракторная станция) Кан-Оозында болгон. Адам Экинурдыҥ, Кырлыктыҥ, Ак-Сугаштыҥ, Кӧзӱлдиҥ jалаҥдарын сӱрген. Адам ижин jакшы билери, иштеҥкейи учун канча jуундарда, пленумдарда туружып, канча баалу сыйларла, грамоталарла кайралдаткан. Санаама кирет: баштапкы патефон, радиоприемник бисте болгон. Јурттыҥ тöмöнги бöлÿгинде öскö улуста jок болгон. Беженинчи jылдардыҥ учында адамды «За освоение целинных и залежных земель» медальла кайралдаган.\nЭнем кыс ӧбӧкӧзиле Аларушкина Эмейдиҥ угы-тöзи Начöрöниҥ кыпчактарынаҥ. Кÿч ле торо 30-чы jылдарда ада кижи божоп каларда, энези балдарын ээчидип, Оймон ичинде тöрöгöндöриниҥ айтырганыла кöчкöн. Нениҥ учун дезе, ондо аш салып азыранган тöрöгöндöриниҥ jадыны jакшы болгон.\nЭнем јаандап келеле, Корумду јаар кижиге барган. Јуу-чактыҥ ӧйинде кожо чыккандары ойто тескери jанып ийген. Jуу-чактыҥ öйи, энемниҥ öбöгöни јууга барган, балалу болгон, jе балазы божоп калган. Бойы тÿни-тÿжи иште. Энем айдатан: «Коркушту кÿч, торо öйлöр болгон, jе оны ишле, кожоҥло öткÿргенис». Бис јаанап калала, энемле кожо ӧлӧҥ чабарыс. Энем öлöҥди jаҥарлап-jаҥарлап, чаап барып jадар. Эмди сананзам, энем кандый јараш коологон ӱндӱ, чыдамкай, иштеҥкей, балдарына кару ла јалакай эне болгон.\nЭнем ол кату öйдö Кöксуудаҥ jай болзо абралу, кыш болзо чанакту Бийскке jетире курсак-тамак ла jууга атангандарды тарткан, мал да айдаган. Jе бир катап Чаргыныҥ jанында бир болчок сыр уурдадып, ал-санаага тÿшкен. Кожо jÿрген орус ÿÿрези айткан: «Сениҥ баратан jериҥ бар, энеҥе jан, оноҥ башка тÿрмеге барарыҥ». Экинурга јанып, Кебезенге канча катап барып jÿрген. Ол öйдö Сумина Аркычыла кожо ÿÿрележип jÿргенис дейтен. Энемниҥ аказы Сÿнер ле ийнизи Момпош jуудаҥ шыркалу jангылаган. Келтей кöс jок, сабарлары jок аказы Сÿнер 1947 јылда jаскы ишке эмдик аттар ÿредип турала, эмдикке тептиртип божогон. Оныҥ jаҥыс уулы Аларушкин Ныкыш деп кижи болгон. Бала-барказы Экинурда jадат.\nЭнемниҥ ийнизи Момпош кысту болгон. Бийск jаар темир-терс, комут бедиреп барган. Ол бойы бичикчи, санаалу кижи болгон, бригадир болуп иштеген. Ол 1946 jыл болгон. Јаскыда jуунаҥ jанып клееткен карындажы Некоров Попойго jолугып, кабинага отургыскан. Бойы подножкага турала клееделе, кöлöсöниҥ алдына кирген. Энем шыркалу ийнизин абралу бедиреп барала таппаган, божоп калган дешкен. Момпош ийнизиниҥ јаҥыс кызы Рая (Аларушкина) Тышкышева канча jылдарга Экинурда эмчи болуп иштеген. Оныҥ бала-барказы Кан-Оозында, Экинурда jадат.\nАдам ла энем 1968 jылдыҥ кÿзинеҥ ала 1988 jылга jетире ХХII партсъезд колхозто койлор кабырган. Бу öйдиҥ туркунына государствого канча кире тÿк, эт табыштырган. Кураан ла тÿк алатан пландарын jылдыҥ ла ажыра бÿдÿретен. Оныҥ учун бу иштеҥкей билеге сакмандар блаажып баратан, не дезе кÿскиде план бÿткен учун берген койлордоҥ сакмандарга база ÿлейтен. Энемниҥ аскан казаны jаантайын изÿ туратан, курсак-тамагы толо jадатан. Канча jылдарга адам «Иштиҥ мергендӱчизи» ле «Иштиҥ мöрöйиниҥ озочылы» деп темдектерле кайралдаткан. Озочыл ишчиге келишкен «Жигули» машина база адамда болгон. Адам оны алып болбогон, не дезе 3 студент кыстарлу болгон. Ол машинаны канча уулдар азырап јаткан Темеева Раиса Амыровнаныҥ билезине алып берген. Ол ӧйдӧ садуда болбойтон кебис-паласты да адама канча катап сыйлаган, бирÿзин эмди де мен тудунуп jÿредим. Канча jылдарга адамла кожо Май акам иштеген. Бу jедимдерде акамныҥ jаан ÿлÿзи бар.\n1988 jылда, jеткердеҥ улам jаҥыс уулы божоп каларда, олор ижин табыштырган. Олор ол öйдö санааркап, оору-jоболго алдыртып јӱреле, ада-öбöкöзиниҥ jерине атана берген. Ол ÿйениҥ jилбÿзи де, jÿрÿми де чек башка. Jе ондый да болзо, кажы ла ада-эне балдарына jозок болуп артат. Ада-энезиниҥ иштеҥкейин, биледе бой-бойын тоорын, jалакай санаа-кöрÿмин, jакшызын балдары кöрÿп, тем алып, оноҥ ары бойлорыныҥ балдарына јозок болуп барар. Ӱйелердиҥ ÿзÿлбес колбузы ол деп сананадым. Адам-энем 6 бала азыраган. Бастыра балдарына ÿредÿ берген. Алты баланыҥ балдары 17, баркаларыныҥ балдары – 28.\nJÿрÿм улалып, бойыныҥ агыныла оноҥ ары барып ла jат, öскÿс-jабыс адамныҥ тазылы jерде бек. Jаҥыс ла адазыныҥ ады, öбöкöзи jок öскöн. Канайдар, öй ондый болгон. Адамныҥ Беш-Озöктö Jаажу деп эјези 10 jылдаҥ ажыра Нарынский деп jерде айдуда jÿрген. Оноҥ эјези эзен-амыр jанып та келген болзо, jе оору-jоболдоҥ улам бала-барка азырабай божогон. Адазы кайра jанбаган. База Кыраачы деп аказы болгон, база айдуга jÿреле, jедип келген деп, бис олорго айылдап туратаныс. Jе эмди адамныҥ адазы jанынаҥ тöрöгöндöрин чек билбезис. Адам-энем јӱрӱмдери керегинде кӧп куучындабайтан болгон. «Ӧскӱс-јабыс ӧскӧн јӱрӱмде јакшызы ас, оны куучынга кӧп не кийдирер» – дежетен…


WorldFood Moscow 2020 - altaicholmon\nКӧрӱде Россиядаҥ ла 65 ороонноҥ 1764 товар эдеечилер ле товар экелеечилер турушкан.\nАлтай Республиканыҥ сырьевой эмес экспортын ӧскӱрер, инвестициялар экелер ле экспорт ууламјылу компанияларды албатылар ортодо рынокко чыгарар амадула «Алтай Республиканыҥ туризмниҥ ле аргачылыктыҥ ӧзӱми аайынча тӧс јериниҥ» экспортты јӧмӧӧр Тӧс јери тергеебистиҥ кичӱ ле орто аргачылыгына бу кӧрӱде туружар арга тӧзӧди.\nРеспубликаныҥ кӧрӱ площадказында ӧмӧлик экспозиция белетелген. Оныҥ амадузы бойыныҥ продукциязын кӧргӱзери, конкурент болор аргаларын, товардыҥ албатылар ортодо садуда сурузын шиҥдеери, онойдо ок тергеениҥ экспортный аргаларын кӧргӱзери болды.\nАлтай Республиканыҥ кӧрӱге тургузылган экспозициязыныҥ тӧс амадузы чыҥдыйы бийик, экологиялык ару, экспортко барар аргалу аш-курсак продукцияны кӧргӱзери болгон.\nКӧрӱде тергеебистеҥ турушкан компаниялар: «Ревитал», «Горы Алтая», «РИФ и Ко», «Эдиган», «Майма-Молоко» ТД» ООО-лор, «Алтай-Биопант» СППК.\nЭкспозицияда тергеениҥ оморкодузы болгон ло тыш рынокко ичкери чыгарылар аргалу предприятиелердиҥ продукциязы тургузылган. Ол — мӧштиҥ кузугы, ӧлӧҥ чайлар, биологиялык эрчимдӱ кожымактар, бальзамдар, пантогематоген, сырлар, мӧттӧр, адару ээлемниҥ продукциязы, косметикалык ла кондитерский эдимдер.\nАлтай Республиканыҥ стенди тергеениҥ государстволык темдектериле, Россияныҥ экспортный тӧс јериниҥ ле экспортты јӧмӧӧр тӧс јердиҥ логотиптериле, алтай кулјаларла, албатыныҥ кееркедим узаныжыныҥ эдимдериле јарандырылган болгон.\nКӧрӱге Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, Алтай Республиканыҥ Москвада чыгартулу кижизи Ирина Лозовая келип јӱрген. Ол онойдо ок аш-курсак садуныҥ лидерлериниҥ форумыныҥ пленарный шӱӱжӱзинде доклад эткен.\nФорумныҥ ижи кеминде аналитикалык, пленарный ла пич-сессияларда, кейс-конференцияларда Россияныҥ ла ӧскӧ ороондордыҥ аш-курсак товарларла иштеп турган чыгартулу улузы куучын ӧткӱрген.\nТуулу Алтайдыҥ стендине Индия, Китай, Бангладеш, Молдова, Азербайджан, Эфиопия, Болгария, Вьетнам ороондордыҥ, албатылар ортодо тӧзӧлмӧлӧрдиҥ, Россияныҥ тергеелериниҥ, отраслевой биригӱлердиҥ, кӧрӱ компаниялардыҥ чыгартулу улузы келип јӱрди.\nБу ла кӧрӱниҥ кӱндеринде био-фармацевтикалык продукция аларга турган «Saleheen» (Бангладеш) компанияла јӧптӧжӱ тургузылган. «International Exhibition Management Company» компания республиканыҥ продукциязын африкан ороондордыҥ рыногына чыгарар иштер тӧзӧӧргӧ белен болгонын јетирди. Азербайджанныҥ чыгартулу улузыла аш-курсакка биокожымактарды ӧмӧ-јӧмӧ белетеп чыгарарга, био-фармацевтикалык сырьеныҥ экпортын эдер аргалар керегинде куучын ӧткӱрилди.\nАлтай Республиканыҥ делегациязыныҥ «WorldFood Moscow 2020» кӧрӱде ижи тергеениҥ продукциязын кӧргӱзер, садуны элбедер јаҥы колбулар тудар, тӧс товар эдеечилердиҥ продукциязын кӧрӧр, ченемелиле ӱлежер ле аш-курсактыҥ рыногыныҥ јаҥыртуларыла таныжар јакшынак арга берди.


Кӧӧ-куйак јепселдӱ ойрот јуучыл - altaicholmon\nА.В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде чаган айдыҥ 23-24 кӱндеринде XVII чактыҥ јарымындагы – XVIII чактыҥ ортозындагы атту-чуулу ойрот (джунгар) јуучылдыҥ јаҥырта јазалган јепселине учурлалган «Куйак» деген тӱӱкилик-документ фильм кӧргӱзилди. Чаган айдыҥ 21-чи кӱнинде оныҥ окылу таныштырузы ӧтти.\nАтту-чуулу ойрот јуучылдыҥ јепселин јаҥыртып орныктырган улус јарым Евразияны јуулаган јалтанбас јуучылдыҥ јепселин бастыра јанынаҥ кӧргӱсти. Јепселдиҥ билим-тӱӱкилик ле музейдеги учурын специалисттер лапту чокымдаган. Фильмниҥ чӱмдемел учурлу элестерине ӱзеери кожулган куучын-эрмек јамызы јаан, атту-чуулу, јалтанбас јуучылдыҥ ӧткӧн јолын кӧргӱзет. Бодолында мындый јепселдиҥ ээзи тегин јуучыл эмес деген шӱӱлте јолду да, иле де.\n«Куйак» деген фильмди Россия ла башка-башка ороондордо ӧдӱп турган кӧп тоолу кӧрӱ-маргаандардыҥ јеҥӱчили ле «Алтайфильм» киностудияныҥ башкараачызы Михаил Кулунаков Эл музейдиҥ директоры Римма Еркинованыҥ шӱӱлтезине тайанып тургускан. Кӱӱзин кӱӱ чӱмдеечи Азулай Тадинов бичиген. Тӧс рольды, атту-чуулу ойрот јуучылды, Эл театрдыҥ артисти Айдар Унатов ойногон. Режиссердыҥ амадузын, кӧрӱмин киного, јӱрӱмге профессионал кинооператор-постановщик, дизайнер Ольга Кулунакова камерала билгир согуп кийдирген. Кинооператор ончо кадрлардыҥ ла сценалардыҥ бирлиги учун каруулу.\nФильмниҥ кезик кадрлары Алтай крайдыҥ «Јажыл ортолык» деп туркомплексиниҥ јеринде ле Чамал аймактыҥ Куйус јуртыныҥ јерлеринде согулган. Ондо јербойыныҥ эл-јоны ла музейдиҥ ишчилери турушкан. Фильмди согорында режиссерго јаан јӧмӧлтӧ-болужын Куйустагы јурт јеезениҥ јааны Владимир Тантыбаров јетирген.\nЈилбилӱ ле јаҥыртылып орныктырылган јепселдиҥ јуунтызын Эл музей 2021 јылда билим-тӱӱкилик јаҥыртуныҥ «Путь сибирского воина» деген тӧс јериле (Новосибирск) ӧмӧ-јӧмӧ иштеген ӱлекер аайынча алган. Тӧс јердиҥ башкараачызы, археолог, инженер-оружиевед Юрий Филиппович Эл музейдиҥ јакылтазыла атту-чуулу ойрот јуучылдыҥ јепселин јаҥыртып орныктырган. Јуунтыга кирип турган ончо эдимдер ады јарлу билимчи Юрий Худяковтыҥ башкарганыла тӱӱки билимдердиҥ докторы, Новосибирсктиҥ госуниверситединиҥ археология ла этнография кафедразыныҥ доценти Леонид Бобровтыҥ кӧп јылдардыҥ туркунына ӧткӱрген шиҥжӱлӱ ижиниҥ шылтузында белетелген.\nКӧрӧӧчилер «Куйак» деп фильмди кӧргӧн кийнинеҥ Юрий Александрович јепселдиҥ эҥ башкы бӱдӱмин ол ло бойынча јаҥырта јазаар амадула ӧткӱрген шиҥжӱлӱ, бедиреништӱ ижи јанынаҥ элбеде айтты. Бу кемиле, учурыла јаан ла каруулу иш олордыҥ тӱӱки билимдердиҥ докторы Леонид Бобровло кожо ойрот элдиҥ јуучыл энчи-байлыгы аайынча кереести чаракчадаҥ јууганыла башталган. Олор эдимдерди, башка-башка бичиктердеги јетирӱлерди кыракы јууган. Олор адакы учында Санкт-Петербургтаҥ, Алматыдаҥ ала Пекинге јетире 20 музейде ойрот јепселдиҥ сӱрекей баалу-чуулу эдимдерин тапкан: шлем-бӧрӱкти, куйакты, кылышты, ок-јааны, саадакты, мылтык-јепселди ле о. ӧ.\nЈуучылдыҥ кийиминиҥ ӱстинеҥ кийетен куйактыҥ чын бойын олор Томсктыҥ госуниверситединиҥ Сибирьдиҥ археологиязы ла этнографиязы аайынча музейинеҥ тапкан. Ойрот јуучылды темир куйагы јуу-согуш ӧйинде коруган. Оны кийген јуучылга јуулажарга ӧштӱниҥ огынаҥ, согултазынаҥ, табарузынаҥ кыйарга да, удура барарга да эптӱ болгон. Бескези он килограмм куйакты јуучыл кӧдӧчизи јогынаҥ бойы кийген. Адына мингенде, куйактыҥ эдек тужы аттыҥ белине эптештире јадатан.\nЭл Курултайдыҥ спикери Артур Кохоев Эл музейди баалу, јилбилӱ экспонаттарды алганыла уткуды. Артур Павловичтиҥ айтканыла, биске тазыл-тамырысты, ада-ӧбӧкӧлӧристи, ук-тӧстӧристи билип јӱрерин бу фильм база катап эзетти. «Албаты ӧткӧн ӧйин билбезе, олордо келер де ӧй јок болор» — деп, ол айтты.\nТӱӱкилик-документ кептӱ фильмниҥ бийик учурын АР-дыҥ башчызыныҥ јӧпчизи Иван Белеков, Эл Курултайдыҥ эл политика, ӱредӱ, культура, јондык биригӱлер ле СМИ-лер аайынча комитединиҥ председатели Наталья Екеева, ЮНЕСКО-ныҥ национальный комитединиҥ каруулу качызы, филология билимдердиҥ докторы Тамара Садалова база аҥылап темдектедилер.\nКуучын-эрмек айткандар јаҥыртуныҥ авторы инженер-оружиевед Ю. Филипповичке, режиссер М. Кулунаковко ло музейдиҥ јааны Р. Еркиновага бойыныҥ ӧйинде атту-чуулу, аргалу-чакту, јалтанбас ойрот јуучылдыҥ јепселиниҥ јуунтызын бӱткӱлинче орныктырып, кӧрӧӧчилерге чыгарганы учун алкыш-быйанын айттылар. Ойрот (джунгар) каандык јоголгон кийнинеҥ ойраттардыҥ сӱрекей кӧп јепсели чачылган-јылыйган, је арткан-калганы башка-башка ороондордыҥ музейлери сайын «чачылган-јайылган». Бу ӧйгӧ јетире зӱнгор (джунгар) каандыктыҥ черӱлериниҥ јуучыл јепселиниҥ јуунтызы керегинде чокым јетирӱ јок болгон. «Ойрат јуучыл-культуралык энчи-байлыкты јаҥырта орныктырганы кайкадат, оморкодот. Олордыҥ јуучыл једими де тыҥ болгоны санандырат» — деп, Тамара Михайловна чокымдады. Алтай аҥчылар ХХ чактыҥ башталганына јетире шыйралу мылтыгын ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ энчилеп артыргысканы деп чеберлеп, кезикте оныла аҥдап туратан деп айтты.\n«Куйак» кинофильмде ӧткӱрилип турган куучын-эрмектер ӱзеери Леонид Бобровтыҥ билим иштеринеҥ алылган јуруктарла, тӱӱкилик карталарла кееркедилген. Темдектезе, «Карта зюнгорских владений, составленная посланником в Зюнгории капитаном артиллерии Иванов Унковским, 20/31 января 1724 г.» деген картага јаан јилбӱ болгонында алаҥзу јок. Сӱрекей баалу ла тӱӱкилик учурлу документти Арасей каандыгыныҥ Тыш политика аайынча кӧмзӧзи берген. Онойдо ок ойрот-кыдат јуучылдарды кӧргӱскен кыдат гравюралар база солун.\nЭл музейдиҥ фондторында Алтайдыҥ Зӱнгар эмезе Ойрот каандыкка кирип турган ӧйин, 17-18 чактарды, керелеген экспонаттар јок болуптыр. Оныҥ учун музей бу сӱрекей јилбилӱ јуунтыны алганында бойыныҥ тереҥ учуры бар. Тӱӱкизиле јилбиркеп тургандар бу фильмнеҥ Ойрот каандыктыҥ куба чӧлдӧриниҥ черӱлериниҥ бирӱзиниҥ бажында турган атту-чуулу јуучылла танышканы јарамыкту. Шак бу ӧйдӧ Ойрот каандык кӱчтӱ, чакту, ийделӱ јуучыл тергее болгон…\nРимма Еркинованыҥ айтканыла, музей Новосибирсктеги тӧс јерле база да ӧскӧ ӱлекерлерле ӧмӧ-јӧмӧ иштеер амадулу. Темдектезе, ат-нерелӱ тӱрк јуучылдардыҥ јепселиниҥ јуунтызы јанынаҥ иштеер амадулу. Айса болзо, кӧрӧӧчилер тӱрк јуучылга учурлалган ла согулган киноны кӧрӧр.\nТургуза ӧйдӧ «Куйак» деп фильмге јилбӱ јаан. Музейде бу ууламјы аайынча темдектелген иш кӧп. Айса болзо, кӧрӧӧчилер оны келип кӧрӧр, эмезе, јада-тура дисктерге бичилзе, садып та алар аргалу болор. Эмезе музейдиҥ сайттарында јарлалар. Је јаан-јашта «Куйакты» кӧрӧр арга болор деп айдарга јараар. Јаш улус тӱӱкизиле јилбиркеп турганын јаҥыс ла јӧмӧӧри, удура барары артат.


Олордыҥ ижи текши ӧзӱмге јаан камаанду - altaicholmon\nОлордыҥ ижи текши ӧзӱмге јаан камаанду\n2019 јылдыҥ чаган айыныҥ 8-чи кӱнинде Россияда билимдердиҥ академиязын тӧзӧгӧниниҥ 295 јылдыгы толды ла бис бу кӱнде Россияныҥ Билиминиҥ кӱнин темдектейдис. Бӱгӱнги кӱнде экономиканыҥ ла текши обществоныҥ ӧзӱминде интеллектуальный аргаларга јаан учур берилет. Јиит ле јайалталу кӧп билимчилер шиҥжӱлӱ иштер ле ачылталар эдет.\nАлтай Республикада билим ишти кӧп организациялар ла учреждениелер ӧткӱрет. Ол тоодо Горно-Алтайсктагы государственный университет, Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлӱ институды, А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музей, јурт ээлемниҥ Горно-Алтайский билим-шиҥжӱлӱ институды, РАН-ныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ сууныҥ ла экологияныҥ курч сурактарыныҥ институдыныҥ Горно-Алтайский филиалы, РАН-ныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ Горно-Алтайский ботанический сады, Сайлугемдеги национальный парк, АР-да ӱредӱликтиҥ ишчилериниҥ квалификациязын бийиктедер ле профессиязы аайынча такыптаҥ ӱредер институт ла ӧскӧлӧри де. Билим ишти 300-теҥ ажыра билимчилер ӧткӱрет. Олордыҥ 23-зи билимдердиҥ докторлоры, билимдердиҥ 165 кандидады, 50 аспирант.\nЈӱрӱмин билимле колбогондорго ак-чек ижи ле керегине чындыгы учун быйан. Алтай Республиканыҥ ла Россияныҥ ӧзӱмине тузалу ачылталар ла ичкери једимдер кӱӱнзейдим! Слердиҥ амадуларар, јалтанбас шӱӱлтелерер бӱтсин, јол алынзын, турумкай ижигер јондыкка тузалу болзын. Слерге ле јуук улузыгарга бек су-кадык ла амыр-энчӱ! Байрамла! Россияныҥ Билиминиҥ кӱниле!\nАР-дыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министри, биология билимдердиҥ докторы, профессор А. Бондаренко\nГорно-Алтайсктагы государственный университет Алтай Республикада билимниҥ ӧзӱминде аҥылу јерде турат. ГАГУ-ныҥ билим ӧмӧлиги кажы ла јыл Россияныҥ тӧзӧгӧ шиҥжӱлердиҥ фондыныҥ (РФФИ) грантла јӧмӧлтӧлӱ конкурстарында туружат.\n2018 јылда фонд 27 ӱлекерди акчала јӧмӧгӧн. Билим иштер АР-дыҥ тӱӱкизин, археологиязын, культуразын ла јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱмин, минеральный ла биологиялык байлыктарын ла ӧскӧ дӧ бӧлӱктерди шиҥжӱлеерине ууламјылу ӧткӱрилген. Вузтыҥ преподавательдери ле ишчилери 1000-наҥ кӧп билим статьялар, 71 статьяны ВАК-тыҥ тооломындагы журналдарда чыгарган. Ӱредӱлӱ 45 пособие, 11 монография ла билим иштердиҥ 17 јуунтызы чыккан. 2018 јылда ГАГУ-ныҥ аспиранттары ла студенттери 5 диссертация корулаган. Студенттердиҥ 80 проценти билим-шиҥжӱлӱ иштерде туружат. ГАГУ-да јиит шиҥжӱчилдерге билим керек-ууламјылар, калыктар ортодогы билим керектер ӧткӱрилет. ГАГУ-ныҥ преподавательдери ӧскӧ ороондордыҥ вузтарында лекциялар кычырат. Онойдо ок инновациялык билим иштер, патентно-лицензионный иштер ӧдӧт.\nАлтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлӱ институды билим ижин АР-дыҥ «Ӱредӱликтиҥ ӧзӱми» госпрограммазыныҥ беш ӱлекериле ӧткӱрет: «Алтайлардыҥ јаҥжыккан культуразыныҥ материальный эмес бӧлӱги»; «Алтайлардыҥ јаҥжыккан культуразында чӱм-јаҥдар»»; «Алтай литератураныҥ тӱӱкизи (XX чактыҥ экинчи јарымы — ХXI чактыҥ бажы)»; «Эмдиги алтай тилдиҥ орфографиязыныҥ ээжилери»; «Алтай – Алтын кырлар».\nИнституттыҥ 3 ӱлекери 2018 јылда РФФИ-ниҥ грантын ойноп алган. Институт билим 14 керек, ол тоодо бастырароссиялык 3, тергеелер ортодогы 1 конференция ӧткӱрген.\n2018 јылда 3 монография, 5 јуунты, 107 билим статья чыккан. Билимчилер калыктар ортодогы, бастыроссиялык, тергеелик учурлу 18 билим конференцияда 63 доклад эткен. Онойдо ок билимчилер АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ ӱредӱлик, культура, јашӧскӱримниҥ политиказы, спорт, СМИ-лер ле јондык биригӱлер аайынча комитединиҥ АР-дыҥ «Алтай Республиканыҥ эпикалык энчизи керегинде» деп јасагыныҥ ӱлекерин тургузарында турушкан. «Россия-Культура» телеканалда Алтай Республика керегинде бир тизӱ билим фильмде интервью бергендер.\nЈурт ээлемниҥ Горно-Алтайский билим-шиҥжӱлӱ институды ӱч ууламјыла: јер ижи, зоотехния ла ветеринарный медицина јанынаҥ иштейт. Институтта кой ло эчки ӧскӱрериниҥ, уй-малдыҥ, ветеринарияныҥ ла ӧзӱмниҥ тӧрт лабораториязы иштеп јат. Былтыр РФФИ-ниҥ 2 гранты келишкен. Шиҥжӱлӱ иштердиҥ турулталары — азырал ӧлӧҥдӧр, бозулар, ноокылу эчкилер, эттеҥир уйлар ӧскӱрериндеги ле ӧскӧ дӧ једимдер. Анайда ок 28 статья, 1 монография ла 2 методикалык пособие чыгарылган.\nСууныҥ ла экологияныҥ курч сурактарыныҥ институдыныҥ филиалы эки ӱлекерле иштейт. Баштапкы ӱлекер: «Суулар јуулган јерлерде кыртыштыҥ, сууныҥ биогеохимический айалгалары ла олордыҥ Сибирьдиҥ ар-бӱткендик ле кижи јӱрген јерлеринде суулардыҥ химический айалгазына камааны». Экинчизи: «Ай-кӱнниҥ текшилей ле тергеелик кубулыштарыныҥ, кижиниҥ јетирип турган каршуларыныҥ айалгазында Сибирьдиҥ тергеелеринде суулардыҥ јеткер јок болоры, ар-бӱткенниҥ ле ар-бӱткендик-ээлемдик системаларын тӧзӧӧри ле ӧскӱрери». Филиалдыҥ ишчилери калыктар ортодогы ла бастыроссиялык 5 конференцияда турушкан. 2018 јылда 19 билим иш кепке базылган.\nГорно-Алтайский ботанический садта АР-дыҥ ас туштап турган ла јоголорго јеткен ӧзӱмдерин шиҥжӱлеери улалат. Алтын тазылдыҥ ас туштап турган эмдӱ, баалу бӱдӱмдерин шиҥдеери ле ӧскӱрери аайынча иштер ӧткӱрилген. 2018 јылда ботанический садта РАН-ныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ, вузтардыҥ ла ӱредӱлӱ учреждениелердиҥ турушканыла калыктар ортодогы билим конференциялар, семинар-практикумдар, кӱрее-куучындар, экскурсиялар, јиит интродукторлордыҥ 5-чи школы ӧткӧн. Садтыҥ фондында 1800 бӱдӱм, сорт, кебер ӧзӱмдер јуулган. Јайгыда садка 12 муҥ кижи келген ле 500-теҥ ажыра экскурсия ӧткӱрилген.\nАР-да ӱредӱликтиҥ ишчилериниҥ квалификациязын бийиктедер ле профессиязы аайынча такыптаҥ ӱредер институттыҥ ижи тергеениҥ ӱредӱлигинде бирлик билим-методикалык системаны ӧскӱрерине, педагогтордыҥ профессионал ӧзӱмине ууламјылалган. 2018 јылда ӱредӱге ӱзеери 20 јаҥы профессионал программа, ӱредӱлӱ-методикалу 34 комплекс, методикалык 17 рекомендация тургузылган ла кийдирилген. Институт 5 билим-практикалык конференция ӧткӱрген ле олордо 136 педагог турушкан. Конференциялардыҥ материалдары текши кемиле 40 печатный чаазыннаҥ кӧп билим јуунтыларда чыккан. Текши ӱредӱликтиҥ этнокультурный бӧлӱгин билим-методикалык јанынаҥ јеткилдеери институттыҥ ижиниҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи. Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ 5-9 класстарга бичиктерин федерал тооломго кийдиргени тергеениҥ ӱредӱлигинде јаан керек болуп јат.\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музей 2018 јылда тӧзӧлгӧнинеҥ ала 100 јылдыгын темдектеген. Музей Туулу Алтайда вузтар ла билим учреждениелер јок ӧйлӧрдӧ, 1920-чи јылдардыҥ экинчи јарымында, тӧзӧлгӧнинеҥ ала тӱӱкилик ле естественный билимдерде билим шиҥжӱлер ӧткӱрерине јаан камаанын јетирген. Бӱгӱнги кӱнде ол билим иштерин кӧп ууламјыларла, бастырајандай ӧткӱрет. Билим ижи музейдиҥ не-немелерин ле коллекцияларын, кееркедимниҥ, археологияныҥ, этнографияныҥ ла ӧскӧлӧриниҥ де тӧрӧл лӧ тергеелик кереестерин толтырарына, кичеерине ле шиҥдеерине ууламјылалат; онойдо ок музейдиҥ ӧзӱминиҥ билим программаларын, экспозициялардыҥ ла кӧрӱлердиҥ пландарын тургузарына; билим экспедициялар ӧткӱрерине; АР-дыҥ музейлерине культурно-ӱредӱлӱ ишти, билим-методикалык болушты јетирерине ууламјылалат.\n2018 јылда музейлер ортодо толыжулу кӧрӱлер, билим-практикалык конференция, «Энчибисти корыйлы» деген 1-кы республикан фестиваль ӧткӱрген. Музей онойдо ок каталогтор, билим конференциялардыҥ јуунтыларын, монографиялар, буклеттер чыгарат. Билим ишчилер калыктар ортодогы, федерал, ороон ло тергее кеминдеги 6 билим конференцияда, симпозиумда ла форумдарда докладтар эткен, 18 статья чыгарган.\nАр-бӱткенниҥ Алтайский государственный биосферный заповеднигиниҥ тӧс ижи – заповедниктиҥ ар-бӱткенинде айалгаларды ла керектерди шиҥдеери. Заповедниктиҥ билим бӧлӱгиниҥ ишчилери 2018 јылда 17 билим статья ла «Алтайский заповедниктиҥ дендроӧзӱмдериниҥ аннотированный тооломы» деген билим бичик чыгарган. Заповедниктиҥ эҥ ыраак Шапшал кырында ирбис ле јерлик киске (мааны) јӱрӱп турганын керелеечи фотојуруктар эдилген. Бӧлӱктиҥ ишчилери «Ар-бӱткенниҥ бичиги» деп бичик чыгарганы олордыҥ ижиниҥ јаан турултазы болгон. Ондо ар-бӱткенде керектерди шиҥжӱлегениниҥ толо јетирӱлери салылган. Ондый бичик-летопись 1930-чы јылдардаҥ бери бичилип келген. Оныҥ ончо томдоры заповедниктиҥ сайтында бар.\nСайлугемдеги национальный парк Кош-Агаш аймактыҥ јеринде. Паркта кочкор, јерлик киске ле ирбис јӱрет. Олорды шиҥдеерине ле корулаарына јаан ајару эдилет. Билимниҥ, билим шиҥжӱлердиҥ ле мониторингтиҥ бӧлӱги олордыҥ чодын јыл сайын алат. Тургуза ӧйдӧ паркта кочкорлордыҥ тоозы 1154, ол тоо јылдаҥ јылга кӧптӧйт. Онызы Кызыл бичикке кирген кочкорды корулаары чын јолло ӧткӱрилип турганын керелейт.\nБӱгӱнги кӱнде ирбистиҥ јӱрген јерлери шиҥделет. 2018 јылда Тӱштӱк-Чуйдыҥ кырларына экспедиция болгон, Ӱкекте мониторинг ӧдӧт, ирбистиҥ јӱрген парктагы ла коштойында јерлеринде јаантайын иш ӧдӧт.\nМ. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган государственный политехнический колледжке 2018 јыл студенттериниҥ ле преподавательдериниҥ билим-шиҥжӱлӱ ижинде юбилейлик јыл болды. Калыктар ортодогы «Бӱгӱнги ӱредӱлӱ национальный системаларда јаҥжыгулар ла инновациялар» деп билим-практикалык конференция колледжте онынчы катап ӧткӧн. Онойдо ок колледжте јылдыҥ ла студенттердиҥ «Јашӧскӱрим. Билим. Јайаандык» деп билим-практикалык республикан конференция ӧдӱп туру. Студенттер онойдо ок инженерно-технический ууламјылу иштер эдет.\nГорно-Алтайсктагы государственный педагогический колледж бистиҥ тергеедеги озочыл профессионал ӱредӱлӱ заведениелердиҥ бирӱзи. Ондо ӱредӱ-шиҥжӱлӱ ле билим иш специалисттер белетееринде јаан учурлу. Колледжте ӱредӱ-шиҥжӱлӱ иштиҥ башка-башка бӱдӱмдери тузаланылат: Билимниҥ неделези, јайаандык лабораториялар, предметтерле кружоктор, билим-практикалык конференциялар ла ӧскӧлӧри де. Каланыҥ ла АР-дыҥ школдорыныҥ ла школдоҥ озо ӱредӱлӱ организацияларыныҥ ӱредӱчилерине ле таскадаачыларына билим-методикалык јӧмӧлтӧ эдилет.\nПрофессионал квалификацияныҥ ӱредӱлӱ тӧс јеринде ле ресурсный эки тӧс јерде колледжтиҥ педагогторы консультациялар, курстар ӧткӱрет. Келер ӧйдиҥ ӱредӱчилери башка-башка кемдӱ билим-практикалык конференцияларда, профессионал устыҥ конкурстарында, олимпиадаларда туружат. 2018 јылда олордо колледжтиҥ 350 студенти турушкан. Онойдо ок былтыр колледжте јиит шиҥжӱчилердиҥ педучилищениҥ выпускниги В. А. Сластенинниҥ эземине учурлалган билим кычырыштары тӧртинчи катап ӧткӧн.\n(АР-дыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министерствозыныҥ бергени кыскарта)


Јӱрӱмдик ченемелле ӱлежип... - altaicholmon\nБистиҥ албатыга бойыстыҥ тергеебисте кирелтелӱ иш таап, иштеп јӱрерге там ла кӱч болуп браадыры. Мындый айалга болордо, ӧскӧ тергееде вахтада иштеп јӱрери јаан арга болуп калды.\nКöп алтай улус айыл-јуртын акча-манатла јеткилдеп аларга, Россияныҥ Тӱндӱктеги јаан стройкаларында иштеерге баргылайт. Бу обьекттерде кандый ла специальностьту ишчилер керек болуп јат: шоферлор, каҥдаачылар, электриктер, трактористтер, подсобный деген ишчилер, о. ö. Ол јерлерде ишјалдыҥ кеми де бийик — тегин ишчиниҥ ишјалы 60 муҥ салковой, специалисттердийи анаҥ да кöп. Артканы ончо јеткилделип јат: мылча, душ, прачечный бар. Керек болзо, вагончикте эмезе общежитиеде јадарга јараар.\nМындый ишке иштеп барарга, баштап ла тарый Кадровый агентствого баштанар керек. Андый агентство Горно-Алтайскта да, аймактарда да бар. Олорго баштанып, резюмени берип ийзе, олор ишти бедиреп јат. Эмезе олорго јаан организациялар заявка берип јат. Кандый специальностьту, канча кижи керек деп.\nБу тушта ајарыҥкай болор керек. Кезик агентстволор аргазы коомой организацияларла иштеп турган болуп калат. Улустыҥ иштеп алган акчазын тöлöп болбос, тöгӱндеп ийер предприятиелер Тӱндӱкте ас эмес. Јӱзӱн ле јӱӱр ООО-лор, «субчиктер» (субподрядчиктер) бар, олор керегинде Интернетте шӱӱлте-отзывтарды кычырып, кичинек ле серемји боло берзе, мойножып ийзе торт. Кийнинде акча јокко јанып болбой отурганча. Олор ончозы иштиҥ јӧптӧжӱзиле иштеп јадыс дежет. Је слерле, айыларда отурзаар, кем де иштеериниҥ јöптöжӱзин тургуспас, иштеер јерге једип барзаар, јöптöжӱ тургузылат. Ого једип барала, јöптöжӱ тургуспай, јанатам дегени кӱч неме. Кайра јанатан јолдыҥ баазы ас эмес.\nАндый организациялар кöп сабада иштиҥ јöптöжӱзин тургузып турус деп тöгӱндеп баштап јат. Керек дезе јöптöжӱ бар да болзо, кийнинде ишјал тöлööр тушта олордо акча јок болуп калардаҥ айабас. Шылтактар кöп.\nАнайда ок слерге иштеер јöптöжӱни колго берер, кычырала, кол салыгар деп айдар. Организацияныҥ јааны слердиҥ кийнердеҥ кол салар јаҥду деп айдар. Оноҥ слер колды салып койгон кийнинеҥ, ол јöптöжӱ кадрларла иштеер кыпта артып калар. Оны, темдектезе, Москвадööн («Велесстрой» ООО), Санкт-Петербургтööн («СГК-1» ООО) аткарып ийер, башкараачы колды салза, экелип берер. Је ишбереечи јанынаҥ колды, печатьты салып койгон јöптöжӱ јарым эмезе бир јылдыҥ бажында келзе келер. Келбезе де маат јок. Ол öйгö јетире слер иштеп, ишјал алып јадыгар, оноҥ јöптöжӱни де керексибей барараар. Бу öрöги айдылган организациялар, карын, тöгӱндебей јат.\nОныҥ учун айылдаҥ чыгып барардаҥ озо, ол фирма керегинде шӱӱлте-отзывтарды кычырып, бачымдабай, шӱӱп алганы эҥ ле керектӱ. Кыскарта айтса, јӧптӧжӱ тургузылган кийнинеҥ иштеерим дегени јӱрӱмде келишпейт. Иштеериниҥ јöптöжӱзи јогынаҥ ла иштеп баштап турбай…\nЈе анаҥ артканы ончо кемјок. Азыраш учун акча тутпайт, кийим берилип јат. Кемјок, јакшы кийим деп айдарга јараар. Кийим акча тöлöбöзинеҥ берилет. Кышкы кийимниҥ баазын бӱдӱн-јарым јылдаҥ јоголтып салар. Анаҥ ас öй иштезеҥ, кийимниҥ ээлеген баазын ишјалыҥнаҥ тудуп алар.\nБаза иште керектӱ неме — инструктаж. Стройка тӱҥей ле кижиниҥ јӱрӱмине каршулу учуралдар болотон јер. Јаантайын ла ајарыҥкай јӱрер керек, оныҥ учун инструктажты лаптап угуп, некелтелерин бӱдӱрип јӱрзе, бойыҥа ла јарамыкту. Ого ӱзеери ишти корулаарыныҥ инспекторы јаантайын ширтеп јат. Ишти корулаарыныҥ ээжилерин бузуп турган кижини акчала кезедип, мойнына салып јат. Штрафтыҥ кеми ас эмес — 10-15 муҥ салковойдоҥ боло берер.\nБери иштеерге бастыра Арасейдеҥ улус келип јат. Кандый ла укту улус бар. Кезикте кöрӱп турзаҥ, орус улус ас ошкош. Кöп сабада башкирлер, татарлар, буряттар. Оноҥ ногайлар, хакастар, чуваштар, мордвалар, Казахстаннаҥ турок-месхетиндер, белорустар, украиндер де учурап јат.\nБаза бир сурак. Сен иштеп келгеҥ бе эмезе акча иштеп аларга ба? Иштебей, јажынып, тöгӱнденип јӱрер уулдар бар эмей. Олордыҥ айдыжыла, «я приехал не работать, а заработать». Иштенип турган кижи болуп тöгӱнденип базып јӱреле, олорды кем де кöрбöй турган деп бодогылайт. Ончозы кöрӱнип јат.\nАндый улус вахтадаҥ айылына амыраарга јанза, олорды ишке кайра алдырбай јат.\nБаза бир бöлӱк улус бар — олор чындык бедиреер, ол учун тартыжар. Онызы база јастыра. Мениҥ керегим јок деп сананала, бойыныҥ алдына ла иштенип јӱрери эҥ ле јарамыкту. Кандый да јастыралар эдилип турза, ого киришпезе торт. Ӧткӧн 90-чы јылдардыҥ бажында келер јуук ӧйдӧ капитализм болзо, бастыра неме быжу, чебер эдилер деп айдылып туратан. Кайдаҥ база, карын да эмди кемге де, не де керек јок öй. Иштиҥ чыҥдыйын шиҥдеп турган инспекторлор бар эмей база. Оныҥ учун бойыҥныҥ ижиҥди јакшы эдип саларга, албаданып турбай. Тегин јерге бурулатпаска, штрафтатпаска.\nЭмдиги стройкаларда кандый ла јӱзӱн-башка техника иштеп јат. Оныҥ учун јиит уулдарга техникала иштеерге ӱренип алза, сӱрекей керектӱ болор. Бульдозерист, экскаваторщик, крановщик, шофер, электрик ишјалы бийик, јаантайын ла суруда специальностьтор болуп јат.\nБаштапкы ишјал бир ай иштеген кийнинеҥ, экинчи айдыҥ ортозында берилет.\nЈе текши айтса, вахтада иштегени кемјок арга. Кажы ла эки-ӱч айдыҥ бажынаҥ бир айдаҥ амырап турар иш ол база јакшы иш эмей.\nИштеп турзаҥ, öй капшай öдӱп јат. Бир ле кöрзöҥ, эҥир кирип калган турар. Вахтада иштиҥ öйи 10 час. Эртен тура 8 частаҥ ала эҥирдиҥ 18 (кезик объекттерде 19) чазына јетире. Тал-тӱште бир час амыраар ла иш öйинде эки катап 15 минуттаҥ амыраар. Выходной, байрам кӱндер јок. Бу кӱндер ле слер иштеген артыкташ ӧй-частар вахтаныҥ кийнинеҥ амыраар кӱндерге кирип калат.\nВахтада јӱрӱп иштеери ол арга-јоктыҥ кереги эмей. Кандый да болзо, тӧрӧл јериҥде, айыл-јуртыҥныҥ, бала-баркаҥныҥ јанында иштегенинеҥ артык неме јок. Је бӱгӱнги јеҥил эмес јӱрӱмдик айалга кӧп улусты «вахтага» аткарат, эртен не болорын кем де чокым айдып болбос болбой. Иженетен јаан неме јок то болзо, тӱҥей ле ижемји артат…