Ончо немеде тӧгӱндебей јӱрӱгер | Кудайдыҥ сӱӱжи\nКЫЧЫРАР австралий жестовый адангме азербайджан азербайджан (кириллица) албан алтай алтыгынемец американ жестовый амхар английский антанкарана араб аргентин жестовый армян армян (кӱнбадыш) ассам африкаанс ачоли басса (Камерун) батак (тоба) бауле башкир бенгал бикол бислама болгар бразил жестовый британ жестовый булу ваиунаики валлий валлийский везу венгер венда венесуэл жестовый га гаитян креол гарифуна гвинея-бисау креол грек гренланд грузин гуарани гуджарати дат деху дуала занде зулу ибан ибанаг иврит игбо илокан индонезий исланд испан испан жестовый итальян жестовый йоруба йулу кабре казах какчикель (центральный) каннада карен (сго) каталан качин квангали кекчи кечуа (Анкаш) кечуа (Аякучо) кечуа (Боливия) кечуа (Куско) кикамба кикуйю килуба кимбунду киньяруанда кирибати кирунди киси кисонге китайский (кантонский, упрощенный) киче колумбий жестовый конго корей корей жестовый коса косрае крио куаньяма куна курд курманджи (Кавказ) курд курманджи (кириллица) кхмер кыдат (кантон) кыдат (јаҥжыккан) кыдат (јеҥилтилген) кыргыз лаос литва ломби луганда луо маврикий креол македон макуа малагаси малай малаялам мам мамбуе-лунгу мапуче маратхи масатек (Уаутла) мбунда мексикан жестовый мизо михе мьянма науатль (Герреро) науатль (Хуастека) науатль (тӧс) науатль (тӱндӱк Пуэбла) нгангуела нгаубере ндау ндебеле ндебеле (Зимбабве) ндонга немец неосоломоник нзема нидерланд ниуэ норвег ньюнгве ньянджа ньянека олуконзо оромо орус орус жестовый осетин отоми (Мескиталь ӧзӧк) палау пангасинан панджаби папьяменто (Кюрасао) перс перуан жестовый поляк поляк жестовый понапе португал португал (Португалия) раротонга ротума румын руньянкоре руторо самоан санго сапотек (истмус) сапотек (лачигири) свати себуан сейшел креол сена сепеди серб серб (латиница) сесото (Лесото) сетсвана сидама сингал словак словен сранан-тонго суахили таджик таити тай тамил тараскан татар тви тетум (Дили) тив тиграй тлапанек тотонак тохолабал тсонга тувалу тумбука турк туркмен тӱштӱк африкан жестовый тӱштӱк увеа узбек уйгур (кириллица) украин умбунду урду урхобо фарер фиджи фин фин жестовый хауса хилигайнон хинди хмонг (белые) хорват цельталь цоциль чабакано чех чибемба чили жестовый читонга читонга (Зимбабве) читонга (Малави) чичева чияо чокве чоль чуабо чуваш швед шитсва шона эве эквадор жестовый эстон эфик јопон јопон жестовый\nОнчо немеде тӧгӱндебей јӱрӱгер\n«Ончозында чын эдип јӱрерге кӱӱнзейдис» (ЕВРЕЙЛЕРГЕ 13:18).\n1, 2. Тӧгӱндебей јӱрерге албаданып турганыска Иегова нениҥ учун сӱӱнет? Тем куучындап беригер.\nЭНЕЗИ уулчагыла магазиннеҥ чыгат. Уулчак кенетийин токтой тӱжӱп, ал санаага тӱжет. Кӧрӧр болзо, колына ойынчык тудунып алтыр. Ол оны ойто јерине саларга эмезе энезин садып берзин деп сураарга ундып салган эмтир. Уулчак ачуурканып, ыйлай берет. Энези оны токунадып, магазиндӧӧн кайра апарат. Ол ойынчыкты кайра берип, јаманын таштазын деп сурайт. Балазыныҥ мындый кереги учун энези уулыла оморкоп, тыҥ сӱӱнет. Нениҥ учун?\n2 Балдардыҥ тӧгӱндебей јӱрерге ӱренип турганы ада-энелерди сӱреен тыҥ сӱӱндирет. Анайып ла теҥеридеги Адабыс, «чындыктыҥ Кудайы», керегинде айдарга јараар (Сарын 31:5). Ол ич-кӧгӱзистиҥ тыҥып турганын кӧрӱп, тӧгӱндебей јӱрерге албаданып турганыска тыҥ сӱӱнет. Оныҥ учун Кудайды сӱӱндирерге ле Оныҥ сӱӱжинде артарга турганыстаҥ улам, бис, элчи Павел чилеп, «ончозында чын эдип јӱрерге кӱӱнзейдис» (Еврейлерге 13:18). Эмди, тӧгӱндебей јӱрерге анчада ла кӱч болуп турган јӱрӱмниҥ тӧрт јанын кӧрӱп, тӧгӱндебей јӱрери кандый алкыштар экелет деп, шӱӱжип ийеектер.\nБОЙЫН ТӦГӰНДЕБЕЙ ЈӰРЕРИ\n3—5. а) Бойысты мекелеери канча киреге каршулу болгонын Кудайдыҥ Сӧзи канайып кӧргӱзет? б) Бойысты мекелебеске не болужар?\n3 Баштапкызында, бойын тӧгӱндебей јӱрерине ӱренип аларга кӱч болот. Биске, кинчектӱ улуска, бойысты мекеге кийдирерге узак эмес. Темдектезе, Лаодикиядагы христиандар бойлорын тӧгӱндеп, бойлорын бай деп бодогон. Је чынынча, олор ич-кӧгӱс јанынаҥ «тӱреҥи, сокор ло јылаҥаш» болгон деп, Иисус айткан. Кижиниҥ ичи ачыыр айалга! (Ачылта 3:17). Олор бойлорын мынайып мекелегенинеҥ улам, айалга там кӱч боло берген.\n4 Анайда ок Иаковтыҥ сӧстӧрин эске алып ийерге јараар: «Кемигер бойын кудайзак деп сананып, је тилин тудунбайт, ол јӱрегин мекелейт, оныҥ кудайзагында туза јок» (Иаковтыҥ самаразы 1:26). Бис тилисти тутпай, Иеговага јараар эдип бажырар аргалу деп сананып турган болзоос, бойыстыҥ јӱрегисти мекелеер эдис. А бистиҥ ижис калас ла туза јок болор эди. Мындый каршулу айалга болбозын деп не болужар?\n5 Бу ла ӱзӱкте Иаков Кудайдыҥ Сӧзиндеги чындыкты кӱскӱге тӱҥдештирет. Ол бисти Кудайдыҥ толо кемдӱ јасагына кӧрӱнип, керектӱ солынталар эдерине кӱӱнзедет. (Иаковтыҥ самаразы 1:23—25 кычыр.) Агару Бичик бисти бойысты мекелебезин деп ӱредет ле неде солынар керек деп кӧргӱзет (Иеремияныҥ ыйы 3:40; Аггей 1:5). Анайда ок Иегова бисти шиҥдеп, кандый ла каршулу једикпестеристи табып, тӱзедерге болушсын деп, бис Ого мӱргӱӱр аргалу. (Сарын 139:23, 24). Тӧгӱндеери — сӱмелӱ јаман кылык, оныҥ учун мындый кылыкка бистиҥ кӧрӱмис теҥеридеги Адабыстыҥ кӧрӱминдий болор учурлу. Укаа сӧстӧр 3:32-де мынайып айдылат: «Куурмакчы кижи Иеговага јескинчилӱ, је тӧгӱндебес улусла Ол јакшы колбуларлу». Иегова биске андый ла сезимдерлӱ болорго ло бойыска Оныҥ кӧзиле кӧрӧргӧ болужар аргалу. «Чын эдип јӱрерге кӱӱнзейдис» — деген элчи Павелдиҥ сӧстӧрин ундыбагар. Бӱгӱнги кӱнде толо кеминде болор аргабыс јок то болзо, је бис акту кӱӱнистеҥ тӧгӱндебей јӱрерге кӱӱнзейдис ле албаданадыс.\nБИЛЕДЕ ТӦГӰНДЕБЕЙ ЈӰРЕРИ\nТӧгӱндебей јӱрери јажытту керектер этпеске болужар\n6. Эш-нӧкӧрлӧр нениҥ учун бой-бойын тӧгӱндебей јӱрер учурлу ла мынайып олор кандый каршулу керектердеҥ кыйат?\n6 Тӧгӱндебей јӱрери христиан билениҥ аҥылу јаны болор учурлу. Оныҥ учун эш-нӧкӧрлӧр бой-бойын тӧгӱндебей, ачык-јарык болор учурлу. Христиан биледе мындый каршулу керектер болбос учурлу, темдектезе: эш-нӧкӧри эмес кижиле ойногоны (флирт), эмезе кем-кемле интернет ажыра јажынып куучындашканы ла кандый ла бӱдӱмдӱ порнография кӧргӧни. Билелӱ кезик христиандар мындый керектерди эш-нӧкӧринеҥ јажырып эдедилер. Је мынайып эдери тӧгӱндегени болот. Кудайдаҥ айап туратан Давидтиҥ сӧстӧрине ајарып кӧрзӧӧр дӧ: «Мен тӧгӱнчи улусла отурбагам, чын јӱзин јажыргандарла јӱрбегем» (Сарын 26:4). Сен эш-нӧкӧрлӱ болзоҥ, ӱйиҥнеҥ эмезе ӧбӧӧниҥнеҥ чын јӱзиҥди јажырарга кӱӱнзеткедий керектерди качан да этпей јӱр!\n7, 8. Балдарды тӧгӱндебей јӱрерине ӱредип аларга, Агару Бичиктиҥ кандый темдери болужар?\n7 Ада-энелер балдарына Агару Бичиктиҥ темдериниҥ болужыла тӧгӱндебей јӱрериниҥ тузазын кӧргӱзип турза, ойгор болор. Темдектезе, јаман темдер кӧргӱскен улустыҥ учуралдарын тузаланарга јараар: уурдаганын јажырарга албаданган Аханныҥ; акчага болуп тӧгӱндеген Гиезийдиҥ; акча уурдап туратан ла Иисусты ӧлтӱрерге болуп, калју тӧгӱндеген Иуда Искариоттыҥ темин (Иисус Навин 6:17—19; 7:11—25; Каандардыҥ 2-чи бичиги 5:14—16, 20—27; Матфей 26:14, 15; Иоанн 12:6).\n8 Јакшы темдер кӧргӱскен улус: Иаков, ол уулдарыныҥ таарларында табылган акчаны кем де јастыра салып ийген деп сананганынаҥ улам оны кайра берип ийзин деп кӱӱнзеткен; Иеффай ла оныҥ кызы, ого Кудайга адазыныҥ берген сӧзин бӱдӱрерге кӧп немени артыргызарга келишкен; Иисус, Ол судур сӧсти бӱдӱрерге ле најыларын коруп аларга, атыйланып калган улустыҥ алдында Бойын Иисус деп аданарга коркыбаган (Башталганы 43:12; Јаргычылар 11:30—40; Иоанн 18:3—11). Бу ада-энелерге Агару Бичиктиҥ эрјинелерин билип аларга ла балдарын тӧгӱндебей јӱрерин сӱӱп ле баалап јӱрзин деп ӱредип аларга болужатан темдердиҥ јӱк ле кезиги.\n9. Ада-энелер балдарына тӧгӱндебей јӱреринде јакшы тем болорго турган болзо, олорго нени этпес керек ле нениҥ учун мындый тем керектӱ болот?\n9 Је мынайып балдарды ӱредери ада-энелердиҥ јаан молјузы болот. Элчи Павел сураган: «Анайдарда, ӧскӧ улусты ӱредип, бойыҥды бойыҥ ӱретпейдиҥ бе? „ууры этпе“ деп јарлап, бойыҥ уурданып јадыҥ ба?» (Римдегилерге 2:21). Кезик ада-энелер балдарын тӧгӱндебей јӱрерине ӱредип тура, бойлоры тӧгӱндеп јат. Темдектезе, уурданып ийет эмезе тӧгӱнденип ийет, оноҥ: «Кӧп улус тӧгӱндеп јат» эмезе «Бу јаан ла кинчек эмес» — деп актанып јадылар. Учы-учында балдар алаҥзып, канайып чын эдерин билбей јадылар. Је чынынча болзо, јаан неме уурдабаганы тӱҥей ле уурданыш болот, канча да кире тӧгӱндегени тӱҥей ле тӧгӱндениш болот *. (Лука 16:10 кычыр.) Балдар эки јӱстеништи капшай билип ийет, мынаҥ улам олор бойлоры да эки јӱстенип баштаардаҥ айабас (Ефестегилерге 6:4). Је качан балдар ада-энезиниҥ тӧгӱндебей јӱрген теминеҥ ӱрензе, олор јаанап келеле, бу калју телекейде Иегованы макка кӧдӱрер болор (Укаа сӧстӧр 22:6).\nЈУУНДА ТӦГӰНДЕБЕЙ ЈӰРЕРИ\n10. Ака-эјелеристи тӧгӱндебей јӱрерге, кандый јӧптӧрди ундыбас керек?\n10 Ака-эјелерисле куучындажып турзаас, тӧгӱндебей јӱрерине ӱренип аларга кӧп аргалар болот. 12-чи бажалыктаҥ кӧргӧнисле, сый эдип берилген куучынданатан аргабысты, анчада ла јуунныҥ ортозында, чын тузаланар керек. Тегин ле куучын каршулу коп, керек дезе јабарлаш та болуп калардаҥ айабас! Уккан ла немени, чын ба, јок по деп бӱдӱмјиленбей јадып улуска куучындап турзаас, тӧгӱнди јайып баштаардаҥ айабазыс, оныҥ учун артык неме куучындабаза торт болор (Укаа сӧстӧр 10:19). Анайда ок уккан неме чын деп бӱдӱмјиленип те алган болзоос, оны куучындаарга јараар деп сананбас керек. Темдектезе, бу бистиҥ керегис эмес эмезе бу керегинде куучындаары сӱӱжисти кӧргӱспей турганы болот (1 Фессалоникадагыларга 4:11). Кем де кату-кезем сӧстӧр айдарын, чынды јажырбай айтканы деп бодойт, је бистиҥ сӧстӧрис јаантайын јалакай ла јымжак болор учурлу. (Колоссыдагыларга 4:6 кычыр.)\n11, 12. а) Уур кинчек эткен кезик христиандар бойыныҥ кӱч айалгазын канайып там уурладат? б) Уур кинчектер керегинде Сатана не деп тӧгӱндейт ле оныҥ тӧгӱнине бис канайып кирбес аргалу? в) Иегованыҥ организациязыныҥ алдына бис неде тӧгӱндебес учурлу?\n11 Анчада ла кӧстӧлгӧн акаларга тӧгӱндебей јӱрери јаан учурлу. Уур кинчек эткен кезик христиандар кинчегин јажырарга албаданып, аксагаладар сурак берип турза, чынын айтпай, бойлорыныҥ кӱч айалгазын там уурладат. Андый христиандар јӱк тыштыла Иеговага чындык, је чынынча олор јаан кинчектиҥ јолында, анайып олор эки јӱрӱм јӱргилейт. Мынайып эдип турган кижи тӧгӱндебей јӱрӱп болбой јат (Сарын 12:2). Кезиги аксагалдардаҥ керектӱ немени јажырып, бастыра чынды айтпай јат (Апостолдордыҥ ижи 5:1—11). Улус мынайып Сатананыҥ тӧгӱнине бӱткенинеҥ улам эдет (« Уур кинчектер керегинде Сатананыҥ тӧгӱни» деген рамканы кӧрӱгер.)\nУУР КИНЧЕКТЕР КЕРЕГИНДЕ САТАНАНЫҤ ТӦГӰНИ\nСатана сени уур кинчектер јанынаҥ оныҥ каршулу тӧгӱнине бӱдӱп калзын деп тыҥ кӱӱнзейт. Је бистер, христиандар, «кӧрмӧстиҥ куурмакту керектерин» билерис (Ефестегилерге 6:11). Сатананыҥ ӱч мындый тӧгӱнин кӧрӱп ийеектер.\n«Кинчектерди айтпаска јараар». Је чынынча болзо, Иегова бистиҥ бастыра эдип турган керектеристи кӧрӱп јат. «Оныҥ кӧзи алдында ончозы јылаҥаш ла ачык. Оныҥ алдына каруу берерис» (Еврейлерге 4:13). Иегова ӱзе немени кӧрӱп турган болордо ло бис Ого каруу беретен болзоос, тегин де бурулу бойыс, уур кинчегисти Оныҥ јердеги ишчилеринеҥ не јажырарыс? (2 Самуил 12:12-ни база кӧрӱгер.)\n«Аксагалдарга бӱдерге јарабас, оныҥ учун олорго нени де айтпа». Калју Ахав каан Ильяны бойыныҥ ӧштӱзи деп айткан (Каандардыҥ 1-кы бичиги 21:20). Илья Израильде Иегованыҥ судурчузы болгонынаҥ улам Ахавка кинчегин алынарга болушкан. Иисус христиан јуундарга сый эдип аксагалдар берген (Ефестегилерге 4:8). Аксагалдар толо кемдӱ эмес те болзо, «олор... [бистиҥ] јӱрӱмисти сананып, кӧс јумбайдылар», ӧскӧртӧ айтса бистиҥ кӧгӱс су-кадыгыс јакшы болзын деп, кӧп иш эдедилер (Еврейлерге 13:17). Олор бистиҥ ӧштӱлерис эмес, карын Иегованыҥ берген болушчылары.\n«Најыҥныҥ кинчегин кемге де айтпазаҥ, ого болужып јадыҥ». Је чынынча болзо, најыбыстыҥ кинчегин айтпай турганысла ого јаан каршу эдедис. Уур кинчектер ич-кӧгӱстиҥ уйадап калганын кӧргӱзет; андый кинчектерди јажырганы јаан ооруны эмчинеҥ јажырып, айтпай турганына тӱҥей (Иаковтыҥ самаразы 5:14, 15). Кинчек эткен кижи Иегованыҥ алдына кату каруузына турарынаҥ коркып турган болор. Је Иегова оны кату каруузына тургузып, Бойыныҥ сӱӱжин кӧргӱзет, керек дезе андый кижиниҥ јӱрӱмин де аргадайт (Укаа сӧстӧр 3:12; 4:13). Анайда ок оноҥ ло ары кинчек эдип турган кижи јуунныҥ улузына каршузын јетирердеҥ айабас. Сен андый кижиниҥ кинчек эдерине экелген јастыра кӧрӱмин таркадарга јӧмӧжӧриҥ бе? (Левит 5:1; 1 Тимофейге 5:22). Кинчек эткен кижи бойыныҥ јастыразын јуунныҥ аксагалдарына куучындап берзин деп албадан.\n12 Анайда ок, Иегованыҥ организациязында кандый бир документтер де бичип јатсаас, тӧгӱндебес керек. Темдектезе, јарлаар ишке канча кире турушканысты чын бичиир керек. Ого ӱзеери, агару иштиҥ кандый бир бӱдӱмине туружарга анкета бичизеес, су-кадыгыс керегинде эмезе ӧскӧ дӧ неме керегинде тӧгӱн јетирӱ бичибес учурлу. (Ефестегилерге 4:25 кычыр.)\n13. Ишле колбулу сурактарда бис ака-эјелеристи канайып тӧгӱндебей јӱрер аргалу?\n13 Ишле де колбулу сурактарда ака-эјелериске тӧгӱндебей јӱрер керек. Кезикте христиандар кожо иштеп јат. Мындый учуралдарда олор ишле колбулу сурактарды Каандыктыҥ Туразында эмезе јарлаар иште болзо, Кудайга бажырарыла булгабас учурлу. Темдектезе, бир христиан кижи — иште башкараачы болот, та кем де — оныҥ ишчизи болот. Ака-эјелеристи ишке алган кийнинде, бис олорды тӧгӱндебес учурлу: ишјалды ӧйинде тӧлӧӧрис, анайда ок озолодоҥ куучындашкан эмезе јасакла тургузылган льготалар берерис (1 Тимофейге 5:18; Иаковтыҥ самаразы 5:1—4). Эмезе бис ака-эјеге ишке кирген болзоос, берилген ишти јазап бӱдӱрерис (2 Фессалоникадагыларга 3:10). Башкараачы бистиҥ ака эмезе эје болгондо, ӧскӧ ишчилерге кӧрӧ, биске јакшы баштанып, артык амыраар кӱндер эмезе кандый бир льготалар берер деп сакыбас керек (Ефестегилерге 6:5—8).\n14. Христиандар кожо иштейтен кандый бир керек ачарга турза, кандый алтамдар этсе, ойгор болор, нениҥ учун?\n14 А кандый бир христиан кижи акала эмезе эјеле кожо тӧлӱге акча алып эмезе коштырып, бизнес ачкан болзо, нени эдер керек? Агару Бичикте керектӱ ле тузалу јӧп берилет: бастыра немени чаазынга бичип эдигер! Темдектезе, Иеремия јер садып алып јадарда, документти керечилер кӧзинче эки чаазынга эдип јазаган. Анайда ок Иеремия, документтер јакшы кичеелип калзын деп кичеенген (Иеремия 32:9—12; Башталганы 23:16—20-ни база кӧрӱгер). Качан бис ака-эјелерисле кожо иш ачарга јӧптӧжӱ тургузып турзаас, кол салылган, керелелген ле јазап белетелген документте ончо јетирӱлерди чокум бичип јадыс. Бу алтамдар бой-бойына бӱтпей турганын кӧргӱспей јат, карын оҥдошпостордоҥ, ачыныштардаҥ, керек дезе бӧлӱништерге экелип турган ӧӧн-бӧкӧннӧҥ дӧ кыйарга болужат. Христиандар јуунныҥ амыры ла ака-эјелеристиҥ бирлиги баштапкы јерде турат деп, ундыбас учурлу (1 Коринфтегилерге 6:1—8) *.\nБУ ТЕЛЕКЕЙДЕ ТӦГӰНДЕБЕЙ ЈӰРЕРИ\n15. Ишле колбулу керектердиҥ тӧгӱнине Иегова канайып кӧрӧт лӧ бу телекейде таркадылган тӧгӱнге христиандар кандый кӧрӱмдӱ болор учурлу?\n15 Христиан кижи јӱк ле јуунда тӧгӱндебей јӱрер учурлу эмес. Павел бичиген: «Ончозында чын эдип јӱрерге кӱӱнзейдис» (Еврейлерге 13:18). Бистиҥ Јайаачыбыс, кожо иштеп турганыста бой-бойысты тӧгӱндебезин деп тыҥ кӱӱнзеп јат. Укаа сӧстӧрдиҥ бичигинде беске чын болор учурлу деп тӧрт катап бичилген (Укаа сӧстӧр 11:1; 16:11; 20:10, 23). Јебрен ӧйлӧрдӧ акчаны ла садып алган не-немени бескениҥ ле гиряныҥ болужыла бескелеер керек болгон. Тӧгӱнчи садучылар неме садып аларга турган улусты тӧгӱндеерге, эки башка гиряларлу ла јастыра кӧргӱзип турган бескелерлӱ болгон *. Иегова мындый керектерди кӧрӧр кӱӱни јок! Оныҥ сӱӱжинде артарга, бис ишле колбулу сурактарда јӱзӱн-јӱӱр тӧгӱннеҥ кыйып јадыс.\n16, 17 Бӱгӱнги кӱнде улус канайып тӧгӱнденет ле чындык христиандар нени эдерге бек шӱӱп алган?\n16 Бис тӧгӱнниҥ элбеде таркап калганына бир де кайкабай јадыс, нениҥ учун дезе бу телекейле Сатана башкарат. Кажы ла кӱн бисте тӧгӱндеп ийер кӱӱн келердеҥ айабас. Улус ишке кирерге, резюме бичип јатса, бойы керегинде рекомендацияны ла ченемели керегинде јетирӱни кӧпчиде бичип салат. Анайда ок иммиграционный, налоговый, страховой эмезе ӧскӧ дӧ бланктар бичиир тушта, улус тӧгӱн јетирӱлер бичийт. Школдо ӱренип турган балдар ла студенттер контрольный иштер, рефераттар ла сочинениелер бичиир тушта, база канайып ла сӱмеленип јат. Темдектезе, олор интернеттеҥ та кемниҥ де ижин табып алала, бойлорыныҥ адынаҥ эдип табыштырып ийет. Улус јаҥда отурган куурмакчылардаҥ неме аларга болуп, карын (взятка) бергилейт. Бу телекейде кӧп саба улус «јаҥыс бойын сӱӱр, акчага ӱстӱгер... јакшыны јаман кӧрӧр» болуп калганына кайкабай јадыс (2 Тимофейге 3:1—5).\n17 Чындык христиандар мындый керектерде турушпас деп бек шӱӱп алган. Је кезикте тӧгӱндебей јӱрерге кӱч болот, нениҥ учун дезе бӱгӱнги телекейде тӧгӱндеп јӱрген улус јакшы јӱрет, керек дезе бийик једимдерге де јединет деп билдирет (Сарын 73:1—8). Бу ок ӧйдӧ, христиандар акча-манатка јединбей турардаҥ айабас, нениҥ учун дезе «ончозында» тӧгӱндебеске албадангылайт. Мынайып јӱреринде туза бар ба? Тузазы сӱреен јаан! Је нениҥ учун тӧгӱндебес керек? Тӧгӱндебес улусты кандый алкыштар сакыйт?\nТӦГӰНДЕБЕЙ ЈӰРЕРИНИҤ АЛКЫШТАРЫ\n18. Тӧгӱндебей јӱрген кижиниҥ јакшы ады-јолы нениҥ учун сӱреен баалу болуп јат?\n18 Тӧгӱндебес ле бӱдӱмјилӱ кижиниҥ ады-јолы јӱрӱмде баалу болуп турган немелердиҥ тоозына кирет. (« Мен бир де тӧгӱндебей тургам ба?» деген рамканы кӧрӱгер.) Сананып кӧрзӧҥ дӧ, кажы ла кижи јакшы ат-јолду болор аргалу! Јакшы ат-јолду болоры кижиниҥ јайалтазынаҥ, бай болгонынаҥ, тыш бӱдӱминеҥ, угы-тӧзинеҥ эмезе ӧскӧ та незинеҥ де камаанду болбой јат. Је андый да болзо, кӧп улуска јакшы ат-јолду болорго келишпей јат. Андый улустыҥ тоозы ас (Михей 7:2). Сениҥ тӧгӱндебей јӱрӱп турганыҥа кезиги каткырыжар болор, је кезиги бу јакшы кылык-јаҥыҥды баалап, сени тоор ло сеге бӱдер. Кӧп саба Иегованыҥ Керечилери, тӧгӱндебей јӱрери акча јок артып калбаска болушкан деп, ајаруга алган. Не дезе тӧгӱнчи улусты иштеҥ чыгарып ийерде, олор ижин јылыйтпаган, эмезе ишке тӧгӱндебей турган улус керек болордо, иштӱ болуп калгандар.\nМЕН БИР ДЕ ТӦГӰНДЕБЕЙ ТУРГАМ БА?\nПринцип: «О-о Иегова, Сениҥ байканыҥда кем айылчы болор? [...] Јек јок, чындык јӱрген ле јӱрегинде чынды айдып турган кижи» (Сарын 15:1, 2).\nШӱӱп сананатан сурактар\nМен нениҥ учун јаантайын чынды айдар учурлу? (Укаа сӧстӧр 6:16, 17).\nЈӱзӱн-јӱӱр бланктарды: школдогы экзамендердиҥ чаазындарын, налоговый декларацияларды ла оноҥ до ӧскӧ документтерди мен канайып тӧгӱндебей, толо бичиир аргалу? (Исаия 28:15; Матфей 22:17—21; Римдегилерге 13:1—7; Ефестегилерге 4:25).\nМен иште сӧстӧ лӧ керекте тӧгӱндебей јӱредим бе? (Укаа сӧстӧр 11:1; Ефестегилерге 4:28; Колоссыдагыларга 3:9, 10).\nАкчаны сӱӱп баштаганым тӧгӱндебей јӱрерге албаданып турганымга кандый каршу јетирер болор? (Сарын 37:21; 1 Тимофейге 6:9, 10).\n19. Јӱрӱмниҥ кандый ла јанында тӧгӱндебей јӱргени бистиҥ уйадыска ла Иеговала колбуларыска кандый камаанын јетирет?\n19 Сенде бого тӱҥей учуралдар болбозо до, тӧгӱндебей јӱрери јаан алкыштар экелип турганын оҥдоп аларыҥ. Сениҥ уйадыҥ да ару болор. Павел бичиген: «Санаабыс [уйадыс, ЈТ] ару деп, бӱдӱп јадыс» (Еврейлерге 13:18). Ого ӱзеери, тӧгӱндебей јӱргениҥ теҥеридеги сӱӱштӱ Адабыстыҥ кӧзинеҥ туура калбас, Ол тӧгӱндебей јӱрген улусты сӱӱп јат. (Сарын 15:1, 2; Укаа сӧстӧр 22:1 кычыр.) Чын, тӧгӱндебей јӱрери сеге Кудайдыҥ сӱӱжинде артарга болужар. Бу эҥ јаан кайрал болот. Је эмди бу темала колбулу ӧскӧ теманы — ишке Иегованыҥ кӧрӱми кандый болгонын кӧрӱп ийеектер.\n^ 9 абз. Христиан кижи улуска каршу эдерге, ӧнӧтийин тӧгӱн сӧстӧр айдарга темигип калган болзо, мындый кылыкты јаргыныҥ комитеди кӧрӧрдӧҥ айабас.\n^ 14 абз. Кожо иштееринде кандый бир уур-кӱчтер боло берзе, нени эдери керегинде Кожултаныҥ «Јадын-јӱрӱмле колбулу блааш-тартышту сурактардыҥ аайына канайып чыгар» деген јӧрмӧлинеҥ кӧрӱгер.\n^ 15 абз. Кезик гирялар неме садып аларга, кезиги немени садып ийерге тузаланылган. Анайып садучылар качан да кирелте јок артпас болгон. Анайда ок улусты тӧгӱндеерге, олор бескениҥ бир јанын узундадып эмезе уурладып салатан болгон болор.\nӰлежер Ӱлежер Ончо немеде тӧгӱндебей јӱрӱгер\nlv 14 баж. 160—170 б.\n1-КЫ БАЖАЛЫК Кудайды сӱӱп турганыс недеҥ кӧрӱнет\n2-ЧИ БАЖАЛЫК Уйадыс ару болзын деп, нени эдер керек?\n3-ЧИ БАЖАЛЫК Кудайдыҥ сӱӱп турган улузын сӱӱгер\n4-ЧИ БАЖАЛЫК Јаҥды нениҥ учун тоор керек?\n5-ЧИ БАЖАЛЫК «Телекейдеҥ эмес» болорго, канайып чеберленер\n6-ЧЫ БАЖАЛЫК Тузалу соот-јыргалдарды канайып талдаар\n7-ЧИ БАЖАЛЫК Слер јӱрӱмди Кудай ла чылап, баалайдыгар ба?\n8-ЧИ БАЖАЛЫК Кудай ару албатыны сӱӱйт\n9-ЧЫ БАЖАЛЫК «Балыр јӱрӱмнеҥ качыгар»\n10-ЧЫ БАЖАЛЫК Биле — сӱӱштӱ Кудайдыҥ сыйы\n11-ЧИ БАЖАЛЫК Билелӱ болгон улус бой-бойын тооп јӱрзин\n12-ЧИ БАЖАЛЫК Айткан сӧзигер тузалу болзын\n13-ЧИ БАЖАЛЫК Кудайга јарабай турган байрамдар\n14-ЧИ БАЖАЛЫК Ончо немеде тӧгӱндебей јӱрӱгер\n15-ЧИ БАЖАЛЫК Эткен ижиҥе јакшызынып јӱр\n16-ЧЫ БАЖАЛЫК Кӧрмӧстиҥ куурмакту керектерине удура туругар\n17-ЧИ БАЖАЛЫК Агару бӱдӱмјигерди тыҥыдыгар\nКОЖУЛТА Јууннаҥ чыгарылган кижиге канайып баштанар керек\nКОЖУЛТА Башты качан ла нениҥ учун јабар керек?\nКОЖУЛТА Мааныга бажырары, ӱн берери ле черӱниҥ ордына иш (альтернативная служба)\nКОЖУЛТА Канныҥ фракциялары ла канды тузаланатан медицинский процедуралар\nКОЖУЛТА Мастурбация. Бу јаман кылык-јаҥнаҥ канайып айрылар?\nКОЖУЛТА Агару Бичик айрылыш ла башка јадары керегинде нени айдат\nКОЖУЛТА Јадын-јӱрӱмле колбулу блааш-тартышту сурактардыҥ аайына канайып чыгар\nТексти Публикацияларды электронный бӱдӱмдӱ эдип чыгаратан эп-аргалар «Бойыгарды Кудайдыҥ сӱӱжинде чеберлегер»\nӰлежер Ӱлежер «Бойыгарды Кудайдыҥ сӱӱжинде чеберлегер»


Баланыҥ чачын кескени\nБаланыҥ чÿрмежин ÿч jашка jеткенче чек кеспейтен, jÿк тарап турар. Баштапкы чÿрмеш кескени байлу-чÿмдÿ болотон. Эртеги чактаҥ бери эне jаны эҥ кÿндÿлÿ, оныҥ учун баланыҥ чÿрмежин эҥ баштап таайы келип кезер jаҥду.\nУчурлу кÿн келгенде, улу таайын ÿйге öнöтийин элчилеп алдыртар, колына кайчы туттурар. Таайы, jеениниҥ бажын jытап, эки jаагынаҥ эркелеп окшоп ийеле, керекти баштайт. Бачымдаш-сандыраш jогынаҥ таайы саамайын, маҥдайын ла тöбöзин кайчылап, мынайда алкап турат:\n– Бажына кыл бÿдÿрген,\nБалтырына эт бÿдÿрген,\nБайлап jÿрер таайыҥ мен.\nБашкы чачын кезетен,\nБала сени кичеейтен,\nБаркы берер таайыҥ мен.\nАйактап атка миндирер,\nАрдактап jолго кийдирер,\nАдаҥ ошкош таайыҥ мен.\nТöбö чачыҥ кескеним\nОтыкпыла чагып jÿр.\nJон ортодо jолыҥды\nОйынбыла ачып jÿр.\nАрмакчыла тудуп jÿр.\nАк санаала алып jÿр.\nБала бойыҥ батыр бол!\nКенjе бойыҥ кезер бол!\nОогош бойыҥ ойгор бол!\nАйткан сöзим алкыш бол!\nБаратанныҥ бажын бил,\nКелетенниҥ кемин бил!\nJаанныҥ сöзин jанчыкка сал,\nКарганныҥ сöзин капка сал!\nЧачын кескен таайын чат божотпой, кондырып койотон, сыйлап кÿндÿлеер jаҥду. Таайы дезе имдеп кескен чачты илгин баштыкка сугуп, бойыла кожо алып jанатан. Jанарда, jакыйтан мындый сöзи бар:\n– Бала jыдын чыкканда,\nБаркы алып келгейиҥ.\nЧач аларга келгенде,\nЭэрлÿ атты бергейим.\nЭр темине jеткенде,\nЭликтеер мылтык бергейим.\nЭлдеҥ эжин тапканда,\nЭптеп тойыҥ эткейим.\nБаркы берип, jеенине таайы айдар кереес сöс\nОнойып, соот-ойында билдиртпестеҥ, эмештеҥ айланыжып айлар öдöт, jылышкылап jылдар öдöт, – jен-эдек кыскарган, jеен бала чыдаган: баркы алар öй келген, таайына барар кÿн келген. Jеени таайына jелдиртип jедет, таайы jеенин табылу уткыйт.\n– Удура болзо кöрбöйтöн,\nКезем эдип кöрбöйтöн,\nКедер сöсти айтпайтан,\nБажыма кыл бÿдÿрген,\nБалтырыма эт öргÿскен,\nБайлап jÿрген таайым слер,\nБаштап койгон кижи слер.\nСаамайымнаҥ чач кезип,\nСалымым кезип бергендий.\nТöбöмнöҥ база им эдип,\nТöстöрин бил дегендий.\nÖрö тартар таайым слер.\nJорго сыйлаар таайым слер.\nJолым ачып бердигер,\nJолду сöзööр угайын.\nКереес сöзööр алайын.\nТаайы: (jеени туттурган ашты кöдÿрип).\nКичÿ бойыҥ кижи болдыҥ,\nJаш бойыҥ jаанап öстиҥ.\nЭр теминде кÿлÿк болдыҥ,\nЭжигимди кöстöп келдиҥ.\nЭэр-ÿйгенде тутак jок,\nЭр сöзимде булгак jок.\nКинчек этпес – кежиктÿ,\nJаман этпес – jакшылу.\nJарышта адыҥ соҥдотпо,\nМаргаанда сöзин мокотпо.\nСÿмер туудый сÿрлÿ бол,\nJалаҥ-чöлдий jараш бол.\nАлган чачты jандырып,\nБаркы берип jадырым.\nБаза такып jакыырым:\nJорголу – jортуп jÿретен,\nКорболу – jонго öзöтöн.\nШоҥкордый бол – шунуп jÿр.\nОйгордый бол – шÿÿнип jÿр.\nМатас «Урал» сыйлазам,\nМаҥтадып, атка бодоп jÿр.\nМылтык сеге сыйлазам,\nМылкыс этпей, тудуп jÿр.\nКойныҥа оны кондырба.\nКара бажыҥ буурайганча,\nКаска тижиҥ саргарганча,\nКаралуды актабай jÿр, jееним,\nАктуны каралабай jÿр, jееним.\nТапту jакшы эр дешсин,\nТаай jÿрегин сÿÿндиргин.\nТалдама адыҥ макталзын,\nТапкан ижиҥ бÿдÿргиҥ!\nКыймыктап – кыр ажарым,\nJорыктап – jол аларым.\nТаайдыҥ сöзи –\nТаайым сöзи алкышту,\nТар кöксиме сугарым.\nЭрjине сöзи кежиктÿ,\nКöп адып, мерген болбос.\nКöп айдып, чечен болбос.\nJерче де jеен кичÿ эмей,\nТакпайча да таай улу эмей.\n«Jееним некеп келгенче,\nJети бöрÿ келзе, торт!» –\nЧöкöп таайы айтканча,\nЧöл тÿбине öлзö, торт!\nКöс – кичÿ,\nТÿби – тереҥ.\nСöс jедер кöрбöс jерден.\nАлкыш учун алкыжым,\nБаркы учун быйаным!\nJеенниҥ jемтик сöзи,\nТаайдыҥ лапту кöзи!\nБеш карындаш – беш сабар,\nБеш чололу кеби бар.\nБежÿлези мак алар,\nБектеҥ бекем теми бар.\nБашпарак – ол баш сабар,\nБажы-Кырлу – ус сабар,\nБала алып отурар.\nОрто-Мерген – омок уул,\nОдын jарып, от салар.\nКуба-Чечен – кутус уул,\nКурсак азып, аш салар.\nКичÿ ийни – Кичÿ-Бий\nКирт этиртип бööрöк jиир.\nКатандашса, иш öҥжиир.\nЭр улустар jуулыжып,\nЭҥирде шахмат ойноды.\nКичинек уулчак толукта\nКиришпей тым отурды.\nJаан улустар уулчакты\nJазап кайдаҥ билзиндер.\nОйноткон кижи доскодоҥ\nУур ÿшкÿрип, öҥдöйöт.\nJеҥÿчил болгон эр Чорбон\nОйынныҥ учы билдирбес,\nБожоор аайы jок ошкош.\nБолалбады «аҥ jобош».\nТолуктаҥ уулчак серт эдип\nОйноорго тура jÿгÿрди.\nКÿлÿк оны кöрöлö,\nОйынды баштап jадала,\n– Оптонбо сен, уул – деди.\nЭки черÿ тап этти.\nJиит бÿткен шахматист\nÖштÿзи туйук курчудаҥ\nЧыгара салат бар кÿчин.\nОнчо-мынча öй öтти,\nОйынныҥ учы jарталды.\nКÿлÿктиҥ кааны олjого\nКирип калбай канайтты.\nБаш кöдÿрбей отурды.\nУулчакка удур кöрбöскö\nУйалганы jарт болды.


Депутаттар туулык текени корулаарыныҥ сурагын шӱӱштилер - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ экология ла ар-бӱткенди тузаланары аайынча комитединиҥ јуунында «Алтай Республиканыҥ јеринде Сибирьдиҥ туулык текезин корулаар керектер керегинде» сурак тӧс ајаруда болгон.\nВидеоколбу ажыра ӧткӧн јуунда Алтай Республиканыҥ депутаттары, АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Эжер Ялбаков, ар-бӱткенниҥ байлыктарыныҥ, экологияныҥ ла туризмниҥ министриниҥ ордынчызы Елена Ялбачева, АР-дыҥ аҥ-кужын корыыры, тузаланары ла орныктырары аайынча комитединиҥ председатели Андрий Куданов, АР-дыҥ ар-бӱткенди корыыр аймактар ортодогы Горно-Алтайский прокуратуразыныҥ про-\nкуроры Юрий Куханов, АР-дыҥ прокурорыныҥ старший болушчызы Юлия Юркина, экологияныҥ Алтайский тергеелик институдыныҥ директоры Наталья Берегошева, Сайлукемдеги национальный парк ФГБУ-ныҥ директоры Денис Маликов, АР-дыҥ Јондык палатазыныҥ турчызы Николай Малчинов, эколог Василий Манышев турушкан.\nАР-дыҥ Эл Курултайыныҥ экология ла\nар-бӱткенди тузаланары аайынча комитединиҥ јааны Владислав Рябченко јуунды ачып, соцсетьтерде текеге аҥдаганыныҥ фотојуруктары ла видеозы Алтай Республиканыҥ эл-јонын тыҥ кӱйбӱреткен деп темдектеген. «Алтай Республика экология јанынаҥ ару тергее\nдеп чотолот, оныҥ учун аҥ-кушты ла ӧзӱмдерди корулаары эҥ баштапкы государственный политика болуп јат» —\nдеп, комитеттиҥ председатели чокумдаган.\nШӱӱжилген суракла тӧс докладты Андрий Куданов эткен. Оныҥ темдектегениле, Сибирьдиҥ туулык текези кӧбизинде тӧрт муниципал тӧзӧлмӧниҥ јеринде јӱрет: Кош-Агаш, Кӧксуу-Оозы, Улаган ла Оҥдой аймактарда. Докладчик Сибирьдиҥ туулык текезиниҥ тоозы канайда кубулып турганыла таныштырган. Ӧткӱрилген чоттошту иштердиҥ турулталарыла, 2015 јылда текениҥ тоозы 8462 болгон болзо, 2021 јылда бу тоо 3761-ге јетире астаган. 2016-2017 јылдарда текениҥ тоозы эҥ ле тыҥ астаган (7916-даҥ 4978-ке), специалисттердиҥ темдектегениле, оныҥ шылтактарыныҥ тоозында јӱк ле јасакты бузуп аҥдаганы эмес, је ар-бӱткенниҥ айалгазы: јаан карлу соок кыштар. Текелердиҥ Алтай Республикада кӧп јӱретен јери Кош-Агаш аймак болуп јат, комитеттиҥ ле ар-бӱткенди корулаар јерлердиҥ чыгартулу улузыныҥ шӱӱлтезиле мында олордыҥ текши тоозыныҥ кайда да 80 % јӱрет. Андрий Кудановтыҥ эзеткениле, 2021-2022 јылдардыҥ аҥдаарга јараар ӧйинде 133 теке адарына јараду берилген.\nДепутат Михаил Терехов 2016 јылдаҥ ала туулык текениҥ тоозы астап турганын билип тура, нениҥ учун оны аҥдаарына јараду берилери улалганы керегинде сурак берген. Калганчы јылдарда ар-бӱткенниҥ, ай-кӱнниҥ айалгазы кубулганыла, текениҥ јӱрген јерлеринде азырал астаганыла колбой, онойдо ок коммерческий аҥдаштарда эҥ ле кӱчтӱ текелер адылат, онызы дезе текши генофондко салтарын јетирет – бу ончозы текелердиҥ тоозы орныгарына буудагын јетирет деп, докладчик темдектеген. Оныҥ шӱӱлтезиле, орныгарга ас ла болзо, ӱч јыл керек. Је озо мониторинг, билим шиҥжӱлер ӧткӱрер, чокум программа тургузар керек. Сайлукемдеги национальный парктыҥ директоры Денис Маликовтыҥ ајарганыла, корулаар чокум иштер ӧткӱрбезе, текелер чек јоголып калардаҥ айабас.\nЈарлу эколог Василий Манышевтиҥ эзеткениле, 30 јыл кайра республикада эҥ баштапкы јарадылган јасактардыҥ тоозында АР-дыҥ «Аҥ-куштыҥ телекейи керегинде» деп јасагы тегиндӱ јарадылбаган. Оныҥ айтканыла, «коммерческий аҥдаш» јанынаҥ јасактар јарадар керек. Айдарда, анализ эдип, коммерческий аҥдашка лицензия берерин аайлаштырып турган нормативный акттар јарадар керек. Елена Ялбачеваныҥ темдектегениле, туризмниҥ бӱдӱми болуп турган коммерческий аҥдаш каланныҥ чодына кирбей, туура барат. Је текелерге аҥдаарын кирелендиргенинеҥ улам, бистиҥ эл-јон јажытту аҥдашка кӧчпӧс пӧ? Депутат Денис Шубин Елена Ялбачеваныҥ бу шӱӱлтезин база јӧмӧшкӧн.\nПарламентарийлер Борис Бидинов, Ержанат Бегенов, Самат Кагарманов, Радмила Пекпеева, Айдар Мызин, Айдар Тазрашев, прокурордыҥ болушчызы Юлия Юркина, Кош-Агаш аймактыҥ депутаттар Совединиҥ председатели Санаш Дидунов, Оҥдой аймактыҥ депутаттар Совединиҥ председатели Адучы Тысов туулык текениҥ тоозын орныктырарга ого аҥдаарына 3-5 јылга мораторий кийдирер керек деген шӱӱлтелерин айткандар. Айдар Тазрашевтиҥ шӱӱлтезиле, аҥдаарын јаҥыс ла текеге эмес, буланга, тооргыга ла аҥга аҥдаарын база токтодор керек. Еликпай Аманчин коллегаларын јӧмӧп, ар-бӱткенди корулаар прокуратураныҥ учурын тыҥыдар шӱӱлтезин айткан.\nАР-дыҥ Јондык палатазыныҥ чыгартулу кижизи Николай Малчинов Сибирьдиҥ туулык текезине аҥдаарына мораторийди текши республикада кийдирзин деген суракла баштанган. Григорий Пильтинниҥ айтканыла, бу суракла јӧп чыгарардаҥ озо специалист-эксперттердиҥ шӱӱлтезин угар, оныҥ кийнинде токтодулу керектер ӧткӱрерин кӧрӧр керек. Айдар Мызин Сибирьдиҥ туулык текезиниҥ тоозыныҥ астаганы озо ло баштап кижидеҥ камаанду болгон, айдарда, 2022 јылдаҥ ала аҥдашты токтодып, коштой текени шиҥдеер билим иштер ӧткӱрер керек деген. Ол онойдо ок эл-јон ортодо текеге аҥдаарын кирелендиргени текелердиҥ тоозы кӧптӧӧрине экелери керегинде јартамалду иш ӧткӱргениниҥ јаан учурлу болгонын темдектеген. Аскар Тулебаевтиҥ шӱӱлтезиле, керектӱ јӧп јарадардаҥ озо бу суракты бастыра јанынаҥ шиҥдеер керек. Оны парламентарий Сергей Ложкин јӧмӧп, озо баштап јондык шӱӱжӱлер ӧткӱрер керек деген.\nРеспубликан парламенттиҥ спикери Артур Кохоевтиҥ темдектегениле, бу сурак бӱгӱнги кӱнниҥ курч ла оору сурагы, эл-јондык текеге аҥдаарын токтодорын некейт. Оныҥ учун јербойыныҥ эл-јоныныҥ кӱӱн-санаазын ајаруга алары учурлу, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдӧ дезе јондык шӱӱжӱлер ӧткӱрер керек. Онойдо ок эксперттердиҥ, специалисттердиҥ шӱӱлтелерин угар ла јаҥныҥ чыгартулу улузыныҥ ла эл-јонныҥ ортодо текши јӧпкӧ келери јаан учурлу. Биске јербойыныҥ улузыныҥ шӱӱлтези јаан учурлу болуп јат деп, ол чокумдаган.\nАдакыда парламентарийлер аймактардыҥ депутаттарына эл-јонло кожо текени корулаары јанынаҥ иштеери керегинде суракты шӱӱшсин деп баштанар деген јӧпкӧ келгендер. Владислав Рябченко профильный комитеттиҥ ээчий јуунында муниципалитеттердеҥ келген шӱӱлтелерди кӧрӧр лӧ тергеениҥ башкарузында кӧрӧрине текши шӱӱлтелерди кийдирери керегинде айткан.


Кыймыктанганы Марска да jедер... - altaicholmon\nБӱгӱнги бистиҥ айылчыбыс — ӱч баланыҥ кару адазы, иженчилӱ эш-нӧкӧр, чындык најы, энезиниҥ кару, тӧрӧл јериниҥ ойгор уулы, јиит аргачы Айабас МЕТРЕЕВ. Оны тӧрӧл Чаган-Узун јуртыныҥ јанында Кызыл-Чин капчалдагы бу јууктарда «Марс» деп адалып баштаган кырлардыҥ кӧрӧӧчи-ээзи деп айдарга јараар.\nКош-Агашта кайкамчылу, јӱзӱн-башка ӧҥдӧрлӱ кырлар барын бу ла јууктарда билип, ӧткӧн јайда ары амадап барып келдим. Алтай улус јазап амырап билбес дезем, чын болор болбой. Кыжы-јайы мал-аш азыраш, ӧлӧҥ эдиш — иш ле иш. Бат, ол ло ӧлӧҥ ижиниҥ ӧйинде, бӱрӱҥкӱй кӱндердиҥ бирӱзинде, ӱӱремле экӱ кӧп сананбай, Чуйдыҥ јолына чыгып маҥтаттыс. Тӧрӧл Алтайыҥла јорыктап јӱрерге кандый токыналу! Ол кандый јараш! Оныҥ да учун темир-таш јаан калалардаҥ келген улусты карамдаарым — кӧӧркийлер кырлардӧӧн оосторы ачылып калган кӧрӱп отургылаар… Је олордоҥ болгой, Кош-Агашта канча јыл јаткан эјем де јанында ла турган Марс деген кырларды кӧрбӧгӧн болгон. Бу јаан јастыраны ӱзебис јаба тӱзедип салдыбыс.\nТеҥери бастыра булут та болзо, је јарык, кӧс кылбыкпас, томоногы ас кӱн болгон. Онызы карын да јакшы болды: кырлардыҥ, тӱгенбес јалаҥдардыҥ будуктары ла ондый ок башка-башка булуттарлу, јуруктарлу теҥери бой-бойына келижип тургандый…\nЧаган-Узунда бисти кыскачак терегештер ле ачу аш амзап алган тоолу эр улус уткыды. Јурттыҥ ары јанында анда-мында сӱрее-чӧп чачылып калган…\n«Марска» јууктап келзес, ондо туристтер, кӧлӱктер деген неме јык толтыра. Эки алтай уул базып келеле: «Слер кажы јердиҥ улузы?» — деп бистеҥ сурады. «Јербойыныҥ ла» дееристе, олор бисле куучындажып, ажанып алгадый јер бар, кырга чыгар јол кайда ла кийниндеги «Марска» јаҥыс јойу једерин айдып берди. Ол тушта бис олорды бу јерлерди корып турган улус деп оҥдодыс. Туристтердиҥ келижи кӧп учун база сурак берер арга келишпеди…\nБу кӱндерде ол јииттердиҥ бирӱзи Айа-бас Метреевле јууктада таныжып, куучындаштыс. Тоолу јылдар кайра ол бойыныҥ ээлемин башкарып тура, турист улустыҥ билбес јанынаҥ эткен јаманына учураган. Малды јайыла бийик тайгаларда кабырып, ээлери јуртка тӱжӱп келзе, кышкы кажаандарын улус бузуп, кезип, от салып турар болуп калган. «Слер нениҥ учун мындый јаман керек эдип турганаар?» деген суракка олор: «Бис бу кереги јок, таштап ийген кажаандар деп бодогоныс» — деп каруу јандырар болды. Онойдо ок туристтердиҥ келижиле колбой, сууныҥ јарадында, јалаҥда сӱрее-чӧп тӧ кӧптӧп баштаган. Бу сурак анчада ла Айабастыҥ билезине ӧҥзӱре болуп, олор јуулыжып, бу айалганы мынайда артыргызарга јарабас, аайы-бажына чыгар керек деп шӱӱштилер.\nОлор аграрный туризм тӧзӧп, туристтердиҥ амыражы аайлу-башту, ајарулу болорын некегендер. Је ондый туризм керегинде јасакта чокым айдылбаган учун, буудактар болуп турарда, Метреевтер Чаган-Узундагы јерлештерин јӧмӧшсин деп кычырып, јуртка јаан учурлу јондык ӱлекер белетеп, оны «Јылдыҥ эҥ артык јондык ӱлекери» деген тергеелик кӧрӱ-маргаанга аткарган. Бу јаан алтамда Айабаска «Јондык аргачылыктыҥ школында» (бизнес-тазыктыраачызы Т. Л. Пахаева) ӱренгени јакшы јӧмӧлтӧ болгон. Ол туштарда Айабас «Јиит аргачы» деп маргыжуда да турушкан эди.\n«Чаган-Узун јуртта јадып тургандарды јуртээлемдик туризмге тартып алары» деп адалган ӱлекер 2016 јылда иштеп баштаган. А. Метреев озо баштап олордыҥ тайгаларына јӱк геологтор, студенттер келип турарын эске алат. Туристтер тӧрт јыл кире кайра келгилеп баштаган. Олор кӧрӱнген ле јерле, јалаҥдарла јаан кӧлӱктерлӱ, квадроциклдерлӱ маҥтадып јӱрер — кийнинде ол маҥтаткан, тепселген јерлердеҥ ӧлӧҥ дӧ чыкпас болот. Айабас карындаштарыла, јербойыныҥ уулдарыла кожо айыл-чыларга «ай-уй» деп айдып, кӧлӱктерди бир јерге тургузып, бир ле јолло маҥтатсын деп јартамалду иш ӧткӱрген. Иш оной ло башталган: аҥылу јолдор белетелип, сӱрее-чӧп чачар каптар тургузылып. Эмди јанында Ортолык, Кӧкӧрӱ, Курай јурттардаҥ, Кош-Агаштаҥ да улус келип, кожо иштеер кӱӱнин айдат.\nБу чоокыр кырлар турган јерлер алдынаҥ ла бери Айабастыҥ билезиниҥ јаткан, иштеген јерлери болгон. Бӱгӱн де мында кӧп сабада оныҥ тӧрӧӧн-туугандары иштенет. Онойып, бу ӱлекерле Чаган-Узуннаҥ 13 биле, Курайдаҥ бир кижи, Белтирдеҥ эки, Ортолыктаҥ бир, Кӧкӧрӱдеҥ эки кижи ӧмӧ-јӧмӧ иштейдилер.\nКырларлу бу јерди јурт ээлемнеҥ рекреацияга кӧчӱрери јанынаҥ сурак администрацияда кӧрӱлип јатканча, јиит аргачы јербойыныҥ улузыла кожо айылчылар кондырар турачактар јазап, керектӱ улусла колбу тудуп, бастыра сурактарды шӱӱп, амадуларын араайынаҥ бӱдӱрип јат. Олордыҥ эҥ учурлузы — јерлештери бу иш-бизнесте јӧмӧжип, иштӱ-тошту, арга-чакту болоры.\nТуристтер јаҥыс ла ар-бӱткенниҥ јаражын кӧрӱп, оноҥ јӱре берер эмес, је онойдо ок мында јаткан албатыныҥ культуразыла, јаҥжыгуларыла, јадын-јӱрӱмиле танышсын деген амаду бар. Айылчыларга анчада ла алтай кай, албатыныҥ кӱӱзи солун ла јарап јат. Чадыр, кийис айылдарда олорго Айастан Язакчинов ло Тӧжилей Алчинов куулгазынду кайын сыйлайдылар.\nЈуук ӧйдӧ јуртта эки музей ачылар. Бирӱзинде албатыныҥ эдинген-тудунган эдимдери, айылчыларга солун јазалдары, оныҥ ээлериниҥ ады-јолдоры, фотојуруктары тургузылар. Ундулгановтордыҥ билезиниҥ музейинде јербойыныҥ устарыныҥ јаҥжыккан иштери кӧргӱзилер.\nОнойдо ок јербойындагы устардыҥ эдимдерин садар јабынты-лавкалар тудулары темдектелет. Јылкы, тӧӧлӧр тудуп тургандарла туристтерди ыраада экскурсияларга апарары, артисттерле культурный программа јанынаҥ јӧптӧжӱлер ӧткӱрилет. Јурттыҥ кажы толыгында кӧргӧдий, улус ажанып алгадый јерлер кӧргӱзилген карта да јуралар. Јаҥыс сӧслӧ айтса, эмдиги ӧйдиҥ некелтелериле јеткилделген бастыра айалгалар болор…\n«Јердиҥ сурагыныҥ аайына канчанчы јыл чыгып јадыбыс, кеп сӧстӧ чилеп, «молјонгонынаҥ удабас ла ӱчинчи јыл болор» — јуук ӧйдӧ амадубыска једип, јаан ишти баштаарысты алаҥзыбай турум» — деп, Айабас айдат. Ол онойдо ок бу ӱлекердиҥ база бир јакшызы — јашӧскӱримниҥ јаан калалар, Тӱндӱк јаар барыжы астап, баргандары кайра бурылып, бу ӱлекерге јӧмӧжип, јерлер алып, иштеп турганы деп темдектеди.\nКоночылыктар эмди де керектӱ. Темдектезе, кӱӱк айдыҥ байрамдарына ал-камык айылчылар келзе, Кош-Агаштыҥ, Акташтыҥ ла Курайдыҥ коночылыктары чӱрче ле толо берет. Иш ончозына једер. Удабас ла аайлу-башту иш оноҥ ары элбеп, башка да аргалар болор.\nЭмдиги Интернеттӱ ӧйдӧ «Марска» аҥылу реклама да керек јок, улус бой-бойына айдыжып, бичижип, видео согуп таркадат. Айылчылар ас болбойт…\nАйабас билезинде јаҥыс уул. Ол бойы, кожо чыккан эки эјези, сыйны ла энезиниҥ эрте јада калган сыйныныҥ эки уулы ла кызы кожо чыдагандар. Метреевтердиҥ энези, Тамара Алексеевна, элбек кӧрӱмдӱ, јалакай, ус, иштеҥкей кижи, балдарын да ондый ок эдип чыдадып салган. Бу ӱлекерди бӱдӱреринде олордыҥ јаан болушчызы болот. Тамара Алексеевна бойыныҥ колыла јӱзӱн-јӱӱр эдимдер, сувенирлер эдип, башка-башка кӧрӱлерде туружып, ӱредӱлерге јӱрӱп, балдарына јӧмӧлтӧ эдет.\nОнойдо ок јиит аргачы јӧмӧлтӧ-болуш учун, АР-дыҥ кичӱ ле орто аргачылыкты јӧмӧӧри аайынча фондына, АР-дыҥ «КЦСОН» автоном учреждениезине (Н. М. Тадырова), тӧрӧл Кош-Агаш аймагыныҥ башкартузына, јерлештерине јаан быйанын айдат ла ӧмӧ-јӧмӧ иш мынаҥ да ары элбеп улаларына иженет.\nЈолыгар јаантайын ачык, амадулараар оноҥ до бийик болзын, јерлештереер мынаҥ эрчимдӱ јӧмӧжип, эптӱ-јӧптӱ иш болзын!\nТуризм — ол ӧйдиҥ некелтези. Јербойындагы улус, анчада ла јииттер јилбиркеп, туристтерди аш-курсагыла кӱндӱлеп, мал-ажыла, культуразыла, узыла кайкадып, акча-манат иштеп, ол ок ӧйдӧ ар-бӱткенди чеберлеп јатканын кӧрӧргӧ оморкодулу.


Журналист-репортер - altaicholmon\nАрутай Адаровтыҥ «Айдарда, ӧй келген…» деп бичигин кычырып таныжала, оныҥ јайаандык ижин баалап, оморкойдым. Jӱрӱмде болуп турган чындык керектерди ӧйлӧ јуук колбулу эдип бичигени кижиниҥ ич-кӧгӱс байлыгын кӧдӱрет, јӱрӱмниҥ ле иштиҥ јолында јӱрген иштеҥкей эл-јонысты ичкери ӧзӱмге кычырат. Бичикте Алтайыстыҥ јебрен тӱӱкизи, јайаандык јайалталу улузы, јаҥдаган јаҥжыгулары, тӧрӧл тилистиҥ ӧзӱми, фольклорлык солун соојындар, јурамалдар, статьялар, кӧнӱ куучындар, элес-интервьюлер – ончозы јилбилӱ бичилген. Мында эл-јонныҥ јӱрӱм-салымы элбеде кӧргӱзилип јат. Анайда ок орооныстыҥ ады јарлу бичиичизи ле натурализи В. Песковтыҥ ар-бӱткенди ару-чебер корулап аларына учурлалган бичимелдери, эске алыныштары, телекейди кайкаткан улу спортчылар Е. Мешкило, А. Карелин, бистиҥ јерлежис, эр-баатырыс И. Самтаев ле оноҥ до ӧскӧлӧрине учурлалган јурамалдар эптӱ-чӱмдӱ бичилген эмтир.\nЖурналист кижиниҥ ижи ол уур-кӱч иш эмей. Бойыныҥ бичимелдеринде ол чындык јартамал эдип бичийт. Мында тизилип јуунадылган материалдардыҥ кӧп сабазы тӧрӧл «Алтайдыҥ Чолмонында» кепке базылып чыккан, «Эл Алтай» ГТРК-да ӧткӱрилген берилтелер ылгалып, кӧчӱрилип јарлалган, альманахтардаҥ алынганы база бар. Jаҥыс сӧслӧ айтса, автор бойыныҥ иштеген јолын элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардаҥ баштап, узы бийиктеп, јазымы јок јаркынду учуралдарды бичигени мӧрлӱ болды деп айдар керек.\nОл, чындап та, оморкоп айдат: «Jинјилердий тизилижип, шыҥыражып ӧдӱп калган јылдарымды эске алып, «Jылдыктарым – байлыктарым» деп тӧзӧмӧлдӱ башкарынып јӱргенимди бичигем…». Автор бойыныҥ кожо ӧскӧн, јаба јӱрген нӧкӧрлӧриниҥ болужына тайанып, јилбилӱ статьялар, кеп-куучындар бичиген. «Алтайдыҥ Чолмонында» кӧп јылдарга чыгара кожо иштеген Б. В. Кортинниҥ «Тӧрӧл газедим» деген ӱлгеринеҥ баштаганы јаан учурлу деп бодойдым.\nАрутай Модышевич Адаровты мен кӧп јылдардыҥ туркунына јакшы билерим. Спорт-маргаандарда кожо туружып, волейбол, футбол до ойногон эдибис. Jайаандык ишчилердиҥ ӧткӱрилип турган туштажу-эҥирлеринде кӧп катап јолыгыжып, куучындажып, солундарды теҥ-тай ӱлежип јӱргенис.\nАрутай деп ат аданганын ол оморкоп айдат. «Алтайдыҥ Чолмоны» газет, оныҥ ӧмӧлиги автордыҥ эҥ баштапкы тепкижи, бутка бек туруп баштаган јери болгонын аҥылап темдектеер керек.\n1988 јылда газеттиҥ ишчилеринеҥ эҥ јакшы статьялар бичиген авторды талдаар «Курч перолу журналист кем?» деген конкурс јарлалган эди. Кычыраачылардыҥ шӱӱлтелери аайынча «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» бӱктеринде курч, ӧдӱҥи ле јилбилӱ сурактар кӧдӱрген деп, Василий Тоенов, Арутай Адаров, Александр Матин адалгандар.\nБичиктиҥ башталганында ол бойыныҥ угы-тукумы керегинде сӱреен јаан јетирӱ эдет. Эдил сууныҥ јаказында јаткан тӧӧлӧс сӧӧктӱ Кураган деп кижидеҥ таркаганыс деп јартап, 10-12 ӱйедеҥ ажыра улус болгонын бичигени кайкадат. Кӧп јакшынак, сӱрлӱ бичимелдери ада-энезине, эјелерине, ака-карындаштарына, бойыныҥ билезине учурлалат.\nБичиктиҥ тӧс бӧлӱктери: «Мында бӧкӧлӧр тазыктырынар», «Санаалу улус» ла оноҥ до ӧскӧлӧри. Учурлу јаан сурактар кӧдӱрилет: «Баштапкы бичимел, газетте иш», «Экологиялык јорыктар», «Буркан јаҥ, ӧс калыктар, јол-јорыктар», «Ыраак ӱйе ундыбагар бисти…», «Айланайын Ӱле-Кем, аҥданайын тӧҥиҥе», «Кӱмӱш кайырчак. Фестиваль», «²скӧ ороондордо культура», «Чорос-Гуркинниҥ сыйын тӧзӧгӧни», «Азияныҥ ӱни», «Бӧкӧлӧр тӧрӧл јерде, тӧрдӧ» деп адалып, јадын-јӱрӱмниҥ ӧҥзӱре сурактарын кӧдӱрип јат.\nБичиктиҥ тӧс учуры – ол башка-башка салымду, ойгор, кӱр-кӧгӱстӱ эл-калыгыстыҥ кӱнӱҥ сайынгы бӱдӱрген ижи ле сӱр-кебери, бӱгӱнги ле келер ӧйдӧги амадулары чокымдалып айдылганы. Олор бастыразы јаркынду, јараш будуктарла јуралып, ээлгир ле эптӱ чӱмделип кееркедилген. Ӧйдиҥ ӧҥин ӧскӧртип, кӧп ӱйелерге улалып барар аргалар ачат.\nАрутай Адаровтыҥ бу бичиги бистиҥ Алтай Республикада, журналисттер отогында аҥылу јерде туруп јат. Келер ӱйелерге керектӱ бичик болор. Ол бистиҥ јайаан кӧмзӧдӧ «алтын таныктарла» бичилген бичик болуп артып каларында алаҥзу јок деп айдар аргабыс бар. Белиҥ бек болзын, пероҥ артабазын, бичимелиҥ кӧп болзын, билгириҥ оноҥ до тыҥ болуп ӧзӱм алынзын деп алкап айдайын. Ичкери јолыҥ ачык, амаду-кӱӱниҥ бӱдӱп ле тургай, Арутай Адаров!


Тергеениҥ башчызыныҥ ишмекчи јол-јорыгынаҥ - altaicholmon\nТергеениҥ башчызыныҥ ишмекчи јол-јорыгынаҥ\nРосагашээлемниҥ башкараачызыла туштажу\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Москвада ишмекчи јол-јорыкта јӱрӱп, Россия Федерацияныҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары ла экология аайынча министриниҥ ордынчызы, агаш ээлемниҥ федерал агентствозыныҥ башкараачызы Сергей Аноприенколо тушташкан.\nТуштажуда олор «Экология» национальный ӱлекердиҥ «Агаштарды корыыры» деп федерал программа-зыныҥ тергееде бӱдӱп турганын, агаш ээлемди ӧскӱрериниҥ, агаштарды ӧрттӧҥ корулаарын јеткилдеериниҥ сурактарын шӱӱшкендер.\nБыјыл Алтай Республикага бу ӱлекерге федерал бюджеттеҥ 67,7 млн салковой чыгарылган, оноҥ 52 млн салковой агашты ӧрттӧҥ корулаар техника ла јепселдер аларына чыгарылган. Артканы јаҥы чаалдар отургузар јерлердиҥ кемин элбедерине, тергеениҥ лесничестволорын агашээлем техникала ла јепселдерле јеткилдеерине, ӱрендердиҥ кӧмзӧзин тӧзӧӧрине учурлалган.\nАгаш аразында ӧрттӧрди ӧчӱрер ишти тыҥыдарга јыл башталарда тергее ӧрт ӧчӱрер 16 техника ла јепсел алган, олорды јылдыҥ учына јетире экелери јанынаҥ контракттар тургузылган. Былтыр тергееге 60 техника ла јепселдер келген. Онойдо ок Алтай Республикада агаш корулаар бойыныҥ авиациялык техниказы бар, ол вертолетторло, ӧрттӧр ӧчӱрер эп-аргаларла јепселген. Агаш аразында ӧрт ӧчӱрер группалардыҥ ижиниҥ шылтузында республиканыҥ јеринде јаан ӧрттӧр болбогон, онойдо ок Сибирьдиҥ ӧскӧ тергеелерине болужар арга болгон. Ол тоодо Алтай Республиканыҥ ӧрт ӧчӱрер десантниктериниҥ тӧрт группазы Красноярский крайда ӧрттӧр ӧчӱреринде турушкан.\nФедерал ӱлекерди бӱдӱрер тушта республикада чаалдар отургузар јерлер элбедилген, агаштары кезилген ле чирип-оорып ӱрелген ончо јерлерде јаҥыдаҥ отургузарга ӱрендердиҥ кӧмзӧзи тӧзӧлгӧн – быјыл чаалдар отургузар иштер 530 га јерде ӧткӧн. Агашты искусственный аргала отургузарыныҥ кӧргӱзӱзи 300 гадаҥ ашкан, онызы 110% кӧп. Агротехнический кичееш 1300 га јерде ӧткӧн. 4 га јер ӱренделген. Онойдо ок кӱске ӱрендер белетеери, јаҥыдаҥ јерлер ӱренделери пландалган.\nРосагашээлемниҥ башкараачызы Сергей Аноприенко Алтай Республиканыҥ агаш аразында ӧрттӧр болдыртпазы ла олорло тартыжары јанынаҥ турулталу ижин темдектеген. Ол онойдо ок агаш ээлемниҥ башка-башка бӱдӱмдерин ӧскӱрери јанынаҥ тергеениҥ јаан аргаларын темдектеп, бу ууламјыда республикала колбулу иштерди улалтарын айткан.\nАгробиотехнологияларды ӧскӱрери шӱӱжилген\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин ле Россия Федерацияныҥ билим ле бийик ӱредӱлик аайынча министри Валерий Фальков Москвада ишмекчи јол-јорык ӧйинде туштажуда агробиотехнологиялык кластердиҥ ӧзӱминиҥ бӧлӱгинде јаба иштеерин шӱӱшкендер.\nОлег Хорохордин республиканыҥ Майма аймагында «Кичӱ ле орто аргачылык ла таҥынаҥ аргачылыкта ишти јӧмӧӧри» деп нацӱлекерле тергееде баштапкы агропарк тудулып јатканын куучындаган. Сыгын айда ла мында сырьеодоҥ продукция иштеп алары башталар. Бери 2024 јылга јетире резиденттердиҥ ле инвесторлордыҥ 500 млн салковойдоҥ ажыра инвестицияларын тартары пландалат, јылдыҥ ла продукцияныҥ кеминиҥ кӧптӧӧри 10% болор.\n«Агропаркта бис агробиотех-нологияларды, ол тоодо јуртээлем продукцияны тереҥжиде иштеп, эдериниҥ технологияларын ӧскӱрерге турубыс. Бу бӧлӱкте бистиҥ аргаларыс јаан. Инновациялык јӧптӧр, билим иштер, технологиялардыҥ трансферин јеткилдеери керектӱ болоры ла онызы ведомстволор ортодо колбулу иштеерин некеери јарт» – деп, республиканыҥ башкараачызы темдектеген.\nОлег Хорохординниҥ ајарганыла, эл-јонго сырьезынаҥ јербойында продукция иштеп алганы, ӱзеери баазын тергееде артырып, экология јанынаҥ ару ла белен продуктын бойы садары јаан учурлу.\nОнойдо ок тергееде сок јаҥыс вузты, Горно-Алтайский государственный университетти (ГАГУ), ӧскӱрер сурак база ајаруда болгон.\n«ГАГУ-ны ӧскӱрери ле јӧмӧӧри субъектти бӱгӱнги кӱнде суруда профессионал кадрларла, јиит специалисттерле јеткилдееринде тыҥ керектӱ» – деп, Валерий Фальков чокымдаган.\nМинистр Россияныҥ ӱредӱ ле билим айынча министерствозы тергееле билим-производственный ууламјыны ӧскӱреринде мынаҥ да ары колбулу иштеерин улалтарын айткан.\nКоронду таштанчылардыҥ ла шоҥкорлордыҥ сурагы\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин Москвада Россияныҥ ар-бӱткенниҥ байлыктарыныҥ ла экологияныҥ министри Дмитрий Кобылкинле база туштажуда болгон.\nТӧс сурак тергееде «Экология» нацӱлекерди бӱдӱрери керегинде болгон. Олег Хорохординниҥ јетиргениле, Россияда экология јанынаҥ ару деген субъекттердиҥ бирӱзи Туулу Алтайда Акташта алдындагы туулык-металлургический предприятиениҥ ртутьту таштанчыларын јоголтор сурак узактаҥ бери туруп јат.\n«Мындый чӱмдӱ объекттерди јоголтор иштер сӱреен чыгымду. Республика олорды чыгара тартарга айландыра ар-бӱткенге экологиялык каршулу, тыҥ јеткерлӱ объекттерди јоголторына федерал субсидиялар чыгарары аайынча конкурста туружарга пландайт» – деп, Олег Хорохордин айткан.\nТуштажуда онойдо ок Сайлукемде нацпаркта Кызыл бичиктеги балобан-шоҥкорлорды ӧскӱрер питомник тӧзӧӧри шӱӱжилген. Парк канча јылга улай јерлик ар-бӱткенде бу шоҥкорлорды орныктырары аайынча программада туружат. Ол аайынча Москваныҥ питомниктеринде ӧскӱрген азатпайларды шоҥкорлордыҥ уйаларына отургузып турулар.\n«Качан да бу солун куштардыҥ тоозы Алтай Республикада ороон ичинде арай ла болзо эҥ ле кӧп болбогон. Бис јоголорго јеткен бу бӱдӱм куштарды орныктырарында болужар учурлу — деп, Олег Хорохордин чокымдаган. – Парктыҥ јеринде питомник тӧзӧгӧни бу иштиҥ турултазын тыҥ бийиктедери јарт».


Кыймыктанзаҥ — јол аларыҥ... - altaicholmon\nКыймыктанзаҥ — јол аларыҥ…\n«Россияныҥ ӱренчиктериниҥ кыймыгузы» (РДШ) кичӱ изӱ айдыҥ 2-5 кӱндеринде Шабалин аймакта балдардыҥ су-кадыгын орныктырар «Горный орленок» деген лагерьде бойыныҥ 2-чи республикан следын бийик кеминде ӧткӱрди.\nБу јаан кыймыгуныҥ учуры — балдарга јӱрӱмде бойыныҥ јолын табарына болужары. Слет ӱренчиктердиҥ амыралта ӧйинде ӧткӱрилет: ӱредӱ божогон, санааркаш јок амыр айалга. Мында олор јилбилӱ, ижинде профессионал улусла таныжып, куучындажып, сурактарына каруулар алат. Башка-башка мастер-класстарда, тренингтерде туружып, кӧп билгирлер алат, јилбилӱ шӱӱлтелер, солун ачылталар эдет. Онойдо ок кем де бойында јаҥы јайалта ачар аргалу.\nСлетто ӱренчиктер јаҥы нӧкӧрлӧр табып, јууктада таныжып, нӧкӧрлӧжип јат. Најыларлу кижи карыкпас, олор бой-бойлорына јаантайын болужып, јӧмӧжип јӱрер. РДШ балдарды улуска килеҥкей, буурзак, Тӧрӧлиниҥ тӱӱкизин билип, јаҥжыгуларын ундыбай чеберлеп јӱрерине, Россияныҥ јаркынду келер ӧйиниҥ тоомјылу ӱйези болорына таскадат.\nСлетто 250-неҥ кӧп ӱренчик, педагогтор, айылчылар ла эксперттер турушты.\nКӧдӱриҥилӱ ачылтада ӱредӱ ле билим аайынча министрдиҥ баштапкы ордынчызы Ольга Болтошева јуулгандарга уткуулду сӧзиле баштанып, ӱренчиктердиҥ кыймыгузында эрчимдӱ туружып турганы учун АР-дыҥ башкарузыныҥ Быйанду самараларын Тожоҥтыдагы ла Паспаулдагы орто ӱредӱлӱ школдорго табыштырды. Слеттыҥ программазы РДШ-ныҥ тӧс ууламјыларыла тӧрт бӧлӱктеҥ турган: «Кижиниҥ таҥынаҥ ӧзӱми», «Граждан эрчим», «Jуучыл-тӧрӧлчи ууламјы» ла «Jетирӱ-медийный ууламјы». Балдар бойыныҥ талдап алган ууламјылары аайынча јӱзӱн-башка мастер-класстарда, тренингтерде туруштылар. Быјылгы слетто эксперттер болуп ла јӧмӧп иштеерге ФСБ-ныҥ, ФСИН-ниҥ Алтай Республика аайынча башкартуларыныҥ, АР-дыҥ МВД-зыныҥ, МЧС-ыныҥ, Росгвардияныҥ бӧлӱктериниҥ, республиканыҥ «Вымпел», «Россияныҥ бедирештӱ иштер ӧткӱрер кыймыгузы», «Юнармия» деген јондык биригӱлериниҥ, Сайлугемдеги эл парктыҥ, «Эл Алтай» ГТРК-ныҥ, ГАГУ-дагы студенттердиҥ «Гусь ТВ» телекӧрӱлтезиниҥ, «Врачебно-физкультурный диспансердиҥ», «Центр психолого-медико-социального сопровождения» деген учреждениениҥ ӧмӧликтери ле чыгартулу улузы, бијениҥ TM street, су-кадык ӧзӧриниҥ «Колибри» студиялары, онойдо ок Александр Печерский, Татьяна Синькова, Артур Сабин, Вадим Фефелов, Анна Пьянкова, Валерия Любимцева ла о. ӧ. келдилер.\nСлеттыҥ улалганында балдар кычырарыныҥ культуразын тыҥыдарына ууламјылалган «Россияныҥ ӱренчиктериниҥ кыймыгузыла кожо кычыр» деген Бастырароссиялык акцияны јӧмӧгӧн. Бу керек онойдо ок «Добрый плэнер» деген Бастырароссиялык акцияла база колбулу болды.\nРДШ-ныҥ «Классные встречи» деген ӱлекери быјылгы слеттыҥ база бир јаҥыртузы болгон. Ӱренчиктерге јолыгарга, бери јондык ла государстволык ишчилер келип јӱрген. Олор балдарга бойыныҥ јӱрӱми, салымыныҥ јилбилӱ учуралдары керегинде куучындаган. Айса болзо, та кемге де бу куучындар јозок болор. Онойып «Кижиниҥ таҥынаҥ ӧзӱми» деген бӧлӱкте айылчы болуп, «Танцы на ТНТ» деген шоуныҥ туружаачызы Айхан Шинжин, «Граждан эрчим» бӧлӱкте — Россияныҥ МЧС-ыныҥ АР-дагы башкартузыныҥ сууларда улуска јеткер болдыртпазы аайынча бӧлӱгиниҥ јааныныҥ ордынчызы Александр Глебов, јетирӱ-медийный ууламјыда «Туулу Алтай» ГТРК-ныҥ јааны, АР-дыҥ Jондык палатазыныҥ председатели Татьяна Кончева иштедилер.\nОнойдо ок ӱренчиктерде режиссер Михаил Кулунаковло туштажар арга база болды. Кийнинде Олор оноҥ бу режиссердыҥ «Трико» ло «Кереес» деген документальный фильмдерин јилбиркеп кӧрди.\nАлтай Республиканыҥ «РДШ-зыныҥ» следыныҥ туружаачылары, В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназияныҥ (РНГ) ӱренчиктери бисле бойыныҥ кӧргӧн-укканыла ӱлештилер.\nЭкемель МОЧЕВА: «Бистиҥ гимназияныҥ ӱренчиктериниҥ јондык биригӱзиниҥ ады — «Эрјине». «Эрјинебисле» оморкойдым. Бис балдардыҥ ла јииттердиҥ текшироссиялык кеминде эҥ артык 100 биригӱзиниҥ тоозына киредис. Бу биригӱге киргенимнеҥ бери бир ле јыл болды, је бу кыска ӧйдиҥ туркунына биригӱбистиҥ адынаҥ РДШ-ныҥ текшироссиялык съездине барып келдим. Слеттоҥ бийик, кӧдӱриҥилӱ кӱӱн-санаалу јангам.\nБу туштажуларда јуучыл-тӧрӧлчи ууламјыны талдап алгам. Мында меге Афганистандагы јууныҥ туружаачызы Владимир Павлович Казанцевле туштажу эҥ ле тыҥ јарады. Оныҥ јилбилӱ куучындарын угуп, ӧйдиҥ ӧткӧнин де сеспей калдыс. Онойдо ок ӧрт-аргадаачы службаныҥ ӱредӱлери јараган. ²ртти ӧчӱрип, улусты аргадаган иш канайда ӧдӱп турганыла, оныҥ айалгаларыла кажы ла кӱӱнзеген бала бойы таныжып, јарт аайлап алды.\nРДШ-ныҥ следы меге јаҥы ченемел, јилбилӱ туштажулар, кӧп нӧкӧрлӧр сыйлады. Мында ончо керектерде туружып, келер ӧйдӧги ӱредӱмниҥ талдап алган ууламјызы чын, меге јарап, келижип турганын бойыма база катап бӱдӱмдеп алдым».\nКатан ЧЕРНОЕВ: «Мен 11-чи класска кӧчтим, «Эрјинениҥ» башкараачызы болуп јадым. Ӱредӱде мен јондык-гуманитар ууламјыла ӱренип турум, је онойдо ок меге јуранары база сӱрекей јарайт. Слетто «Кижиниҥ таҥынаҥ ӧзӱми» деп бӧлӱкке барарга санангам. Оноҥ эмеш булгалыш бололо, «Jуучыл-тӧрӧлчи ууламјыдагы» ӱренчиктердиҥ тоозына киргем. Отрядымныҥ балдары сӱрекей јараган учун јеримди кайра толышпадым.\nБу ууламјыда мени кинологтордыҥ санаалузыла кижинеҥ артпас ийттери эҥ ле тыҥ кайкатты. Олор улустыҥ тилин аайлап тургандый, кажы ла команданы чокым бӱдӱргилеп турды. Jуучыл јанынаҥ чек ле «ноль» до болзом, ончо ӱредӱлер, туштажулар меге јарады. Учурал болуп, бу ууламјыга киргеним — айса болзо, салым болор бо деп сананадым…\nМындый тузалу, сӱӱнчилӱ туштажуларды база да ӧткӱрип турар керек. Эмди мен јарым республика нӧкӧрлӧрлӱ болуп калдым! А бисти ондо кандый јакшы азыраган эди?!».\nБу јаан туштажу-слетты ӧткӱрерине балдардыҥ ла јииттердиҥ «Россияныҥ ӱренчиктериниҥ кыймыгузы» деген текшироссиялык јондык-государственный биригӱзинеҥ ӱзеери федерал акча чыгарылганын темдектеер керек. Слетто РДШ-ныҥ аппарадыныҥ јааны, ӱренчиктердиҥ кыймыгузыныҥ талалык бӧлӱктериниҥ баштаҥкайларын акча-манатла јӧмӧӧр программаныҥ башкараачызы Михаил Телушкин база турушты. Андый јӧмӧлтӧ-болуштыҥ шылтузында бу слеттыҥ туружаачыларыныҥ тоозын эки катапка кӧптӧдӧр арга болгон. Jаан иш-керекти баштап ӧткӱргендер: балдардыҥ ла јииттердиҥ «Россияныҥ ӱренчиктериниҥ кыймыгузы» деген текшироссиялык јондык-государственный организациязы, АР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министерствозы, ӱзеери ӱредӱниҥ республикан тӧс јери, РДШ-ныҥ АР-дагы талалык бӧлӱги. Бойыныҥ кӱӱниле (волонтер-вожатыйлар) Владимир Кудрявцев, Яна Курганкова, Юлия Вишнякова, Эркелей Бекова, Джовид Арчабеков, Айару Чеконова, Анжелика Косарева ла Алексей Панюков иштегендер.\nБу учурлу, кеми јаан иш-керекти кӧдӱргендер келер ӧйдиҥ ӱйезин кӧрӱп, олордыҥ јаҥы билимдерге јӱткигенине сӱӱнип, нак, омок, ойгор болгондорыла оморкоп, мындый туштажуларды ӱспей, оноҥ до ары ӧткӱрер деп, иженер керек.


29.01.2018 - altaicholmon\nКичӱ аргачылыкты јӧмӧӧрине…\nМосквада Россияныҥ экономикалык ӧзӱм аайынча министерствозында бюджеттиҥ сурактарын шӱӱп кӧрӧтӧн камыстыҥ јууны ӧтти.\nАлтай Республиканыҥ ӧрт ӧчӱреечи ле аргадаачы гарнизондорыныҥ ишчилери соок кӱндерде арга јокто јолдо туруп калган тискинчилерге болужын јетирет.\nМинистрдиҥ јаҥы ордынчызы\nАлтай Республиканыҥ Башчызы А. Бердников бойыныҥ јарлыгыла АР-дыҥ ар-бӱткенниҥ байлыктары, экология ла јӧӧжӧлик колбулар аайынча министриниҥ ордынчызыныҥ јамызына Аржан Ялбаковты јӧптӧгӧн.\nЧага-Байрам кочкор айдыҥ 17-чи кӱнинде\nАлтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле, Чага-Байрам быјыл кочкор айдыҥ 17-чи кӱнинде темдектелер.\nПаспаулдыҥ курч сурактары шӱӱжилди\nЧой аймактыҥ депутаттар Совединиҥ промышленностьтогы политика, аргачылык ла жилкомхоз аайынча комиссиязыныҥ јууны Паспаул јуртта ӧткӧн.


«Чолмоны» — мениҥ jӱрӱмим…» - altaicholmon\n«Чолмоны» — мениҥ jӱрӱмим…»\nРоссия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ гражданини Валентина Николаевна БОКОНОКОВАНЫҤ ады-jолы тергеебис ичинде текши jарлу. Ол 40 jылдаҥ ажыра «Алтайдыҥ Чолмонында» иштеп, газеттиҥ ичкери алтамына ла ӧзӱмине jаан камаанын jетирген кижи.\nВалентина Николаевна Шабалин аймактыҥ Мукур-Чаргы jуртында Ада-Тӧрӧл учун Улу jууныҥ туружаачызы Николай Николаевич Болчишевтиҥ ле Мария Васильевна Калачёваныҥ билезинде чыккан. Jаштаҥ ала Валентина Николаевнаныҥ эҥ jуук ла кару кижизи сок jаҥыс эjези Зоя Николаевна болгон. Ада-энези эрте jада каларда, эjези ле jестези Борис Поликарпович Кузьмин, кӧп балдар азырап турган да болзо, сыйнына ӱренерге, оноҥ иштеп, колго-бутка турарга jаан болужын jетиргендер. Эмди бойыныҥ jажы jаанаган Валентина Николаевна jеендерин, олордыҥ бала-барказын кӧрӱжип jӱрет. Тӧрӧӧн-туугандарыныҥ, кожо иштеген коллегаларыныҥ ортозында бу эпши jаан тоомjыда, ол «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» ветерандарыныҥ совединиҥ jааны. А качан да редакцияныҥ эжигин ачып, иштеп келерде, ол 24 лӧ jашту болгон…\nВалентина Николаевна jӱрӱмде jарлу журналист болуп, бийик нерелӱ аттар ададып, тоом-\njыда jӱргенинде оныҥ школдогы баштапкы ӱредӱчизи Анисья Харитоновна Тыдыкованыҥ jаан камааны бар болгонын темдектейт. «Ыраак турлудаҥ деремне jаар школго келип jатканчам, уроктор тӱгенип калатан. Андый да болзо, таныкка, бичимелге сӱӱшти баштапкы ӱредӱчим ачкан»—деп, ол айдат. 5-чи класстаҥ ала кичинек кыс Шабалинниҥ школында ӱренип, мында интернатта jаткан. «Шабалинниҥ школы — мени jӱрӱмниҥ jолына ӱйдешкен, ӱредӱ, тӧзӧлгӧ берген jер»—деп, Валентина Николаевна куучынын улалтат.\nШколды божодып, jиит Валентина Чичке-Чаргыныҥ клубында, оноҥ ыраак Телеҥит-Сортогойдо баштамы класстардыҥ ӱредӱчизи болуп иштеген. 1964 jылда ол Горно-Алтайсктагы пединститутка ӱредӱге кирген. Мында jаан ченемелдӱ ӱредӱчилер алтай балдарды тӧрӧл тилин билип, ого ӱрензин, кийнинде тилин, албатызын эмдиги jииттер кӧдӱрбезе, кем кӧдӱрер деп, jаан таскадулу иш ӧткӱрген. Олордыҥ ортозында Нина Николаевна Суразакова база болгон. Бу кижи студент кыс Валентинага «кайдаҥ билериҥ, айса болзо, «Алтайдыҥ Чолмонында» да иштеериҥ» деп айдатан. Ол тушта бу сӧстӧр ырысту белге болуп калар деп кем билген…\nАнайып, тӱӱкиниҥ ле филологияныҥ факультединиҥ орус группазыла кожо бир канча алтай бала подгруппа болуп ӱренип барган. Валентина студент тужында кижиге барып, айыл-jуртту боло берген, удабай jиит биледе кызычак чыккан. Jаш балалу ӱренерге кӱч те болзо, ӱредӱни артыргызар деген санаа да, куучын да болбогон. Бойыныҥ кӱӱниле, албаданчагыла, эш-нӧкӧри Михаил Степановичтиҥ jӧмӧлтӧзиле студент эне ӱредӱзин jедимдӱ божодып ийген.\nОныҥ кийнинеҥ jиит специалист Каспа jурттыҥ школында иштеген, калада национальный школдыҥ интернадында таскадаачы болгон. Jе Валентина Николаевна ары jанынаҥ журналист болотон салымын сезип, 1969 jылда «Алтайдыҥ Чолмонына» келген. Ол тушта таныжы Игнат Яковлевич Чулчушев «jаҥы jылдаҥ ала газеттиҥ кеми jаанаар, ишчилер керек болор» деп айдып, келинди ишке «сӧстӧгӧн». Газеттиҥ редакторы болгон Николай Татукович Барантаев кандый ла ишти бӱдӱрерге белен эпшиге «удурумга завхозтыҥ ижине аларым, кел» деген.\nОл jылдарда редакция типографияныҥ экинчи этажында иштеген. Валентина Николаевнаныҥ эске алынганыла, бир ле кыпта канча-канча кижи отуратан, бастыразы ла jаан-jаан\nэр улус. Шак мындый айалгадаҥ ла иштиҥ учурлузы, газеттиҥ тоомjызы иле билдирген. Анайып, 1969 jылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 12-чи кӱни эпшиниҥ jӱрӱминде jаан темдектӱ ле учурлу кӱн болуп калган: оны «Алтайдыҥ Чолмонына» корректор болуп алгандар.\nИш ого тургуза ла jарай берген. Jарлу ла ченемели jаан журналисттерле кожо иштеери, олордыҥ тексттерин кӧрӱп тӱзедери каруулу ла jилбилӱ иш эмей. Ижин чындык бӱдӱрип, ол удабай ревизионный корректор боло берген. Бир эмеш ӧйдӧҥ редколлегия келинниҥ ижин баалап, оны культура бӧлӱктиҥ корреспондентине кӧчӱрген. Мында Валентина Николаевна ады jарлу поэт Лазарь Кокышевле кожо иштеген, бӧлӱктиҥ jааны Николай Ильич Тодошев болгон, бир эмеш ӧйдӧҥ—Нина Михайловна Тодошева.\nВалентина Николаевна «Чолмонныҥ» ӱч-тӧрт ӱйе корреспонденттериле кожо иштеген. Андый да болзо, баштап ла келерде, кандый кабинетте кандый корреспондент отурганын ол эмди де jарт эске алынат: «Ол тушта ӧмӧликте Николай Барантаев, Иван Шодоев («журналистиканыҥ школын биске бу кижи берген»), Михаил Качкышев, Александр Тодошев, Альберт Мундусов, Владимир Амургушев, Григорий Голубев, Николай Булбаков, Петр Балыкчинов, Владимир Бабрашев, Игнат Чулчушев, Иван Тошпоков, Тадынай Тодошев, Николай Тадыев, Сергей Тоюшев, Гавриил Калкин, Николай Юлуков, Ульяна Бабаева, Михаил Тодогошев, Нина Тодошева, Мирослав Чевалков, Александр Саймунов, фотокорреспондент Иван Кондратов, машинисттер болуп Галина Меновщикова, Людмила Сортыякова, Галина Каланчинова, корректорлор Юлия Куксина, Полина Тошпокова, Мария Чекова, Людмила Полушкина, приемныйда Светлана Тоюшева, бухгалтерлер Дина Голубева, Валентина Алексеева, курьерлер Анна Тодошева, Софья Фонякина иштегендер. «Эҥ jуук наjыларыма мен «Чолмондо» туштагам, Галина Мундукинала эмдиге jетире jуук нӧкӧрлӧжип jӱредис»—деп, ол айдат.\nКорреспондент болуп кӧндӱге берерде, Валентина Боконокованы каруулу качыныҥ ордынчызына отургыскандар. «Макет jураарга коркыйтам. Курьер болгон Анна Тапыевна мени «Не коркыйдыҥ? Jура!» деп арбап туратан, оноҥ ло jурап баштагам. Александр Иванович Тодошевле кожо иштегенис» — деп, ол эске алынат.\nСтепан Тюхтенев баш редактор болуп турган ӧйдӧ Москвада МГУ-ныҥ журналистика факультединде аҥылу бӧлӱк ачылган. Кем ӱренип барар деген сурак тура берген. Валентина Николаевна бойыныҥ кӱчин ле кӱӱнин билип, «барарым» деген. Ӱч балазын артыргызып, ыраак\nМосква jаар ӱредӱге барарга кӱч ле болгон. Jе эпши ӱредӱ аларын бек сананып, амадузына jедерге кичеенген. Ого jаан jӧмӧлтӧ болгон улус эш-нӧкӧри ле кайын энези. Ороонныҥ тӧс калазында эки jыл ӱренип, ол jедимдӱ ӱренеечилердиҥ тоозында да, партийный бюроныҥ эрчимдӱ турчызы да болгон. Тӱндер сайын балдарын сананып ыйлап туруп ӱренип алала, газеттиҥ македин jарандырары jанынаҥ дипломду jанып келген.\nАҥылу ӱредӱлу кижи «Алтайдыҥ Чолмонында» самаралар бӧлӱктиҥ jааны болгон, бир эмеш ӧйдӧҥ каруулу качыга кӧстӧлгӧн. Анайда, сок jаҥыс алтай газеттиҥ салымына бу кижиниҥ ижи, кӱӱни jаан камаанын jетирген деп айдар керек. Беш jылдыҥ туркунына каруулу качы болуп, ол Василий Тоеновло, ордынчылары Тамара Ерленбаевала, Клара Макошевала кожо ӧмӧ-jӧмӧ иштеп jӱргендер.\n20 jылдаҥ ажыра республикан газеттиҥ баш редакторы болгон Татьяна Туденеваныҥ jаҥы ла школды божодып, редакцияга иштеп келгени Валентина Николаевнаныҥ санаазында база jакшы арткан: «Кемзинчек кыс Таня Бочкина иштеҥкейиле, jайалтазыла ӧрӧ ӧзӱп, газеттиҥ башкараачызы боло берген. Анайда ок jажы jаан эр улустыҥ ортозында апагаш чамчалу уул араай отурып бичинетени база санаама кирет, ол Иван Белеков болгон».\n2000 jылдарда эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келиштире газетке реклама ажыра бойына ӱзеери акча иштеер керек боло берген. Валентина Николаевна бу jаҥыртунаҥ туура калбаган. Реклама бӧлӱкти тӧзӧп, редакцияга ӱзеери акча иштеп баштаган кижи бу. Оныҥ кызы Оксана канча jылдарга бу бӧлӱктиҥ менеджери болуп иштеген, jеткерге туштап, jиит эпши ак-jарыктаҥ эрте jӱре берди… Jаан кызы Светлана «Алтайдыҥ Чолмонында» курьер болуп база иштеп ийген.\nВалентина Николаевна тӧс ижиле колбой республиканыҥ jондык иштеринде эрчимдӱ турушкан. 10 jылдаҥ ажыра редакцияныҥ проф-\nкомыныҥ председатели болгон. Ак-чек, бийик турулталу ижи учун jарлу журналист республикан да, ороонныҥ башкарузыныҥ да кӧп тоолу Кӱндӱлӱ грамоталарыла, Быйанду самараларыла кайралдаткан. Jондык сурактарды кӧдӱрип, ол кенектер, ӧскӱс балдар, jаан jашту ӧрӧкӧндӧр керегинде кижини ӧкпӧӧртӧр, санаага алдыртар jакшынак статьялар бичиген. Jӱрӱмниҥ кӱч айалгазына киргендердиҥ сурактарын кӧдӱрген, аайына чыгарга болушкан журналист эпшиге улус эмди де быйанду jӱредилер. «Jондык сурактарды кӧдӱрген эҥ артык журналист» деп ат Валентина Боконоковага jолду адалган эмей.\nБис, бӱгӱнги кӱнде «Чолмонныҥ» эҥ jиит корреспонденттери, В. Н. Боконоковала база иштеп ийдис. Кожо чай-чуй ичип, ӧткӧн ӧйдӧ редакцияда кандый jаҥжыгулар болгоны, jарлу поэт Лазарь Кокышевле иштегени керегинде ле оноҥ до ӧскӧ эске алыныштары сӱрекей солун болотон, ыраак командировкаларга да барып келетенис. Jол-jорыктарга Валентина Николаевна барарга сӱӱр, кожо jӱрген коллегаларын, тискинчилерди энезиндий алып jӱрер. Амыралтага чыгып, 40 jылдаҥ ажыра бичинген кижи амыр отурып албай, база да кӧп бичинген. Темдектезе ле, оныҥ «Сурак–Каруу» деген рубриказы кычыраачыларга кӧп ачык сурактарга каруулар, эп-сӱмелер табарга болушкан. Бӱгӱн ол «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» ветерандарыла иштейт: байрамдарла уткуп, айылдарга барып, ӧйлӧ кожо ыраашкан улусты бириктирер кижи болуп калды.\nБыjыл «Алтайдыҥ Чолмоны» тӧзӧлгӧнинеҥ ала 95 jылдыгын темдектеп jат. Газеттиҥ юбилейи—Слердиҥ байрамыгар ине. Эмди Слер эш-нӧкӧрӧӧр Михаил Степановичле кожо баркаларардыҥ балдарын кӧрӱжип отурадыгар. Мынайып ла амыр-энчӱ отурып, кӧп jаш jажап, «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» jӱрӱминде эмди де эрчимдӱ туружыгар.\nСыгын айдыҥ 26-чы кӱни, 2017 ј. № 106


«Кыймыктанган кижи кыр ажар» - altaicholmon\nЭжер Ялбаков Россияныҥ ичбойындагы керектериниҥ министерствозыныҥ Омсктогы бийик ӱредӱлӱ школын божоткон. Иштеги јолын госсслужбаныҥ органдарында баштаган. Калганчы он эки јылдыҥ туркунына Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ аппарадында иштеген. Иштеп турала, Россия Федерацияныҥ президентиндеги госсслужбаныҥ Академиязын јакшы темдектерге ӱренип божоткон. Тургуза ӧйдӧ Кан-Оозы аймакты башкарат. Оны бу јамыга аймактагы Советтиҥ депутаттары 2018 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 23-чи кӱнинде ӧткӧн сессиязында јӧптӧгӧндӧр. Бӱгӱн Э. Ялбаковло ӧткӧн эрмек-куучынды јарлап турубыс.\n— Эжер Алексеевич, аймакты башкарып баштаганыгардаҥ бери кӧп эмес ӧй ӧтти. Јӱк ле беш ай. Је темдектелген керектер ас эмес болбой. Ижигердиҥ тӧс ууламјылары керегинде куучындап берзегер.\n— Аймактыҥ јааныныҥ ижин ӧткӧн јылда кӱчӱрген айда бӱдӱрип баштагам. Јаҥар айда дезе корон сооктор турган. Је бис ай-кӱнниҥ мындый айалгазын эптӱ тузаланып, бастыра јурттар сайын јорыктаганыс. Јонјӱрӱмдик учурлу учреждениелер сооктордо канайда иштеп турганын шиҥжӱлеп, ол аайынча тӱп шӱӱлтелер эдер јарамыкту аргалар болгон ине. Кочкор ло тулаан айларда јурт јеезелерде сходтор ӧткӱргенис. Бу јуундарда эл-јон база кӧп сурактар кӧдӱрген. Чынынча айтса, бӱдӱретен, аайына чыгатан керектер чек баштаҥ ажыра.\nОлордыҥ тоозында школго баргалак балдардыҥ учреждениелериниҥ айалгаларын јарандырар некелтелер туруп јат. Бу бӧлӱктеги иштер бистиҥ аймакта чала соҥдошту ӧдӱп турган деп кӧрӱнет. Мен мынаҥ озо балдардыҥ садигиниҥ попечительский соведин узак ӧйгӧ башкаргам. Оныҥ курч сурактарын јакшы билерим. Јурттар сайын болгон јол-јорыкта школго баргалак балдардыҥ учреждениелерине јаҥдардыҥ јанынаҥ болуш керек болгоны јарталган. Аайына чыгатан сурактар Мӧндӱр-Соккондо ло Экинурда бар. Школдор јанынаҥ бисте јаан тутак-једикпестер јок, је балдардыҥ садиктериниҥ айалгаларын чочыдулу деп айдар керек.\nБисте бу бӧлӱкте кӧп јазал иштер темдектелген. Ас эмес акча-манат салып, тудум иштерди чек јаҥыдаҥ ӧткӱретен иштер база бар. Бу јанынаҥ тергеениҥ башкарузына баштанганыс. Јаҥы садиктерди ӧмӧ-јӧмӧ тударга турус. Госјӧмӧлтӧ аларга, республикан ла федерал программаларга кирер керек. Тургуза ӧйдӧ объекттердиҥ ӱлекер-сметаларын тургузары аайынча иштер ӧдӧт.\n— Калык ортозында «Кыймыктанган кижи кыр ажар» деген укаа сӧс бар эди. Эдетен керектер јада тура кыйалтазы јогынаҥ бӱдер ле болбой. А бу јаҥыла иш баштаҥ ажыра деп айдарыгарда, олор керегинде эмеш элбеде куучындап ийген болзогор.\n— Тӧс деген иштердиҥ тоозына јолдорды чыныктаары, улусты ичер суула јеткилдеери, аймактыҥ тӧс јуртыныҥ ла јурт јеезелердиҥ оромдорына электројарыткыштар ӧткӱрери база кирет. Бир сӧслӧ айтса, јерлештердиҥ јадын-јӱрӱмин јарандырып, олорго јарамыкту айалгалар тӧзӧӧри болуп јат. Кезик ууламјыларда керек-јарактар јеринеҥ кыймыктаган деп айдарга јараар. Суу агызатан јазалдарды тудар иштер Кан-Оозында ла Мооты–Оозында башталып јат. Оромдорго јарыткыштар кондырар иштер аймактыҥ алтыгы јанындагы јерлеринде, ол тоодо Мӧндӱр-Соккондо, тӱгенген. Тургуза ӧйдӧ иштер Кырлык јуртта ӧдӧт. Темдектелген иштер бастыра јурт јеезелерде кичӱ изӱ айда тӱгенип калар учурлу. Јербойыныҥ јолдорын чыныктап јазаары аайынча иштер база темдектелип калган. Јолдордо иштерди јарамыкту кӱндер тура ла берзе, баштаарыс.\nУлус анчада ла Коргон ло Кӧмӱр-Оозы ортодогы тергеелик учурлу јолдордыҥ чыҥдыйына комудайт. Бу јолдор учун тергеелик јаҥдар каруулу. Је бис бӱдӱретен, аайы-бажына чыгатан сурактардаҥ тууразында артпай јадырыс. Улустыҥ кӧдӱрип турган некелтелерин республиканыҥ башкарузыныҥ алдына база тургузып турус. Тегин улуска јолдор учун кемдер каруулу болгоны тӱҥей ле ине. Эл-јонныҥ су-кадыгын корыыр сурактарда база ла мындый айалгаларга учурап турубыс. Је бис нени де, кемди де ылгабай, бӧлибей јадырыс. Улустыҥ су-кадыгыла колбулу сурактарды тергеениҥ јаҥдарыныҥ алдына арга-кӱчис јеткенче тургузып ла јадырыс. Темдектелген база бир ууламјы – ол тӱрген иштеп турган Интернетти тургузып, оны тузаланары болуп јат. Тургуза ӧйдӧ бу јанынаҥ Ростелекомло јӧптӧжӱ куучындар ӧткӱредис.\nАймактыҥ администрациязы анайда ок јеҥилтелерле тузаланып турган улуска јерде участоктор берер суракка база јаан ајару эдет. 2019 јылда аймактыҥ тӧс јуртында јердиҥ участокторы кандый да тӧлӧмир јогынаҥ элдеҥ озо кӧп балдарлу билелерге, тылдыҥ ишчилерине, амыр-энчӱ ӧйдӧ јуу-согуштарда турушкан ветерандарга ла јиит билелерге чыгарылар. Јерле колбулу сурактар кажы ла јурт јеезеде ӧткӧн сходтордо кӧдӱрилген деп айдар керек. Бӱгӱнги кӱнде јердиҥ участокторын аларга турган улустыҥ тоозы бистиҥ аймакта 300 кижи.\nБаза бир туура салбас керектердиҥ бирӱзи ол — аймактыҥ «бӱдӱш-чырайын» јарандырып ӧскӱрери болуп јат. Бу суракты акту бойымныҥ ајарумда тудуп јадырым. Куучын-эрмек аймактыҥ јерлерин сӱрее-чӧптӧҥ арутап, јурттарын ла оромдорын јаантайын кичеемелде тудары јанынаҥ ӧдӱп јат. Тууразынаҥ келген улус бисти аайы-бажы јогынаҥ мактап айтсын деп турганым јок. Је бистиҥ айыл-јуртыбыс јаантайын ару, ӧҥжик болор учурлу. Оноҥ эл-јонныҥ су-кадыгы, текши кӱӱн-санаазы ла јадын-јӱрӱминиҥ айалгалары камаанду ине.\n— Культураны ла спортты ӧскӱреринде кандый иштер темдектелген? Бу бӧлӱктердиҥ тӱӱкизи јаан ла байлык болгонын ајарбас арга, байла, јок.\n— Јурт јеезелердиҥ клубтары, бисте ӧскӧ аймактарда ла чылап ок, чочыдулу айалгаларда. Чиригендерин ле эскиргендерин јемирип, јаҥыдаҥ тудатан, аргадап алатандарын чыныктап, јазал иштер ӧткӱретен учреждениелер аймакта эки-јаҥыс эмес. Чаргы-Оозы, Кӧзӱл ле Экинур јурттардыҥ клубтары јанынаҥ ӱлекер-проекттер тургузылат. «Культурная среда» деген федерал программага кирип, оныҥ аргаларын толо ло элбеде тузаланарга турус. Ӧскӧ јурттардыҥ клубтарын база чыныктап јазаар керек.\n2015 јылда Россияныҥ президенти Владимир Путин Јабаган јуртта культураныҥ байзыҥын јаҥыртып чыныктаарына бойыныҥ кӧмзӧ фондынаҥ 9897,8 муҥ салковой акча чыгарган. Бу акчала байзыҥныҥ ичи ле тышты јылулалган, јабынчызы јаҥыдаҥ јабылган, эжиктери, кӧзнӧктӧри, јылыдар јазалдары солылган ла ого јаҥы электроэмиктер ӧткӱрилген. Анайда ок байзыҥныҥ тыш ла ич јаны шыбалалган. Јазал иштер тӱгенген кийнинде ол ойто јаҥыдаҥ 2016 јылда ачылган. Јабаганда культураныҥ туразы 1940 јылда тудулган. Оныҥ текши кеми 641,8 квадрат метр. Оны чыныктап јазаары аайынча иштер мынаҥ озо бир де катап болбогон деп айдар керек. Кан-Оозы јурттыҥ клубы бисте база президенттиҥ фондыныҥ акчазыла чыныкталып јазалган.\nБу јуукта Горно-Алтайскта эстраданыҥ «Кан-Ойрот» ансамблиниҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 25 јылдыгына учурлай јаан ойын-кӧргӱзӱ ӧткӧн. Кӧрӧӧчилер концертте сӱрекей кӧп болгон. Олор П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрдыҥ јаан залына бадышпаган. Ӧй табып, јерлеш артисттерди јӧмӧӧр деген кӱӱнле бу концертте акту бойым база болдым.\nАды-чуузы элбеде јарлу «Эрјине» ансамбль керегинде канайып айтпас. Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Анжелика Молчоеваныҥ башкарып турган бијечилери аймак ла республика кеминде болуп турган байрамдарда ла фестивальдарда јаантайын туружат. Быјыл бу ӧмӧликке улу алтай јурукчы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйдыҥ стипендиады деген бийик ат адалган.\nСпортло дезе мен туку јиит тужымнаҥ бери јилбиркеп јадырым. Оныҥ да учун физкультураныҥ ла спорттыҥ, су-кадык јӱрӱм јӱрериниҥ сурактарын ижимде ле билемде баштапкы јерлердиҥ бирӱзине тургузадым. Бойым самбо ло дзюдо аайынча республикан федерацияныҥ вице-президенти эдим. Бисте аймактыҥ тӧс јуртында эмдиги ӧйдиҥ эдим-јазалдарыла јепселген јаҥы спортзал тудары аайынча белен ӱлекер бар. Тудум иштерди баштап, бу ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрер керек. Оны база молјулу керектеримниҥ бирӱзи деп кӧрӱп турум. Быјылгы јылга темдектелген иштердиҥ тоозында Кан-Оозыныҥ бойында ГТО-ны тестировать эдетен ле оныҥ нормативтерин табыштыратан тӧс јерди тудары база бар. Бу ишти бӱдӱрерге јербойыныҥ ла тергеениҥ бюджеттериниҥ акчазын тузаланарга турус. Балдардыҥ спортын јӧмӧӧргӧ јербойыныҥ бюджединеҥ акча чыгарадыс.\nТӱӱкиге дезе чындап та, ајарбас аргабыс јок. Ол калыҥ ла бай. Оныҥ учун јӱк ле бир темдекке токтойын. Спорт сӱӱчилер ады-чуузы элбеде јарлу «Чарас» команданыҥ једимдерин ундыбаган болбой. Илья Арбаевтиҥ тазыктырган јиит хоккейисттери бойыныҥ ӧйинде ороонныҥ јаан калаларыныҥ командаларыла теҥ-тай ойногондор. Олор ВЛКСМ-ныҥ Тӧс комитединиҥ «Ӧӧргӧн мяч» деп клубыныҥ Бастырасоюз турнириниҥ финал ойындарында алты катап турушкандар. 1985 јылда дезе команданыҥ орто јашту уулдары Комсомольск-на-Амуре калада чемпиондор болуп чыккан. Кан ичиниҥ јиит хоккеисттеринде ӧскӧ дӧ јаркынду јеҥӱлер болгон. Башка-башка кемдӱ маргаандарда олор эмдиге јетире ойногылап јат. Быјыл Иркутскта кыстар ортодо ӧткӧн ачык первенстводо Кан-Оозыныҥ 2006-2007 јылдарда чыккан кызычактары мӧҥӱн медальдар ойноп алган. «Чарастыҥ» кубогы ол эмезе спорттыҥ бу бӱдӱмин тӧзӧгӧн тоомјылу тазыктыраачыныҥ сыйы учун маргаандарды ӧткӱретен ӧй «быжып» калган деп бодойдым.\nБисте јаҥыс та культурада ла спортто эмес, је ӧскӧ дӧ бӧлӱктерде темдектеп айткадый кӧрӱмјилӱ једимдер јеткилинче бар деп айдар керек. Аймактыҥ администрациязы олордыҥ бастыразына ла арга-кӱчи јеткенче болужар кӱӱндӱ. Је мында ӧмӧ-јӧмӧ иш керек. Бойыстаҥ камаанду сурактардыҥ аайына чыгарга олорды эптӱ-јӧптӱ шӱӱжип, ӧмӧлӧжип бӱдӱрзеес, бир аайы тӱҥей ле јарталар эмес пе.\n— Бӱдӱретен иштер аймакта кӧп эмтир. Оныҥ уч-турулталарын мынаҥ ары болотон туштужуларда кӧрӧтӧн турус. Айтканаарла јӧпсинбеске болбос. Чындап та, кажы ла немениҥ «быжатан» ӧйи бар. Је туура салбас кӱнӱҥги сурактар база бар ине.\n— Бар эмей. Улус јонјӱрӱмдик сурактардыҥ аайынча чыгып берзин деп баштанат. Анчада ла јерле колбулу керек-јарактар јанынаҥ. Кемге де јартамал керек. Кемге де дезе јетпей турган бюджеттеҥ аргалар табып, чокым болуш эдерге келижет. Мындый сурактарла биске кӧп лӧ сабазында ветерандар, кӧп балдарлу билелер ле јадын-јӱрӱмниҥ кӱч айалгаларына учураган улус баштанып турулар. Кезик комудалдардыҥ аайына тургуза ла чыгып ийетен аргалар јок. Мындый учуралдарда олордыҥ аайына табынча чыгарга келижет. Болорзынбай, јӧпсинбей турган кӱӱн-тапту улус база учурап јат. Јӱрӱмде ончозы ла килеҥ-килтиркей јик јок болор аргазы база јок ине.\nАймактыҥ јасакчы јаҥыныҥ ишчилериле — депутаттарла текши тил табып иштеери база јаан учурлу. Олорло јаантайын туштажадым. Кем кандый партияга кирип турганы, кем кемди јаратпай турганы меге јаан учурлу эмес. Ижимде элдеҥ озо эл-јонныҥ јилбӱлериле башкарынып јадырым. Менде «эби јок» депутаттар јок. Олордыҥ кажызыныҥ ла кӱӱн-санаазын тооп јадырым. Јурт јеезелердиҥ јаандарыныҥ бӱдӱрип турган ижи база учурлу ла каруулу. Аймактыҥ јааны болуп иштеп келердеҥ озо тергеениҥ башкарузында иштегем. Андагы ижим јербойында бойы башкарынарыныҥ органдарыла јуук колбулу болгон. Јурт јеезелердиҥ јаандарыныҥ кӧп сабазыла мен јакшы таныш. Бу ишке јаҥы тудулгандары дезе ичкери кӧрӱмдӱ эрчимдӱ улус.\n— Аймактыҥ экономикалык айалгазын кандый деп кӧрӧдигер. Ајаруны элдеҥ озо неге эдер керек?\n— Улусты ишле јеткилдееринде тутак-једикпестер бар. Је иш јогыныҥ сурагы ол текши Россияныҥ тӱбеги эмей. Айдарда, биске туризмниҥ сурактарыла элбеде ле эрчимдӱ иштеер керек. Ӧскӧ тергеелердеҥ келген айылчылар кийистеҥ эдилген эдимдерле, јербойыныҥ национальный аш-курсагыла тыҥ јилбиркеп јадылар. Аймакта туризмди ле кичӱ аргачылыкты ӧскӱрерин јеткилдеер ле јӧмӧӧр керек. Кан-Оозыныҥ јаҥдары албаты эдимдериниҥ устарыныҥ ижин јӧмӧӧргӧ јаантайын белен. Бисте «Омбо этнојурт» деген ӱлекер тургузылат. Бу ӱлекер ороонныҥ президентиниҥ грантыныҥ программазы аайынча иштеер. Ол аайынча иштерди узак ӧйгӧ чӧйбӧй, быјыл ла баштаар кӱӱн-санаа бар. Этнојурт Ойбок деп ӧзӧктӧ иштеер.\n— Јилбилӱ куучын-эрмек учун јаан быйан. Ижигер эрчимдӱ ӧтсин.


Узак ӧй артпады - altaicholmon\nОныҥ учун аҥылу службалар ла ведомстволор Туулу Алтайдагы балдар амырап турган учреждениелерде шиҥжӱлӱ иштер ӧткӱрерине белетенет. Jаан ајару балдарга јеткер болбозыныҥ сурактарына эдилер.\nТегин анайда алза, 2016 јылдыҥ јайында Туулу Алтайда балдардыҥ су-кадыгын тыҥыдатан ла амырадатан 224 учреждение иштеген деп, Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билимдик аайынча министерствозыныҥ сайтында бичилген.\nОлордо 23 муҥга шыку бала амыраган, ол тоодо 4 муҥ кире бала стационарный учреждениелерде. Анайда ок јӱрӱмниҥ кӱч айалгазына кирген 13690 бала лагерьлерде су-кадыгын база тыҥыткан.\nБалдарды амырадарына республикан, муниципал бюджеттердеҥ ле профсоюзтардыҥ акчазынаҥ, анайда ок ада-энелердиҥ акчазынаҥ текши тооло 83 миллион салковой кире акча чыгарылган.\nАлтай Республикада балдарды амырадатан учреждениеде бир кӱн амыраганы учун тӧлӧйтӧн акчаныҥ кеми быјыл тыҥ кубулбас, је каланыҥ, јурттардыҥ тыштындагы учреждениелерде амырайтан путевкалардыҥ баазы эмеш бийик.


«Манјӱрек» курортто канатный јаҥы јол ачылган - altaicholmon\nАлтай Республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин ле Россияныҥ Сбербанкыныҥ јааны Герман Греф сыгын айдыҥ 7-чи кӱнинде Майма аймакта јыл туркунына иштеер «Манјӱрек» курортто канатный јаҥы тӱрген јол ачкан.\n«Бис Сбербанкка ла Герман Оскаровичке Туулу Алтайга улайын ајару ла кеми сӱрекей јаан инвестициялар эдип турганы учун јаан быйанысты айдып турус. Комплекстиҥ ӧзӱми оноҥ ары улалат, келер јуук јылдарда слер мындый европей ле телекейлик кеминде курорт болуп калганын кӧрӧригер. Андый курорт болуп калган кийнинде, биске бери јаҥыс ла јер-телекейдиҥ башка-башка јерлеринеҥ туристтерди јилбиркедер эмес, је анайда ок иштеер јаҥы јерлер тӧзӧӧр арга болор» — деп, Олег Хорохордин кӧдӱриҥилӱ ачылта ӧйинде айткан.\n«Сбербанк» ПАО-ныҥ башкартузыныҥ јааны Герман Грефтиҥ темдектегениле, эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келижип турган мындый подъемниктер бистиҥ ороондо тургуза ӧйдӧ јӱк ле Сочи калада бар. Манјӱректиҥ јанында Синюха кырдыҥ бажына јетире узуны 1,02 муҥ метр јолды бу подъемниктиҥ болужыла алты минут ӧдӧр арга тӧзӧлгӧн. Мынаҥ озо болгон кресельный јолло ол кырдыҥ бажына једерге јарым саат кире ӧй ӧдӱп туратан.\n«Бу комплекске ууландырылган инвестициялардыҥ баштапкы бӧлӱгин бис бӱгӱн тӱгезип јадыс. Ого јыл туркунына 220 муҥ кижи келип јат. Тӱрген баштапкы јолды ачканы туучаналык комплекстиҥ јеринде бир сааттыҥ туркунына 2,4 муҥ кижини ары-бери тартар арга берер. Ол туучаналык курорттыҥ, анайда ок јайдыҥ ӧйинде туулык курорттыҥ ӧзӱминиҥ керексиништерин артыкташтыра јеткилдеер» — деп, ол айткан.\nАлдында ӧйдӧ тузаланылган кресельный подъемникти јӱк ле јай ӧйинде тузаланары эмезе соҥында јоголтып салары темдектелет. Улус јыҥылаар јол-трассаны карла искусственный эп-аргала јеткилдеер системаны, ол эмдиге јетире учына јетире тӧзӧлбӧгӧн, тӧзӧӧри јанынаҥ Сбербанк иштеер. Анайда ок курорттыҥ ээзи курорттыҥ оноҥ арыгы ӧзӱмине арбынду акча-манат чыгарарга јазанат. Темдектезе, мында 200 номерлӱ коночылык комплекс, инфраструктураныҥ тӧс объекттери, смотровой площадкалар тудулар. Олег Хорохординниҥ темдектегениле, кичӱ бизнестиҥ ӧзӱмине керектӱ бастыра айалгалар, улус иштеер јаҥы јерлер тӧзӧлӧр.\nГерман Грефтиҥ айтканыла, бу комплекс јаҥыс ла албаты-јон амыраарына ла соотоорына тузаланылар эмес. Курорт улус эмдеериниҥ, медициналык реабилитацияныҥ, оору-јоболдор болдыртпазыныҥ ла улустыҥ су-кадыгын орныктырарыныҥ санаторийи эдип тузаланылар. Бери келип турган туристтердиҥ тоозын келер јуук јылдардыҥ туркунына тӧрт катапка кӧптӧдӧри темдектелет — јыл туркунына 220 муҥнаҥ 800 муҥ кижиге јетирери.\n«Туризм — улус иштеер јерлер тӧзӧӧрине ле кичӱ бизнестиҥ ӧзӱмине эҥ ле мультипликативный бӧлӱк болуп јат. Комплекстиҥ јеринде ле оны айландыра јерде улус иштеер муҥдар тоолу јерлер тӧзӧлӧр. Анайда ок балдарга учурлалган инфраструктураны ӧскӱрери темдектелет, јаан ајару су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ балдарла иштеерине эдилер. Тургуза ӧйдӧ андый балдардыҥ реабилитациязына аҥылу кышкы школ бисте ӧдӧт, бис ижистиҥ кемин оноҥ ары элбедерге ле оны јаҥжыктырып аларга кичеенерис» — деп, Сбербанктыҥ јааны айткан.\nОлег Хорохординниҥ темдектегениле, Алтай Республикага јербойына туристтер кӧбизинде јай ӧйинде келип турганынаҥ јыл туркунына келерине кӧчӧр керек. Кыш та ӧйинде туристтер кӧптӧҥ келерине јарамыкту айалгалар тӧзӧӧр деген сурак турат.\n«Манјӱрек» комплекстий ӱлекерлер шак ла андый суракты аайлаштырарына болуш јетирет. Бис объекттиҥ ээзине кыш ӧйинде, кайда да кочкор айы кирезинде јаан керек-јарак ӧткӱрери јанынаҥ шӱӱлте эдерге турус» — деп, тергеениҥ удурумга башчызы айткан.\nОныҥ эзеткениле, тургуза ӧйдӧ «Манјӱректе» Уралдыҥ бери јанында баштапкы профессионал байк-парк иштеп јат, даунхиллдиҥ узуны 11 километр јети јолы, агаш скилл-парк, памп-трек бар.\nКомплексте ачылта ӧйинде јаан байрам ӧткӱрилген. Мында Black Star Ternovoy лейблдиҥ јылдыстарыныҥ концерти, кӧдӱриҥилӱ ачылтаныҥ айылчыларына соотошту керек-јарактар ӧткӧн. Байрамныҥ спортивный бӧлӱгинде «Манјӱрек» деп велобайк-фестиваль ӧдӧрдӧ, анда профессионалдар ла бастыра Сибирьдеҥ ле Россияныҥ тӧс бӧлӱгинеҥ велоспортты сӱӱчилер турушкан.\n«Манјӱрек» курорттыҥ ӧзӱминиҥ концепциязы эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келиштирте тургузылган. Бу ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрерге, 2019 јылдыҥ кандык айында курорттыҥ архитектурно-градостроительный концепциязын белетеери јанынаҥ конкурс ӧткӱрилген. Конкурста Австрияныҥ Coop HimmeIb (I) компаниязы јеҥген, ол јер-телекейдиҥ эҥ артык он архитектурный бюрозыныҥ тоозына кирип јат.\nЭмдиги ӧйдиҥ некелтелерине келижип турган канатный јаҥы јолды ачканы курорттыҥ комплексный ӧзӱминиҥ баштапкы бӧлӱги болуп јат. Ӱлекер толо кеминде бӱткен соҥында айылчыларга конекторло, чанактарла јыҥылаарына, ийттерди чанактарга јегеле јарыжарына, кар полого, туу-чананыҥ спортына, сноубордко, даунхиллге, атту јорторына, квадроциклдерле маҥтадарына ла ӧскӧ дӧ бӱдӱмдерге јарамыкту айалгалар тӧзӧлӧр. Анайда ок парк, пляж, бассейн, чананыҥ тӧс јери, Кичӱ Синюханыҥ бажында ресторан ачылар. Курорт јыл туркунына иштеер. Концепцияны јӱрӱмде бӱдӱрери келер эки-ӱч јылдыҥ туркунына ӧдӧр.


Кӱнӱҥ сайын рейдтер ӧдӧт - altaicholmon\nРоспотребшиҥжӱниҥ республикан башкартузы тергеениҥ предприятиелери коронавирус југуш оорула тартыжарыныҥ ээжилерин бузуп турган ба деп кӱнӱҥ сайын шиҥжӱ иштер ӧткӱрет.\nАҥылу ајару садуныҥ, эл-јонды ашкарарыныҥ предприятиелерине эдилет. Кӧп квартиралу тураларда дезинфекция ӧткӱрилип турган ба, туристический объекттерде санитарный некелтелер бузулбайт па деген сурактарга Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилери база јаан ајару эдет.\nЈаан изӱ айдыҥ 18-19 кӱндеринде Горно-Алтайскта, Майма ла Суску јурттарда 32 объект, ол тоодо Јыланду ӧзӧктӧги кӧлмӧк, кӧп квартиралу алты тура, маршрутный тӧрт автобус, «На Шумах» ла «Белый камень» деп эки турбаза ла садуныҥ ла эл-јонды ашкарарыныҥ 20 предприятиези шиҥделген.\nКаланыҥ эл-јоны эжинип турган Јыландудагы кӧлмӧктиҥ айалгазы шиҥделген кийнинеҥ, андагы пляж улус амыраарга белен эмес болгонын кӧргӱскен. Пляж јазалбаган, андагы ӧлӧҥ кезилбеген. Анайып, Роспотребшиҥжӱ Горно-Алтайсктыҥ ЖКХ аайынча башкартузына административный керек ачкан.\nЭпидемияны болдыртпазыныҥ ээжизин бускан учуралдар Горно-Алтайскта садуныҥ «Розница К-1» ООО, «Мария-РА» деген јаан магазиндерде темдектелген. Бу магазиндерде дезинфекция эдилбей турган (јазалдар, фасовочный кыпта садуныҥ инвентари јунылбайт).\nСадуныҥ инвентарин јунарына керектӱ эки секциялу ванна белетелбеген. Ӧйи ӧдӱп калган аш-курсак салар јер јок. Мынаҥ улам бу юрлицого РФ-тыҥ КоАП-ныҥ 6.3 тизиминиҥ 2-чи бӧлӱги аайынча административный јаҥбузуш керегинде протокол тургузылган.\n«Агроторг» ООО-ныҥ Горно-Алтайскта «Пятерочка» магазининде садучылар маска јок, ишчилери аҥылу кийим јогынаҥ иштеп турганы темдектелген. Анайып, садуныҥ бу јерине РФ-тыҥ КоАП-ныҥ 6.3 тизиминиҥ 2-чи бӧлӱги аайынча административный керек ачылган.\nГорно-Алтайскта кӧп квартиралу тураларда дезинфекцияныҥ ээжизи бузулып турганы база темдектелген. COVID-19 оорула оорып турган улус јаткан јерлерде санитарный ээжилердиҥ некелтелери аайынча ӧткӱрилетен дезинфекция база ӧткӱрилбейт. Мынаҥ улам оору таркагадый чочыду тӧ-зӧлӧт. Јаҥбузуштар керегинде протоколдор тургузарга управляющий компаниялардыҥ башкараачылары алдыртылган.\nНекелтелерди бӱдӱрзин деген ајарулар Суску јуртта турган «На Шумах» ООО туркомплекстиҥ башкараачызына эдилген.\nБу рейдтер ӧйинде Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилери шиҥжӱ ӧткӧн предприятиелердиҥ ишчилерине, анайда ок јербойыныҥ улузына, амырап турган туристтерге санитарный ээжилерди бӱдӱрери јанынаҥ јартамалду иш ӧткӱрген.\nРоспотребшиҥжӱниҥ ишчилери јеткилдештиҥ бӧлӱгиниҥ чыгартулу улузын, тергеениҥ эл-јонын коронавирусла колбой эдилген кирелендириштерге ле некелтелерге јаан ајару этсин деген кычыру эдет.\nЈӱк ле тургузылган ээжилерди ле кирелендириштерди буспазаас, коронавирус оорула тартыжубыс турултага экелер.\n2020 јыл башталганынаҥ ала јаан изӱ айдыҥ 19-чы кӱнине јетире Роспотребшиҥжӱниҥ специалисттери эпидемияны болдыртпазыныҥ ээжизин буспазын шиҥдеер, коронавирус југуш ооруныҥ таркаарын болдыртпас амадула 4060 объектти шиҥдеген. Бу шиҥжӱ иштердиҥ турулталары аайынча 795 протокол тургузылган, 7 объекттиҥ ижи токтодылган, эл-јонды ашкарарыныҥ бир объегиниҥ ижин токтодоры керегинде материал јаргыда кӧрӱлет, 33 материал јаргыга табыштырылган. Мындый шиҥжӱ иштер кӱнӱҥ сайын ӧдӧт.\n«Единая Россия» политический партияныҥ Јиит гвардиязыныҥ чыгартулу улузы тергеелик Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилериле кожо каланыҥ ла Майма јурттыҥ ичиле јорыктап турган автобустар аайынча рейд ӧткӱргендер. Оныҥ турултазыла, автоперевозчиктер коронавирусла колбой тургузылган ээжилерди буспаска кичеенип турганы темдектелген. Тискинчилер ле кондукторлор маскаларлу, перчаткаларлу иштейт. Маршрут аайынча калганчы токтодуга келгенде, пассажирлер тудунатан порученьдер, эжиктер, отургыштар дезинфекцияныҥ эдимдериле арчылат. Кажы ла автобуста антисептиктер бар. Кӧп саба автобустарда «Јӱк ле маскалу кирерге јараар» деп бичилген.\nБу ок ӧйдӧ шиҥделген он автобустаҥ ӱчӱзинде бузуштар темдектелген. Анайып, таҥынаҥ аргачы Н. В. Сюзевага келижип турган 198 госномерлӱ 17-чи таҥмалу автобустыҥ салонын дезинфекцияныҥ чейинтизиле арутаар иш ӧткӱрилбейт. Не дезе, андый чейинти де, колдор јунар антисептиктер де јок.\nМындый ок айалга таҥынаҥ аргачы О. В. Гуринаныҥ 294 госномерлӱ 1-кы таҥмалу автобузында темдектелген.\nТаҥынаҥ аргачы О. В. Колоскованыҥ 265 госномерлӱ 117-чи таҥмалу автобузыныҥ тискинчизи Майма јуртта калганчы «Гидростроителей» токтодуга једеле, автобустыҥ ичинде ле таҥкылаган. Мынайып, ол «Граждандардыҥ су-кадыгын таҥкыныҥ ыжынаҥ ла таҥкы тартарыныҥ салтарларынаҥ корыыры керегинде» федерал јасактыҥ 12-чи тизимин бускан.\nЭэжилерди бускан таҥынаҥ аргачыларды ла тискинчини Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузына административный јаҥбузуш керегинде протокол тургузарына алдырткандар.\nРейд ӧйинде Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилери коронавирусла колбой профилактический иштерди кыйалтазы јоктоҥ бӱдӱрери керегинде јартамалду иштер ӧткӱрген.\nЈаан изӱ айдыҥ 17-чи кӱнинде Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкар-тузыныҥ санитарный шиҥжӱ аайынча бӧлӱгиниҥ ведущий специалист-эксперти Байана Чедушева 11 объектти, ол тоодо беш ашкананы, кӧп квартиралу эки тураны ла ӱч магазинди шиҥдеген. Ол Горно-Алтайскта Чорос-Гуркинниҥ оромында турган «Мария-РА» ла «Аникс» магазиндерди шиҥдеерге келерде, мен оныла кожо баргам. «Аниксте» ээжилерге јаан ајару эдип турганын кӧрдим. Садучылары бастыразы ла маскалу, дезинфекцияныҥ эдимдериле, чейинтилериле, перчаткаларла јеткилделген. Керек дезе, садыжып келген улуска маскалар берилет. Магазинниҥ ишчилери ишке келгенде, бастыразыныҥ эди-каныныҥ изӱзин кемјийдилер ле журналга бичийдилер. «Мария-РА» магазинде айалга эмеш башка, је андый да болзо, олор база ээжилерди буспаска кичеенет.\nБайана Чедушеваныҥ айтканыла болзо, бу кӱнде шиҥделген объекттерде кандый да бузуш темдектелбеген. Ведущий специалист-эксперт бу ууламјыда тӧрт јыл иштейт. Эки јылдыҥ туркунына Красноярскта база ла Роспотребшиҥжӱде иштеген эмтир. Адакыда јиит специалистке мындый рейдке кожо алганы учун быйанымды айдып, ижинде једимдер кӱӱнзейдим.


Алтайдыҥ алтындый бичиктериниҥ байрамы - altaicholmon\nМ. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотека тулаан айдыҥ 18-25 кӱндеринде «Алтайдыҥ Бичиги» («Книга Алтая») деген байрамды ӧткӱрди.\n«Алтайдыҥ Бичиги» деген байрамныҥ окылу ачылтазы эл библиотекада тулаан айдыҥ 18-чи кӱнинде кӧдӱриҥилӱ айалгада ӧткӧн. Бичиктердиҥ байрамы 2013 јылдаҥ ала Алтай Республиканыҥ культура аайынча министерствозыныҥ јӧмӧлтӧ-болужыла јылдаҥ јылга тебӱ алынып, ичкери барат. Јаан јолын алынган јакшынак јаҥжыгу аайынча бу кӱндерде башка-башка ууламјылу кӧдӱриҥилер: «Алтайда кепке базылган» деп адалган кӧрӱ (јаҥы бичиктердиҥ таныштырузы), кӱрее куучындар, санат устарыныҥ јайаандык эҥирлери, бичиичилерле, билимчилерле, журналист-терле, јурукчыларла јайаандык туштажулар тӧзӧмӧлдӱ ӧтти.\nКӧдӱриҥиниҥ амадузы — эл-јонды Алтайдыҥ чӱмдемел байлыгыла јилбиркедери, краевед бичиктиҥ учурын јартаары, јаанды-јашты кычырзын деп, би-чикке тартары, онойдо ок библиотекалар ортодо ӧмӧ-јӧмӧ колбуларды элбедери, кычыраачылар бичиктерле, оныҥ авторлорыла јууктада, эрчимдӱ танышсын. Библиотеканыҥ фондторын јаҥы бичиктерле јеткилдеери, толтырары база бир каруулу иш болуп јат.\nБу байрамныҥ гран-кыйузы јылдаҥ јылга элбеп јатканын башка-башка јылдарда ӧткӱрилген јайаандык иш лапту керелеп јат. Темдектезе, 2014, 2016 јылдарда јаан байрамда крайдыҥ В. Я. Шишковтыҥ адыла адалган билим библиотеказы эрчимдӱ турушкан. 2015 јылда Кош-Агаш аймактыҥ, 2016 јылда Кӧксуу-Оозы аймактыҥ бичиктериниҥ кӱндери тыҥытту ӧткӧн эди. Оныҥ кийнинде 2017-2018 јылдарда кеендиктиҥ, јайаандыктыҥ устары Т. Чанчибаевала, А. Дмитриевле, Н. Бельчековала, З. Торбоковала, Н. Унуковала ундылбас туштажулар болгон. Былтыр байрам ӧйинде, темдектезе, «Книга Алтая: проблемы издания, распространения и перспективы развития» деп адалган солун кӱрее куучын ӧткӧн. Ольга Ельдекованыҥ «Россыпи Алтая» деп ӱлгерлик јуунтызыныҥ таныштырузы болгон, Алтай Республиканыҥ нерелӱ журналисти, Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы Нина Бельчековала ӧткӧн јайаандык эҥирде кычыраачылар јилбиркеп турушкан.\nШак бу «Алтайдыҥ Бичиги» деген байрамныҥ шылтузында эл библиотека јылдыҥ ла јаҥы, јилбилӱ бичиктерди илезине чыгарып, кычыраачыларды меҥдеп, јилбиркеп таныштырат. Алтайдыҥ алтын судурдый бичиктери бичиктиҥ учурын билер, баалаар ла кычырарын недеҥ де артык јакшызынып, артыксынып турган-дарды бириктирет. Бичикке учурлалган байрам текши калыктыҥ байрамы ине.\nЭл библиотеканыҥ быјыл ӧткӱрген байрамында јаҥжыкканы аайынча Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик инсти-туды, республикан чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын-Туу» деп байзыҥ-јурт, ӱредӱчилердиҥ билгирин бийиктедер ле такып ӱредӱ берер республикан институт, ГАГУ, балдардыҥ республикан библиотеказы эрчимдӱ турушты. Онойдо ок байрам ӧйинде «Лира» деген чӱмдемел клубтыҥ јууны, Россияныҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчылары Зоя Топчинала, Качканак Багыровло, Павел Кедечиновло «Јолдорыс бирликке, јолдыктарыс калыкка» деген туштажу эҥир, Ольга Молчанованыҥ «Энциклопедия названий мест Горного Алтая» деп эки томноҥ турган бичигиниҥ таныштырузы солун болды. Кычыраачылар јурукчы-кееркедеечи Алексей Дмитриевтиҥ јаҥы кӧрӱзиле соныркап таныштылар. Јурукчы Леонид Соловьевтыҥ «Повесть о Ходже Насреддине» деген бичигине јураган јуруктарын кӧргӧн улус бийик баалады.\nКычыраачылар, айылчылар канча кӱнниҥ туркунына онойдо ок кӧрӱге тургузылган «Издано на Алтае-2018», «Издание Алтайского края» деген экспозицияларла јууктада таныштылар.\n«Алтайдыҥ Бичиги» деген јап-јакшынак байрамныҥ туружаачыларын АР-дыҥ культуразыныҥ министриниҥ ордынчызы Елена Шатина, Алтай Республиканыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ председатели, Алтай Республиканыҥ Эл бичиичизи, РФ-тыҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ кижизи, Арасейдиҥ чӱмдӱ сӧс академиязыныҥ академиги Бронтой Бедюров, Алтай Республиканыҥ Журналисттер биригӱзиниҥ јааны Борис Алушкин уткыдылар. Культураныҥ ла санаттыҥ јурукчы Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган колледжиниҥ «Шуну» (башкараачызы Мансур Тонов) деген јайаан ӧмӧлиги кӱӱлик сыйын сыйлады.\nЈакшынак јаҥжыгу аайынча байрам бичиктердиҥ «Алтайда 2018 јылда кепке базылган» деп адалган ширтемел-таныштырудаҥ башталган. Кӧрӱде ӧткӧн јылда эл библиотеканыҥ фондына «Об обязательном экземпляре документов Республики Алтай» деген јасак аайынча келген, онойдо ок республикадаҥ, ӧскӧ јерлердеҥ алган ла сыйлалган бичиктер чыгарылды. Солун таныштыруны библиотеканыҥ ишчизи Сырга Белеева ӧткӱрди.\n«Алтайдыҥ Бичиги» деген байрам ӧйинде балдардыҥ республикан библиотеказы 1-кы талалык краевед диктантты ӧткӱргени солун. Баштапкы ла катап ӧткӧн диктант Туулу Алтайдыҥ јарлу государственный ла јондык ишчизи М. В. Карамаевтиҥ чыкканынаҥ ала 90 јылдыгына учурлалган. Михаил Васильевич бойыныҥ ӧйинде Алтай Республиканыҥ бӱгӱнги кӱндеги ӧзӱминиҥ бек тӧзӧгӧзине јарамыкту ишти једимдӱ, ак-чек бӱдӱрген.\nДиктанттыҥ амадузы — таланыҥ эл-јоныныҥ краеведение аайынча билгирин элбедери, тӱӱкиле, культурала билгирин тереҥжидери болгон деп темдектеер керек. Оныҥ туружаачыларына краеведениеле билгирин кемнеҥ де камааны јогынаҥ баалаар арга берилди. Туружаачыларга 45 минуттыҥ туркунына (јаан улуска 30 ла балдарга 10 тестовый сурак) сурактарга каруулар берер керек болуптыр. Јакылталарды бӱдӱреле алатан текши балл — 30 (чын каруу учун) ла 10 балл — балдарга. Диктанттыҥ турултазы оны ӧткӱргенинеҥ ала 10 кӱнниҥ туркунына кӧрӱлер. Кажы ла туружаачыда бойыныҥ номери бар. Ол номерле турултазын балдардыҥ республикан библиотеказыныҥ сайтынаҥ кӧрӧр арга бар. Эмезе библиотекага келип, угарга јараар. Ончо сурактарга чын каруулар бергендер јеҥӱчилдер болуп чыгар, дипломдорло кайралдадар.\nРеспубликан акцияда турушкан 200-теҥ ажыра туружаачылардыҥ айтканыла, тестовый јакылталардагы сурактар јилбилӱ, тузалу болгон. Балдардыҥ ресбиблиотеказыныҥ ӧмӧлиги краевед диктант јылдыҥ ла ӧткӱрилер, туружаачылардыҥ тоозы кӧптӧӧр деп иженет.\n«Алтайдыҥ Бичиги» деген байрамда ӱредӱчилердиҥ билгирин бийиктедер ле такып ӱредӱ берер институт ӧткӧн јылда чыгарган бичиктериниҥ таныштырузын сӱреен солун ӧткӱрди. АР-дыҥ ӱредӱ ле билим министерствозы ла бу институт республиканыҥ башкарузыныҥ јӧмӧгӧниле алтай тилдиҥ ӧзӱмине јарамыкту каруулу ишти кӧнӱ ле тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱрет. Таланыҥ башкарузы оогош болчомдорго, баштамы школдыҥ, орто ло јаан класстардыҥ ӱренчиктерине ӱренер бичиктерди, методикалык ууламјыларды, алтай чӧрчӧктӧрди (оогош бичигештер), кӧргӱзӱ материалдарды чыгарарына керектӱ акчаны чыгарат.\nӦткӧн јылда институттыҥ ижи турулталу, тузалу болгонын таныштыру лапту кӧргӱсти. Институттыҥ кафедразы авторлорло эрчимдӱ иштеп, ӱредӱ-методикалык 34 бичик белетеп чыгарган. Онойдо ок ӧткӧн јылда болчомдорго ӧҥдӱ јакшынак 7 бичигеш чыккан. Балдардыҥ «Солоҥы» журналыныҥ редакторы Кӱлер Тепуков «Торко-Чачак», «Ӧскӱс кызычак», «Куштардыҥ маргааны», «Агас ла койон» деп чӧрчӧктӧрин белетеп јазаган. Јуруктарла јайалталу јурукчы Саяна Темеева кееркеткен.\nТаныштыруда институттыҥ ижиниҥ турултазы (2018 јылдыҥ) башка-башка ууламјыларла тӧзӧмӧлдӱ, јилбилӱ кӧргӱзилди. Мында ӱренер бичиктер, чӧрчӧктӧр, мультиктер башка-башка ууламјыларла толо кӧргӱзилди.\nСолун таныштыруныҥ туружаачыларын Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министриниҥ баштапкы ордынчызы Ольга Болтошева уткып, министерствоныҥ ла институттыҥ ӧмӧ-јӧмӧ ӧткӱрип јаткан ижиниҥ амадузы, учуры јанынаҥ айтты. Онойдо ок институттыҥ, алтай кафедраныҥ эткен ижиле алтай кафедраныҥ јааны Жанна Амырова, методисти Олеся Иркитова элбеде таныштырды.\nТаныштыруда баштамы ла орто класстардыҥ ӱренчиктерине туба јарчаала тургузылган «Алтын-Тайга» деп бичиктиҥ авторлорыныҥ адынаҥ Анастасия Тодожекова сӧс айтты. Туба тилле чыккан баштапкы бичик туба балдарга сӱреен керектӱ. Авторлор мынаҥ ары бу тузалу ижин улалтар амадулу болуптыр.\nӦткӧн јылда «Алтай тилди ӧскӱрери» деген программала, таланыҥ билим ле ӱредӱ аайынча министерствозыныҥ баштаҥкайыла «Эл Алтай» телерадиокомпания 5 мультфильмди алтай тилге кӧчӱрип, сӱреен керектӱ ишти бӱдӱрген. Таныштыруда «Эл Алтайдаҥ» режиссер Эрелдей Бештинов туружып, мультиктерди алтай тилге кӧчӱрип јазаары јанынаҥ иштеген сурактар јанынаҥ јакшы јетирӱ этти. Уур-кӱчтер бар да болзо, бу ишти улалтарыс деп айтты.\nТуружаачыларды «Солоҥы» журналдыҥ баш редакторы Кӱлер Тепуков јакшынак кӧдӱриҥиле уткып, алтай тилдиҥ учуры, чыгып турган чӧрчӧктӧрдиҥ, мультиктердиҥ учуры јанынаҥ бойыныҥ шӱӱлтелерин айтты.\nИнститут калыктыҥ тилин корып, чеберлеп ӧскӱрер амадула бӱдӱрип јаткан ижин база бир солун, јакшы, тузалу керек ажыра кӧргӱскенин јуулган улус, балдар (7-чи школдыҥ) јилбиркеп кӧрдилер. База ла ӧткӧн јылда болчомдорго алтай тилле кӱӱлик видеоклиптер согулган, коштой ло караоке салылган. Јап-јакшынак, чыҥдый видеоклипти «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ фотокорреспонденти Е. Бутушев соккон, јазаган. Бу јайаан иште Улаган аймактыҥ балдарыныҥ ады јарлу «Јаш-Канат» деген ӧмӧлиги (башкараачызы Айана Те-меева) эрчимдӱ турушкан. Сӱреен солун видеоклиптиҥ туружаачылары Яна Тадинова «Энемниҥ чайы» ла Дамир Баграшев «Айучак» деп кожоҥды кожоҥдодылар. Онойдо ок «Јаш-Канат» јайаан ӧмӧлик видеоклипке кирген бир канча кожоҥын кӧрӧӧчилерге сыйладылар. Јуулгандарга Айана Темеева, Евгений Бутушев бу иштиҥ учуры, оны белетегени јанынаҥ куучындадылар.\nИнституттыҥ балдарды ӱредер бичиктериниҥ таныштырузында филология билимдердиҥ докторы, профессор Нина Киндикова «П. А. Чагат-Строевти кычыра-лы», «Нина Бельчекованы кычыралы» деген бичиктер јанынаҥ айтты. Ол онойдо ок бичиичи Јыбаш Каинчинниҥ чыкканынаҥ ала 80 јылдыгына учурлай чыккан альбом керегинде база бойыныҥ сӧзин айтты.\nИнститут алтай тилдиҥ учурын кӧдӱрери јанынаҥ ӧткӱрип јаткан элге-јонго тузалу ижин лапту, јакшы ӧткӱрди.


21.08.2017 - altaicholmon\n«Честь имею! Горный Алтай-2017»\nМалды уурдары бир эмеш астаган\nПолицияныҥ ишчилери калганчы ӧйдӧ мал уурдашты ажындыра токтодоры јанынаҥ иштерди тыҥыдып ийди.\nАрбуз, дынялардыҥ чыҥдыйы кандый?\nJылу талаларда ӧскӱрген арбузтар ла дынялар Горно-Алтайсктыҥ, аймактардыҥ магазиндеринде, киоскторында там ла кӧптӧп туру.\nУкту малды ӧскӱрерин элбедер\nАгропромышленный комплексти тӧзӧӧри ле укту мал ӧскӱрерин орныктырары—мындый сурак Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ јуунында шӱӱжилген.\nКезедӱниҥ ижин бӱдӱргендер бир муҥнаҥ кӧп\n2017 јыл башталганынаҥ бери кезедӱниҥ кыйалтазы јогынаҥ бӱдӱретен ижин Алтай Республикада 1000 ажыра улус бӱдӱргендер.\nСӱт ле эт бойыстаҥ болзын…\nБюджеттеги бастыра организацияларды Алтай Республикада эдип чыгарган сӱтле, эт-продукцияларла јеткилдеер деген амаду АР-дыҥ башкарузыныҥ, муниципалитеттердиҥ алдында тургузылган.\nБашкаруныҥ јууны ӧтти\nӦткӧн неделеде Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ ээчиде јууны ӧтти. Текши тооло 18 сурак шӱӱжилген јуунды АР-дыҥ Башчызы, Башкарузыныҥ Председатели А. Бердников башкарып ӧткӱрген.