Темдектелген иштер толо эдилген - altaicholmon\n2020 јылда Сибирьдиҥ тергеелеринде кӧп квартиралу туралардыҥ текши ар-јӧӧжӧзиниҥ капитальный ремонтыныҥ программаларын бӱдӱрери канайда ӧткӧни аайынча јуунда Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин база турушкан.\nЈуунда анайда ок «Жилищно-коммунальный ээлемди јаҥыртарын јӧмӧӧр фонд» деп государственный корпорацияныҥ генеральный директоры Константин Цицин, Россияныҥ Генеральный прокурорыныҥ ордынчызы Дмитрий Демешин, Федерацияныҥ округыныҥ тергеелериниҥ башкараачылары турушкан.\nЖилищно-коммунальный ээлемди јаҥыртарын јӧмӧӧр фондтыҥ кӧргӱзӱлери аайынча 2020 јылдыҥ туркунына Сибирьдиҥ тергеелеринде кӧп квартиралу 5,8 муҥ кире турада јазал иштер ӧткӧн. Мынызы темдектелген планныҥ 85 проценти болуп јат. Темдектелген иштер Алтай ла Тыва республикаларда, Алтайский крайда, Омский ле Томский областьтарда толо бӱткен. Эдилген иштиҥ эҥ ас кеми Красноярский крайда ла Кемеровский областьта деп, Россияныҥ президентиниҥ Сибирьдеги федерал округтагы чыдулу чыгартулу кижизиниҥ пресс-службазы јетирет.\n«Тургузылган планды бӱдӱрбегени – системный сурак. Ол капремонттыҥ тергеелик операторлорыныҥ бу ишти тӧзӧӧринде једикпестер эткенинеҥ улам болгон. Учурлу болгоны – айалганы шиҥдеп, мынаҥ ары темдектелген иштерди оноҥ орой ӧйлӧргӧ кӧчӱрбейтени» – деп, полпред айткан.\nКапитальный јазал иштердиҥ программазын бӱдӱрбегениниҥ шылтактарыныҥ бирӱзи јӧптӧжӱлерди ӧйинде тургуспаганы болуп јат. «Бу јылда темдектелген ӧйлӧр орой ӧйлӧргӧ кӧчӱрилбезин деп, конкурстарды ӧткӱрерин ле подрядный организацияларла јӧптӧжӱлер тургузарын ӧйинде эдер керек» – деп, президенттиҥ чыгартулу кижизи темдектеген.\nОл темдектелген иштердиҥ тооломын тергеелердиҥ фондторыныҥ чотторында арткан акчаларга келиштирте јаҥыдаҥ кӧрзин деген јакылта берген. «Улус капитальный јазал иштер учун взностор тӧлӧйт, бу јеткилдеш олорго толо кеминде јетирилер учурлу. Улус јазал иштер эдилген тураларда јадар учурлу» – деп, Сергей Меняйло аҥылап темдектеген.\nОл анайда ок подрядный организациялардыҥ бӱдӱрген ижи учун тӧзӧлӧ берген тӧлӱлерге ајару этсин деген. Тӧлӱлер тӧзӧлӧ бергениниҥ тӧс шылтактарыныҥ тоозында тергеелик фондтордыҥ бӱдӱреечилерле чоттомолдоры тӱрген ӧткӱрилбегени, эдилген иштиҥ чыҥдыйына ајарулар орой эдилгени болуп јат.\nСергей Меняйлоныҥ айтканыла, подрядчиктерле тӧзӧлгӧн јарамыкту ӧмӧ-јӧмӧ иш ле иштер канайда ӧдӱп турганын јаантайын ајаруда тудары капитальный јазал иштиҥ программазын чыҥдый ла темдектелген ӧйлӧрдӧ бӱдӱрер арга берер.


Интервью | Алтайская митрополия\nАлтай тил улусты jилбиркедип турганы Валентина Семеновна Дидеева деп yредyчиле куучындашканынаh кoрyнет. Эмдиги oйдo ол Библияны алтай тилге кoчyрип jат.<?xml:namespace prefix = o ns = "urn:schemas-microsoft-com:office:office" />\nВалентина Семеновна, слерди алтай тилди башка башка ороондордыh улузына yредип турган yредyчи деп айдыжат, айтсагар, алтай тилди кем yренип jат?\nЭтнографтар, антропологтор, кезикте, алтайлар бойы, кандый бир шылтакла тил билбес болзо yренип jадылар. Кезиктери бистиh тилди керек болзо yренедилер, темдектезе, алтай jаhдар керегинде диссертация чийзе, алтай улусла алтайлап куучындажып, алтай jаhдар керегинде кoптoдo билип аларга yренип jат.\nТил yренерге слерге кайдаh улус келип jадылар?\nЭмдиги oйдo Дмитрий Доронин деп антрополог алтай тил yренип jат, ол материал jуурга Кош- Агач барган, эртен –бyгyн келерин сакып отурым. Дима Арзютов Питердеh, ол алтай тилди скайп ажыра yренип jат, ол база антрополог. Бир Францияныh антропологы бар – Клемент Тулуз, ол эмди анда, Францияда иш бедиреп jат, оныh учун скайпка каа-jаа да ла чыгып jат. Бир алтай кижи бyгyн келбеген, бала артыргызар кижи jок, ого yзеери олорго бyгyн jылу берер учун, айылда болор керек.\nБир Нурай Гюнеш деп Анкараныh турчанказы алтай тилди yренип алала «Алтай баатырларды» кoчyрерге jат. Экинчизи Измирдеh, Ферах тyрк тилдерди тyhдештирип кoрyп jат, олор база мениh yренчиктерим.\nОлор алтай тил керегинде нени айдадылар, Валентина Семеновна, оны yренип аларга кyч пе?\nАлтай тилди yренерге jилбилy, деп олор айдып jадылар.\nАлтай тилдиh yн-табыжы олорго кандый билдирет, тилдиh кандый аhызын темдектегилейт?\n- Олорго алтай тилдиh yн табыжы jарап jат, алтай тилдиh айдары jок чикезин олор темдектеп jадылар.


«Jылдыстык» наjыларын jууйт | Алтайдыҥ Чолмоны\nПятница, 20 мая 2022 Подписка на обновления RSS Письмо редактору\nГлавная / Алтайдыҥ Чолмоны / «Jылдыстык» наjыларын jууйт\n10:17, 29 ноября 2014 Лайк 0 1429\n«Jылдыстык» наjыларын jууйт\nӦткӧн неделеде Кош-Агаш аймактыҥ jурттарында «Jылдыстык» наjыларын jууйт» деп адалган туштажулар ӧтти. «Jылдыстык» газеттиҥ ишчилери Кӧкӧрӱ, Телеҥит-Сортогой, Белтир, Ортолык, Чаган-Узун ла Курай jурттардыҥ школдорында jаан класстардыҥ балдарыла тушташкандар.\nБаштапкы ла туштажу Кӧкӧрӱ jуртта ӧтти. Бис, корреспонденттер, «Алтайдыҥ Чолмоны», «Jылдыстык» газеттер керегинде куучындап, бу газеттер олорго, школды божодып jаткан балдарга, незиле тузалу болгонын jартап куучындадыс.\nКӧкӧрӱ jурттагы jаан класстыҥ балдары ла ӱредӱчилери айылчыларыныҥ куучынын угуп, туштажуныҥ учында бойыныҥ санаа-шӱӱлтелериле ӱлештилер. Алтай тилдиҥ ӱредӱчизи Н. С. Баданованыҥ аjарганыла, «Кӱндӱлӱ редакция! Мен…» деп рубрика jоголып калган, оны орныктырар керек деп кӱӱнзеп, ол jиит улуска сӱрекей керектӱ деп темдектеди. Бу кӱӱнземелди бис аjаруга алдыс.\nЭкинчи туштажу Телеҥит-Сортогой jурттыҥ балдарыла болды. Эмдиги ӧйдиҥ балдары эмеш керексинбес, телефонго, Интернетке jайылып калган, jурт jерлердиҥ балдары база. Андый да болзо, бис олордыҥ аjарузын тӧрӧл алтай газетке, jебрен алтай тилдиҥ ле албатыныҥ jаҥжыгуларына ууландырып, ада-энезин, ӱредӱчилерин, jаандарды тооп jӱрзин, келер ӧйди эмдештеҥ сананзын деп айдып, олордыҥ алтай газетке, алтай таныкка jилбӱзин ойгозорго албадандыс. Телеҥит-Сортогойдо АР-диҥ нерелӱ ӱредӱчизи А. Г. Усольцева «Алтын-Казык» деп литературалык кружок ӧткӱрип турган, бу кружоктыҥ турчылары «Башпаракка» jаантайын jараш бичимелдерин аткарып jат. Бу ӱредӱчи ӧткӱрип турган ижи керегинде база jилбилӱ куучын айтты.\nМукур-Таркаты jуртка эмеш орой jедип барганыс, уроктор божоп калган, оныҥ учун туштажу болбоды. Андый да болзо, Т. М. Курдяпованыҥ башкарып турган jарлу «Сурлан» деп албатылык театры бисти jербойыныҥ Культура туразына кычырып, «Алмыс» деп спектаклиниҥ ӱзӱктерин кӧргӱсти. Бу биске jаан амыралта ла сӱӱнчи болды.\nЭҥ jилбиркек, шулмус ла ачык-jарык балдар Белтирдиҥ школында ӱренип турган деп билдирди. Баштапкы урокло 9-чы, 10-чы класстардыҥ балдарыла туштажу ӧткӧн, экинчи урокло 11-чи класстыҥ балдарыла. Мында куучын-эрмек jылу, ачык ӧткӧн. Балдар айылчыларынаҥ кӧпти угуп, ӧйкӧгӧн сурактарын сурап, бойыныҥ кӱӱнземелдерин айттылар. «Мындый туштажулар биске jетпей турган болгон, эмди кӧпти билип алдыс»—деп, 10-чы класстыҥ кызычактары айттылар. Бу балдар туштажулардыҥ да кийнинеҥ бисти божотпой, узак ла тудуп куучындашкандар, ачык айдыныштар да болгон, келер ӧйдӧ колбу тудар бек jӧптӧжӱлер де болгон.\nБир школдо ӱредӱчилер бисти, «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ jиит ишчилерин, уткып, алдында мынайда jарлу бичиичилер келетени биске jаан солун болотон, эмди слер келдеер, бу биске jаан ырыс деген сӧстӧри бисти канатталтты, ӧкпӧӧртти.\nОртолык, Чаган-Узун ла Курай jурттарда туштажулар калганчы кӱнде ӧткӧн. Эмеш арып-чылап та калган болзоос, jиит кычыраачыларысла «тирӱ» куучындар ӧткӧнине тыҥ сӱӱнедис. Бу туштажулар биске де, ӱренчиктерге де jаҥы тыныш берген деп айдарга jараар. Оныҥ учун бисти уткыган бастыра бу школдорго jаан быйанысты айдадыс! Чындап, Кош-Агаш аймак балдардыҥ «Башпарак» деп бӱгине чӱмдемел иштерин, jуруктарын аткарып турган эҥ эрчимдӱ аймактардыҥ бирӱзи. Оныҥ учун «Башпарактыҥ» кичинек авторлорына Быйанду самаралар база табыштырылган.\n«Jылдыстык» газет jиит кычыраачыларга jаҥыс ла jилбилӱ эмес, jе анайда ок ол сӱрекей тузалу газет деп темдектеер керек. Мында кажы ла рубрика олорго керектӱ. Темдектезе, «Студенттердиҥ jӱрӱминеҥ» деген рубрикада бис Россия тергеебисте алтай студенттер ӱренип турган бастыра бийик ӱредӱлӱ заведениелер керегинде бичийдис. Ыраак калаларда ла Горно-Алтайскта ӱренип турган студенттерле Интернет ажыра ла чике колбу тудуп, олордыҥ студент jӱрӱмин элбеде бичийдис. ӱренчиктер мыны кычырып, кайда кандый ӱредӱ алар арга барын билип алар аргалу. Анайда ок «Jиит специалист», «Бистиҥ айылчы» деген рубрикаларда алтай jииттер кандый солун профессия алып, кайда иштеп турганын кычырып, школды божодып jаткан бала бойына келер ӧйгӧ профессия да талдап алардаҥ маат jок. «Сурак-каруу», «Кӱндӱлӱ редакция! Мен…» деген рубрикаларга кажы ла кӱӱнзеген кижи бичип, сурактарын сурап, кӱӱн-санаазыла ӱлежип, профессионал (юристтиҥ, психологтыҥ, кандый бир специалисттиҥ) болуш алар. Оныҥ учун jиит кычыраачыларысты кемзинбей, недеҥ де jалтанбай, juldustuk@mail.ru деп электрон адреске ле Вконтакте сайттаҥ Jылдыстык группаны таап, ого кирип, биске бичизин деп база катап кычырып турубыс! Ада-энегер газетке бичидип койорын ундып салган болзо, олорго айдып, газетке бичидигер, кычырыгар, бисле кожо колбу тудугар!\n«Эдетен иштер, jаҥы амаду-санаалар кӧп…»\nАмыр-энчӱниҥ элчизи—кожоҥчы, кайчы\nБазыл, кийис—кичинеги де, jааны да…\nJаш баланыҥ киниле колбулу чӱм-jаҥ\nТилис — бистиҥ тазыл-тамырыс\nТелекӧрӱлте качан оҥдолор?\nРегистрация в местном казино\nОсновные функции и особенности синонимов\nВажность съема позиций сайта и факторы их формирования


Кажы ла балада — кӱн - altaicholmon\nЧаган айдыҥ 23-чи кӱнинеҥ ала кочкор айдыҥ 2-чи кӱнине јетире Волгоград калада «Јылдыҥ ӱредӱчизи-2020» деген бастырароссиялык конкурстыҥ финалы ӧткӧн. Алтай Республиканыҥ адынаҥ ондо конкурстыҥ тергеедеги бӧлӱгиниҥ јеҥӱчили, Кӱпчегенниҥ школында физиканыҥ ла информатиканыҥ ӱредӱчизи Дергелей БУЛТУШЕВА турушты.\nАлтай Республикада бу ла ӧйдӧ јаҥжыкканы аайынча школдогы ӱредӱликтиҥ профессионалдарыныҥ конкурс-маргыжузы ӧдӧт. Дергелей Анатольевнала колбуга чыгып, оны бу конкурс керегинде куучындап, шӱӱлтелериле ӱлежип, келер ӧйдӧ мындый јаан маргыжуда туружар јерлештериске јӧп-сӱмелер айдып берзин деп сурадыс.\nӰредӱчиниҥ ижине Д. Бултушева Горно-Алтайсктагы государстволык университетте ӱренген. Ишмекчи јолын 2009 јылда тӧрӧл Кӱпчеген јуртында баштаган. 2011 јылда аймак ортодо јиит ӱредӱчилер ортодо «Јылдыҥ ӱредӱчизи» деген маргыжуда баштапкы катап туружып, јеҥӱ алган. Оныҥ кийнинде ӱредӱчилердиҥ Дмитрий Зиминниҥ фондыныҥ дистанционный аайыла ӧдӱп турган «Династия» деген бастырароссиялык конкурсында туружып, база јеҥӱчил болуп чыккан. 2020 јылда Дергелей Анатольевна «Јылдыҥ ӱредӱчизи» конкурстыҥ ончо бӧлӱктерин једимдӱ ӧдӱп, ороон кеминде финалга чыкты. Эпидемиялык кӱч айалгадаҥ улам финалдыҥ маргыжузы 2021 јылдыҥ бажына кӧчӱрилип, бу јуукта ӧткӧн.\n—Бастыра 85 тергеедеҥ ӱредӱчилер турушкан јаан маргыжу канча-канча бӧлӱкле ӧткӧн. Мен оныҥ очный бӧлӱгине барып, эки ченелте ӧттим. Ол — методикалык мастерской ло урок.\n85 туружаачыдаҥ 15 призер талдалган. Олор орто-до мастер-класс, класстыҥ чазы ӧткӱрилген ле оныҥ турулталарыла 5 финалист чыккан. Финалисттердиҥ тоозынаҥ абсолютный јеҥӱчил талдалган.\nМындый јаан конкурста турушканым меге сӱрекей оморкодулу, ол меге јаҥыс ла профессионал јанынаҥ эмес, је онойдо ок јӱрӱмдик јанынаҥ база јакшынак ченемел болды. Ондо мен Россияныҥ башка-башка толыктарынаҥ келген кӧп тоолу ӱредӱчилерле таныштым. Эмди мен бӱткӱл ороон ичинде нӧкӧрлӧрлӱ болуп калдым деп айдарга јараар.\nВолгоград кала бисти сӱреен јакшы, јылу уткыган. Меге оныҥ эл-јоны кӱндӱзек, буурзак, јалакай ла ачык-јарык деп билдирди. Профессионал ӧзӱм јанынаҥ учурлу конкурста турушканымла коштой атту-чуулу герой-кала Волгоградта болгоныма сӱӱнедим. Биске јакшынак экскурсиялар ӧткӱрилген, «Варшавская мелодия» деген спектакль, симфонический оркестрдиҥ концерти кӧргӱзилген. Је эҥ ле тыҥ јӱрекке тийгени — ол кочкор айдыҥ 2-чи кӱнинде, Сталинградтагы канду јуу-согуштардагы јеҥӱниҥ кӱнинде, конкурстыҥ јабылтазы тужында бис, ончо ӱредӱчилер, Мамаев курганга барып, ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ нерезине бажырып, чечектер салганыс. Јаанду-јаштулар ончозы билер: Мамаев курган — ол телекейде Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга учурлалган эҥ ле јаан кереес. Ол каланыҥ чике ортозында, Волга сууныҥ јарадында турат. Шак бу кӱнде андый учурлу јерде болуп, амырыс учун јӱрӱмин берген ончо јерлештериске јабыс эҥчейип, быйаным айтканым меге недеҥ де баалу болды. Мениҥ санаамла, бу тушта мен кичӱ Тӧрӧлимниҥ ончо эл-јоныныҥ адынаҥ бажырып айдынганымдый болгон.\nМаҥзаарышту бу конкурста туружып, элдеҥ ле озо, кижи бойы бойы ла болор керек деп шӱӱлтеге келдим. Ӱредӱчи бойыныҥ ижин ак-чек бӱдӱрип турза, ол балдарына, ӱренчиктерине ончо билгирлерин амадап берет. Ол ок ӧйдӧ кандый да предметле ӱредип, класстыҥ башкараачы ӱредӱчизи болбой до турган болзо, ӱредӱчи балдарла ачык-јарык, јалакай ла тоомјылу куучындажып, олорго јозок болот. Бис ӱренчиктериске эҥ ле јакшы кылык-јаҥысты кӧргӱзип, олорго тем болор керек. Кажы ла балада кӱн бар ине, бис, ӱредӱчилер, оныҥ јаркынын тыҥыдар учурлу.\n85 туружаачыныҥ кажызында ла бойыныҥ аҥылузы болды. Је бисти ончобысты ӱренчиктериске, бӱдӱрген ижибиске, орооныска, албатыбыска ла тӧрӧл тилиске сӱӱжис бириктирген.\nМениҥ методикалык мастерскойым физиканыҥ урогында этнокультуралык јанын тузаланып турганымга учурлалган болгон. Бу ченемелимле ончо јаргычылар ла туружаачылар тыҥ јилбиркеген деп темдектеер керек. Ол кажы ла албаты бойыныҥ аҥылузын, тилин, культуразын чеберлеп ле тооп турганын кереледи. Конкурс кӧп албатылар бойыныҥ тилин ундып јатканын иле кӧргӱсти. Мен тӧрӧл тилимди билеримле оморкодым, оны ӱренчиктериме, балдарыма энчилеп берер аргалу болгоныма сӱӱнедим.\nБыјыл бу конкурстыҥ јол-јорыгына тергеебистеҥ баштапкы катап јӱк бир кижи эмес, эки кижи барар арга болды. Бистиҥ директор Эрке Владимировна Папыеваныҥ ижиниҥ шылтузында мениле кожо математиканыҥ ӱредӱчизи, бу конкурстыҥ 2015 јылдагы јеҥӱчили, бийик категориялу ӱредӱчи Наталья Леонидовна Мандаева барып јӱрди. Ол меге јаан јӧмӧлтӧ берди. Кажы ла јол-јорык акча-манат јанынаҥ чыгымдарлу болуп јат. Бу сурак јанынаҥ јаан болужын Оҥдой аймагыстыҥ јааны Андрей Александрович Мунатов јетирди. Бу улуска јаан быйаным айдадым.


Jӱрегиниҥ байлыгы — јуруктарында - altaicholmon\n«Башпарактыҥ» кычыраачыларын јурукчы Саяна ТЕМЕЕВАЛА, онойдо ок алтай албатыныҥ «Агас ла койон» деген чӧрчӧккӧ јураган јуруктарыла таныштырадыс.\nСаяна Темеева Горно-Алтайскта чыккан. Ол 7-чи таҥмалу школды божодып, Новосибирскте јонјӱрӱмдик ӧзӱм аайынча институдында ӱренген. Оныҥ кийнинде государственный архитектурно-художественный академияда ӱренип, графикалык дизайнер деп бийик ӱредӱ алган.\nСаянага кеендиктиҥ телекейи таныш ла јуук. Ол кайда да ӱрензе, јураарын, кӧктӧнӧрин, пластилиннеҥ ле ӧскӧ дӧ не-немедеҥ јӱзӱн-башка сӱр-кеберлерди белетеерин сӱӱйтен.\nКалганчы эки јыл ол јакшы куучындап болбос, тили уур болчомдордыҥ садигинде јурукчы болуп иштейт. Болчомдорло кожо јуруктар јурап, олорды будып, онойдо ок јӱзӱн-башка ойынчыктар эдерге, наадайларды, олордыҥ кеп-кийимин кӧктӧӧргӧ ӱредип таскадат.


Экспортко элбек јолдор ачып - altaicholmon\n—Айдар Аркадьевич, кычыраачыларыска озо баштап «Мой бизнес» деп тӧс јер качан, кандый амадула тӧзӧлгӧни керегинде куучындап берзер?\n—Орооныста «Мой бизнес» деген тӧс јерлер ӧткӧн јылдаҥ ала тӧзӧлип башталган. Олордыҥ тӧс амадузы кичӱ ле орто аргачылыкта иштеп тургандарга бир јерде бир ле уунда ончо јанынаҥ болуш јетирери болуп јат. Бистиҥ тергееде андый тӧс јер бизнес-инкубатордо («Туризмниҥ ле аргачылыктыҥ ӧзӱминиҥ тӧс јери» ГБУ) 2019 јылдыҥ кичӱ изӱ айында ачылган ла ол граждандарга ла тӧзӧлмӧлӧргӧ аргачылык бӧлӱкте, јонјӱрӱмдик јаҥыртуларда, албатылык-кееркедим узанышта, экспортто ло инжинирингте, сертификация ла стандартизация эдеринде болуш јетирет. Чокумдап айтса, мында ончо аргачылар ар-јӧӧжӧлик, акча-манат, экспорт јанынаҥ ӱредӱлик болуш ла јартамал алар аргалу. Онойдо ок эдимдер эдип чыгарарында јаҥыртуларда ла олорды ӧйдиҥ некелтезиле јарандырарында болужар. «Мой бизнес» тӧс јердиҥ болужын акча тӧлӧбӧзинеҥ эмезе јеҥилтилген баала аларга јараар.\nБизнес-партнерлор табарында болуш јетирилет\nБу тӧс јерге «Туризмниҥ ле аргачылыктыҥ ӧзӱминиҥ тӧс јери» государстволык бюджет тӧзӧлмӧ лӧ «Алтай Республиканыҥ кичӱ ле орто аргачылыкты јӧмӧӧр кӧмзӧзи» микрокредитный компания, коммерциялык эмес тӧзӧлмӧ кирип јат.\n—Айдарда, аргачылар ары-бери кӧп баспазын да сананза, эптӱ тӧзӧмӧл эмтир. Эмди бӱгӱнги кӱнге јетире кандый иштер ӧткӱрилген, кандый туза јетирилген, чокумдап ийзер?\n—Эйе, темдектезе, тургуза ӧйдӧ бисте кӧпфункциональный тӧс јердиҥ ишчизи иштеп отурып јат. Аргачылар ого келип, узак ӧйгӧ сакыбастаҥ, керек-терин бӱдӱрип алар аргалу. Ол тоодо государстволык јӱзӱн-башка јеткилдештер, јеҥилтилген кредиттерге керектӱ документтер, јаҥы юридический лицо тӧзӧӧри, таҥынаҥ аргачылык ачары јанынаҥ ла оноҥ до ӧскӧзи.\nТекши иштер керегинде айтса, анчада ла тергеебистиҥ товар эдеечилерине болуш керегинде айдар керек. ГБУ-да былтыр кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала экспортты јӧмӧӧр тӧс јер иштеп баштаган. 2019 јылда экспорт ууламјы аайынча бис албатылар ортодогы кеминде тӧрт јаан бизнес-миссияда турушканыс. Олор Монголияда, Казахстанда, Китайда ла Тӱштӱк Кореяда кӧрӱ-выставкалар. Онойдо ок Корея ла Монголия ороондорло реверсный бизнес-миссиялар ӧткӱрилген.\nБыјыл текши телекейде эпидемиялык айалгала колбой, албатылар ортодо миссиялар токтодылган. Је андый да болзо, тергеебистиҥ кичӱ ле орто аргачылыгыныҥ субъекттери ӧткӧн сыгын айда Москва калада Албатылар ортодо «Амыраш-2020» деген российский туристический форум-кӧрӱде ле аш-курсактыҥ Россияда эҥ ле јаан «WorldFood Moscow 2020» деген телекейлик кемдӱ кӧрӱзинде турушкан. Андый јаан керек-јарактарда јербойыныҥ аргачыларына продукция-эдимдерин ӧскӧ ороондордыҥ садузына чыгарар, ӧмӧ-јӧмӧ иштеер, ченемелле ӱлежер јӧптӧжӱлер тургузып, керектӱ колбулар тӧзӧп алар јакшынак арга болот.\nТемдектезе, быјыл кочкор айда бистӧн Казахстанныҥ аргачылары келип јӱрген. Бу бизнес-миссия ӧйинде јербойыныҥ аргачылары чыгарып турган эдимдерин — экспортко чыгарар аргаларын кӧргӱскен, олорло јууктада таныштырган. Онойдо ок миссия кеминде ӧткӧн јуунда Алтай Республикадаҥ јуртээлем, биофармацевтикалык эдимдер, плодовый ла кееркедим ӧзӱмдердиҥ чаалдарын, чилгемди, адарулар тудар бӧлӱктиҥ продукциязы, агаштаҥ эткен тураларды, агаштаҥ ла темирдеҥ балдар ойноор площадкаларын экспортко чыгарар аргалар шӱӱжилген.\nТуштажу-куучындардыҥ турултазында Казахстан Алтайдаҥ мӧт алар, онойдо ок бистиҥ тергеениҥ јеринде адарулар тудар бӧлӱктиҥ продукциязын ӧмӧ-јӧмӧ белетеер ле эм-техникалык сырье ло отургузар материалдар тартары, Кӱнчыгыш-Казахстан областьтыҥ јеринде кубултып белетееринде ӧмӧ-јӧмӧ иштеерге Алтай Республикадаҥ специалисттер алдыртары јӧптӧлгӧн.\n2020 јылда бис те электрон садуларга јол ачтыбыс деп айдарга јараар\n—Эпидайалгала колбой, бизнестиҥ ончо бӧлӱктери уур-кӱчтерге табарткан, је андый да болзо, бу ченел-тени ӧдӱп тура, јаҥы, јакшынак аргалар, эп-сӱмелер табыларында алаҥзу јок. Слердиҥ ижигерде кандый бир јаҥыртулар, јаҥы ууламјылар ачылды ба?\n—Ол, чындап та, андый. Сӱмелӱ, чыдамкай ла турумкай аргачы эбин табып ла ийер. Олорго јӧмӧлтӧ эдип, бойыстыҥ јаныстаҥ болужар аргаларысты элбедип јадыбыс. Эмди јаҥыс ла јартамал эдип эмес, онойдо ок ӧскӧ ороондордоҥ бизнес-партнерлор табары јанынаҥ болуш јетирип баштадыс.\n2020 јылда бис те электрон садуларга јол ачтыбыс деп айдарга јараар. Интернет ажыра албатылар ортодо саду туку качаннаҥ бери кыймырап, кайнап јат. Анчада ла бӱгӱнги айалгаларла колбой оныҥ эбиртӱ-ӧдӱштирӱзи кӧптӧгӧн. Электрон аргалар экспортты јаҥы саду-рынокторго ас чыгымдарлу чыгарар, Алтайыстыҥ эдимдерин текши телекейде јаткандар кӧрӱп, садып алар јакшынак арга берет.\nОнойып, эм тургуза Алтай Республиканыҥ аргачылыгыныҥ он беш кире объектиниҥ продукциязы албатылар ортодогы јарлу интернет саду площадкаларга (Alibaba.com, eBay.com, EPINDUO) чыгарылган. Олор аайынча баштапкы баштанулар келип баштады — мӧткӧ лӧ агаш фито-бочкаларга.\n—Интернет-площадкалар ажыра албатылар ортодогы садуга, байла, эҥ ле артык продукция эдип тургандардыҥ эдимдери тургузылып јат?\n—Кемди бир артыктаар болзо, «Јылдыҥ экспортеры» деген конкурс керегинде айдар керек. Конкурстыҥ алдына тургузылган сурактар — ол 2019 јылда экспортты ӧскӱреринде талдама једимдерге јеткен кичӱ ле орто аргачылыктыҥ субъекттерин илелеери, јӧмӧӧри ле кайралдаары; экспортный ӱлекерлерле јарамыкту башкарынар ченемелди таркадары ла албатылар ортодо садуда эҥ артык ченемелдерди ичкерледери; республиканыҥ тоомјы-имиджин чыҥдый товарлар эдип чыгарып турган ла чыҥдый јеткилдеш јетирип турган тергее деп тӧзӧӧри (элбеде бу конкурс керегинде газеттиҥ ӧткӧн номеринеҥ кӧрӱгер).\nКонкурстыҥ јеҥӱчилдерине олордыҥ келер једимдерине јарамыкту болор сыйлар табыштырылган. Онойдо ок олорго продукциязын башка ороондорго чыгарар тушта, башка ороондордоҥ партнерлорло јӧптӧжӱ-куучындарда ӱзеери болуш эдилер, башка-башка программаларда, бизнес-миссияларда ла кӧрӱлерде туружар арга берилер ле бир канча јеҥилтелер эдилер.\n—Адакыда, экспортты јӧмӧӧр тӧс јердиҥ ле текши «Мой бизнес» деген тӧс јердиҥ ижинде база кандый јаҥы алтамдар, ӱлекерлер болоры керегинде айдып берзер?\n—Эмдиги ӧйдӧ иш эпидайалгадаҥ јаан камаанду болуп калган. Темдектелген канча керек-јарактар, ӱлекерлер гран-кыйулар бӧктӧлгӧнинеҥ улам токтоды-лып калган. Андый да болзо, јуук ӧйдӧ солун бир ӱлекерде туружарыс, ого чаптыгын не де јетирбес деп иженип турубыс. Ол иш-керегис бӱткен кийнинде, оныҥ турулталарыла газеттиҥ кычыраачыларыла ӱлежерис. Оноҥ башка бизнес-инкубатордо аргачыларыска ӱредӱ-семинарлар, јарамыкту туштажу-куучындар јаантайын ӧткӱрилип јат.\nАлтай мӧт албатылар ортодо интернет-садуга чыгып јат\nЈаҥар айдыҥ 9-чы кӱнинде Россияныҥ экспортный тӧс јери экспортерлорго јарамыкту онлайн-форматту «Россияда эдилген» («Сделано в России») деген форум тӧзӧп јаткан. Быјыл ол «Јаҥы онјылдыктыҥ кычырулары» деп адалат. Ондо экспортко чыгарын буудактап турган сурактарды аайлаштырары, электрон садуга чыгары, сагышка томулар, орустап айтса, — «впечатления» деген јаҥы товарды канайып экспортировать эдери аайынча шӱӱжӱлер, башка-башка мастер-класстар ӧткӱрилер. Форумныҥ чике кӧрӱзи оныҥ окылу forum.exportcenter.ru сайтында ачык болор. Ондо ороонныҥ башкарузыныҥ чыгартулу улузы, РФ-тыҥ ла ӧскӧ ороондордыҥ компанияларыныҥ башкараачылары ла оноҥ до ӧскӧлӧри туружар. Кӱӱнзеген аргачыларысты бу форумды кӧрӱп, ченемелин байытсын деп кычырадыс.


Балдар јайгыда јакшы амырайт - altaicholmon\nБалдар јайгыда јакшы амырайт\nРеспубликаныҥ јайгы лагерьлеринде бӱгӱнги кӱнде 22970 бала амырайт. Тургуза ӧйдӧ амыралтаныҥ ӱчинчи смена-ӧйи ӧдӧт.\nБыјыл јайгыда лагерьлерде амырап, су—кадыгын орныктырарга бӱткӱл республика ичинде 22970 бала темдектелген. Олордыҥ ортозында јӱрӱмдик кӱч айалгага кирген балдар бар деп, иштиҥ ле јонды социальный јанынаҥ корулаары аайынча республикан министерство јетирет. Андый балдардыҥ тоозы — 13820. Балдардыҥ амырайтан ла су—кадыгын орныктыратан республикан реестрге 236 лагерь ле учреждение кирет. Ол тоодо тӱште амыраар 175, профильный 8, амыраар ла иштеер бир, палаткаларлу 35 лагерь.\nСу-кадыгын орныктырар 223 учреждение-лагерьде баштапкы смена-ӧйдӧ 14 335 бала амыраган. Су-кадыгын орныктырарыныҥ кемин кӧрзӧ, ол 98 процентке јеткен деп айдарга јараар. Jаан изӱ айда экинчи смена-ӧйдӧ 13 учреждение-лагерь иштеген: палаткаларлу бир ле 12 стационар лагерь.\nБаштапкы смена-ӧй тӱгенерде, тӱште иштеер 175 лагерь ижин тӱгескен. Экинчи смена-ӧй туркунына 19102 бала амырап, су-кадыгын орныктырган. Бу тоо пландалып-темдектелгенинеҥ эмеш ас болуп јат. Нениҥ учн дезе, экинчи- смена-ӧйдӧ 22 970 бала амырайтан болгон. Айдарда, 80 процент балдар амыралтаны ӧткӧн. Текши тооны ајарып кӧрзӧбис, јӱрӱмдик кӱч айалгага кирген балдардыҥ тоозы 10668 болгоны јарталат.\nТӱште иштеген лагерьлерде 6785 бала амыраган. Олордыҥ ортозында 2973 бала јӱрӱмдик кӱч айалгага кирген балдар деп чотолот. Стационар бӱдӱмдӱ су-кадыкты орныктырар учреждениелерде су-кадыгын 2300 бала орныктырган. Олрдыҥ ортозында 1088 бала јӱрӱмдик кӱч айалгага кирген балдар.\nБыјыл јайгыда удурумга иштеер јерлерле 858 бала јеткилделген. Бу тоо озолондыра темдектелгенинеҥ чала ас болуп јат. Удурумга ишле 1068 бала јеткилделетен болгон. ²рӧги адалган балдардыҥ 658-и кӱч айалгага кирген балдар болуп јат. Ишле колболу керектерге текшилей алза, республикан бюджеттеҥ 1091 муҥ акча чыгымдалган. Олордыҥ 917 муҥы јербойындагы бюджеттердеҥ, 138 муҥы ишле јеткилдеечилердиҥ акчазы.\nЭкинчи сезон-ӧйдӧ палаткаларлу 8 лагерь ижин тӱгескен. Мында 928 бала амыраган. Текши тоодоҥ 628 бала – јӱрӱмдик кӱч айалгага кирген балдар.\n«Алтай», «Сосоновый Бор», «IV Эстейт» деген санаторно-курорт бӱдӱмдӱ учреждениелерде 307 бала амыраган. Су-кадыкты орныктырар «Артек» ле «Орленок» деген бастырароссиялык лагерьлерге Алтай Республиканыҥ билим ле ӱредӱ аайынча министерствозыныҥ болужыла 36 бала барып јӱрген.\nЭкинчи смена-ӧйдиҥ турулталарыла болзо, су-кадыкты орныктырарыныҥ кӧргӱзӱзи 98 процентке јеткен. Быјыл јайгыда балдарды патриотикалык ууламјыла таскадыры аайынча иштер, оныла колбулу болгон сурактар чокым ајаруда тудулган. Онойдо ок экологияныҥ сурактары база јаан ајаруда болгон.\nАҥылу профиль-ууламјылу республикан 17 смена иштеген. Оныҥ ижинде 803 бала турушкан ла ол айас су-кадыгын тыҥыдып, јакшы амырап алган.\n«Манжерок» лагерьдиҥ јеринде куран айдыҥ 6-чы кӱнинеҥ ала 16-чы кӱнине јетире «Вымпел» деген бастырароссиялык тӧс јердиҥ башкартузыла «Рубеж» деп адалган јуучыл-патриотикалык смена ӧткӱрилген. Бу јаан учурлу керекте Россияныҥ башка-башка тергеелеринеҥ 80 бала турушкан.\nБалдардыҥ амыралтазы туркунына каршулу керектерди, јеткилдеерге, јасактарды ла эдилген некелтелерди толо кеминде бӱдӱрзин деген амадула кажы ла смена-ӧйдиҥ алдында бастыра учреждение-лагерьлерде чокым ууламјылу шиҥжӱлер ӧткӱрилген.\nБыјылгы јайда баштапкы ла экинчи смена-ӧйлӧрдиҥ туркунына балдардыҥ амыралтазыла колбой бир де каршулу керектер, јаҥбузыштар темдектелбеген.\nБӱгӱнги кӱнде јайгы амыралтаныҥ ӱчинчи смена-ӧйи ӧдӧт. Республиканыҥ јайгы лагерьлеринде тургуза ӧйдӧ 22970 бала амырайт. Адалган бу тоого су-кадыгын орныктырып турган ла удурумга иштеп турган балдар база кирет. Бу балдар анайда ок башка-башка ууламјыларлу походтордо ло экскурсияларда туружадылар.


Полицияныҥ јаанына уголовный керек ачылган\nРоссияныҥ МВД-зыныҥ Кӧксуу-Оозы аймак аайынча бӧлӱгиниҥ јаанына бу јуукта РФ-тыҥ УК-зыныҥ 286 статьязыныҥ 1 бӧлӱги аайынча уголовный керек ачылды. Ондый јетирӱни Россияныҥ шылучы комитединиҥ Алтай Республика аайынча башкартузы этти.\nПрезидент ајару этти\nӦткӧн неделеде Россияныҥ Президенти В. Путин јуун ӧткӱрип, јеҥилтелерди тузаланып турган улусты акчазын тӧлӧтирбейтен эмдерле јеткилдеер ишти кезем јарандырарына ајару эдип, бу ишле колбулу башкараачыларга ла ведомстволорго јакылта берген.\nЭки муҥнаҥ кӧп бала амыраган\nРеспубликан эмчиликтиҥ специалисттери калганчы кӱндерде Горно-Алтайск каланыҥ амырадаачы 14 лагеринде, анайда ок «Черемушка» лагерьде балдардыҥ су-кадыгын шиҥжӱде тудары аайынча иштер ӧткӱрген.\nАмыраар кӱндерде аракыны сатпас?\nАлтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ баштапкы ордынчызы Р. Пальталлер ле сертификация аайынча «Русский Регистр» деп ассоциацияныҥ генеральный директоры А. Владимирцев јӧптӧжӱге кол салдылар.\nJаш улусты јаба тартканы учун\nАлтай Республиканыҥ полицейскийлери јаш улус административный јанынаҥ јасактарды бускан 1296 учуралды илезине чыгарган деп, бу јуукта АР-дыҥ Башкарузында ӧткӧн јуунда темдектелди.\n… 77 78 79 80 81 82 83 84 …


«Родники Алтая»—Кӧксуу-Оозында - altaicholmon\nОрус калыктыҥ албаты јайааныныҥ тергеелер ортодогы «Родники Алтая» деген фестивали быјыл јаан изӱ айдыҥ 7-10 кӱндеринде Кӧксуу-Оозы аймакта ӧдӧр.\nБу байрам республикада бир јылдыҥ бажында ӧдӧри јаҥжыккан. Ол орус калыктыҥ фольклорын, албаты узаныжын, чӱм-јаҥдарын ла јаҥжыгуларын корыыр ла орныктырар амадулу ӧткӱрилет. «Родники Алтая» Россияныҥ эҥ артык 200 ӱлекериниҥ тоозына кирип, 2017 јылдыҥ Национальный кӱнтизӱзине кирген.\nФестивальда албаты устарыныҥ кӧрӱ-јарымказы, тойдыҥ чӱм-јаҥдарыныҥ кӧргӱзӱзи, чурана ойноорыныҥ, частушка кожоҥдордыҥ маргаандары ла кӧп ӧскӧ дӧ солун ойын-сооттор болор. Анайда ок аймактыҥ Верх-Уймон јуртына јаржактардыҥ јаҥжыккан јадын-јӱрӱмиле, чӱм-јаҥдарыла таныжар јол-јорык темдектелет.\nАР-дыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева башкарган тӧзӧмӧл комитет ӧткӧн неделеде Кӧксуу-Оозына барып, байрамга белетениш канайда ӧткӧнин кӧргӧн.


Ас болгоныстаҥ улам ба? - altaicholmon\nАс болгоныстаҥ улам ба?\nКандык айда меге П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл драма театрдыҥ ӧмӧлигиле кожо јол-јорыкла Тыва Республиканыҥ тӧс калазы — Кызылда болорго келишкен. Ол јол-јорык керегинде бичимелдер газедистиҥ бӱктеринде чыккан эди.\nБӱгӱн мениҥ бичиирге турганым тыва калык керегинде шӱӱлтем болзын. Кызылда болуп, кижи анда оромдордо базып јӱрген карабаштардыҥ кӧбизин кӧрӱп кайкайтан эмтир. Кавказтаҥ, Азиядаҥ келген «таандар» эмес, јербойыныҥ ла эл-јоны. Олордыҥ кӧбизин кӧрӱп, тӧрӧл тыва тилиле куучындажып тургандарын угуп, бу карындаштар учун кайда да ӧзӧгиҥде оморкоп то, сӱӱнип те турарыҥ. Магазиндеринде кассирлер бастыразы ла тувалар. Орустап суразаҥ, кыртыштанып та ийгилеер. Оныҥ учун алтайлап ла эрмектешсеҥ, артык эмтир. Мениҥ укканымла, Тываныҥ аймактарыныҥ, јурт јеезелериниҥ јаандары бастыразы ла јербойыныҥ улузы. Кезиги орустап коомой куучындайт. Jе бир де кемзинбей јат. Не дезе, олор республикада экинчи государственный тилди талдама билер.\nКызылда студент ӧйинеҥ бери таныжыма јолыккам. Тургуза ӧйдӧ Тываныҥ Башкарузында јамылу иште иштейт. Бу иште иштеп баштаганы удабаган эмтир. Ол мынаҥ озо Москвада, Новосибирскте федерал структураларда иштеген. Тывада Кӱнчыгыш ла Кӱнбадыш райондорго бӧлингилеп турган эмтир. Республиканыҥ мынаҥ озо болгон башкараачызы Кӱнбадыш јанындагы райондордыҥ кижизи. Ол тушта Башкаруда Кӱнчыгыш јанындагы райондордыҥ улузы јокко јуук болгон. Тергеениҥ бӱгӱнги башкараачызы ла республиканыҥ эмдиги Башкарузында иштеп тургандар бастыра ла Кӱнчыгыш райондордоҥ. Најым бойы Кӱнбадыштагы районноҥ. Оныҥ учун ишке кирерге кӱчке келишкен ле ол орооныстыҥ јаан калаларында федерал структураларда иштеген. Тӧрӧлине јанып келеле, бизнесте иштеп турганча, республиканыҥ Башкарузы алдыртып, тергееде јаан тудум иштер ӧдӱп јаткан деп бу ишке кычырган эмтир.\nТываныҥ тӧс калазында чындаптаҥ да кӧп тудум иштер ӧдӧт. Ол тоодо орооныстыҥ черӱзиниҥ объекттери. Мында РФ-тыҥ коруланарыныҥ министри С. Шойгуныҥ ӱлӱзи јаан деп билдирди. Тывалар бу ады-јолы јарлу јерлежиле коркышту оморкоор. Тӧрӧл калыгын ичкери ӧскӱрерге амадаган федерал кеминде политикле канай оморкобойтон. Бӱгӱн республиканыҥ јурт јерлериниҥ кӧп тоолу балдары јуучыл ӱредӱлерде ӱренет. Ајару, андый ӱредӱлерге озо ло баштап ӧскӱс, ада-энезиниҥ ајарузы јок арткан балдарды кийдирерине эдилет.\nТываларда С. Шойгудый, Шолбан Кара-оолдый политиктер бар учун Тыва Республика ӧзӱмниҥ јолында бек туруп алган ичкери барат. Тыва культура керегинде айтпаза да јарт. Олор бастыра јерлерде бийик једимдерге једерге кичеенет. Кажы ла ууламјыны тузаланат. Бир канча јыл кайра бистеҥ чоокыр аҥдар да апарган эди, «јаан ченемелдӱ» специалисттериле кожо. Бир кезек ӧйгӧ олорго анда иш берип иштеделе, бар билгирлерин ле колбуларын алып, «јандырып» ийген. Эмди чоокыр аҥ ӧскӱрер ууламјыда биске конкуренция тӧзӧгилейт. Бӱгӱнги кӱнде кирелте аларга јӱзӱн-башка эп-аргалар тузаланылат. Кайда да албатызыныҥ келер ӧйи, ӧзӱми учун, кайда да кара карды учун…\nКызылдаҥ јанып келеделе, нениҥ учун бисте, федерал кемине једердеҥ болгой, республиканыҥ Башчызы болгодый политиктер јок, иштегедийлери јӱрӱмнеҥ эрте јӱре берип турган деген санааларга алдырткан эдим.\nБайла, бу сурактыҥ каруузы—тывалардыҥ кӧп болгонында. Росстаттыҥ кӧргӱзӱлериле, Тыва Республиканыҥ эл-јоныныҥ текши тоозы 318500 кижи. Тувалардыҥ тоозы 250 муҥды ажа берген. Алтайлардыҥ тоозы ол кире болгон болзо…


Россияда тооалыштардыҥ тӱӱкизи - altaicholmon\nСеменов-Тян-Шанский эл-јонныҥ тоозын алар санаага келген эҥ баштапкы кижи деп айдарга јарабас. Эл-јонныҥ тоозын ла олордыҥ ар-јӧӧжӧзин тоого монгол-татарлар алган, оноҥ XVI ла XVII чактарда каанныҥ бичикчилери ле подъячийлери талдашту тоо-алыштар ӧткӱрген. Соҥында Петр I каан эки тооалыш ӧткӱрзин деп јакарган. 1710 јылда ол кажы ла деремнеде канча эр кижи барын чотко алзын деп јакару берген. Эр улусты экинчи катап 1716-1717 јылдарда тоого алгандар.\nБу тооалыштар текшилей ӧткӱрилбейтен, јетирӱлерди статистикага јуубаган. Айыл-јурттарды ла ар-јӧӧжӧни — подать јуурга, эр улустыҥ тоозын јуучыл амадула алатан. Айдарда, амадулары бӱгӱнги статистикадаҥ ыраак болгон.\n1897 јылдыҥ тооалыжы текши болгон, Россия каандыктыҥ јеринде јуртаган ончо эл-јонды чотко алгандар. Тургузылган сурактардаҥ ороонныҥ јонјӱрӱмдик-экономикалык «чырайын» кӧрӧр арга болгон: ижи ле ӱредӱзиниҥ кеми, јаҥы чыккан балдардыҥ тоозы ла ӧлӱмниҥ кеми. Статистиктер ар-јӧӧжӧ керегинде јетирӱлер јуубаган ла калан тӧлӧӧчилерди чотко алар амаду тургуспаган. Бу јанынаҥ текши тооалыштар Семенов-Тян-Шанскийдиҥ ӧйинеҥ бери кубулбаган.\nБилим ле статистикалык амадулу чын тооалыштыҥ баштапкы ченелтезин билимчи Санкт-Петербургта ӧткӱрген. Ол мынайда бичиген: «Эмдиги тооалыштыҥ ӧткӧн тооалыштардаҥ јаан башказы – ол домовой тооломдорго баштанбай, кварталдарла ӧткӱрилип, айылдарда, билелерде тирӱ улуска баштанганы».\n«Тирӱ улустыҥ» текши тооалыжы Россия каандыктыҥ бастыра тӱӱкизинде ондый сок јаҥыс болуп арткан ла ол ӧй керегинде јетирӱлердиҥ сок јаҥыс летописи болгон.\nСеменов-Тян-Шанский тооалышты билимниҥ једимдерине тайанып белетеген. Ончо телекейде тооалыштар ӧткӱрериниҥ ээжилерин 1853 јылда Брюссельде ӧткӧн калыктар ортодогы статистикалык конгрессте шӱӱшкендер. Керек тӱрген болбогон: эл-јонды канай тоолооры јанынаҥ суракта јӱк 1872 јылда ээчидеги статистикалык конгрессте јӧпкӧ келгендер.\n1885 јылда Россияда «Россия каандыктыҥ эл-јоныныҥ текши тооалыжы керегинде ээжи» јарадылган. Ончо бар эл-јонныҥ тоозын алар јӧпкӧ келгендер. Сурактар кӧп болбогон: толо ады-јолы, эр бе, ӱй бе кижи болгоны, кенек-бычык бар ба, айыл-јурттыҥ ла билениҥ јааны кем болгоны, айылду ба, кандый сословиениҥ, кайда чыкканы, кайда пропискалу ла кайда јадып турганы, кандый мӱргӱӱл јаҥду, бичик билери ле тӧрӧл тили, тӧс лӧ коштой ижи.\nТооалышты тӧзӧп ӧткӱрери јаан ла чокым иш некеген: телекейдиҥ эҥ јаан ороондорыныҥ бирӱзиниҥ эл-јоныныҥ бир кӱндик айалгадагы тоозын алар иш эдер керек болгон. Россия каандыктыҥ эл-јоныныҥ тоозы тооалыш ӧйинде 125,6 млн кижи болгон, бӱгӱнги Россияныҥ јеринде 67,5 млн кирези кижи. Тооалыштыҥ јетирӱлерин 1905 јылга јетире аайлаштырып тапташтырган. Белен статистиканы эки томдо јарлаган, губернияларла, областьтарла јетирӱлер керегинде дезе 119 выпуск эткен.\nЭл-јонныҥ ээчий тооалыжы 1920 јылда ӧткӧн. Ол статистиканыҥ јаан учурлу кереги болгон: 1920 јылда эл-јонныҥ тоозын алганыла коштой јуртээлем тооалыш ӧткӱрер ле промышленный предприятиелерди тоого алар деп јӧпкӧ келгендер. Ороондо граждан јуу ӧткӧн, оныҥ учун эл-јонныҥ јӱк 75% чотко алар арга болгон — кезик тергеелер тӧс јаҥныҥ шиҥжӱзине киргелек болгон. Тооалышты ӧткӱрерге ороонныҥ бар ончо ийде-кӱчин кӧдӱрген: 11204 специалист. Калаларда тооалыш бир неделеге ле ӧдӱп калган, јурттарда – эки неделеге.\nБаштапкы Бастырасоюзный тооалышты 1926 јылда јаҥы организация — СССР-дыҥ Тӧс статистикалык башкартузы — ӧткӱрген. Россияныҥ эл-јоны 100,9 млн кижиге јетире билдирлӱ кӧптӧгӧни јарталган, олордыҥ 17,2% калаларда јуртаган.\nТурулталардаҥ баш айланган\n1937 јылдыҥ тооалыжыныҥ турулталары ороонныҥ башкарузына чек јарабаган. Статистиктер СССР-да јӱк 162 млн кижи деп тоологон, је окылу јетирӱлерле 1934 јылда ороондо 168 млн кижи јуртаган, ӱч јылдаҥ дезе ороонныҥ эл-јоны кӧптӧӧр лӧ 170 млн кижидеҥ ас эмес болор деп ижемји болгон. РСФСР-да 1937 јылдыҥ тооалыжы 104,9 миллион кижи јуртаганын чотко алган. 1939 јылда тооалышты ӧскӧ улус ӧткӱрген, алдындагы ЦСУ-ныҥ турчыларын репрессировать эткендер, тооалыштыҥ чаазындарында сурактарды тыҥ кыскарткандар. Темдектезе, мӱргӱӱл јаҥ керегинде сурак јоголгон. Кайкаар неме јок: 1937 јылдагы «једикпестӱ» тооалыштыҥ турулталарыла 16 јашты ашкан улустыҥ 56,7% кудайга бӱдӱп турганын угускан.\n1939 јылдыҥ чаган айында эл-јонныҥ тооалыжы калаларда 7 кӱнге ӧткӧн, јурттарда – 10 кӱнге. Тооалаачылар баштапкы ла катап бойлорыныҥ участокторын озолодо керий базып, ончо улуска качан тоо алып келерин айдып салгандар. Прописказыла јуртаган, је тооалыш тушта јок болгон улуска баштапкы катап контрольный бланк бичилген.\nБу тооалыштыҥ јетирӱлерин бӱткӱлинче аайлаштырып-тапташтырар ишке Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу буудагын јетирген. Је оныҥ јетирӱлерин тӱҥей ле пландарда тузаланар арга болгон.\nБастырасоюзный ээчийги тооалышты јӱк ле 20 јылдаҥ 1959 јылда ӧткӱрер арга болгон. Бу тооалыш статистиканыҥ технологиялык једиминиҥ болужыла ӧткӱрилген. Тооалыштаҥ эки јыл озо машинала чоттоор станция тӧзӧгӧндӧр, ондо 50 специалист иштеген. Олор ижинде коштырар 10 ло чоттоор 12 машина тузаланган. Тооалышка јетире ас ӧй артарда, чоттоор электромеханический перфорационный машиналар — табуляторлор – јазалган. Перфокарталардагы јетирӱлерди эмеш оогош электрический машинкалардыҥ болужыла шиҥжӱлегендер. Тооалыштыҥ турулталары 17 том болгон ло 1962-1963 јылдарда јарлалган.\n1970 јылдыҥ тооалыжыныҥ алдында рекламалу иш кайнаган. Плакаттар, лекциялар, јурт клубтарда куучындар, газеттерде ле журналдарда бичимелдер, радиодо ло ТВ-да берилтелер, агитациялу автомаҥтадыштар ла керек дезе, кино! «Центрнаучфильм» студия «Бис канча?» деген кыскаметражту билим фильм соккон, оны текши ороонныҥ кинотеатрларында кӧргӱскен.\nТооалыш бӱгӱнги тилле айтсабыс, инновациялык болгон. Материалдарды «Минск-32» ЭВМ-да тапташтырып аайлаштырган, турулталары таблица бӱдӱмдӱ чыгарылган. Статистика алдындазынаҥ тӱрген ле чокым боло берген. 1979 јылда тооалыштыҥ бланктарын тургуза ла ЭВМ-га кийдирип тургандар.\nАчык статистика ас боло берген: 1970 јылдыҥ тооалыжыныҥ турулталарын 7 томло элбеде чыгарган болзо, 1979 јылдыйыла јондык ла специалисттер јӱк бир бичикте таныжар аргалу болгон. Тооалыштыҥ турулталары бичилген арткан 18 бичик «для служебного пользования» болуп калган.\nСтатистиктер канча ла кирези толо ло башка-башка јетирӱлер аларга чырмайган. Темдектезе, 1989 јылдыҥ Бастырасоюзный тооалыжыныҥ чаазындарында јадар айалгалары керегинде сурактар болгон, ӧскӧ сурактарды база элбеткен ле ӱзееризин кошкон. Турулталарлу јетирӱлерди ЭВМ-га «Бланк» деп кычырар оптический јазалдыҥ болужыла кийдиргендер. Бу калганчы совет тооалыш болгон.\nЈаҥы Россияда јӱк ле эки тооалыш ӧткӧн. 2002 јылдагы тооалышты ООН-ныҥ ла статистиканыҥ калыктар ортодогы организацияларыныҥ шӱӱлте-ээжилерин ајаруга алып ӧткӱргендер. Россияда баштапкы ла катап јӱк тооалыштыҥ ӧйинде ороондо болгондорды эмес, је ӧскӧ ороондордо узакка командировкаларда улусты, онойдо ок Россияда бир јылга јетире ӧйгӧ јӱрген иностранецтерди чотко алган.\n2010 јылдыҥ тооалыжы калыктар ортодогы ончо стандарттарга ла методикаларга келишкен, эҥ толо ло чокым статистикалык јетирӱлердиҥ тӧзӧгӧзи болуп јат. Статистиктер демографияда ла экономикада белге-прогнозторды оныҥ јетирӱлерине тайанып эдет. 10 јылга јӱрӱм канай кубулганын келер Бастырароссиялык тооалыш кӧргӱзер. Баштапкы ла катап ол цифровой болор.\nЭл-јонныҥ бастырароссиялык тооалыжы 2021 јылдыҥ кӱс ӧйинде цифровой технологиялардыҥ болужыла ӧдӧр. Келер тооалыштыҥ эҥ учурлу јаҥыртузы – ол Россияныҥ эл-јоны госјеткилдештердиҥ (Gosuslugi.ru) порталында тооалыштыҥ электрон чаазынын бойлоры толтырар аргалу болгоны. Тооалаачылар тураларды айланар тушта аҥылу программалу планшеттер тузаланар. Онойдо ок тооалыштыҥ участокторында, ол тоодо кӧпфункциялу тӧс јерлердеги «Мои документы» ажыра тоого кирер арга бар.


Тӱндӱктеҥ звоноктор - altaicholmon\nБилезин азыраар арга бедиреп, ыраак ла кату талалар јаар иштеп баргандарга ла олорды сакыган ончо улуска учурлап.\nАк-кийиктер токынай берди. Ийттер олорды чого сӱрӱп салды, ончозы тӱнеерге белетенип ийди. Аҥдардыҥ кӱдӱчизиниҥ бӱдӱжинеҥ ол канча јаштузын айдары кӱч болгодый. Ол от салып баштады. Чогуп салган чырбаал эмди, кечегизине кӧрӧ, кӧп болды. Иле јаанап, адазына ончо иштерде болушчы боло берген уулын адазы бойыныҥ ичинде мактап турды. Эмди ол ийттерле ойнойт, чагы чыкканча ойнойтон туру. Ишке кадып, корчойып калган колдорыныҥ сабарларыла кӱдӱчи кажы ла будакты алала сындырып, керек ле болгондо, отко таштап турды. Кенетийин колына кандый да јалбак агажак тудулды. Ол оны ајарулу ајыктаза, анда кандый да таныктар чертилген эмтир. Оноҥ уулын кычырды. Ого нени де айдып турды. Уулчак јалбак агажакты тышкары апарды. Эртенгизинде ол бир канча крест тургузылган тӧҥичекке барала, нени де сананып, ары-бери кӧстӧнип, агажакты баштапкы болчоктыҥ јанына салала, турлузы јаар кайра јӱгӱрди.\nЭкпиндӱ ле казыр салкын карган ӱй кижиниҥ јӱзине согот. Ол нени де ајарбай тургандый, эмеш бӧкӧйип алган турды: тыҥ салкынды да, бажынаҥ јыҥылап тӱшкен эски ноокы арчуулын да, ачурканганынаҥ ба эмезе салкыннаҥ ба улам кӧстӧринеҥ агып-агып турган јаштарын да. Јабызада чӧгӧдӧй отурарга јӱреле, оноҥ ары кардыҥ ла бойына кӱпӱлдеде отура тӱжӱп калды. Салкын дезе тыҥып, ончозын ак туманга кубулта согот, карды кейге кӧдӱргенинеҥ улам кресттӱ јаан эмес болчок јердиҥ јанындагы бу ӱй кижини де, эмеш ыраакта турган будкалу кӧлӱкти де ылтам кӧрӧр арга јок. Бир канча ӧйдӧҥ кӧлӱктеҥ эр кижи чыгала, ӱй кижиге јууктап, нени де айдып, ӧрӧ кӧдӱрерге чырмайала, је ойто кӧлӱги јаар басты. Ӱй кижи анайда ла отурала, араай шымыранат: «Канайып андый болотон, уулым? Сен телефондогоҥ до, арай ла болзо кӱнӱҥ сайын эмес телефондогоҥ. Оноҥ сениҥ калганчы соккон звоногыҥ, байла, кайдаҥ да мынаҥ болгон. Кажы ла кӱн телефон соккоҥ…».\n—Јакшылар ба, эне! Кем јок јеттим. Бис Асинсктаҥ кӧндӱгип ле ийеристе, колбу јоголгон, вахтовкада келгенис, ол будкалу «Урал» дейтен кӧлӱк. Јирме саатка јуук маҥтатканыс. Јок, тоҥбодыс, улус кӧп болгон. Чындап, јолой кӧлӱктиҥ печкези сынган, тышкары дезе 25 градус соок, салкын. Чыгара јӱгӱреле, керектеген ол бир керегиҥди де эдерге јетпес — салкын сӧӧктӧриҥди ӧткӱре согуп ийет. Санааркабагар, эне. Слер меге јӱс јыл кайра тӱӱген тӱк носокторды мен айылда бир де кийбегем, эмди кийип, јылыдындым. Канча кӱн? Је, бот, тоологор: бирӱзинеҥ бирӱзине отурып, эки кӱн поездте, оноҥ бот бу, бир бӱдӱн кӱн, ого ӱзеери вокзалда он беш частыҥ туркунына ӧскӧ вахтовиктерди сакыганыс, оноҥ бойыгар билереер — бистиҥ јуртыстаҥ калага јетире јарым тӱш автобуста јайканар керек. Айдарда, ончо јаба тӧрт конок кирези. Кайда јададыс? Вагончиктерде. Кемјӱзи эки ле алтыныҥ вагончиги, алты кижи јададыс, орындары эки кат. Эне, удабас бисти азыраарга апарар, ашканазы башка јерде. Бисти тартып апарат, јаҥыс анда узак сакып турарга келижет, ашкана кичинек, база вагончик, он беш минут кирези тышкары сакып турарга келижет, оноҥ киреле, база анча кире ӧйгӧ турадыс. Ол ло, оноҥ база телефон согуп ийерим.\n—Эне, эзен! Мен эки вахтаны ӧдӱп ийдим. Нени эдедим бе? Мен буровиктердиҥ болушчызы. Экел-апар. Нефтьке једерге казып турза, кандый ла чейинтилер, химия кожот, кыскарта айтса, олорды тажыыр керек, оноҥ ойып-казып чыгарып келгенин апарар керек. Оныҥ учун кунугар ӧй келишпейт. Је кем јок, эбире чыксу учун јаантайын чыксып калатан ӧдӱктерди эҥирде кургадар арга бар. Тайно анда кандый јӱрӱ, ого трубканы берзеер. Тайно, је ӱредӱ кандый? Туруш ла, ӱрен, мен акча иштеп алзам, школды јакшы божотсоҥ, калага ӱренип барарыҥ, сен медишчи болорго кӱӱнзейтеҥ. Энемде бойыныҥ эмчизи болор. Ол бирги Пейтке сениҥ кийниҥче куйрукталганча ла ба? Је ол јаман ла уул эмес, јаҥыс меге оныҥ биригип турган нӧкӧрлӧри јарабайт. Олор ӧлӧҥ тарткылап јат, ол, байла, база. Сен анда кӧрӱп ле тур. Је, бот, перекур божоп браат, мен барайын. Перекур дегени не дейдиҥ бе? Эх, Тайно, Тайно.\n—Јакшылар, эне. Ӧмӧлик кандый деп сурайдыгар ба? Нак, оноҥ нак болбой јат: алты эр он квадратта. Башка-башка улус, башка-башка салым. Олордыҥ јӱрӱмдери керегинде романдар бичиирге јараар. Јаҥыс олорды кем де кычырбас. Ӧйинеҥ ӧткӱре кунукчылду романдар болор. Кем де ӱйиле айрылыжып, тӱндӱк јер јаар барган, кем де тӱндӱкте јӱреле, ӱйин јылыйткан: ол мында су-кадыгын кысканбай, акча иштеп јӱргенче, ӱйи ӧскӧзине кача берген. Менде кем де јогы јакшы. Одус беш те толгоны кайдалык, бойымдыйын, чындыгын, таап ла аларым. Мӧҥӱне керегинде не айдар, эмди орой, олор Кабарла алышканынаҥ бери канча ӧй ӧтти. Олордыҥ кызы да эмди сегизинчиде бе, тогузынчыда ба ӱренет, бу јуукта ла кӧргӧм. Је мен канайдарым, Кабардыҥ адазы лесопилканыҥ јааны турган да. Чындап та, эне, мениҥ адам керегинде: оныла не, канайып болгон? Слер ол керегинде сӱрекей ас куучындаганыгар. А нениҥ учун айрылышканыгар? Нени айдадыгар? Јиит, тенек болгом дедеер бе? Слердеҥ нени ле угар, а мынаҥ озо не айтпаганаар? Кичинек болгом бо? Јарт. Оноҥ не болгон? Оноҥ ол тӱндӱк јаар јӱре берген дейдеер бе, кезикте телефондогон, оноҥ токтоп калган ба? Айдарда, ол кижиге не барбаганыгар? Айыл-јуртту болгон? Кандый керектер эмеш. Је ол ло, эне, мен тышкары телефондоп турум, ӧскӧ јер јок. Соок. Јакшы болзын.\n—Тайно, бу сен бе? Энем кайда? Аймактыҥ эмчилигине барган? Эйе, сен оны кӧрӱп јӱр. Кем јок, удабастаҥ эмчиге ӱренип алзаҥ, ол кайдаар да јорыктабас. Менде ончо јакшы. Соокко ӧткӧм бӧ кандый, эмеш тымуурып калгам, эмдер јийдим. Је кем јок, сен јаҥыс энеме айтпа. Мында андый салкындар — чӱрче ле ӧткӱре чаап салардаҥ айабас. Оныҥ ӱстине мениҥ ишке чыгатан ӧйим таҥ эртенниҥ јети чазынаҥ ала эҥирдиҥ јети чазына јетире, тышкары. Карыбадым мен эмди тургуза, мында беженге јууктаган да ӧгӧӧндӧр туштайт. Је чын, ас. Кандый ӱренедиҥ айла? Ӱчтер? Тӱзет сен олорды. Јайгыда ӱредӱге кирер керек. Мени кӧрзӧҥ, јаҥыс ла телевизорлор јазаарына ӱренип алгам, је бистиҥ јуртычакта оны кемге јазаарыҥ… Бот, анайып ла тӱндӱк јаар баргам. Је ол ло, энеме эзен. Бу сениҥ телефоныҥла не болгон, ойто ло ӱрелген бе? Је болды, келзем, сеге јаҥы телефон садып берерим. Эҥ артыгын.\n—Эне, бу слер бе? Је эмчиликке канай барып келдеер, су-кадык кандый? Менде ончо јакшы. Јок, кем де кыјыктабайт. Ӧмӧлик нак. Таҥкыны тууразынаҥдары апарат. Мен бирӱзиле ачыныштым да. Менде таҥкы тегин де ас, вахтаныҥ учына јетире јетпей калып айабас, а ол, кӧрзӧм, мениҥ таҥкымныҥ кабынаҥ таҥкы чыгарып јат. Оноҥ мен олорды сугуп баштагам. Кандый телевизор, эне. Телевизор до, радио до јок. Слер кӧргӧн болзоор, бистиҥ вагончикте тӱнде не болуп турганын. Кем де козырыктайт, кем де ичегелеринеҥ табышту кей божодот, кем де тӱш јеринде кемле де ачыныжат, а кем де орында отурып, бир јанынаҥ бир јанына јайканат. Кандый да телевизор ло радио керек јок. Је оноҥ ишке де арыйла, ажанган ла кийнинеҥ орынга араай јылып једериҥ. Баштапкыда вагонныҥ мындый «радиозы» ла «телевизоры» уйуктаарга бербейтен, је оноҥ ӱрениже бердим. Уйуктаарга турзаҥ, кандый ла айалгада уйуктап каларыҥ.\n—Эне, адамныҥ ӧбӧкӧзи кем болгон? Кайрымов, менийиндий ле бе? Чынынча, менийи оныйындый. Нениҥ учун сурап тургам дезе, бу бистиҥ јаныста ташталган городок бар. Улустыҥ айдыжыла, совет ӧйлӧрдӧ мында геологтор јаткан, кайучылдар. Эки каттаҥ тудулган тӧрт барак, эки јӱс кижиге деп сананадым. Ташталган, айдарда, тонолгон. Бот Ванькала бис экӱ, мениҥ нӧкӧримле кожо, оныҥ ады база менийине тӱҥей, ары алдыра јалбак агаш бедиреп јӱргенис. Оны сӱрекей јукачак тӧжӧктӧрдиҥ алдына сооктоҥ ыжыктай саларга. А ыраак јокто, тӧҥичекте, кресттер. Анда сӧӧктӧр салылган дешти. Бот, мында кажы ла јыл кем де чарчайт. Кӧлӱк ӱрелзе, ончозы божогон деп бодо. Беш минуттаҥ кабинада тышкартындагыдый ла соок тура берер. Беш јыл кайра вахтовиктердиҥ бригадазы бӱткӱлинче чарчап калган дежет, он сегис кижи. Јолдоҥ аскылаган. Мында азарга узак эмес, салкын соксо ло, јол чек кӧрӱнбей барат. Мен ӧбӧкӧлӧр керегинде не сурагам дезе, качан бис сӧӧктӧрдиҥ јаныла ӧдӱп јадарыста, Ванька сӧӧктӧрди ајыктап баштаган, оноҥ кыйгырды: «Кӧрзӧҥ, Кайрымов деп бичилген». Мен јууктап келзем, крест, оноҥ бычакла чертилген ӧбӧкӧ. Мениҥ санаамдагызыла болзо, адамныҥ ады Петр болгон беди? Эйе. А адазыныҥ адыла кем болгон? Николаевич? Онызылары јок, јалбак агажы ортозынаҥ сынып калган болгодый, сӧӧк эскирип калган да. Мында не сӧӧктӧп турган ба? Онызын јуук улустары табылбаза, эмезе тӧрӧӧн улус јок болзо, андый улус база бар, мында сӧӧктӧйдилер. Је ӧбӧкӧ ас ӧбӧкӧ эмес, кайдалык, тегин тӱҥей де болзо.\n—Јакшылар ба, айылдагы улус! Слер кандый јадыраар? Менде ончо јакшы. Бот, Ванькала кожо база бир буровойго эки ӧгӧӧнди јетирип јӱрдис. Јирме беристе. Кӧлӱк «гусянка» деп адалат. Ӱсти јаны уазик-таблетка ошкош, алдында гусеницалар тамашталган. Меге оныла маҥтадарга јилбилӱ болгон, бригадир божодып ийерде, мен бардым. Јаҥыс кайра јолдо кӧлӱкле не де болуп калды. Бис бойыстыҥ улуска телефон соктыс, келгилеер болды. Је эмди тургуза олор јогыла. Санааркабазар је, эне, олор удабастаҥ једип келер. Шуурганды ӧткӱргилеп ийеле. Тырлашпай да турум мен, кем јок ло ӱн. Јылу биске мында, бӱркенип алганыс, мында брезент бар. Јакшы болзын, эне, ончо јакшы, санааркабагар.\n…Качан ӱй кижини кӧлӱкке отургыскылаарда, ол ӧткӱштеле тоҥуп калгандый билдирген, кирбиктеринде чакар, бажы, мойны карла бӱркелип калган. Оноҥ нени де сураза, ол каруузын бербей отурган. Кӧлӱк ыштыҥ трубазы ажыра ачынгандый табыштанала, бир канча ӧйдӧҥ айланган кардыҥ ортозында кӧрӱнбей калды. Салкын дезе сӧӧк салылган јердиҥ јанындагы кичинек ойдыкты карла тӱзеде јалмап ийди, база эмеш ӧйдӧҥ не де артпады: ойдык та, истер де. Кардыҥ алдында дезе, ӧскӧ сӧӧк салылган болчок јердиҥ јанында, эскирген јалбак агашта «Петр Николаевич» деп бычакла кезилген сӧстӧр лӧ оныҥ алдында кандый да тоолор, кичинектей бичилгенинде чыккан ла ӧлгӧн ӧйи болгодый. Је олорды ылгаштырар да арга јок: јааш, салкын ла кар ӱч онјылдыктыҥ туркунына бойыныҥ керегин эдип салган…\n(Куучын чын болгон керектерге тайанып бичилген).\n2016 јылдыҥ кандык айы, Тӱндӱк


14.09.2017 - altaicholmon\nО. Антарадонова – культураныҥ министри\nАлтай Республиканыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели А. Бердников јарлык чыгарып, АР-дыҥ культура аайынча министриниҥ јамызына Ольга Антарадонованы јӧптӧди. Бу јамыда мынаҥ озо Эжер Малчинов иштеген.\nРоссия Федерацияныҥ Башкарузы «Транспортный системаны ӧскӱрери» деген госпрограмманы бӱдӱрген айас бюджеттер ортодогы трансферттерди ӱлештирди.\nJаҥжыкканы аайынча Горно-Алтайскта…\n2017 јылдыҥ алты айыныҥ туркунына Алтай Республикада ак-јарыкка 1701 бала чыккан. Ӧткӧн јылдыҥ бу ӧйинде бу кӧргӱзӱ 1964 болгон. 2017 јылдыҥ јаҥыс ла куран айында 323 бала чыккан.\nМаала-ажын кем кӧп ӧскӱрер?\n«Юнат-2017» деп бастырароссиялык конкурстыҥ талалык бӧлӱги Горно-Алтайскта ӱзеери ӱредӱниҥ тӧс јеринде ӧтти.\n175 миллион салковой…\nАлтай Республиканыҥ јаргычы приставтары јыл башталганынаҥ бери физический лицолордоҥ (тӧлӱленгендердеҥ ле олордыҥ поручительдеринеҥ) 175 миллион салковой акчаны тудуп алган. Мындый айалгага экелген тӧс шылтактыҥ бирӱзи — кредит ле оныҥ проценттери ӧйлӱ-ӧйинде тӧлӧлбӧй турганында.


Солун кӧрӱ — музейде - altaicholmon\nКӧрӱниҥ туружаачыларын каланыҥ администрациязыныҥ јетирӱлик политика ла јондыкла колбулар аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Алена Усольцева, Бийсктеги кӧрбӧстӧрдиҥ «Центр реабилитации слепых» деген бастырароссиялык биригӱзиниҥ филиалыныҥ директоры Артем\nАстанин, кӧрбӧстӧрдиҥ бастырароссиялык обществозыныҥ јербойындагы организациязыныҥ јааны Андрей Петрушин, Эл музейдиҥ јааны Римма Еркинова уткудылар. Кӧрӧӧчилерге Абакум Енчиновтыҥ башкарып турган «Белая трость» деп јайаандык ӧмӧлиги кӱӱлик сый этти.\nПавел Минин Кудайдыҥ православный сӱр-кеберлерине бойыныҥ јӱрӱминиҥ одус јылга шыдар ӧйин учурлаган. Шак бу јылдарда јурукчы Россияла, гран ары јанындагы ороондорло кӧп јорыктап, кӧрӱлерин кӧргӱзет. П. Минин 1990 јылда баштап ла кудайдыҥ сӱр-кебериле — Кудайдыҥ энезиниҥ сӱриле (Корсунский образ Божьей Матери) иштеп баштаган. Јурукчы сӱр-кеберге бойындыйын кийдирген, темдектезе, славян ууламјыны (вязь). Ол Јебрен Русь живописьтиҥ чӱмдемелдерин кыракы шиҥдеп-шиҥжӱлейт. Бойыныҥ ченемелин, билерин јаҥы кемине чыгарат. Онойып, бир канча ӧйдӧҥ оныҥ јайаандык иштери чокым, чындык ла композициязы јанынаҥ керектӱ кемине чыгат.\n«Прикосновенный образ» деген ӱлекердиҥ шӱӱлтези 2015 јылда чыккан. Шак бу ӧйдӧ Омсктыҥ јурукчылары Госдумада кӧрӱзин тургускан. Кӧрӱниҥ ачылтазында Госдуманыҥ кӧрӱни белетеген депутады Олег Смолинге јурукчы кезип-кеелеп белетеген сӱр-кеберлер аайынча экскурсияны ӧткӱрген. Шак ла ол тужында Кудайдыҥ сӱр-кеберлериниҥ авторы кӧзи коомой кӧрӱп турган ла чек кӧрбӧй турган улуска јарамыкту, тузалу сӱр-кеберлердиҥ учурын јарт оҥдогон. Бу мындый кӧрӱ олорго санат телекейине јол баштаачы болуп јатканын јурукчы Павел Минин билген. Онойып јурукчы аҥылу кӧрӧӧчиге ууламјылу кӧрӱни белетеп ӧткӱрер шӱӱлтеге келген. 2017 јылда амаду-шӱӱлте таҥынаҥ «Прикосновенный образ» деген кӧрӱ ле ӱредӱ учурлу ӱлекер болуп, јӱрӱмде иштеп баштаган. Ӱлекердиҥ амадузы — кӧстӧҥ коомой улусты Кудайдыҥ сӱр-кеберин колыла сыймап, тудуп куучындажарга ӱредери, таскадары.\nБу ӱлекерле иштеп тургандарга эҥ ле учурлузы — кӧрӧӧчилер јербойыныҥ, Сибирьдиҥ, кӧгӱс байлык энчизине ајару салзын. Сибирьдиҥ епархиязыныҥ чыгартулу улузыла кӧп тоолу туштажулар-консультациялар болгон. Сибирь тергеезиниҥ агаруларыныҥ ӧткӧн јолы, јадын-јӱрӱми кыракы шиҥделген ле 12 агару улустыҥ сӱр-кеберин кезип-кеелеери чокумдалган. Онойып, кӧрӱге Кудайдыҥ Сибирьдиҥ бирлик ӧргӧӧ-храмыныҥ јууп белетеген јети сӱр-кебери чыгарылган.\nКӧрӱ эки јылдыҥ туркунына Омский областьтыҥ јеринде ӧткӧн. Экспозицияныҥ тоозына Сибирь федерал округтыҥ тергеелеринде эҥ ле јарлу агару сӱр-кеберлер кийдирилген.


Декабрь 2017 - altaicholmon\nТастаракай: Алтайыстыҥ кару калыктары, јаан јаштулар, јаш ӱйе, бала-барка! Слерди келип јаткан Ийт јылла акту кӱӱнимнеҥ уткып турум! Кажы ла јуртта, калада, кажы ла айылда, кажы ла биледе су-кадык, ырыс, сӱӱнчи шокшозын, каткы-кокыр јаантайын угулзын. Кажы ла кижи амадаганына јединерге, мен чылап, јаан-јаан боочыларды јеҥил ашсын, чакпынду сууларды, тереҥ талайларды тӱрген кечсин, јолы ачык болзын!\nӦзӱмниҥ ичкери јолында\n«2017 јыл Алтай Республикага коомой эмес болды. Социально-экономикалык ӧзӱмдеги кӧргӱзӱлер коомой эмес, кӧп тоолу социальный объекттер табыштырылды, алынган бастыра молјулар бӱткен, јаан јеткер-тӱбек те болбоды. 2017 јыл Россияда Экологияныҥ јылы деп јарлалганы биске јаан учурлу. Ар-бӱткенди корып аларыныҥ сурактары Алтай Республикага јаҥжыкканы аайынча јаан учурлу. Ол ар-бӱткени јараш, «јажыл туризм» ӧзӱм алынган тала болуп јат»\nКажыбыстаҥ ла камаанду\nТӱгенип јаткан 2017 јыл Алтай Республикада Экологияныҥ јылына учурлалган эди. Оныҥ окылу јабылтазы бир канча кӱн кайра П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда ӧткӧн.


Аргалар кӱӱннеҥ база камаанду - altaicholmon\nКӱчӱрген айдыҥ 20-23 кӱндеринде бистиҥ ороонныҥ тӧс калазында кенек улус ла су-кадыгыла аргалары киреленгендер ортодо профессиональный ижи, узы јанынаҥ «Абилимпикс» деген IV Национальный чемпионат ӧтти.\nРоссияныҥ 83 тергеезинде ӧткӧн талдаштарлу маргаандарда 9 муҥнаҥ ажыра ӱренчиктер, студенттер ле специалисттер турушты. Олордыҥ эҥ артыктары, 1367 кижи, Москвадагы чемпионатта јуулдылар.\nМаргаандар 57 тӧс лӧ 16 таныштыру ууламјыла ӧткӧн. Олорго ӱзеери јуундарда, тегерик столдордо башка-башка курч, учурлу сурактар шӱӱжилди, мастер-класстар ӧткӱрилди ле ороонныҥ јарлу артисттери турушкан јаркынду концерт кӧргӱзилди.\nАлтай Республиканыҥ јуунты командазыныҥ алты турчызы јилби-лӱ јол-јорыгы, оныла колбулу санаа-шӱӱлтелери керегинде Горно-Алтайсктагы М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган политехнический колледжте Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызы И. Коршунов башкарган јуунда куучындадылар.\nБу кыймыгуныҥ тӱӱкизинде тергеебистеҥ туру-жаачы баштапкы катап јеҥӱчил јерге чыкты. Ол агаштаҥ кезип узанары аайынча компетенцияда маргышкан, бистиҥ тергеелик «Абилимпикс» ажыра таныжыс — Ырысту Ялбаков. Агаштаҥ кезип узанары аайынча компетенцияда тӧрт лӧ туружаачы болгоны јаргычы-эксперттерге олордыҥ иштерин бастыра јанынаҥ јазаптыра ширтеер арга берген. Ырысту тӧрт сааттыҥ туркунына ӱзӱги јоктоҥ иштенген. Оныҥ ижиниҥ бастыразынаҥ аҥылу аайын кӧрӱп, эксперттер ол кайда ӱренгенин сураган болуптыр. Ол бойы ӱренип турганын, бычактары да бойыныҥ колыла эдилгенин јаргычылар јилбиркеп угуп, Ырыстуныҥ јанында узак туруп ширтеген деп, ол учун «оорыган» нӧкӧрлӧри айдат. Эксперттердиҥ шӱӱлтезиле, бу компетенцияда эки ле јеҥӱчил јер берилген, баштапкы јер јок болгон.\nМассажисттиҥ компетенциязында тарты-жу да, ӱредӱлик те бӧлӱк тыҥ болгонын Алексей Сизинцев куучындады. Ченемели јаан туружаачылар бойлорыныҥ массаж алатан улузын белетеп, кожо экелип туратан эмтир. Ол кижинеҥ база кӧби камаанду болуп турат (чын јадары, колы-будын чын салары). Онойдо ок эксперттер туружаачыларга массажтыҥ, балдарга массаж эдериниҥ психосоматикага тайанган јаҥы аайын кӧргӱстилер.\nБаза бир таныжыс, политехнический колледжтиҥ ӱренеечизи Анастасия Бугай фотосогоочы-репортердыҥ компе-тенциязында бойын ченеп кӧрди. Ол национальный чемпионатта турушканы эҥ ле озо ого јакшынак ченемел болгонын, бу ууламјыла оноҥ до ары иштеер санаазын тыҥытканын темдектеди.\nРеспубликаныҥ јуунты командазыныҥ эҥ јиит туружаачызы Дмитрий Ручко робототехниканыҥ компетенциязында тар-тышты. Бу ууламјыла ӧткӧн маргаанныҥ јакылтазыла, кажы ла кижиге кӧп тоолу бӧлӱгештердеҥ турган роботты оны келиштирер аайын бичиген схема јогынаҥ јууры ла кийнинде ол робот болчокторды берилген јерлерине кийдирери болгон. «Ӧкпӧӧриш тыҥ да болгон болзо, бойымды бек тудунып, бӧлӱгештерди бойымныҥ ла сананганымла бириктирип, рободымды јуудым» — деп, ол кӱлӱмзиренип айтты.\nКӧктӧниш јанынаҥ маргыжуда турушкан Суралай Толбина чемпионатта турушканыныҥ эҥ учурлузы ла баалузы кийим кӧктӧӧринде јаҥы эп-аргалар билип алганын темдектеди. Маргаандар ӧйинде Суралай айландыра базып турган улусты, тал-табышту айалганы да сеспей, бойыныҥ сӱӱген јайаан ижине бастыра бойы кирип калган, каруулу иштенген. Бу компетенцияда туружаачылардыҥ тоозы кӧп, тартыжу кызу болгонын делегацияны апарган ишчилер темдектеди. Суралай бойыныҥ эдимин берилген ӧйдӧҥ озо божоткондордыҥ тоозында болгон. Призерлордыҥ тоозына кирерге ого тоолу ла балл јетпеди (Суралайдыҥ ижи 4-чи јерде). Бу ус колду эпши јерлештерин бойыныҥ сӱӱген керегин чыҥдый бӱдӱрип, мындый маргаандарда јаҥыс ла бийик јерлер аларга эмес, је кӱӱн-санаазын, узын кӧдӱрерге туружып турзын деп кычырды.\nСпортчылар ортодо јарлу јерлежис Людмила Рыспаева быјыл ӧткӧн тергеелик чемпионатта бойын баштапкы катап «Кӧчӱреечи» деп компетенцияда ченеп, эҥ артык турулталар кӧргӱзип, кичӱ Тӧрӧлиниҥ адынаҥ ороонныҥ тӧс маргаандарында турушты. Эҥ ле озо Людмила Москва тӧс калабыс та болзо, је кенек улуска јӱрер эптӱ айалгалар ондо до јетире тӧзӧлбӧгӧнин темдектеди. Туружаачылар јаткан коночылыкта, метродо колясочниктерге туура улустыҥ болужы јогынаҥ јӱрерге кӱч болгонын Людмила ла Ырысту бойлорыныҥ ченегениле билип алды.\nМаргаандар бойы јиит эпшиге кӧрӱмин элбедип, тергеелик чемпионатка керектӱ темдектер, ајарулар ла солун ченемел аларга јарамыкту болды. Бойыныҥ компетенциязында ого башка ороондордыҥ тилин ӱренип турган студенттерле маргыжарга келишкенин, олордыҥ «ийде-кӱчи» канча катапка тыҥ болгонын темдектеди. Ондый да болзо, Людмила јаҥы таныштарынаҥ тем алып, английский тилдиҥ кандый ла јерде керектӱзин, оныҥ албатылар ортодо учурлузын, мынаҥ да ары бу тилди ӱренерин тыҥыдарын бек сананып алды.\nОнойдо ок бу эпши тӧс ууламјыларла коштой мар-гаандарга тергеелер бойыныҥ компетенциязын экелер арга барын темдектеп, ого республикада јаткандар ортодо элбеде таркаган кийис базар узанышты кийдирзе јакшы болорын айтты.\n«Абилимпикстиҥ» эрчимдӱ туружаачызы Л. Рыспаева јерлештерин недеҥ де јалтанбай, бойыныҥ јайалталарын ачып, ченеп кӧрӱп, кыймыгуныҥ јӱрӱминде турушсын деп кычырды. Јуунты команданыҥ туружаачылары тергеелик чемпионаттыҥ тӧзӧӧчилериле бойыныҥ ченемелиле, кӧргӧниле, сескениле ӱлежип, эмди ле ӧмӧ-јӧмӧ иштеп баштаарга белен болгонын айткандар.\n«Абилимпикс» кыймыгуныҥ АР-дагы тӧс јериниҥ башкараачызы Татьяна Белецкаяныҥ јетиргениле, быјылгы команданыҥ турушкан кӧп саба компетенциялары эҥ керектӱ ле кӧп туружаачылар јууган бол-гон (кийим кӧктӧӧр компетенцияда 62 кижи, массажта 23 специалист). Јерлештеристиҥ командазы анчада ла нак, бой-бойы учун «оорып», ташташпай, ӧмӧ-јӧмӧ јӱргени јаан маргаандардыҥ шакпыртту айалгазында сӱреен учурлу болгонын Татьяна Александровна темдектеди.\nНациональный чемпионаттыҥ туружаачыларыла бек колбуда 500 јаргычы-эксперт иштеди. Маргаандардыҥ сыраҥай ла башталары алдында национальный тӧзӧмӧл кӱрее тергеебистеҥ массажисттиҥ компетенциязында јаргычы-эксперт болзын деп, Лариса Угрюмованы кычырган. Л. Угрюмова чемпионаттыҥ кеми јылдыҥ ла ӧзӱп турганын темдектеп, јаргычылардыҥ ак-чек, ачык ижинде тергеелердиҥ эксперттериниҥ камааны јаан болгонын айтты.\nЧемпионат ӧйинде АР-дыҥ ӱредӱлик ле билим аайынча министерствозыныҥ, «Абилимпикс» кыймыгуныҥ ла оныҥ волонтерлорыныҥ тӧс јериниҥ чыгартулу улузы Россияда инклюзивный ӱредӱликке учурлалган бастырароссиялык билим-практикалык конференцияныҥ пленарный јуунында ла о. ӧ. керек-јарактарда туруштылар.\nАдакыда И. Коршунов јуунты командага кичӱ Тӧрӧлин бийик кеминде кӧргӱскени учун быйанын айдып, келер јылдыҥ белетеништӱ иштеринде эрчимдӱ турушсын, кыймыгу керегинде оноҥ до кӧп улуска куучындап, олорды јилбиркедип, «Абилимпикстиҥ» толкуларына кийдирзин деп баштанды. Онойдо ок ол бистиҥ республикада маргаандардыҥ учурын ла тӧзӧмӧл кемин тыҥыдары јанынаҥ ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ турулталары бийиктееринде алаҥзыбай турганын јетирди.\nНациональный чемпионатта текши-командный кӧргӱзӱлерле баштапкы јерге Москваныҥ, экинчи јерге Башкортостанныҥ ла ӱчинчи јерге Татарстанныҥ командалары чыктылар.\n«Абилимпикс» — (OlympicsofAbilities (Аргалардыҥ олимпиадазы) кыскарта айдылганы) Албатылар ортодогы коммерциялык эмес кыймыгу. Оныҥ тӧс ама-улары кенек улуска ла су-кадыгыла аргалары киреленгендерге профессиональный ижи, узы јанынаҥ башка-башка конкурстар ӧткӱрери, кӱӱнзеген профессиязына ӱренери, иш табары ла јон ортодо јӱрӱмге темигип кирери јанынаҥ болужары болуп јат. Бу албатылар ортодогы кыймыгу 1972 јылда Јопон ороондо тӧзӧлип, бӱгӱн бойыныҥ ижиле 47 ороонды бириктирет. Россия ого 2014 јылда кожулды. «Абилимпикс» деген чемпионаттар туружаачыларына иш-ке киреринде јарамыкту арга берет. Онойып, 2017 јылда чемпионаттыҥ туружаачылары ла ӱредӱ алгандардыҥ 94,7 проценти ишке алылган эмезе ӱредӱзин улалтып јат. Ишбереечилер, коммерциялык эмес јондык тӧзӧлмӧлӧр, кенек улустыҥ биригӱлери кыймыгуныҥ ижин эрчимдӱ јӧмӧшкилейт.


Манјӱректе тудум иштер ӧдӧр - altaicholmon\nМанјӱректе тудум иштер ӧдӧр\nDoppelmayr/Garaventa деген австрийско-швейцарский структура канатный подъемник тудар иштер ӧткӱрер.\nМанјӱректеги курорт бери келип турган туристтердиҥ тоозы быјылгы келер сезондо 20 процентке кӧптӧӧрине иженет. «Доппельмайр Раша» ООО деген австрийско-швейцарский компания тудатан јаҥы канатный јол бу курорттыҥ ижине јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр. Контракттыҥ баазы — 989 миллион салковой, тудум иштерди келер туучаналык сезон башталар алдында тӱгезери планга кийдирилип калган. Рыноктыҥ туружаачыларыныҥ шӱӱлтезиле, алтай курорттӧӧн туристтер келери јӱк ле улус јыҥылаар јолдорды искусственный карла бӱркеери јеткилделген соҥында кӧптӧӧр, бу иштер кӱчӱрген ай кирезинде бӱдер дежет.\n«Горнолыжный комплекс «Манжерок» компания (ГЛК) Манјӱректиҥ кӧлиниҥ јанында јаҥы канатный јол тудары јанынаҥ генподрядчикти талдаары аайынча конкурстыҥ уч-турулталарын кӧрди. Конкурска эки угузу бичик аткарылган болгон — «Национальный канатный јолдор» ООО-ноҥ (НКД, Росјӧӧжӧ шиҥжӱде тудат, Кабардино-Балкар Республика) ло «Доппельмайр Раша» ООО-ноҥ (Doppelmayr/Garaventa деген австрийско-швейцарский структура). НКД бастыра ишти 1,5 миллиард салковой (баштамы баа 1,51 миллиард салковой) акчага бӱдӱрер кӱӱндӱзин угузарда, «Доппельмайр Раша» — 989 миллион салковойго. Адакыда НКД-ныҥ угузу бичиги јарадылбаган, јӧптӧжӱ конкурстыҥ экинчи туружаачызыла тургузылган. Конкурстыҥ јеҥӱчили ишти 90 кӱнниҥ туркунына бӱдӱрип салар учурлу.\nСбербанктыҥ структуралары 2011 јылдаҥ ала «ГЛК «Манжерок» АО-ныҥ ээзи болуп јат. Синюха кырдыҥ јанында, Манјӱректиҥ кӧлиниҥ јаказында јыл туркунына иштеер туучаналык курорт тудары 2007 јылда башталган. Бу ӱлекердиҥ инвестициязыныҥ кеми 2,6 миллиард салковойдоҥ кӧп. «Манјӱрек» ГЛК — Алтай Республикада эҥ јаан дегендердиҥ бирӱзи. Курорттыҥ јеринде иштеп турган канатно-кресельный јолдыҥ узуны 2300 метр кире — Сибирьде эҥ ле узун болуп јат. Ол алдындагы станцияны Кичӱ Синюха кырдыҥ бажыла бириктирет. Jаҥы сегис јерлӱ гондольный пассажирский подвесной канатный јол кӧлдиҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јанында тудулар. Улус отурар-тӱжер бир станция талайдыҥ кеминеҥ 957,2 метр бийик кеминде болор, экинчизи — талайдыҥ кеминеҥ 1000 метр бийик кеминде.\nJаҥы канатный јол тудары керегинде шӱӱлте курортто кышкы туризмди канча ла кирези кӧптӧҥ ӧскӱрер деген амадула эдилген деп, «ГЛК «Манжерок» АО-ныҥ генеральный директорыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Анатолий Майков куучындаган. Jаҥы јолдыҥ аргалары — бир сааттыҥ туркунына 2400 кижини тартар — бӱгӱн иштеп турган канаттыйына кӧрӧ, эки катапка кӧп болор. Улусты апарары база тӱргендеер — улусты јетирер јерге 25 минуттыҥ ордына 6 минуттыҥ туркунына јетирер.\n— Сибирьде мындый јол јӱк ле бисте болор — деп, господин Майков угускан.\nОныҥ айтканыла, јаҥы канатный јол иштеп баштаза, курортко туристтердиҥ јанынаҥ јилбӱ јаанаар. «2017 јылда бистиҥ комплекске 220 муҥ кире кижи келип јӱрген (былтыр јыл туркунына бистиҥ республикага келген туристтердиҥ тоозы 2 миллион болгон). Jайдыҥ ӧйинде кӱнине бисте 5 муҥ кире кижи болот, онызы республиканыҥ курортторына сӱрекей јакшынак кӧргӱзӱ» — деп, ол куучындаган.\nАнатолий Майковтыҥ темдектегениле, курорттыҥ јарамыкту ӧзӱми туучаналык јолдорды искусственный карла јеткилдееринеҥ камаанду. «Туристтер Кичӱ Синюханыҥ бажында ӱстиги станциядаҥ јыҥылаарга база кӱӱнзегилейт, анда јыҥылаар јолдор бар, олорды јӱк ле јазап салар керек — арутаар, суучактар агатан јерлерди белетеер керек. Jе кырда кардыҥ кеми бир аай болбойт: кырдыҥ бажында кар кӧп болуп турган болзо, оныҥ кырлак јерлеринде карды салкын учурта берип турган кайа-таштарлу јерлер бар. Оныҥ да учун Синюханыҥ ӱстиги станциязынаҥ улус чанала јыҥылабай турган болгон» — деп, ол јартамал эткен.\nМанјӱректеги курорттыҥ јеринде туучаналык јолдорды искусственный карла бӱркеери јанынаҥ механический системаны тӧзӧӧриниҥ ӱлекери «Россия Федерацияда ич ле тыш туризмди ӧскӱрери (2011-2018 јылдар)» деген федерал адылу программа аайынча иштейт деп, Алтай Республиканыҥ экономиканыҥ ӧзӱми ле туризм аайынча министерствозы јетирет. Алтай Республиканыҥ тураныҥ ипотечный кредитованиези аайынча агентствозы (АИЖК) 2017 јылдаҥ ала бӱдӱрип баштаган ӱлекердиҥ инвестициязыныҥ кеми 505,3 миллион салковой. АИЖК-ныҥ пландаганыла, иштер 2018 јылдыҥ кӱчӱрген айында бӱдер учурлу.\n«Сибирь-Алтай» ООО-ныҥ туризм аайынча директоры Юлия Володинаныҥ айтканыла, јыҥылаар јолдорды искусственный карла бӱркееринеҥ туристтердиҥ тоозы кӧптӧӧри кӧнӱ камаанду, андый ӱлекерди бӱдӱрери јанынаҥ куучын он јылдыҥ туркунына ӧдӧт.\nКурч сурак Алтайда канатный јолдор једишпей турганыла колбулу эмес — олордыҥ аргалары јаан. Ю. Володинаныҥ айтканыла, бастыра сурак-айалга јыҥылаар јолдорго кар једишпей турганыла колбулу. «Манјӱректеги јыҥылаар јолдорды јылына эки ле айдыҥ туркунына искусственный карла јеткилдеер керек, Кемеровский областьта Шерегештеги курортто — 6-7 айдыҥ туркунына. Кыштыҥ ӧйинде Алтайга ла Шерегешке келип турган туристтердиҥ тоозы — бир онго. Манјӱректеги ГЛК кандый да болзо, Шерегештийине тыҥ ла конкурент болбос. Искусственный кардыҥ чыҥдыйы тӱҥей ле эмеш јабыс болот» — деп, ол темдектейт.


21.12.2017 - altaicholmon\nСалют болотон јерлер кайда?\n²рт, јеткер болбозын јеткилдеер амадула МЧС-тыҥ Алтай Республикадагы башкартузы Горно-Алтайскта ла аймактарда пиротехниканы теҥериге божодотон јерлерди чокымдап салды.\nОтургышка отургыс, курла јаба тарт…\n«Балдардыҥ отургыжы» деген рейдти ӧткӱрери Алтай Республиканыҥ ГИБДД-зыныҥ ижинде јаҥжыгу болуп калган.\nБир эмеш бийиктеери сезилет\nАлтай Республика аайынча Национальный банктыҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле, эл-јон банктарга акча салары јыл башталганынаҥ бери 11 процентке кӧптӧгӧн, јылдыҥ баштапкы јарымында оныҥ кеми 8 миллиард салковой кире болды. Специалисттердиҥ шӱӱлтезиле, јылдыҥ учына јетире оныҥ кеми бир эмш бийиктеери сезилет.\nРосгвардияныҥ Алтай Республика аайынча бӧлӱгиниҥ омончылары јаҥы јылдыҥ алдында Г. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернатта выставка ачып, балдарга мылтык-јепселдиҥ башка-башка бӱдӱмдерин кӧргӱстилер.


Бойыныҥ карманынаҥ—бойыныҥ чодына - altaicholmon\nБойыныҥ карманынаҥ—бойыныҥ чодына\nАлтай Республиканыҥ 9 муҥнаҥ ажыра улузы пенсияларды государство јӧмӧӧриниҥ программазында туружат.\nБу программа иштеп баштаганынаҥ бери јети јыл ӧтти, улус бу ӧйдиҥ туркунына бойлорыныҥ чотторына 70 миллион салковой кире акча кӧчӱргендер. Jаҥыс ла 2016 јылда программаныҥ туружаачылары кӧчӱреген строховой взностордыҥ кеми 4 миллион салковойдоҥ ажып јат. Пенсиялар аайынча фондтыҥ јетиргениле, быјыл бу кӧргӱзӱ оноҥ бийик болор аргалу.\nРоссия Федерацияныҥ Пенсионный фондыныҥ Алтай Республикадагы бӧлӱгиниҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле, ол акча кижи пенсияга чыкса ого, эмезе јада калза, јуук улузына тӧлӧлӧр.\nПрограмманыҥ ээжилериле, государство 2009 јылдаҥ бери улус бойыныҥ кӱӱниле кӧчӱрген акчаны јылдыҥ ла софинансировать эдип, олордыҥ келер ӧйдӧги пенсияларын тӧзӧйт.


Айылым — байлыгым, јӱрӱмим! | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nАйыл-јурт дегени кижиниҥ аайлу-башту, тоомјылу амыры, ырысту јадыны ла Кудайдаҥ берген байлу ла агару јурты. Айыл-јурт ук-билениҥ, чындык сӱӱштиҥ ле јӱрӱмниҥ тынын ла ӧзӱмин кичеейтен, санаа-укаазын кожуп, амыр-энчӱзин корыйтан, су-кадыгын тыҥыдатан, ырым-сезимин ле кылык-јаҥын оҥдоп, эбин-јӧбин табып эрмектежетен бийик тӧс јер.\nАйыл-јурт — кижиниҥ билезиниҥ јайым кыймыгузыныҥ јолын ачатан айлаткыжы, аҥылу ла таҥынаҥ јадар ырысту тӧзӧмӧли учун, оны баалап ла байлап јӱрер керек деп бодойдым.\nОзодо алтай улустыҥ текши культуразы — ол узанып эткен эдим-тудумы, кабынган ар-јӧӧжӧзи, јӱрген салымыныҥ айткан сӧстӧри тереҥ ле бийик болгоны учун, байла, кааза айлыс пирамидаларла колбузы кайкамчылу ла учурлу. Айыл-јуртыбыс — ол бистиҥ культурабыс.\nЭрте чактаҥ ала айыл тудардаҥ озо чакы тургузатан, чакыныҥ аайыла содон айыл тудуп, эжигин, тӱнӱгин эптеп эдетен.\nЧакы ла кааза айылдардыҥ учурын јазап сананып кӧрзӧгӧр, тегин болор ло јерге тутпаган, је талдантылу чакызы ла айылы чирибес, курсагы ачыбас, ӱрелбес, јылу, ыжык јерге тургузары бӱдӱн философия.\nЭмди де турлулардыҥ эски чакыларын ла айылдарын кӧрзӧҥ, кандый да јуук, кару. Оныҥ да учун алтай кижи озодоҥ бери айылдыҥ байын тудуп, оныҥ ичи-тыштын кара немелердеҥ корулап, арчып арутайтан.\nАйылында јӱрӱм улалзын, амыр-энчӱзи бек болзын деп турган болзо, јаан јашту билер кижини кычырып, талдап алган јерге чакыны кайда тургузарын јӧптӧӧр эмтир.\nАйылду, чедендӱ болзо, чакыны чеденниҥ эжигиниҥ сол јанында тургузар. Чакыны тургузардаҥ озо оныҥ јерге барар тужын ӧртӧӧр, эмезе кайыҥныҥ тӧгӧдиле сӱртӱп салза, узак ӧйлӧргӧ чирибес, јыгылбас, бажын суу кирбес этирте јараштыра јазаар. Чакыны тургускан кийнинде, оныҥ эҥ баш ӱйезине аттыҥ кылынаҥ кыйра буулап, сӱтле ӱрӱстеер, арчынла аластаар, айдынар:\nКӧк тайганыҥ кой арчыны,\nКорулап салзаар мал чакыны.\nАк тайганыҥ ат арчыны,\nАлкыштап салзаар ат чакыны.\nСӱтле ӱрӱстеп, алкыш айдар:\nСӱт энебис кӧрӱмдӱ,\nСӱт алкыжыс быйанду.\nКурбустан ийген теејилӱ,\nКудай салган салымду.\nСӱт чачканда, эрмектӱ,\nСӱт ийгенде, эжилӱ,\nАк чачканда, алкышту,\nКӧк алганда, быйанду.\n( Ерехонова О.К.)\nМынайда баалаар, нениҥ учун дезе чакы — ол эр кижиниҥ јуртын темдектеер байлу кереези ле сӱнезиниҥ амыраар јери, билезиниҥ амыр-энчӱзи.\nАт чакызы ээлӱ. Оныҥ учун чакыныҥ јанына табыштанбас, кожоҥ-комыт ӧткӱрбес, айландыра базып, јӱгӱрип, тыҥ јаактабас. Эҥирде балдардыҥ табышту ойыны, чыҥырыжы угулбас керек.\nЧакыны малтала чаппас, бычакла кеспес, бичибес, јонбос, агашла сокпос, айса болзо, ээзиниҥ эрјине адыныҥ сӱр-сӱлтери чыгар. Ат маҥтап, ыраак јол-јорыкка барып болбос, једер-јерине јетпес, оорыыр, јобоор, кӱч-чинези чыгар. Чакыда турган малды ӱркитпес, сокпос. Кинчеги бойоорго једер, сӱнегер качар.\nӦскӧ јер јаар кӧчӱп баратса, чакыны тийбес, кожо албас, јыкпас, аҥтарбас. Оны арчындап, сӱтле ӱрӱстеп, алкап салар:\nJети ӱйелӱ чакымныҥ\nJерде ӱйези бек болзын,\nJеереним турган чакымныҥ\nJеле буузы бек турзын.\nАлты ӱйелӱ чакымныҥ\nАргымагым турган чакымныҥ\nАрга-кӱчи бек турзын.\nТаш чакыбыс јажына\nТурган јердеҥ јыгылбазын,\nТӧзине, бийик бажына\nТӱмен јон бажырып јӱрзин,\nТӱжӱп мында јаҥдап јӱрзин.\n(«АЧ» «Таш чакылар»).\nЧакыныҥ ээзи сӱреен ырымчы. Албатыныҥ кебин алып, кижи чилеп, ары јанынаҥ сезип турар. Jакшыны-јаманды, айыл-јуртта байрам болотонын, кандый бир јакшы кылыкту кижи келерин, буулалган ат ажыра айылдыҥ ээзине јетирӱ де эдер аргалу. Атту айылчы ак санаалу, амыр тапту болзо, чакыда ат амыр, токыналу уткыыр. Jе шоктоп, јаман санаалу кылык эдерге јӱрген кӱлӱк чакыга тӱшпезе де, турган ат шокырып, ӱркип, токтобой барар, нениҥ учун дезе чакыныҥ ээзи буулап койгон аттарды кӱйбӱредер.\nЧакылар кай чӧрчӧктӧрдӧ кӧп туштайт. Баатырдыҥ чакызыныҥ учы јердиҥ јети кадын ӧткӧн Эрлик — бийдиҥ болзо, ӱстиги учы — Ак-Айаска кӧмӱлген Ӱч-Курбустанныҥ, тал-ортозы баатырдыҥ, оныҥ да учун чакылар ырымду.\nТогус кырлу мӧҥӱн чакы —\nАлтыгы учы алтыгы ороон,\nАйбыстанныҥ бу чаданы.\nӰстиги учы ӱстиги ороон —\nӰч-Курбустан бу чакызы —\nТал-ортозы кара калтар јакшы атту\n(«Маадай – Кара». Калкин А.Г.)\nJаҥы чакыны этсе, 6 — 7 ӱйеге јетире болор, 9 -12 ӱйеге једер эмтир. Кажы ла кижи бойыныҥ ӱйезин канчага јетире билер, ончо ӱйелӱ чакы эдет. Ӧскӱс те арткан улус, тӧрӧӧн-туугандары ас та кижи бар. Олорго ӱйезин кем айдып берген деп тураар. Jе ондый да болзо, олор чакызын тургузып, энчизин алып јӱрген деп сананадым.\nЭмдиги ӧйдиҥ улузы да бойыныҥ угы-тӧзин чек билбези бар. Jе ондый да болзо, алтай кижи јаҥы айылду болгон уулдарына јаҥы айыл тудуп, чакызына уулдыҥ ук-тӧстӧриниҥ таҥмаларын, јайаачы байлу аҥ-куштарын чертип, алтай кулјалар јурап тургусканы сӱреен сӱрлӱ.\nЧакыныҥ тузалузы ла учурлузы сӱреен јилбилӱ. Озодо чакыныҥ болужыла ӧйди темдектеер болгон. Чакыныҥ кӧлӧткӧзи эртен тура кӱнбадышка баштанып, эҥ узун деп кӧрӱнер, тал-тӱште кӧлӧткӧзи тӱндӱк јаар баштанып, кыска болор. Эҥирде кӱнчыгышка баштанып, кӧлӧткӧзи узун болуп кӧрӱнер. Алдында улус чакыныҥ кӧлӧткӧзи аайынча ижин бӱдӱретен, айылчы кижи кӧлӧткӧни кӧрӱп, айылы јаар атанатан. Озодо улус кӱнниҥ аайын чакынаҥ база кӧрӧтӧн. Кӱнниҥ јабызын, бийигин чакыныҥ кӧлӧткӧзинеҥ кӧрӱп, јааш ла кааҥ кӱндер болотонын аайлап туратан.\nАлдында ӧйдӧ, кандый бир байрамдарда, эр кижи аракы ичеле шалбаарза, оны кийиске оройло, чакыга јаба буулап, серигенче таҥар болгон. Чакыга јаба буулатпаска эр улус кӧп аракы амзабайтан. Нениҥ учун дезе чакыга буулаткан кижи канча ӧйгӧ улуска кӧрӱнбей, уйалып, балдардаҥ да јажынып јӱретен.\nАлдында кыс бала кижиге барза, уулдыҥ ада-энези (кудалары) кыстыҥ ада-энезиниҥ айлыныҥ чакызына мал экелип, куда ла кудагай минзин деп буулап ла ийзе, «Кыс бала келген айылда јадар, таш таштаган јерде јадар учурлу» деп айтканы, ӱйедеҥ ӱйеге эптӱ-јӧптӱ кудалар болуп, ийделӱ јурт тудуп, јииттер амыр-энчӱ јадатанын кӧргӱскени. Чакыга ат буулабаза, олордыҥ јурты кирелӱ, кӱӱн-санаазы јабыс деп чотолотон.\nАттыҥ чакыларынаҥ башка, озогы таш чакылар, мӱргӱӱлдиҥ тӧс чакызы, айылдыҥ кереминиҥ тӧс чакызы, албатыныҥ Эл Ойыны деп јыргалы болотон јерди темдектеп, элге ыраагынаҥ кӧрӱнер эттире јонгон бийик агаш чакы, јурттардыҥ бажында турар уткуул чакылар, боочы-ажуныҥ бажында јелее чакылар тургузылат.\n«Мӱргӱӱлдиҥ тӧс чакызы сӱрекей тыҥ байлу, бу чакыныҥ ээзи учуп јӱретен эмтир. Кайдаар, кайдаар барып јадала туштаза, ол чакылу тагылдарга соныркап кирбес, айса болзо, чакыга «соктыртарыҥ» дежер». (Малташева Јала Кармановна).\nКам укту кижиниҥ чакызы кӧзнӧктӱ болор. Олордыҥ бажында ӱйт эдип салган. Бир де, эки де кӧзнӧктӱ. Бу ӱйт ажыра ол улус ӱстиги де, јердиҥ алдында да ороонло куучындажар аргалу. Чакыныҥ ӱйелериниҥ алдында кӧзнӧк лӧ тутка база јонот. Ого улус армакчы кадып, кайыш јелее буу ӧткӱрер ӱйттер эдер эмтир.\nЧакыныҥ кийнинеҥ содон кааза айыл тудар. Ай јаҥыда агаштарды белетеер. Тыттыҥ чӧбрӧзин сойып, ӱсти-ӱстине салар, талдыҥ чырбагалдарыныҥ чичкезин, тӱзин јууйтан эмтир. Шерде-сыра болотон агаштардыҥ кадарын сойор.\nАгаштыҥ каазазын тулаан, кӱӱк айларда сойор, бу ӧйдӧ короны тыҥ, курт-коҥыс бачым јууктабас, јибес те, ӱрелбес те. Узак јылдарга улай турар. Айылдыҥ эжигин кӱнчыгыш јаар эдер, анайда тутпаза, оныҥ ичин канайып аайлу-башту тургузатан.\nАлтай кижи эжик ажыра эҥчейип киргени — ол элдеҥ озо Jайыкка, тӧрине, от-очогына бажырып киргени эмтир. Оноҥ айылга кирзеҥ, ээзи кандый чӱм-јаҥ тудуп турганын сезип ийериҥ.\nАйылды тудардаҥ озо алтай кижи ару ак тӧстӱ ле кара тӧстӱ агаштарды ол эмезе байана агаштарын билер учурлу. Ару тӧстӱ агаштар — ол кайыҥ, мӧш, тыт, эргиш, ыргай. Кара тӧстӱлер — ол чиби, аспак, чычрана, терек, јойгон (З. Тырысова). Эне агаш кара тӧстӱ деп уккам.\nАйылдыҥ ичинде эҥ байлу ла учурлузы — ол От-Эне ле Ак Jайаачы, от-очогы. Нениҥ учун От-Эне? Одырган одын ада-ӧбӧкӧлӧри энеге бодолду тоогон, эне кижи ак-јарыкка бала сыйлап, агару керек эдет, балдарын јаан јӱрӱмге белетеп, јолын ачат. От-Эне аш-курсагын јылыдып, азырап, бистиҥ јӱрӱмисти улалтып корулайт. Оттыҥ энези теҥериниҥ 9 кадында јӱрер деер. Ол кижи ле Кудайдыҥ ортозында колбу тудар эмтир.\nАйылдыҥ чип-чике ортозында, тӱнӱктиҥ алдында от-очок турар. От-очок — ол эки кижиниҥ агару ийдези, бала-барказыныҥ ӧзӱми, су-кадыгы ла тӧс тазылы. Очогыстыҥ кудайы — От-Эне.\nТӧрдиҥ бажы тӧстӧк кӱл—\nОныҥ байын байлактаар.\nТӧртӧн эки Ак-Быркан\nОныҥ јаҥын јаҥдайлы,\nОттыҥ бажы обоо кӱл—\nОдус эки Ак-Быркан\nОныҥ јаҥын јаҥдайлы.\nНениҥ учун «обоо кӱл» деер? Алтай улус очоктыҥ бажында тӧр келтейинде кӱл болчоктоп саладылар. Оны «обоо кӱл» деп айдадылар. Бу кӱлди бир де кыймыктатпас, чачпас. Оноҥ ол кӱлдеҥ аларга да јараар (кайдаар-кайдаар кӧчӱп барып јатса). Бала кандый бир айылга келзе, оныҥ тумчугына кӱл сӱртер. Кийнинде ол бала база катап кирзе, оттыҥ ээзи танып ийетен эмтир. Бу оттыҥ ээзиле таныштырып, оды-кӱлинеҥ алкыш јетсин, су-кадык јӱрзин, јаанап, угы-тӧзин улалтсын дегени.\nБала-баркага јол беригер,\nОттыҥ ээзи узун чачту, јӱзӱн-јӱӱр јинјилерлӱ, оныҥ да учун одус башту От-Эне, кырык башту Кыс-Эне деп айдар эмтир. Оныҥ кийген тоны алтын, темир кырлу, тӧжӧги болзо, кӱл-кубал, тӧртӧн башту кызыл-марал чырайлу, ак-сары атту, бӱткен јери Кӧк Теҥериде, бажына кийгени кӱкӱрт-јалкын, кеендиги јерде болор кыс эмтир.\nОт-очок сезим белгелӱ, байлу, алкыш-быйанду, јайым-кӧгӱстӱ, ойлу кӧрӱмдӱ. От — ӧзӧтӧн бала-барканыҥ ачык јолы. От — јурттыҥ, јӱретен јӱрӱмниҥ бажы. Айыл-јурттыҥ бажы эр кижи, ол курчу-куйагы, амырын корулаар кижи.\nЭр кижи айдыҥ 3-чи, 8-чи јаҥызында балдарын јанына отургызып, одын байлап, алканып, одына арчын салып кӱндӱлезе, бала-барказы тоомјылу, кӱӱн-санаазы бийик, килемји јӱректӱ, тереҥ сезимдӱ болор деп сананадым.\nКандый ла курсакты белетезеҥ, озо ло баштап отко салып амзадарыҥ, јаҥы тӧрӧгӧн уйдыҥ урагын ӱрӱс эдер, кой, мал сойгондо, кайнаткан тӧштиҥ сӱме кабыргазынаҥ, јодо-карынаҥ, ончо эт бажынаҥ кичинектеҥ кезеле, теејилеп амзадар, алкыштаар.\nКызыл чогына курсак аскан,\nЈалбыш бажыла куучын айткан.\nАкту кӱӱнимнеҥ тамзыктайдым.\nОтко амзаткан кийнинде, айылдыҥ ээзи эр кижи амзайт, эр кижи айылда јок болзо, јаан уулы амзаар, оныҥ энези, оноҥ ары бала-баркалары. Мал-аштыҥ сӧӧктӧрин отко салбас.\nJаҥы јурт тӧзӧгӧн уул бойы айыл-јуртту, отту, очокту болотон. Той эдер тужында эне-адазыныҥ одын арчып, ойто от камызылат. Ол уул бала эр кемине јеткени ле јурт тӧзӧгӧниниҥ учурлу темдеги.\nТой этпеген, одын камыспаган, отты аш-курсагыла эл-јонды кычырып, јыргадып амзатпаган болзо, јуртка келген баланыҥ чачын эки эдип јарбаганы — кинчек, јаантайын оору-јоболдоҥ чыкпай, јурты алаҥ ачык, коручылы јок болор. Ол јерге барза, эки бойын билишпес, туш улус болуп јӱрер. «Оныҥ учун јурт тӧзӧӧргӧ, бала-барка азыраарга турган јиит той-јыргалын эдип, очокто одын камызар јаҥду. Jурт тӧзӧлгӧн кийнинде, отты байлаар керек. Байын тутпаза, от-очогы быртып калар. Айыл-јуртына кериш-согушту јадып, бала-барказы амыр јок болор эмтир». (В. Муйтуева, М. Чочкина, «Алтай јаҥ»)\nОт сезимдӱ, ырымду белгечи:\nОт јалбырап, кӱӱлеп, куучындажып тургандый кӱйзе, јакшы, ак санаалу кижи келип јатканын белгелегени. Бу тушта от шулураганы деер. Айылдыҥ ээзи ӱй кижи шулурла куучындажып, ајыктап, содойо отурган кызыл кос кӧрӱнзе, сӱӱнер.\nКоноочы одыма кондыра отурып,\nСолун-собурды омок сурадым.\nОзогы очоктыҥ ордына содойып,\nСоҥузыннаҥ айылчы болор ло деди.\nОндый солунды уккан ла бойым,\nОт-Энени алкап баштадым.\nАйса болзо, ӧскӧ ороонныҥ\nАйылчызы деп бойыма иженедим.\nJоон кос кӧрӱнзе, оборы јаан кижи, ол эмезе барлу келин келерин ырымдаар.\nЭр јанында эр кижиниҥ, эпши јанында ӱй кижи келериниҥ белгези. Коноочыны аш-курсакла кӱндӱлеер, алкап салар.\nКосты јастандырып, кӱлди тӧжӧндирип, кубалыла јаап, «амырагар, уйуктагар» деп, косты эки турунла тудуп, араай јыгып салар.\nКоноочы кондырган От-очок,\nКозы изӱ От-очок.\nКызыл отту таш очок!\nОп, куруй, От-Эне одым!\nКоноочыны тӱште уйуктатпас, бажы оорыыр, тӱжине ле уйкузыраар. Коноочыны кӱндӱлебезе, айылдап келип јаткан кижи јеткерге де туштаардаҥ айабас. Оттыҥ косторын јууп кокпос, ортозында коноочыны да одоо согуп саларар. Коноочыны јаантайын кӧрӧргӧ база албаданбас.\nОт ачынып билер, оныҥ јалбыжыныҥ ӱстиги јаны — бажы, орто јалбыжы — колы-буды, эди-каны, косторы — сӧӧк-тайагы. Алды јалбыжы турган тӧзи, јалбыжы јаан болзо, куучын сурап турган деер.\nОттыҥ косторы чарчап, табыштанып турза, мал-аштаҥ чыгым болор, кериш-чугаанга дежер.\nОтты ажыра калыбас, баспас, будыла тееп ӧчӱрбес, кӱлин кӧмӧ баспас, чукчыбас, каза теппес, тӱкӱрбес. Отло соотоп берижерге, ӧчӧжӧргӧ јарабас. Оттыҥ ээзи катуланар.\nОттыҥ бажында тӧр јаар јоон турун, агаштыҥ јоон учын салбас, чичке учынаҥ баштаар. Турунды эжиктеҥ тӧр јаар кечире саларга јарабас. Отто кӱйӱп јаткан тоормошко отурбас, теппес. Jетире кӱйбеген турунды, кызыл косту кӱлди айылдаҥ чыгарарга јарабас.\nОтко сӱрее-чӧп, баштыҥ кылын, тырмакты, ӱй кижиниҥ, кыс баланыҥ кирлӱ бӧстӧрин салбас, быјарсытпас, айса болзо, бала таппас, эди-канынаҥ баалу айрылбас. Отко ачу-корон аракы јаҥдабас, таҥкыныҥ когын, тарткан учтарын да салбас. Отко кадулу агаш одырбас. От карылар, миистӱ-оосту неме уулабас, турунын бычакла јылдырбас. Турунды печкеге будыла, темирле, агашла тыктап кийдирбес. Айса болзо, оттыҥ ээзи ачынар, ӧрт-неме чыгарар, бу ӧрӧ бичилген јарабастарды эдип турган кижи јаантайын ӧртӧнип јӱрер, колы-буды оорыыр.\nСӱре чачары кезедӱ,\nОт салбаза, кӱл туйук,\nОчок арутабаза, кӱл туйук.\nОт сӱреези коркышту,\nОт јалбыжы куучынду,\nОт чырайы кӧрӱмдӱ,\nӦрӧ чыгар бӱдӱмдӱ.\nӦскӧ јерге кӧчсӧ, оды-кӱлин арутап, обоо — кӱлдеҥ бӧскӧ тӱйӱнчектеп алала, јаҥы турагарга экелетен эмтир. Ӧскӧ улус јаткан айылдыҥ кӱлин арчыйла, экелген кӱлин печкезине салып, одын камызып, арчын салып, кӱндӱлейтен болтыр.\n«Очоктыҥ ӱч буды ӱч толыкту Кудайысла, чике тӧр бажында турган буды теҥери јайаанла тудуш. От ийдезиле тыҥ. Оҥ јанында буды — ол суу ийдезиле бирлик, сол јанында буды Алтайысла, јер — ийделе бирлик. Кам укту улустыҥ бутту таш очогы келер, эмдиги, ӧткӧн ӧйлӧрди темдектейт». (З. Тырысова).\n«Очокты айылдаҥ ала-кӧнӧ кыймыктатпас, чыгарбас—бу јаман белге. Очокты айландыра баспас, каҥза какпас, теппес». (М.С. Кудачинова).\nОчоктыҥ бажына болор ло кижи отурбас. Кайда-кайда той-јыргал, ӧскӧ дӧ байрамдар болуп јатса, айылда турган очогын чыгарбас, бербес.\nУс кижи очок јакыган кижиге эткен очогын экелип табыштырза, алкап берер.\nӰч очоктыҥ јебизиндий,\nӰч карындаштый нак јадыгар!\nОчок эткен усты куру колду чыгарбас. Сый-белегин озолондыра белетеп, чайладар. Алкыш-быйанын айдар. Айылга очокты тургузып, от салып ӱрӱстеп, байлап, јаҥдап салар.\n«Алтай эр кижи боду, неме керектебес, ӧдӱрим эмес те болзо, оныҥ очогында оды сӱрекей бай кӱлдӱ, кӧжӧгӧзинде ырыс сӱрекей јаан болуп јат. Очогыныҥ јалбыжын, айыл-јуртыныҥ ырызын корыган Jайыктар сӱреен кӧп, кӱчтӱ» (Т. Акулова).\nОзодо балазы токтобос улус очокто кӱлдиҥ алдында јерди казала, баланыҥ јадынын, эрик јокто, ого кӧмӧтӧн эмтир. Оны корулаар, јаман неме јууктатпас эмтир.\nJаскыда баштапкы кӱкӱрт болзо, от јайыгына арчын салып, сӱт ӱрӱстеп, талкан-курутла кӱндӱлеп мӱргиир.\nКӱкӱрт јалкын бажынаҥ\nКӱркӱреп чыккан От – Эне!\nКӧк Айасту јеринеҥ\nБычылу кӱйген От-Эне!\nАгар јалкын бажынаҥ\nАйланып кӱйшен От-Эне!\nАлтайыстыҥ байлу кӧк арчынына барза, айыл-јуртын, от-очогын арутап салар. Арчынду јерге једеле, база от камызып, кыйра буулап, сӱт ӱрӱстеер, аш-курсагынаҥ амзадып, тоомјылу, тӱргендебей, табыланып араайынаҥ јанар.\nАрчынды айылына экелзе, от-очогын амзадып, јаҥыс арчынды салбас, оныла кожо сӱт ӱрӱстеп, аш-курсагыла кӱндӱлеер. Jайык бар болзо, ого салып айдынар.\nАрчын јытту Алтайымнаҥ\nКӧгин ӱзӱп айлыма экелдим.\nАк јайыгымды байлайдым.\nАк мӧҥкӱлӱ тайганаҥ\nКеректеп ӱскен кой арчыным,\nАрутап берзеер, кӧк арчыным.\nБойыныҥ одына улустаҥ сурап алган аш-курсакты салбас, этти тиштебес. Ачу ашты качан да отко јаҥдабас. Курт-коҥысты, јыланды отко салбас, оттыҥ ээзи јескинер.\nАлтай эр кижи бойыныҥ јуртын, јаткан айылын аластаарга чаптыксынбас, уйалбас, јалкуурбас, коркыбас јаҥду. Эр кижи чӱм-јаҥын билип, байланып, ого балдарын ӱредер ле таскадар учурлу.\nАйыл-јуртында салган оды кӱйбей, бырыксып турза, ачынбас, айткыланбас. Айак-казаны оодылып, стенелери табыштанып, ӱйи, бала-барказы оору-јоболдоҥ чыкпай, ырыс-кежиги астап, чугаан-табыштары кӧптӧп, ол эмезе бала-баркаҥ кызылып турза, «айлыныҥ оды катуланып турган» дежер.\nАйдарда, бала-барказы оорыбазын, кара санаалар кирбезин, мал-ажы амыр турзын, ӧскӧ улустыҥ кӱйӱнижи јетпезин, баланыҥ кудын берзин деп, айыл-јуртыныҥ одын јымжадып, ӧрӧ кӧдӱрип, такыыр керек.\nБу мӱргӱӱлди «тӧс эткени» деп база айдар. Бала табылбай турган улустыҥ айлына база тӧсти тургузар. Мӱргӱӱлди, ӧскӧзин де ойо кӧрӧр, билер јарлык кижиге баштадып, мӱргиир, аластанар.\nБу ӧйдӧ айылдыҥ эр улузы ачу аш амзабай, бай тудар. Ары-бери базып кейтибес, тоомјылу кылык-јаҥду јӱрер. Ӱй кижи ару-чек болор учурлу.\nОзолондыра айыл-јуртыныҥ ичи-тыштын, от-очогын, Jайыгын белетеп арутап алар керек.\nКойды сойып, эт-кӧчӧзин кайнадып алар. Ончозын агаш айактарга эш эдип кезеле салар. Экинчи айакка аарчылу сарјуны, курутты, теертпекти, талканды эштеп салар.\nЭртен тура айылыныҥ одын камызар. Jарлык кижи байлу кӧк арчынды отко салып, јолды арчып, арутап, Умай-Энеге јетсин, билениҥ ээзиниҥ адын адап, сӧӧгин айдат, тӧс ыйыктарын, бала-барказын адап, оору-јобол табарбазын деп, амыр-энчӱ јуртазын, ару кӱӱн-санаазын, јол-јорыгын ачсын деп алкаар, айыл-јурттыҥ ичин аластаар эмтир.\nКудачинова М.С., Оҥдой јурт\nБадакина — Малташева Ј.К., Коркобы јурт\nАтарова В.К., Коркобы јурт\nТокоекова А.Т., Алтыгы Талду јурт\n1. «Алтай алкыштар», Укачина К.Е., Ямаева Е.Е.\n2. «Материалы по шаманству у алтайцев», Анохин А.В.\n3. «Чӧбӧлкӧптӱҥ јӱрӱми» — Чевалков М.В.\n4. «Памятное завещание», Бедюров Б.Я.\n5. «Семья у алтайцев», Шатинова Н.М.\n6. «Алтай и его инородческое царство», Ядринцев Н.М.\n7. «Слово об Алтае», Бедюров Б.Я.\n8. «От Очок – От Эне», Ерехонова О.К.\n9. «Ат ӱстинде јӱрӱмис ӧткӧн», Акулова Т.\n« Родительский дом — начало начал…\nБалдар терроризмге удура »


Эл Курултайды – јаҥы ээжилерле - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ парламентиниҥ ээчий 41-чи сессиязы тулаан айдыҥ 6-чы кӱнинде ӧткӧн.\nОныҥ ижинде АР-дыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников, Федерация Совединиҥ турчылары Татьяна Гигель ле Владимир Полетаев, АР-дыҥ башкарузыныҥ турчылары, федерал бӱдӱреечи јаҥныҥ тергеелик башкартуларыныҥ башкараачы ишчилери, кала ла аймак муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандары ла депутаттар советтериниҥ председательдери, јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы турушкан.\nСессияда 20-деҥ ажыра сурак, ол тоодо јасактардыҥ 17 ӱлекерлери кӧрӱлген. Јуунды парламенттиҥ спикери Владимир Тюлентин башкарып ӧткӱрген.\n«Алтай Республиканыҥ депутадыныҥ статузы керегинде» ле «Алтай Республиканыҥ депутадыныҥ суру бичиги керегинде» республикан јасактарга эдилип јаткан кубулталарды депутаттар јӧптӧгӧн. Олор аайынча јетирӱни Эл Курултайдыҥ јасакберим иш ле эл политика аайынча комитединиҥ јааны Виктор Ромашкин эткен. Кубулталар депутаттардыҥ ижин, суру бичигине каруулар алар ээжилерди чокымдап јат.\n«Алтай Республиканыҥ депутаттарын тудар талдаштар керегинде» ле «Алтай Республиканыҥ башчызын, башкарузыныҥ председателин тудар талдаштар керегинде» республикан јасактарга сессияда база кубулталар эдилген. Олор аайынча талдаачы биригӱниҥ депутатка да, башчыга да кандидат эдип кӧстӧгӧн улузына талдаш кӧмзӧзинеҥ чыгарган акчаныҥ кеми бийиктеп јат. Онойдо, бистиҥ јасактарла республиканыҥ башчызына кандидатты јӱк политикалык партиялар кӧстӧӧр аргалу. Мынаҥ озо кандидат талдаштардыҥ чыгымдарына партияныҥ кӧмзӧзинеҥ 15 млн салковойго јетире акчаны тузаланар аргалу болгон болзо, эдилген кублталарла бу тоо 30 млн салковойго јетире бийиктедилген. «Јӧптӧлгӧн јасак политикалык партиялардыҥ учурын ла тоомјызын кӧдӱрер, анайда ок ӱнбереечилердиҥ талдаштарга јилбӱзин, политикалык эрчимин бийиктедер амадулу» – деп, Виктор Ромашкин јартамал јетирӱзинде айткан.\nСессияда аначада ла эрчимдӱ ле блааш-тартышту шӱӱжилген сурак – «Алтай Республиканыҥ депутаттарын тудар талдаштар керегинде» республикан јасакка Эл Курултайдыҥ јербойында бойы башкарынып јадар ла тап-эриктер аайынча комитединиҥ белетеген кубулталар болгон. Ол аайынча јетирӱни комитеттиҥ јааны Виктор Хабаров\nРеспубликаныҥ эмдиги парламентинде 20 депутат бир мандатту округтардаҥ ла 21 депутат талдаштарда јеҥӱ алган (ӱнбереечилердиҥ 5 процент ле оноҥ бийик јӧмӧлтӧзин алган) партиялардыҥ тооломынаҥ тудулат. Сессияга чыгарган ӱлекерде бир мандатту округтардаҥ 30 депутат ла партиялардыҥ тооломдоры аайынча 10 депутат тудар ээжи бичилген. «Единая Россия» партияныҥ фракциязына кирген депутаттар бу кубулталарды јӧмӧгӧн болзо, КПРФ-тыҥ, ЛДПР-дыҥ, «Справедливая Россия» ла «Патриоты России» партиялардыҥ турчылары удура болгон. Бу сурак аайынча шӱӱжӱде бир мандатту округтардаҥ тудулган депутаттар ла республиканыҥ башчызы Александр Бердников база турушкан.\nЈасакка кубулталар эдерин јаратпаган депутаттардыҥ айтканыла, ӱлекер ончо комитеттерде шӱӱжилбеген ле кезик депутаттар бу керегинде СМИ-лердиҥ јетирӱлеринеҥ уккан. Бир мандатту округтарды кӧптӧткӧни «Единая Россиядаҥ» ӧскӧ партиялардыҥ талдаштарда парламентке ӧдӧр аргазын кезем астадып јат. Бир мандатту округтарда јеҥӱ алып, депутат болгон улус, депутат ижи бӱдӱреечи јаҥнаҥ кӧнӱ камаанду болгоны учун, «Единая Россияныҥ» фракциязына кирет. Адалган кубулталар парламент кӧп партиялардыҥ турчыларынаҥ тудуларын, текши алза, партиялардыҥ ӧзӱмин буудактайт.\nКубулталарды јӧмӧгӧн депутаттардыҥ айтканыла, бир мандатту округтардаҥ тудулган депутаттар ӱнбереечилерле кӧнӱ колбулу иштейт, олорды улус јакшы билер. Партиялардыҥ тооломы аайынча тудулган депутаттар округтарда болбой јат, олордыҥ кезигиниҥ ады-јолын да улус билбес. Бир мандатту округта ӱнбереечилер депутатты, оныҥ иштеер аргазын кӧрӱп-билип, талдап јат. «Партияныҥ тооломы аайынча депутатка ӧдӧргӧ јеҥил эмей – деп, Александр Бердников айткан. – Недеҥ улам тал-табыш болуп турганын оҥдобой турум. Улус таҥынаҥ кижи учун ӱнин берип јат. Депутаттыҥ ижи бӱгӱн башка – ол кӱрлер, школдор тудар эмес, јакшы јасактар белетеп јӧптӧӧр учурлу».\nКӧп саба депутаттардыҥ јӧмӧгӧниле сессия ӱлекерди јӧптӧгӧн. Јаҥы јасакла Горно-Алтайск кала бир мандатту округтардаҥ тудулган 5 депутаттыҥ ордына 8 депутатту, Кан-Оозы, Кӧксуу-Оозы, Оҥдой, Шабалин аймактар 2 депутатту, Кош-Агаш аймак 3 депутатту болор. Округтар канайда ӱлелери эм тургуза јӧптӧлбӧгӧн, бу бодоштыра јетирӱлер. Акту мениҥ сананганымла, бу јакшы, эки аймак ортоктой бир депутатту болгоны депутаттыҥ бойына да иштеерге, ӱнбереечилерге де эби јок болгонын јӱрӱм кӧргӱскен.\nБу јасактыҥ ӱлекериниҥ блаашту јаҥылгазы сессияда чыгып келген учуралды канай айтпас. КПРФ-тыҥ турчылары кубулталарды јаратпай турганын угузарга, Горно-Алтайсктыҥ тӧс тепсеҥинде митинг ӧткӱрерге эмезе Эл Курултайдыҥ туразыныҥ эжигинде пикет эдерге јараду сураган эмтир. Је каланыҥ башкартузы тепсеҥде бу кӱн јаскы суулар кӧпшигениниҥ јеткерин болдыртпас ӱредӱ ӧдӧр деп, јараду бербеген. Сессия башталар алдында коммунист Михаил Федькин нениҥ учун тӧс тепсеҥде јондык керектерин эдер јараду јӱк «Единая Россия» партияга берилип јат ла арткан партияларды сууныҥ јарады јаар аткарат деп сураган.\nРеспубликаныҥ башчызы бу јанынаҥ «эмезе ончо партияларга тӱҥей берер керек, эмезе ончозын сууныҥ јарадына аткарар керек» деп айткан. Кажы ла учуралды јаргы јартап кӧрӧр учурлу деп, республиканыҥ прокуроры Николай Мылицын ајарган.\nЭл Курултайдыҥ аграр политика, экология ла ар-бӱткенниҥ байлыктарын тузаланары аайынча комитеди депуттардыҥ шӱӱжӱзине «Алтай Республиканыҥ јеринде кезик бӧлӱк граждандарга ээленерге јал тӧлӧбӧзинеҥ јер берери ле Алтай Республиканыҥ кезик јасакберим акттары чыдузын јылыйтканы керегинде» деп адалга ӱлекерди чыгарган. Комитеттиҥ јааны Василий Манышев бу ӱлекер аайынча јартамал јетирӱзинде быјыл ийде алынган федерал јасак аайынча «дачаныҥ јери» деген оҥдомол јасакта јоголгон ло ордына «сад ӧскӱрген јер» деген оҥдомол кийдирилгенин айткан. Мындый јерде јаҥыс та сад ӧскӱрер эмес, је тура тударын јасак јарадат.\nАР-дыҥ башкарузыныҥ «Алтай Республикада государстволык ар-јӧӧжӧни башкарары керегинде» ле «Текшироссиялык јуртээлем тооалышты белетееринде ле ӧткӱреринде јербойында бойы башкарынган јаҥдарга кезик государстволык чыдуларды табыштырары керегинде» республикан јасактарга эдилип јаткан кубулталар аайынча јартамал јетирӱни сессияда АР-дыҥ јурт ээлем министри Владислав Таханов эткен. Куучын тергееде јурт ээлем ишке анчада ла баалу ла бу јерде ӧскӧ иштер ӧткӱрерге јарабас јерлерди тооломго кийдирери, анайда ок тергееде јурт ээлем тоолышты федерал јасактыҥ некелтелерине келиштире ӧткӱрери керегинде ӧткӧн. Шӱӱжӱ ӧйинде депутаттар тузаланбай, јыраа-агаш ӧскӧн јурт ээлем јерлердиҥ айалгазын чокымдап сураган. Бу ӱлекерлер бӱткӱлинче јӧмӧлгӧн.\nСессия јонјӱрӱмдик учурлу бир бӧлӱк јасактарга кубулталар эткен. Олордыҥ тоозында «Алтай Республикада пенсияга кожулта эдери керегинде», «Эл-јонды ишле јеткилдеерине јӧмӧӧринде Алтай Республиканыҥ государстволык јаҥдарыныҥ чыдулары керегинде», акча-кирелтези ас деп чотоорго граждандардыҥ кирелтезиниҥ кемин ле ар-јӧӧжӧзиниҥ баазын чокымдаар ээжилер керегинде јасактарга кубулталар јӧптӧлгӧн. Бу ӱлекерлер аайынча јартамал јетирӱни јуунда АР-дыҥ иш, јонјӱрӱмдик ӧзӱм ле эл-јонды ишле јеткилдеери аайынча министри Адар Сумин эткен. Онойдо, јасакла пенсиязына кожулта эдер улустыҥ тоозына Россия Федерацияныҥ Геройлоры, Ленинский сыйдыҥ лауреаттары, СССР-дыҥ ла РСФСР-дыҥ государстволык сыйларыныҥ лауреаттары, «Мать-Героиня» деген ордендӱ энелер, «Медаль материнства» деген медальду энелер, Алтай Республиканыҥ «Быйанду эне» деген государстволык кайралын алган энелер, «Почетный донор России» деген темдектӱ улус кирип јат. Ветеринар ишчилерди јурт ээлемниҥ ишчилери деп чотоор суракла депутаттар РФ-тыҥ Госдумазына баштанар шӱӱлтени јараткан.\nЈуунда анайда ок «Алтай Республикада промышленный политика керегинде», Алтай Республиканыҥ государстволык јаҥдарыныҥ государстволык ла муниципал јеткилдештер эдерин тӧзӧӧринде, анайда ок государстволык ла муниципал шиҥжӱни тӧзӧӧринде ле ӧткӱреринде чыдулары керегинде, тергееде автомобиль транспортло пассажирлерди ле јӱкти јаантайын тартарын тӧзӧӧриниҥ кезик сурактарын ээжилери керегинде республикан јасактарга кубулталар эдилген. Бу ӱлекерлер аайынча јетирӱни АР-дыҥ экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министри Светлана Буйдышева ла АР-дыҥ талалык ӧзӱм аайынча министри Николай Кондратьев эткендер.\nАлтай Республиканыҥ прокуроры Николай Мылицын коррупцияга удурлажары керегинде республикан јасакка кубулталар эдер ӱлекерди депутттардыҥ шӱӱжӱзине чыгарган ла ол јӧптӧлгӧн.\nСессия 2018 јылда тергееде јасактарды бӱдӱрер айалга керегинде Алтай Республиканыҥ прокурорыныҥ ла 2018 јылдагы иш керегинде ичбойындагы керектердиҥ Алтай Республика аайынча министри Павел Гаврилинниҥ јетирӱлерин уккан. Бу улус узун докладтар кычырбай, депутаттардыҥ сурактарына каруулар бергени солун угулган.


Страховой медицинский тӧзӧлмӧни солыыры керегинде - altaicholmon\nКалганчы ӧйлӧрдӧ улус страховой медицинский тӧзӧлмӧни солыган учуралдар кӧптӧп баштады. Бир тергееде јадып, ӧскӧ тергееде темдектелген страховой медицинский тӧзӧлмӧгӧ солыганы салтарлу деп јартаар керек. Мындый учуралдар бистиҥ де јерде учурап јат. Бу шылтактаҥ улам «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязы Алтай Республиканыҥ кыйалтазы јогынаҥ медицинский страхованиениҥ территориальный фондыныҥ каруулу ишчилеринеҥ јартамал алган.\nАндый тап-эрик бисте бар. Је таҥынаҥ кижи тӧзӧгӧн страховой медицинский тӧзӧлмӧлӧрдиҥ сӧзине ајарыҥкай болор керек. Бис олордыҥ эрмегин угуп, ӧскӧ тергееде тӧзӧлгӧн тӧзӧлмӧгӧ қӧчӧ берзебис, ол јердиҥ «кижизи» боло бередис. Байа Горно-Алтайск калада, ол эмезе аймактарда јаткан кижи оорый бергенде, су-кадыгын корыыр болушты ол ӧскӧ тергееде темдектелген тӧзӧлмӧниҥ јеринеҥ алар учурлу. Мындый айалга оору кижиге сӱрекей качалаҥду. Оноҥ ӧскӧ тергееге јорукла слер јаантайын барып болбозыгар. Бойыгардыҥ јеригерде план аайынча диспансеризация база ӧдӱп албазыгар. «Хронический» деген ооруларлу улуска јаантайын врачтарга јӱрер керек. Ал-камык анализтер табыштырары кайда. Оны бир кӱнле ӧдӧри база алаҥзулу. Оныҥ учун медицинский страхованиениҥ Территориальный фонды јербойыныҥ улузын таҥынаҥ кижи тӧзӧгӧн страховой медицинский тӧзӧлмӧлӧрдиҥ сӧзиле јӧпсинбезин деп сурап туру. Кандый бир суракла јартамал аларга, акча тӧлӧбӧзинеҥ бу телефондорго согугар:\n—8-800-550-96-68, «Капитал Медицинское Страхование» ООО-ныҥ Алтай Республикада филиалы, ол эмезе 8-800-100-8102 (тӱни-тӱжи, федеральный номер);\n—8-800-770-0799, 8 (388-22) 2-33-77; «Страховая группа «Спасские ворота-М» АО-ныҥ Алтай Республикада филиалы;\n—8-800-100-55-40 Алтай Республиканыҥ Кыйалтазы јогынаҥ медицинский страхованиениҥ территориальный фонды.\nТергеелик ОМС-тыҥ программазыла кажы ла эмчиликке эмезе поликлиникага бӱдӱретен чокым иштиҥ кеми тургузылган. Бӱгӱнги кӱнде кандый бир эмчилик оору кижини эмдеер аргазы јок болгондо, ол тушта оору кижини тергее ичинде ӧскӧ эмчиликке аткаргылаар учурлу. Мында страховой медицинский тӧзӧлмӧ солыыр керегинде эрмек-куучын ӧтпӧс.


«Кызыл проспект» - altaicholmon\nОныҥ ачылтазында Россияныҥ Јурукчылар биригӱзиниҥ бистиҥ тергее аайынча республикан бӧлӱгиниҥ председатели Елена Ортонулова турушкан. 15 тергее туружып турган кӧрӱ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда Јеҥӱниҥ 75 јылдыгына — ороондо амыр-энчӱниҥ 75 јылдыгына учурлалган.\nАлтай Республика бу кӧрӱде јаантайын туружат. Ол ӱлекер 2011 јылда тӧзӧлгӧн лӧ кажы ла ӱч јылдыҥ бажында тергеелер ортодо кӧрӱлер ӧткӱрилет. Кеми элбек ӱлекер јаан кӧрӱ площадкаларда ӧдӧт, быјыл ол тӧрт площадкада ӧткӱрилет. Художестволордыҥ Российский Академиязыныҥ Красноярский филиалын ӱренип божоткондордыҥ кӧрӱзи Арт-галереяда ачылган. Анда бистиҥ јерлежис Аржан Ютеев туружат, ол јайаандык ижи учун художестволордыҥ Академиязыныҥ кайралын алган.\nКӧрӱниҥ туружаачыларыныҥ тоозында анайда ок Владимир Чукуев, Валерий Тебеков, Владимир Ельников, Игорь Катонов — јиит јурукчы, Красноярский художественный институттыҥ выпускниги.\nСибирьдиҥ тергеезинде бӧлӱктердиҥ председательдериниҥ јууны ӧдӧрдӧ, «Сибирь» деген кӧрӱни 2023 јылда кайда ӧткӱрериниҥ ле јурукчылардыҥ курч сурактары шӱӱжилип кӧрӱлген. «Јурукчылардыҥ биригӱзи» ВТОО-ныҥ Алтай республикан бӧлӱгиниҥ председатели Елена Ортонулова ол кӧрӱни бистиҥ республикада ӧткӱрери јанынаҥ шӱӱлте айдарда, јербойында андый јаан кӧрӱ ӧткӱрерине керектӱ кӧрӱ залдар јок болгон учун ол шӱӱлте јарадылбаган.