Јурткорлор керегинде - altaicholmon\nБир ӧйдӧ областьтыҥ кезик аймактарында «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» бойыныҥ корреспонденттери (орустап —собкорлоры) иштеген. Јурткорлор ло рабкорлор база болгон.\n(Учы. Башталганы — газеттиҥ 2020 јылдагы 2-чи номеринде)\nСобкор – ол редакцияныҥ бойында эмес, аймактарда иштеп, газеттиҥ штадына кирип ле ишјал алып турган улус.\nЈурткорлор ло рабкорлор дезе јурттарда, промышленный предприятиелерде иштеп, бичимелдерин бойлорыныҥ кӱӱниле газеттерге аткарып, ол учун јӱк ле гонорар алып турган улус.\nСобкорлорло мен 1983 jылда иштеп баштагам. Редактордыҥ баштапкы ордынчызы бойыныҥ кӧнӱ ижин бӱдӱргениле коштой собкорлордыҥ ижин башкарар jаҥду болгон. Башкарары дегени—олордыҥ айлык пландары канайда бӱдӱп турганын шиҥжӱде тудары, керек болзо, аймактыҥ jадын-jӱрӱминиҥ кандый бир курч сурагына аjару этсин деп jакылта берери, ол ок ӧйдӧ олорго болужары, ӧскӧзи де.\nБолужар дееримде, материалдарды jаҥыс ла айлында отурала, телефон ажыра jууйтаны ол ас, аймактыҥ jурттарын кериир, улусла туштажар, олорло куучындажар керек. Оноҥ ӧскӧ иштиҥ тузазы ас болор.\nШак оныҥ учун аймактардагы корреспонденттерис: «Биске машина, тоҥ калды мотоцикл садып аларга болужыгар» — деп, редакторго баштанатан.\nГазеттиҥ редакторы Степан Сузанович Тюхтенев партияныҥ райкомдорына, аймакисполкомдорго суракту самаралар аткаратан. Оныҥ шылтузында кезик собкорлорыс «Урал» мотоциклдӱ боло берген. Эмдигизиле тӱҥейлештирзе, ол «Ямахалу» кижиле тӱҥей болгон.\nСобкорлорыс та, јурткорлорыс та тылда иштеген кайучылдардый – не дезе, албатыныҥ ортозында иштеп, олордыҥ јӱрӱмин ич јанынаҥ јакшы билген ле оны газет ажыра бийик кеминде кӧргӱскен.\nЭрчимдӱ јурткорлордыҥ бирӱзи\n«Улаган аймактыҥ база бир эрчимдӱ jурткоры Семён Данилович Куюков болгон. Бу тоомjылу, ойгор кӧгӱстӱ ӧрӧкӧнди jаҥыс ла Улаган аймактыҥ эл-jоны эмес, ол тужындагы областьтыҥ ӧскӧ дӧ jурттарыныҥ улузы jакшы билетен. Ол газетке jаҥыс ла аймактагы айалганы ла jурт ээлемдеги солун-собурларды эмес, jе анайда ок телеҥит jонныҥ озогыдаҥ бери jаҥдаган чӱм-jаҥдарын ла тӱӱкилик учурлу кӧп бичимелдер артызып салган.\nОл бойыныҥ тереҥ сагыжыла, элбек билгириле, тӧрӧл jериниҥ ле jоныныҥ тӱӱкизин jакшы билериле аҥыланган. Эл-jон jуулган jерде куучынчызыла, ачык-jарык кылыгыла иле кӧрӱнетен. Айлынаҥ айылчылар айрылбас. Анчада ла Туулу Алтайдыҥ бичиичилери Семён Даниловичти кӧп айылдайтан. Ол Бронтой Бедюровло, Борис Укачинле, Аржан Адаровло jуук нӧкӧрлӧжип jӱретен. Бу кижи керегинде олордыҥ бичигендери база ас эмес.\nБ. Бедюровтыҥ Семён Даниловичтеҥ угала бичиген кӧп сооjындары, кеп-куучындары оныҥ jуунтыларына кирди. Анчада ла телеҥиттердиҥ тарап-таркап барган угы-тӧзи, Кайракан-Jарынак, оныҥ уулдары Кӧбӧгӧш лӧ Jабагаш керегинде бичип салган тӱӱкилик учурлу бичимели jаан энчи болуп артты. Озогызын ойгортып отурар jаан jаштуларыс там ла астап jат. Оныҥ учун мындый кеп-сооjындар айдып берер кижи эмди алтындый баалу. Оныҥ да учун кӧгӱстӱ-ойлу jаан jаштуларысты тооп, олорло оморкоп, олордыҥ адын баалап jӱрели.\nСемён Данилович бойы керегинде мынайда бичип салганы бар: «Мен бала тужымда, одус jылдардаҥ озо, ада-энем Куюков Данил Ильич ле Мария Ивановна Суу-Айагы деген jерде jаткан. Орто кеминде аргалу, мал-ашту улус болгон. Адам аҥчы, бойыныҥ кирезинде ус, агаш та jонор, темир де согор, ого ӱзеери улустыҥ оору-jоболын эмдеп, бертик-сыныгын тудар, jондо тоомjылу кижи болгон. Энем дезе кӧктӧнӧргӧ сӱрекей ус, казанчы, элге-jонго сӱрекей эптӱ кылык-jаҥду, бойы кеберкек те, кееркек те кижи болгон. Оныҥ учун ада-энемниҥ айлында ат чакызы ээн турбас, айылдыҥ ичи эрикчил болбос, албаты-jон, айылчы-мелчи тӱймеп, эрмек-куучын кӱӱлеп, кожоҥ-комус jыҥырап jадар.\nМен бойым оогоштоҥ ала jилбиркек, улус jуулган jердеҥ айрылбай, олордыҥ эрмек-куучынын сӱрекей аjарып угуп, уккан-кӧргӧнимди jаан-jаштаҥ jалтаныш jогынаҥ куучындаарын сӱӱйтем. Озогы jаан улус андый jилбиркек балдарга нени ле болзо jалкуурбастаҥ куучындап берерин база да сӱӱр болгон.\nОнойып мен бистиҥ jердиҥ улузыныҥ угы-тӧзин, кем кемнеҥ таркаган, чыккан, бастыразыныҥ колбуларын, тазыл-тамырларын ӱзезине jуугын билер болгом. Мен тогус jашту киреде (1934 jыл) энем jада калган. Бис, беш бала, ӧскӱс артып калганыс. Адам ӧскӧ кижи алган. Бир эмеш ӧйгӧ улдамныҥ айлында jӱргем. Улдам ол ӧйдӧ тогузон jети jашка jеттим деп куучындайтан. Jӱс jашты ажа берерим, jӱс jирмеге jедерим бе, jок по деп куучындап, бойы омок-сергек, кӱчтӱ-чакту, эликтеп, аҥдап салып jӱретен. Улдам «бис Кайракан-Jарынактаҥ таркаганыс, сӱрекей кату катан сӧӧктӱ улус. Оныҥ баштапкы уулы Jабагаш кӧп jаш jажаган» деп куучындап отуратан эди. Кайракан-Jарынак керегинде куучынды баштап ла оноҥ уккам. Ол Jарынактыҥ кожоҥын да кожоҥдоп отуратан.\nОл ӧйлӧрдӧ Токшын Тымыев деп кижиниҥ айлында эки ай jӱрерге келишкен. Токшын бойы сойоҥ кижи. Бойы сӱрекей jакшы, балазак кижи болгон. Куучынчызы база тыҥ. Эҥирде, тӧжӧккӧ jадып ла алза, куучындаар. Эртенги эҥирде ол куучынды ойто бу кижиге куучындадып угар. Оноҥ ары база нени билериҥ деп куучындадып, бир де jалкуурбай, jилбиркеп угар болгон. Кайракан-Jарынак ла оныҥ угы-тӧзи керегинде куучынды ол Токшын ӧрӧкӧннӧҥ уккам.\nМениҥ таайым (энемниҥ аказы) Калкин Григорий Иванович (ады-чуузы jарлу кайчы Алексей Калкинниҥ адазы) Улу jаан кайчы кижи болгон.\nОны бистиҥ jердиҥ jаан улузы ээлӱ кайчы деп айдатан. Jиит тужында ол кӱлӱк jаандардыҥ jыргалдарында (1921-29-30 jылдар) jети тӱшке, jети тӱнге кайлап туратан. Мен де таайымныҥ кайын, куучынын, кожоҥын угуп jӱргем.\nОныла кожо jууныҥ кийнинде иш-тошко, jорык-jолго jӱрерге келишкен. Бойы база не-немени судурлап билип отурар, бертик-сайакты тудуп, эмдеп отурар кижи. Бойыныҥ ӧйинде бичик-биликти билер. 1925-1927 jылдарда кооперацияныҥ ӱредӱзин божодып, бистиҥ аймакта ол иштерди башкарып, сельпоныҥ да jааны болуп иштеп туратан.\nБаза бир сӱрекей укаачы-куучынчы, угаачы-чӧрчӧкчи де, судурчы да кижи jестем – Конушев Бокту деп кижи. Jестемле кожо аракы-чеген ичип, кожоҥ-комысту jыргаарга да, ачу-корон кӧдӱрип, кожо канча таҥдар адырып, кунугарга да келишкен эди. Чолушман ичинде jаткан jонноҥ Кайракан-Jарынак керегинде куучынды jаҥыс ла Одый Пороской деп ӱй кижи куучындап отуратан. Ол ӧрӧкӧн база jӱс беш jашка jетире jӱрген эди.\nКара-Куjурдыҥ курч сурактарын кӧдӱрген\nБаза бир эрчимдӱ jурткор Кара-Куjур jурттаҥ Мекин Николай Иванович деп ӧрӧкӧн болгон. Ол ончо бар jедикпестерди коскорып, не-немениҥ чынын-jартын кӧстиҥ кӧскӧ айдар, «Алтайдыҥ Чолмонына» бичиир кижи. Аймактыҥ озочыл иштӱ улузы керегинде оныҥ газетке бичигени сӱрекей кӧп.\nАдазы полевод, энези колхозтыҥ койчызы болгон. 1930-чы jылдарда эне-адазын каралап, адазын складтаҥ ӱрен аш jылыйган дейле, адып салган, энезин дезе кабырып jӱрген ӱӱрдеҥ беш эчки jылыйткан деп, jаҥыс ийнегин айрыйла, айдай берген. Николай Ивановичтиҥ бала тужы Ада-Тӧрӧл учун Улу jууныҥ кату jылдарына келижип, ӧскӱс арткан. Ого jӱрӱмниҥ ончо шыразын ла кату-кабыр jолдорын ӧдӧргӧ келишкен. Jуу ӧйинде тӧртинчи класста ӱренип турала, арга jокто иштеп барарга келишкен. 1942 jылда карындажын балдардыҥ туразына апарган. Сыйны 1943 jылда торолоп божогон. Jажы jедип, Николай Иванович 1952 jылдаҥ ала 1956 jылга jетире ыраак Сахалин ортолыкта черӱчилдиҥ молjузын бӱдӱрип, оноҥ Хабаровск калада строительный заводто иштеген. Черӱдеҥ jанала, Санина Мария Савельевна деп кижиле биле тӧзӧп, бир уул, эки кыс азырап чыдаткандар.\nJозокту ижи учун 1976 jылда Москвага ВДНХ-га барып jӱрген, кӧп тоолу грамоталарла, медальдарла кайралдаткан.\nКырлыктыҥ улузы оны јакшы билетен\nКан-Оозы аймактыҥ јурткорлорынаҥ мениҥ јуук билетеним – Кудирмеков Дмитрий (Акча) Иванович. Ол – јаҥыс та Кан-Оозы аймактыҥ эмес, областьтыҥ ады јарлу койчыларыныҥ бирӱзи Кудирмеков Караныҥ уулы. Акча адазыныҥ јолын улалтып, јажына кой кабырган.\nМен Кырлыктыҥ школында ӱренип турала, Акча Ивановичле кожо сакмандаганым санаама кирет.\nБис 7-чи класстыҥ ӱренчиктери – Кудирмеков Коля ла мен Тоҥмок-Суу деп кеен јараш турлуда јаш кураандарды кичеейтен иште турушкан эдис. Тӧрӧйтӧн лӧ тӧрӧгӧн койлорды эки башка бӧлӱп кабырар јаҥду. Кураанду койлор школдыҥ ӱренчиктерине, биске, бӱдӱмјилелген. Эртен-соҥзун тӧрӧгӧдий койлор ченемелдӱ Акча Дмитриевичтиҥ кичеемелинде.\nОл ӧйдӧ Кырлыктыҥ совхозында койлордыҥ тоозы 30 муҥнаҥ ажып туратан. Кара ла оныҥ эш-нӧкӧри Урмат ӧрӧкӧндӧрдиҥ колында кайда да муҥга јуук кой болгон болор.\nБир катап тӱжиле кой кабырала, уйуктап јадырым. Ол ло Тоҥмок-Суудагы јаан эмес турада, полдо салып берген тӧжӧктӧ.\nТӱн ортозы. Кураандардыҥ аайы-бажы јок чакпыртту мааражынаҥ ойгоно чарчадым. Сананзам, олорды та не де тӱймедип, амыр бербей тургандый. Бир эмеш јаттым, је јаш кураандардыҥ јайналганду ла ӧткӱн мааражы чек токтобос.\nЧыдажып болбой, тӧжӧктӧҥ турдым, јанымда јаткан сакманщикти ажыра алтап, тышкары койлорло не болуп турганын кӧрӧргӧ эжикке меҥдедим. Једеле, оны капшай ла ачтым. Тышкары ыҥ-шыҥ, койлор ол ло јеринде амыр кепшенип јатты, кураандардыҥ табыжы да јок — энелериниҥ јылу «койнында», бек уйкуда.\nКайкадым да, чочыдым да. Бу мен јӱӱлип тургам ба, кандый?\nЭртезинде оны Акча Ивановичке куучындадым. Ол каткырала айтты – оозын јаппай маарайтан малды кере-тӱжине кабырзаҥ, ондый болор, олордыҥ «ый-сыгыды» кулагыҥа ӧдӱп калганы ол.\nАкча Ивановичтиҥ Кырлыктыҥ койчы-малчылары, механизаторлоры, јакшы иштӱ ӧскӧ дӧ улузы керегинде бичимелдери «Алтайдыҥ Чолмонында» улай ла чыгып туратан. Ол ортозынаҥ ол, газеттиҥ ӧскӧ дӧ јурткорлоры чылап, јурттыҥ ӧҥзӱре-курч сурактары, једикпестери керегинде база бичийтен. Ол кезик улуска, анчада ла башкараачыларга јарабай туратаны санаама кирет. Јолду критиканы оҥдоор ло кижи оҥдоор.\nОл ӧйдӧ парткомдордыҥ јаандарына некелте болгон – областьтыҥ газеттерин кычырып, ондо айдылган једикпестердиҥ аайы-бажына чыгар, газеттерге каруу берер керек. Оныҥ копиязын партияныҥ обкомына аткарар јаҥду.\nБӱгӱнги некелте ондый болгон болзо чы…\nЭрчимдӱ иштӱ јурткорлордыҥ тоозында Иван Тадаевич Кергилов, Иван Карманович Сабашкин, Николай Матвеевич Тыдыков, Сотый Мелеевич Омин, Иван Чумович Чулбашев, Александр Константинович Чунжеков, Николай Долматович Калкин, Афанасий Афанасьевич Тыдыков, Василий Николаевич Чендеков ло ӧскӧлӧри болгон.\nБӱгӱн јурткор-собкорлордоҥ болкой, «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» бойында иштейтен улус табылбай барды.\nӦҥзӱре бу темага учурлалган куучынымды башка ӧйдӧ лӧ башка бӱкте улалтайын.


Кем де, не де ундылбаган - altaicholmon\nЧаргы-Оозы — алыптар чыдаган јурт\nКан-Оозы аймактыҥ Чаргы-Оозы јурты јарлу улузыла бай јурт. Ойрот јеринеҥ јууга атанып, канду јуу-согуштарда ат-нерелӱ керектер эткен ле Советский Союзтыҥ Геройы деп ат-нереле адаткан 25 кижиниҥ 16-зы Туулу Алтайда чыккан. Олордыҥ тоозында Илья Захарович Шуклин ле Сергей Кириллович Уфимцев Чаргы-Оозы јурттаҥ.\n1944 јылдыҥ кандык айыныҥ учында ла кӱӱк айыныҥ бажында 360-чы стрелковый дивизиязыныҥ 920-чи артиллерийский полкыныҥ кайучыл бӧлӱгиниҥ командири Николай Антонович Попов Псков областьтыҥ Краснополье, Глистинец, Ясиновцы јурттарында ӧткӧн јуу-согуштарда турушкан. Эмдиги карталарда бу јурттар јок, јӱк ле Ровное јурт арткан. Анда 1944 јылдыҥ јазында вермахттыҥ 205-чи дивизиязы турган. Ол дивизия мухомор мешкениҥ сӱрин бойыныҥ сӱр-темдеги эдип алганы учун, оны «грибной» дивизия дежетен. Шак бу Ровное деп јурт бистиҥ 360-чы дивизияныҥ колго кийдиретен јери деп темдектелген. Бистиҥ бу дивизия мынаҥ озо Невель каланы ӧштӱнеҥ јайымдаганы учун оны «Невельская» дивизия деп адаган болгон.\nКӱӱк айдыҥ баштапкы кӱнинде «мухоморлор» бир канча контртабарулар эткилеген. Таҥ эртен, 6 саат 35 минутта, ӧштӱ артподготовка баштаган. Ол 20 минутка улалган. Оноҥ теҥериде 15 самолет кӧрӱнип, кейдеҥ бистиҥ јуучылдарга табару эткен. Анайып 1 саат 50 минутка јетире ӧйдиҥ туркунына ӧштӱ јети табару эткен де болзо, бистиҥ јуучылдар кайралабаган. Ӧштӱге катап ла кайралаарга келишкен.\nШак бу јуу-согуштарда јерлежис, ефрейтор Николай Антонович Попов јалтанбазыла аҥыланган. Чочыдулу айалга турган бу кӱндерде ол јаантайын јуу-согушка белен болгон. Табару ӧйинде ол ӧштӱниҥ траншеязына эҥ озо кирип, совет јуучылдарла кожо ӧштӱни истеп барган. Кӱӱк айдыҥ баштапкы кӱнинде ӧткӧн контртабаруларда јалтанбазын кӧргӱскени учун ол Кызыл Чолмон орденле кайралдаткан.\nМынаҥ озо ол «За отвагу» ла «За боевые заслуги» медальдарла база кайралдаткан болгон. Олордыҥ бирӱзин 1943 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 19-чы кӱнинде Крицкие јурттыҥ јанында ӧткӧн јуу-согуштар учун алган. Ол тушта јуу-согуш ӧдӱп јаткан јалаҥды ајыктап, ол тӧрт пулеметный точка тапкан. Бу јетирӱниҥ камааныла ол пулеметтор јоголтылганы бистиҥ черӱге оноҥ ары ичкери барар јол ачылган. Ефрейтор Попов пехотинецтерле кожо табаруга барып, ӱч оккупантты јоголткон.\nАйыл-јуртына Николай Антонович 1945 јылдыҥ кӱзинде јанган. Оныҥ кичинек карындажы Александрдыҥ айтканыла, Кан-Оозынаҥ бойыныҥ чыккан-ӧскӧн Чаргы-Оозы јуртына јетире ол јойу базып јеткен.\nПоповтордыҥ баркалары эмди де Кан-Оозы аймакта, Майма аймакта Бӱлӱлӱ јуртта, Москвада, Калининградский ле Белгородский областьтарда, Казахстанда јуртап јат.\nАдам — Jеҥӱниҥ јуучылы\nМен кара майман сӧӧктӱ адам, Jапсый Байатович Баятов, керегинде «Алтайдыҥ Чолмоны» газедиске бичип ийер деп санандым. Адам 1907 јылда Оҥдой аймактыҥ Талду јуртында чыккан. Энемниҥ айтканыла, адам 12 јашту кирезинде Короты ичинде ӧлӧҥ ижинде јакшы ла иштеп јӱрген улусты актары ба, кызылдары ба мылтыкту, ӱлдӱлӱ кыргылай берген. Адам обооныҥ алдына кирип аргаданган.\n1941 јылда јуу башталарда, адам айыл-јуртту, билелӱ болгон. Ол јууга атанарда, Арчынчы ла ¯ренчи деп кыстары, Иван уулы энезиле кожо арткан. Адам 1946 јылда ол јуу-чактаҥ уур шыркалу јанган. Энемниҥ куучындаганыла, 1953 јылда И. В. Сталин божоордо, оору адам «Сталин божогончо, мен божогон болзом, кайдар» деп ыйлаган. Фашисттерле калапту јууда јуучылдар табаруга «Тӧрӧлис учун, Сталин учун!» деп кыйгырыжып баратандар.\nАдам 1954 јылда 47 јаштуда ла божоп калган. Мен ол ӧйдӧ 3 јашту болгом. Эмди јажым јаанап, келер ӧйдӧ бала-баркаларым билип јӱрзин деп, оныҥ кайда јуулашканын, кемниҥ черӱзинде, кандый фронтто болгонын билбей турганыма ачурканып јӱредим. Шабалин аймактыҥ военкомадына да баштангам, је кийнинде оноҥ аайына чыгып болбодыс деп каруу келген. Мен оогошто адамныҥ медальдарыла ойноп туратам, оноҥ олор та кайда барганын билер кижи де јок. Мен Шабалинниҥ школында ӱренип турарымда, тӱӱкиниҥ ӱредӱчизи Иван Тадаевич Кергилов сениҥ адаҥ Румынияда јуулашкан деп туратан. Олор экӱ бистиҥ черӱ ороонысты фашисттердеҥ јайымдайла, Берлин јаар ууланып турарда, тушташкан болгодый. Иван Тадаевич эмди эзен-амыр Горно-Алтайскта јуртап јадыры.\nJылдаҥ јылга от-калапту јууда турушкан јуучыл јерлештерис астап, бу Алтайынаҥ баргылайт. ²ткӧн Такаа јылда адамныҥ карындажы Эмил Кӱрдеевич Кыдыев, база јууныҥ туружаачызы, 94 јажында јада калды. Оҥдой аймакта Каракол ичинде кара майман сӧӧктӱ Солтонныҥ Ак-Билек уулынаҥ таркаган Байат ла Кыдый деп акалу-карындаштулар јуртаган. Оноҥ совет ӧйдӧҥ бери олордыҥ бала-баркалары, Баятовтор ло Кыдыевтер болуп, Алтайыс ичиле таркай берген.\nЭмди бу Улу Jеҥӱниҥ 73-чи јылдыгы темдектелерде, миллиондор тоолу улустыҥ тынын кыйган мындый коркышту јуу база болбозын деп кӱӱнзеп турум. Албаты-јон бой-бойлорын јаман кӧрӱшпей, нак ла јатсын!\nОт-калапту јууда турушкан, Jеҥӱни экелген јуучылдарга, адамга бу ӱлгеримди учурлап турум.\nМаҥыры јытанган меестерде\nМааражып койлор јӱрген.\nКӱнӱҥ ле сайын аркадаҥ\nКӱӱктиҥ ӱни угулган.\nСопогы јылтырап, тӧжинде\nСолдат јуудаҥ јанган.\nТӧрт јыл јалтанбай јуулашкан,\nТӧрӧлин олјодоҥ айрыган.\n«Jеҥӱ! Jеҥӱ!» — деген кыйгылар\nJер-Алтайыска јаҥылана берген.\nОл јастыҥ калганчы айында\nОнчозы биригип јуулышкан.\nКоолоп угулар болгон.\nJер-телекейле 9 Май —\nJеҥӱниҥ байрамы торгула берген.\nОл Тӧрӧлин корыган\nАда-Тӧрӧли учун Улу јуу ӧйинде Тӧрӧлин немец фашисттердеҥ корулаарында турушкандардыҥ тоозында Шабалин јуртта јадып турган Федор Хрисанович Вязников. Ол 1924 јылда Кан-Оозы аймакта Моты-Оозы јуртта чыккан, черӱге 1942 јылда атанган. Jуучыл ӱредӱ-тазыктыруны ӧдӧлӧ, 1943 јылдыҥ тулаан айынаҥ ала 1944 јылдыҥ јаан изӱ айына јетире ӧйдиҥ туркунына 3-чи Белорусский фронтто 144-чи стрелковый дивизияныҥ 449-чы таҥмалу стрелковый полкында минометный ротада јуулашкан. Jерлежис минометный ротаныҥ командири, ротаныҥ командириниҥ болушчызы болгон. Званиези — лейтенант. 1944 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 9-чы кӱнинде Литваныҥ Вимпифе калазында јуу-согушта будына тыҥ шыркалаткан. Сегис ай лазаретте јаткан ла оноҥ запасной полкко кӧчӱрилген. Jеҥӱни јуучыл нӧкӧрлӧриле кожо Ананьево калада уткыган.\nОл Смоленский областьты, Белоруссияны, Латвияны, Литваныҥ тӧс калазы Вильнюсти олјочылардаҥ јайымдаарында, «Багратион» деген јуучыл операцияда турушкан. Борисово каланыҥ јанында Березная сууны канайып кечип чыкканын эмдиге јетире ундыбаган. Совет черӱчилдер бу сууны кечип јадарда, ӧштӱ коркышту тыҥ аткылаган болгон.\nJерлежистиҥ ага-карындаштары Георгий ле Александр база фронтко атанган болгон.\nJуу-чактыҥ кийнинеҥ Федор Хрисанович Jабаган, Александровка, Кызыл-²зӧк јурттардыҥ школында ӱредӱчи болуп иштеген. Су-кадыгыныҥ айалгазынаҥ улам ӱредӱчиниҥ ижинеҥ барып, Горно-Алтайский агашпромхозто 26 јыл иштеген. Ол эш-нӧкӧри Роза Васильевнала кожо тӧрт бала чыдаткан — ӱч кыс ла бир уул. Jуу ӧйинде Роза Васильевна Александровка јуртта ӱредӱчи болуп иштеген.\nФ. Х. Вязников Шабалин јурттыҥ тоомјылу деген улузыныҥ бирӱзи болуп јат. Jӱрӱмниҥ јеҥил эмес јолын ӧткӧн ветеран јондык керек-јарактардаҥ тууразында артпайт. Jууныҥ ветераны јуучыл ат-нерелӱ керектери учун Кызыл Чолмон орденле, Ада-Тӧрӧли учун Улу јууныҥ экинчи степеньдӱ ордениле, «За отвагу» ла «За боевые заслуги» медальдарла, ӧскӧ дӧ кайралдарла кайралдаткан. Кажы ла јуучыл кайралы ветеранныҥ ат-нерелӱ керектерин недеҥ де јарт керелейт.


Јаантайын ајаруда - altaicholmon\nКандык айдыҥ 17-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ баш санитарный врачы Леонид Щучинов элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттерине пресс-конференция ӧткӱрген. Анда республиканыҥ јеринде 2019 јылдыҥ 1-кы кварталында санитар-эпидемиологиялык айалгаларды шиҥжӱде тударын jеткилдеери ле јылдыҥ учына јетире бӱдӱретен иштер керегинде куучындаган.\nРеспубликаныҥ баш санитар врачы Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузы «Алтай Республикада 2018 јылда санитар-эпидемиялык айалга ла тузаланаачылардыҥ тап-эриктерин корыыры керегинде» јаҥжыккан докладты белетеп салганын темдектеген. Бу доклад государственный јаҥныҥ органдарын, юридический лицолорды, таҥынаҥ аргачыларды ла граждандарды тергеедеги санитар-эпидемиялык айалга керегинде толо јетирӱле јеткилдеер амадула белетелет. Анда республиканыҥ эл-јоныныҥ су-кадыгын тыҥыдарына, јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедерине 2019 јылда кандый иштер ӧткӱретени база темдектелген.\nЛеонид Щучинов тузаланаачылардыҥ тап-эриктерин ле кижиниҥ чыдуларын корыырын шиҥдеп кӧрӧр федерал службаныҥ коллегиязыныҥ Москвада ӧткӧн элбедилген јуунында турушканы керегинде база куучындаган. Оныҥ айтканыла болзо, Роспотребшиҥжӱниҥ республикан башкартузы чума ооруны болдыртпазы аайынча профилактикалык иштерди јакшы ӧткӱрген деп темдектеткен.\nЛеонид Васильевич санитарный служба тергееде турумкай санитар-эпидемиялык айалганы чеберлеер амадула јаҥныҥ бастыра органдарыла јуук колбуда иштеп турганын аҥылап темдектеген. Республиканыҥ эл-јоныныҥ су-кадыгын ла санэпидайалганы чеберлеериниҥ курч сурактары кажы ла неделеде муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарыла ӧдӱп турган селекторный јуундарга чыгарылат.\n2019 јылдыҥ баштапкы кварталында јаҥныҥ органдарыныҥ шӱӱжӱзине 295 сурак чыгарылган. Роспотребшиҥжӱниҥ баштаҥкайы аайынча јербойында бойы башкарынарыныҥ органдары ке-минде 11 документ јӧптӧлгӧн. Санитар-эпидемиологиялык айалгаларды болдыртпас камыстардыҥ јуундарында 40 сурак кӧрӱлген. Ол сурактар аайынча су-кадыкты корыырына ла республикада санитар-эпидемиологиялык јакшы айалганы тыҥыдарына ууламјылалган иштер јӧптӧлгӧн.\nБӱдӱрген иштердиҥ шылтузында санитар-эпидемиологиялык айалгалар бӱгӱнги кӱнде республикада јакшы кеминде артканча. Атмосферный кейдиҥ, ичетен сууныҥ, јердиҥ кыртыжыныҥ чыҥдыйы кем јок. Роспотребшиҥжӱ бу ууламјыда јаантайын шиҥжӱ иштер ӧткӱрет. Скважиналар кере-гинде айдар болзо, «Кӧксуу-Оозы аймак» муниципал тӧзӧлмӧдӧ бар 51 скважинадаҥ 7 скважинада СЭЗ јок. Чой аймакта 15 скважинаныҥ алтузында, Кан-Оозы аймакта 51-деҥ сегизинде, Оҥдой аймакта 29-таҥ тогус скважинада, Чамал аймакта 22-деҥ он ӱчӱзинде, Турачак аймакта 31-деҥ он ӱчӱзинде, Улаган аймакта 9-таҥ тӧртӱзинде ле Шабалин аймакта 29-таҥ экӱзинде СЭЗ-тер јок. Кезик скважиналарда сууныҥ чыҥдыйы коомойтыгадый чочыдулар бар. Бу сурактарды Роспотребшиҥжӱ башка-башка јуундарда, камыстарда, штабтарда, коллегияларда јаантайын кӧдӱрет. Кезик скважиналар аайынча олорды керектӱ кемине јетиргиссин деген јаргыныҥ јӧптӧри бар.\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузыныҥ ижиниҥ шылтузында јыл башталганынаҥ ала тергеебисте јарабас 460 јерде ташталган текши кеми 205,56 тонна сӱрее-чӧп јоголтылган. Ээзи јок 894 јошкын ийт тудулган. Јасакберимди бусканы учун 517 кижи административный каруузына тургузылган.\nРеспубликаныҥ тӧс калазында контейнерлердеҥ кату коммунальный таштанчыларды тартып апарар ишти оноҥ до артык тӧзӧӧр арга бар. Контейнерлер турган кӧп саба площадкаларда контейнерлерди айландыра чедендер јок. Јуулган сӱрее-чӧпти ийттер апарып, јер сайын таштайт. Јаан субботниктер ӧткӧндӧ, таҥынаҥ улустыҥ тартып апарган сӱрее-чӧбин кату коммунальный таштанчылардыҥ Майма јурттагы полигонында албайдылар. Мынаҥ улам улус байа сӱреезин арал аразына ла ӧскӧ дӧ јерлерге таштап ийет.\nТекши республиканы алар болзо, бисте бастыра сӱрее-чӧп таштаар 90 јер бар. Олордоҥ јӱк ле 28-зинде СЭЗ бар. 2019 јылдыҥ баштапкы кварталында тергеелик операторлорды административный каруузына тургузары керегинде 5 јакаан јӧптӧлгӧн. Олордоҥ ӱчӱзи юридический лицолорго ло экӱзи јамылуларга. 2018 јылда «Коммунальщик» ООО ло оныҥ јамылулары административный каруузына 11 катап тургузылган.\nРеспубликада улусты ийттер тиштеп турган учуралдардыҥ тоозы астабайт. Эҥ кӧп учуралдар Горно-Алтайскта – 61, оны ээчий Майма аймакта – 27, Кан-Оозы аймакта – 16, Чамал аймакта – 15, Оҥдой аймакта – 8 ле Турачак аймакта – 7. Каланыҥ ла јурттардыҥ ичинде јошкын ийттер бар болгоны учун муниципалитеттер каруулу. Олор андый ээлери јок јошкын ийттердиҥ тоозын астадар учурлу. Бу иштерге республикан бюджеттеҥ акча чыгарылат.\nБу јылдыҥ баштапкы кварталында аш-курсак чыгарып ла садып турган 104 объект шиҥделген. Лабораторно-инструментальный эп-аргаларды тузаланып ӧткӱрген шиҥжӱлердиҥ шылтузында табылган 469 бузуш јоголтылган. Текши кеми 301500 салковойго 80 административный штраф салынган. Эл-јонды ашкарарыныҥ ла садуныҥ 3 объегиниҥ ижи токтодылган.\nРоспотребшиҥжӱ ӱредӱлӱ учреждениелердиҥ санитар-эпидемиялык айалгаларын, школдыҥ балдарына берип турган аш-курсактыҥ чыҥдыйын шиҥдеер ишти база улалткан. Анайып, 56 организация шиҥделген ле 235 бузуш болгоны темдектелген. Бу бузуштар ӱредӱлӱ учреждениелердиҥ ишчилери молјуларын јазап бӱдӱрбей, учреждениелердиҥ администрациялары јанынаҥ керектӱ кеминде ајару эдилбей турганынаҥ улам болгон.\nБаш санитар врач Леонид Щучиновтыҥ темдектегениле, ӱредӱлӱ учреждениелерге шиҥжӱ ӧткӱрерис деп, ӱч кӱн озо айдылат. Бу ӧйдиҥ туркунына кандый да бузуштарды јоголтып салар арга бар. Је учреждениелердиҥ администрациялары јӱк ле шиҥжӱ ӧткӧн кийнинде ле административный каруузына тургузыларга ла јатса, кыймыктанып баштайт. Пресс-конференцияда Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузы бизнести шиҥдеерин астатканы керегинде база айдылган.\n2019 јылда Алтай Республиканыҥ јеринде турумкай эпидемический айалга кичеелет. Дифтериядый, корьдий, эпидемический паротиттий, полиомиелиттий, чумадый, туляремиядый, сибирский язвадый оорулар темдектелбеген. Бу ок ӧйдӧ эл-јон ортодо ич-карын оорыган учуралдар кӧптӧгӧн. Чаган-тулаан айларда республикада гриппле оорыган ла лабораторный шиҥжӱлерле 205 учурал темдектелген. Пневмониядаҥ улам он кижи божогон. Былтыргы јылдыҥ кӧргӱзӱзине кӧрӧ, онызы эки учуралга кӧп. Мында темдектегедий неме – ол кӧп саба улус оорып, айылдарында эмденип турганы. Эмчиликке келген соҥында, орой болуп калат.\n2019 јылдыҥ баштапкы ӱч айында чемет оорула баштапкы катап оорыган 19 кижи темдектелген. Тулаан айдыҥ 15-чи кӱнине јетире медициналык организацияларга шалјага тиштеткен 185 кижи баштанган. Олордоҥ 14 јажы јеткелек 78 бала. 7 кижи сибирский клещевой тифле, бир кижи клещевой боррелиозло оорыган.\nТузаланаачылардыҥ тап-эриктерин корыыры аайынча иш улалганча. 2019 јылдыҥ баштапкы ӱч айында јондык приемныйга, Роспотребшиҥжӱниҥ кызу линиязына 694 кижи баштанган. Јаҥжыкканы аайынча кӧп саба баштанулар розничный садула кол-булу. Оны ээчий ЖКХ-ныҥ јеткилдештериле, јадар айалгаларла, сӱрее-чӧпти јуунадарыла колбулу баштанулар турат.\nЛеонид Щучинов пресс-конференцияны тӱгезип јадала, Роспотребшиҥжӱниҥ башкартузыныҥ специалисттериниҥ алдында тергееде санитар-эпидемиологиялык айалгаларды буспазын јеткилдеери ле эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмин јарандырары, мынаҥ да озо чылап, тӧс иштердиҥ бирӱзи болуп артып јат деп темдектеген.


Jондык биригӱлер – аймактыҥ јӱрӱминде - altaicholmon\nJондык биригӱлер – аймактыҥ јӱрӱминде\nАлтай Республиканыҥ Jондык палатазыныҥ публичный јууны кочкор айдыҥ 1-кы кӱнинде Майма аймакта ӧтти. Мында Майма аймактыҥ коммерциялык эмес биригӱлериниҥ јонјӱрӱмдик бӧлӱгиниҥ ӧзӱмине јӧмӧлтӧ јетирер ижи керегинде куучын-эрмек ӧткӧн. Jуунда аймактыҥ эл-јоны, јииттер, јондык биригӱлердиҥ, аймактыҥ јурт јеезелериниҥ јаандары, депутаттар ла кичинек јурттардыҥ чыгартулу улузы турушты.\nJуунды бойыныҥ уткуулду сӧзиле Jондык палатаныҥ јааны Татьяна Кончева ачты. Ээчиде сӧс Майма аймактыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ јааны Павел Балакинге берилген. Павел Юрьевичтиҥ јетирӱзиле, 2018 јыл Алтай Республикада Хоккейдиҥ јылы деп јарлалган. Jаҥырган јылдыҥ сыгын айында Майма аймактыҥ депутаттары јаҥыдаҥ талдалары темдектелет. Анайда ок аймактыҥ јааны база талдалар. Jе эҥ учурлу талдаштар — Президенттиҥ талдаштары болор.\nМайма аймакта тургуза ӧйдӧ 63 јондык биригӱ иштейт. Анайда ок документ-чаазын, регистрациязы јогынаҥ иштеп турган биригӱлер база бар. Темдектезе, јайаандык биригӱлер, черӱчил-тӧрӧлчи биригӱлер, ветерандардыҥ ӧмӧликтери, јииттердиҥ ле балдардыҥ биригӱлери. Аймакта аймак кеминде 19 депутат ла 66 јурт јеезениҥ депутаттары албатыныҥ јонјӱрӱмдик сурактарыла иштейт. Кажы ла биригӱниҥ ижиниҥ турулталарын кӧрзӧ, ончозы ижин аймактыҥ ӧзӱмине ууландырат. Олор ончозы јаҥ ла албаты ортодогы колбуларды тыҥыдарында туружат. Ӧткӱрилген иштердеҥ Чамал аймакла јаба Jеҥӱниҥ кӱнине учурлай «Майма — Чопош» деп јолдо автопробег ӧткӧнин темдектеер керек. Анда 250 кижи 60 кӧлӱктӱ турушкан. Экологияныҥ јылында Майма аймактыҥ ичинде 72 тӧс сирень отургызылган.\n2015 јылда аймактыҥ паспорты ла башкарынар ишмекчи ӱлекери тургузылган болгон. Ӱлекерге јылдыҥ сайын тӱзедӱлер ле кожулталар эдилет. Анайда ок Интернетте аймактыҥ таҥынаҥ сайты ачылганы удап калды.. Былтыргы јылдыҥ турулталарыла, бу сайт эки муҥнаҥ кӧп катап кӧрӱлген. Мынызы јакшы кӧргӱзӱ деп темдектеп ийер керек, нениҥ учун дезе «Горно-Алтайсктыҥ солундары» ла ГТРК-ныҥ сайттарыныҥ кийнинде бу аймактыҥ сайты кӧрӧӧчилериниҥ тоозыла ӱчинчи јерде турат. Айдарда, аймактыҥ јадын-јӱрӱмиле, једимдериле, солундарыла соныркап турган улус кӧп болуптыр. Аймактыҥ администрациязы «Сельчанка» газетле колбу тудуп иштейт. Ол республика ичинде бичидиш јанынаҥ экинчи јерде турат. Аймактыҥ башкартузы јондык биригӱлерле база бек колбу тудуп иштейт.\nСу-кадык јӱрӱм ле хоккейдиҥ Майма аймактагы ӧзӱми јанынаҥ Алтай Республикадагы хоккейдиҥ федерациязыныҥ башкараачызы Вячеслав Куриленко куучындады:« Бистиҥ республикага шайбалу хоккей 1980-чи јылдарда келген. Баштапкы команданы 1988 јылда Катуньгэсстройдыҥ ишчилери тӧзӧгӧн. Jе спорттыҥ бу бӱдӱмиле јилбиркегендер кӧп тӧ болгон болзо, ол јылдарда хоккей анайып ла јол алынбаган. 2008 јылда хоккей ойноп тургандар биригеле, хоккейдиҥ федерациязын тӧзӧгилеген. Маймада хоккей ойноор тош јазалганы кӧп јииттерге бойына тузалу эп-аргала ӧй ӧткӱрерине јакшынак айалга тӧзӧди. Спорттыҥ бу бӱдӱмиле Майма аймакта кӧп улус јилбиркейдилер, оныҥ да учун хоккейле тергеелик маргаандар база мында ӧткӱрилери темдектелген. Республиканыҥ Башчызы А. В. Бердниковтыҥ јӧмӧлтӧ-болужыла Горно-Алтайск калада, Майма јуртта ла Шабалин аймактыҥ Чаргы јуртында хоккейдиҥ коробкалары болор.\n«Хоккейди кажызы ла ойноор аргалу» деп ӱлекер тургузылган. Каланыҥ јииттерин хоккей ойноорына јилбиркедер амадула вокзалдыҥ јанындагы туралардыҥ јанында хоккейдиҥ коробказы јазалары темдектелген. Ӧткӧн јылда федерация ӱч грант ойноп алганы – јаан једим. Хоккейдиҥ једимдери керегинде «Сельчанка» газет ле «Горно-Алтайсктыҥ солундары» сайт улуска јетирет. Бистиҥ биригӱниҥ турчылары мынаҥ да ары хоккейди тыҥыдар кӱӱндӱ».\nJашӧскӱрим ортодо јуучыл-патриотикалык таскамал иш ӧткӱрери јанынаҥ јербойындагы культурно-спортивный «Разведчик специального назначения» деген јондык биригӱниҥ башкараачызы, АР-дыҥ Jондык палатазыныҥ турчызы Сергей Полюдов јетирӱ этти:\n—Эҥ ле баштап јуучыл-патриотикалык таскамал иш Кызыл-Ӧзӧк јуртта башталган. Эмди бу ууламјыла кӧп јашӧскӱрим соныркап ла јилбиркеп баштады. Курсанттыҥ јӱрӱми бистиҥ биригӱге кирер ченелте-экзамендер табыштырарынаҥ башталат. Эҥ эрчимдӱ ле албаданчак балдар текшироссиялык маргаандарда туружат. Билезинде кӧп балдарлу ла эмеш келишпестерлӱ билелердиҥ балдары јайгыда амыраар лагерьлерге баргылайт. Мынаҥ озо бисте таскадынган эки курсант тургуза ӧйдӧ бу ла ууламјыла бийик ӱредӱ алат. Бир јиит летчиктердиҥ Барнаулдагы школында ӱренет. Анайып, балдардыҥ јуучыл-патриотикалык таскамалы Майма аймакта бийик кеминде ӧдӱп турганы бу једимдердеҥ кӧрӱнет.\n«Русское вече» тергеелик биригӱниҥ балдар ла јашӧскӱримниҥ гражданско-патриотикалык таскамалына ууландырылган ижи керегинде Ольга Кочергинаныҥ јетирӱзинде эки ӱлекер тургузылганы керегинде айдылды. Баштапкы ӱлекер «Школьная символика» деп адалат. Ол ӱлекер аайынча, школдо бойыныҥ эмблемазы ла маанызы јӧптӧлди. Класстар эмди башка-башка ӧҥдӧрлӧ аҥыланат. Jартап айтса, баштамы класстар јажыл ӧҥдӱ галстуктарла темдектелген болзо, орто класстар кӧк ӧҥлӧ, јаан класстар кызыл ӧҥлӧ темдектелген. Ӱредӱчилер бу ӱч ӧҥ бириктирилген шарфту јӱргилейт. Кажы ла ӧҥ ӱредӱликле колбулу.\nЭкинчи ӱлекер «Памятник сторожевому кораблю «Туман» деп адалат. Оны јӱрӱмге кийдирерине јаан болужын јурт јеезениҥ јааны Сергей Шеверев јетирди. Кичӱ изӱ айдыҥ 30-чы кӱнинде бу кереестиҥ ачылтазын ӧткӱргенис. Анайда ок «Сохраним память» деп ӱлекер бичигенис. База бир ӱлекер — «Майма аймак – мениҥ кичӱ тӧрӧлим» — бойыныҥ тӧрӧл јерин билип јӱрерине ууламјылалган. Ӱренчиктер Манјӱректеҥ ӧскӧ јурттар керегинде билбес болгоны јарталып, чочыдулу айалга тӧзӧлгӧнинеҥ улам мындый ӱлекер јазаар шӱӱлте эдилген болгон.\nАлбатылар ла мӱргӱӱлдер ортодогы колбуларга ууламјылалган ӱлекерлерле «Лепта» деп культурно-просветительский тӧс јердиҥ башкараачызы Оксана Балакина таныштырды:\n—Бистиҥ «Лепта» биригӱ анчада ла балдарла, јашӧскӱримле јаба иштеп јат. Jай ӧйинде јайгы амыралта, кышкыда база башка-башка туштажулар ӧткӱрип, тургускан амадуларыс аайынча иштейдис. Ӱч јыл кайра алтай тил ӱренип баштайла, сӧзлик таппаганым бойымды сӧзликтиҥ тургузаачызы эдип салды. Оны кепке базар тушта кезик улус акча-манатла, кезиги керектериле акту бойыныҥ кӱӱниле болушкан эди. Кӱӱнзеген улус оны эмди Интернеттеҥ эмезе садудаҥ табып алар аргалу. Бичик бистиҥ кӧп башка-башка укту албаты јадып турган јеристе алтай тилди оҥдоп баштаарына болушту болор. База бир кепке баскан бичикти јарлу алтай бичиичи М. В. Чевалковтыҥ чыкканынаҥ ала 200 јылдыгы толгоныла колбодыс. Кӧп улус ол бичикти кӧргӧн болор. Ватсапта крестке тӱжери, канча акча чыгымдалары керегинде јастыра јетирӱлер берилгенин мында айдып ийейин. Та нениҥ де учун анда јастыра јетирӱ болгонын кем де тӱзетпеген. Jе бис оныҥ аайына чыгып салдыс.\nКоммерциялык эмес «Перспектива» фондтыҥ иш-тожыла фондтыҥ башкараачызы, АР-дыҥ Jондык палатазыныҥ турчызы Ольга Волосовцева таныштырды:\n—Бистиҥ иш — ол јонјӱрӱмдик кӱч сурактардыҥ аайына чыгары, культураныҥ ӧрӧ ӧзӱмине болужары, аргазы ас билелердиҥ балдарына јайалтазын ачарына болуш эдери болуп јат. Темдектезе, «Бистиҥ балдар» деп программа аайынча А. Веревкина Грецияга барып келди. Бис ого акча-манатла јӧмӧлтӧ эткенис. Ол анда «Золушка» деп спектакльда турушкан. Ойто кайра Гран-при ойноп алып јанганы биске јаан сӱӱнчи болгон. Анайда ок «Актером можешь ты не стать…», «Эки јылдыс» ла оноҥ до ӧскӧ кӧрӱ-конкурстар ӧткӱредис. Анда јӱстеҥ ажыра профессионал эмес улус турушкан. Бу јылдыҥ тулаан айында гала-концерт ӧткӱрери темдектелет.\nСпектакльдарда јайалталу балдар, јииттер кӱӱнзеп туружат. Jайалталу јииттерле «Jылдыстарга ууланган јол» деп проект аайынча иш ӧткӱредис. Ончо иш-тошты бис аймактыҥ депутаттарыныҥ Совединиҥ јӧмӧлтӧзиле бийик кеминде ӧткӱредис.\nJуун божогон кийнинде иш оноҥ ары секциялар сайын бӧлӱнип улалды. Бу ишти доклад кычырган улус башкарып ӧткӱрген. Кажы ла секцияда коммерциялык эмес биригӱлер келер ӧйдӧ ижин канайда улалтары, кандый ӱлекерлерле иштеери керегинде куучын-эрмек ӧткӧн.\nJондык палатаныҥ јааны Татьяна Кончеваныҥ темдектегениле, Майма аймактыҥ ӧрӧ ӧзӱми бийик кеминде барып јат. Оныҥ башкараачы јаҥдарыныҥ ижи бийик кеминде болгонын аймакта јаткандар база темдектегенин ајаруга алар керек.


22.06.2018 - altaicholmon\nЧерӱге ээчиде аткарылыш\nБыјыл јас-јай ӧйинде јииттерди черӱге аткарары бистиҥ тергееде кандык айдыҥ 1-кы кӱнинде башталып, јаан изӱ айдыҥ 15-чи кӱнине јетире ӧдӧр деп, республикан военкоматтыҥ јетирӱзинде айдылат. АР-дыҥ черӱчил комиссары, республикан призывной комиссияныҥ председателиниҥ ордынчызы Олег Денисенконыҥ мынаҥ озо јетирӱзиле, черӱге бистиҥ тергеедеҥ 300-теҥ кӧп јиит аткарылар. Олор черӱчил молјузын орооныстыҥ башка-башка талаларында, черӱниҥ башка-башка бӧлӱктеринде ӧдӧр.\nЭтим выпуском «Родника» мы открываем совместный проект редакции газеты «Алтайдын Чолмоны» и информационного сайта «Новости Горного Алтая», посвященный подвигу наших земляков в Великой Отечественной войне 19451-1945 г.г.\nТем алгадый јӱрӱм јӱрген\nКажы ла албатыда бойыныҥ баштап апаратан улузы бар. Алтай Республиканыҥ тӱӱкизине, оныҥ ӧзӱмине камаанын јетирген улустыҥ тоозы кӧп. Ондый улус кӧп неме айтпастаҥ ла улустыҥ ортозында јӱрӱп, бойыныҥ ижин иштеп јӱргилейт. Jӱрӱмнеҥ јӱре ле берзе, бис, эйе, ол кандый кижи болгон деп сананып каладыс. Бӱгӱн мен бойымныҥ таайым Александр Кичешевич Анчин керегинде бичийдим.\nБашчы Алтай крайда Сабантуйда турушкан\nТатар албатыныҥ Сабантуй деген байрамы кичӱ изӱ айдыҥ 17-чи кӱнинде Алтай крайда «Бирюзовая Катунь» деп туркомплекстиҥ јеринде ӧткӧн. Байрамда турушкан албаты-јонныҥ тоозында Алтай крайдыҥ губернаторыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Виктор Томенко, Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников ло Татарстан Республиканыҥ президенти Рустам Минниханов болгон.\nЭмчилерге — эземниҥ доскозы\nТергееде бала табарыныҥ баштапкы ла службазын тӧзӧӧринде турган эмчилерге учурлалган мемориал доско Горно-Алтайсктыҥ бала табар баштапкы туразында тургузылды. Гранитте Полина Павловна Иванованыҥ, Полина Андреевна Тарасованыҥ, Нонна Михайловна Дейникинаныҥ аттары ӱргӱлјикке бичилип калды.\nЭл-јонныҥ керексинижи — тӧс јерде\nГорно-Алтайсктыҥ медколледжиниҥ конференц-залында Алтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозыныҥ коллегиязыныҥ јууны ӧтти.\nАрутай Адаровтыҥ «Айдарда, ӧй келген…» деп бичиги аайынча санаа-шӱӱлтелер\n«Тӱгенбес сӱӱжим — Алтайым»\nКан-Оозы аймактыҥ јааны Григорий ПИЛЬТИННИҤ учурлу 60 јажы толуп јатканыла колбой эрмек-куучында ол кылык-јаҥыла кандый кижи болгонын, сӱӱнчилерин, јилбӱлерин, амадуларын сурап угарга санангам. Jе куучыныс улай ла иш-тошко јайыла берип турган. Бу кижиниҥ јӱрӱминде иштеген ижи тӧс јерде туруп јат деп оҥдогом.\nӦткӧн лӧ келер јылдардыҥ бюджеттери, јӧптӧр…\nКичӱ изӱ айдыҥ 20-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ XXXV сессиязы ӧтти. Сессияныҥ ижин Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин башкарып ӧткӱрди. Сессияда Алтай Республиканыҥ башчызы, Башкарузыныҥ председатели Александр Бердников, тергеениҥ бӱдӱреечи ле јасакчы органдарыныҥ, федерал ла тергеелик службалардыҥ, тап-эриктер корыыр органдардыҥ, јондык организациялардыҥ чыгартулу улузы туруштылар.


Культура: јаркындалган элестери оморкодулу - altaicholmon\nРоссияныҥ президенти Владимир Путин 2019 јылды Театрдыҥ јылы деп јарлаган болгоны ла бу јыл текши ороонго, онойдо ок республикага тӱӱкилик учурлу керек болуп артарында алаҥзу јок.\nТеатрдыҥ јылыныҥ эҥ ле јаан ӱлекери бастырароссиялык Театральный марафон 2018 јылдыҥ чаган айыныҥ 18-чи кӱнинде кӧдӱриҥилӱ айалгада Владивостоктоҥ башталган.\nВладивостоктоҥ ала Калининградка јетире ӧткӧн Театральный марафондо ороонныҥ 85 калазы ла ол тоодо бистиҥ Алтай Республика эрчимдӱ турушкан.\nАлтай Республикага марафонныҥ сӱр-темдегин тулаан айдыҥ 9-чы кӱнинде Хакас Республиканыҥ культуразыныҥ министри Леонид Еремин экелген ле байрамдык айалгада эл театрда культураныҥ министри Ольга Антарадоновага табыштырган.\nТуулу Алтай бу эстафетаны Тыва Республиканыҥ Кок-Оолдыҥ адыла адалган эл кӱӱлик-драмалык театрына кӧдӱриҥилӱ айалгада табыштырган. Эстафетаныҥ база бир аҥылузы – хакас артисттер биске бойлорыныҥ ойын-кӧргӱзӱлерин экелип кӧргӱскен, бистиҥ эл театрдыҥ артисттери јайаан иштерин тыва кӧрӧӧчилерге сыйлаган.\nТӱӱкиде мындый Театральный марафон качан да болбогон. Бу мындый кӧдӱриҥини ороон кеминде белетеп ӧткӱрери РФ-тыҥ башкарузыныҥ ла культура аайынча министерствозыныҥ амадузы болгон. Олордыҥ шӱӱлтезин федерал тӧс јер јӧмӧгӧн, бастыра јанынаҥ болушкан.\nАлтай Республикада Театрдыҥ јылына учурлай кӧп кӧдӱриҥилер, кӧрӱ-маргаандар, фестивальдар, јайаан туштажулар ээчий-деечий ӧткӧн.\nАлтай Республика экинчи катап «событийный туризм» деген бӧлӱгиндеги Национальный сыйда эрчимдӱ турушкан. Кайчылардыҥ калыктар ортодогы Курултайы бу кӧрӱ-маргаанныҥ «Лучшее туристическое событие в области культуры» деген ууламјыда 3-чи јерге чыккан. База «Родники Алтая» деп ӱлекер финалист болуп чыкты.\n«Единая Россия» партияныҥ «Кичӱ Тӧрӧлиниҥ культуразы» деген ӱлекери аайынча «Театрлар – балдарга», «Культураныҥ јербойындагы туразы» деген ууламјыларла экинчи јыл јурт јердиҥ Культура байзыҥдарына ла јайаандык ижине јӧмӧлтӧ-болуш эдилет.\nБыјылгы јылда 6 аймак тӧзӧлмӧниҥ театрлары: Шабалин аймактаҥ балдардыҥ ла јииттердиҥ «Оптима», Кан-Оозы аймактыҥ наадайлардыҥ «Башпарак» ла «Солоҥы» театрлары, Кош-Агаш аймактаҥ балдардыҥ ла јииттердиҥ «Сурлан» ла «Чуя» театрлары, Оҥдой аймактаҥ балдардыҥ ла јииттердиҥ «Маска», «Ойын» театрлары, Чой аймактаҥ «Ком», «Маска» театрлары, каладаҥ «Лукоморье» театр-студия федерал акча-манатла јеткилделген.\nРоссия Федерацияныҥ культура аайынча министерствозыныҥ гастрольный ишти јӧмӧӧр федерал тӧс јериниҥ «Јаан гастрольдор» деп программазы аайынча бистиҥ талага наадайлардыҥ С. В. Образцовтыҥ адыла адалган государственный академический театры келип јӱрген. Удмуртияныҥ эл театры наадайлардыҥ ойын-кӧргӱзӱлерин экелип, бистиҥ кӧрӧӧчилерге кӧргӱскен.\nМосквадаҥ Нациялар театры эл театрга келип, эмдиги драматургия аайынча јайаандык лабораторияны ӧткӱрген. Оныҥ ижинде јарлу режиссерлор, педагогтор, критиктер турушкан.\nАлтай Республикада телекей кеминде баштапкы катап «Евразияныҥ калыктарыныҥ кай чӧрчӧктӧри сценада» деген театроведческий форум ӧткӧн. Театрдыҥ јылында бистиҥ талада бу јаан кӧдӱриҥилердиҥ бирӱзи болуп јат.\n«Культураныҥ волонтерлоры» деген программа аайынча культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжиниҥ 19 волонтер-ӱренеечилери Псковский областьтыҥ Печоры калазына јӱргендер, «Волонтеры наследия-2019» деген практикалык сессиязыныҥ 7-чи сменазында турушкан.\nАлтай Республиканыҥ кожоҥныҥ ла бијениҥ «Алтам» деген государственный театры (художественный башкараачызы Россия Федерацияныҥ нерелӱ артизи Айана Шинжина) «Кан-Кереде» деген кай чӧрчӧк аайынча баштапкы балетти тургускан ла премьеразы бийик кеминде ӧткӧн. Бу балетте Москваныҥ, Барнаулдыҥ ла таланыҥ јарлу артисттери турушкан. Барнаулдыҥ кӧрӧӧчилери «Кан-Кереде» балетти бийик баалаганы оморкодулу.\nАлтай Республиканыҥ ӱч јурукчы-санатчызы — РФ-тыҥ нерелӱ јурукчызы Амыр Укачин, Аржан Ютеев, Игорь Катонов Кипрде Тӱрк Республиканыҥ тӧс калазы Лефкошиде санатчылардыҥ јаан арт-конференциязында турушканы јарамыкту керек.\nЭл театр республиканыҥ адын Крымда ӧткӧн фестивальда, балдардыҥ ла јаш корболордыҥ ойын-кӧргӱзӱлериниҥ калыктар ортодогы «Сибирский кот» деген фестивальда, тӱрк тилдӱ калыктардыҥ театрларыныҥ Уфада ӧткӧн калыктар ортодогы «Туганлык» деген фестивалинде, бастырароссиялык Театральный марафон ӧйинде Удмуртияда ла Тывада ӧткӧн гастрольдордо бийик кеминде кӧргӱсти.\nРоссия Федерацияда ӧткӧн Театрдыҥ јылыныҥ кӧдӱриҥилӱ јабылтазында Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин турушты. «Текши Россияда бу јыл учурлу, јаркынду керектерди сыйлады. Шак бу јыл ороондо, онойдо ок Алтай Республикада театральный санаттыҥ јаан ла јараш байрамы болды» – деп, таланыҥ башчызы темдектеди.\nТеатрдыҥ јылы тӱгенгениле культура бӧлӱгинде иш токтобос, ол улалар. Талада келер јылда тӱӱкилик учурлу тизӱ керектер, кӧдӱриҥилер кӧп.\nОлег Хорохординниҥ темдектегениле, Туулу Алтай јаҥыс та ар-бӱткениле байлык эмес, је ол онойдо ок јайаан јайалталарыла база байлык тала. Олор бойлорыныҥ јайаандык ижиле эл-јонныҥ јӱрӱмин кееркедип, кӱӱн-санаазын кӧдӱрип јатканына баалап, ол быйанын айтты.\nКычыраачыларды Театрдыҥ јылында болгон кӧп тоолу кӧдӱриҥилердиҥ эҥ ле јаркындузыла кыскарта таныштырдыс.\nКультура кижиликтиҥ ичкери ӧзӱминиҥ тӧзӧгӧзи болгонын ороондо, талада ӧткӧн Театрдыҥ јылы јарт кереледи.


2018 jыл бисти неге ӱреткен? - altaicholmon\nРоссияндар акчазын аайлу-башту тузаланар ла ороон ичинде амыраар боло берген, бизнес ле јаҥ экономикалык ӧзӱмди јеткилдеерге болуп, тыш рынокторды аларга албаданган деп, эксперттер темдектейт. Олор «2018 јыл бисти неге ӱреткен?» деп суракка каруу јандырган.\nТалдап алган јолло барары\nАлександр ДЫНКИН, экономикалык билимдердиҥ докторы, Россияныҥ билимдериниҥ академиязыныҥ телекейлик экономиканыҥ ла албатылар ортодо колбулардыҥ Е. М. Примаковтыҥ адыла адалган национальный билим институдыныҥ президенти:\n–Бу јыл бисти јолысты солыбай, талдап алган политика аайынча барарына ӱреткен. Баштапкы урок – јӱзӱн-башка популистский кӧрӱм-шӱӱлтелерге јайылбайтаны. Россияда макроэкономикалык айалга, ӧскӧ ӧзӱм алынып јаткан рынокторго кӧрӧ, турумкай.\nУур-кӱч санкциялардыҥ салтарында јылдык инфляция 2,5 проценттеҥ јӱк ле тӧрт процентке јетире бийиктеген. Бу ок ӧйдӧ Турцияда ол 20, Иранда 30 проценттерге бийиктеген.\nЭкинчи урок – салковойдыҥ турумкайыла, нефтяной баалардыҥ јаантайын солынып турганыла колбулу чочыдуларга ајару эдери. Центробанк ла Минфин бу айалганы јымжадарга болуп, кӧпти эдет ле бу иштиҥ чыҥдыйын – салковойдыҥ турумкай болгонын – бастыразы кӧрӧт. Бу ууламјыны оноҥ до ары улалтар керек. Санкциялар канча кире ӧйдиҥ туркунына болорын кем де билбес.\nӰчинчи урок – биске экономикада конкурентный айалганы јарандырары ла јаҥырту-инновациялар кийдирери аайынча иштеер керек. Бу ууламјыда кандый да кубулта болуп турганы темдектелген. Билим-технический ӧзӱмниҥ јӧптӧлгӧн стратегиязы бастыра национальный инновационный системаны ороонныҥ алдында турган кычыруларга ууламјылайт. Тузалу инновациялар эл-јонныҥ керексигенине ле тӧлӧп болор аргаларына келижер учурлу.\nИштеер ле амыраар\nЛеонид ХОЛОД, экономикалык билимдердиҥ докторы, аграрный рыноктыҥ аналитиги:\n–Ӧдӱп јаткан јылда јакшы турулталар темдектелген иштерди бӱдӱрген соҥында келер деген оҥдомол келген. Байа бир прагматичный подход деген оҥдомол тыҥыйт. Рыночный системада иш башкараачыларга ла тузаланаачыларга јарт болуп баштаган.\nБолорго турган инфляцияны эмезе эл-јонныҥ кирелтелериниҥ динамиказын эмди ајаруга јазап аладылар ла бу кӧргӱзӱлер рыноктыҥ ла производствоныҥ айалгазына камаанын јетирет. Ол ло јурт ээлемде эмди јаҥыс ла производствоны озолондыра темдектеер эмес, је анайда ок эдип чыгарган продукцияны оноҥ ары рынокко чыгарып, садар керек болуп јат.\nИнна АФАНАСЕНКО, «Ромир» деп бизнес шиҥжӱ холдингтиҥ ӧзӱм аайынча директоры:\n–Россияндар нени де садып алар алдында озолондыра темдектеп аларына ӱренген. Узак ӧйгӧ тузаланарга јараар баалу техниканы, темдектезе, смартфондорды, баалангалактаҥ озо ӧйинде садып алгылайт. Мындый эп-арганы тузаланып тургандары калганчы айлардыҥ туркунына элбеде темдектелет.\nАлександр БАРЗЫКИН, Россияныҥ туриндустрия бирлигиниҥ вице-президенти:\n–Экономикалык уур-кӱчтер де болзо, россияндар јорыктаарынаҥ мойношпогон. Россияндардыҥ кӧп лӧ сабазы ороон ичиле јорыктаарын талдайт.\nЈе ороон ичиндеги туризмди ӧскӱрери аайынча ӱзеери иштер ӧткӱрер, турпродукт тӧзӧӧр, кӧргӱзетен объекттер ачар, маршруттар тургузар керек.\nӦдӱп јаткан јыл бисти анайда ок тыш туризмниҥ рыногында шиҥжӱниҥ эп-аргаларын тыҥыдар керек болгонына ӱреткен. Страхование, туроператорлордыҥ таҥынаҥ каруулу болорыныҥ фондторы керегинде ээжилер иштейт. Је кем де некелтелерди ак-чек бӱдӱрет, кем де чек бӱдӱрбейт. Оныҥ да учун јасактыҥ јакшынак ээжилериле кожо шиҥжӱниҥ јакшынак аргалары болор учурлу.\nТыш рынокторды алары\nСергей ЮШИН, эттиҥ национальный ассоциациязыныҥ бӱдӱреечи комитединиҥ башкараачызы:\n–Ӧдӱп јаткан јыл государствоны ла бизнести тыш рынокторды колго аларга болуп, кожо тартыжарына ӱреткен. Бу сурак аайынча государство сӱрекей эрчимдӱ ле ууламјылу иштеп баштаган. Аш-курсакла колбулу сурактарла Минјуртээлем, Минпромторг, Минэкономӧзӱм, ӧскӧ ороондордыҥ керектери аайынча министерство, башкару ла президент бойы иштейт.\nАлбаданыштар турулталар экелет. Россия јаҥыс ла эҥ јаан производительдердиҥ бирӱзи эмес, је анайда ок чочконыҥ ла куштыҥ эдин садып турган эҥ јаан он экспортердыҥ тоозына кирген. Бизнестиҥ ле государствоныҥ бу ууламјыда ӧмӧ-јӧмӧ ижин оноҥ ары тереҥжидер керек.\nБойыныҥ ийде-кӱчине тайанар\nАнатолий АКСАКОВ, Госдуманыҥ акча-манаттыҥ рыногы аайынча комитединиҥ председатели:\n–Ӧдӱп јаткан јыл император Александр III Россияда јӱк ле эки союзник – черӱ ле јуучыл-талайчы флот деген эски шӱӱлтезиниҥ эмди де учурлу болгонын темдектеген. Бистиҥ ӧйгӧ келиштире айткажын: биске бойыстыҥ аргабысты тузаланары керегинде сананар ла тууразынаҥ болуш сакыбас керек. Россия кӱчтӱ болгон соҥында, оны тоор, оныла иштеер.\nБойыстыҥ экономиканы, социальный бӧлӱкти, медицинаны ӧскӱрер керек. Ого керектӱ бастыра аргалар бар. Национальный ӱлекер-проекттер санкциялар керегинде сананбас кемине једер арга берет. Ого јединген кийнинде, санкциялар олорды кийдиргендерге салтарын јетирер.


Азырал белетеер иш аҥылу ајаруда - altaicholmon\nРеспубликаныҥ ээлемдери јаскы кыра ижин тӱгескен та јок, јурт ишчилер бастыра кӱчин азырал белетеерине ууламјылап ийди.\nБыјыл ай-кӱнниҥ айалгалары ӧлӧҥ-чӧпкӧ јарамыкту деп айдар керек. Кыска ла ӧйгӧ токтоп турган јааштар копјылдык та, бирјылдык та ӧлӧҥгӧ јакшы ӧзӧр аргалар берген.\nЭмди дезе мал-ашка керектӱ байа азыралды белетеп аларга айас кӱндер керек. Тургуза ӧйдӧ малга азырал белетеер иш јут-јулакайлардаҥ улам буудакталып, јеҥил эмес айалгада ӧдӧт деп айдарга јараар. Чабып алган ӧлӧҥин јыдыдып аларын кем кӱӱнзеер эмеш. Бӱгӱн бу эҥ каруулу деген иштердиҥ бирӱзи болуп јат.\nӦдӱп јаткан јылда Алтай Республиканыҥ бастыра бӱдӱм ээлемдери азырал белетеер ишти 186 муҥ гектар јерде ӧткӱрер учурлу. Олордоҥ 7,1 муҥ гектар јердеҥ арба культуралар, 46,3 муҥ гектар јердеҥ бир јылдык ӧлӧҥ, 54,1 муҥ гектар јердеҥ кӧпјылдык ӧлӧҥ јуунадылар. Анайда ок јердиҥ ӧлӧҥин 78,4 муҥ гектар јердеҥ белетеер.\nТекши алза, келер кышка тергеениҥ 430 муҥ условный тын малы кирери темдектелген. Бу кире мал-ашты кыш ӧйинде азыралла јеткилдеерге, республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧри 171 муҥ тоннадаҥ ас эмес кемдӱ азырал белетеерин темдектейт. Бир условный тын малга орто тооло 4,5 центнер азырал единица белетеер деген план тургузылган.\nТергеениҥ ээлемдери азырал белетеер ишти јаан изӱ айдыҥ баштапкы онкӱндӱгинде баштап ийген ле јаан изӱ айдыҥ 26-чы кӱнине јетире 7,2 муҥ гектар јердеҥ азырал культуралар јуунадылган.\nТургуза ӧйдӧ ӧлӧҥ лӧ сенаж белетеер иштер ӧдӧт. Јаан изӱ айдыҥ 26-чы кӱнине јетире 12,8 тонна ӧлӧҥ, 0,4 тонна сенаж белетелген. Аймактар сайын алар болзо, Кӧксуу-Оозында 9597 тонна (23 процент), Чамалда 213 тонна (3 процент), Чойдо 922 тонна (7 процент), Шабалинде 742 тонна (2 процент), Маймада 894 тонна (10 процент) ла Турачакта 352 тонна (5 процент) ӧлӧҥ белетелген.\nАй-кӱнниҥ айалгалары јакшы болзо, азырал белетеер ле јуунадар иштерди ӱлӱрген айдыҥ ӱчинчи онкӱндӱгинде тӱгезери темдектелет.\nТергеебистиҥ ортозында турган Оҥдой аймактыҥ кезик ээлемдери азырал белетеер ишти база баштап ийген, арткандары бу ла кӱндерде чыгар. Аймактыҥ администрациязыныҥ башчызыныҥ ордынчызы Евгений Мартынюктыҥ айтканыла болзо, бу сезондо јалаҥдарга 376 трактор, азырал јуунадар 6 ла аш јуунадар 3 комбайн, тракторго колбойтон 280 косилка, 270 тырмууш ла 220 пресс-подборщик чыгар.\nАймакта бастыра 25603 гектар јер чабылар, ол тоодо 9244 гектар јерде јерлик, 8412 гектарда кӧпјылдык ла 7018 гектарда бирјылдык ӧлӧҥ, 868 гектарда силос белетелер, 60 гектарда арба јуунадылар. Мал-ашты јакшы кыштадарга аймактыҥ ээлемдерине 18980 тонна бирјылдык, 8540 тонна кӧпјылдык ӧлӧҥ лӧ 15620 тонна силос белетеп алар керек. Азырал белетеер иштерге Оҥдой аймактыҥ бастыра бӱдӱм ээлемдери 61 миллион 380 муҥ салковой чыгымдаар. Мыныҥ јарымызы ЛПХ-ларга келижет.\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлем министерствозы мал-ашка азырал белетеер ишти бойыныҥ ајарузында тудат. Керектӱ мониторинг јаантайын ӧткӱрилет. Бу иш канча јылдарга улай јакшы тӧзӧлип калганын темдектеер керек. Кӱйгектӱ де јылдарда ижин кандый ууламјыла апаратанын министерстводо јакшы билгилеер. Андый јылдарда республиканыҥ кӧп саба ээлемдерине керектӱ азыралды Алтай крайдыҥ ээлемдеринеҥ садып аларга келижетен. Кандый бир сурак тура бергенде, министерствоныҥ специалисттери јетирӱ-јартамалды ол ло тарыйын беретен, болужын јетиретен. Алтай крайда кандый ээлемнеҥ азырал садып алары, андагы баалар ла кандый бӱдӱм ӧлӧҥ бары јанынаҥ јетирӱлер министерстводо белен болотон. Керексиген улус бу сурактарла министерствого баштанатан. Аймактардыҥ администрацияларыныҥ јурт ээлем аайынча бӧлӱктерине бу сурактарла баштанар арга база болгон.\nЈербойында мындый кату айалга тура бергенде, ээлемдер Алтай крайдыҥ ээлемдериниҥ јерлеринеҥ азырал белетеерине арендага јерлер де алатан. Арга-чакту ээлемдер азырал белетеер техниказын ол јерлердӧӧн апарып, азырал белетейтен. Арткан ээлемдер азыралды крайдыҥ ээлемдеринеҥ бир рулонын 800-1000 салковойдоҥ садып алатан. Аймактарда садып турган ӧлӧҥ-рулонныҥ баазы башка-башка болгон. Темдектезе, Оҥдой аймакта рулон ӧлӧҥниҥ баазы 1600 салковойго, Кош-Агаш аймакта 2000, Улаган ла Кӧксуу-Оозы аймакта 2200 салковойго једетен. Јартап айтса, ӧлӧҥниҥ баазы аймактар ыраак-јуукта турганынаҥ камаанду болгон. Кӱйгектӱ јылдарда аймактарда азыралдыҥ страховой кӧмзӧзи база белетелетен.\nАрга-чакту, будына бек туруп алган ээлемдер азырал белетееринде озочыл эп-сӱмени тузаланарын улалтканча. Олор рулон ӧлӧҥди ӧскӧ ороонныҥ техниказыла ол ло тарыйын целлофан бӱдӱмдӱ материалла орой согуп ийет. Андый эп-сӱмени тузаланып турган ээлемдердиҥ бирӱзи – Кӧксуу-Оозы аймакта «Абайский» СПК. Ээлемниҥ специалисттериниҥ айтканыла, азыралды андый эп-сӱмеле ӧйинде ле иштиҥ ээжи-технологиязын буспай белетезе, азыралдыҥ чыҥдыйы кыш та ӧйинде јакшы ла кеминде артат – азырал ӱрелбейт, ол ло бӱдӱмдӱ артып туру. Андый азыралды мал-аш јакшызынып јип јат.\nАзыралдыҥ чыҥдыйын бийиктедерге, кемин кӧптӧдӧргӧ кӧп jылдарга чыгар ӧлӧҥдӧрдиҥ кыра-jерлериниҥ, ӧлӧҥ чабып турган покостордыҥ, уй-мал кабырып турган jерлердиҥ чыҥдыйын база бийиктедер керек эмей. Чындап та, jерди амырадып, удобрение-эдимдерле «эмдеп-толтырып», кичееп, jаан аjаруда тутса, азыралдыҥ чыҥдыйы бийиктеер. Бӱгӱнги кӱнде бу jаан сурак болуп jат. Таҥынаҥ ээлемдердиҥ тоозы там ла кӧптӧп, кажы ла аймакта фермер-крестьяндардыҥ тоозы кӧп болордо, jерди канайда чеберлеп, кичееп, бийик кемдӱ азырал белетеер ӧлӧҥ-ӧзӱмдер чыксын деп турултага келери jаан иш болуп артат. Мында кажы да аймакта керектер оҥду, jакшы деп ылгаарга келишпейт. Нениҥ учун дезе тергеебистиҥ он аймагы, кӱн-айдыҥ да айалгаларын алза, турган jерлерин де алза, бойы бойынаҥ чике башкаланып jат. Эре-Чуйдыҥ, Кан-Оозыныҥ ла Майма аймактардыҥ jерлерин тӱҥдештирерге jарабас. Олор бой-бойынаҥ чик jок башка, онойдо ок чыгып турган ӧзӱми де, ӧзӱминиҥ чыҥдыйы да башкаланып jат. Бу айалгада кажы ла аймактыҥ ээлемдерине башка, таҥынаҥ баштаныш керек. Совет ӧй тужында кажы ла ээлемде бойыныҥ агрономы болгон ло бу кижи jерлердиҥ кыртыжыныҥ чыҥдыйын аjаруда туткан. Jе оныҥ кийнинде jылдарда бу сурак бош салынып, эмди таҥынаҥ ээлемдер кажызы ла бойыныҥ аргазыла аргаданып jадылар. Jакшы агрономныҥ ижи кажы ла ээлемнеҥ болгой, бӱдӱн аймакка jедишпей jат деп айдарга jараар.\nБыјыл ӧлӧҥ јакшы бӱткен деп айдарга јараар. Эмди јаҥыс ла айас кӱндер керек. Ай-кӱнниҥ мындый булгакту аайын озолондыра сезер-оҥдоор арга болбойт. Тургуза ӧйдӧ азырал белетеечилер айас кӱндер тура бергенде, олорды толо кеминде тузаланарга кичеенет, бастыра бар-јок аргаларды каруулу ишке ууландырат.\nКуран ай ӧлӧҥ белетеерине барза, сыгын айдыҥ экинчи онкӱндӱгинде маала ажын ла картошконы јуунадары башталар.


ОНСШ болгон, эмди бар ба?\nВы здесь: Домашняя страница Ӱредӱ Национал гимназия ОНСШ болгон, эмди бар ба?\nОпубликовано 31.10.2011 14:39\nБистиҥ Alma mater керегинде мен алдында база кӧп бичигем. Бу школдыҥ нерези ле учуры керегинде, бу школ алтайлардыҥ ижемjизи керегинде, бу школ алтай албаты учун туратан эрлер болотон ӱренчиктер белетеери керегинде, бистиҥ ӱредӱчилерис керегинде, бичигем ле… Оныҥ спортплощадказына jаҥы келген директор бойыныҥ туразын тутпазын деп, газеттерде, ӱредӱниҥ министерствозында ла Эл Курултайдыҥ комитетттеринде тыҥ тартыш болгон ло. Ол тушта нацшколыныҥ jерине «экинчи Плакас» деп јалканчык ӱредӱчилер адаган јаҥы директор туразын тудуп алган болзо, эмдиги jаҥы корпусты тудар јер јок болор эди. Јамандадып туруп школдыҥ јерин аргадап алгам. Тӧрӧл школыс, кырлардаҥ jууп, азырап, ӱредип, кижи эткен эне уйагыс!\nНацшколаны jазаар иштер тӱгенип браады. Эмди Н.И. Кудирмекованыҥ (јербойындагы јаҥ укпаста) генеральный прокуратурага нацшколаныҥ интернады балдар јадар нормаларды кезем бузып турганын бичигениниҥ шылтузында, прокуратура суд ажыра интернатты јаптырып, башкару арга јокто ӱзеери акча таап, интернатты база јазап, чыгып келип јат. Надежда Ивановна бу школдыҥ директоры болорго албаданбай јат. Бу керегинде «Алтайдыҥ Чолмонында» јастыра бичиген А. Сулуков газеттиҥ баш редакторыныҥ кабинединде актанып турала «бу школды мочить эдер керек. Мен слердеҥ кӧп ондо болуп турган каршулар керегинде билерим» дегенин ајаруга алар керек. Бу школдыҥ выпускниктери Антарадонов ло Белеков нацшколаныҥ эски туразын кайра јандырарыс деген чертти јӱрӱмде бӱдер бе деп канчазын сакыырыс?\nБӱгӱн школго кирип барзаҥ, јалтырап турган школдыҥ ичинде балдар ортодо орус тил угулат. Улуска, гимназияныҥ управляющий совединиҥ турчыларына да школдыҥ алтай тилдиҥ ӱредӱчилериле олордыҥ ижи аайынча туштажарга директор А. Марков бербей јат, школдыҥ уставына «бу школдо ӱренип тургандар алтай тилди ӱренер учурлу» деген шӱӱлтени директор Марков база чийдирбей јат. Школдыҥ управляющий соведине директор бойына ла керектӱ эмезе коркынчак улус сугат, ӱренчиктердиҥ эне-адаларын директор школдыҥ керектеринеҥ чек туура тудат, школдыҥ эне-адаларыныҥ текши јууны кезикте бӱткӱл јыл туркунына ӧткӱрилбей де јат, директор школдыҥ уставын јаантайын бузат, эне-адаларды школдыҥ уставыла, школдыҥ балдарын олордыҥ тап-эриктериле таныштырбай јат. Мындагы айдылган сӧстӧрди мен јаргыда да документтерле керелеерим.\nБу школды алтынла да jарандырза, ол ондый ла кӧгӱс ичи кӧҥдӧй болзо, ого бу школды 50 jыл кайра божоткондордоҥ болгой (М.П. Тарпаков «Алтайдыҥ Чолмоны» ажыра кородойт), оноҥ jуук та божоткондор кирбес болуп браат. Кӧп ондо ӱренгендер мениле jӧпсинер, бис выпускниктердиҥ байрамдарына jуулзас, школго кирип, оныҥ ичиле бир эмеш базып ийеле, бис мында кемге де керек јогысты билип, чыгып барарга келижет…\nОНСШ ол бистиҥ алтай Сорбонна. Болгон. Алдында бу школ бойыныҥ ӱредӱдеги једимдериле ӧскӧ школдорго кӧрӧ эки башка бийик болгон. Эмди бу школдогы иш јабыс кеминде деп айдып турганы – ол бу школдыҥ кӧргӱзӱлери јабызап, тегин школдор чылап орто кеминде боло бергени. Бу школдыҥ администрациязы бойыныҥ ижин керелерге бистиҥ балдар ӱредӱге кирет, бис база каа-јаада олимпиадаларда јеҥип турганыс, бис ӧскӧ школдордоҥ уйан эмес деп актангылайт. Бастыра Республиканаҥ јакшы ӱренип турган балдарды јууп алала, олорды орто кеминде ӱредип чыгарганы, бис ӧскӧ школдордоҥ уйан эмезис дегени ол каршу. Бу школдыҥ јакшы ӱредӱлӱ балдары оноҥ ары бийик ӱредӱге бойлоры киргилейт. Орто ло уйан ӱредӱлу выпускниктерди бу школго балдарын кийниндеги кирнестенеҥ кийдирип турган керектӱ эне-адалар оноҥ до ары балдарын ондый ла эп-сӱмеле бийик ӱредӱге кийдирип салат. Тоҥ болбосто акча тӧлӧп кийдиргилейт. Олор база выпускниктер ӱредӱге кирген деп статистикага киргилейт. Бу школдыҥ ӱредӱчилик ӧмӧлигинде орто кеминдеги кӧргӱзӱлерле болорзынар тап јок. Бу, якутияда чылап, элитный (билгири келтейинеҥ!) школ болор учурлу.\nНацшколаныҥ ӱренчиги јаҥыс тереҥ предметный билгир аларга турган болбос учурлу. Тереҥ билгирди нацшколага кӧрӧ бийиктеде республикан лицей берет. Ол биске уйат! Ӱзе улус билер, кезик алтайлар балдарын башка-башка эп-сӱмеле нацшколага кийдиреле, арга ла болзо оноҥ ары лицейге кӧчӱргилейт. Бу керек нацшколаныҥ педӧмӧлигиниҥ јӱзине тӱкӱргениле тӱҥей де болзо, олор унчугышпай јат. Кезиги оноҥ бийик иштеп те албас, кезиги иштейтен јери учун тыркырап јат. Лицейге барган балдардыҥ ордына нацшколага директордыҥ јӧбиле, ачык конкурс јогынаҥ база керектӱ эне-адаларлу балдар алылат. Онызы кайдаҥ дезе, ол јаҥы балдар алары керегинде јар кайда да чыкпай јат. Керектӱ улуска араайынаҥ јетирӱ эдилет ле о.а. Нацшколаныҥ учуры, оныҥ нерези – ол оныҥ бийик билгиринде ле кӧгӱс-ийдезинде. Чынынча айтса, оныҥ выпускниктериниҥ нацшколага ӱренип, канына алган ич-кӧрӱминде! Выпускниктери мен алтай кижи деп, оҥдомолду болзо, олор Алтайым-Тӧрӧлим деп, албатым деген ле онызын jӱрӱмимде бӱдӱрерим деп кекенген бийик билгирлӱ школынаҥ jӱрӱмге учуп чыкса, нацшкола бар!\nАлдында нацшколаны Кокышевтий, Кошевтий, Катя Манзыровадый, Марат ла Коля Пустогачевтий, Валера Серебренниковтый, Валера Маниновтый ла оноҥ до ӧскӧ кӧп генийлер божоткон. Олор Горно-Алтайский автоном областьтыҥ школьниктериниҥ јуунты командазыныҥ турчылары болуп краевой предметный олимпиадаларга баргылайтан, студент тужында бӱткӱл институттыҥ бастыра физик-ядерщик студенттерин акалап, «гигант» деп кокырлу, је тоомјылу атту болгылайтан. Нацшколаныҥ бир выпускниги университетте кожо ӱренген уулдарла шахматный доского кӧрбӧй, бастыра партияны башта тудуп ойноп туратан. Эмди гимназияныҥ канча ӱренчиги Республиканыҥ јуунты командазына кирер? Математика ла физикала республикан олимпиадалардыҥ јеҥӱчилдери јок. Алдында тӱкле садышкан, оноҥ архивте клерк болгон, архивтеҥ кенете алтай Alma materдиҥ директоры эдип тургускан орто кеминде директор, орто кирелӱ балдар јууйт, орто кирелӱ выпускниктер чыгарат. Алдында Алтай ичиле јорыктап, Плакас бойы јайалталу балдарды бедирейтен болзо, эмди ол кемге де керек јок. Канай келишкен, оной ло. Бистиҥ акчазы ас, кезикте та јоголтор, та артырар деп турган Республикада, ондый бийик учурлу ла јазалду сок јаҥыс алтай гимназия санаазы курч балдар јууп, бийик билгирлӱ, Республиказын аргадайтан выпускниктер чыгарар аргалу да, молјулу да. Ол молјуны гимназияга алтай албаты берет, алтай албаты ол молјуныҥ бӱдерин кату некеер учурлу.\nМениҥ кӧргӧнимле, алдындагы атту-чуулу нацшкола эмди jок. Оны алтай улус канчазын кӧрбӧӧчи болор. Оныҥ ордына тегин ресгимназия бар. Ӧмӧликтиҥ ижин солыбай, Арасейдеги модала институттарды университет деп адап, школдорды гимназия деп адагылаган. Бу гимназия школанаҥ уйан. Ондогы орто кеминде педӧмӧлик ортокеминде иш эдет, эдип турган ижи учун Плакас, Вязниковтор чылап оорыбай jат. 2007 јылда ондогы кезик алтай тилдиҥ ӱредӱчилери кезик нацшколага кирип алган орус балдар нацшколды божотсо алтай тилдӱ болуп чыгар деп, алтай тилдиҥ ӱредӱчилериниҥ республикан семинарында, бойын бодонбой, чертенгилейт. Нацшколаныҥ алтай балдары бой-бойыла там ла там орус тилле куучындашкылап турганы олорго jаан тӱбек болуп кӧрӱнбейт. Оноҥ бийик оҥдомол jок. Ол алтай тилдиҥ ӱредӱчилериниҥ семинарында алтай ресгимназияга алтай тилин билбес балдарды албас керек деп јурттардаҥ келген алтай ӱредӱчилер jакшы шӱӱлте айткан болгон. Је олорды кем угар? Чындап та, Алтай республиканыҥ, алтай республикан гимназиязына, алтай jердеҥ, алтай бала келеле, тӧрӧл алтай тилин орус балдарла кожо тескери ташталып, jаҥынаҥ баштап ӱренет. Экинчи jанынаҥ, ондый алтай тилин билбес балдар ӱренетен jерлерди алып алганы учун, jурт jердиҥ чын алтай, санаалу балдары, гимназияга кирип албай jат.\nБу сурактар jанынаҥ кезик ӱредӱчилерге шӱӱлтеҥ айтсаҥ, бир де укпай, кижиге удура «Айса балдарар мында не ӱренип турган?» деп, коркыдарга умзанат. Кезиктери улустыҥ балдарын ӱредип турганы учун, ол балдардыҥ ада-энелерин кеjиринеҥ тудуп алгам деп санангылайт. Чын бодоп ло коркып, гимназияныҥ администрациязыныҥ алдына јалканчып турзаҥ, бойыҥ ла мойныҥды олордыҥ колына сугуп турзаҥ олор бисти неге де бодобозы там ла там барат. Эне-адалар гимназияныҥ ичиле коркыган айасту баскылайт, јуун болзо кем де, кандый да сурак бербей јат. Гимназияда директор ӱйи ле эјезиле кожо иштейт, тоҥ болбосто кызын экелип ишке алат. Сыгын айдыҥ 24-чи кӱнинде болгон Карамаевтиҥ улыныҥ тойына тӧрӧгӧн болгон ӱч историк, Марковтыҥ тӧрӧгӧндӧри јӱре берерде бӱткӱл гимназияда историяныҥ урокторы ӧткӱрилбей туруп калган. Гимназияда ӱредӱчи, эмезе завуч тӧрӧгӧнин ишке алат. Эки завуч бой-бойына тӧрӧгӧн, алтай каны бар да болзо, экилези алтай тил билбес. Jеткен jедим ол. Бистиҥ Алтайда олорго турар ӱредӱчилер јок по?\nЭмдиги гимназияныҥ база бир эдип билер немези – ол нацшколаныҥ юбилейлерин байрамдап ӧткӱрери. Олор бу байрамдарды jӱрегине jуук албай, jеҥил ӧткӱрип, сыйларды jууп ийет…. Бу байрамдарда нацшколаны божоткон ветеран выпускниктердиҥ кӱӱнземел алкыш сӧстӧрин олор jанчыкка салып, jӱрӱмде тузаланган болзо, кандый ичкери алтам болор эди! Мениҥ, кезикте сананганымла, олор бу юбилейлерди арга jокто, молjоп салган, акча алып турган ижи учун ӧткӱргилейт. Ол байрамдарда алкап, кӧстӧринде jажы мелтиреген, акту jӱрегинеҥ выпускниктердиҥ айткан сӧстӧри jӱрӱмде бӱтпей, куру кейге барат. Тоҥ болбосто, «Плакастыҥ выпускниктери качан божоор?» - деп, сурак тура берет. Юбилейлерди ӧткӱрген школдо не де солунбайт. Выпускниктер мынайда айтты деп, олордыҥ сӧстӧрин анализировать эткен куучындар болбой jат. Эмдиги гимназия алдындагы нацшколаныҥ нерезиле эмдиге јетире табы јогынаҥ тузаланып, ичкери ӧспӧй јат. Бойыныҥ ӧйинде бу школдыҥ педколлективин конкурс ажыра ишке алар керек деп, мен канча катап бичигем. Калас болды. Конкурсный комиссияныҥ тал ортозы бу школдыҥ, Тӧс Тӧргӧӧ кӧстӧгӧн, кемнеҥ де камааны јок выпускниктеринеҥ турар учурлу.\nКалганчы нацшколаныҥ јаан юбилейинде, 60 јылдыгында, чиновниктер ле школдыҥ администрациязы выпускниктерди нерелӱ ле, нере јогына, сайыт ла тегин кижиге ылгап, национал драмтеатрда болгон байрамга акча тӧлӧттирип, шӱӱп, талдап юбилейди ӧткӱрдилер. Чындык выпускниктер кемизи де ол оргкомитетке барып, бойыныҥ нерезин тоолобогон, ол байрамга кирер билет учун тартышпаган. Учында, байрамда 25% отурар јерлер куру болгон, фуршет-аракыдашта залда болгон улустыҥ кезиги уйалып, артпай, база јӱре бергилеген. Карамдаган кара ӱркенези ле баалу колбасазы јилбей артып, сайыттардыҥ, колтыкчылардыҥ ла кулдардыҥ сумкаларына кирген. Бистиҥ кезик нерелӱ ӱредӱчилерис те бу байрамга кычырылбай артып калган, кычырылгандары тӧргӧ чыгарылбаган.\nБис бу школды 50 jыл кайра божотконыс, бис jууныҥ, бис кырлардыҥ балдары деген каргандар олорго не керек? Бис бу школды божодып Тӧрӧлисте иштегенис, бис бу школды jабарга турарда ол учун тартышканыс, аргадап алганыс, оныҥ учун слер мында ӱренедер, оныҥ учун слер мында иштейдер дегени олорго куру табыш! Тегинеле кӱндӱлӱ ветерандар кородогылайт, jӱректерин сыстадат, бӱгӱн ол ондый болор учурлу! Jе ондый да болзо, бу ветерандар бары учун, олордыҥ нацшколадагы айалганы билери учун, олордыҥ Республикага эткен ижи учун, олордыҥ школдыҥ салымына кирижер табы ла аргазы бар учун, бу ӱредӱниҥ байзыҥы алтай албатыныҥ тоомjызында ла ижемjизинде. Эм туркунына. Је бӱгӱн бу гимназияныҥ ӧмӧлигиниҥ ле выпускниктериниҥ колбузы, тазылы ӱзӱлип калган.\nБир јанынаҥ, бӱгӱн нацшколаныҥ јакшы јанындӧн солынатанын сакыырга кӱч. Орус аналитиктерджиҥ айтканыла «Пока в России будет господствовать престиж тупого богатства, независимо от того, как оно нажито, и чинопоклонства, что-то изменить в сторону социальной справедливости будет невозможно» («Человек и закон» от 13.10.2011г.). Алтайда, Арасейдиҥ база бир толугында, база ондый ла ок. Алдында, националканы божоткон болзоҥ, јарт - сен санаалу, јарт – сен Тӧрӧлиҥе туза экелериҥ, онойдордо, сени каруулу ишке тургузар керек, сен иштеериҥ, сен ӧзӧриҥ. А эмди? Чала аамай да болзоҥ, је ырыс болуп ак турадагы кижиге тӧрӧгӧн болзоҥ, оныҥ јуук улузыныҥ (кем де этле јеткилдейт, кем де амыраар јерлерин берет, кем де саду келтейин бӧктӧйт, кем де оныҥ балдарына болушкан, кем де оныҥ тудаган ийди, кем де кулы-«шестерказы» ла о.ӧ.) бирӱзи болзоҥ, сен ле сениҥ бала баркаҥ бу јӱрӱмде тегин койчыныҥ санаалу балазын акалап, јӱрӱмниҥ сарјузын артап јиирер. Айалганы солыырга нацшколага Плакастый директор, акту јӱректӱ патриот керек. Мында талортолой сурактыҥ аайына чыгып албазыс. А мындый кижи Антарадоновко керек пе? Айтпаза да јарт, керек јок. Ол Марковтыҥ кандый јажытту таланттарын кӧргӧн, а бис оны канча јылдарга сакызас та, кӧрзӧс тӧ кӧрӱп албай јадыс? Ол бу ла школдо алдында бойы канайып ӱренгенин билип, оноҥ нени сакыыр?\nМихаил Папашевич чын бичийт: «Калганчы ӧйдӧ ороонныҥ стройы бузулып, оныҥ албатыларыныҥ салымын jаҥыс ла акчала колбоор ченелте эдилет. Оноҥ улам школдорыста выпускниктер деген улус ундылып, карманы калыҥ аргачыларла «тӧрӧӧнзижери» тыҥыйт». Ол нацшколаны божотконы учун jӱрӱмде бийик jедимдерге jеткен (аҥылаганы мениҥ – В.К.) министрлер, чиновниктер ле аргачылар нацшколаныҥ педӧмӧлигин акча сурандырып jалканчытпай, амтажытпай, беретен болзо акча-манадын береле, бу школ учун уйатту болбозын деп, иштегер деп, некеер керек. Эмдиги ӱзе немени Путинниҥ сӧстӧриле кемјигилейт, быжулайт. Путин айткан «јаҥды, ӱзе немени албаты шиҥжӱӱде тудар учурлу». Алтай албаты нацшколаны шиҥжӱӱде тудар учурлу, ӧрӧ тартар учурлу. Бу Марковтыҥ эмес, алтайлардыҥ школы. Гимназияныҥ директорыныҥ базыдын кӧрӱп, јелижин сакыыры калас неме. Ӱредӱниҥ министерствозын сурап турум – ресгимназияныҥ директорын иштеҥ јайымдап, ордына конкурс ажыра јаҥы директор ло педӧмӧлик алар керек. Гимназияныҥ бӱгӱнги айалгазы оныҥ нацшкола болгон нерелӱ адын уйатка салат, бӱгӱнги адына турбайт. Антарадонов ижинеҥ јӱре берзе, коручылы јок Марков ижинеҥ чарчаар. Ол качан болоры јарт јок, сакыырга ӧй јок. Антарадонов јокко алтай гимназияны јабар сурак тура бербезин. Бисте ондый не – начальник аҥтарыла ла берзе оныҥ јаманын билер улус кӧптӧй берер, кӧрбӧӧчи болуп турган сурактар чыгып келер. Гимназияныҥ ижиниҥ чыҥдыйы кандый да јаҥнаҥ, начальниктеҥ камааны јок, бийик болор керек, ижин јамандаар уур шылтактар болбос керек.\nНацшколаныҥ бӱгӱнги айалгазында бис ончобыс бурулу. Ол нацшколаныҥ педӧмӧлиги, алтай министрлер, jайзаҥдар ла алтай интеллигенция, бастыра алтай албаты бурулу! Ол тоодо мен база бурулу. Бу jанынаҥ кӧрзӧ, кандый албаты – ондый нацшкола! Бот кандый учурлу бистиҥ ӱренген, божоткон, оморкогон, иженген областной национальный школагыс!\nБир неделе кайра Акјолдо јолыгала, Паша Ялтыров меге кенете «Россияда реакция, Владимир Ленин Парижте; Јаҥы партия, редакция...революционный иште» деп айдарда билбей турарымда, меге јӱзиме каткырды: «бу националканы божоттым деер! Канайып туруҥ! Бу Кокышевтиҥ «Туба» деп поэмазыныҥ эҥ баштапкы сӧстӧри!». Уйалдым. Алдында кычырган ла эдим, је санаама кирбейт. Јанала, эртезинде ле Б. Бедюров башкарып турган «Алтын Туу» бичикчыгарманыҥ јуукта чыгарган Кокышевтиҥ ӱлгерлериниҥ јуунтызын садып алып, «Тубаны» кычырзам, ондо ондый сӧстӧр јок. Айылда библиотекамды казып Кокышевтиҥ 1983 јылда чыгарылган бичигин таап алдым, кычырзам, Кокышевтиҥ чийген, Пашаныҥ айткан сӧстӧри бар эмтир! Кокышевтиҥ ӱлгерлерин кем, нениҥ учун, кыскартып, ӧскӧртип турган, оноҥ ары казып, аайына чыгарыс. Је националканыҥ выпускнигин, Паша Ялтыровты кӧрзӧҥ! Ойто ло Гигант! Алдында јылдарда националканы божоткон бастыра балдарда, эмди олор карып та калган болзо, эмди кандый да ыраак јуртта јаткан болзо, јаан начальниктер болбогон до болзо, ончозында бийик оморкоду бар – олор националканы божоткон! Ол олордыҥ бойын бойы кижи деп бодоп турганынаҥ, сӧстӧринеҥ ле керектеринеҥ ыраактаҥ ла кӧрӱнип јат! Националканы божоткондор бистиҥ Республиканыҥ кажы ла јуртында бар, бис алдында билишпес те болгон болзос, тушташсас бой-бойыска каруузый бередис, болужадыс. Бис бир уйадаҥ таркаган, бир билениҥ балдары, алтай Сорбоннаныҥ выпускниктери! Тӧрӧлиске болужыс јеткен, эмди де једер!\nВ. Кудирмеков, ОНСШ-73\nГазета "Листок" №43 от 26.10.11г.


ТАЛДАШТАРДЫҤ ТУРУЛТАЗЫ ААЙЫНЧА САНААЛАР - LIS78.XYZ - Листок.РФ. Новости Горного Алтая, новости Республики Алтай\nЭкинчизинде, А.Бердников ло оны jӧмӧгӧн аймактардыҥ ла jурттардыҥ башчыларыныҥ республика явкала да, В.Путин учун ӱнберишле де Сибир федерал округында Кемеровский область ла Тыва Республиканыҥ кийнинде ӱчинчи болор деген амадулары бӱтпеген: СФО-го кирип турган 12 тала ортодо республика явкала 6-чы, В.Путин учун ӱнберишле 9-чы jерлер алган. Мыныҥ ӱстине алты jыл кайра болгон явка Сибирде ӱч ле талада, Новосибирский область, Алтай Республика ла Забайкальский крайда кӧдӱрилбеген: кӧптӧӧрдиҥ ордына, карын да, 2,81, 2,42 ле 1,94 проценттерге астаган.\nӰчинчизинде, Алтай Республика бу талдаштарда бойын оппозиционный тала деп jарлаган. Республика а) талдаштарда баштапкы jер алган В.Путинге берген процентиле (70,62%) jаҥыс ла национальный республикалар ортодо эмес, а Россия Федерациязыныҥ талалары да ортодо уйан кӧргӱзӱ кӧргӱскен: 22 национальный республикалар ортодо 20-чи (таблицаныҥ учынаҥ 3-чи), 85 тала ортодо 73-чи (таблицаныҥ учынаҥ 12-чи) jерлер алган; б) талдаштарда экинчи jер алган П.Грудининге берген процентиле (20,66%) 4-чи озочыл jер алган. Бу кӧргӱзиле бистиҥ республиканы Саха (Якутия), Алтай край ла Приморский край озологондор. Мыныҥ ӱстине Россия ичинде П.Грудинин В.Путинди тӧрӧл совхозынаҥ башка (61,10% Х 33,69%) jӱк ле Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагыныҥ Отогол (44,59% Х 40,54%) ло Оҥдой аймагыныҥ Jоло (48,20% Х 46,62%) jурттарында jеҥген.\nТалдаштардыҥ аайы мындый болоры озолондыра билдирип турган. Ӱнбереечилер В.Путинге эмес, а А.Бердниковко удура болгондор, нениҥ учун дезе республиканыҥ башчызы 12 jылга Алтайды тоноорыла улустыҥ кӱӱнин алып койгоныныҥ ӱстине jарым jыл кайра алтайларды эр ле ӱй улустыҥ алды-ӱстин ле колбуларын тоологон jаман сӧстӧрлӧ айткылаган, канчыкка, чочкого, койго тӱҥейлеген, «Россияны jийт, тонойт ло Россияга тӱкӱрет», «Путинди саткан, Россияны саткан», «Путинди ашкарган», «Путинди аткарган» деп jабарлаган ла орус улусты «по...» деп, казах улусты «на...» деп ашкарган болгон. Укмал башчыга ачынып калган ӱнбереечилер элдеҥ ле озо талдаштарга барбагандар. Темдектезе, 2012 jылда болгон талдаштарга кӧрӧ, 2018 jылда явка jӱк ле Кош-Агаш (+3,38%) ле Оҥдой (+0,31%) аймактарда кӧптӧгӧн. Арткан аймактарда Улаган (-20,89), Кӧсуу-Оозы (-14,24), Чой (-8,38), Чамал (-7,06), Кан-Оозы (-5,57), Турачак (-5,30), Майма (-2,31), Шабалин (-0,75) ле Горно-Алтайск (-1,24) проценттерге астаган. Подвоз ло вброс эдилбеген болзо, явка jанынаҥ кӧргӱзӱ мынаҥ да уйан болор эди. Экинчизинде, укмал башчыга ачынып калган ӱнбереечилер талдаштарга баргылайла, "В.Путин республикадаҥ канча ла кире ас ӱн алза, А.Бердниковты иштеҥ анча ла кире тӱрген сӱрер" деген санаа-кӱӱнле башкарынып, ӱндерин В.Путин учун бергилебегендер. Талдаштарга келбеген ле талдаштарда ӱндерин В.Путин учун бербеген ӱнбереечилердиҥ аймактар сайын ӱлӱлерин алзабыс, олордыҥ текши ӱнбереечилердеҥ jарымынаҥ кӧби Улаган (62,22%), Турачак (58,10%), Чой (57,09%), Чамал (54,68%), Шабалин (52,97%) аймактарда ла Горно-Алтайскта (59,61%) болгон.\nАлбаты-jоныбыстыҥ «кара албаты», «тегин jон» деп адаткан калыҥ бӧлӱги эски-jаҥы президенттиҥ эдетен солынталарынаҥ эҥ ле тыҥ В.Путин А.Бердниковты республиканыҥ башчызы, башкаруныҥ председатели болгон jамызынаҥ чыгарарын сакып тургандары бу туру. Мыныҥ ӱстине бу ла улустыҥ кӧп сабазы А.Бердниковтыҥ ордына республиканыҥ бажына алтай кижи тургузылар болор деп иженедилер. Буларга кӧрӧ, jаан jамыларда иштегилеп турган ла «общественность» дейтениниҥ бажында турган алтайларда республиканыҥ бажына алтай кижи тургузар деген санаа-кӱӱн бары эмди тургуза билдирбейт. Олор ондый санаа сананардыҥ, кӱӱн кӱӱнзеердиҥ ордына, карын да, Кремль республиканыҥ бажына кемди тургузарын озолоп угарга, «узун кулак», «кайчы кулак» болгылап калган отургылайт. «Озологоны от алар» деген кеп сӧстиҥ ийдези мында туру. Jе бу учуралда керек, сурак кеп сӧстиҥ табышкагында эмес, а «от алар» деген оҥдомолдо туру. Кремльдиҥ тургускан кандидадынаҥ кемдер кандый «от» аларга турган: алкы бойы учун суранарга турган ба эмезе бала-барказын jеткилдеерге, бӱткӱлдеерге турган ба, эмезе албаты-jоны учун, алтай-jери учун айдынарга турган ба?..\nМениҥ санаамла, калык болгон адыста бӱгӱн биске канча бӧлӱнижеле, алкы бойыс та, бала-баркабыс та, албаты-jоныс та, алтай-jерис те учун айдынарга Кремльдеҥ кандидат сакыбас керек, оныҥ ордына, карын да, бойыстыҥ кандидадысты Кремльге чыгарар керек болуп jат. Jе, мындый алтам эдерге, биске элдеҥ ле озо бирлик болор учурлу. Президенттиҥ администрациязы республиканыҥ бажына алтай кижи тургуспай турганыныҥ тӧс шылтагы бистиҥ бирлик эмезисте деп бодойдым. В.Чаптынов Алтай Республиканыҥ башчызы, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели болуп 1994 jылдыҥ кочкор айынаҥ ала 1997 jылдыҥ чаган айына jетире, Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ председатели болуп 1997 jылдыҥ чаган айынаҥ ала куран айына jетире иштеди. Оноҥ ло бери Алтай Республиканы алтай кижи башкарбады. Бу кире ӧйгӧ бисте кандый да национализм, кандый да сепаратизм болбоды, jок: Москва бисти бу jанынаҥ бир де ачыкка кыйыктабады. 21 jылга бойыстаҥ башчы чыгарарга «бышпаганыбыс» – бойыстыҥ бурубыс. 1997 jылдыҥ талдаштарында Ю.Антарадоновко республиканыҥ башчызы болорго 0,23% ӱндер jетпеди, ол 23,28% ӱндер алган болзо, С.Зубакин 23,50% ӱндер алган эди. 2004 jылда Россия ичинде губернаторлор талдаарын токтоткылабаган болзо, С.Пекпеевте 2006 jылдыҥ талдаштарын jеҥип ийер арга jаан болгон. Оны jӧмӧйтӧн улус Москвада да болгон, анчада ла «Единая Россия» партияда, республикада болгон талдаштарда jаҥыс ла алтайлар эмес, а орус та, казах та улус ого ӱндерин кӱӱнзеп беригилейтен эди, мыныҥ ӱстине ол талдаштарда туружатан акча-манаттаҥ кызылбаган.\nБу ла ӧткӧн талдаштар аймактардыҥ башчылары бисти бириктирип ийер аргалузын кӧргӱсти. Олордыҥ административный ресурстары иштегендери учун алтай аймактарда явка 70 процентке jуук ла В.Путин учун ӱнбериш 80 процентке jууктап турбай. Булар бойлоры бирлик бололо, бийик jамыларда иштегилеп турган ла «эл башчылар», jондык башчылар болуп турган алтайларды jууй тарткылаза, бойыстыҥ кандидадысты Кремльге чыгарар арга бисте ачылгадый? Республиканы башкарып ийгедий улус бисте бар, мениҥ ле чоттогонымла, тӧп кылык-јаҥыла да, байлык ченемелиле де, уймалбаган ак-чегиле де келижип турган эрлердеҥ ӱч-тӧрт кижи бар. Республикабыс кичинек болгоны, политиктерис ас болгоны - бистиҥ бурубыс эмес, тӱбегис туру. Экинчизинде, бӱгӱн бисти «слерде федерал кемдӱ политик, башкараачы jок» деп кем де айдып болбос. Чын, бир ӧйдӧ бисте федерал jаҥдарда (Госдума ла Федерация Совединде) бир де кижи болбогон, эмди ондый улустар бар. Ӱчинчизинде, бу ла јуукта бир таныжым, оныҥ стационар телефонын Интернет талдап берерде, ВЦИОМ-ныҥ (Всероссийский центр изучения общественного мнения) ишчизиниҥ бистиҥ республиканыҥ общественно-политический ле социально-экономический айалгазы аайынча чокым сурактарына (ол тоодо республиканыҥ башчызына кемди кӧрӱп туругар деген суракка) чике каруулар берген эди. Айдарда, «кара албаты», «тегин jон» бойыстыҥ кандидадысты Кремльге чыгарарга база jӧмӧшкӧдий эмес пе? Президенттиҥ администрациязыныҥ jакылтазыла јаҥыс ла социологиялык шиҥжӱлер ӧткӱрер ӧмӧликтер эмес, а аҥылу ведомстволор до бойлорыныҥ кандый ла суракту опросторын республика ичинде jаантайын ӧткӱргилеп тургандары јаан ла јажыт эмес. Кийнинде бу опростордыҥ турултазыла Кремль бойыныҥ тӱп-шӱӱлтезин тургузып турганы база јарлу.\n15:37 17/06\t292\t1\n15:01 17/06\t288\t4\n13:49 17/06\t158\t0


ВИЧ/СПИД-теҥ чеберленери — кӱнниҥ сурагы - altaicholmon\nВИЧ/СПИД-теҥ чеберленери — кӱнниҥ сурагы\nТоолу кӱндер кайра СПИД ооруга удура тартыжары ла оныҥ профилактикалык ижи аайынча республикан тӧс јерде ВИЧ/СПИД-тиҥ курч сурактарына учурлалган пресс-конференцияда медициналык ишчилер ле талалык, муниципал СМИ-лердиҥ журналисттери туруштылар.\nКонференцияны таланыҥ СПИД-тӧс јериниҥ баш врачыныҥ медицинаныҥ бӧлӱги аайынча ордынчызы Наталья Латышкова ачкан. Оныҥ темдектегениле, ӧткӱрилип јаткан туштажу СПИД-ле тартыжарыныҥ телекейлик кӱнине учурлалган. Ол јаҥжыкканы аайынча кыштыҥ баштапкы кӱнинде темдектелет. Бу кӱн кажы ла ороонго, Россияныҥ кажы ла талазына, ол тоодо Алтай Республикага, учурлу деп айтты. Бу кӱннеҥ озо врачтар ВИЧ/СПИД-тиҥ сурактарына учурлалган јартамалду-профилактикалык керек-јарактарды ӧткӱрет. Нениҥ учун дезе кӧп сабазында чындык ла ӧйинде јетирилген јетирӱ-јартамал ВИЧ-инфекцияны болдыртпазыныҥ тӧс аргазы болуп јат.\nВрач-эпидемиолог Вячеслав Зиминниҥ јартаганыла, эҥ ле баштап бу јарт эмес оорула оорыган улус США-да 80-чи јылдардыҥ бажында илезине чыгарылган. Југуш оорула оорыгандардыҥ тоозы кӧптӧп, оору-јобол текши јер-телекейде таркап баштаган. 1989 јылдыҥ тулаан айында 145 ороон улус СПИД-ле оорыган 142 муҥ учурал керегинде јетирӱ эткен.\nРоссияда ВИЧ-ле эпидемияныҥ баштапкы учуралдары 1987 јылда окылу темдектелген, оноҥ ло бери оны ајаруга алып баштагандар. 1988 јылда СПИД-ле тартыжарыныҥ бастырателекейлик кӱни јарлалган. 2000 јылдаҥ бери оныҥ бойыныҥ аҥылу сӱр-темдеги — кызыл лентазы бар.\nАлтай Республикада ВИЧ-ле колбулу баштапкы учурал 1999 јылда окылу темдектелген. Врач-эпидемиолог Светлана Тагызованыҥ јетирӱзиле, ӧдӱп јаткан јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 1-кы кӱнине јетире талада ВИЧ-инфекциялу улустыҥ (учуралдыҥ) окылу темдектелген текши тоозы — 1059. Јӱк ле калганчы 10 айдыҥ туркунына јаҥыдаҥ ВИЧ-инфекциялу 96 учурал илезине чыгарылган. 2018 јылдыҥ 10 айыныҥ туркунына дезе 95 учурал болгон. Талада бу југуш ооруныҥ таркаганы аайынча кӧргӱзӱлерле Горно-Алтайск кала, Чамал, Турачак, Майма аймактар баштапкы јерде. Ол онойдо ок бӱгӱнги кӱнде ВИЧ-инфекцияла тоозыла ас эмес учуралдар таланыҥ ончо аймактарында чотко алылат деп айтты.\nКӧп саба учуралда вирус јуук колбулар (половые контакты) ажыра југужат. Инъекционный наркотикти тузаланганы ажыра југушкан учуралдар ас учурап јат. Кӧп лӧ јаны југуш ооруга эмезе инфекцияга табарткан јонјӱрӱмдик категорияныҥ улузын јаштарыла алза, олор 30 јаштаҥ ала 39 јашка јетире улустаҥ табылат. Онойдо ок ӧдӱп јаткан јылда 4 эпши учетко тургузылган. Олордо ВИЧ бар болгоны барлу тужында јарталган. 2019 јылда ВИЧ-ле оору энелер 16 бала тапкан, балдары су-кадык.\nПресс-конференцияда јаан ајару «ВИЧ-инфекция» деп диагнозту улусты антиретровирусный препараттарла эмдеери јанынаҥ суракка эдилди. Врач-инфекционист Марина Ульчиекованыҥ јетирӱзиле, мынаҥ озо бу оорула оорыган кижиде кандый да ижемји болбогон болзо, бӱгӱнги кӱнде ВИЧ-положительный статусту кижи јажын јажап, керек дезе су-кадыгы бек балдарды чыгарар аргалу. Эҥ ле каруулузы ла учурлузы — аргалу болзо, ооруны эртеледе табары ла препараттарла улай ла тузаланар, эмденер керек. Бастыра јӱрӱмине эмденер — бир де токтотпос. Эмдеништеҥ мойношкон кийнинде кижиниҥ эди-канында оору такып табылардаҥ айабас. Оныҥ јартаганыла, кезик оору улус бойыныҥ диагнозыла јӧпсинбей турганы карамду. Олор врачтыҥ бичип берген ле акча тӧлӧбӧзинеҥ берилип турган эмдерле эмденерге кӱӱнзебейт. Онойдо ок ВИЧ-диссиденттер деп айткадыйлары бар, олор терапиядаҥ мойноп јат, мындый кылыгыла олор јаҥыс ла бойлорына эмес, је анайда ок ӧскӧ дӧ улуска каршу јетирет. Је врачтыҥ јартаганыла, эмдиги ӧйдиҥ препараттарыныҥ тузазы јаан, турултазы бийик. Олор вирустыҥ кижиниҥ эт-канында ӧзӱп таркаарын токтодот ло кижиниҥ иммунный системазын бӱткӱлинче орныктырат, мыныҥ шылтузында кижиниҥ јӱрӱминиҥ чыҥдыйы бийиктеп јаранат.\nӦткӧн јуунныҥ тӧс шӱӱлтези — ВИЧ/СПИД-теҥ чеберленетен сок јаҥыс эп-арга ол профилактика деп чокымдалды. Профилактика дегени — јӱрӱмниҥ экинчи јажытту јанында, эр ле эпши кижи бой-бойына чындык, чек болоры, улай ла ВИЧ-ке тесттерди ӧдӧр керек. Анчада ла слерде сакыбаган, чеберленбеген колбу (половой контакт) болзо, ВИЧ-ке тестти кыйалтазы јогынаҥ ӧдӧр, наркотиктерди тузаланбас керек.\nВИЧ-инфекция мынаҥ ары таркап ӧспӧзин деп, эр ле эпши улус ортодо јуук колбулар аайлу-башту, чек болзын. Эпши улус барлу јӱрер ӧйинде балазыныҥ, бойыныҥ су-кадыгына каруулу, некелтелӱ болорын ундыбас керек. Онойдо ок каршулу кылык-јаҥын бӱткӱлинче таштаары база керектӱ.\nСурак — каруу\nВИЧ-теҥ бӱткӱлинче эмденип алар арга бар ба?\n—Тургуза ӧйдӧ кижиниҥ эди-канынаҥ вирусты бӱткӱлинче чыгаргадый эм-тус, препараттар јок. Је терапияныҥ схемалары бар, олор вирустарга кӧптӧӧр, ӧзӧр арга бербей јат. Оныҥ учун оору улус бастыра јӱрӱмине АРВТ-а отурат (антивирусный терапия). Таблеткаларды кӱнӱҥ сайын ичсе, олордыҥ иммунный системазы орныгып, ордына кирет. Олор су-кадык јӱрӱмле јӱрӱп, су-кадык балдар табат.\nВИЧ оору энедеҥ ичте јӱрген балага кыйалтазы јогынаҥ кӧчӧт пӧ?\n—Качан энези профилактикалык эмденишти албаза, кӧчӧтӧн чочыду бар. Энези балазына вирусты ӱч эп-аргала берер аргалу — бала ичте тужында, баланы табатан ӧйдӧ лӧ балазын эмчектегенде. Је југужатан кажы ла арганы токтодор арга бар: антивирусный терапияны алар, баланы кесарево деген эп-сӱмеле чыгарарга јараар ла баланы эмиспей, умчыла азыраар. Кажы ла эп-арга эмдеп турган врачла кыйалтазы јогынаҥ јӧптӧлип јат ла ончозы энениҥ канындагы вирустаҥ камаанду. Ајаруга алгадый база бир айалга — балага ВИЧ-тиҥ кӧчӧр чочыдузын јабызадарга ӧрӧ адалган терапияны кыйалтазы јогынаҥ тӱрген баштаар керек. Је бу учуралда эпшилердиҥ консультациязына ӧйинде баштанар ла медишчилердиҥ ајарузында турар керек.\nИшке кирер тушта оорузы керегинде айдары керектӱ бе?\n—Сурак башка-башка учурлу, ончозы кижиниҥ профессия-ижинеҥ камаанду. ВИЧ-статузы јарамыкту (положит.) улустыҥ тап-эриктери бастыра ла улустый ошкош, је олордо ӱзеери каруулу молју бар — ВИЧ-инфекцияны таркатпас учурлу. Оныҥ учун ВИЧ-инфекциялу кижи бу ижинде ӧскӧ кижиниҥ су-кадыгына каршузын јетирер аргалу ба деген суракты бойына јартап алар учурлу. Чындап та, ол ӧскӧ кижини ВИЧ-инфекцияла југуштырбаска, чокым эп-аргала тузаланар аргалу. Онойдо ок, РФ-тыҥ УК-зыныҥ 122-чи тизиминиҥ 2-чи бӧлӱгиле, оорузын биле тура, ӧскӧ кижини југуштырган болзо, кату каруузына тургузылар. ВИЧ-инфекция табылган кижиге оныҥ тап-эриги, каруулузы јанынаҥ јартамал эдилет.\nЈастыра тест «ложноположительный» эмезе «отрицательный» болор арга бар ба?\n—Эйе, кезикте «ложноположительный» тесттиҥ болор аргазы бар. Шак бу шылтактаҥ улам ӱзеери тест — иммунный блот эдилет. Бистиҥ талада ол јӱк ле СПИД-центрде эдилет. Мындый айалга сӱреен ас учурап јат. Кӧп лӧ сабазында ол аутоиммунный патологиялу, барлу ӱй улуста, онкологияла оору улуста ла о. ӧ. учурап јат.\nЭҥ ле учурлузы, кезикте мындый да айалга болуп јат. Качан кижи шиҥдешке ВИЧ-инфекцияныҥ инкубационный ӧйинде (эмезе оны кӧзнӧктиҥ ӧйи деп айдып јат) келгенде, кижиниҥ эди-канына вирустыҥ кирген ле эт-канныҥ удура каруу беретен ӧйи 3 айга једер аргалу. Ол ӧй 6 айга, кезикте 12 де айга једер аргалу. Шак бу ӧйдӧ инфекциялу кижиниҥ эди-канында ВИЧ-ле југушканы билдирбес, тесттиҥ турултазы јаман (отриц.) болор. Је бу ӧйдӧ кижи југуш оорулу ла эбире улуска каршу јетирер аргалу болот. Нениҥ учун дезе ол бойыныҥ ВИЧ-статузы керегинде билбес ле су-кадык кижини вирусла југуштырып салар аргалу. Оныҥ учун кижи чеберленбей, јуук колбуда болгон болзо, ээжи-некелте аайынча анализти 3,6 айдыҥ бажында такып табыштырар аргалу.\nБойыныҥ статузы керегинде кайдаҥ угуп аларга јараар? ВИЧ-ке анализти кайда табыштырар?\n—Алтай Республиканыҥ ончо аймактарыныҥ эмчиликтеринде ле республикан эмчиликте, јурт јеезелердиҥ ончозында ФАП-тарда. Ондо ВИЧ-ке акча тӧлӧбӧзинеҥ, керек тужында јажытту шиҥдешти ӧдӧр арга бар. Онойдо ок бистиҥ СПИД-центрге ле психиатрический эмчиликке баштанарга јараар. Бу эмчиликте јуукта эптӱ кабинеттер ачылган. Бу кабинеттердиҥ аҥылузы — анализтиҥ турултазын экспресс эп-аргала чилекей ажыра бир ле канча минуттыҥ туркунына билип алар арга бар.\nКачан тест положительный болзо, кайдаар баштанар?\n—Кыйалтазы јогынаҥ Горно-Алтайсктагы Шоссейный оромдогы 38-чи таҥмалу турада СПИД-центрге баштанар керек. Мында чокым, толо јартамал, эм-тус, психологиялык јӧмӧлтӧ-болуш аларга јараар. Таланыҥ кандый бир аймагыныҥ кижизи болзо, јаткан јери аайынча аймактагы эмчиликке баштанар керек.\nБойыныҥ ВИЧ-статузын биле-тура мойножып турган улус бар ба?\n—Мындый бир канча учурал бар. Кезикте ВИЧ-тӱ улус олордо мындый оору бар деп јӧпсингилебей јат. Бистиҥ тӧс јерде мындый улусла иштеерге мультидисциплинарный команда тӧзӧлгӧн. Ондо врач-инфекционист, медсестра ла јондык иш аайынча специалист иштеп јат. Мында ончо эп-арга тузаланылат: јартамал иш, оору кижиниҥ эмезе оныҥ балазыныҥ оорузы ла су-кадыгы керегинде јетирӱ, онойдо ок ооруны эмдегениниҥ турултазы, эмезе эмденеринеҥ мойногон учуралдарла колбулу сурактар база кӧрӱлет. Онойдо ок РФ-тыҥ «Су-кадыкты корыыры керегинде» деген јасагы аайынча ада-энези эмезе опекун балазын шиҥдееринеҥ эмезе эмдееринеҥ кыйыжып мойношсо, кату каруузына тургузылат. Кӧп јаны бир аай, чук ӧткӱрген иш турулталу болуп јат. Ада-энези балазын кыйалтазы јогынаҥ эмдеери оныҥ јӱрӱмине, су-кадыгына јарамыкту деп оҥдоп, јӧпсингилейт.


06.03.2018 - altaicholmon\nМария Соколовна Кудачинова 1942 јылда кандык айдыҥ 30-чы кӱнинде Эре-Чуйдагы Мукур-Таркаты јурттыҥ Кӧк-Ӧзӧк деп јеринде чыккан. Горно-Алтайскта пединститутты божодып, Кош-Агаш, Курай јурттарда алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи, «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязында литишчи, Улаган, Оҥдой аймактардыҥ ӱредӱлик бӧлӱгинде иштеген. Мария Кудачинованыҥ чӱмдемелдери «Кандык бажы кызарганда» (1979 ј.) деп бирлик јуунтыда, 2002 јылда «Кӱнниҥ кӱлӱмјизи» деп таҥынаҥ\nТурумкай айалга чокым ишти керелейт\nАлтай Республиканыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министерствозыныҥ коллегиязыныҥ 2017 јылдагы иштиҥ уч-турулталарына, келер ӧйдӧ бӱдӱретен иштерге учурлалган јууны Горно-Алтайсктагы медколледжтиҥ конференц-залында ӧткӧн.\nРоссия Федерацияныҥ президенти Владимир Путинниҥ Федерал Jуунга 2018 јылдагы Баштанузынаҥ\nJылдыҥ тӧс учурлу кереги — ороонныҥ Башчызыныҥ јылдыҥ сайын эдип турган Баштанузы јарлалган јуун — тулаан айдыҥ 1-кы кӱнинде Москвада Тӧс Манежте ӧткӧн. Ондо Федерация Совединиҥ турчылары, Госудуманыҥ депутаттары, ороонныҥ башкарузыныҥ турчылары, РФ-тыҥ Конституциялык ла Ӱстиги јаргыларыныҥ, тергеелердиҥ јасакчы ла бӱдӱреечи јаҥдарыныҥ башкараачылары, јаҥжыккан мӱргӱӱл јаҥдардыҥ јаандары, јондык ишчилер турушкан. Владимир Путинниҥ быјылгы куучыны эки


Быјыл тӱжӱм кандый болор? - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ јетиргениле, быјыл 47134 гектар јерде јылдам культуралар ӱренделген, пландаганы — 47718 гектар.\nАшты 6 883 гектар јерде ӱрендеери пландалган болзо, ӱрендегени 6854 гектар. Бирјылдык азырал культуралар 39631 гектарда ӧскӱрилген, пландалганы — 40626 гектар.\nАлтай Республиканыҥ Тӱндӱкке тӱҥейлелген аймактарында кӱндер соок болгон учун кыра ижи јӱк ле кичӱ изӱ айдыҥ экинчи јарымында тӱгенген, оноҥ бу ла айда тӱште кейдиҥ јылузы 30-35 градуска јеткен. Jердиҥ чыгы сӱрекей ас болгон.\nТайгалардыҥ мӧҥкӱлери оройтып кайылып баштаганынаҥ улам Кош-Агаш аймактыҥ јер сугаратан системазында сууныҥ кеми сӱрекей јабыс болгон.\nШак мындый айалганы ајаруга алып, јурт ээлем аайынча министерство АР-дыҥ башкарузыныҥ быјылгы 304-р таҥмалу јӧбиле башкарынып, јаҥныҥ јербойындагы органдарыла кожо кыралардагы ла арка-туулардагы айалганы шиҥжӱзинде туткан, кӱскиде тӱжӱм кандый болгодыйын ажындыра чоттоп кӧргӧн.\nСпециалисттердиҥ чоттогоныла, айдыҥ-кӱнниҥ айалгазыныҥ јаскы иштерге јетирген салтарыныҥ экономикалык чыгымы 79 миллион салковойго једер аргалу. Оныҥ учун экономикалык јылыйтуларды астадары аайынча ӧткӱретен иштердиҥ планы тургузылган.\nАштыҥ тӱжӱмин быјыл ӧйлӱ-ӧйинде јуунадар арга јок болгонынаҥ улам оныҥ кеми сакыганынаҥ 25 процентке ас болор аргалу. Бу учуралда ээлемдердиҥ аш јанынаҥ јетире алынбайтан кирелтелериниҥ кеми 27 миллион салковойго јууктай берер. Оныҥ учун чӧлдӧги аймактарла ажындыра јӧптӧжӱлер тургузып, јетпей турган азырал ашты олордоҥ тартарга келижер.\nАлтай Республиканыҥ азыралла јеткилделгени быјыл бир тын малга 3,4-4,2 азырал единицадаҥ болор аргалу.\n«Алтын» мӱӱстӱ аҥдар\nБастыра Россияны алар болзо, сыгындарды ӧскӱретен ле олордыҥ мӱӱзин кезетен иш Алтайский, Красноярский, Пермский крайларда, Тверской, Калужский областьтарда база ӧдӧт. Гран ары јанын алза, мӱӱзин кезетен сыгындарды Австралияда, Jаҥы Зеландияда, Канадада ла Китайда ӧскӱрет.\nӦткӧн чактыҥ 90-чы јылдарында, јурт ээлемди ӧскӧртӧ кубултар тушта, сыгындар ӧскӱретен иш областьты тыҥ аргадаган эди.\nАҥныҥ мӱӱзин кезери јанынаҥ бистиҥ республика Россия Федерацияда баштапкы јерлердиҥ бирӱзинде турат. Эмди Алтай Республикада аҥ ӧскӱрип турган ээлемдердиҥ тоозы 59-ка једип јат. Ол тоодо укту мал ӧскӱреечи 8 ээлем.\nОлордогы аҥдардыҥ текши тоозы 52 муҥ, јылдыҥ ла берип турган кургаткан мӱӱстиҥ бескези 40 тоннага једип туру. Республиканыҥ бастыра аҥ ӧскӱреечилери бойлорыныҥ биригӱзин тӧзӧгӧн. Оны Карагайдыҥ јарлу аҥ ӧскӱреечизи Александр Попов башкарат.\nАлтай Республиканыҥ аҥ ӧскӱреечилериниҥ биригӱзи бу бӧлӱктиҥ ӧзӱмине, укту аҥдардыҥ тоозын кӧптӧдӧрине, баалар јанынаҥ политиканыҥ аайы-бажына, кургаткан мӱӱстерди гран ары јанында садатан јолдорды табарына јаан камаанын јетирет.\nАҥ ӧскӱреечилер бӱгӱнги једимдерине государствого тыҥ иженбей, бойлорыныҥ арга-чыдалыла једип алган. Бӱгӱнги айалганы алдындагы сводкадаҥ кӧрӱгер:\nАймактар Мӱӱзин кезетен сыгындар Кезилгени Кезилгениниҥ бескези, кг Алынганы, кг\nэжер мӱӱстер чий мӱӱс 1 сыгыннаҥ Мӱӱзин 1-кы катап кескенинеҥ\nсыгындар 1-кы катап кезетени сыгындар 1-кы катап кескенинеҥ Сыгындардаҥ 1-кы катап кескенинеҥ\nМайма 870 118 717 107 3 004 112 4,19 1,04\nШабалин 2 596 344 2 236 193 14 789 354 6,62 1,84\nЧамал 781 54 454 5 2 717 0 5,98 0,00\nКӧксуу-Оозы 6 608 509 6 479 297 38 414 475 5,93 1,60\nКан-Оозы 1 246 155 690 3 3 785 2 5,49 0,60\nОҥдой 2686 269 2303 176 12326 284 5,09 1,67\nБастыра республика 14787 1449 12878 781 74435 1226 5,8 1,6\nМайма аймакта мӱӱс кезетен иш тӱгенген, арткандарында бу айдыҥ учына јетире ӧдӧр.\nЭттиҥ баазы — ӧҥзӱре сурак\nОл кажы ла јыл јурт улусты санааркадып турган сурак болуп јат. Jе оныҥ чокым аайы эмдиге јарталгалак, рыноктыҥ ӧйинде ондый болор јаҥду дежет. Кезик улустыҥ шӱӱлтезиле, бааларды, эттиҥ баазын шиҥжӱде тудатан орган болзо, јакшы болор эди. Нениҥ учун дезе 2-3 јылдыҥ туркунына јайы-кыжы кичееп, азыраган малын эл-јон кӧп саба учуралдарда арга јокто јабыс баага садат.\nКӧп улус кажы ла јыл бескези уурлагалак јаш малын садат, нениҥ учун дезе кемниҥ де бала-барказы ӱредӱге барат, кемдийи де биле тӧзӧйт, той-јыргал, белкенчек ӧткӱрер керек. Ол ӧй — јаан изӱ ле куран айлар, анайда ок сыгын ай. Бу ла ӧйдӧ эт алаачылар бааларды јабызадып ийет. Мындый айалганы јурт јерлердиҥ бастыра эл-јоны билер. Оныҥ шылтагы јарт та болзо, улус кайда барзын, этти јабыс баага табыштырат.\nКезик улустыҥ шӱӱлтезиле, эл-јонноҥ артыкташкан продукцияны садып алатан бир организация болзын: улустаҥ этти бир ле јерде садып алзын, ол тушта баалар аайлу-башту болор.\nАзыйда ондый ченемел болгон. Эл-јонныҥ колындагы мал-ашты, тӱк-терени, маала-ажын, ӧскӧ дӧ продукцияны заготовительдер јууйтан, садып алатан. Ондый эп-арганы не орныктырбас?


01.02.2021 - altaicholmon\nБеш јылдыҥ туркунына…\nӦткӧн јылда химиялык этиологиялу эдимдердеҥ бисте кӧп улус корондолгон. Оныҥ тӧртӧн проценти аракыныҥ салтарыла колбулу болгонын токсикологияныҥ мониторингиниҥ јетирӱлери кӧргӱзет.\nКыпчак-Тадырдыҥ улу уулы\nМениҥ угум – Улу Кыпчак-Тадыр. Козыраган корым таштарлу кубакай чöлдöрдиҥ тенибер салкыныла телекей эбирген, казыр кайа-кырлар öткÿре тыҥытту тÿҥÿри торгылган, кöк бöрÿнеҥ тамырланып таркаган, кайыр кожоҥду каймыртту тибиртле мениҥ кумран jуучыл угум улалып jат!..\nЈӱрӱмниҥ јӱс ӧҥин ӧткӧн эрдиҥ эреени экӱ\nЈӱрӱм кижиге кӧп тушташтар сыйлайт: кандый да кижиге учурал болуп туштаарыҥ, кажызына амадап барып jолыгарыҥ, кем де сени бойы бедиреп, куучынга кычырат.\n2021 јылда јурт ээлемде тооалыш ӧдӧр\n2021 јылдыҥ кандык айында Бастырароссиялык тооалыш ӧдӧр деп јетирӱ јарлалып калган. Ороонныҥ албаты-јоны ортодо тооалышты ӧткӱрериле кожо јуртээлемдик тооалыш 2021 јылдыҥ куран айында ӧткӱрилер деген окылу јетирӱ база јарлалып калды.\nКочкор айдыҥ 8-чи кӱнинде бистиҥ ороондо Билимниҥ кӱни темдектелер. Бу байрамды академиктердиҥ, билимчилердиҥ, профессорлордыҥ ла бойыныҥ ижин-јӱрӱмин билим-шиҥжӱ ишке учурлаарга турган студенттердиҥ байрамы деп адайт.\nШколдогы изӱ аш-курсак — ајаруда\nГосударстволык ӱлекер аайынча Алтай Республикада школдордыҥ баштамы класстарыныҥ балдарын акча тӧлӧбӧзинеҥ азыраары 2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала оноҥ ары улалган. Бу керек-јаракка 200 миллион салковой акча федерал бюджеттеҥ чыгарылган\nЈӱрӱмдик айалгазы кӱч улуска болужарга\nРоссияда 2021 јылда јӱрӱмдик айалгазы кӱч билелер, кӧп балдарлу билелер, јӱрӱмдик кӱч айалгага кирген улус (јаҥыскан јаткан граждандар) государстводоҥ болуш алып\nЈуунда ар-јӧӧжӧниҥ сурактары шӱӱжилген\nЧаган айдыҥ 26-чы кӱнинде Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Тӧргизиниҥ ээчиде јууны ӧткӧн. Оны республикан парламенттиҥ председателиниҥ молјуларын бӱдӱреечи Герман Чепкин башкарып ӧткӱрген.