Ада - altaicholmon\nАлтайдыҥ кара маймандары Солтонноҥ таркаган. Бу кижиде беш уул болгон: Боор, Апчы, Бултаачы, Ак Билек, Урат. Боордыҥ уулдары Коҥко ло Чокон. Коҥконыҥ уулы Бобок, Бобоктыҥ — Кулја, Кулјаныҥ — Айдаҥ, Айдаҥныҥ уулы Маҥдай, Маҥдайдыҥ балдары — Барнул, Укаа, Суркура, Эдек, Чалкан.\nМандаева Укаа тӧӧлӧс сӧӧктӱ Кокулеков Јаҥыла јуртаган, олордыҥ балдары Ойынчы, Оокчы, Арајанчы. Ойынчыныҥ уулы Берден, Берденниҥ балдары Олег, Ольга, Виктор, Марина, Аркадий, Айдар. Оокчы кара майман сӧӧктӱ Пепиш Шатиновло јуртаган, балдары Роза ла Шатра — алтай албатыныҥ ады јарлу ӱлгерчизи. Арајанчы кара тодош сӧӧктӱ Эштеҥ Чекурашевле јуртаган, балдары Жора, Людмила ла Римма.\nУкаа божоп каларда, Јаҥы кара майман сӧӧктӱ Кайбаштыҥ балазы Керексибесле, бай ады Таайыҥ, јуртаган. Олордыҥ балдары Эрте ле Ойноткы. Эртениҥ балдары Виктор, Катя, Байрым Абышевтер, сӧӧктӧри сойоҥ. Ойноткы кара майман сӧӧктӱ Јӱстӱк Керекјоковала јуртаган, олордыҥ балдары: Борис, Гена, Сима, Обон, Сара, Катя, Алтынай Кокулековтор.\nМандаева Суркура кыдат тодош сӧӧктӱ Туткуштыҥ уулы Јапрала јуртаган, уулдары Јаҥарчы ла Тайдаш. Тайдашта балдар јок, Јаҥарчыныҥ кыстары Шура ла Роза. Шура кыпчак сӧӧктӱ Яков Яйтаковло јуртап, азыраган балдары Алтынчы, Олег, Мӧҥӱне, Торкош.\nМандаев Эдек, бай ады Абай, јӱс јашты ажыра јӱрӱп божогон. Абай Кайырлыктаҥ Сӱрӱл уйазынаҥ тӧӧлӧс сӧӧктӱ Эш деп кижиле јуртаган, балдары: Учур, Ток, Јелечи. Учурдыҥ јаҥыс уулы — Александр (Шуркаш), оныҥ балдары Алексей ле Гуля. Ток кижиге барбаган, балдар јок. Јелечиниҥ уулы тодош сӧӧктӱ Павел, оныҥ уулдары: Шуну, Момый ла Эргиш.\nМандаева Чалкан, бай ады Эјий, тӧӧлӧс сӧӧктӱ Пупыйланов Кӧкӧлӧ јуртаган, балдары: Јала, Нӧкӧр, Эмил, Эртечи. Јала кара майман сӧӧктӱ Мешкинов Кукушла, оноҥ ол јууга барала, божоп каларда, база ла кара майман сӧӧктӱ Майчиков Кӧйликле јуртаган. Эки аданыҥ балдары Клара, Альберт, Сергей Мешкиновтор ло Казак, Евгений (Геннадий), Тамара Майчиковтор.\nМандаев Барнул 1869 јылда чыккан. Быјыл оныҥ чыкканынаҥ ала 150 јыл толуп јат. Оныҥ бай ады Ада болгон. Је кезик улус оны Таҥго дежетен. Аданыҥ эш-нӧкӧри – кара тодош сӧӧктӱ Трийпанныҥ балазы Пашпырт, бай ады Кӱјей. Олордыҥ балдары: Урчымай, Јимекчи, Шӱӱлеҥ, Ајыс, Токна, Арчын, Танаш, Таныҥ.\nБарнулов Урчымай, бай ады Акайыҥ, 1904 јылда чыккан, эш-нӧкӧри Корумду јурттыҥ кыдат тодош сӧӧктӱ Токпокова Бачым, бай ады Таайыҥ. Олордыҥ балдары: Чыҥдый, Эмилчи, Тана, Эмил, Чынар, Јелечи, Чырбык, Александр Урчимаевтер.\nАкайыҥ колхозтыҥ јылкызын кабырган, эмдикчи, јакшы омок аттар минер кижи болгон. Јууга 1941 јылда атанала, 1943 јылда јеҥ јастанып јыгылган. Оныҥ мӧҥкӱзи эмдиги Украинада Луганский областьта Хутор Желтый деп јерде јуулган.\nУрчымайдыҥ балдарыныҥ балдары Калбаев, Чекурашев, Амургушев, Чапыев, Еликов, Глебов, Урчимаев деген ӧбӧкӧлӧрлӱ улус.\nБарнулова Јимекчи Јоло јурттыҥ тӧӧлӧс сӧӧктӱ Течинов Акчајла јуртаган, уулы Течинов Метрей Акчанович.\nБарнулов Шӱӱлеҥ, бай ады Абайым, тӧӧлӧс сӧӧктӱ Кемјиктиҥ балазы Эртечиле, бай ады Кегем, јурт тудып, эки кыс азыраган: Кума ла Јукаҥ. Кума кергил сӧӧктӱ Бакчабаев Марксла, Јукаҥ тӧӧлӧс сӧӧктӱ Аилдашев Танышла јуртагылаган.\nБарнулов Ајыс тӧӧлӧс сӧӧктӱ Бочкина Эжерле, бай ады Јојой, айылду болгон. Олор кожо узак јатпаган, балдар јок. Ајысты адазыныҥ билезиле кожо актуга каралап, айдуга апарган.\nАда — Алтай ичинде Ак јаҥды јаҥдаган ады јарлу јарлык болгон. Бу кижини ол туштагы јаҥдар иштебей, тегин јадала, улус тӧгӱндеп, мекеле азыранган деп бурулайла, айыл-јурт тудып, башка айрылбаган балдарыла кожо Казахстандӧӧн айдуга ийгилеген. Ајысты айыл-јуртту да болзо, байла, бала-барка јок дейле, эш-нӧкӧринеҥ айрып апарган ошкош. Ссылкада кату иштеҥ ле уур-кӱч јӱрӱмдик айалгалардаҥ улам Танаштаҥ ӧскӧ балдары ӱзези божогылап калган.\nБу ӧй керегинде таайыстыҥ эске алынганын 1989 јылда ады-јолы јарлу алтай бичиичи Александр Янганович Ередеев бичип алган.\n«Мениҥ адам јокту кижи болгон. Ол совет ӧйи келер алдында јарлыктаган кижи болтыр. Оны 1935 јылда ссылкалаган. Билезиле јети кижи барганыс — ада-энем ле беш карындаш. Бисти 1935 јылдыҥ тулаан айында апарган. Кӱнбадыш Казахстанда Акмолинский райондо, Караганданыҥ јанында Жастанда деп станция болгон. Бисти ого јетирген. Чӧл јер. Кӧп деремнелер болгон. Номерлерлӱ. Бирдеҥ ала туку беженге јетире. Бисти 35-чи поселокко апарган. Алтайдаҥ кӧп улус барганыс. Бир эшелон.\nКар коркышту јаан, салкын-јоткон болор чӧл јер. Ол јыл јайгыда кӱйгек болгон. Јерде чык јок. Тегин де суу јок јер, сууга да кӱч јетпейтен. Колодецтеҥ суу алар. Ого очередь сӱрекей јаан. Байа мында барган балдардыҥ кӧбизи оору-јоболго алдыртып, ӱзеери торолоп, кырылган. Мениҥ тӧрт карындажымныҥ ӱчӱзи божогон. Бирӱзи ондо иштеп арткан.\nЭнем-адам ла мен — ӱчӱ, 1936 јылда оноҥ качала, јойу јанганыс. Ӧлӧҥ чабында базала, јети ай болуп, кочкор айда бого једип келгенис. Меге ол тушта 9 јаш болгон.\nБаштап ла Эртишке келеле, казах кижиге јолукканыс. Ол алдында Бийскке јетире јорыктап јӱрген болтыр. Оноҥ јолды лаптап уккан. Јайлайын Казахстанныҥ чӧлдӧриле келгенис, јылан-баканы јип, тӱӱлмектеги суудаҥ ичип… Базытка бутта тере де јок. Кезип салгандый, каны тӧгӱлип јадар. Бӧстиҥ ӧӧниле таҥып алып, јӱк арайдаҥ ла басканыс. Кышкыда јерде де коныш болуп турган. Бери, Алтай јаар келеристе, карагай агашту јерлерге кӧп конорго келишкен.\nКӧнӧккӧ толгон кӧк ӱрӱс\nКӧк ӧлӧҥгӧ јайылзын,\nАйакка толгон ак ӱрӱс\nАк чечекке јайылзын.\nКӱрӱм јаман бар болзо,\nАза јеткер бар болзо,\nАй бадышка ырбазын.\nАдам шак мындый алкышты улайын айдып туратан.\n…Деремнелер ортозы ыраак. Улустаҥ сурап, базып ла јадыс. Милиция тудып апарала, кондырала, ойто чыгарып та турар. Је, байла, карган улус кайда баратан бу дежетен ошкош. Анайып, јойу кӧп јаан калалар ӧткӧнис: Иртыш, Павлодар, Бештыбы, Семипалатинск, Змеиногорск. Оноҥ бери Алтайга келгенис. Каа-јаа база орус, казах, алтай улус туштап баштаган. Бис Чарасты ӧрӧ чыгала, Јабаган Бажыла барып, Кайырлыкка тӱжӱп келгенис.\nЈанып келеле, 1937 јылдыҥ кыжын кыштаганыс, 1938 јылда адамды ла энемди качып келген дейле, јаргылайла, Барнаулга апарып, ӱч јылга отургускан. Мен Урчумай акамныҥ айылында арткам. Ол айыл-јуртту, бала-баркалу јаткан. Ада-энем 1941 јылда јанып келген. Оноҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу башталган. Мен 1944 јылда 17 јаштуда јууга баргам».\nБарнулов Танаш 1927 јылда чыккан. Јаш бойы айдуныҥ кыйын-шыразын кӧрӱп, оны ӧдӱп, таайыс эр кемине једип, Ленинјол јурттыҥ тодош сӧӧктӱ Бокчиева Тоојыла айылду болгон. Балдары: Эркелей, Александр (Самтак), Олег, Тамара, Таначы, Суркура, Лазарь. Олег ле Суркура Оҥдойдо, арткандары Ленинјолдо јаткылайт. Самтак оорунаҥ улам, Лазарь јеткердеҥ улам божогондор. Ончозы балдарлу, баркаларлу.\nАда ла Кӱјей ссылкадаҥ јанып келеле, Текпенек јуртта јаткан. Кулады ла Боочы јурттардыҥ ортозында Текпенек деп кырдыҥ алдында атташ атту јурт болгон. Ондо XX чактыҥ 30-чы јылдарында сарју ла сыр эдер завод тӧзӧлгӧн, је ороонныҥ кичинек јурттарды бириктирип, јаанадар деген политиказынаҥ улам бу јурт 1950-чи јылдардыҥ учында јоголып калган. Завод Каракол јуртка кӧчӱрилген. Улус Кулады, Боочы ла ӧскӧ дӧ јурттарга кӧчӧ берген.\nОл ӧйлӧр керегинде бӱгӱн 89 јашту ӧрӧкӧн, Аданыҥ барказы Бакчабаева Кума эјебистеҥ Торбокова Зинаида Маймановна 2016 јылда бичип алган.\n«Ада каткак бӱдӱмдӱ, карган энебис дезе, јаан эттӱ-канду, «тыч» эдип калган кижи болгон. Текпенек алдында кожо ло јатканыс. Јер тура, пол до, јабынты да јок. Аданыҥ јеҥили де сӱрекей! Тура ла јӱгӱрзе, «сурт» эдип калар. Экӱ арал јаар кирзе ле будакты-немени јӱктенген келер. Кайыҥныҥ уурын чайга экелер. Бир уй туткан. Ол тужында ӱзе неме кемјилӱ де. Јаҥыс уйына туку кайдаҥ ӧлӧҥ чабар. Бугулдыҥ алды јаар агашты сугала, базырала, тартар. Чыгары болзо, ӱзӱлбес-тӱгенбес јонынып отурар, та нени де эдип ле турар. Јалбак агаш айактарды, калбактарды, сускуны ла ӧскӧзин де эдер. Канында кожо бӱдӱп калган… Экӱ узун соорылду каҥзаларлу таҥкылагылаар. Иштеп турган ижи та чын болзын, та тӧгӱн болзын — ол болуп ла туратан неме не. Улустар ого келип ле туратан. Туйказынаҥ, тӱнди кийдиреле де… Је база кандый бир кижи јоболду болордо, арчын кӧргӱзип турган не. Орус та улус келип туратан. Кажы бир кижи кышкыда чанакту атту келип, Аданы бойыла кожо апарып та турар болгон. Ойто тӱнде экелип салар.\nАданыҥ балдарыныҥ тӧртӱзи ссылкада короп калган. Ол јанынаҥ Ада ла Кӱјей ачыныжып турар. Эне кижиниҥ јӱреги тӱҥей ле чым эдип турган не. «Эх, каҥкузын, сениҥ учун Кан-Алтайды эбиргем, канча баламды јылыйткам» — деп, Кӱјей арбанып турар. Каҥкузын дегени токынал јок дегени туру. Ада бойыныҥ јаҥын баштап турарда, каҥкузындап, улус кычырза, кайда ла барып келетен. Ӧрӧкӧн нени айдатан, каруу бербес, шык ла отурар. Кӱјейим ле оной ачынып… Ачузы кӧксине батпай турган не.\nКазахстанда кызы, Токна, шахтада иштеген. Орден де алган дежетен. Артып калала, казах укту кижиге барган. Ада-энезине Павлодар деп каладаҥ самара келип турар. Кижиге барып, ӧбӧкӧзин Кунанбаева, адын Сакыш деп солып койгон. Сакыш Кунанбаева деп бичип салган картышказы бар. Ол 1949 јылда келип јӱрген, оору болгон. Алтайына келерде, адазы изӱ тудып, јазып алган болгон. Артпай, кайра сала берген. Кар јаап салган, Караколго чанакту атту јетиргени санаама кирет. Оноҥ ээчиде јылда божоп калган деп телеграмма келген. Алтайында јӱрген болзо, сӧӧги мында јуулар не. Айса болзо, эзен артар эди. Алтайы качалап алар. Кайра не барган деер… Балдар эш азырап салган болзо кайдар, олорго тартылып туру деерге. Је бойыныҥ салымы туру. Кем билер оны?.. Јурты, эжи, байла, карам болгон. Токнаны божогон дейле, почтала кӱреҥ ӧҥдӱ јайгы тонын ийип ийерде, оны Метрейдиҥ энези, эм кожо чыккан эјези туру, кийди. Чололу јаан арчуулынаҥ бӧрӱктиҥ кыбын эдип кийдис. Ол тушта эмдигизиндий јеткил ӧй эмес…».\nАда кайда да 45 јашту киреде Текпенек јурттаҥ Каракол суу кечире Тышту Кат деп јерге бойыныҥ керегиле барган эмтир. Барганы удап турала, јуртка ээрлӱ ады јанып келген. Эр улус јуулып, оны бедиреп атанган. Оны таап аларда, бу кижи чек ӧскӧрип калганы билдирген — ол бу јерде јок немедий болгон. Оноҥ ло келеле, бир канча кире ӧйгӧ оорыган. Оҥдолып, јазылып келеле, улус эмдеп баштаган.\nОл арчын кӧрӱп, суу томдоп, алкап эмдейтен. Суракту-айбылу келген кижиниҥ экелген арчынын тудунала кӧрӱп, Ада оттыҥ јанында тӧжӧгине јада беретен дежер. Таҥкы тартым ӧйгӧ уйуктай берер, оноҥ ойгоноло, канайып эмденетенин, нени эдетенин, кайда баратанын ӱзе айдып ийетен. Кезикте улуска јунунып, ичетен суу томдоп беретен, аржандарга апаратан.\nБолуш сурап келген улусла Ада токыналу, араай куучындажатан, кезем, кату сӧс айтпайтан. «Алдырбас, оору-јобол ыраап калар, таштап барар, мынайып эт, јакшы јӱр» — деп айдатан.\nАдада баш кайырчак болгон. Мен энемнеҥ укканымла болзо, ол кайырчакта ак бӧскӧ ороп салган керекшинниҥ мӱӱзи бар болгон. Оны кем кӧргӧнин айдар арга јок. Энем оны бойыныҥ энезинеҥ уккан болгон.\nАды-јолы јарлу совет билимчи, этнограф, алтай албатыныҥ кӧгӱс-јайаан культуразын шиҥдеечи А. Г. Данилин Туулу Алтайга 1927-1929 ла 1934-1935 јылдарда беш экспедиция тӧзӧп ӧткӱрген. Оныҥ 1937 јылда чыккан ла ойто јаҥынаҥ 1993 јылда «Ак Чечек» издательство кепке баскан «Бурханизм» деп бичигинде Мандаев Барнул деген јарлыкчы керегинде база айдылган. Темдектезе, «Оҥдой аймакта Тырый ла Барнул Мандаевтиҥ эрчимдӱ ижиниҥ турултазында быркан јаҥ јуу башталардаҥ озо тыҥыган…\n…Јууга улусты апарып турарда, јарлыктар Тырый, Барнул Мандаев, Адун Мандаев, Корно ло оноҥ до ӧскӧлӧри Оҥдой аймакта јаан мӱргӱӱлдер ӧткӱрген, ол тоодо Сары Кобыда, алдында јайзаҥ болгон Бабанов Мышлактыҥ айылыныҥ јанында, Бичиктӱ Боом, Тӧргӱн, Сетерлӱ, Текпенек ле оноҥ до ӧскӧ јерлерде…\n…Јууга апарган Мыянов Полой божогоны керегинде табыш келерде, оныҥ ада-энези јарлык Барнул Мандаевти мӱргӱӱл этсин деп сураган. Ол кижи аҥылу мӱргӱӱл ӧткӱрген, ого кӧп алтай улус келген, анчада ла јууга атанган улустыҥ ада-энелери ле тӧрӧӧндӧри..\n…Јарлыкчы Барнулдыҥ кылыжы јаан эмес: узуны 4,5 см, јалбагы 0,5 см. Кызыл јестеҥ эдилген. Оныҥ моко учында јаан эмес ӱйт бар, оны ӧткӱре јаламалар тарылат…\n…Јарлыктар тудунар-кабынар немелери-ниҥ ортозында ырыстыҥ кереези — эрјине деп байлу Кан-Кереде эмезе Алтын-Тоҥус куштардыҥ канадыныҥ јуҥын анчада ла чеберлеп кичеейтен. Барнул јарлыкта бир ондый јуҥ болгон. Оны кӧрӧргӧ, бастыра Алтайдаҥ улус келип туратан…».\nСегизен јашка једе берген бир јерлеш куучындаган. Ол кичинек тужында јайгыда таайларында јӱрген болгон. Оноҥ јанып келеле, кенейте тыҥ оорый берген. Ол тушта јуртта эмчи јок, энези Адага барган. Ада келип, арчын кӧрӧлӧ, «бала корумнаҥ јаман неме алып ойногон эмтир. Сен оны апарып чачып ий» деген. Кӧрӧр болзо, уулчак Талду јурттыҥ јанында корумдардаҥ шаајыҥнаҥ, той балкаштаҥ ӧртӧп эткен айактардыҥ оодыктарын јараш кӧрӱп, јууп, айлына экелген эмтир. Энези оны табып, чачып јоголткон. Онойып уулчактыҥ оорузы јазылган.\nБир јаан јашту ӧрӧкӧн куучындаган. Ол јууныҥ кийнинде јылдарда јуунаҥ келген бир јерлежиле кожо јылкы кабырып турган болгон. Ол ӧйдӧ бӧрӱ деп немениҥ кӧптӧгӧни коркышту, тӱни-тӱжи малды ээчип, тудып турган. Бу эки јылкычы куудаҥ ӧйдӧ малды токынадып салала, кар кайылтып, чай азып ичип јатканча, мал кенейте ӱркип, ӧзӧкти ӧрӧ барган. Јаан кижи: «Мен малдыҥ бажын јандырайын, сен айак-казанды јууп, отты ӧчӱреле, кийнимнеҥ кел» — деп айдала, адына минип, чаба берген.\nКичинеги чайдаҥ арткан сууны отко урып, тепсеген, јанында ойык јерде бир эмеш карды ӱзе экелип, отко салган. Је от ӧчпӧй, ээзинге чала кӧҥжӱӱрге турган болгон. Јиит кижи чек аргазын таппай, учында отты чӱштеп ӧчӱрген.\nТоолу кӱннеҥ уулдыҥ койу чачту бажы ойык-ойык эдип тазай берген. Јанып келерде, энези уулын ээчидип, Адага апарган. Ада арчын кӧрӱп, кыска ӧйгӧ тӧжӧгине јадып ийеле: «Бу сен, учкун, отко не чӱштегеҥ? Јарабас неме эткеҥ» — деп айткан. Оноҥ ол уулды арчынла аластап, суу јазап, бажын јунуп турзын деген. «Чачымнаҥ артканы ӱзе тӱжӱп, карын да койу, быјыраш чач чыккан эди» — деп, ӧрӧкӧн эске алынган.\nКайын энем оорудаҥ чыкпай турала, Адага барып јӱргенин куучындаган. Ол арчын кӧрӱп, «сениҥ тоныҥда божоп калган кижинеҥ алдында алган сары ӧҥдӱ јамачы бар, оны јоголтсоҥ — ооруҥ јазылар» деген. Бу кижи божоп калган эјези эзен јӱрерде, оноҥ тонго јамачы эдерге, сары эчкиниҥ терезиниҥ ӧӧнин алган эмтир. Оны тонынаҥ сӧгӱп, таштаган кийнинде оорузы јазылган.\nАданыҥ карындажы Эдек, бай ады Абай, аҥчы кижи болгон. Бир катап аҥдап јӱреле, меес јердеҥ чичке адылып јаткан сууга учураган. Ого јунунып, суузаганы канганча ичип алала, таҥкы тартып амыраган. Амыраш, таҥкылаш једе берерде, база катап суунаҥ ичип аларга кӧрӱп ийзе, байагы адылып јаткан суу јок. Оныҥ чыккан јерин бедирейле, Абай таппай, кайкаган.\nБу учурал керегинде Абай Адага куучындаарда: «Сен кутук тынду сууга учурап ичкен эмтириҥ, узак јаш јажарыҥ» — деп, ол айткан. Абай чын ла 100 јаштаҥ ажыра јажап божогон.\nМайман сӧӧктӱ бир уул Аданыҥ айлында бойыныҥ керегиле отурган. Керек бӱдӱп, јанарга јадарда, Ада «меге јолыгарга таҥ атту ӱч кижи келип јат, боро аттузы ӱй кижи эмтир, эр улус јеерен ле кӱреҥ атту» деген. Јиит кижи бу мыны кайдаҥ билип турган, мыны сакыйла кӧрзӧ кайдаар деп сананала, Адала ӧскӧ куучындар баштап ийген. Онойып ла отурганча, чакыга байа Аданыҥ айткан улузы келип тӱшкӱлеген. Аданыҥ айтканы ӱзе келиже берген. Јиит база катап ӧрӧкӧнниҥ ары јанынаҥ неме билерин кайкап јанган.\nБир катап јайгыда Адага Урсулдыҥ Талдузынаҥ кӧгӧл майман сӧӧктӱ эки кижи келген. Ол јыл јайдыҥ бажында јааш јаабас, тыҥ кӱйгек болгон. Ӧлӧҥ чабатан јерлер ле одорлор ӱзе кӱйӱп бараткан. Айылда чайлагылап отурала, сӧс бажында айылчылардыҥ бирӱзи Аданы аҥдып айткан эмтир: «Айды-кӱнди, албатыны аайлап, ары-бери эдип турган кижи эмезеер бе? Ондый коркышту кижи болорордо, бу кӱйгекти канайып токтодып болбой отурганар?». Ада бойы јымжак кӱӱн-санаалу, јаан табыш чыгарбас кижи бу учуралда коркышту тыҥ ачынып, баш кайырчагынаҥ бойына керектӱ немелерин алала, айылдаҥ чыгып, «кӧргӱспести сеге кӧргӱзерим» деп айдала, арчын кӱйдӱрип, айылды айландыра айакта сӱттӱ базып, алкыштар айдып, теҥеринеҥ суранган эмтир. Кааҥ айас кӱн болгон, је удабай ла оноҥ-мынаҥ чел булуттар чыгып, кӧстиҥ кӧскӧ лӧ калыҥжып, карарып, коркышту тыҥ јааш келген. Јурттыҥ јанында меестеҥ, ойык-чийик јерлерле суу кӧндӱре ага берген. Бу тал-тӱш киреде болгон јааш эҥиргери токтоп, теҥери кезектей айаза берерде, Талдунаҥ келген айылчылар атанып јанган. Бу керегинде таай энем ле бойымныҥ энем куучындажарда уккам.\nБир јыл јайгыда Ада Каракол ӧзӧкти кара неменеҥ арутап арчыырга, сойлоду ӧткӱрген. Айылдаҥ чыгар, атка минер ончо эр улус ӧзӧктиҥ јурттарынаҥ јуулыжала, Теректӱниҥ сынында, таскылдарда, кӱреелей турып, ийттерди јединип, кӱзӱҥи-коҥколорды согып, мылтыкла аалга јерлерди, једип болбос кайа-таштарды аткылап, јаан тал-табыш чыгарып: «Бу барат! Ол барат! Сок! Ат!» деп кыйгырыжып, ӧзӧккӧ тӱжеле, аралдарды ла јалаҥдарды ойлодып, Каракол ло Урсул суулардыҥ бириккенине јетире сойлодуны апарган. Оныҥ кийнинде Ада: «Караколдыҥ оозынаҥ ӧрӧ мен барда кара неме ӧтпӧс эдип салдым. Мениҥ кийнимнеҥ не болорын билбейдим» — деп айтканын куучындажатан.\nАда божоор алдында чала оорып турган тушта сӧӧк јанынаҥ јаҥыс уйа, јууга јӱрӱп, от-калапту тартышкан, кезем кӱӱн-тапту карындаш кижи чала калаҥы келеле: «Акабыс, слер јайалтагарды ол јерге бойоорло кожо апарбай, меге берип ийзеер. Мен слер чилеп улусты эмдеп, болужып јӱрейин» — деп, кокырлап па, чын ба айткан эмтир. Ада узак каткырала: «Јок, уул, ол сеге келишпес» — деген.\nБаза бир јерлеш кара майман сӧӧктӱ кижи јуунаҥ эки колтык тайакту јанып келген. Сыранак-белдиҥ ле јалмаштыҥ сӧӧктӧрине јаан шырка алган кижи јатса — бойы аҥданып болбос, отурза — турып болбос, айылда улустыҥ кичеежиле ле јаткан.\nБир кӱн оныҥ айылына Ада келеле, куучындажып отурала: «Бу сениҥ шыркаҥга Муны Бажыныҥ аржаны јараар, сен аржан бышса, кӱскиде ого барып кел, болуш болор» — деген эмтир. Сыгын айда ол кижини ӧӧй адазы, Алтай ичиле јаантайын јорыктап јӱретен ӧрӧкӧн, эки кӧлӧсӧлӱ абрала Чуйдыҥ јолыла эмдиги Карым јурттыҥ јанында Муны Бажыныҥ аржанына апарган. Ондо аржанга кирип, јунунып, ичип эмденип, јанып келеле бир канча ӧйдиҥ бажында оорузы оҥдолып, тайактарын чачала, атка минип, јабагалар кабырып, иштей берген.\nМениҥ карган энемниҥ (адамныҥ энези) ортон сабары кенейте ле оорып тижеле, ээлбей барган. Иш эдерге арга јок. База ла Адага барган. Ӧрӧкӧн: «Сен тырмакту немениҥ терезин уужагаҥ, оноҥ сабар оорыган» — деп айдала, оныҥ колын томдогон. Эртенгизинде кол јазылган. Кӧрӧр болзо, энебис балазыныҥ тонын јамаарга, ийттиҥ терезин уужаган болтыр.\nАда јажы јаанай берген тушта бойыныҥ јуук улузына јакыган кирелӱ: «Мен ол јерге барзам, мениҥ сӱнем кӧстӱктӱ кара калтар ийт болуп чыгар. Баланыҥ балазына, ӱйенеҥ ӱйеге айдып јӱрӱгер, айылыныҥ эжигине ондый ийт келзе, оны сӱрбей, сокпой, азырап салзын» — деп айткан. Бу кижиниҥ мындый јакылтазын, сурагын, бис, Аданаҥ таркагандар, јӱрӱмде ундыбай, бӱдӱрерге чырмайып јӱредис.\nБаза бир јакып айтканы: «Мен ак јаҥ јаҥдаган кижи, мени кара јер албас. Божозом, сӧӧгимди от-јаларга јаладала, кӱл-кубалын салкын-эзинге јайдырып ийгер». Је Аданыҥ бу кӱӱни бӱтпей калды. Ол 1955 јылда кӱчӱрген айда божогон. Куладынаҥ, Боочынаҥ тӧрӧӧндӧри јуулыжып, Аданыҥ мӧҥкӱзин канайда кӧдӱретенин шӱӱшкилеген. Карындажы Эдек (Абай) сӧӧкти ӧрттӧӧрин кезем јаратпаган, НКВД-га айдадар кижи јок деген. Је ол улусты аайлаар керек ошкош, нениҥ учун дезе Ада эки катап айдуга јӱрген, Сталинниҥ божогоны удабаган ӧй болгон. Јаан улус мӧҥкӱ јууйтан јерди узак ла шӱӱшкен, талдаган. Темдектеп алган јерди каскан болзо — бир метрге јетпей, јаан кайа-таш учураган, оны коштой ӧткӱре казар арга јок болгон. Онойып ол таштыҥ ӱстине сӧӧкти јуурга келишкен.\nБир катап Талду сууныҥ јанында ӧркӧлӧп јӱргенис. Бистиҥ бежӱбис Аданыҥ јаан уулы Урчымайдыҥ кыстарыныҥ уулчактары ла бирӱбис Танаш таайыстыҥ јаан уулы Самтак болгон, јетинеҥ ала он тӧрт јашка јетире болгоныс. Јаан бӧлӧбистиҥ баштаганыла Аданыҥ сӧӧгине чечектер салганыс санаамнаҥ чыкпас. Јолды јакалай кӧк башту, мӧт јытту чечек кӧп ӧскӧн. Беленинче бис оны тӧрттӧҥ бир кучак ӱзӱп апарганыс. Аданыҥ сӧӧгин јаан уулдар ондо бичилген бичигинеҥ тапкан болор. Алты кижи бир кучактаҥ саларыста, сӧӧктиҥ ӱстинде бир орто айрууш болгодый чечек јада берген. Сӧӧккӧ чечек салатанын, байла, киноноҥ кӧргӧнис. Аданыҥ сӧӧгинде болгонысты, ого чечектер салганысты кемге де айтпас деп куучындажып алганыс, оноҥ ӧскӧ кандый бир кату кезедӱ ада-энебистеҥ биске болор эди.\nӦдӱк јок ӧркӧлӧп јӱрген јаш тужыста јаан таадабыстыҥ, таайыстыҥ мӧҥкӱзине чечектер салганысты сананза, ол Алтайыс берген јайааныла јетирген болужы учун албаты оны тереҥ тоогоны ла бистиҥ тазыл-тамырыс ла каныс Адала тудуш болгоныныҥ быйаны ла темдеги.\nАданыҥ ак-јарыктаҥ ырааганы алтан јылдаҥ ажа берди, оныла кожо чыккандардыҥ ла бойыныҥ бала-барказы Алтай ла ороон ичиле таркап сала берген.\nБис, оныҥ тӧрӧӧндӧри, бу кижиниҥ адын ундыбай, јаантайын эзедип, бала-баркабыска айдып јӱредис.


Јӱк ле турумкайлар тууралабас - altaicholmon\nЈӱк ле турумкайлар тууралабас\nЧычкан јылда ороондордыҥ экономиказына јаан согулта болды: коронавирус југуш ооруныҥ салтары ончого јуук бӧлӱктерде сезилген ле сезилет. Элдеҥ ле озо бир ле уунда кӧп улус јуулып турган бӧлӱк-ууламјыларда иштеп тургандарга кӱч болды. Кӧп тер-геелерде мындый айалга ол ло бойы кызалаҥду болуп артып јат. Бу бичимелде тергеебистиҥ эл-јонды ашка-рар бӧлӱги уур-кӱчтерди канайып ӧдӱп турганын, олорго государстводоҥ кандый болуш эдилгенин, ондо иштеген аргачылардыҥ санаа-шӱӱлтелерин кӧрӧли.\nУрсулина ТАТИНА, «Блэк» ООО-ныҥ генеральный директоры:\n—Тулаан айда ороондогы эпидайалгадаҥ улам тергееде кӧп предприятиелерди бӧктӧп ийерде, бис белетеп турган аш-курсагысты айылдар сайын јетирерин артыргызып саларында алаҥзыбадыс. Ол ӧйдӧ бис бу ууламјыда ишти баштап салган да болзобыс, ол бистиҥ тӧс ижистеҥ ыраак болды. Је эпидайалгала колбой, аш-курсак јетирер ишти тӱрген-тӱкей тыҥыдып, Блэк-бар ла Сити кафелеристеҥ баштапкызыныҥ ижин «тоҥырып» саларга келишти. Айдарда, клиенттеристиҥ кӱӱнзегениле аш-курсак белетеп, олорго јетирер иштер јӱк ле Ситиде болгон.\nАндый айалга та канча кире чӧйилери чокум-јарт эмес болгон. Је ол узак болорын ары јанынаҥ сезип турдым. Бӱдӱн кандык айды бис улуска јӱк курсак јетирип чыкканыс. Бар ла јок јанынаҥ кымакайланарга келишкен. Кажы ла предприятиениҥ, аргачылыктыҥ ижи чыгымы јогынаҥ болбой јат. Бистиҥ учуралда — ол отурган тураныҥ јеткилдештери, коммунальный тӧлӧмирлер, иштеп турган сооткыштар, печкелер, электроот — ончозы учун тӧлӧӧр керек. Карын, ол ӧйдӧ одыру учун тӧлӧбӧгӧнис. Јеткилдештердиҥ бир кезигин токтодорго до келишкен.\nКӱӱнзеген улус курсакты бойлоры да келип алар аргалу болгон, је ондыйлардыҥ тоозы ас болгон, байла, олор чочып-јалтанып турганынаҥ улам.\nИштеер јерлерди корып аларга, кезик ишчилеристи бир канча ӧйгӧ амыралтага ийер аргала тузаланганыс. Јӧптӧжӱ аайынча иштеп тургандарды ижинеҥ јайымдаарга келишкен. Бир уунда иштеер улустыҥ тоозын астадып, кухняда, залда айалгаларды ончозын эпиднекелтелерге келиштире јазаганыс.\nБистий предприятиелерге иштеер ӧйди 23 саатка јетире узаткан болзо…\nПредприятиеде тӧс иш ол курсак јетирип турган курьердиҥ ижи болуп калган болгон. Иштиҥ бу јанын ла клиенттеристиҥ кӱӱнземелдерин билип аларга бойым да бир канча ӧйгӧ курьердиҥ молјуларын бӱдӱрдим. Бу ӧйдӧ тӧс ууламјызы аш-курсакты айыл-дар сайын јетирер предприятиелердиҥ ижи де, кирелте-тӱжӱми де кӧп болгон, бис олорго једип болбой турган эмейис.\nБолуш керегинде айдар болзо, каланыҥ башкартузыныҥ јакшынак ла керектӱ јӧмӧлтӧзин темдектеерим. Олор ачу аш садар јараду-лицензиялар јанынаҥ биске јеҥилте эткен. Онойдо ок Проточный оромдо арендага алган јердиҥ ээзи бистиҥ айалганы оҥдоп, база сӱрекей јакшы јеҥилте-болуш эткен. Ишчилеристиҥ тоозыла таҥынаҥ коруланар эдимдерге акча-манат база берилген. Ол учун јаан быйанымды айдадым.\nКирелтелеристи де тыҥ чоттобой, јӱк ле ижис токтобозын, ишчилерис иштӱ болзын, кафениҥ эжигинде јаан кара сомок турбазын деп ле клиенттеристи сананып иштегенис. Кӧп улус чыгымдарын сананып, тӧлӱге тӱшпеске, бу кӱч ӧйди ӧткӱрип ийер деп, предприятиелерин јабып ийген. Мениҥ шӱӱлтемле, одычакты бир де ӧчӱрбес керек. Уур-кӱчтерди иштеп тура ӧтсӧҥ, мен бодозом, айалга оҥдолгон кийнинде, ижиҥ јакшы кӧндӱге берер. Ӧчӱрип салган отты дезе јаҥыдаҥ камызарга кӱч ле. Онойып, ас-мас та болзо ишчилеристе ишјал болзын деп, кандык айда турумкай иштегенис.\nЈе, качан предприятелер оноҥ до ары бу аайыла иштеер деерде, биске база бир учурлу алтам эдерге келишти. Проточный оромдо акча тӧлӧп тузаланган турадаҥ чыгып, Чаптыновтыҥ оромында Блэк бардыҥ туразына кӧчӱп, эки объектти бириктирип салдыбыс.\nГосударство баштапкы ӧйдӧ Сбербанк ажыра аргачыларга јеҥилтилген кредит акча берген. Ондо тӧс некелте — иштеп тургандардыҥ тоозын астатпазы. Бис ол јӧмӧлтӧлӧ тузаланып, бир эмеш тӧлӱлеристи бӧктӧгӧнис. Бу ууламјыда иштеп тура, бистиҥ предприятие ӱзӱк јоктоҥ кажы ла кӱн иштеп јат, нениҥ учун дезе, бис элдеҥ озо ишчилеристи сананып јадыбыс, олордо ишјал болор, кажы ла кӱнги чыгымдарды бӧктӧӧр керек. Онойдо ок бис аш-курсагысты сӱӱп, биске келип турган клиенттеристи сананып, кажы ла кӱн иштеер учурлу.\nМындый кызалаҥ ӧйдӧ ончо ишчилериҥ сендӧӧн кӧрӱп јат, олордыҥ ишјалы, арга-чагы сенеҥ камаанду. Оныҥ учун, агынча айтса, аайланбай, маҥзаарып та турган болзом, улузымды сананып, бек тудунып, олордыҥ кӱӱн-санаазын ӧчӱрбей, ичкери болгоныс.\nЈаан изӱ айдаҥ ала ашкарынарында иштеген предприятиелерди ачып ийерде, ижис кӧнӱ јӱре берди. Туристтер де келип баштаганы ижиске јарамыкту болгон. Ол ӧйдӧ бис кожо иштеген командабысты орныктырып алганыс, амыралтада болгон ишчилерис ишке чыккан, керек дезе ӱзеери де болушка улус алганыс.\nЈайга кӧрӧ, улус келип турганы ла кирелтелерис 70% кирезине астай берди\nӰлӱрген айда болуп јаткан керектиҥ аайы јаскыда болгонынаҥ канча катапка јаман болды. Ол тушта бистиҥ предприятие, јаҥы ла базып баштап турган баладый, тоолу ла алтамды эдип ийген болгоныс. Је оноҥ башкару ашканалар 22 ле саатка јетире иштеер деп јакаан чыгарып јат. Ол биске не дегени? Айылчылар биске кӧп лӧ сабада эҥирлер сайын келип јат. Айдарда, ондый јакаанла колбой, биске келип турган улустыҥ тоозы кезем астай берген. Ол нениҥ учун дезе, кезик улус айылдарынаҥ чыгарга коркыган, кезиктери оорыган. База бир шылтак — ол 22 ле саатка јетире иштеер-ге келижип турганы. Кӧп саба улус иштиҥ кийнинеҥ, токыналу келип, биске ажанып, куучындажып аларга келип јат. Је мында олорго ӧткӱре ас ӧй берилип јат. База ла бир саатка ол ӧйди узаткан болзо, 23 саатка јетире, бистий предприятиелерге канча кире јеҥил боло берер эди. Бӧктӧӧрин бӧктӧбӧгӧн дӧ болзо, мениҥ шӱӱлтемле, иштеерге база бир саат кошкон болзо, биске «тынарга» канча кире јеҥил болор эди…\nБаштап тарый аргачыларга кандый бир болуш болгон, мынаҥ ары ол болор бо, канайып иштеерис — јарты јок. Је андый да болзо, бистиҥ нак ӧмӧлик Чыч-кан јылдыҥ уур-кӱчтерин ӧмӧ-јӧмӧ ӧдӱп чыккан деп айдарга јараар. Айалга мынаҥ ары оҥдолорына иженип, клиенттериске мынаҥ да ары албаданарысты, ончо ээжи-некелтелер аайынча иштеп турганысты ай-дадым.\nГорно-Алтайск калада чайлап, аш-курсак амзап, амырайтан база бир јарлу јер — ол кафе «Натали». Оныҥ коммерческий директоры болуп турган Наталья ДАНИЛЕНКОНЫҤ темдектегениле, бу ашкарар предприятие уур-кӱчтерди «Натали» кафеге кирип турган «Цвет» ПТП ООО-до башка ууламјылу бизнес бар учун ӧдӱп чыккан. Андый эмес болзо, кафе бӧктӧлӧринеҥ де маат јок болор эди:\n—Ашкарар предприятелерге јастаҥ ла ала јаан ченелтелер башталарда, баштап бис государстводоҥ, ишчилерге ишјал тӧлӧӧргӧ, јӧмӧлтӧ эдип эки катап акча-манатла болуш алганыс. Бис ол тушта бӧктӱ болгоныс, јӱк ле аш-курсакты белетеп, айылдар сайын јети-рер ижис улалган. Мынаҥ озо аш-курсакты бис тоолу ла јаантайынгы клиенттериске јетирип иштегенис деп темдектеер керек. Токтодулар кийдирилген кийнинеҥ кирелтелер де алар эмес, тӧлӱге тӱжӱп, минуска иштегенис. Эл-јонды јилбиркедип, бир канча акциялар ӧткӱргенис. Темдектезе, аш-курсак алдыртса, пицца, роллдор сыйлаганыс. Олордыҥ болужыла садуны бир эмеш кӧптӧдип те алган болзобыс, аш-курсактыҥ белетеген баазы кӧптӧй берген. Онойып кандык, кӱӱк ле кичӱ изӱ айларда иштегенис.\nЈайгыда јакшы иштеп алганыс, нениҥ учун дезе пандемияла колбой туристтер ороон ичинде ле амыраган, айдарда, клиенттер кӧп болгон. Орус тилдӱ турист-тердиҥ тоозы сӱрекей кӧп болгон, ол јылга кӧрӧ, башка ороондордоҥ улус бир де болбоды. Бӱгӱнги айалга база ла коомойтып јат. Јайга кӧрӧ, улус келип турганы ла кирелтелерис 70 процент кирезине астай берди. Је андый да болзо, 22 саатка јетире кажы ла кӱн иштеп, алдындагы кирелтелеристиҥ јӱк 30 процент кирезин алып јадыбыс. Онызынаҥ бис минуска тӱже берип турганыс јарт.\nИштеер јерлерди корып аларга, кезик ишчилеристи бир канча ӧйгӧ амыралтага ийер аргала тузаланганыс\nСбербанктаҥ јеҥилтелӱ кредит аларга документтер табыштырарыста, нениҥ де учун келишпеди. Јаантайын иштеп турган ишчилерис ончозы бойыныҥ јерлеринде, је ишјал ла кирелтелер астаганынаҥ улам, тоозы база астап калган эмей. Кафе токтобой иштеп, ишјалды тӧлӧп турганы бисте мынаҥ башка саду-бизнес барынаҥ камаанду. Саду бӧлӱкте керектиҥ аайы, карын, кем јок, јакшы. Оноҥ ӧскӧ кафени бӧктӧӧргӧ келижер.\nБанкеттер, байрамдар ӧткӱрерге јарабас деген де болзо, улус келип, сурап турганы кӧп. Је бис ээжилерди буспайдыс. Столдордо тоолу ла кижидеҥ отурарга јараар.\nАлдында ӧйдӧ тӱнниҥ 12 ле бир сааттарына јетире иштеген болзос, эмди јӱк ле 22 саатка јетире иштегенис база салтарын јетирет. Мындый ок бизнесте иштеп турган кӧрӱш-таныштарымнаҥ уксам, ончозына кӱч болот.\n«Сковородовна» деген сетьтиҥ Алтай Республикада башкараачызы Светлана:\n—Пандемия ӧйинде ижис сӱрекей кӱч барып јат. Јаан изӱ айда ачылган кийнинде эрчимдӱ иштеген де болзобыс, тӱҥей ле минуста болгоныс. Эм тургуза пандемияныҥ экинчи толкузы ӧдӱп јатканы бистиҥ пред-приятиеге база билдирлӱ.\nКандык айда иштебегенис. Оноҥ мындый айалгала колбой, ижиске јаҥыртулар кийдирип, араайдаҥ иштей бергенис. Эмди биске телефон согуп (ол 2ГИС-те бар), аш-курсакты белетеп салзын деп заказ эдер ле келип алып алар арга бар. Блиналарды, ашканаларда башка аш-курсакты чылап, айылга јетирер ченемел бисте алдында болгон. Је бистиҥ белетеп турган кур-сакты изӱге, кафеде отурып јиирге артык болгонынаҥ улам, бу ууламјы биске келишпеген. Келер ӧйдӧ бу јанынаҥ кандый бир эп-сӱмелер табар болорыс, је эм тургуза оныҥ биске тузазы ас.\nГорно-Алтайскта бистиҥ предприятиениҥ тӧрт ашканазы бар. Олордыҥ турган залдарын бис арендага аладыс. Пандемияла колбой уур-кӱчтер башталып турарда, туралардыҥ ээлери арендала бир кичинек јеҥилтелер эткен болгон. Јайгыда клиенттеристи јил-биркедип, бир канча акциялар ӧткӱргенис. Је эмди онойып эдерге база келишпейт. Ончо немениҥ баазы бийиктеп јат. Темдектезе, ӧзӱмдердиҥ ӱзи сӱрекей тыҥ бааланып калган. Оны тегин де улус сезип ийген болбой. А блиналардыҥ кулурына бу ӱсти кӧп кожор керек.\nАкча-манат јанынаҥ айалга керегинде чокум айдып болбозым, оны Барнаулда бистиҥ сетьтиҥ башкартузы аайлаштырат. Јербойында бис ончо санитар ээжилерди бӱдӱрерин, аш-курсактыҥ ла јеткилдештиҥ чыҥдыйы бийик кеминде болорын кӧрӧдис. Бистӧӧн кирип келзе, бир катап кийер маскалар, дезинфекция эдер суузындар ончозы кажы ла кӱн јеткил. Столдо эки ле кижидеҥ отурат, балдар ойноор толуктарды јабып салдыбыс.\nАлдындагызына кӧрӧ, улустыҥ тоозы ла алып турган кирелтелерис 50 процентке астап калган.\nПандемияла колбой анчада ла ашкарар предприятиелерге кӱч келижет. Олор кӧп сабазы јӱк ле арайдаҥ аргаданып, эл-јон олор јаар јолды ундыбазын деп иштеп јат. Мындый иште билгир башкараачынаҥ, ӱзеери јӧмӧлтӧ-болуштаҥ, нак ӧмӧликтеҥ, јаҥдардыҥ јӧп-шӱӱлтелеринеҥ кӧп неме камаанду. Айалга мынаҥ ары оҥдолбозо, эл-јон сӱӱген кезик ашканалар бӧктӧлӧринеҥ маат јок.


24.09.2019 - altaicholmon\n«Чуйдыҥ таҥдагы»: јайаандык јол улалат\nСыгын айдыҥ 19-чы кӱнинде Кош-Агаш аймактыҥ «Чуйдыҥ таҥдагы» газеди тӧзӧлгӧнинеҥ ала 40 јылдыгын темдектеген. Бу юбилейлик керек-јаракла колбой, журналист коллегаларысты уткыырга, «Алтайдыҥ Чолмоны» ла «Звезда Алтая» республикан газеттердиҥ, анайда ок аймактардыҥ газеттериниҥ чыгартулу улузы Кош-Агашка једип бардыс. Јылу, најылык айалгада ӧткӧн бу юбилейлик керек-јаракта «Чуйдыҥ таҥдагы» газеттиҥ ӧмӧлигин аймактыҥ администрациязыныҥ, депутаттардыҥ Совединиҥ, башка-башка учреждениелердиҥ\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газедистиҥ быјыл куран айдыҥ 13-чи кӱнинде чыккан номеринде иштеги ченемели јаан јурукчыларыстыҥ бирӱзи Амыр Борисович Укачинниҥ алтай тил керегинде бичимели «Шӱӱлтелердиҥ белтиринде» деген рубрикалу чыкты. Оныҥ адазы Борис Укачинович шак мындый курч сурактарды кӧп кӧдӱрип туратан. Је оныҥ сананып тапкан рубриказы «Бойыстаҥ камаанду сурактар» болгон эди. Эмди ӧй ӧскӧ ине. Улустыҥ да сагыжы\nТӧрӧл тилге ӱредериниҥ айалгазы\nРоссияныҥ тургун калыктарыныҥ тилдериниҥ калыктар ортодогы јылдыгына учурлай сыгын айдыҥ 19-чы кӱнинде «Тӧрӧл тил ӱредӱликтиҥ эмдиги телкеминде: теориядагы ла практикадагы аҥылулары» деп тергеелер ортодогы билим-практикалык конференция ӧтти. Конференцияныҥ ижинде республиканыҥ ончо муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ педагогторы, методикалык биригӱлердиҥ башкараачылары, билимчилер, бичиичилер, методисттер ле ӧскӧ дӧ јилбиркеген улус туруштылар. Онойдо ок конференцияныҥ ижинде Хакасиядаҥ, Кузбасстаҥ, Забайкальский крайдаҥ ӱредӱчилердиҥ\nБурканчыларды актаган јаргыда Д. А. Клеменцтиҥ учуры\nТуулу Алтайда буркан јаҥы – бурханизм туулып, оны јаҥдагандарды 1905 јылдыҥ кичӱ айыныҥ 22-чи кӱнинде тоскурган ӧйдӧҥ бери быјыл 115 јыл толгон. Је эмдиге јетире ол кыймыгу керегинде шиҥжӱ иштер кӧп эмес. Бурканчыларды јаргылаган јаргыда, олордыҥ адаанын алып, орус интеллигенцияныҥ ичкери кӧрӱмдӱ улузы турушкан. Олор керегинде бистиҥ билерис сӱрекей ас. Јаргыда алтайлардыҥ мӱргӱӱл јаҥы аайынча\nПротезно-ортопедический тӧс јер ачылган\nБу јуукта Горно-Алтайскта протезно-ортопедический «Алорто» деген тӧс јер ачылды. Алтай Республикада сок јаҥыс бу тӧс јердиҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында су-кадыкты корыыры аайынча бӧлӱктиҥ чыгартулу улузы, Россия Федерацияныҥ јонјӱрӱмдик страхование аайынча фондыныҥ Алтай Республикадагы тергеелик бӧлӱгиниҥ специалисттери турушкан. Анайда ок бу керек-јаракта АР-дыҥ эмчилик-јонјӱрӱмдик экспертизазыныҥ, Кенектердиҥ бастырароссиялык биригӱзиниҥ, METIZ Компаниялардыҥ группазыныҥ (Москва кала) чыгартулу улузы турушты. «Алорто»\nКӱрее-куучын: «Энеге ле балага чыҥдый ла јеткери јок медболуш»\nСыгын айдыҥ 17-чи кӱнинде Росздравнадзордыҥ Алтай Республика аайынча тергеелик органы «Энеге ле балага медициналык болуш јетирериниҥ чыҥдыйы ла јеткер јок болоры» деп суракла кӱрее-куучын ӧткӱрди. Ондо Росздравнадзордыҥ тергеелик органындагы пациенттердиҥ тап-эриктерин корыыры аайынча јондык совет, «Алтайдыҥ эпшилери» деп тергеелик јондык организация ла ӧскӧ дӧ јондык биригӱлер туруштылар. Кӱрее-куучын Пациенттиҥ јеткер јок болорыныҥ телекейлик кӱнине учурлалган.\nЦифровой берилтеге текшилей белетениш\nТергеениҥ башкараачызы Олег Хорохордин Алтай Республиканыҥ эл-јонын цифровой берилтеге кӧчӧрине белетеери аайынча координационный штабтыҥ јуунын ӧткӱрди. «Аналоговый телевизионный берилтени токтодорына јетире кӧп ӧй артпаган, «цифрага» текшилей кӧчӱш быјыл ӱлӱрген айдыҥ 14-чи кӱнинде болор. Эмди арткан бу кыска ӧйдиҥ туркунына биске тӧс ууламјылар аайынча эрчимдӱ иштеер керек, ол тоодо улустыҥ айыл-јурттары аайынча адылу иш ӧткӱрип. Мында\nАймак 95 јылдыгын једимдерле темдектеген\nШколдордыҥ ачылталары Алтай Республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин сыгын айдыҥ 20-чи кӱнинде Кан-Оозы јурттыҥ Ч. К. Кыдрашевтиҥ адыла адалган школыныҥ јаҥыртылган туразыныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында турушкан. Орто ӱредӱлӱ школдыҥ эски туразы 1996 јылда тудулган, оны јаҥырта јазаары туку качаннаҥ бери керектӱ болгон. Јаҥырту-тудум иштер ӧйинде школдыҥ ӱч туразыныҥ јабынтылары солылган, стенелери ле фундаменти тыҥыдылган, јаҥы кӧзнӧктӧр


Эл-јонды каршулу керектердеҥ корыырга - altaicholmon\nJуунда јерлик кендирбаш ӧзӱп турган јерлерди илезине чыгарары ла ол ӧзӱмди јоголторы, наркотиктер тузаланаачылардыҥ реабилитациязын ӧткӱрери аайынча сурактар шӱӱжилип кӧрӱлген. Башчы бойыныҥ куучынында јаш ӱйени наркотиктер тузаланары јанынаҥ каршулу керектеҥ чеберлеп аларына јаан ајару эткен. АР-дыҥ ичбойындагы керектер аайынча министри Павел Гаврилинниҥ јетиргениле, быјыл наркотиктерле колбулу 136 каршулу керектер илезине чыгарылган. Мындый каршулу керектердиҥ тоозы Горно-Алтайскта, Майма, Чамал ла Оҥдой аймактарда кӧптӧптир. Кӧргӱзӱлер наркотиктерле колбулу каршулу керектерди илезине чыгарары јанынаҥ иш эрчимделгениниҥ шылтузында кӧптӧгӧн деген.\nРеспубликаныҥ кезик јерлеринде кендирбаш јурттардыҥ јанында ӧзӱп турганы улус наркотиктер тузаланарына салтарын јетирет. Быјыл улустаҥ айрып алган 20 килограмм 679 грамм наркотиктердиҥ 96 проценти ӧзӱмдердеҥ белетелген.


Абайдыҥ школы адылу атту - altaicholmon\nАбайдыҥ школы адылу атту\nЈаҥар айдыҥ 13-чи кӱнинде Кӧксуу-Оозы аймакта Абай јуртта јаҥыртылган школдыҥ ачылтазы ӧткӧн. Кӧдӱриҥилӱ керек-јаракта бу школго Абай јуртта чыккан-ӧскӧн государстволык ла политикалык јарлу ишчи, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ алтынчы, јетинчи тудууларыныҥ председатели, Эл Курултайдыҥ ӱчинчи, тӧртинчи, бежинчи, алтынчы ла јетинчи тудууларыныҥ депутады болгон В.Н. Тюлентинниҥ ады адалган. Школдыҥ ачылтазында Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохордин ле Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Артур Кохоев турушкандар.\nРеспубликаныҥ башчызы Олег Хорохордин Абай јурттыҥ эл-јонын тӱӱкилик учурлу бу керек-јаракла уткуп тура, јербойыныҥ школына государстволык ла политикалык јарлу ишчи В.Н. Тюлентинниҥ ады адалып јатканын аҥылап темдектеген. Ол Владимир Николаевичле кожо турушкан иш те јанынаҥ, тегин де јӱрӱмде јуук таныш болгоны керегинде айткан.\n«Ол бойыныҥ кичӱ тӧрӧлин сӱрекей баалап ла бийикке кӧдӱрип јӱрген улустыҥ бирӱзи болгон. Туулу Алтайла, јерлештериле колбулу сурактарды дезе бойыныҥ јӱрегине јуук алынып, олорды бӱдӱрерге кӱјӱренип иштеген. Бийик јамылу иштерде де иштеген болзо, кемзинчек ле ачык-јарык кижи болгоныла аҥыланган. Јерлештериниҥ ле кожо иштеген коллегаларыныҥ санаазында оныҥ јалакай, ачык-јарык ла јӱрӱмди сӱӱген бӱдӱм-кебери јажын-чакка артып калган» — деп, башчы айткан.\nЭл Курултайдыҥ председатели Артур Кохоев бойыныҥ куучынында мынайда темдектеген: «Бӱгӱн бойыныҥ кичӱ тӧрӧлин ле јерлештерин недеҥ де артык сӱӱген, јурт ээлемниҥ тегин ишчизинеҥ ала тергеениҥ парламентиниҥ спикерине јетире ӧскӧн В.Н. Тюлентинниҥ ӱренген школына оныҥ ады тегиндӱ адалбай јат. Оныҥ ӧзӧк-јӱреги тӧрӧл Абай јуртыла, оныҥ эл-јоныла јаантайын тудуш болгон».\n— В.Н. Тюлентин бойыныҥ округыныҥ ӱнбереечилериниҥ берген јакылталарын бӱдӱрерге сӱрекей албаданган, је бир канча сурактардыҥ аайына чыгарга ого ӧй јетпеген. Андый јакылталардыҥ тоозына Амур јуртта Кӧксууныҥ суузын кечире јаҥы кӱр тударыныҥ, Абай јурттыҥ школында јазал иштер ӧткӱрериниҥ, Сугаш јуртта культураныҥ јаҥы туразын тударыныҥ сурактары кирип јат. Бис бойыска оныҥ јетире бӱдӱрбеген керектерин учына јетире бӱдӱрер молју алганыс. Бӱгӱн темдектелген бу иштер јеринеҥ кыймыктаган деп агы-чегин айдар аргабыс бар. Абайдагы школ чыныкталып јазалган, је мында иштер 2022 јылда база ӧдӧр, Саксабай сууны кечире салатан кӱрдиҥ тудум иштери башталып калган, Сугаш јуртта дезе культураныҥ јаҥы туразы 2022 јылда тудулып табыштырылар — деп, республикан парламенттиҥ спикери айткан.\nКӧксуу-Оозы аймактыҥ администрация-зыныҥ јааны Олег Кулигин Владимир Тюлентин Оймон ичиниҥ эл-јонын качан да ундыбаган деген. Ол кичӱ тӧрӧлиниҥ анчада ла јонјӱрӱмдик учурлу сурактарыла эрчимдӱ иштеген. Владимир Николаевичтиҥ баштаҥкайыла 2019 јылда јербойыныҥ школында спортзал тудулган деп темдектеген. В.Н. Тюлентинниҥ эш-нӧкӧри Евгения Геннадьевна Тюлентина республиканыҥ јаандары ла ишкӱчиле јаткандары Владимир Николаевичтиҥ бӱдӱрген иштерин бийик баалап, оныҥ эземин јӱректеринде алынып јӱргени учун олорго алкыш-быйанын айткан. Абайдагы школдыҥ директоры Ирина Бутушева ӱренчиктер Эл Курултайдыҥ депутады ла спикери болгон јерлежиле оморкоп јат, олор оныҥ адыла адалган школдо јаҥыс ла јакшы темдектерге ӱренер кӱӱн-санаалу болгондоры керегинде айткан. Кӧдӱриҥилӱ ачылтада бойыныҥ уткуулду сӧзин анайда ок Алтай Республиканыҥ депутады Мария Кабудыкова айткан.\nОл кӱн Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Олег Хорохординниҥ Быйанду самаразы Абайдагы школдыҥ баштамы класстарыныҥ ӱредӱчизи Маргарита Исовага, школдыҥ директорыныҥ ордынчызы, физиканыҥ ла математиканыҥ ӱредӱчизи Светлана Шипулинага, школдыҥ электриги Владимир Шипулинге табыштырылган. Кӧдӱриҥиде башчыныҥ Быйанду самаразыла анайда ок Кӧксуу-Оозы аймактыҥ «Строительное управление-7» деген ООО-зы база кайралдаткан.\nЭл Курултайдыҥ председатели Артур Кохоев школго сыйга сертификат табыштырып, Эл Курултайдыҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла Талдудагы јурт јеезениҥ тискинчизи Александр Чекаевти, бу ок јурт јеезениҥ 1-кы разрядту специалисти Ирина Апитованы, ӱредӱниҥ бӧлӱгинде кӧп јылдарга чыгара једимдӱ иштеп келгени учун Абайдагы школдыҥ директоры Ирина Бутушеваны кайралдаган.\nАбайдагы текши ӱредӱлӱ орто школ 1955 јылда тудулган. Мындагы школды чыныктап јазаары аайынча иштер 2006, 2011 ле 2019 јылдарда ӧткӧн. 2021 јылда Алтай Республиканыҥ јонјӱрӱмдик ле экономикалык ӧзӱминиҥ таҥынаҥ программазы аайынча школдыҥ тӧс туразында јазалду иштер ӧткӱрилген ле ого јаҥы кӧзнӧктӧр, эжиктер тургузылган, полы јаҥыдаҥ салылган, ичинде јазалду иштер ӧткӧн, тышты јылулалган ла спортплощадказында јаҥы эдим-јазалдар тургузылган. Бу иштерди бӱдӱрерге ого акча-манат республикан ла федерал бюджеттердеҥ чыгарылган. Школдо тургуза ӧйдӧ бастыра бежен бала ӱренет. Баштамы класстарга дезе јирме эки бала јӱрӱп јат.


Кöжöгö « Свадебный портал Республики Алтай\nКысты качыра берзе, кыс ада-энезиниҥ jуртынаҥ, одынаҥ тууралап, ыраап калат. Jаҥы — уулдыҥ — jуртыҥ одына кыс чачы jарылган, алтай тойдыҥ чÿм-jаҥдары, башпаады öткÿрилген кийнинеҥ тÿжет. Айдарда, качырган, ада-энезиниҥ одынаҥ айрылганы кийнинеҥ ала, чачы öрилгенче, кыс кажы да отко тÿшкелек, бу öйдö кыстыҥ курчузы jабызай берет. Оныҥ учун алтай улустыҥ бÿткениле, бу öйдö кысты сыраҥай корыыр керек. Анчада ла той кÿн кöрмöстöр кысты айланыжып, олjолоп аларга албадангылайт. Олордоҥ корыырга, кысты той болотон айылга кöжöгöниҥ кийнине «jажырып» алала экелет. Оныҥ öҥдÿ чачактары анайда ок кысты кöрмöстöрдöҥ корыгылайт.\nКыстыҥ чачы таралып, эки тулуҥы öрÿлип салза, кыска эпши кижиниҥ бöрÿгин, чегедегин кийдирип ийзе, арткан jаҥдарды jаҥдап салза, кыс уулдыҥ одына «тÿжÿп», öгöниниҥ jуртынаҥ курчулу боло берет. Бу öйдö кöжöгöни де ачып ийерге jарар боло берет.\nКöжöгö — байлу неме, оны эр кижи колло тутпас. Оныҥ учун кöжöгöни тойды баштаган таай кижи арчынла, бычакла ол эмезе камчыла ÿстинеҥ öрö бöсти 2 катап толгой салып ачат.\nАйдарда, алтай улуста кöжöгöгö jаҥыс ла кееркедим эмес, jе анайда ок келинди корыыр учур берилет.\nКöжöгöниҥ тыш бÿдÿми\nКöжöгö - эки jанында jÿзÿн-jÿÿр öҥдöрлÿ чачактарлу jаан ак бöс. Кош-Агаш аймакта ол эки бöстöҥ, кыстыҥ энезиле, арткан аймактарда — бир бÿткÿл бöстöҥ, уулдыҥ jанынаҥ кöктöлöт. Чачактарыла кöжöгöни кайыҥдарга буулайт\nКöжöгöгö jурт тöзöп jаткан уулдыҥ сööгиниҥ тамгазын саларга jарар.\nТой öткöн кийнинеҥ бир канча кÿннеҥ кöжöгöни jииттердиҥ орынына тöжööргö, эмезе орынды бöктöй илип саларга jарар. Jе кöп саба улус кöжöгöни ÿзе jÿрÿмниҥ туркунына чеберлер керек учун, оны тузаланбай, бектеп салып койот.\nКош-Агаш аймакта öгöни божозо, кöжöгöниҥ бир jанын оныла кожо межикке салат.\nКайыҥныҥ ла кöжöгöниҥ jаҥарлары\nКелинге барза, келинди экелзе, кожоҥдоп тура барар. Кайыҥныҥ ла кöжöгöниҥ jаҥарларын бу бÿктеҥ кычырыгар.\nБистиҥ кычыраачынаҥ кöжöгöниҥ учурын jартап берзин деген комментарий келерде, кыскарта куучындап jадыс. Элбеде — келер öйдö, бисле кожо артып, кирип, кычырыгар, санаагарла ÿлежер!\nТекст: Аделла Калкина


Инфляция 1,5 процентке јетире арайлаган - altaicholmon\nИнфляция 1,5 процентке јетире арайлаган\nАлтай Республикадагы инфляцияныҥ кеми 2017 јылдыҥ кӱчӱрген айында 1,5 процент болды, бир јыл мынаҥ озо бу кӧргӱзӱ 4,8 процент болгон.\nСпециалисттердиҥ шӱӱлтезиле, Алтай Республикада инфляцияныҥ кеми 2017 јылдыҥ туркунына Россия ичиндегизинеҥ јабыс болгон. Оныҥ тӧс шылтагы аш-курсактыҥ баазыныҥ аайыла колбулу. Темдектезе, 2017 јылдыҥ кӱчӱрген айында инфляция 0,4 процент болгон. Россия ичинде—2,2 процент.\nАш-курсактыҥ тоозына кирбей турган товарлардыҥ инфляциязы—2,4 процент (Россияда 2,8 процент).\nБылтыргызыла тӱҥейлештирзе, колбасаныҥ, балыктыҥ, ӧзӱмдердеҥ алган ӱстиҥ, јымыртканыҥ баалары Алтай Республикада јабызаган деп, Росстат јетирет.


Тилин сӱӱрине ӱредер керек - altaicholmon\n(«Энемди мен канай сӱӱр учурлу: «акту кӱӱнимле бе» айса «кыйалта јогынаҥ ба» ?!)\nШак мындый сӧстӧрлӧ Алтай Республиканыҥ адынаҥ Государственный Думаныҥ депутады Иван Белеков «Россия Федерацияда ӱредӱлик керегинде» деп федерал јасакка кубулталар кийдирери баштапкы кычырышта кӧрӱлер тушта парламентарийлерге баштанган. Кӧп јанындай бу шылтактаҥ улам бис Иван Итуловичти бу јеҥил эмес сурак аайынча бойыныҥ санааларын айдып ийзин деп сурадыс.\n— Озо баштап, бу теманыҥ блааш-тартышту јанына тереҥжиде кирбей, узакка бойымда алып јӱрген тӱп-шӱӱлтелеримди чыгара айдарга турум. Кажы ла албаты, јаан да эмезе кичинек те болзын, угы-тӧзинеҥ ӱзӱлбей келген тилиле оморкойт. Албатыныҥ эҥ јаан байлыгы — ол оныҥ куучынданган, сананып јӱрген тили деп айтсам, бир де јастыра болбос. Тилди албатыныҥ тыны деп тегиндӱ адабай јадылар.\nРоссияныҥ бек болгоны ончозын бириктирген орус ла государствоныҥ тозӧлгӧзи болгон албатылардыҥ тилдерине тайанат. Россия Федерацияныҥ Президенти В. В. Путин бистиҥ ончобыска «орус тил — бистиҥ кӧп укту государствоныҥ сайламазындый тӧзӧлгӧзи» деп эске алындырат. Ол ок ӧйдӧ президент «Россияныҥ албатыларыныҥ тилдери ороонныҥ аҥылу культуразыныҥ база бир бӧлӱги болуп јат» деп темдектейт.\nРоссияда этнический, нациялык ла тилдердиҥ јӱзӱн-башказы качан да болзо эҥ јаан байлык болгон.\nКӱнбадыш цивилизациялар кӧп тилдерди ле калыктарды јоголтып саларда, Россия дезе кезик албатыларга алфавиттер таап берген. Не дезе, олордо бичинер аргалар мынаҥ озо јок болгон. Бу тилдерди шиҥдеер филологиялык билим тӧзӧлгӧ ло олорды јӧмӧӧр система болгон. Онызы ондор јылдарга улай једимдӱ иштеп келди.\nАндый да болзо, бу јаан учурлу ууламјыда аайына чыкпаган учуралдар бар. Олор, незин јажырар, ас эмес. Темдектезе, орус тилге ле литературага, анайда ок Россия Федерацияныҥ албатыларыныҥ тилдерине ле литератураларына ӱредериниҥ чыҥдый кеми јабызап јат.\nJе бӱгӱнги куучыныс ӧрӧ адалган федерал јасакка кийдирилер кубулталарла колбулу. Чындап айтса, ол кубулталардыҥ баштапкы вариант-бӱдӱминде кезик тӱп-шӱултелер чокым айдылбаган болгон. Оныҥ бажында бистиҥ эл-јондо, анчада ла нациялык республикаларда јаан тал-табыш чыккан.\nӰзеери бӱгӱн кажы бир субъектте јуртагандарга тӧрӧл тилдерге ӱредерин кижи кандый тилге ӱренерин бойыныҥ кӱӱниле талдаганы аайынча, ол эмезе кыйалтазы јогынаҥ (талдабай ӧткӱрер) ӧткӱрер деп шӱӱлтелер айдылган. Мениҥ акту шӱӱлтемле болзо, мынайда эдерге чек јарабас. Онызы коркышту јаан качалаҥын (последствия) јетирердеҥ айабас.\nГосударстволык ла тӧрӧл тилдерге ӱренери аайлу-башту болор учурлу. Андый билгирлер школдордо, керек дезе, болчомдордыҥ садтарында берилер учурлу. Мында анайда ок билениҥ, тӧрӧлчи кӱӱндӱ эл-јонныҥ камааны јаан. Тилин сӱӱрине ӱредер керек. Нениҥ учун дезе, мынаҥ јаан да, кичинек те албатыныҥ келер ӧйи камаанду.\nJасакты шӱӱжери јанынаҥ Госдумада ончо фракциялардыҥ улузынаҥ турган ишмекчи группалар тӧзӧлгӧн. Кӧп блааш-тартыжулар бажында олор бир јӧпкӧ келгендер. Оныҥ тӧс учуры мындый: 1) Государстволык ла тӧрӧл тилдерди кыйалта јоктоҥ школдо ӱредер программалардаҥ факультативке кӧчӱрерин јаратпас. 2) Тӧрӧл тилдерге ӱренип алары федерал государстволык ӱредӱ стандарттарыныҥ кыйалта јок бӧлӱги болуп артар. Ӱзеери Россия Федерацияныҥ башкарузына тӧрӧл тилдерге ӱренери јанынаҥ государстволык концепция белетеп, ол аайынча РФ-тыҥ албатыларыныҥ тилдерин јӧмӧӧри ле ӧскӱреери аайынча государстволык программа јӧптӧӧри молјолгон. Депутаттар анайда ок бюджетке албатылардыҥ тӧрӧл тилдериле ӱредӱ бичиктерге керектӱ акча-манат чыгарзын деп шӱӱлте эткен. Ӧрӧ айдылганыла колбой, мен, Госдуманыҥ депутады кижи, јасактыҥ баштапкы вариант-бӱдӱмине «илинип», туруп калбадым. Нениҥ учун дезе, бис чокым јӧптӧргӧ чыкканыс. Бис, депутаттар, айдылган тӧп-шӱӱлтелерле јӧпсинбеген болзобыс, керек уурланып барар эди.\nӰредӱ бичиктерди лицензировать эдери — тӧс сурак. Jажырбайлы, Алтай Республикада онызы бӱгӱн эҥ курч сурактардыҥ бирӱзи. Кадрлар белетеер сурак чылап, олордыҥ тоомјызын кӧдӱрер керек. Госдуманыҥ ӱредӱ ле билим аайынча комитеди тӧрӧл тилдерди јӧмӧӧри јанынаҥ федерал кеминде аҥылу фонд тӧзӧӧр шӱӱлте эткен. Башкару депутаттардыҥ бу баштаҥкайын јӧмӧгӧн. Фонд орооныстыҥ калыктарыныҥ тилдерин академический ле билим ӱредерине, учебниктерди ле ӱредӱ пособиелерди чыгарарына болужар. Чындап, тургуза ӧйдӧ федерал кеминде учебниктер беш ле тилле јарадылган. Фонд база ӱредӱ программаларды белетеериле, олорго экспертиза ӧткӱрериле иштеп, педагогикалык кадрларла јеткилдеер. Онызы јазымы јогынаҥ кӧп калыктар јуртаган орооныстыҥ тилдерине тереҥжиде ӱренер арга берер.\nАлтай тил тӱрк телекейдиҥ тилдериниҥ тӧзӧлгӧзи. Jебрен тилдер јаҥжыгуларын алып јӱргенис учун бис оморкоор учурлу. Ӱзеери алтай тилди ончо диалекттириле кожо корып алары ла ӧскӱрерине некелтелӱ бололы!\nЭмди эҥ ле учурлузы. Биске, Алтай Республикага, эмди ле (федерал јасакка кубулталар кийдирериле колбой) чокым шӱӱлтелер јарадып алар керек. Сананып, анайда ок некелтелӱ келер ӧйлӧргӧ иштеер керек. Алтай тил тилдер ортодо теҥ! Государстволык тилдиҥ политиказы орооныста да, тергеебисте де тереҥ санаа-шӱӱлтелӱ кӧрӱм некейт. Jе бу ӧскӧ эрмек-куучынныҥ сурагы болуп арткай.\n(Госдуманыҥ депутадыныҥ пресс-службазы)


22.12.2017 - altaicholmon\nБилениҥ сквери соҥзун Горно-Алтайскта Мебельныйдыҥ кӱриниҥ јанында ачылар деп, каланыҥ администрациязыныҥ пресс-службазы јетирет.\nБашкарузыныҥ јууны ӧтти\nКече Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ ээчиде јууны ӧтти, ондо 15 кире сурак шӱӱжилген.\nОроон ичинде — озочылдар\nБу ла јууктарга јетире бистиҥ республика јаҥжыккан экономикалу, јаан инновационный ӱлекерлердеҥ ыраак тергее болгон. Бисте энергогенерирующий ийде-кӱчтӱ, энергиязы орныктырылып турар объекттер тудары аайынча јаан программаны јӱрӱмде бӱдӱрерин јеткилдеери керегинде кезик улус сананбаган да болбой.\nКӧстӧринде чокту улус, эмезе Слердиҥ турагарга элекроот!\nJаҥар айдыҥ 22-чи кӱнинде Энергетиктердиҥ кӱни темдектелип турарда, бу бӧлӱкте иштеп турган јайалталу, иштеҥкей, предприятиениҥ оморкодузу болуп турган улуска сӧс. Газеттиҥ бӱги ажыра олордыҥ бастыразы керегинде бичиир, айдар арга јок. Jе андый да болзо, республиканыҥ албаты-јонын компания туткан станцияларда иштеп турган кӧп тоолу ол специалисттердиҥ кезигиле де болзо, таныштырадыс.\nЭрјине болгон Ӱкектиҥ кайкамчылу Каан Кызы…\nJаҥар айдыҥ 18-чи кӱнинде Павел Кучияктыҥ адыла адалган театрда «Эрјинелӱ Ӱкектеҥ эбирип келген Каан Бала» деп адалган сӱреен солун ойын-концерт ӧтти.\nТаштанчыларга кӧмӱле бастыртпаска\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ аграрный политика, экология, ар-бӱткенди тузаланары аайынча комитединиҥ баштаҥкайыла «Алтай Республикада таштанчылардыҥ ӧдӱштирӱзин тӧзӧӧри» деген тема јанынаҥ тегерик стол јаҥар айдыҥ 19-чы кӱнинде ӧткӧн. Оныҥ ижинде АР-дыҥ депутаттары, бир канча аймактардыҥ башкараачы ишчилери, федерал службалардыҥ тергеелик бӧлӱктериниҥ чыгартулу улузы ла ӧскӧ дӧ улус турушкан.


Экологиялык тӧлӧмир арга болор - altaicholmon\nЭкологиялык тӧлӧмир арга болор\nАлтай Республикада турист сезон кӧндӱгип калган. Туризмниҥ бӧлӱгиниҥ ӧзӱми ле курч сурактары јанынаҥ бойыныҥ шӱӱлтелерин Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ туризмниҥ ӧзӱми, аргачылык, спорт ло јашӧскӱримниҥ политиказы аайынча комитединиҥ председатели Сергей ТИМОШЕНСКИЙ айдат.\n—Бистиҥ республикага кӧп тоолу туристтер келип турганыла колбулу курч сурактар керегинде калганчы ӧйдӧ соцсетьтерде кӧп бичигилейт. Кезик улус бистиҥ тергеениҥ бастыра экологиялык уур-кӱчтерин бери келип турган айылчылардыҥ тоозы кӧп болгоныла колбойт. Бастыразын бир јерге чогуп турганыла јӧпсинбейдим. Тургруппаларла иш јанынаҥ ченемел менде бар учун, амырап турган улустыҥ кӧбизи бистиҥ Алтайды тооп турганы, сӱрее-чӧп чачпай, алдамыш кылык-керектер этпей турганы керегинде чикезинче айдарга турум. Оныҥ да учун кезикте «туристтер — бистиҥ тӱбегис» деп бичигенин кычырып, ачынып јадым.\n—Сергей Константинович, байла, турист туристтеҥ аҥыланып јат, оныҥ да учун олорды ылгаштырып турар керек…\n—Эйе, мында Алтайда туризмниҥ ӧзӱминиҥ тӧс аҥылуларын ајаруга алар керек. Озо ло баштап, бисте туристический сезон кыска. Экинчизинде, аайы уур-кӱч логистика, кеми кирелӱ инфраструктура (јолдор кӧп айрыланып барып турганы, улус јазап туруп амыраарына керектӱ јерлер бары-јогы, олордыҥ чыҥдыйы ла баалар ӧскӧ тергеелерде бааларга кӧрӧ, кандый болгоны). Бастыра бу ууламјылар бой-бойлорыла колбулу. Јартап айтса, ол уур-кӱчтер бой-бойлорыла канайып та чиймелип калган. Оныҥ да учун шак ла государственный инвестициялардыҥ чодыла олорды чечер, аайлаштырар арга бар.\nТургуза ӧйдӧ турбизнестиҥ кӧп саба јаны «кӧлӧткӧдӧ». Онызын бир канча шылтактарла јартаарга јараар: государствого бӱдӱмји јок; экинчизинде, оҥдобой јадылар — «кӧлӧткӧдӧҥ» нениҥ учун чыгатанын. Бу уур-кӱч сурак, је кӧп јанында ол государственный јаҥнаҥ камаанду. Тергее-территорияны јеткилдеери ле чыгарып турган акча-манаттыҥ кеми эл-јонныҥ тоозыла колбулу болгонын оҥдоп јадыс. Качан туристтердиҥ тоозы кӧптӧй берзе, антропогенный јӱктиҥ кеми ондор катапка кӧптӧйт. Оныҥ да учун эл-јонныҥ тоозы аайынча акча-манатла јеткилделип турган коммунальный службага бастыра бу јӱк-кошты алып чыгарына ийде-кӱч јетпей јат. Мынаҥ улам коллапс тӧзӧлӧт, онызы јербойыныҥ албаты-јонын кӱйбӱредет ле келип турган айылчыларды чочыдат.\n—Онызы муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јерлерин јеткилдеериле колбулу болзо, Слердиҥ шӱӱлтегерле, бу курч сурактарды аайлаштырарга нени эдер керек?\n—Куучынды улайынча шӱӱжилип турган ла тергеениҥ албаты-јонын тыҥ кӱйбӱредип турган темадаҥ баштайын — сӱрее-чӧпти јууры ла јоголторы, јерлерди арутаары ла кичеери. Бу сурак турист сезон кӧндӱккен ле соҥында тыҥ курчый берип турганына бастыра улус ајару эткен болбой. Коммунальный службаларга, Алтай Республиканыҥ операторлорына кеми он катапка кӧптӧй берген антропогенный јӱкти алып чыгарына ийде-кӱч јетпей барат. Коммунальный службаларга тӧлӧмирлер эл-јонныҥ тоозы аайынча эдилип турганын база катап темдектеп ийерге турум. Ол службалардыҥ счетторы ла тарифтери эл-јонныҥ олордыҥ јеткилдештери јанынаҥ орто керексиништерине келиштирте тӧзӧлӧт, эл-јонныҥ тоозына тӧзӧлгӧлӧнӧт.\nЈартап айтса: јуртта 100 кижи мында пропискалу јадып турган болзо, темдектезе, коммунальщиктер сӱрее-чӧп јуурына ӱч бак једер, сӱрее-чӧпти неделеде 1-2 катап чыгара тартар керек деп чотойт. Андый чоттош чын да болордоҥ айабас. Је туристический сезон мындый чоттомолды ӱзе булгап салат. Алтай Республиканыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла туризм аайынча министерствозыныҥ окылу јетирӱлерин ајаруга алза, јайгыда биске келип турган айылчылардыҥ тоозы 2 миллионго јуукташ. Бу ок ӧйдӧ республиканыҥ эл-јоныныҥ тоозы 200 муҥнаҥ бир ле эмеш кӧп.\nТурсезон кӧндӱккен соҥында, республиканыҥ јерине келип турган кажы ла айылчы кеми канча да кире болзо сӱрее-чӧп чачат, је онызы озолондыра чоттолгонынаҥ канча-канча катапка кӧп: сӱрее-чӧптиҥ 3 кӱнге толтырылатан бак-контейнери 3 ла сааттыҥ туркунына толуп калат — мынаҥ бис нени аладыс? Эл-јонныҥ јанынаҥ ачыныш, айылчылардыҥ јанынаҥ чочыш…\nБу сурактарды чечери јанынаҥ бир канча аргалар бар. Озо ло баштап, таҥынаҥ мини-коночылыктарды, «јажыл тураларды» кӧлӧткӧдӧги бизнестеҥ ак-јарыкка чыгарарын темдектеерге турум. Је анай эдерге, биске јериле јарлу турист маршруттар ӧдӱп турган јурт администрациялар тузазын сескедий калансалыштыҥ системазы керек.\n—Слердиҥ коллегалар, республиканыҥ парламентарийлери «экологиялык сбор» јанынаҥ шӱӱлтелерин айткан. Слер ол шӱӱлтени јӧмӧп јадар ба?\n—Эйе, је «экологиялык тӧлӧмирди» јӱк ле государствоныҥ турушканыла кийдирер арга бар. Онызы ар-бӱткенге эдилип турган јӱкле колбулу курч сурактардыҥ кезигин аайлаштырып салар арга берер. Је мында сӱрекей ајарыҥкай болор керек, эҥ ле учурлузы — «абра аттаҥ озо барбас учурлу». Озо баштап айалгалар тӧзӧӧр керек: тӧзӧлгӧ структураны (ару ла акча тӧлӧбӧзинеҥ тузаланар туалеттер, сӱрее-чӧптиҥ контейнерлериле јеткилдеш (улус текшилей тузаланатан, сӱрее-чӧпти ылгаштыра салгадый эдип), јарамыкту парковкалар, улус айландыра јерлерди ширтеп кӧргӧдий јакшы площадкалар, јетирӱлик јӧмӧлтӧ. Мындый айалгаларды тӧзӧп лӧ бастыра объекттерди јеткилдешке алып, туристтерге ол не-немелерди тузаланганы учун турист кеми јаан эмес тӧлӧмирлер тӧлӧӧри јанынаҥ суракла баштанар аргалу болорыс: кӱнине 20 салковойдоҥ ала 100 салковойго јетире.\nМениҥ шӱӱлтемле болзо, турист андый јеткилдештерди бастыра тергее ичинде алып турза, андый тӧлӧмир кийдирилгенине удурлашпас та эди. Бис андый јаҥы тӧлӧмирди канайда кийдирериниҥ бастыра айалгаларын быжулай шӱӱп кӧрӧр учурлу — бу керекте туружатан инстанциялардыҥ тоозы канча ла кире ас болзын деп. Тӧлӧмир окылу аргалар ажыра ӧтсӧ, ачыгынча ла «кӧлӧткӧдӧ» иштеп турган турбизнес ортодо ӱзӱктелиш илезине чыгып келер, ачыгынча иштеп турган турбизнесте баалар бийиктей берер аргалу.\nБу системаны кийдирер тушта видеокамераларды ла Москвада иштеп турган «Сагышту кала» деген цифровой системаны тузаланганы јарамыкту болор эди деп сананадым. Ол тушта тӧлӧмирди тӧлӧӧри автомобильдиҥ регистрационный номериле колбулу болор ло тӧлӧмир калан бӱдӱмдӱ келер — ӱзеери тӱрген башкарту некебестеҥ. Мындый јӧп чыгарар алдында бастыра айалгаларды быжулай шиҥдеп кӧрӧр керек — јарамыктузын ла јарамыкту эмезин ылгаштырып.\nЈе мынызы андый эп-арганы тузалангадыйы јанынаҥ мениҥ јӱк ле шӱӱлтем, мен сананзам, бастыра бу керек автоматически ӧдӧр керек — темдектезе, калан чылап, оноҥ ӧскӧ ӱзеери тӧлӧмир кийдиргениле колбой, биске ӱзеери структура тӧзӧӧр керек болор. Ол шиҥжӱ ӧткӱрзин эмезе акча-тӧлӧмирди јуузын деп — онызы јарамыкту эмес. Мындый эскирип калган ууламјы-кӧрӱмле барзас, бис коммунальный системаныҥ ижин јарандырбайтан, јӱк ле ол тӧлӧмирди јеткилдейтен тӧлӧмир тӧзӧп саларыс — онызынаҥ туза јок. Мынаҥ кӧргӧндӧ, мениҥ шӱӱлтемле, «экологиялык тӧлӧмирди» кийдирери тергеениҥ «бытовой» деген курч сурактарын чечеринде ле айылчыларга јарамыкту айалгалар тӧзӧӧринде јилбилӱ ле чындык керек болор. Бу суракты кӱскиде комитеттерде шӱӱжип кӧрӧрис.\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ пресс-службазы


«Бу ла јолымды талдаар эдим…» - altaicholmon\nБӱгӱн бистиҥ бӱктиҥ айылчызы – тоомјылу ла кӧп улуска таныш, јайалталу журналист Александр Альчинович СЕЛЬБИКОВ. Быјылгы ӱлӱрген айдыҥ 10-чы кӱнинде Александр Альчиновичке 70 јаш толды. Јӱрӱмниҥ канча ажузын ажып, кӧп тоолу кечӱзин кечип келген солун айылчыны журналистикадагы бичимелдери аайынча тергее ичинде јаан јашту улус јакшы билер. Ого ӱзеери, Александр Альчинович чечен ок-јаачы, сӱрекей турумкай тазыктыраачы, бойына некелтези јаан спортчы. Је бистиҥ газеттиҥ тоомјылу айылчызы бӱгӱн Александр Альчинович болгонында бойыныҥ јажыды бар…\nА. Сельбиковтыҥ журналистикага јолы сананбаган, сакыбаган јанынаҥ ачылган. Ол тушта 1974 јылдыҥ куран айы турган. «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязыныҥ ишчилери мынаҥ озо педучилищениҥ студенттери јаткан тураныҥ бежинчи кадында иштеген. Оноҥ ло 1974 јылдыҥ куран айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала бу ла турган Печатьтыҥ туразына кӧчӱп иштеген болзо, Александр Альчинович куран айдыҥ 16-чы кӱнинеҥ ала иштеп баштаган. Ол ӧйдӧҥ ло бери газетте. Баштапкыда ол радиокомитетке ишке кирерге амадаган, је келишпесте, Борис Учурович Угаров деген кижиле кожо газетке келгилеген. Киргилезе, кӧп улус отурган. Бирӱзи эмеш јиит, кӧстӧриле каткырып, кирген улусла куучындажып турды. Кӧрӧр болзо, ол Степан Сузанович Тюхтенев болуптыр.\nСтепан Сузанович керектиҥ аайын угала, Александр Альчиновичтеҥ сен бичинип турган кижи бе деп сураарда, ол «је мен алтай бӧлӱкти божотком, бичинеринде бойымды ченегелегим» деп каруузын јандырган. «Айдарда, бир неделеге стажировка ӧт, оноҥ кӧрӧрис» деп, јаҥы танышкан редактор айткан. Ол ӧйдӧ јиит уул Кош-Агаш аймактагы Тӧбӧлӧр јурттыҥ школында иштеген. Эмди амыраар ӧйдӧ Шыргайтыда јадып турган энезине ӧлӧҥ чабыжар керек, а «бу сӱрекей јаан учурлу иш ӧйинде мында стажировка ӧдӱп јӱрер аргам јок» деерде, Степан Сузанович оныҥ айалгазын оҥдоп, «је, эки неделе мында иштеп ийеле, барып ӧлӧҥди эткейиҥ» деп јӧптӧгӧн.\nОноҥ Александр Альчинович Шыргайтыга једип барала, энезине, сыйнына ла карындажына «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязына ишке киргени керегинде айткан. Ойто келерде, редактор оны баштайла, база бир кыпка экелген. Эмди Александр Альчинович ол тужын бойы эске алып, мынайда айдат: «Сени, стажировка тужында, ишке баштайтан кижи бу кичинек ӧрӧкӧн, ол бойы кичинек те болзо, санаа-укаазы јаан кижи деп айдала, Михаил Михайлович Бедушев деген кижиге стажер эдип таныштырган. Михаил Михайлович чичке чырайлу, тумчугы эмеш јаан, орус кижиге тӱҥей кижи болгон. Оноҥ ол «бу кижи керегинде бичип ий, бу јерге барып, мынайда кӧрӱп-угуп, бичип кел, бу бичимелди кӧчӱрип ий» деер. Је ол бир неделеге анайда иштеп турала, бойым да јилбиркей бердим. Јарт эмес јерлерде Михаил Михайловичтеҥ сураарым: «Бу мыны канай бичип турган эди?». Бир учуралда «эрчимдӱ ижиле аҥыланат» деген эрмекке туштайла, «эрчимдӱ» дегени не дегени эди деп сананып туратам. Алтай бӧлӱкте ӱренген алтай кижи де болзом, бу ла сӧскӧ учураганым санаама бир де кирбей турган. Оноҥ ло энемнеҥ угуп, ол ижинде албаданып, једимдӱ иштеп, токынабас кижи болгоны керегинде айдылган деп, јартына чыккан эдим».\nИшке келерде, Александр Альчиновичти культура бӧлӱкке, ӱредӱниҥ ле спорттыҥ сурактарыла иштеерине тургуза ла алган. Бир кыпта Лазарь Кокышев, Бронтой Бедюров, Эзендей Тоюшев отурган эмтир. Александр Альчинович тӧртинчизи. Лазарьды билериҥ бе дежерде, ол тушта Лазарь Васильевичти канай билбейтен эди. Бронтой Янгович Александр Альчиновичле кубарлаш та болзо, је таныш болбогон. Б. Бедюров Литинститутты божоткон, иштеп баштап салган ӧй. Эзендей Тоюшев база Алтай ичинде ады јарлу кижи болгон. Айдарда, бу кыпта ады-јолы јарлу улус иштеген кып болды.\nКаруулу качы ол тушта Михаил Карманович Качкышев деген кижи. Михаил Карманович јаҥы ишке келген јиит журналистти јакшы кӧчӱрерине ӱренип алар керек деп јакыйла, чымылдар керегинде јетирӱ берген. Анда айдылганыла, чымылдар кандый јытка јуулатаны, оноҥ учуп, келишкен ле јерге отурып, улуска југуш оорулар да экелеринеҥ айабас деп бичилген. Кӧчӱриш божоордо, озо ло Лазарь Васильевич кычырып кӧрӧлӧ, торт талганча каткырбазын ба!\n— Эмди чымылдарды кайдарга кӧчӱрип тургаҥ? – деп, ол айткан. – Саша, сен мындый керекле урушпай, бойыҥ бичинип кӧрзӧҥ – деген.\nБронтой Янгович кӧбизин ле Лазарь Васильевичле экӱ куучындажар, кандый бир темага удур-тедир тартыжарын сӱӱгилеер. Кыпта кожо иштеген улус Лазарь Васильевичти тегин ле Лазарь деп адагылаар болгон. Ол, Лазарь, кокырлаар ла кокырлаар, оны угуп, ончозы талганча каткырар. Бойы база. Бир ле эмеш отурза, ого јолугарга база ла кем-кем кирип јадар. Узак куучындажала, учында коридорго чыгып куучындашкылайтан.\n— Лазарь Васильевич јӱрӱминде сӱрекей ачык-јарык, куучынчы, каткычы, кокырчы кижи болгон. Ол ак-јарыктаҥ јӱре берген кийнинде ӱлгерлерин кычырзам, ӱлгерлери ончозы кунукчылду, сӧстӧриниҥ тӱбинде кунукчал јажынгандый билдирер. Бойы јӱрӱмде кылык-јаҥыла кокырчы кижи, је кӧп ӱлгерлеринеҥ кокыр таппазыҥ. Мен Кокышевле Шабалинниҥ школында ӱренип турала, интернатта јатканымнаҥ ала таныш болгом. Канайып дезе, бис, ӱренчиктер, Л. Кокышев бичиген «Туулардаҥ келген балдар» деп повестьтиҥ јаҥы чыккан бичигин кычыратаныс. Кажыбыс ла эки-ӱч катаптаҥ кычыратан. Не дезе, андагы бичилгени – бистиҥ интернаттыҥ балдарыныҥ јӱрӱми, алтай балдардыҥ салымы айдылган болгон. Кийнинде, канча да јылдаҥ, ол ло Кокышевле кожо бир кыпта кожо иштеерим деп мен качан да сананбагам — деп, Александр Альчинович куучындаган.\nАнайып, Александр Альчиновичтиҥ журналистикага јолы ачылып башталган. Је олордыҥ билезиниҥ санаа-сагыжы, келер ӧйгӧ амадулары журналисттиҥ ижиле канайып та колболбой ло турган. Ол ӧйлӧрдӧ Александр Альчиновичтиҥ эш-нӧкӧри студент. Ол ӱредӱзин божодып ла ийзе, бир јылдаҥ экӱ кандый бир јурттыҥ школына ӱредӱчи болуп иштеп јӱре берер санаа айланган. Александр Альчиновичке ӱредӱчиниҥ ижи таныш та болгон. Ол Јазатыр, Тӧбӧлӧр јурттарда иштеген. Оныҥ учун ол бойы калада узакка артпаска, тымык јурттар јаар барарга ла амадаган. Журналисттиҥ ижи јилбилӱ де болзо, некелтелери база јаан болгон. Редактордыҥ ордынчызыныҥ каруулу ижин бӱдӱрген Иван Васильевич Шодоевти башкару јаантайын алдыртар, бичимелдер јастыра ууламјы алынган, мынайда бичибейтен, мынайда бичийтен деп јакаргылаар, кӧмӧӧлӧп турар. Оныҥ учун бичинип болбой турган улус угузу бичиктеҥ бичийле, ӧскӧ ишке баргылазын деп, ол каарып айдар кижи. Ол сӧстӧр Александр Альчиновичке бир де јарабайтан. Је ол тургуза ла јӱре берерин бир де сананбаган, турумкайын кӧргӱзип, ишке кӧндӱге берген.\n— Эмди ле сананзам, ол тушта бис кандый ырысту ӧйдӧ јӱрген улус… Ол ӧй биске телкем јол ачкан, бис дезе тегин отурбас, редакцияныҥ јакылтазын бӱдӱрип, кайда болбой туратаныс деер!\nСанаамда Михаил Карманович Качкышев, Василий Тоенов, Нина Михайловна Кургулова-Тодошева јакшы арткан. Альберт Иртанович Мундусов сӱрекей билгир кӧчӱреечи болгон. Эркемен Матынович Палкин токуналу кылык-јаҥду кижи ине. Кандый бир байрамдарда бис оны сураарыс, Сталинге ӧткӧнип куучындап ийзин деп. Ол ого сӱрекей тӱҥей куучындап билетен. Оноҥ до башка ӧткӧништериле бисти каткыртар ла. Ол јанынаҥ база тыҥ јайалталу кижи болгон эди.\nЈиит журналисттиҥ баштапкы очерк-бичимели недеҥ улам бичилген дезе, керек мындый болгон. Кӱнӱҥ ле кӱнӱҥ план бӱдӱрип, 200 јолдыкты табыштырар керек. Кажы ла кӱн бедиреништиҥ бажында Александр Альчинович Шыргайты јуртыныҥ трактористи керегинде бичиген. Ол кижини кайдаҥ јакшы билип алган дезе, мынаҥ озо јай ла келгенде ол јанып, тӧрӧл јуртыныҥ ишмекчи улузыла кожо иштейтен. Кожо иштеген улус – Михаил Карманович Боделуков, Морпыл Михайлович Чалчиков, Егор Борбуев, Андрей Таркрашев ле оноҥ до ӧскӧлӧри. Олордыҥ ортозынаҥ эҥ ле чыдалду, эҥ ле озочыл, эрчимдӱ ижиле Михаил Карманович аҥыланатанын темдектеп алган. Јерлештери бу кижи керегинде айдышканыла, оныҥ јӱреги сол јанында эмес, ортозында эмезе оҥ јанында дежетен. Ол, чындап та бӧкӧ, башка чыдалду кижи болгон.\nБичимел белен болгон соҥында кычырала, редактор «кем јок эмтир уул, кем јок эмтир, бу аайыла бичинзеҥ, јакшы журналист болорыҥ» деп, кӧкӱдип салган. Оныҥ кийнинде строктор толотоны тыҥ ла кӱч эмес боло берген. Кичинек куучындар бичип баштаган. Је бойыныҥ ичинде «кем кычырар оны, кем де кычырбас» дейле, строкторды ла толо табыштырарга албаданып бичиген не. Кезикте Джек Лондонныҥ салымын, оныҥ једимдӱ ижин сананып туратан. Джек Лондон азыранарга ла болуп, кайда кандый кӧрӱ-конкурс ӧдӱп јаткан, бичимелин апарып, анда туружатан. Јеҥӱлерле кожо ол ас эмес гонорарлар алатан. Анайып ла ол ады јарлу бичиичи боло берген. Је Александр Альчиновичтиҥ ишјалы јеткилинче болгон деерге јараар, 200 салковой, аванска 60 салковой. Бу акча ого јӱрӱмге једип туратан.\nБир кӱн редакцияга Борис Укачинович Укачин келеле, «а-а, Саша, сениҥ бичимелдериҥди мен кычырып турум. Јакшы кеминде деп темдектеп, эзенде бе, оныҥ ары јанындагы јылда ба, сени Москвадагы Литературалык институтка ӱредӱге ийер деп турум» деген. Ол јакшызын мактап, једикпестӱлерин илелеп, кӧскӧ-јӱске айдар кижи болгон. Бойы керегинде мындый куучын боло берерин сакыбаган Александр Альчинович уйалып, тургуза ла айдына берген:\n— Јок, канай туругар, Борис Укачинович! Бу мен бичиичи эш болор санаа сананбаган кижи. Иш ле аайынча, строктордыҥ планын бӱдӱрерге болуп бичинип јӱрген кижи.\nБу эрмек-куучынныҥ кийнинеҥ Александр Альчинович куучындар бичиирин шык ла токтодоло, кӧчӱриштерге кӧчкӧн. Кӧчӱретен материалдарды «Литературный газеттеҥ» алатан. Кӧчӱрген эҥ јаан ижи – Сальвадор Альендени истежип турган ӧйдӧ Чилидеги јаҥ аҥтару. Анда турушкан јайалталу поэт, кожоҥчы Виктор Хараны стадиондо тутканы, тӱрмелегени керегинде јетирӱ болгон. Кӧчӱрилген иш улуска база јараган.\nБир кӱн иште спорттыҥ сурактарына ајаруны тыҥыдары керегинде куучын ӧдӱп, оныла иштеерине А. Сельбиков кӧстӧлгӧн. Степан Сузанович оны алдыртала, айткан: «Бу Мадий Каланакович Каланаков деп кижи келди. Ол орус тилле «Алтай кӱреш» деп бичик чыгарып салган. Сен оны алтай тилге кӧчӱрерине болуш» деген. Оноҥ кӧрзӧ, орустап кӱреш керегинде јарт, јакшы бичилип калган. Је алтай тилге кӧчӱрерге сӱрекей кӱч болгон. Ол ло «курынаҥ ала койор», «тегеелеп чачар» деген оҥдомолдорды кӧчӱрерине Мадий Каланаковичтиҥ бойын кожо алдыртып, ӧмӧ-јӧмӧ иш эдилген. Кӧчӱрилген кийнинде, газеттиҥ канча-канча номерлериниҥ бӱктери ол кӧчӱрме бичимелле толтырылган эди. Бир кӱн Степан Сузанович ойто ло алдыртала, «сен дезе шатра деген јаҥы табылган ойын керегинде бичи. Таушканов деп кижи эки тетрадь бичимел экелген. Ол бичимел менде бир айдаҥ ажыра јадыры. Автор бичимели качан чыгарын сакып, сурулап, некеп јат. Оны алтай газетке орустап салып болбозыс, оныҥ учун кӧчӱрерге келижер» деди. Оноҥ улам ол шатрачы болуп калган.\n«Алтайдыҥ Чолмоны» алтай газет болгон адында, оныҥ ишчилери канча ла кире орус сӧс јогынаҥ бичиир деп кычырула иштеген. Айдарда, телекӧрӱлтениҥ программазын да керек дезе кӧчӱрип туратандар. Оныҥ бажында кокыр-каткылу учуралдар да газеттиҥ тӱӱкизи болгондый, санаада кӧп арткан. Ол шатра керегинде бичимелди чын кӧчӱрип, улуска јетирерге Александр Альчиновичке оны ойноп ӱренерге келишкен. Автор бойы лётный черӱлердиҥ майоры болгон, амыралтага чыгып калган. Шатра ойноорго ол ӧрӧкӧн јаантайын бойыныҥ јуучыл формазын кийген келер. Оноҥ «је, слер, јакшы алтайлап билер улус, канайда кӧчӱрерин бойлороор шӱӱжигер» деер. Анайып турала, Александр Альчиновичле кожо шахмат ойноп туратан нӧкӧри Борис Кортин бу суракты кӧрӱжип баштаган. Кийнинде Борис Самыков база јартамалдар кийдирген.\nОныҥ кийнинеҥ ок-јаага јилбӱ ачылган. Је ол таҥынаҥ куучын эмей! Спорттыҥ темазын газетте текши кӧдӱрип, бойы шатра ойноп, ок-јаала чемпион болуп јӱрген Александр Сельбиковты удабай ла «албатыныҥ спортыныҥ бӱдӱмдерин јакшы билер кижи, федерацияныҥ јааны бол» дешкен. Анайып, 1975 јылдаҥ ала 2006 јылга јетире Александр Альчинович федерацияныҥ јааны болуп иштеген. Шак бу ӧйдиҥ туркунына баштапкы Эл-Ойынды белетееринде ол эрчимдӱ турушкан. «Спорттыҥ алтай бӱдӱмдери» деп бичик чыгарган.\nА. Сельбиков «Алтайдыҥ Чолмонында» иштеп баштаган јылдарда аймактарда база редакциялар ачылып башталган. Александр Альчиновичке Шабалин аймактыҥ газедин молјоор куучын башталарда ла, ол барбас кӱӱндӱ болгонын угускан. Јаан удабай, «Сельская новь» газетке крайдаҥ Гоняев деген кижини экелгилеген. Кош-Агашта база газет ачылган. Олордыҥ редакциязы сас јерде турган учун туразы чирип, ӱрелип турган, иштеер де улус табылбай туратан. Анайып турала, «Чолмонноҥ» Зоя Термишеваны ийгилеген. Ол барала, статьяларды печатька согуп, материалдарды јууп иштенген. Оноҥ «Чолмонноҥ» ӧскӧ дӧ аймактарга болужар амадула журналисттер ийилетен.\nАлександр Альчинович Кош-Агаш аймактыҥ газедине канча катап болужып јӱрген. Анайып турала, ол алтайлардыҥ «Эне-Тил» деген јондык кыймыгузыныҥ турчызы болуп кирген. Бу кыймыгуныҥ бир амадузы – кажы ла аймакта, калада алтай тилле газет чыгарары. Эҥ ле озо Шабалин аймактыҥ газединде бир бӱк алтай тилле чыгып баштаган. Ээчиде Оҥдойдо, Улаганда, Кош-Агашта. Је каланыҥ газединде алтай бӱк јок ло бойы артканча.\nБу суракла депутат Василий Дмитриевич Кудирмеков иштеп, алтай бӱкти некеген. Александр Альчинович бу ӧйдӧ редактордыҥ ордынчызы. Полиграфический де, оноҥ до башка сурактарла иштеп, башкарып туратан. Айдарда, Василий Дмитриевич «Чолмонго» келеле, Александр Альчиновичке баштанган. Каланыҥ газединиҥ бир бӱгин алтай тилле чыгарары јӧптӧлгӧн, эмди оны баштап берер кижи керек болгон.\nКанайдар, болужар керек дейле, макет эш јурап турган улусла куучындажала, болужар деп јӧптӧшкӧн. Александр Альчиновичтиҥ алдында ого нени бичиир деген сурак турган. А. Сабашкинниҥ «Как это сказать по-алтайски» деп бичигине тайанып, калада јаткан орус та, тилин билбес алтай да улус алтай тилди ӱренгени артык болбос дейле, оны кажы ла номерде кепке базып, ого ӱзеери калада болуп турган керек-јарактарды алтайлап бичиири башталган. Бӱк неделеде бир катап чыгатан. Оноҥ ло бери алтай бӱк эмдигенче чыгып јат.\n— Бӱкти алтай тилле чыгарарында мен бир јыл кире турушкам. Оноҥ ло бери алтай бӱк эмдигенче чыгып турганына сӱӱнип ле оморкоп, оныҥ бажында тургам деп сананып, оморкодулу кӱӱн-санааларга алдыртадым.\nОноҥ, 50 јашка једеле, санандым, бу мен журналист болорго сананбаган да кижи, учурал ла болуп, журналист болуп калдым. Эмди, качан 70 јаш толордо, јӱрген јӱрӱмим, иштеген ижим тегиндӱ эмес деп сананадым.\nШыргайтынаҥ Шабалинниҥ школына келеримде, орус тилле мен сӱреен уйан ӱренгем. Ӱредӱчи, Наталья Антоновна Петькина, јартаар ла јартаар, учында «оҥдодыҥ ба, Сашенька?» дезе, «эйе» ле деерим. 7-8 класстарга једеле, литературала јилбиркеп баштагам. Јаҥыс та мен эмес, клазыстыҥ балдары ончозы кычырарын сӱӱйтен. Јажынып алала, тӱниле фонариктӱ кычырып туратаныс. Анайып турала, сочинениелер бичигенисте, јакшы темдектер алып баштагам. Ӱредӱчи сочинениеде кӧргӱзилген сӱр-кеберди јурап бичигеним учун «беш» тургузар, грамматикам учун јӱк ле «ӱч» дейтен.\nЭмди ле оҥдоп јадым, ӱредӱчимниҥ ижи каласка калбаган ошкош, нениҥ учун дезе учында «Алтайдыҥ Чолмонында» 43 јыл иштедим, 67 јаш толгончо, 2017 јылга јетире. Калганчы јылдарда социальный сетьтерде бойымныҥ бӱгимди ачып, анда база бичинип баштагам. Кӧрзӧм, кычырып турган улус кӧп, кезиги мактап та турар. Бу бичиништер кӧп сабада ок-јаала тазыктырынышла колбой бичилетен. Оныҥ да учун јашта тазыктырынганы калас болбой турганы чын деп бодойдым. Кижи бойыныҥ келер ӧйин оогоштоҥ ло белетеп салат деп айдарга јараар. Эмди менеҥ јаш ӧйиҥе бурылып, јолыҥды кайдаҥ алала солыыр эдиҥ дезе, бу ла јолымды талдаарым деер эдим. Алдында сананатам, бу мен, јурт јердиҥ кижизи, јурт ээлемдикке тартылган бойым журналистикага та не баргам деп. Је ол ары јанынаҥ берилген јол ошкош.\nБойын А. Сельбиков нениҥ учун «јуртээлемниҥ кижизи» деп сананып турганы база бир јилбилӱ учуралла колбулу. Бойыныҥ ӧйинде Шабалинниҥ школын божоткон Валерий Иванович Чаптынов јуртээлемдик институтта ӱренип, тӧрӧлине практика ӧдӱп барган. Ол јаан класстыҥ уулдарына политиканыҥ сурактарын ачатан. Уулдар оны угуп, кандый ла сурактар сурап турар. Бир кӱн Валерий Иванович бойы јурт ээлемдик институтта ӱренип турганы керегинде, мал-аштыҥ оорузынаҥ ала ӧскӱрерине јетире ончо ӱренип турганы керегинде айткан. Александр Альчинович оны угала, ценуроз оору тийген койлор баштарын булгап турар, ол не оору деп сураган. Энези койчы болуп иштеп турган уулга политика керек те јок болгон болгодый, јилбиркеткен ле сурак ол болгон. В. Чаптынов узак ла јартаган. Уулчак дезе мал-ашты эмдеерине ӱренер јер бар болгонын угала, арай ла болзо, јуртээлемдик ууламјыла барбаган эди.\n80-чи јылдарда А. Сельбиков текшијондык керектерде эрчимдӱ турушкан. Ол «зеленый» да кыймыгуга кирген, «Эне-Тил» кыймыгуны тӧзӧӧринде баштапкы тургандардыҥ бирӱзи болгон. Оныҥ кийнинде јайзаҥ јаҥын орныктырарында бойыныҥ сӧзин айткан.\n— Ол ӧйлӧрдӧ некелтелер сӱреен тыҥ болгон, анчада ла тилди орныктырары јанынаҥ. Бӱгӱнги кӱнде тилдиҥ сурактары курч туруп, бир канчазы јетире кӧрӱлгелек те болзо, ол ӧйлӧрдӧ бу сурактарды кӧдӱрип баштаганы ӧйлӱ ӧйинде эдилген алтам болгон дезе, чын болор. Баштап салган иштер тазылданып, ичкери барып јатканы кӧрӱнип јат. Ортозында бир канча учурлу сурактар элбеде кӧрӱлбей, кӧдӱрилбестеҥ артып турганы ачымчылу. Эмди јакшынак баштаҥкай — алтай тилдиҥ сурактары кӧдӱрилип, јайалталу поэт Лазарь Кокышевтиҥ чыккан кӱнинде Алтай тилдиҥ кӱни темдектелип турганы оморкодулу – деп, Александр Альчинович санааларыла ӱлешти.\nКӱндӱлӱ Александр Альчинович, толгон јажыгарла уткуйдыс! Слерге бек су-кадык, билегерде амыр, токуналу айалга, ӧзӱп јаткан јаш ӱйени таскадып јӱрген керектеригерде једимдер, јана баспас ӱренчиктер кӱӱнзейдис.\n(«Вестник Горно-Алтайска» газеттеҥ, ӱлӱрген ай, 2020 ј.)


Критиктиҥ кӧрӱми, сӧзи - altaicholmon\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрга тоолу кӱндер кайра јайаандык јол-јорыкла Москвадаҥ јарлу театральный критик, театровед, ТЮЗ-тыҥ (јиит кӧрӧӧчиниҥ театры) завлиди, ГИТИС-тиҥ ӱредӱчизи, «Золотая маска» сыйдыҥ экспертный совединиҥ турчызы Владислава Куприна келип јӱрди.\nВладислава Дмитриевна бир канча ойын-кӧргӱзӱлерди кӧргӧн лӧ олорды режиссерлорло, актерлорло кожо шӱӱжип, бойыныҥ јолду шӱӱлтелерин, ајаруларын айтты. Эл театр Россия Федерацияныҥ Театральный ишчилериниҥ биригӱзиниҥ грантын ойноп алган. Кӱндӱлӱ айылчыныҥ, критиктиҥ јол-јорыгы шак бу гранттыҥ шылтузында келишти.\nКритик эл театрда Вячеслав Смирновтыҥ тургускан «Волки и овцы», Виталий Перчиктиҥ «Звезды на утреннем небе», Эмма Иришеваныҥ «Ревизор» ло «Эрјине» деген ойын-кӧргӱзӱлерин ајарулу, јилбиркеп кӧрди. Владислава Дмитриевна оныҥ кийнинеҥ бойыныҥ профессионал кӧрӱмиле, тууразынаҥ кӧргӧниле, шӱӱлтезиле, ајарузыла ӱлешти. Кандый да иште чындык, јолду критика сӱреен керектӱ ле тузалу. Онызы јайаандык иштиҥ ичкери ӧзӱмине керектӱзин режиссерлор до, актерлор до јакшы билер.\nОл ойын-кӧргӱзӱлердиҥ кажызыныҥ ла јакшы јанын темдектеп, онойдо ок тӱзедип, јазап ийетени јанынаҥ сӱрекей керектӱ ајарулар айтты. Режиссерлорго мынаҥ ары јаҥы ойын-кӧргӱзӱлер тургузарга, актерлорго дезе сӱр-кеберлерди ойноорго, олордыҥ кажызыныҥ ла сӱр-кеберлериниҥ кылык-јаҥын толо ло чындык ойноорго јолду шӱӱлтелер айдылды.\nБичиичи, ӱлгер чӱмдеечи Сурайа Сартакованыҥ «Эрјине» деген туујызы аайынча тургузылган «Эрјине» деген моноспектакльдыҥ шӱӱжӱзинде туружарга ырысту учурал келишти. Эрјинениҥ сӱр-кеберин актриса Эльмира Челтенова ойноордо, кӱӱлик ӱйдежӱле Россия Федерацияныҥ ла Алтай Республиканыҥ нерелӱ артизи Болот Байрышев ле јайаан јайалталу кӱӱчи Вадим Деев јеткилдеди.\nАлтай эпшиниҥ уур-кӱч ле кату салымы керегинде ойын-кӧргӱзӱ театрдыҥ айылчызыныҥ кӧксин бӧктӧди деп айдарга јараар. Эрјине деген јалтанбас эпши јирмезинчи чактыҥ шыралу-ыйлу јолын, от-калапту јууныҥ јылдарын, коллективизацияны, репрессияны сыныкпай ӧдӱп чыкканын критик сӱрекей ајарулу кӧргӧн.\nВладислава Куприна литератураныҥ ӱлгерлеп куучындаган бӱдӱмин эптӱ ле аҥылу эп-аргала кӧргӱскенин аҥылап темдектеди. Мында байа кай чӧрчӧктӧрдӧ чилеп ок јалтанбас, јана баспас баатырлар јок, је јӱрӱмде учураган уур-кӱчтерди ӧдӱп, бойын јылыйтпаган, ӧзӧгиле сыныкпаган, сӱӱштеҥ чӧкӧбӧгӧн, ижемјиге, сӱӱнчиге бӱткен теп ле тегин эпши кӧргӱзилет.\nОйын-кӧргӱзӱниҥ учкары бис јӱрӱмин јӱрӱп койгон, учураган ончо уур-кӱчтерди ӧдӱп чыккан ла эбире курчаган кырларын-тууларын кайкап, сӱӱнип, тымыкта отурган ӧрӧкӧнди кӧрӧдис. Бу баатыр болуп бӱткен эпшиде кандый амаду бар болотон? Тыҥзынып, тӧжине де согунып јатканы јок. Оныҥ амадузы – кудай берген јӱрӱмин ак-чек ле чындык јӱрӱп, сыныкпас-чӧкӧбӧс, азыйдагызы ла чылап ок эбире курчаган куулгазын ар-бӱткенди сезип, кӧрӱп јӱрери деп, критик бойыныҥ сӧзин айтты.\nКритиктиҥ айтканыла, бу туујыга кижиликтиҥ сӱрекей тереҥ учурлу сурактары билгир ле чындык кийдирилген. Актриса бойыныҥ ойыныла, ӱниле ончозын бийик кеминде ачкан ла кӧргӱскен.\nОл онойдо ок ойын-кӧргӱзӱниҥ кӱӱзин башка, таҥынаҥ аҥылап темдектеди. Мында кӱӱ бойы да јайым ла кеен, сӱрекей тыҥ ийделӱ болгон.\nВладислава Куприна азый СССР-га кирген тергеелердиҥ кӧп тоолу театрларында јер-телекейде болгон тӱӱкилик керектер јаҥы кӧрӱмле кӧрӱлет ле јаҥы баа берилет, темдектезе, «Эрјине» деген ойын-кӧргӱзӱ деп чокумдады.\nТеатральный критик бойыныҥ куучын-эрмегиниҥ учкары ойын-кӧргӱзӱ јаан учурлу ла кӧнӱ ууламјылу, салымы, јолы јакшы ла узун болор деп айтты.\nВладислава Куприна эл театрдыҥ јайаандык ӧмӧлигиниҥ ижин, аргаларын бийик баалады. Актерлордыҥ башка-башка ойноор бӱдӱм-жанрда јайаан јайалталарын база аҥылап темдектеди. Ол јаан ла нак труппага јаҥы једимдер, јеҥӱлер кӱӱнзеп, јакшынак, јылу туштажу учун јаан алкыш-быйанын айтты.\nПавел Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ баш режиссеры, АР-дыҥ санадыныҥ нерелӱ ишчизи Эмма Иришева: «Владислава Куприна республикага јайаан јол-јорукла келген. Ол бистиҥ труппаныҥ ижиле јууктада таныжар, баа берер, бис кандый јолло, ууламјыла барып јатканысты кӧрӧр амадулу болгон. Биске онызы сӱрекей керектӱ. Калганчы 20 јылдыҥ туркунына бистиҥ театрга критик баштапкы катап келгени биске јаан ырыс. Бис мынаҥ да ары иштеерис, критиктер дезе биске учурал ла келишсе, келип турзын» — деп айтты.


Герценниҥ туразында Муза ээленген - altaicholmon\n«Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ 100 јылдыгыла колбой ӧткӧн јылдарда бистиҥ газетте кепке базылган бичимелдер ойто такып кепке базылып, «озогызын ойгортып» турарда, Максим Горькийдиҥ адыла адалган Литературный институттыҥ 70 јылдыгына учурлай 2004 јылда кепке базылган бичимелимди ойто такып эске алып ийерге санандым. Литератураныҥ, тилдиҥ, сӧстиҥ сурагы јаантайын курч турат. Бичимелде айдылганы кычыраачыларга јилбилӱ болор деп иженедим.\n2003 јылдыҥ сыраҥай ла учында А. М. Горькийдиҥ адыла адалган Литературный институт бойыныҥ 70 јылдыгын темдектеген. Бичиичилер, институттыҥ башкараачылары, студенттер, аспиранттар билимдик семинарларда туружып, институттыҥ тӱӱкизин эске алып, литератураныҥ бӱгӱнги курч сурактарын шӱӱштилер.\nЛитературалык ууламјылу бу институт телекейде сок ло јаҥыс. Профессор-преподавательдер мынайда куучындайдылар: «Биске јайалталу улус келип, узын курчыдып, телекейлик литературала јууктада таныжып, бичиириниҥ башка-башка эп-сӱмелерине ӱренип, канатталып, узы бийиктеп, тӧрӧл литератураларына јанадылар. Прозаныҥ, поэзияныҥ, драматургияныҥ, критиканыҥ бийик усту специалисттерин јаҥыс ла бистиҥ институтта ӱредедис».\nГИТИС-ти божоткон кажы ла студент соҥында Станиславский болор дегени алаҥзулу. Онойдо ло ок Литинститутты божоткон кажы ла студент литератураныҥ классиги болор деп айдып болбозыс. Ондый да болзо, ороонныҥ литературазындагы эҥ ле јаркынду аттардыҥ, бичиичилердиҥ салымы Литинститутла колбулу. Юрий Бондарев, Василий Белов, Николай Рубцов, Лев Ошанин, Константин Симонов, Виктор Розов, Белла Ахмадуллина, Григорий Бакланов, Юрий Трифонов, Михаил Рощин, Роберт Рождественский, Владимир Солоухин, Сергей Михалков, Юрий Казаков, Юрий Кузнецов, Расул Гамзатов, Валентин Сорокин, Чингиз Айтматов… 70 јылдыҥ туркунына институтты ӱренип божоткон бичиичилердиҥ ончозыныҥ аттарын адаарга кӱч, је эҥ ле јаркындуларыныҥ аттары билимдик конференцияларда адалды. Олор бу «Тверской бульвар, 25» деп сурудагы тураныҥ кыптарынаҥ билгир, ийде-кӱч, канат алынып, кийнинде литературалык Россияныҥ кӧмзӧзин бичиктериле, повесть-романдарыла байгыскан, эмди де байгызадылар.\nЭмди Литинституттыҥ тӧзӧлгӧни керегинде эске алып ийектер. М. Горький мындый институт ачарын некелте-сурак эдип тургускан. «Революцияныҥ адазы» В. И. Ленин озо ло баштап ого: «Элбек ле чындык амаду» — деп каруу берген эмтир. Је суракты јӧптӧбӧгӧн. Ленин јада каларда да Горький бу сурагын артыргыспаган. Совет јаҥныҥ башкараачыларын сӱмелеерге база канча кире ӧй керек болгон.\nБаштапкы јылда Литинститутка удурумга берилген тура онойдо ло јажына институттыҥ туразы болуп артып калган. Тверской бульварда 25 номер-таҥмалу тура Москвада сӱреен јарлу. XVIII чактыҥ баштапкы јарымызында бу јерде дворян усадьбаныҥ Кыптары (Палаты дворянской усадьбы) тудулган. Оныҥ јаҥы ээзи А. Яковлев јаҥы туразын архитектураныҥ калганчы, јарлу эп-аргаларыла јарандырган. Бир канча ӧйдиҥ бажында мында Яковлевтиҥ карындажы јадып баштаган. Оныҥ билезинде Саша деп уулчак чыккан эмтир. Бу уулчак – келер ӧйдӧ јарлу бичиичи Александр Герцен. Оогош Сашаныҥ кыбы экинчи катта, эмди орус литератураныҥ кафедразыныҥ кыбында, болгон. Бичиичилер ортодо ол керегинде кокыр да јӱрет. Герцен орус литератураныҥ кафедразында билимчилердиҥ јуундарыныҥ ортозында чыккан деп. Бӱгӱнги кӱнде бу кафедраны кафедра-музей деп адайдылар.\nXIX чактыҥ ортозында тура-усадьбаныҥ јаҥы ээзи Д. Сверебеев мында литературалык эҥирлер ӧткӱрип туратан. Туштажуларда Чаадаев, Грановский, Гоголь до туружып туратан деп јетирӱлер бар. Улу Октябрьдыҥ революциязыныҥ кийнинде бу тура «Герценниҥ туразы» деген тӱӱкилик адын алынып, литературалык эҥирлериле, туштажуларыла бай јӱрӱмдӱ боло берген.\n1925 јылда Герценниҥ туразына бойыныҥ Москвада эҥ ле байлык библиотеказыла, јарлу рестораныла Бичиичилердиҥ биригӱзи кӧчӱп келген. Булгаковтыҥ јарлу «Мастер и Маргарита» деп романыныҥ бежинчи бажалыгында бу тура керегинде база айдылат.\nГерценниҥ туразыныҥ бир канча кыптарында ол јылдарда јадар јери јок литераторлор јаткандар. Олордыҥ бирӱзи — Андрей Платонов. Ӧткӧн ӧйинде — паровозтыҥ машинизи. Мындый јашӧскӱрим керегинде А. П. Чехов чокым айткан: «Литератураныҥ ӧзӱминде бар тутактар – эҥ ле јайалталу јашӧскӱрим ишмекчиниҥ јолын талдап алып турганында». Герценниҥ туразыныҥ јанында кар арчып турган јиит кижи келер ӧйдӧ орус бичиичилердиҥ эҥ ле јаркындуларыныҥ бирӱзи болор деп кем де билбеген.\nБичиичилердиҥ биригӱзи бир канча ӧйдӧҥ Поварской оромдо Долгоруковтыҥ усадьбазына кӧчкӧн. Герценниҥ туразында Литературный институт артып калган. Баштапкы јыл баштапкы курска 100-теҥ ажыра студент јуулган. Ӱренетен ӧй очный бӧлӱкте 2,5, заочный бӧлӱкте 3,5 јыл болгон. 1942 јылда Литинститут титульный институттардыҥ тоозына кирген, беш јыл ӱредӱлӱ боло берген.\nАда-Тӧрӧл учун Улу јуу башталарда, институттыҥ кӧп студенттери ороонын корыырга јууга атангандар. Је институт ижин токтотпогон. 1942-1944 јылдарда Розов, Бондарев, Бакланов, Асадов, Винокуров, Солоухин, Поженян, Шуртаков деп јуучылдар ӱренип келгендер. Кийнинде олор јууныҥ кӱч ле канду јылдары керегинде кӧп романдар, повестьтер бичигенин кычыраачылар билер. Ол јылдарда творческий семинарларды Леонов, Федин, Соболев, Паустовский деп бичиичилер ӧткӱргилеген.\nБӱгӱнги кӱнде Литературный институт телекейде јарлу институттардыҥ бирӱзи. Оны јарлу бичиичи, политик, некелтелӱ башкараачы Сергей Николаевич Есин башкарат. Институтта прозаныҥ, поэзияныҥ, драматургияныҥ, критиканыҥ ла кӧчӱрӱштиҥ семинарлары једимдӱ иштейт. Јаҥыс ла Россияныҥ талаларыныҥ эмес, онойдо ок ӧскӧ дӧ ороондордыҥ студенттери кӧп: Норвегиядаҥ, Америкадаҥ, Кореядаҥ, Ирландиядаҥ, Финляндиядаҥ ла о. ӧ.\nЗаочный, очный бӧлӱктерле кожо ВЛК једимдӱ иштейт (Высший литературный курстар). Мында бутка турган бичиичилер ӱренет. Россияныҥ Бичиичилериниҥ биригӱзиниҥ турчылары бичиктери чыккан да болзо, эки јылдыҥ туркунына мында јайаандык аргаларын курчыдып, ӱренедилер. ВЛК-ныҥ проректоры Валентин Васильевич Сорокин, поэт, орус литератураныҥ классиги, мынайда куучындаган: «ВЛК-да бис литератураныҥ элитазын белетеп, келер ӧйдӧ олорго јаан болужысты јетиредис. Бистиҥ ӱренеечилериске бастыра литературалык эжиктер ачылып, олордыҥ јайаандык ижине болушту болзын деп иштейдис. Је ВЛК-ныҥ ӱренеечилери бичиичи јолдо «бутка» туруп калган улус болгонынаҥ улам, олорго некелте тыҥ». Валентин Васильевичтиҥ ады-јолы национальный литератураларда сӱреен јарлу, не дегежин, ол албатылардыҥ литератураларыла јаантайын иштеген ле олорго јуук болгон.\nСары ӧҥдӱ эки кат тура Тверской бульвардыҥ ӧзӧгинде турат. Ӧскӧ ВУЗ-тарга кӧрӧ, ол, айса болзо, эски деп билдирер. Је бу тураныҥ кажы ла кыбы, кажы ла тепкижи учурлу. Мында Муза уйаланган, мында литератураныҥ Ӧргӧӧзи деп айдыжадылар. Айла, кажы ла ӱренеечи – келер ӧйдӧ јарлу поэттер ле прозаиктер – мыны сезип туратан ошкош. Олор бой-бойына сӱреен кару. Канча онјылдыктар кайра бу тура јаар ыраак, тууларлу Туулу Алтайыстаҥ Лазарь Кокышев, Аржан Адаров, Эркемен Палкин баштапкы ла кушкаштар болуп келгендер. Олордыҥ учурлу бичимелдери албатызы кыймыраган бу Москваныҥ ару таҥдарында, эрте јастарында, кышкы тӱндеринде бичилген болор. Олордыҥ кийнинде Литинститутта алтай кӧп бичиичилер, поэттер ӱренген.\nБӱгӱнги кӱнде, канча јыл ӧткӧн соҥында, баштапкы курста очный бӧлӱкте Айару Тохтонова ӱренет. Јергелей Яковлевна Маскинаныҥ ӱренчиги, кара майман сӧӧктӱ. Бӱгӱнги кӱнниҥ кӱч ле сӱӱнчилӱ, јараш ла кунукчылду саҥ башкаларын чындык кӧргӱзип, литературада бойыныҥ јерин табып, повестьтериле, куучындарыла бисти сӱӱндирер деп иженип турум. Онойдо ок кычыраачыларга јакшы таныш Айана Акпашева заочный ӱредӱниҥ бежинчи курсын божодып јат. Бичиичи бӱгӱн Новосибирск калада јадып иштейт. Баштапкы бичигин кепке базарга амадайт.\nОроондо јарлу ла аҥылу бу институт национальный литератураларды бойыныҥ канадыныҥ алдына алганында алаҥзу јок. Бӱгӱн Москва ла республикалар ортодо литературалык колбулар алдындагы ошкош эмес те болзо, је тергеелердеҥ келген поэттерге, прозаиктерге ајару ла кӱӱн ол ло бойы артканы сезилет.\nЛитинститутка ӱренерге кирерге кӱч. Некелтелер јаан. Эҥ ле учурлузы – јайаандык некелте. Је ондый да болзо, бу аҥылу ла јарлу институттыҥ кыптарында алтай студенттер кӧп ӱренгилезин, оныҥ јети кат общежитиезинде алтай ӱлгерлер кӧп јаҥыланзын деп кӱӱнзейдим. Бӱгӱн мында Россияныҥ бастыра калаларынаҥ, толыктарынаҥ ӱренедилер. Онойдо ок Дагестаннаҥ, Карачаево-Черкесиядаҥ, Киргизиядаҥ, Удмуртиядаҥ, Марий-Элдеҥ, Башкириядаҥ, Армениядаҥ, Узбекистаннаҥ келгендер ас эмес.\nЛитинститутта ВЛК-ныҥ ӱренеечизи\n(«АЧ», 22.05.2004 јыл)


Скифтердиҥ арфазы — орныктыруныҥ јолында - altaicholmon\nСкифтердиҥ арфазы — орныктыруныҥ јолында\n«Алтайда јуртаган скифтердиҥ бистиҥ эрадаҥ озо V-IV чактардагы јебрен кӱӱзин ле арфа деп кӱӱлик ойноткызын орныктырары» деген ӱлекердиҥ — президенттиҥ гранттарыныҥ јеҥӱчилиниҥ таныштырузы Калыктар најылыгыныҥ туразында тулаан айдыҥ 1-кы кӱнинде ӧтти.\n«Культураныҥ, тӱӱкиниҥ, музейдиҥ тӧс јери» АНО-ныҥ башкараачызы Светлана Катынованыҥ айтканыла, археологтордыҥ, фольклористтердиҥ, реставратор устардыҥ, кӱӱчилердиҥ, кӱӱ чӱмдеечилердиҥ тӧзӧмӧлдӱ ӧмӧ-јӧмӧ ижиниҥ шылтузында «скифтердиҥ арфазы» деген јебрен кӱӱлик ойноткыны кыракы шиҥдеп ле оны орныктырар јарамыкту айалга келишти.\n«Скифтердиҥ арфазы» јебрен ӧйдиҥ кайкамчылу кереези, табынтызы, байлыгы. Шак бу кӱӱлик ойноткы Евразияныҥ элкем-телкем талазында јуртаган эл-калыктардыҥ кӧгӱс, культуралык энчизи, байлыгы болуп јат. Кӱӱлик ойноткы Туулу Алтайда 1947 јылда Пазырыктыҥ экинчи корумында казынты иштер ӧйинде табылган. Темдектелгениле, ол бистиҥ эрадаҥ озо V чакка келижет. Кийнинде Оҥдой аймакта Башадардыҥ корумдарында ӧткӧн казынты иштерде шак ла база бир ого бӱдӱштеш кӱӱлик ойноткы табылган.\nКорумдарда ӧткӧн казынты иштердиҥ кийнинде ол ло изӱ тарыйына музыковед Константин Александрович Вертков ло билимчи Михаил Петрович Грязнов кӱӱлик ойноткыны орныктырып, јазаар ишти ӧткӱрген ле оныҥ бӱдӱмине, аайына, учурына толо јартамал берген. Jебрен кӱӱлик ойноткы орныктырылган бӱдӱмиле Государстволык Эрмитажта скиф ӧйдиҥ Пазырыктыҥ ла Башадардыҥ корумдарынаҥ чыккан ӧскӧ дӧ экспонат-эдимдерле кожо турат.\n«Скифтердиҥ арфазын» орныктырарга, ӱнин, кӱӱзин чыгарарга, бир канча ченелте болгон. Jилбилӱ бу ӱлекердиҥ туружаачылары ГАГУ-ныҥ археологиялык музейиниҥ јааны Никита Константинов, ЮНЕСКО-ныҥ керектери аайынча российский камыстыҥ Алтайдагы бӧлӱгиниҥ качызы Тамара Садалова, кӱӱлик ойноткыларды белетеечи устар Айдыҥ Курманов ло Айдар Чурупов, звукорежиссер Азулай Тадинов, кӱӱчи Аржан Чугулчин туружат. Ӱлекер иштиҥ учкары кӱӱлик ойноткыны орныктырары аайынча јайаандык иштиҥ справочниги белетелип, кепке базылар.\nJаан учурлу ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрер амадула иштиҥ баштапкы бӧлӱги ӧткӧн — Эрмитажтагы кӱӱлик ойноткыныҥ чын бойы бастыра јанынаҥ тереҥжиде шиҥделген. Эрмитажтыҥ јебрен кӱӱлик ойноткыларды шиҥжӱлеп турган баш специалисттериле, онойдо ок олорды орныктыраачы устарла куучын-эрмек, туштажулар болгон. Ӱлекердиҥ туружаачылары тӱӱкилик учурлу ишти, фольклорлык байлыкты јуунадат, кыракы шиҥдейт.\nИштиҥ экинчи бӧлӱги «Культураныҥ, тӱӱкиниҥ, музейдиҥ тӧс јериниҥ» мастерскойында ӧдӧр. Мында «скифтердиҥ арфазын» белетеери ле орныктырары јанынаҥ иш, онойдо ок кӱӱлик студияда ойноткыныҥ јаҥы акустикалык аргаларыла, табышла колбулу ченелтелӱ иш ӧдӧри темдектелет.\nӰлекердиҥ ӱчинчи бӧлӱктеҥ турган ижи ӧйинде кӧрӱлерди, скиф арфала таныштыруны белетеп ӧткӱрер иш темдектелген. Онойдо ок база бир темдектелген иш культураныҥ ла санаттыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжинде ченелтелӱ площадкада ӧдӧр. Мында јаҥыдаҥ јазалып, орныктырылган кӱӱлик ойноткыла ойноорго кӱӱнзеген балдарды ӱредер. База талалык, калыктар ортодогы ӧдӱп турган байрамдарда, кӧрӱ-садуларда, кӧрӱ-маргаандарда эрчимдӱ туружары база бу ла темдектелген иштиҥ тоозына кирет.\nӰлекер јӱрӱмде јолын алынган кийнинде, культураныҥ јаҥжыккан байлыгыла кӱӱнзеген јаан-јаш јууктада таныжарга эптӱ, јарамыкту, јакшы айалга болор. Кӱӱлик ойноткыны белетеериниҥ эп-аргазы да, јаҥы кӱӱни чӱмдеер айалга да, арга да болор…\nJебрен «скифтердиҥ арфазын» орныктырары аайынча ӱлекердиҥ таныштырузында таланыҥ эл политика ла јондык колбулар аайынча комитединиҥ председатели Динара Култуева, культураныҥ, тӱӱкиниҥ, музейдиҥ тӧс јериниҥ јааны Светлана Катынова, ӱлекердиҥ туружаачылары Никита Константинов, Тамара Садалова ла ӧскӧ дӧ улус куучын айдып, ороонныҥ президентиниҥ гранттарыныҥ јеҥӱчили болуп чыккан ӱлекердиҥ јаан учурын темдектедилер. Туулу Алтайдыҥ јебрен, кумран чактарынаҥ јылыйбай келген кӱӱлик ойноткыга јаҥы јӱрӱм, јаҥы тыныш, јаҥы кӱӱ берип, орныктырып јатканы тӱӱкилик учурлу керек.


«Jажыл» туристтер кӧптӧйт - altaicholmon\nБу јайда олордыҥ тоозы 4000 кижиге јеткен. Эҥ ле кӧп улус национальный паркка Алтай крайдаҥ, Новосибирский, Томский областьтардаҥ келет. Быјыл Москвадаҥ, Санкт-Петербургтаҥ, анайда ок Монголиядаҥ, Китайдаҥ, Американыҥ Бириктирилген Штаттарынаҥ ла Голландиядаҥ туристтер болгон деп, парктыҥ пресс-службазы јетирет.\nНациональный парктыҥ јериле таныжар кӱӱндӱ улуска 400 кире билет садылды. Быјыл паркта јетирӱлик эки тӧс јер иштеген.


Кажы ла бала садикке јӱрер - altaicholmon\nГорно-Алтайсктагы балдардыҥ садтарыла колбулу сурактарла каланыҥ ӱредӱлик аайынча башкартузыныҥ јааны Наталья АНИСИМОВАГА баштандыс.\nБӱгӱнги кӱнде калада балдардыҥ 16 муниципал ла таҥынаҥ 4 сады иштейт. Муниципал садтарга јӱрӱп турган балдардыҥ тоозы тӧрт муҥнаҥ ажыра, таҥынаҥ садтарга эки јӱстеҥ кӧп бала јӱрет.\nБалдарын садтарга јӱргӱзерге турган улустыҥ очереди бар. Је мынаҥ озо јылдарга кӧрӧ, ол ас деп айдар керек. Јасак аайынча садтарга балдарды 3 јажы толгон кийнинде аладылар. Каланыҥ ӱредӱлик аайынча башкартузы кажы бир учуралда (балдар башка јерге кӧчӧ бергени, садикке јӱрбей барганы ла о. ӧ.) бош боло берген јерлерге очередьте ээчиде турган балдарды алып, бу суракты ай сайын ајаруда тудат. Онойып, бир айда кайда да 30-40 кире јерлер боло берет.\nОроонныҥ президенти јуук јылдарда садиктерге очередьтерди јоголторы јанынаҥ јакылта берген. Бу јакаанла 2 айдаҥ ала 3 јашка јетире балдарга јерлер јеткилинче болор керек. Тургуза ӧйдӧ садиктерге бичиткен мындый балдардыҥ тоозы бистиҥ калада 3 муҥ кире. Бӱгӱнги кӱнде 16 муниципал садикке 4 муҥ бала јӱрет деп ӧрӧ айдылган эди, ого ӱзеери 3 муҥ баланы јерлерле јеткилдеерге, бодоштыра кӧрзӧ, база да 16-га јуук садик керек. Бу сӱрекей ӧҥзӱре сурак. Је ондый да болзо, каланыҥ администрациязыныҥ специалисттери кӧп сабада садиктерге 1,5 јаштаҥ ала 2 јашка јетире балдар јӱрер деп бодойдылар. Ада-энелер государство бала 1,5 јашка јетире чыдаганча акча-манатла јӧмӧжип турганын тузаланарына база иженер керек.\nБу балдарды садиктерде јерлерле јеткилдеерге олордыҥ јаҥы туралары тудулар ла эм тургуза иштеп тургандарыныҥ баштапкы каттарында ясельный группалар ачылар.\n—Озолодо пландаганыла, Горно-Алтайск калада 2018-2021 јылдарда бастыра јаба 6 јаҥы садик тудулар. Бӱгӱнги кӱнде олордыҥ ӱчӱзиниҥ керектӱ ӱлекер чаазын-документтери белетелип, шиҥжӱ ӧткӱрилип, тудум иштери башталып калган ла 2019 јылдыҥ туркунына олор тузаланарына табыштырылар. Бу садиктердиҥ экӱзи 100 бала јӱрер јерлерлӱ (гардинно-тюлевый фабрика болгон микрорайондо Оконечный оромдо 5-1 таҥмалу тура ла Коммунистический проспектте 16 таҥмалу садиктиҥ јанында тура). Тудулып јаткан ӱчинчи садик — Заимка микрорайондо Каташтыҥ оромында, ондо 125 бала јӱрер аргалу болор.\nБаза 3 садикти тударына керектӱ ӱлекерлер, чаазын-документтер белетелет (Социалистический, Гастеллоныҥ ла Кольцевой оромдордо). Олор 100, 255 ле 55 јерлӱ болоры ла тузаланарына 2021 јылдыҥ учына јетире табыштырылары пландалат.\nТудум иштердиҥ кӧп јаны садиктерде јерлер тӧзӧӧр программа аайынча федерал бюджеттеҥ келип турган акча-манатла, онойдо ок республикан ла каланыҥ бюджединеҥ чыгарылганыла ӧткӱрилет.\nЈаҥы садиктер бӱгӱн иштеп турган-дарынаҥ тыҥ ла аҥыланбас деп айдар керек. Башказы јӱк ясельный группалар тӧзӧӧриле колбулу болор. Темдектезе, эҥ оогош болчомдор јӱрӱп турган группалар кыйалтазы јогынаҥ баштапкы катта, санитар ээжилерле оогош балага берилген јердиҥ кеми, јаан группаныҥ балазыныйына кӧрӧ, эмеш јаан болор учурлу. Онойдо ок ясельный группаларда јылу полдор болор.\nБайа айдылган 55 бала јӱрер садикте 2 айлу балдар јӱрер бир группа тӧзӧлӧр. Ондо энелер келип, балдарын эмчектеп турар кып јазалар, манеж, баланы чуулаар столдор болор, ончо керектӱ айалгалар тӧзӧлӧр. Онойдо ок бу балдардыҥ аҥылу курсактажына јаан ајару эдилер.\nЈаҥы садиктерди специалисттерле јеткилдеери, ондо ясельный группалар болор учун, анчада ла јаан учурлу. Калганчы ӧйдӧ республика да, ороон до кеминде мындый группалар ас болгонынаҥ улам, ченемел ундылып калган деп айдар керек. Каланыҥ башкартузына бу сурак анчада ла каруулу, учурлу. Тургуза ӧйдӧ кадрлар белетеери јанынаҥ Горно-Алтайсктыҥ педагогический колледжиле јӧптӧжӱлер ӧткӱрилет. Онойдо ок бу ӧйгӧ јетире иштеп келген специалисттерди јаҥырта белетеери јанынаҥ сурак кӧрӱлет. Таскадаачыныҥ ижине кирерге тургандарга некелтелер ол ло бойы артар. Аҥылу медицинский ӱредӱлӱ специалисттер балдардыҥ садына јӧптӧжӱ аайынча республикан эмчиликтеҥ келип турат.\nКаланыҥ администрациязыныҥ тура-зыныҥ баштапкы кадында кажы ла кӱн 10 сааттаҥ ала 12 саатка јетире иштеп турган «Бирлик кӧзнӧккӧ» келип, балдарды садикке бичидип алар арга бар. Ӱредӱлик аайынча башкарту ада-энелер керектӱ чаазындарын, угузузын табыштырып јаткан ӧйдӧ балазы канча јаштуда садикке јӱрӱп баштаарын кӱӱнзеген чике ӧйин айдып берип турзын деп баштанат. Ол тушта кандый ӧйдӧ канча балага садикте јер керек болгоны чокым-јарт болор.\n«Государство 2 айлу баланы садикке јӱргӱзер арга берген де болзо, энелер, адалар албаданып, эмчек балдарын кичееп, аргазы јеткенче олордоҥ узакка ыраабай, ада-эне болгонына сӱӱнип, јакшызынып јӱрзин. Балдар чӱрче ле ӧйгӧ ӧзӱп калар ине» — деп, Наталья Алексеевна айтты.