Ӱлекердиҥ амадузы — болушты ӧйинде јетирери - altaicholmon\n«Звезда Алтая» республикан газет «Перезагрузка» деген јаҥы ӱлекердиҥ таныштырузын Калыктар најылыгыныҥ туразында тоолу кӱндер кайра ӧткӱрди.\n«Звезда Алтая» газет Килемјиниҥ «Абсолют-Помощь» деген фондыныҥ ӧткӱрген маргаанында јеҥӱчил болуп, грант ойноп алган. Ол маргаан су-кадыгы јанынаҥ аҥылу ӧзӱмдӱ балдарга бир аай чук болушты јетирерин тӧзӧӧри аайынча килемјиниҥ «Траектория жизни» деген программазыла ӧткӱрилет.\nБу ӱлекер республикада ӧдӱп јаткан јылдыҥ кичӱ изӱ айынаҥ ала 2020 јылдыҥ кандык айына јетире иштеер. Ӱлекердиҥ турулталу кӧдӱриҥизи, билелердиҥ форумы, келер јылдыҥ тулаан-кандык айларында ӧдӧр.\nГазеттиҥ редакциязы су-кадыгы јанынаҥ аҥылу ӧзӱмдӱ балдар таскадып јаткан ада-энелердиҥ ле мындый балдарла иштеп јаткан специалисттердиҥ — јонјӱрӱмдик ле медициналык ишчилердиҥ, учреждениелердиҥ, волонтерлордыҥ ортодо ачык-јарык айалгада куучын-эрмекти, туштажуларды белетеп ӧткӱретен тӧс јери болор. Башка-башка ууламјылар, сурактар аайынча тузалу, керектӱ кӱрее куучындар ажыра бек колбуда иштеп, текши тилди таап, бирлик јӧпкӧ, ӧмӧ-јӧмӧ болушка келетен айалганы, арганы газеттиҥ редакциязы билгир ле бийик кеминде, тӧзӧмӧлдӱ белетеери јанынаҥ толо јетирӱни «Звезда Алтая» газеттиҥ баш редакторы, «Перезагрузка» ӱлекердиҥ башкараачызы Алена Казанцева этти.\nОныҥ айтканыла, тӧс нервный системазында шылтакту балдар ӧскӱрип, таскадып јаткан билелер, олордыҥ туура салбас, јӱрӱмдик учурлу сурактары керегинде газетте бичип, кычыраачыларды, эл-јонды элбеде таныштырар.\nӰлекердиҥ тӧс лӧ јаан учурлу кӧдӱриҥизи Јайгы школ болуп јат. Јайгы школдыҥ ижинде Москваныҥ, Владимирдиҥ ле Иркутсктыҥ эксперттери туружар. Олор су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ (тӧс нервный сис-темазында шылтакту, аутист, Даун синдромду балдар) балдарлу ада-энелердиҥ чыдулары, аргалары јанынаҥ сурактарла база иштеер. Шак бу айалгада куучын-эрмек оогош болчомдордоҥ ала эр кемине јеткен, он сегис јаштаҥ ӧрӧ балдар керегинде ӧдӧт. Бӱгӱнги кӱнде анчада ла эр кемине јеткен балдарга болужары јанынаҥ сурак курч турат. Оогош балдарга болуш, јартамалду иш керектӱ кеминде ӧткӱрилип турганын ӱлекердиҥ башкараачызы база аҥылап айтты.\n«Перезагрузка» деген ӱлекер ӧйинде онойдо ок Майма, Шабалин ле Оҥдой јурттарда јетирӱлерле таныштырар, ӱредип-јартап таскадар «кустовой» ӱредӱ-семинарлар ӧткӱрилер. Республиканыҥ аймактарында тӧс нервный системазында шылтакту балдардыҥ ада-энелериле јербойында туштажулар болор. Онойдо ок кӱнниҥ курч, туура салбас сурактары аайынча кӱрее куучындар ӧткӱрилери темдектелет. Адакыда «Перезагрузка» ӱлекердиҥ кемиле, учурыла јаан билелик форумында фотојуруктардыҥ ла ада-энелердиҥ јондык јаан эмес ӱлекерлериниҥ кӧрӱ-маргаандарыныҥ турулталары кӧрӱлер. Шак бу кӧрӱ-маргаандардыҥ амадузы — олордыҥ билелериниҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын, учурын кӧдӱрери.\n«Звезда Алтая» газетке элбек јетирӱлер эдетен эп-арга болуп, су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ балдарлу билелердиҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедер јаан учурлу керекте окылу јаҥныҥ органдарын, граждан обществоны ла бизнес-структураларды бириктиреечи бӧлӱк болоры сӱреен керектӱ деп айдарга јараар.\nЈондык ӱлекердиҥ таныш-тырузында республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева, кенек балдардыҥ ада-энелериниҥ «ВОРДИ» деген организациязыныҥ талалык бӧлӱгиниҥ председатели Анна Казанцева, ӱредӱликтиҥ чыҥдыйын баалаар республикан тӧс јердиҥ инклюзивный ӱредӱ аайынча специалисти Евгения Чирва, АР-дыҥ депутады, Социальный страхованиениҥ фондыныҥ талалык бӧлӱгиниҥ управляющийи Светлана Кудрявцева, каргандардыҥ ла кенектердиҥ 3-чи таҥмалу республикан тура-интернадыныҥ јааныныҥ текши сурактар аайынча ордынчызы Светлана Боконокова туружып, куучын айттылар.\nНаталья Екееваныҥ аҥылап темдектегениле, бу јакшынак баштаҥкай ичкери јолын да, јӧмӧлтӧни де кыйалтазы јогынаҥ аларында алаҥзу јок. «Мындый ӱлекерде эҥ ле учурлузы — бу ууламјыда кӧнӱ иштеп јаткандарга: окылу јаҥга да, ада-энелерге де, ончо учреждениелерге де биригип, бирлик амадула, кӱӱн-санаала ӧмӧ-јӧмӧ, тӧзӧмӧлдӱ иштеери. Ончозы чук, ӧмӧ-јӧмӧ каруулу ишти туура салбай, бӱгӱнги кӱнде бӱдӱретенин кыракы шӱӱжер ле онойдо ло јаба-јуба тӧзӧмӧлдӱ иштеери керектӱ» — деп, Наталья Михайловна чокымдап айтты.\nСветлана Кудрявцеваныҥ айтканыла, башка-башка ведом-стволордо кӧп тоолу ӱлекерлер бар. Је бу ӱлекердиҥ ады да солун — «Перезагрузка». Бӱгӱн кӧп улус «биске, байла, кажы ла балага једерге, болужарга кӧрӱмисти солыыр керек» деген шӱӱлтеге келеринде алаҥзу јок. Темдектезе, таланыҥ тӧс калазында, аймактардыҥ тӧс јурттарында бу категорияга кирип турган улусла, билелерле кандый бир иш ӧдӱп те турган болзо, је ыраак јурттардагы ада-энелерге, билелерге јетпей турганыс карамду. Ол бу ӱлекер ажыра чокым ла керектӱ болуш ончо билелерге, ада-энелерге јетсин деп кӱӱнзеди.\n«Перезагрузка» ӱлекердиҥ таныштырузында онойдо ок Россияныҥ Јондык палатазыныҥ турчызы, Алтай Республиканыҥ Журналисттер биригӱзиниҥ председа-тели Б. Алушкин, медико-социальный экспертизаныҥ Алтай Республика аайынча тӧс бюрозыныҥ башкараачызы, медико-социальный экспертиза аайынча баш эксперт Е. Еркинова, су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ балдардыҥ ла јаш корболордыҥ республикан реабили-тационный тӧс јериниҥ јааны Н. Езенева ла оноҥ до ӧскӧ улус туружып, шӱӱлтелерин айттылар.\nУчында «Перезагрузка» деген јондык ӱлекердиҥ таныштырузыныҥ туружаачылары балдарыныҥ су-кадыгыныҥ аргалары кирелӱ билелерге удура барып, чокым болушты, ајаруны, килемјини ӧйинде ле билгир јетирери тӧс сурак деп шӱӱлтени бирлик кӱӱн-тапла јараттылар.


Ады јарлу јорыкчы Горно-Алтайскта - altaicholmon\nБу кижи бойыныҥ алдына сӱрекей јаан амаду тургускан—Россияныҥ бастыра 1122 кала-городторын айланып келери. И. Ширяев бойыныҥ јол-јорыгына «Кореядаҥ ала Карелияга јетире» деп ат берген. Бу јорыгын баштаганынаҥ бери 5 јыл ӧтти. Ол «автостоп» (токтоткон ло шофердыҥ машиназына отурып алары) эп-сӱмеле јорыктайт.\n«Мениҥ билеримле, Россияныҥ бастыра калаларында болгон кижи эм тура јок, оныҥ учун мен амадумга кыйалтазы јогынаҥ једер учурлу»—деп, јорыкчы куучындаган.\nМЧС-тыҥ пресс-службазыныҥ јетиргениле, Ширяев Россияныҥ МЧС-ныҥ куртказын јаантайын кийип јӱрет. Кайда ла барза, оныҥ токтойтон јери МЧС-тыҥ организациялары.


Валерий Чичиновтыҥ тӧрӧл јурты Чопошто - altaicholmon\nВалерий Чичиновтыҥ тӧрӧл јурты Чопошто\nЈарлу јондык-политикалык ишчи, литературовед, ӱредӱчи, Калыктар ортодогы тюркология академиязыныҥ кӱндӱлӱ академиги Валерий Иванович Чичиновтыҥ чыкканынаҥ ала 85 јылдыгына (05.04.1936 – 31.04.1999) учурлалган јайаандык эҥир тӧрӧл јеринде ӧтти.\nЧопош јурттыҥ оныҥ адыла адалган библиотеказында (јааны Полина Балбина) ӧткӧн эземниҥ эҥиринде В. Чичиновтыҥ эш-нӧкӧри Татьяна Данилова, областной национальный школдо бир класста кожо ӱренген Александр Палкин, коштой класста ӱренген ле АР-дыҥ Журналисттер биригӱзиниҥ председатели, ветерандардыҥ совединиҥ јааны Борис Алушкин, АР-дыҥ профсоюзтарыныҥ биригӱзиниҥ јааныныҥ ордынчызы Наталья Саймина, СТД-ныҥ талалык бӧлӱгиниҥ председатели Светлана Тарбанакова, журналисттер Наталья Ташкен, Ольга Чербыкова, Алтынай Исакова ла јурттыҥ эл-јоны эрчимдӱ турушты.\nЈайаандык эҥирде Валерий Ивановичтиҥ эземин кереестеп, бойыныҥ ӧйинде кожо ӱренген нӧкӧрлӧри, башка-башка јылдарда кожо иштеген улус бойлорыныҥ эске алыныштарыла јуулгандарды таныштырган.\nВалерий Ивановичтиҥ кызы билезиле Францияда Гренобльда јуртап јат. Барказы Ксюша Боделукова Антуан де Сент-Экзюпериниҥ «Кичӱ Бий» деген чӧрчӧгин француз тилле кычырды.\nЧопоштыҥ Культура байзыҥында (худбашкараачызы Ольга Хорошавина) ла библиотеказында алтай агаш айыл бар. Тышкары дезе алты ӱйелӱ чакылу. Бу чакыны олорго јурттыҥ эл башчызы Олег Кужлеков сыйлаган.\nАгаш айылдыҥ ичинде јарлу алтай бичиичи Павел Кучиякка учурлалган кӧрӱ бар. Онойдо ок алтай улустыҥ эдинген-тудунган эдимдери база эптӱ тургузылган.\nВалерий Чичиновтыҥ адыла адалган библиотеканыҥ бойында ветерандардыҥ «Чопоштыҥ таҥдагы» деген фольклорлык ӧмӧлиги бар, худбашкараачызы Полина Балбина. Јайаан ӧмӧликтиҥ ады-јолы аймак та, тергее де кеминде јарлу. Ветерандар Чага байрамныҥ, Јылгайактыҥ, Масленицаныҥ ла ӧскӧ дӧ байрамдардыҥ эрчимдӱ туружаачылары. Албатыныҥ алтай, орус кожоҥдорын туштажу ӧйинде коолодо кожоҥдогылады. Каладаҥ келген Алтынай Исакова топшуурын ойноп, коо-јараш ӱниле база кожоҥдоды.\nЈайаандык эҥирде Борис Кӱндӱлеевич Алушкин Россияныҥ ветерандарыныҥ совединиҥ Кӱндӱлӱ грамоталарын јурттыҥ Культура байзыҥыныҥ худбашкараачызы Ольга Хорошавинага ла једимдӱ, јозокту иштӱ «Чопоштыҥ таҥдагы» ӧмӧликке табыштырды. Онойдо ок јурттыҥ эл башчызы Олег Кужлековко Россияныҥ ветерандарыныҥ совединиҥ тӧшкӧ тагар темдеги табыштырылды. Јурттыҥ ижинде эрчимдӱ туружып, эл-јонло эптӱ-јӧптӱ иштеп јӱргенин база темдектеди.\nВалерий Чичиновтыҥ тӧрӧл јуртында, библиотекада јакшынак туштажу, ойын-концерт ӧтти. Јерлештери, айылчылар В. Чичиновтыҥ эземин кереестеп, оны јылу сӧстӧрлӧ эзедип салдылар.


Вячеслав Торбоков: «Бойымныҥ студиям керегинде сананбагам да» - altaicholmon\nЈурукчы Вячеслав Торбоковтыҥ кирген учурлу алтан беш јажында, кӱӱк айдыҥ 17-чи кӱнинде, Аскат јуртта балдардыҥ јуранарыныҥ оныҥ таҥынаҥ студиязыныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы ӧтти. Студия калыктыҥ «Калбакчадаҥ јууза, кап толор» деген кеп сӧзинде айдылганы ла аайынча тудулды. Вячеслав Сергеевичке айылдаштары, нӧкӧрлӧри, коллегалары, јууктары ла керек дезе таныш эмес улус акча-манатла, јакшы сӧслӧ, јӧп-сӱмеле, ийде-кӱчиле болушкан. Шак олордыҥ кӧп јаны живописьтиҥ студиязында јуулып, јурукчыны чыккан кӱниле, онойдо ок јаҥы мастерскойдыҥ ачылтазыла уткудылар. Башка-башка ууламјылар аайынча јайаан јайалталу јурукчы Вячеслав Торбоков Алтай Республиканыҥ јураарыныҥ санаданыҥ ӧзӱмине сӱреен јаан јӧмӧлтӧ-болужын јетирген ле јетирет.\nОл ӱредӱчи болуп иштеп тура, кӧп балдардыҥ ич-телекейиниҥ байлыгын билгир чечкен. Јурукчы 2004 јылдаҥ ала Горно-Алтайскта балдардыҥ јураар школыныҥ тӱштеги бӧлӱгинде иштеген. Оныҥ ӱреткен балдары каланыҥ, тергеениҥ кӧп кӧрӱ-маргаандарында улай ла јеҥӱчилдер болуп чыккан. Ол бойыныҥ ӱренчиктерине академ билгирди берет, олордыҥ кезиги тергееде јарлу јурукчылар деп билерис, ороонныҥ јураары аайынча ӱредӱлӱ заведениелеринде ӱренет. Темдектезе, театральный санаттыҥ академиязында (Санкт-Петербург), Карсноярсктыҥ художественный институдында, культураныҥ ла санаттыҥ академиязында (Барнаул), бисте культураныҥ ла санаттыҥ колледжинде, Новоалтайсктагы художественный училищеде.\n2002 јылда В. Торбоковтыҥ баштаҥкайыла калада балдардыҥ јураар школында јаан улуска эҥирде иштеер студия ачылган ла ол оныҥ баштапкы башкараачызы болгон. Бу студияга јилбӱ јаан ла ол бӱгӱнге јетире иштеп јат.\nЈайалталу ӱренчикти јӧмӧп…\nТоолу јылдар мынаҥ кайра каладагы јураарыныҥ школындагы ижин ол бойыныҥ кӱӱниле артыргыскан. Вячеслав Сергеевичтиҥ бойында ӱредӱчиниҥ ижине база бурылбас деп санаа болгон. Је 2017 јылда база бу ла Аскаттаҥ Ольга Хорошавина оны Ульяна кызыныҥ иштерин кӧрӱп берзин деп сураган. Јурукчы кызычактыҥ јайалтазы керектӱ ӱредӱ јогынаҥ јолын алынбас деп јарт оҥдогон. Шак ла оныҥ учун ол акча-эш тӧлӧбӧзинеҥ кызычакты ӱредерге јӧпсинген. Јаан удабай ченемелдӱ јурукчыныҥ тапчы туразында јайалталу ӧскӧ дӧ балдарга ӱредӱ башталган. Бу ла кичӱ изӱ айда Клим ле Ульяна Хорошавиндер, Полина Чевалкова ӱредӱлӱ јылын тӱгезер. Олор Вячеслав Сергеевичтиҥ баштапкы выпускниктери. Кӱскиде, сыгын айда, В. Торбоковтыҥ студиязына јаҥы балдар келер. Јурукчы балдардаҥ ӱредӱзи учун јаҥжыкканы аайынча акча-манат албазынаҥ ӱредер амадулу, кӱӱндӱ. Ӱредӱчиниҥ некелтези — балада јуранар јайалта болзын. Бу школды божоткондор В. Торбоковтыҥ бӱдӱмјилегениле-чыдулаганыла јуранарыныҥ баштамы ӱредӱзин керелеген кере бичик алар. Ондый кере бичиктӱ балдарга профильный ӱредӱлӱ заведениеге кирерге јарамыкту арга болор.\nЈурукчыныҥ санаазыла, бу ӱредӱге ӱзеери мында јӱзӱн-башка кӧрӱлерди, кӧдӱриҥилерди, ойын-концерттерди, јайаандык эҥирлерди ӧткӱрерге јараар. Бӱгӱнги ле кӱнде студияда Кемеровский областьтыҥ кӱндӱлӱ кижизи Юрий Светлаковтыҥ фотојуруктарыныҥ экспозициязы тургузылган. Ол ВГИК-ти божоткон, кинодокументалист, Аскаттыҥ јурукчызы керегинде документ кептӱ кино соккон. Келген кӧрӧӧчилер онойдо ок ӱренчиктердиҥ ле јурукчыныҥ бойыныҥ јуруктарын кӧрӧр аргалу.\nБолушкан кажы ла кижиге быйанду\nСтудияныҥ окылу ачылтазы ӧйинде сӱрекей кӧп улуска алкыш-быйанын Вячеслав Сергеевич акту кӱӱнинеҥ айтты. Болушкан-јӧмӧгӧн улустыҥ шылтузында јуртта мындый студия тудулган ине. Алкыш-быйанын ӱренчиктериниҥ ада-энелерине, Хорошавиндердиҥ ле Чевалковтордыҥ билелерине, јурттыҥ эл-јонына, темдектезе, Аксаевтердиҥ, Басаргиндердиҥ билелерине, Кауриге (Наталья Дмитриенкого), студияны тударга болушкан спонсорлордыҥ бирӱзин тапкан Чамал аймактыҥ јааны Александр Алисовко, «Планета.ру» интернет-ресурсла тузаланаачыларга (210 муҥга шыдар акча-манат јуулган) айтты. Бу кӧдӱриҥи ӧйинде ол бойыныҥ јуук улузына јаан быйанын база айтты.\nСтудия керегинде санаа јурукчыныҥ бойыныҥ эмес, оныҥ јерлештериниҥ амаду-кӱӱни болуптыр. Вячеслав Сергеевичтиҥ айтканыла, анчада ла эмди, ас-мас пенсияны алып турган ӧйдӧ, бойыныҥ студиязы јанынаҥ сананбаган да…\nТӧс спонсорлорго јурукчы кереестеп сыйларын табыштырды. Кышкыда, качан керектӱ акча-манат Интернетте јуулып турарда, јурукчы койу агаш аразын беш башка эп-аргала јураган: маслоло, гуашьла, тушьла, пероло, ӧҥдӱ тегин ле карандаштарла. Онойып ак-јарыкка беш јуруктаҥ турган јуунты келген ле олорды беш спонсорго сыйлады. Јуунтыны бир ле ару кӱӱ, амаду бириктирген болзо, спонсорлорды дезе балдарга јураарыныҥ студиязы сӱреен керектӱ деген кӱӱн-тап бириктирген.\nТергееде таҥынаҥ баштапкы студия\nЈурукчыны чыккан кӱниле, студия ачылганыла кӧп улус уткудылар. Темдектезе, Россияныҥ Јурукчылар биригӱзиниҥ тергееде бӧлӱгиниҥ председатели Елена Ортонулова, Аскат јурттаҥ Марина Григорьева, Елена ла Сергей Чевалковтор, Ольга ла Владимир Хорошавиндер, Наталья Дмитриенко, Олег Кабанов, Татьяна Мамлеева, Андрей Иванников, јурукчыныҥ карындажы Владимир Торбоков, јурукчы Евгений Бучнев, Эл Курултайдыҥ аппарадыныҥ ишчизи, јурукчы ла кӱӱчи Темир Трояков.\nЕлена Ортонулова Аскат јурттыҥ балдары учун сӱӱнди: «Јаш јайалталарда байлык ченемелдӱ профессионал јурукчыда ӱренерге ырысту учурал, арга келишкен. Бу балдарга профильный ӱредӱлӱ заведениелердиҥ эжиги ачык. Оморкодулузы — Вячеслав Сергеевич акча албазынаҥ ла бу балдарды ӱредер каруулу ишти алып, олорды ӱредип салды».\nСергей Чевалковтыҥ айтканыла, ол Вячеслав Сергеевичке јаҥыс ла кызын ӱреткени учун болушкан эмес, је «бу јӱрӱмде ончо ло неме акча-манатла баалалбай јат ине». Ол јай туркунына студияны кышка белетеер деп сӧзин берди. Студия узак ӧйгӧ турар, кӧп балдар мында ӱренип, јаан јолына чыгар деп айтты.\nТемир Трояков уткуулду сӧзинде јурукчы јаш ӱйени таскадып тура, јайаандык иште текши тилди табар, јайаандыкка сӱӱш экијандай болор деп ајарды.\nКаури (Наталья Дмитриенко) Вячеслав Сергеевичтиҥ ады-јолы тӱӱкиге тергееде таҥынаҥ јураар баштапкы школды ачкан јурукчы деп кирерине иженет: «Бисте, республикада, баштапкы мындый студия ачылганыла оморкойдыс!».\nВячеслав Торбоковтыҥ јаҥы мастерскойы јайаандыкла јилбиркеп турган балдарды да, јаан да улусты, аймактыҥ да эл-јонын, айылчыларды да бойына тартарында алаҥзыш јок.


Килемјиге ачык јӱректер - altaicholmon\nТӱгенип јаткан 2018 јыл орооныста Бойыныҥ кӱӱниле иш-керектер ӧткӱрерге белендердиҥ (волонтерлордыҥ) јылы болуп јат. Горно-Алтайскта П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда оныҥ јабылтазына учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун башкӱн ӧтти.\nБир јыл кайра бу ла кӱнде Россияныҥ Президенти Владимир Путинниҥ «Россия Федерацияда Бойыныҥ кӱӱниле иш ӧткӱрерге белендердиҥ (волонтерлордыҥ) јылын ӧткӱрери керегинде» јакааны чыккан болгон. «Јуук улузын кичеери, јалакай кӱӱн, тӱбекке тӱшкенге бастыра албатыла болужары, Тӧрӧлине чындык болоры — бу ончозы орооныстыҥ албатызыныҥ аҥылузы» — деп, В. Путин темдектейт.\nТергеебистиҥ кӧдӱриҥилӱ јуунда јуулган эҥ јаркынду улузын АР-дыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева уткыды. Оныҥ айтканыла, ӧдӱп јаткан јылда тергеебисте бойыныҥ кӱӱниле иш ӧткӱрерге белендердиҥ кыймыгузы анчада ла тыҥ тебӱ алынды. Волонтерлордыҥ ижин баштап апарып јаткан Алтай Республиканыҥ јашӧскӱримниҥ политиказы, јуучыл-тӧрӧлчи таскаду ла граждандарды черӱге белетеери аайынча тӧс јеринде ДобРАцентр тӧзӧлгӧн. Ол тергеедеги эки муҥнаҥ кӧп волонтерлордыҥ 73 тӧзӧлмӧзиниҥ ижин башкарат.\nВолонтерлор — јӱректери килемјиге ачык улус. Олор су-кадыкты корыырында, јонјӱрӱмдик корулашта, культурада, спортто, ӱредӱликте, башка-башка јерлер јазаарында, ар-бӱткенди корыырында ла оноҥ до ӧскӧ кӧп керектерде бойыныҥ кӱӱниле эрчимдӱ туружып, болужын јетиредилер.\nОго ӱзеери, республикада Јеҥӱниҥ волонтерлорыныҥ ижи база бийик кеминде. Олор орооныстыҥ учурлу керек-јарактарында, ӱлекерлеринде јаантайын туружат (Мӧҥкӱлик полк, Георгиевский лента). Тергеебисте анчада ла экологиялык корулаштыҥ волонтерлорыныҥ ижи јаан учурлу. Олор башка-башка јерлер сайын экспедициялар баштап, «Кызыл бичикке» кийдирилген тындуларды, ӧзӱмдерди корыырында эрчимдӱ туружат. Национальный парктарга ла заповедниктерге олор јаан јӧмӧлтӧ. Темдектезе, быјыл јайгыда волонтерлор Алтын Кӧлдиҥ јарадындагы аламаларлу садты, Беле јурттагы кордонды јазаар, кӧлдиҥ јарадын ла тӱбин сӱрее-чӧптӧҥ арчыыр иштер ӧткӱрдилер.\nМедициналык, кибер- ле билелик волонтерствоныҥ ижи башталып, улуска болуш јетирилер аргалар там элбеди.\nБу кыймыгуда бир кӱӱнле бириктирилген улустыҥ ижи-тожы, ӱредӱзи кандый ла дӱдӱмдӱ болуп јат. Бойыныҥ кӱӱниле иш ӧткӱрерге белендердиҥ јаштары да башка-башка. Эҥ јиит волонтерго 18 те јаш толбогон, јаан да јашту омок болушчылар бу бийик учурлу кыймыгуда эрчимдӱ иштейт. Онойып, республиканыҥ ӱч кижизи «мӧҥӱн» волонтерлордыҥ (50 јаштаҥ ашкан) бастырароссиялык форумында баштапкы катап туружып келди. «Мӧҥӱн» волонтерлорго јӱзӱн-јӱӱр иштерде болужарыла коштой, кӧп јаҥы улусла таныжар, јондык јӱрӱмде туружар, тузазын јетирер јакшынак арга берилет.\nЈылдыҥ ла республикада бойыныҥ кӱӱниле иш ӧткӱрерге белен болгоныныҥ школы иштейт. Кӱӱнзеген улус бого келип, кандый ууламјы олорго келижерин, улуска кандый јанынаҥ болужып јӱрерге турганын чокымдап, болушты канайда јетирерине ӱренет.\nЈыл туркунына волонтерлор кӧп тоолу керек-јарактар, иштер бӱдӱрген. Олордыҥ турулталарыла «Доброволец Республики Алтай» деген кӱндӱлӱ темдекле Јеҥӱниҥ волонтерлоры Максим Еркияшев ле Эркелей Мешлова, «Солоҥы» тӧзӧлмӧниҥ волонтеры Оксана Фоменко кайралдаттылар. Онойдо ок кӧдӱриҥиде «Хрустальное сердце Алтая» конкурстыҥ јеҥӱчилдери адалды ла олорго сыйлар табыштырылды: «Добровольческая семья года» номинацияда — Кош-Агаш аймактаҥ Беленировтордыҥ билези; «Добровольческая акция года» — Ольга Стафиевская, Турачак аймактагы волонтерлордыҥ «Кто, если не мы» деп кыйымыгузыныҥ башкараачызы; «Образовательная программа года в сфере добровольчества» — ГАГУ-ныҥ психолого-педагогикалык факультединиҥ «Вместе в жизнь» деген кыймыгузы; «Добровольчество в средствах массовой информации» — Анна Бедарева, студенттердиҥ ГАГУ-дагы «Гусь ТВ» телекӧрӱлтезиниҥ корреспонденти; «Корпоративное добровольчество» — Турачактагы «Новэкс» ООО-ныҥ бӧлӱги. «Доброволец года» деген республикан конкурстыҥ јеҥӱчилдери болуп бойыныҥ номинацияларында «Молодые – Молодым!» биригӱниҥ башкараачызы Анастасия Подкорытова, Горно-Алтайсктыҥ ветерандарыныҥ совединиҥ турчызы Екатерина Красавина, «Воспитанники комсомола – мое Отечество» јондык тӧзӧлмӧниҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ башкараачызы Укмет Альпимов, Чойдогы школдыҥ «Чистоголики» ӱлекериниҥ туружаачызы Алена Павлова, «Доброе сердце» кыймыгуныҥ башкараачызы Лилия Шелегина, Шабалин аймактыҥ јонјӱрӱмдик јӧмӧлтӧ аайынча башкартузыныҥ јааныныҥ ордынчызы Татьяна Чеконова, Чойдогы школдыҥ ӱренчиги Надежда Чичинова чыккан. «Экстремизму.NET» деген баштапкы республикан конкурстыҥ јеҥӱчили болуп Горно-Алтайсктагы М. З. Гнездиловтыҥ адыла адалган политехнический колледжтиҥ ӱренеечизи Бектур Ороев чыкты. Кӧдӱриҥиниҥ туружаачыларына башкаруныҥ адынаҥ олордыҥ агару ижи учун база катап јаан быйан ла мындый иштер качан да токтодылбазына ижемји айдылды. Волонтердыҥ јылына учурлалган кӧдӱриҥӱ «#ЯВолонтер. Истории неравнодушных» деген фильмниҥ кӧрӱзиле тӱгенди.\nТекши ороон ичинде бойыныҥ кӱӱниле ӧткӱрилген килемјилик иштердиҥ турулталары јаҥжыкканы аайынча Москвада форумда шӱӱжилет. Быјыл бу бежинчи форум баштапкы катап албатылар ортодо кеминде ӧткӱрилет. Јуун Волонтердыҥ национальный ла телекейлик кӱнине келиштирилген (јаҥар айдыҥ 5-чи кӱнинде окылу темдектелет).\nБу јаан байрамда Россия Федерацияныҥ бастыра тергеелеринеҥ ле 120 ороонноҥ 15 муҥнаҥ ажыра волонтерлор турушкан. Анда Алтай Республиканыҥ адынаҥ килемјиге ачык јӱректӱ 14 волонтер турушты. Бийик кӱӱн-санаага алдырткан јерлештерис форумныҥ јаркынду элестериле, ол керегинде јилбилӱ куучындарыла телефон ажыра ӱлештилер.\nДелегацияныҥ башкараачызы Эркелей Бекинаныҥ айтканыла, «Тузалу программа» аайынча волонтерлор тӧс каладагы башка-башка јондык учурлу јерлерге (эмчиликтерге, баланыҥ тураларына ла о. ӧ.), килемјиниҥ кӱреелерине барып, болуш јетирер кажы ла ууламјыныҥ аҥылуларыла таныштылар. Онойдо ок кажы ла бӧлӱкте баш эксперттер олорго мастер-класстар кӧргӱскен, ӱредӱлӱ куучындар, шӱӱжӱлер ӧткӱрилген. Јерлештерис форумныҥ кажы ла туружаачызы ижине керектӱ, јарамыкту ченемел алганын темдектедилер. Республиканыҥ делегациязыныҥ турчыларыныҥ тӧртӱзине «Волонтердыҥ јылыныҥ» дирекциязы агару ижи учун Быйанду самаралар табыштырды.\nФорумда волонтерлорды РФ-тыҥ тыш керектер аайынча министри С. Лавров, су-кадыкты корыырыныҥ министри В. Скворцова ла о. ӧ. чыгартулу улус уткыды. Калганчы кӱнде Тош ӧргӧӧниҥ сценазына волонтерлорды уткыырга ороонныҥ президенти Владимир Путин чыккан. Ол форумныҥ туружаачыларына быйанын айдып, волонтерлордыҥ ижи јаҥыс ла олордыҥ бойына ла болуш јеткен улуска јарамыкту эмес, је онойдо ок бастыра албатыга орооныс иженчилӱ болгонын кӧргӱскениниҥ јаан учурын темдектеди. Байрамныҥ учында орооныстыҥ јарлу артисттери Полина Гагарина, Егор Крид, Мот, Клава Кока ла ӧскӧлӧри де туружаачыларга јаркынду, ундылбас ойын-концерт сыйлады.\nБыјыл килемјиниҥ бу кыйымыгузына орооныстыҥ база 14 млн кижизи кирген. Форумныҥ бийик сценазынаҥ «Волонтердыҥ јылы» тӱгенгениле болушту иш токтобозы, государстволык программалар, ӱлекерлер мынаҥ да ары эрчимдӱ иштеери, јӧмӧлтӧ улалары темдектелди.


Аш-курсакты телекейдиҥ рыногына кӧптӧдӧ... - altaicholmon\nJуунныҥ туружаачыларыныҥ тоозында Федерация Совединиҥ аграрно-аш-курсак политиканыҥ ла ар-бӱткенди тузаланарыныҥ комитединиҥ председатели Михаил Щетинин, сенаторлор Вадим Николаев, Геннадий Орденов, Арсен Фадзаев, Государственный Думаныҥ депутаттары, Россия Федерацияныҥ јурт ээлем аайынча министерствозыныҥ мал-аш ӧскӱрериниҥ ле укту мал-аштыҥ керектериниҥ департаментиниҥ директоры Харон Амерханов, Билимдердиҥ россиялык академиязыныҥ вице-президенти, РАН-ныҥ академиги Ирина Донник, Московский областьтыҥ јурт ээлем ле аш-курсак аайынча министриниҥ ордынчызы Игорь Жаров, министерстволордыҥ ла ведомстволордыҥ, билим ле эксперт биригӱлердиҥ чыгартулу улузы турушкан.\nТатьяна Гигельдиҥ ӧткӧн бу јуун керегинде куучындаганыла, ондо јаан ајару «Акча-манат аренда (лизинг) керегинде» деп федерал јасактыҥ 36-чы тизимине кубулталар кийдирерине эдилген. Туштажуныҥ туружаачылары шӱӱлтелерин айдыжып, бу кубулталар Россияныҥ јеринде ӧскӱрилген аҥылу эттеҥир эне мал-ашты ӧскӱреечилердиҥ тоозын кӧптӧдӧр деген јӧпкӧ келгендер. Онойдо ок јуртээлем биотехнологиялардыҥ бӧлӱгинде, ол тоодо ДНК-технологияларда шиҥжӱ иштерге акча-манат чыгарар аргалар кӧрӱлген. «Ороонныҥ президентиниҥ тулаан айдагы Баштанузында тӧрт јылдаҥ телекейдиҥ рыногына аш-курсакты, ороонго экелеринеҥ кӧптӧдӧ аткарар деген керегин бӱдӱрер керек. Оныла коштой эттиҥ аш-курсагыныҥ, бийик чыҥдыйлу товарлардыҥ экспортын кӧптӧдӧрине, онойдо ок ороон бойын-бойы уйдыҥ эдиле, сӱтле, маала ажыла јеткилдеерине једерге јуртээлем ишчилерге де, јербойында јаҥдарга да ас эмес иштеерге келижер» — деп, сенатор чокымдаган.\nСенатордыҥ шӱӱлтезиле, калганчы јылдарда јурт ээлемниҥ бӧлӱги ӧзӱм алынганында государствоныҥ АПК-ны тыҥыда јӧмӧп турганы камаанду. Ол тоодо 2017 јылдаҥ бери кредиттердиҥ ставказын јылына 5 проценттеҥ кӧптӧтпӧгӧни болуп јат. «Jе бу бӧлӱктиҥ оноҥ тыҥ ӧзӱмине јединер јол — ол орто ло кичӱ аргачылыкка јеҥилтилген кредиттердиҥ кемин кӧптӧдӧри» — деп, парламентарий чотойт.\nТатьяна Гигель јуунда коллегаларыныҥ тургуза ӧйдӧ бюджеттиҥ јаан ӱлӱзин јуртээлем биотехнологиялардыҥ ӧзӱмине чыгарар деген шӱӱлтезин јӧмӧгӧн. Нениҥ учун дезе, бу ууламјыдагы иштер эттеҥир ле сӱӱтеҥир мал-ашты селекцияныҥ болужыла ӧскӱрерин тӱргендедер аргалу.\n«Биске санкциялардыҥ айалгаларында иштеп, ӧскӧ ороондордоҥ келеечи аш-курсакты канайда солыырын сананарга келижет. Бир арга бар — сӱттеҥир мал-аш ӧскӱрерин јӧмӧӧрин тыҥыдары. Мал-ашты тудар ла азыраар керектӱ јепселдер садып алар, укту мал-аш азыраар, јеринде јеткил азырал белетеер аргалу јуртээлем кооперативтер бойыныҥ сӧзин айдар учурлу. Ончозын кыракы чоттооры база керектӱ. Бу ончозы дезе, бӱгӱнги цифровой агроэкономиканыҥ айалгазында иштеер аргалу бийик профессионал специалисттер болорын некейт» — деп, сенатор айдат.\n«МКАД-таҥ 40 км ыраагында јаткан Подольский районныҥ Дубровицы поселогында јуунда сакыбас јанынаҥ јилбилӱ туштажу болгон. Jуунда турушкан јуртээлем билимдердиҥ бӧлӱгинде иштерди бириктирер ле јеткилдеер башкартуныҥ јааны, генетика ла нанобиотехнология аайынча профессор, билимдердиҥ докторы Вугар Багиров мен Туулу Алтайдаҥ деп угуп ийеле, РАСХН-ныҥ мал-аш ӧскӱрер институдыныҥ билимчилери классика генетиканыҥ гранын алтап, эмди трансгенный технологияларды ӧскӱрип турганын куучындаган. Бистиҥ туулык кочкорлор олордыҥ ајарузына база кирген эмтир. Бир канча јыл кайра ол коллегаларыла кожо «кӱндӱ Кош-Агаш аймакта болгон ло јербойыныҥ аҥчыларыныҥ болужыла кочкорлордыҥ билим иштерге керектӱ биоматериалын алган — деп, Татьяна Гигель куучындаган. —Ол болужы учун аҥчылар билимчилердеҥ бир акча да албаганы оны кайкаткан. Аҥчылар дезе, биоматериал аларга кырларла тыҥ ла јӱрген. Jӱк айрылар тушта олор билимчилерге ченелтелӱ ижинде једимдер кӱӱнзегендер».\nСенатор билимчи-генетикле, оныҥ иштериле таныжузы керегинде куучындап, институттыҥ ишчилериниҥ койдыҥ ла кочкордыҥ јаан гибриди туружаачыларды тыҥ кайкатканын айткан. Ол койдоҥ до, кочкордоҥ до јакшы јанын алган, онойдо ок сынгыр, бескези 150-200 килограмм болгон.\n«Онойдо ок Алтай Республика сӱттеҥ кӧп аш-курсак эдеечи субъекттердиҥ тоозында болгонын угарга оморкодулу болгон. Меге тургуза ла санаама Шабалин аймактыҥ сӱттеҥ аш-курсак иштеп аларында республикада озочыл јердеги ишчилери кирген эди. Олор јаҥныҥ јанынаҥ јӧмӧлтӧ-болуш јогынаҥ мындый једим де болбос эди деп айткандар» — деп, Татьяна Гигель эске алынган.\nJетирӱ: РАСХН-ныҥ мал-аш ӧскӱрер институдыныҥ билимчилерине мындый ченелте-эксперимент эдерге бойыныҥ ӧйинде мында телекейде баштапкы ла катап сперманы тоҥурар технологияны тапканы болушкан.


Эҥ јаан байлыгыс — балдар - altaicholmon\nБалдарды корыырыныҥ кӱнин темдектеер јӧп 1925 јылда Женевада ӧткӧн Телекейлик конференцияда јӧптӧлгӧн. Ӧткӧн чактыҥ 40-чи јылдарыныҥ учында балдарды корыыр кыймыгу телекейлик учур алынган. Экинчи телекейлик јуу миллиондор тоолу улустыҥ тынын апарган, кӧп ороондор-дыҥ экономиказы бузулган, эне-адазы јок ӧскӱс балдар кандый да ајару јок арткан… 1949 јылдыҥ кӱчӱрген айында Парижте Эпшилердиҥ ороондор ортодогы демократиялык федерациязыныҥ сессиязы балдарды корыыр јаҥы байрам тӧзӧӧр шӱӱлте эткен. Ээчий 1950 јылдыҥ кичӱ айыныҥ 1-кы кӱнинде Балдарды корыырыныҥ телекейлик кӱнин 51 ороон темдектеген!\nЭне-адазы јок арткан ӧскӱс балдардыҥ сурагы элдеҥ озо јуу-чакла колбулу болгон болзо, тургуза ӧйдӧ «социальное сиротство» дегени: эне-адалу балдар јӱрӱмниҥ уур-кӱч айалгаларына кирери, ӧскӱстердиҥ туразында ӧзӱп чыдаары кӧптӧгӧн. «Правосудие» деген государстволык автоматизированный системаныҥ јетирӱлериле, балдарга эдилген каршулардыҥ 80% — тӧрӧӧн лӧ јуук улузыныҥ бурузыла болот. Олордыҥ јарымы — эзирикте эмезе наркотиктерге алдырткан учуралдарда эдилет.\nЭмдиги ӧйдӧ балдарды корыыр јеткерлердиҥ тоозында јаҥы технологиялардыҥ јаан салтарын, јӱрӱмде ле интернеттиҥ колбу-сетьтеринде јеткерлӱ улуска биригерин, школдордо базынчыкту истежӱни, наркоманияны ла ойындардаҥ камаанду болорын адайдылар.\nЭди-каны бек ла санаа-сагыжы јарык баланы, јиит ӱйени чыдадып таскадары — эне-адалардыҥ, јондыктыҥ, государствоныҥ јаан учурлу кереги. Оныҥ учун Балдарды корыыр телекейлик кӱнде государстволык ла јондык ишчилер, јондык биригӱлер ле волонтерлор бу сурактарга катап ајару эдет.\nБалдарга дезе кичӱ изӱ айдыҥ 1-кы кӱни — тату сыйлардыҥ, сӱӱнчилӱ байрамдардыҥ ла сооттыҥ кӱни. Школдо ӱредӱ тӱгенген, јайгы каникулдар башталган кӱн!\nБалдарыс — бистиҥ эҥ јаан байлыгыс, олордыҥ ырысту јаш тужы, ырысту јӱрӱми бистеҥ, јаан улустаҥ, камаанду.\nОл керегинде јаҥыс та Балдарды корыыр телекейлик кӱнде сананар эмес, је анайда ок качан да ундыбас керек.


Турачактыҥ школына база 240 миллион салковой - altaicholmon\nТурачактыҥ школына база 240 миллион салковой\nАлтай Республиканыҥ бюджединиҥ кирелтелери быјыл 290 миллион салковойго кӧптӧгӧн. Бу керек федерал бюджеттеҥ акча келгениле, бюджеттиҥ ассигнованиелери кубулганыла колбулу деп, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ пресс-службазы јетирет.\nБу акчаныҥ 240 миллионы Турачактагы школды, 40 миллион салквойы Горно-Алтайскта инженерный јазалдар тударына чыгарылган. Оныла коштой бир кезек категориялу улустыҥ ЖКУ учун тӧлӧйтӧн ассигнованиелерине 10 миллион салковой акча чыгарылган.\nУлусты эскирген туралардаҥ јаҥызына кӧчӱрери аайынча программаны бӱдӱрерине Жилищно-коммунальный ээлемди јаҥыртарына јӧмӧлтӧ јетиретен фондтоҥ 5,6 млн. салковой акча чыгарылган.


Jаҥжыгуларыла байлык Эре-Чуйым - altaicholmon\nКату јылдарда улус сарјуны, аарчы-курутты арбынду белетеп, кышка азык белен деп айдатан.\nКӱскиде кӱндер сооп, кыскарып, мал-аштыҥ сӱди тартылып, соолып баштаар. Сооктор тыҥып баштаза, кадыкту сарјуны, эмезе аарчылу сарјуны, оодо чаап, јип баштаар.\nЭре-Чуйдыҥ ол ӧйдӧ аргалу-чакту улузы 8-9 карын сарју эдер. Сарјуны койдыҥ кардына сугуп јат. Озо баштап јаш аарчыны тезип кургадар. Койу, кургак аарчыны сары ӱске эмезе сары сарјуга булгап јат. Орто кеминде јадынду улус 3-4 карын сарју белетеер. Аргазы јок улус бир де карын сарју эдип болбой јат.\nЭки јиит биригип, айыл-јурт тӧзӧп јаткан кӱнде от-энеге баштанып, ырыс-быйан сурап, от-очогын сӱтле ӱрӱстеп јат.\nАлтай кижи тойго, кудага барза, ӱӱле ташка сӱт чачып, алкыш-быйан сураар јаҥду.\nАржан-кутук суузына барза, база ак сӱдин апарып, ӱӱле тажына бажырып, быйан сурап, сӱдин чачар.\nСӱттиҥ учуры јаан. Jаандарыс ак сӱттеҥ јаан неме јок деп айдатан. Кандый да јаан кижи, јайзаҥ да болзо, јолды озо сӱт тудунган балага берер. Эжикти ачып, баланы бойынаҥ озо кийдирер. Jаан јашту эр кижи атту келзе, удура базып, адын алып, чакыга буулаар, јакшылажар. Оныҥ кийнинеҥ аарчыны јайып, кургадып салган јайулу аарчыга базып, оны амзаар. Аарчыны амзаган кийнинеҥ айылга кирер. Узун эдектӱ эпши кижи јайуда аарчынаҥ амзап, тоолу аарчыны алаканына јыжа тартып барар.\nJай ӧйинде солун кижи айылдап келзе, јаҥы сӱтке айрак кожуп, быштак эдип, кӱндӱлеер. Эмезе кургак аарчыга каймак-ӧрӧмӧ салып кӱндӱлеер. Айылчы кижи јигенинеҥ артканын курына салып јанар болгон.\nАк малдыҥ ак сӱдинеҥ белетеген аш-курсак аҥчы, малчы-койчы улустыҥ азык-тӱлӱги болгон ине. Аарчы-курут, сары сарју бачым ӱрелер эмес.\nСӱттеҥ айракты, быштакты, эјегейди, иримчикти, каймакты, ӧрӧмӧни, творогты, сырды белетеер. Чегеннеҥ аарчы-курутты, теерди белетеп алар. Чегенди кайнадып, аракызын алар. Кош-Агаштыҥ улузы курутты кӱнге кадыра кургадып јат. Ӧскӧ аймактарда курутты агаш айылда артпакта ыштап кургадат.\nАлтай албатыныҥ айдаганы, азыраганы ак мал: кой-эчки, ийнек-сарлык, јылкы. Ак малыныҥ сӧӧк-тайагы, ӱйе-сӧӧги база учурлу, байлу. Бу мал-аштыҥ ортозынаҥ койдыҥ сӧӧк-тайагы керегинде куучын кӧп. Темдектезе, кандый бир солун айылчы эмезе тӧрӧӧн-туугандары келзе, кӱндӱӱ-кӱрее эдип кой сойып јат. Койды ӧзӧп, ичин јарып, ичи-кардын арчып јатканча, керзеҥин тиштеп, отко быжырар. Койдыҥ эдин ооктоп-ӱйелеп турганча, керзеҥ быжып калар. Керзеҥди айылда јуулган улус, эл-тӧрӧӧн, койды сойгон кижи амзап, ӱлежип јиир јаҥду болгон.\nЭре-Чуйда јуртаган улус бӱгӱнге јетире койды сойып, оныҥ сӧӧк-тайагын ӱйелеп ооктоор, бир сӧӧгин сындырбас. Кош-Агаш аймактаҥ ӧскӧ јерлердиҥ улузы оны малтала кезе чаап, казанга салып јат. Эре-Чуйдыҥ јииттери, јаандарыныҥ, ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ ӱреткен аайыла, бу чӱм-јаҥды кӧнӱ улалтат.\nКойдыҥ эдиниҥ эҥ ле јаан байлу эди — уча. Учаны той-јыргалду кӱнде кыстыҥ јаан тӧрӧӧниниҥ алдына уулдыҥ тӧрӧӧндӧри тепши эдип салар.\nТой-јыргалдаҥ башка да кӱндерде айылга јаан, тоомјылу кижи айылдап келзе, учурлап, уча кайнадып, тепши салар. Учала кожо јарын, јалмаш салып јат. Уча этти, оныҥ байын эске алып тура, јаан улустыҥ айтканы санаама кирди.\nЭре-Чуй јеринде Октябрьский революциядаҥ озо Себистей деп јерде Чынат деген ады јарлу јаан бай јуртаган. Бир кӱн эртен тура Чынат кажаада койлорын кӧрзӧ, јоон, талдама деген ириктериниҥ бирӱзи јок. Ол тургуза ла кажааны айландыра ис кескен. Истиҥ аайын тапкан. Ол таҥ атту тургуза ла исти истеп, эки сууны кечкен, Себистей ле Кӧкӧзӧк деген эки тӧӧлди ӧткӧн. Учы-учында Кара-Тал деп јерде Тарката сууныҥ јаказында кыпчак сӧӧктӱ Акчал деген кижиниҥ айлына једип токтогон.\nЧынатты Акчалдыҥ эпшизи сӱреен јылу уткыган. Тӧр бажына тӧжӧк салып, «ӧрӧ базып отурыгар, ӧрӧкӧн» деп айткан. Акчалдыҥ эпшизи јаан кара казанга сууны уруп, ириктиҥ белкенчегин ээр-токумныҥ кејимине јайа салып, сӧӧк-тайагын ӱйелеп, учазын кезип кайнаткан. Jаан ӧрӧкӧнгӧ тепшизин салып, кӱндӱлеген.\nЭт бышканча, Чынат араай, табылу эрмектежип отурган. Куучын ортозынаҥ кӧрзӧ, очокты айландыра отурган 9 баланыҥ кийген чамча-штандары јыртык.\nАкчалдыҥ эпшизи јаан байды тыҥ кӱндӱлеген. Кайнаткан этти арчымакка салып, ӱйдежип аткарган. Акчал бойы ол кӱн айылда јок болуптыр. Чынат адына минип, эпшиге: «Акчал келзе, тургуза ла мениҥ айлыма келип барзын»—деп јакыган.\nОны уккан Акчал байга јеткен. Ол ичинде санааркап, сананып турды, уурдаган ириктиҥ јаргызын эдерге турганын билген. Албагам деп айдар аргазы јок. Jе нени эдетен эди, бойы ла билзин деп, Акчал мык сананды. Чынат база кыпчак сӧӧктӱ. «Мен сени алдыртканымныҥ шылтагы — ат берип јадым, јойу баспа. Кой терезинеҥ эткен тонды кийип јӱр. Эки бозулу сарлыкты, бир чарды берерим. Чарды сойып јигер. Сарлыктарды саап, балдарыҥды азыра» — деп јакып, Акчалды айлына јандырган.\nJаан бай кичинек тӱреҥи балдарды кӧрӱп, ичи ачыган, болуш эдер деп сананган. Акчалдыҥ эпшизи сӱреен ойгор санаалу, кӱндӱзек кижи болгон. Ол јокту бойы этти бир де кысканбай, учалап, учурлу, байлу этти Чынаттыҥ арчымагына салып берген. Бай кӧп балдарды, эпши кижиниҥ кӱндӱзегин кӧрӱп, ачынган бойы јымжаган. Ууры эткен кижини кату каруузына тургузардыҥ ордына јаан сый эткен. Ууры јанынаҥ оос ачып сӧс айтпаган. Бот учаныҥ байы ондый…\nЭре-Чуйдыҥ улузы кыс балазын јуртка берзе, кыстыҥ адазы тойго келбес јаҥду. Адазы айылда отурып, койдыҥ бажын сакыыр. Башла кожо эт-јуу, аш-курсак, аракы-чеген келер. Тойго барбаган тӧрӧӧндӧр, айылдаштар, нӧкӧрлӧр јуулып јыргаар. Той јок тушта башты куйкалап, јунуп, јакшы кайнадар. Башты биледе јаан кижи кезип, амзап јат. Баштыҥ кулагын балдарга берер, койдый уккур болугар деп айдар. Баштыҥ таҥдайын отурган улуска берер, кӧкчил ус болзын деп алкаар. Баштыҥ эди ас та болзо, база байлу.\nJарынныҥ эди база учурлу. Айылчы келзе, јарынды кайнадар, кӱндӱлеер. Jарынды учала, башла кожо салар. Jарынныҥ эди јымжак, оныҥ ич эдин улус озодо балага чайнап берер. Jарынныҥ сӧӧги эдинеҥ байлу.\nБилеечи улус јарыннаҥ кӧрӱп, ончо немени айдып отурар. Айыл-јурттыҥ, мал-аштыҥ аайын, айалгазын, ээлериниҥ кылык-јаҥын, элбек-телкем бе айса карам, кыйгас па, бир сӧслӧ, ончозын кӧрӧр, айдар.\nJарын сӧӧгиле белгелеер белгеечилер, билеечилер јарын сӧӧкти таштабай јат. Jарынчы кижиге улус оорыза, сагышка бастырза, малын јылыйтса, оноҥ до ӧскӧ туура салбас сурактарыла баштанып јат.\nJарынды неме билер кижи отко ӧртӧп јат. Ол оодылып кӱйгелекте, оттоҥ чыгарып, ончозын кӧрӱп-айдып берер аргалу.\nJарын ла карыныҥ ортозында турган јилик сӧӧкти ӧжӱн деп айдар. Ӧжӱн эттиҥ јаҥыс бойын тепшиге салбас, кожо кабырганы, арканы эмезе омыртканы салар. Кабырганыҥ, арканыҥ, сыранактыҥ ла омыртканыҥ сӧӧги оогош.\nКары база байлу. Кары ӧжӱн јилик сӧӧклӧ тудуш болор. Кары јилик этти улуска бербес. Айылдыҥ ээзи, балдары јиир. Карыны айылчы, айылдаш јаткан улустыҥ тепшизине салбас. Кары јиликтӱ этти јеени таайыныҥ кӧзинче јибес. Jеени сӧӧкти челдеп отурганын таайы кӧрӱп ийзе, кары јиликти колдоҥ ушта тартып, јеениниҥ бажына согор деп куучын бар. Таай кижи озо кары јиликтиҥ эдинеҥ кезип јийле, јеенине берзе, оноҥ ары јеени јиир.\nОзо чакта бир аҥчы кижи аҥдап барган. Алтай јериниҥ баалу аҥдарын — албаны, камдуны, агасты, оноҥ до башказын адып турган. Ичи кӱйгектер ле шокчылдар табылып, аҥчыныҥ тапкан-јӧӧгӧн јӧӧжӧзин алар, бойын ӧлтӱрер деп тапкандар. Олор тӱнде аҥчыныҥ одузына келип, эжиктеҥ шыгалап кӧрзӧ, тӧрдӧ бир кижи уйуктап јадар, очокты айландыра он кижи отурар. Шокчылдар коркыйла, качкан. Кӧрӧр болзо, аҥчы кары јиликти оотпой, сындырбай, бойыла кожо алып јӱрер болуптыр. Кары јилик јаҥыс кижиге нӧкӧр болор. Мен јаан јашту кӧп јаандардыҥ 30-40 кары јиликтиҥ сӧӧктӧрин таштабай јууп алганын кӧргӧм.\nКойдыҥ буды: јалмаш, тӧҥмӧк, јодо. Jалмаш калыҥ эттӱ. Айылга тоомјылу кижи келгенде, јалмашты тепшиге салып јат. Оныла кожо јарын тӧш, арка, кабырга салар.\nТӧҥмӧк јилик база јаан учурлу. Калыҥ кара эди кӧп. Айылчы келзе, јалмаш, јарын јок болзо, тӧҥмӧк јиликле кожо кабырганы, омыртканы, арка эдин тепшиге салар. Ӧжӱн ле тӧҥмӧк сӧӧкти бӱдӱнге таштабас. Сӧӧкти јара чаап, јиликтерин ӱлежип јиир.\nЭре-Чуйдыҥ уулдары кыс экелип, оныҥ тӧрӧӧндӧри куда салып барза, јодо деп немени кыстыҥ ада-энезиниҥ от-очогына кийдирер. Jодоны јуулу јӧргӧмгӧ орой тартала, от-очокко салып јат. Jодо отко кӱйӱп калар.\nАйыл-јурт тудуп јаткан эки јиит ада-энениҥ, от-очоктыҥ, ончо тӧрӧӧндӧриниҥ ле кудаларыныҥ, нӧкӧрлӧриниҥ ле јерлештериниҥ алдында отко ӱс урар. Jодо ло јӧргӧм кӱйӱп турза, кӱйӱ бала тизеге отурып, тепшидеги этти айландырар. Уул ла кыс камык улустыҥ алдына черт берер. Конок једип божогончо бойлорын тооп јуртайтан јаҥду болгонын керелеп јат.\nJодо кийдиргени јаан той-јыргал. Кыстыҥ ада-энезине бир койдыҥ кайнаткан эдин, бир кайырчак аракызын ла аш-курсагын табыштырып јат.\nJодо јиликте кажык болор. Ол кажыкты јодоноҥ бӧлӱп, јакшы, ару эдип челдеп јат. Ол кажыкла балдар ойноп јат. Улус кажыкты таштабай, балдарына јууп, баштыктап јат. Jуулган кӧп кажыктарла јаҥыс та балдар ойноор эмес, је онойдо ок јаан да улус ойногон. Темдек эдип айтса, менде бала тужымда койдыҥ, эчкиниҥ бир баштык кажыктары болгон. Кажыктарла кой, эчки эдип ойноор, ол эмезе маргыжар. Кап салар ол эмезе кажык салар. Кажык салып, 3-4 кижи ойноор. Эки колдыҥ алаканын коштой јаба тудуп алар. Ого толтыра кажыкты салып, јерге јайа тӧгӧр. Тӧгӱлген кажыктар будына турза, оны салган кижи алар.\n«Аҥ адар» деп ойын бар. Кажыктарды теҥге ӱлежип, бир јолго тургузып алар. 1 метр ол эмезе 2 метр јердеҥ кажыкла чертип адар. Учында бир кижи јеҥип алар.\nКажыктыҥ ӧҥи јараш болзын деп, чӧл јердиҥ ол эмезе таштыҥ кагын кодорып, јууп, бир сабага суу уруп, кажыктарды ол јууп алган јердиҥ, таштыҥ кагыла кожо кайнадып јат. Кажыктардыҥ ӧҥи кып-кызыл болуп калар. Кажыктыҥ кызыл ӧҥи бир де ӧчпӧс. Кажыктарды онойдо јарандырып алар болгом. Кажыкла ойнооры, оны јеҥип алары сӱреен јилбилӱ ойын болгон.


Поэттиҥ ӱни јажына угулар - altaicholmon\nПоэттиҥ ӱни јажына угулар\nӰлӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде, тергеебисте Алтай тилдиҥ кӱни элбеде темдектелген. Јаҥжыкканы аайынча бу кӱнде М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотекада литературалык кычырыштар ӧткӱрилип, алтай поэттердиҥ ӱлгерлерин, прозалык бичимелдерин эске кычырары јанынаҥ республикан конкурс ӧткӱрилген.\nКажы ла јыл Алтай тилдиҥ кӱнине учурлай ӧткӱрилип турган јаан учурлу керектердиҥ тоозына бу кӧрӱ-маргаан кирет ле бойына сӱреен кӧп туружаачылар јууйт. Сӱӱген поэттеристиҥ ӱлгерлерин эске алып маргышкан улустыҥ тоозына быјыл 5-8, 9-11 класстардыҥ балдары, студенттер, јашӧскӱрим ле јаан улус кирдилер. Сцена-тӧрдӧҥ Николай Улагашевтиҥ, Борис Укачинниҥ, Таныспай Шинжинниҥ, Владимир Шатыгинниҥ, Караҥ Кошевтиҥ, Александра Зыкованыҥ, Мария Образцованыҥ, Карлагаш Ельдепованыҥ, Наталья Санинаныҥ, Карыш Кергиловтыҥ, Алексей Тадиновтыҥ, Айгуль Майманованыҥ ӱлгерлери угулганы база тегиндӱ эмес. Быјыл бу авторлордыҥ учурлу јаштары темдектелет. Литературалык конкурстыҥ ачылтазында уткуулду сӧстӧрин јаан јашту бичиичилер Таныспай Боксурович Шинжин, Таукен Тазымаевич Яйтынов айттылар. Сӱрлӱ јараш кожоҥын РФ-тыҥ нерелӱ артисти Кара Майманов сыйлады.\nКӱски јараш бу кӱнде улу алтай поэт, бичиичи, алтай албатыныҥ сӱӱген уулы Лазарь Васильевич Кокышевтиҥ чыкканынаҥ ала 88 јылдыгы болды. Бу ла кӱнде тӧрӧл тилистиҥ кӱни ӧткӱрилген. Оныҥ учун кече алтай јеристе, алтай албатыбыста сӱреен учурлу керектер ӧтти деп айдар керек. Оныҥ да учун литературалык кычырыштарда турушкан улустыҥ, балдардыҥ кӱӱн-табын, ӧкпӧӧриштерин оҥдоорго јараар. Шак бу кӱнде «мен алтай кижи», «тӧрӧл тилим», «кайран јерим» деген кӱӱн-санаалар кӧп улусты бийлеген болор.\nКӧрӱ-маргаанда бастыра республикадаҥ 90-ноҥ ажыра кижи турушкан. Олор юбиляр-авторлордыҥ ӱлгерлерин, прозалык ӱлгерлерин кычырдылар. Туружаачылардыҥ эске кычырыштарын бичиичилер Таныспай Шинжин, Таукен Яйтынов, Мария Образцова, Карыш Кергилов, Айгуль Майманова баалагылады.\nТекши уч-турулталарды алар болзо, 5-8 класстыҥ балдары ортодо баштапкы јерди Горно-Алтайскта 8-чи номерлӱ школдыҥ ӱренчиги Дамир Максаров алган. Ол Борис Укачинниҥ «Я – горного кедра колючая ветка» деп ӱлгерин орус тилле кычырган. Бу ӱренчикти алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Елена Владимировна Бадакина белетеген. Экинчи јер республикан лицейдиҥ 8 клазыныҥ ӱренчиги Карина Санинага келишти. Ол Борис Укачинниҥ «Тус» деп ӱлгерин айткан. Ӱчинчи јерде Тансу Абрашева болды. Бу эки баланы кӧрӱге Алтай Республиканыҥ кеендигиниҥ нерелӱ ишчизи Лариза Лебедева белетегенин темдектеер керек.\n9-11 класстардыҥ балдарыныҥ ла студенттердиҥ ортодо ӧткӧн кӧрӱде јеҥӱни Аруна Санашева ала койды. Ол ГАГУ-да баштапкы курста ӱренет ле «Сценадагы уска ӱренери» деген јайаандык студияныҥ туружаачызы болот. Аруна Борис Укачиновичтиҥ «Алтай кижиниҥ сӱӱнчилери» деген ӱлгерин бийик кеминде куучындады. Бу бӧлӱк туружаачылардыҥ ортодо экинчи кӱндӱлӱ јер Камлактагы орто ӱредӱлӱ школдыҥ ӱренчиги Алина Жуковага келишкен. Алина ойто ло ок Борис Укачинниҥ «На осеннем рынке» деген ӱлгерин орус тилле айткан. Бу туружаачыны Камлактагы библиотеканыҥ библиотекари Юлия Викторовна Мехова белетегени солун. Ӱчинчи јер Егор Елековко келишкен. Лариза Михайловнаныҥ база бир ӱренчиги, лицеист болгон Егор, ӱлгерчи Алексей Тадиновтыҥ «Люди, спасите меня» деп ӱлгерин кычырды.\nЈаан улус ла јашӧскӱрим деп бӧлӱкте јеҥӱни Акјолдогы библиотеканыҥ ишчизи Айжана Яковлевна Мамаева ойноп алды. Ол Борис Укачинниҥ «Кардыҥ ӱни» деп ӱлгерин куучындаган. Экинчи јер Раиса Таныевна Тадышевага келишкен. Раиса Таныевна Кан-Оозы аймактыҥ ветерандарыныҥ Соведин башкарат. Борис Укачинниҥ «Малые народы» деп ӱлгерин ол сӱреен јӱрексиреп кычырды. Ӱчинчи јер республикан лицейде орус тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Надежда Владимировна Корчугановага келишкен. Онойдо ок авторлор аҥылу сыйларды база сыйлагандар.\nЛитературалык кычырыштардыҥ бастыра туружаачылары ӧкпӧӧрип, јӱрексиреп тургандары, ӱлгерлерди акту кӱӱнинеҥ куучындагандары иле кӧрӱнген. Алтай тилдиҥ кӱни темдектелип јаткан кӱн учурыла, сезимиле башка кӱндий билдиргени база чын. Анчада ла поэт улустыҥ айткан сӧзин, сескен сезимин, кӱӱн-табын ойто такып айдып турарда, бу ла ӧйдӧ башка-башка ӧйдӧ јӱрген, эмди де јӱрӱп турган ӱлгерчи улустыҥ кӱӱни бир кӱӱндий биригип, бир ийдедий сезилди.\nАнчада ла Борис Укачинниҥ ӱлгерлери кӧп угулганы база тегиндӱ эмес деп бодоп турум. Ол албатызы, тӧрӧл Алтайыныҥ салымы, тӧрӧл тили учун санааркап, ол керегинде сӱреен кӧп айткан. Кезем де айтканы кӧп. Анчада ла бӱгӱнги кӱнде бу сурактар бистиҥ јоныстыҥ алдында курч туруп јат. Балдар, јашӧскӱрим бичиичиниҥ поэзиязын ла прозазын сӱӱп ле тооп турганы иле кӧрӱнди. «Мой Алтай», «Богат и славен мой Алтай», «Я — горного кедра колючая ветка», «На осеннем рынке», «Встрепенитесь честные сердца», «Кижи», «Алтай кижиниҥ сӱӱнчилери», «Ӧлтӱрген болзом тороны» (ӱзӱк) деп ле оноҥ ӧскӧ ӱлгерлерин кӧп балдар орустап та, алтайлап та айттылар. Карыш Кергиловтыҥ «Ойто ло кӱс», «Тӱҥӱр», Мария Образцованыҥ «Вы для меня недосягаемы», Ӧлӧштӧй Тадиновтыҥ «Монолог горного ветра», «Люди спасите меня», «Чага байрам», Александра Зыкованыҥ «Любовь моя, Горно-Алтайск», Караҥ Кошевтиҥ «Ак турлуларла», Карлагаш Ельдепованыҥ «Кӱс айланат», «Энделбе», Айгуль Майманованыҥ «Кару јериме јанып келгемде», «Мен мында туулгам», Таукен Яйтыновтыҥ «Алкышту айдыныш» деген ӱлгерлери кӧп угулган.\nПоэт кажы да ӧйдӧ јӱрген болзо, оныҥ јӱрегинеҥ чыккан сӧстӧри јажына артып калар деп айдылганы чын болор. Поэттиҥ бойыныҥ алдында тургускан сурактары албатызыныҥ алдында турган сурактарла тӱҥей болуп, кӱӱн-табы, сезими, тӱп-шӱӱлтези кажы да ӧйдӧ эскирбес, тирӱ артар, оныҥ айдып койгон сӧзинде угулар.\nКычырыштардыҥ туружаачылары, балдар башка-башка ӱнле, тилле ӱлгерчилердиҥ сӧзин чыгара айдарда, бу сӧстӧрдиҥ авторлорыныҥ сӱр-кеберлери, кылык-јаҥы иле сезилгенин канайда темдектебес. Анчада ла классиктердиҥ ич-кӱӱндик сезими, бу сезиминиҥ кӱчтӱзи иле кӧрӱнген.\nЈылдар јылыжып, учуртып барып ла јат. Онјылдыктар да уча берет. Је алтай поэттердиҥ бойыныҥ ӧйинде алдында турган сурактары ла бу сурактар аайынча айткан шӱӱлтелери эмдиге курч болуп артканча. Мындый болгонын бу кӧрӱде угулган ӱлгерлердеҥ база катап кӧрӱнди. Алтай тилис, алтай јерис, тӧрӧл албатыбыс, ар-бӱткенис, кижи, салым, ӧштӧжӱ, јаман кылык, кӱйӱнчек, кинчек, ӧрӧ ӧзӧри, ырыс, бала-барка — бу сурактар Поэттиҥ алдында јаантайын турган, турар да. Јебрен ӧйдӧҥ бейин Сӧслӧ иштеер деп берилген салымду улус, ойгор шӱӱлтеечилер бойыныҥ Сӧзин айткан, эмди де айдар. Бу сӧстӧр бӱгӱнги ле келер ӧйдиҥ ӱлгерчилерине база келижип јат.\nРеспубликан эл библиотеканыҥ ишчилерине јаан быйанды айдар керек. Јылдаҥ јылга краевед-литературалык кычырыштардыҥ кеми там ла бийиктеп, тергеелик кеминеҥ ажа берди. Балдар, јашӧскӱрим ле јаан улус ортодо алтай тилге, поэзияга, Сӧскӧ јилбӱӱ ӧчпӧзин база катап кӧрдис.


Уулыҥныҥ уулы бойыныҥ уулына куучындазын деп - altaicholmon\nОзогызын ойгортып, эскизин эбиртип, кезикте кижини ыйламзырадып, кезикте каткыртып турар бичик керегинде айдарга турум.\nБыjыл, Какай jылда, Алматы турада кепке базылган «Алтай золотоспинный с запахом можжевельника» деп бичик. Оны Тамара Николаевна Муканова-Мендошева бичиген. Jарлу режиссер-мультипликатор jерлежис керегинде ончобыс jакшы билерис, мультфильмдерин кӧргӧнис. Бу бичик дезе jайалталу режиссердыҥ база бир келтейинеҥ ачылганы: ол jирмезинчи чактыҥ ортозынаҥ ала бӱгӱнги кӱнге jетире эске алып, бойыныҥ ак чечектӱ алтайга сала бергендери ле эмди ле бар улус керегинде бичип, алкыш-быйанын jетирип, кайкаганын ла сӱӱнгенин, ачузын ла кородолын ак-чек айдып, мемуарларыла бисти, jерлештерин, байытты.\nАлтай калыктыҥ ойгорлыгында айдылганыла болзо, «чынныҥ ла тӧгӱнниҥ ортозы – тӧрт ӧлӱ». Ӧскӧртӧ айткажын, муҥ катап укканча, jаҥыс катап бойыҥныҥ кӧзиҥле кӧр дегени. Бого тайанып, айдарга турганым – алтай элдиҥ jууктагы тӱӱкизиле таныжарга турган, билерге jӱткӱген кижи мемуар деп жанрлу бичиктерди кычырганы тузалу да, jилбилӱ де. Орто ло бийик сургалда ӱренип турган балдарга – јаан јӧмӧлтӧ. Билимчи-шинжуучилерге база.\nБичиктиҥ кепке баскан чыҥдыйы керегинде аҥылу айдар керек – кату кадарлу, 267 бӱктӱ, колло jуралган jуруктарла кееркедилген, тоозы – 300. Бичиктиҥ ич кадарында ла бӱктериндеги jуруктар сӱреен jараш, кажызы ла бойыныҥ аҥылу ла керектӱ jеринде салылган. Куучын болгон кижи керегинде айдылган тушта ол кижиниҥ сӱр-кебери jуралган, эмезе сюжетке келишкенче jуралган иллюстрация jурук меге сӱреен jарады: фотография эмес, jе улустыҥ чырайлары тӱҥей, чала кӱреҥзимек ӧҥлӧ, озогы, он тогузынчы чактыҥ фотолорына тӱҥей.\nТамара Николаевнаныҥ эске алынганын кычырала, санааркай бердим. Не дезе, ӱч jӱс бичик – ассымак. Кажы ла кижи, jаан улус болзын, балдар болзын, мындый бичиктерди кычырар учурлу, jе кайдаҥ алып кычырар? Автор кезик бичиктерди эл-тӧрӧӧнине, ӱӱрелерине сыйлап ийзе, канчузы артар, ол артканын jурттардагы библиотекалар канайып садып алар, бичиктиҥ геройлоры болгон улустыҥ бала-барказы садып алза, библиотекаларга jедишпей калар… Бир кӱн Николай Федорович Витовцевке jолугып, ченемели jаан кижидеҥ сӱме сурадым, канайтса jакшы деп. Канча jылдарга, бистиҥ jарлу jерлежис, калыгына канча ачылта болгон бичик кепке баскан Владимир Эмильевич Кыдыев чылап ок, бичиктиҥ ле бичимелдиҥ ойгор кӱчин билер Н. Ф. Витовцев айдып берди: эҥ ле озо jаан jурттардыҥ, аймактардыҥ тӧс jурттарыныҥ библиотекаларында болзо, ол тушта канча ла кире кӧп улус кычырар аргалу болор. Айылдар сайын jатса, бичикле таныжар улустыҥ тоозы чик jок ас болор деп.\nТ. Н. Муканова-Мендошеваныҥ бичигинде кӧп сабада бӱгӱн Оҥдой аймактыҥ jурттарында jуртаган улус керегинде айдылган. Анайдарда, байла, кеен кӧгӱстӱ улус ӧмӧ-jӧмӧ бу аймактыҥ jурттарыныҥ улузына, анчада ла бала-баркага туза болзын деп, бир-эки бичиктеҥ садып алала, библиотекаларга сыйлаган болзо, сӱреен jакшы болор эди. Алтыгы Талду, Кулады, Талду, Шибее, Jоло ло ӧскӧ дӧ jурттарда 1950-чи jылдарда jуртаган кӧгӧл маймандар ла тӧӧлӧстӧр керегинде кычырар кӱӱндӱ улус кӧп лӧ болор деп сананып турум. Бӱткӱлинче дезе бичик нааназына, Биле Кыпчаковнага, учурлалган.\nБичиктиҥ бӱктеринде автордыҥ сыраҥай ла jажытту санаалары ла jӱрӱминиҥ учуралдары бичилген. Эҥ ле каткымчылу ла текши Алтай ичинде элбек jарлу куучын – ол кызылгатташ керегинде. Мен, Урсул ичинде чыдаган кижи, ондый куучындарды jаштаҥ ала угуп келдим: арбын бӱткен кызылгатты бир jанынаҥ келиндер, бир jанынаҥ эки будына турала, эки тамажыла кызылгатты оозындӧӧн «саап» jаткан маjалай кайракан керегинде. Бой-бойынаҥ чочыйла, эки jара jӱгӱргени керегинде. Jе башка бӱткен кижиниҥ, Тамара Николаевнаныҥ кызылгаттаганы да башка эмтир (85-87 стр.): барбак ӧскӧн кызылгаттыҥ ары jанында тату jиилекле тамзыктанып jаткан ӧрӧкӧн коркыган jаш баланыҥ чаҥырыжынаҥ jӱреги jарылала, ол ло jеринде jыгылган. База аjаргадыйы – Кӱчлӱк таайы ӧлгӧн айуга мынайда айдыптыр: «Кижиниҥ колынаҥ ӧлдим деп айтпа, кайадаҥ ашкам де».\nКычыраачылардыҥ аjарузын база мындый куучынга уулаарга турум: Тамара Николаевнаныҥ бичигинде бир канча бӱктерде кайчы Тӧйчин ака керегинде айдылат. Кайчыныҥ кай чӧрчӧктӧрин фольклористтер бичип албаган да болзо, jе эл-jон ортодо jарлу болгон акабыс «Малчы Мерген» деп кайды айдып туратан болгон эмтир. Канду jууныҥ ӧйинде ле оныҥ кийниндеги кату jылдарда кай чӧрчӧк элдиҥ тынын аргадаар эп-арга болгон. Кандый ла кату-кабырдаҥ айрылып чыгар алтай баатырлар калыгына jаан ижемjи сыйлап туратан эмтир не: кара баштары канду jууда артып калбас, ороонын ӧштӱдеҥ jайладарга барган сыгындый уулдары, кайадый бек адалары, ойгор карган адалары Алтайына амыр-энчӱ jанып келер деп. Оныҥ да кийниндеги jылдарда кычырып билер балдарын jаандары кай чӧрчӧктӧрди кычыртып туратаны керегинде кӧп улус эске алынат. Бӱгӱнги кӱнде бис ары jанынаҥ тартылып, кайысты ла кайчыларысты каа-jаада да болзо кӧрӱп, угуп jӱредис. Кызалаҥга кирген јон аргаданарга баатырларына баштанатан эмтир. Кӧрӧр болзо, ончо бистий ок карабаштар кай чӧрчӧктиҥ кӱчин билер эмтир не: калыгыныҥ куйагы болгон баатырлар керегинде канча ла катап кӧп айтса, олордыҥ коручыл кӱчи ончо ло кире кӧптӧп jадар. Агару Алтайын, элин-jонын корулаган баатырлардыҥ ӧштӱлериниҥ адын канча ла кире ас адаза, олор ончо ло киреге кӱчи уйан болор…\nТ. Н. Муканова-Мендошева бойыныҥ бичигинде бӱгӱнги кӱнде jаан jайалталарыла Алтайыныҥ магы болгон jерлештериле оморкоп айтканы база кӧп: кӱӱчи В. Е. Кончевле, кожоҥчылар Болотло, Ногонло, Аленала, ӧскӧ дӧ кӧп улусла мультфильмдер ле документ фильмдер соккон тушта, кӱӱле, кожоҥло бӱтеер ӧйдӧ. Анайда ок кумакла мультфильмдер jазап турган улус, С. Ш. Катыновала бир ӧмӧликте иштеп турган улус керегинде. Ӱӱрелери, кайкамчылу jайалталу, кеен кӧгӱстӱ кӧп ӧскӧ дӧ улус керегинде. Jаан jайалталу кижи ӧскӧ jаан jайалталу кижини качан да болзо оҥдоп, jӧмӧп, кӧдӱрип турганын jакшы кӧрдим.\nБичик керегинде текши айтса, орус тилле бичилген бу бичикти кычыргажын, тили эптӱ, ээлгир, jилбилӱ ле jымжак Тамара эjебисле куучындажып отургандый билдирет.


«Чарастыҥ» једимдери кӧп болзын! - altaicholmon\n«Чарастыҥ» једимдери кӧп болзын!\nКан-Оозы аймактыҥ хоккей ойноор «Чарас» командазыныҥ ады-чуузы јаҥыс ла республикабыс ичинде эмес, је анайда ок ӧскӧ дӧ тергеелерде кӧп катап јаҥыланган. Алдында јылдарда «Чараста» јӱк ле уулдар ойногон болзо, эмди кызычактар да ойнойт ло јакшынак једимдер кӧргӱзет. 2020 јылда Москвада Кызыл тепсеҥде Патриарх Кириллдиҥ сыйына учурлай баштапкы катап кыстар ортодо хоккейле ӧткӧн маргаанда јерлештерис јеҥӱчил болуп чыккан эди.\nОноҥ бери «Чарастыҥ» јеҥӱчил кыстары керегинде бичимелдер газедисте кӧп катап чыккан болгон. Бӱгӱнги эрмек-куучыныс ол кызычактарды тазыктырып турган Дмитрий НЕМЦЕВЛЕ ӧдӧт.\nТазыктыраачыныҥ айтканыла, ол бу иште тӧртинчи јыл иштейт. Дмитрий бойы Кан-Оозы јуртта чыккан, анда ла чыдаган. Аймактыҥ тӧс јуртыныҥ уулчактарыла кожо футбол, хоккей ойногон. Илья Капчинарович Арбаевте, Заури Геннадьевич Казакпаевте, Григорий Алексеевич Куртовто тазыктырынган. Башка-башка јылдарда тазыктырган бу ӱч тазыктыраачы керегинде Дмитрий јаҥыс ла јылу сӧстӧр айдат.\nКанча кире ӧй ӧткӧн соҥында Дмитрий бойы тазыктыраачыныҥ ижин баштаган. 2017 јылда Эрмен Александрович Байлагасов хоккей ойнор кӱӱндӱ кызычактарды јууган эмтир. Дмитрий Эрмен Александровичле экӱ бой-бойын јӧмӧжип, кызычактарды тазыктырып баштагандар. Дмитрийдиҥ бойыныҥ да кызычагы бу командада ойнойт. Эки јиит тазыктыраачы болчомдорды тазыктырып, маргаандарга апарып баштаган. Баштапкы јаан маргаан Иркутск калада ӧткӧн. Бир канча ӧйдӧҥ Эрмен Александрович билелик айалгалардаҥ улам бу иштеҥ барган. Је андый да болзо, ол «Чарас» команданы јаантайын јӧмӧжӧт. Быјыл да Иркутскта ӧткӧн Россияныҥ чемпионадына кожо барып јӱрген.\n«Чемпионат кандый ӧткӧн?» деген сурагыма Дмитрий Немцев мындый каруу јандырган:\n—Бу ороонныҥ чемпионады болуп јат. Кайда да кӱчке келишкен, кайда да јаргычылар бистиҥ командага удура болгон. Орустап айткажын, засудили. Андый да болзо, кем јок тартышканыс. Баштап тарый бис мында пандемиядаҥ улам тазыктырынбай отурып, ченемелисти ундып салганыс деп бодогоныс. Је кыстар јакшы ойындар кӧргӱскен. База да јакшынак ченемел алганыс.\nТазыктыраачыныҥ темдектегениле, калганчы јылдарда тазыктырынатан айалгалар, азыйгызына кӧрӧ, јакшы боло берген. Эмди јуртта хоккей ойноор коробка да, јаан јалаҥ да бар. Кыш ӧйинде тош урар кӧлӱк те бергилеген. Бу кӧлӱктиҥ болужыла келер сезонго јакшынак тош урулар болор.\nРоссияныҥ чемпионадында туружып турган ӧскӧ командаларда, анчада ла јаан калалардаҥ келип тургандарында, тазыктырынатан јакшынак айалгалар бар. Олор јай да ӧйинде јабык катокто јыҥылап, тазыктырынар аргалу. Оныҥ учун олор кӧп тазыктырынат, кӧп ойнойт ло кӧп јорыктайт.\nБисте дезе, кыстардыҥ бир ле командазы. Олорго уулдарла ойноорго келижет. Јалаҥда урулган тош ло јабык катокто тош бой-бойынаҥ аҥыланып турган эмей.\n—Башјыл Кан-Оозы јуртта футбол ойнойтон площадка тургузылган. Кышкыда бис оныҥ карын бойыс арчып, футбол ойнойдыс. Оогош балдар ортодо республикан маргаан ӧткӱредис. Кыстар база ойноп ийет – деп, Дмитрий айткан.\n«Чарас» Москвада Кызыл тепсеҥде Патриарх Кириллдиҥ сыйына ӧткӧн маргаанга баштап 2019 јылда барып јӱрген. Ол тушта уулдарла кожо бир канча кызычактар барып јӱрген эмтир. Ӧскӧ тергеелердеҥ келген тазыктыраачылар, маргаанныҥ тӧзӧӧчилери бистиҥ кыстарды кӧрӱп, хоккейле кыстар ортодо база маргаан ӧткӱрер керек деп айдышкан. Анаҥ бир јылдаҥ кыстар ортодо маргаан ӧткӱрилген. Шак анда «Чарастыҥ» кыстары беш команда ортодо баштапкы јерди ал соккон.\nДмитрий Сергеевичтиҥ айтканыла болзо, карын, ол тушта јаргычылар ойындарды јакшы јаргылаган. Кандый да ыраак јурттаҥ келген команда Иркутсктаҥ, Екатеринбургтаҥ келген командаларды ойноп алганы јаан ачылта болгон. Ол эки калада Олимпийский резервтиҥ школдоры иштейт. Ол маргаанга 2008 јылдыҥ кыстары барып јӱрген.\nИркутскта ӧткӧн Россияныҥ чемпионадында 2006-2008 јылдардыҥ балдары турушкан. Бистиҥ команданыҥ кызычактары 2008 јылдыҥ болуп јат. Оныҥ учун бойлорынаҥ јаан кыстарла тартыжарга келишкен.\nКандый ла спортто ченемел аларга јаантайын јорыктап, маргаандарда туружар керек. Кажы ла јол-јорыкка дезе акча-манат керек. Тазыктыраачыныҥ айтканыла, мынаҥ озо Кан-Оозы аймактыҥ јааны болуп иштеген Эжер Ялбаков маргаандарга барарга јаантайын болушкан. Эмдиги башчы Рустам Кокушев бу јаҥжыгуны улалтып, база јӧмӧлтӧ-болужын јетирет.\n—Москва барып јӱрген кызычактардыҥ бастыразы ла Кан-Оозыныҥ бойынаҥ. Эмди база бир группа ачылган, анда база јаҥы кызычактар ла уулчактар тазыктырынат.\nТургуза ӧйдӧ футболло тазыктырулар ӧдӧт, оноҥ кичӱ изӱ-јаан изӱ айларда балдарды јайгы лагерьге апарарыс, анда тазыктырулар болор. Сыгын айда футболло тазыктырулар улалар. Ӱлӱрген-кӱчӱрген айлардаҥ ала хоккейле тазыктыруларды баштаарыс. Балдарды Маймадагы «Атлант» спорткомплекске апарып, республиканыҥ чемпионадын ӧткӱрер деп темдектеген болгоныс, је келишпей калды – деп, Дмитрий Немцев айткан.\nБис тазыктыраачыга ла јиит спортчыларга база да бийик једимдер кӱӱнзейдис.


14.07.2020 - Страница 2 из 2 - altaicholmon\nНацӱлекерлер: тудум иштер текшилей ӧдӧт\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин јаан изӱ айдыҥ 9-чы кӱнинде Шабалин аймакла јол-јорыкта болуп, кӧп тоолу объекттерди шиҥдеп кӧргӧн. Башчы аймактыҥ тӧс јеринде балдардыҥ јаҥы садын тудары канайда ӧдӱп турганын шиҥдеп кӧргӧн. Бу объектти «Демография» деген нацӱлекер аайынча быјыл тузаланарына табыштырар керек. Детсадка 125 бала јӱрер, олордоҥ 60 јер ясельный группага берилер. Бастыра јети группа\nАлтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохордин јаан изӱ айдыҥ 13-чи кӱнинде тергееде маскалу јӱрер ээжи катуланганы керегинде угускан. Ол керегинде башчы тергеениҥ башкарузыныҥ турчыларыла, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарыла неделе сайынгы јуунда айткан. Тӧс јӧп эл-јонныҥ тынар органдарын таҥынаҥ корулаар эп-аргаларды тузаланарыныҥ тергеедеги ээжизиниҥ бӱдӱп турганын шиҥжӱлеерин тыҥыдары керегинде болды. Алтай Республиканыҥ башчызы Олег Хорохординниҥ темдектегениле, бӱгӱнги кӱнде


23.04.2019 - altaicholmon\n«Оҥдой меге тӧрӧл јер»\nОҥдой аймактыҥ башкартузыныҥ јааны Андрей МУНАТОВ – республиканыҥ муниципал јаҥында јаҥы кижи. Ол бу јамыга былтыргы јылдыҥ учында тудулган. Ӱредӱзи аайынча юрист, мынаҥ озо тергеебистиҥ государстволык јаҥыныҥ органдарында иштеген. «Оҥдой аймак меге тӧрӧл јер. Ада јанынаҥ ӧбӧкӧлӧрим Ӧлӧтӱ јурттаҥ. Эш-барааным база Оҥдой аймактаҥ, Инегеннеҥ – деп, Андрей Мунатов айдат. – Мынаҥ озо тӧрӧӧн-тууганга айылдап, бор-кар\nАргабыс па, тӱбегис пе?\nКалганчы ӧйлӧрдӧ текши тергее ичинде туризм керегинде (анчада ла бу сурактыҥ эл-јонныҥ ӧзӧгин ӧйкӧгӧн, келишпес јаны аайынча) кӧп айдылар ла бичилер боло берди. Алдында ӧйлӧрдӧ оныҥ калыкка јарамыкту јаны керегинде бойым да бичиген эдим. Бичимелдиҥ ајарузында турган сурактыҥ кӱйбӱреп, тебӱ алынганы улустыҥ ижи-тожы јеҥилип, јадын-јӱрӱми јаранып, тыштанатан, соотойтон аргалар ачылганыла колбулу деп бодойдым. Туризмди башкарган\nКандык айдыҥ 17-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ баш санитарный врачы Леонид Щучинов элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттерине пресс-конференция ӧткӱрген. Анда республиканыҥ јеринде 2019 јылдыҥ 1-кы кварталында санитар-эпидемиологиялык айалгаларды шиҥжӱде тударын jеткилдеери ле јылдыҥ учына јетире бӱдӱретен иштер керегинде куучындаган. Республиканыҥ баш санитар врачы Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республика аайынча башкартузы «Алтай Республикада 2018 јылда санитар-эпидемиялык айалга ла тузаланаачылардыҥ\nЈерлерди арутаары, кыра ижи, байрамдарга белетениш\nАР-дыҥ башчызыныҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин тергеениҥ госјаҥыныҥ башкараачыларыла, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарыла ишмекчи јуун ӧткӱрген. Анда муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ албаты-јон јадып турган јерлерин јарандырары ла арутаары, анайда ок јербойында јаскы кыра ижине белетениш јанынаҥ сурактар кӧрӱлген. Алтай Республиканыҥ тергеениҥ ӧзӱми аайынча министри Олег Пьянковтыҥ темдектегениле, тургуза ӧйдӧ бастыра аймактарда јурттардыҥ ичин ле тыштын арутаары ла\nКалыкты корыырында аш-курсактыҥ чыҥдыйы јаан учурлу\nӰренчиктерди азыраарын тӧзӧӧриниҥ сурагы ӱредӱликтиҥ системазында курч турган сурактардыҥ бирӱзи болуп јат. Алтай Республиканыҥ депутаттары ӱредӱликтиҥ ле билимниҥ министерствозыныҥ чыгартулу улузыла кожо Оҥдой аймактыҥ школдорында ӱренчиктерди азыраары канайда тӧзӧлгӧниле танышкандар. Албатыныҥ талдаган улузы ӱренчиктер кандый айалгада курсактанып турганын кӧргӧн лӧ аш-курсакты амзаган. Мында ок Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ ӱредӱлик, спорт, јашӧскӱримниҥ политиказы, јондык биригӱлер ле\n«Салымым болгон школ»\nОбластной национальный орто ӱредӱлӱ школдыҥ (эмди В. К. Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназия) тӧзӧлгӧнинеҥ ала 70 јылдыгына учурлалган «Салымым болгон школ» деп кӧрӱ-выставка эл музейде ачылган. Солун кӧрӱниҥ ачылтазына Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱреечи Олег Хорохордин, оныҥ баштапкы ордынчызы Наталья Екеева, РФ-тыҥ Федерал Јууныныҥ Федерация Совединиҥ турчызы Владимир Полетаев, Алтай Республиканыҥ ӱредӱ\nЈурттарда јадын-јӱрӱмниҥ кемин бийиктедер\nАлтай Республиканыҥ башчызыныҥ, башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын удурумга бӱдӱрип турган Олег Хорохордин кандык айдыҥ 19-чы кӱнинде Горно-Алтайскта јербойында бойын башкарынарыныҥ байрамына учурлай јербойында бойы башкарынарыныҥ совединиҥ элбедилген јуунын ӧткӱрген. Ишмекчи јуунныҥ ижинде анайда ок Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Владимр Тюлентин база турушкан. Албатыга эҥ јуук јаҥ Башкаруныҥ јаан залында болгон јуунда государственный јаҥныҥ органдарыныҥ башкараачылары,


24.07.2018 - altaicholmon\n«Алтай Ультра Трейл» — Ӱч-Сӱмерде\nАлтайдыҥ эҥ бийик кыры Ӱч-Сӱмерде «Алтай Ультра Трейл» деп адалган марафон јӱгӱриш 2016 јылдаҥ бери ӧткӱрилет. Оны спорт сӱӱчилер «эҥ кийик, эҥ кӱч ле эҥ јалтанчылу» деп адагылайт. Оныҥ да учун бу маргаандарда туружарга турган улустыҥ тоозы там ла кӧптӧйт. Бийик кырларда ӧдӱп турган јӱгӱриште Россияныҥ ла гран ары јаныныҥ эҥ тыҥ деген спортчылары туружат.\nЭрјине малыс бар тушта…\nАлтай албатыныҥ байрамдары ат јарыш јогынаҥ ӧтпӧй турган болор. Анчада ла сӱӱген Эл Ойын байрамда атту спорттыҥ маргаандарыныҥ бӱдӱмдери кӧп болот. Улаганда ӧткӧн Эл Ойында атту маргаандардыҥ турулталарын кӧрӱп ийели.\n«Jӱрӱмди јӱрер ле керек…»\nБу јууктарда Госдуманыҥ депутады Родион Букачаков ло Россияныҥ нерелӱ артизи Кара Майманов Тӱштӱк Сахалинде болуп, анда Туулу Алтайдаҥ барган јерлештерле туштажу ӧткӱргендер. Бу јол-јорык керегинде Кара Амырчинович мынайда куучындайт.\nМанјӱректиҥ кӧлинде кӧдӱриҥилӱ ачылта\nАлтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели Александр Бердников јаан изӱ айдыҥ 21-чи кӱнинде Манјӱректиҥ кӧлиниҥ јаҥы пляжыныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазында турушкан.\nАлтын Кӧлди корыырыныҥ сурагы\nАлтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников бу кӱндерде ишмекчи јорыкла Москвада болгон. Ол федерал башкаруныҥ тергеелик ӧзӱм аайынча комиссиязыныҥ јуунында турушкан ла онойдо ок Алтын Кӧлди корыыры јанынаҥ ӱлекерле талабыска баштапкы бӧлӱк акча чыгарырыныҥ сурагы јанынаҥ куучындар ӧткӱрген.\nИжемјиле, кӱлӱмјиле ичкери јолдо\nКычыраачыларды Кан-Оозы аймактыҥ Кырлыктагы орто текшиӱредӱлӱ школыныҥ палаточный лагериниҥ башкараачызы Раиса ТАДЫШЕВАЛА ӧткӧн эрмек-куучынла таныштырадыс.\nИжи једимдӱ билимчи-агроном\nНадежда ТАХАНОВА «Горно-Алтайское» ФГУП-тыҥ тӧс бӧлӱгиниҥ јааны болуп иштейт. Бу јуукта ол Федерал Jуунныҥ Федерация Совединиҥ председатели Валентина Матвиенконыҥ Быйанду самаразыла эрчимдӱ ижи учун кайралдаткан.\nТӧрӧл газедиме улайын бичидедим


14.11.2017 - altaicholmon\nАлтайына учурлалган јӱрӱм\nАлтай јеристе ады-чуузы јарлу ла тоомјылу Юрий Васильевич Антарадонов эзен јӱрген болзо, ого бу кӱчӱрген айдыҥ 12-чи кӱнинде 68 ле јажы толор эди.\nКандый калаш јийдис?\nКалаш быжырары экономикалык ууламјылардыҥ ортозында эҥ ле учурлу јерде турганы тегиндӱ эмес. Кажы ла ороонды, албатыны алзабыс, бастыразыныҥ аш-курсагыныҥ эҥ ле бажында калаш турган, туруп јат. Калаштыҥ сурагы бистиҥ де тергееде баштапкылардыҥ тоозында болуп артканча.\nМанјы Кульджинди эзедип\nАлтайдыҥ ады јарлу аргачы-байы, јондык ла политикалык ишчизи Манјы Кульджинге учурлалган кереес-бичик ӱлӱрген айдыҥ 30-чы кӱнинде Оҥдой аймактыҥ Jоло јуртында кӧдӱриҥилӱ айалгада тургузылган.\nӦткӧн јол чын ла турулталу болгон\nКӱчӱрген айдыҥ 9-чы кӱнинде Горно-Алтайскта П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл драма театрдыҥ јаан залында Туулу Алтайдыҥ экономический службазыныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 95 јылдыгына учурлай кӧдӱриҥилӱ керек-јарак ӧткӧн.\nК. Тепуковтыҥ бичиги – кыргыс тилле\nРоссия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Кӱлер Тепуковтыҥ балдарга учурлалган «Саҥ башка саҥыскан» деген бичиги Киргизияда јербойыныҥ албатызыныҥ тилиле чыкты. Бу бичик бичиичиниҥ 65 јажына учурлалган.\nИндекси бийиктегени јакшы темдек\n2016 јылдыҥ чаган-сыгын айларында Алтай Республикада промышленный продукцияныҥ индекси, оныҥ алдындагы јылдыҥ бу ӧйине кӧрӧ, 131 процент болгон эди, Быјыл чаган-куран айлардагы тоолордоҥ кӧрзӧ, бу кӧргӱзӱ былтыргызынаҥ эмеш бийиктеери билдирет.\nКӧксуу-Оозы аймактыҥ Кујурлу јуртында этнокультураныҥ «Кујур» деп тӧс јери иштейт.\nЭл-јон бойы талдап алзын\n50 Вт-таҥ бийик ийделӱ ле кызыдып кӱйдӱретен лампаларды тузаланбас деген некелтени Госдума јаратпаган.\nМигранттардыҥ тоозы 8 муҥнаҥ кӧп\nРоссияныҥ ФСБ-зыныҥ погранслужбазыныҥ јетиргениле, ӧскӧ ороондордыҥ улузы туйказынаҥ Россияныҥ јерине келери астабай јат.


Улаганский район, Республика Алтай, Сайт газеты «Улаганнын солундары», Кайдыҥ телекейинде\nКайдыҥ телекейинде 14.05.2018\nА.Г. Калкинниҥ адыла адалган балдардыҥ кеендигиниҥ школында "Кайчы – эл - јонныҥ курчуузы" деп проект аайынча тергеебистиҥ атту-чуулу кайчылары айылдап келип, балдарга кай јанынаҥ мастер-класс ӧткӱрди.\nБу јакшынак баштаҥкайды Россия Федерацияныҥ Президенти В.В.Путинниҥ коммерсиялык эмес организацияларга государстволык јӧмӧлтӧ эдери јанынаҥ чыгарган јакааны аайынча грант ойноп алган "Алтын – Казык" деп регионал эл-јондык организацияныҥ кайчылары этти.\n– деп "Алтын-Казык" эл-јондык организацияныҥ председатели, ГАГУ-ныҥ алтаистика ла тюркологияныҥ факультединиҥ магистри, проекттиҥ башкараачызы Алтынай Матина куучындады.\nБу мастер-классты бистиҥ јерлежис Аркадий Конунов ачып, балдарга кайдыҥ учуры ла айылчылар кандый амадулу келгендери керегинде куучындаарда, бала-барка бу кижи Улаганныҥ кижизи болгонына сӱӱнгилеп, бойлорын бош тудунып баштаганы иле кӧрӱнди. Ээчиде Эмиль Теркишев балдарга "Алып-Манаш" деп кай чӧрчӧктиҥ ӱзӱгин кайлаган, Б.М. Киндиков кайлаарыныҥ методиказын јартаган, Болот Байрышев комус ла шоордыҥ јӱзӱн-јӱӱр бӱдӱмдерин кӧргӱзип, алтай албатыныҥ ундылып калган "ӱнгӱрек" деп той балкаштаҥ јазаган духовой ойноткызыла ойноп таныштырган, Байым-Сур Тадырова топшуур ла башка-башка бӱдӱмдӱ произведениелерди кожоҥдойтон техниканы кӧргӱскен, Алан Темеев пьеса ла эпостыҥ ӱзӱктерин кайлаган. Мастер-класстыҥ учында кайчылар јаан эмес концерт кӧргӱскилеп, кӱӱнзеген, јилбиркеген балдар ла јууктада танышкылап, куучын ӧткӱргилеген. Мастер-класс туружаачыларды эки јандай јилбиркеткен деп айтса јастыра болбос. Анчада ла айылчылардыҥ јӱректерин туштажуныҥ кийнинеҥ сакыбаган јанынаҥ тӧӧлӧс сӧӧктӱ 10 јашту баянист Руслан Сабулов деп уулчак јаан быйанын айтканы ӧкпӧӧртти. Адакыда, айылчыларга директор Л.А.Натова ла А.М.Темеева бийик једимдер кӱӱнзегилеп, јылу алкышту сӧстӧрин айттылар.\nБис те бойыстыҥ адыбыстаҥ алтай албатыныҥ ӧзӱмине керектӱ мындый јакшы проект улалып, албаты-јонго јаан тузазын јетирзин деп акту кӱӱнистеҥ кӱӱнзеп турубыс.\nАвтор: Манзырова Чейнеш


Вакцинацияны эрчимделтер керек - altaicholmon\nРоспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ јааны, Алтай Республиканыҥ баш санитарный врачы, медицина билимдердиҥ кандидады, Россия Федерацияныҥ медицина билимдериниҥ Академиязыныҥ профессоры, Алтай Республиканыҥ нерелӱ врачы Леонид ЩУЧИНОВ кочкор айдыҥ 10-чы кӱнинде пресс-конференция ӧткӱрип, элбек јетирӱлер эдер эп-аргалардыҥ журналисттерине коронавирустыҥ ӧйинде Алтай Республикада санитар-эпидемиялык айалгаларды шиҥжӱде тудары аайынча иштер 2020 јылда канайда ӧткӧни керегинде куучындаган.\nРеспубликаныҥ государственный баш санитар врачы пресс-конференцияда оныҥ башкарып турган ведомствозы тергееде санитар-эпидемиологиялык айалгаларды туура салбас ајаруда тудуп јат деп темдектеген. Је республикага коронавирус келгениле колбой, 2020 јылда санитар ла эпидемиологиялык айалгалар кезем курчыган деп айткан. Ол Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилерине ӧткӧн јыл кӱчке келишкен деп ајарган.\nМында элдеҥ ле озо коронавирустыҥ јер-телекейде элбеде таркаганы керегинде айдар керек. Леонид Щучинов пресс-конференцияда бистиҥ тергее Россияда бу јеткерлӱ оорудаҥ калганчыга јетире једимдӱ коруланган сок јаҥыс тергее болгоны керегинде эзеткен. Алтай Республикада 2020 јылдыҥ кандык айыныҥ 16-чы кӱнине јетире коронавирусла ооруган улус болбогон, је бу ла айдыҥ 17-18 кӱндеринде баштапкы андый эки учурал Оҥдой јуртта темдектелген.\n«Мен 2020 јылдыҥ кандык айыныҥ 6-чы кӱнинде «Алтай Республикага CОVID-2019 коронавирусный инфекцияны ӧскӧ јердеҥ экелерин болдыртпазын јеткилдеери ле оны бисте таркатпазы јанынаҥ ӱзеери бӱдӱретен иштер керегинде» јӧп чыгаргам. Јӧп тергеениҥ јеринде ол ло тарый иштеп баштаган. Темдектезе, Москвадаҥ самолетло учуп келген јербойыныҥ улузы 14 кӱнниҥ туркунына айылдарында кыйалтазы јогынаҥ карантин ӧткӧндӧр. Токтоор јерин чокым билбес пассажирлер дезе карантинди обсерваторлордо ӧткӧн. Он кӱнниҥ кийнинде олорго коронавирус јанынаҥ тест эдилген» — деп, баш санитар врач айткан.\nКоронавирус јанынаҥ тегин улуска, организациялардыҥ ла предприятиелердиҥ јаандарына «кызу колбуныҥ» 8(38822)-6-43-84, 8(38822)-642-41 телефондоры ажыра јартамалдар берери тӧзӧлгӧн. Гигиенаныҥ ла эпидемиологияныҥ тӧс јеринде 6-43-84 ле 6-42-41 номерлӱ телефондор иштеп баштаган. Бистиҥ республикада коронавирусла колбой улус айылдарында отурар айалгалар јарлалган. Роспотребшиҥжӱниҥ лабораторияларыныҥ бастыразы тест-системаларла јепселген. 2020 јылдыҥ кандык айынаҥ ала јаан изӱ айга јетире Роспотребшиҥжӱ полицияла, Росгвардияла, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ администрацияларыла јуук колбу тудуп, бистиҥ республикага амырап келген автојорыкчыларга уведомлениелер ӱлеген. Јорыкчыларга бу ӧйдиҥ туркунына 5060 уведомление табыштырылган.\nАлтай Республикада коронавирустаҥ вакцинацияны тыҥыдар керек\nКоронавирусла колбой Кош-Агаш аймакта Тожоҥтыдагы пунктта ӧткӱрилип турган санитар ла карантин шиҥжӱлерди ӱзеери тыҥыдары аайынча алтамдар эдилген. «Ташанта» деген МАПП эпидемиологиялык айалгаларда иштеерине кӧчӱрилген. Тепловизионный шиҥжӱлерди ӧткӱрери мында кезем бийиктеген. Ороонныҥ бистиҥ республикадагы гран-кыйузында бӱгӱнги кӱнге јетире чочыдулу кандый да айалгалар болбогон. Роспотребшиҥжӱниҥ Алтай Республикадагы башкартузыныҥ ишчилери бу суракты кату шиҥжӱде тудуп јат. 2020 јылда Тожоҥтыдагы пунктта шиҥжӱни 10355 кижи ӧткӧн. Анайда ок 4955 кӧлӱк кӧрӱлген.\nКочкор айдыҥ сегизинчи кӱнине јетире тергееде коронавирустаҥ 15126 кижи јазылган. Стационар эмденишти 227 кижи ӧдӱп јат. Ковидтеҥ улам улуста пневмония болгон 1769 учурал темдектелген. 167 кижи божогон. Коронавирустыҥ табылганынаҥ ала шиҥжӱге тӧртӧн муҥнаҥ ажыра кижи алылган. Карантинниҥ ээжилерин бӱдӱрзин деген 25313 јакаан чыккан. Тургуза ӧйгӧ јетире 176 муҥ проба эдилген. Бир сӧслӧ, коронавирусла колбой тергеениҥ 80 процент улузыныҥ су-кадыгы шиҥделген. Пандемияныҥ ӧйинде дезинфекцияны гигиенаныҥ ла эпидемиологияныҥ тӧс јериниҥ специалисттери ӧткӱрет. Республикада олордоҥ ӧскӧ база аҥылу организация јок. Тергееде бӱгӱнги кӱнге јетире 8220 объектте дезинфекция ӧткӱрилген.\nЈаҥныҥ органдарыла иш ӧмӧ-јӧмӧ ӧдӧт\n«Алтай Республикада коронавирусты болдыртпазын јеткилдеери аайынча аҥылу штаб иштеп јат. Оныҥ ижин тергеениҥ башчызы Олег Хорохордин башкарат. Роспотребшиҥжӱниҥ ишчилери санитар ла эпидемиологиялык айалгалар јанынаҥ јетирӱлерди тергеениҥ башкарузына, оперативный штабка, МЧС-ка ла прокуратурага кӱнӱҥ сайын аткарат. Бистиҥ башкартуда бӱгӱнги кӱнде оперативный иштерде одус эки специалист туружып јат. Олордо амыраар кӱндер јок. Иштейтен ӧйдиҥ аайы туку качан бузулып калган деп айдар керек. Кайда чочыдулу айалгалар — бистиҥ ишчилер јаантайын анда» — деп, баш санитар врач темдектеген.\nКоронавирусты чек токтодор арга, байла, јок. Је ӧткӱрилген иштердиҥ шылтузында Алтай Республиканыҥ јеринде јеткерлӱ инфекционный оорулар таркадылбаган. Бистиҥ тергееде 2019 јылдаҥ ала бӱгӱнге јетире дифтерияла, корьло, паротитле, полиомелитле, туляремияла, чумала, сибирский язвала, холерала оорыган учуралдар бир де катап темдектелбеген деп айдар керек.\nТургуза ӧйдӧ бистиҥ республикада, бастыра ороондо чылап ок, коронавирустаҥ вакцинация алары кидим ӧдӱп јат. Бӱгӱнги кӱнге јетире бисте вакцинацияны 966 кижи алган. Бистиҥ республикага бӱгӱнги кӱнге јетире вакцинаныҥ «Спутник V» деген 5302 дозазы келген. Тургуза ӧйдӧ вакцинаныҥ баштапкы компонентин 2022 кижи алган, толо курсты 764 кижи ӧткӧн. Республиканыҥ баш санитар врачыныҥ айтканыла, вакцинацияны јаан изӱ айдыҥ учына јетире тергеениҥ алтан процент эл-јоны алар учурлу. Пресс-конференцияда айдылганыла, бисте вакцинация јабыс кеминде ӧдӱп јат. Баш санитар врач бу јанынаҥ темдек эдип Горно-Алтайскты ла Майма аймакты адаган.\n2020-2021 јылдардыҥ эпедимио-логиялык ӧйинде грипптеҥ прививка алар кампания дезе бисте тӱгенип калган. Бу ӧйдиҥ туркунына прививка 112693 кижиге эдилген. Темдектелген план 85,3% бӱткен.\nАлтай Республиканыҥ јеринде турумкай санитарно-эпидемиологический айалганы јеткилдеер амадула башкарынып, Роспотребшиҥжӱниҥ тергеелик башкартузы республиканыҥ башчызыла, Эл Курултайдыҥ спикериле, баш федерал инспекторло, муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ јаандарыла, јондык организацияларла, прокуратурала, аргачылыкла јуук колбуда иштеп турганын темдектеер керек. Леонид Щучиновтыҥ айтканыла, Роспотребшиҥжӱниҥ бастыразына шыдар баштаҥкайлары текшилей јӧмӧлтӧ алып јат. Мынызы калганчы јылдардыҥ туркунына кейдиҥ, ичер сууныҥ, јердиҥ кыртыжыныҥ шиҥжӱ-кӧргӱзӱлерин аларына, јайгыда балдарды амырадарын једимдӱ ӧткӱрерине, ӱредӱлӱ учреждениелерди јаҥы ӱредӱлӱ јылга ӧйинде белетеерине јаан камаанын јетирет. Учреждениениҥ специалисттери бу иштерди једимдӱ бӱдӱреринде јаантайын эрчимдӱ туружат.\nРоспотребшиҥжӱниҥ ишчилери кӱнӱҥ сайынгы ижинде республикада санитар-эпидемиологиялык айалгаларды буспазын ла эл-јонныҥ јадын-јӱрӱмин јарандырарын кичееп, ороонныҥ президенти Владимир Путинниҥ 2018 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ јетинчи кӱнинде чыгарган «Национальный ууламјылар ла Россия Федерацияны 2024 јылга јетире ичкери ӧскӱрериниҥ иштери керегинде» эки јӱс тӧрт таҥмалу јакаанын јӱрӱмде бӱдӱрерин јеткилдеп јат. Башкартуныҥ специалисттери республикада санитарно-эпидемиологиялык айалгаларды керектӱ кеминде тударга эл-јонды чыҥдый суула јеткилдеериле, демографияла, су-кадыкла, экологияла, улусты јадар јерле јеткилдеериле, каланыҥ ич ле тыш јанын арутап кичеериле колбулу национальный ӱлекерлерде эрчимдӱ туружат.\nТергееде санитар-эпидемиологиялык айалгалар јакшы кеминде\nТемдектезе, пресс-конференцияда атмосферный кейдиҥ калганчы беш јылдыҥ туркунына (2015-2020 јј.) алылган шиҥжӱ-пробалары јакшы деп темдектелген, санитарный некелтелерге келишпей турганы јок болгон. Ӧткӧн ӧйдиҥ туркунына кейдиҥ бастыра 1271 пробазы алынып шиҥделген. Калганчы јылдарда атмосферный кейдиҥ чыҥдыйы јаранып та турган болзо, је кӧлӱктердиҥ кирлӱ ыжы Алтай Республикага јаан качалаҥын јетирип јат. Кӧлӱктер Горно-Алтайскта кӧбизинде Коммунистический проспектле, Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган оромло јӱрет. Автотранспорттыҥ тоозы бисте јылдаҥ јылга там ла кӧптӧп јат. Бензинниҥ, газтыҥ, солярканыҥ таштанчылары дезе кейди тыҥ ӱреп турганын бастыра улус јакшы билер. Атмосферный кейдиҥ чыҥдыйы бисте сӱрекей коомой шиҥделип јат, јолдордо стационар ла јорыктап јӱрер посттор чек јокко јуук. Кейдиҥ чыҥдыйын ајаруда тудатан бирлик государственный фонд база јок.\nИчер сууны санитарно-химический кӧргӱзӱлер аайынча шиҥдеерге 6050 проба алылган. Олордоҥ јӱк ле 3,3 проценти санитарный нормалардаҥ тууралаган деп темдектелген. Алтай Республикада «Ару суу» деген федерал ӱлекер аайынча «Экология» деп программа иштеп јат. Бу программа аайынча Майма јуртта ла Горно-Алтайскта улусты ару суула јеткилдеер системаларда јазал иштер ӧдӧри темдектелет. Роспотребшиҥжӱ бу ӱлекер јанынаҥ кандый иштер ӧдӱп турганын бойыныҥ шиҥжӱзинде тудат.\nРоспотребшиҥжӱниҥ баштаҥкайы аайынча тергеениҥ башчызыныҥ јӧмӧлтӧзиле санитарный аруташтыҥ сурактарын чечеринде системный эп-арга тузаланылат. Ӧткӱрилген мониторингтиҥ кӧргӱзӱлери аайынча 2020 јылда ээжи-некелтелерге јарабас 5450 јерде ташталган текши кеми 3201,3 тонна сӱрее-чӧп јоголтылган. Јасакты бускан улуска, организациялардыҥ ла предприятиелердиҥ башкараачыларына 26193 предписание аткарылган.\nКату коммунальный таштанчылардыҥ полигондорын керектӱ айалгада тударыныҥ, таштанчылардыҥ переработказыныҥ курч сурактары база артканча. Суйук коммунальный таштанчыларды чыгара тартарыныҥ сурагы анчада ла Горно-Алтайскта ла Майма аймакта курч турат. Майма јуртта иштеп турган ТКО-ныҥ полигонында таштанчыларды ылгаары ла олорды ӧртӧӧри аайынча иштер ӧтпӧй јат. Таштанчыларды тӧгӱп турган јерде «кырдыҥ» бийиги 14,6 метр болор учурлу, је ол бӱгӱнги кӱнде 16,6 метрге јеткен. Тургуза ӧйдӧ Майма јуртта тудулган полигон бӧктӧлгӧн. Эмди ТКО-ныҥ полигоны јӱк ле Черемшанка јуртта иштеп јат.\nАш-курсак эдип ле садып турган объекттер јаантайын шиҥделип турганы учун, чыҥдыйы коомой аш-курсакла колбулу инфекционный ооруларла кӧп улус оорыган учуралдар темдектелбеген. 2020 јылда аш-курсактыҥ 4236 пробазы шиҥделген. Объекттерде 254 рейд ӧткӱрилген. Оныҥ шылтузында 651 бузуш темдектелген ле олор јоголтылган. Ӧткӧн јылда анайда ок коомой иштӱ предприятиелерге административный 1549 штраф салылган.\nРоспотребшиҥжӱниҥ јаҥныҥ органдарыла кожо ӱредӱниҥ ле таскадуныҥ, балдардыҥ јайгы амыралтазыныҥ айалгаларын шиҥжӱде тудуп турганыныҥ шылтузында калганчы јылдарда ӱредӱлӱ учреждениелерде инфекционный ооруларла балдар оорыган учуралдар темдектелбеген. Школдордо балдар ӱренер айалгалар јаранат. Алтай Республикада бастыра школдор јылу туалеттерле јеткилделген. Јурт јерлердеги школдордо физический культурала, спортло тазыктырынар јакшынак айалгалар тӧзӧлгӧн.\nКату таштанчыларды чыгара тартарыныҥ сурактары курч артканча\nРоссия Федерацияныҥ президенти В. В. Путин школдыҥ балдарын азыраар суракка јаан ајару эдет. Ол керегинде ол 2020 јылдыҥ чаган айдыҥ 15-чи кӱнинде Федерал Јуунга эткен Баштанузында база катап чокым айткан. Ол баштамы класстардыҥ ӱренчиктерин акча тӧлӧбӧзинеҥ изӱ курсакла јеткилдеери јанынаҥ некелте тургускан. Республиканыҥ баш санитар врачыныҥ айтканыла, 2020-2021 ӱредӱлӱ јылда бистиҥ тергееде ӱредӱниҥ 181 организациязы иштеп јат. Олордо бастыра 38320 ӱренчик ӱренет, баштамы класстарда дезе ӱредӱни 16913 бала баштаган. 2020 јылда Алтай Республикага балдарды изӱ курсакла јееткилдеерине федерал бюджеттеҥ 81 миллион 100 муҥ салковой акча чыгарылган.\nАР-дыҥ баш санитар врачы Л. Шучинов республиканыҥ элбек јетирӱлер эдер эп-аргаларыныҥ журналисттерине ӧткӱрген пресс-конференцияны тӱгезип, Роспотребшиҥжӱниҥ башкартузыныҥ ишчилериниҥ алдында 2021 јылда тергеениҥ санитар-эпидемиологиялык айалгаларын керектӱ кеминде тудары јанынаҥ иш, алдында ла јылдарда чылап ок, јаан учурлу болуп артып јат, эл-јонго дезе коронавирустыҥ пандемиязыныҥ айалгазында ковидтеҥ вакцинаны кыйалтазы јогынаҥ тургузып, санитар ээжилерди бӱдӱрер керек деп айткан.


27.03.2018 - altaicholmon\nНаурыз —албатыныҥ текши байрамы\nТулаан айдыҥ 25-чи кӱнинде Горно-Алтайсктыҥ тӧс тепсеҥинде албатылардыҥ Наурыз байрамы ӧтти.\nӦйдиҥ некелтезиниҥ јаҥы бичиги\nБу јуукта Воронеж калада ГАГУ-ныҥ алтаистика ла тӱркология аайынча факультединиҥ профессоры Нина Киндикованыҥ «Алтай литератураныҥ сурактары» деп бичиги чыкты. Ол алтайчыларга, бичик тургузаачыларга, ӱредӱчилерге ле билимчилерге тузалу. Бис алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӧзӱмине јаан камаанду кӧп иштер бӱдӱрген билимчиле туштажып, оны јаҥы бичиги, оныҥ учуры ла керектӱзи кергинде куучындап, јартап берзин деген суракту баштандыс.\n«Баскан кижи јол алар»\nАлтайдыҥ скиф корумдарынаҥ: Пазырыктаҥ, Башадардаҥ, Туйактудаҥ чыккан јебрен эдимдерди Санкт-Петербургтыҥ Эрмитаж музейиниҥ кӧрӱзинде эмес, а кӧмзӧзинде барын кӧргӧн улус тергеебисте ас болор. Олордыҥ бирӱзи — Россияныҥ Jурукчылар биригӱзиниҥ турчызы, Россияныҥ албаты узы Аржан Кухаев.\nАлып-баатырлар алкыжын берген јурукчы\nА. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде тулаан айдыҥ 23-чи кӱнинде Россия Федерацияныҥ нерелӱ јурукчызы Игнат Ортонуловтыҥ 85 јажына учурлалган «Мениҥ ӧйимниҥ улузы» деген таҥынаҥ кӧрӱзи окылу айалгада ачылды.\nJайаандыктыҥ ишчилерине быйанду сӧстӧр\nКультураныҥ ишчилериниҥ кӱнине учурлалган кӧдӱриҥилӱ јуун тулаан айдыҥ 22-чи кӱнинде П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл драмтеатрда ӧткӧн.\nАш-курсакты телекейдиҥ рыногына кӧптӧдӧ…\nФедерация Совединниҥ аграрно-аш-курсак политиканыҥ ла ар-бӱткенди тузаланарыныҥ комитединде «Россия Федерацияда эттеҥир ле сӱттеҥир мал-аш ӧскӱрериниҥ курч сурактары» деп суракла парламенттеги угуштар ӧткӧн. Ондо Алтай Республиканыҥ государственный јасакчы јаҥыныҥ Федерация Совединде чыгартулу кижизи Татьяна Гигель турушкан. Jуун мал-аш ӧскӱрериниҥ федерал билим тӧс јеринде—Подольский райондо мал-аш ӧскӱрериниҥ академик Л. К. Эрнсттиҥ адыла адалган Бастырароссийский институдында болгон.\nЭм-тусла јеткилдеери — кӱнниҥ тӧс сурагы\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ тӧргизиниҥ ээчиде јууны тулаан айдыҥ 21-чи кӱнинде спикер Владимир Тюлентинниҥ башкартузыла ӧтти.\nУк улалар, укту мал јаранар Энейимниҥ јӱзине Эзин-куйун тийбезин. Эрӱ койу чачына Эбирип кар тӱшпезин. (Б. Бурмалов)


Тергее «чике тӧлӧмирлер» эдерине белен - altaicholmon\nТергее «чике тӧлӧмирлер» эдерине белен\n«Прямые выплаты» деген пилотный ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрери аайынча ишмекчи группаныҥ јуунын вице-премьер Михаил Маргачев ӧткӱрген деп, окылу сайтта айдылган.\nБу ӱлекер бистиҥ республиканыҥ јеринде быјыл јаан изӱ айдыҥ 1-кы кӱнинеҥ ала башталган. Ол иштеп баштаганыла колбой, страховкалу улуска кыйалта јогынаҥ јонјӱрӱмдик страхование аайынча страховой јеткилдешти кӧстӧӧри ле тӧлӧӧри јанынаҥ ээжиде кубулта болор. Эмди иштеп турган улус ол пособие-акчаны јонјӱрӱмдик страхованиениҥ фонды банктагы лицевой счетко кӧчӱргени эмезе почтовый кӧчӱриш ажыра алар аргалу, онызы кижиниҥ кӱӱнинеҥ камаанду болор.\nМихаил Маргачевтыҥ айтканыла, пилотный ӱлекер јӧптӧжӱ тургусканы аайынча иштеп турган улуска да, ишбереечилерге де јарамыкту. «¯лекер озо ло баштап иштеп турган улустыҥ тап-эриктерин корыырында јаан учурлу. Кезик учуралдарда ишбереечи кандый бир шылтактаҥ улам ол пособиени ле больничный листтерди тӧлӧп болбой јат. Jаҥы ээжи дезе улус ол акчаны ишбереечиниҥ акча-манат јанынаҥ айалгазы кандый болгонынаҥ камаан јогынаҥ ӧйинде ле толо кеминде алар арга берер»—деп, ол јартаган. ¯лекер јанынаҥ кеми јаан белетеништӱ иштер јербойында ӧйлӱ-ӧйинде ӧткӱрилгени темдектелген.


Кудайдыҥ организациязы кандый амадулу тӧзӧлгӧн? | Сӱӱнчилӱ јар\n1. Кудай јебрен Израильди кандый амадулу тӧзӧгӧн?\nКудай патриарх Авраамныҥ бала-барказынаҥ бир албаты тӧзӧп, олорго јасактар берген. Бу албатыны ол «Израиль» деп адаган. Олор Кудайга чын бажырып, оныҥ јасактарын бӱдӱрип јӱрер учурлу болгон (Сарын 147:19, 20). Мынайып Кудайга кандый ла албаты келер аргалу болгон. (Башталганы 22:18 кычырыгар.)\nКудай Израиль албатыны бойыныҥ керечилери эдип талдап алган. Јебрен Израильдиҥ тӱӱкизин кӧрзӧ, Кудайдыҥ јасактарыла јӱргени сӱрекей ойгор болот (Јаҥды такыганы 4:6). Анайып, Израиль албатыны кӧрӱп турган ӧскӧ албатылар чындык Кудайга база бӱдер аргалу болгон. (Исаия 43:10, 12 кычырыгар.)\n2. Кудай чындык христиандардыҥ јуунын кандый амадулу тӧзӧгӧн?\nЈе соондо, Израиль албаты Кудайдыҥ јарадузын јылыйтып саларда, Иегова олорды јектеп, христиан јуун тӧзӧгӧн (Матфей 21:43; 23:37, 38). Озогы ӧйлӧрдӧ Израильдиҥ албатызы Иегованыҥ керечилери болгон, бӱгӱнги кӱндерде дезе, чындык христиандар керечилер болот. (Апостолдордыҥ ижи 15:14, 17 кычырыгар.)\nИисус бойыныҥ ӱренчиктерине бастыра албатыларга јарлазын ла ӱренчиктер белетезин деп, јакару берген (Матфей 10:7, 11; 24:14; 28:19, 20). Бӱгӱнги кӱнде, бу телекейдиҥ јоголтыларыныҥ алдында, јарлаар иш, алдындагызына кӧрӧ, сӱрекей јаан ӧзӱм алынган. Баштапкы катап Иегова бастыра албатылардаҥ миллиондор тоолу улусты чындык бажырышка јууп алган (Ачылта 7:9, 10). Анайда ок чындык христиандар бой-бойына јӧмӧжип, бой-бойыныҥ кӱӱнин кӧдӱрип турзын деп, бир организация эдип тӧзӧлгӧн. Бастыра јердиҥ ӱстинде олор Агару Бичикти бир ле программала ӱренип јат. (Еврейлерге 10:24, 25 кычырыгар.)\n3. Эмдиги ӧйдиҥ Иегованыҥ Керечилериниҥ тӱӱкизи канайып башталган?\n1870 јылдарда Агару Бичикти шиҥдеп турган јаан эмес бӧлӱк улус, узак чактарга ундылып калган библиялык чындыктарды бир кичинектеҥ јууп баштаган. Олор, Иисустыҥ христиан јуунды Каандык керегинде јар јарлалзын деп тӧзӧгӧнин билер болгон. Оныҥ учун олор бастыра јердиҥ ӱстине јарлап баштаган. 1931 јылда олор Иегованыҥ Керечилери деп аданган. (Апостолдордыҥ ижи 1:8; 2:1, 4, 11; 5:42 кычырыгар.)\n4. Иегованыҥ Керечилери канайып башкарылат?\nБаштапкы чакта, башка-башка ороондордыҥ христиан јуундарын Башкару јӧп башкарган. Бу Башкару јӧп Иисусты — јуунныҥ Башчызы деп бӱткен (Апостолдордыҥ ижи 16:4, 5). Бӱгӱн Иегованыҥ Керечилеринде ченемелдӱ аксагалдардаҥ турган Башкару јӧп база бар. Башкару јӧп Иегованыҥ Керечилериниҥ филиалдарын башкарып јат. Филиалдарда Агару Бичикти ӱренетен бичиктер кӧчӱрилип, кепке базылат. Андый бичиктер 600-теҥ ажыра тилдерге белетелет. Анайып, Башкару јӧп, бастыра јердиҥ ӱстинде 100 муҥнаҥ кӧп јуундарга кирип турган христиандарга кӧгӱс ӱредӱ берер аргалу. Кажы ла јуунда кӧгӱзи тереҥ эр улус аксагалдар болуп иштейт. Олор јуунныҥ улузын акту јӱрегинеҥ кичееп јат. (1 Петр 5:2, 3 кычырыгар.)\nИегованыҥ Керечилери сӱӱнчилӱ јар јарлаарга ла ӱренчиктер белетеерге, бир организация эдип тӧзӧлгӧн. Бис элчилердеҥ тем алып, айылдар сайын јарлайдыс (Апостолдордыҥ ижи 20:20). Чындыкты акту кӱӱнинеҥ билип аларга турган улусла Агару Бичикле ӱредӱ баштайдыс. Је Иегованыҥ Керечилери јӱк ле организация эмес, бис сӱӱштӱ Адалу нак биле болодыс. Бис бой-бойысты ака-эјелердий кичееп јадыс (2 Фессалоникадагыларга 1:3). Иегованыҥ ишчилери Кудайдыҥ табын бӱдӱрерге ле улуска болужарга тӧзӧлгӧн болордо, бис јердиҥ ӱстинде эҥ ле ырысту биле болуп јадыс. (Сарын 33:12; Апостолдордыҥ ижи 20:35 кычырыгар.)\nӰлежер Ӱлежер Кудайдыҥ организациязы кандый амадулу тӧзӧлгӧн?\nfg 14 ур. 28—29 б.


Курчуныҥ тилим калажы ӱргӱлјикке ундылбас - altaicholmon\nКурчуныҥ тилим калажы ӱргӱлјикке ундылбас\nЛенинградтыҥ курчузы 872 кӱнниҥ туркунына улалган. Бу калада јуртаган улуска ол тегин ле тоо эмес. Курчуда болгон кажы ла кижиниҥ јӱрӱминде курчуныҥ кажы ла кӱни кату изин артыргыскан. Ленинград бойыныҥ улузын сӱреен тӱрген јылыйткан. Башка-башка јетирӱлерле болзо, калада 600 муҥнаҥ ала 1,5 миллионго шыдар улус божогон, олор ончозы ачына-тородоҥ улам божогон. Эртенги кӱнге сок јаҥыс ижемји – паек, бир тилим калаш.\nЛенинградтыҥ эл-јоны мындый карточканы 1941 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 18-чи кӱнинеҥ ала алып баштаган. Јаан изӱ айдагы килемјилӱ-кирелтелӱ норманы арга јоктыҥ шылтузында болгон деп айдарга јараар. Темдектезе, ишмекчи улуска кӱнинде калаш 800 граммнаҥ келижетен учурлу болгон. Је сыгын айдыҥ бажы јаар кӱнӱҥги норманы астадып баштаган. Норманыҥ кемин 5 катап јабызаткан. Калганчызы 1941 јылдыҥ јаҥар айында болгон, ишмекчи улуска норма 200 грамм ла арткандарына – 125 грамм. Артыктап белетеген аш-курсак бу ӧйдӧ учына чыгып јаткан тужы.\nЈӱк ле качан јаан сооктор 40 градуска једип баштаарда, качан Ладожский кӧлдиҥ тожыла кӧлӱктердиҥ јолы — «Јӱрӱмниҥ јолы» ачыларда, бир эмеш те болзо јеҥил боло берген. Онойып, 1942 јылдыҥ чаган айыныҥ учынаҥ ала паектордыҥ кемин араайынаҥ кӧдӱрип баштаган.\nКурчуныҥ калажы… Бу калашта кулурдыҥ кеми мындагы жмыхтаҥ, целлюлозадаҥ, содадаҥ, одырмадаҥ јаан ла кӧп болбогон. Калашты быжыратан форманы ӱс јок болгонынаҥ улам соляровый ӱсле сӱркӱштеген. Курчуда болгондордыҥ айтканыла, мынайда быжырган калашты «суудаҥ ичип, алканып јараар болгон».\nКалаштыҥ карточкалары адылу болгон. Ленинградтыҥ улузы оны бир айда бир ле катап паспортын кӧргӱзип алатан. Јылыйткан кийнинде ойто такып орныктырбайтан. Ол тоодо, курчуныҥ баштапкы айларында бу карточканы кӧп уурдаган, онойдо ок јылыйган деп меке-тӧгӱн де болуп туратан. Бир буханка калаштыҥ баазы – 1 салковой 70 акча. Калашты јаан акчала бойы тӧзӧлгӧн рыноктордо садып алар (эмезе кийим-тудумга толыыр) арга болгон, је јаҥ олорго јол бербеген, садучыларды тоскырган.\nКурчуныҥ калажы: пищевой целлюлоза – 10%, жмых – 10%, обой-чаазынныҥ тоозыны –2%, кактаган сумалдардыҥ боркызы – 2%, чиби – 1%, арыштыҥ обойный кулуры – 75%. Онойдо ок коревой кулур база тузаланган (корка – кадары деген сӧс). Качан город јаар кулурды тартып бараткан кӧлӱктер Ладогада чӧҥӱп турарда, тӱнде адыштыҥ ортозында тыш ӧй боло берзе, аҥылу бригада буулу тегектерле суудаҥ кулурлу таарларды чыгара тартып туратандар. Сумалдыҥ тал-ортозы кургак бойы артатан. Је сууга ӧткӧни кургаган кийнинеҥ болчоктонып, кату боло беретен. Оныҥ кийнинде кадып-кургаганын, «јырс» ла эдип калгандарын ӱлӱлер эдип оодотон. Оноҥ ооктоп ло теермендеп ийетен. Коревой дейтен кату кулур калаштагы ӧскӧ јиирге болбос кошмоктордыҥ кемин эмеш астадып ийер арга берген.\nЛенинградтагы курчу јаҥыс та фотојуруктарда, јуу-чак керегинде бичиктерде ле ӱредер бичиктерде арткан эмес. Ол Ленинградтыҥ кӧксинде, санаазында ӱргӱлјикке арткан: курчуда болгондордыҥ кӧп сабазы курчуныҥ тилим калажын чеберлеп алган. Коркышту ол кӱндерди эзетсин-ундытпазын деген кӱӱн-санаала.\nРоссияда 2020 јыл Эземниҥ ле Мактыҥ јылы деп јарлалган. Амадузы – Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ керектери ле оныҥ туружаачылары керегинде тӱӱкилик кереести чеберлеери ле Улу Јеҥӱниҥ 75 јылдыгын кӧдӱриҥилӱ айалгада темдектеери. Јыл туркунына федерал ла талалык кеминде 230-таҥ ажыра ӱлекерди јӱрӱмде бӱдӱрери темдектелет. Ол тоодо, темдектезе, эземниҥ «Блокадный хлеб», «Свеча памяти» деген акциялары, «Без срока давности», «Лица Победы», «Памяти Героев», «Поезд Победы», «Песни памяти на стадионах» деп бастырароссиялык ӱлекерлер, «Сад памяти» бастырароссиялык акция, «Великое кино Великой страны» — јуу-чактыҥ кинолорын кӧргӱзер. «Борьба за Победу» деп сетевой инсталляция, «РиоРита – радость Победы» деген арт-проект.\n«Блокадный хлеб» деген баштапкы акция бистиҥ ороонныҥ ончо талаларында текши ӧтти.\nЛенинградтыҥ курчузын ӧдӱп чыкканына учурлалган бастырароссиялык акция республиканыҥ бастыра аймактарында чаган айдыҥ 18-чи кӱнинеҥ ала 27-чи кӱнине јетире ӧткӧн.\nГорно-Алтайсктыҥ тӧс тепсеҥинде ӧткӧн «Блокадный хлеб» деген акцияда каланыҥ администрациязыныҥ, таланыҥ «Волонтеры Победы» бӧлӱгиниҥ, ӱредӱ министерствозыныҥ чыгартулу улузы, республикан јуучыл комиссариаттыҥ ишчилери, ветерандардыҥ соведи, јондык эрчимдӱ туруштылар. Волонтерлор курчуныҥ калажын ӱлештирерин белетеп ӧткӱрди. Тургуза ӧйдӧ Горно-Алтайскта јуртап јаткан курчуда болгон ӱч кижиге акцияныҥ туружаачылары паекло кожо аҥылу открыткалар алдылар.\n– Бӱгӱнги кӱнде ӧдӱп јаткан кӧдӱриҥи јашӧскӱримге бистиҥ Тӧрӧлистиҥ тӱндӱк тӧс јериниҥ тӱӱкизинде болгон эҥ ле уур јылдарды эзедери болуп јат – деп, таланыҥ «Волонтеры Победы» деген јондык организациязыныҥ башкараачызы Вадим Фефелов айтты. – Ленинградтыҥ улузы тартыжуда јана баспай турушкан, ӧдӱп чыккан ла јеҥген. Фашизмди јеҥгенин блокадный калаштыҥ паегы недеҥ де артык керелеп јат.\nГорно-Алтайск каланыҥ школдорында Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарында Ленинградты ат-нерелӱ корыганына учурлалган эземниҥ урокторы ӧтти.\nКурчуда болгон Ленинградтыҥ ла тургуза ӧйдӧ Горно-Алтайскта јуртап јаткан улузын курчуны токтоткон кӱнде уткыдылар. Олордыҥ ортозында Элла Александровна Молодых, Виктор Петрович Розенков ло Таисия Николаевна Грибанова.\n1941 јылда курчу башталып турарда, Элла Молодыхка јӱк ле ӱч јаш болгон. Качан кызычактыҥ таадазы божоордо, ол бир бӧлӱк балдардыҥ тоозында болгон. Олорды Ленинградтаҥ Ладожский кӧлдиҥ тожыла «јаан јерге» аткарган. Сибирь јаар барып јада, јолой темир јолдыҥ составыныҥ товарный вагонына ӧштӱ табарарда, Элла Александровнаныҥ эјези божогон. Кызычак энезиле кожо Кемеровский областька јеткен ле мында токтоп арткан. Энези колхозто иштеп баштаган. Кийнинде Элла Александровна мында ла медсестрага ӱренген.\nВиктор Розенков энезин 1942 јылда јылыйткан. Ол курчуда болгон калада божогон. Викторго јӱк ле беш јаш болгон. Уулчак Горьковский область јаар эвакуацияга барып јаткан балдардыҥ туразына кирген. Ондо токарьга ӱренген, кийнинде Иркутский областьта химический промышленностьтыҥ заводы јаар иштеерге аткарылган.\nТаисия Грибанова 1944 јылдаҥ ала 1946 јылга јетире Прибалтийский ле Ленинградский фронттордо медсестра болгон. Курчу ӧйинде медсестралар јаҥыс та оору улусты кичееген эмес, је онойдо ок олорды ӧрӧ-тӧмӧн эдип, јаткан јерин арчып, сӱрее-чӧбин чыгарып, тошты да ооткон. Таисия Николаевна Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ 2-чи степеньдӱ ордениле, юбилейный медальдарла кайралдаткан.\nБу кӱнде тӧс каланыҥ јаҥыныҥ органдарыныҥ чыгартулу улузы ветерандарды уткуп, быйанду сӧстӧрин айткандар. «Бистиҥ каруулу керегис – ӧткӧн керектерди эзедип кереестеери, бойыныҥ орооныныҥ тӱӱкизин тооп, оморкоп јӱрери, от-калапту јуу-чакты ӧдӱп чыккан улусты баалап, олорго быйанду јӱрери» – деп, администрацияныҥ јааны Ольга Сафронова айтты.\nБу ок кӱнде Кан-Оозы аймактыҥ ончо јурттарында «Блокадный хлеб» деген акция ӧдӧрдӧ, ончо школдордо Эземниҥ урокторы ӧткӧн.\nКан-Оозы јурттыҥ Ч. К. Кыдрашевтиҥ адыла адалган школында урокты аймактыҥ јааны Эжер Ялбаков ӧткӱрди. Ленинградтыҥ курчузын токтоткон кӱнде оныҥ улузыныҥ ла курчу ӧйинде ондо јуулашкан солдаттардыҥ нерези, турумкайы, јалтанбазы школдо ӧткӧн уроктыҥ темазы болды.\nБаза ла бу кӱнде Јеҥӱниҥ паркында Ленинградта курчуны токтотконыныҥ 76-чы јылдыгына учурлалып гирляндалар салдылар. Јашӧскӱримниҥ тепсеҥинде библиотеканыҥ ишчилери «Блокадный хлеб» деген акцияны ӧткӱрди. Аймактыҥ Культура байзыҥында кереес учурлу кӧдӱриҥи ӧтти. Ол фашист олјочыларга удура ӧткӧн ат-нерелӱ керекке учурлалды. Оноҥ Ленинградтыҥ курчузы керегинде кинолор кӧргӱзилди.\nЭжер Ялбаковтыҥ темдектегениле, шак мындый кӧдӱриҥилердиҥ шылтузында от-калапту јуу-чак керегинде эзем качан да ундылбас ла тӱӱкиде јастыраларды такып качан да болдыртпас. Ол залда отурган балдарга баштанып, јаш ӱйе совет албатыныҥ бу јеҥӱ учун ат-нерелӱ јуулашканын, јеҥӱниҥ баазын качан да ундыбазын деп айтты. Эжер Алексеевич куучын-эрмегиниҥ учкары: «Совет јуучыл качан да кемге де табарбаган, ол јаантайын јайымдаачы болуп, јайым учун тартышкан» — деп айтты.\nАймактыҥ ветерандар совединиҥ председатели Александр Матыковтыҥ айтканыла, Кан-Оозыныҥ Ленинградтыҥ курчузын ӱзӱп-ӧдӱп чыгарында турушкан јуучылдарыныҥ кӧмзӧниҥ берген тооломына бӱгӱн база кожулта болгон. «Бис бӱгӱнги кӱнде ядерный ӱчинчи јууны-чакты болдыртпас учурлу, ол кижиликке каршулу. Бистиҥ бӱгӱнги каруулу керегис, озо ло баштап, — јаш ӱйени тӧрӧлчи кӱӱндӱ эдип таскадарында јаан ӱйениҥ учурын тыҥыдар, кӧдӱрер керек» — деп чокымдады.\nЧойдогы школдо ӧткӧн ачык урокко аймак тӧзӧлмӧниҥ јааны Михаил Маргачев ло республиканыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министриниҥ молјуларын бӱдӱреечи Ольга Саврасова окылу кычыртула туруштылар. Бу ла кӱнде јаан јурт јеезелердиҥ аҥылу белетеген јерлеринде «Волонтеры Победы» эл-јонго 125 граммнаҥ тегин ле калашты амзаттылар. Је бу тилим калаш «курчу ӧйиниҥ жмыхтаҥ, одырмадаҥ ла таптаҥ» эткен калаштаҥ аҥылу, башка болды.\nЧамал аймактыҥ администрациязы чаган айдыҥ 23-24 кӱндеринде Чамал ла Эликманар јурттарда акцияны база ӧткӱрген. Акция ӧйинде волонтерлор Ленинградтыҥ курчузы керегинде јетирӱлик материалдар ӱлеген. Онойдо ок эл-јонго курчуны ӧдӱп чыккан улустыҥ ат-нерелӱ кереги, јолы керегинде куучындадылар. Кереес эдип эзедип јӱрерге 125 грамм кара калашты алзын деп, оныҥ туружаачыларына баштандылар. Акцияда волонтерлор, аймактыҥ јашӧскӱрими, ветерандар соведи ле «мӧҥӱн» волонтерлоры эрчимдӱ турушты.\nШабалин аймакта бу акция кажы ла школдо ӧткӧн деп айдарга јараар. Аймактыҥ јааны Эрчим Сарбашевтиҥ айтканыла: «Аймактыҥ кажы ла кижизи бу кӧдӱриҥиде туружып, Ленинградтыҥ амыр-энчӱ јаткан эл-јонын эзедер аргалу. Олјочыларга курчадып, телекейле колбу јогынаҥ эки јылдаҥ ажыра ӧйдиҥ туркунына олор бойлорыныҥ, јууктарыныҥ јӱрӱми учун тартышкан». Аймактыҥ јааны ол кату ла калапту јылдардыҥ тӱӱкизинеҥ чокым темдектер айтты. Ол јетирӱлер јуучыл јерлештеристиҥ јалтанбазын, јана баспазын недеҥ де артык кӧргӱзет. Ол онойдо ок культураныҥ ла ӱредӱликтиҥ ишчилерине кӧдӱриҥини бийик кеминде ле тӧзӧмӧлдӱ ӧткӱргени учун јаан быйанын айтты.\nШколдордо, библиотекаларда, культураныҥ јурттарда тураларында тематикалык уроктор база ӧткӱрилген. Уроктордо Ленинградтыҥ эл-јоныныҥ јалтанбазы, турумкайы керегинде куучын-эрмектер ӧткӱрилген. Курчу керегинде кинолорды кӧрӱп, бойыныҥ Тӧрӧлине чындык болоры, тӧрӧлчи бийик кӱӱн-тап керегинде сурактар кӧдӱрилди, ачык шӱӱжӱге чыгарылды. Республиканыҥ эл-јоны «Блокадное кольцо» деген суракла эске кычырарыныҥ, уроктордыҥ, плакаттардыҥ кӧрӱ-маргаандарында эрчимдӱ туруштылар. Текши республика кеминде јуу ӧйиниҥ бичиктериниҥ, јуруктарыныҥ ла журналдарыныҥ кӧрӱлери белетелип тургузылган. Кажы ла јуртта волонтерлордыҥ ла ӱренчиктердиҥ турушканыла «Блокадный хлеб» деген акция бийик кеминде ӧткӧн. Шак бу кыймыгуныҥ кереези 125 грамм тилим калаш болды.