«Jӱрӱмди јӱрер ле керек...» - altaicholmon\n—Бис Родион Борисовичле бу јол-јорыкты былтыр темдектеп алган болгоныс. Быјыл јаан изӱ айдыҥ 4-8 кӱндеринде ӧйди келиштирип, солун јерде јадып ла иштеп турган алтайларга айылдап барып келдибис. Ар-бӱткени биске тӱҥей јер эмтир. Областьтыҥ тӧс калазын, Сахалинди, Туу-Кайадый ла Комсомолкадый «сӱмерлер» мык ла курчаган тургулап јат. Jажыл кебин тартынган сӱрлӱ-јараш јер болуптыр. Алтайдаҥ ойто ло Алтайга јангамдый деп билдирген эди. Мен Новосибирсктеҥ учкам, Родион Борисович — Москвадаҥ. Ол кӱн мында айас, јылу кӱн турган. Сахалинде чала серӱӱн болгон. Аэропортто улус бастыразы курткаларлу. Jыбарлап, тыҥ салкындаган. Самолет отурып болбой, аэропорттыҥ ӱстиле эки катап айланган, је учы-учында отурган.\n—Аэропортто јылу уткуул болгон деп уккан эдим. Алтайлар ӧскӧ јерде алтайлар ла болуп артып турганы кандый јакшы. Ыраакта јаткан јерлештердиҥ кӱӱн-табын јаҥыс ла јарадар керек деп бодойдым.\n—Айтканаарла јӧпсинип турум. Оскӧ јер ӧскӧ лӧ не. Кижиге ајарудаҥ ӧскӧ база не керек. Туура јерде јаҥыскан эмес болгонымды мен салкыны сыылаган Сахалинде база сестим. Jуулган алтайларымды кӧрӱп, кӧӧрӧмим тутты, кӱӱн-санаам кӧдӱрилди, сӱӱндим. Jерлежӱниҥ јааны Валерий Коммунарович Чадаев кабыра кучактап, јылу сӧстӧрин айтты. Ардак-омок Александр Кӱндӱчинович Торбогошев јогынаҥ мындый кӱндӱӱ-кӱреелер чек болбойтон эмтир. Бис экӱ туку студент тужыстаҥ бери најылар. Мында ла база бир јуук јерлежиме, Красноярскта культураныҥ институдында кожо ӱренген Вера Поповага јолуктым. Эркеш Кулаковтыҥ эрчимдӱ ле ӧктӧм кӱӱни меге база јарады. Анайып, алтай кеп-кийимдерин кийген јерлештерис аэропортто боорсок-чегендӱ уткыдылар. Айдарда, Сахалин јаар јол-јорыгым јарт ла калас болбогон. Эне-кабай болгон Алтайдаҥ «апарган» кучакка батпас элем-селем эзенимди бу эреен јайда ыраакта јаткан јерлештериме тӧкпӧй-чачпай јетирдим деп, агы-чегин айдар аргам бар.\nJерлештерис мени озо ло баштап каланыҥ бойыла таныштырдылар. 1945 јылда Японияла болгон јуу-согуштарда јеҥ јастанып јыгылган јуучылдарга учурлай тургызылган Парк Свободы деп кереесте болдыс. Бу мемориалда Яприн деп кижиниҥ ады-јолы бичилгенин кӧрдим. Тӱндӱк Сахалинниҥ сӧӧксалгыштарыныҥ бирӱзинде база эки алтай јуучылдыҥ ады-јолдоры бичилген кереес бар деп айдыштылар. Jерлежӱниҥ турчылары ого барып, чеден-оградазыныҥ ичин ӧлӧҥ-чӧптӧҥ арчыган болтыр. Ол кӱн Сахалинниҥ музейлерине де кирип јӱрдибис.\nЭртенгизинде темир јолдыҥ ишчилериниҥ ДК-зында репетиция ӧткӱрип, эҥирде 18 саатта концерт бердим. Jай ӧйинде улус эмеш ас болуп калды. Алтай јаар отпускага јанган, Эл Ойынга атанган, талай-теҥистерди кечире балыктап барган улус ас эмес болгонын ајардым. Ортолыкта бӱгӱнги кӱнде 2 муҥга шыдар алтайлар јадып турган деп айдышты. Концерт башталып ла јадарда, туку Курильский ортолыктаҥ Каспа јуртта кожо чыдаган јерлежим Аржана Неметова телефон сокты. «Калак-кокый, концертке келип болбодым, јӧмӧлтӧ болзын деп, акча ийип јадырым» — деп айтты. Туштажуда Родион Борисович Сахалиндеги јерлештерге Алтай Республиканыҥ тегерик сӱр-темдегин ле тӧрт маанызын табыштырды. Концертте јербойындагы администрацияныҥ ишчилери, армяндардыҥ ла татарлардыҥ диаспораларыныҥ чыгартулу улузы турушты. Сахалинде иштеп турган Мерген Тадыров сценага база чыккан. Jайалталу кӱӱчи концертте гитарала ойноп, меге тыҥ јӧмӧшти. Концерт эки сааттыҥ туркунына ӧткӧн. Кӧжӧгӧ јабыларда, јерлештерис сценага чыгып, биске курлар курчады.\n—Кара Амырчинович, ыраакта јаткан јерлештереерди кандый кожоҥдорло сӱӱндирдигер?\n—Сахалинде јаҥы чыгып јаткан кӱӱлик альбомымныҥ презентация-таныштырузын ӧткӱрдим. Ого 17 кожоҥ кирип јат. Кезиктерин јерлештерим садып алды. Кӧп сабазын ӱлеп, сыйлап бердим. Акча-манатла эмеш тутактар бар. Jе јада тура, толо кеминде чыгар ла деп иженип турум. Тӧрӧлчи кӱӱндӱ јерлештерис Родион Букачаков, Аҥчы Самтаев, Эдуард Текенов, Андрей Ялбаков, Эжер Татин ле оноҥ до ӧскӧлӧри јӧмӧжӧӧчи болгондор. Кӱчӱрген ай киреде Горно-Алтайскта оныҥ презентация-таныштырузын ӧткӱрерге амадап турум. Альбомды кӧптӧдӧ чыгарып, эл-јонго энчи эдип артыргызып салар кӱӱн-санаа бар. Jӱрӱмди кем билер оны? Салым деп кайракан кижиге та канча јаш јажырып алган? Оны эртедеҥ айдар ла билер арга јок. Эзен-амыр јӱрерде, бары-јогын канча ла кире кӧп бӱдӱрип салар керек.\nСахалинде болгон концерт дезе бир канча бӧлӱктеҥ турган. Баштапкызына ак-јарыктаҥ эрте јӱре берген Евгений Абраимовтыҥ чӱмдеген кожоҥдоры кирген. Чыгарып јаткан јаҥы альбомымныҥ ады бу јайалталу кӱӱчиниҥ «Jӱрӱм» деген јап-јакшынак кожоҥыла јуук колбулу деп айдар керек. Альбом «Jӱрӱмди јӱрер ле керек…» деп адалат. Концерттиҥ баштапкы бӧлӱгинде анайда ок Россияныҥ нерелӱ артизи Валерий Киндиковтыҥ эземине учурлалган кожоҥдор јаҥыланган.\nЭкинчи бӧлӱкти ӱй улустыҥ јӱрӱм-салымына учурладым. Салымы кӱч ле салымы ырысту эје-сыйындарга мен јол-јорыктарда кӧп учурап јадым. Кожоҥ кижини кӧкӱдер, кижини сӱӱндирер, кижини ыйладар, кижини санааркадар ийделӱ болгонын улус јакшы билер. Олор салымы кӱч кӧӧркийлерди бир де кезек ӧйгӧ болзо, јазып эмдезе, меге анаҥ ӧскӧ алкыш керек јок. Ол кӱн ары кӧрзӧ ай, бери кӧрзӧ кӱн кеберлӱ алтай эпшилерге учурлай Анатолий Jурункинниҥ чӱмдеген кожоҥдоры јаҥыланган. Мениҥ репертуарымда Валерий Ободзинскийдиҥ де, Вадим Мулерманныҥ да кожоҥдоры база бар. Сахалиндеги јерлештерис олордыҥ кожоҥдорын база јакшы уткыгандар. Эки саатка чыгара улалган концертти бойымныҥ чӱмдеген кожоҥдорымла тӱгестим. Jӱрекке кару ла јылу бу туштажу-эҥирдеҥ эске јып-јылу санаалар артып калды.\n—Сахалинде јадып турган јерлештеристиҥ бойлорыныҥ кӱӱн-санаазы кандый эмтир?\n—Ардак-омок. Бастыразы эрчимдӱ иштегилеп јат. 2-3 те јерде иштеп турган улуска јолуктым. Ыраак јерде бой-бойлоры ортодо нак јӱргӱлеген деп кӧрӱнди. Алтайлардыҥ андагы јерлежӱзиниҥ баштаҥкайлу кӱреези база эрчимдӱ иштеп јат. Jондык учурлу керектерди бойлорыныҥ ла арга-кӱчиле бӱдӱрип турганын ајарып кӧрдим. Jерлештер фонд ачарга јат. Олордо јерле колбулу сурактар база бар. Jерлежӱниҥ туразын тударга јер алар керек. Сахалинде јаткан диаспоралардыҥ байрамдарында, туштажуларында, концерттеринде туружарга, алтай кеп-кийимдер ле ойноткылар база керек болуп јат. Бу сурактарла олор Госдуманыҥ депутады Родион Букачаковко баштангандар.\nОлордыҥ айттырган от-јалбышту эзенин тӧрӧл газедибис ажыра эл-јонго јетирип јадым. Jерлештерис Сахалин јаар иштеп келген јаҥы улуска арга-чыдалыс јеткенче болужарыс деп айдышты. Jол-јорыктаҥ јанып келеле, олорго эртенгизинде ле бу ортолык јаар балыктап барып јаткан улус ажыра комус аткардым. Ол кӱн Горно-Алтайсктаҥ Сахалин јаар јирме кижи атанган. Айылдарында артыкташкан ойноткыларлу улус бар болзо, меге баштанзын деп сурап турум. Арганы табып, јерлештериске аткарарыс. Сахалиннеҥ Алтай јаар атанар алдында Охотский талайдыҥ јарадына барып јӱргенис. Токуналу айалгада табылу отурып, јаҥы таныштарымла лапту ла куучындаштыс. Талайдыҥ чайпалган толкулары кӧстӧриме эмди ле кӧрӱнет. Jылу уткуул учун Сахалиндеги јерлештерге быйан айдып турм.\n—Кара Амырчинович, јилбилӱ куучын-эрмек учун Слерге јаан алкыш-быйан. «Jӱрӱмди јӱрер ле керек…» деген јаҥы альбомыгардыҥ чыгарын энчикпей сакып турус. Ижигер мынаҥ да ары једимдӱ ӧтсин.


Олег Хорохордин республиканыҥ башчызыныҥ јамызына кандидатка окылу кӧстӧлгӧн - altaicholmon\nОлег Хорохордин республиканыҥ башчызыныҥ јамызына кандидатка окылу кӧстӧлгӧн\nКичӱ изӱ айдыҥ 7-чи кӱнинде Горно-Алтайскта «Единая Россия» партияныҥ талалык бӧлӱгиниҥ ээчий эмес конференциязыныҥ баштапкы бӧлӱги ӧткӧн лӧ ондо Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ јамызына кандидат кӧстӧлгӧн. Партияныҥ уставы аайынча кандидат АР-дыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин, сенатор Татьяна Гигель ле Кан-Оозы аймактыҥ јааны Эжер Ялбаков ортодоҥ конкурс ажыра талдалган.\nДелегаттарга куучынды элдеҥ озо Олег Хорохордин айткан. Јербойыныҥ бастыра политиктериниҥ ле башкараачыларыныҥ алдында бир амаду туруп јат – ол Алтай Республика јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминиҥ кеми аайынча Россияныҥ субъекттери ортодо эҥ калганчы јерлердиҥ бирӱзинде турганын кубултары деп, ол угускан.\n«2018 јылдыҥ турулталары аайынча ээчий рейтинг јарлалган ла бистиҥ тергее ондо 83-чи јерде турат – деп, башкаруныҥ јааныныҥ ижин бӱдӱреечи айткан. – Мындый болорыныҥ шылтактары бары јарт: Алтай Республика ыраак, јака јерде јаткан, эл-јоны ас, иштеген тӧс ижи јурт ээлем болгон тергее. Је мыныла коштой эмдиги айалганы тӱзедер аргалар бар ла олорды эдер иштер турат».\nТемдектезе, оныҥ темдектегениле, экономиканыҥ иштеер бӧлӱгине, јербойында кичӱ аргачылыкта иштегендерге ајару ас эдилген, је шак бого тӧс ајару эдер, шак мында јаҥы иштеер јерлер тӧзӧӧр керек болгон. «Бу бӧлӱкте ууламјылу государстволык политика чек јок болгон деп айдарга јараар. Турган јаан сурактардыҥ база бирӱзи – федерал бюджеттеҥ чыгарып турган акчаны ас турулталу тузаланганы» – деп, Хорохордин темдектеген.\n«Эмдиги талдаштар эл-јонныҥ башкарту ла политикалык элитаны јаҥыртары аайынча сурузы чокым айдылган айалгаларда ӧдӱп јат. Талдаштардыҥ кийнинде башкаруны да, оныҥ аппарадын да тӧзӧгӧнинде, тергеениҥ бӱдӱреечи јаҥында иштегендер де ортодо кыйалтазы јогынаҥ кубулталар болорын быжу айдадым. Башкаруныҥ эмдиги тӧзӧлгӧзи ӧйдиҥ некелтелерине келишпей јат ла талдаштардыҥ кийнинде мыны тӱзедер керек. Элдеҥ озо јербойыныҥ кадрларына тайанарыс, мынызы јарт. Башкартуда иштеер кадрларды талдаар «Команда РАзвития» деген тургуза ӧйдӧ тергееде ӧткӧн лӧ эл-јон јилбиркеп уткыган конкурс бу иште јаан јӧмӧлтӧлӱ болор. Мынаҥ арыгы иште кемге тайанып иштеерге турганысты улус билип турзын деп, оныҥ турулталарын куран айдыҥ учында кӧрӧрис ле јарлаарыс».\n«Алтай Республикага ӧзӱмниҥ башка арга-јолына кӧчӧр керек деп, мен јаантайын айдып јадым, куучын башта сананган схемалар керегинде эмес, је эл-јонго јарт керектер керегинде ӧдӱп јат ла бис олорды кыйалтазы јогынаҥ угузарыс. Бастыра сурактарды бир уунда аайлап чыгар арга јок, је бис олордыҥ аайына, улус кубулталар болуп турганын јуук ӧйдӧ лӧ кӧрӱп-билип баштазын деп, чыгып баштаарыс. Мен республиканыҥ бастыра аймактарын эбирип келгем, кӧп тоолу јурттарда болгом, эл-јонло туштажулар ӧткӱргем ле кӧп саба улус кубулталар болорына иженип јат ла јаҥнаҥ чокым керектер сакыйт деп айдар аргам бар. Мыныла колбой јаан каруулу болгонымды оҥдойдым, слер де база деп алаҥзыбайдым. Талдаштарда бис јеҥип чыгар учурлу. Кандый ла ченелтелердиҥ коомой салтары элдеҥ озо республиканыҥ эл-јоныныҥ јӱрӱмине једер, мыны болдырпазы бистиҥ арга-кӱчибисте» – деп, кандидат темдектеген.\n«Јаҥ албаты-јонныҥ јилбӱлерине иштеер аргалу деген бӱдӱмјини улуска јандырары биске сӱрекей јаан учурлу. Мен сыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде тергеениҥ эҥ бийик јамызына – Алтай Республиканыҥ башчызына тудуларында бу учун тартыжарым. Слердиҥ болужыгарла, эл-јонныҥ јӧмӧгӧниле јеҥӱге једип, бойыма алынган ончо молјуларды бӱдӱрерге турум» – деп, ол куучыныныҥ учында айткан.\nЭэчий сӧсти сенатор Татьяна Гигель айткан. Бойыныҥ бастыра кӱчин, билгир-лерин, аргаларын јаантайын јерлештериниҥ тузазына бергенин ол аҥылап темдектеген. «Талдаштарда олор мени јаантайын јӧмӧп турганыла, озолодо талдаштар ӧткӧн бу да учуралда јӧмӧгӧнине оморкойдым. Алтай Республиканыҥ башчызын тудар талдаштар керегинде айдар болзо, мен ороонныҥ президентиниҥ баштап апарган јолын јӧмӧйдим ле конференцияныҥ туружаачыларына президент Владимир Путин ийген кандидатты јӧмӧп, сӧс айдар тоомјы берилгениле оморкойдым. Эмдиги айалгаларда ишти јакшы билери, турумкайы ла јана баспазы једимге экелерин бис ончобыс оҥдоп јадыбыс. Шак мындый кылык-јаҥын республиканыҥ башчызыныныҥ ижин удурумга бӱдӱреечи тергееде иштеер ӧйинде бистиҥ эл-јонго кӧргӱскен» – деп, Федерация Совединиҥ турчызы айткан.\nБу айтканын быжулаган бир канча темдектерди ол куучындаган. Темдектезе, Чой аймакла јол-јорык ӧйинде башчыныҥ молјуларын бӱдӱреечи агаш ээлемде турган сурактарды угуп, олорды аайлаар иштерди тургуза ла баштаган. «Таҥынаҥ бир аймактыҥ темдегиле, јаҥыс та ээлемде турган сурактар темдектелген эмес, је экономикага јаан учурлу бу бӧлӱктиҥ ижин бастыра тергееде јеҥилтер чокым јӧптӧр белетелген. Керектӱ документтер Росагашхозко аткарылган. Бу бистиҥ кандидаттыҥ таҥынаҥ бийик каруулу болгоны керелейт» – деп, ол угускан.\nОлег Хорохордин эрмек-куучынга ачык кижи болгонын Татьяна Гигель темдектеген. «Бу ӧйгӧ јетире эҥ ыраак јаткан јурттардыҥ улузы јаҥы башкараачыла тушташканын бис билерис. Ӧскӧ улусты угуп билери – ас туштаган јайалта. Олег Хорохордин ӱнбереечилердиҥ айтканын угуп билер кижи. Артыбашта кӧлдиҥ јараттарын јазаар ӱлекерле колбой кандый блааш-тартыштар башталганын эске алалы. Бистиҥ кандидат Артыбашта болуп, Алтын-Кӧлдиҥ јарадын бойы барып кӧрӱп јӱрген. Ол јербойыныҥ улузыла куучындажып, башка-башка шӱӱлтелерди уккан ла јӱк оноҥ: «Айса болзо, эл-јонныҥ сурагыла бис ӱлекерди кубултарыс» – деп, бойыныҥ шӱӱлтезин айткан. Бу строительствоны ӧткӱрери аайынча јуун ӧткӱрер јакылта берип, ол јондыктыҥ шӱӱлтезин кыйалтазы јогынаҥ ајаруга алар јакылта берген. Башка-башка бӧлӱктерде иштегенимниҥ ченемели ас эмес ле јондыктыҥ кӱӱнине ле айткан шӱӱлтелерине мындый тоомјылу кӱӱн эмдиги ӧйдӧ ас туштаганын темдектеер кӱӱним бар. Бистиҥ республикада Ӧзӱмниҥ тӧс јерин тӧзӧӧр лӧ оныҥ ижинде туружарга эҥ артык специалисттерди, чыннаҥ профессионалдарды тартып алар Олег Хорохординниҥ баштаҥкайы ла оныҥ бастыра аймактарла јол-јорыктап иштегениниҥ турулталары – бир коолдо. Республиканыҥ аймактарыла оныҥ јол-јорыктары кабинетте иштееринеҥ чыгар ӧй келгенин керелейт».\n«Јуулган улустыҥ ајарузын база бир айалгага эдер кӱӱним бар. Республиканыҥ јилбӱзине болуп, ол јаҥныҥ јаантайынгы оппоненттерин, мындый аргалу болор деп, кече ле сананар арга јок улусты бойыныҥ јолчылары (союзниктери) эдип билер. Мындый бирлик бистиҥ партияны, јондыкты бириктирер чокым аргалар айдып болбой турган бистиҥ оппонеттерге кӧрӧ, чик јок бийик кемине кӧдӱрип турганына мен алаҥзыбай јадым» – деп, Татьяна Гигель айткан.\nЭжер Ялбаковтыҥ куучыны кыска болгон. Ол партияда иштеген нӧкӧрлӧрине бӱдӱмји учун быйанын айдып, тӧрӧл Кан-Оозы аймагында бӱдӱретен ижи кӧп болгонын јетирген ле делегаттарды Олег Хорохординди јӧмӧӧрине кычырган.\nКонференцияда анайда ок кенектердиҥ текшироссиялык биригӱзиниҥ республикан бӧлӱгиниҥ башкараачызы Людмила Рыспаева куучын айткан. Республиканыҥ башчызына кандидат эдип Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрген Олег Хорохординди кӧстӧӧрин 20 кире јондык биригӱлер јӧмӧгӧнин ол јетирип, санаа-сагышту ончо улус талдаштарда Олег Хорохординди јӧмӧӧр ижемјизин айткан.\nЈажытту ӱнбериште Олег Хорохординди кандидат эдип кӧстӧӧри учун 42 делегат ӱнин берген, алты кижи Татьяна Гигельди ле ӱч кижи Эжер Ялбаковты јӧмӧгӧн. «Единая Россия» партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ башчызы Владимир Тюлентин ӱнбериштиҥ турулталарын угузып, Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ јамызына кандидат эдип Олег Хорохордин кӧстӧлгӧнин јарлаган.\nАлтай Республиканыҥ башчызын, башкарузыныҥ председателин тудар талдаштар быјыл сыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде Эл Курултайдыҥ депутаттарын тудар талдаштарла бир ӧйдӧ ӧдӧр.


Санитарный некелтелерди бӱдӱрерин – кату шиҥжӱде - altaicholmon\nСанитарный некелтелерди бӱдӱрерин – кату шиҥжӱде\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин тергеениҥ башкарузыныҥ турчыларыла, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ башкараачыларыла неделе сайынгы јуунды видеоконференция бӱдӱмле ӧткӱрген.\nМуниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ башкараачылары јербойындагы айалга јанынаҥ јетирӱлер эткен. Олордыҥ айтканыла, јербойында кызалаҥ айалгалар јок, суулар ла ӧрт болдыртпазы јанынаҥ сурактар кату шиҥжӱге алылган. Анчада ла јаан ајару коронавирусный инфекция эл-јон ортодо таркабазына эдилет.\nТергеениҥ башчызы муниципалитет-тердиҥ башкараачыларына улус организацияларда ла учреждениелерде, магазиндерде ле јондык транспортто санитарно-эпидемиологиялык нормаларды, маскалардыҥ ээжилерин бӱдӱрерине шиҥжӱни тыҥытсын, дезинфекцияны улайынча ӧткӱрзин деп баштанган. «Санитарно-эпидемиологиялык норма-ээжилерди улус чике бӱдӱрзе, бис кирелендириштерди токтодорыныҥ ээчиде бӧлӱгине чыгарыс» — деп, тергеениҥ башчызы айткан.\nРоспотребшиҥжӱниҥ бистиҥ тергееде башкартузыныҥ методикалык шӱӱлтелериле башкарынып, Алтай Республика коронавирустаҥ улам эдилген кирелендириштерди токтодорыныҥ баштапкы бӧлӱгине кӧчкӧн. Мындый керек эдер тушта пандемия таркабазын јеткилдеериниҥ бастыра кӧргӱзӱлери ајаруга алылган. Эмди физкультурала, спортло тышкартында тазыктыруны бир канча кирелендириш аайынча ӧткӱрери јарадылган, јартап айтса, ӧмӧ-јӧмӧ тазыктыруда эки кижинеҥ кӧп болбос, улус ортозында беш метрдеҥ ас эмес болор керек.\nРоспотребшиҥжӱниҥ специалисттери Горно-Алтайсктагы «Спартак» стадионныҥ эпидемиологиялык айалгада ижи јанынаҥ шиҥжӱ ӧткӱрген. Стадионныҥ башкартузы оныҥ ижин орныктырары јанынаҥ баштану эткен болгон. Текши алза, стадиондо профилактикалык иштер толо кеминде ӧткӱрилген, пропускной ээжи тургузылган. Улусты стадионго кирер пункт дезинфицирующий не-немелерле јеткилделген, анда ла кижиге тийдирбес термометрле термометрия ӧткӱрилет. Служебный кыптарда ла текши тузаланыштыҥ јерлеринде чыкту аруташ кажы ла кӱн ӧткӱрилери тӧзӧлгӧн. Кажы ла эки сааттыҥ бажында эжиктердиҥ туткаларын, выключательдерди, столдордыҥ ӱстин ле оноҥ до ӧскӧзин аҥылу не-немелерле арчып јат. Улусла иштеп турган ишчилер коруланарыныҥ таҥынаҥ немелериле јеткилделген. Эди-каныныҥ изӱзиниҥ кеми бийик улусты стадионныҥ јериндӧӧн божотпос, стадионныҥ ачык площадкаларында эки кижинеҥ кӧп эмес улус ортодо таҥынаҥ тазыктыру эмди ӧткӱрилет.\nРоспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузы спортло колбулу белетеш-тазыктыру ӧткӱрип турган организацияларга ла таҥынаҥ аргачыларга кирелендириштер табынча, бӧлӱктей ӧткӱрилер деп јетирет. Мында тӧс ајару југуш оору-јоболло колбулу айалга јербойында кандый болгонына эдилер. Ижин орныктырарга турган организациялар, таҥынаҥ аргачылар Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузына угузу бичик бичизе, анда коронавирусный инфекция таркабазын јеткилдеери јанынаҥ кандый иштер ӧткӱрилгени, кандый айалгалар тӧзӧлгӧни керегинде ӱзе бичип, јартап салар керек.\nТургуза ӧйдӧ бистиҥ тергееде коронавируска табарткан улуска белетеген орын-јерлердиҥ тоозы кӧптӧдилген. Андый орындардыҥ тоозы 200-теҥ ашкан, олордоҥ 56 орын тузаланылат. Јербойында тӧзӧлгӧн текши айалгадаҥ кӧрзӧ, белетелген орындардыҥ тоозы улуска эмдеш ӧткӱрерине тургуза ӧйдӧ јеткилинче.\nБистиҥ республиканыҥ јеринде улус коронавирусла оорып баштаган ӧйдӧҥ ала барлу эпши бу ооруга алдырткан баштапкы учурал кӱӱк айдыҥ 26-чы кӱнинде јарталган. Ол кижи эмдешти тургуза ӧйдӧ Майма аймактыҥ эмчилигинде тӧзӧлгӧн моногоспитальда ӧдӧт. Бу моногоспитальда бала табарыныҥ залы белетелип калган, андый оорулу эпшилерди бастырајандай медшиҥжӱде тударына керектӱ айалгалар тӧзӧлгӧн.\nРеспубликаныҥ јеринде самоизоляция-ныҥ режими тургуза ӧйдӧ иштегенче. Анайда ок улус текши тузаланыштыҥ бастыра бӱдӱм транспортында (ол тоодо такси), аптекаларда, магазиндерде, автовокзалдарда, аэропорттордо, бастыра бӱдӱм транспорттыҥ токтодуларында, текши тузаланыштыҥ јерлеринде, јаҥныҥ органдарыныҥ тураларында болзо, масочный режимниҥ некелтелерин кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱрер учурлу.\nЭмдештиҥ ле профилактикалык аш-курсактыҥ республикан тӧс јерине республикан эмчиликте тӧзӧлгӧн моногоспитальдыҥ пациенттерине ле ишчилерине сӱттиҥ аш-курсагы берилген. Сӱтти, сарјуны, творогты, йогуртты ла ӧскӧ дӧ аш-курсакты «Майма-Сӱт» деген предприятие берген. Су-кадыкты корыыры аайынча республикан министерство бу предприятие коронавирустыҥ инфекциязыла тартыжуга мындый јӧмӧлтӧ-болужын эткен деп темдектейт.\nБистиҥ тергееде коронавирусла оорып турган улусты эмдеери республикан эмчиликтеги, СПИД-ле тартыжары ла оны болдыртпазы аайынча тӧс јердеги ле Майма аймактыҥ эмчилигинде моногоспитальдарда тӧзӧлгӧн лӧ ӧткӱрилет.\nКалганчы јетирӱлерле, коронавирусла база бир кижи оорып турганы кӱӱк айдыҥ 27-чи кӱнинде јарталган. Бу кижи Горно-Алтайсктыҥ кижизи, ол коронавирусла оорып турганы ОРВИ айынча шиҥжӱ ӧдӱп турар тушта јарталган. Эмди бу кижиле колбуда болгон улусты јартаары, олордыҥ су-кадыгыныҥ айалгазын шиҥдеери јанынаҥ иш ӧдӧт.\nТекши алза, бистиҥ тергееде лабораторный шиҥжӱ ӧткӱрип, 110 кижи коронавирусла оорып турганы илезине чыгарылган. Оорыган улустыҥ тоозы: Горно-Алтайскта — 33 кижи, Турачак аймакта — 24, Кош-Агаш аймакта — 20, Кӧксуу-Оозы аймакта — 8, Оҥдой аймакта — 7, Майма аймакта — 6, Улаган аймакта — 5, Шабалин аймакта — 4, Кан-Оозы аймакта — 3. Горно-Алтайсктаҥ, Кош-Агаш, Турачак ла Шабалин аймактардаҥ база беш кижини бу оорунаҥ эмдеп салган. Кӱӱк айдыҥ 28-чи кӱнинде болгоныла, эмчиликтерде эмдеп, айылдарына јандырган улустыҥ текши тоозы 58-ге јеткен.\nБастыра ӧйдиҥ туркунына бистиҥ тергееде коронавирусный оору јанынаҥ лабораторный шиҥжӱ 19107 кижиге ӧткӱрилген. Кӱӱк айдыҥ 27-чи кӱнинде дезе 583 проба шиҥделген, тергееде карантиндеги медшиҥжӱде 444 кижи.\nРоспотребшиҥжӱниҥ специалисттери улус самоизоляцияныҥ ээжилерин буспазын, ары-бери јорыктабазын, коруланарыныҥ таҥынаҥ эп-аргаларын јаантайын тузаланып турзын деп база катап баштанат. Улус јаҥыс ла бойы керегинде эмес, је анайда ок айландыра улус, ол тоодо бала-барказы, јуук улузы керегинде сананып, олор оору-јоболго табартпазын деп сананып јӱрер учурлу.\nАлтай Републиканыҥ башкарузыныҥ пресс-службазы


01.12.2017 - altaicholmon\nМайма: кенектердиҥ онкӱндӱги\nСоҥзун, јаҥар айдыҥ 3-чи кӱнинде, Майма аймакта кенектердиҥ онкӱндӱги башталар.\nРоссияныҥ субъекттериниҥ калаларындагы ла јурт јеезелериндеги улузыныҥ эл-јоныныҥ эрчимин тыҥыдар амадула «Россияныҥ јеезелери-2017» деген јетирӱлик навигатор иштейт.\nЧаргыдагы спортзал јазалган\nШабалин аймакта Чаргы јурттагы школдыҥ спортзалыныҥ ачылтазы, федерал бюджеттеҥ чыгарылган 2,2 миллион салковойло ӧткӱрилген јаан јазашту иштердиҥ кийнинде, башкӱн ӧтти. Бу кӧдӱриҥӱде тергеениҥ Башчызы Александр Бердников турушкан.\nУткуулду, быйанду сӧстӧр—иштиҥ мергендӱчилерине\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлеминиҥ ле перерабатывающий промышленнозыныҥ ишчилериниҥ профессионал байрамына учурлалган кӧдӱриҥӱ кӱчӱрген айдыҥ 28-чи кӱнинде драмтеатрда ӧтти. Кӧдӱриҥӱде АР-дыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели Александр Бердников, Эл Курултайдыҥ Председатели Владимир Тюлентин, Башкаруныҥ турчылары, Госдуманыҥ ла республиканыҥ депутаттары, федерал службалардыҥ тергеелик бӧлӱктериниҥ јаандары, аймактардаҥ келген айылчылар, иштиҥ ветерандары ла ӧскӧ дӧ кӧп тоолу улус турушкан.\nУлаган аймакта айалгала танышты\nКӱчӱрген айдыҥ учында АР-дыҥ парламентиниҥ спикери Владимир Тюлентин Улаган аймакка ишмекчи јол-јорыкла барып јӱрди. Jол-јорыктыҥ ижи эҥ озо мал-ашла колбулу сурактаҥ башталды.\nКоррупцияны улус јеҥет\nТекшироссиялык албаты фронттыҥ Алтай Республика аайынча бӧлӱгиниҥ активисттери ле эксперттери ОНФ-ныҥ «За честные закупки» деп ӱлекер-проегиниҥ эрчимдӱ туружаачылары болуп јат. Оныҥ да учун тергеебистиҥ делегациязы ОНФ-ныҥ коррупцияла тартыжарына учурлай кӱчӱрген айдыҥ 28-чи кӱнинде Новосибирск калада ӧткӧн форум-јуунында турушкан. Мынаҥ озо мындый ок јуундар Ростов-на-Дону ла Челябинск калаларда ӧткӧн эди. Новосибирскте ӧткӧн јуунда Сибирьдеги федерал округтаҥ


Чеметтеҥ эмдегенче, чеберленгени торт болор... - altaicholmon\nЧеметтеҥ эмдегенче, чеберленгени торт болор…\nЭртен, тулаан айдыҥ 24-чи кӱнинде, Чемет оорула тартыжарыныҥ бастырателекейлик кӱни темдектелер. Јылдыҥ ла тулаан айдыҥ 10-чы кӱнинеҥ ала кандык айдыҥ 10-чы кӱнине јетире чемет оорула тартыжарыныҥ текшироссиялык айлыгы ӧдӧт. Узак ӧйдиҥ туркунына чемет «јоктулардыҥ» оорузы деп айдылган. Орус классиктердиҥ бичимелдеринде чахоткала јокту студенттер ле тӱрмеде отурган улус ооруганы кӧргӱзилген. Бистиҥ де ӧйдӧ чемет ооруны арга-чыдалы кирелӱ баскын-тоскындардыҥ, наркомандардыҥ јоболы деп айдыжат. Бӱгӱнги кӱнде чемет оорула јаан да, јаш та, аргалу-чакту да, јокту-јойу да улус оорыырынаҥ айабас. Јаан јеткерлӱ чемет оорунаҥ канайып чеберленер? Бу ла оноҥ до ӧскӧ сурактардыҥ каруузын бис 25 јыл стажту, Алтай Республиканыҥ «Чемет оорула тартыжар диспансериниҥ» терапевт бӧлӱгиниҥ јааны врач-фтизиатр Татьяна ТКАЧТАҤ угарыс.\nРеспублика телекейдиҥ ӱч катап чемпионын уткыды\nАлтай Республиканыҥ гран-кыйузында јииттер ортодо биатлон аайынча телекейдиҥ ӱч катап чемпионы, эл университеттиҥ ӱренеечизи Денис Иродовты республиканыҥ башкарузыныҥ, Эл Курултайдыҥ, каланыҥ мэриязыныҥ, эл университеттиҥ чыгартулу улузы, спортчылар ла тӧрӧӧн-туугандары уткудылар.\n—Татьяна Маратовна, озо ло баштап чемет оору керегинде айдып берзегер?\n—Чемет оору палочка Коха деп бактериядаҥ башталат: 1882 јылдыҥ тулаан айыныҥ 24-чи кӱнинде немец укту билимчи Роберт Кох чемет ооруныҥ микробторын тапканы керегинде угузу эткен. Шак оныҥ учун ол билимчиниҥ адыла «палочка Коха» деп адалган. Ол бактериялар табылганыныҥ кийнинеҥ чемет оорула тартыжу башталып, муҥдар тоолу улустыҥ тыны аргадалган. Чемет оорула тартыжарыныҥ сӱр-темдеги (эмблемазы) – ак чечек, ромашка. Ак чечек ару ӧкпӧни, ару тынышты керелегени болуп јат. Бу јеткерлӱ оору-јоболло тартыжу телекейде 19-чы чактыҥ учкары ла 20-чи чактыҥ башталганында ичкери јолын алынган.\n21-чи де чакта кажы ла кижи чеметтеҥ оорыыр аргалу. Куучындажып турар тушта јӧдӱлдезе, чичкирзе, бактериялар кейде ле тоозында артып, кижинеҥ кижиге југужардаҥ айабас. Онойдо ок оору кижиниҥ тудунган-кабынган немелери ажыра база југужар. Кохтыҥ палочкалары чыкту, серӱӱн јерлерде узак ӧйгӧ тирӱ артат. Југуш, ачык бӱдӱмдӱ оору бир кижи бойыныҥ јоболын 10-15 кижиге таркадар аргалу.\n—Алтай Республикада чеметле тартыжар айлык јарлалган, оныҥ учуры кандый?\n—Бу јеткерлӱ оору-јоболло тартыжар айлыктыҥ учуры – калык-јон бу ооруга ајару эдип, каршузын оҥдоп, профилактикалык шиҥдешти ӧйинде ӧдӱп, су-кадыгын чеберлеп јӱреринде. Онойдо ок чемет оору јоголбогон, оныла оноҥ ары тартыжары улалат. Кыйалта јогынаҥ јылдыҥ ла флюорография-шиҥжӱни ӧдӧри — ол эмчилер тегин јерге тапкан неме эмес. Чемет оору илезине эртеледе чыгарылза, бу ооруны ӧйинде эмдеп алар арга бар.\n—Тургуза ӧйдӧ чемет ооруныҥ статистиказы кандый?\n—Су-кадыкты корыыры аайынча бастырателекейлик биригӱниҥ јетиргениле, тургуза ӧйдӧ телекейде јылдыҥ сайын 10 миллионноҥ ажыра улус чемет оорула оорыйт, 2 миллионго јуугы божоп јат. Россияныҥ федерал округтары ортодо чемет оорула баштапкы јерде Сибирьдеги федерал округ. Сибирьде бу ооруга эҥ ле кӧп алдырган ла божогон улустыҥ тоозы Тыва Республикада. Алтай Республикада ла текши ороон ичинде калганчы јылдарда чеметле оорыгандардыҥ тоозы астайт. Чемет оорулу улус ончозы эмчиликте учётто деп бӱдӱмји база јок. Нениҥ учун дезе кезик улус чемет ооруны кижи соокко алдырган ооруга тӱҥейлеп, оорыганын узак ӧйгӧ билбей, эмчиликке баштанбай јат. Кезиктери билип те турза, эмденеринеҥ качып јат. Калганчы ӧйдӧ бистиҥ талага коштой јаткан Алтай крайдаҥ, онойдо ок ӧскӧ дӧ јерлердеҥ чемет оорулу улус келери кӧптӧйт. Јылдыҥ сайын бери чемет оорулу 40-50 кижи келет. Јайдыҥ ӧйинде турбазаларда каруулчыктар, айак-казан јунаачылар болуп, база мал-аш кӱдер турлуларда иштегилейт.\nРеспубликада чемет ооруныҥ эмчилигинде учётто тургандардыҥ тоозы — 298 кижи. Эҥ ле кӧп Чой аймакта (орто тооло 100 муҥ эл-јонго ) — 295,8 (17 кижи), экинчи јерде Турачак аймак —267,6 (23 кижи), ӱчинчи јерде Оҥдой аймак — 266,8 (26 кижи). Ӧткӧн 2020 јылда чемет оорула оорыгандардыҥ тоозы, 2019 јылга кӧрӧ, республиканыҥ ӱч аймагында кӧптӧгӧн: Оҥдой, Кан-Оозы, Улаган аймактарда ла Горно-Алтайск калада. Баштапкы јерде (100 муҥ эл-јонго келиштирте) Оҥдой аймак — 49,2, экинчи јерде Горно-Алтайск кала — 43,9, ӱчинчи јерде Улаган аймак — 42,9. Арткан јети аймакта оорыгандардыҥ тоозы, оноҥ озо јылга кӧрӧ, астаган. 2020 јылда чемет оорунаҥ 18 кижи божогон.\nЈе калганчы јылдарда оорыган улустыҥ тоозы бир эмеш астаган да болзо, эмчилерди чочыдулу айалга токынатпайт. Нениҥ учун дезе оорыгандардыҥ тоозында – оорузын јаанадып салган ла эм-тус болушпас бӱдӱмдӱ оорулу улус илезине чыгарылат. Оныҥ шылтактары эл-јонныҥ јадын-јӱрӱми уйадаганында, улус иштеер иш јок болгонында, акча-манат једишпей турганында ла баскын-тоскындардыҥ тоозы кӧптӧгӧнинде. Онойдо ок ачу ашка јайылып, шиҥдешти ӧйинде ӧтпӧй тургандарында. Калганчы ӧйдӧ Россияда, јер-телекейде, онойдо ок бистиҥ де республикада чемет ооруныҥ узак ӧйгӧ эмделип турган турумкай бӱдӱми кӧптӧп туру. Оны орустап «множественная лекарственная устойчивость», «широкая лекарственная устойчивость» деп айдып јат. Бистиҥ јерде мындый оорулу улус кӧптӧп турганыныҥ шылтагы – улустыҥ јакшы эмденбей, ары-бери јошкындап, эмденижин ӱскенинде. Мынызы сӱреен чочыдулу айалга. Јаҥы ла илезине чыгарылган ооруныҥ эм-тус болужып, эмденетен ӧйи 6-8 ай болзо, турумкай бӱдӱмдӱ ооруны эмдеериниҥ ӧйи 18-20 айга једет. Бу каршулу оору-јоболдоҥ эмденбезе, оору улус тӱрген божойт.\n—Ыраак јурттарда јадып турган улуста флюорография ӧдӧр аргазы јок болгонынаҥ улам оорузы јаанап турган болор бо?\n—Јок, карын да, ыраак јурттардыҥ улузы шиҥжӱни јылдыҥ ла ӧдӧт. Бистиҥ флюорографту кӧлӱк ыраак Балыкчы, Јазулу, Белажу, Тожоҥты, о. ӧ јурттарга једип, ончо улуска текши шиҥжӱни ӧткӱрет. Оорузы јаанаган улус кӧп сабазында аймактардыҥ тӧс јурттарынаҥ ла тӧс каладаҥ табылат.\n—Кандый улус бу ооруга капшай алдырат?\n—Бу југуш оору каргандарды да, балдарды да ылгабайт. Ол сакыбаган јанынаҥ кайдаҥ ла табарар. Темдектезе, кижи оныла јондык транспортто, садуныҥ јерлеринде, ашканаларда југужар аргалу. Озо ло баштап: иммунитеди јабыс, ичеге-кардыныҥ оозында язва-балулу, јаҥы ла бала тапкан ӱй кижи, диабеттӱ, ВИЧ оорулу, гормон алып турган ла аракычы, таҥкычы, оноҥ тӱрмеде отурган улус. Бистиҥ диспансерде чеметле оору улустыҥ 40 проценти — су-кадыгына каршулу јӱрӱм јӱрӱп тургандар. Калганчы ӧйлӧрдӧ ВИЧ-инфекциялу улус чеметле оорыыры база кӧптӧгӧн.\n—Бир ле ӧйдӧ чемет оорула, ВИЧ-инфекцияла оорыган улус бистиҥ тергееде бар ба ?\n—Бистиҥ тергееде 2020 јылда чемет оору јаҥы илелелген 9 кижиде ВИЧ-инфекция табылган. Текши тоозы 42 кижи.\n—Чемет оору јаҥыс ла ӧкпӧдӧ болот бо?\n—90 процент учуралда чемет кижиниҥ ӧкпӧзине табарат. Је Кохтыҥ палочказы тырмактардаҥ ла чачтаҥ ӧскӧ бастыра органдарга табарат. Анчада ла кижиниҥ ӱйе-сӧӧгин, бӧӧрӧктӧрин, эт-терезинде учуралдар кӧп болот. Ӱйе-сӧӧктӧги чеметти шиҥдеп табарына кӧп ӧй ӧдӧт. Оныҥ учун кӧп сабазында диагноз чемет сӧӧктӧрин јип салган тушта тургузылат. Онызы коркышту ачымчылу.\n—Чеметтеҥ эмденер кандый эп-аргалар бар ?\n—Эрте јаан эмес бӱдӱминде эмденип баштаары.Эҥ болушту, тузалу деген «Тубазид», «Рифампицин» деген эмдердиҥ «кӱчи» турумкай бӱдӱмдӱ чемет ооруныҥ микробторына јетпей барат. Оныҥ учун бу учуралда ооруны эмдеерге баалу-чуулу эмдер керек болуп јат. Шак бу эмдерди кӱнӱҥ ле кыйалтазы јогынаҥ јиир керек. Бойы керексинбей, јайым аракыдап, эмденбезе, ого кандый да эм-тус болушпас, оору-јобол уур-кӱч бӱдӱмине кӧчӧ берердеҥ маат јок. Каршулу бу ооруны алты айдыҥ туркунына ӱзӱктелтпей эмдезе, оны јазып алар арга бар. Је эмденбей база бергендердиҥ эмденижи – 2 јылдаҥ ажыра ӧйдиҥ туркунына улалар аргалу эмезе эм-тус болушпас, оору хронический бӱдӱмине кӧчӧ берер. Новосибирсктиҥ чемет оорула тартыжар билим-шиҥжӱлик институды болужын хирургический эп-аргала јетирет. Су-кадыгын оноҥ ары Чамалдыҥ санаторийинде тыҥыдат.\n—Оору улустыҥ јастыра санаа-шӱӱлтелери неде?\n—Баштапкызында, оору улус јӧдӱл 2-3 неделениҥ туркунына астап, эдиниҥ изӱзи јабызай бергенде, «јазылдым, база эмденбезим» дешкилейт. Бу јастыра шӱӱлте! Нениҥ учун дезе эмдениш, ас ла дезе, алты айга улалат. Эмденишти эрте, толо кеминде ӧтпӧзӧ, оору јаанап, эм-тус болушпас ӧйине кӧчӧ берер. Экинчизи, јаан калаларда эмденер керек, ондо ооруны тӱрген эмдеп ийер дегени база јастыра шӱӱлте. Ончо эм-тус кайда ла тӱҥей. Ӱчинчизи, «ӧлӧҥ-чӧплӧ эмденип албай» дегени база јастыра шӱӱлте болуп јат. Нениҥ учун дезе бу југуш оору, оныҥ бактерияларын јаҥыс ла антибиотиктерле эмдеп, јоголтып јат. Тӧртинчизи, кезик улус «эмчилерге бӱтпей јадым, менде ондый оору јок» деп айдыжат. Бистиҥ эмчиликте ченемели јаан врачтар иштейт. Рентгенле, лабораторияларда шиҥделип тургузылган диагнозын бир врач эмес, бир канча эмчи специалисттердеҥ турган комиссия чокум тургузып јат.\n—Флюорографияны канча јаштудаҥ ала ӧдӧргӧ јараар?\n—Флюорография шиҥжӱни 15 јаштудаҥ ала ӧдӧргӧ јараар. Бир јаштаҥ јети јашка јетире туберкулиндиагностика, 8-14 јашка јетире диаскинтест ӧткӱрилет.\n—Чемет оорунаҥ канай чеберленер?\n—Чыҥдыйы јакшы, јӱзӱн-јӱӱр витаминдӱ курсакла ӧйинде ажанары, спортло тазыктырынары ла соокко бойын темиктирери. Анайда ок ӧйинде иштеп ле ӧйинде амыраар керек. Чыкту бӧслӧ, эм-тус кошкон суула ончо тоозын-тобыракты улай ла арчып, уйуктаар алдында кыбарды улай ла ару кейле соктыртып турар керек. Кӧп улус јуулган јерде, кӧп улусту кӧлӱктиҥ ичинде јӧдӱлдеп турган улустыҥ јанына јууктабас керек. Бойыгар оорып турган болзогор, оозыгарды јабып, улуска јууктабагар. Ару кейле тынып, кӱн тийип турза, тышкары јӱрери тузалу. Карагай агаштаҥ таркап турган фитонцидтер ле кӱнниҥ чогы Кохтыҥ палочказын ӧлтӱрет.\n—Тулаан айдыҥ 24-чи кӱни врач-фтизиатрдыҥ байрамы, «Чемет оорула тартыжар диспансердиҥ» ижи керегинде айдып берзегер?\n—Туулу Алтайда чемет оорула тартыжар диспансер 1967 јылда тудулган. Мында бистиҥ тергеениҥ канча јӱстер тоолу улузыныҥ тыны аргадалган деп айдарга јараар. Бу каршулу ооруны јеҥерге, јалтанбас, турумкай эмчилер иштегилейт деп айтсам, јастыра болбос. Мында ченемели јаан кӧп тоолу врачтар, медишчилер таскамал алынып иштегендер. Диспансерде баштап иштеген улустаҥ эзен-амыр арткан врачтардыҥ тоозында быјыл 90 јажын темдектеер, узак јылдардыҥ туркунына диспансердиҥ јааны болуп иштеген Раиса Ильинична Берегошева. Оны ээчий јаан тоомјылу, эмди амыралтада врач-рентгенолог Роза Аргаевна Иркитова, врач-фтизиатрлар Галина Ивановна Лозина, Евдокия Васильевна Черепанова. Ӧткӧн јылда ак-јарыктаҥ ырааган, 48 јыл стажту, ченемели јаан врач Валентина Садаковна Тадинова. Эмдиге јетире «јуучыл постын» таштабаган јаан јашту, тоомјылу врачтардыҥ тоозында Мария Сюнеровна Матина, Екатерина Борисовна Сабашкина, Элла Танзиновна Чугина, Лариса Анатольевна Итушева, Клара Янгаровна Арбаева, Сергей Александрович Дамер, Надежда Григорьевна Качкинова ла оноҥ до ӧскӧлӧри. Јиит врачтар база бар. Эмчиниҥ јеҥил эмес јолын талдап, фтизиатрияга келген улус Игорь Матыев, Роза Ташмаматова, Карина Ярных. Тургуза ӧйдӧ диспансердиҥ јааны болуп ченемелдӱ врач Александр Владимирович Хряпенков иштейт.\nДиспансерде 90 орын-јер бар. Мындый бӱдӱмдӱ оорулу улус эмди ару, јараш ла эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келиштире чынык јазалган тура-корпуста јадып эмденет. Кажы ла этажта јаан, элбек ле ӧҥдӱ телевизорлор, шахматтар бар, амыраарына эптӱ ӧскӧ дӧ јерлер јазалган. Медишчилерге бу оору југушпазын деп, јаҥы приточно-вытяжной вентиляция тургузылган. Онойдо ок бу јуук ӧйлӧрдӧ Чамал аймакта балдардыҥ чеметле тартыжар санаторийи республикан диспансердиҥ бӧлӱги болуп калган. Мында 60 орын-јер бар. Анда оору улустыҥ балдары ла баркалары ла мантузы кызарып јаанаган балдар эмденет.\n—Татьяна Маратовна, адакыда бистиҥ кычыраачыларга нени кӱӱнзееригер?\n—Озо ло баштап ончозына су-кадык кӱӱнзеп јадым. Ајарыҥкай болугар! Јанарда јаткан (келген таныш эмес кижи) улус оору болордоҥ айабас. Флюорографиялык шиҥдешке кыйалтазы јогынаҥ ла тӱрген аткарар керек!\nСлердиҥ су-кадыгар – слердиҥ бойоордыҥ колыгарда!\nЭмилчи САНИНА куучындашкан


Алып-баатырлар алкыжын берген јурукчы - altaicholmon\nJуулган кӧрӧӧчилерди, айылчыларды культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжиниҥ ӱренеечилериниҥ «Шуну» деген јайаан ӧмӧлиги кай-кожоҥыла уткыды.\nАды јарлу јурукчы И. И. Ортонулов 1933 јылдыҥ тулаан айыныҥ 15-чи кӱнинде Улаган аймактыҥ Балыктујул јуртында чыккан. Оогоштоҥ ала шымды, јилбиркек ле керсӱ уулчактыҥ јолына ары јанынаҥ јакшы, ичкери кӧрӱмдӱ, ак санаалу улус учурап, алкыжын-быйанын берген. 1949 јылда Базырыкта ады-чуузы элбеде јарлу билимчи С. Руденко археологиялык казынтылар эткен. Шак бу ӧйдӧ ол кара кӧстӱ алтай уулчакка башка-башка јакылталар беретен. Jураарына јайалтазын сескен чилеп, билимчи кичинек Игнатка корумнаҥ чыккан эдимдерди јурадатан. Билимчи-археолог уулчакты Ленинград јаар кожо алып, ӱредер кӱӱндӱ, амадулу болгон.\nJе јӱрӱмниҥ јолы бойыныҥ ээжизиле барган. Jайалталу јиит јуранарыныҥ Алма-Атадагы училищезин божоткон. Jайаандык јолында база јарлу, ады-јолы танылу јурукчы Н. В. Шагаев јолыгып, јурукчыныҥ јайалтазын кӧнӱ јолына чыгарып таскаткан. Ӱренчиги ӱредӱчизиниҥ ады-јолын, айткан сӧзин јӱрӱминде каруулу, быйанду алып јӱрген ле јӱрет. Телекейде Алтайыныҥ, албатызыныҥ ады-чуузын чыгарган кайчы А. Г. Калкин јурукчы Игнат Ивановичтиҥ јӱрӱмдик, јайаандык јолында јолыгып, албатыныҥ энчи-байлыгы кай чӧрчӧктӧрдиҥ, калык чӱмделгезиниҥ куулгазын телекейиниҥ эжигин ачып, алтын бозогозын алтаарга алкыш-быйанын бергенин јаан-јаш јакшы билер.\nТелекей кеминде је ле деген јурукчы И. Ортонуловтыҥ таҥынаҥ кӧрӱзинде кӧп тоолу улус акту кӱӱндеринеҥ уткууулду сӧстӧрин айттылар. Jакшы кижиниҥ јолына учурлу сӧстӧр, эске алынышытар бойы ла кӧнӱ айдылар, чыгар ине.\nИгнат Ивановичти таҥынаҥ кӧрӱзиле Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева, Эл Курултайдыҥ председателиниҥ ордынчызы Михаил Терехов, культураныҥ министри Ольга Антарадонова, республиканыҥ Jурукчылар биригӱзиниҥ председатели Елена Тодышева, РФ-тыҥ нерелӱ јурукчызы Владимир Чукуев, јурукчылардыҥ Алтайский краевой организациязыныҥ адынаҥ јурукчы Павел Джура, таланыҥ ветерандар соведениҥ јааны Борис Алушкин, АР-дыҥ кӱндӱлӱ кижизи Фридрих Таушканов, эл музейдиҥ јааны Римма Еркинова ла тӧрӧӧндӧриниҥ адынаҥ Владислав Ельдепов уткыды.\nЭл музейде И. Ортонуловтыҥ таҥынаҥ тогузынчы кӧрӱзи ӧдӱп јатканын куучын айткан улус база аҥылап темдектеди. Бу сӱреен солун кӧрӱ ӱч айдыҥ туркунына иштеер. Республиканыҥ ӱредӱлӱ учреждениелериниҥ балдарын бу кӧрӱге экелери јанынаҥ јолду шӱӱлтелер база айдылды. Келер ӱйениҥ улузын кеендиктиҥ устарыныҥ энчи байлыгы ажыра таскадары керектӱ, тузалу деп, кажы ла кижи јакшы билер.\nНаталья Екееваныҥ айтканыла, И. Ортонулов текши ороондо уур-кӱч, кызалаҥду ӧйдӧ чыккан. Ол јуу ӧйиниҥ балазы. Адазы от-калапту јуу-чактыҥ јеринде јыгылган, айдарда, уулчакка оогоштоҥ ала јӱрӱмниҥ катузын кӧрӧргӧ, ӧдӧргӧ келишкен. Jайаан јайалтазы учураган ченелтелерди ӧдӱп, ичкери јолын алган.\nН. Екеева уткуулду сӧзинде: «Игнат Иванович — Россия Федерацияныҥ нерелӱ јурукчызы. Алтайдыҥ комсомолыныҥ, Ленинниҥ сыйыныҥ лауреады, 1991 јылда Туулу Алтайда ӧткӧн кичӱ јайгы Олимпий ойындарды кееркедер ӱлекердиҥ авторы, республиканыҥ гербыныҥ авторы, Алтай Республиканыҥ эл јурукчызы, «Таҥ Чолмон» орденниҥ јолду ээзи, Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ кижизи, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган эл-тергеелик сыйдыҥ баштапкы лауреады, таланыҥ культуразыныҥ ла санадыныҥ ичкери ӧзӱми учун ак-чек ле једимдӱ ижи учун ол Најылыктыҥ ордениле кайралдаткан. Шак бу кӧп тоолу јолду кайралдардыҥ кийнинде турумкай, ак-чек ле ижине каруулу, керсӱ, јаркынду, тӧп кижи турат. Эл-јонго јозок кӧргӱзеечи алтай алып-баатыр» — деп айтты. Jаан ла нак билениҥ коручылы, куйагы, бажы. Бала-барказы јон ортодо јарлу, танылу. Игнат Иванович ле эш-нӧкӧри Валентина Ивановна Ортонуловтор ӧзӱп јаткан јаш ӱйеге јозок болуп јатканын ол база темдектеди.\nИгнат Ортонулов тӧрӧлчи кӱӱн-тапту, ороондо, республикада болуп јаткан керектерди, онойдо ок айалганы сӱреен јакшы билер. Билери, билгирлери бастыра јанынаҥ тыҥ болгонын Н. Екеева база аҥылап айтты.\nJурукчыныҥ «Мениҥ ӧйимниҥ улузы» деген кӧрӱзиниҥ ачылтазында куучын айткандар оныҥ јӱрӱмдик, јайаандык јолы, ижи керегинде бастыра јанынаҥ айттылар.\nИ. Ортонулов 1971 јылдаҥ ала Россияныҥ Jурукчылар биригӱзиниҥ турчызы. 1988 јылда Горно-Алтайский автономный областьта јурукчылардыҥ биригӱзин тӧзӧӧри јанынаҥ баштаҥкайлу иштегендердиҥ бирӱзи болуп јат. Ол совет, монгол јурукчылардыҥ «Алтай-Баганур-Гоби» деген јайаандык бӧлӱгиниҥ турчызы. Оныҥ јайаан иштери 1984 јылда Улан-Батордо, Москвада, Барнаулда кӧргӱзилген.\nОныҥ јайалтазы башка-башка ууламјылу. Jурукчыныҥ иштеринде ар-бӱткен, улус, кай чӧрчӧктӧр, калык чӱмделгези, тирӱ тынышту, ийделӱ графика, тӱӱки ле эмдиги ӧй. Ол онойдо ок станковый ла бичик графиказында, живописьте мӧрлӱ, тыҥытту иштеп јат. Jайаандык јолыныҥ бажында Горно-Алтайсктыҥ бичик басмазыла једимдӱ иштеген. Алтай авторлордыҥ 150-неҥ ажыра бичиктерине јуруктар јураган. Олордыҥ ортозында «Алтай баатырларга» (тӧртинчи томынаҥ ала онынчы томына јетире), «Маадай-Кара» деген кай чӧрчӧккӧ. Шак бу ижи учун Игнат Иванович 1982 јылда СССР-дыҥ ВДНХ-зыныҥ мӧҥӱн медалиле кайралдаткан.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууда божогон солдаттыҥ уулы Игнат Ортонулов Улаган, Балыктујул, Чибилӱ ле Паспарты јурттардагы кереестердиҥ авторы. Тӧрӧл јурты Балыктујулда 1983 јылда краевед музей ачкан.\nАлтайдыҥ улуркак кеенин, байлыгын, ийдезин бойыныҥ јуруктарында сӱреен чындык кӧргӱзеечи ус. Поэт кӧгӱс байлыгын ӱлгерлеринде, јурукчы дезе јуруктарында чӱмдеп, кижиликке сыйлайт. Jурукчыныҥ су-алтай ӧзӧги, байлык тили, ич-телекейи, ойгорлыгы оныҥ јайаан иштеринде. Игнат Ивановичтиҥ јуруктарынаҥ Туулу Алтайдыҥ тӱӱкизиле, улузыла элбеде таныжар арга бар. Кӧрӱге јурукчыныҥ 90-ноҥ ажыра јуруктары тургузылган. Jуруктардыҥ јарыгы, јаркыны, јылузы кӧрӧӧчини куулгазын телекейге апаргандый. Калыктыҥ јаҥдаган јаҥы, темдектезе, «Сары бӱрде Алтайын алкаганы» деген јурукта сӱреен чындык кӧргӱзилген. Алтай кижиниҥ ӧзӧги, кӧрӱми кажы ла ижинде ийделӱ, тынышту. Кӧрӱдеги јуруктардаҥ биске јуук ла таныш улус јымжак, јылу кӱлӱмјизиле кӧрӧт. Кажы ла кижиниҥ сӱр-кебериниҥ, кылык-јаҥыныҥ, кӧрӱминиҥ, јӱрӱминиҥ эҥ ле тӧс учурын јурукчы чыгара тартып, јуругында кандый чындык ла билгир кӧргӱзет. Jаҥыс ла кайкаары, оморкооры артат. Кӧрӱде, темдектезе, С. С. Суразаковтыҥ, А. Адаровтыҥ, Л. Кокышевтиҥ, Э. Палкинниҥ, Максим Горькийдиҥ ле Павел Кучияктыҥ, М. В. Чевалковтыҥ, П. Елбаевтиҥ, А. Манзырованыҥ ла ӧскӧ дӧ улустыҥ сӱр-кеберлери ӱргӱлјик ӱлгерде, кожоҥдо. Jе ол ӱргӱлјик јурукчыныҥ јуруктарыныҥ кожоҥына, ӱлгерине бодолду. Jарлу јурукчы-ус, ӱредӱчи, таскадаачы И. И. Ортонуловтыҥ јайаан иштери Россияныҥ, Монголияныҥ, Кореяныҥ, Финляндияныҥ, Японияныҥ ла Американыҥ музейлеринде, галереяларында…


Чактыҥ ӧштӱзине удурлажалы! - altaicholmon\nНаркомания — телекейде улустыҥ эҥ јаан шыра-тӱбектериниҥ бирӱзи. Кажы ла јыл Россияныҥ граждандарынаҥ 90 муҥ кижи наркотиктерди тузаланып баштайт (кӱнинде 250 кижи).\nОроондо наркомандардыҥ тоозы анчада ла 1990-чы јылдардыҥ бажында кӧптӧгӧн. Тап-эриктер ле су-кадыкты корыыр органдардыҥ јетиргениле, 2001 јылдыҥ бажында наркотиктерди јаантайын тузаланып тургандардыҥ тоозы 2,2 миллионноҥ кӧп болгон. Олордыҥ 60 проценти — 16-30 јашту улус, 20 проценти — ӱренчиктер.\n2009 јылда ООН-ныҥ аҥылу эп-аргазыла ороондо 2,5 млн наркоман бар болгоны чоттолгон. Је бу тоо чынынча 3 катапка кӧп болгодый.\n2012 јылда кӧп улус каршулу препараттар јажырбай садылып турганына комыдаган. Олордыҥ бирӱзи спайс болуптыр. Ол ӧйлӧрдӧ јасакта бу наркотик керегинде не де бичилбеген учун, келиштирте органдарда (ФСКН, полиция) бу сурактыҥ аайы-бажына чыгар арга јок болгон.\nОл тушта бу каршулу препараттарды јоголтор амадула аҥылу кыймыгу тӧзӧлгӧн (2012 јылдыҥ сыгын айыныҥ 27-чи кӱнинде). Бу баштаҥкай јол алынып, тургуза ӧйдӧ ороондо оныҥ 44 тергеелик бӧлӱктери иштейт. «Стопнаркотик» кыймыгуны баштаган кижи ФСКН-ныҥ јондык совединиҥ председатели Сергей Полозов.\n«Стопнаркотиктиҥ» бистиҥ калада бӧлӱги 2016 јылдыҥ кочкор айында ачылган. Оныҥ јааны Рада Кулееваныҥ јетиргениле, тергеелик бӧлӱкте 10 кижи эрчимдӱ туружат. 2018 јылда, Бойыныҥ кӱӱниле иштер бӱдӱрерге белендердиҥ јылына учурлай, бу кыймыгуныҥ ижине Горно-Алтайск каланыҥ администрациязы ла каладагы јашӧскӱримниҥ тӧс јери јӧмӧлтӧ эдип баштады.\nАлтай Республика аайынча МВД-ныҥ наркотиктердиҥ эбирӱзин шиҥжӱде тудар башкартузыныҥ (мынаҥ ары Алтай Республика аайынча МВД-ныҥ УНК-зы) јетиргениле, тергееде бу сурак јанынаҥ текши айалга республиканыҥ турган јеринеҥ, кӱн-айынаҥ, транспорт ло јондык-экономикалык аҥылуларынаҥ камаанду.\nНаркоманияла оору ла окылу чотко алынган улустыҥ тоозы 2017 јылда 247 кижи болгон (2016 јылда — 279). Бу улустыҥ кӧп сабазы калада јадат. Тергее ичинде орто кеминеҥ ашкан кӧргӱзӱлер Чой ло Чамал аймактарда. Эҥ кӧп учуралдарда бу оорула 20-39 јашту улус оорыйт (текши тооныҥ 60,3 проценти), 40-59 јаштулар — 36,8 процент учуралдарда, 18-19 јашту јашӧскӱрим — 4 учуралда (1,6%). Оноҥ оогошторында мындый учуралдар темдектелбеди. Текши тооло, оорыган ӱй улустыҥ тоозы — 8,9 %, эр улустыҥ — 91,1%.\nӦткӧн јылда тергееде наркотиктерди тузаланып, бир кижи божогон. Ол наркологтыҥ учедында турбаган, эмчиликтиҥ наркологический бӧлӱгине экелилбеген болгон. Ол ло јылда су-кадыгына наркотиктердиҥ каршузы једип, эр кемине јетпеген 3 кижи эмчиликке кирген учуралдар темдектелген.\n2017 јылда эмчилик орныктыруны наркоманияла оору 39 кижи эрчимдӱ ӧтти. Тап-эриктер корыыр органдар ӧткӧн јылда наркотиктердиҥ јасак бузушту эбирӱзи аайынча 282 учурал болгонын темдектеген (2016 јылда мындый 248 учурал болгон). Мындый јасакбузуштар јанынаҥ бийик кӧргӱзӱлер Чамал, Оҥдой, Майма аймактарда ла калада, 205 кижи кату каруузына тургузылган (2016 јылда — 190).\nЈасакбузушту учурал бажынаҥ јайымын айрыткандардыҥ текши тоозынаҥ јашӧскӱримниҥ кеми 45 процент болуп калды (2016 јылда — 39,7%).\nРеспубликада наркотиктер аайынча айалга јербойында олорды белетеер ӧзӱмдер барыла колбулу.\n«Стопнаркотик» деген кыймыгу эки јылдыҥ туркунына ӱредӱлик тӧзӧлмӧлӧрдӧ балдарга наркотиктерди болдыртпазы јанынаҥ јартамал куучындар, каланыҥ башка-башка јерлеринде ле Интернетте синтетикалык наркотиктерди садарын токтодоры јанынаҥ башка-башка керек-јарактар ӧткӱрет.\nКажы ла ай бу кыймыгуныҥ туружаачылары оромдорго чыгып, каршулу препараттар таркадарга стенелерде бичилген јарларды бедиреп, јоголтот. Ондый бичимелдер — Интернет ажыра наркотиктер садылып турган бӱктердиҥ сурузы. Олор кайда ла болор аргалу. Кыймыгуныҥ туружаачыларыныҥ темдектегениле, эҥ ле кӧп бичимелдер Жилмассив, Кирзавод, Вокзал, Мебельный микрорайондордо болот. Кӧп сабада сайттардыҥ сурузын трансформаторный будкаларда, гаражтарда, чедендерде, туралардыҥ келтей јандарында, подъездтерде бичигилейт.\nКалада јаткан јаан јашту улус баштап тарый кыймыгуныҥ улузыны5 ол бичимелдерди јоголтып турган ижин аайлабай, олор каланыҥ тыш бӱдӱмин ӱреп турган деп бодоп туратан («Будукла јоголто былјап салганына кӧрӧ, бичимелдер артык ине» — деп, улус айдыжатан). «Стопнаркотиктиҥ» ишчилери кажы ла мындый учуралда улуска јартамал эдет: «Бу бичилген сайттар ажыра слердиҥ балдарыгар, баркаларыгар наркотиктер садып алар аргалу. Онойдо ок бу Административный кодекстиҥ 6.13. статьязын бусканы болуп јат — каршулу препараттар таркатканы».\n«Стопнаркотиктиҥ» КиберПатруль бӧлӱги јаантайын наркотиктер садып турган сайттар бедиреп, олор керегинде јетирӱлерди кыймыгуныҥ бастырароссиялык штабына јетирет. Наркотиктер садып алзын деген кычырулар эмди јондык бӱктерде де кӧптӧп калган.\nР. Кулееваныҥ айтканыла, кыймыгуныҥ тӧс амаду-ууламјызы — балдардыҥ наркотиктер тузаланарын болдыртпазы ла наркотиктер таркадар јасакбузушту керектерге алдыртпазы.\n«Бис балдарды коркытпай јадыбыс: јарабас, тийбе, токто… Бис олорго наркотиктер јок јӱрӱмниҥ јакшызын, јилбилӱзин јартайдыс. Эмдиги ӧйдӧ балдар бош ӧйинде бойын кандый ла тузалу ууламјыларла таскадар аргалу: спорт, бије, туризм ле о. ӧ. Керек дезе, республикада волонтерлордыҥ башка-башка биригӱлери бар. Балдар олорго кирип, јилбилӱ иштерде туружар, кажы ла бала бойыныҥ јилбӱзин табар аргалу.\nКӧп неме баланыҥ билезиндеги айалганаҥ камаанду. Ада-энелер балдарына ајарыҥкай болор учурлу.\nМен бойым да эки балалу. Бу кыймыгуныҥ ижиле јилбиркеп, ого балдардыҥ су-кадыгын корыыр, тӧрӧл јеристе наркотиктер таркадылбазын деген санаалу келдим. Келер ӱйени наркотиктер јакшы деп јастыра сананып, бодоп ого јайылбазын деп ӱредер керек. Ончо кӱӱнзегендерди бистиҥ кыймыгуны јӧмӧшсин, ајарыҥкай болзын деп база катап кычырадыс!» — деп, ол айткан.\nКандый бир јерде чочыдулу бичимелдер кӧргӧн, кем-кем улусты наркотиктер таркадар ишке кийдирерге турганын билген учуралдарда, «Стопнаркотик» кыймыгуга (https://vk.com/groups?tab=admin) баштангар эмезе 8-388-22-9-25-00, 8-388-22-9-21-00 (УНК) номерлерге телефон согыгар.\nФотојурукта: Р. Кулеева (сол јанында), «Стопнаркотик» кыймыгуныҥ туружаачылары\nЮрий: «Наркомандардыҥ эди-каны јыдып турганын мен уккан, билген болгом. Ол керегинде видеолордо кӧргӧм, је керекке албай, каткырып та туратам…\nЭмди мениҥ алдындагы бастыра тиштерим ӱрелип калган. Онызы сегис јыл наркотиктерле «најылашканымныҥ» салтары. Макла мен 16 јаштуда танышкам ла оной ло оныҥ олјозында артып калгам. Оныҥ олјо-камаанына киргенимди јӱк јӱрӱмниҥ тӱбине тӱжеле оҥдодым. Ада-энем айылдаҥ сӱрген, нӧкӧрлӧр јылыйган. Будым карарып баштаган, базарга коркышту ачу боло берген. Эди-канымда тирӱ јер јок — ийне сайган ла ӱзе ириҥтип калган балулар. Подъездтерде де конорго келишкен, уурданарга… Канча катап наркотиктерди ӧйинеҥ ӧткӱре кӧп тузаланып, ол јерге атана берерге јеткем, је кажы ла учуралда мени «ийне нӧкӧрлӧрим» эмезе тӱрген медболуштыҥ ишчилери аргадаган. Мен наркотикти тенегиме бодоп ло јилбиркеп, «амзап» баштагам. Ол тушта ол мени неге экелерин билген болзом…».


03.11.2017 - altaicholmon\nЭртен—Албатыныҥ бирлигиниҥ кӱни\nБистиҥ ороонныҥ албаты-јоны Россия Федерацияныҥ тӧс государстволык байрамдарыныҥ бирӱзин—Албатыныҥ бирлигиниҥ кӱнин эртен текшилей темдектеер. Россияныҥ Президенти Владимир Путин 2004 јылдыҥ јаҥар айында кол салган федерал јасакла јӧптӧлгӧн бу јаҥы байрамды темдектеери бистиҥ ороондо јылдаҥ јылга элбеп, бек тазылданып турганын оныҥ кыска тӱӱкилик јолы керелейт.\nАјаруда јӱрӱмниҥ кӱч айалгазында балдар\nКандый биледе айалга коомой, кандый билеле таҥынаҥ иштеерин эртеледе јартаар, балдарын таскадып кичеебей тургандарды ӧйинде илелеп, оноҥ улам социальный ӧскӱстер ле санаа-кӱӱни коомой, чӧкӧнгӧн балдар болорын болдыртпас јаан учурлу суракты Алтай Республиканыҥ Башчызы Александр Бердников улайын ајарузында тудат.\nБистиҥ республикадаҥ Jашӧскӱримниҥ ле студенттердиҥ XIX бастырателекейлик фестивалинде турушкан делегацияныҥ туружаачыларыла пресс-конференция тергеениҥ Башкарузыныҥ кичӱ залында ӧтти.\nJакшынак керектер улалат\nКӱчӱрген айдыҥ 1-кы кӱнинде Горно-Алтайск каланыҥ Мелиорация микрорайонында балдардыҥ спортивный площадказыныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧткӧн.\nСууларла, кӧлдӧрлӧ јорыктаарга јарабас\nАлтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ јӧби аайынча республика ичиндеги сууларда ла кӧлдӧрдӧ кичинек кемелерле јорыктаары кӱчӱрген айдыҥ 10-чы кӱнинеҥ ала токтодылып јат.\nТӱк арчуулдарды канистрлерде…\nТошоҥтыдагы таможняныҥ ишчилери пограничниктерле кожо бензовоз-кӧлӱкти шиҥдеп турала, албаты тузаланатан товарларды јажытту ӧткӱрерге сананган учуралды илезине чыгарган.\nАда-энелердиҥ јуунына белетенген айас…\nУдабас кӱчӱрген айдыҥ 10-чы кӱнинде ада-энелердиҥ республикан јууны ӧдӧр. Ого белетенген айас Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билимдик аайынча министерствозы ондо шӱӱп кӧргӧдий сурактарды јууп баштады.\nКомпьютерди эҥ артык кем билер?\nГорно-Алтайскта ГАГУ-ныҥ туразында компьютерле иштеп билери јанынаҥ пенсионерлер ортодо республикан конкурс ӧткӱрилген.\nУлустыҥ тӧлӱзи 70 млн салковой кире\n«Алтайэнергосбыттыҥ» јетиргениле, электроэнергия учун тӧлӧбӧй турган улустыҥ тӧлӱлерин тӧлӧттирер эмезе каруузына тургузар амадула јыл башталганынаҥ бери 2000 кире исктер табыштырылган.\nКаланыҥ администрациязы ӱлештирет\n«Детский мир» деп бир канча компаниялардыҥ фондынаҥ келген быйанду болушты Горно-Алтайсктыҥ администрациязы ӱлештирип баштады. Аргазы ас ла кӧп балдарлу билелерге берилетен посылкага балдардыҥ ойынчыктары, кийим-тудум, подгузниктер, гигиенаныҥ эп-аргалары кирет.


17.10.2017 - altaicholmon\nКадын салаазынаҥ, Кыҥыраар јурттаҥ\nКӱлер Эзендикович Тепуков 1952 јылдыҥ сыгын айыныҥ 28-чи кӱнинде Алтайдыҥ эҥ изӱ толыгында—Кадынныҥ оҥ јарадында турган Салјар деп кичинек јуртта ак-јарыкка туулган. Чыдаган јери—Кадынныҥ сол јанында чӧйилген Кыҥыраар јурт. Эмди бис оны Кичинек-Jаламан дежедис.\nКӱски байрам—ар-бӱткенниҥ балдарына\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл драма театрда ӱлӱрген айдыҥ 13-чи кӱнинде «Земля снежного барса» деген VII талалык экологиялык фестиваль кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧтти.\nКаланы јарандырар иш улалат\n«Единая Россияныҥ» «Комфортная городская среда» деген партийный ӱлекери аайынча Горно-Алтайск каланыҥ база бир канча тураларыныҥ јаны јарандырылган. Коммунистический проспекттеги 66-чы таҥмалу кӧп квартираларлу тураныҥ јанын јарандырар иш ол ӱлекерге бу турада јадып турган улустыҥ баштаҥкайыла кийдирилген болгон. Эмди мында асфальт, тротуардыҥ плитказы салылган, парковка элбедилген. Ойноор јерде балдардыҥ ла спорттыҥ площадкалары тудулган, подъездтердиҥ јанында јаҥы\nГорно-Алтайсктыҥ тӧс тепсеҥинде ӱлӱрген айдыҥ 14-чи кӱнинде јарымка ӧтти. Оныҥ амадузы—Алтай Республиканыҥ товарлар эдеечилерин јӧмӧӧр, јурт ээлемниҥ продукциязын садарына јарамыкту айалга тӧзӧӧр лӧ аш-курсактыҥ баалары аайлу-башту болорын јеткилдеери.\nЖилкомээлемге—одус проценттеҥ кӧби\nАлтай Республиканыҥ бир кижизине акчазын тӧлӧйтӧн јеткилдештиҥ кеми јыл туркунына 3000 кире салковойго кӧптӧп, 20 муҥ салковойдоҥ ашты.\nТуйказынаҥ кезери астаган\nАгашты тузаланатан јасактарды бускан учуралдар, ӧткӧн јылдыҥ бу ӧйине кӧрӧ, 30 процент кире астаган деп, ар-бӱткенниҥ байлыктары аайынча министерствоныҥ коллегиязыныҥ јуунында темдектелген.\nАлтай Республиканыҥ Башкарузында ӧткӧн јуунда јасактардыҥ ла тап-эриктердиҥ бӱдӱп турганын шиҥдеп-кӧрӧӧчи органдардыҥ јыл туркунына бӱдӱрген ижиниҥ турулталары кӧрӱлди.\nКонкурстыҥ кубогыла кайралдатты\nСибирьдиҥ адаручыларыныҥ съездин ӧткӱрери алдынаҥ бери јаҥжыгып калган. Быјыл ол Новосибирск калада ӧтти.


«Бу телекейди оноҥ артык эдер аргабыс бар» - altaicholmon\nБу кӱндерде республикада «Јиит профессионалдар» (WORLDSKILLS Russia) деген IV тергеелик чемпионат ӧткӧн. Оныҥ туружаачылары — ол школдордыҥ 14-16 јашту ӱренчиктери, орто ло бийик профессионал ӱредӱниҥ 16 јаштаҥ ала 22 јашка јетире студенттери, производстводо иштеп турган јиит специалисттер ле тергеениҥ тӧзӧлмӧлӧриниҥ педагогикалык ишчилери.\nЧемпионаттыҥ П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ јаан залында ӧткӧн кӧдӱриҥилӱ ачылтазында туружаачыларга уткуулду сӧзиле Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин баштанды. «Россия «Јиит профессионалдар» деген телекейлик кыймыгуда 2012 јылда туружып баштаган. Баштапкы эл маргаандарды Владимир Путин бойы ачкан — деп, ол эзетти. — Worldskills кыймыгуга кирип турган 76 ороонныҥ јииттериниҥ билгирлерин ле билерин бистиҥ јииттеристийиле тӱҥдештирерге сӱрекей јилбилӱ ле јарамыкту. Бу чемпионаттар телекейде кандый профессиялар керектӱзин, ӧзӱп барар кандый ууламјылар барын, бойыстыҥ ийдебис канча кирезин билип аларга болужат. Ишмекчи профессиялар сӱрекей тоомјылу».\nТергеениҥ башчызы ороондо бу кыймыгуны тӧзӧӧринде ол бойы база турушканын ла тергееде маргаандар эрчимдӱ ӧзӱп турганына сӱӱнгенин айтты. Онойдо ок чемпионат республикада јӱк тӧртинчи катап ӧткӱрилип јатканын, је јылдыҥ ла ол там јилбилӱ ле једимдӱ болуп бараатканын темдектеди. 2017 јылда јӱк ле 5 ууламјыла ӧткӧн конкурстарда 46 ла кижи турушкан болзо, быјыл компетенция-ууламјылардыҥ тоозы 24-кӧ јеткен, туружаачылардыҥ тоозы — 155.\nМаргаандардыҥ тӧзӧӧчилери: АР-дыҥ башкарузы, ӱредӱлик ле билим аайынча министерство, «Ворлдскиллс Россия» кыймыгуныҥ бистиҥ республикадагы тергеелик координационный тӧс јери, Горно-Алтайск каланыҥ М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган политехнический колледжи.\nБыјыл «Јиит профессионалдар» деген чемпионат мындый компетенция-ууламјылар аайынча ӧдӧт: веб-дизайн ла разработка, аргачылык, каҥдаачы/сулаар технологиялар, школдоҥ озо таскаду, баштамы класстарда ӱредери, ветеринария, агрономия, эмчилик ле јонјӱрӱмдик кичееш, моданыҥ технологиялары, электромонтаж, отельди башкарары, курсак азаачыныҥ ижи, јуртээлемдик машиналар тузаланары, физический культура, спорт ло фитнес, ишти корыыры.\nЧемпионатта 155 туружаачы, 239 эксперт ле 200-теҥ кӧп волонтерлор туружат. Онойдо ок маргаандар ӧйинде ишмекчи программа, школдо ӱренип тургандарга ченелте-таныштырулар ла мастер-класстар ӧткӱрилет.\nОго ӱзеери быјыл баштапкы катап «Ойгорлордыҥ билгирлери» деген тергеелик чемпионат ӧткӱрилер. Јажыла 50+ деген бӧлӱктиҥ туружаачылары эки компетенцияла маргыжар: «ишти корыыры» ла «аргачылык».\nКалада политехнический колледжте бир канча ууламјыныҥ маргаандарын кӧрӱп, туружаачыларыла, эксперттериле куучындажар арга болды.\n«Моданыҥ технологиялары» компетенция керегинде оныҥ баш эксперти, политехнический колледжтиҥ ӱредӱчизи Юлия Бондаренко куучындады. Бу компетенцияда туружаачылар јажыла эки бӧлӱкке бӧлӱнип иштеген: юниорлор (14-16 јаштулар) ло студенттер (16-22 јаштулар). Олордыҥ кажызы ла 4 бӧлӱк иштер бӱдӱрген. Баштапкызында туружаачыларга эдим шидеп белетеер керек болгон: алты сааттыҥ туркунына ончозына берилген бир тӱҥей ӱлекерле чамча кӧктӧӧр. Экинчи јакылтала — эпшилердиҥ жребий аайынча келишкен штаныныҥ бӱдӱмин јети сааттыҥ туркунына бойы белетеп кӧктӧӧри. Оныҥ кийнинде ӱлекер белетеери ле макетирование.\nКажы ла ууламјы-площадкада јииттердиҥ ижин эки бӧлӱк эксперт-јаргычылар баалап шиҥдеген. Объективный деген јаргычылар иштиҥ технический јанынаҥ, ээжилерге тайанганын, чоттомол-кемјӱ некелтелер аайынча кӧргӧн. Экинчи бӧлӱк Judgment јаргычылар туружаачылардыҥ иштерин субъективный јанынаҥ шиҥдеген. Онойдо ок маргаандарга тергеениҥ башка-башка тӧзӧмӧлдӧринеҥ камааны јок эксперттер кычырылган. Текши тооло площадканыҥ ижинде 11 эксперт-јаргычы турушкан.\nСтуденттердиҥ категориязында 5 кыс турушкан. Олор ончозы политехнический колледжтиҥ ӱренеечилери. Маргаандар башталар алдында кыстар эки айдыҥ туркунына каруулу белетенген.\nАделина Бедиекова бу маргаандарда экинчи јыл улай туружып јат. Ол бойы М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган политехнический колледжтиҥ 3-чи курсында модельер-конструкторго ӱренет.\n—Бу ӱредӱге амадап киргем ле «Јиит профессионалдар» чемпионатта туружарга база бойым кӱӱнзедим. Ӧткӧн јылда баштапкы катап туружып, экинчи јер алган болгом. Быјылгы маргаандарга сӱрекей каруулу белетенип, оноҥ бийик једимге иженедим. Удурлажаачыларым база ла бистиҥ колледжтиҥ ӱренеечилери, олор ончозы 2-чи курста ӱренет — деп, ол айткан.\nМаргаандарга белетенип тура, Аделина анчада ла штандар кӧктӧӧрине јаан ајару эдип, нӧкӧрлӧрине, эје-сыйындарына андый эдимдерди кӧп кӧктӧгӧн.\nАделина ӱредӱзин божодып, оноҥ ары бу ла ууламјы аайынча бийик ӱредӱ алар кӱӱндӱ. Бу чемпионаттарда турушканы јиит кӧктӧӧчиге јаан ченемел берген ле санаа-кӱӱнин тыҥыткан.\n«Јиит профессионалдар» маргаандардыҥ кӧп саба площадкалары јаҥжыкканы аайынча политехнический колледжте ӧткӧн. Каланыҥ ӱредӱчилер белетеер колледжинде јииттер ӱч ууламјы аайынча тартыштылар.\nПедагогикалык колледжтиҥ алтай бӧлӱгиниҥ башкараачызы Марина Анышева «Баштамы класстарда ӱредери» ууламјыда эксперт болгон. Оныҥ темдектегениле, бӱгӱнги кӱнде балдарды таскадып, баштамы ӱредӱ берип тургандарга сӱрекей јаан некелтелер эдилип јат. Ол тоодо, ӱредӱчилер јаҥы эп-аргаларла иштеери, јаҥы технологияларла тузаланары, роботтор јууп билери ле оноҥ до ӧскӧзи. Чыдап јаткан јаҥы ӱйе бу јанынаҥ јакшы таскап калган, куучындаардаҥ да озо эмди балдар гаджеттерди аайлап баштап салат деп, ончобыс билерис. Ол ӧйдиҥ некелтези.\nБу компетенцияныҥ алты туружаачызы кажызы ла јакшы билгирлерлӱ болгонын кӧргӱскен. Тергеебистиҥ туружаачыларыла кожо айылдаш Алтайский крайдагы Барнаулдыҥ ӱредӱчилер белетеер колледжиниҥ бир студенти маргышкан. Чемпионаттыҥ экинчи кӱнинде олор smart-досколо иштеп, роботторды јууп, олорды программировать эдип билеринде ле бу билгирлерин балдарга канайып јетирип турганында маргышкан.\n«Баштамы класстарда ӱредери» площадкада онойдо ок юниорлор, школдо ӱренип тургандар база туружат. Олорго бу маргаандар келер ӧйдӧ каруулу чемпионаттарга белетениш, ченелте кемдӱ болот. Ӱренчиктер конкурс јогынаҥ туружат.\nБу компетенцияда баштамы класстардыҥ балдары јогынаҥ болбос ине. Онойып, быјыл каланыҥ башка-башка школдорынаҥ алты кире ӱренчиктеҥ келип, келер ӧйдӧ ӱредӱчилер болотон јииттердиҥ урокторына јӱрген. Маргаанда бу база учурлу — ӱредӱчи кижи јаҥыс ла технологияларла јуук таныш эмес, је онойдо ок акту кӱӱндӱ, јайалталу, балдарла куучындажып, јартажып билер болор керек.\nМаргарита Муйтуева педколледжтиҥ алтай бӧлӱгинде 4-чи курста ӱренет. Ол бу маргаандарда баштапкы катап туружат.\n—Мындый чемпионаттар элдеҥ озо кижиниҥ оноҥ арыгы ӧзӱмине јарамыкту. Маргаандарда туружып, ичкери јолыҥды чике кӧрӱп, санааҥда белетенип баштайдыҥ. Кажы ла јыл башка-башка јаҥы технологиялар кийдирилет, бис оны ончозын ӱредӱде тузаланадыс. Темдектезе, бис, эмдиги студенттер, ӱредӱзин канча јыл мынаҥ озо божоткондорго кӧрӧ, технологиялар јанынаҥ билгирлерисле аҥыланадыс, акалайдыс та деп айдарга јараар — деп, ол куучындаган.\nӰредӱчилер белетеер колледжте онойдо ок «Школдоҥ озо таскаду» деген ууламјыла маргаандар ӧткӧн. Бу площадкада јииттер база ла бийик технологияларла бек колбуда иштеген. Биске ол бир јанынаҥ кайкамчылу да деп билдирди. Эмди балдар тегин ойынчыктарла эмес, а јаан экранда кӧргӱзилген ойынчыктарды ары-бери јылдырып, туралар тудуп, чоттоп, бедиреп туратан эмтир. Је ол, байла, база ӧйдиҥ некелтези. Бу ууламјыда текши бӧлӱкте (16-22 јаштулар) тергеебистеҥ беш јиит, Алтайский крайдыҥ ла Томский областьтыҥ тергеелик чемпионаттарыныҥ эки јеҥӱчили турушкан (айылдаш тергеелердиҥ јииттери конкурс-баалаш јогынаҥ туружат).\nБу туружаачыларга каладагы балдардыҥ садтарынаҥ болчомдор айылдап келет. Эксперттердиҥ темдектегениле, каланыҥ садтарында интерактивный экрандар јок то болзо, балдар оны кӧрӱп, оныла канай тузаланарын, ойноорын чӱрче ле аайлап ийет.\n«Таскадаачылар болуп иштеер јииттерге некелтелер база сӱрекей бийиктеп калган — деп, колледжтиҥ школдоҥ озо ӱредӱниҥ преподаватели, тергеелик чемпионаттыҥ эксперти Наталья Волкова айткан. —Эмди таскадаачы јаҥыс ла балдарла куучындажып, олорды тышкары бастыртар, ойнодор эмес, је онойдо ок компьютерный технологияларды тузаланып, ол ажыра ойындар белетеп билер учурлу». Площадкада балдардыҥ су-кадыгын тазыктырар солун јазалдардыҥ кӧрӱзи тургузылган болгон.\nЧемпионат ӧйинде кӱӱнзеген јииттерге мастер-класстар алар, профессионал једимдер, јазалдар тургузылган кӧрӱлер кӧрӧр арга болгон.\nОлорло кожо сонуркап, јииттердиҥ иштерин, маргыжып јатканын кӧргӧн, куучындашкан кийнинде, билгирлерлӱ, јайалталу јиит профессионалдардыҥ јӱткӱмели, эрчимдӱ кӱӱни, чындап та, телекейди оноҥ артык эдеринде алаҥзу јок.


Кызычактарына курчаткан ~ Звезда Алтая\n«Алты балалу болор амадуум jӱрӱмде бӱдерге jат»—деп, эмди jиит эне, 33 jашту Снежана БОЛТОКОВА айдат. Jитас сӧӧктӱ бу келин Кош-Агаш аймактыҥ Кызыл-Таш jуртында чыккан. Ол тӧрт кызычактыҥ кару энези. Балдардыҥ аттары да солун. Урмила (ада-энези тапкан ат, кийнинде кӧрӧр болзо, индийский тазылдарлу) 3-чи класстыҥ ӱренчиги. Виолетта (телевизордоҥ уккан ат) 5 jашту. Снежананыҥ энези баркаларымды алтай атла адаарым деп айдып, кийнинде чыккан Байлананы ла Бай-Санааны бойы адаган. Байлана ӱч jашту болзо, Бай-Санаа jӱк ле бир jашту. Эзенде jаскыда Болтоковтордыҥ билезине база бир баш кожулар. Снежана бежинчи кыс сакыйт.\nJиит эне тӧрӧл jериниҥ школын, кийнинде калада 28-чи таҥмалу профучилищени «штукатур-маляр» деп специальность аайынча божоткон. Бир jыл Ийин jурттыҥ СПТУ-зында кӧкчиге ӱренген. Эмди ол кӧктӧнип те билер, бисердеҥ jӱзӱн-jӱӱр эдимдер эдип, айылын кееркедет. Туразы да сӱрекей эптӱ ле jакшы jазалган. Кӧрӧр болзо, Снежананыҥ эш-нӧкӧри Руслан узанып турган кижи. Ол агаштаҥ столдор, шкатулкалар, кайырчактар, оноҥ до ӧскӧзин эдет. Кӧп балдарлу эне айылында тегин отурбай, балдардыҥ садына, школго jакылтага jуруктар jурайт, кемниҥ де ордына таскадаачы, каруулчык болуп иштейт.\nКӧп балдарлу келин бойы да jаан биледе чыдап ӧскӧн. Оныҥ энези Маҥыр Jоруковна Ельдепова ус колду кижи, алтай тойдыҥ кеп-кийимин кӧктӧйт. Сыйны Марина Кызыл-Таш jурттыҥ школында jуранарыныҥ кружогын ӧткӱрет. База бир сыйны Аржана Акjол jуртта ӱредӱчи болуп иштейт. Карындажы Сарымай Чечен jеринде контрактла черӱчил молjузын бӱдӱрет.\nКӱчӱрген айдыҥ 30-чы кӱнинде орооныста Энениҥ кӱни темдектелер. Айдарда, бис Снежананы бу байрамла уткып, бойына ла балдарына су-кадык, ырыс кӱӱнзейдис. Эмди Снежананыҥ амадузы—уулду болоры. Алтынчы балазы уул болор бо? Оны ӧй кӧргӱскей.


Амаду Мамадаков: Телекейде сеге јилбӱ болзын... - altaicholmon\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда тулаан айдыҥ 30-чы кӱнинде ады јарлу киноактер, Алтай ла Тува республикалардыҥ нерелӱ артизи, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ лауреады, Москвада «Et Cetera» деген театрдыҥ актеры, Щепкинниҥ адыла адалган училищениҥ ӱредӱчизи Амаду Мамадаковло јайаандык туштажу ӧтти. Ады јарлу јерлежисле ӧткӧн туштажуда РФ-тыҥ Госдумазыныҥ депутады Иван Белеков, АР-дыҥ культуразыныҥ министри Ольга Антарадонова, «Алтайдыҥ эпшилери» деген јондык организацияныҥ башкараачызы Светлана Полетаева, театрал училищеде кожо ӱренген нӧкӧрлӧри турушты.\nА. Мамадаков туштажуныҥ бажында кӧрӧӧчилерге Кемероводо садуныҥ «Зимняя вишня» деген тӧс јеринде болгон ӧрттӧҥ улам божогондордыҥ эземин тымыкта эзедип ийели деп баштанды.\nТуштажу ӧйинде ого нениҥ учун актердыҥ ижин талдап алган деп сурак болгон. «Кижиниҥ јӱрӱминде ырысту, сакыбаган учурал база болуп јат» — деп, ол каруузын јандырды. Jе андый да болзо, ол бойыныҥ ада-энезине, школдо ӱреткен ӱредӱчилерине быйанду јӱрет. Кем билер, олор эмес болзо, сакыбаган учурал, арга да болбос эди. Jе онойдо ок јайалта, турумкай, ичкери јӱткимел јогынаҥ јаан јер албазыҥ ине.\nАмадуга јаан јолына чыгарына Щепкинниҥ адыла адалган училищениҥ алтын бозогозын алтап киргени база сакыбаган учурал деп айдарга јараар. Актердыҥ айтканыла, ӱредӱчилер бойыныҥ учурын табарга ла ӱредӱ ӧйинде ӧзӧгинде одын, байлыгын јылыйтпаска болушкан, таскаткан. Ӱренип тура ойногон баштапкы сӱр-кеберлер ачык, јайым болорго, једикпестерди божодып, келер ӧйдиҥ артизиниҥ једимдӱ, јеҥӱлӱ бӱдӱминиҥ тӧзӧгӧзин салган.\nБойы керегинде эрмек-куучынын ол талдама деген киноиштерине тайанып ӧткӱрди. Актердыҥ ойногон кинолорыныҥ текши тоозы тӧртӧннӧҥ ажыра.\n«Звезда» (2002 ј.). Киноныҥ јолында бу кино актерды ичкери ӧзӱмге, јаан јолго чыгарган. Съемкалардыҥ алдында Амадуга (бу ӧйдӧ ГИТИС-тиҥ ӱренеечизи) эки айдыҥ туркунына Москваныҥ јуугында турган Таманский дивизияда «службазын» ӧдӧргӧ келишкен.\n—Институттаҥ јуучыл частька туйказынаҥ качарга келижип туратан. Разведчиктер-кайучылдар бисти эки айдыҥ туркунына 1941 јылдыҥ автоматтарыла Подмосковьениҥ агаштар аразыла тыҥ ла сӱрген¾ Кажыбыс ла бескезин база чачкан ла. Jе јилбилӱ болгон. Съемкалар «путчтыҥ» кийниндеги сыраҥай кӱч ӧйдӧ ӧткӧн, «Мосфильмде» бастыра јанынаҥ «јыртык» болгон. Танктар сынып јат, биске канча кӱндерге саста отурарга келишкен¾ Jаан киноны согуп турганын база аайлаар-билер керек — деп, актер јартады. — Съемкалар эдип турган группага экрандагы 3 минуттыҥ ӧйин согорго 12 сааттыҥ туркунына баш кӧдӱрбезинеҥ иштеер керек.\nАмаду Мамадаков Ногон Шумаровтыҥ айдып бергениле, киного арчынла аластанар алтай чӱм-јаҥды кийдирген. Кӧрӧӧчиге солун чӱм-јаҥ баштапкы сценарийде јок болгон. Киноныҥ продюсери Карен Шахназаровло јӧбин берзин деп узак куучындажарга келишкен. Шак ла ондый чӱм-јаҥныҥ шылтузында Алтайда јаткан албатыныҥ кӧгӱс байлыгыла орооныс, ӧскӧ дӧ ороондор таныжар ине.\nАмадуныҥ ады-јолы «Звездадаҥ», оноҥ «Солдаты» деген кинодо рядовой Иван Вокутагинниҥ сӱр-кеберинеҥ ле ала текши Россияда элбеде јарлу боло берген деп айдарга јараар. Актер мыныла колбой бойыныҥ јӱрӱминде болгон учуралдарды куучындады. Оромдо, метродо таныш эмес улус бойыныҥ јуук најызы, нӧкӧри кирези кӧрӱп, токтодотон болуптыр. Кезик учуралда полицияга да экелип туратан.\n«72 метра» (2001 ј.). Подводниктерле болгон јеткер керегинде кино. Сууныҥ тӱбиле јӱрер «Курск» деп атомный кемеде болгон јеткер-тӱбектиҥ кийнинеҥ соккон кино. Бу да кинодо, онойдо ок јуу-чакка учурлалган ӧскӧ дӧ кинолордо иш кӱчке келишкен деп, актер темдектеди.\n—Мен чын ла ондо ыйлагам¾ Качан мындый рольдорго кирзеҥ, оныҥ ончозын канайда болгонын кӧргӱзер арга јок. Мында ӱзӱктерде-сценаларда чӱмдемел талдаш ӧдӱп јат. Оноҥ ӧскӧ кӧрӧӧчи ол бастыра тӱбекти, ачу-коронды кӧрӧргӧ чыдашпас. Бу рольдорго табынча кийим-тудум, темир, отурган окоптыҥ балкажы ажыра кирип јадыҥ. Кӧрӧӧчини кожо санааркадар, санандырар керек. Ого једерге, актер кинодо ӧдӱп јатканын бойы ажыра ӧткӱрип, ӧзӧгиле сезип, ойноор учурлу…\n«9 рота» (2005 ј.). Чын болгон керектерге тайанып тургузылган кино. Актер Амаду Мамадаковтыҥ јайаандык јолыныҥ база бир учурлу бӧлӱги болуп јат. Киноныҥ тӧс јеринде — 1988 јылдыҥ бажында болгон чын керектер. «Магистраль» деген операция ӧйинде Афганистанда 345-чи таҥынаҥ парашютно-десантный полктыҥ 9-чы ротазыныҥ десантниктери 3234 таҥмалу бийикте јуулашкан.\nБу кино бойы да јилбилӱ. Jе тургузар тужында тузаланган уур-кӱч эп-аргалардыҥ шылтузында сӱреен чындык тӧзӧгӧ алынды. Съемкалар бир ле дубльдаҥ согулып барган. Амадуныҥ су-алтай чырайына тӱҥей актер Роскинодо јок болгон учун, ондо дублер-каскадер болбогон. Режиссер Федор Бондарчук бу рольго Амадуны кастинг јогынаҥ ла алганы оны база сӱӱндирген.\n—Актерлор кастингти сӱӱбей јат —деп, ол кӱлӱмзиренген айас јартады. — Онызы байа кижи бойын сатканына бодолду…\n«Монгол» (2007 ј.) Калыктар ортодогы ӱлекерде Россиядаҥ сок јаҥыс актер, бистиҥ јерлежис Амаду турушкан. Тӱӱкилик драма монголдордыҥ башчызы ла полководец Темучинниҥ салымын кӧргӱзет. Темучин тӱӱкиде Чингисхан деп ады-јолыла арткан. Озо баштап эки сериялу киноны «Оскарга» чыгарарга, такып јазайла, кыскарткан. Онойып Чингисханныҥ бала тужы бӱткӱлинче «бычакка» кирген. Шак ла ол ӱзӱктерде Амадуныҥ тӧс ойыны болгон. Jе ондый да болзо, съемкалар ӧткӧн эки јылда онойдо ок кыдат кинематографисттерле кожо иштегенин ол качан да ундыбас. Актер оноҥ тузалу, байлык ченемел алган. Съемкалар КНР-дыҥ Синьцзян-Уйгур автоном аймагында ӧткӧн. Кажы ла катап иш-съемкалар башталар алдында режиссер јаан-Сергей Бодровтыҥ сураганыла, ээлӱ-чуулу, байлу мӧҥкӱлерге јаан кӱндӱӱ-кӱрее салатандар.\n—Биске сӱтти монголдор флягаларла, этти кайырчактарла экелетен. Узада чӧйилип барган улус мӧҥкӱ тайганыҥ чике бажына чыгып, байагы аш-курсакты кӱндӱӱ-кӱрее эдип салатан — деп, Амаду куучындады. — Съемкалар ӧдӱп турган јерлер чындап та кандый да куулгазын ээлерлӱ, ийделӱ болгон. Темдектезе, јуу-согуштыҥ бир ӱзӱгин јебрен ӧйлӧрдӧ јаан јуу-согуш ӧткӧн јерде соккон. Киносогоочыларды кандый да јажытту, улу ла кеен айалга, ийде, сезим, тыныш курчаган. Олор оны иш те, амыраар да ӧйдӧ сӱреен јакшы сескен. Кандый да кӧскӧ кӧрӱнбес ийдениҥ курчуузында ошкош деп билдирген.\n«28 панфиловцев» (2016 ј.). Бу фильм албатыныҥ јууган акчазына согулган. Танктарла ӧткӧн јуу-согушта чып ла чын танктар турушпаган. Спецэффекттер баалу, оныҥ учун башка-башка эп-аргаларды тузаланарга келишкен. Актер канча ӱйе кинематографисттердиҥ компьютердеҥ озо чактарда тузаланган јажыттарыныҥ кезигиле кӧрӧӧчилерди база таныштырды.\n—Магазинге сыр јӱгӱрӱкле барып, ойынчык танктарды садып алганыс. Ак простыньды јайып, танктарды учукла јылдырып, согуп баштаганыс. Кӧӧрӧп чыктыс, јурукчыларды бойыска тарттыс. Оноҥ Санкт-Петербургтыҥ јуугында тепсеҥди табала, окопторды казып, јажыл фанерадаҥ танктардыҥ сӱрлерин, сомын кезип, чанага тургустыс. Ӱчӱ ийткенис, мен адаачы кижи болуп турдым…\n«Байкальские каникулы» (2015 јылдаҥ ала бӱгӱнге јетире согулат). Бистиҥ ӧйдӧ ас учурап турган учурал деп айдарга јараар. Балдардыҥ кинозын согоочы авторлордыҥ бойлорыныҥ эрчимиле, кӱӱниле ӧдӱп јаткан иш деп айдар керек. Олор Бурятияда балдардыҥ киношколын тӧзӧгӧн. Ондо бӱгӱнги кӱнде эки јӱстеҥ ажыра бала ӱренет. Бу киноныҥ улалганы бар. Удабас 3-чи бӧлӱгиниҥ съемкалары башталар. Бистиҥ јерлежис Амаду ондо база ишјал албазынаҥ ойноп јат. Профессионал актерлордо дебютанттарга болужатан алтын ээжи, кайда да јарлалбаган јасак бар.\nАктер онойдо ок бӱгӱнги кӱнде Сибирьдиҥ кӧп тоолу талаларында киного јилбӱ јаан болгонын база темдектеди. Jербойында согулган кинолор элбеде јарлу, јилбӱде болгонын база айтты.\n—Якутияда, темдектезе, эмдиги ӧйдӧ киноны кажы ла јуртта согуп јат деп айдарга јараар. Jербойыныҥ бир кинозынаҥ јуулган акча кемиле Голливудтыҥ «Аватарын» акалаган! Талаларда киного јилбӱ јаан, иш кайнап јат. Бисте, Алтайда, бу иш база јолын алынган болзо. Мында Михаил Кулунаков деген јайалталу режиссер иштеп турган деп билерим. Ӱредӱни Санкт-Петербургта алган. Мындый улусты јӧмӧӧр-болужар керек. Качан да культураныҥ ла киноныҥ министерствозы болгон. Jе оноҥ бу сӧс јылыйган. Ончо неме акча-манатка тӱртӱлип јат ине. Мен бери съемочный группаны экелер эдим, је чоттоп баштазаҥ, чыгым сӱреен јаан, баалу. Менде республикада киноныҥ тӧзӧлгӧзин тӧзӧӧр амаду бар, ол тужында ченемелдӱ, бойыныҥ ижиниҥ устарын кычырар арга болор эди. Шак ол база бистиҥ јаҥы киного ичкери јол берер арга деп кӧрӧдим. Бу шӱӱлтени ичкери јылдырып кӧрӧрим, айса болзо, келижер… — деп айткан.\nАмаду Мамадаков РСФСР-дыҥ албаты артизи Александр Калягин башкарып турган театрдагы јайаан ижи, јаҥы рольдоры керегинде куучындады. Кӧрӧӧчилердиҥ кӧп тоолу сурактарына карууларын јандырды. «Бӱгӱнги кӱнде мен јылдыс деп айдарында кӱч неме јок: телефонныҥ камеразын бойыҥа удура тудуп, фотого тӱжӱп, сӱриҥди телекейле таркадып ийериҥ. Jе эҥ ле учурлузы — сен бойыҥ телекейге јилбилӱ бе, эмезе телекейди јилбиркедип, бойыҥа тартып болорыҥ ба деген сурак јииттерди, јаш ӱйени санандырар, олорго ичкери ӧзӧр арга берер учурлу» — деп, артист Амаду Мамадаковтыҥ айткан сӧстӧринде тереҥ учур бар.\nРоссияда ла телекейде Алтай Республиканыҥ адын-чуузын чыгарып, једимдӱ иштеп јӱрген јиит, је байлык ченемелдӱ актерго Иван Белеков, Светлана Полетаева јылу, учурлу сӧстӧрин айттылар. Ольга Антарадонова тургуза ӧйдӧ Щепкинниҥ училищезинде ӱренип турган балдар Амадуныҥ ајарузында, кичеемелинде болгонын темдектеди. Туштажуныҥ учкары сценага артисттиҥ кожо ӱренген нӧкӧрлӧри чыгып, олорды бириктирген кожоҥын кожоҥдодылар.


Мал-аштыҥ оорулары јанынаҥ јакшы айалга болор бо? - altaicholmon\nМал-аштыҥ оорулары јанынаҥ јакшы айалга болор бо?\nАлтай Республикада јаҥныҥ органдарыныҥ чыгартулу улузы башкаруныҥ Эл Курултайда ӧткӧн чазында гран-кыйузы коштой Монголияда мал-аштыҥ ящур оорузыла колбой тура берген эпизоотикалык айалганыҥ курч сурагын шӱӱшкендер. Бу суракла докладты Алтай Республиканыҥ ветеринария комитединиҥ председатели Айдар Тодошев эткен.\nОныҥ темдектегениле, Алтай Республика Монголияла гран-кыйулу, ондо јылдыҥ ла ящур оору табылат. Анда мал-аштыҥ оорулары болуп турганы Алтай Республикада айалгага салтарын јетирет. Бистиҥ тергееге эки статус — «Вакцинацияла јакшы айалгалу» (Кош-Агаш аймак) ла «Вакцинация јогынаҥ јакшы айалгалу» (арткан аймактар ла Горно-Алтайск) – берилзин деп, Росјуртээлемшиҥжӱниҥ 13 некелтезин бӱдӱрер керек. «Эмди бу некелтелерди мал-аштыҥ идентификациязы јогынаҥ бӱдӱрери ӧдӧт» — деп, Айдар Тодошев јетирген.\nЈуртээлемдик мал-аштыҥ иденти-фикациязын, ончо јетирӱлерди «Регагродо» чотко тургузарыла, регистрация эдериле јаба ӧткӱрерин бӱдӱрери анчада ла таҥынаҥ ээлемдерде кӱч сурак. Је бу ончо некелтелер јылдыҥ учына јетире бӱтпезе, Алтай Республикадаҥ укту јуртээлем мал-ашты ӧскӧ тергеелерге апарары јарадылбас, 2021 јылда бистиҥ тергее «Вакцинацияла јакшы айалгалу» статусту боло берер. Бу учуралда тергеениҥ малыныҥ эдин ороонныҥ ӧскӧ тергеелерине садары јанынаҥ сурак курч турар.\nОныҥ темдектегениле, идентификация-ныҥ некелтелерин бӱдӱрбеген тушта, малдыҥ эдин јӱк республикада ла садар арга болор. Бу айалгадаҥ јӱк республикада эттеҥ продукция эдерин элбеде ӧскӱрип чыгар арга бар. Је электроийдеге бийик тариф учун бу ишти эдер кӱӱн кемде де јок деп, докладчик угускан.\nЭл-јон мал-аштыҥ идентификациязын эдерин тыҥ кӱӱнзебейт, бастыра муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ јартамалду иш ӧткӱрилип те турза, бу иш анчада ла таҥынаҥ ээлемдерде кӱч ӧдӧт. Оныла колбой Айдар Тодошев парламентарийлерге, јурт ла аймак Советтердиҥ депутаттарына јартамалду иште эрчимдӱ турушсын деп баштанган. Комитеттиҥ председателиниҥ баштанузын депутаттар Сергей Тимошенский, Михаил Коновалов, Рустам Байдалаков јӧмӧгӧндӧр. С. Тимошенскийдиҥ шӱӱлтезиле, муниципалитеттерди јӧмӧӧр лӧ идентификация ӧткӱрерине бюджеттеҥ эмес акча-манатла болужар керек.\nЭл Курултайдыҥ спикери Владимир Тюлентин докладчикке бийиктей јаткан эки аймакта стационарный КПП-лар тӧзӧӧри керегинде сурак берген. Каруузы мындый болгон: ишчилердиҥ вагончиги јаҥар айдыҥ 19-чы кӱнине јетире јетирилер, ол Кош-Агаш аймактыҥ Курай јуртында тургузылар. «Је МВД-ла сурак курч турат – ГИБДД-да мал-аш тарткан транспортты токтодор ло шиҥжӱлеер јаантайынгы чыдулар јок» — деп, Айдар Тодошев айткан.\nПрофильный комитеттиҥ председатели Рустам Байдалаков сурак курч, ӧй сӱреен ас артат деп јӧпсинген. Оныҥ шӱӱлтезиле, мал-аштыҥ идентификациязы аайынча ишти эрчимделтер ле Улаган ла Кош-Агаш аймактардыҥ гранында стационар КПП-лар тургузарын тӱргендедер керек.\nАйдар Тодошевтиҥ ајару эткениле, онойдо ок јурт јаткандар јеҥилтилген кредиттер аларга бойлорыныҥ ээлемдеринде јуртээлемдик мал-ажын кӧптӧдип турулар. Оныҥ шӱӱлтезиле, мал-аштыҥ тоозын ајаруда тудары керектӱ. 2020 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-кы кӱнине јетире оок мал-аштыҥ тоозы бир кезик аймактарда 20 процентке, јоон мал-аштыҥ тоозы 86 процентке астадылып берилген.\nБашкаруныҥ чазында бу суракты шӱӱжеринде Владимир Тюлентин, Герман Чепкин, Виктор Ромашкин, Эжер Ялбаков турушкан.


Белкенчек « Свадебный портал Республики Алтай\nБелкенчек деген сöстö 2 учур: кыстыҥ ада-энези öткÿрип турган байрамы ла кыстыҥ тöрööндöрине jетирип турган кÿндÿ-кÿрее.\nОл кÿндÿ-кÿрее эттеҥ, кыйралу сÿттеҥ, алтай аш-курсактаҥ, шаалтанаҥ, оноҥ до öскö уулдыҥ ада-энезиниҥ бойыныҥ санаазыла кошкон сыйлар. Эттиҥ — малдыҥ учаазыныҥ — учуры мындый: эне кижи балазын тогус ай карынданып, бойыныҥ белин, белкенчегиниҥ кÿчин берет. Оныҥ учун ол кижиниҥ кызын алган улус ордына белкенчек jетирет. Белкенчек бÿдÿнге кайнадылат, ооктолбозынаҥ. Jыргалдарга jÿк кудай jайаган малды сойот: атты, койды. Уй, тöö, эчки — алтай улустыҥ бÿткениле, Эрлик jайагандары.\nБелкенчекти уул jанынаҥ таайы, ада-энези, тöрööндöри jетирет. 1-3 кижи барбай jат.\n«Белкенек» деген jыргалды алдында да, эмди де кезик улус той ло кÿн öткÿрет (jаҥыс, эмезе jуук jуртта болзо). Оныҥ да учун алтай тойдо кыстыҥ ада-энези болбойт, олор бойыныҥ айылында аш-курсак, кÿндÿ-кÿрее, кыстыҥ jöжööзин белетейле, белкенчек сакыгылайт. Олор jаҥыскан эмес, база ок тöрööн-тугандарыла, нöкöрлöриле jуулыжат. Белкенчек öскö дö кÿнде болзо, jе кыстыҥ ада-энези алтай тойго баргылабас jаҥду. Балазыныҥ ырызын кайра апарар деп улус айдыжат.\nУулдыҥ таайы колында арчынду кирет. Куру колло jакшылашпай, колында арчынду отурган улусла эзендежет. Ӱзе улусла эзендешкен кийнинде, ол арчынныҥ сабын кыстыҥ ада-энезиниҥ алдына салат. Уулдыҥ таайыла кожо öскö дö тöрööндöр кирет.\nУулдыҥ таайы (ол jокто аказы) от камызат.\nАйылга кыйралу сÿт, алтай аш-курсак кийдирет.\nЭкелген курсактаҥ отко амзадат\nСÿттеҥ улуска амзадып, келген керекти айдып, белкенчек кийдирер jöп сурайт.\nJöп алынган кийнинеҥ белкенчекти кийдирип, оны кыстыҥ энезиниҥ алдына салат.\nКыстыҥ ада-энези ол белкенчекти амзагылайт. Эне-адазы этти jиип, сöзин айдып («Белкенчек амтанду эмтир, jакшы бышкан эмтир» ле оноҥ до öскö), арткан улуска амзадат.\nБелкенчек амзалган кийнинеҥ, шаалтаны кийдирет. Оны уулдыҥ тöрööндöри шааган улуска ÿлейт.\nКайындары кÿйÿзине бöрÿк кийдирет\nJииттерди «айылдадат». Jииттер база бойыныҥ кÿÿндÿ-кÿÿрелу кирет — олор эмди башка биле. Кайын-энези балдарына — кызына ла кÿйÿзине — сÿт амзадат. Бу ла öйдö кыстыҥ ада-энези кÿйÿ балазына бöрÿк, кезикте jакалу кийим кийдиргилейт.\nАлтай улуста кысты качырган кийнинеҥ ала ада-энезиниҥ айылына айылдатканынча, кыс ада-энезиниҥ айылына кирбес jаҥду. Барганы — ол jаман белге, кыстыҥ jанарын керелейт. Учурлап «айылдаткан» кийнинеҥ, бойыныҥ öскöн-чыдаган айлына ойто кирерге, барарга jарар. Нениҥ учун дезе, ада-энезиниҥ одына ол кыс баладый эмес, келин кижи чылап кирип салган.\nJööжö садылат. Jööжö садыш — ол ойын-jыргал, кокырларлу, кожоҥ-биjелÿ öдöт.\nБелкенчекти кажы ла улус оноҥ ары башка-башка öткÿрет. Кем де той чылап, кем де арай, тыҥ табыш jогынаҥ. Бистиҥ санаабысла, белкенчек арай ла öдöр учурлу. Той jакшы ба, эмезе белкенчек тыҥ болгон бо деген «маргаандар» болбос керек. Бÿгÿнги кÿнде кöп улус белкенчекке тойго ло чылап теҥ белетеп: 100-300 кижи, артисттер кычырып, — öткÿрет. Белкенчектеҥ экинчи той этпес керек!\nУчурыла белкенчек jетирип экелген улуска кур курчабай jат, олор айылдап келген эмес. Jÿк балдарды айылдаткан улуска.\nБелкенчек jетирип келген улус конбой jат, тÿн киргенче артпай jат. Ол ло кÿн jана берет.


Шаҥ согорына jетире ас ӧй арткан - altaicholmon\nРеспубликабыстыҥ тӧс калазында Јаҥы јылдыҥ тыныжы сезилип башталган деп айдарга јараар. Караҥуйда оромдорло барып јатсаҥ, кайда ла гирляндалар, јӱзӱн ӧҥдӱ оттор кӱйет.\nТӧс тепсеҥде чиби јазалган, кардаҥ ла тоштоҥ калачак, јыҥылайтан јазалдар белетелет. Анда ӧдӱп јаткан Ийт јылдыҥ ла јаҥы киретен Какай јылдыҥ сӱрлери болор. Анайда ок бийиги ӱч метрге једе берер Соок Таадак ла Карычак јазалар. Ыраак јокто Горно-Алтайсктыҥ база ла кардаҥ јазалган герб-кебедели турар. Ол тергеебистиҥ тӧс калазыныҥ 90 јылдык юбилейине учурлалар. 2019 јыл Россияда Театрдыҥ јылы деп јарлалганыла колбой, «Золушка» ла «Ӱч чочкочок ло бӧрӱ» деп чӧрчӧктӧрдиҥ персонажтары база болор. Каланыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронованыҥ јакылтазы аайынча «Елочный шар» деген арт-объект јазалар. Ол јӱзӱн ӧҥдӱ отторло јарандырылар ла улус анда фотојурукка тӱжер аргалу болор. Јаҥжыкканы аайынча тоштоҥ алтай ла орус тилдерле бичимелдер белетелер.\nЧибини кайдаҥ садып аларга\nЧиби ӱргӱлјиктиҥ агажы деп чотолгон ло јӱрӱмниҥ темдеги болгон. Алдында ӧйлӧрдӧ улус чибиде кандый да кайкал бар деп сананатан — кӱн бу агашка јаантайын јажыл ӧҥдӱ болор арга берип турганы учун. Улус агаш аразында ийне бӱрлӱ агаштарда ээлер јуртап турганына бӱдетен. Ол ээлер корон соокторды экелип турган деп. Оныҥ да учун байагы ээлерди јымжадар амадула улус чибилерди аламаларла, јымыртканыҥ кадарыла, кузуктарла кееркедетен.\nКанча ӧйлӧрдиҥ туркунына чиби јаҥы кирип јаткан јылдыҥ темдеги деп чотолгоны учун, бу агаш јогынаҥ, јаҥыјылдык байрамга не де јетпей турган деп сезилер. Ийне бӱрлӱ агаштыҥ ла мандариндердиҥ јыды кижиниҥ кӱӱн-санаазын кӧдӱрип турганы јажыт эмес. Оныҥ да учун чибини база лаптап талдаар керек. Ол саргарбаган болор учурлу. Садып алып јаткан чиби канча кире бийик ле байбак болорын эртедеҥ сананып алыгар.\nЈаҥыјылдык јаражайды садып алар деп сананган улус чибилер садып турган базарларга барып јат. Горно-Алтайсктыҥ администрациязыныҥ экономика бӧлӱгиниҥ јетиргениле, республикабыстыҥ тӧс калазында чибичектер садар, јаҥыс ла муниципалитеттиҥ, беш базар иштеер. Таҥынаҥ аргачылар садыжар јер база тӧзӧлӧр. Чибилердиҥ баалары агаштыҥ бийигинеҥ, байбагынаҥ камаанду. Эҥ јабыс баа 500 салковой болзо, эҥ бийик баа 1500 салковойго једе берет. Каланыҥ администрациязы чибичектер садып тургандарга саду ӧткӱрип турган јерин айландыра удурумга чедендеп алзын, садучылар Соок Таадактыҥ кеп-кийимин кийген болзын, чаган айдыҥ 1-кы кӱнинде саду ӧткӱрген јерди арутап салзын деген некелтелер тургускан эмтир.\nЧибини талдаар тушта неге\nајару эдер керек:\nбӱрлери койу болор учурлу;\nбудактарын ӧрӧ тартканда эмезе эҥилткенде, сынбас керек;\nтӧзи канча ла кире јоон болзо, чиби анча ла кире узак турар (чибиниҥ бийиги 1,5 метр болзо, тӧзиниҥ јооны 6 сантиметрдеҥ ас болбос учурлу;\nкезилген тужы ару болор учурлу;\nчибини тӧзиле јерге сӱстӱргенде, бӱрлери тӱшпес керек;\nбӱрлерин туткан кийнинде, колдо ийне бӱрлӱ агаштыҥ јыды артар учурлу;\nчагана бары агаштыҥ кезилгени тыҥ ла удабаганын керелейт.\nАйылда тургузылган чиби\nбачым ӱрелбезин деп\nнени эдер керек:\nсадып алган кийнинеҥ, оны бир-эки сааттыҥ туркунына балконго чыгарып салар. Тураныҥ ичине јаҥыс оныҥ кийнинде кийдиригер;\nтураныҥ ичинде јылыдар јазалдардаҥ ыраада тургузар;\nбӱрлерин пульверизаторло чыктыдып турар;\nчиби сугарар јазалда тургузылган болзо, ого бир таблетка аспирин ле эки калбак сахар кошкон суу урар;\nкӧнӧктӧ отургызылган чибини кӱнинде эки катап сугарар.\nКирип јаткан Какай јылда чибини кандый ӧҥдӱ јарангыштарла, ойынчыктарла кееркедетенине база ајару эдер керек. 2019 јылдыҥ тӧс ӧҥи кызыл деп айдылат. Анайда ок сары, алтын ла оошкы ӧҥдӧр база јараар. Кызыл ла алтын ӧҥдӧрди кошмоктогоны – јеткил, бай јӱрӱмди темдектейт. Оныҥ учун чибини јарандырарында шак ла бу ӧҥдӧрди тузаланар керек. Чиби канча ла кире јаркынду јарандырылза, кирип јаткан јыл анча ла кире јаркынду керектерле бай болор деп айдыжат. Чибиде кыйалтазы јогынаҥ ойынчык какай болор учурлу.\nБайрамдар тӱгенген кийнинде чибини айылдаҥ јайладар керек. Оныҥ јаан бӱрлерин кезеле, пакеттерге салып чыгарарга јараар. Анайда ок бӧскӧ эмезе пленкага оройло, учтарын скотчло јапшырып чыгарадылар. База бир эп-сӱме – чиби јаан эмес болзо, полиэтиленовый таарга салып, чыгарарга јараар.\nКалада јаҥыјылдык байрамдар\nКаланыҥ микрорайондорында оогош болчомдорго јаҥжыккан елкалар база ӧдӧр. Олордыҥ баштапкызы — «Соок Таадактыҥ ӧргӧӧзи эмезе сӱмелӱ ӱч чочкочок» деп јаҥыјылдык утренник јаҥар айдыҥ 23-чи кӱнинде 11:00 саатта Культураныҥ туразында ӧтти. Бу ок кӱнде Билениҥ скверинде 16:00 саатта база јыҥыјылдык байрам ӧткӧн.\nЈаҥар айдыҥ 26-чы кӱнинде 14:00 саатта 8-чи таҥмалу школдыҥ спортивный площадказында (П. Кучияктыҥ оромы) јаҥыјылдык байрам ӧдӧр. Јаҥар айдыҥ 27-чи кӱнинде 11:00 саатта 13-чи таҥмалу школдыҥ јанында, бу ок кӱнде 12:00 саатта 3-чи таҥмалу гимназияныҥ стадионында ла 15:00 саатта кадеттердиҥ 4-чи таҥмалу школыныҥ јанында јаҥыјылдык байрам ӧдӧр.\nКӧп саба соот-јыргалдар јаҥар айдыҥ 29-чы кӱнинде ӧдӧри темдектелген. Бу кӱнде Заимкада, Јеҥӱниҥ паркыныҥ јанында, Ушаковтыҥ оромында, Технологический переулокто, Байатта ла ӧскӧ дӧ микрорайондордо ойын-јыргалдар ӧдӧр.\nЈаҥар айдыҥ 31-чи кӱнинде 19:00 сааттаҥ ала 22:00 саатка јетире ӧйдиҥ туркунына тӧс тепсеҥде театрал кӧргӱзӱ болор, ол байрамдык фейерверкле тӱгенер.\nЧаган айдыҥ 2-чи ле 3-чи кӱндеринде 12:00 саатта тӧс тепсеҥде «Јаҥы јыл» деп ойын-программа, чаган айдыҥ 5-6 кӱндеринде 12:00 саатта Культураныҥ туразында наадайлардыҥ «Жар птица» театрыныҥ «Притча о Рождестве» деген спектакли ӧдӧр.


«Алтын маска» – Анна Балинада - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин кӱчӱрген айдыҥ 24-чи кӱнинде Россия Федерацияныҥ нерелӱ артисти, Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ кижизи, «Таҥ Чолмон» орденниҥ јолду ээзи, Алтай Республиканыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган государстволык сыйыныҥ лауреады Анна Чекчеевна БАЛИНАГА Россияныҥ учуры бийик «Золотая маска» деген национальный сыйын кӧдӱриҥилӱ айалгада табыштырды.\nБу кӧдӱриҥи Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ јаан залында ӧтти.\nОлег Хорохординниҥ аҥылап темдек-тегениле, Анна Балина бийик кайралла тергеениҥ театральный санадыныҥ ичкери ӧзӱмине јетирген јӧмӧлтӧ-болужы, једимдӱ, ак-чек ле чындык ижи учун кайралдаткан.\nУчуры јаан бу сый Россияда 27 јылдыҥ туркунына јолду ээлерине табыштырылат. Бийик кайралды тоомјылу профессионал биригӱ табыштырат. Шак бу сый Россияныҥ театрларын, онойдо ок артисттерди ле кӧрӧӧчилерди бириктирет. Јаан учурлу сыйдыҥ шылтузында эл-јонго јаҥы јайаан јайалталардыҥ, артисттердиҥ, режиссерлордыҥ, јурукчылардыҥ ады-јолдоры, јайаандык иштери чыгат.\n«Анна Балина – бистиҥ тергеениҥ эҥ ле јаркынду деген актрисаларыныҥ бирӱзи. Бис оныҥ јайалтазыла, јалакайыла, керсӱзиле, ачык-јарыгыла, јаан кӱӱниле оморкойдыс. Ол алтай эпшиниҥ-энениҥ – кӧгӱс ийделӱ, бекем ӧзӧктӱ, турумкай, ич-телекейи байлык, улустыҥ алдында бойын тудуп билер, бачым сыныкпас сӱр-кеберин тапканы ла кӧргӱскени јон ортодо јозок болуп артат» – деп, тергеениҥ башчызы бойыныҥ уткуулду сӧзинде чокумдап айтты.\nРеспубликаныҥ башчызы Анна Чекчеевнаны јолду ла бийик кайралыла, профессионал сообществоныҥ баалаганыла уткуп, алкы бойына бек су-кадык, амыр-энчӱ јадын-јӱрӱм ле јайаандык ижинде јаҥы једимдер кӱӱнзеди.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ эл политика, ӱредӱ, культура, јондык колбулар ла СМИ-лер аайынча комитединиҥ председатели Наталья Екееваныҥ айтканыла, јаан ла јарамыкту сыйдыҥ кийин јанында кӧп јылдар туркунына кӧнӱ ле каруулу иш турат. Бу сый онойдо ок бойыныҥ талдап алган ижине, театрына ла кӧрӧӧчилерине чындык болгонын недеҥ де артык керелеп јат.\n«Анна Чекчеевна сӱрекей кӧп башка-башка сӱр-кеберлерди чындык ойноп, учурын толо ачкан. Анчада ла актрисаныҥ ойногон алтай эпшиниҥ сӱр-кеберлери баалу ла оморкодулу. Ол сӱр-кеберлердиҥ кажызында ла калыктыҥ бойыныҥ танылу, аҥылу јаны кӧргӱзилет – ӧзӧк кеминиҥ байлыгы, арузы, чыдамкайы, турумкайы, кӧгӱс ийдези ле јалтанбазы, јана баспазы. Анна Балина бойыныҥ албатызыныҥ культуразын кандый да ӧйдӧ бийик кеминде кӧргӱскен. Алтайдыҥ база бир јаркынду эпшизи ченемелдӱ режиссер болуп јат. Режиссер болуп, ол балдарга учурлалган чӧрчӧктӧр, албатыныҥ чӱм-јаҥжыгулары аайынча кӧп ойын-кӧргӱзӱлер тургускан» – деп, Наталья Екеева айтты.\nАлтай Республикадаҥ сенатор Владимир Полетаев Анна Балинаныҥ адына уткуулын база аткарды. Оныҥ темдектегениле, мындый сыйла кайралдаганы јаҥыс та Алтай Республиканыҥ театральный сообществозына эмес, је анайда ок бӱткӱл тергеениҥ тӱӱкизине учурлу керек.\n«Слердиҥ јайаан јайалтагарла, 60 јылдаҥ ажыра ӧйдиҥ туркунына ак-чек иштеп јаткан театрды сӱӱп, оныҥ јӱрӱмиле, салымыла јилбиркеп јӱргенерди кайкайдым, оморкойдым» – деп, ол айтты.\nРоссияныҥ «Золотая маска» деген национальный театральный сыйыныҥ президенти Игорь Костолевский байлык ченемелдӱ актрисаны јолду кайралыла бойыныҥ видеоуткуулында уткуды.\nКан-Оозы аймактыҥ јааны Рустам Кокушев тергеениҥ баштапкы мындый лауреады Анна Чекчеевнаны аймактыҥ эл-јоныныҥ адынаҥ уткуды. «Ыраак-јуук талаларда јаркындалып кӱйген ады-јолорло, јайаан јайалтагарла, ижерле акту кӱӱнистеҥ оморкойдыс, сӱӱнедис» – деп, ол уткуулду сӧзинде айтты.\nАлтай Республиканыҥ нерелӱ артисти Јергелей Маташева Анна Балинаныҥ чӱмдеген ӱлгерлериниҥ бирӱзине салган кожоҥды кожоҥдогон.\nРоссия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, Алтай Республиканыҥ эл бичиичизи Иван Белеков уткуулду сӧзинде ӧдӱп јаткан кӧдӱриҥиниҥ учуры јанынаҥ айтты. Шак мынызы бистиҥ тӧрӧл јеристе, калыгыста, театрыста атту-чуулу актриса, алтай ӧзӧктӱ эпши бар болгонын керелеп јат. Экинчи јанынаҥ алза, бу бийик кайрал бӱгӱн бистиҥ алтай албатыныҥ тоозы ас та болзо, је тоомјызы бастыра јанынаҥ бийик болгонын јарт керелеп јат.\nОл онойдо ок Анна Чекчеевнаныҥ тилин, чӱм-јаҥын бийик кеминде кӧдӱрип јӱргенин темдектеди.\nБойыныҥ ӧйинде РСФСР-дыҥ нерелӱ артисти деген бийик ат-нерениҥ эҥ баштапкы лауреаттарыныҥ бирӱзи јерлежис Анна Алтарыкова болгон. Бӱгӱнги кӱнде эҥ бийик кайрал Анна Балинага табыштырылды. Тӱӱкилик учурлу керек тергеениҥ театры, культуразы бойыныҥ ӧзӱминде јаҥы кемине чыкканын кӧргӱзет. Театрга башка-башка аймактардаҥ, јурттардаҥ келген улус кирет, је оноҥ ойто бирлик ийделӱ калык чыгат деп, И. Белеков аҥылап айтты.\nАлтай Республиканыҥ ветерандарыныҥ совединиҥ, Журналисттериниҥ биригӱзиниҥ председатели Борис Алушкин кара башту калыкка, кӧрӧӧчилерге, кеендиктиҥ улузына, культураныҥ ӧзӱмине јарамыкту сый болгонын чокумдады.\nОныҥ айтканыла, бу мындый бийик кайрал јайаандык иштӱ улуска кӧӧрӧм кӱӱн-тап, ичкери јӱткӱмел, тебӱ берет. Ол Анна Чекчеевнага бек су-кадык кӱӱнзеп, ижи мынаҥ да ары тузалу, керектӱ болзын деп кӱӱнзеди.\nЭл театрдыҥ баш режиссеры, Алтай Республиканыҥ санаттарыныҥ нерелӱ ишчизи Эмма Иришева, Россияныҥ Театрларыныҥ ишчилериниҥ биригӱзиниҥ (јааны Александр Калягин) Алтайдагы республикан бӧлӱгиниҥ јааны Вадим Деев Анна Чекчеевнаны јаан сыйла уткудылар.\nВадим Деевтиҥ айтканыла, А. Балинаныҥ јӱрген јӱрӱми, иштеген ижи јиит актерлорго јозок.\n«Бу сыйды тогузонынчы јылдарда Россия Федерацияныҥ СТД-зыныҥ јааны болгон Михаил Ульянов тӧзӧгӧн. Театрда јеткен једимдери учун табыштырылып турган сый 1993 јылдаҥ ала Россияныҥ ончо тергеелериле јорыктап, учында биске, Алтай Республиканыҥ эл театрына, келди» – деп, Э. Иришева айтты. Кажы ла артисттиҥ амадузы шак бу сый.\nАнна Чекчеевна јӱрӱмин театрга берген. Балдары театрда ла чыдап ӧскӧн. Мындый јаан сый бистиҥ театрга, ады јарлу актрисага берилгени сӱрекей јакшы керек.\nЭмма Александровна лауреатты ӧмӧликтиҥ адынаҥ уткуп, бек су-кадык, бийик ле ачык-јарык кӱӱн-санаа кӱӱнзеди.\nАнна Чекчеевна Балина 1938 јылдыҥ кандык айыныҥ 15-чи кӱнинде Кан-Оозы аймактыҥ Моты-Оозы јуртында чыккан. Ол тергеениҥ Москвада бийик театральный ӱредӱ алган баштапкы актрисаларыныҥ бирӱзи. Јиит кыс 1963 јылда театральный санаттыҥ А.В. Луначарскийдиҥ адыла адал-ган институдыныҥ актерский факультедин божоткон. Ӱредӱзин једимдӱ тӱгезип, алтай кыс Туулу Алтайына кайра јанган.\nОныҥ кийнинде 1957-1959 јылдарда Туулу Алтайдыҥ кожоҥныҥ ла бијениҥ ансамблиниҥ солистказы болуп иштеген. 1963-1977 јылдарда концертно-эстрадный иште иштеген. Анна Балина 1977 јылдаҥ ала Алтай Республиканыҥ эл театрыныҥ актрисазы, онойдо ок театрдыҥ художественный башкараачызы болуп иштеген.\nАктрисаныҥ репертуарыныҥ тӧс темазы – энелик. Оныҥ јайаан ижинде алтай эпшиниҥ сӱр-кебери сӱрекей чындык ла толо кӧргӱзилетен. Алкы бойы этнографиялык материалды јакшы, тереҥ билетени, калык чӱмделгезине чебер болгоны кеендикке база јаан јол ачкан. Ол кайкамчылу, су-алтай ӧзӧктӱ ойын-кӧргӱзӱлер тургускан. Олор бӱгӱн эл театрдыҥ алтын кӧмзӧзи, аҥылу, танылу темдеги деп айдарга јараар.\nОл эки бичиктиҥ авторы. «Путеводная звезда» деген бичик оныҥ јӱрӱми керегинде, «Кӱн-Кајы ӧскӧн Алтайда» деп бичикке чӱмдеген ӱлгерлери, этнографиялык ойын-кӧргӱзӱлери кирген.\nЈайалталу актриса байрамдык кӧдӱриҥи ӧйинде кӧрӧӧчилерге, айылчыларга бойыныҥ, онойдо ок башка-башка бичиичилердиҥ, поэттердиҥ, темдектезе, Сурайа Сартакованыҥ, Римма Казакованыҥ, Борис Укачинниҥ, Чингиз Айтматовтыҥ чӱмдемелдерин эске кычырды.\nАнна Балина кӧдӱриҥиниҥ туружаачыларына јылу уткуулдары учун јаан алкыш-быйанын айтты. Оныҥ темдектегениле, бу кайрал актерлордыҥ ойынын, ӧскӧ улустыҥ салымын-јолдорын ла бӱткӱл театральный ӧмӧликтиҥ ойынын кӧрӧргӧ келип турган текши калыктыҥ, кажы ла кижиниҥ кайралы болуп јат.\nАнна Балина — алтай калыктыҥ кеендик, санат телекейинде јол јарыдаачы јылдызы, чындык кызы. Јаан ла јаркынду јылдыстыҥ јаркыны јиит јайалталардыҥ јолына кыйалтазы јогынаҥ јозок болор деп айдарга јараар.


Коронавирус ойто кӧптӧйт - altaicholmon\nТергеениҥ башкараачызы коронавирусла оорып турган улустыҥ тоозы республикада ойто кӧптӧп турганын темдектеген. Оныҥ айтканыла, ол тоо анчада ла ӧткӧн неделеде билдирлӱ бийиктеген. Окылу јетирӱлердеҥ кӧргӧндӧ, коронавирусла југушталган улустыҥ тоозы 38 процентке ӧскӧн. Башчы бастыра 108 учурал илезине чыгарылган, оноҥ озо ӧткӧн неделеде коронавирусла оорыган јетен сегис учурал темдектелген деп айткан.\nОлег Хорохордин эҥ ле кӧп улус Кош-Агаш аймакта оорыган деп айткан. Бу аймакта коронавируска 53 кижи алдыртканы јарталган, онызы бу ӱзӱк ӧйдӧ оорыган улустыҥ јарымы кирези. Ӧткӧн неделеде Майма аймакта ла Горно-Алтайскта 22 кижинеҥ оорый берген, Чамал аймакта — тӧрт, Улаган аймакта — ӱч, Турачак ла Шабалин аймактарда эки учуралдаҥ темдектелген. Республиканыҥ башчызы анайда ок бистиҥ тергееге 30764 вакцина келген деп айткан. Ол тоодо — «Спутник V» деген 25934, «ЭпиВакКорона» деген 4050, «КовиВак» деген 780 вакциналар.\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Динара Култуева тургуза ӧйдӧ тергееде Бирлик государственный экзамендер ӧдӱп јат деп айткан. Ӱренчиктердиҥ адакы аттестациязы санитарный ла эпидемиологиялык неклетелерди бастыра јанынаҥ бӱдӱргениле ӧдӱп јат. Экзамендер табыштырып турган балдардыҥ эди-каныныҥ температуразы кемјилет, олор бой-бойынаҥ бӱдӱн-јарым метр ыраагында турар керек деген ээжини бӱдӱрет. Ончо пункттарда рециркуляторлор тургузылган. Персонал таҥынаҥ коруланар эдимдерле јеткилделген. Динара Култуева ӱредӱлӱ јылдыҥ учына учурлалган керек-јарактарда санитарный ла эпидемиологиялык айалгалардыҥ ээжилери база толо бӱдӱп јат деген. Башкаруныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи биске бу јуук кӱндерде база 6010 доза вакцина келер, олор муниципалиттер сайын ӱлелер деп айткан.\nСу-кадыкты корыыры аайынча министрдиҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Людмила Григоричева бисте коронавирусты эмдеер эки моногоспиталь иштеп јат деп айткан. Олордо јӱс орын тургузылган. Майма аймактыҥ эмчилигинде 70, СПИД-ле тартыжар тӧс јерде 30 орын бар. Тургуза ӧйдӧ јетен эки орын тузаланылып јат, тузаланышта эмес јайым орындардыҥ тоо-фонды — 28 процент. Л. Григоричеваныҥ айтканыла, бу неделеде Майма аймактыҥ эмчилигинде ӱзеери база јирме орын тургузылар.\nСу-кадыктыҥ министриниҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи анайда ок республикада вакцинацияныҥ 67 пункты иштеп јат деп айткан. Ол эмди улуска вакцинацияны иштиҥ кийнинде эҥирде тургузарга база јараар деген. Каланыҥ поликлиниказы иштеер кӱндерде коронавирустаҥ вакцинацияны эртен тура сегис сааттаҥ ала эҥирдиҥ јирме саадына јетире ӧткӱрип јат. Амыраар кӱндерде прививкалар эдер кабинеттер 9 сааттаҥ ала 13 саатка јетире иштейт. Маймада кабинет тегин кӱндерде 8 сааттаҥ ала 19 саатка јетире, амыраар кӱндерде 8 сааттаҥ ала 13 саатка јетире иштеп јат. Л. Григоричева тургуза ӧйдӧ вакцинация Оҥдой, Шабалин ле Турачак аймактарда јакшы ӧдӱп турганын темдектеген. Майма, Кан-Оозы ла Кӧксуу-Оозы аймактарда дезе бу иш эмеш когыс тӧзӧлгӧн.\nАлтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы, Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ ла башкарузыныҥ Аппарадыныҥ башкараачызы Михаил Маргачев муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ администрациялары эпидемиологиялык ээжилерди бӱдӱрери јанынаҥ 406 рейд ӧткӱргендер, оныҥ турулталарыла ээжилерди бусканы учун 78 протокол тургузылган деп айткан.\nТергеениҥ баш санитар врачы Леонид Щучинов республикада санитар ла эпидемиологиялык некелтелер канайда бӱдӱп турганы керегинде куучындаган. Бу јылдыҥ башталганынаҥ ала 2559 объектте шиҥжӱлӱ иштер ӧткӧн лӧ ол јанынаҥ 974 протокол тургузылган. Леонид Щучинов анайда ок коронавирустыҥ Кош-Агаш аймакта кӧптӧгӧн шылтактарын јартаган. Ол бу аймакта санитар ла эпидемиологиялык ээжилер улайын бузулып, элбек эл-јон туружып турган керек-јарактар јаантайын ӧткӱрилип јат деп темдектеген.\nОлег Хорохордин Кош-Агаш аймактыҥ администрациязынаҥ јербойындагы айалгалар ла ол јанынаҥ кандый иштер ӧткӱрилип турганы керегинде јетирӱ сакып турганы керегинде айткан. Ол анайда ок муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарына, государственный јаҥныҥ бӱдӱреечи органдарыныҥ башкараачыларына јербойында элбек эл-јонныҥ турушканыла ӧдӱп турган керек-јарактарды астадып, коронавирусла болуп турган айалгаларды бойлорыныҥ ајарузына алзын деп баштанган.\n«Тургуза ӧйдӧ Алтай Республиканыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 30 ла алтай калыктыҥ Арасей тергееге бойыныҥ кӱӱниле киргенинеҥ ала 265 јылдыктарына белетенери аайынча јаан кемдӱ иштер ӧдӱп јат. Биске бу байрамдарды бийик кеминде ӧткӱрер керек. Оныла колбой коронавирусты таркадарын болдыртпазы јанынаҥ ончобыска эрчимдӱ иштеер керек. Ковидтеҥ коруланарыныҥ ээжилерин кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱрип, маскаларды тузаланарын, дезинфекция ӧткӱрерин, социальный дистанцияны тударын бӱдӱрер керек» — деп, республиканыҥ башчызы айткан.