Агару кӱӱниле — балдарга - altaicholmon\nНина Баштыковна Бельчекованыҥ лириказын кычырганда, эпши кижиниҥ öткöн jÿрÿми керегинде карык санаалар сезилет. Jе ол карык-кунук öткöн öйлöрдö артып, автор тургуза öйлö теҥ алтап, келер öйлöргö баштанат:\nАраай jÿре берерим\nАлкышту суу болуп,\nАгару jерди кучактап,\nАртабас мениҥ кÿÿним.\nБичиичиниҥ айландыра ар-бÿткенле, тынар-тындула, öзÿп jаткан чечектерле, јÿзÿн öзÿмдерле, байлу агаш-тажыла кöскö кöрÿнбес jуук колбузы ÿлгерлеринеҥ сезилип, jурук болуп кöс алдына кöрÿне берет. Ӱлгерлеринде энелик jылу тыныжыла, эркеледип-jажыткан кÿÿниле балазына учурлаган jолдыктар.\n«Jорук» деп тууjыда Н. Бельчекованыҥ тöс геройы Jылым деп келин Орчылаҥныҥ тÿбинде Ӱргÿлjиктиҥ телекейинде јӱргендерге, келер ӧйгӧ једип, тӧрӧӧн-jаанакка jолугып, эрмек-куучын öткÿрет. Арчын jытту Алтайыстыҥ артап-быртып, эм-тус болгон аржан-кутуктардыҥ jоголып соолгоны, аҥ-куштар кижиниҥ колынаҥ короп, астаганын керелеген ачу јолдыктар:\n«…Jерис бистиҥ артаган\nJууп jетпес сÿрее-чöптöҥ.\nJыш агаштарыс кургаган\nJыду корон ыштардаҥ.\nJеристиҥ озогы бÿдÿмин\nJуук jылдарда jандыратан\nJаан иштер бисти сакыйт.\nJе калыктыҥ иженчизи –\nКелер ӧйдиҥ кижизиниҥ бу сӧстӧри ажыра öбöкö болгон Јылымга келер öйгö ижемjи база келет. Тууjыда келинниҥ сÿр-кебери, оныҥ кайкамчылу јол-јорыгы, кöргöн-укканы алтай кай чöрчöктöрди эзедет.\nН. Бельчекованыҥ куучындарыныҥ тöс геройлоры кöп сабазында jурт jердиҥ улузы, олордыҥ кылык-jаҥдары, jадын-jÿрÿми, ижи-тожы чÿмдемелдерде чындык jуралат. Кижиниҥ ару, ак-чек санаазы, бÿдÿҥкей кылык-jаҥы ла ач, не-немени мензинип, куурмактанып ийетени «Jÿрÿм эки берилерде» деп куучында кöргÿзилет. Jурт jердиҥ кижизи Акбол калада тура тудуп алар деп амадап, jар-бичиктер ажыра Карабаш деп бойына кураа эр кижидеҥ тура тудар jер садып алат. Тураны тудуп, мал-ажына öлöҥ эдер деп jанган. Кÿскиде калага келип, тудуп салган туралу jерине баргажын öскö улус баскылап jÿрет. Ол «…Jÿреги чым эдип, олорго jууктап, jакшылажып, слер не улус, не jÿргенеер деп jалтамчылу сураган. Улустыҥ чырайынаҥ кöргöндö, ачуурканып, кайкажып калганы билдирлÿ болгон. Олор куучындажып, jартажып-угужып, документтерин чыгарып кöргöн болзо, бу jердиҥ ээзи саткан Карабаш эмес, чек öскö кижи болуп калган…». Автор Акболдыҥ ал-санаага тÿшкенин, айылда эш-нöкöрин карамдап, бойын бурулаганын чындык jурап, «кижиниҥ jаргызынаҥ кудайдыҥ jаргызы артык эмей» деп шÿÿлте эдет. Акбол тöгÿндеттирген де болзо, jакшыга, чындыкка бÿдÿп, «jакшыга бÿдер, jарашка тартылар керек, ак санаа öрö тартар, кара санаа кöмö базар, jаман сöскö jаман jапшынар, jараш сöскö jакшы jуулар» — деп сананат.\nЭрjине мал алтай кижиниҥ бÿдер чагынаҥ ала антыгарлу наjызы туру. «Боро ат» деп куучында Нина Баштыковна боро аттыҥ ботомой-кулун тужынаҥ ала салымын jурайт. Боро аттыҥ jÿрÿм-салымы J. Б. Каинчинниҥ Кер-Бее керегинде чÿмдемелиле, кыргыс бичиичи Ч. Т. Айтматовтыҥ «Jакшы болзын, Гÿлсары!» деп повестиндеги эрjине малдыҥ сÿр-кеберлериле тÿҥдештиргенде, бийик кеминде кöргÿзилген. Боро ат камалгазы чыгып, карып калган, бажы салактап, ишке кÿчи jетпей барган, оныҥ jанында jаантайын уулчак — калаш, эмезе куруттыҥ одыгын экелип, оны азырайт, бажы-кöзин сыймап, эркеледет, калганчы jолына да уулчак оны ÿйдежет. Баланыҥ ару кÿÿни, эрjине малга килеп, кöзиниҥ jаштарын тöккöни, кöгÿс-санаазыныҥ керсÿзи калганчы учуралда чындык кöргÿзилет.\n«Карагай ла кайыҥаш» деп куучында автор Алтайдыҥ агаштарын – «…бу экÿниҥ эптÿзин, jараштарын! Бирÿзи коп-коо, узун, бойыныҥ кÿчин, jалтанбазын билер. Экинчизи – чичке, коо, ээлгир сынду, jалакай, jобош. Алтайдыҥ агаштары – карагай ла кайыҥаш» деп бичийт. Jараш, öнжÿк, кееркемjилÿ jурук, ар-бÿткенниҥ кеендик jурамалдары кенейте, «Jе бир катап…» деп, кÿкÿрт-jалкынныҥ jызыраган jуругыла солынат… Кайыҥаш jаҥыскан артат. «Кайыҥаш сок jаҥыскан!». Автордыҥ Кайыҥашка «… Кайыҥаш! Сынба, ÿÿрем! Эмеш те бажыҥды бöкöйтип, ээлбе! Качан да!» —деп баштанганы учурлу. Jÿрÿм — талай, кижиге кандый ла согулта-толкуларга туштаарга келижер, кайыҥаштый турумкай, чыдамкай, бöкöйбöс, багынбас болор керек.\nJÿрÿмниҥ jолы бастыра улуска килеҥ, jеткил-бÿткÿл болуп jайылбай турганы «Бÿт меге, бÿт» деп куучында айдылат. Jиит уул Ирбис jастырганынаҥ, ачу аштыҥ салтарынаҥ улам «катуныҥ» jерине кирет, оноҥ чыгып jанган кийнинде, айландыра улустыҥ ого кöрÿжи де, куучын-эрмеги де öскöлöнип, улус оноҥ кыйыжып-тууралап тургандарын сезет. Бу öйдö учурал болуп, Ирбис Ритага, jиит ÿредÿчи кыска, туштап, санаа-кÿÿнин салат. Jиит кыс Ирбиске бÿдÿп, экÿ айыл-jуртту болгылап, эзен-амыр jуртагылай берет. Кижиге бÿдÿп, кÿч öйдö удура болуп, кижи кÿÿнин jылыйтпай jÿрери – агару керек. Оогош öскÿс бала бол, jаан эр кемине jедип калган эр бол, jаҥыскан артып калза, ого коштой оны оҥдоп, jöмöжип jÿрер кижи керек. Айландыра улус оны керексибей, јаман кöрÿп, тууралап jÿрзе, ол jаҥыскан кижиге, балага коомой болор, эмезе jеткер-шулмус табарардаҥ айабас. Айдарда, автор айландыра jÿрген улусты бой-бойын оҥдожып, jабыс кöрÿп, шоотпой, не-немеге jединбей jÿрген кижини кирелебей, болужып, ÿлежип-jöмöжип jÿрерине кычырат.\nН. Бельчекованыҥ чÿмдемелдеринде эмдиги öйдиҥ курч сурактары кöдÿрилет – ачу аш, оныҥ jеткерлÿ салтары анчада ла jаш бала-баркалу билелерге jеткенин «Соок кÿскиде» деп куучыннаҥ кöрöдис. Куучынныҥ адынаҥ да кандый да соок сезим кижиниҥ эди-канына jайыла берет. Бÿдÿш ле Акча ÿч балалу биле. Бÿдÿш оорып, эмчиликте jадат, jе эш-нöкöри Акча бала-барказын да, оору ÿйин де килебей, аракыдап jÿрет. Оору кижи эмчинеҥ jайнап, эки кÿнге суранып, балдарын кöрöргö айыл-jуртына меҥдейт. Балдарыныҥ кийим-тудумын jунуп, курсак-тамак белетеп, Бÿдÿштиҥ оорузы тыҥый берген, öгööни айылда jок. Таҥ jаҥы ла jарып jÿрерде, эзирик Акча та кемниҥ де кажаан-айылында ойгонып келген, айылы jаар ууланган. Jаан уулы: «Ада, ада, энем кандый да соок болуп калтыр» – деп айтканы аракычы аданыҥ бажына та илинет, та jок. Айылда арткан ÿч бала. Куучында болгон керекти кöргöжин, амыр jаткан билеге тÿбекти ачу аш экелет, балдардыҥ адазы ого jайылбаган болзо, энези де эзен jÿрер эди. Оору кижи эмчиликтеҥ суранып туруп jанып, иштенип, оорузы тыҥып, божойт. Эмди балдары энези jок, адазы аракыдаҥ баш кöдÿрбейт. Байла, балдар балдардыҥ туразына аткарылар деген карыкчалду санаа олјолойт.\n«Адабыс келди» деп повестьтиҥ бичикке кирген ÿзÿктеринде тöс jерде Ада-Тöрöл учун Улу jууныҥ jолдорын öдÿп келген алтай jуучыл Буучайдыҥ салымы кöргÿзилет. Темир-терсле узанар кижи кузницада иштеп, колхозтыҥ шоферы да болот. Эш-нöкöри Курааш кенейте jада каларда, Буучай колында öскÿс балдарлу артат. Экинчи ÿйи Буланатла кожо бала-барказын чыдадып, колго-бутка тургузат. Jылдар öткöниле Буучай öбöгöн эске алыныштардыҥ телекейине барат. Кезикте ол jаш тужын, оогош салдым уулчак, канайып эне-адазыныҥ эркезинде jÿргенин, jиит öйлöрин, кенейте от-калапту jуу-чакта шофер болуп, фашисттердиҥ самолетторыныҥ бомбалажы алдында машиналу ок-јепселдар тартканын, öлÿмниҥ, шыра-кыйынныҥ jеринеҥ Алтайына эбирип jанып келеле, шырказынаҥ божогон карындажы Лаjынды эске алынып отурат. Комбайнерлордыҥ Буланихада курсында ÿренип, колхозто баштапкы комбайнга отургандардыҥ бирÿзи, колхозтыҥ ижинде озочылдардыҥ тоозында јӱргени Буучайга да, оныҥ балдарына да оморкоду болгон. Автор Буучайдыҥ jÿрÿминде туштаган кандый ла кылык-jаҥду улусты, олордыҥ эткен керектерин кееркедим эп-аргаларды тузаланып, бÿдÿмjилÿ jурайт. Повестьте Туулу Алтайда коллективизация öдÿп турар öйлöр, баштапкы комсомолдор, баштапкы стахановецтер, от-калапту Ада-Тöрöл учун Улу jуу, jууныҥ кийнинде jайрадылган jадын-jÿрÿмди орныктырган öйлöр тöс геройлордыҥ сÿр-кеберлери ажыра кöргÿзилет.\nбичиктиҥ эксперт комиссиязыныҥ турчызы,\nГ. К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернатта алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ÿредÿчизи


Тирӱ сӧстиҥ устары маргышты - altaicholmon\nТирӱ сӧстиҥ устары маргышты10.04.2018\nБалдардыҥ ӱзеери ӱредӱзиниҥ республикан тӧс јеринде кандык айдыҥ 6-чы кӱнинде чӱмдемелди эске ле кӧдӱриҥилӱ кычыраачы ӱренчиктердиҥ калыктар ортодогы «Тирӱ классика» деген кӧрӱ-маргааныныҥ талалык бӧлӱги окылу айалгада ачылып ӧтти.\n«Тирӱ классика» деген эҥ ле јаан чӱмдемел ӱлекер јети јыл кайра Санкт-Петербургта ичкери јолын алынган. Ол ӱч јаан сыйдыҥ лауреады. Ӧткӧн јылда «Тирӱ классика» деп фонд РФ-тыҥ президентиниҥ граждан обществоныҥ ӧзӱмине деген ууламјыла грант алган. Бӱгӱнги кӱнде ӱренчиктердиҥ маргаандары РФ-тыҥ ӱредӱ ле билим, онойдо ок культура аайынча министерстволорыныҥ јӧмӧгӧниле ӧдӧт. Кӧрӱ-марганныҥ туружаачылары 10 јаштаҥ ала 17 јашка јетире ӱренчиктер. Оныҥ туружаачыларыныҥ тоозы јылдыҥ ла эки миллионноҥ ажыра болот.\nКӧрӱ-маргаан беш бӧлӱкле ӧдӧт. Озо школдо, оноҥ аймак кеминде ле ӱчинчизи талалык кеминде ӧдӧт. Башка-башка аймактардаҥ ла каладаҥ текши школдордыҥ ла ӱзеери ӱредӱликтиҥ јеҥӱчилдери болуп чыккан тӧртӧн ӱренчик балдардыҥ калыктар ортодогы «Артек» деген тӧс јеринде ӧдӧтӧн финалга чыгары, онойдо ок Москвада Кызыл тепсеҥде ӧдӧтӧн супер-финалда туружары учун тартышты.\n«Тирӱ классиканыҥ» туружаачыларын, ӱредӱчилерди, башкараачыларды, айылчыларды АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ ордынчызыныҥ молјуларын бӱдӱреечи Роман Птицын уткыды. Ол ӧткӧн чакта бистиҥ ороон эҥ ле кӧп кычырып турган ороон болгонын айтты. «Бичикти кычырганы кижиниҥ алкы бойыныҥ ичкери ӧзӱминиҥ тӧзӧгӧзи, аргазы болуп јат» — деп, Р. Птицын темдектеди. «Бичик, чӱмдемел сӱреен јаан телекей. Бу телекейдиҥ байлыгы — билгир. Билгирге, бичикке јӱткигер, јилбиркегер, кычырыгар» — деп, ол бойыныҥ кӱӱнземелин айтты. Оныҥ айтканыла, јаан учурлу ӱлекерде таланыҥ 5-11 класстарыныҥ 422 ӱренчиги эрчимдӱ турушкан. Бӱгӱнги кӱнде тӧртӧн јеҥӱчил бойыныҥ узын, билгирин кӧргӱзер. Онойдо ок бойыныҥ уткуулду сӧзинде олорго једимдӱ-јеҥӱлӱ јол кӱӱнзеди.\nКӧрӱ-маргаанныҥ ачылтазында онойдо ок АР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри Алексей Бондаренко, балдардыҥ ӱзеери ӱредӱзиниҥ тӧс јериниҥ јааны Ольга Абрамова, бу ӱлекерди јылдыҥ ла јӧмӧп-болужып турган бичиктердиҥ «Знайка» деген тизӱ магазиндериниҥ јааны Григорий Немов ло ӧскӧ дӧ улус турушты.\nМаргаан ӱч бӧлӱкле ӧткӧн. Туружаачылардыҥ билгирин, узын, кычырыжын окылу жюри баалады. Жюриниҥ председатели П. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ артизи, АР-дыҥ ла РФ-тыҥ нерелӱ артизи Ираида Охрина, «Сова» деп албаты театрыныҥ худбашкараачызы, эл театрдыҥ артизи, режиссер-тургузаачы Дарья Найденова, педколледжтиҥ бӧлӱгиниҥ јааны Лариса Замятина, ӱредӱниҥ ле билимниҥ министерствозыныҥ балдардыҥ ӱзеери ӱредӱзи аайынча ишчизи Наталья Шаповалова, М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ бӧлӱгиниҥ јааны Лариса Шейранова каруулу ишти бааладылар.\nБу кӧрӱ-маргаанда бойыныҥ аҥылузы бар. Оныҥ ээжизи аайынча ӱренчиктер ӱредер программага кирбей турган чӱмдемелди талдап, эске ӱренип, јарт, чокым, омок-јардак ӱниле кычырар учурлу. Jӱк ле эске кычырар эмес, је ондо ӧдӱп јаткан керек-јаракты кӧргӱзер, байа актердыҥ јайалтазы, сценада јайым, бош тудунары, кыймыктанары-кыймыгулары, бир сӧслӧ, чӱмдемелди бойы ажыра ӧткӱрер, кӧрӧӧчиге јетирер керек. Кӧрӧӧчи кожо сӱӱнзин, каткырзын, сананзын, кунуксын. Бир сӧслӧ, кӧрӧӧчилер, ӱренчиктер кӧрӱ-маргаанныҥ кийнинеҥ тургуза ла библиотека јаар јӱгӱрзин, меҥдезин. Jилбилӱ бичикти бедирезин, тапсын.\nБалдар сценада јайаан јайалтазын, билгирин јакшы кӧргӱсти. Олор, темдектезе, ӧскӧ ороондордыҥ, онойдо ок тӧрӧл орооныныҥ классиктериниҥ, бичиичилериниҥ, поэттериниҥ чӱмдемелдерин јакшы билерин кӧргӱстилер. Эске кычырары кӱч ле каруулу жанрлардыҥ бирӱзи де болзо, балдар сӱреен јакшы кычырдылар.\n«Тирӱ классикага» балдарын ажындыра белетеген, таскаткан ӱредӱчилерге, башкараачыларга сӱреен тузалу ӱредӱ-семинар болды. Балдарга дезе сценада канайда бойын тудунары, чӱмдемелди јарт, чокым, чындык эдип кычырары аайынча мастер-класс, «сценадагы куучын» деген ӱредӱ јарамыкту болгонын лапту кереледи. Эл театрдыҥ артизи, АР-дыҥ нерелӱ артизи Нина Юданова, Ираида Охрина балдарга, ӱредӱчилерге ӱредӱзине, јӱрӱмине јарамыкту, тузалу јӧп-сӱмелер айдып кӧргӱсти.\nБу кӧрӱ-маргаанныҥ талалык бӧлӱгиниҥ јеҥӱчилдери болуп Кӧксуу-Оозы аймактаҥ Артем Плешков, Кош-Агаш аймактыҥ Белтир јуртынаҥ Алина Енчинова, каладаҥ 6-чы гимназиядаҥ Валерия Газатулина чыктылар. Олор Крымда «Артекте» ӧдӧтӧн турулталу кӧрӱ-маргаанда туружар. Григорий Немов база кӧп тоолу балдарга, бичикке јилбӱзи, чӱмдемелди јолду талдап алганы, кичӱ тӧрӧлиниҥ бичиичилериниҥ чӱмдемелдерин кычырып турганы учун Артем Плешковко, Алина Енчиновага, Валерия Газатулинага, Екатерина Атамановага, Мария Пьянковага, Люсиня Шагинянга ла кӧп ӧскӧ дӧ балдарга сӱреен јилбилӱ бичиктер сыйлады.\nКӧрӧӧчилер, темдектезе, Руслан Якояковтыҥ, Илья Борбуевтиҥ, Алина Баянкинаныҥ, Анастасия Ишминаныҥ, Jаркын Амыеваныҥ, Софья Конунованыҥ кычырганын јилбиркеп уктылар.\nОльга Абрамова «Тирӱ классика» деген талалык маргаанныҥ ончо туружаачыларына дипломдор, кереес сыйлар табыштырды.\n«Тирӱ классика» деген кӧрӱ-маргаанныҥ тӧс амадузы — кычырарын сӱӱчи балдардыҥ биригӱзин тӧзӧӧри. Бу сӱреен јаан амаду. Бис ого оогош алтамдарла барып, балдардыҥ чӱмдемел лагерьлерин, кӧрӱ-маргаандардыҥ башка-башка јылдардагы туружаачыларын јууп, туштажу ӧткӱредис. «Тирӱ классиканыҥ» туружаачыларыныҥ клубын, балдардыҥ редакциязын ла ӧскӧ дӧ тузалу билгирлерди тӧзӧйдис. Бу башка-башка бӱдӱмдӱ иш балдарды јилбӱлери аайынча бириктирет — деп, «Тирӱ классика» фондтыҥ президенти Марина Смирнова куучындайт. — Тӧс керегис дезе балдарга јилбилӱ бичиктерди табарга болужары, балдардыҥ, туружаачылардыҥ билгирлерин элбедери, тереҥжидери».


Ӧс албатылардыҥ ӧзӱми бойыныҥ тилинде - altaicholmon\nГорно-Алтайсктыҥ эл университединиҥ алтай филология ла востоковедение аайынча кафедразы кочкор айдыҥ 6-чы кӱнинде Билимниҥ кӱнине учурлай лекция ӧткӱрди. «Билим» деп лекцияда эрмек-куучын Алтайда јаткан ӧс албатылардыҥ тили ле тӧрӧл тилдердиҥ бӱгӱнги айалгазы керегинде болгон.\nЛекцияны филология билимдердиҥ кандидады, доцент, алтаистиканыҥ ла тюркологияныҥ факультединиҥ деканы Сурна Борисовна Сарбашева кычырган. Ол ӱредӱликте ӧткӱрилген шиҥжӱ иштердиҥ турулталары аайынча алтай тилдиҥ бӱгӱнги айалгазы керегинде куучындады. 2016-2017 јылдарда ӱредӱчилердиҥ ӱредӱзин бийиктедер институттыҥ ӧткӱрген мониторингиниҥ турулталары алтай тилди ӱренериниҥ чыҥдыйын ла канча кире балдар ӱренип турганын чокымдаган эди. Онойдо ок оогош балдардыҥ садтарында алтай тилге таскадарыныҥ группаларын ачары јанынаҥ эне-адалар ортодо ӧткӱрилген анкетированиениҥ турулталары ајаруга алынды. Оогош болчомдорго алтай тилге ӱредериниҥ кеми бийиктегенин эне-адалардыҥ 79 проценти темдектеген болзо, 21 проценти ол ло кеминде деп айткан. Онойдо ок олордыҥ 53 проценти тӧрӧл тилле куучындаарын биледе темиктирерине јӧп, 26 проценти биледе куучындаарын керексибейт ле 21 проценти бу суракка каруу берерине кӱчсингени јарталган. Оогош балдардыҥ садтарында алтай национальный группалар ачарыла јӱк ле 20% респондент јӧп болгоны алтай тилдиҥ ӧзӱминиҥ јолында чочыдулу айалга деп айдар керек.\nЈе кажы ла аймакта тӧрӧл тилдиҥ сурагы башка-башка кеминде болгонын кычыраачыларыс, байла, ончозы билер. Майма аймакта јӱк ле Сайдыс ла Урлу-Аспак јурттарда алтай тилди школдордо ӱредип јат. Оогош балдардыҥ турачагында бир группа алтай тилле таскадылып јат. Ондо јӱк 11 бала алтай тилин билер. Чой ло Турачак аймактарда алтай тилди ӱредер арга јок болгонын муниципал тӧзӧлмӧниҥ ӱредӱликте специалисттери темдектеген. Айдарда, бу аймактарда јаткан ӧс албатылардыҥ тӧрӧл тили керегинде сурак сӱрекей ӧҥзӱре туруп јат.\nМониторинг шиҥжӱлердиҥ мындый тоолорына тайанып, Сурна Сарбашева бир канча ӧҥзӱре сурактарды угусты. Ол тоодо бистиҥ республикада алтай тилдӱ улустаҥ башка телеҥит, туба, чалканду диалект тилдерлӱ улус јуртап јат. Олордыҥ ортозынаҥ анчада ла чалканду ла туба тилдер бӱгӱнги кӱнде сӱрекей кӱч айалгада болгоны темдектелди. Тилин билер улустыҥ кӧп сабазы 50-60 јылдардыҥ. Эмдиги ӱйе тӧрӧл тилиле куучындабай јат. Айдарда, тӧрӧл тилле кийнинде куучындаар улус табылар ба, јок по деп сурак турат.\nЛектор бу тилдерди орныктырып аларында уур-кӱчтер керегинде куучындады. Озо ла баштап ӱренер бичиктер, ӱредӱчилер ле олорго керектӱ бичиктер јок болгоны темдектелди. Је бу сурактардыҥ аайы-бажына чыгарга, озо туба, чалканду тилдердиҥ грамматиказы, јӧптӧлгӧн алфавиди керек деп, Сурна Борисовна айткан.\nТӧрӧл тилин ойто орныктырып аларга сананган ада-энелер школдорго келип, бойыстыҥ тилисти ӱренерге турубыс деп угузу эткен кийнинде, бу айалга солына берер аргазы бар. Јӱк ол тушта тӧрӧл тилди орныктырары јол алынар. Оноҥ ары ӱренер бичиктер керек болоры јарт. Эмдиги ӧйдӧ ондый бичиктер јокко јуук. Не дезе, эмди бар бичиктер ӱренер бичиктерге эдилген некелтелерге келишпейт. Јаҥы бичиктерди тургузарына билим тӧзӧлгӧ керек. Тилдиҥ ээжилери, грамматиказыныҥ билим тӧзӧлгӧзи тургузылган кийнинде, бичиктер јазалып јат. Ол бичиктер эксперт ширтӱлер ӧдӧр учурлу. Айдарда, бу керектерди ончо бӱдӱрип јатканча, база алты-јети јыл ӧдӧ берер. Ол ӧйгӧ тӧрӧл тилле куучындайтан улустыҥ тоозы бӱгӱнгизинеҥ астап калар аргалу. Мынаҥ кӧргӧндӧ, тилдиҥ сурактары јӱрӱмниҥ ончо јаныла колбулу.\nТӧрӧл тилди ӱредер ӱредӱчини белетеерине алтай филологияныҥ факультеди качан да болзо белен. Је мындый специальностьты аларга канча јылдыҥ туркунына ас тоолу албатылардаҥ алты ла бала ӱренерге келген эмтир. Лекцияда анайда ок Турачак ла Чой аймактарда јадып турган ӧс албатылардыҥ тӱӱкилик јолы керегинде айдылган ла тӧрӧл тилин јылыйтканыныҥ шылтактары темдектелген.\nСурна Сарбашева билингвизм керегинде кыска јетирӱ эдип, эки ле оноҥ кӧп тилдерди билер балдардыҥ ӧзӱми сӱрекей једимдӱ болуп јат деп темдектеди. Ол школго јаҥы ӱренип баштаган балдар орус тилдеҥ ӧскӧ алтай, англичан ла кыдат тилдерге келип ӱренгени керегинде куучындады. Бу экспериментте турушкан балдардыҥ ӱредӱзи эрчимдӱ болгоны темдектелди. Мындый ӱредӱни ӱзеери алган балдар ӧскӧ тилдерле јакшы куучындап темиге берген де болзо, је та нениҥ де учун тӧрӧл алтай тилин сӱрекей кӱчсинип турганы кайкамчылу. Сурна Борисовнаныҥ айтканыла, алтай балдар баштапкы класска ӱренип келерде, олордыҥ кӧп сабазына алтай тил ӧскӧ ороонныҥ тилдерине тӱҥей деп билдирет. Айдарда, алтай тилди ӱредерине эмдиги бар методикаларга ӱзеери оны ӧскӧ ороондордыҥ тили чилеп ӱредетен методика керек. Алтай тилди ӱредеринде эки јол бар – ол тилди ӱредерин бу ла аайынча артыргызып салар, ол эмезе ӧскӧ ороондордыҥ тилдерин ӱредип турган методикалар чылап јеҥилтер керек.\nБистиҥ балдар тӧрӧл тилин, оныла коштой орус тилди бийик кеминде билер. Оныҥ ӱстине ӧскӧ ороондордыҥ тилдерине ӱренип јат. Бу айалгада «трилингвизм» деп оҥдомол чыгып келет деп, Сурна Сарбашева темдектеди. Анайып, эмди тӧрӧл тилиле куучындап турган балдар ӱч ле оноҥ до кӧп тилдерди јайым билер. Олор кӧп албатыларла эрмектежип јӱрер ле кандый ла ороондорго буудак јогынаҥ барар аргалу.\nЛекцияда болгон эрмек-куучында эмдиги студенттердиҥ тилинде болуп турган солынталар база темдектелди. Ол анчада ла алтай тилдиҥ синтаксизинде. Балдар эрмектерде сӧстӧрдиҥ турар аайын јастыра тургузып, ол ок ӧйдӧ бой-бойын оҥдоп турганы јарталган.\nЭмдиги ӧйдӧ јиит ӱйениҥ ӧзӱмине кӧп тилдерди билери јаан камаанын јетирет. Ол јакшы да учурлу, јаман да салтарлу. Лекцияга келген угаачылар бу курч сурак аайынча шӱӱлтелерин база угушкан. Бойлорыныҥ солун кӧрӱмин филология билимдердиҥ кандидады Алексей Чумакаев, баш билим ишчи Надежда Тыдыкова, онойдо ок аргачылар да угустылар.\nСолун лекцияныҥ угаачыларыныҥ тоозында Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик инсти-тудыныҥ билимчилери, Горно-Алтайсктыҥ эл университединиҥ ӱренеечилери ле аспиранттары, журналисттер ле оноҥ до ӧскӧ улус болды.


17.03.2020 - altaicholmon\nГ. И. Чорос-Гуркинниҥ чӱмдемелдериниҥ јайалган тӱӱкизи керегинде куучынды баштаардаҥ озо, бӱгӱнги ӱйеге Чорос-Гуркин тӧрӧл тилин билген бе деген јарт эмес суракка каруу берели. Ол нениҥ учун чӱмдемелдерин орус тилле бичиген? Бис оны орус тилдӱ јурукчы деп айдарыс па, ол сӧстиҥ алтай јурукчызы болуп неле аҥыланат? Гуркин деп ӧбӧкӧ карган адазыныҥ Кӱрке (Тыдыков) деп адынаҥ бӱткен,\nКайкал кептӱ чегедек – јурттыҥ музейинде\nАда-ӧбӧкӧлӧрдиҥ энчилеп артыргыскан байлыгын чуктай јуунадып, келер ӱйелерге чеберлеп алары каруулу да, тузалу да керек. Шак мындый амадула кӧп тоолу музейлер ачылат. Музейди ачып иштееринде, бу иштиҥ чике бажында кӧгӱс кӧрӱми тереҥ, кандый ла керектиҥ учурын ыраада, ажындыра кӧрӧр улус турат. Кош-Агаш аймактыҥ Мукур-Таркаты јуртында јуртап јаткан јабак сӧӧктӱ Тамара Еликпаеваныҥ ады-јолы элбеде јарлу. Ол\nОзогы јаҥжыгуларды олор улалтканча\nКажы ла ороонныҥ, кажы ла таланыҥ байлыгы улус, анчада ла эпшилер ле балдар болуп јат. Кош-Агаш аймактыҥ ӱй улузыныҥ советтериниҥ ижин эске алынар кӱӱним бар. Ӱй улустыҥ экономиканыҥ башка-башка ууламјыларына, социальный јӱрӱмге јетирип турган камааны сӱрекей јаан. Эпшилердиҥ биледеги, бала-барказын таскадарындагы, албатыныҥ јаҥжыгуларын чеберлеп ле ӧскӱрип аларындагы учуры сӱрекей јаан. Ӧткӧн чактыҥ јетенинчи јылдарында Кош-Агаш\nБу јарлалып јаткан очерктиҥ авторы Иван Васильевич Шодоев ле оныҥ геройы Советский Союзтыҥ Геройы Темирей Токурович Казаков – экӱлези Кан-Оозы аймактыҥ улузы, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачылары. Алтай Республиканыҥ албаты бичиичизи, јарлу журналист И. В. Шодоев 1914 јылда Кан-Оозы јуртта чыккан. 1936 јылда черӱге барып, јанып келеле, «Ойроттыҥ комсомолы» ла «Кызыл Ойрот» (эмдиги «Алтайдыҥ Чолмоны»)\n«Спортчыларыс јерлештерин мынаҥ да ары сӱӱндирзин…»\nСпортивный ла јуучыл самболо Россияныҥ чемпионады кочкор айдыҥ 28-чи кӱнинеҥ ала тулаан айдыҥ 2-чи кӱнине јетире ӧйдиҥ туркунына Чебоксары калада ӧткӧн. Орооныстыҥ 69 тергеезинеҥ келген 700-теҥ кӧп спортчылардыҥ тоозында јерлештерис база болгон. Россияныҥ ӧткӧн чемпионады керегинде РФ-тыҥ нерелӱ тазыктыраачызы Мӧҥӱнчи ЯЙТАКОВ куучындаган: —Бу маргаандарга федерал округтардыҥ чемпионаттарыныҥ јеҥӱчилдери ле призерлоры, анайда ок Москва ла Санкт-Петербург\nАлтай Республиканыҥ јурт јеезелериниҥ тыш бӱдӱмин јарандырар иштер эл-јонныҥ бойлорыныҥ баштаҥкайлары јогынаҥ ӧтпӧй јат. Эл-јоныныҥ тоозы бир муҥнаҥ ажыра кажы ла јурт јеезе 2018-2022 јылдарда бӱдетен «Јадар јерлерде јарамыкту айалгалар тӧзӧӧри» деп программада туружарга угузу берер аргалу. Республиканыҥ аймактарыныҥ јурт јеезелериниҥ ле тӧс калазыныҥ эл-јоныныҥ баштаҥкайларыла эдилген угузулар аайынча конкурстар эки министерстводо ӧткӱрилет. Ол тоодо\nТӧрӧл тилдиҥ байлыгын ачып…\nТулаан айдыҥ 9-14 кӱндеринде јаҥжыкканыла Алтай Республикада «Педагогикалык устыҥ неделези» ӧтти. Кӧп ууламјыларла маргыштар тергеениҥ тӧс калазында Горно-Алтайскта ӧткӧн болзо, «Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи — 2020» деп маргыш Шабалин аймактыҥ Шыргайты јуртында болды. 2000 јылдаҥ бери алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилериниҥ маргыш-кӧрӱзи аймактар сайын ӧдӧр болгон. Кажы аймактыҥ ӱредӱчизи јеҥӱ алар, ээчий јылда маргыш\nАлтай Республикада Ӱредӱликтиҥ устарыныҥ, озочылдарыныҥ кӱндериниҥ, кӧрӱ-маргаандарыныҥ кӧдӱриҥилӱ јабылтазы тулаан айдыҥ 14-чи кӱнинде эл театрда ӧтти. Таланыҥ байлык ченемелдӱ, јайаан јайалталу, јаҥыртулу, баштаҥкайлу ижиле танылу таскадаачылар, ӱредӱчилер, балдардыҥ ӱзеери ӱредӱзиниҥ педагогторы неделе туркунына «Јылдыҥ таскадаачызы», «Јылдыҥ ӱредӱчизи», «Алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи», «Јӱрегимди балдарга бередим», «Ӱредӱликте – озочыл» ла «Служу Отечеству!» деген кӧрӱ-маргаандарда туруштылар. Быјылгы\nМӧш — Алтайдыҥ эҥ јаан байлыгы\nБу кӱндерде Алтай Республиканыҥ башчызы, башкаруныҥ председатели Олег Хорохордин тергеениҥ ас тоолу калыктарыныҥ консультативный совединиҥ јуунын ӧткӱрген. Бу јуунда алты сурак кӧрӱлип шӱӱжилген. Анда республиканыҥ ас тоолу калыктарына 2019 јылда јасак аайынча кандый государственный болуш јетирилгени, Чой ло Турачак аймактарда агашты канайып тузаланып турганы керегинде сурактар база кӧрӱлген. Республиканыҥ башкараачызы агашты тузаланары аайынча сурак\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ экология ла ар-бӱткенди тузаланары аайынча комитединиҥ председатели Владислав Рябченконыҥ башкарганыла, ишмекчи группаныҥ јууны ӧткӧн. Бу группаныҥ турчылары Алтай Республиканыҥ коммунал кату таштанчыларла иштеер тергеелик операторлордыҥ ижин кӧргӧндӧр. Алтай Республиканыҥ тергеелик ӧзӱминиҥ министриниҥ ордынчызы Артем Черников тергеелик операторлордыҥ 2019 јылдагы ижи керегинде куучындап, физический ле юридический потребительдерле коммунал кату таштанчылар јанынаҥ тергееде мындый


Администрация муниципального образования «Улаганский район» | ӦРТ БОЛДЫРТПАЗЫ БОЙЫСТАҤ КАМААНДУ\nГлавная » Новости » ӦРТ БОЛДЫРТПАЗЫ БОЙЫСТАҤ КАМААНДУ\nӦРТ БОЛДЫРТПАЗЫ БОЙЫСТАҤ КАМААНДУ\n«Мындагы болгон Кызылгакта ӧрт авиазонага кирет, оныҥ учун авиаци-\nяла ӧскӧ аймактардаҥ бу ӧртти ӧчӱрерине 75 кижи экелилген ле бистиҥ\nлесничествоноҥ 7 кижи турушкан. Бу ӧрттӧ ончо јаба 108 гектар јер\nкӱйӱп калган, 20 гектары верховой деп чотолот (агыштыҥ ортозынаҥ ала\nкӱйгени). Ӧртти 10 кӱнди ажыра ӧйдиҥ туркунына ӧчӱргенис. Тургуза\nӧйдӧ ӧрт бӱткӱлинче ӧчӱрилген ле ӧрт недеҥ улам башталганын след-\nственный комитеттиҥ органдары шиҥдейт. Бу ӧрт ӧчӱрер иштер тужында\nПаспарты јурттыҥ эл-јоныныҥ белетеп чоккон аш-курсагын Тербеков\nВладимир Алексеевич биске јетирген. Бу калапту ӧртти јеҥеринде ончо\nарга-кӱчин салган, арып-чылап, шыралап калган улуска бу кандый јаан\nболуш, кандый јаан сӱӱнчи болгон! Учурал келижерде бис бу јурттыҥ\nончо болушкан улузына акту кӱӱнистеҥ јаан быйанысты айдып, бала-\nбарказына ла бойлорына су-кадык, айлы-јуртына амыр-энчӱ кӱӱнзейдис.\nКӱӱк айдыҥ 11 кӱнинеҥ ала 31 кӱнине јетире республикабыстыҥ ончо\nаймактарында, ол тоодо бистиҥ, улус ла кӧлӱктер агаш аразына кирерин\nастадары јанынаҥ јакаан чыгарылган. Бу јакаан аайынча бис албаты –јонго\nотводтор эдерин кирелендирер учурлу.\nТургуза ӧйдӧ бистиҥ организацияда агаш-ташты чеберлеериниҥ ижин\nууламјылап, бӱдӱрип турган улус јӱк ле 11 кижи: 3-Акташта, 8 –Улаган-\nда. Лесничестводо ончо јаба 940 гектар јер. Бу мындый јаан јерди бис\nјаантайын контрольдо тударга кӱчке келижет, оныҥ учун кажы ла кижи\nаркага барза ӧрт болдыртпазы керегинде бек сананар керек, анайда ок\nјиит ӱйени ол ло от саларына ла оны ӧчӱрерине элдеҥ озо ӱредип, јакыыр\nкерек. Отты качанда агыштыҥ алдына саларга јарабас, отты салардаҥ озо\nот саларга турган јерди эбиреде 50 см. кире кӱрек ле казып салар керек,\nјанып јатса отты ӧчӱреле, база катап ӧчкӧнин кӧрӧлӧ барарга качанда\nундыбай јӱрер керек! Отты айландыра јер каспазынаҥ салала туттуртып\nалгандар кату каруузына тургузылып, 3000-4500 салковой штраф тӧлӧӧр.\nБаза бир айдарга турганым, бу кӱндерде бистиҥ лесничество Улаган\nсууныҥ јанында саста (балдардыҥ јаҥы садыныҥ алды јанында) Улу\nЈеҥӱниҥ 75 јылдыгына учурлай агаштар отургызарга јер манап салганыс.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јуу кажы ла билеге табарган, бистиҥ ончоостыҥ ул-\nдак-тайдактарыс ол канду јууда турушкан, кем де Алтай јерине јанган, кем\nде ойто кайра бурылып келбеген. Оныҥ учун мында кажы ла кӱӱнзеген\nкижи эмезе организация јуучылдарыстыҥ эземине агаштар отургызар\nаргалу. Кӱӱнзеген улус јарт эмес сурактарла бистиҥ лесничествого баш-\nЧынынча айтса ӧртти бис, улус, бойлорыс ла баштап јадыс дезем бирде\nјастыра болбос. Ол ло кузукташ, одындаш бажында отты ээжилер аайынча\nсалбай турганыстыҥ учы-кыйузы ол. Кем де серенкезин, кем де таҥкызын\nјазап ӧчӱрбей таштап ийет, кемде одуда салган одын айландыра каспай,\nјетире ӧчӱрбей јат – мындый ла айалгалардаҥ улам канча јӱс гектар\nагаш-таш јандыру јогынаҥ кӱйӱп калат. Эмди ле кычырып турган улус\nбир эмеш ле сананып ийзеер: бир мӧш 200 јылдыҥ туркунына ӧзӧт – а\nбӱгӱн бис азыранып јаткан агаш-тажысты ӧртӧп салзаас эзенде јылда не ле\nазыранарыс? Аҥ-куштар кайда јӱрер, нени јиир? Кийнинде бала-баркага\nнени артызарыс? Куугандар ба?..


Эҥ артык ӱредӱчилерле туштажу - altaicholmon\nЭҥ артык ӱредӱчилерле туштажу\nЈаҥар айдыҥ 14-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ ӱредӱлигиниҥ ишчилериниҥ билгирлерин бийиктедери ле такыптаҥ профессионал белетениш аайынча институды ӱредӱликтиҥ устарыныҥ текшироссиялык кӧрӱ-конкурстарыныҥ тергее ичиндеги јеҥӱчилдериле пресс-конференция ӧткӱрди.\nОлордыҥ ады-јолдорын адабаска болбос: АР-дыҥ «Јылдыҥ таскадаачызы-2021» деп кӧрӱ-конкурсыныҥ ла «Россияныҥ јылдыҥ таскадаачызы» деп текшироссиялык кӧрӱ-конкурстыҥ туружаачызы, Кан-Оозы јуртта балдардыҥ садында таскадаачы болуп иштеп турган Айана Александровна Селишева, АР-дыҥ «Јылдыҥ ӱредӱчизи-2021» деп кӧрӱ-конкурсыныҥ ла «Россияныҥ јылдыҥ ӱредӱчизи» деп текшироссиялык кӧрӱ-конкурстыҥ туружаачызы, Майма јуртта В.Ф. Хохолковтыҥ адыла адалган ӱчинчи таҥмалу школдыҥ баштамы класстарыныҥ ӱредӱчизи Татьяна Николаевна Кривоспицкая, «Удура алтам» деп республикан кӧрӱ-конкурстыҥ јеҥӱчили, профессионал устар «Россияныҥ ӱредӱчи-психологы-2021» деп текшироссиялык кӧрӱ-конкурсыныҥ лауреады, каладагы А.Н. Ленкинниҥ адыла адалган сегизинчи таҥмалу школдыҥ ӱредӱчи-психологы Владислав Николаевич Чертолыс, «Јылдыҥ узы-2021», профтехӱредӱниҥ профессионал устарыныҥ текшироссиялык кӧрӱ-конкурсыныҥ туружаачызы, Горно-Алтайсктагы ӱредӱчилер белетеер колледжтиҥ орус тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Дина Александровна Егорова, Алтай Республиканыҥ ӱредӱлик ижинде бийик једимдерге јеткен ӱредӱчилерин аҥылап темдектеери јанынаҥ кӧрӱ-конкурстыҥ јеҥӱчили, су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ балдардыҥ школ-интернадында географияныҥ ӱредӱчизи Ирина Александровна Феоктистова, «Алтай тилдиҥ ле алтай литератураныҥ ӱредӱчизи-2019» деп кӧрӱ-конкурстыҥ јеҥӱчили, Кош-Агаш аймакта Телеҥит-Сортогой јурттыҥ школыныҥ баштамы класстарыныҥ ӱредӱчизи Айна Вячеславовна Самтакова.\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министри О.С. Саврасова јеҥӱчилдерди бийик једимдерге јеткендериле уткуды. «Ӱредӱчи кижиниҥ ижи јайаандык, быйанду ла каруулу, је ол ок ӧйдӧ јеҥил эмес иш. Ӱредӱчидеҥ келер ӧйдӧ бала кандый кижи болоры, јӱрӱмниҥ јолында кандый ууламјыла барары камаанду болуп јат. Ӱредӱчи кижи јӱк ле баланыҥ јайалтазын ачып, билимге јӱткиирине ӱредер эмес, је анайда ок оныҥ ижи олорды јаштаҥ ала јӱрӱмге эҥ ле керектӱ ич-кӧгӱс байлыктарды сӱӱрине ле чеберлеерине таскадары болот. Мындый туштажулар сӱрекей керектӱ ле тузалу. Конференцияларга јӱк ле јеҥӱчилдерди эмес, анайда ок методикалык ла таҥынаҥ бойыныҥ ижин ачкандарды, бистиҥ тергеениҥ кӧрӱ-конкурстарында туружып, кандый бир шылтактардаҥ улам јеҥӱге јетпегендерди база кычырып турар керек» – деп, ол айтты.\nЈеҥӱчилдер јуулгандарла кӧрӱ-конкурстар јанынаҥ кӱӱн-санааларыла ӱлештилер. Ӱредӱчи-психолог В.Н. Чертолыстыҥ айтканыла, бирлик ӧмӧлик болуп иштеери сӱрекей учурлу. «Кӧрӱ-конкурска белетенип тура, кожо иштеп турган ӱредӱчи-коллегаларым бирлик ле нак болуп, мени јӧмӧшкӧни јаан болуш болгон. Олордыҥ болужы јогынаҥ, байла, мен бу једимдерге јетпес те эдим. Кӧп јаҥы ачылталар эткем, кӧпти билип алгам. Бу мениҥ баштапкы ченемелим» — деп, ол темдектеген.\n— Турушкан кӧрӱ-конкурстардаҥ эҥ ле озо мен јаан аудиторияга куучындап, бойымды тудунып билерине ӱренгем. Оогош балдарла иштеп турган кижиге јаан улустыҥ алдына чыгып, бӱдӱрип турган ижин кӧргӱзерге коркымчылу да, каруулу да болгон. Аймактыҥ, тергеебистиҥ ченемелдери јаан ла билгирлери бийик таскадаачыларыла танышканым меге база бир јаан јол ачкан. Ончо алган билгирлерди мен ижимде тузаланарым. Мениҥ ижим оноҥ јилбилӱ болорына чырмайарым – деп, таскадаачы А.А. Селишева айтты.\nБаштамы класстардыҥ ӱредӱчизи Т.Н. Кривоспицкаяныҥ темдектегениле, баштап тарый муниципал кӧрӱ-конкурста туружып тура, ол ӱредӱлик ийдеге ле јаҥы кӧрӱм-шӱӱлтеге келген. «Кажы ла кӧрӱ-конкурстаҥ ачылталар кӧптӧп јат. Урокторды јилбилӱ ле солун ӧткӱрерге чырмайадыҥ. Баштапкы ла кӧрӱ-конкурста туружып ийгенде, бир јерде отурып болбойдыҥ. Јаҥы эп-аргалар ачып тузаланар кӱӱниҥ келер. Текшироссиялык форумда јаҥыс ла балдарды таскадары аайынча ишке эмес, је анайда ок ӱредӱчи кижиниҥ кылык-јаҥына, эп-аргаларына јаан ајару база эдилди. Бӱгӱнги кӱнде соцсетьтерди уроктордо канайда тузаланары јанынаҥ эп-сӱмелер айдылды. Биске бир де ӱркӱп-чочыбай, јаҥы аргаларды тузаланып иштеер керек деп бодойдым» — деп, ол айткан.\nКонференцияныҥ учында јуулгандар ӱредӱчилердиҥ «Алтай Республиканыҥ јылдыҥ ӱредӱчизи» деп адалган клубын тӧзӧӧр шӱӱлтеге келдилер. Тоолу ла кӱндердеҥ Телеҥит-Сортогой јуртта баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи А.В. Самтакова тӧрӧл лӧ орус тилдердиҥ ӱредӱчилериниҥ Москвада ӧдӧтӧн текшироссиялык мастер-клазында туружар. Айна Вячеславовнаныҥ айтканыла, ол алтай тилдиҥ урогын орус тилге кӧчӱриштӱ ӧткӱрер ле алтай кеп-кийим керегинде јайаандык ижин кӧргӱзер. А.В. Самтакова керегинде айдар болзо, ол каладагы ӱредӱчилер белетеер училищени ӱренип тӱгезеле, Горно-Алтайсктагы пединститутта филология факультеттиҥ алтай бӧлӱгин јеҥӱлӱ ӱренип чыккан. Салымы 28 јылдыҥ туркунына кичинек болчомдорло тудуш болуп улалган. Айдарда, бистиҥ тергеениҥ адын бийик кӧдӱрип, јаан једимдерге јетсин деп кӱӱнзейдис.


Театрдыҥ jылына — ачык jол - altaicholmon\nТеатрдыҥ jылына — ачык jол\nРоссияныҥ президенти Владимир Путинниҥ јарлыгыла 2019 јыл Театрдыҥ јылы деп јарлалган. Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда јаҥар айдыҥ 13-чи кӱнинде бу тӱӱкилик учурлу керекке учурлалган байрамдык тизӱ кӧдӱриҥилер бийик кеминде ӧтти.\nТеатрдыҥ фойезинде М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ театрга, онойдо ок эл театрдыҥ тӱӱкилик јолына ла бӱгӱнги кӱндеги јеткен једимдерине учурлалган бичиктер аайынча белетеген кӧрӱзи кӧрӧӧчилерди соныркадып јилбиркетти.\nБайрамдык кӧдӱриҥилер эл театрдыҥ артисттериниҥ сӱр-кеберлериниҥ јаҥыртыл-ган галереязыныҥ окылу ачылтазынаҥ башталды. Мында эл театрдыҥ башка-башка ӱйелериниҥ сӱр-кеберлери тургузылды. Ады-јолдоры телекей кеминде јарлу артисттерле, јайаандык јолында кӧндӱгип јаткан артисттерле айылчылар јилбиркеп таныштылар. Театрда ӱйелер колбузы бек болгонын шак бу галерея лапту кереледи. Театрдыҥ јаҥжыгулары бир тизӱле, бек тӧзӧгӧлӱ ӧзӱмниҥ јолында болгонын оныҥ јаркынду једимдери недеҥ де артык кӧргӱзет.\nЈаҥыртылган галереяда РСФСР-дыҥ нерелӱ артисттери Александр Майманов, Власта Тысова, Ираида Охрина, Россияныҥ нерелӱ јурукчызы Валерий Тебеков, јиит артисттер Айдар Унатов, Эмиль Колбин, Вадим Деев, Арунай Тазранова, Игорь Тазранов, Алина Попошева ла ӧскӧлӧриниҥ де сӱр-кеберлери. Алтай Республиканыҥ эл театрыныҥ ӧткӧн јолы байлык, једимдӱ, је мынаҥ ары оноҥ артык јаранар, ӧзӧр деп оморкоду кӧрӧӧчилердиҥ кӧксине конды…\n(Башталганы 1-кы бӱкте)\nРоссияда ӧдӧтӧн Театрдыҥ јылына уткый ачылган галереяныҥ туружаачыларын, театрдыҥ ӧмӧлигин, айылчыларды јаркынду, учурлу керекле Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ министри Ольга Антарадонова уткыды. Театрдыҥ јылыла колбой талада башка-башка ууламјылу кӧдӱриҥилер ӧдӧр, кӧрӧӧчилерге јилбилӱ, тузалу, кемиле, учурыла јаан јайаандык иштер, ӱлекерлер бир тизӱле ӧдӧри јанынаҥ министр бойыныҥ уткуулду сӧзинде айтты.\nБайрамдык айалгада галереяныҥ кызыл лентазын Ольга Антарадонова, РФ-тыҥ театрал ишчилериниҥ биригӱзиниҥ Алтай Республикадагы бӧлӱгиниҥ јааныныҥ ордынчызы Виталий Перчик, РФ-тыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Фридрих Таушканов, РФ-тыҥ нерелӱ јурукчызы Сергей Дыков, јурукчы ла режиссер Алексей Дмитриев ачтылар.\nЭл театрдыҥ артисттериниҥ јаҥыртылган галереязыныҥ ачылтазыныҥ кийнинеҥ театрдыҥ јаан залында ӧткӧн кӧдӱриҥилӱ јуун база Театрдыҥ јылына учурлалды.\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердниковтыҥ адынаҥ артисттерди, театрдыҥ ишчилерин, санат ууламјыныҥ улузын, онойдо ок ижи-тожы театрла колбулу јайаан ишчилерди башкаруныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева уткыды. Оныҥ темдектегениле, ороонныҥ президенти 2019 јылга кемиле де, учурыла да алза, сӱреен јаан керектерди чокым тургускан — эл-јонныҥ, анчада ла јашӧскӱримниҥ ортозында театрал санаттыҥ јозок алгадый јарамыкту, талдама јайаан иштерин таркадар, јилбиркедер. Театрлардыҥ гастрольдорыныҥ, јаҥы ойын-кӧргӱзӱлериниҥ тоозын кӧптӧдӧр. Онойдо ок туура салбас иштердиҥ тоозында јаш, јиит, јайалталу актерлорды, режиссерлорды јӧмӧӧри, олорго болужары. Шак бу сурактарга, баштапкы вице-премьердиҥ шӱӱлтезиле, јаантайын кыракы ајару эдилген ле эдилет. Темдектезе, культура ла санат бӧлӱгинде јеткен једимдери учун јашӧскӱрим ортодо театральный сыйлар јарадылган. Јылдыҥ ла јайаан ижинде јеткен једимдери учун кӧп јайалталар јолду сыйларла кайралдадат.\nКалганчы јылдарда культура бӧлӱгине акча-манатла государстводоҥ сӱреен јакшы болуш эдилет. Быјыл «Кичинек Тӧрӧлиниҥ культуразы» деген партийный ӱлекер аайынча республикага талдашту кӧрӱ-маргаанныҥ турултазыла «Театр — балдарга» деген ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрерге 35,7 млн салковой келишкен. Шак бу акча-манат Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрга ла Улаган, Кӧксуу-Оозы, Турачак, Майма аймактардыҥ муниципал театрларына аткарылган. Амадузы — балдарга ла јашӧскӱримге ойын-кӧргӱзӱлерди тургузарына, гастрольный ӱлекерлерди белетеерине ле балдардыҥ ла наадайлардыҥ театрларын керектӱ јепселле јеткилдеерине, јайаан ишти керектӱ кеминде ӧткӱрерге јарамыкту технологиялык эдимдерди аларына.\nАлтай Республика келер 2019 јылда бу ла ӱлекер аайынча федерал бюджеттеҥ јайаандык ишти јӧмӧӧрине ле балдардыҥ ла наадайлардыҥ театрларын керектӱ јепселле јеткилдеерине кемиле 19 млн салковойго турар субсидияны алар. Јетирӱлик система, аҥылу театральный јепсел (јарыдар, ӱнделтер), декорацияларды тартатан аҥылу кӧлӱк, база сценага јарамыкту эдим алынары темдектелет.\nНаталья Екееваныҥ чокымдаганыла, јурттарда культураныҥ јаҥы туралары тудулат ла ачылат. «Культура» деген национальный ӱлекер аайынча «Культурная среда» деген ууламјыда јурт јерлердеги культураныҥ тураларыныҥ капремонтына ла олорды керектӱ ончо эдимдерле јеткилдеерине федерал ла республикан бюджеттердеҥ 60 млн салковойдоҥ ажыра акча-манат чыгарылар.\nТемдектезе, Театрдыҥ јылына орус калыктыҥ «Родники Алтая» деген талалар ортодогы фестивали учурлалып ӧдӧри темдектелет. Бу јаан ла јакшынак байрам Россияныҥ јаркынду керектериниҥ Эл кӱнтизӱзине кийдирилген. Онойдо ок театрдыҥ музейи ачылар. Шак ол музей театрдыҥ јаҥжыккан чӱм-јаҥжыгуларын, једимдерин, јеҥӱлерин элбеде кӧргӱзер, кӧрӧӧчилерди бастыра јанынаҥ таныштырар јарамыкту арга болор. Мында башка-башка јылдарда артисттердиҥ бийик кайралдары, сценада кийген кеп-кийимидери, актерлордыҥ таҥынаҥ алкы бойлорыныҥ эдинген-тудунган эдимдери, бичиктер ле оноҥ до ӧскӧ кӧп эдим-тудумдар тургузылар. Тургуза ӧйдӧ музейдиҥ экспозицияларыныҥ концепциязы јанынаҥ иш ӧдӱп јат.\nТеатрдыҥ јылында онойдо ок драматургтардыҥ талалык кӧрӱ-маргааны да ӧдӧри темдектелет. Бу ла јылда хореографиялык (балетный) ойын-кӧргӱзӱлер тургузылар, «Театр в жизни каждого» деп адалган талалык фотокӧрӱ-маргаан ӧткӱрилер. Классикалык чӱмдемелдер аайынча наадайлардыҥ ойын-кӧргӱзӱлери тургузылар. Јайаан јайалталу јиит јурукчылардыҥ кӧрӱ-маргааны ӧдӧри темдектелет. Алтай Республика бу јайаандык тӧзӧгӧлӱ ишке ӱзеери 2019 јылда јиит актерлорды сакып јат. Россияныҥ Государственный академический Кичӱ театрындагы М. С. Щепкинниҥ адыла адалган бийик театрал училищени божодып јаткан јиит актерлор эл театрдыҥ труппазына кожулып, кӧнӱ иштеер.\nНаталья Екеева бойыныҥ куучынында республикада бӱгӱнги кӱнде 79 самодеятельный театрал ӧмӧликтер иштеп јатканын база аҥылап темдектеди\nОлордыҥ ортозында Кош-Агаш аймактаҥ «Сурлан», «Оймок», Чамал аймактаҥ «Гамаюн» деген албаты театрал ӧмӧликтер, Майма аймактаҥ «Сова» деп театр ла о.ӧ. Шак бу јайаан ӧмӧликтерге јайалталу, јилбиркек балдар ла јашӧскӱрим јакшызынып јӱрет.\nАлтай Республиканыҥ парламентиниҥ адынаҥ ӱредӱ, культура, спорт, јашӧскӱримниҥ политиказы, јондык биригӱлер ле СМИ-лер аайынча комитеттиҥ председатели Вячеслав Уханов јуулгандарды јакшынак керекле уткыды. Оныҥ айтканыла, театрал ӧмӧликтиҥ, јайаан јайалталу, ченемелдӱ актерлордыҥ чындык, јаркынду ижиниҥ шылтузында кӧрӧӧчилердиҥ ич-телекейиниҥ байлыгы чечилет. Олор бийик кӱӱн-тапка, кӧӧрӧм кӱӱн-санаага олјолодот, јакшыга, јарашка јӱткийт. Јебрен-кумран ӧйлӧрдӧҥ ала театр калыктыҥ, јондыктыҥ кӧгӱс байлыгыныҥ, культуразыныҥ туура салбас бӧлӱги болуп јат. Шак оныҥ учун келер јылда бистиҥ ороондо Театрдыҥ јылын ӧткӱрип јатканы театрал санаттыҥ ичкери ӧзӱмине јаҥы тебӱни, ийдени, арганы беретен јарамыкту айалга болуп јат. Театрал санат ӧзӱмдӱ јолло кӧнӱ барганы репертуардыҥ элбеерине, гастрольный иштиҥ тыҥыырына, јарлу, јаркынду актерлордыҥ, режиссерлордыҥ ады-јолдоры чыгарына база эптӱ, јакшы арга болор.\nКӧдӱриҥи ӧйинде кеендикте јеткен биийк једимдери учун бийик кайралдар јолду ээлерине табыштырылды. Алтай Республиканыҥ литература ла санат бӧлӱгинде Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган государстволык сыйы 75 муҥ салковой акча-манат Горно-Алтайскта «Кезер» деген мастерскойдыҥ художественный башкараачызы Владислав Хромовко табыштырылды. Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ театр санат бӧлӱгиндеги јылдыҥ сайынгы сыйы 100 муҥ салковой акча-манат «Эҥ артык солун ойын-кӧргӱзӱ» деген ууламјыда «Памятное завещание» деген ойын-кӧргӱзӱниҥ режиссеры Ногон Шумаровко табыштырылды. «Ойын-кӧргӱзӱни тургузарында једимдӱ ижи учун» деген ууламјыда 70 муҥ салковой сый акча-манат јурукчы Владимир Тебековко табыштырылды.\nЭҥ артык эр ле эпши сӱр-кеберлер учун 50 муҥ салковой акча-манатла Вадим Деев ле Нина Юданова кайралдатты. «Эҥ артык характерный сӱр-кебер» деген ууламјыда 30 муҥ салковой акча-манат Игорь Тазрановко, «Экинчи планда эҥ артык сӱр-кебер» деп ууламјыда Анна Товаровага келишти.\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ јайаан јайалталу балдарга ла јашӧскӱримге культура ла санат бӧлӱгинде јеткен једимдери учун јылдыҥ сайынгы сыйы Кӧксуу-Оозындагы јайаандыктыҥ ла бош ӧйдиҥ туразыныҥ театрал кӧргӱзӱлериниҥ ле байрамдарыныҥ режиссеры Евгения Бебекинага табыштырылды. Бийик кайрал онойдо ок Майма аймактаҥ «Сова» театрыныҥ актеры Дмитрий Ипатовко, «Маска» деген театрал студияныҥ башкараачызы Валерия Любимцевага, культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжин божоткон Кару Качашевке, Амаду Тайтаковко, Кӧксуу-Оозы аймактаҥ «Хрусталек» деп албаты бијезиниҥ ансамблиниҥ солизи Татьяна Мурановага табыштырылды.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Быйанду самараларыла узак јылдарга ак-чек ле једимдӱ ижи учун эл театрдыҥ ветерандары Владимир Бакаринцев, Вера Плищенко, Галина Тадырова, Фридрих Таушканов, Валентина Гриднева, санаттыҥ тӧс јериниҥ дирекциязыныҥ ишчилери Эркин Екешев, Родион Мамаков, Аргымак Урматов кайралдатты.\nКилемјиниҥ «Артист» деген фондыныҥ (учредительдери Евгений Миронов, Мария Миронова, Игорь Верник, Леонид Ярмольник, Наталья Шагинян-Нидэм) «Признание» деген ууламјызында дипломло, Чарли Чаплинниҥ статуэтказыла, 100 муҥ салковой сый-акчала РФ-тыҥ нерелӱ артизи Анна Балина кайралдатты.\nЈуулган кӧрӧӧчилерге эл театрдыҥ артисттери ойын-кӧргӱзӱлердиҥ ӱзӱктерин кӧргӱсти, кожоҥдорын сыйлады. Театрдыҥ јылы јаркынду байрамла бийик кеминде темдектелди.


19.11.2021 - altaicholmon\nСпорттыҥ ӧзӱми јурттаҥ башталат\nСпорттыҥ текши ӧзӱми јурт јерлерде иштеп турган тазыктыраачылардыҥ, спорт аайынча методисттердиҥ ле јербойыныҥ секцияларыныҥ ижинеҥ башталып јат деген санаа-шӱӱлте канча онјылдыктардыҥ туркунына бойын чындык кӧргӱскен. Кан-Оозы аймактыҥ Јалаҥай-Бажы јуртында самбо кӱрешле тазыктыру ишти Амыр Сергеевич Кокшинов 30 јылдаҥ ажыра једимдӱ бӱдӱрип келди. Калганчы он јылдыҥ туркунына ол Јалаҥай ла Јалаҥай-Бажы јурттарда спорт аайынча методист болуп\n«Эрјине» јаҥы ажуларда\nЭл-јонго јаркынду, јараш бијелериле сӱӱнчи сыйлаган «Эрјине» ансамбльды республикада билбес улус јок болбой. Оныҥ художественный башкараачызы Анжелика МОЛЧОЕВА газедистиҥ јаантайынгы айылчызы ла антыгарлу нӧкӧри. Бу бичимелде ол јайалталу ӧмӧликтиҥ быјылгы солун јол-јорыктары керегинде куучындайт. — Коронавирус пандемияныҥ айалгазы эмеш јымжаган тушта, кандык айда, бистиҥ ансамбльда хореографиялык санаттыҥ албатылар ортодо кемдӱ кӧрӱ-маргаанына барар арга болды. Оны\n«Кандый да болзо, каткырып, јакшыга бӱдӱп јӱредим»\nЭр улустыҥ јӱрӱми кату болор, олор јуу-чакта, согуш-тартыжуларда туружар, кату-кабыр иш бӱдӱрип јӱрер деп айдыжар. Олор кӱр-кӧкси бек, ийделӱ болот. Ӱй улус кылык-јаҥыла кӧп сабада јымжак, јалакай болор. Је кезик эпшилердиҥ јӱрген јӱрӱмин, ӧткӧн ченелтелерин, ийде-кӱчин кӧрзӧҥ, олор эр улустаҥ артпас, керек дезе оноҥ до турумкай, бек болгылайт. Андый эпшилердиҥ бирӱзиле меге бу јуукта таныжар


Jурт јаткандарла туштажулар - altaicholmon\nАчык-јарык айалгада ӧткӧн туштажуларда јурт јаткандар јадын-јӱрӱмде учурап турган кӧп курч сурактарды кӧдӱрген. Эл-јон аймактыҥ администрациязы «Паспаул» деген крестьян ээлемниҥ јерлерин сатканын кезем јаратпай турганы керегинде угускан. Чой аймактыҥ администрациязы 2014 јылда бу крестьян ээлемле јӧптӧжӱ тургускан. Бу јӧптӧжӱ аайынча мында 18728 гектар јер садуга чыгарылып садылган ла ол крестьян ээлемниҥ јерлерин мензинген организациялардыҥ бирӱзине узак ӧйгӧ ээленерине табыштырылган. Оныҥ шылтузында аймактыҥ консолидированный дейтен бюджедине 1,7 миллион салковой акча тӱшкен. Садуны дезе јасакка келиштире ӧткӧн деп айдар керек. Jе улус јурт ээлемниҥ јерлери агаш аайынча фондко кӧчӱрилгенин јаратпай јат. Бу керек јанынаҥ аймакта чугаан-табыш кӧдӱрилген ле бу сурак јаргыга јеткен.\n«Jурт јаткандар суракты чын кӧдӱрип јат, је улуска керек-јарактыҥ аайын јазап јартап берер керек. Шиҥжӱ ӧткӱрер органдар, республиканыҥ прокуратуразы, шылуныҥ башкартузы, јаргы приставтардыҥ службазы, јаргыныҥ органдары, республиканыҥ јаҥдары бӱгӱнги кӱнде бу курч сурак аайынча нени эдип турганын эл-јон билбес» — деп, А. Бердников темдектеген. Республиканыҥ башчызы Паспаулда јурт ээлемниҥ јери јастыра садылганы керегинде Алтай Республиканыҥ Арбитраж јаргызына угузу эдилген деп јартаган: «Арбитраж јаргы садылган јерлер јурт ээлемниҥ јерлерине келишпей јат, олор агаш аайынча фондто артар учурлу деген јӧп чыгарза, оныла јӧпсинерге келижер. Ол тушта агаш ээлемниҥ министерствозы јербойыныҥ агаш ишчилерине бу фондтыҥ јерлеринеҥ јерлер чыгарар аргалу».\nЭл-јонло болгон туштажуда А. Бердников Паспаулдыҥ јурт јеезезинде тургуза ӧйдӧ муҥдар тоолу кыдаттар иштеп јат деген јетирӱлер база чындык эмес деп јартамал берген. Ол бӱгӱнги кӱнде Паспаулда коммерциялык визала Китайдаҥ јӱк ле ӱч кижи иштеп јат деп айткан. Олордыҥ Россияда болотон ӧйи бу тулаан айдыҥ тал-ортозында тӱгенип јат деген. Башчы кыдаттардыҥ јанынаҥ Паспаулдаҥ болгой, Алтай Республикадаҥ да иш сураган учуралдар болбогон деп айткан. Республиканыҥ башчызы адакыда «Чын, кажы чакта јайрадылып калган «Паспаулдагы» совхозто агашла иштеер комплекс тӧзӧӧр санаалар ла алтамдар болгон, је мындагы јерлер јурт ээлемле тудуш болуп каларда, ол иштер тургуза ла токтодылган. Бис бу чугаан-табышла колбулу сурактарды слерге бӱгӱн тӧкпӧй-чачпай јартап, айдып бердис. Оны бойыстыҥ јаныстаҥ туура салбас молјулу керек деп кӧрӧдис. Jаргыныҥ јӧби чыкса, бу суракка ойто бурыларыс. Jе кандый да саду, кандый да толыжу болзо, јасакты буспас керек. Бу керекте бис јербойыныҥ эл-јоныныҥ јилбӱлерин база ајаруга алып јадырыс» — деп темдектеген.\nКара-Кокшада бӱгӱнги кӱнде 1,5 муҥ кижи јуртап јат. Бу јуртта болгон туштажуда улус А. Бердниковко база кӧп сурактар берген. Башчы Кара-Кокшаныҥ школында ӧдӱп турган јазал иштер быјыл тӱгензе, балдар бир сменала ӱренип баштаар деп айткан. Jурттыҥ уулчактарына ла кызычактарына јаан ла јарык школдыҥ эжиктери удабас ла ачылар, мында эмдиги ӧйдиҥ эдим-јазалдарыла јеткилделген спортзал иштеер. Мынаҥ озо јуртта балдардыҥ садиги јаҥырта јазалган. Кӱӱлик школдыҥ туразы тудулат. Мындагы тудум иштер удабас база тӱгенер. 2014 јылда суу кӧпшип, јарадынаҥ чыккан учуралдыҥ кийнинде, мында јаҥы кӱр тудулган. Тургуза ӧйдӧ сууныҥ јараттарын тыҥыдар иштер кидим ӧдӧт.\n«Агаш аайынча кодексте кубулталар эдилерде, кузуктайтан ла аҥдайтан јерлерде агаш белетеери токтодылган. Оноҥ улам кӧп улус иш јок арткан. Бис бу курч сурактыҥ аайына республикада чыгып болбогоныс, јартына чыгарга туку федерал тӧс јерге баштанарга келишкен. Тургуза ӧйдӧ бу сурактыҥ аайы јарталган деп айдып јадырым. Бис улуска одын белетеерге ле керектӱ ӧскӧ дӧ иштерди ӧткӱрерге јараду бичиктерди ойто јаҥыдаҥ берип баштаарыс» — деп, республиканыҥ башчызы айткан. Башчы анайда ок улуска агашты ӧскӧ јерлердеҥ белетеер шӱӱлте эдилгени керегинде айткан. Jурт јаткандардыҥ кӧп сабазы бу шӱӱлтеле јӧпсинген деп айдар керек.\nКара-Кокшада јуук ӧйдӧ кооператив тӧзӧлӧри база темдектелген. Бӱгӱнги кӱнде таҥынаҥ башка иштеп јӱрген улуска чала кӱчке келижип јат, је кооперативке биригип, ӧмӧ-јӧмӧ иштезе, оныҥ тузазы чик јок бийик болор. Ол тушта бисте олорго техника алып берер аргалар болор эди деген. Кооперативтиҥ ишчилерине агаш белетееринеҥ ӧскӧ кузук јуур аргалар ачылар эди деп јартаган: «Эмдиги ӧйдӧ кузук белетееринде тузаланатан кандый эдим-јазалдар јок деп айдар. Jербойыныҥ улузын андый эдимдерле не јеткилдебес. Ар-бӱткенниҥ јаан байлыгын — кузукты ӧскӧ калалар јаар тартпай, мында ла республикада белетеп тузаланар керек».\nJурт јаткандарла болгон туштажуларда јадын-јӱрӱмле колбулу ӧскӧ дӧ сурактар кӧдӱрилип шӱӱжилген. Эл-јонныҥ су-кадыгын корыыр бӧлӱкте аайына чыгатан сурактар база ас эмес. Олордыҥ кӧп сабазы јербойындагы јаҥдардыҥ ижинеҥ камаанду, јаҥыс ла иштиҥ тӧзӧмӧл јанын тыҥыдар керек деп, башчы темдектеген.


«Баштапкы клетка кажаан болгон...» - altaicholmon\n«Баштапкы клетка кажаан болгон…»\n«Jылдыстык» ээчиде номеринде кычыраачыларын јарлу јерлежис, профессионал спортчы, јуучыл самболо спорттыҥ узы, ара сӧӧктӱ Оскар ДОЛЧИНЛЕ ӧткӧн эрмек-куучынла таныштырат.\n—Ат киштежип, кижи куучындажып таныжар. Бойыҥ керегинде айдып ийзеҥ?\n—Мен Кан-Оозы аймактыҥ Оро јуртында чыккам. Ада-энемде бис эки бала — эјем бар. Бойым айыл-јуртту, эш-нӧкӧрим Оҥдой аймактаҥ болор. Бис кызычак ла уулчак чыдададыс. Тайгалап, аҥдап јӱрерге сӱӱйдим. Jаламанныҥ тайгаларына барып келедим. Анда Салјар, Jайлугуш, Сӧӧктӱ-Тайга деген коркышту јаан тайгалар бар.\n—Спортло качаннаҥ ала тазыктырынып баштагаҥ?\n—Ӱчинчи класста ӱренип турала, самболо тазыктырынып баштагам. Ол тушта, 1990-чы јылдарда, иштеп келген тазыктыраачылар кыска ӧйдӧҥ јӱре берип туратан эди. Оныҥ да учун баштапкы тазыктыраачымныҥ ады-јолы санаама кирбейт. Оныҥ кийнинеҥ Айан Николаевич деген кижи болгон, оноҥ Константин Анатольевич Меркулеев тазыктырган. 10-11 класстарды Jабаганныҥ школында ӱренгем. Анда самбо јок болгон учун, грек-рим кӱрешле тазыктырынгам. Бисти Станислав Васильевич Таин тазыктырган. Ол јаҥыс ла јайалталу тазыктыраачы эмес, је анайда ок јашӧскӱримге јӱрӱм, оныҥ учуры ла ӧскӧ дӧ керектӱ јартамалдар айдатан, јаантайын јӧмӧйтӧн болгон.\nШколдыҥ кийнинеҥ калада педколледжтиҥ физкультурный бӧлӱгине ӱредӱге киргем. Мында «Баатыр» спортзалда Аржан Михайлович Мюсовто тазыктырынгам.\n—Оогошто бир јерде отурбас, шулмус ла согушчаҥ уулчак болгоҥ бо?\n—Оогошто шулмус, андый ла кӱчтӱ, чыйрак болгоным сагыжыма кирбейт. Бастыра ла балдарла теҥ-тай чыдагам. Кезикте јажу да болгон ошкожым. Согушкан да ӧйлӧр болгон. Балыктаарын коркышту сӱӱйтем. Эртен тура чыгала, эҥирге јетире јылыйып калатам. 3-5 класстарда ӱренип турарымда, јаантайын эртен тураныҥ алты саадында туруп јӱгӱретем, турникте тартынатам. Jаҥыс мен андый болбогом: бис, бир канча уул, јӱгӱретенис. Ол тушта Ван Даммныҥ кинолорын кӧрӱп аларыҥ, оноҥ ло башталар. Кажаанга киреле, эски боксерский перчаткалардаҥ кийип, бокстажар да болгоныс. Баштапкы клетка ол кажаан болгон.\n—Jаан маргаандарда качаннаҥ ала туружып баштагаҥ?\n—Школ ӧйинде самболо кандый бир јаан маргаандарда турушпагам. Аймак кеминде ӧткӧн маргаандарда 2-чи, 3-чи јерлер алатам. Ол тушта конкуренция тыҥ болгон. Ол ло Амыр Бакрасовко, Валерий Сороноковко ойнодып ийетем. Олор јаан класстарда да ӱренген болзо, бескелери бистийиле тӱҥей болгон. Грек-рим кӱрешле республикан ла кеминде маргаандарда туружатам.\nЧерӱчил молјумды Курильский ортолыктарда бӱдӱргем. Анда колдомдожып согужары аайынча черӱлер ортодо маргаандар ӧдӧтӧн. Мен олордо туружып баштагам. Спорттыҥ байа бир контактный, ударный дейтен бӱдӱмине баштапкы катап анда туштагам. Черӱдеҥ јанар тушта уулдар јуучыл самбо бар деп айдышкан. Спорттыҥ бу бӱдӱми јаҥы ла башталып турган ӧйлӧр болгон. Черӱдеҥ јанала, јуучыл самболо тазыктырынып баштагам. Ол тушта бисти Владимир Борисович Челчушев тазыктырган. Спортло тыҥыда черӱниҥ кийнинеҥ тазыктырынып баштагам деп айдарга јараар. Jарым јылдаҥ Красноярскта мастерский турнир ӧткӧн. Анда баштапкы јер алып, јуучыл самболо спорттыҥ узы боло бергем. Эҥ јаан једимим — ол Россияда 5-чи јерге чыкканым. 2010 јыл болгон ошкош. Jуучыл самболо тазыктырынып баштаарымда, бойыма спорттыҥ узына јединер амаду тургускан болгом. Ого јединип, байа смешанные единоборстваларга кӧчкӧм.\n—Ол керегинде элбеде куучындап ийзеҥ…\n—Сибирьде бир кижи бар, ол Сибирьдиҥ кӱрешчилериле иштейт. Кандый да маргаанда мени кӧргӧн болтыр. Оноҥ мен бойым да Интернеттеҥ ММА-га чыгатан колбулар бедирегем. Анайып, ол кижиге учурагам ла таныжып, куучындашкан кийнинеҥ, јӧптӧжӱ тургусканыс. Ол тушта мен Чамалда ӧдӱп турган «Сартакпай» деп турнирде эки катап јеҥӱ алган болгом. Оноҥ «Битва барсов» башталган эди.\nБайа кижи 2014 јылда мени Грозныйда ӧдӧтӧн турнирде турушсын деген. Анаҥ-мынаҥ белетенеле баргам. Ары барып, турнирдиҥ тӧзӧӧчилери оны кандый бийик кеминде белетеп, ӧткӱрип турганын кӧргӧм. Самолеттоҥ ло сени, профессионал спортчыны чылап, уткыгылап јат. Беш јылдысту отельге апарган. Клетканы баштапкы катап анда кӧрӱп турбай. Телевидение, «Боец» канал, бастыразы ла бийик кеминде ӧдӧт. Анаҥ јеҥӱлӱ келген эдим.\n—Ол туштагы јеҥӱҥди Интернеттеҥ бастыра республиканыҥ эл-јоны кӧргӧн, сениле оморкогон болор. Ол тартыжуныҥ кийнинеҥ база канча согуш ӧткӱрдиҥ?\n—2014 јылдаҥ ала тӧрт јылдыҥ туркунына он беш согуш ӧткӱргем. Олордыҥ онызында јеҥӱ алгам, бежӱзин ойнодып ийгем. Олорды Интернеттеҥ, ютубтаҥ кӧрӧр арга бар. Калганчы тартыжу былтыр Таджикистанныҥ тӧс калазы Душанбеде болгон. Оныҥ кийнинеҥ спорттыҥ бу бӱдӱмин республикада ӧскӱрер деген амадула башкарынып, мында зал ачары аайынча иштегем.\nБаштап тарый тазыктырулар ӧткӱрер зал ачарга, керектӱ јазалдар аларга болужар кӱӱндӱ спонсорлор кӧп лӧ болгон. Jе оноҥ бастыразы ла јылыйып калган. Карын Президенттиҥ грантына угузу бичик бичийле, грант ойноп алганыс. Анайып, керектӱ јазалдар аларына бир миллион сегис јӱс муҥ салковой акча чыгарылган. Jаҥы зал ачып, керектӱ бастыра јазалдарды тургузып алдыс. Тургуза ӧйдӧ Горно-Алтайскта андый јаҥыс ла зал бар. Анда профессионал спортчыга тазыктырынарына керектӱ бастыра айалгалар тӧзӧлгӧн. Мен бойым бу бӱдӱмле тазыктырынып баштап турарымда, не де јок болгон деп айдарга јараар. Смешанный единоборстваларла тазыктырынарга кӱӱнзеген уулдарда керектӱ јазалдар болзын деп албаданадым. Не дезе, спорттыҥ любительский бӱдӱмдеринеҥ профессиональныйына кӧчӧргӧ, тӧзӧлгӧ керек. Ол ло чечендерде уулчактар ММА-ныҥ секцияларына јӱрӱп баштайт. Бисте андый јер јок болгон ло уулдар спорттыҥ ӧскӧ бӱдӱмдеринеҥ келген. Бир бӱдӱмнеҥ келип, ӧскӧзине бойын эптештиретени кӱч керек. Чечендер дезе ММА-даҥ баштап, оны улалтат. Мениҥ амадум — андый тӧзӧлгӧ тӧзӧп, мынаҥ ары јакшы спортчылар белетеери болуп јат.\n—Jарт, зал ачылганынаҥ бери бир канча ӧй ӧткӧн. Анда канча кижи тазыктырынат?\n—Тургуза ӧйдӧ кайда да 60 кире кижи. Олордыҥ кӧп сабазы студенттер ле школдыҥ ӱренчиктери. Ол улустаҥ тыҥ ла болзо, эки ле кире кижини темдектеерге јараар. Олор бир де тазыктыруны божотпой, албаданып тазыктырынат. Эмди олордыҥ бирӱзи куран айдыҥ 11-чи кӱнинде «Altai Palace» комплексте ӧдӧтӧн маргаанда туружар. Анайып, ол профессионалдар ортодо баштапкы согужын ӧткӱрер.\n—Jалтанбас уулдыҥ ады-јолы кем?\n—Ол он тогус јашту Кара Чумашев. Аргалу болзо, кычыраачыларды ол маргаанга барып, јерлежисти јӧмӧшсин деп сурап турум. Байа эки албаданчак уул бар деп айттым. База бирӱзи Улаганнаҥ. Эм тургуза мен оныҥ ады-јолын айтпайын. Ого он алты јаш. Бу эки уул јазап тазыктырынза, эки-ӱч јылдаҥ јаан једимдерге једер деп бодойдым.\n—Эмди сени тазыктыраачыныҥ ижин бӱдӱрип турган деп айдарга јараар ба?\n—Оны хобби деп айтса, чын болор болбой. Мен келип, байа тазыктырынып турган уулдарла кожо бойым тазыктырынадым. Тӧс ижим – мындый маргаандарда турушкадый спортчыларды табып, маргаандарга чыгарары. Эмди Кемеровоныҥ уулдары Сибирьдиҥ «Altai Palace Fight» деп адалган лигазын тӧзӧп јат. Мен анда матчмейкер болуп јадым, орустап јартаза, «подбираю бойцов». Барнаулдыҥ бастыра Сибирьле иштеп турган «Топтим» деген командазы бар. Мен ого база киредим. Ол ло «Ахмат», «Сибирь», «РЦЦ» деген лигалардӧӧн тартыжатан улусты бистиҥ команда аткарат. «Altai Palace» номерной турнирлер ӧткӱрер. Бирӱзи куран, экинчизи ӱлӱрген айларда ӧдӧр. Экинчи турнир Новосибирскте эмезе Барнаулда ӧдӧри темдектелет.\n—Байа клеткага кирип, «ӧштӱзин» јеҥген спортчы акча ойноп алат па?\n—Эйе, ол гонорар-акча алат. Ол долларла берилет.\n—Jажыт эмес болзо, сен алган эҥ јаан гонорардыҥ кеми канча кире болгон?\n—Мен бир согуш учун эҥ кӧп сегис муҥ доллар алгам.\n— Андый акчага калан салынат па?\n—Jок, тартыжуныҥ кийнинеҥ пресс-конференция ӧдӧр тушта, конвертте табыштырып бередилер. ММА јылдаҥ јылга ӧзӱм алынат ла гонорарлардыҥ кеми база кӧптӧйт. Бир он јылдаҥ профессионал боксто берилип турган гонорарлардыҥ кемине једип алар болбой деп сананадым.\n—Сен эмди согужарын токтодып салдыҥ ба?\n—Jок, база эки-ӱч согуш ӧткӱрер керек деп сананадым. Кандый бир јакшы јӧптӧжӱ тургузып aлзам, сборлорго јӱре берерим. Мында партнерлор јок.\n—Сборлор кайда ӧдӧт?\n—Москвада. Анда тыҥ боецтер, спаринг-партнерлор кӧп. Кезик уулдар Таиланд барып јат.\n—Ӧскӧ ороондордо согужарга келишти бе?\n—Номерной турнирлер ӧскӧ ороондордо, туку Бразилиядаҥ ала Австралияга јетире ӧткӱрилет. Эмди Японияда ӧткӱрерге јазанадылар. Jе меге олордо туружарга келишпеди. Оныҥ учун орооныстыҥ ла калаларында ӧткӧн маргаандарда турушкам. Jаҥыс калганчы катап Таджикистанда болдым.\n—Спорттыҥ бу бӱдӱмиле тазыктырынарга кӱӱнзегендерге нени айдар эдиҥ?\n—Бистиҥ залга келип, тазыктырынзын. Анда менеҥ башка Андрей Николаевич Колясников деген тазыктыраачы бар. Ол универсальный согушка ӱредет. Бистиҥ залга јӱрӱп турган эҥ оогош уулга 5 јаш. Андрей Колясников беш јаштаҥ ала он эки јашка јетире балдарды тазыктырат. Мен 13 јаштаҥ ала уулдарды тазыктырадым. Эне-адалар балдарын экелип, залдӧӧн кийдирип јат. Jараза, балдары тазыктыруларды оноҥ ары улалтат. Jарабаза, јӱре берет. Кезик балдар залга кирген ле бойынча коркып калган отурат, кезиктериниҥ кӧстӧри кӱйе берет. Балдар кӧп сабада гимнастика эдип, кыймыктанар ойындар ойноп јат ине. Колы- будын тыҥыдарына керектӱ упражнениелер бӱдӱрет. Кыстар база тазыктырынат.\n—Тазыктырынарга, бир айда канча салковой тӧлӧӧр керек?\n—Студенттерге бир айда бир муҥ салковой, арткандарына 1,5 муҥ салковой. Мен сананзам, бистиҥ калага бу бийик баа эмес. Биске аренда учун база акча тӧлӧӧргӧ келижип турган да.\n—Jашӧскӱримге нени кӱӱнзеер эдиҥ?\n—Jашӧскӱримге ачу аш ичпезин деп баштанар кӱӱним бар. Кезикте эҥирлер сайын јашӧскӱрим јуулып турган јерлерди карап ийедим. Менде тазыктырынып турган ӱренчиктер јӱрӱ бе деп. Анда аракы ичип алган јииттер коркышту кӧп болот. Олордыҥ тоозында спортчыларды да кӧрӧргӧ келижет. Ол ло Кавказтыҥ уулдарын кӧрзӧӧр: бир де аракы ичпей, спортло тазыктырынып јат. Оныҥ ӱстине јакшы ӱренерге кичеенедилер. Тазыктыруныҥ режимин буспай, бийик једимдерге једедилер. Оныҥ учун јашӧскӱримге ачу ашка јайылбай, спортло тазыктырынзын деп кӱӱнзейдим.\n—Ачык-јарык эрмек-куучын учун быйан. Jедимдериҥ мынаҥ да ары улалзын.\nЕ. БУТУШЕВТИª фотојуругы


Ноябрь 2018 - Страница 3 из 10 - altaicholmon\nРеспубликан кемине jеткен маргаандар\nКӱчӱрген айдыҥ 17-чи кӱнинде Кан-Оозы аймактыҥ Јабаган јуртында столдо ойноор теннисле агалу-ийнилӱ Амат ла Эжер Тулентиндердиҥ эземине учурлай республикан маргаан ӧткӧн. Бу маргаан канча јылдарга улай ӧткӱрилип келген. Оны јӱрӱмнеҥ эрте јӱре берген Амат ла Эжер Тулентиндердиҥ нӧкӧрлӧри ӧткӱрип баштаган. Баштап тарый јурт кеминде ӧдӱп турган маргаан эмди республикан кемине јеткен. Быјыл оныҥ туружаачыларыныҥ тоозы\n«Единая Россия»: «Jаҥырту-2018»\nАлтай Республикада кӱчӱрген айдыҥ 16-чы кӱнинде «Јаҥырту-2018» деп адалган тергеелик кеминде шӱӱжӱ-куучын ӧткӧн. Ол «Единая Россияныҥ» XVIII съездиниҥ алдында ӧткӱрилген. Оныҥ баштапкы заочный бӧлӱгинде партияныҥ турчыларынаҥ ла оны јӧмӧӧчилердеҥ бир канча сурактар аайынча шӱӱлтелер јуулган. Ол тоодо баштамы бӧлӱктердиҥ эрчимин бийиктедери, депутаттардыҥ ӱнбереечилердиҥ јакылталарын бӱдӱрери аайынча ижиниҥ чыҥдыйын јарандырары, граждандарла, коммерциялык эмес организацияларла колбу-коммуникацияныҥ тузазын\nАргачылыктыҥ республиканыҥ ӧзӱминде учуры\nЭл Курултайда акча-манат, калан ла экономикадагы политика аайынча комитеттиҥ баштаҥкайыла кӱрее-куучын ӧтти. Ондо «Аргачылыктыҥ Алтай Республиканыҥ ӧзӱминде учуры» деген сурак шӱӱжилди. Кӱрее-куучында Алтай Республиканыҥ депутаттары, экономикалык ӧзӱм ле туризм аайынча министри Светлана Буйдышева, јурт ээлем аайынча министри Андрей Цыгулев, тергеелик ӧзӱм аайынча министрдиҥ ордынчызы Марина Носова, аргачылардыҥ тап-эриктерин корыыры аайынча чыдулу кижиниҥ аппарадыныҥ консультанты Эркелей\nЭнениҥ эркези — эҥ jаан ырыс\nЈер-телекейде эҥ агару ла чындык сӱӱштӱ, кажы ла кижиге эҥ кару — ол энези. Энениҥ кӱни деген байрам орооныста 1998 јылда окылу байрамдардыҥ тоозына кийдирилген. Ол ӧйдӧҥ ала оны јылдыҥ ла кӱчӱрген айдыҥ калганчы амыраар кӱнинде темдектейдилер. Быјыл байрамга учурлалган кӧдӱриҥилӱ концерт јаҥжыкканы аайынча эл драма театрда тергеениҥ башка-башка аймактарынаҥ тоомјылу энелерди ле олордыҥ балдарын


Караҥуй-кӧк береттер табыштырылды - altaicholmon\nКараҥуй-кӧк береттер табыштырылды\nПрезиденттиҥ полкыныҥ караҥуй-кӧк береттерин табыштыратан чӱм-јаҥ бу јуукта Jеҥӱниҥ паркында ӧтти. Jуучылдардыҥ мындый бӧрӱги «Честь имею! Горный Алтай» деп јуучыл-патриотический лагерьдиҥ курсанттарына кийдирилген.\nЛагерьдиҥ туружаачыларын ла тӧзӧӧчилерин Алтай Республиканыҥ Башчызыныҥ молјуларын бӱдӱреечи Н. Екеева уткыды. Оныҥ айтканыла, «Честь имею!» деп јуучыл-патриотический лагерь баштапкы катап Алтай Республикада ӧткӱрилген, ол Россия Федерацияныҥ јеткер болбозын јеткилдеечи органдарыныҥ 100 јылдыгына учурлалган.\nОндо Москвадаҥ, Свердловский областьтаҥ, Хакасиядаҥ, Новосибирсктеҥ, Омсктоҥ, Кемероводоҥ, Томсктоҥ, Алтай крайдаҥ ла Алтай Республикадаҥ 80 бала амыраган.


«Иш јок отурбайдыс» - altaicholmon\nИжине кичееҥкей машинисттиҥ иштеги ле јадын-јӱрӱминдеги биографиязы Оҥдой аймактыҥ јолдор јазаачыларыныҥ организациязыныҥ ижиле јуук колбулу. Олег Юрьевич јаҥыс ла јолдор јазаачылардыҥ 222-чи таҥмалу акционер обществозында јирме беш јылдыҥ туркунына ӱзӱги јогынаҥ иштеген. Тӧрт јыл мынаҥ кайра ол «СтройКомАлтай» ООО-го машинисттиҥ ижине кӧчкӧн. Эмди ол бу нак ӧмӧликтиҥ турчызы.\nОрганизацияныҥ башкараачыларыныҥ айтканыла, Олег Юрьевич ижин јакшы бӱдӱрип јат. Бойын кажы ла керекте јакшынак специалист деп кӧргӱзет. Оныҥ экскаваторы кандый ла айалгада иштеер аргалу. Ол экскаваторын јаантайын јакшы ла чынык јазалда тудат. Бу кижиде иштиҥ планын бӱдӱрбеген учурал болбогон. 2014 јылда агын суулар ажынып кӧпчиирде, Олег Юрьевич оныҥ салтарын јоголтор иштерде бригадазыныҥ ишчилериле кожо эрчимдӱ иштеген.\nБӱдӱрип јаткан керегине каруулу машинист ак-чек ле јозокту ижи учун «Оҥдой аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ, јолдордыҥ «Алтай» деген федерал кеминде башкартузыныҥ, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла кайралдаткан. Иштиҥ озочылыныҥ јарлалып јаткан фотојуругы бу ла кӱндерде Оҥдой аймактыҥ јолдорыныҥ бирӱзинде согулган. Тургуза ӧйдӧ ол Хабаровка јурттыҥ Алтыгы-Карасуу деген јеринде аҥдар турган турлуга јол тудуп јат. Мергендӱ иштӱ машинист бӱдӱретен иштер кӧп, ӧй чек јок деп кемзинип, јӱк ле фотојурукка тӱжерге јӧпсинген. Олег Юрьевич јылдыҥ бу ӧйинде аймакта ӱрелген јолдор кӧп болуп јат, мындый айалгаларда кезикте тӱни-тӱжи де иштеерге келижет, бис качан да иш јок отурбай јадырыс деп айткан. Ол башка-башка јылдарда Улаган ла Шабалин аймактардыҥ јолдорын тударында ла чыныктап јазаарында база эрчимдӱ турушкан.\n«СтройКомАлтай» ООО-ныҥ баш инженери Григорий Мокляктыҥ айтканыла, олордыҥ организациязында одустаҥ ажыра кижи иштеп јат. Олег Юрьевич дезе олордыҥ ортозында эҥ капшуун ла улусла тилди чӱрче ле табыжып билер кылык-јаҥду кижи. Бойы Бийскте механизацияныҥ орто ӱредӱлӱ аҥылу техникумын ӱренип божоткон. Ол билезинде анайда ок кару ла јалакай ада. Кызы школды божодып салган. Тургуза ӧйдӧ Горно-Алтайскта ӱредӱлӱ заведениелердиҥ бирӱзинде једимдӱ ӱренип јат.\nОҥдой аймактыҥ озочыл иштӱ машинизи 1 Майдыҥ байрамында јол јазаачыныҥ тоозынду комбинезонын илӱде турган јап-јаҥы чамчазына ла јуунак кебине удурумга солып, иштеги ӧмӧликтердиҥ бойындый ла ок озочылдарыла кожо Алтай Республиканыҥ тӧс калазыныҥ тепсеҥинде ӧдӧтӧн кӧдӱриҥиде туружар. Ол кӱн мында бийик ле омок-седеҥ айалгада республиканыҥ Кӱндӱниҥ јаҥыртылган доскозы ачылып, ого Оҥдой аймактыҥ озочыл иштӱ јол јазаачызыныҥ ӧҥдӱ фотојуругы база тургузылар. Айдарда, кемзинчеҥ кылык-јаҥду бу ишчини ырысту кижи деп айдарга јараар. Jол тудаачыныҥ туткан ла чыныктаган јолдорыла ӧскӧ улус јӱрзе, оныла тӱни-тӱжиле кош тарткан кӧлӱктер маҥтаза, ол эл-јонго тузалу болзо, јолдор тударыныҥ узына оноҥ бийик ле артык је база кандый быйан-алкыш керек. Олег Юрьевич Суворов дезе шак ла андый улустыҥ бирӱзи болуп јат.


Удурумга башчы Кӧксуу-Оозы аймакта болгон - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин Кӧксуу-Оозы аймакта јол-јорыкта бололо, јонјӱрӱмдик сурактарла колбулу керек-јарактарда турушкан.\nАјаруда — јонјӱрӱмдик сурактар\nТергеениҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин Кӧксуу-Оозында ӧткӧн «Алтайдыҥ аржандары» деген фестивальда бололо, аймактыҥ тураныҥ сертификаттарын алган билелериле туштажу ӧткӱрген.\n2020 јылга јетире иштеер «Јурт јерлердиҥ турумкай ӧзӱми» деген программа аайынча тӧлӧмир акчаны быјыл јербойында јети биле алган.\n«Сертификаттарды кӧп балдарлу билелер алганы сӱӱнчилӱ. Ол билелердиҥ улузы эмчилер, таскадаачылар, ӱредӱчилер, фермерлер, ишмекчилер болуп иштейт. Бу улус туралар тудуп, мында ла иштеп, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ, анайда ок Алтай Республиканыҥ ӧзӱмине камаанын јетиреринде алаҥзу јок» — деп, тергеениҥ удурумга башчызы ол билелерле туштажу ӧйинде айткан.\nБистиҥ республика бу программа аайынча акчаны јылдыҥ сайын алат. Ол акча газификацияга, сууӧткӱштер тударына, медицинаныҥ учреждениелерине, культураныҥ јурт јердеги тураларына, улустыҥ баштаҥкайларын јӧмӧӧрине ууландырылат.\n«Акчаны јурт јерде јаткан улустыҥ јадар айалгаларын јарандырарына јылдыҥ сайын ууландырары баштапкы јерде турат. Субсидиялар берериниҥ амадузы — јурт јерде јиит специалисттер, ӧскӧ дӧ керектӱ профессионалдар иштеерин, олорго јадын-јӱрӱмге јарамыкту айалгалар тӧзӧӧрин јеткилдеери. Бу иш-амадуны јӱрӱмде бис эмештеҥ бӱдӱрип јадыс деп иженедим» — деп, Олег Хорохордин туштажу ӧйинде айткан.\nТехникумды божоткондорго дипломдор\nОноҥ Олег Леонидович отраслевой технологиялардыҥ Кӧксуу-Оозындагы техникумында болгон. Ол техникумды ӱренип божоткондорды ӱредӱзи тӱгенгениле уткуп, олорго дипломдор табыштырган.\n«Мениҥ кызым дипломын эртен корулаар. Мен оныҥ ижин кычыргам ла ол оны једимдӱ корыырына иженип турум. Бӱгӱн бери келген ле дипломдорды табыштырарында туружып јаткан ада-энелердиҥ кӱӱн-санаазын јакшы оҥдоп јадым. Слердиҥ салымыгар келер ӧйдӧ кандый болорын озолодо билер арга јок, кӱндӱлӱ выпускниктер. Је бу кӱнди слер бастыра јӱрӱмигерде ундыбазыгар јарт» — деп, удурумга башчы айткан.\nОныҥ темдектегениле, бу техникумныҥ выпускниктери — јурт ээлемниҥ јиит профессионалдары. Бу бӧлӱк Алтай Республикада тӧс бӧлӱк болуп јат, ол мынаҥ да ары ӧзӱм алынар ла јаранар. Бӧлӱктиҥ једимдӱ ӧзӱминиҥ тӧзӧлгӧлӧриниҥ бирӱзи кадрларды белетеерин тыҥыдарынаҥ база камаанду, ӱредӱзин божоткондор бӧлӱкке керектӱ болор деген.\n«Кӱндӱлӱ најылар, слер эҥ ле јараш деген јерде јадып јадыгар — Алтай Республикада. Слердеҥ, јайалталу ла баштаҥкайлу улустаҥ, ол оноҥ ары канай ӧзӧри камаанду. Бистиҥ тергее оноҥ једимдӱ ӧзӱм алынзын деп, бастырабыс ӧмӧ-јӧмӧ иштейли» — деп, Олег Хорохордин айткан.\nТергеениҥ удурумга башчызы техникумды ӱренип божоткон 35 кижиге дипломдор табыштырган. Олег Хорохордин јиит улуска једимдер ле бойыныҥ арга-кӱчине ижениш, јилбилӱ јадын-јӱрӱм, амадулары јӱрӱмде бӱдерин кӱӱнзеген.\nОтраслевой технологиялардыҥ Кӧксуу-Оозындагы техникумы 1995 јылдыҥ чаган айында тӧзӧлгӧн. Мында ӱренип тургандар јурт ээлемниҥ механизациязыныҥ, документтерле јеткилдеш ле архивоведение аайынча специальностьтор алат. Анайда ок мында казанчы-кондитерлерди ле тракторист-машинисттерди белетейт. Тургуза ӧйдӧ бу техникумда 297 кижи ӱренет.


Какайдыҥ jылтоолошко киргени - altaicholmon\nТӧӧ лӧ Какай\nАгын сууны кечирген ат-эрјине отогон, кају кырга чыгарган каратай отогон Алтайда јылтоолошко кирерге амыйтандар маргыжа берген.\n—Мениҥ јайаган тындуларымнаҥ бу јаан маргааннаҥ туура артар учуры јок — деп, Тамыныҥ бийи Эрлик-Аба айткан. Ол Тӧӧни ле Какайды маргаанга туруштырарга экелген.\nОҥдонбос, боду, ноојо Тӧӧ шыраҥкай ла сӱмелӱ Чычканга маргаанды алдыртып, маргаанныҥ тегелигинеҥ туура тӱже берген.\nКакай дезе калју ла казыр кылыкту болгон. Ар-сагыш, ээлгир сӱме ле эпчил кылык керек болгон. Јаан маргаанда Какай јеҥӱни алып болбозы јарт болгон.\n—Орчылаҥ ла Јер-Јыҥыс бӱдерде, кӱйӱнчек Эрлик-Аба бистиҥ, Бурканныҥ, тынын кыйарга муканарда, бис Какайдыҥ тӱртӱп койгон јӧҥиниҥ алдына кирип, тыныбысты аргадаган эдис. Айдарда, Какайды Јылтоолошко маргаан јоктоҥ кийдирерге јӧпти берип турум — деп, Буркан айтты.\nАнайда Какай Јылтоолоштыҥ тегелигиниҥ калганчы, он экинчи уйазында, тура берген. Је јӱсјылдыкта Какайдыҥ јылдарында тӧрт катап албаты-јонго ло амыйтандарга кату, казыр, торо, оору-јоболду, ӧлӱм-јидимдӱ ӧйлӧр болот.\nЈе иштеҥкей ле нак, јакшы, барлу-турлу, элкем-телкем јӱрӱмге јӱткиген эрӱӱл улус бу јылда су-кадык ла талдама јӱрӱм јӱрер.\nБурканныҥ ла Эрликтиҥ тартыжузы\nЈебренде ӱстибисте кӧгӧрип турган кӧк теҥери јок тушта Орчылаҥда јаҥыс От-Курбустан болгон. Ол бойыныҥ изӱзине-соогына, чугулчызына-јалакайына, иштеҥкейине-јалкузына, шыраҥкайына-керексинбезине, капшуунына-бодузына, чыйрагына-ноојозына, ийдезине-мылјызына, уурына-јеҥилине ле оноҥ до ӧскӧ удур-тедир кылыктарына чыдажып, туружып албай, ӱч башка јарыла берген. Баштапкызы изӱниҥ, јарыктыҥ Курбустаны — Кӱн, экинчизи сооктыҥ, караҥуйдыҥ Курбустаны — Ай, ӱчинчизи ӧзӱмниҥ, јӱрӱмниҥ Курбустаны Јер боло берген.\nОлорло кожо Јердиҥ ӱстинде соок ло јылу, јарык ла караҥуй, ак ла кара, ӧскӧ дӧ ӧҥдӧр, суу ла кургак, кату ла јымжак, ачу ла тату, табыш ла тымык, бийик ле јабыс, ыраак ла јуук ла ӧскӧ дӧ оҥдомолдор, удур-тедирлер там кӧптӧгӧн, јаҥыдаҥ табылган.\nБуркан ла Эрлик база Курбустанныҥ јарылып, ооктолгонынаҥ бӱткен. Аказы Буркан ак санаалу болгон. Ийнизи Эрлик баштап тарый Бурканды тооп туратан, је јажы кожулган сайын оныҥ атааркажы Бурканга тыҥып, кыјыраҥтыжы кӧйлӧп, учында «Бис бу јӱрӱмде Бурканнаҥ бийиктей турар учурлу» — деген. Эрлик Какай деп тындуны балкаштаҥ тӱӱп алала, оныҥ коҥжоорына ӱрӱп ийерде, ол јердиҥ кыртыжын тӱртӱп база берген.\n—Јердиҥ ӱстинде Јайаачы Кудай јаҥыс болотон јаҥду. Ол Кудай — бис — деп, бир кӱн Эрлик аказына айтты.\n—Јер-Јыҥыс, Кӱн-Јайаачы, Ай-Јайаачы бӱдерде, олорло кожо Кудай болуп бис јайалганыс. Је слердиҥ эреенигер калганча, карындаш, калганчы маргаанды ӧткӱрек: кем јеҥӱни алар, ол Кудай болзын— деп, Буркан айтты.\n—Эҥирдеҥ ала таҥ атканча отурар. Кемниҥ алдынаҥ Алтын чечек ӧзӱп чыгар, ол Кудай болзын — деп, эки карындаш јӧптӧшти. Ак ширдекке отургылап, кӱнчыгыш јаар баштангылап, экӱ сакый бердилер.\nТаҥ кажайып, јылдыстар јаҥы ла ӧчӱп турарда, уйку Бурканды јыга согордо, ол туујырай берди. Бу ла ӧйдӧ оныҥ буттарыныҥ јанынаҥ Алтын чечек ӧзӱп келди. Эрлик чугулданып, Алтын чечекти кодоро тартып, бойыныҥ алдында јерге кадап алды. Је Алтын чечек бойы учуп барып, ойто ло Бурканныҥ алдына тура берди. Буркан ойгоно чарчап, мыны ончозын кӧрӱп отурды.\n—Бис Кудай болорыс! Слерди ак-јарыктаҥ јок эдерис! — деп, Эрлик калјуурып, Бурканды сӱрӱже берди.\nБуркан качып барала, Эрлик оны кап тудардыҥ бери јанында, јуурыла кичинеерип, Какайдыҥ тӱртӱп койгон кыртыштыҥ алдына кирип, јажына берди. Эрлик јерди казып, кыртышты аҥтарып, оны бедиреп турганча, Буркан карындажыныҥ кийин јанынаҥ чыга конуп, кичинек ак булутка отурала, кӱнчыгышты ууламјылап уча берди. Кӧстӧри Кӱнге кылбыгып, Эрлик јерде артып калды. Буркан теҥериге једеле, аайы јок чугулданып, кӱркӱреп, јаҥмыр јаадырып, јалкындарла Эрликти сого берди. Эрлик кайдаар да качып барар арга јогын, Айды ла Кӱнди, Буркан агазын јарабас, јабыс кылыктарыла аайы јок чугулдандырып чӧкӧткӧнин, бу ак-јарыкта ого јӱрӱм јок болгонын билип ийди. Оны, килинчеги толгон укумалды, Јер-Энези кӧдӱрип албай, эки башка јарыла берерде, Эрлик Тамыдӧӧн калып ийди.\n—Бис јердиҥ алдындагы Тамыда јуртазабыс та, јердиҥ ӱстиндеги јӱрӱмге тӱҥей ле кирижерис — деп, ол кекенип-айдынып барды.\nБуркан теҥеринеҥ ак булутчагыла учуп келип, јерле араайынаҥ базып јӱрди.\n—Бис јатпаган јердиҥ ӱстинде слер де јуртабазаар — деп, Эрлик-Бий јердиҥ ӱстине чайык божотты. Чайыкла кожо јер силкинип, тоозын-тобырак буркурап турала, јердиҥ ӱстинде кырлар бӱде берди. Карындажыныҥ кӱйӱнген, уурданган, согушкан, калјуурган јериле базарга, јӱрерге Бурканга тынчу, кӱч болгон. Оныҥ учун ол теҥериде јуртаар болуп калган.\nКакайдыҥ тӱртӱп койгон кыртыжына Буркан Эрликтеҥ јажынып аргаданган. Оныҥ учун јердиҥ ӱстинде эҥ баштапкы тындуны ла Бурканныҥ аргадаачызы Какайды кижилик Јылтоолоштыҥ курдунына кийдирип койгон.\nКичӱ изӱ айда Какай тӧрӧп, тоозы кӧптӧйт, оныҥ учун бу айды кижилик Какай јылдыҥ айы деп айдыжат.\nКакай уур, кату јылдарга келижет.\nКакай јылда албаты-јонныҥ ыра-јорозы кубулып, аҥзырап, бой-бойлорын кајажар. Каандар, бийлер кижи кӱӱнин јылыйтып, албаты-јонына аайы јок калан салар, јасактарды курчыдып, катууркадар. Каандыктар болор-болбос керектеҥ улам от-алыжар, чагылыжар, јаантайын каймыгыжып, чуркуражып јадар. Какай јылда каандар ширееде отурза, ого јайзаҥдары, темичилери, тӱжӱметтери југуйланар, јакшыркаар, јайылар. Каан аҥтарыла берзе, кийнинеҥ ары «Чок база ого» деп маказырап тебер, кӧмӧ базар, оны садар, шоодор, бар-јогын кӧпчидип јамандаар.\nКакай јылда чыккан улустыҥ јурты чынык, бай, иштеҥкей, олор кӧп балдарлу болор. Бу јылда албаты-јон ӧмӧ-јӧмӧ, бой-бойлорына ајарыҥкай, болушту јӱргилезе, јылдаҥ мӧрлӱ, јымжак чыга берер.\nБойыныҥ јылында Какай ӧҥ јӱрер, ӧскӧ мал-аш ооруга табартып, чыгымтып, ӱреҥи јӱрер, кураҥытып турар. Какай јыл кижиге ондый ла барлу-турлу, элкем-телкем јыл эмес. Олорго кату, казыр јыл болор, јуу-чак та чагылардаҥ айабас. Ол эмезе текши албатыга, мал-ашка јаан оору-јобол табарып, јаан коромјы болор. Кижи мокоп, чучурап та јӱрердеҥ маат јок. Эткен ижи де, ӱредӱзи де келишпей турар.\nКакай јылда чыккан бойлулар јаранарын сӱӱп, бойын, кийим-тудумын арутап, тӱӱнип, кӧктӧнип, чек те јӱрзе, је чугулчы, кыдырмак кылыкту болор. Јурттагы албаты-јонло јаантайын керижип, уружып јӱрер.\nЈигиттер эдер-тудар ус та болзо, кара сагышту учун болор-болбос ло немеге чагылар, чугаан кӧдӱрер, улуска кизиреер, ӧӧн-бӧкӧн эдер. Олор, јаманы кайнап, калјузы эркидеп, каразы амыр бербей, бойын да, ӧштӱзин де јаба базып, ӧч некежер. Албаты-јон јуулган јыргалда каткырып билбес, кокыр оҥдобос, оозынаҥ јалакай сӧс качан да чыкпас. Албатыга алдынаҥ ӧрӧ, бӱркӱлип кӧрӧр, туура эмезе јердӧӧн кӧрӧр. «Јер кӧс» деп адаттырар. Јаантайын ла јудуруктарын тӱӱнген, чугулданган јӱрер. «Какайчы» аракы ичсе, ол јазымы јоктоҥ тӱбекке тӱжер.\nАнчада ла ай эскиде эзирик «какайчыны» тӱбек истеп јӱрер.\n(Ајару: какайчы — Какай јылда чыккан улусты анайда адагылайт).


«Эл-јонго эжиктерис јаантайын ачык» - altaicholmon\nМайманыҥ јурт јеезезиниҥ тӧс јурты —тергеебистиҥ эҥ јаан јурты. Јаткан улузыныҥ тоозыла ол текши Россияныҥ эҥ јаан јурттарыныҥ тооломына кирет. Оныҥ башкартузыныҥ јааны болуп, мында ла чыккан-ӧскӧн Александр БЕРСЕНЕВ иштейт. Јурт јеезени башкарар ишке ол јурт ээлемде таҥынаҥ аргачы, канча јылдардыҥ туркунына депутат болуп тура келген. Эмдиги ӧйдӧ А. Берсенев јурт јеезениҥ администрациязыныҥ ла ол ок ӧйдӧ депутаттар Совединиҥ јааны болуп, муниципал службаныҥ эҥ бийик кеминде ӱчинчи катап кӧстӧлгӧн.\nЈурт јеезениҥ ижин башкарарында ончо кеминде депутаттарла, башкарула ӧмӧ-јӧмӧ, кӧстӧҥ кӧскӧ куучындажып иштеери јаан учурлу деп, ол айдат. Онойдо ок башкартуныҥ эжиктери эл-јонго јаантайын ачык. Мында јаткан улус башкараачыга кӧндӱрезине ле телефон согуп баштанар аргалу, оныҥ номери кӧбизинде бар, јажытту эмес.\nЈеезеге Майма, Карлу (Карлушка), Ӱстиги Каракуш (Верх-Карагуж), Ай-Балык (Рыбалка), Ыры (Дубровка), Бабырган (Подгорное) јурттар кирет. Мында јадып турган улустыҥ тоозы 20 муҥнаҥ ажыра. Тӧс јуртта бӱгӱнги кӱнде 17891 кижи јадат.\nЈеезениҥ башкартузыныҥ бӱдӱрип турган ижи — ол элдеҥ озо јурт јерлерди јарандырары: оромдорды јарыдары, јолдорды, сӧӧксалгыштарды јазаары, ондогы ла башка да јарабас јерлерде ташталган сӱрее-чӧпти чыгара тартары, балдар ойноор площадкаларды тудуп јазаары ла оноҥ до ӧскӧзи. Јурт јеезени ару ла эптӱ тудар бу иштерди «Майма ЖКХ МО «Майминское сельское поселение» бӱдӱрет.\nЧокум иштерди темдектеп айтса, башкарту тергеелик ӧзӱмниҥ министерствозыныҥ ууламјызыла конкурс ойноп алала, быјыл Бабырган јуртта балдардыҥ площадказын тудар. Бу баштаҥкайды јербойыныҥ улузы эткен. Јурт ээлем аайынча министерствоныҥ программазыла олор база јеҥӱ алып, ол аайынча Маймадагы Кировтыҥ микрорайонында база балдардыҥ площадказын тудар. Ӧткӧн јылда мындый ок программа аайынча тӧс јуртта Јеҥӱниҥ паркы јараштыра јаҥыртылган. Быјыл бу паркта иштер оноҥ ары улалар. Подрядчик «Аледо» ООО Јеҥӱниҥ паркына чеден, тротуар-јол јетире эдер. Бу иштер тӱгензе, ондо јаҥыс ла јойу эмес, је коляскаларлу да маҥтадып јӱрерге эптӱ болор. Јурт јеезениҥ башкартузы мында јадып турган кӧп кенек улуска јаан ајару эдип јат. Онойдо ок јаан јаштуларга ла јууныҥ ветерандарына. Бӱгӱнги кӱнде Майма аймакта јууныҥ беш туружаачызы эзен-амыр арткан. Олор: П. А. Глуховских, В. А. Ирлик,\nН. З. Медведев, А. Ф. Медведев ле Н. И. Снитко.\nЈуукта Майма аймактыҥ башкартузыла ӧткӧн јуунда јууныҥ балдарына ла тылда иштегендерге кереес тургузары јӧптӧлгӧн. Эм тургуза кереестиҥ ӱлекери ле турар јери белетелип калган. Кичӱ изӱ айдыҥ 22-чи кӱнине јетпей бу иштер бӱдер. Парктар ла јурттардыҥ јондык јерлери јараш болзын деп, ондо јылдыҥ ла кееркедим ӧзӱмдер отургузар иштерге база ајару эдилет. Онойдо ок јурттарда јолдорды јакалай ӧлӧҥди чабар иштер јылдыҥ ла кӧп болот.\nЈурт јеезениҥ јеринде агын суулар кӧп, эл-јон олордыҥ јанында амыраарга сӱӱйт. Је айылчы да, јербойыныҥ да улузы амыраган кийнинде, сӱрее-чӧбин јаантайын ондо ло таштап салат деп, башкараачы кижи комудап айдат. Газедис ажыра ол эл-јонды ар-бӱткенди чеберлеп, ару тутсын деп кычырат.\nЈурттарды ару-чек тударга аҥылу техника керек. Быјыл аймак башкартузыла, тергеениҥ депутаттарыла ӧмӧ-јӧмӧ иштиҥ шылтузында јурт јеезеге база бир грейдер кӧлӱк алынган эмтир. Тракторлор, кар арчыыр кӧлӱктер бар. Кышкы ӧйдӧ олор јеезениҥ узуны 130 километрдеҥ кӧп јолдорын арчыырында эрчимдӱ иштейт. Је бар техника јаан карлу јылда једишпей турза, кӧлӱктерлӱ тууразынаҥ улусты айбылаарга база келижет. Бу јанынаҥ акча-манат кӧп чыгарылып турган болзо, јаан кар тушта јолдор ӧйинде арчылып турар эди деп, Александр Владимирович темдектеди.\nЈеезениҥ башкартузы јолдор јанынаҥ јылдыҥ сайынгы јазашту иштердиҥ сурагын бойыныҥ молјуларына кийдирип аларга амадайт. Не дезе, олордо кара јолдор кӧп лӧ јылдыҥ ла оок ташту јер тӧгӱп, олорды тӱзедер керек. Онойдо ок газ ӧткӱрген кийнинде јолдор ӱрелип калат, суу ӧткӱрген сетьтер эскирип-элеп калган ла Кадыннаҥ јаҥы сууӧткӱш чӧйип, јолдорды база казарга келижет. Јурт јеезеге бу иштерди бӱдӱрген подрядчиктердиҥ кийнинеҥ јолды тӱҥей ле јазаптыра база катап јазаарга келижет.\nАдминистрацияныҥ ижи эл-јонныҥ јӧмӧлтӧзи јогынаҥ болбос. Ол јанынаҥ кӧрзӧ, Майманыҥ јурт јеезезинде јаткандар эрчимдӱ, баштаҥкайлу, буурзак улус. Онойып, јеезениҥ јеринде 9 ТОС (јербойында јондык бойы башкарынары) тӧзӧлгӧн. Ол тоодоҥ экӱзи юридически керелелген ле эмди бу ТОС-тор башка-башка программаларда, гранттардыҥ конкурстарында окылу туружар аргалу. Эл-јон текши кеминде эрчимдӱ кӧрӱмдӱ.\nӦткӧн јылда тӧс јурттыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 210 јылдыгы толгон. Ого учурлай јаан байрам белетеп, эл-јонго, јаан јаштуларга ајарулу јакшынак программа ӧткӱрерине пандемия чаптыгын јетирди. Сыйларды ла кайралдарды улусты бӧлӱктей јууп, берерге келишкен. Јурттарда јайалталу улус, ӧмӧликтер кӧп. Олор ончозы јурт јерде культуралык јӱрӱмниҥ эрчимдӱ туружаачылары.\nМайма аймакта јадып, кандый бир јеҥилтелерле јер алар аргалу улуска јер бӱгӱнги кӱнде Бабырган јурттаҥ берилет. Онойдо ок јурт јеезе јуукта аукционноҥ Майманыҥ јанында 316 га јер алган. Ол јерлер аймактыҥ јеҥилтелерлӱ улузына берилер.\nЈерлер керегинде айдып, Майма ла Горно-Алтайск кала ӧзӱп, олор ортозында кыйулар јоголып брааткан деп темдектебес арга јок. Майманы келер јылдаҥ ала каланыҥ агломерациязына кийдирери былтыр јаҥныҥ окылу јуунында шӱӱжилген эди. Ондо агломерацияга јаҥыс Майма эмес, је анайда ок мынаҥ ары јылдарда Ыры ла Бабырган јурт кирери айдылган. Каланыҥ ӧзӱмине јерлер јетпей барган, јеҥилтелерлӱ граждандарга јерлер керек, јадар тураларга, промышленныҥ бӧлӱкке база јерлер керек.\nАгломерацияны јаанатканы инфраструктураны, јолдорды, улус јаткан бу јерлерди јарандырарына текши јарамыкту деп айдылат. Је тегин улустыҥ кӧбизи Майма јурт бойы ла болуп артып калзын деп кӱӱнзейт. Кезиги јурт јер деген ады јоголгоныла олордыҥ бир канча јеҥилтелери јоголып калар деп санааркашкан. Је ол јуунда јурт јерде јаткандардыҥ тузаланып турган јеҥилтелери ол ло бойы артып калар деп, тергеениҥ башчызы Олег Хорохордин чокумдаган. Агломерацияга кирген соҥында эл-јон јадын-јӱрӱмин јарандырар јаан программаларда туружар аргалу боло берер деп айдылган. Агломерацияга кирген јурт јерлердиҥ ӧзӱми озолошту барар.\nБӱгӱнги кӱнде јеезеге кирип турган Маймадаҥ башка јурттарда старосталар иштейт. Кезигиниҥ иштеер ӧйиниҥ чыдулары тӱгенип калган ла кӱӱк айда олорды јаҥыдаҥ кӧстӧӧр иштер ӧдӧр. Беш староста, јурт јеезениҥ он беш депутады ла ол тоодо јурт јеезениҥ башчызы эл-јонло ӧзӱмниҥ јолында ӧмӧ-јӧмӧ иштейдилер.


26.09.2018 - altaicholmon\nАлтайдыҥ байлу jерлери – ЮНЕСКО-ныҥ коруузында\nБыјыл Алтай Республиканыҥ байлу-чуулу јерлери ЮНЕСКО-ныҥ аҥылу чыдулу ла коруулу телекейлик энчизиниҥ тооломына киргениниҥ 20 јылдыгы темдектелип јат. ЮНЕСКО-ныҥ аҥылу коруулу јерлериниҥ тооломына ӧткӧн јылдарда бистиҥ тергее-ниҥ беш объект-јери кирген. Олор: Ӱч-Сӱмер туу, Алтын Кӧл, Алтайский ле Катунский заповедниктер («Алтайдыҥ алтын кырлары» деп бир атла адалат), амырдыҥ Ӱкек телкеми. Алтайыстыҥ бу байлу јерлери, чындап\nАгаш байлыкка аҥылу аjару\nСыгын айдыҥ 20-чи кӱнинде АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ кичӱ залында «Алтай Республиканыҥ јеринде агаш јанынаҥ колбулардыҥ бир канча сурактарын аайлаштырары керегинде» республикан јасакты јӱрӱмде бӱдӱрери јӱрӱмде канай бӱдӱп турганына, агаш ээлемниҥ сурактарына учурлай башкаруныҥ чазы ӧтти. Јуунда республиканыҥ депутаттары, башкаруныҥ турчылары, агаш ээлемниҥ ишчилери ле ӧскӧ дӧ улус турушкан. Алтай Республиканыҥ 2007 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ\nАмыралтаныҥ кийнинде эрчимдӱ иш\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ депутаттары јайгы каникулдардыҥ кийнинде ээчийги 37-чи сессиязын ӧткӱрдилер. Оныҥ ижин АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимир Тюлентин башкарып ӧткӱрди. Сессияныҥ ижинде АР-дыҥ башкарузыныҥ турчылары, тап-эрик корыыр федерал службалардыҥ чыгартулу улузы, аймактардыҥ јаандары ла депутаттар Советтериниҥ председательдери ле јондык биригӱлердиҥ чыгартулу улузы туруштылар Сессияда јонјӱрӱмдик учурлу сурактар шӱӱжилип јарадылды, ол тоодо АР-дыҥ\nАй-канадын Азиядаҥ ала Европага јетире јайган кай чӧрчӧктӧрис\n«Маадай-Кара» деген ойын-кӧргӱзӱниҥ режиссеры, Россия Федерацияныҥ албаты артизи, СССР-дыҥ ла РФ-тыҥ государстволык сыйларыныҥ лауреады, Россияныҥ театрал санадыныҥ ӧзӱмине јетирген јӧмӧлтӧ-болужы учун «Золотая маска» деп эл сый-дыҥ лауреады, ады-јолы телекейде јарлу, танылу Андрей БОРИСОВ таланыҥ СМИ-лериниҥ журналисттериле туштажып, мынайда куучындады: —«Маадай-Кара» деген кай чӧрчӧк алтай албатыныҥ эрјинедий энчи-байлыгы, ӱргӱлјикке кереези деп айдар керек. Мен Алтайда Павел\nКалыктыҥ кӧксин ойгоскон кай чӧрчӧк\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл драма театрда сыгын айдыҥ 23-чи кӱнинде кайчы Алексей Калкинниҥ «Маадай-Кара» деген кай чӧрчӧги аайынча тургузылган ойын—кӧргӱзӱниҥ премьеразы ӧтти. Кычыраачыларга «Маадай-Кара» ойын-кӧргӱзӱниҥ режиссеры Андрей Борисовтыҥ ады-јолы таныш. Телекейде ады чыккан режиссер тоолу јыл кайра «Восхождение на Хан-Алтай» деген ойын-кӧргӱзӱни база мӧрлӱ тургускан эди. «Маадай-Кара» деген кай чӧрчӧкти сценага тургузары јанынаҥ


Нацӱлекерлерди бӱдӱрерин шиҥжӱде тудат - altaicholmon\nНацӱлекерлерди бӱдӱрерин шиҥжӱде тудат\nТолгойокто јаҥы ФАП ла балдардыҥ площадказы тудулат\nТергеениҥ башкараачызы Олег Хорохордин ФАП ла балдардыҥ площадказы тудулып јаткан Толгойок јуртта болгон.\nФАП мынаҥ озо ӧйдӧ кӧп квартираларлу турада иштеген. Фельдшерско-акушерский пункттыҥ туразы болгон тураны эскиргени учун бузуп салгандар, је јаҥы тудулган турадаҥ кып берилбеген болгон. Јербойыныҥ улузын участковый врач-терапевт озолондыра угусканы аайынча айылда кӧрӱп эмдеген, тӱрген медболушты тӱрген медболуштыҥ бригадазы јетирген.\n«Јурттыҥ эл-јоны медициналык болуш алары јанынаҥ уур-кӱчтер узак ӧйдиҥ туркунына чӧйилген болгон. Јаҥы ФАП-ты тузаланарына табыштырган соҥында, айалга кубулар. Ол бойыныҥ ижин быјыл, тураныҥ тыштын јылыткан ла керектӱ медјазалдарды тургускан соҥында, баштаар» — деп, Олег Хорохордин айткан. Анайда ок ол балдардыҥ площадказы канайда тудулып јатканын барып кӧргӧн. Ӱлекер аайынча мында балдар ойноор, тазыктырынар, амыраар јерлер болор. Мындагы иш РФ-тыҥ «Јурт јерлердиҥ комплексный ӧзӱми» деген госпрограммазы аайынча ӧдӧт, тудум иштердиҥ текши баазы 2,2 миллион салковой, ол тоодо консолидированный бюджеттеҥ 1,8 миллион салковой акча.\nОносто удабас школдыҥ спортзалы болор\nРеспубликаныҥ башкараачызы Олег Хорохордин Онос ло Чопош јурттарда база болгон. Олордо школдордыҥ спортзалдары тудулып јаткан. Башчы Себи-Оозы — Чамал — Куйус деген јолдыҥ ӱзӱгин «Јеткер јок ло чыҥдый автојолдор» деген нацӱлекер аайынча јазап турганын шиҥдеп кӧргӧн.\nОл Оностыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган школына барып јӱрген, мында ӱренип турган балдардыҥ тоозы 70 кире. 2016 јылда школдыҥ туразы кӱйерде, јаҥызын бир јылдаҥ туткандар. Је анда бойыныҥ спортзалы эмдиге јетире јок болгон. Былтыр јербойыныҥ эл-јоныла туштажу ӧдӧрдӧ, улус Олег Хорохординге, балдар спортло јыл туркунына јарамыкту айалгада тазыктырынзын деп, спортзал тудары јанынаҥ суракла баштанган болгон.\n«Балдар мынаҥ озо ӧйдӧ школдыҥ фойезинде тазыктырынган. Спортзалды тударына јараду 2019 јылдыҥ учы кирезинде берилген. Бис оны тударына керектӱ акчаны республикан бюджеттеҥ чыгарганыс, оныҥ кийнинде иштер башталган. Тургуза ӧйдӧ јабынтыныҥ плиталары салылган, тепкиштиҥ стенелери кӧдӱрилген, ӧрт болдыртпазыныҥ резервуары аайынча иштер бӱткен. Темир каркасты тургузары улалганча. Спортзал јылдыҥ учы кирезинде белен болор» — деп, башчы айткан.\nЧопоштыҥ 270 бала ӱренип турган школыныҥ спортзалын текшилей јазаары «Ӱредӱлик» деген нацӱлекер аайынча ӧдӧт. Оныҥ туразы 1956 јылда тудулган. Јазашту иштер тушта тураныҥ јабынтызыныҥ кезик бӧлӱги ле инженерный сетьтер, кезик кыптарда эжиктер, јарыткыштар ла ӧскӧ дӧ не-немелер солылган ла јазалган. Объектти јазаары учына једип барааткан. Олег Хорохординниҥ айтканыла, јаҥы ӱредӱлӱ јыл башталза, физкультураныҥ урокторы јаҥыртылган спортзалда ӧдӧр учурлу.\nСеби-Оозы — Чамал — Куйус деген јолдыҥ узуны 2,48 километр ӱзӱги «Јеткер јок ло чыҥдый автојолдор» деген нацӱлекердиҥ кеминде јазалып јаткан. Мында јолдыҥ јемирилген ле суу агызып апарган јерлери орныктырылган, анайда ок оныҥ эски асфальтобетон ӱсти кодорылган. Подрядчик бийиктехнологиялык техниканы — ресайклерди тузаланып, јолдыҥ тӧзӧлгӧзин соок регенерацияныҥ эп-сӱмезиле саларын баштап койгон.\n«Иштер јакшы кеминде ӧдӱп јат, олордыҥ јарамызы кирези бӱткен. Јӧптӧжӱ аайынча иштер ӱлӱрген айда учына јетирилер учурлу. Јазашту иштер анайда ок јолдыҥ Чамалдагы узуны јети километр бӧлӱгинде база ӧдӧт. Мындагы иштер озолондыра темдектелген ӧйдӧҥ озо бӱдер деген ижемји бар. Бастыра узуны 10 километрдеҥ кӧп јолдор нормативный айалгага келиштирте јетирилер» — деп, тергеениҥ башкараачызы айткан.\nОныҥ темдектегениле, бу јолды јазазын деп суракла эл-јон былтыр ӧткӧн туштажулар ӧйинде айткан. Анайда ок республиканыҥ албаты-јонынаҥ ла айылчыларынаҥ бу јолды јазазын деп сурак аайынча баштанулары соцсетьтер ажыра база болгон. Озо баштап јолды јазаарын эки бӧлӱкле ӧткӱрип, 2021 јылда тӱгезер деп пландалган болгон. Је оноҥ план такып кӧрӱлип, јазашту иштерди быјыл ӧткӱрер деп јӧп јарадылган болгон.


Август 2017 - Страница 12 из 12 - altaicholmon\nJаҥы эп-сӱмелер тузаланылган\nБыјылгы ЕГЭ-ниҥ тӧс бӧлӱги кӱӱк айдыҥ 27-чи кӱнинеҥ ала кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱнине јетире ӧткӧн.\nJиит аргачылар керегинде фильм\nАлтай Республиканыҥ туризм ле аргачылык аайынча тӧс јери Jivan Films деген видеостудияла кожо јиит аргачылар керегинде баштапкы фильм согып-чыгардылар.\nJаҥы ӱредӱлӱ јылга канайда белетенет\nАлтай Республиканыҥ ӱредӱлӱ заведениелери сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала иштеерине белен бе, јок по? Мындый амадулу шиҥжӱлӱ ишти ӱредӱ ле билимдик аайынча министерство, полиция, Роспотребшиҥжӱ, ӧрт болбозын јеткилдеечи органдар ӧткӱредилер.\nКӧптӧтпӧс арга јок\nКалганчы ӧйдӧ НАТО Россияны геополитика јанынаҥ там ла кыстап турган айалгада јуу-јепселдерди јаҥыртарына барып турган акчаны кӧптӧтпӧс арга јок деп, бу ууламјыда иштеп турган специалисттер айдыжат.\nКредиттер алары астайт\nНациональный банктыҥ јетирӱзинде Туулу Алтайдыҥ эл-јоны тузаланаачы кредиттерди аларын калганчы ӧйдӧ астадып турганы керегинде айдылат.\nУдурумга да болзо, ишле јеткилдеерине\nJербойыныҥ улузын удурумга ишле јеткилдеерине былтыр јербойындагы бюджеттердиҥ 4 275,8 муҥ салковойы тузаланылган. Бу кӧргӱзӱ быјыл кандый болор?\nРоссияныҥ Билимдер академиязыныҥ Сибирьдеги бӧлӱгиниҥ археология ла этнография аайынча институдыныҥ ишчизи, тӱӱкилик билимдердиҥ докторы, Новосибирсктеги государстволык педуниверситеттиҥ профессоры А. Бородовскийге баштаткан студенттер быјыл јайыла Кадынды јараттай казынты иштер ӧткӱргендер.\nКазахстаннаҥ келген браконьерлер туттурган\nКӧксуу-Оозы аймакта пограничниктер бир ле коноктыҥ туркунына Россия ла Казахстан ортодогы гранды бускан эки бӧлӱк улусты тудуп алды.\nАлты ӧрт чыккан\nАлтай Республиканыҥ јеринде калганчы ӧйдӧ алты ӧрт чыккан деп, МЧС-тыҥ пресс-службазы јетирет.


Эм тургуза сурактар каруулардаҥ кӧп - altaicholmon\nСыгын айдыҥ 24-чи кӱнинде АР-дыҥ прокуратуразыныҥ «Алтай Республикада айландыра турган ар-бӱткенди корыырыныҥ ла экологический јеткер болдыртпазыныҥ курч сурактары» деп адалган VI ачык форумы ӧткӧн.\nОныҥ ижинде АР-дыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин, Эл Курултайдыҥ председатели Владимир Тюлентин, тергеениҥ прокуроры Николай Мылицын, Алтай Республиканыҥ государственный јаҥыныҥ бӱдӱреечи органдарыныҥ башкараачылары, Роспотребшиҥжӱниҥ, Росар-бӱткеншиҥжӱниҥ тергеелик башкартуларыныҥ јаандары, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ башчылары, Јондык палатаныҥ чыгартулу улузы, республика ичинде сӱрее-чӧплӧ иштеп турган тергеелик операторлор ло аргачылар турушкан. Ыраак аймактардыҥ јаандары форумныҥ ижинде видеоконференция ажыра турушканын айдар керек.\nАлтай Республикада санитарный аруташтыҥ ла улус јаткан јерлерди јарандырарыныҥ сурактарына јаан ајару эдилип турганын темдектебес арга јок. Ӧткӧн форумныҥ тӧс амадузы – прокуратураныҥ органдарыныҥ, экспертный биригӱниҥ чыгартулу улузы ортодо ачык-јарык эрмек-куучын ӧткӱрип, тургузылган сурактарды чечерге јаҥы эп-аргалар табары болгон дезем, байла, јастыра болбос. Бу керегинде республиканыҥ прокуроры Николай Мылицын де чокым айткан.\nРеспубликаныҥ башкараачызы Олег Хорохордин кату коммунальный таштанчыларла иштеериниҥ јаҥы системазыныҥ айалгазын шӱӱжери аайынча форумныҥ темазы учурлу болгонын темдектеген. «Бу сурак республиканыҥ эл-јонын санааркадат. Мыныла колбой кӧп тоолу комыдалдар ла баштанулар аладыс. Кажы ла неделеде муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарыла ӧдӱп турган планеркаларда сӱрее-чӧплӧ, кату коммунальный таштанчыларла колбулу сурактар кӧрӱлет. Сурактар бар ла олор бӱткӱлинче чечилбеген» – деп, ол айткан.\nОлег Хорохординниҥ темдектегениле, сӱрее-чӧплӧ тартыжарыныҥ сурактары кажыбысты ла санааркадат ла јаҥыс ла текши јӱткимелисле бу айалганы оҥдолторго јараар. «Ӧмӧ-јӧмӧ иштеер, јӧптӧжӧр керек. Карууны бир бирӱбиске молјобой, суракты чечериниҥ јолдорын табар керек. Башкару бу суракты кыйалтазы јогынаҥ ајаруда тудар. Је учурлу болгоны – бастырабыска кожо, систематически иштеер керек. Бис сӱреени јуунадарга ӱренип аларыс деп бӱдедим. Бистиҥ јараш Алтай Республикабыс ару болор учурлузын јаантайын темдектейдим ле ол ару болор» – деп, Хорохордин айткан.\nПарламенттиҥ председатели Владимир Тюлентин форумныҥ туружаачыларына баштанып тура, кӧдӱрилип турган сурактардыҥ аайына чыгарга башка-башка структуралардыҥ ла јаҥныҥ органдарыныҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижиниҥ учурлу болгонын темдектеген.\n«Бистиҥ ижистиҥ амадулары јаантайын тӱҥей болуп јат. Онызы граждандарыстыҥ тап-эриктерин ле јасакта темдектелген јилбӱлерин корыыры болуп јат» – деп, спикер темдектеген.\n–Алтай Республика Тӧрӧлистиҥ эҥ јараш ла ару толыктарыныҥ бирӱзи болуп јат ла узак-узак јылдарга андый ла болзын деп кӱӱнзеери артат. Оныҥ да учун биске бастырабыска бу ууламјы аайынча эдетен иштерди темдектеп, ого керектӱ јасактарды белетеп алар керек – деп, В. Тюлентин айткан.\nВладимир Николаевичтиҥ шӱӱлтезиле, форумда кӧдӱрилип јаткан сурак Горно-Алтайск калага да, бастыра республикага да курч сурак болуп јат. Граждандарыста кату коммунальный таштанчыларды чыгара тартары аайынча јеткилдештерле, ол јеткилдештердиҥ баазыла колбулу сурактар кӧп.\n«Ажынган контейнерлер, сӱрее-чӧп јуурына керектӱ, је учына јетире јазалбаган јерлер јаантайын учурайт. Је кандый да болзо, граждандарла куучындажар, айалганы јартаар керек. Не дезе, оҥдошпостор јетирӱ јеткил эмес болгонынаҥ улам болот. Бир јыл кайра бу јеткилдештиҥ баазы мынча кире болгонын, быјыл дезе оноҥ баалу боло бергенин, кандый јӧптӧжӱлер тургузар керек болгонын, контейнерлер качан тургузыларын улус билбес» – деп, спикер темдектеген.\nФорумда Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ јааны Леонид Щучинов, республикан прокуратураныҥ, тарифтер аайынча республикан комитеттиҥ, кату коммунальный таштанчыларды тартып чыгарар тергеелик операторлордыҥ («Коммунальщик», «Экобезопасность», «Континент» ООО-лор) чыгартулу улузы ла оноҥ до ӧскӧлӧри эдип турган ижи, кандый сурактар чыга берип турганы керегинде куучындаган.\nКонтейнерлер турар площадкалар коомой айалгада болгоны, сӱрее-чӧп ӧйинде тартылбай турганы, анайда ок кату коммунальный таштанчыларла колбулу јасактар ла тарифтер керегинде кӧп айдылган. Эл-јон ортодо јартамалду иш јабыс кеминде ӧдӱп турганы база темдектелген. Улус сӱрее-чӧпти чыгара тартырары аайынча јӧптӧжӱлер тургуспайт, тӧлӧмирлер јазап јуунадылбайт, сӱреени чыгара тартарына керектӱ аҥылу техника, контейнерлер једишпейт, эл-јон сӱрее-чӧпти јарабас јерде таштайт.\nТуристический дейтен аймактарды алар болзо, «јажыл туризм» аайынча иштеп турган аргачылардаҥ тӧлӧмирлер јуунадылбайт. Не дезе, олордыҥ регистрациязы башка јерде. Келип турган туристтердиҥ тоозы кӧп болгонынаҥ ла олордыҥ сӱрее-чӧбинеҥ улам сӱрее-чӧптиҥ контейнерлери тӱрген толо берет.\n«Коммунальщик» ООО-ныҥ башкараачызына «табарулар» кӧп болгон деп айдардаҥ башка. Бу организация Горно-Алтайск ла Майма аймакла иштейт. Организацияныҥ башкараачызына, «Коммунальщик» бойыныҥ ийде-кӱчиле сӱрее-чӧпти ӧйинде чыгара тартып болбой турган болзо, субподрядчиктерди не јалдабай турган, сӱрее-чӧплӧ иштеген ченемелдӱ ӧмӧликтер бар деген шӱӱлтелер айдылган. Бойыныҥ јанынаҥ тергеелик оператордыҥ башкараачызы «Коммунальщикте» ишчилер јаантайын солынып турганы керегинде айдып, андый да болзо, албаданып иштеп тургандарын темдектеген.\nБастыраларыныҥ куучын-эрмегин лаптап уккан Олег Хорохордин республиканыҥ јерин сӱреедеҥ арутаар иш јӱк ле ӱч тергеелик операторго бӧлилгенин темдектеген. Мынаҥ улам сӱрее-чӧп ӧйинде тартылбайт. «Бойыгардыҥ кӱчигерле бу ишти эдип болбой турган болзогор, субподрядчиктерди јалдагар. Бу ок ӧйдӧ тарифтер бийиктебес учурлу» – деп, ол айткан. Удурумга башчыныҥ темдектегениле, бӱгӱн Алтай Республикада бар контейнерлер керектӱ кеминиҥ јӱк ле он проценти болуп јат. Контейнерлердиҥ тоозы јеткилинче болзо, канай иштеерис…\n–Бӱгӱнги форумда айдылып турган куучын-эрмек, тӱп-шӱӱлтелер кыйалтазы јогынаҥ тузалу ла керектӱ. Форумныҥ ижиниҥ турулталары аайынча белетелген шӱӱлтелерди башкаруга, муниципал тӧзӧлмӧлӧргӧ, бу бӧлӱкте иштеп турган ведомстволорго аткарыгар. Ишти системно бӱдӱрер керек. Тургуза ӧйдӧ бис анайда эдедис – деп, Олег Хорохордин айткан.\nКурч сурактарды шӱӱшкен кийнинеҥ, форумныҥ туружаачылары мынаҥ ары ӧмӧ-јӧмӧ, тӧзӧлгӧлӱ иштеер болуп јӧптӧшти.\nСӱрее-чӧптиҥ реформазы ороон ичинде јаҥы кийдирилген јаҥыртулардыҥ бирӱзи деп айдар керек. Ол јӱрӱмге 2018 јылда кийдирилген. Бу аайынча иштеп тургандардыҥ айтканыла, эм тургуза сурактар каруулардаҥ кӧп. Јасакберим кеминде јаҥы јасактар белетеер керек. Је јаҥныҥ органдары, јондык организациялар, ӧрӧ тоололгон ведомстволор текши ле тӧзӧлгӧлӱ иштеген соҥында, сӱрее-чӧптиҥ де сурактары чечилер.\nФорум ӧйинде прокуратураныҥ туразыныҥ кыптарыныҥ бирӱзинде Горно-Алтайск каланыҥ школдорыныҥ ӱренеечилериниҥ јуруктары тургузылган. Ол јуруктардыҥ темазы сӱрее-чӧпкӧ учурлалган эмтир. Форумныҥ туружаачылары јараган јурукты темдектеер аргалу болгон. Анайып, јуруктардыҥ конкурсыныҥ јеҥӱчилдери јарталган. Јеҥӱ алган ӱренчиктерге Быйанду самара ла сыйлар табыштырылар.