Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ 2017 јылдагы ижиниҥ турулталары - altaicholmon\nКӱндӱлӱ депутаттар, кычырган улус!\nБӱгӱн мен депутаттарга, слер ажыра дезе Алтай Республиканыҥ бастыра эл-јонына тергеениҥ башкарузыныҥ ижи керегинде отчет эдип јадым. Бу јаҥыс та башкаруныҥ ижиниҥ турултазы керегинде јетирӱ эмес, је Алтай Республикада јаҥныҥ ончо кеминде иштегендердиҥ ӧмӧ-јӧмӧ ижиниҥ турултазы керегинде отчет болуп јат. Россияныҥ президенти В. В. Путинниҥ темдектегениле, «јаҥныҥ кандый да кеминиҥ ижиниҥ тӧс амадузы — Россияныҥ граждандарыныҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедери». Шак ӧмӧ-јӧмӧ, кожо, бой-бойысты оҥдожып ла јӧмӧжип иштеген тушта ижистиҥ турултазы эҥ артык болуп јат.\n2017 јыл јеҥил эмес јыл болгон, ороондо кызылаҥныҥ айалгалары да темдектелген болзо, Алтай Республика амыр јаткан, турумкай ӧзӱмдӱ, алынган ончо молјуларын бӱдӱрген ле јонјӱрӱмдик бӧлӱктиҥ тӧс ууламјыларын турумкай ӧскӱрген тергее болуп арткан.\nРеспубликаныҥ ӧзӱминиҥ јаан учурлу сурактарын бӱдӱрерге 2017 јылда мен Россияныҥ башкарузыныҥ вице-премьерлери Дмитрий Козакла, Александр Хлопонинле, акча-манаттыҥ министри Антон Силуановло, су-кадыкты корыырыныҥ министри Вероника Скворцовала, ӱредӱликтиҥ ле билимниҥ министри Ольга Васильевала, спорттыҥ министри Павел Колобковло, суу байлыктардыҥ федерал агентствозыныҥ башкараачызы Вадим Никаноровло, јолдордыҥ федерал агентствозыныҥ башкараачызы Роман Старовойтло тушташкам. Транспорттыҥ министри Максим Соколовло ишмекчи ӱч туштажу ӧткӧн. Анайда ок Москваныҥ мэри Сергей Собянинле, «Газпром» ПАО-ныҥ башкартузыныҥ председатели Алексей Миллерле, Россияныҥ министрлериниҥ ордынчыларыла иш аайынча туштажулар ӧткӧн. Бу туштажуларда кӧдӱрген сурактар аайынча јарамыкту јӧптӧр јарадылган.\n2017 јыл Россияда Экологияныҥ јылы деп јарлалган ла бийик экологиялык кӧргӱзӱлерлӱ, аҥылу корулу ар-бӱткендик јерлери элбек бистиҥ тергееге бу анчада ла учурлу болгон.\nЭкологияны корыырына газификацияныҥ программазы, кӱнниҥ энергогенерациязыныҥ ӧзӱми јӧмӧгӧн, су-кадыкты орныктырар ла «јажыл» туризмди, јурт ээлемди, экологиялык аш-курсакты эдип чыгарганын бис экономиканыҥ тӧс ууламјызы деп кӧрӧдис.\nЭкологияныҥ јылында эткен ижибис кӧп. Чамал аймакта талалык учурлу «Аскатская долина» деген ар-бӱткендик кереес тӧзӧлгӧн, ол карагайлар ӧскӧн кайкал јерди корып алар арга берер. Мындый ок иш эмдиги ӧйдӧ «Турочакский» деген ар-бӱткендик кереести тӧзӧӧри аайынча ӧдӱп јат.\nКӱнниҥ ийдезиле иштеген электростанцияларды тудары улалган. Оҥдойдо кӱнниҥ 5 МВт ийделӱ ле Маймада 20 МВт ийделӱ эки станциязы тудулган. Тудулган станциялардыҥ текши ийде-кӱчи 40 МВт-ка јеткен.\nБыјыл бис 10 МВт ийделӱ СЭС-тиҥ баштапкы бӧлӱгин Оҥдой аймактыҥ Ийин јуртында тударга, Маймадагы СЭС-тиҥ ийдезин 25 МВт-га јетирерге темдектейдис. 2019 јылга пландарыс оноҥ јаан — Ийинде, Кӧксуу-Оозында, Чамалда кӱнниҥ ийдезиле иштеген электростанциялар тудары.\nАмадубыс — 2022 јылга јетире станциялардыҥ текши ийде-кӱчин 145 МВт-га јетирери, бу тергеениҥ экономикалык ла јонјӱрӱмдик ӧзӱмин буудактаган электроийде керегинде сурактыҥ аайына бӱткӱлинче чыгар арга берер. Бис анайда ок экологиялык бийик кӧргӱзӱлеристи јабызатпай апарарыс, не дезе, кӱнниҥ энергиязы телекейде эҥ ару деп чотолот.\n2017 јылда тергееде газ ӧткӱрер иштер оноҥ ары улалган: газӧткӱштер тудулган, 500 кире тураларга газ келген. Газка колбогон туралардыҥ текши тоозы — 3600, 118 котельныйлар газла иштеерине кӧчӱрилген. 2007 јылдаҥ ала тергееде газ ӧткӱрерине 6 млрд 600 млн салковой акча чыгарылган, кӧбизинде бу «Газпромныҥ» акчазы.\n«Газпром» ПАО-ныҥ башкартузыныҥ председатели А. Б. Миллерле быјыл тулаан айда ӧткӧн туштажуда бис кожо бӱдӱрген ижистиҥ турулталарын шӱӱшкенис. Jуук ӱч јылга «Газпром» республикага база 3,5 млрд салковой инвестиция акча чыгарарын темдектейт. Маймада ла Горно-Алтайскта, анайда ок Рыбалкада, Дубровкада, Соузгада, Манжерокто, Кызыл-Ӧзӧктӧ газ ӧткӱрер иштер улалар.\nЭкологияныҥ јылында агашты орныктырып ӧскӱрер иштер 2 муҥ гектардаҥ ажыра јерлерде ӧткӧн, 1,5 миллионноҥ ажыра чаалдар тарылган.\nКалганчы јылдарда республикада јараттарды јазаар, Горно-Алтайскта ла аймактарда суулардыҥ коолдорын арчыыр јаан иштер ӧткӧн, ондор километр кору јазалдар, дамбалар тудулган.\n2017 јылдыҥ турулталарыла бис «Jажыл патруль» деген организацияныҥ рейтингинде катап ла бийик экинчи јерге чыкканыс. Вернадскийдиҥ јондык кӧмзӧзи Алтай Республиканы «Ороонныҥ экологиялык айалгазын јарандырарына јетирген јаан ӱлӱӱзи ле тергеелердиҥ ноосферный ӧзӱмдӱ бӱдӱмин једимдӱ ичкерлеткени» деген ууламјыда ижи учун кайралдаган.\nРоссияныҥ президенти Федерал Jуунга 2016 јылдыҥ јаҥар айында эткен баштанузында Россияныҥ ар-бӱткендик кайкал јерлерин, ол тоодо Алтын Кӧлди корыыр программаны белетеери аайынча башкаруга јакыган.\nАлтай Республиканыҥ башкарузы «Алтын Кӧлди корыыры» деген ӱлекердиҥ паспортын белетеген, бу документ федерал јаҥныҥ келиштире тӧзӧмӧлдӧрине аткарылган. Бистиҥ тӱп-шӱӱлтелер Федерация Совединде јарадылган, бу сурактар аайынча мен Россия Федерацияныҥ вице-премьери Александр Хлопонинле, ар-бӱткенниҥ байлыктары аайынча министр Сергей Донскойло тушташкам.\nПрезиденттиҥ јакылтазын бӱдӱрери аайынча каруулу министерстволордыҥ ла ведомстволордыҥ чыгартулу улузы турушкан јуун быјыл кочкор айда Россияныҥ башкарузында ӧткӧн. Ондо программаны акча-манатла 2018 јылда јеткилдеп баштаары керегинде јӧп јарадылган.\nПрезидент јакылтазын куру сӧс эдип артырарга бербези быјыл тулаан айдыҥ 1-кы кӱнинде Федерал Jуунга баштанузында: «Байкалды, Алтын Кӧлди ле анайда ок Волга сууны јакалай ар-бӱткендик кайкал јерлерди корыыры аайынча ӱлекерлер јӱрӱмде бӱдер» — деп угусканынаҥ јарт боло берген.\nБис кӧлди орныктырар иштерге федерал бюджеттеҥ баштапкы бӧлӱк — 100 млн салковой кире акча алганыс. Тургуза ӧйдӧ кату сӱрее-чӧплӧ иштеер заводты, Артыбашта ла Иогачта таштанчыларды чыгара тартар ла сууӧткӱштер тудар ӱлекерлер белетелет. Кӧлдиҥ јараттарын јазаар иштер башталган.\nБастыра амадаган иштер јӱрӱмде бӱдер деп, мен алаҥзыбай јадым: Иогач ла Артыбаш јурттарда јолдор, сӱрее-чӧплӧ иштеер завод, сууӧткӱш тудулар, кӧлдиҥ јараттарында кемелердиҥ пирстери, јарыткыштарлу јолдор, парктар, автокӧлӱктер турар турлулар болор ло бу јерлер европей кеминде јазалар.\nБу ончозы јаҥыс та кӧлди корыырга болужар эмес, је оныҥ јанында јаткан эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмин јарандырар, иштеер јерлер тӧзӧлӧр, бюджетке тӱшкен каландар кӧптӧӧр.\nАр-бӱкендик база бир кереести — Манжероктыҥ кӧлин орныктырар иштер кидим ӧдӧт. «Россияныҥ сууээлем комплексиниҥ ӧзӱми» деген программа аайынча бис кӧлдиҥ тынар-тындузына каршу јетирбей, оны арчыыр ла тереҥжидер иштер ӧткӱредис. Ончо иштерди 2018 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-кы кӱнине јетире бӱдӱрип салары темдектелген. Быјыл јайгыда кӧлдӧ эмдиги ӧйдиҥ европей кемдӱ эжинер јери (пляж) јазалып калар.\nПрограмманыҥ амадузы кӧлди јоголорынаҥ корыыры, ар-бӱткенниҥ кайкалы болгон бӱткен бӱдӱмин корып алары болуп јат. Орныктыру иштер бӱтсе, бу јерде јыл туркунына иштеер туристический кластер тӧзӧлӧр, ого туу чанала јыҥылайтан, келген улус конотон, олорды азырайтан комплекстер, эжинер јерлер кирер.\nАр-бӱткенди корыыр иштер Экологияныҥ јылы ӧткӧниле токтобогоны јарт, олор улалганча.\n2017 јылдагы иштиҥ турулталары керегинде айдар болзо, јонјӱрӱмдик-экономикалык ӧзӱмниҥ кӧп кӧргӱзӱлери аайынча Алтай Республика јаҥыс та Сибирьде эмес, је ороон кеминде озочыл јерлерге чыккан. Бисте промышленный иштиҥ кеми ле тӧс капиталга инвестициялар ӧскӧн, орто ишјалдыҥ кеми бийиктеген, эл-јонныҥ акча кирелтелери кӧптӧгӧн лӧ о. ӧ.\nВаловый тергеелик продукт 2017 јылда, бодоштыра чоттомолдорло, 48,6 млрд салковой болгон, былтыргызына тӱҥейлезе, 100,2%.\nПромышленный производствоныҥ индекси јылдыҥ турулталарыла 131% болгон. Бу кӧргӱзӱ аайынча бис Россияда 3-чи ле Сибирьде 1-кы јерде.\nПромышленностьтыҥ индекси аайынча республика ӱчинчи јыл улай бийик кӧргӱзӱлерлӱ иштейт: былтыргы јылда бис Россияда 1-кы јерде, 2015 јылда — 3-чи јерде болгоныс.\nТӧс капиталга инвестициялардыҥ физический кеминиҥ индекси, 2016 јылдагы кемине кӧрӧ, 111% ашкан (Россияда бу кӧргӱзӱ — 104,4%, Сибирьде — 100,3%).\nJурт ээлемниҥ 13,2 млрд салковойго турар продукциязы эдилген (оныҥ алдындагы јылдыҥ кӧргӱзӱзи — 12,6 млрд салковой). Тӧс јерде јаҥжыкканы аайынча мал ӧскӱрериниҥ продукциязы турат — 83%.\nИштеп алган эттиҥ бир кижиге келишкен кеми аайынча Алтай Республика Сибирь федерал округта 1-кы јерде, сӱт аайынча 2-чи јерде турат.\n2017 јылда, мынаҥ озо јылга кӧрӧ, 12% кӧп картошко, 57% кӧп мааланыҥ ажы јуунадылган. Тергеениҥ јонјӱрӱмдик учреждениелерин бойыныҥ аш-курсагыла јеткилдеери јанынаҥ ӱч јыл мынаҥ кайра темдектелген амаду бӱткен деп айдарга јараар. Бӱгӱн бис учреждениелеристи бойыстыҥ малыстыҥ эдиле, сӱтле, сӱттеҥ эткен аш-курсагысла 92%, мааланыҥ ажыла 95% јеткилдейдис.\nӦткӧн јылда јурт ээлемниҥ алты јарымказы ӧткӧн.\nЭкомиканыҥ иштеер бӧлӱгине 466 млн салковой кемдӱ госјӧмӧлтӧ эдилген, јурт ээлемде иштеген 3 783 кижи болуш алган.\nJурт ээлемниҥ тӧс ууламјыларыныҥ бирӱзи — јер сугарары. 2017 јылда бу программа аайынча Кош-Агаш аймакта 200 га јерлерде сугарар иштер башталган, 2018 јылда мелиорацияныҥ системазын орныктырары ончо муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ башталар.\n«Jурт јерлердиҥ турумкай ӧзӱми» деген программа аайынча 3800 кв. м јадар јерлер, 10,8 км сууӧткӱштер (Чичке Чаргы, Шабалин, Кӱпчеген, Подгорное јурттарда), Кызыл-²зӧктӧ газла јеткилдеериниҥ 3 км ажыра јазалдары тузаланарына табыштырылган. Шабалинде ачык теҥериниҥ алдында иштеген музейди тударга ла Чамал аймактыҥ Ороктой јуртында кереес-памятникти орныктырарга акча чыгарылган.\nТемдектелгениле, 2018 јылда агропромышленный комплекске эдетен госјӧмӧлтӧниҥ кеми 712 млн салковой, бу ӧткӧн јылдагызынаҥ 12% кӧп.\n2017 јылда тергеениҥ тӱӱкизинде республикага јорыктап келген улустыҥ тоозы баштапкы ла катап 2 миллионноҥ ашкан. Ыраак јаткан Кош-Агаш ла Улаган аймактарды кӧрӧргӧ келген јорыкчылардыҥ тоозы 50% киреге кӧптӧгӧнин айдар керек. Турјеткилдеш эткен организациялардыҥ тоозы 100-ке кӧптӧгӧн.\n2008 јылдаҥ бери туристтердиҥ тоозы эки катапка кӧптӧгӧн лӧ олор республиканыҥ бастыра јерлериле јорыктайт. Туризмди ӧскӱргени муҥдар тоолу иштер јерлер бергени, сувенирлер, аш-курсак садып, тузаланарга аттар берип, сууларла јӱзерин ле караван-парктар тӧзӧп лӧ о. ӧ. јеткилдештер эдип, улус акча иштеп алар аргалу боло бергени биске јаан учурлу.\n2017 јылда биске ич туризмди ӧскӱрери аайынча федерал программага туу чанала јаҥылаар «Манжерок» деген комплексте кырдыҥ сындарын искусственный эп-аргала карлаар ӱлекерди кийдирер арга келишкен. Бу аайынча иштер толо кеминде ӧдӧт лӧ карлаар системаны 2018 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 1-кы кӱнине јетпей ишке табыштырары темдектелген. Бу керектерге ӧткӧн јылда федерал бюджеттеҥ 100 млн салковой, 2018 јылда 400 млн салковой акча чыгарылган.\nБу системаны тутканы чанала јыҥылаар ӧйди узадар, јылдыҥ соок ӧйинде келип турган јорыкчылардыҥ тоозын 16-даҥ 24% јетире кӧптӧдӧр арга берер.\nФедерал программага кирер амадула бис конкурска туружарга база бир ӱлекерди — Караколдыҥ кӧлдӧринде туристтер амыраар јерди тӧзӧӧри аайынча документтерди белетегенис. Бу јерде јерлик туризм ӧзӱм алынган ла ар-бӱткенге јаан каршу эдилет — мындагы кайкал кӧлдӧр јоголорго јеткен. ¯лекерде кӧлдӧрди јараттай јерлерди јазаары, туу чанала јыҥылаар комплекстер тудары темдектелген, мынызы экологиялык јеткер болдырпазын јеткилдеп, бистиҥ эл-јонго иштеер јерлер тӧзӧӧр. Анайда ок узуны 50 км кире Урлу-Аспак — Каракол деген јол тудары темдектелген.\nСуу байлыктардыҥ федерал агентствозыла туристтер кӧп болуп турган база бир кереес јерде — Чамалдагы ГЭС-те орныктыру иштер ӧткӱрер сурак шӱӱжилген. Ол аайынча ӱлекер белетелген ле федерал программага 2019 јылда кирерис деп иженедис.\nJол ло транспорт\n2017 јылда автокӧлӱктер јӱрер јолдорды корыырга ла тударга 858 млн салковой чыгарылган, тергеениҥ јолдорын ла искусственный јазалдарды тудар ла орныктырар иштерге федерал бюджеттеҥ 101,3 млн салковой алганыс.\nТузаланарга 4 кӱр табыштырылган, 7 кӱр тудулган, тергеелик учурлу 46 км ажыра ла 9 км јербойыныҥ јолдоры, 8 кӱр чыныкталып јазалган.\nРФ-тыҥ Чот палатазыныҥ шиҥжӱзи јолдор кӧмзӧзиниҥ акчазын туура тузаланган учуралдар болбогонын темдектеген.\nБыјыл бис Акташ — Улаган деген јолды јазаарга акча чыгарарын темдектейдис, бу эҥ ӧҥзӱре сурактардыҥ бирӱзи.\nТӱҥӱр јурттыҥ јанында Кадынды кечире кӱрди тудар иштер улалган, бу ишти 2018 јылда бӱдӱрип чыгарыс. Россияныҥ транспорт аайынча министри Максим Соколовло, Росавтодордыҥ башкараачызы Роман Старовойтло јаҥыс катап эмес туштажулардыҥ шылтузында бу кӱрди тударга федерал бюджеттеҥ 442 млн салковой чыгарылган.\nПодгорный јурттыҥ јанында Кадын кечире кӱрди тудар суракты база федерал кеминде јылдырып турус.\nЧуйдыҥ јолында ээчий комплексти — Горно-Алтайск јаар барып јатканын кӧлӱктерди Маймага кирбей ле Майма јаар барганын база башка ӧткӱрер, Майманы кыйып барган 2,7 км јолды тудар иштер аэропорттыҥ јуугында улалганча. Бу комплексти тудары ӱч јылга ӧдӧри темдектелген.\nБис Алтай Республиканы туристический кластер эдип ӧскӱрерге аҥылу учурлу «Горно-Алтайск — Артыбаш» деген јолды федерал ар-јӧӧжӧгӧ кийдирер тӱп-шӱӱлте эткенис. Ол јӧптӧлзӧ, бу јолды кичеерге ле тударга керектӱ акча федерал бюджеттеҥ чыгарылар.\nСтроительстводо иштердиҥ кеми 2017 јылда, текши ороондо ло Сибирьде чилеп ок, јабызаган.\nУлус јадар тураларды тударын алза, бис былтыр бу бӧлӱкте ӧзӱми 5% ашкан ас тоолу тергеелердиҥ тоозына киргенис (текши ороондо ло Сибирьде бу кӧргӱзӱ база јабызаган). Улус јадар текши кеми 140 муҥ кв м кире туралар тузаланарына табыштырылган, пландаганыс 111% бӱткен.\nУлус јадар туралар тудары аайынча республика Сибирьде 1-кы јерге чыккан. Бис 2005 јылдагызынаҥ 4 катапка кӧп кв м туралар тутканыс. Ол ӧйлӧрдӧ бу кӧргӱзӱ аайынча СФО-ныҥ орто кӧргӱзӱзине де јетпей туратан болзоос, эмди чик јок акалап јадыс.\nТура тудар 169 участокты инженерный инфраструктурала јеткилдеерге 44 млн салковой акча чыгарылган. 1 723 участок таҥынаҥ тура тударга кӧп балдарлу билелерге берилген.\nСуула јеткилдеер ле суудаҥ корыыр иштерге 97 млн салковойдоҥ ажыра акча чыгарылган. Горно-Алтайскта сууны арутаар цех тудулган.\n2017 јылда республикада «Формирование современной городской среды» деген программа ижин баштаган. Ол аайынча Горно-Алтайскта кӧп квартираларлу 7 тураныҥ јаны ла 3 јондык јер — Билениҥ сквери, Культураныҥ ла амыралтаныҥ каладагы паркында скейт-парк ла Мелиорация микрорайондо балдар спортко таскадынар ла ойноор јер јазалган. Анайда ок Jеҥӱниҥ паркында јазал иштер ӧткӧн. Программа аайынча иштерге чыгарылган акчаныҥ текши кеми 50 млн салковойдоҥ ажыра.\nКӧп квартираларлу 27 турада капитальный ремонт ӧткӱрилген.\nУлусты јадарга јеткерлӱ эски туралардаҥ кӧчӱрер программа аайынча 2017 јылда 105 јердеҥ 253 кижи јадар јаҥы јерлерге кӧчӱрилген. 2013 јылдаҥ бери бӱдӱрип келген бу программа тургуза ӧйдӧ токтогон. Оныҥ улаларына бис иженедис, бу федерал башкарудаҥ камаанду.\n2017 јылда ӧскӱс 150 баланы јадар јерле јеткилдегенис, пландалганы 108 кижи болгон.\nРеспубликаныҥ бюджеди јонјӱрӱмдик ууламјылу болгонын мындагы улуска аҥылап темдектеери керек јок деп бодойдым. Эл-јонныҥ јадын-јӱрӱми кирелӱ бӧлӱгине, кезик категорияга кирип турган граждандарга јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ эдерге бис јылдыҥ ла 1,5 млрд салковой кире акча чыгарадыс. Республикада јаткан эл-јонныҥ 62% јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧниҥ кандый бир бӱдӱмин алып јат.\nОнойдо, туразы учун јалды ла коммунал јеткилдештерди тӧлӧӧргӧ акчала јӧмӧлтӧ эдилген јеҥилтелерлӱ улустыҥ тоозы 24,5 муҥ кижи болгон, кӧп балдарлу 5 400 биле балазына ай сайын болушту акча (пособие), 1,5 муҥ граждандар государстволык јӧмӧлтӧ болуш алган, республиканыҥ 16 300 кижизи 161 млн салковойдоҥ баазына турган эмдерле јеткилделген, 1 384 кижи бийик технологиялу медициналык болуш алган. Бу тооломды оноҥ до ары улалтарга јараар.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јууда корогон јуучылдыҥ билезиниҥ 3 кижизи, јуучыл керектердиҥ 4 ветераны, кенек 10 кижи ле, ӧрӧ айтканымла, 150 ӧскӱс јадар јерле јеткилделген.\n2017 јылда медико-демографиялык кӧргӱзӱлер бисте база јарамыкту болгон. Су-кадыкты корыыр бӧлӱкте јолдыҥ карталарында темдектелген кӧргӱзӱлердиҥ ончого јуугы бӱткен.\nАк-јарыкка туулган балдар аайынча Алтай Республика Россияныҥ тергеелери ортодо 5-чи јерде болуп, озочылдардыҥ тоозына кирген. Улустыҥ корогоныныҥ текши кӧргӱзӱзи јабызап јат, ол 9,6 промилле болгон, бу ӧткӧн јылдаҥ 4% јабыс. Канныҥ ла онкологиялык оорулардаҥ, чемет оорудаҥ, сынык-бычыктардаҥ, корондонгонынаҥ, јеткерлердеҥ, кол салынганынаҥ божогон улустыҥ тоозы астаган.\nВрачтарла јеткилдеш бисте Россияныҥ ла Сибирьдиҥ орто кӧргӱзӱлеринеҥ бийик, јурт јерлерди алза — эки катапка бийик. Чокым оорулар аайынча кезик специалисттер једишпей турганы бар, је бу аайынча бис иштеп јадыс.\nСу-кадыкты корыырыныҥ материально-технический тӧзӧлгӧзин тудары ла тыҥыдары аайынча иш 2017 јылда улалган. Бис ыраак јаткан једерге кӱч Балыкчы јуртта эмдиги ӧйдиҥ некелтелериле тудулган участковый эмчиликти тузаланарга табыштырганыс. Чолушман ӧзӧктиҥ јурттары тӱрген болуштыҥ эки јаҥы кӧлӱгиле јеткилделген.\nБир канча ФАП-тар ишке табыштырылган: Майма аймактыҥ Карасук, Усть-Муны, Подгорное јурттарында, Шабалин аймактыҥ Шыргайты јуртында, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Кайтанак јуртында, Чой аймактыҥ Уймень јуртында. Россияныҥ эҥ јаан јурты болгон Майманыҥ кӧп улус јаткан эки микрорайонында — Алгаирде ле Советский оромдо врачтыҥ эки офизин ачканыбыс.\nЧамал аймактыҥ эмчилигин 2018 јылда инвестордоҥ садып алып јадыбыс, ороонныҥ президенти В. В. Путинниҥ јӧмӧгӧниле бу акча бюджетте салынган.\nГорно-Алтайскта тӱрген болуштыҥ иштеген јери јаҥырта јазалган. Майма аймактыҥ эмчилигиниҥ ээчий бӧлӱгин тудары улалат. Кызыл-²зӧктӧ лӧ Чендекте участковый эмчиликтер, Улаганда аймактыҥ эмчилигин, Туньжада, Кебезенде, Jайлуда ФАП-тарды тудары темдектелген. Иогач јурттыҥ эл-јонын эмчилик болушла јеткилдеер, Урлу-Аспакта кӱйген ФАП-тыҥ ордына јаҥызын тудар сурактардыҥ аайына чыгарыс.\nПеринатальный тӧс јерди (бала табар республикан тураны) јаҥырта тударын пландайдыс, бу улуска сӱрекей керектӱ тудум. Тургуза ӧйдӧ ол чыҥдый јазалдарла, бийик усту эмчилерле јеткилделген учреждение, республикада бала тапкан учуралдардыҥ 80% мында ӧдӱп јат.\nАймактарга тӱрген медициналык болуштыҥ ондор тоолу кӧлӱктерин алганыс. Республика санитарный авиацияныҥ ӧзӱми аайынча программага кирген ле Россияныҥ президентиниҥ чике јакылтазы аайынча биске эмдиги ӧйдиҥ вертоледы берилген. 2016 јылда јӱк 10 учуштар эдилген болзо, ӧткӧн јылда 290 кижиниҥ, ол тоодо 31 баланыҥ јӱрӱмин санавиацияныҥ болужыла аргадаганыс.\nБийик технологиялу медициналык болушты 1384 кижи алган, ол тоодо федерал клиникаларда — 700 кижи. Республикан эмчиликтиҥ врачтары нейрохирургия, онкология, јӱрек-тамырлардыҥ хирургиязы, травматология, ортопедия ла офтальмология деген ууламјыларла бийик технологиялу 472 операция эткен. Азыйда бис бу керегинде јӱк амадайтаныс.\n2017 јылдагы иштиҥ турулталарыла Алтай Республика су-кадыкты корыыр бӧлӱкте государстволык политиканы бӱдӱрерине эткен јаан јӧмӧлтӧзи, Россия Федерацияныҥ эл-јонын корыырында једимдӱ ӧмӧ-јӧмӧ ижи учун Россияныҥ су-кадыкты корыыр министри Вероника Скворцованыҥ Быйанду самаразыла кайралдаткан.\nJедимдерди темдектеп, су-кадыкты корыыр иште аайынча чыгатан эмди де кӧп сурактар барын мен оҥдоп-билип јадым, олор аайынча бис турумкай иштеп јадыс.\nПрезидент темдектеген јаан учурлу иштердиҥ бирӱзи — текшиӱредӱлик организацияларда јаҥы јерлер тӧзӧӧри. Бу ишти бис турумкай ӧткӱредис. 2017 јылда Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ 260 бала ӱренер эски туразы чыныктап јазалган, эмди мында 7-чи школдыҥ баштамы класстары ӱренет.\nJаҥырта јазалган кийнинде, сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде, Турачактагы школдыҥ 672 бала ӱренер корпузы ишке табыштырылган, чаган айдыҥ 17-чи кӱнинде дезе, кыска ӧйгӧ тудулып, бу школдыҥ база бир бӧлӱги иштеп баштаган. Школды орныктырып јазаарга 378 млн салковойдоҥ ажыра акча чыгарылган, бу акчаныҥ кӧп сабазы Россияныҥ президентиниҥ јакыганыла федерал бюджеттеҥ берилген. Бӱгӱн бу республикада эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келишкен, бастыра керектӱ не-немеле јеткилделген эҥ јаан школ болуп јат.\nЧамал аймактыҥ Онос јуртында јаҥы школ ачылган, мында јеткер болуп, школдыҥ туразы кӱйген ле айалганы тӱрген тӱзедер керек болгон.\nКоррекциялык школ-интернаттыҥ балдар амырап уйуктаар туразы јаҥырта јазалган. Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Амур јуртындагы школдо јаҥыртулу иштер эдилген.\nГорно-Алтайскта 9-чы гимназияныҥ школы чыныктап јазалган, бого керектӱ акчаны президент бойыныҥ Резервный фондынаҥ чыгарган. Ремонтко чыгарылган акчаныҥ текши кеми 30 млн салковойдоҥ ажыра.\nКан-Оозында ла Владимировка јуртта школдор јаҥырта јазалат, Каракокшо ло Кайтанак јурттардыҥ школдорында, Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Катанду јуртындагы балдардыҥ садында јаан ремонт иштер ӧдӧт. Улаган аймактыҥ Паспарты јуртында, Горно-Алтайсктыҥ Заимка микрорайонында јаҥы школдор тудулат. Jуук ӧйлӧрдӧ Горно-Алтайскта 7-чи школды тударын баштаарыс.\nАнайда ок Кош-Агаш аймактыҥ Джазатор јуртында, Шабалин аймактыҥ Камлак ла Чичке-Чаргы јурттарында школдор тудары, Jабаган јуртта баштамы школды, Боочы, Кара-Кујур ла Ӱстиги Апшыйакту јурттарда школдорды јаҥырта јазаары темдектелген.\nJуук ӧйлӧрдӧ Шабалин јуртта балдардыҥ садында ремонт иштер башталар. Кӧксуу-Оозы аймактыҥ Талду, Чамал аймактыҥ Эликманар, Кан-Оозы аймактыҥ Jабаган, Турачак аймактыҥ Иогач јурттарында школдор тудулар.\n2018-2019 јылдарда Алтай Республикага 2 айдаҥ ала 3 јашка јетире балдар јӱрер ӱзеери јерлер тӧзӧӧргӧ федерал бюджеттеҥ 282 млн салковой акча чыгарылып јат. Кажызына ла 60 бала јӱрер балдардыҥ садтарын Кызыл-²зӧктӧ, Кӧксуу-Оозында ла Шабалинде тудары темдектелген. Республиканыҥ тӧс калазында 325 бала јӱрер балдардыҥ ӱч сады тудулар.\nБистиҥ балдар јарамыкту айалгаларда ӱрензин ле олорго јеткер болбозын, курсагы чыҥдый болзын, транспортло, керектӱ ончо немеле јеткилделзин деп, бис ас эмес акча чыгарадыс.\n2017 јылда культура бӧлӱкте јаан учурлу 56 керек ӧткӧн, ол тоодо орус албатыныҥ јайааныныҥ тергеелер ортодогы «Родники Алтая» деген фестивали, Кайчылардыҥ эл отоктор ортодогы курултайы, «Jиит јайалталар» деген республикан кӧрӱ, Бијениҥ телекейлик кӱнине учурлалган хореографиялык кӧрӱ, Музейдиҥ тӱни, Кеендик-санаттыҥ тӱни ле о. ӧ. Республиканыҥ Эл театры јаҥы алты ойын-кӧргӱзӱ белетеп, кӧрӧӧчилерге кӧргӱскен.\nКеендиктиҥ ишчилериниҥ республиканыҥ тыш јерлериле јол-јорыктары кӧп болгон. Jашӧскӱримниҥ ле студенттердиҥ Сочи калада ӧткӧн 19-чы телекейлик фестивалинде Алтай Республиканыҥ адынаҥ турушкан «Алтайдыҥ кайчылары» деген ӧмӧликти аҥылап темдектеер кӱӱним бар.\nКультураныҥ ла искусствоныҥ 184 ишчизи Алтай Республиканыҥ нерелӱ аттарыла, государстволык сыйларыла темдектелген, кӱндӱлӱ грамоталарла, быйанду самараларла кайралдаткан.\nКультураныҥ учреждениелериниҥ материально-технический тӧзӧлгӧзин тыҥыдар иш улалган. Онойдо, Кан-Оозы јуртта культураныҥ тӧс јери јаҥырта јазалган, бу ишке акча анайда ок президенттиҥ Резервный фондынаҥ чыгарылган.\nЧой аймактыҥ Сейка јуртында Культураныҥ туразын бӱдӱре тудар иш улалганча, быјыл бу тура иштеерине табыштырылар.\nJуук ӧйлӧргӧ темдектелген иштердиҥ тоозында — Кӱпчегенде, Jаҥы Белтирде, Кара-Кујурда, Оносто, Телеҥит-Сортогойдо культураныҥ тураларын тудары ла јаҥырта јазаары.\nЭмдиги телекейде јӱк санаа-сагышту, кӱчтӱ, спортчы, су-кадык нациялар чыдажып, ӧскӧ элдерле теҥ-тай маргыжар аргалу, оныҥ учун физкультураныҥ ла спорттыҥ ӧзӱми бистиҥ тӧс иштеристиҥ тоозына кирип јат деп, президент В. В. Путин темдектеген.\nӦткӧн јылда Алтай Республиканыҥ спортчылары спорттыҥ дзюдо (ӱскер улус ортодо), гребной слалом, самбо, рафтинг, јуучыл самбо, грек-рим кӱреш, полиатлон, спорттыҥ ориентированиези, армспорт деген бӱдӱмдеринде бийик једимдерге јеткен.\nТелекейлик ле Европаныҥ чемпионаттарында ла первенстволорында бистиҥ спортчылар 21 медаль ойноп алган.\nТаҥынаҥ дисциплиналарда ла текши зачетто Горно-Алтайсктагы госуниверситеттиҥ телекейдиҥ ле Европаныҥ чемпиондоры болуп чыккан рафтерлорыныҥ једимин аҥылап темдектеер кӱӱним бар.\nЕвропаныҥ самбо аайынча маргаандарында алтын медальды Сӱмер Шалданов ойноп алган. Jуучыл самбо аайынча телекейлик кубоктыҥ чемпионы болуп Родион Асканаков, Вера Водолеева кышкы полиатлон аайынча телекейлик кубоктыҥ кӱлер јеҥӱчили болуп чыккан.\nРеспубликада 13 спортзал иштеерге табыштырылган. Ӧткӧн јылда 17 спортзалды ла спорттыҥ 29 площадкаларын тудар иш улалган, база 20 спортзалды тудары темдектелген.\nГорно-Алтайскта «Газпромныҥ» чыгарган акчазыла Спортивный акробатиканыҥ тӧс јери ачылган. Jӱстер тоолу балдар спорттыҥ бу сӱрекей јараш, олимпий бӱдӱмине Эл Курултайдыҥ депутады Г. П. Суминниҥ башкартузыла таскадынат.\nМайма јуртта физкультураныҥ ла су-кадыкты орныктырар «Атлант» деген комплексти тудары улалганча, мында искусственный тошту јыл туркунына иштеер јер ле спорттыҥ ойноор бӱдӱмдериниҥ залы болор. Тоштыҥ ӧргӧӧзин ишке быјыл табыштырары темдектелет, бу республикада хоккейди ле фигурный јыҥылашты једимдӱ ӧскӱрер аргалар берер.\nТергеебисте спорттыҥ кышкы бӱдӱмдерине — туу чанага, кышкы полиатлонго, јӱгӱрер чанага, хоккейге ле о. ӧ. јилбӱ јаанаганыла колбой, мен республикада Спорттыҥ кышкы бӱдӱмдериниҥ тӧс јери деген аҥылу учреждение тӧзӧӧр шӱӱлтеге келгем, тургуза ӧйдӧ бу јанынаҥ иш ӧдӱп јат.\nЭкономиканыҥ иш бӧлӱгин јӧмӧӧргӧ, 2017 јылда кооперацияныҥ, аргачылыктыҥ, јурт ээлем прозводствоныҥ ӧзӱмине тӧс ајару эдилген.\nОнойдо, 88 млн салковойдоҥ ажыра акчага 128 микрозаймдар берилген, 30 млн салковойдоҥ ажыра акчага гарантиялар эдилген.\nЛизингтиҥ јӧптӧжӱлериле јазалдар алган чыгымдардыҥ кезигин орныктырарга, электросетьтерге технологический колбу эдерге, школго јӱргелек балдардыҥ ӱредӱлик тӧс јерлерин тӧзӧӧргӧ 16 аргачы текши кемиле 15 млн салковойдоҥ ажыра субсидия алган.\nКӱпчеген јуртта Албаты узаныжыныҥ тӧс јерин керектӱ јазалдарла јепсеерге ле устарды ӱредерге 3 млн салковой кире акча чыгарылган, бу федерал бюджеттиҥ акчазы.\nПромышленниктердиҥ ле аргачылардыҥ Россияда биригӱзиниҥ быјыл ӧткӧн съездинде РФ-тыҥ президенти инвестицияларга јарамыкту айалгалар тӧзӧӧри, иштеер айалганы јарандырары, аргачылыкка эткен буудактарды јайладары аайынча башкарынар чокым шӱӱлтелер эдерге турганын угускан. Бойыстыҥ ижисте бис бу айдылганыла башкарынып јадыс. Республикада јарамыкту инвестициялык айалга тӧзӧӧри аайынча иш бир канча јылдарга улай турулталу ӧдӧт.\nАлтай Республиканыҥ башкарузы, Промышленниктердиҥ ле аргачылардыҥ Россиядагы биригӱзи (Александр Шохин) ле Промышленниктердиҥ ле аргачылардыҥ биригӱзиниҥ талалык бӧлӱги (Сергей Коротеев) ортодо ӱчјандай јӧптӧжӱ тургусканыс, ондо республикага инвестициялар келерин јилбиркедер јанынаҥ методикалык болуштыҥ ла чокым јӧмӧлтӧ керектер темдектелген.\nБыјылгы јылдыҥ кочкор айында мен Кичӱ ле орто аргачылыктыҥ ӧзӱми аайынча федерал корпорацияныҥ генеральный директоры Александр Браверманла тушташкам. Бис республикага инвестициялар келерин, ол тоодо «МСП Банк» ажыра, јилбиркедер, јурт ээлемде кооперацияны јӧмӧӧр сурактарды шӱӱшкенис. Бу бизнестиҥ ӧзӱмине ӱзеери акча алар јакшынак аргалар, је кӧп неме аргачылардыҥ бойыныҥ кӱӱнинеҥ ле эрчиминеҥ камаанду.\nИнфляция, ишјал, ишјоктор\nИнфляцияныҥ кеми республикада — 1,6%. Бу Россияныҥ ла СФО-ныҥ орто кӧргӱзӱлеринеҥ јабыс.\nЭл-јонго эткен јалду јеткилдештердиҥ кеми 7% киреге бийиктеген, бу кӧргӱзӱ ороондо азыйгы ла кеминде арткан.\nИшчилердиҥ айлык орто ишјалы 4,8% бийиктеген ле 25 903 салковой болгон, эл-јонныҥ акча кирелтелери 4,2% ӧскӧн.\n2018 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала РФ-тыҥ Конституциялык јаргызыныҥ јӧбин бӱдӱрип, бис МРОТ-ко (ишјалдыҥ эҥ јабыс кеми) районный коэффициентти ле процент кожулталарды кожуп тӧлӧйдис.\nЧаган айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала МРОТ јадын-јӱрӱмге керектӱ эҥ ас акчаныҥ 85% јеткен (13 285 салковой). 2018 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала, јӧптӧлгӧн лӧ Президент колын салган јасак аайынча, ишјалдыҥ эҥ јабыс кемин јадын-јӱрӱмге керектӱ эҥ ас акчаныҥ кемине јетирип јат, айдарда, ишјалдыҥ эҥ ас кеми районный коэффициентле кожо республикада 15 628 салковой, Кош-Агашта дезе 26 муҥ салковой болор.\nБу ишти бӱдӱрерге јаан кемдӱ акча керек — 1 млрд 200 млн салковой, ӧскӧ статьялар аайынча кату кымакайлаш эдип, бюджетте бу акчаны бис темдектеп салганыс. Адалган керектерге бис федерал бюджеттеҥ болуш алып јадыс — 151 млн салковой чыгарылган, база 251 млн салковойды сакыйдыс. Jе кандый да болзо, алынган ончо молјулар бӱдер.\nИштеги рынокто айалга токынаган. 2053 кижи удурумга ла јаантайын иштеер ишле јеткилделген, 1134 кижи ӱредӱ ӧткӧн эмезе ӱзеери ӱредӱ алган, профориентацияны 6104 кижи ӧткӧн, 62 кижи аргачылык иш баштаарга акчала јӧмӧлтӧ алган. Бу кӧргӱзӱлер ӧткӧн јылдардагызынаҥ бийик.\n2017 јылда бюджет јанынаҥ политика кемјӱлӱ болгон. Тӧс ајару јонјӱрӱмдик молјуларды, федерал ведомстволорло јӧптӧжӱлерди, президенттиҥ јарлыктарын бӱдӱрерине эдилген. Республика президенттиҥ јарлыктарында темдектелген ончого јуук кӧргӱзӱлерди, ол тоодо бюджет бӧлӱктиҥ кезик ишчилердиҥ ишјалын кӧдӱрери аайынча ишти бӱдӱрип чыккан.\nБис таҥынаҥ иштеп алган кирелтелеристи 491 млн салковойго кӧптӧткӧнис, тергеениҥ государстволык тӧлӱзиниҥ кеми 5,4% јабызаган.\nКӱндӱлӱ депутаттар, сесияныҥ ижинде турушкандар!\nJетирӱмниҥ учында ӧткӧн јыл биске коомой эмес, једимдерлӱ јыл болгонын темдектеер кӱӱним бар. Ончого јуук кӧргӱзӱлер аайынча ӧзӱм темдектелген. Бис јаҥыс јерде турбаганыс, федерал тӧс јерле колбу тудуп, кӧп иштегенис, јаан учурлу бир канча объекттерди «кыймыктадып ичкерлеткенис», келер јылдыҥ ижине тӧзӧлгӧ салганыс.\nТергеениҥ ӧзӱмине јӱрӱмдик учурлу кӧп баштанулар ороонныҥ президенти В. В. Путинниҥ јӧмӧлтӧзиниҥ шылтузында јӱрӱмде бӱткен. Бойымныҥ адымнаҥ бистиҥ граждандарга быјылгы јылдыҥ тулаан айыныҥ талдаштарында эрчимдӱ турушканы ла ороонныҥ талдап алган јолын, государствобыстыҥ башчызын јӧмӧгӧни учун акту кӱӱнимнеҥ быйанымды айдадым.\n2018 јылдыҥ тулаан айыныҥ 1-кы кӱнинде президент Федерал Jуунга эткен баштанузын кыйуны ӧдӱп чыккан, ороонныҥ ичкери ӧзӱмин јылдарга ла онјылдыктарга темдектеп ууламјылаган деп бойы темдектеген. Jаҥныҥ ижиниҥ тӧс амадузы — «албатыны корыыры ла граждандардыҥ аргалу јадын-јӱрӱмин јеткилдеери» деп, ол айткан.\nПрезиденттиҥ баштанузында тергеелик јаҥдардыҥ алдында тургускан иштерди бӱдӱрери аайынча пландар, јолдыҥ карталары тургуза ӧйдӧ АР-дыҥ башкарузында да, Эл Курултайда да белетелген ле јуук јылдарда бистиҥ ижистиҥ тӧс ууламјыларын шак бу тӧс документтер темдектеер.\nМен эҥ учурлу ууламјыларды адайын:\nграждандардыҥ акча-манат јанынаҥ айалгазын јарандырары ла эл-јонныҥ јадын-јӱрӱминиҥ айалгалары эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келижерин јеткилдеери; су-кадыкты корыырыныҥ баштамы ӱйе-бӧлӱги улуска јуук болоры; автојолдорды тударыныҥ кемин бийиктедери; фермаларды, билелик предприятиелерди јӧмӧӧри, јурт ээлемди оноҥ ары ӧскӱрери; тергеени ӧскӱрери; экологиялык сурактары бӱдӱрери; ӱредӱликти јаҥырта тӧзӧӧри.\nПрезиденттиҥ темдектеген бир де ууламјызы ајару јок артпас ла Алтай Республикада јӱрӱмде бӱдер.\n2017 јылда бис тергеебистиҥ 2035 јылга јетире ӧзӱминиҥ стратегиязын јаҥырта јазаганыс ла оны быјылгы јылдыҥ башталарында јӧптӧгӧнис. Jаҥы стратегияда ӧзӱмисти «јажыл экономикага» тӧзӧлгӧлӧп, ар-бӱткенниҥ байлыктарын чебер тузаланып ӧскӱрерине эткенис.\nБис, азыйдагы ла чылап ок, туристско-рекреационный комплексти, аш-курсак белетеер промышленностьты, јурт ээлемди, биофармацевтический, санаторно-курортный комплексти, јонјӱрӱмдик бӧлӱкти, эколого-экономикалык айалга јарамыкту болорын јеткилдеп, инфраструктураны ӧскӱрерис.\nТемдектеген иштерди бӱдӱрери бистиҥ ончобыстаҥ — бӱдӱреечи ле јасакчы јаҥдардыҥ, бизнестиҥ, јондыктыҥ чыгартулу улузынаҥ ла бистиҥ улу орооныстыҥ кажы ла гражданининеҥ турулталу иш, каруулу болорын ла јӱрӱмди јакшы јаны јаар кубултарга ӧмӧ-јӧмӧ албаданарын некейт.\nБис јаткан јерис граждандарга јуртаарга эптӱ, јарамыкту ла јеткер јок болзын деп, балдарыска ла баркаларыска оны корып аларга кичеенип иштеерис. Ӧмӧ-јӧмӧ иштезебис, бу амадубыска једерис деп, мен бӱдӱп јадым.


Монголияныҥ, Китайдыҥ ла Россияныҥ экономикалык коридорыныҥ келер ӧйи кандый - altaicholmon\nМонголияныҥ, Китайдыҥ ла Россияныҥ экономикалык коридорыныҥ келер ӧйи кандый\nЈаан экономикалык јуу-тартыштардыҥ кӧптӧп турган айалгазында кӧп ороондорго тергеелик кеминде колбулар тудары баштапкы јерге чыгат. Оныла колбой, канча јылдарга Кӱнбадыштыҥ санкцияларындагы Россияда аҥылу ајаруны кӱнчыгыш ууламјыга эдедилер, анчада ла Китайла јаба иштеерине. Онойдо ок Россияныҥ Азияныҥ тергеезинде тышэкономикалык јаба иштеерин ӧскӱрериниҥ бӱгӱнги концепциязында Монголияга база јер табылган, бу ороонды специалисттердиҥ кӧбизи ӧзӱмдӱ государстволордыҥ тоозында деп база да узак ӧйгӧ кӧрбӧй турулар.\nОныҥ учун Россия, Китай ла Монголия калганчы јылдарда бир кезик тергеелик ӱлекерлер јанынаҥ колбуларын эрчимделтери керегинде јаҥыс катап эмес угусканы јолду. Озо ло баштап куучын Россия-Монголия-Китай деген экономикалык коридорды тӧзӧӧри керегинде ӧдӧт.\nОндый коридор тӧзӧӧр шӱӱлте бир канча јыл кайра келгенин эзедип ийели. 2014-2015 јылдарда ӱч ороонныҥ башчылары Душанбеде ле Уфада тушташкан, оныҥ кийнинде келер узак эмес ӧйгӧ ӱч јаныныҥ колбуларын ӧскӱрериниҥ генеральный планы јазалган. Је учкаары документке кол Колбулардыҥ Шанхайский организациязыныҥ 2016 јылда Ташкенттеги саммидинде салылган. Озо баштап ӱч ороон колбуларды башка-башка бӧлӱктерде ӧскӱрери, гран-кыйуларда дезе одустаҥ ажыра ӱлекерлерле иштеери керегинде угускандар. Је кажы ла ороон бу ӱлекерде бойыныҥ јилбӱлерин корыыры баштапкы ла бӧлӱкте јартала берген.\nОнойып, Владимир Путин 2016 јылда инфраструктуралар јанынаҥ баштаҥкайларга ајару эткен, олор ок тергееликтердиҥ јаба ӱлекерлерин ӧскӱрерине камаанын јетирер деген. Россияныҥ аргачылыгы Улан-Батордыҥ темир јолын јылына 100 млн тонна коштор ӧткӱрер этирте јаҥыртарында туружарга беленин угускан. Оныла коштой, Россия автомобильдерле коштор тартар рынокко, колбулардыҥ ла электропередачалардыҥ линияларын тударына, онойдо ок энергоносительдерди јетирер јолдорды ӧскӱрерине јилбӱзин айткан.\nКитайдыҥ башчызы Си Цзиньпин бойыныҥ јанынаҥ экономикалык коридорды Кыдаттыҥ “Торко јолдыҥ экономикалык куры” деп баштаҥкайыла колбогон. Пекинниҥ мындагы пландары, Россияныйына кӧрӧ, элбек болгон. Ајаруны јаҥыс ла инфраструктурага ла грандагы садуга эдери эмес, промышленностьтыҥ, туризмниҥ ле гуманитар колбуларга эдери айдылган.\nКалганчызы Монголияныҥ јилбӱлерине база келижип турган, бу ороонныҥ экономикада айалгазы кӱч, бу ӱлекердиҥ ӧзӱми оныҥ јериле коштор ӧткӧндӧ, акча иштеп алар ла бойыныҥ ӧзӱминде јаан алтам эдер арга кӧрӱп јат. Оныҥ учун Монголияныҥ ол туштагы башчызы Цахиагийн Элбэгдоржтыҥ темдектегениле, колбулардыҥ эҥ учурлу ӱлекерлерин талдаар ла акча-манатла јеткилдеер инвестициялык тӧс јерди тӱрген ле тудар керек, мында јӱк транспорттыҥ ла таможняныҥ сурактарыла болорзынбай, ӱч ороонныҥ кӱнчыгыш тергеелериниҥ ӧзӱмине ајару салар керек.\nӰч ороон јуук келер ӧйдӧ бӱдӱретен ӱч тӧс ӱлекерди талдаары керегинде шӱӱлтеге келгендер. Куучын Монголиядагы темир јолды јаҥыртары, тергеелердиҥ транспорттогы коридорыныҥ бӧлӱги болуп турган автомобильдердиҥ јолы, онойдо ок Россиядаҥ Монголия ажыра Китайга јетире электролиния керегинде ӧдӧт.\nОнойдордо, ӱч јыл кайра ороондор Евразий колбулардыҥ јаан ла элбек ӱлекерлерин тӧзӧӧр экономикалык коридор ӧскӱрер деген амадузы керегинде угускан. Је керек оноҥ ары барбаганын ӧй кӧргӱскен, јӱк 2019 јылда ороондор экономикалык коридор тӧзӧӧр ишти эрчимделтери керектӱзин оҥдогондор. Онойып, кандык айда калыктар ортодогы колбулардыҥ “Бир кур — бир јол” деп 2-чи форумында Си Цзиньпин бу ӱлекерди бӱдӱрерин јӱк тӱргендедерине кычырган эмес, ол Улан-Баторго “Бир кур — бир јол” баштаҥкайды Монголияныҥ ӧзӱминиҥ программазыла колбоп-јӧптӧштирери јанынаҥ кӧп иштезин деп угускан.\nОноҥ кӱӱк айда Пекинде Россияныҥ, Монголияныҥ ла КНР-дыҥ тышполитикалык ведомстволорыныҥ јаандарыныҥ ордынчыларыныҥ турушканыла ӱчјандай консультациялар ӧткӧн. Олордо ӱчјандай колбуларды ӧскӱрерин тыҥыдары, онойдо ок экономикалык коридорды тӧзӧӧр программаны јӱрӱмде бӱдӱрери керегинде сурактар шӱӱжилген. Је ол ӱлекерди онойып ла ичкерлетпеген. В. Путин Колбулардыҥ Шанхайский организациязыныҥ быјыл кичӱ изӱ айдыҥ 14-чи кӱниндеги саммидинде Китайдыҥ ла Монголияныҥ башчыларыла туштажуда угусканыла, “экономикалык коридор тӧзӧӧр программаны јаратканынаҥ ала ӱч јылга кандый бир чокым ӱлекерди бӱдӱрери башталбаганы карыкчалду”. Бӱгӱн ӱч ороонго јарагадый белен технико-экономикалык тӧзӧгӧлӱ бир де ӱлекер јок.\nБир канча специалисттердиҥ шӱӱлтезиле, тура берген бу айалга Россияныҥ ла Китайдыҥ јилбӱлери келишпей турганыныҥ шылтагы. Онойып, КНР коштойындагы экономикаларды бойыныҥ ӧзӱминиҥ моделиниҥ коштончы-ӱлӱзи деп узактаҥ бери чотоп јат. Китайдыҥ экономиказыныҥ бийик ӧзӱминеҥ улам оныла коштойында ороондордыҥ экономикалары КНР-да болуп турган керектердеҥ камаанду экономикалык кыйу-тергеелер боло берет. Монголия да Пекинниҥ камаанына там ла тыҥыда кирет, ол тоодо качан бирде тӧлӧйтӧн кредиттер алганы ажыра.\nМындый айалга јаҥыс ла Улан-Баторго јарабай турган эмес, је Москвага база. Россияга Тӧс Азияда бойыныҥ геополитикалык ла экономикалык камаанын корып алары јаан учурлу. Онойдо ок Китайдыҥ камаанына там ла кирип брааткан гран-кыйулары коштойындагы ороон-тергеелерди ӧскӱрерин улалтары учурлу.\nОныла коштой, Москва Монголияны Кӱнчыгыш Азияда транзит коридор, онойдо ок транспорттогы ӱлекерлерди јаба ӧскӱреечи деп кӧрӧт.\nТуружаачылардыҥ јилбӱлери онойдо чек келишпей турганы оныҥ ӧзӱмине буудак болот деп, ширтеечилердиҥ кӧбизи чотойт. Оныла коштой, тап-эрик ээжилер, экологияныҥ, акча-манаттыҥ ла ӧскӧ дӧ јилбӱлер јанынаҥ база да курч сурактар турат. Тургуза ӧйдӧ олордыҥ аайына толо чыгар арга јок.\nКитайдыҥ, Монголияныҥ ла Россияныҥ ортодо экономикалык коридор тӧзӧӧр шӱӱлтеде кӧп јакшы јаны бар. Мында ӱч ороон ортодо колбуларды ӧскӱрери, грандарда тергеелерде производствоны элбедери, керек дезе ар-бӱткенди корыырында ишти бир чук ӧткӱрери айдылган. Ороондор јӧптӧжӱге келзе, олордыҥ кажызы ла бу ӱлекерде бойыныҥ јилбӱлерине база иштеер аргалу болор. Онойып, Россия Сибирьдиҥ тергеелериниҥ ӧзӱмин тӱргендедер, Монголияда бойыныҥ камаамын тыҥыдар, онойдо ок бу ӱлекерди ЕАЭС-тиҥ ӧзӱминиҥ концепциязына кийдирер аргалу болор.\nУлан-Батор дезе энергетикада ла транспортто сурактарыныҥ аайына чыгар, бойыныҥ “Чӧлдиҥ јолы” деп баштаҥкайын бӱдӱрер эди. Калганчы ӱлекер МНР-дыҥ башкарузына тыҥ учурлу болуп туру, ол экономикалык коридорды бӱдӱрерине бӱткӱлинче келижет, озо ло баштап Монголияны, Россияны ла Китайды бириктиретен тӱрген јорыкту автотрассаны ла узуны 1100 км ЛЭП тудары, онойдо ок бар темир јолдорды ла трубоӧткӱштерди элбедери.\nКитайга дезе бойыныҥ “Торко јолдыҥ экономикалык куры” деп ӱлекерин кандый ла эп-аргала учына чыгарары учурлу болуп јат, экономикалык коридорды тӧзӧгӧни бу ишти тӱргендедер аргалу.


Президенттиҥ јакылталары бӱдет - altaicholmon\nШоҥкордыҥ кӧзи курч,\nойгордыҥ сӧзи курч\nАржан суулардыҥ байы\nАйыл јурттыҥ байы\nСведения об имуществе\nПрезиденттиҥ јакылталары бӱдет\nАлтай Республиканыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели А. Бердников Майма јуртта тудулып турган аймактыҥ эмчилигинде ле Горно-Алтайскта тӱрген болуш јетирер службаныҥ туразында болуп, ӧдӱп турган јазашту иштерди шиҥдеп кӧргӧн.\n«Тоолу јылдар мынаҥ кайра бис Маймада аймактыҥ тӧс эмчилигиниҥ баштапкы корпусын тудуп, тузаланарына табыштырганыс. Jе акча-манат јок болгонынаҥ улам мындагы иштер токтоп калган. Бу сурак ајару јок артпаган деп айдар керек. Акчаны табып, кезигин ӧскӧ бӧлӱктердеҥ кӧчӱрип, эмчиликтиҥ экинчи корпусын тудар јӧп јарадылган.\nТургуза ӧйдӧ мында тудум иштер кидим ӧдӧт. 2018 јылдыҥ ӱлӱрген айына јетире эмчиликтиҥ бастыра бар јазалдары кондырылар, јабынтызын јайар иштер база тӱгенер. Эмди тураныҥ ичи-тыштын јазаар иштер ӧдӧт. Озолондыра темдектелгени аайынча эмчилик 2019 јылдыҥ кочкор айында бӱткӱлинче ишке табыштырылар учурлу» — деп, тергеениҥ јааны темдектеген.\nА. Бердников эл-јонныҥ су-кадыгын корыыр бӧлӱктиҥ обьекттерин тудары ла олорды чыныктап јазаары — ол Россияныҥ Президентиниҥ улуска болуш јетирерине, эмчилердиҥ ле оору улустыҥ иштеер ле эмденер айалгаларын јарандырарына ууландырылган јакылталарын јӱрӱмде толо бӱдӱрерин јеткилдеер алтамдар деп темдектеген. Республиканыҥ Башчызы бу туштажуда «Президент эмчилер улуска чыҥдый болушты олордыҥ јаткан јеринеҥ камааны јогынаҥ јаантайын јетирер учурлу» — деп јакып турганын база эске алындырткан.\n«Быјылгы јылды Майма аймактыҥ јылы деп айдарга јараар. Аймактыҥ су-кадыкты корыыр бӧлӱгинде болуп турган айалгаларды јакшы јанына бурыырга турус, оны бӱдӱрерге, бисте арга-чыдал јеткилинче бар» — деп, Башчы угускан. Бу сӧстӧрдиҥ чындык болгонын Ыны-Оозы, Подгорный ла Карасук јурттарда ФАП-тардыҥ јаҥы тудулып јаткан туралары керелейт. Алгаирдеги микрорайондо дезе эмчиликтиҥ ӱзеери јаҥы пункты ачылган. Jаҥы амбулатория удабас Кызыл-Ӧзӧк јуртта иштеп баштаар.\nМаймадагы эмчиликтиҥ экинчи корпусы 2017 јылдыҥ јаҥар айында тудулып башталган. Мында поликлиника, хирургияныҥ ла гинекологияныҥ бӧлӱктери иштеер. Олордо операциялар ӧткӱрер јаҥы кыптар ачылар. Анайда ок эмдиги ӧйдиҥ јазалдарыла јепселген рентген-кабинет иштеп баштаар. Jаҥы корпусты тударына 196 миллион салковой акча чыгарылган.\nБӱгӱнги кӱнде Маймадагы ЦРБ-да бастыра 353 кижи иштеп јат. Ол тоодо 66 врач ла 170 орто медишчи. Аймактыҥ тӧс эмчилигиниҥ башкартузына анайда ок 12 ФАП ла эки амбулатория кирет.\nБашчы ол ло кӱн Горно-Алтайскта тӱрген медболуш јетирер службаныҥ туразында база болгон. Ол былтыр мында иштеп турган эмчилердиҥ иштеер айалгазыла таныжып, ӧрт ӧчӱреечилердиҥ 1936 јылда тудулган депозында ремонт иштер ӧткӱрер јӧп јараткан ла ого акча чыгарган.\n«Бӱгӱн турада јазал иштер канайда ӧдӱп турганын кӧрӧргӧ ӧнӧтийин келгем. Эскирген тураны чыныктаар иш мында 2017 јылдыҥ јаҥар айында башталган. Тураныҥ ичинде иштер бӱткен деп айдар керек. Эмчиликте душтыҥ кабинказы тургузылган. Мынаҥ озо мындый јазал мында качан да болбогон» — деп, Башчы темдектеген. (Оору улуска тӱрген болуш јетирген кийнинде, врачтар гаражта кранныҥ соок суузыла јунунатан).\nТургуза ӧйдӧ мында кондиционер иштейт, амырайтан ла ажанатан кыптар јазалган. Jазашту иштер улалып јат, бу айда јаҥы мебель алылар. Республиканыҥ јааны эмчилерле болгон туштажуда мынайда айткан: «Тӱрген болуш јетирер службаныҥ ишчилери аҥылу айалгаларда иштеп јат. Эмчилер улуска болушты тӱни-тӱжи јетирет. Кайда јеткер — олор анда. Амыраар ла иштеер айалгалары дезе уйан. Олорго болуш јетирер деген санаа шак мынаҥ улам келген. Иштеер айалгалары ла јакшы болзо, кижиге ӧскӧ не керек».\nТургуза ӧйдӧ тӱрген медболуш јетирер службаныҥ эки бригадазы Маймада иштейт, база бирӱзи — Манјӱректе. Горно-Алтайскта иштеп турган службаныҥ болужын Майма аймактыҥ ла Горно-Алтайсктыҥ бастыра улузы алат. 90 муҥга шыдар эл-јонго тӱрген болушты 19 врач, 71 фельдшер ле кӧлӱктердиҥ 41 тискинчизи јетирет.\nАлтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ пресс-службазы\nПринята всенародным голосованием 12 декабря 1993 года Конституция Российской Федерации с изменениями, одобренными в ходе общероссийского голосования 1 июля 2020 года\nОлег Хорохордин. Алтай Республиканыҥ бажында — бир јыл\nОлег Хорохордин Алтай Республиканы туй ла бир јылдыҥ туркунына башкарып јат. Бу кыска ӧйгӧ тергееде ондор тоолу школдор, балдардыҥ садиктери, фельдшерско-акушерский пункттар, јолдор ло кӱрлер чыныкталып тудулган. Башчы келер ӧйгӧ оноҥ до кӧп иштер темдектеп алган.\n«Эҥ баштапкы болуп Гуркин артар…»\n«Jаҥы jурукчылар чыгар, оны (кеендик-санатты) европей кемине кӧдӱрер, jе бу jолдо эҥ баштапкы болуп Г. И. Гуркин артар…»—деп, 1907 jылда Григорий Ивановичтиҥ Томск калада ӧткӧн таҥынаҥ баштапкы кӧрӱзи керегинде Петербургтыҥ критиги М. Далькевич бичиген. Оноҥ бери чактаҥ ажыра ӧй ӧтти.\nна электронные версии\nна печатные издания\nАдрес: 649000 Горно-Алтайск ул.Чорос-Гуркина, 38\nГлавный редактор: 8(38822) 2-23-65\nЗаместитель гл. редактора: 8(38822) 2-41-70\nРеклама (факс): 8(38822) 2-68-62\nПравительство Республики Алтай\nГосударственное Собрание - Эл Курултай Республики Алтай\nАУ РА "Редакция газеты "Алтайдыҥ Чолмоны"\nГазета зарегистрирована Управлением Федеральной службы по надзору в сфере связи, информационных технологий и массовых коммуникаций по Алтайскому краю и Республике Алтай\nСвидетельство ПИ N ТУ 22-00547 от 21 апреля 2015 г.\nCopyright © Редакция газеты "Алтайдын Чолмоны" 2017\nАлтайдын Чолмоны www.altaicholmon.ru


Адарудый иштеҥкей болзобыс… - altaicholmon\nЈылу кӱндер, оройтып та болзо, Алтайыска једип келди. Бир тоолу кӱн мынаҥ озо, кӱӱк айдыҥ соок 20-зинчи кӱни тужында, ченемелдӱ адаручы, јайалталу журналист, телекейлик учурлу экогастрономический ассоциацияныҥ Алтай Республикадагы турчызы Григорий КУДРЯШОВТЫҤ кыштузында бистиҥ тергеениҥ адаручылары бойлорыныҥ байрамына јуулгандар. Чындап, кыштуныҥ ээзинде адаручылардыҥ байрамын темдектеер ченемел јылдар сайын байыйт деп айдар керек.\n—Григорий Александрович, телекейлик учурлу ассоциацияныҥ турчызыныҥ ижин бистиҥ тергееде бӱдӱрерин Слерге бӱдӱмјилелгени оморкодулу. Ассоциацияныҥ ижи керегинде бир тоолу сӧс айдып ийзегер?\n—Оныҥ тӧс амадузы кичӱ аргачылыкты, ол тоодо адаручыларды јӧмӧӧри болуп јат. Темдектезе, адару јаҥыс та мӧт берип турган эмес, је анайда ок ӧзӱмдердиҥ тӱжӱмин кӧптӧдӧр айалга тӧзӧп јат ине. Јартап айтса, мӧтти кошмок јогынаҥ иштеп алар амаду туруп јат.\nАдару јок болзо, ӧзӱмдер болбос. Адаруныҥ оорузыла једимдӱ тартыжарыныҥ сурагыныҥ учуры јаан. Бир ӧйдӧ тузаланылган эмдер ооруларла тартыжарына ас јӧмӧлтӧзин јетирген эди. Оныҥ да учун ООН бу ассоциацияныҥ ижин јолду јӧмӧгӧн.\n—Бисте адаруныҥ ооруларыла тартыжары кандый айалгада?\n—Эмдердеҥ андый ла јаан туза болбой јат. Оныҥ учун кайда да албаты тузаланган азыйгы эп-аргаларды ченеп кӧрӧргӧ келишкен. Бӱгӱн мӧттиҥ шагындагы каршулу микробтор канча керекти ӱрейт. Бу суракка учурлалган статьялар бичийдис. Каршулу оорула тартыжар эп-аргаларды тузаланарга болуп, бу суракты кӧдӱргедий журналисттерди јартамалду бичимелдерди бичиирине кычырадыс.\nБӱгӱн мӧттиҥ чыҥдыйы бийик шагын Новосибирскте белетеп јадылар. Ондо иштеп турган специалистте Туулу Алтайга кӧчӱп келер кӱӱн бар. Тузаланатан база бир арга чыҥдыйы бийик мӧт садарга турган адаручыларды ветеринарияга баштанарын ундыбазын деп сурайдыс. Јартап айтса, мӧттиҥ чыҥдыйына јурт ээлем шиҥжӱ, ајару эдер учурлу.\nКезик адаручылар мӧткӧ быжар ӧй бербей, оны сӱреен эрте толгоп јадылар. Андый мӧт ачып, кӧбӱкший берет. Је адаручылар «уйуктабай» јадылар. Темдектезе, республиканыҥ адаручыларыныҥ кооперативиниҥ председатели А. Ф. Горохов јаан алтам эдерге белетенип јат. Ол арендага тура алып, ондо мӧтти садуга келиштире ӱлештирер оборудованиени иштедерге туру.\nАдакыда, мен бодозом, бистиҥ адаручыларыс Александр Федоровичтиҥ кооперативиле, адару тударыныҥ тӧс јериле јуук колбуда иштезе, кӧп уур-кӱчтерди јеҥип чыккылаар эди.\n—Слердиҥ адару тудуп баштаганыгардаҥ бери одус јылдаҥ кӧп ӧй ӧтти. Мениҥ билеримле болзо, адарулу айылдаштарга кӧп улус кыйгастанып јадылар. Слер, керек дезе, адаругарды Алтайский крайдыҥ јеринде јайладып јадыгар. Мында акча-манат јанынаҥ блааш-тартыш болуп туру ба?\n—Мениҥ Слердиҥ сурагарга каруум јарт болзын деп, бир темдекти эске алынып ийейин. Канаданыҥ адаручылары адаруларын 1000 километр ыраагына апарып јайладат. Адарулардыҥ шылтузында мындагы ӧзӱмниҥ тӱжӱми 8-10 катапка бийиктейт. Оныҥ учун адаручылардыҥ јакшы кереги акчала јилбиркедилет.\nМен адаруларымды Суртайка јурттыҥ јеринде јайлададым. Чындап, ол јер улус јаткан јерлердеҥ ыраак.\nА. Ф. Горохов дезе адаруларын Советский райондо јайладат. Бисти јердиҥ арендазы учун акча тӧлӧзин деп кем де качан да тӱйметпеген.\n—Адару тудар аргалу кадрларды белетеериниҥ сурагы кандый айалгада?\n—Адаручылардыҥ кӧбизиниҥ јажы јаанай берди. Оныҥ учун олорды солыйтан кадрлардыҥ керектӱзи сӧс јогынаҥ јарт ине. Чындап, адаручылар керегинде куучын ӧткӱрип турала, бисте адаручылардыҥ бирлигиниҥ иштеп јатканын темдектеп ийейин. Оны Татьяна Владимировна Назарова башкарып туру. Кӱндӱлӱ адаручылар, слерде кӧп сурактардыҥ аайына Татьяна Владимировнаныҥ болужыла чыгар арга барын ундыбагар.\nБистиҥ, адаручылардыҥ, шӱӱлтезиле болзо, бир јаан учурлу сурак кажы јерде «быжып калды». Оныҥ учун Горно-Алтайский политехнический колледжте адаручыларды белетеер курстарды ачар керек. Олор адаручыныҥ ижиле чаазында таныжып алганы бир керек, иштеги ченемели јажы јаан адаручылардыҥ ижиле танышканынаҥ камаанду болотон туру.\n—Мен слердиҥ туштажу-байрамыгарда кыска ла ӧйгӧ болдым. Ондо каланыҥ мэри болгон Виктор Александрович Облогин, партияныҥ ла профсоюзтыҥ ветераны Анатолий Михайлович Чичинов турушкан. Олор база адаручылар ба?\n—Меге Слердиҥ берген сурагар јарабай јат. Оныҥ учун ого каруу бербеске јӧп беригер. Виктор Александровичти ле Анатолий Михайловичти олордыҥ ӧйинде иштеген улус билер деп бодойдым. Олордыҥ бистиҥ тӱӱкибисте артырган изи тереҥ. Биске, адаручыларга, олордыҥ улусты башкарып билери, кандый суракты канайда кӧдӱрериниҥ ченемели баалу. Анчада ла иштеги ченемели јаан андый улус бӱгӱнги ӧмӧликтерле колбу туткандары ӧрӧкӧндӧрдиҥ јӱректерине јылу берер. Мениҥ бу шӱӱлтемди бӱгӱн иштеп тургандар амыралтага чыккан тужында 100 процентке оҥдоор.\n—Калганчы сурак, Григорий Александович. Слер республиканыҥ адаручыларын јууп, тузалу туштажулар ӧткӱрип јадыгар. Керик, кижи кӱӱни јок улуска мыныҥ ончозы чаптык, чыгымду эмес пе? Мениҥ ле оҥдогонымла болзо, мындый тузалу туштажуларды ӧткӱрерине слерге тууразынаҥ акча-манатла болуш болбой јат. Андый да болзо, адаручылар јуулып турган кыпка кирип келзеҥ, јӱрегиҥе кандый да јылу боло берет. Мында агитационный не-немелер бар, ол тоодо прессада чыккан бичимелдер. Мен ле бодозом, Слерде келер ӧйдиҥ јаан амадузы бар дезегер?\n—Бис республиканыҥ адаручыларыныҥ ӧткӧн јолын тӱӱкиде артырарга амадайдыс. Чын, бисте јаан амаду бар. «Аникстеҥ» арендага кып алып јадыс. Анда музей ачарга турубыс. Чындап, андый ченемел коштой јаткан айылдаштарыста, бийчандарда, бар. Олордо адаручылардыҥ музейи иштеп јат. Бистиҥ музейисти кӱндӱзек эл-јонныҥ јаҥжыгуларыла, ар-бӱткенистиҥ кӧс кылбыгар јаражыла, тату мӧтлӧ јеткилдеер эдис.\n—Акыр, јайлуга кӧчӧр ӧй једип келди. Адаручыларга јабыс ажу, тайыс кечӱ, айас теҥери, талайдый мӧт кӱӱнзеп турум. Слерле, Григорий Александрович, мениҥ колбум ӱзӱлбес деп сӧзимди берип турум, нениҥ учун дезе, Слер ле бис журналисттер. Слер адаручы болзогор, мен «мӧттиҥ кабы» болорым. Андый да болзо, школдо 5-7 класстарда ӱренер тужымда энемниҥ эјези Анна Дмитрьевна Тезегешевала олордыҥ адаруларыла урушкам ла база. Је бӱгӱн мениҥ «поездим јӱре берди».\nАвтордыҥ фотојуругында: (сол јанынаҥ) Г. А. Кудряшов,\nВ. А. Облогин, А. Ф.Горохов


Улусла таҥынаҥ туштажулар ӧткӱрген - altaicholmon\nУлусла таҥынаҥ туштажулар ӧткӱрген\nАР-дыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели Александр Бердников башкӱн улусла таҥынаҥ сурактары аайынча туштажулар ӧткӱрген.\nМайма аймактыҥ ӱй кижизи јеткердеҥ улам јылыйткан ар-јӧӧжӧзин орныктырарына болуш јетирзин деген суракла баштанган. Электроэмик кӱйгенинеҥ улам кӧп балдарлу билениҥ туразында ӧрт чыккан. Болуш сурап келген кижиле кожо бу турада оныҥ балдары ла баркылары јаткан болгон. Мындый јаан тӱбекке алдырткан кижиге болуш эдип, Башчы бир катап берилип турган материальный болуш эдери керегинде јӧп чыгарган. Анайда ок Александр Бердников ол кижиге тудум ишке керектӱ кеми 100 кубический метрге јетире агашты акча тӧлӧбӧзинеҥ алар тап-эриктӱ болгоны керегинде айткан.\nМаймадагы Алгаир деген микрорайондо јадып турган ӱй кижи јолдыҥ чыҥдыйы коомой болгонына комыдаган. Александр Бердников бу микрорайон «Jурттыҥ јонјӱрӱмдик ӧзӱми» деген федерал адылу программа аайынча 2009 јылдаҥ бери бир эмештеҥ тудулып јатканы керегинде ол кижиге айткан. Тургуза ӧйдӧ ол микрорайонды јарандырары аайынча иштер темдектелген, инфраструктураныҥ ӱлекери тургузылат. Бӱгӱн мында балдардыҥ 200 јерлӱ сады тудулып калган, јуук кӱндерде врачебный практиканыҥ офиси ачылар, пландарда—школды тудары. «Ороонныҥ Президенти Владимир Владимирович Путин быјыл јайгыда ӧткӧн «чике колбу» ӧдӧр тушта россиялык медицинаныҥ тӧс амадуларын темдектеген—медицинаныҥ болужын бастыра граждандар аларын јеткилдеери. Оныҥ да учун су-кадыкты корыырыныҥ учреждениелерин, јонјӱрӱмдик ӧскӧ дӧ объекттерди улус јаткан јерлерге јууктада тудадыс»—деп, Башчы айдып, аймактыҥ јол аайынча службазы јолды јылдыҥ учына јеттирбей, јазап салар деген.\nТуштажу ӧдӱп ле турар ӧйдӧ Александр Бердников Майма аймактыҥ јааны Евгений Понпага телефон ажыра Озерное јуртта автотранспорттыҥ токтодузы јок болгоны јанынаҥ куучын-эрмек ӧткӱрген. Jурттыҥ улузы ӧскӧ јурттар јаар келишкен ле транспортло, јӱрер-јӱрбес маршруткала јорыктайт деп, бу јурттыҥ старостазы темдектеген. Jуртта 300 кире кижи јуртайт, јурт јылдаҥ јылга јаанайт. Александр Бердников Майма аймактыҥ башкартузына јуртта улус транпорт сакып, јут-јулакайдаҥ ыжыктанатан токтоду павильон тутсын деп јакылта берген.\nГорно-Алтайсктыҥ кижизи олордыҥ билези табарткан тӱбекле колбулу суракла тергеениҥ Башчызына баштанган—беш јашту уулчагында злокачественный опухоль бары јарталган. Тургуза ӧйдӧ ол бала энезиле кожо Москвада эмдениш ӧдӧт. Билениҥ материальный јанынаҥ кӱч айалгазын ајаруга алып, Александр Бердников олорго акчала болуш эдери јанынаҥ јакылта берген.\nКенек балалу билеге аҥылу отургыш-коляска садып алары јанынаҥ акчала болуш эдилген. Республикан гимназияныҥ ӱренчигине Москва јаар барарга, акчала болуш эдери јанынаҥ сурак база аайлаштырылган. 7-чи класстыҥ бу ӱренчиги јиит краевед-туристтердиҥ Текшироссиялык краевед кычырыштарыныҥ финалына ӧткӧн.


Коррупцияла тартыжу - altaicholmon\nПутин коррупцияла тартыжарыныҥ 2020 јылга јетире Национальный планын јӧптӧгӧн.\nОл министрлер кабинедин кезик категориялу ишчилердиҥ сый алар ээжизин јаҥыртсын деп јакыган.\nРоссияныҥ Президенти Владимир Путин 2018-2020 јылдарга Коррупцияла тартыжарыныҥ национальный планын јӧптӧп турган јарлыкка кол салган.\nПлан канайда бӱдӱп турганын аҥылу ишмекчи группа шиҥдеер.\nОроонныҥ башчызыныҥ јарлыгында «РФ-тыҥ президентиндеги коррупцияла тартыжары аайынча Советтиҥ президиумына Коррупцияла тартыжар Национальный планда темдектелген иштердиҥ мониторингин ӧткӱрери аайынча ишмекчи группа тӧзӧӧр» — деп айдылат. Ишмекчи группаныҥ доклады јылдыҥ ла кӧрӱлер учурлу деп документте чокымдалат.\nКоррупцияла тартыжарыныҥ стандарттарын јаҥыртары\nПрезидент башкаруга коррупцияла тартыжарында темдектелген некелтелердиҥ, јарабастардыҥ ла кирелендириштердиҥ системазын јаҥыртсын деп јакарган.\nКоррупцияла тартыжарыныҥ Национальный планында айдылганыла, министрлер кабинеди 2018 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 1-кы кӱнине јетире Госдумага мындый јасактардыҥ ӱлекерлерин белетеп табыштырар учурлу: государственный ла муниципал служащийлер јанынаҥ коррупцияла тартыжарыныҥ амадуларында темдектелген бир канча кирелендириштерди јӧптӧӧр. Jасактыҥ ӱлекерлеринде анайда ок государственный корпорацияларда (компанияларда), государственный бюджетный эмес фондтордо ло публично-правовой компанияларда, федерал государственный органдардыҥ алдында тургузылган амадуларды бӱдӱрерге тӧзӧлгӧн организацияларда иштеп тургандарга коррупцияла тартыжарыныҥ стандарттарын јаҥыртары темдектелер учурлу. Оноҥ ӧскӧ публично-правовой компаниялар, государственный корпорациялар (компаниялар) тӧзӧгӧн эмезе олорго кирип турган ээлем јондыктардыҥ ишчилерине коррупцияла тартыжарыныҥ стандарттары кийдирилер.\nJасактыҥ ӱлекерлеринде Российский Федерацияныҥ государственный јамыларында ла Российский Федерацияныҥ субъекттериниҥ государственный јамыларында иштеп тургандар коррупцияла тартыжарыныҥ амадуларында темдектелген кирелендириштерди, некелтелерди ле јарабастарды бусканы учун каруулу болотоныныҥ аргаларын канайда јаҥыртары база темдектелер учурлу. Онойдо ок Путин кезик категориялу ишчилердиҥ сый алар аайын јаҥыртсын деп некеген.\nJасактарга тӱзедӱлердиҥ база бир бӧлӱгин государствоныҥ башчызы 2019 јылдыҥ кочкор айыныҥ 1-кы кӱнине јетире белетезин деп темдектеген. Министрлер кабинедине байа коррупцияла тартыжарыныҥ амадуларында темдектелген јарабастарды, кирелендириштерди ле некелтелерди бусканын тап-эриктерди бусканына тӱҥейлештирер ээжилерди база белетеер керек. Оноҥ улам байа служащийлер службадаҥ эмезе ижинеҥ чыгартылар аргалу. Ороонныҥ башчызы јарабастарды, кирелендириштерди ле некелтелерди бусканы учун карууны јымжадар эмезе катуландырар айалгаларды чокымдары аайынча шӱӱлтелер сакыйт.\nДепутаттарды каруузына тургузары\nВладимир Путин парламентке 2018 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 18-чи кӱнине јетире Федерация Совединиҥ турчыларын ла Государственный Думаныҥ депутаттарын, јилбӱлериле тартыжуны аайлу-башту эдери ле болдыртпазы аайынча некелтелерди бӱдӱрбегени учун, каруузына тургузарыныҥ ээжизин јасакберим кеминде јӧптӧӧр суракты 2018 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 1-кы кӱнине јетире јӧптӧп салзын деген.\nМындый ок некелте Ӱстиги Jаргыга ууландырылган.\nГосударственный ла муниципал служащийлердиҥ јилбӱлериле тартыжузын токтодоры керегинде јасакберимниҥ некелтелерин канайда бӱдӱрип турганы аайынча шиҥжӱлердиҥ турулталарын Путин генеральный прокуратурадаҥ таҥынаҥ бойы алар.\nПрезидент иштиҥ ле социальный коруланыштыҥ министерствозына бир айдыҥ туркунына государственный ла муниципал служащийлерди, јилбӱлериле тартыжузын токтотпогоны учун, каруузына тургузары аайынча методикалык шӱӱлтелер белетезин деген. Иштиҥ министерствозы Генпрокуратурала кожо јарым јылда бир катап јилбӱлер тартыжузын болдыртпазы керегинде јасактар канайда тузаланылып турганы керегинде јетирӱ эдер учурлу.\nГосслужащийлердиҥ јилбӱлериле тартыжузын токтодоры\nПутин башкаруга госслужащийлердиҥ јилбӱлериле тартыжузын токтодорына керектӱ ӱзеери аргалар тӧзӧзин деген. Мындый аргаларды ороонныҥ башкарузы генеральный прокуратурала, Ӱстиги јаргыла кожо 2018 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 1-кы кӱнине јетире белетеп салар учурлу. Анайда ок министрлер кабинедине Генеральный прокуратурала кожо РФ-тыҥ коррупцияла тартыжары керегинде јасактарда некелтелерди бусканы учун административный карууга тургузары јарамыкту болор бо деген суракты шӱӱп кӧрӧр керек.\nГосударстволык ишчилердиҥ јӧӧжӧзин шиҥжӱде тудары тыҥыыр\nРФ-тыҥ башкарузы государстволык ишчилердиҥ јӧӧжӧзиниҥ тооломын элбедери керегинде суракты шӱӱп кӧрӧри јанынаҥ иштеер. Законды кыйбай, иштеп алган акча-манатла садып алганы јарталбаза, јӧӧжӧ ээзинеҥ айрылып, государствоныҥ кирелтези болор.\n«Законло иштеген акча-манатка алынганын керелеп болбогон јӧӧжӧ (акча-манатты ла ӧскӧ дӧ баалу не-немени, сайраптыҥ јӧӧжӧзин кожо) Россия Федерацияныҥ кирелтезине кийдирилерин РФ-тыҥ башкарузы Генеральный прокуратураныҥ ла РФ-тыҥ Ӱстиги Jаргызыныҥ турушканыла кӧрӱп, јӧӧжӧниҥ тоозын элбедери аайынча јаҥы шӱӱлтелер белетеер» — деп, Национальный планныҥ пункт-бӧлӱктериниҥ бирӱзинде айдылган.\nАнайда ок, Генпрокуратурага президенттиҥ администрациязыла ла Ӱстиги Jаргыла кожо јасактыҥ ӱлекерин белетеер јакылта эдилген. Ӱлекер «коррупция ууламјылу каршулу керек эткен эмезе серемјилеткен улустыҥ чыгымдарын шиҥжӱде тудуп, соҥында бу каршулу керектер шиҥжӱлелип илезине чыгарылганда, табылган јӧӧжӧни Россия Федерацияныҥ кирелтезине кийдирери» керегинде болор учурлу. Бу бӧлӱк аайынча доклад быјыл кӱчӱрген айга јетире белетелер керек.\nОрганизацияларга јӧмӧлтӧлӱ гранттар\nНациональный планныҥ база бир бӧлӱги коррупцияла тартыжарында ӱредӱ ле шиҥжӱ иштер ӧткӱрерине ууламјыланган. Мында айдылганыла, «коррупцияла тартыжары јанынаҥ граждандарды ӱредери, антикоррупционный кӧрӱм-байлыктарды таркадары ла коррупцияла тартыжарын билим ажыра јеткилдеери» јанынаҥ јакшы иштеген организацияларды гранттарла јӧмӧӧр. Мыныла коштой, Минюст ла ӧскӧ дӧ профильный ведомстволорго Уставтарында коррупцияла тартыжар НКО-лорды, олордыҥ бӱдӱрип турган ижи Уставта айдылганына келижип турганы аайынча мониторинг ӧткӱрери јакарылган.\nЭэчиде, РФ-тыҥ Минкультуразы «коррупцияла тартыжарына керектӱ реклама јазаар, СМИ ле јонјӱрӱмдик колбулар тудар эҥ артык специалисттерди» јонјӱрӱмдик рекламаныҥ турултазын бийиктедерге бириктире тартарына иштер ӧткӱрер. Онойдо ок албаты-јонго коррупция ол јаан каршу болгонын јетирери аайынча кандый ла эп-аргалар табар учурлу. Бу бӧлӱк быјылгы јылдыҥ јаҥар айыныҥ1-кы кӱнине јетире белетелер керек.\nАдалган документте анайда ок государстволык закупкалардыҥ баазы 50 млн. салковойдоҥ ло муниципал закупкалардыҥ баазы 5 млн салковойдоҥ ӧрӧ болзо, јонјӱрӱмдик шӱӱжӱлер кыйалтазы јоктоҥ болоры керегинде айдылат.\nРФ-тыҥ башкарузына «государстволык ла муниципал керексиштерди јеткилдеерге товарлар, иштер, јеткилдештер садып аларда, эҥ ас баазы келиштире 50 млн салковой ло 5 млн салковой болзо, мындый јонјӱрӱмдик шӱӱжӱлерди ӧткӱрери керектӱзи керегинде шӱӱлтелерин 2019 јылдыҥ кочкор айыныҥ 1-кы кӱнине јетире белетеер јакылта эдилген.\nНациональный план аайынча государственный ла муниципал контракттарды бу садулар учун каруулу чиновниктерди, олордыҥ эш-нӧкӧри, јуук тӧрӧгӧн-туугандары башкарып турган компания-субподрядчиктерле тургуспазы керегинде сурак кӧрӱлери темдектелген. Бу тизим 2019 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-кы кӱнине јетире белен болоры айдылат. Анайда ок Генпрокуратурага РФ-тыҥ КоАП-ныҥ 19.28 тизимиле (юридический лицоныҥ адынаҥ јасакка келишпес сый бергени) карууга тургузылган компаниялардыҥ тооломын тӧзӧӧр чыдулар берилет. Андый компаниялар госсадуныҥ текши јетирӱлик системазына кийдирилер.\nНациональный планныҥ 2018-2020 јылдарда коррупцияла тартыжар бӧлӱгинде госзакупкалардыҥ туружаачыларына – јакылта береечиге ле бӱдӱреечиге ӱзеери некелтелер эдилген. Документтиҥ база бир бӧлӱгинде айдылганыла, госсаду ӧткӱрер чиновниктердиҥ ижин «поставщиктерге (подрядчиктерге, бӱдӱреечилерге) јастыра штраф, пеня тӧлӧӧрин бодыртпас амадула» шиҥжӱлеерин тыҥыдары керегинде бичилген.


Биле бек — ороон бек - altaicholmon\nБиле бек — ороон бек\nТоолу кӱндер кайра 5-чи бастырароссиялык «Јылдыҥ билези» деген кӧрӱ-маргаанныҥ тӧзӧмӧл комитединиҥ јууны ӧткӧн лӧ ондо адакы турулталар кӧрӱлген, лауреаттардыҥ ады-јолдоры адалган. Россияныҥ башка-башка талаларынаҥ «2020 јылдыҥ билези» деген кӧрӱ-маргаанда 89 биле јеҥӱчил болуп чыккан. Бу јаан кӧрӱ-маргаанда 3 муҥга јуук биле туружып, јеҥӱчилдиҥ бийик ады учун мӧрӧйлӧшкӧн.\n«Јылдыҥ билези» кӧрӱ-маргаанды Россия Федерацияныҥ иш ле јонјӱрӱмдик корулаш аайынча министерствозы ла уур-кӱч айалгага кирген балдарды јӧмӧп-болужып турган фонд быјыл бежинчи катап «Мениҥ Тӧрӧлим — мениҥ билем» деген кычырула белетеп ӧткӱрген.\nБастырароссиялык кӧрӱ-маргаанныҥ амадузы — јондыкта тоомјылу, иштеҥкей, јаҥжыгуларына, чӱм-јаҥына тайанып, бала-барказын ак-чек, азыраган ада-энезин тооп, ӱредӱде, јӱрӱмде чек ле эрчимдӱ туружып јӱрзин деп таскадып јаткан билелердиҥ тоомјызын кӧдӱрери. Ондый јозокту билелердиҥ јакшынак ченемелиле текши эл-јонды таныштырар амадула бу кӧрӱ-маргаан ӧткӱрилет.\n«Јылдыҥ билези» деген кӧрӱ-маргааан онойдо ок, оны белетеп ӧткӱрип тургандардыҥ шӱӱлтезиле, билелик байлыктыҥ учурын ла ада-энези азырап јаткан балдары учун каруулу болорын керектӱ кемине кӧдӱрери. Ончо јакшы, јарамыкту, ичкери јолына керектӱ ӱредӱни, тас-камалды балдар ада-энезинеҥ, билезинеҥ алат. Биледеги айалга, амыр-энчӱ, бой-бойын тооп, јӱрӱмде болужып-јӧмӧжип јӱретени база ла биледеҥ јолын алат.\nБыјыл бу јаан учурлу кӧдӱриҥи коронавирусла колбой аҥылу айалгада ӧтти, оныҥ бир канча бӧлӱги онлайн режимле ӧткӧн.\nАлтай Республикадаҥ быјыл баштапкы катап «Јылдыҥ билези» кӧрӱ-маргаанда эки биле јеҥӱчилдер болуп чыкты. Онойып, «Јылдыҥ билези» деген ууламјы-номинацияда Горно-Алтайсктаҥ Никита Константинович ле Сабина Мелисовна Ковалевтордыҥ, «Јаҥжыгуларды чеберлеп турган биле» деген ууламјыда Кош-Агаш аймактаҥ Ермурат Ерсаинович ле Гульжан Нуршаровна Расуловтордыҥ билелери — јеҥӱчилдер!\nБыјыл тергеелик кеминде ӧткӧн кӧрӱ-маргаанда Горно-Алтайсктаҥ, Чамал, Шабалин, Оҥдой, Кош-Агаш, Кӧксуу-Оозы, Кан-Оозы, Чой, Турачак, Майма, Улаган аймактардаҥ 15 биле турушкан ла олордыҥ 5-зи јеҥӱчилдер болгон.\nЛауреаттарды учурлу јеҥӱлериле, једимдериле уткуп кайралдаары кӱстиҥ учкаары ӧдӧр деп темдектелет. «Јылдыҥ билези, Россия, 2020 јыл» деп адалган нацио-нальный бичик-летопись кепке базылып чыгарылар, оныҥ баштапкызында јеҥӱчил билелер, экинчизинде — кӧрӱ-маргаанныҥ туружаачылары јарлалар.\nБастырароссиялык кӧрӱ-маргаан 2016 јылдаҥ ала «Јаҥжыгуларды чеберлеп турган биле», «Кӧп балдарлу биле», «Јурт јерде јаткан биле», «Јиит биле» ле «Россияныҥ алтыны» деген номинацияларла ӧткӱрилет. Эксперттер билелердиҥ портфолиолорын, визитный карточкаларын ла тӧрӧл јериниҥ јонјӱрӱмдик ижинде эрчимдӱ туружып тургандарын баалап кӧргӧндӧр.\nКычыраачыларды Горно-Алтайсктаҥ бу ууламјыда јеҥӱчил болуп чыккан Ковалевтордыҥ нак ла иштеҥкей билезиле, ижинде, јондыкта, јайаандыкта, ӱредӱде, спортто јеткен једимдериле, јеҥӱлериле таныштырадыс.\nБу билениҥ айыл-јурт тӧзӧгӧнинеҥ ала тыҥ јаан ӧй ӧтпӧгӧн дӧ болзо, је олордо бойлорыныҥ јозок алгадый јакшынак јаҥжыгулары артыгынча деп айдарга јараар. Ӱч јыл эптӱ-јӧптӱ јуртап јаткан Ковалевтор, темдектезе, чыккан кӱндерди, байрамдарды ӧткӱретенин, јондык учурлу керектерде туружатанын ӧмӧ-јӧмӧ шӱӱжип, бир јӧпкӧ келет. Оныҥ кийнинде билелик јуунда бирлик јӧп чыгарып, ончозы теҥ-тай, тӧзӧмӧлдӱ, эрчимдӱ белетенип јадылар.\nБилелик јаҥжыгуларынаҥ олордыҥ спортло, физкультурала бек најыда болгонын, су-кадык јӱрӱм јӱрериниҥ ээжи-некелтелерин баштапкы, тӧс јерде тургузып јатканын аҥылап темдектегедий. Сабина Мелисовна алкы бойы јеҥил атлетикада, рафтингте, «Лыжня России» деген бастырароссиялык маргаандардыҥ чанала јӱгӱрер бӱдӱминде, полиатлондо Алтай Республикада, Алтай крайда јаантайын байгалу баштапкы јерлерге јолду чыгат. Онойдо ок Сабина Мелисовна республиканыҥ спортчыларыныҥ кичӱ олимпий ойындарында, 2015 јылда Кош-Агашта ӧткӧн финалында јеҥил атлетикада 800 ле 1500 метрге јӱгӱриште јеҥӱчил јерлер алган, 2017 ле 2019 јылдарда мындый ок маргаандарда Горно-Алтайскта база медальдарла кайралдаткан. ГТО-ныҥ комплексный нормативтерин табыштырары аайынча ӧткӧн бастырароссиялык фестивальда база јеҥӱчил болгон. 2015-2016 јылдарда рафтингле Кадын сууда болгон маргаандарда једимдӱ турушкан. Ол спорттыҥ узына кандидат. Курганда 2016 јылда Россияныҥ бу бӱдӱмле болгон кубогында кӱндӱлӱ ӱчинчи јерге чыккан. 2017 јылда база мындый ок једимге јеткен.\nНак ла јиит билениҥ ээзи Никита Константинович дезе талада ады-јолы танылу, јарлу волейболисттердиҥ бирӱзи деп јолду адалат. Ол волейболло эл университеттиҥ уулдар ортодо командазыныҥ капитаны. База баскетболло Россияныҥ студенттериниҥ ассоциациязыныҥ клубтарыныҥ чемпионадыныҥ этап-бӧлӱктериниҥ јеҥӱчили болуп јат. Ол волейболло республикада, Сибирьде ле Ыраак Кӱнчыгышта студенттердиҥ команда-лары ортодо болуп турган башка-башка маргаандардыҥ јаантайын туружаачызы ла јеҥӱчили. Ол јаан улустыҥ баштапкы разрядыныҥ нормативин бӱдӱрген. Никита Ковалев каланыҥ ӱредӱ бӧлӱгиниҥ иштеги ӧмӧликтери ортодо футболло, волейболло, конекло јарыжары, база сууда эжинери аайынча ӧдӱп турган маргаандарында јаантайын јилбиркеп ле эрчимдӱ туружат.\nНак биледе эки јашту эрке-торко Анастасия деп кызычак ӧзӧт. Ада-энези Анастасияга чӧрчӧктӧр кычырып, кабай кожоҥдор кожоҥдоп, эркеледип чыдадат. Ада-энези спортчылар, јондык керектердиҥ туружаачылары, айдарда, кызычагы да олордыҥ јолыла барарында алаҥзу јок…\n«Јаҥжыгуларды чеберлеп турган биле»\n«Јылдыҥ билези» деген бастырароссиялык кӧрӱ-маргаанныҥ «Јаҥжыгуларды чеберлеп турган биле» деген ууламјызында јеҥӱчилдер Ермурат Ерсаинович ле Гульжан Нуршаровна Расуловтордыҥ билези Эре-Чуйда эзен-амыр, эҥке-тоҥко јуртап јат. 28 јылдыҥ туркунына эптӱ-јӧптӱ јуртап келген бу биле ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ јаҥжыккан јаҥжыгуларын, чӱм-јаҥын чебер улалтып апарат. Олор энчи-байлыкты чеберлеери, байгызары јанынаҥ јаан ла каруулу ишти билгир ӧткӱрет. Учуры јаан ууламјыда Эре-Чуйдыҥ јаан ла нак билези јолду чыккан деп айдар керек. Билениҥ јааны Ермурат Ерсаинович јурт ээлемде иштеп јат. 1993 јылда ол бойыныҥ крестьян ээлемин тӧзӧп, иштеп баштаган. Оныҥ башкарып турган ээлеми аймакта озочыл аргачылык ээлемдердиҥ тоозында адалат. Ӧмӧлик 2009 јылда аймак кеминде ӧткӧн мӧрӧйдӧ туружып, 3-чи степеньдӱ дипломло кайралдаткан эди. Онойдо ок олордыҥ ӧмӧлиги јеткен једимдери, јарамыкту ижи учун Алтай Республиканыҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткан. Бу биле спорттыҥ, физкультураныҥ чындык најылары деп аҥылап темдектеер керек.\nБилениҥ јааны шахматла, волейболло, столдо ойноор теннисле јилбиркеп јат. Самболо тазыктырынат, домбрала јакшы ойноп јат. Аймакта, онойдо ок јуртта ӧдӱп турган культураныҥ байрамдарында, кӧдӱриҥилеринде јаантайын эрчимдӱ туружат.\nГульжан Нуршаровна 16 јылдыҥ туркунына таҥынаҥ аргачы болуп, ак-чек ле једимдӱ иштеп јат. Оныҥ бойыныҥ аш-курсак садар магазини бар. Једимдӱ ижи база кӧп тоолу кайралдарла темдектелген. Ачык-јарык, јалакай кылык-јаҥду Гульжан Нуршаровна тӧрӧл јуртында ла аймагында ӧдӱп турган јонјӱрӱмдик учурлу керек-јарактарды јаантайын јӧмӧйт. Кирелӱ јаткан билелерге, онойдо ок јаан јашту улуска керектӱ аш-курсакла, эдим-тудумла болужын јетирет. Улустыҥ кӱӱнин кӧрӧр, аайлаар кӱӱнзек, ченемели байлык аргачы. Темдектезе, ол «Балдарды школго јууйлы», «Јакшы керектердиҥ неделези», «Биле билеге болужат» деген килемјилик акцияларда эрчимдӱ туружып, аймактыҥ эл-јонына јаантайын болужып-јӧмӧп јӱрет. Алкы бойы кӱӱге јайалталу, оныҥ учун домбрала јакшы ойноп јат. Иштеҥ чӧлӧӧ ӧй келишкенде, кӧктӧнӧрин ле тӱӱнерин сӱӱйт.\nЕрмурат Ерсаинович ле Гульжан Нуршаровна Расуловтор Рустам, Гульфат, Жаксылык деп балдарын азырап-ӱредип чыдаткан. Јаан уулы Рустам Новосибирскте архитектурно-строительный институтты божоткон, Белград калада инженер-технолог болуп иштейт. Домбрала ойноорго јилбиркеп јат. Ортон кызы Гульфат база ла Новосибирскте аграрный институтта логистиктиҥ ӱредӱзин алган. Таҥынаҥ фирмада логист-товаровед. Кожоҥдоор, бијелеер, домбрала ойноор јайаан јайалталу.\nЭҥ кичинек кактанчы алып баатыр тургуза ӧйдӧ 8-чи класста ӱренип јат. Жаксылык аймак, талалар кеминде бастырароссиялык, онойдо ок калыктар ортодогы кӱӱлик-ойноткылардыҥ «Домбра» деген кӧрӱ-маргаандарыныҥ јеҥӱчили болуп, ады-јолы јаантайын адалат. Оныҥ таскадаачызы адазы Ермурат Ерсаинович ле домбрала ӱредӱчизи Арнагуль Кумаевна. Жаксылык кӧп тоолу дипломдорло, грамоталарла јолду кайралдаткан. Ол, темдектезе, домбристтердиҥ Уфада ӧткӧн кӧрӱ-маргаанында јеҥӱчил болуп чыккан. Казахстанда Усть-Каменогорскто ӧткӧн «Самгау» деген кӧрӱ-маргаанда једимдӱ турушкан.\nБу билениҥ балдары школдо, јуртта, аймакта ӧдӱп турган Чага байрамда, Наурызта, Масленицада јаантайын туружат. Онойдо ок Билениҥ, Балдарды корыырыныҥ, Энениҥ кӱндеринде, Јаан јаштулардыҥ айлыгында кӱӱнзеп туружадылар.\nАда-энези балдарын бойлорыныҥ ак-чек ле јозокту јӱрӱми ажыра таскадып, ӱредип салганы оморкодулу. Балдары јаандарыныҥ, ада-энелериниҥ ук-тӧзиле улалып келген энчи-байлыгын улалтып, бойыныҥ албатызыныҥ ла билезиниҥ культуразыла, јаҥжыгуларыла таныштыруны кӱӱнзеп апарат.\nБу нак ла јаан биле билелик байрамдарга кӱӱнзеп, амадап келип туружат. Олор домбразыла ойноп, казах композиторлордыҥ «Кюи и кьюи» деген албаты кожоҥдорын акту кӱӱндеринеҥ кожоҥдогылайт. Биле бойыныҥ јаҥжыгуларыла ырыс-кежиктӱ, ичкери јолду деп айдарга јараар.\nМынаҥ озо јылдарда «Јылдыҥ билези» деген бастырароссиялык кӧрӱ-маргаандардыҥ јеҥӱчилдери ле талада билелик ууламјы аайынча кӧдӱриҥилердиҥ эрчимдӱ туружаачылары: Кош-Агаш аймактаҥ Исак Демидович ле Саблан-Антонида Саблаковтор (2019 јыл, «Јаҥжыгуларды чеберлеп турган биле» деген ууламјыда јеҥӱчил) тӧрӧл аймагыныҥ ла республиканыҥ јӱрӱминде эрчимдӱ туружат. Саблан-Антонида алтай кеп-кийим кӧктӧӧчи јаан ус, онойдо ок кӱӱлик ойноткыларла ойноп јат;\nЧамал аймактаҥ Владимир Михайлович ле Ольга Степановна Васиндер (2018 јыл, «Россияныҥ алтын билези» деген ууламјыда јеҥӱчил) јылдыҥ ла јаҥжыкканы аайынча аймакта ӧдӱп турган «Баланы школго белете» деген акцияда, онойдо ок Чамал аймактыҥ УСПН-зыныҥ ӧткӱрип турган профилактикалык кӧдӱриҥилеринде улай ла эрчимдӱ туружат. Владимир Михайлович ле Ольга Степановна Чамал аймактыҥ ветерандарыныҥ совединиҥ турчылары ла «Мӧҥӱн волонтерствоныҥ» чыгартулу улу-зы.\nКош-Агаш аймактаҥ Петр Николаевич ле Надежда Ухановтордыҥ билези (2017 јыл, «Јаҥжыгуларды чеберлеп турган биле» деп ууламјыда јеҥӱчил) бойыныҥ аймагында ла талада ӧдӱп турган калыктыҥ ончо байрамдарыныҥ эрчимдӱ туружаачылары. Петр Николаевич «Јаҥар» деген фольклорлык клубтыҥ эрчимдӱ туружаачызы.\nУлаган аймактаҥ Петр Иосифович ле Анастасия Моисеевна Сандяевтердиҥ билези (2016 јыл, «Јаҥжыгуларды чеберлеп турган биле» деген ууламјыныҥ јеҥӱчили) аймактыҥ јондык-культуралык јӱрӱминде акту кӱӱндеринеҥ јилбиркеп, эрчимдӱ туружадылар.


01.03.2021 - altaicholmon\nАльпинисттер ирбистиҥ тоозын аларга болужар\nИрбисти корып алары аайынча специалисттер альпинисттерге бу тындуны табатаны ла олордыҥ истерин кемјиири, онойдо ок автоматикалык камераларды тургузары јанынаҥ јартап куучындаар.\n«Бастыра ченелте-јаҥыртулар бисте башталатан…»\nМен Кан-Оозы аймактыҥ Экинур јуртына 1958 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 25-чи кӱнинде айыл-јурт тӧзӧп келгем. Мениҥ келген јуртымныҥ јаан улузы, кайындарым Кудачин Эркей Иванович ле Кара Попушевна болгон. База каргандар болгон: Елеков Попуш ла Јелеш деп улус.\nУй јылдыҥ, Ак сӱттиҥ байрамы — калада\nГорно-Алтайск калада алтай јылтоолошло кирген јаҥы Мӧҥӱн Уй јылды уткыган Чага-Байрам ӧйинде сӱрекей солун, јакшынак ойын-кӧргӱзӱ Туу-Кайаныҥ эдегинде айылда онлайн бӱдӱмле баштапкы катап ӧтти.\nОйноп ӱредер OYNOZONE\nБыјыл Президенттиҥ гранттарыныҥ фондыныҥ конкурсын ойноп алгандардыҥ тоозында газедистиҥ јуук таныжы, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ лауреады, кӱӱчи Шоҥкор МОДОРОВТЫҤ ӱлекери база бар.\nТилдиҥ сурагы — ӧмӧ-јӧмӧ иш\nКочкор айдыҥ 25-чи кӱнинде ОНФ-тыҥ тергеелик бӧлӱгинде «Билим» деп площадка-телкемде алтай тилдиҥ курч сурактары аайынча тегерик стол ӧткӱрилди. Куучын-эрмекти ОНФ-тыҥ Алтай Республикадагы бӧлӱгиниҥ сопредседатель-башкараачызы Андрей Ищенко ло модератор Наталья Тадышева башкарып ӧткӱрдилер.\n«Единая Россия» кандидадын адаган\nКочкор айдыҥ 26-чы кӱнинде Павел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ конференц-залында «Единая Россия» партияныҥ Алтай Республикадагы тергеелик бӧлӱгиниҥ одус биринчи конференциязы ӧткӧн. Конференцияныҥ ижин партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ качызы Татьяна Гигель башкарып ӧткӱрген.\n«Кем де бисти таштап, јӱре бербеген…»\nКочкор айдыҥ 24-чи кӱнинде Горно-Алтайскта садуныҥ «Ткацкий-1» деп тӧс јеринде эртен тура ӧрт чыккан. 1000 квадратный метрге јуук јер кӱйген. Карын, улустаҥ коромјы болбогон.\nШахматла ачык турнир\nТурачакта шахмат ачык турнир Тӧрӧлин корулаачыныҥ кӱнине учурлай ӧткӱрилген болгон.\nСпартакиаданыҥ маргаандары ӧткӧн\nГорно-Алтайскта Комсомолка кырда туу-чанаа (слалом-гигант) аайынча маргаандар ӧтти.\nХудожественный гимнасттарыс — Россияныҥ чемпионадыныҥ призерлоры\nКочкор айдыҥ 24-чи кӱнинеҥ ала Москвада Ирина Винер-Усманованыҥ гимнастикала ӧргӧӧзинде Россияныҥ художественный гимнастикала чемпионады ӧткӧн. Маргаандарда ороонныҥ башка-башка тергеелеринеҥ 390 спортчы туружат.


Ойрот тил ӧзӱмдӱ јолында... - altaicholmon\nТуулу Алтайдыҥ «Кызыл Ойрот» деген газединде (эмди «Алтайдыҥ Чолмоны» газет) канча онјылдыктар кайра јарлалган бичимелдерди кӧмзӧдӧҥ алып, эзедип јарлаарын улалтып јадыс. Ол бичимелдер бӱгӱнги ӧйдиҥ албатызына канча онјылдыктар кайра јадын-јӱрӱминиҥ аайыла, сурактарыла таныжар арга берет.\nБичимелдиҥ бичилген аайы, тузаланылган сӧстӧр, сӧсколбулар ол ло бойынча, јаан кубулта јогынаҥ салылган.\nОБЛАСТНОЙ ЯЗЫКОВЕДЧЕСКИЙ НАУЧНЫЙ БАШТАПКЫ КОНФЕРЕНЦИЯНЫҤ ИТОГТОРЫНА\nОйротский бичик ле ойротский литературный тил Октябрьдаҥ ала тӧзӧлгӧн.\nОйротский тил ӧскӧ национальностордыҥ тилдери чилеп, каан Россиязында школдордо токтодулу болгон. Ойротияда каан тужында бир эмеш тоолу школдор болгон. Ӱредӱни олордо орус тилле ӧткӱрген.\nОктябрьский Социалистический революцияныҥ кийнинде литературный тил ӧзӱп, Ойротияныҥ колкӱчиле јаткандарды социалистический культурага бириктирерине ийделӱ рычактардыҥ бирӱзи боло берди.\nСоциализмниҥ строительствозында тил сыраҥай јаан учурлу болуп јат. Албатыга ончо керектӱ болгонын, ол тӧрӧл тилиле алып болбой турган болзо, ол јадагай арткан албаты болоры јарт, танылу, оныҥ учун ленинско-сталинский национальный политиканыҥ тӧзинде национальный тилди ӧскӱрер ишти элбедер, тӧрӧл тилле литература эдип саларында, школдор ло политпросветучреждениелер тӧзӧӧринде задача онызында болды.…\nОйротский литературный тилдиҥ баштапкы ӧзӱми, бичикти ӧзӧр эдер некелтени бӱдӱрерине, алфавитти тӧзӧӧр планда тилдиҥ баштапкы ӧзӱмин, баштапкы орфографияны, грамматиканы ла ӧскӧни де лаптап саларына турушкан болзо, калганчы ӧйдӧ дезе ойротский албатыныҥ производственный кӱчтерин ле материальный культуразы кубулган тӧзинде, литературный тилдиҥ, национальный литератураныҥ, стабильный орфографияныҥ, тилдиҥ литературный эрмеги бир болорыныҥ, терминологияны, стабильный грамматикаларды, анчадала синтаксисти ле литературный тилдиҥ стилистиказын ла ӧскӧни де ӧзӱмдӱ эдерине јаҥы задачалар кыйалта јоктоҥ тура берди.\nӦткӧн јылдарда бу керекле ас эмес иш бӱтти, је ол координированный болбоды. Литературный тилди ӧзӱмдӱ эдеринде бӱткен иштиҥ јуулган бастыра ченемелин бир системага эдери керектӱ болгонын, оны школьный ишчилердиҥ, писательдердиҥ, авторлордыҥ ла кӧчӱреечилердиҥ турушканыла шӱӱжерге керектӱ болгонын практика кӧргӱсти.\nБу задачаны бӱдӱрерге албаты ӱредуниҥ областной отделы 1940 јылда декабрьдыҥ учында областной языковедческий научный баштамы конференцияны јууды, ол сыраҥай керектӱ мындый сурактарды:\nА) ойротский литературный тилдиҥ кирези ле оныҥ ӧзӱминиҥ перспективтери керегинде;\nБ) общественно-политический терминдерди практический тургузары ла принциптери, база кӧчӱриштиҥ качествозы керегинде;\nВ) ойротский литературный тилдиҥ алфавит ле орфографиязы керегинде шӱӱжип бӱдӱрди.\nЯзыковедческий научный конференцияныҥ тӧс учурлузы литературный тилдиҥ нормаларын тургузарында, онын ӧзӱминиҥ ӧскӧ јолдорын таап аларында, орфографияны стабилизировать эдеринде, терминологияны тургузарына ээжи-принциптерди јартап тургузарына. Оныҥ практический кичееҥкейлӱ болгонында темдектелди.\nОйротский литературный тилдиҥ кирезиле, оныҥ ӧзӱминиҥ перспективтери керегинде докладла нӧкӧр Бабушкин, куучын айткан нӧкӧрлӧр социалистический строительствоныҥ сыраҥай јан јеҥӱлердиҥ шылтузында Ойротский тил сыраҥай кубулганын темдектедилер. Ол государственный официальный тил, советский аппараттыҥ тили, школдорго ӱредӱниҥ тили боло берди, оныла јӱзӱн баазын дисциплиналарга учебниктер чыкты, ӱренчиктер муҥнаҥ тӧрӧл тилине билимге јединедилер.\nТилдиҥ ӧзӱминде ондый сыраҥай јаан кӧдӱриҥи Ойротский автономный областьтыҥ 20 јылы туркунына бӱтти, тилдиҥ исторический ӧзӱмине онызы сӱрекей кыска ӧй. Тегининде тилдер јӱсјылдыктарга ӧзӧдилер. Ойрот тилдиҥ тӱрген ӧзӱми, классовый обществоноҥ кӧрӧ, торт ӧскӧ тӧслӧ ол ӧскӧнине ле культураныҥ, тилдиҥ тӧзӧӧчилери эксплуататорлор эмес, ойрот албатыныҥ колкӱчиле јаткан массалары болгонына учурланат.\nБойыныҥ ӧзӱминде ойрот литературный ла эрмектиҥ тили мындыйыла байыган да, байып та туру:\nА) интернациональный ла орус сӧстӧрди, темдектезе, совет, колхоз, промышленность, государство, Советский Союз, Конституция, полевод, доярка ла ӧскӧзин де тузаланганыла:\nБ) тӧрӧл тилдиҥ сӧстӧринеҥ, ойротский тилдиҥ сӧс бӱдӱреечи суффиксыныҥ болужыла јаҥы терминдер, темдектезе, вождь-башчы, пятилетка-бешјылдык, рабочий-ишмекчи ле ӧскӧзи де бӱдӱргениле;\nВ) ӧскӧ сӧстӧрлӧ тузаланып, олордыҥ учурын јаҥы учурга, темдектезе, ударник-мергендӱчи, соревнование-мӧрӧй кубултканыла.\nЛитературный тилди тӧзӧӧринде ле кеберлӱ эдеринде художественный литературный роли сыраҥай јаан. Оныҥ учун тӧрӧл тилле литература тӧзӧӧри эрмектенер тилге сӱрекей јууктап, ууланар учурлу.\nСӧстӧрдиҥ тоозы јанынаҥ ойротский тил сӱрекей бай эмес ошкоштый кӧрӱнет, је тоозы дезе качествого кӧчӧр учурлу. Тоозы кӧп сӧстӧрлӧ чике тузаланып, элбек санаалар айдарга келижер. Темдектезе, Павел Кучияк писательдиҥ произведениелердиҥ тили сыраҥай чӱмдӱ болгоныла башкаланат. Нӧк. Кучияк тӧрӧл тилдиҥ лексический байыла јакшынак маневрировать эдет. Оныҥ произведениелериниҥ тили ойротский литературада аҥылу јерде турат. Павел Кучияк, орден тагынган чӧрчӧкчи Н. Улагашев бойыныҥ албатызына учурлу произведениелер берип, эмдигизине јетире танылу эмес болгон ойротский албатыныҥ творчествозыныҥ јӧӧжӧзин орус бичик кычыраачыларга кӧргӱстилер. Олордыҥ произведениелериниҥ тилин ойротский литератураныҥ мынаҥ ары ӧзӱминде кебери эдип салар керек.\nЈаҥыс литературный тилди популяризация эдерине, ойротский литератураны јеткил эмес чыгарганы тутак болгонын куучын айткан улус темдектедилер. Оныҥ учун ойротский поэзияныҥ ла прозаныҥ эҥ артык кеберин бичикке чыгарып, бу литератураны кычырар улуска тӱрген једерин лаптаар керек. Ончо библиотекаларла ла изба-читальняларда ойротский литератураныҥ отделениелерин тӧзӧп, ӱредӱчилерге литературный минимум тургузар керек. Тилдиҥ сурактарына общественный ајаруны тартарга, периодический печатьты элбек тузаланар керек. Квалификацияны кӧдӱрер курстар ажыра тӧрӧл тилдиҥ преподавательдерин ӱредер керек. Кӧчӱриштердиҥ ле газет тилин массага јарт, танылу эдип, мынызына кӧчӱришке ле редактированиеге тилдиҥ эҥ артык мастерлерин тартар керек.\nБу ончо мероприятиелерди бӱдӱрерге јартаачы элбек ишле колбоштырар учурлу. Культурный кӧчӱриштиҥ ийделӱ рычагы, социалистический культураныҥ бастыра ӧзӱмине ойротский албатыныҥ кол-кӱчиле јаткан массазын, бичиктер аргазы тил болгонында литератураныҥ ончо оскӧ бӱдӱмдериниҥ тӧзи, тилдиҥ культуразы болгонын темдектеер керек.\nТерминологияла кӧчӱриштиҥ качествозы керегинде докладтар (нӧк. Куранаков ло Шабураков) сыраҥай јилбилӱ этти. Литературный јиит тилдиҥ терминологиязы сыраҥай тӱрген ӧскӧнинеҥ улам, бу суракты теоретический тургузарына бис сӱрекей соҥдоп турганыбысты куучындаган нӧкӧрлӧр јолду темдектедилер.\nТерминологический иш башталганынаҥ ала, башка-башка ишчилердиҥ индивидуальный творчествозы болуп ӧткӧн. Оныҥ учун бир јанынаҥ ондый болгоны. Экинчи јанынаҥ дезе мынызына принципиальный кату јакылталар јок болгон учун, терминологияла иш канча-канча сӱрекей јастыраларга барды.\nОйротский тилге марксизм-ленинизмниҥ классиктериниҥ произведениелерин, партияныҥ ла башкаруныҥ сыраҥай керектӱ решениелерин кӧчӱрери, массовый, политический, научный, производственный, технический ле ӧскӧ дӧ литератураны чыгарары сыраҥай јӱрӱмдӱ задача. Оныҥ ортодо терминологияны јартап тургуспаганы, кӧчӱрген иштерди оҥдоп билери јанынаҥ качествозыла јабыс продукция берди.\nӰредӱниҥ литературазында кижи оҥдоп болбос формулировкалар учурайт, сӱрекей јастыралар бар, онызы тӧрӧл тилдиҥ преподавательдери јанынаҥ јарабазы болот.\nОноҥ ары конференция «Кызыл Ойрот» областной газеттиҥ практикага јарабас кӧчӱрижин темдектеди.\nТерминологияны баштатырар практический мероприятиелерди ле јакылталарды конференция тургузып, онызыла коштой кӧчӱриш ишти чике јолдоп кӧндӱктирерин, оны јарамыкту бийикке кӧдӱрерин темдектеди. Ончозынаҥ озо терминологияны канайда тӧзӧӧрин, оны бӱдӱреринде аайы-бажы јок болгонын ажындыра токтодып, конференция јартады.\nКонференцияныҥ калганчы доклады ойротский тилдиҥ алфавидине ле орфографиязына токтоды.\nШкол керегинде башкаруныҥ ла партияныҥ калганчы решениелериниҥ ле онойдо ок бастыра ӱредӱниҥ задачалары аайынча орфографияны тӧзӧӧр принциптерин тургузар сурак анчадала сӱӱрендӱ тургузылды. Мынызыла коштой орфографияныҥ кезик ээжилерин практикада аайы јок тузаланганынаҥ улам, эмди де бар орфография ла орфографический практика канча-канча једикпестӱ болдылар.\nОрфография керегинде докладты шӱӱшкени тӧс учурында, орфографический системаны тургузарда, оныҥ тӧзине салынган принциптерди кӧстӧӧрине ууланды.\nЈер бойында орфографический иштиҥ кирезин шӱӱлтеге алып, орфографияныҥ сыраҥай актуальный мындый сурактарын: а) сӧстиҥ ортодо морфологический ле фонетический бичиир аайын (тазылда ла кожултада); б) сӧстӧрди, оныҥ бӧлӱктерин кожо ло башка-башка бичиири база дефисле тузаланарын јартачы ла јарталган сӧстӧр; служебный сӧстӧр лӧ бӧлӱгештер ле ӧскӧзинде; в) сӧстӧрдиҥ ичинде фонетический бӱдӱмдерди бичиири (ӱнгӱрлердиҥ гармониязы, ӱндӱлердиҥ узуны, ӱнгӱрлердиҥ ассимиляциязы ла ӧскӧзи де); г) интернациональный ла ӱрене берген сӧстӧрдиҥ орфографиязын тургузарын конференцияга темдектеди.\nТилдиҥ ле бичиктиҥ блаашту болгон канча-канча сурактарын јартап ийеринде конференция бӱдӱрген иш баштапкы ченеш болды. Тилдиҥ тӧс јолдорын темдектегениле конференция јарамыкту рольду болгоны јарт.\n(«Кызыл Ойрот» газеттиҥ 1940-чи јылдарда чыккан номерлериле архивте иштеп, бу материалдарды бистиҥ редакцияга эл библиотеканыҥ билим ишчизи Эльвира Чинина экелген. )\nГлебов Николай Александрович (1899-1974) – орус совет бичиичи, журналист. 1949 јылдаҥ ала СССР-дыҥ Бичиичилериниҥ биригӱзиниҥ турчызы. Тӧртӧн јылдарда Ойрот автоном областьта иштеген, ижи «Кызыл Ойрот» («Красная Ойротия») газетле колбулу болгон.\nТощакова Таисия Макаровна (1902-1970) – языковед, филология билимдердиҥ кандидады. 20-ге шыдар кемиле јаан билим иштердиҥ, сӧзликтердиҥ, национальный школдордыҥ ӱредер бичиктериниҥ, методикалык пособиелердиҥ авторы.


Программа — аймактардыҥ ӧзӱмине - altaicholmon\nГорно-Алтайск калада 2017 јылдаҥ ала иштеп баштаган «Калада јарамыкту айалга тӧзӧӧри» деген программа бистиҥ республиканыҥ бастыра муниципал тӧзӧлмӧлӧринде быјыл база иштеп баштады.\n«Бу программа — Россия Федерацияныҥ президентиниҥ бӱгӱнги ӧйдиҥ инфраструктуразыныҥ текшилей ӧзӱмин јеткилдеери аайынча чике јакылтазын бӱдӱрерин јеткилдеериле колбулу. Бистиҥ ороонныҥ кажы ла кижизиниҥ јадар айалгазы јарамыкту болорын јеткилдеерин государство аҥылу шиҥжӱде тудат. Бу куру сӧстӧр эмес, ол ӱлекер-программаны бӱдӱрери онызын јарт керелейт» — деп, Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников айткан.\n«Калада јарамыкту айалга тӧзӧӧри» деген программаны Россия Федерацияныҥ строительство аайынча министерствозы «Единая Россия» партияныҥ баштаҥкайы, РФ-тыҥ Президентиндеги стратегический ӧзӱм ле тӧс ӱлекерлер јанынаҥ советтиҥ тӧргизиниҥ јакылтазы аайынча белетеген.\nАймактардыҥ тӧс јурттарында кандый јерлерди јарандырары јанынаҥ суракты јербойында јондык шӱӱжӱге чыгарып салгандар. Ол шӱӱжӱлер тушта келер јуук ӧйдӧ кандый јерлерди јарандырарын чокымдаарына эл-јон јаан јӧмӧлтӧзин јетирер аргалу, бу јанынаҥ јакшынак ченемел Горно-Алтайскта бар. 2019 јылда Алтай Республикага ол программала федерал бюджеттеҥ 65 миллион салковой акча чыгарылар, бу акчаныҥ 20 миллион салковойы јурт јерлердеги объекттерге ууландырылар. Кажы ла аймакка — 2 миллион салковойдоҥ.\nКандый јерлерди јарандырары аайынча јондык шӱӱжӱлер бир канча аймактарда ӧдӱп калган. Темдектезе, Оҥдой аймакта эки шӱӱлте шӱӱжилип кӧрӱлген: Оҥдой јурттыҥ тӧс тепсеҥин ле Культураныҥ туразыныҥ ары јанында улус амырайтан паркты јарандырары. Шӱӱжӱде турушкан јербойыныҥ улузы баштапкы шӱӱлтеле јӧпсинген: тӧс тепсеҥде јараш чеден ле отургыштар тургузары, кӧлӱктер турар јерди јарандырары темдектелет.\nКан-Оозында дезе ӱч ӱлекер шӱӱжилип кӧрӱлди. Шӱӱжӱге чыгарылган: культураныҥ ла амыраштыҥ паркында искусственный јерлӱ, балдар ойноор площадкалу, спортплощадкалу ойноор площадканы јарандырары; Молодежный оромдо спорттыҥ башка-башка бӱдӱмдерине керектӱ чедендӱ площадканы јарандырары; Жилмассив микрорайондо балдар ойноор площадка тӧзӧӧри. Ол шӱӱлтелер јанынаҥ адакы јӧпти комиссия чыгарар.\nКош-Агашта дезе тӧс тепсеҥди јарандырар деп јӧп јарадылган. Мында чечектердиҥ клумбалары болор, чеден тургузылар, јабынтылу сцена бӱткӱлинче јазалар, аппаратурага керектӱ сетьтер ле кӧрӧӧчилерге отургыштар болор. Јербойыныҥ бюджединиҥ акчазыла, спонсорлордыҥ болужыла площадкага асфальт салары темдектелет.\nМындый ок шӱӱжӱлер Шабалин ле Кӧксуу-Оозы аймактарда база ӧткӧн. Шабалинде дезе Дорожниктердиҥ оромында спортплощадка јанынаҥ шӱӱлте шӱӱжӱге чыгарылган. Мында мини-футболдыҥ јалаҥы, качельдер, карусельдер, турниктер, шведский стенка, оромдогы тренажерлор болоры темдектелет. Бу ӱлекерге Шабалиндеги јурт јеезениҥ бюджединеҥ ӱзеери 100 муҥ салковой акча чыгарары темдектелип калган.\nКӧксуу-Оозында дезе тӧрт ӱлекер шӱӱжӱге чыгарылды: тӧс тепсеҥди јарандырары, Нагорный оромдо балдардыҥ спортплощадкалу ойноор площадказын тудары, Солнечный оромдо ойноор площадка тӧзӧӧри, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јеҥ јастанган јуучыл-јерлештерге учурлалган кереес-обелискти јарандырары.\nУлаган аймакта тӧс јурттыҥ кандый јерин јарандырары аайынча шӱӱлтелер улустаҥ кочкор айдыҥ 25-чи кӱнине јетире алылар, келген шӱӱлтелер оноҥ јондык шӱӱжӱде кӧрӱлер. Шӱӱжӱге стадионды јазаары, јаҥы микрорайондо культураныҥ ла амыраштыҥ паркын ла хоккейный коробканы айландыра јерди јарандырары јанынаҥ шӱӱлтелер чыгарары темдектелет.\nМайма аймакта мындый јондык шӱӱжӱлер тулаан айдыҥ 1-кы кӱнинде ӧдӧр. Јербойыныҥ албаты-јоны кандый јерди јарандырарын јети ӱлекердеҥ талдаар. Чой аймакта дезе шӱӱжӱ база келер айдыҥ башталганында ӧдӧр. Турачак аймакта ӱлекерде эки јурт — Турачак ла Иогач туружат.\nШӱӱжӱлер ӧйинде улус бойыныҥ шӱӱлте-ӱлекерлерин база адаар, корулаар аргалу.\nБу программа Горно-Алтайскта 2017-2018 јылдарда ӧткӧн ӧйдиҥ туркунына каланыҥ кӧп квартираларлу тураларыныҥ јанында 10 јер, кӧп албаты-јон болуп турган 6 јер ле эки парк јарандырылган. Эки јылдыҥ туркунына бу ууламјы аайынча 103,45 миллион салковойдыҥ иштери ӧткӱрилген.\n«Калада јарамыкту айалга тӧзӧӧри» деген программаны бӱдӱрери аайынча јондык комиссияныҥ јуунында келер јуук ӧйдӧ бу ӱлекерле колбулу иштер шӱӱжилип кӧрӱлген. Горно-Алтайсктыҥ администрациязыныҥ јааны Ольга Сафронованыҥ комиссияныҥ јуунында эткен јетирӱзиле, быјыл да ол ӱлекерле колбулу элбек кемдӱ иштер ӧдӧр. Темдектезе, Майма сууны јараттай јерлерди јарандырары аайынча экинчи бӧлӱк иштер, Коммунистический проспектте (проспекттеги 37-чи таҥмалу турадаҥ ала Б. Головинниҥ оромы бириккенине, 42-чи таҥмалу турадаҥ ала 56-чы таҥмалу турага — В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ туразыныҥ јанына јетире) тротуарларды јарандырары јанынаҥ иштер ӧдӧр. Кучияктыҥ, Ленинниҥ оромдорында ла Заимка микро-\nрайондо оромдордогы спортплощадкалар тургузылып јазалары база темдектелет.\nСтроительдердиҥ оромындагы 4-чи таҥмалу тураныҥ јанында балдардыҥ спортплощадказын јарандырары база планга кирет. Спорттыҥ объегиниҥ јериниҥ ээжи-некелтелерине келижер јер-участок муниципалитетте тургуза ӧйдӧ јок болгонынаҥ улам, хоккейный коробканы тӧзӧӧри јанынаҥ иштер соҥында ӧйгӧ кӧчӱрилген.\n«Калада јарамыкту айалга тӧзӧӧри» деген программа 2017 јылдаҥ ала иштеп баштаган ӧйдиҥ туркунына каланыҥ администрациязына кӧп квартираларлу 63 тураныҥ улузынаҥ 46 шӱӱлте келген. Кажы ла шӱӱлте јондык комиссияда бастыра јанынаҥ шӱӱжилип кӧрӱлген, эҥ кӧп баллдар алган шӱӱлтелер конкурста јеҥген деп окылу темдектелип, олор аайынча иштер ӧткӱрилген.\n2019 јылда Горно-Алтайскта туралардыҥ јанында јерлерди јарандырарына бастыра кеминде бюджеттердеҥ 26,5 миллион салковой кире акча ууландырылары темдектелет.\nАлбаты-јонныҥ шӱӱлтезиле болзо, бу ӱлекер иштеп баштаганынаҥ кӧп ӧй ӧтпӧгӧн дӧ болзо, ол аайынча элбек кемдӱ иштер ӧткӱрилгени ле ӧткӱрилип јатканы иле кӧрӱнет.


Медjеткилдешти — ӧйдиҥ некелтелериле - altaicholmon\nБу јуукта АР-дыҥ Эл Курултайыныҥ Тӧргизиниҥ јууны парламенттиҥ председателиниҥ болушчызы Михаил Тереховтыҥ башкарганыла ӧткӧн.\nЈуунда тӧс суракла медјеткилдештиҥ арга-айалгалары кӧрӱлген. Бу јанынаҥ јетирӱни АР-дыҥ су-кадыкты корыыры аайынча министриниҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Валентина Мунатова эткен. Оныҥ айтканыла, бистиҥ тергееде республикан Минсу-кадыктыҥ башкартузына кирип турган 29 организация иштейт. Анайда ок участковый 10 эмчилик, 18 јурт врачебный амбулаториялар, 133 ФАП эл-јонныҥ су-кадыгын корыырын јеткилдейт.\n2018 јылда тузаланарына 1 јурт врачебный амбулатория ла 4 ФАП табыштырылган. Майма аймактыҥ эмчилигиниҥ экинчи бӧлӱгин учына јетирер иш удабас тӱгенер. Анайда ок Майма јуртта врачебный практиканыҥ офизи ачылган, андый ок офисти Кызыл-Ӧзӧк јуртта ачары темдектелип калган.\n«Бис «Су-кадыкты корыыры» деген нацӱлекерге киргенис, оны бӱдӱрери јанынаҥ иш 7 ууламјы јанынаҥ ӧдӧр. Бу иштердиҥ шылтузында медицинаныҥ учреждениелериниҥ материально-техникалык тӧзӧлгӧзи тыҥыдылар, 340 миллион салковой акча балдардыҥ республикан эмчилигиниҥ экинчи бӧлӱгин тударына чыгарылып калган» — деп, докладчик темдектеген.\nОныҥ айтканыла, 7 миллион салковой акча Јайлу, Кујурлу јурттарда модульный ФАП-тар тударына чыгарылар. Анайда ок мындый ФАП Саратан јуртта болор.\n«Чебер поликлиника» деген федерал ӱлекерде бистиҥ тергее база туружып турганыныҥ шылтузында балдардыҥ поликлиниказыныҥ туразын јазаары планга кийдирилип калган. Бу иш тӱгензе, Ленкинниҥ оромындагы бу поликлиника јаантайын иштеер јерине кӧчӧр.\nВалентина Юрьевна эл-јонды эмдерле јеткилдеери керегинде айдып тура, бӱгӱн бу сурак јанынаҥ курч айалга турбайт деген. Мындый айалга болорына эмдерле јеткилдешти конкурсный тӧзӧлгӧ ажыра ӧткӱргени камаанын јетирген. «Керектӱ эмдер артыкташ белетелген, јеҥилтелерлӱ улусты эмдерле јеткилдееринде ӱзӱктелиш болбос. 2019 јылдаҥ ала кату ооруларды эмдеерине 250 миллион салковой акча алты јылга берилген, бу акчала керектӱ јазалдар садып алылар. Анайда ок бистиҥ тергее јӱрек-тамыр ооруларла тартыжарыныҥ ла санитарный авиацияны ӧскӱрериниҥ федерал ӱлекерлеринде база туружат» — деп, ол айткан.\nМедјеткилдешле колбулу курч сурактар јербойында база бар, ол тоодо эмчиликтерди кадрларла јеткилдеери јанынаҥ сурак калганчы ӧйдӧ там ла курчый бергени јуунда темдектелген.\nТекши алза, јуунда су-кадыкты јеткилдеериниҥ сурактары текшилей кӧрӱлген. Шӱӱжӱде АР-дыҥ депутаттары эрчимдӱ турушкан.\nАнайда ок бу јуунда парламенттиҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла озочыл иштӱлерди кайралдаары керегинде сурак база кӧрӱлген.


Алтайда – скифтердиҥ ээлӱ ийдези - altaicholmon\nАды-јолдоры элбеде јарлу эки јурукчы, эки нӧкӧр Николай Марци (Новосибирск) ле Ерболат Нуриманов (Кош-Агаш) солун ла јаан кӧрӱзинде Алтайдыҥ скифтериниҥ ӱргӱлјикке тӱӱки болуп арткан куулгазын ла кайкамчылу телекейин кӧргӱзет. Скифтер от-калап, ийделӱ-чакту ла кемге де бажын бербеген, кемге де бакпаган кӧчкӱн эл-албаты болгон. Шак олор Евразияныҥ кӧс јетпес кӱнбадыш ла тӧс чӧлдӧрин бийлеген. Алтайда скиф баатырлардыҥ, јуучылдардыҥ, каандардыҥ таш кереестери, кӧжӧӧ таштары, корумдары, темдектезе, Пазырыкта, Башадарда, Шибееде, Уландырыкта, Ӱкекте ле оноҥ до ӧскӧ јерлерде бар. Ӱргӱлјик кереестер телекей кеминде јарлу ла олордыҥ кажызына ла јилбӱ јаан.\nЭки јурукчыныҥ кӧрӱге тургузылган јайаандык иштериниҥ амадузы јаҥыс –. Алтайда бистиҥ ӱргӱлјинеҥ озо чактарда јуртаган албатылардыҥ, ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ, ук-тӧстӧрдиҥ чӱмдемел сӱр-кеберлерин бойлорыныҥ ижи ажыра кӧргӱзери. Јурукчылар кӧрӧӧчилерге кӧскӧ кӧрӱлбес, је ӧзӧгиле, ич-телекейиле сезер, кӧрӧр телекейдиҥ эжигин ачат. Куулгазын ол сезимдерге аҥылу, ээлӱ, ийделӱ бӱдӱм берет. Бу иштердеҥ кӧрӧӧчилер чын ла јиргилјин-куулгазын эки телекейдиҥ бой-бойыла колбузын кӧрӧт.\nАлтай Республикада Россияныҥ Јурукчылар биригӱзиниҥ талалык бӧлӱгиниҥ правлениезиниҥ турчызы Владимир Ельников јурукчы-коллегаларын солун кӧрӱниҥ ачылтазыла уткуды. Оныҥ темдектегениле, скифтердиҥ темазы эки јурукчыныҥ јайаандыгында аҥылу јерде турат. «Олор бойыныҥ кӱнӱҥги јӱрӱминде скифтердиҥ ӧйиле колбулу, ол ӧйди эзеткен элестерди ајарулу бедиреп, шиҥдеп, тӱҥдештирет, табат. Бого ӱзеери Ерболат Нуриманов Ӱкекле коштой јерде јадат, иштенет, јуранат. Мында дезе кайа таштарда сӱрекей кӧп јуруктар да, онойдо ок јебрен корумдар, кезер таштар, кӧжӧӧ таштар да бар. Николай Марциге кӧрӱниҥ темазы база јуук, таныш ла кару. Эки јурукчы санаттыҥ, кеендиктиҥ болужыла ӧткӧн ӧйгӧ бойлорыныҥ аҥылу кӧрӱмин, сезимин кӧргӱзер кӱӱндӱ. Олор ӱргӱлјиктиҥ кайкамчылу ол ӧйиле јилбиркеп, бедиренип, кенетийин келген ачылта кептӱ элестерди ак чаазынга салат» — деп, Владимир Петрович айтты.\nЈурукчыларды учурлу кӧрӱзиле Россияныҥ Јурукчылар биригӱзиниҥ турчызы, Барнаулдаҥ Октябрь деген ӧбӧкӧлӱ јурукчылардыҥ ук-тукумынаҥ тарап-таркап барган јурукчы Денис Октябрь, эл музейдиҥ директоры Римма Еркинова уткудылар. «Јирме чактыҥ бажында Андрей Анохин алтайлардыҥ кам јаҥы керегинде ижинде ӱч телекейле тил туткан улус Јайааннаҥ тӱшкен ийдени де, ээлерди де кӧрӧтӧн-сезетен деп бичиген. Јурукчы Г. И. Чорос-Гуркин бу сураккка база баштанган. Ол Алтайдыҥ скифтериниҥ сӱр-кеберлерин бойыныҥ јуруктарында база кӧргӱскен. Эмдиги ӧйдиҥ јурукчылары шак ол куулгазын ийделӱ сӱр-кеберлерди бойлорыныҥ иштеринде база кӧргӱзип јат. Кӧп тоолу јурукчылар сибирь ууламјызына баштанат. Бӱгӱн бис кӧрӱде Ерболат Нуримановтыҥ јураган Ӱкектеҥ чыккан Очы баланы кӧрӧдис. Бу кӧрӱде билдирер-билдирбес, кӧбӱк ошкош јеҥилчек сӱр-кеберлер сӱрекей кӧп. Олор дезе эки јайаан јайалтаныҥ ӧмӧ-јӧмӧ кӧрӱзинде сӱрекей эптӱ кӧрӱнет. Олордыҥ ортозында кӧскӧ кӧрӱнбес кандый да колбу бар деп билдирет» — деп, Римма Михайловна аҥылап темдектеди.\n«Алтай… Кандый да ӧйдӧ мында улус јаткан, бу јерлерди олор бис ле чилеп сӱӱген, баалаган. Айса болзо, канысла бис олорло јуук, тӧрӧӧн-тӧркин эмезис, онызын кем де чокум-јарт билбес. Је текши јерле, Алтайла, алар болзобыс, бис јуук тӧрӧӧндӧр. Бис ол ло кырларды кӧрӧдис, ол ло сууны ичедис, ол ло орык јолдорло базадыс. Ыраада, тереҥжиде сананза, качан бирде бис база јок болорыс, је Алтай артып калар.\nАлтайдыҥ јурукчызы – сӱрекей сескир ле сезимдӱ кижи. Ол ӧткӧн ӧйдиҥ ӱндерин угат ла олорды јураар аргалу. Мынайда ӧйдиҥ учуктары башка-башка чактардыҥ улузыныҥ јӱрӱмин бӱткӱл кебис эдип бириктирет. Бис ӧткӧн ӧйди эбиртип, ийделендирерге амадайдыс. Скифтерди кайра тӧрӧлине јандырадыс. Бойыс эмеш те болзо олорго тӱҥейлежедис.\nСибирьдиҥ скифтериниҥ јуруктары – скифтердиҥ телекейге кӧрӱмин чӱмдемел ажыра орныктырганы деп айдарга јараар. Айса болзо, тургуза ӧйдӧ ол эмеш јарт эмес ле саҥ башка деп кӧрӱлет. Је биске бӱгӱнги кӱнге јетире скифтердиҥ эзен-амыр, ээлӱ ийдезин кӧргӱзип салары сӱрекей учурлу». Шак мындый кире сӧслӧ Николай Марциниҥ «Сибирские мифы» деген эки альбомныҥ баштапкызы ачылат. Бу сӧстӧр кӧрӱниҥ амадузы, учуры керегинде сӱрекей јакшы айдат.\nНиколай Марци 1973 јылда Новосибирскте чыккан. 1996 јылда Новосибирскте госпединституттыҥ художественно-графикалык факультедин божоткон. Институттыҥ кийнинеҥ тӧрӧл калазында типографияда ла издательстводо дизайнер ле иллюстратор болуп иштеген. 2006 јылдаҥ ала билелик фирмада дизайнер ле бренд-менеджер болуп иштейт. Николай Марци бастырароссиялык ла калыктар ортодо, темдектезе, Италияда, Испанияда, США-да, Чехияда ла Монголияда ӧдӱп турган кӧрӱ-маргаандарда, фестивальдарда эрчимдӱ туружат. Јурукчы Н. Марци 2019 јылдаҥ ала јурукчылардыҥ калыктар ортодогы Евразий ассоциациязыныҥ турчызы.\nЕрболат Нуриманов 1967 јылда Кош-Агаш аймактыҥ Мукур-Таркаты јуртында чыккан-ӧскӧн. Алма-Атыдагы јуранарыныҥ училищезин, 1997 јылда Алма-Атыдагы Абайдыҥ адыла адалган университеттиҥ декоративно-прикладной искусствоныҥ факультедин божоткон. Ол онойдо ок Кош-Агашта јуруктардыҥ «Акжол» деген галереязыныҥ директоры. Тургуза ӧйдӧ Ерболат Нубаракович Кош-Агашта балдардыҥ санаттар школында јураарыныҥ урокторын ӧткӱрет. Јурукчы Е. Нуриманов республикан, зональный, калыктар ортодо ӧдӱп турган кӧп тоолу кӧрӱлердиҥ эрчимдӱ туружаачызы. Ол Россияныҥ Јурукчыларыныҥ биригӱзиниҥ, ЮНЕСКО-догы калыктар ортодогы јураар санаттар Ассоциациязыныҥ турчызы. 2017 јылда Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ культура ла санат бӧлӱгиндеги сыйыныҥ лауреады болуп чыккан.\nЭл музейдеги «Алтайдыҥ скифтери. Ийделенгени» деген кӧрӱ кичӱ изӱ айдыҥ 20-чи кӱнине јетире иштеер.