Circassian Site | Адыгэ Сайт | eLot.ru - Унэрэкъо Мир. Адыгэ хабзэр лъэпкъым идунэе хащ\nГлавная [ новости ] Хабзэ Унэрэкъо Мир. Адыгэ хабзэр лъэпкъым идунэе хащ\nУнэрэкъо Мир. Адыгэ хабзэр лъэпкъым идунэе хащ\nАдыгэ хабзэр лъэпкъым идунэе хащ\nХабзэм цIыфыр икъежьапI\nХабзэр цIыфым къыдежьэ, цIыфыр цIыфы хъуным ар изы амал. Хэбзэ гъэуцуным дэмылэжьагъэрэ, хэбзэ гъэуцугъэм рымылэжьагъэрэ лъэпкъ щыIэп. Лъэпкъхэр зэрэзэтекIхэрэр – а хэбзэ гъэуцугъэм къыдилъытэрэ шэн-зекIуакIэхэр зэрэзэфэшъхьафхэр ары.\nАр къэзгъэшъыпкъэрэ щысэ зытIу къэтхьын. ХьакIэмрэ бысымымрэ зэрэзэпэгъокIыщтым къешIэкIыгъэ хабзэхэр лъэпкъ пэпчъ икультурэ хэгъэщагъ. Ау а хабзэхэр зэбгъапшэмэ, бгъэшIэгъон фэдизэу зэтекIых. Адыгэ хабзэр пштэмэ, мэфищэ щысыгъэ хьакIэр унагъом щыщ хъугъэу елъытэ. Ау арап лъэпкъхэм ащыщхэм яхабзэ пштэмэ, цIыфыр зы унагъом мэфищым ехъоу щыхьакIэн фитэп. Мэфищ зытекIыкIэ, тыгъуасэ ихьакIэгъэ цIыфыр бысымым ыгъэнэгъоджэнри, шъобж рихынри, пыи ышIынри а лъэпкъхэм яхэбзэ гъэуцугъэ къырегъэкIу, ащкIэ фитыныгъэ къареты.\nДжыри зы щыс. Сыд фэдэ лъэпкъи, сыд фэдэ зэмани бзылъфыгъэр, нахьыжъыр хэгъэушъхьафыкIыгъэу хабзэм къегъэгъунэх. Ау мы аужрэ лъэхъаным, анахьэу я ХХ-рэ лIэшIэгъум, Европэм, Америкэм якъэралыгъо зэфэшъхьафхэм еплъыкIэ ямышIыкIэ щыфытагъэ хъугъэ: бзылъфыгъэ хэкIотагъэмрэ пшъэшъэ ныбжьыкIэмрэ IофшIапIэм пчъэ ихьагъум щызэрихьылIэхэмэ, пшъэшъэжъыер къызэкIакIоу, гъогупэр нахьыжъым зыриткIэ, ащкIэ ыушъхьакIугъэм фэдэу бзылъфыгъэ нахьыжъым къыщэхъу. Бзылъфыгъэ хэкIотагъэм ар иджагъо зэрэхъугъэр къыхэщэу пшъэшъэ ныбжьыкIэм къегыини ылъэкIыщт. Адыгэ хабзэр пштэмэ, сыдигъокIи нахьыжъым тефэрэ шъхьакIафэр бзылъфыгъэм фегъэшъуашэ.\nЛъэпкъ щыIэп укIытэр ымышIэу. УкIытэр дунэепсэу цIыф нэшанэу щыт. Ау гъэшIэгъоныр лъэпкъ зэфэшъхьафхэм ашIоукIытагъор ары. ГущыIэм пае, Африкэм къихъухьэгъэ лъэпкъмэ ахэт мафэу шхэным теукIытыхьахэрэр: укIытэм къыхэкIэу чапэр зэхаоу, шIункIы мыхъоу Iанэ къаштэрэп. Ау а лъэпкъ дэдэм ибзылъфыгъи ихъулъфыгъи джанэ ащымыгъэу лъапцIэхэу хэтыныр къырагъэкIу, ащ теукIытыхьэхэрэп, аущтэу зыкIэхъурэр ахэр лъэпкъ зэрыхъухьэгъэ чIыналъэр дунаим ианахь фэбапIэмэ ащыщышъ ары.\nАщ фэд, адыгэмкIэ гуащэр, нысэр, ар къэзыщэгъэ кIалэр зэлъэхэхьанхэр укIытагъощтыгъэ. УрысхэмкIэ ащ зи хэлъэп, ар ялъэпкъ хабзэкIэ укIытагъоп, къекIу. Ащ фэдэ щысэу бэ къэпхьын плъэкIыщтыр.\nАрышъ, зэрэнафэу, зы лъэпкъым шIоемыкIур адырэм къыригъэкIоу, зы лъэпкъым цIыфышъхьэр зэригъэлъэпIэрэ зекIуакIэр адырэм хэбзэнчъагъэу ылъытэу бэрэ мэхъу. ЫпшъэкIэ къызэрэтIуагъэу, лъэпкъ хабзэхэр зэрэзэтемыфэхэрэр къызхэкIырэр, лъэпкъхэм ятарихъ гъогу, ядунэееплъыкIэ, акъылрэ гупшысэрэкIэ алэжьырэр зэрэзэфэмыдэр ары.\nНэбгыритIу зы уахътэм, зы чIыпIэм щызэIукIэхэмэ язэфыщытыкIэщтыр, а нэбгыритIур зэрэзэбгъукIощтхэр лъэпкъ пстэухэми хабзэкIэ агъэнафэ: бжым зэфашIыщта, хьауми шIуфэс IэпэубыткIэ зэпэгъокIыщтха. ЦIыфхэр зэIукIэхэу шIуфэс зэрахы зыхъукIэ, аIапэ зэрагъэубытыныр къызхэкIыгъэми тарихъ къэбар пылъ. Ижъырэ-ижъыжьым нэбгыритIу зызэIукIэкIэ, гухэлъ бзаджэ зэрэзэфырямыIэм ишыхьатэу зэрэIэгунэкIхэр зэрагъэлъэгъужьын фаеу алъытэщтыгъэ: "Мары, къеплъ, сIэгу къабзэ, нэкIы, мыжъуи, гъойи чIэлъэп, ул згъэузынэу гухэлъ сиIэп", - къырагъэкIэу аIапэхэр зэфащэйи, ащ щыгушIукIыжьхи, Iэщэигъэхэр зэрагъэубытыжьыгъэу енэгуех. АрынкIи хъун. Ау щэч зыхэмылъыр – хабзэм икъежьапIэр цIыфышъхьэр ары. КъызэрэтIуагъэу, хабзэр цIыфым иIэшIагъ ыкIи цIыфым фэIорышIэ.\nАу ежь цIыфыри цIыфы зышIыгъэмэ хабзэр ащыщ. Хэбзэ гъэнэфагъэм тетэу, шэпхъэ гъэуцугъэм рыгъуазэмэ, изекIуакIэ, ищыIакIэ ащ ригъапшэмэ, игъогу ригъэузэнкIызэ, цIыфыр непэ къынэсыгъ.\nЦIыфыр цIыфы зэхъулIэгъэ нэшанэмэ апэрэр бзэр ары. Бзэм имылъ шIэныгъэ щыIэп. Нэм ылъэгъурэ пстэури бзэм илъ гупшысэкIэ цIыфым зэрегъафэ. ЛъэпкъшIэныгъэ къэбарыр лъызгъэкIуатэу, къыткIэхъухьэрэ лIэужхэм алъызгъэIэсри бзэр ары. Ау лъэпкъ культурэм изыIахьэу хабзэр пштэмэ, ащ ыпсэ илъагъор – щысэр ары. ЦIыф къихьэмэ узэрэфэтэджын фаер адыгэ унэгъокIоцI хабзэу сабыим ынэгу мафэ къэс кIэкIрэмэ ащыщ. А зекIокIэ хабзэр – нэрлъэгъу щыс.\nХабзэм щысэр илъагъу. Хабзэр щысэкIэ мэзекIо.\nАу щытми ащи къэбар пылъ:\nЛIыжъ тIысыжьыгъэм иунэ илъэс зытфых зыныбжь шъэожъыер къызехьэм, фэтэджи, ащ исэлам щытэу ригъэгъэзэжьыгъ.\n– Алахь-алахь! Сабыим пае умытэджми хъунба! – зыIони ар зылъэгъугъэхэм къахэкIыгъ.\n– Сабыим изакъоп сызфэтэджрэр, сэ сицIыфышъхьи сыфэтэджыжьы, –ыIуагъ лIыжъым.\nМы къэбар кIэкIыр гъэсэпэтхыдэу адыгэхэм къахэнэжьыгъ. Зэ нэмыIэми ар зэхимыхыгъэу "сыадыг" ыIоу зы цIыфи щыIэпщтын. АпэрэмкIэ, мыр зишыхьатыр – цIыфышъхьэм ныбжьым емылъытыгъэ уасэу тефэрэр ары. ЯтIонэрэмкIэ, щысэтехыпIэ зекIуакIэм бзэм илъ къэбарыр итегъэкIапI, игъуаз, иIэпыIэгъу. Арышъ, хабзэм ыкупкIэу непэрэ адыгэ лъэпкъыр зэрыгъуазэрэр щысэмрэ къэбарымрэ аIэ зэкIэдзагъэу лъагъэкIуатэ.\nАу ащ изакъоп хабзэм бзэр итегъэкIапIэ зыщыфэхъурэр. ЩыIакIэм хэзыгъэ псэукIэ амалхэм къяшIэкIыгъэ шэн-хэбзэ зекIуакIэхэр блэкIыгъэм исаугъэт къэбархэу бзэм илъхэу лъэпкъшIэжьым къыхэнагъэх. Ащ фэдэх адыгэ шыумрэ гъогу техьэгъэ бзылъфыгъэмрэ къяшIэкIыгъэ хабзэхэр. Ахэр цIыфышъхьэмрэ лъэпкъымрэ зэлъызгъэIэсрэ лъэпкъшIэныгъэ тарихъ къэбархэу къэнагъэх. Непэ шыуи, чыжьэ лъэсрыкIуи, пхъэцокъэрыкIо пшъашъи уарихьылIэжьыщтэп. Ау ащ япэсыгъэгъэ хабзэхэр лъэпкъ гъэгушхо къэбархэу лъэпкъшIэжьым къыхэнагъэх:\nУпщыми, упачъыхьэми, улIэу паIо пщыгъмэ, бзылъфыгъэм укъыфепсыхыныр;\nУгощэпшъашъэми уипхъэцуакъэ укъепсыхынышъ, ащкIэ Iоф зиIэу гъогу техьэгъэ шыу купым шъхьэкIэфагъэ япхыныр;\nБзылъфыгъэу зигъогупэ къыплъэхэзынагъэм шышъхьэдэгъазэу игъогу техьажьыфэ уежэныр;\nШыр зиIэдэжьэу къыпэплъэрэ шыу купым лъэс-пхъэцокъэрыкIоу, икушъхьэIыгъ икIэхэтэу бзылъфыгъэр ябгъукIоныр – а зэпстэур шэн-хэбзэ къэбарэу, лIэшIэгъухэм яатэкIэныжъэу къыднэсыжьыгъ.\nДжырэ адыгэ щыIакIэм, уахътэу тызщыпсэурэм, зекIокIэ амалэу щыIэхэм (шым ычIыпIэ – машинэхэр, гъогупэр зэрэзэпыпчыщтыр –светофорым иунашъу, чылэ гъогу рэхьатым ычIыпIэ – къэлэ урамэу шъозехьэм фэдэр…) гъогууанэм щызэфэзыгъэ бзылъфыгъэмрэ хъулъфыгъэмрэ азыфагу илъыгъэ кIухьэ-кIыхьэу ижърэ хэбзэ гъэуцугъэм къыдилъытэщтыгъэр ахэзэгъэжьрэп. Ау хабзэр къэбарым илъэу лъэпкъшIэныгъэм хэгъэщагъэшъ, непэрэ адыгэ бзылъфыгъэм ыпсэ а гупшысэм рыгъуазэзэ, шъхьакIэфэгъэ зекIуакIэм фэплъыры; хъулъфыгъэри, сыд фэдизэу уахътэмрэ джырэ щыIакIэмрэ ядэкъацэ пэрэохъу фэхъуми, а ижърэ лIыгъэшIэпIэ адыгагъэм инэпIэхъ хъопсапIэ рэгъуазэ. Ар къызхэкIрэр хабзэм ишъуашэ ит зекIокIэ закъор арэп, бзэм илъ къэбарыри ащ сыдигъуи игъус.\nБлэкIыгъэ лъэхъаным диштэщтыгъэ хабзэр къэбаркIэ мэзекIо. Ары цIыфыр цIыфы зэхъулIэгъэ нэшанэхэу бзэмрэ хабзэмрэ хэтырэ лъэпкъкIи, анахьэу адыгэмкIэ, лъэпсэгъэуцу-лъэпсэгъэпытэ амалэу зыкIыщытыр.\nЦIыфыр адырэ псэ зыпыт пстэумэ зэратекIрэр – игупшысэ бзэм илъэу, изекIуакIэ хабзэм тетэу зэрэщытыр ары.\nАдыгагъэр – лъэпкъгъэпс лъапс\nАдыгэм иадыгагъэрэ ихабзэрэ илъэпкъышъхьэ къыдэхъугъэх. Лъэпкъ пстэури зэрэзэфэдэр – лъэпкъымрэ ащ илъэпкъ хабзэрэ зэрэзэлэгъухэу, къызэрэзэдэхъугъэхэр ары. Адыгэ хабзэм ар дэгъоу хэолъагъо ыкIи къегъэшъыпкъэ. Зэгорэм адыгэм уцогъу къыфэхъугъэгъэ лъэпкъхэм, непэ къегъэтIысэкIыгъэ лъэпкъхэри зэрахэтэу, уахаплъэмэ, емрэ шIумрэ, дэгъумрэ дэимрэ, екIурэмрэ екIурыджэмрэ зэхэзгъэушъхьафыкIрэ хэбзэгъэуцугъэр илъэпкъыцIэ рипхыгъэу зи ахэплъагъорэп.\nАр зигупшысакIэрэ зибзэгъэпсыкIэрэ къыхэфагъэр адыгэхэр ары: адыгэ - адыгагъ.\nА гущыIэгъэпс зэпышIапIэм адыгэ лъэпкъымрэ адыгагъэмрэ зэкIэрыпчын умылъэкIынэу тарихъ гъогууанэм къызэрелыгъэхэр нафэ къешIы.\nЕмрэ шIумрэ дунэе гупшысэм щызэпызышIэрэ ыкIи щызэхэзгъэушъхьафыкIрэ философие шIэныгъэм икъежьапIэ зэ кIэкIэу къыфэдгъэзэжьын. Илъэс 2400-рэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, ижърэ урым (грек) шIэныгъэлэжьэу Аристотель этикэр зы шIэныгъэ Iахьэу философием къыхигъэушъхьафыкIыгъ. Ащ цIэу фиусыгъэр "чIыпIэ" зыфиIорэ гущыIэм къытырихыгъ. Гурыт лIэшIэгъухэм латинабзэ зыIулъ лъэпкъхэм ягупшысэ мы мэхьанэ дэдэр зиIэ терминэу "мораль" зыфиIорэр "шэны – темперамент" къызэрыкIрэ гущыIэмкIэ щагъэунэфыгъ. Я XVIII-рэ лIэшIэгъум мы мэхьанэр иIэу "нравственность"-р апэрэу урысыбзэ гущыIалъэм къыдэхьэ. Ащи гущыIэгъэпс лъапсэ фэхъугъэр "шэны - нрав, характер" зыфэпIощтыр ары. Мы терминыр игущыIэгъэпс шъуашэкIэ латинабзэм икалькэу урегъэнэгуе. Адыгабзэм къызэрэтIуагъэу, гущыIэу "этика, мораль, нравственность" мэхьанэ зиIэм гущыIэгъэпс лъапсэ щыфэхъугъэр лъэпкъыцIэр ары: адыгэ - адыгагъ.\nЗэкIэмэ анахь гупшысэ шъхьаIэу мыщ узфищэрэр – адыгэмкIэ уадыгэнри гъэсэныгъэ, пIуныгъэ икъу пхэлъынри зы: уадыгэмэ "шIум", "дэхагъэм", "этикэм", "моралым" адиштэрэ гупшысакIэ, зекIуакIэ, дунэететыкIэ уиIэн фае – адыгагъэ пхэлъын фае.\nЕ нэмыкIэу къэпIон хъумэ, мыгъасэу, цIыфыгъэмрэ гукIэгъумрэ ашъхьащыкIрэ зекIуакIэр зинэшэнэ нэбгырэр адыгэ лъэпкъ шэн-хабзэм диштэрэп, "сыадыг" ыIоныр ифэшъуашэп, тефэрэп.\nАщ къикIрэп адыгэ пстэури зэфэдэу талымкIэ гъэсагъэу, изекIуакIи ипсэукIи хэбзэ гъэуцугъэм ишапхъэ ит зэпытэу. ЩыIэп лъэпкъи, уахъти, чIыналъи емрэ шIумрэ щызэмыдаоу. Еми шIуми язехьакIор, якIэщакIор цIыфышъхьэр ары. Лъэпкъ горэм къыхэмыкIыгъэ цIыфышъхьэ джыри дунаим къытехъуагъэп. ЦIыф дэири, цIыф дэгъури зы лъэпкъ горэм ищылъф, зы лъэпкъ горэм къыхэкIыгъ. Зигугъу тшIырэр – лъэпкъымрэ цIыфышъхьэмрэ чIыпIэу щыIакIэм щызфагъэшъошэжьрэр ары.\nЛъэпкъ зэфэшъхьафхэм ятарихъ шэн-зекIуакIэм щиубытрэ чIыпIэм адыгэ хабзэр зыкIэ адештэ. Ау ащ зэрашъхьащыкIрэр – шапхъэу ижъырэм къыщегъэжьагъэу зыфигъэуцужьыгъэм адыгэр лъэпкъ зэрехъулIагъэр, адыгагъэр, хабзэр лъэпкъгъэпс лъапсэу, лъэпкъгъэпс амал зэрэфэхъугъэр ары. АщкIэ адыгагъэр – дунэе культурэм щысэ щызимыIэ цIыфыгъэ шапхъ, философие лъапс.\nАдыгагъэм, адыгэ хабзэм лъэпкъымкIэ а ямышIыкIэ пшъэрылъыр зэшIуихыгъ.\nАдыгэмкIэ хабзэр лъэпкъгъэпс лъапсэ хъугъэ. Мыр апэрэ пшъэрылъэу адыгагъэм ыгъэцэкIагъэр ары. Бзэм игъусэу хабзэм лъэпкъыр зэкIиугъоягъ.\nНэмыкI лъэпкъхэмкIэ къэралыгъо зэгъэзэфэныр, тхьазэкъо диныр лъэпкъ зэкIэугъоен амалэу бэрэ мэхъу.\nДунэе тарихъ гъогум урыплъэмэ, нафэ хъурэр зы – зы бзэ, зы щыIэкIэ-псэукIэ, зы культурэ рылэжьэрэ купым изыкIыныгъэ зыгъэпытэрэ гъэпсыкIэхэр къахихзэ, цIыфлъэпкъым лъэпкъ-лъэпкъэу зызэригощыгъэр ары. А Iофым икIыгъо зэфэшъхьафхэри къыфиугупшысыгъ. Ахэмэ зэу ащыщ лъэпкъыбэмэ апэкIэкIыгъэу къэралыгъо щыIакIэр. Лъэпкъэу къэралыгъо зэхэзыщагъэу, ар зиIэшIагъэм имызакъоу, уцогъу ащ щызэфэхъурэ пстэури епсыхьэх. Сыда пIомэ, лъэпкъ зэфэшъхьафэу зы къэралыгъом щызэрихьылIэхэрэр зыпкъырыплъыхьажьын, ашъхьэ къаухъумэжьын, ялъэпкъкIэ зишIуагъэ къэкIощт Iофыгъохэм акIэдэун фаеу мэхъушъ ары. Зы къэралыгъом щыпсэурэ лъэпкъхэр зэкIырыплъыжьынхэ фаеу мэхъух, ары пакIошъ, зыщзэнэкъокъухэрэ уахътэри лъэпкъ зыкIыныгъэм телажьэ.\nКъэралыгъом лъэпкъым ылъапсэ зыгъэпытэрэ Iофыгъуабэ къыпкъырэкIы.\nАпэрэмкIэ, лъэпкъыр зы Iорэ-зы шIэрэ тетэу къэралыгъом щыпсэун фаеу мэхъу. Зэрэмыгъэпщ – зэрэмыгъэгощэ лъэпкъкIоцI щыIакIэр къэралыгъом дэкIодышъ, зыпкъ ит псэукIэм еуцуалIэ.\nЯтIонэрэмкIэ, хъызмэтыр унэгъокIоцI шапхъэм, шъхьэзэкъо-шъхьэфэлэжьэ хъупкъэп екIышъ, щэн-щэфэн сатыу шъуашэм еуцо. Ащ къыхэкIэу лъэпкъкIоцI ыкIи IэкIыб Iофхэм хъызмэтыр кIэщакIо афэхъу, ащ лъэпкъхэр зэфещэх, ялэжьакIэ зэрегъапшэ, нэрылъэгъу щысэкIэ зэусэжьынхэ фаеу мэхъух.\nЯщэнэрэмкIэ, ащ фэдэ зэхэхьэ-зэхэкI щыIакIэм тхыбзэр къыдежьэ. Лъэпкъыбзэм тхыбзэр ипытапI, ишыукIэ къал. Тхыбзэм зиакъыл илъ лъэпкъым ыпсэ псыхьагъэу, игупшысэ узэзыгъэу, кIэзыгъэнчъэу лIэшIэгъухэр зэпечы.\nАрышъ, къэралыгъор лъэпкъым имэшIоихыжьыпI, лъэпкъым имыкIосэрэ джэгупашъхь.\nАдыгэм итарихъ къэралыгъо щыIакIэр огъу-огъоу щыхэгъэщэгъагъ.\nЗинасып къыхьрэ лъэпкъыр зэгорэм кIочIэгъу фэхъуишъ зэригъэуIугъэ къэралыгъо щыIакIэр ионэгу шъхьантэу непэ къызнэсыгъэми шыбгым ис. Адыгэм ынатIэ хъугъэр нэмыкI тарихъ гъогу. Илъэс минитIурэ ныкъорэ фэдизкIэ тапэ адыгэхэр къызтекIыгъэ лъэпкъхэу синдхэм ежь ягукъыдэчъкIэ ижърэ къэралыгъо агъэпсыгъагъэу тарихъ тхыгъэжъхэмрэ археологиемрэ къаушыхьаты. Ар Синд къэралыгъор арыгъэ. ЛIэшIэгъу фэдиз тешIагъэу урымхэу (грекхэу) ижърэ Адыгэ шъолъырымрэ Къырымрэ къарытIысхьагъагъэхэм Боспор пачъыхьэгъур зэрагъэзафэ. Мы къэралыгъуитIур – Синдикэмрэ Боспорымрэ – илъэсишъэрэ шъхьаф-шъхьафэу гъунэгъугъэ зэдызэрахьэзэ мэпсэух. Христос къэхъуным ыпэкIэ 380-рэ илъэсым Синдикэр Боспорым хэхьан фаеу мэхъу. Ащ щегъэжьагъэу ижърэ адыгэ лъэпкъхэмрэ Кавказым къитIысхьэгъэ урымхэмрэ илъэс 700 фэдизрэ а зы къэралыгъом зэдыщэпсэух, зэдэлажьэх, а зы тарихъ гъогууанэр зэдаIэты. Ары пакIошъ, илъэс 330-рэ фэдизэ (Христос къыпэрэ 438-рэ илъэсым щегъэжьагъэу I09-рэм нэсэу) ижъырэ адыгэ лъэпкъэу меотхэм ащыщ лIакъом илIыкIо Боспорым пачъыхьагъур щызэрихьагъэу уезгъэнэгуерэ тарихъ къэбархэри ижъырэ тхыгъэхэм къахэнагъ. Ау илъэс мин Iэпэ-цыпэ зэпызычыгъэ къэралыгъо гъэпсыкIэр гунн кощырыпсэухэм якIодылIагъэу алъытэ. Ащ щегъэжьагъэу адыгэм зыкъызэригъэгъунэжьын амалэу къыфэнэгъэ закъор ицIыфышъхь, илъэпкъ зыкIыныгъ.\nЩэч зыхэмылъыр, къэралыгъо гъэпсыкIэу ижъырэ адыгэхэм анэгу кIэкIыгъэр лъэпкъ зэкIэугъоеным изылъапсэу, изыкъежьапIэу зэрэщытыгъэр ары. Ащ ишыхьат ижъырэ лъэпкъыцIэхэм къарыкIуагъэр. Апэрэ ижъырэ грек тхыгъэхэм зэраIорэмкIэ, адыгэ шъолъырым, Темыр-ТыгъэкъохьэпIэ Кавказым, лъэпкъи 10-15 фэдиз цIэ унаехэр яIэу щыпсэущтыгъэ. Ар Христос къэхъуным илъэс шъих фэдиз къыпэу арыгъэ. Ащ ыужрэ лIэшIэгъухэм лъэпкъыцIэ жъугъэу тарихъ тхыгъэхэм узщарихьылIэщтыгъэхэр тIэкIу-тIэкIузэ нахь макIэ мэхъух, нэужым зытIу-зыщым нэсыжьы: синд, меот, зих. Ау Христос илъэхъанэ ижъырэ адыгэхэр зы лъэпкъыцIэ закъо яIэу рехьылIэх. Ар зих зыфиIорэ ижъырэ этнонимыр ары. БзэшIэныгъэлэжьхэм зих лъэпкъыцIэр икъэхъукIэкIи (иэтимологиекIэ), игущыIэ гъэпсыкIэкIи лъэпкъыр джы непи зэрэзэджэжьрэ гущыIэу адыгэ-м епхыгъэу алъытэ: адыгэ-адзыхэ-зих.\nМыщкIэ бзэшIэныгъэлэжьхэм IэубытыпIэ ашIырэр, апэрэмкIэ, адыгабзэмрэ абхъазыбзэмрэ зэдыряе гущыIэ лъапсэхэу зы мэхьанэ зиIэхэм мэкъэзэращэхэу [д]-мрэ [дз]-мрэ зэрэзэпыщытхэр ары: адыгэ гущыIэм хэт мэкъэзэращэу [д]-м сидыгъокIи абхъаз гущыIэм [дз]-р щытефэрабгъу: адыг.: а-д-ыгэ; абхъ.: а-дз-ыхэ.\nЯтIонэрэмкIэ, мэкъэзэращэхэу [дз]-мрэ [з]-мрэ – цэпэ-бзэгупэ макъэх ыкIи бзэ зэфэшъхьафхэр зызэрихьылIэкIэ, зы макъэм ычIыпIэ адрэ макъэр агъэфедэу бэрэ мэхъу. Ащ къыхэкIэу лъэпкъыцIэу "адзыхэ"-р ижъырэ урымыбзэм "зих" щыхъугъэу этимологхэр енэгуех.\nХэгъэунэфыкIыгъэн фаер, лъэпкъыцIэу зих-мкIэ я XVI-рэ лIэшIэгъум иублапIэхэми адыгэхэм къызэряджэщтыгъэхэр ары. Ащ ишыхьат Генуе илIыкIоу Дж. Интериано иIофшIагъэу "Черкесхэм (зихкIэ заджэхэрэм) яхьылIэгъэ тхыгъэ къэбар кIэкI" зыфиIоу 1502-рэ илъэсым къыдэкIыгъэр. Мы зэпстэум уарыгъуазэмэ, адыгэхэр ежь зэрэзэджэжьырэ лъэпкъыцIэр "зих" шъуашэм итэу илъэс 2000-м ехъурэ тхыгъэ тарихъым щызекIуагъ. А эндоэтнонимыр (адыгэ-зих зыфиIорэр) адыгэм ихэшыпыкIыгъэ цIэ закъоу агъэфедэ зыхъугъэр Христос къэхъуным ыпэрэ лIэшIэгъу зытIур ары.\nЦIыф купыр ежьыри зы лъэпкъыцIэкIэ зэджэжьэу, фэшъхьафрэ лъэпкъхэри зы цIэкIэ къеджэхэу зыхъурэр а цIыф купым илъэпкъ гъэпсын зы гъунапкъэ горэм нэси, ыбзэкIи, икультурэкIи, гупшысакIэкIи зэдыряе нэшанэхэр яIэу, языкIыныгъэ ежьми зыдашIэжьэу, къягъэтIысэкIыгъэ лъэпкъхэми янэрылъэгъу зыхъукIэ ары.\nАщ укъыпкъырыкIмэ, адыгэр адыгэ зыхъугъэр, зы лъэпкъэу зызилъытэжьрэр лIэшIэгъу 20-22-рэ фэдиз мэхъу. Ащ хэлэжьагъ ыкIи ащ къыдэхъугъ лъэпкъ нэшанэмэ анахь бэгъашIэу, лъэпкъым сыд ынэгу кIэкIыгъэми, зыпкъ итэу къызэтезгъэнэрэ адыгэ хабзэр.\nА гупшысэм лъапсэу иIэр, джыри зэ хэдгъэунэфыкIын: лъэпкъым ицIыфышъхьэ чIылъэм щидзырэ лъэубэкъу пэпчъ гъуазэ фэхъурэ хабзэм ыцIэ лъэпкъыцIэм къызэрэтекIыгъэр ары: адыгэ-адыгагъ. А зэпышIапIэу лъэпкъымрэ лъэпкъ хабзэмрэ азыфагу илъыр ары адыгэм непэ икIэпсакIэри инеущ зыпшъэ ифэщтыри.\nЛъэпкъ гъэпсынымкIэ амалышIумэ зыкIэ ащыщ тхьэзэкъо динри. Адыгэхэр, тхьэбэ диныр IэкIыб дэдэ амышIыгъэми, ар IуагъэкIоти, пасэу тхьэзэкъо Чырыстан диным ихьагъэ лъэпкъмэ ащыщых. 526-рэ илъэсым щегъэжьагъэу я XVIII-рэ лIэшIэгъум нэс а дин дунэееплъыкIэм адыгэхэр рыгъозагъэх. ДиншIэныгъэлэжьхэр зэренэгуехэрэмкIэ, адыгэхэр лъэпкъ хъугъахэхэу Чырыстан диным рихьылIагъэх. Ащ къыхэкIэу адыгэм илъэпкъ зэкIэугъоен Чырыстан диным ифэшъошэ чIыпIэ щиубытынэу хъугъэп.\nИслъам диныр адыгэхэм кIасэу (я XVIII-рэ лI.) аштагъ. А лъэхъаным адыгэм илъэпкъгъэпсын гъунэпкъэ гъэнэфагъэм зышъхьапырыкIыгъэр илъэс минитIу фэдиз текIыгъэхагъ. Ащ къыхэкIэу ислъам диныр лэпкъ зэкIэугъоеным адыгэхэмкIэ охътабэкIэ пэIэпчъагъ.\nКIэкIэу къэпIон хъумэ, хабзэр, адыгагъэр, адыгэм илъэпкъгъэпсын, изэкIэугъоен лъэпсэ шъхьаIэ фэхъугъ.\nАдыгагъэр – культурэгъэпс амал\nЛъэпкъ культурэм икъежьапIэр ыкIи ылъапсэр лэжьэныр ары. Тыкъэзыуцухьэрэ дунаим цIыфым ищыIакIэ хэгъэщагъ. ЧIыопсым изытет къыпкъырыкIрэ нэшанэхэр иIэубытыпIэу цIыфым ищыIакIэ ащ арегъэкIу. Ар цIыфым ылэжьрэм изылъэныкъу. АдрэмкIэ – цIыфлъэпкъым илэжьыгъэкIэ дунаир, чIыопсыр къызфегъэфедэ, къызфегъэIорышIэ. А лъэныкъуитIур игъогупэу илъэс мин пчъэгъабэмэ къакIоцI омрэ чIымрэ азыфагу цIыфым ищыIэныгъэ щегъэпсы. Ащ фэдизым ылэжьыгъэр ары непэ цIыфлъэпкъым ипсэукIэ зыхиуIучIыкIыгъэр.\nДунаем тет цIыф лъэпкъ зэфэшъхьаф пэпчъ ежь чIыналъэу лъэпкъ зэрыхъухьагъэм елъытыгъэу икультурэ гъэпсыгъэ: чъыIэлъэ-осылъэ чIыналъэм къыхэхъухьэгъэ лъэпкъым иуни, ищыгъыни, игъомылапхъи ащ тегъэпсыхьагъ (иунэр – хъурышъу, ищыгъыныр – джэдыгу, игъомылэр – къыушэкIурэр ары…). Пшэхъолъэ тыгъэнэстырым къыщыхъугъэ лъэпкъым икультурэ а чIыналъэм утезгъэзэгъэщт амалкIэ узэндыгъэ.\nАдыгэр къушъхьэлъэ хыIушъомрэ къушъхьэ лъэпэ чIышъхьэзафэмрэ къарыхъухьагъ. ИкIымафэ кIэкIэу, игъатхэ пасэу, игъэмафэ гъэбэжъулъэу, ибжыхьэ гъэжъыем икушъэу дунэе джэнэткIэ зэджэхэрэ чIыпI Адыгэ шъолъырыр. ЧIы Хъураем узщарихьылIэрэ чIыопс шъолъыр пстэури адыгэ чIыгужъым тхьэм къыфигъэшъошагъ: къушъхьэ шыгу егъэшIэрэ мылышъхьэ мыжъужьрэм къыщежьэшъ къушъхьахъоу къэлъ-гулъ уцыпцIэм къырехы, мэзылъэ къушъхьэ чапэр ичъыгыхэтэ IэрыгъэкIэу, хы ШIуцIэ Iушъоу фэбалъэр, Темыр къушхьэ лъэпэ шъофхэр илэжьыкIупIэхэу адыгэ лъэпкъыр лэжьагъэ. А зэпстэур ицIыфыпсэ фигъэIорышIагъ, а зэпсэтэум ицIыфышъхьэ ригъэдэхагъ.\nЦIыфыр чIыопсым изакъоп зыхэзэгъэн фаер. ЗэкIэмэ анахь Iофыр – цIыфым ицIыфышъхьэ зымыгъэпыутэу унагъом, чылэм, лъэпкъым, зэрэдунаеу ичIыпIэу тефэрэр щигъотыныр, ащ щыгупсэфыныр къэзгъэгъунэщт шапхъэр, хэбзэ гъэуцугъэр ары. Хабзэр адыгэмкIэ культурэгъэпс амалхэм яIэташъхьэу хъугъэ. Ащ ищыс адыгэм идунай зэрэщытэу.\nУнэ-щагу гъэпсыкIэр пштэмэ, хапIэм икъыхэхынрэ изэтеутыкIэрэ къащегъэжьагъэу иунэ зэIыхыкIэ щыкIэкIыжьэу хабзэкIэ узэндыгъэ, хабзэкIэ гъэншIыгъэ. Лъэпкъ пстэуми хьакIэм епхыгъэ хабзэхэр яI. Ау адыгэхэмкIэ хьакIэн хабзэхэр гъогурыкIор е Iахьыл-благъэр зэрэбгъэгупсэфыщт закъор арэп зэхьылIагъэр. Лъэпкъыр къэзгъэгъунэрэ пшъэрылъхэри, мылъку фэныкъор чIыпIэ зэжъум зэрипщыжьыщт амалхэри, сэнэхьатым цIыфыр цIэрыIо зэрехъулIэщт Iофыгъохэри хьакIэн хабзэм зэшIуихыщтыгъэх. Ащ ыпкъ къикIэу хьакIэ фэIо-фашIэхэр зыщагъэцэкIэщт чIыпIэр хэушъхьафыкIыгъэу, унэ шъхьаф хьакIэр щызэращэнэу, ащ илъэгъунхэр щаухэсынэу адыгэ щагум щашIыгъ. ХьакIэщыр цIыф кIуапIэу, хъулъфыгъэ тIысыпIэу, лъэпкъ къэбар зекIуапIэу, гъэсэпэтхыдэ зыщаIуатэрэ чIыпIэу лIэшIэгъухэм къапхырыкIыгъ. А зэпстэур къызпкъырыкIыгъэр хьакIэн хэбзэ ямышIыкIэу адыгэ лъэпкъым игупшысэ, идунай тетыкIэ хэфытэгъагъэр ары.\nХьакIэщ хабзэхэм ащыщ хьакIэр щагум къыдэпсыхэу хьакIэщым зихьакIэ, хьакIэщ сэламым къыпэу хьакIэм Iашэ-шъуашэу пылъыр къызпихынышъ, бысымым къыритын дэпкъым пыригъэлъэныр. Ащ къыхэкIыгъ адыгэ унэ зэIыхыкIэм изынэшанэу Iашэр дэпкъым палъэныр.\nБысымым иIашэ-шъуашэ хабзэмкIэ унэшхом гуащэм ипIэшъхьагъ палъэжьыщтыгъэ. Ащи унэкIоцI культурэгъэпс нэшанэ къыпкъырыкIыгъ.\nХабзэр къежьапIэ зыфэхъугъэмэ ащыщ унэшхом изычIыпIэу, изыIахьэу пшъэшъэунэр зэрэхъугъэри. Пшъэшъэунэм изэгъэзэфакIи, хьап-щыпэу щызэрахьэри, пшъэрылъэу адыгэ лъэпкъ щыIакIэм щигъэцакIэрэри – зэкIэми хабзэр яублапI. Бзылъфыгъэм ищыIэныгъэ гъогу лъэпкъ псэукIэм хещэ, пшъашъэр игупшысэкIи, идунэееплъыкIэкIи лъэпкъ щыIакIэм щыхъурэ-щышIэрэм ифэшъошэ уасэ фишIышъунымкIи, нахьышIум ылъэныкъокIэ лъэпкъым зишIуагъэ къекIыщт гукъэкIхэр хасэм ыпашъхьэ рилъхьанымкIи пшъэшъэунэм имэхьанэ лъэгапIэу зынэсрэр къэгъэгъунэгъуай.\nНыбжьыкIэхэм, анахьэу бзылъфыгъэм инасып ежь иIорэ-ишIэрэкIэ зэригъэзэфэнымкIэ, зыфэдэ къамылъэгъугъэ икIыпIэу пшъэшъэунэр щытыгъ. Бзылъфыгъэ ныбжьыкIэр ышъхьэ ифэшIу ихьанымкIэ пшъэшъэунэм фитныгъэу лъэпкъым лъэхинэрэм фэдэ зикультурэ хэгъэщагъэу макIэ цIыф лъэпкъэу зыцIэ къепIон плъэкIыщтыр. Пшъашъэм иакъыл уцунымкIэ, игупшысэ зиужьынымкIэ, идунэееплъыкIэ зиушхунымкIэ анахь мэхьанэшхо зиIэщтыгъэр – мафэ къэс хъулъфыгъэхэр гущыIэгъу зэрэфэхъущтыгъэхэр ары. Ары пакIошъ, пшъэшъэ щысыр хъулъфыгъэмкIэ упчIэжьэгъоу, джэнджэшэгъоу, шъэфэгъоу, ныбджэгъу цыхьэшIэгъоу щытыгъ. Загъори хъулъфыгъэр пшъашъэм къыкъонэжьэу хъущтыгъэ. А зэпстэум тегъэкIапIэу, лъапсэу яIагъэр хэбзэ гъэуцугъэр арыгъэ.\nАдыгэ унэшхом изыIахьэмэ ащыщ лэгъунэр. Зэшмэ анахьыжъым къещэфэ лэгъунэр кIэлэ-гъолэ тIысыпIэщтыгъэ. ХабзэмкIэ мыр зэшхэмрэ ащ яныбджэгъухэмрэ ятIысыпIэ къодыягъэп: яIэнэ зехьапIэуи, ячэщрыпщ ихыпIэуи щытыгъ. Унэм ыцIэу лэгъун зыфиIорэми зытегъэпсыхьагъэу зыфэгъэхьыгъэр къеIуатэ.\nАдыгэ щыIакIэм анахь къыхэщэу, анахь къахэзгъэушъхьафыкIэу щытыгъэмэ ащыщ зэдэIэпыIэжьыныр. ЩыIэныгъэм илъэныкъо пстэуми а шэн-зэфыщытыкIэр ахэгъэщагъ: цIыфым итхъагъуи илIагъуи дэпIэтыныр, игушIуагъуи икъинихьагъуи дэбгощыныр анахь зыпкъ ит хабзэхэм ащыщ. Сабый къэхъугъакIэм уетэныр, нысэ къэщэгъакIэм зэрычылэу гъэшIуагъэ рихыныр адыгэ хабзэм изынэшэнэ шъхьаI. Ащ фэд лэжьакIэр пштэмэ: жъон-пхъэным щегъэжьагъэу лэжьыгъэ Iухыжьын-Iожьыным нэсыфэ зэкIэ губгъо Iофхэр зэрэчылэу зэдагъэцакIэщтыгъэ. Хабзэм къыдилъытэщтыгъэ хашъом узэрэдэкIыщтри пхъэIашэр зызэкIэпшIэщтри зызэкIэптIыкIыжьыщтри, жъонакIохэм ямэщIуси, языгъэпсэфыгъуи – зэкIэри шэпхъэ гъэнэфагъэм итын, зэокIэу зэрэщытын фаери хабзэм къыдилъытэщтыгъэ. Жъоныгъопэ хасэкIэ зэдыдэкIхэмэ жъоныгъокIэ джэгукIэ къызэдыдэхьажьхэу, лэжьыкIупIэ пщыпIэм къэтыфэхэкIэ чылэм пшъэшъэ икъугъэу дэсхэр яшъхьашъуаплъэхэу, ащкIэ лэжьакIо дэкIыгъэхэр агъэгушхохэу, агъэшъуашIохэу зэрэщытыгъэр ар культурэ псэу, системэ зэгъэзэфэгъэ псэу икъущтыгъэ. АщкIи адыгэр зэрыгъуазэщтыгъэр хэбзэ гъэуцугъэр ары.\nЧылэр гузэжъогъу горэм хафэмэ (огъу, зао) е чылэм щыщ унагъо горэ фэIэс-лъэсы хъумэ къыкъонэжьынхэу хабзэ щыIагъ хьамбар мыгощ къоджэ гузэгум щызэрагъафэу. Ащ зэкIэ чылэдэсхэм шъхьадж гъэлэжьыгъэу къыхьыжьыгъэм ызыпшIанэ къырищалIэщтыгъэ. Гъатхэ гъуй-сыим чэщIус щыкIагъэ, е чылапхъэ зыфыримыкъурэ горэ къыхэкIмэ, чIыпIэ зэжъум ращыжьынымкIэ ар икIыгъо дэгъугъ. Ар къэзгъэгъунэщтыгъэри хэбзэ гъэуцугъэр ары.\nКIэкIэу къэпIон хъумэ, лъэпкъ культурэм лъапсэ фэхъугъэ нэшэнэ шъхьаIэ пэпчъ – сабый пIуным, унэгъо кIоцI Iофхэм язэшIохын, лэжьэкIэ-псэукIэм, лъэпкъ зэфэшъхьафхэм ахэзэгъэным, дунэе Iофхэм гупшысэрэ акъылрэкIэ ахэуцоным – зэпстэум якъежьапIэщтыгъэри яухыжьыпIэщтыгъэри, лъэпкъ культурэм илъэныкъо пстэуми ятегъэкIапIэщтыгъэр хэбзэ гъэуцугъэу зэкIэмэ зэдаштагъэу, зэкIэм якъабылэу зэрыгъуазэщтыгъэхэр ары.\nЗэкIэмэ анахь мэхьанэшхо зиIэр – адыгэм адыгагъэр культурэгъэпс лъапсэ зэрэфэхъугъэр ары. Ащ ишыхьатыр – адыгэр сыд фэдэ дин рылэжьагъэми – тхьэбэ дини, чырыстан дини, ислъам дини, – сыд фэдэ лъэпкъ уцогъу къыфэхъугъэми, ахэм яфэмэ-бжьымэ къытырихьагъ, ау джырэкIэ ахэр культурэ лъэпсэзэблэхъу ушъхьагъу фэхъугъэхэп.\nЦIыф лъэпкъыр лъыкIуатэ къэси, гу лъимытэу зыгорэхэр чIенэ, е хъурэм щыгъуазэу, ышIэ пэтзэ зыгорэхэр зыIэпегъэзы, ахэр пэрыохъу къыфэхъу фэдэу къыщэхъушъ, имыщыкIэгъэжькIэ елъытэ. Ау уахътэ текIы, блэкIыгъэм, чIинагъэм зэманэу зыщыпсэурэм илъэгапIэ тетэу хэплъэжьы, акъылыкIэ езыжьышъ, хэшыпыхьажьы, тыгъуасэ къыримыдзэжьыщтыгъэу непэ ищыкIагъэр, тегъэкIапIэ фэхъущтыр къештэжьы, джырэ шъуашэм регъапшэшъ, неущрэм хегъэщэжьы. Аузэ блэкIыгъэр итегъэкIапIэу, непэрэр иIэубытыпIэу, къэкIощтыр ихъопсапIэу цIыф лъэпкъыр ыпэ лъэкIуатэ.\nАщ фэдэ чIыпI непэ тызэрытыр, ушэтыгъэ амалхэр къэдгъэфедэнышъ, лъэпкъым игъогупэ икIыпIэ къыфэдгъотын фае. АщкIэ адыгагъэр – IэпыIэгъу, псэбэб, IэубытыпI.\nКультурэм ежь щыIэкIэ шъхьаф иI зезыхьэрэ лъэпкъым шъхьащыгъэкIотыгъэу.\nАр сыд фэдэрэ лъэпкъ культури, ащ исыд фэдэрэ Iахьи инэшан. Хабзэм итарихъ гъогуи ар къыхэщы. Тарихъ гъогууанэр лъэпкъым къызэренэкIыфэ, хабзэми, культурэми яшъуашэ зэблахъу. А зэхъокIыныгъэхэм лъэпкъыр арагъэуцуалIэ, арагъэзэгъы, лъэпкъэу зиIэшIагъэм зырагъаштэ.\nКъешIэкIыгъэ дунаим хабзэм зыхегъэзагъэ, лъэпкъзэхэдзэ, культурэ зэхэдзэ чIыпIэ зифэкIэ, кIуачIэ къызфегъотыжьы, иегъэшхо емыкIэу ышъхьэ хехыжьы, зы лъэхъанэ горэм нэсыфэкIэ ар фызэшIокIы.\nКъешIэкIыгъэ хымэ культурэм хэплъэ, ежь диштэн фэдэ нэшанэхэр къыхехы, ышъхьэ регъапшэшъ, зыгорэхэр зыхещэ, ештэ, егъэкIэракIэ, ыпэ лъегъэкIуатэ. Ари зы шIыкIэ, амал.\nА гъогу мыпсынкIэм тетэу кIозэ, хабзэм зыгорэхэр лъэпкъ культурэм къыхедзы, мы чIыпIэм, мы уахътэм къехьылъэкI горэхэр къызхегъэзы. А зэпстэур зэпищэчзэ, купкIэу, гупшысэ лъапсэу иIэр къеухъумэ, лъэпкъэу зиIэшIагъэм сыдигъокIи инэплъэгъу икIрэп, зыщигъэгъупшэрэп, дэдзыхы ышIырэп.\nХабзэр, лъэпкъыр, культурэр къэзэрымышIэжьхэу, зэпэIапчъэ зыхъукIэ, щыми апсэ хьафэу атынышъ, ежьхэри зэдэкIодыжьын фае мэхъу.\nАдыгагъэр лъэпкъкIоцI зэпышIапI\nАдыгэхэр аужырэ лIэшIэгъу зытIущым лъэпкъ субэтнос I2-оу зэтефыгъагъэх. Ахэр адыгэ шъолъырым ичIынэлъэ гъэнэфагъэхэм куп-купэу ащыпсэущтыгъэх. Ащ ащыщэу непэ ижърэ адыгэ хэкужъым къинэжьыгъэу щыпсэурэр лъэпкъибл: шапсыгъэхэр ежьхэм ялъэпкъ хэгъэгоу хы ШIуцIэ Iушъом чылэ зыбгъу-зыпшIэу щэпсэух. Ащ фэшъхьафэу Адыгэ Республикэм шапсыгъэ чылиплI ис. Адрэ адыгэ лъэпкъихыр чылэ-чылэу республикэм щэпсэух: абдзахэхэр – зы чыл, бжъэдыгъухэр – чылэ 21-рэ, бэслъынэйхэр – зы чыл, къэбэртаехэр – чылищ, кIэмгуехэр – чылэ 11, нэтыхъуаехэр – зы чыл. Зэрынафэу къэбэртаехэмрэ бэслъынэйхэмрэ республикэ шъхьафхэр яI, ащыщхэр Мэздэгуи Шъхьащэфыжь лъэныкъоми чылэ-чылэу ыкIи зыхэсхэм ахэпхъагъэуи ащэпсэух. Адыгэм инахьыбэр IэкIыб къэралхэм ащэпсэу.\nАу тыдэ щыпсэурэ адыги зэзыпхэу, адыгэм лъэпкъкIоцI щхэпсэу иIэ нэшэнитIум язырэр хабзэр ары.\nАдыгэ хабзэм ыкупкI тыдэ щыпсэурэ адыгэ пстэуми ящыIэкIэ шапхъ, язекIокIэ тамыгъ, ялъэпкъыпсэ иунапI.\nНепэ адыгэхэм лъэпкъиплIэу Россием идемографие зыкъыщагъэлъэгъуагъ: адыгейцы, черкесы, кабардинцы, шапсуги. ЗэкIэ адыгэ лъэпкъкIоцI купхэр шапсыгъэмэ къащегъэжьагъэу къэбэртаемэ ащыкIэкIыжьэу зы хабзэ рэлажьэх, абзэкIэ зэгурэIох (литературэбзитIу арэлажьэх нахь мышIэми).\nАу языкIыныгъэ дакIоу зы шэн-хабзэ горэхэр зэшъхьащыкIэу мэхъу. Ащ фэд нысэщэ джэгум къешIэкIыгъэ хабзэхэр. ЗэкIэмэ анахь хэбзэ ямышIыкIэхэмкIэ узэндыгъэр шапсыгъэ нысэщэ джэгур ары. Ащ фэдэ хэбзэ ишыпыкIыгъэхэр шапсыгъэ джэгум ижъкIэ къыздиштагъэу щытыгъ. Непэ нысэепчъ орэдхэр анахьыбэу къызхэнэжьыгъэхэр шапсыгъэхэр ары. Нысэепчъыр зытырашIыхьэрэ мэтазэр, пхъорэлъфым нысащэм чIыпIэу щиубытрэр, нысэтын Iудэнэ блэрыр, дэжъыем хэшIыкIыгъэ хьап-щыпэу джэгум къырахьылIэрэм ипчъагъэрэ ар зыфагъэшъуашэхэмрэ, пшъэшъэ тхьаматэм ифэIо-фашIэхэр, пшъэшъэхэщхэм язекIокIагъэр, хъулъфыгъэхэм нысэщэ пIэстэ-щыпсым игъэхьазырын зэряпшъэрылъыр – мы зэпстэур непэ къызнэсыгъэми Шапсыгъэ узщырихьылIэрэ хьагъо-шIагъох ыкIи фэшъхьафрэ адыгэ лъэпкъхэм яджэгу хабзэхэм къахафэжьырэп.\nКъэбэртэе джэгу хабзэхэр анахь къахэзгъэщрэр – джэгур пшъашъэм янэ-ятэхэм яунэ зэрэщырагъажьэрэр, осэхашIэ зэрэкIохэрэ шIыкIэр, джы къыздаштэгъэ хабзэкIэ уезгъэнэгуеу машинэхэр "зэрафапэрэ" шIыкIэр ыкIи нэмыкIхэр.\nНепэ анахь джэгу хэбзэ гъэкIэкIыгъэхэр адыгэ щыIакIэм щызэзгъэзэфагъэхэр бжъэдыгъухэр ары. Ижъырэм илъэс Iоф къызпыкIыщтыгъэхэ джэгу хабзэхэр джы зы чэщзымафэкIэ зэшIуахы хъугъэ. Ар непэрэ щыIакIэм, охътэ щымыIэм къыхэкIыгъ (зэкIэ непэрэ нысэщэ джэгум хэлажьэхэрэм, нысэмрэ кIалэу къэзыщагъэмрэ къащегъэжьагъэу, къэралыгъо къулыкъу Iоф ашIэ) ыкIи зэмыусэжьхэу, амыухэсэу Адыгэ хэкум щызэдаштэгъэ хабзэ хъугъэ. Мы Iофыгъор уахътэу цIыфлъэпкъыр зыщыпсэурэм ичъэ бэ зэрэхэхъуагъэм ишыхьат. Ау лъэпсэгъэуцу хабзэхэр зэфэдэу къахэнагъ абдзэхэ джэгуи, бэслъынэй джэгуи.\nТыркуем ис адыгэхэм янысэщэ шIыкIэ хэкужъым щахэзыжьыгъэ шэн горэхэр къыхэнагъ: шыоу унэм ихьанхэу ежьэнхэр, кIалэхэр пшъашъэхэм яIэпэщысэхэм акIэдэунхэр (ижърэм дышъэидэ чысэмрэ кIэпщыпсхэмрэ акIэдэущтыгъэхэмэ, нэужым IэпэплъэкI хэдыкIыгъэхэм ялъыхъуакIощтыгъэх), нысэр тещэрыпIэм щагъэтIысыныр ыкIи фэшхьафхэр. Ащ дакIоу адыгэхэр зыхэс лъэпкъхэм яхэбзэ фэмэ-бжьымэхэри джэгу хабзэхэм ахэплъэгъощт. Ау щэч зыхэмылъыр, джэгу хабзэм ылъапсэ тыдэрэ лъэныкъуи, сыд фэдэ адыгэ лъэпкъи къыхэнагъ, хэкужъ адыги, хэхэс адыги: нысэм фэджэгунхэр, дэрмэн фэлъаIоу нысэ тепхъэ ашIыныр, джэгу пчэгум нысэм щетэнхэр ыкIи щехъохъунхэр, нысэщэ шхын зехьаныр зэрыхьаблэу зэдаIэтыныр (нысащэр чылэм щашIмэ), осэхьын-кIэлъыхьыжь Iофхэмрэ тыщасэмрэ зэкIэлъагъэкIоныр – мы хабзэхэр адыгэ лъэпкъкIоцI куп пстэуми зэдагъэцакIэ.\nАщ фэд сабыигъом ихабзэхэри: цIэус джанэр, мэфэ тIокIитIу охъуфэ щагум дамыхыныр, гъунэгъу унэ апэрэу зырахьэкIэ, кIэнкIэ занэкIэ къетэнхэр, нэтемыгъэфэ тIэтIые ышъхьац хагъэпкIэныр, а мурад дэдэр яIэу сабыир гъогу тырахьан зыхъукIэ ынатIэ пкIэгъуасэ щафэныр ыкIи фэшъхьафхэр.\nЦIыфым сыд ынэгу кIэкIыгъэми, сыд ытхъыгъэми, сыд къинихьагъу пэкIэкIыгъэми илъагъо зыфищэрэр идунай ыухыныр ары. Узым, лIэныгъэм къяшIэкIыгъэ хабзэхэр зыщызэтекIи къыхэкIми, мы шэн-зекIуакIэхэр анахь зыпкъ итхэм ащыщ.\nХьадагъэр, гъэеныр, щыгъыныр тыралъхьэжьын-тырахыжьыныр, шъыгъоныр, жъамэ гъэуныр – а зэпстэур адыгэ лъэпкъ пстэуми зэдагъэцэкIэрэ хабзэх.\nКIэкIэу къэпIон хъумэ, щыIэныгъэм илъэныкъо пстэухэм къяшIэкIыгъэ хабзэхэр лъэпкъ зэкIэугъое амалэу, лъэпкъ зыкIыныгъэр къэзыухъумэрэ Iофыгъу. Дунаим щыхъурэ-щышIэрэм щыгъозэн (унагъом икъэлапчъэ Iухыгъэмэ – хьадакIэ рахыгъ; унашъхьэм быракъ хэгъэнагъэмэ – нысащэ яIэщт ыкIи фэшъхьафхэр), нэбгыритIоу гъогум рыкIохэрэм чIыпIэу зыдэщытхэм елъытыгъэу аныбжьи, блэгъэгъэ-IахьылыгъэкIэ зэрэзэфыщытхэри къэпшIэн (бзылъфыгъэр исэмэгумэ, къакIохэрэр зэшъхьагъусэх), шыоу къакIорэм тетыгъоу иIэм щыгъуазэ ухъун (сэхътан маистэ плъыжь щыгъэу, мэфищ шъынэшъо пэIо кIыхьэ щыгъмэ – пщы) – а бзэмыIу къэбархэр цIыфым къыфэзыхьыщтыгъэр хэбзэ гъэуцугъэу адыгэ лъэпкъкIоцI куп пстэуми зэдашIэщтыгъэр ары.\nАрышъ, адыгэмкIэ адыгагъэм, адыгэ хабзэм лъэпкъыр къэбаркIэ, дунэееплъыкIэкIэ, гупшысакIэкIэ абдзах, шапсыгъ, бжъэдыгъу ыIоу зэхимыдзэу зэрипхыщтыгъэ, зэкIиугъуаещтыгъэ.\nХабзэр лъэпкъым идунэе хащ\nКавказыр лъэпкъыбэ чIыналъ. Ижъырэ кавказ лъэпкъхэри, кощырыпсэу лъэпкъхэу зэгорэм Темыр Кавказыр тIысыпIэкIэ хэзыхыгъагъэхэри мыщ щэпсэух.\nАдыгэхэми илъэс мин пчъагъэхэм къакIоцI цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафыбэ къахэтIысхьагъ. Ахэр зэкI пIоми хъунэу адыгэхэм ахэкIосыхьажьыгъэх. Урымхэу, ермэлхэу, тыркубзэ зыIулъ лъэпкъхэу адыгэ чIыналъэм гурыт лIэшIэгъухэм къитIысхьагъэхэм непэ адыгабзэ аIулъ ыкIи, нэмыкI тарихъ лъапсэ зэряIэр ашIэми, янахьыбэм адыгэкIэ залъытэжьы.\nАдыгэхэм лъэпкъ зэфэшъхьафхэр къахэкIухьажьыным телажьэщтыгъэмэ зэу ащыщ адыгэ хабзэри. Хэбзэ гъэуцугъэм къыдилъытэщтыгъэ зэфыщытыкIэхэр щымыщ цIыфышъхьэри нэмыкI лъэпкъ горэм изы купи адыгэм хэзэгъэнымкIэ амалышIущтыгъэ.\nАщ изыщыс хьакIэзещэн хабзэр:\nунагъом щымыщ пстэури хьакIэу зэралъытэщтыгъэр;\nцIыфэу къарихьылIагъэр мэфищ зыхъукIэ унагъом щыщэу зэралъытэщтыгъэр;\nхьакIэр зыщыкIэрэ пстэури Iэрылъхьэ фишIыныр бысымымкIэ узэмыджэнджэшыжьын пшъэрылъэу зэрэщытыгъэр;\nхьакIэр зыфэе-зыфэшIухэр унагъомкIи, хьаблэмкIи, чылэмкIи зэдыряIофэу зэрэщытыгъэр ыкIи нэмыкIхэр.\nЯтIонэрэмкIэ, адыгэ псэукIэ-лэжьакIэр, адыгэ лIэкъо зэхэтыкIэр, тарихълэжьхэм къызэраушыхьатырэмкIэ, кавказ цIыф лъэпкъхэмкIэ щысэтехыпIэу щытыгъ. Ащ фэд адыгэ гъукIэхэм, тыжьынашIэхэм, онашIэхэм яIашIагъэхэр дэгъугъэмрэ дэхагъэмрэ яшапхъэу зэрэщытыгъэхэр. Адыгэ хъулъфыгъэ Iэшэ-шъуашэр, адыгэ шыум итеплъэ, ишэн-зекIуакIэ, гъогурыкIо хабзэу зэрыгъуазэрэр, лIыгъэм, лIэблэнагъэм зэрадэлажьэщтыгъэр, зэракIэнэкъокъущтыгъэр зэрэ Кавказэу пIоми хъунэу ящысэтехыпIагъ. Ащ осэ лыягъэ фыуегъэшIы шIэныгъэлэжь цIэрыIоу, кавказ культурэмрэ тарихъымрэ адэлажьэрэ пстэуми зэлъашIэщтыгъэу, ылъэпкъкIэ осетинэу, Гарданэ Батраз итхылъ щитхырэм: "Урыс ыкIи IэкIыб къэралхэм яшIэныгъэлэжьхэм зыжэу хагъэунэфыкIыщтыгъэр – адыгэхэм яIэдэкъэчIэкI псэуалъэхэмрэ хьап-щыпхэмрэ яшIуагъэрэ ядэхагъэрэ узкIэхьан умылъэкIыщт щысэтехыпIэхэу зэкIэ Темыр Кавказым щыпсэурэ лъэпкъхэмкIэ зэрэщытыгъэр ары. Адыгэ шхончышIхэм ыкIи тыжьынашIэхэм, шъуашIэхэм ыкIи онашIэхэм, шэкIыр зышъэщтыгъэхэм ыкIи дакIохэм ящытхъу зэрэ Кавказэу щыIугъэу щытыгъ. Щыгъыным, Iэшэ-шъуашэм идэхапIэкIэ адыгэхэр хэтрэ лъэпкъкIи унэшъошIхэу, щысэтехыпIэхэу щытыгъэх, модэм непэ итым икъежьапIэщтыгъэхэр адыгэхэр (щэрджэсхэр) арыгъэ. ИпытагъэкIи, идэхагъэкIи, ипсынкIагъэкIи, иIэкIуагъэкIи адыгэ IэшIагъэм ыпшъэ кIон щыIагъэп. Ащ къыхэкIэу шыонэ IапIэм къыщегъэжьагъэу цые-сэе зэпылъ адыгэ шъуашэм щыкIэкIыжьэу зэрэ Кавказэу зэдаштэгъэ шъуашэ хъугъэ. Ары адыгэ хъулъфыгъэ шъуашэм "черкеска" цIэр иIэу урысыбзэм зыкIыхэхьагъэри".\nАдыгэ хабзэм изы лъэпсэгъэуцу нэшанэмэ ащыщыр – ихъулъфыгъэ лIыгъэкIэдэоу, щынагъор зэпичыным фэхьачымэу, ишъаохэр "лIэнымрэ лIынымрэ" ахигъадэу зэрэщытыгъэр ары.\nАщ ишыхьатмэ ащыщэу зы къэбар: гурдж (грузин) бзылъфыгъэм ишъхьэгъусэу къэрэбгъагъэр къызэбэкIрэм игухэкI шъхьакIо къыхэкIэу тхьаусыхэ орэд ыусыгъагъ. Ащ мырэущтэу къыщеIо: "Мы сишъхьэгъусэ шъхьахынэжъ гущэр сыдэущтэу згъэчеркесын гуща?!". Ар зытыриIухьэрэр – адыгэ хъулъфыгъэр лIыгъэм ишапхъэу гурдж гупшысакIэм къызэрэхэнагъэр ары.\nКавказ лъэпкъхэу абадзэхэм яныбжьыкIэ шIыкIае горэ агъэупабжьэ ашIоигъо зыхъукIэ: "Арэп, уадыгэба?!" - аIозэ ешхыдэщтыгъэх. Къушъхьэхэр (осетинхэр) зы кIалэ идахэ аIо ашIоигъоу щытхъунхэ зыхъукIэ: "Къэбэртаем фэдэу лIэблан!", "Къэбэртаем фэдэу шIыкIашIу!" - аIощтыгъэ.\nКавказыр дунаим дахэкIэ ахэзгъэщагъэхэм адыгэхэр апэ ит пIоми егъэлыягъэ хъунэпщтын. Сыда пIомэ, адыгэ чIыналъэр ижъырэм къыщегъэжьагъэу лъэпкъыбэмэ якIуапIэу щытыгъ. Илъэс минитIурэ шъихрэ мэхъу индо-европей лъэпкъхэм Кавказыр, Адыгэ шъолъырыр ягъэшIэгъуапIэу, яхъопсапIэу, ятаурыхъ IотапIэу, ятарихъ хэгъэщапIэу зыщытыр. Адыгэхэм якъэбар хэгъэушъхьафыкIыгъэу заIуатэрэр лIэшIэгъу тIокI фэдиз мэхъушъ, пшысэм ифэшъошэ нэшанэхэм къащегъэжьагъэу лъэпкъым ипсэукIэрэ ишэн-хэбзэ зэхэтыкIэрэ нэм къыкIэзгъэуцорэ тхыгъэхэм ащыкIэкIыжьэу уарехьылIэ.\nТарихъ къэбархэр щыгъыжъыем фэдэу зэкIэзыугъоерэ IудэнакIэу ащ апхырыщыгъэр – адыгагъэр, адыгэ хэбзэ гъэуцугъэр ары.\nЗекIолIхэм, щэкIо-щэфакIохэм, къэралыгъо къулыкъу зезыхьэрэ лIыкIохэм, шIэныгъэлэжьхэм ятхыгъэхэм, лъэпкъитIу азыфагу щызекIорэ Iофыгъохэм яшыхьат дефтерхэм (документхэм) уахаплъэмэ, адыгэм игъомлэпхъэ хэшыкIыгъи, иIэнэ зехьакIи, иунэ-щагу гъэпсыкIи, ишъуаши, ибзылъфыгъэ нэхъой-шъхьалъытэжьи, ипшъашъэ тхьаIофытэ идэхагъэрэ ибжьышIуагъэри, икIэлэ-гъуалэ ишъхьакIэфагъи хабзэкIэ гъэшIыгъэу, ушэтыгъэу, шапхъэкIэ гъэунэфыгъэу зэрэщытыгъэр къызэрафэIотэжьы екъу.\nИлъэс шъитIу-шъищкIэ узэкIэIэбэжьмэ адыгэхэм къахэхьагъэу, илъэс зытIо ахэсыгъэхэм зэмызэщэу, агъэшIагъоу къаIотэжьырэр адыгэм ишъырытыгъ, изыпкъ ит шэн, нэплъэгъу лыерэ лъэбэкъу лыягъэрэ зыщамыдзрэ зекIуакIэр ары.\nЗэмыкIокIыжьрэ хьакIэщ хабзэр, чылэкIоцI зекIуакIэр, адыгэр мэзым изакъоу хэтми дунаир зэкIэ ежь къыкIэлъыплъэрэм фэдэу зэрэзекIощтыгъэр апчъыжьмэ, агъэшIагъоу, тхакIохэм зэIапахмэ, зым ипсалъэ адрэм итегъэкIапIэу, иIэубытыпIэу, ежь ягулъытэ зынэсыгъэ нэшанэхэр ащ пагъэщэжьзэ, къэкIощт лIэшIэгъухэм адыгэ лъэпкъым ыпсэ лъызгъэкIотэн къэбархэр тарихъым къыханагъэх.\nАщ фэдэх инджылызэу Дж. Белл имэфэтх тхылъ адыгэ лъэпкъ шхынхэм яIэшIугъэ, ахэр пчъагъэу зэрэзэтефыгъагъэр (зы унагъом ихьакIэ Iанэ шхыныгъо 42-рэ, адрэ унагъом – шхыныгъо 45-рэ а зы мафэм ащыхэIэн фае хъугъагъэ), адыгэ хьакIэщ тепIон-кIэлъыным ишынкIыгъэ Европэм ианахь хьакIэщ гъэшIуагъэхэм зэрапеIэщтыр, адыгэ лIы хафэм ишъэбагъэ гур ыщэфэу зэрэщытыгъэм, Тыгъужъыкъо Къызбэч илIыIо-лIышъуагъэр акIыгъужьэу дунэе лъэпкъшIэныгъэм осыет пIалъэ къэбарэу къыхинагъэмэ ащыщых.\nАнахь игъэкIотыгъэу адыгэхэм къапытхыхьагъэмэ ащыщ французэу Дюбуа де Монпере. Мы зекIолIым гу зылъимытагъэрэ, нэшIукIэ зыхэмыплъагъэрэ адыгэ щыIакIэм зи къыхэмынагъэу къыпщэхъу.\nЯ XIX-рэ лIэшIэгъум Урысыем илIыкIохэу – шIэныгъэлэжьы орэхъу, дзэлIы орэхъу – бэ адыгэмэ къяолIагъэр, къахэхьагъэр. Ахэмэ ащыщыбэхэм адыгэ шэн-хабзэм агъэшIэгъон фэдиз халъэгъуагъ ыкIи къатхыжьыгъ. Ащ ащыщ Н.Торнау: урыс дзэлIэу абдзахэхэм гъэры ашIыгъэу илъэситIо ахэсыгъ ыкIи игукъэкIыжьхэр къытхыжьыгъэх. Анахь ямышIыкIэ хъулъфыгъэ зекIокIэ хабзэу Н. Торнау хигъэунэфыкIрэмэ ащыщыгъэр – нэбгыритIоу урам къуапэм щызэрихьылIагъэхэр уяплъымэ, ныбджэгъу гуфэбагъэ зыхэлъ псалъэ зэфашIэу щыт пшIошIзэ, язырэм къэмапIэм къыригъэкIотыгъэ къэмэкур тыгъэм къызыпэшIэткIэ, итIум зэмзэгъыныгъэу азыфагу къитэджагъэм ыкIуачIэ къызэрэбгурыIощтыгъэ къодыер ары. Н. Торнау "ар урыс чылагъом щыхъугъагъэмэ, чыжьаплъэкIи лIитIур зэрэзэшIонагъэхэр къэпшIэщтыгъэ, - еIо, - сыда пIомэ, мэкъэ IэтыгъэкIэ зэдэощтыгъэх, Iэо-лъаозэ зэдэгущыIэщтыгъэх, бжымыри къыхэхьангъэкIи мэхъу". ЛъэпкъитIур зэригъапшэзэ, шIогъэшIэгъон зекIокIэ хабзэр тхакIом къеIуатэ, урегъэгупшысэ.\nАдыгэ щыIакIэмрэ лъэпкъ хабзэмрэ хэшыпыкIыгъэ гупшысапIэу хэзыхыгъэхэмэ ащыщых Урысыем илъэныкъокIэ Н. Дубровиныр, П. Паллас, Г.Ю. Клапрот, К.Кох, И.Ф. Бларамберг, Л.Люлье, Ф.И. Леонтович, И. Клинген ыкIи фэшъхьафхэр.\nАдыгэ гъэсагъэу я XIX-рэ лIэшIэгъум зилъэпкъ зиушэтыпIэу, илъэпкъышъхьэ къырыкIощтыр зимафэ къэс гупшысапIэу щытыгъэхэмэ ащыщых Нэгумэ Шорэ, Хъан-Джэрые, Бырсэйкъо Умарэ, Тамбый Пагор ыкIи нэмыкIхэр. Мыхэмэ ялъэпкъ, яхэбзэ гъэуцугъэ уасэу фашIыжьыщтыгъэмрэ гукIэ, гупшысэкIэ къагъэгъунэщтыгъэмрэ яIофшIагъэхэр яшыхьат.\nЗэфэхьысыжь псалъэм щыгъэунэфыгъэн фаер – Адыгагъэр, Адыгэ Хабзэр нэмыкI лъэпкъ культурэхэм ахэгъэщагъэ зэрэхъугъэр, нэмыкI къэралхэр, нэмыкI лъэпкъхэр адыгэм нэшIукIэ къезгъэплъыщтыгъэ нэшэнабэ хэбзэ гъэуцугъэм щыпсыхьагъэу зэрэщытыгъэр ары.


Редакцием къатхырэ письмэхэр | Адыгэ Макъ\nРедакцием къатхырэ письмэхэр\nТыгу ренэу илъыщт\nГъэзетэу «Адыгэ макъэм» илъэсыбэрэ Iоф щызышIагъэу, зэлъашIэщтыгъэ журналистэу ЛIэхъусэжъ Хьаджэрэтбый щыIагъэмэ ыныбжь илъэс 85-рэ хъущтгъагъэ.\n2011-рэ илъэсым нэIуасэ ащ сыфэхъугъагъ, сыфэзышIыгъагъэр ишъэогъу кIасэу, тикъоджэгъоу Нэхэе Рэмэзан ары. Ари илъэсыбэ хъугъэу мы гъэзетым исобкор. Мафэ горэм Рэмэзанэ итхыгъэхэр ыхьынхэу Мыекъуапэ зежьэм, садэжь къыIухьи сыздищэгъагъ. Джащыгъур ары Хьаджэрэтбый нэIуасэ сызфишIыгъагъэри. Нэужым ныбджэгъушIу тызэфэхъугъагъ. Рэмэзанэ сыригъусэу ыдэжь сыкIоу къыхэкIыщтыгъ, ежь тикъуаджэ къакIомэ тызэIукIэщтыгъ, телефонкIи тызэфытеощтыгъ. Итхылъэу «ШIушIагъ» зыфиIорэм къысфытетхи къыситыгъагъэу, нэпэеплъэу къысфэнагъ.\nНэIуасэ сызэрэфэхъугъэм сырыкIэгъожьэу зы такъикъи къыхэкIыгъэп. ЦIыфышIугъ, шъыпкъагъэрэ адыгагъэрэ хэлъыгъ, ныбджэгъу дэгъугъ. Мары джырэблагъэ илъэсыбэрэ зыщылэжьэгъэ гъэзетми а зэпстэур къыщаIуагъ, ащ иIофышIэу Тхьаркъохъо Сафыет Хьаджэрэтбый фэгъэхьыгъэ тхыгъэм къыщыхигъэщыгъэх. Псапэ ышIагъ Сафыет дахэкIэ Хьаджэрэтбый игугъу зэришIыжьыгъэмкIэ. ЦIыфыр цIыфышIугъэ зыхъукIэ ащыгъупшэщтэп. Гъэзетыр къызэIусхи исурэт итэу зысэлъэгъум сигопагъ, дэхабэ Хьаджэрэтбый фэгъэхьыгъэу сыгу къэкIыжьыгъ.\nХьаджэрэтбый игупсэу къэнагъэхэм Тхьэм псауныгъэ къарет. Тиныбджэгъу ренэу тыгу илъыщт.


Процент 70-м къыщымыкIэу — Адыгэ макъ\nЗэпахырэ узэу, коронавирусыкIэу дунаир зэлъызыкIугъэм пэшIуекIорэ вакцинэу «Гам Ковид Вак» зыфиIорэм, «Спутник-V» нахь зэрэтшIэрэр, икъыдэгъэкIын Урысыем зыщеушъомбгъу.\nПроцент 91,4-у ащ ишIуагъэ къакIоу ары зэрагъэунэфыгъэр, ау шIэныгъэлэжьхэм ар къыхагъэщызэ, цIыфхэм вакцинэр хэкIыпIэ закъоу зэрэщытыр къагурыIонышъ, зыхалъхьаныр анахь шъхьаIэу зэрэщытым къыкIагъэтхъы. Ахэм къызэраIорэмкIэ, процент 95-мэ вакцинэр ахэлъхьагъэ хъумэ дэгъу дэд, ау ащ нэмысыми, процент 70-м къыщымыкIэу прививкэр ашIын фае. НэмыкIэу узыр къызэтезгъэуцон шIыкIэ дунаим джыри тетыгоп.\n— Вакцинэр къызIэкIэгъэхьэгъошIу хъугъэу, прививкэхэр зэрашIыхэрэ календарым ар хэгъэуцуагъэмэ ары мы зэпахырэ узым тызытекIощтыр, — къыIуагъ УФ-м и Роспотребнадзор эпидемиологиемкIэ и Гупчэ иушэтыпIэ институт ипащэ игуадзэу Александр Гореловым. — Урысыем щыпсэурэм ипроцентрэ ныкъорэр ары ныIэп COVID-19-р къызэолIагъэр. Арышъ, ащ зызэриушъомбгъурэр нахь шIэхэу къэгъэуцугъэнымкIэ хэкIыпIэ закъор прививкэр ары.\nСпециалистхэм къызэраIорэмкIэ, цIыфым ыпкъышъол вакцинэр зыхахьэкIэ узыр къеолIагъэмэ ащ «зэрэпэгъокIыщтыгъагъэм» фэдэу иммунитетым зешIышъ, вирусыр зыукIырэ антителэхэр къетIупщых. Нэужым, узыр къэзытырэ «организмэ» цIыкIухэр цIыфым къызыхахьэхэкIэ, антителэхэм вирусыр аукIы, узым зырагъэушъомбгъурэп.\nНаучнэ ушэтыпIэ Гупчэу Н. Ф. Гамалея ыцIэ зыхьырэм ипащэу Александр Гинцбург къызэриIорэмкIэ, вакцинэм къытырэ антителэхэри, коронавирусыр къызэолIагъэу, зипсауныгъэ зэтеуцожьыгъэм ыпкъышъол хахъорэ антителэхэри зэфэдэх. ЗэрэзэтекIыхэрэр, вакцинэр узэп, коронавирусыкIэр къеолIэнышъ сымэджэщым чIэфэным ищынагъо шъхьащымытэу антителэхэр къыIэкIахьэх.\nВакцинэр цIыфым зыхалъхьэкIэ, итемпературэ дэкIуае е, гущыIэм пае, ышъхьэ узэу, ыпкъынэ-лынэхэр къыцIыцIыхэу мэхъу. Александр Гинцбург къызэриIорэмкIэ, ар ыгъэсымэджагъэкIэ арэп, вакцинэм пкъышъолыр ащ тетэу «пэгъокIы».\nАу ащ фэдэ къыхэфагъэми, зыпари къызэхимышIагъэми антителэхэр иIэщтхэмэ иягъэ екIыщтэп. Джащ фэдэу коронавирусыкIэм «иштаммэу» зызэзыхъокIыхэрэми, Великобританием бырсыр «къыщызыIэтыгъэри» ахэтэу, «Спутник-V»-м цIыфыр ащиухъумэщтэу ары Гупчэм ипащэ къызэриIорэр.\nУрысыем изаслуженнэ врачэу, медицинэ гъэсэныгъэ тедзэ врачхэм зыщарагъэгъотырэ интернет нэкIубгъоу Vrachu.ru зыфиIорэм инаучнэ редакторэу Михаил Каган зэпахырэ нэмыкI узхэм апэшIуекIорэ вакцинэу нахьыпэкIэ къаугупшысыгъагъэхэм шIуагъэу къатыгъэр щысэу къыхьызэ, COVID-19-м икъызэтегъэуцонкIи а зыр хэкIыпIэу зэрэщытыр къегъэлъагъо.\n— 1959-рэ илъэсым сэ сыкъызэхъум, полиомиелитым пэшIуекIорэ вакцинэр къызаугупшысыгъэр илъэсиплI хъугъагъэ. Ащ ишIуагъэкIэ, сэ силэгъухэр а уз щынагъом щыухъумагъэ хъугъэх, ау синыбджэгъу нахьыжъхэу, вакцинэм ыпэкIэ къэхъугъэхэм джыри цIыкIухэзэ полиомиелитыр къяуалIи сэкъатныгъэ зиIэ хъугъэхэр ахэтых, — ыIуагъ ащ. — Полиомиелитым, дифтерием, шъорэкIым, нэмыкI зэпахырэ уз Iаехэм уащызыухъумэрэ прививкэхэр зыхэлъхьэгъэнхэр шIокI зимыIэ Iофэу, цIыфым лъэшэу ищыкIагъэхэу зыщалъытэрэ уахътэм сэ сыкъыхиубытагъ. Ау блэкIыгъэ лIэшIэгъум иапэрэ илъэс 50-м къэхъугъэхэу, вакцинэхэр къызнэмысыгъэхэм, зэпахырэ узхэм апкъ къикIыкIэ къинэу къызэпачыгъэр къэзыIотэжьын шъурихьылIагъэмэ, вакцинэм шIуагъэу хэлъыр къыжъугурыIощтыгъагъ. Прививкэр щыIэныгъэм имыщыкIагъэу зылъытэхэрэр тарихъым хэрэплъэжьых. Нэбгырэ миллион пчъагъэхэм ящыIэныгъэ къэзгъэнэжьыгъэр вакцинэхэр ары.\nПсауныгъэм икъэухъумэнкIэ Дунэе организацием къызэритырэмкIэ, шъогъазэм пэшIуекIорэ вакцинэр 1960-рэ илъэсыр ары затхыгъэр, ау ащ мэкIэ дэдэу дунаим зыщиушъомбгъугъ. Илъэс къэс мы зэпахырэ узым ыпкъ къикIэу кIэлэцIыкIу нэбгырэ мин 800 фэдиз дунаим ехыжьыщтыгъ. Илъэс 30 зытешIэ ужыр, 2000-р ары шъогъазэм пэшIуекIорэ вакцинэр жъугъэу ахалъхьанэу зырагъэжьагъэр ыкIи процент 80-кIэ ащ ыгъалIэрэр нахь макIэ хъугъэ. Зы мафэм кIэлэцIыкIу 1500-мэ апсэ къегъэнэжьэу къалъытагъ.\nМихаил Каган коронавирусыкIэм пэшIуекIорэ вакцинэр зыхэплъхьаныр шIокI зимыIэ Iофэу зэрэщытыр къэзыушыхьатэу джыри зы щысэ къыхьыгъ. Зэпахырэ уз хьылъэхэу полиомиелит, шъорэкI зыфэпIощтхэр ыгъэхъужьынхэу Iэзэгъу уцхэр джы къызнэсыгъэм къаугупшысыгъэхэп, вирусым пэшIуекIохэрэр шIыгъуаехэу ары шIэныгъэлэжьым къызэриIорэр. Арэу щытми, вакцинэм ишIуагъэкIэ а узхэм цIы-фыр атекIуагъ, язегъэушъомбгъун къызэтыригъэуцуагъ.\n— Мы уахътэм дунаир зэлъызыкIугъэ зэпахырэ узымкIи ар дэдэм тыкъыфэкIощт, — къыIуагъ ащ. — COVID-19-м пэшIуекIорэ Iэзэгъу уц джыри щыIэп, къыдагъэкIынэуи гугъапIэ зыми къытырэп. Ау вакцинэм икъыдэгъэкIын зеушъомбгъу, зэрэщынэгъончъэри, шIуагъэ къызэритырэри ушэтынхэм къагъэлъэгъуагъ, уахътэм къеушыхьатыжьы. Арышъ, къэралыгъо пстэухэмкIи анахь шъхьаIэр, нахьыбэу ар цIыфхэм ахалъхьаныр ары. Дунаим ехыжьырэм ипчъагъэ къэуцунымкIэ, иммунитетыр «коллективнэу» хъунымкIэ а зыр ары шIуагъэ къэзытыщтыр.\n«Спутник-V»-р нэбгырабэхэм ахалъхьанэу Урысыем зыщырагъэжьагъэр икIыгъэ 2020-рэ илъэсым итыгъэгъэзэ мазэр ары. Медицинэм, гъэсэныгъэм, социальнэ лъэныкъом яIофышIэу, коронавирусыр къеолIэным ищынагъо нахьыбэу зышъхьащытхэр апэ ашIыгъэх. Джы мары УФ-м и Президентэу Владимир Путиным иунашъокIэ, жъугъэу ахалъхьанэу тыгъуасэ, щылэ мазэм и 18-м, рагъэжьагъ. ВирусологиемкIэ ыкIи биотехнологиехэмкIэ къэралыгъо научнэ Гупчэу «Вектор» зыфиIорэм къышIыгъэ вакцинэу «ЭпиВакКорона» зыфиIорэри шъолъырхэм афатIупщынэу рагъэжьагъ, ящэнэрэ вакцинэу М.П.Чумаковым ыцIэ зыхьырэ научнэ Гупчэм къышIыгъэри къихьащт мэзэе мазэм УФ-м псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ и Министерствэ щатхынэу ыуж итых.\nШъыпкъэ, къэнэжьыгъэр вакцинэр хэкIыпIэ закъоу зэрэщытыр зэкIэми къыдгурыIоныр ары.\nПредыдущая ШъхьэкIафэр къылэжьыгъ\nСледущая Центр «Мой бизнес» организует бесплатный вебинар для предпринимателей по работе в соцсетях


Бизнесым Iоф зэрэдашIэщт шIыкIэм тегущыIагъэх | АДЫГЭ ДУНАЙ | АДЫГЭ ДУНАЙ | АиФ Адыгея\nАдыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцэкIэрэ КъумпIыл Мурат Краснодар краим ибизнесменхэм ащыщхэм тыгъуасэ аIукIагъ\nАдыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцэкIэрэ КъумпIыл Мурат Краснодар краим ибизнесменхэм ащыщхэм тыгъуасэ аIукIагъ.\nIофтхьабзэм хэлэжьагъэх АР-м и Къэралыгъо Совет — Хасэм и Тхьаматэу Владимир Нарожнэр, федеральнэ инспектор шъхьаIэу Сергей Дрокиныр, Адыгэкъалэ имэрэу Хьатэгъу Налбый, Адыгеим иофициальнэ лIыкIоу Краснодар краим иадминистрацие ипащэ дэжь щыIэ Трахъо Тимур.\nРеспубликэм ипащэ пэублэ псалъэ къышIызэ, шъолъырым инвестициеу къыхалъхьэрэр нахьыбэ шIыгъэным Адыгеим мэхьанэшхо зэрэщыратырэр, ащкIэ предпринимательхэм яшIоигъоныгъэхэр къыдалъытэнхэм зэрэфэхьазырхэр къыхигъэщыгъ. Непэ регионым общественнэ-политическэ зыпкъитыныгъэ зэрилъым экономикэ хэхъоныгъэхэр ышIынхэмкIэ амалышIухэр къызэритырэр къыхигъэунэфыкIыгъ.\n«Республикэм инеущырэ мафэ зыфэдэщтым ыгъэгумэкIыхэрэр, обществэм ишIоигъоныгъэхэр къыдэзылъытэрэ пстэури тигъогогъух, ахэм Iоф адэтшIэным, тизэпхыныгъэ дгъэпытэным тыфэхьазыр. Непэрэ зэIукIэгъум хэлэжьэрэ предпринимательхэм опытышхоу аIэкIэлъыр къызфэдгъэфедэн фае. Республикэмрэ краимрэ зэгурыIоныгъэ азыфагу илъэу лъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ зэдэлажьэх. Джырэ уахътэм пшъэрылъ шъхьаIэу тиIэр экономикэм хэхъоныгъэхэр ышIынхэр ары, ащ бизнес-сообществэр нахь чанэу къыхэлэжьэным тэркIэ мэхьанэшхо иI», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.\nЭкономикэм хэхъоныгъэхэр ышIынхэмкIэ амалышIу къэзытын зылъэкIыщт лъэныкъохэр АР-м и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцакIэрэм къыхигъэщыгъэх. Инвесторхэм рэхьатэу Iоф ашIэнымкIэ Адыгеим апигъохын ылъэкIыщтхэм ягугъу къышIыгъ. Ащ хэхьэх инфраструктурэм хэхъоныгъэхэр ышIынхэр, промышленнэ паркхэм ягъэпсын, инвесторхэм хьакъулахь фэгъэкIотэныгъэхэр яIэнхэр, административнэ пэрыохъухэр щымыIэнхэр, нэмыкIхэри.\n«Социальнэ пшъэрылъхэр зэрэдгъэцэкIэщтхэм дакIоу, промышленнэ предприятиехэу къызэIутхыхэрэм япчъагъэ нахьыбэ шIыгъэныр пшъэрылъ шъхьаIэхэм ащыщ. АщкIэ бизнесым бэкIэ тыщэгугъы. ЗекIон отраслэм зиушъомбгъуными тынаIэ тет. Илъэсым къыкIоцI тиреспубликэ зыщызыгъэпсэфхэрэ цIыфхэм япчъагъэ нэбгырэ мин 400-м кIэхьагъ. Аужырэ илъэсхэр пштэхэмэ, мы отраслэм иинфраструктурэ изэтегъэпсыхьан сомэ миллиарди 5 фэдиз пэIудгъэхьагъ. ГумэкIыгъоу къэуцухэрэр дэгъэзыжьыгъэнхэмкIэ бизнесым хэщагъэхэм Iоф адэтшIэным тыфэхьазыр. Тэ талъэныкъокIэ къыттефэрэр зэрэдгъэцэкIэщтым щэч хэлъэп», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.\nКраим ибизнесменхэм ащыщхэу нэужым къэгущыIагъэхэм къызэраIуагъэмкIэ, Краснодар краим Iоф щашIэми, Адыгеим инеущырэ мафэ зыфэдэщтым лъэшэу егъэгумэкIых. СубъектитIур зэикI экономикэ шъолъырэу зэрэщытыр къыдалъытэзэ, шIуагъэ къэзытын зылъэкIыщт проектхэр щыIэныгъэм щыпхыращынхэм, Адыгеим мылъку къыхалъхьаным зэрэфэхьазырхэр къыхагъэщыгъ.\nЗэдэгущыIэгъур шъхьэихыгъэу зэрэкIуагъэм мэхьанэшхо ратыгъ, ащ дакIоу ежьхэр зыгъэгумэкIыхэрэ Iофыгъохэр дэгъэзыжьыгъэнхэм республикэм ипащэхэм анаIэ тырагъэтынэу закъыфагъэзагъ.\nЗэфэхьысыжьхэм пшъэрылъхэр къакIэлъэкIох 0\nАР-м и ЛIышъхьэ республикэ стадионым IофшIэнхэр зэрэщыкIохэрэр ыуплъэкIугъ 0\nIофыгъо шъхьаIэр — ЕГЭ-м изэхэщэн 0\nГъэстыныпхъэ шхъуантIэр ящэлIэгъэныр 0\nЗигъо Iофыгъохэм атегущыIагъэх 0


ЭкономикэмкIэ мэхьанэшхо иI | Адыгэ Макъ\nЭкономикэмкIэ мэхьанэшхо иI\nАвтор: Редакция\t/ 10.07.2018\t/ КЪЭБАРЫКlЭХЭР\t/\nКъэралыгъом имызакъоу, шъолъырхэм хэхъоныгъэхэр ашIынхэмкIэ джырэ уахътэм анахь мэхьанэшхо зиIэр ахэм инвестициехэр ахэлъхьэгъэныр ары. Мы лъэныкъомкIэ Адыгеим щызэшIуахырэр бэ.\nАдыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат пшъэрылъэу къыгъэуцугъэм диштэу инвестициехэр нахьыбэ шIыгъэнхэм, ащкIэ административнэ ыкIи нэмыкI пэрыохъухэр щымыIэнхэм республикэм и Правительствэ ынаIэ тет. Ащ пае Урысыем ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм ащызэхащэрэ экономическэ форумхэм республикэр чанэу ахэлажьэ, мыщкIэ IэкIыб къэралыгъохэм опытэу аIэкIэлъыри къызфегъэфедэ. Адыгеим къыгъэхьазырыгъэ проектхэр инвесторхэм зэрашIогъэшIэгъоным ишыхьатэу сомэ миллиард пчъагъэ зытефэрэ зэзэгъыныгъэхэм акIатхэх. Ахэм ащыщыбэхэр щыIэныгъэм щыпхыращыгъэх, джырэ уахътэм агъэцакIэхэрэри щыIэх.\nАР-м экономикэ хэхъоныгъэмкIэ ыкIи сатыумкIэ и Министерствэ къызэритырэмкIэ, блэкIыгъэ илъэсым мылъку шъхьаIэм инвестициеу къыхалъхьагъэмкIэ республикэм гъэхъэгъэшIухэр ышIыгъэх ыкIи а пчъагъэр сомэ миллиард 22,8-м ехъугъ. Гухэлъэу щыIагъэр проценти 127,6-кIэ гъэцэкIагъэ хъугъэ. Инвесторхэм Iоф зэрадашIэрэр нахьышIу шIыгъэным, инвестиционнэ проектхэр гъэцэкIэгъэнхэм апае «зы шъхьангъупчъэкIэ» заджэхэрэ шIыкIэр регионым зэрифэшъуашэу щагъэфедэ хъугъэ. Инвесторхэм тиэкономикэ ахъщэ къызэрэхалъхьэрэм дакIоу, бюджетым къихьэрэ хэбзэIахьхэм ахэхъо, IофшIэпIэ чIыпIакIэхэр къызэIуахых. Непэ ащ мэхьанэшхо зэриIэм щэч хэлъэп.\nПредприятиеу зэхащагъэм итхын (регистрациер) ыкIи псэуалъэр ашIынымкIэ Iизын ятыгъэным, электрическэ сетьхэм зыпашIэным, нэмыкIхэм уахътэу апэIухьэрэр хэпшIыкIэу нахь макIэ хъугъэ. Ащ мэхьанэшхо иI, сыда пIомэ шъолъырым къихьэрэ инвесторым апэдэдэ гъэцэкIэкIо хэбзэ къулыкъухэм Iоф зэрадишIэн ылъэкIыщтыр, инфраструктурэ зэтегъэпсыхьагъэ щыIэныр арых анахьэу ынаIэ зытыридзэрэр.\n— Экономикэм хэхъоныгъэхэр ышIынхэм фэIорышIэрэ инвестиционнэ проектхэр щыIэныгъэм щыпхырыщыгъэнхэм тыпылъ. Инвесторхэм алъэныкъокIэ тызэIухыгъ, ащ дакIоу республикэм игъэцэкIэкIо хэбзэ къулыкъухэмрэ бизнесымрэ язэпхыныгъэ гъэпытэгъэным мэхьанэшхо етэты, — еIо КъумпIыл Мурат.\nПредпринимательствэм IэпыIэгъу фэхъугъэным фытегъэпсыхьагъэу промышленностым хэхъоныгъэхэр ышIынхэм и Фонд Адыгеим щызэхащагъ. Ащ иIофшIэн анахьэу зэпхыгъэр ыкIи пшъэрылъ шъхьаIэу иIэр мы отраслэм хэхъоныгъэхэр ышIынхэмкIэ федеральнэ бюджетым ыкIи унэе инвестор-\nхэм ямылъку къызIэкIэгъэхьэгъэныр ары.\nДжащ фэдэу мы илъэсымкIэ гухэлъэу щыIэхэм ащыщых компаниеу «ИКЕЯ» ыкIи са-тыу-зыгъэпсэфыпIэ гупчэу «МЕГА Адыгея-Кубань» зыфиIохэрэм нахь заушъомбгъуныр, ащ сомэ миллиард пчъагъэ пэIуагъэхьанэу агъэнафэ. Мэхьанэшхо зиIэ инвестиционнэ проектэу агъэцакIэхэрэм ащыщ жьыбгъэкIэ Iоф зышIэщт энергетическэ пкъыгъохэу Шэуджэн ыкIи Джэджэ районхэм ащашIыщтхэр.\n— Аужырэ илъэсхэр пштэмэ, республикэм къыхалъхьэгъэ инвестициехэм янахьыбэр бизнес цIыкIум ыкIи гурытым къапкъырыкIыгъ. Мыхэр арых анахь чанэу Iоф зышIэхэрэр, ахэр ары тызщыгугъыхэрэр. Ащ тыкъыпкъырыкIызэ бизнесым зэпхыныгъэу дытиIэр тапэкIи дгъэпытэным тыпылъыщт. АщкIэ мэхьанэшхо зиIагъэр Мыекъуапэ апэрэу щызэхэтщэгъэ инвестиционнэ форумэу «Инвест ин Адыгея» зыфиIорэр ары. Республикэр непэ зэрэтлъэгъурэр, тапэкIэ ар зыфэдэнэу тызыфаер къыдгурыIонымкIэ, анахьэу тынаIэ зытедгъэтын фэе лъэныкъохэр гъэнэфэгъэнхэмкIэ,инвесторхэм Iоф зэрадэтшIэн фаер зэхэфыгъэнымкIэ форумым амалышIухэр къытитыгъэх. Инвестициехэм алъэныкъокIэ IофшIэныр тапэкIи лъыдгъэкIотэщт, — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.\nУФ-м и Президентэу Владимир Путиным 2018-рэ илъэсым къыдигъэкIыгъэ жъоныгъокIэ унашъохэр зэрагъэцэкIэщтхэм фэгъэхьыгъэ зэхэсыгъоу щыIагъэм АР-м и ЛIышъхьэ къызэрэщыхигъэщыгъэмкIэ, инвестициехэм алъэныкъокIэ нэмыкI шъолъырхэм ыкIи къэралыгъохэм уянэкъокъунымкIэ амалэу щыIэхэм ахэгъэхъогъэныр джырэ уахътэм пшъэрылъ шъхьаI.\n— Инвесторхэм зэIухыгъэу ыкIи шъыпкъагъэ хэлъэу Iоф адэтшIэныр типшъэрылъ шъхьаIэу тэлъытэ. АщкIэ къыттефэрэр зэкIэ тэгъэцакIэ, — еIо КъумпIыл Мурат.\nИнвестициехэм алъэныкъокIэ щыIэ Лъэпкъ рейтингым изэфэхьысыжьхэм къызэрагъэлъэгъуагъэу, Адыгеир чIыпIэ 19-кIэ къыдэкIоягъ ыкIи къэралыгъом ишъолъырхэм азыфагу я 24-рэ чIыпIэр ыубытыгъ. АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат пшъэрылъэу къыгъэуцугъэхэм ащыщ регион анахь дэгъу 20-мэ ясатырэ хэуцонхэр. АщкIэ амалышIухэри щыIэх, анахь шъхьаIэр федеральнэ гупчэм зэгурыIоныгъэ дыряIэу зэрэдэлажьэхэрэр ары.\nДжырэ дунаим инвестициехэр экономикэм ылъапсэу зэрэщытыр пстэуми дэгъоу къагурэIо. Инвестициехэр бэу зыхалъхьэрэ шъолъырым хэхъоныгъэхэр ышIынхэ, социальнэ мэхьанэ зиIэ программэхэр щыIэныгъэм щыпхырищынхэ, цIыфхэм щыIэкIэ-псэукIэ амалэу яIэхэр нахьышIу ышIынхэ елъэкIы. Ащ фытегъэпсыхьэгъэ IофшIэныр тапэкIи республикэм щылъагъэкIотэн гухэлъ щыI.\nСурэтыр А. Гусевым тырихыгъ


Къэбэртэе-Бэлъкъарым къыщыхъухэрэм афэгъэхьыгъэ екIолIакI »\nКъэбэртэе-Бэлъкъарым къыщыхъухэрэм афэгъэхьыгъэ екIолIакI\n08.06.2010 - 20:50 - Натпресс\nМы аужьырэ уахътэм Къэбэртэе-Бэлъкъар республикэм нахь къыщыбырсырэу ыублагъ, мафэ къэс пIоми хъунэу зэпэуцужьыныгъэ горэ къыщэхъу. Ахэм бэ атегущыIэхэрэр республикэми, Урысыеми ащыщхэр. Мы пстэумэ ухаплъэмэ дэгъуи, дэи ахэт. ГущыIэм фэшI, щыIэкIэ-псэукIэр зэрэдэим, е идеологие гъэнэфагъэ зэрэщымыIэм, е коррупциер зэрэиным апае радикалхэр нахьыбэ хъухэу аIо.\nЗы купмэ мы Iофыр кIуачIэкIэ зэшIохыгъэн фаеу алъытэ, адырэмэ нэмыкIхэр къаIо, ау, къызэрэсшIошIырэмкIэ, Iофым ылъапсэ къыхэзгъэщыщтмэ зи атегущыIахэрэп пIоми хъущт. Сэ сишIошIкIэ, КъБР-м зэпэуцужьыныгъэхэр нахь щыгъэмэкIэгъэнхэм зэфэшъхьаф лъэпкъ хасэхэм яшIуагъэ лъэшэу къагъэкIон алъэкIыщт. Мыхэр ары анахьэу Iофыр зэшIозыхын зылъэкIыщтыр пIоми ухэукъощтэп.\nАр къызхэкIырэр Кавказым ис лъэпкъхэм лIэшIэгъу пчъагъэхэм лъэпкъ хасэхэм мэхьанэ ин аратыщтыгъ. Аущтэуи ар джыри пидзэжьыгъагъ, ау мы аужырэ илъэси I0-м лъэпкъ хасэхэм ялъэкI лъэшэу къеIыхыгъ. Ащ ушъхьагъэу иIэр бэ, ау анахь шъхьаIэу къыхэбгъэщын плъэкIыщтыр федеральнэ икIи республикэ хабзэхэр лъэпкъ хасэхэм кIуачIэ ямыIэным зэрэдэлажьэхэрэр ары. Сэ сишIошъкIэ, ар хэукъоныгъ, ау бгъэтэрэзыжьын плъэкIыщт, хабзэм нэмыкI екIолIакIэ хэсэмэ афишIымэ, шъхьафитыныгъэ аритыжьымэ.\nЛъэпкъ хасэхэм къахэзгъэщынэу сызыфаер КъБР-м и "Адыгэ Хасэу" ХьашIуцIэ Мухьамэд зитхьэматыр ары. Ар сыубынэу арэп, лъэпкъым шIуагъэ къыфихьыным, республикэм фэлэжьэным лъэкIэу иIэр арихьылIэнэу зэрэхьазырым сицыхьэ телъ. Ау щыIэныгъэр ежь игъогукIэ лъэкIуатэ ыкIи бэрэ къыхэкIы о бгъэнэфагъэхэм анэмкIэу зэкIэри рекIокIэу.\nИлъэси I0-кIэ узэкIэIэбэжьмэ узэрэлажьэщтыгъэр дэгъугъэми, нэмыкI екIолIакIэхэр щыIэ хъугъэх, дунаери псынкIэу зэхъокIы. Непэрэ ныбжьыкIэхэм нэмыкI гупшысакIэ яI, ахэр къаIонхэмкIэ амалхэр игъэкIотыгъэу агъэфедэх (интернетыр). Ахэм уахаплъэмэ, "Адыгэ Хасэр" ахэм апэчыжьэдэдэ хъугъэ.\nНыбжьыкIэхэр "Адыгэ Хасэм" пэблагъэ пшIынхэм пае, ежь Хасэм зэхъокIыныгъэхэр фэмышIыхэ хъущтэп. Ахэр ХьашIуцIэм къыгурыIон фае, ар емыкIоп ыкIи "адыгэгъэ" шапхъэм блэкIырэп. "Непэ нэс "Адыгэ Хасэм" зирипэщагъ, ар икъущт, неущ зезыщэщтым гъогур есэты", - зиIокIэ, лIыгъэ зэрихьагъэу лъэпкъым ыцIэ къыхэнэщт.\nМы Iофым КъБР-м ипрезиденти хэлэжьэн фае. ТилIышхьэ сыд емыIолIагъэми, чэщи мафи республикэр нахь дэгъу хъуным дэлажьэ. ЫгъэцэкIагъэхэр е ымыгъэцэкIагъэхэр зэхэфыгъэнхэу арэп, уеплъымэ ар республикэм ис цIыфхэм ящыIакIэ лъэшэу зэрафэгумэкIырэр къэошIэ. Ащ пае типрезидент есIонэу сыфай: республикэм бырсырэу къыщыхъухэрэм язэпыгъэункIэ "Адыгэ Хасэр" лъэшэу IэпыIэгъу къыпфэхъун ылъэкIыщт. Ащ пае "Адыгэ Хасэр" шъхьафитэу щытын фае, ащкIэ уишIуагъэ къэбгъэкIон плъэкIыщт.\nНыбжьыкIэхэр Хасэм пэблагъэ хъунхэм пае непэрэ щыIакIэм дезыгъаштэрэ, зэлъашIэрэ, Iушыгъэ зыхэлъ цIыф ащ итхьэматэу щытын фае. Непэ ащ фэдэ шапхъэхэм адиштэу слъытэрэр Хьатэжьыкъо Валер: шIэныгъэ куухэр иIэх, зэфэшъхьэф лъэныкъо пстэуми ахэлэжьэн ылъэкIыщт, цIыфхэм адэгущыIэ зэпыт, лъэпкъ зэхэдз иIэп ыкIи ныбжьыкIэхэм цыхьэ къыфашIы. Мы Iофым ехьылIагъэу ащ зи есIуагъэу щытэп, ежьыри Адыгэ Хасэм тхьэматэ фэхъунэу зэрэфэмыещтыр сэшIэ. Ау Валерэ мы тхыгъэмкIэ есэIо: непэ республикэр чIыпIэ къин ит, ори, адырэ цIыфэу щыпсэухэрэм афэдэу, пшъэрылъ уиI ар нахь дэгъу шIыгъэнымкIэ. Адыгэ Хасэм итхьэматэу узыхъукIэ ар нахь дэгъоу къыбдэхъущт.\nШэуджэн Тембулат, Налщыкъ\nОпубликовал administrator, 8-06-2010, 11:53. Просмотров: 2200\n– Адыгэ лъэпкъ Iофым пылъхэр КъокIэсэкъо Мартин къатIупщыжьыным фэбэнэщтых


Республика Адыгея - КъумпIыл Мурат зэхэсыгъом хэлэжьагъ\nКъумпIыл Мурат зэхэсыгъом хэлэжьагъ\nУФ-м и Президентэу Владимир Путиным къэралыгъом исанитарнэ-эпидемиологическэ зытет зыфэдэм ыкIи псауныгъэр къэухъумэгъэным исистемэ бжыхьэ-кIымэфэ лъэхъаным зэрэфэхьазырым фэгъэхьыгъэ зэхэсыгъо тыгъуасэ зэхищагъ. Видеоконференцие шIыкIэм тетэу кIогъэ Iофтхьабзэм хэлэжьагъ Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат.\nУрысыем и Президент зэхэсыгъом пэублэ псалъэ къыщишIызэ, пандемием илъэхъан медицинэ IэпыIэгъум дэгъоу Iоф зэришIагъэр къыхигъэщыгъ.\n– Медикхэм гъэпсэф ямыIэу Iоф зэрашIагъэм, япшъэрылъхэр зэрифэшъуашэу зэрагъэцэкIагъэхэм яшIуагъэкIэ коронавирусым тыпэшIуекIуагъ. ЩыкIагъэхэри, гумэкIыгъохэри щыIагъэх нахь мышIэми, эпидемиер къызэтедгъэуцон тлъэкIыгъ. Мэкъуогъум ыкIи бэдзэогъум коронавирусыр къызэолIагъэхэм япчъагъэ къэралыгъом нахь макIэ щыхъунэу ригъэжьагъ, – къыIуагъ Владимир Путиным.\nАщ дакIоу непэ Iофхэм язытет джыри зэрэхьылъэр, врачхэм къаIорэр бгъэцэкIэн зэрэфаер къэралыгъом ипащэ къыIуагъ. Джащ фэдэу бжыхьэ-кIымэфэ лъэхъаным зэпахырэ узхэм замыушъомбгъуным фэшI зэрифэшъуашэу ащ зыфэгъэхьазырыгъэн, пэшIорыгъэшъ Iофтхьабзэхэр зэхэщэгъэнхэ фаеу ылъытагъ.\nЗэхэсыгъом къыщыгущыIагъэх ыкIи Iофэу ашIэрэм къытегущыIагъэх УФ-м ивице-премьерэу Татьяна Голиковар, профильнэ министрэу Михаил Мурашко, Роспотребнадзорым ипащэу Анна Поповар, нэмыкIхэри.\n– Урысыем и Президентэу Владимир Путиным псауныгъэр къэухъумэгъэным исистемэ иIофшIэн джыри нахь шIуагъэ къытэу зэхэщэгъэнымкIэ пшъэрылъ гъэнэфагъэхэр къыгъэуцугъэх. Пстэуми анахь шъхьаIэр цIыфхэм япсауныгъэ къэухъумэгъэныр, коронавирусым ыпкъ къикIыкIэ сымаджэхэрэм япчъагъэ хэмыхъоным Iоф дэшIэгъэныр ары. АщкIэ республикэм ищакIагъэр IэкIэлъ, – къыIуагъ Адыгеим и ЛIышъхьэ зэхэсыгъом зэфэхьысыжьхэр къыфишIызэ.


Зэхэсыгъом хэлэжьагъэх АР-м и Премьер-министрэу Александр Наролиныр, ащ игуадзэу Сапый Вячеслав, Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэрэ министрэхэм я Кабинетрэ я Администрацие ипащэу ТхьакIущынэ Мурат, нэмыкIхэри.\nАвтомобиль гъогухэр ашIых, Мыекъопэ районым псыр, гъэстыныпхъэ шхъуантIэр IэкIагъахьэ, зекIоныр ыпэкIэ лъыкIотэным республикэр пылъ. Джащ фэдэу адыгэ лъэпкъым ихъишъэ зыпхырыщыгъэ фестивальхэр, Iофтхьабзэхэр зэхащэх. Ахэм яшIуагъэкIэ Адыгеим итарихъ, ишэн-хабзэхэр зекIо къэкIогъэ цIыфхэм зэрагъэшIэн, ахэм ежьхэри ахэлэжьэнхэ алъэкIы. Адыгэ къуаем ифестиваль блэкIыгъэ илъэсхэм анахь мэхьанэшхо зиIэ Iофтхьабзэхэм ахалъытагъ. Дунэе зекIоным хэхъоныгъэ егъэшIыгъэнымкIэ адыгэ къуаем ифестиваль анахь регион IофшIэгъэ дэгъухэм ащыщэу хигъэунэфыкIыгъ Урысыем IэкIыб къэрал IофхэмкIэ иминистрэу Сергей Лавровым.\n— ЯмышIыкIэ лъэныкъохэр къызфэдгъэфедэзэ цIыфхэр республикэм къызэрэкIощтхэм тыпылъын фае. Лъэпкъым икультурэ зыпхырыщыгъэ Iофтхьабзэхэр зекIоныр зикIасэхэм нахь ашIогъэшIэгъоныщт, IэкIыбым къикIырэми япчъагъэ къыхэхъощт, — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.\nШъолъыр, муниципальнэ къулыкъухэм, бизнесым яIо зэхэлъэу зекIоным хэхъоныгъэхэр ышIынхэм фэлэжьэнхэм мэхьанэшхо зэриIэр республикэм ипащэ къыхигъэщыгъ. Урысыем зекIо шъолъыр шъхьаIэу иIэхэм ащыщ хъунымкIэ Адыгеим амалышIухэр зэрэIэкIэлъхэр ащ къыIуагъ.\nАдыгэ Республикэм зекIонымрэ зыгъэпсэфыпIэхэмрэкIэ и Комитет ипащэу Къэлэшъэо Инвер тызхэт илъэсым Iофыгъоу зэшIуахыгъэхэм, тапэкIэ пшъэрылъэу зыфагъэуцужьыхэрэм къатегущыIагъ. Ащ къызэриIуагъэмкIэ, тишъолъыр къакIохэрэм япчъагъэ къыщымыкIэным тапэкIи Iоф дашIэщт. 2018-рэ илъэсым Адыгеим зекIо нэбгырэ мин 453-м ехъу къэкIуагъ. Федеральнэ агентствэм иIэпыIэгъукIэ ыкIи «ЗекIоным хэхъоныгъэхэр ышIынхэр» зыфиIорэ программэу 2014 — 2021-рэ илъэсхэм ателъытагъэм ишIуагъэкIэ Мыекъопэ районым километрэ 73-рэ хъурэ псырыкIуапIэ щагъэпсыгъ, гъэстыныпхъэ шхъуантIэ аращэлIагъ. Лэгъо — Накъэрэ Гъозэрыплъырэ зэзыпхырэ гъогум ишIыни аублагъ.\n— Республикэм укъызэрихьэу идэхагъэ нэм къыкIидзэн фае. Щынэгъончъэныр, фэIо-фашIэхэм ядэгъугъэ нахьышIум ылъэныкъокIэ лъыкIотэным тыфэлэжьэныр ти — пшъэрылъ, — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.\nАдыгеим хэхъоныгъэхэр ышIынхэмкIэ Стратегием анахьэу анаIэ зытырагъэтын фэе проектхэр къыщыгъэнэфагъэх. Ахэм ащыщых проектхэу «Мыекъуапэ» («Мэздахэ» иIэгъо-блэгъу зэтегъэпсыхьэгъэныр), «Къурджыпс инэпкъхэр», «Каменномостскэр — Дахъо», «Лэгъо-Накъэ», «Пшызэ исэмэгу нэпкъ» зыфиIохэрэр.\nАдыгеим къэкIорэ хьакIэхэм чIыопсым идэхагъэу алъэгъурэм дакIоу, Iофтхьэбзэ зэфэшъхьафхэм ахэлэжьэнхэ амал яI. Къэлэшъэо Инвер къызэриIуагъэмкIэ, адыгэ лъэпкъым итарихъ зыпхырыщыгъэ мэфэкIхэр чэфэу ыкIи гъэшIэгъонэу рекIокIых. Хьалыжъом, къэбым, адыгэ къужъым ямафэхэр, адыгэ къуаем ифестиваль зэ хэлэжьагъэхэм агу къенэжьы, къыкIэлъыкIорэ илъэсми ахэр благъэкIхэрэп. Ар къеушыхьаты фестивалым къеблагъэхэрэм япчъагъэ илъэс къэс зэрэхахъорэм.\nХабзэр аукъозэ зэхащэрэ бизнесым ыкIи бизнесым зэнэкъокъуныгъэ зафэ хэлъыным япхыгъэ Iофыгъохэм зэхэсыгъом ащытегущыIагъэх.\n— ЗекIоным Iоф зэришIэрэр нэрылъэгъун фае. Тэ зекIон бизнесым амалышIухэр етэтых, инфаструктурэм хэхъоныгъэ ышIыным мылъку хэтэлъхьэ: гъогухэр тэшIых, анахь псэупIэ Iудзыгъэхэу къушъхьэхэм ахэсхэм гъэстыныпхъэ шхъуантIэр алъытэгъэIэсы. ТынаIэ зытетхэм ащыщ электричествэр пстэуми яIэныр, цифрэ къэтыным техьэгъэныр. Мыхэр зэкIэ зыфэтшIырэр республикэм исхэм, хьакIэу къакIохэрэм апай. Ахэм зэкIэми IофыгъошIухэр къакIэлъыкIонхэ фае, — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.


КIэзыгъэ фэмыхъунэу… | Адыгэ Макъ\nЗэIухыгъэ акционер обществэу «Предгорье» зыфиIорэр Адыгеим имэз хъызмэт щылажьэхэрэм ащыщ. Ар Мыекъопэ районым ит поселкэу Первомайскэм илъэсищкIэ узэкIэIэбэжьмэ щигъэпсыгъ ыкIи непэ ипащ ПIатIыкъо Сэфэрбый.\nМэз Iофым къыгъэшIагъэм инахьыбэр езыпхыгъэхэм ар ащыщ, илъэс 40 хъугъэу щэлажьэ. 1978-рэ илъэсым псыкIэгъэхъонымкIэ инженерхэр зыщагъэхьазырхэрэ институтэу къалэу Новочеркасскэ дэтым мэз хъызмэтымкIэ ифакультет къызеухым, Первомайскэм имэз хъызмэтшIапIэ иIофшIэн щыригъэжьэгъагъ. Нэужым Мыекъопэ мэз комбинатым, Мыекъопэ районым имэз хъызмэт епхыгъэ хъызмэтшIапIэм япэщагъ. Мэзхэм афэгъэхьыгъэ законым зэхъокIыныгъэхэр фэхъухи, бэджэнд зэфыщытыкIэхэр къызежьэхэм, республикэм имэзхэр бэджэндэу зыIыгъхэм ащыщ хъугъэ ыкIи «Предгорьер» ыгъэпсыгъ.\nСэфэрбый къызэриIуагъэмкIэ, Адыгеим имэзхэр бэджэндэу зыIыгъхэр хъызмэтшIэпIи 5 мэхъух, пстэумкIи мэз гектар пчъагъэу тиIэм ипроцент 80-р аубыты. «Предгорьеу» Сэфэрбый зипащэм Первомайскэм имэз хъызмэт хахьэхэу хъызмэтшIэпIи 8 бэджэндэу ыIыгъ. Ар мэз гектар 60 мэхъу. Илъэсым кубометрэ мин 83-рэ рахыкIынэу Адыгеим мэзхэмкIэ и ГъэIорышIапIэ пшъэрылъ къафегъэуцу. Ащ пае пхъэм дэлэжьэрэ цех 28-рэ къяпхыгъэу, ахэм мэзыр агъэфедэ.\n— Бэджэнд зэфыщытыкIэм тетэу Iоф тшIэнэу зетэгъажьэм пшъэрылъ шъхьаIэу къытфагъэуцугъагъэр пхъэр зэрэхъураеу республикэм рятымыгъэщынэу ары, — къеIуатэ Сэфэрбый. — Сыда пIомэ пхъэ хъураем пае хэбзэIахьэу къэзыгъэзэжьырэмрэ пхъэ зэгохыгъэм къыкIакIорэмрэ зэфэдэп. ПхъэмкIэ сатыу зышIыхэрэм ар зэгохыкIыгъэу IуагъэкIынэу тшIын фэягъ, ау ар Iоф псынкIагъэп. Хъураеу ращыныр ежьхэмкIэ нахь IэшIэхыгъ ыкIи федагъ, къызэкIэкIонхэу фэягъэхэп, законыр аукъозэ, гъэбылъыгъэу ращыным ыуж итыгъэх.\n1990-рэ илъэсхэм мэз хъызмэтыр Iэпэдэлэл хъугъэу, закон е шэпхъэ гъэнэфагъэ щымыIэжьэу, шъхьадж зэрэфаеу зэригъэфедэщтыгъэм къыздихьыгъэ Iофыгъохэм зэу ар ащыщэу Сэфэрбый елъытэ. Илъэс заулэрэ ащ пэшIуекIуагъэх ыкIи пхъэ хъураер Адыгеим рамыщынэу агъэпсыгъ. Джащ фэдэу мэзыр зэрэшъхьарытIупщыгъэм къыхэкIыкIэ, IыгъэкIэу, шапхъэхэм адимыштэжьэу хъугъагъэ. Бэджэндэу аIыгъ гектар 60-м изэтегъэуцожьын илъэсрэ ныкъорэ пылъыгъэх.\nДжы пхъэр хъураеуи, зэгохыгъэуи республикэм рамыщынэу, ащ хэшIыкIыгъэ псэуалъэхэр Адыгеим къыщашIынхэм ыкIи продукцие хьазырыр IуагъэкIыным къыфэкIонхэу АР-м и ЛIышъхьэ пшъэрылъ къыгъэуцугъ. Ар гъэцэкIагъэ хъуным фэшI мэзлэжьынымкIэ кластер республикэм щызэхащэнэу АР-м мэзхэмкIэ и ГъэIорышIапIэрэ мэзлэжьхэм я Союзэу зэхащагъэмрэ ыуж ихьагъэх. Сэфэрбый ащ еплъыкIэу фыриIэмкIэ теупчIыгъ. Iоф псынкIэ ар зэрэмыхъущтыр ащ къыхигъэщыгъ. Республикэр цIыкIу, пхъэм хэшIыкIыгъэ псэуалъэу цIыфхэм ящыкIагъэр макIэ, нэмыкI чIыпIэхэм къаращыгъэу щыIуагъэкIырэр зэрэбэри къыдэплъытэн фае. Арэу щытми, зэшIопхын плъэкIыщтэу ежь Сэфэрбый елъытэ. Ащ ишыхьатых гухэлъ гъэнэфагъэу яIэхэр, ахэм япхырыщын ыуж зэрихьагъэхэр.\n— Джы мы тызщылэжьэрэ поселкэу Первомайскэм пхъэм шIомыкI зыщыхашIыкIырэ завод цIыкIу щыдгъэуцунэу мы уахътэм ыуж тит, — къыIуагъ Сэфэрбый. — Мы лъэхъаным хъызмэтшIапIэхэм ащыщхэм пхъэм шIомыкI хашIыкIы, ау хьакоу къызщашIыхэрэр жъых, кIочIэшхо яIэп. ХьакуитIоу тэ дгъэуцущтхэм экологиеми зэрар къыфахьыщтэп, цIыфэу Iутхэм япсауныгъи яягъэ рагъэкIыщтэп, пкIэгъуасэ къапымыкIэу Iоф ашIэ. Ащ имызакъоу, хьакухэм фэбапIэхэр апыпшIэнхэ плъэкIынэу щыт, зы хьакум гектар хъурэ фэбапIэ ыгъэплъынэу кIуачIэ иI, шIомыкI тонн мини 10-м нэс илъэсым къыкIоцI къышIын ылъэкIыщт.\nСэфэрбый къызэриIуагъэмкIэ, Урысыем и Къыблэ шъолъыри, Темыр Кавказми ащ фэдэу зы завод ныIэп мы уахътэм итыр. Ар Ингушетиер ары зыщагъэпсыгъэр. Ащ щыIагъэх, хьакухэр зыфэдэхэм, шIыкIэу агъэфедэхэрэм, нэмыкI къэбарэу апылъхэм защагъэгъозагъ. Джы хьакуитIоу агъэуцущтыр гъунэгъу Краснодар краим къыращыщтых. «Предгорьем» къепхыгъэ хъызмэтшIэпIэ цIыкIухэм зэкIэми мы заводым шIомыкI щашIын алъэкIыщт. IофшIэпIэ чIыпIэхэр бэу къызэратыщтхэри шIогъэ инэу мы Iофым хэлъхэм ащыщ. Сэфэрбый къызэриIуагъэмкIэ, хьаку пэпчъ нэбгырэ 15 — 20-мэ Iоф щашIэщт, гектаритIу зыубытырэ фэбапIэу рапхыщтхэми нэбгырабэ ащылэжьэщт.\nШIомыкIэу къашIырэр зыдащэщтыри хьазыр. ЗэрагъэунэфыгъэмкIэ, Урысыем ащ фэдизэу ар зищыкIэгъабэ ибгъотэщтэп, IэкIыб къэралхэр, анахьэу Европэр, ары къызщыкIэупчIэхэрэр. Ежьхэм Зэхэт Араб Эмиратымрэ Ливанрэ япредпринимательхэм зэдэгущыIэгъухэр адыряIагъэх, лъэныкъуитIур зэгурыIуагъ, хьакухэр агъэу-цухэмэ, зэзэгъыныгъэм зэдыкIэтхэщтых. ЧIыгоу хьакухэмрэ фэбапIэхэмрэ зытетыщтхэр къащэфыгъахэу мы уахътэм тхылъхэр агъэпсых.\nШIомыкIым имызакъоу, пхъэм хэшIыкIыгъэ нэмыкI продукции къыдагъэкIынми ыуж итых. Хьакухэр зыдагъэуцущтхэ чIыпIэм пэмычыжьэу пхъэ хъураер зэгозыхыщт станокыр щагъэуцугъэу Сэфэрбый къытигъэлъэгъугъ. Пхъэм хэшIыкIыгъэу унэгъо псэуалъэхэр къэзышIырэ цеххэм ыкIи фабрикэ зэфэшъхьафыбэхэм зэзэгъыныгъэхэр адыряIэх. Ахэм псэуалъэхэм ахалъхьащт пкъыгъохэр афашIынхэу станокхэр зыдэщытыщтхэр агъэхьазыры.\nГухэлъ благъэу яIэхэм тызащегъэгъуазэм ыуж кластерым къыфигъэзэжьыгъ. — Джащ фэдэ Iофхэр зэшIохыгъэнхэм пай мэзлэжьынымкIэ кластер республикэм щызэхэщэгъэн зыкIыфаер, — къыIуагъ Сэфэрбый. — АщкIэ зэкIэ мэзым иарендаторхэм къыздырагъэштэщт. ГущыIэм пае, джа итхъухьагъэхэр щыIэныгъэм щыпхырыщыгъэнхэм миллион 50 нахь мымакIэу ищыкIагъ. Непэ къэтылэжьырэ закъомкIэ зэшIохыгъуае хъущт. Кластерым изэхэщэн шапхъэу къыщыдэлъытэгъэ пстэури икъоу гъэцэкIагъэ хъумэ, хъызмэтшIапIэу ащ хэхьагъэхэм къэралыгъом IэпыIэгъу къаритыщт. Ащ шIуагъэу къытыщтыр нафэ.\nЗАО-у «Предгорьем» епхыгъэ хъызмэтшIапIэхэм ащыщэу ООО-у «Сербус» зыфиIорэм тизэдэгущыIэгъу ужым Сэфэрбый тыригъэблэгъагъ. Непи ащ шIомыкI къыщашIы, ау пкIэгъуасэр бэу къызпыкIэу, кIочIэшхо зимыIэ хьакужъых агъэфедэхэрэр. Завод цIыкIур агъэуцумэ, шIомыкIыр къэзышIыщт хьакухэр мы хъызмэтшIапIэми ыгъэфедэщтых, къышIырэм хэхъощт. ХъызмэтшIапIэм ипащэу Артем Кукосян къызэриIуагъэмкIэ, шIомыкIым нэмыкIэуи пхъэ зэпыхыгъэ плIэмые цIыкIухэр къашIых. Ахэр пхъэм хэшIыкIыгъэ хьарыфхэр къыдэзыгъэкIыхэрэ цехэу Мыекъуапэ дэтым раты. ПстэумкIи Iоф щызышIэрэр нэбгырэ 14.\nКластерыр зэхэщагъэ хъоу, къэралыгъор къадеIэмэ, ягухэлъхэр пхыращышъущтых. Ащ ишIуагъэкIэ IофшIэпIэ чIыпIэхэр нахьыбэ хъущтых, хэбзэIахьэу республикэм ибюджет къыхалъхьэрэм хэхъощт, мэзым кIэзыгъэ фэмыхъунымкIи шIогъэшхо къытыщт.


Адыгэхэмрэ футболымрэ… » JINEPS GAZETESİ\nШъыпкъэу къэп1ощтмэ, сэ футболым сылъэплъэ п1онэу щытэп. Ау анахь зэнэкъокъу шъхьа1эу Дунаим щалъытэрэ Чемпионатыр узщыпсэурэ къэралыгъом зыщызэхащэк1э, ащ икъэбар тыди щызэхэохы, 1офш1ап1эми еш1эгъухэм ащытегущы1эх, унэми спорт каналыр щыхэгъэнагъэ зэпыт. Теле-радио-гъэзет къэтынхэм футбол къэбархэр ащышъхьа1эх. Джы ахэмэ интернетри къахэхъуагъ. Арышъ, сыфаеми сыфэмыеми мундиалым сыхэщагъэ хъугъэ. Ык1и сэ сшъхьэк1э, сызщыщ лъэпкъым паек1э сызгъэгушхуагъэ лъэныкъохэр мы зэнэкъокъу иным хэслъэгъуагъэх.\nАпэрэмк1э ти Адыгэ быракъ стадион пчъагъэхэм ащыбыбэтагъ. Сурэт зэмл1эужыгъоу интернетым къырагъахьэхэрэр ащ ишыхьат. Тилъэпкъ тамыгъэ, Адыгэ республикэм икъэралыгъо быракъ футболым еплъыхэрэм бэу а1ыгъ. Анахьэу адыгэхэр зыдэк1уагъэхэр къалэу Шъачъэ. Зык1э гъогу чыжьэп, ш1эхэу унэсыщт, ет1ани титарихъ ч1ыгужъэу щыт а ч1ып1эр, тиунэу теплъы, тыщэгупсэфы. Адыгац1э зи1э стадионэу ФЫЩТ Шъачэ дагъэууцуагъ, ащ ымакъэ джы Дунаим зэрэщы1урэми тыщэгуш1ук1ы, адыгэ ныпхэр агъэбыбатэу мыщ щык1орэ еш1эгъухэм силъэпкъэгъухэр яплъых. 1эк1ыбым къик1ыгъэ адыгэхэри ахэм мымак1эу ахэтых. Урысыем щык1орэ чемпионатым еплъынхэу хэхэс адыгэхэр Шъачэ, Ростов, Москва къеблэгъагъэх.\nАдыгэ макъамэхэри, пщыналъэхэри стадионхэм ащы1у. Адыгэ республикэм илъэпкъ к1элэц1ык1у къэшъок1о купэу «Мыекъуапэ инэфылъэхэр» Ростов рагъэблагъи, Бразилиемрэ Швейцариемрэ яеш1эгъу зыщык1уагъэ мафэм тефэу, мэкъуогъум и 17-м ФИФА-м зэхищэгъэ фестиваль иным хэлэжьагъ. Культурэ бай зи1э лъэпкъ зэфэшъхьафхэмк1э къэралыгъор зэрэбаир аущтэу чемпионатым еплъынэу къэк1уагъэхэм арагъэлъэгъу. Урысыем икъэлэ 11-мэ зэнэкъокъур ащэк1ошъ, футболым ижъуагъохэр зик1асэу, ахэм яджэгунхэм яплъыщтхэр дунаим икъэралыгъо пчъагъэхэм къарык1ыгъэх. Ащ фэдэу Москва къэк1уагъэхэр еш1эгъу ужхэм къэлэ урамхэм атек1ыхэрэп, ахэмэ апае адыгэ джэгухэр ансамблэу «Адыгэхэр» зыфи1орэм зэхещэх. Москва икъэлэ пащэхэм 1уагъэ адаш1ыгъэу тилъэпкъ икультурэ хьак1эхэм арагъэлъэгъу, адыгэ уджым хащэхэшъ, къагъашъох, агъэчэфых, тилъэпкъ хабзэ идэхагъэ арагъэлъэгъу. Джаущтэу адыгэхэмк1э шъхьапэ тфэхъунэу, тилъэпкъ икъэбар нахь ц1ыфыбэмэ ядгъэш1эшъунэу, тикультурэ ядгъэлъэгъунэу футболымк1э Дунаим и Чемпионат амал къытитыгъ. Сэ сшъхьэк1э джар зэфэхьысыжьэу мундиалым сигъэш1ыгъ.


Республика Адыгея - Урысыем и МЧС ипащэрэ КъумпIыл Муратрэ язэIукIэгъу\nУрысыем и МЧС ипащэу Владимир Пучковымрэ Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцэкIэрэ КъумпIыл Муратрэ бэмышIэу Москва IофшIэгъу зэIукIэгъу щызэдыряIагъ.\nЦIыфхэр щынэгъончъэу псэунхэмкIэ, ошIэ-дэмышIэ тхьамыкIагъохэм къыздахьыхэрэр дэгъэзыжьыгъэнхэмкIэ яIофшIэн зэрэлъагъэкIотэщтым епхыгъэ Iофыгъохэм ахэр атегущыIагъэх.\nВладимир Пучковыр 2016-рэ илъэсым игъэтхапэ Адыгеим къызэкIом зэдашIыгъэгъэ зэзэгъыныгъэхэр къыдалъытэзэ, РСЧС-м ичIыпIэ подсистемэ хэхъоныгъэ ышIынымкIэ зигъо пшъэрылъхэр зэрэзэшIуахыщт шIыкIэхэм ахэплъагъэх. МэшIогъэкIосэ къулыкъур нахь гъэлъэшыгъэн зэрэфаем епхыгъэ Iофыгъоми шъхьафэу хэплъагъэх.\nУрысыем и МЧС ипащэ къызэриIуагъэмкIэ, Адыгэ Республикэм мэшIогъэкIосэ депохэр зэрэщагъэпсыщтхэм, къулыкъухэр мылъкукIи, техникэкIи нахь зэрэзэтырагъэпсыхьащтхэм яхьылIэгъэ унашъор аштагъ.\n«2017-рэ илъэсым ЦУКС-м пае джырэ шапхъэхэм адиштэрэ оборудованиер Адыгеим къыIэкIэхьащт. МэшIогъэкIосэ автомобильхэм, квадроциклэхэм, хэгъэгум къыщыдагъэкIырэ нэмыкI техникэм яшIуагъэкIэ мэшIогъэкIосэ подразделениехэр нахь зэтегъэпсыхьагъэ хъущтых», — хигъэунэфыкIыгъ Владимир Пучковым.\nКъумпIыл Мурат республикэмкIэ мэхьанэшхо зиIэ Iофыгъохэм язэшIохынкIэ IэпыIэгъу къызэрафэхъурэм фэшI министрэм зэрэфэразэр риIуагъ. Тэхъутэмыкъое, Мыекъопэ районхэм инвестициехэр нахьыбэу къахалъхьанхэм пае поселкэу Яблоновскэмрэ селоу ХъымыщкIэйрэ мэшIогъэкIосэ депоуитIу ащыгъэпсыгъэн зэрэфаер ащ хигъэунэфыкIыгъ.\n«Iофыгъоу къэуцухэрэр зэкIэ министерствэмрэ Урысыем и МЧС ирегион гъэIорышIапIэрэ тырягъусэу зэшIотэхых. Республикэм ищыIэныгъэ илъэныкъо пстэуми тапэкIэ хэхъоныгъэ ашIын залъэкIыщтыр зэкIэми тIэ зэкIэдзагъэу тызэдэлажьэмэ ары ныIэп», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.\nГъатхэм псыхъохэр къиунхэ зэрилъэкIыщтым республикэр зэрэфэхьазырым зэIукIэм лъэшэу анаIэ щытырагъэтыгъ. КъумпIыл Мурат зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, республикэм игъэцэкIэкIо хабзэ икъулыкъухэри, имуниципалитетхэри ошIэ-дэмышIэ тхьамыкIагъохэм къыздахьын алъэкIыщтхэм ядэгъэзыжьын фэхьазырых. ЧIыопсым, гидротехническэ, инженер псэуалъэхэм язытет къыдалъытэзэ, псыхъохэр нэпкъхэм къадэмыкIынхэм япхыгъэ нэмыкI Iофтхьабзэхэри Адыгеим щызэрахьэх.


Эвакуатор Адыгейск ДЕШЕВО: 8 918 607 11 11\nСтоимость эвакуации в Адыгейск\nЭвакуация легковушек по Адыгейск от 1 000 руб.\nПеревозка мото/квадротехники по Адыгейск от 1 000 руб.\nЭвакуация автобусов, троллейбусов по Адыгейск от 4 000 руб.\nПеревозка тралом, перевозка спецтехники по Адыгейск от 4 000 руб.\nЭвакуация внедорожников и кроссоверов по Адыгейск от 2 000 руб.\nЭвакуация грузовиков MAN по Адыгейск от 7 000 руб.\nУслуги манипулятора-эвакуатора по Адыгейск от 1 300 руб./час\nПеревозка газелей и микроавтобусов по Адыгейск от 2 000 руб.\nЕсли вам нужен эвакуатор в Адыгейске – стоит обратиться именно в нашу компанию.\nВот, что нужно о нас знать:


Основно училище "Асен Златаров" -село Черногорово\nОУ "Асен Златаров" с.Черногорово,общ.Пазарджик,обл.Пазарджик\nЗа нас Ръководство Преподаватели Прием V клас в Основно училище "Асен Златаров"\nАдминистративни услуги Бюджет Седмично разписание Образци на документи при приемане и преместване на ученици в ОУ "Асен Златаров" ПЛАНОВЕ Дневен режим 2019/2020г Правилници\nАРТ Клуб "Вълшебни ръце"\nПодробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта.\nПодробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта.\nПодробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта. Подробно описание на проекта.


Гъэхъагъэхэмрэ пшъэрылъхэмрэ — Адыгэ макъ\nРедактор 31.07.2019 31.07.2019 КЪЭБАРЫКlЭХЭР\nАдыгэ Республикэм тыкъэзыуцухьэрэ дунаим икъэухъумэнкIэ ыкIи чIыопс къэкIуапIэхэмкIэ и ГъэIорышIапIэ икъутамэу къэралыгъо экологие уплъэкIунхэм афэгъэзагъэм 2019-рэ илъэсым иапэрэ кIэлъэныкъо Iофэу ышIагъэр зэфихьысыжьыгъ.\nКъутамэм зэшIуихыхэрэм ащыщ тыкъэзыуцухьэрэ дунаим икъэухъумэнкIэ къэралыгъо уплъэкIунхэр зэхэщэгъэнхэр. Ащ ипшъэрылъ шъхьаIэхэм ахэхьэ:\n— тыкъэзыуцухьэрэ дунаим икъэухъумэнкIэ хэбзэгъэуцугъэр Урысыем икъэралыгъо хэбзэ къулыкъухэм, ишъолъырхэм якъэралыгъо хэбзэ къулыкъухэм, чIыпIэ зыгъэIорышIэжьынымкIэ къулыкъухэм, унэе предпринимательхэм, юридическэ лицэхэм, цIыфхэм къызэрэдалъытэрэр уплъэкIугъэныр;\n— тыкъэзыуцухьэрэ дунаим икъэухъумэнкIэ, экологие щынэгъончъагъэмкIэ шапхъэу щыIэхэр къагъэгъунэнхэм ынаIэ тыригъэтыныр.\nКъутамэм иIофышIэхэм чIыопсым икъэухъумэнкIэ хэбзэгъэуцугъэр зыукъохэрэр къыхэгъэщыгъэнхэм атегъэпсыхьэгъэ Iофтхьабзэхэр зэрахьэх.\nГъэтхэпэ апэрэ къэгъагъэхэм якъэухъумэн тегъэпсыхьэгъэ уплъэкIунхэр мэзаем къыщегъэжьагъэу гъэтхапэм нэс Мыекъуапэ щызэхащагъэх. Къутамэм иIофышIэхэм къэлэ гупчэр къызакIухьэм, Тхылъ Плъыжьым дэт къэгъагъэхэр хэбзэнчъэу зэращэрэр нафэ къафэхъугъ. СатыушIыпIэхэр зыехэми, къэлэдэсхэми гъэтхэпэ къэгъагъэхэм якъэухъумэн тегъэпсыхьэгъэ тхьапэхэр аратыгъэх, Тхылъ Плъыжьым дэхьэгъэ къэкIыхэрэр зыщэхэрэм ыкIи къэзыщэфхэрэм пшъэдэкIыжь зэрарагъэхьыщтыр агурагъэIуагъ.\nПсы къэкIуапIэхэм я Дунэе мафэ — гъэтхапэм и 22-м ехъулIэу къутамэм иIофышIэхэр Iофтхьабзэу «Горная река — чистые берега» зыфиIорэм хэлэжьагъэх. Ар анахьэу зыфытегъэпсыхьэгъагъэр псы къэкIуапIэхэр зэраушIоихэрэм, ахэм якъэухъумэнкIэ Iофтхьабзэхэр зэхэщэгъэн зэрэфаем цIыфхэм анаIэ тырягъэдзэгъэныр ары.\nМэкъуогъум и 8-м къутамэм иIофышIэхэр экологие Iофтхьабзэу «Мэз къабз, псынэкIэчъ къабз» зыфиIорэм хэлэжьагъэх. Адыгеим тыкъэзыуцухьэрэ дунаим икъэухъумэнкIэ ыкIи чIыопс къэкIуапIэхэмкIэ и ГъэIорышIапI ары ар зэхэзыщагъэр. Мы Iофтхьабзэм хэлэжьагъэх Адыгэ Республикэм ичIыопс паркэу «ТхьачIышху» зыфиIорэр, студентхэр, чIыопсым икъэухъумэн фэгъэзэгъэ мыкоммерческэ гупчэу «Набу Кавказыр». А мафэм лъэшэу къагъэгъунэрэ чIыопс чIыпIэу «ТхьачIышхом» къыпэIулъ чIыпIэхэр агъэкъэбзагъэх, ООО-у «ЭкоЦентрэм» зэрезэгъыгъэхэм тетэу аугъоигъэ хэкIыр Iуарагъэщыгъ.\nКъутамэм иIофышIэхэм республикэм ичIыопс чIыпIэхэу лъэшэу къагъэгъунэхэрэм язытет ренэу гъунэ лъафы. Режим гъэнэфагъэр къызэрэдалъытэрэр зэрагъэшIэным пае ахэм уплъэкIуни 6 мэзихым зэхащагъ.\nПыдзэфэ пытэхэм зэрадэзекIощтхэмкIэ 2019-рэ илъэсым шэпхъакIэхэм зэратехьагъэм епхыгъэу ГъэIорышIапIэм икъутамэ иIофышIэхэм районхэм ямуниципальнэ образованиехэмрэ къоджэ псэупIэхэмрэ яадминистрациехэм, общественнэ организациехэм, регион операторэу ООО-у «ЭкоЦентрэм» зэдэлэжьэныгъэу адыряIэр нахь агъэпытагъ.\nГъэIорышIапIэм испециалист шъхьаIэхэмрэ «ЭкоЦентрэм» иIофышIэхэмрэ зэгъусэхэу чIыпIэ зэфэшъхьафхэм ащэIэх, цIыфхэм пыдзафэхэм узэрадэзекIощтыр къафаIуатэ, чIыпIэхэм пыдзафэхэр ащизытэкъухэрэм пшъэдэкIыжь зэрарагъэхьыщтыр агурагъаIо.\nКъутамэм иIофышIэхэмрэ ООО-у «ЭкоЦентрэмрэ» коммунальнэ пыдзэфэ пытэхэм яIущынкIэ юридическэ лицэхэм, унэе предпринимательхэм, цIыфхэм зэзэгъыныгъэхэр адашIых.\nУрысые Iофтхьабзэу «Гъэтхэ шхъуантI» зыфиIорэм къыдыхэлъытагъэу илъэс къэс мэлылъфэгъу мазэм Адыгэ Республикэм ипсэупIэхэр гъэкъэбзэгъэнхэм, тыкъэзыуцухьэрэ дунаим изытет нахьышIу шIыгъэным атегъэпсыхьэгъэ республикэ шIыхьафхэр зэхащэх. Мыщ фэдэ Iофтхьабзэм къыхагъэлажьэх Адыгэ Республикэм икъэралыгъо хэбзэ къулыкъухэр, чIыпIэ зыгъэIорышIэжьынымкIэ къулыкъухэр, къэралыгъо учреждениехэр, организациехэр, студентхэр, кIэлэеджакIохэр, волонтерхэр ыкIи нэмыкIхэу шIоигъоныгъэ зиIэхэр.\n«Интерактивная карта свалок» зыфиIорэ интернет амалыр къызфагъэфедэзэ, хэбзэнчъэу хэкIыр зыщыратэкъугъэ чIыпIэр цIыфхэм къагъэлъэгъон алъэкIыщт. Ащ фэдэ интернет проектым ишIуагъэкIэ хабзэм димыштэу хэкIыр зыщыратэкъугъэгъэ чIыпIи 112-рэ агъэкъэбзэжьын алъэкIыгъ.\n2019-рэ илъэсым иапэрэ илъэсныкъо чIыопсым икъэухъумэн тегъэпсыхьэгъэ хэбзэгъэуцугъэр зэраукъуагъэм пае административнэ Iофи 125-рэ къутамэм къызэIуихыгъ, тазырэу сомэ 819600-рэ атырилъхьагъ.\nАдыгэ Республикэм тыкъэзыуцухьэрэ дунаим икъэухъумэнкIэ ыкIи чIыопс къэкIуапIэхэмкIэ и ГъэIорышIапIэ Iофтхьабзэу зэрихьэхэрэм волонтерхэр къахэлэжьэнэу къырегъэблагъэх.\nПредыдущая Иакъыл гъомылэ илъэпкъ фегъэшъуашэ\nСледущая Нэбгырэ 3053-мэ


ЛIыхъужъым ыцIэкIэ — Адыгэ макъ\nСоветскэ Союзым и ЛIыхъужъэу Андырхъое Хъусен а цIэ лъапIэр къыфагъэшъошэным лъапсэ фэхъугъэ лIыхъужъныгъэр зызэрихьагъэр илъэс 80 зэрэхъугъэм фэшI ащ ыцIэкIэ конверт къыдагъэкIыгъ.\nПшызэ шъолъыр щызэлъашIэрэ сурэтышIэу Александр Чечиным ЛIыхъужъым фэгъэхьыгъэ картинэу ышIыгъэм техыгъэ сурэткIэ ар гъэкIэрэкIагъ. ПстэумкIи экземпляр 250000-рэ къыдагъэкIыгъ, ащ щыщэу 50000-р почтэм иотделениеу Адыгеим итхэм атырагощагъ.\nАндырхъое Хъусен журналист, политрук, Советскэ Союзым и ЛIыхъужъ. Ар къуаджэу Хьакурынэхьаблэ къыщыхъугъ. 1939-рэ илъэсым къыщыублагъэу хэку гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим» икорреспондентыгъ. ЛIыхъужъныгъэу заом щызэрихьагъэм ыцIэ пытэу тарихъым хигъэуцуагъ.\n1941-рэ илъэсым ишэкIогъу мазэ и 8-м Андырхъуаер зыхэт ротэр пыим къыдзыхьагъ. Политрукым дзэкIолIэу игъусэхэм зэкIэкIонхэу унашъо афишIи, ежь пыир къызэтыригъэуцуагъ. Гранатэр къыгъауи нэмыц дзэкIолIхэр ригъэукIыгъэх, ежьыри хэкIодагъ.\nАндырхъое Хъусен къызщыхъугъэ къуаджэу Хьакурынэхьаблэ саугъэт щыфагъэуцугъ, джы мары ащ ыцIэкIэ конверт къыдагъэкIыгъ. Ащ дэлъэу письмэхэр, открыткэхэр цIыфхэм агъэхьыщтых, къаIукIэщт, тихэгъэгу ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм къащырахьакIыщтых. Конверт пэпчъ лIыхъужъныгъэу ащ зэрихьагъэм инэпэеплъ.\nАр къызIэкIэзыгъахьэмэ зышIоигъохэм зэкIэми почтэм иотделениехэм ащыщ къыщащэфын алъэкIыщт.\nПредыдущая Якъулыкъу фагъэнэIосагъэх\nСледущая Апшъэрэ шIухьафтыныр фагъэшъошагъ


МэфэкI фаб — Адыгэ макъ\nАдыгэ Республикэм иеджапIэхэм, культурэ гупчэхэм, икIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм, культурэм иунэхэм ным и Мафэ игъэкIотыгъэу ащыхагъэунэфыкIыгъ.\nНым и Мафэ фэбагъэ ыкIи гукIэгъу-шъэбагъэ зыхэлъ мэфэкI, ар хэти анахь илъапIэу ыкIи къыпэблэгъэ цIыфым фэгъэхьыгъ. Хэтрэ сабыий анахьышIу ылъэгъурэмкIэ уеупчIыгъэми, емыгупшысэжьэу зы къыуиIощтыр: «Сян анахь шIу слъэгъурэр!» Ныр сыдигъуи шэн дэхабэм – шэнышIуагъэм, Iушыгъэм, дэхагъэм, гукIэгъу мыухыжьым язехьакIу. Ащ сыдигъуи шIоу хэлъ пстэур —ишIулъэгъу, ишъэбагъэ, ищэIагъэ, игукIэгъу-гумэкI исабый фегъэкIуатэ. Ныр сыдигъуи хэтрэ цIыфкIи тищыIэныгъэ чIыпIэ хэхыгъэ щызиI, анахь шъхьаI.\nНым и Мафэ ехъулIэу Теуцожь районым исоциальнэ IофышIэхэмрэ культурэм илэжьапIэхэмрэ зэгъусэхэу Iофтхьабзэхэр щызэхащагъэх. Къутырэу Шевченкэм культурэм и Унэу дэтым ахэм концертышхо къыщатыгъ. Ар пащэхэу С. Бэрзэджым ыкIи художественнэ Iэшъхьэтетэу Н. Скиба акIуачIэкIэ агъэхьазырыгъ. КIэлэцIыкIу ансамблэу «Гусельки», джырэ къэшъуакIэхэр къэзышIырэ ансамблэхэр яплъыгъэ цIыфыбэм лъэшэу агу рихьыгъэх.\nНым имэфэкIэу Шевченкэм щыIагъэм гъунэгъу станицэу Рязанскэм къикIыгъэ хьакIэхэр ыкIи ащ иансамблэу «Станичница» зыфиIорэр (пащэр – Пшызэ культурэмкIэ изаслуженнэ IофышIэу С.Ю. Романенкэр) хэлэжьагъэх. МэфэкIым ныбжь хэкIотагъэ зиIэу социальнэ IофышIэхэм къагъэгъунэхэрэри, нэмыкI хьакIэхэри щыIагъэх.\nМэфэкI Iофтхьабзэм нэбгыри 100-м нахьыбэ хэлэжьагъ. Социальнэ IофышIэ хъупхъэу Ангелина Дьяковар зыфэгъэзэгъэ нэжъ-Iужъхэм алъэгъугъэр ягопагъ. ЗэхэщакIохэр къафэкIогъэ нэнэжъхэм мэфэкIымкIэ афэгушIуагъэх, нахьыжъхэри лъытэныгъэу къафашIыгъэм агу къыдищэягъэу, «Тхьашъуегъэпсэу, тисабый дахэхэр!» аIозэ зэхэкIыжьыщтыгъэх. Ным имэфэкI фэбагъэ хэлъэу кIуагъэ, щыIагъэхэри, ар зэхэзыщагъэхэу Теуцожь районымкIэ социальнэ ыкIи культурэ IофышIэхэри тапэкIи язэдэлэжьэныгъэ нахь зэрагъэпытэщтым пылъыщтых, аузэ псэупIэхэм адэс цIыфхэри нахь зэрэшIэщтых, зэфэхьалэл хъущтых.\nПредыдущая Концерт къафатыгъ\nСледущая КIэлэцIыкIухэм апае шIухьафтын


Адыгеим и ЛIышъхьэ Урысыем ивице-премьерэу Дмитрий Козак дыриIэгъэ зэIукIэгъур — Адыгэ макъ\nАдыгеим и ЛIышъхьэ Урысыем ивице-премьерэу Дмитрий Козак дыриIэгъэ зэIукIэгъур\nРедактор 26.10.2017 26.10.2017 КЪЭБАРЫКlЭХЭР\nАдыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Муратрэ Урысые Федерацием и Правительствэ и Тхьаматэ игуадзэу Дмитрий Козакрэ Москва зэIукIэгъу щызэдыряIагъ. Ахэр республикэм исоциаль-нэ хэхъоныгъэ иIофыгъохэм атегущыIагъэх. Мы охътэ благъэм ыкIи пIэлъэ кIыхьэм тегъэпсыхьагъэу зэшIохыгъэн фэе пшъэрылъхэу анахь мэхьэнэшхо зиIэхэр агъэнэфагъэх.\nЗэкIэми анахьэу къызщыуцугъэхэр бюджетхэм азыфагу илъ зэпхыныгъэхэм зэхъокIыныгъэхэр афэшIыгъэнхэр ары. Дмитрий Козак къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, а зэпхыныгъэхэр зэфагъэ ахэлъэу, ахъщэр зыпэIухьан фэе лъэныкъохэр икъоу гъэунэфыгъэхэу щытынхэ фае. Ащ нэмыкIэу шъолъырхэм ежь яхахъохэр нахьыбэ шIыгъэнхэм пае кIэгъэгушIун Iофтхьабзэхэм япхыгъэ екIолIэкIэ-амалэу щыIэхэм анэсыгъэх.\nАдыгеим и ЛIышъхьэ къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, республикэмкIэ зигъо Iофыгъоу ар щыт. Финанс дисциплинэ тэрэзым ишIуагъэкIэ, 2007-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Адыгэ Республикэм изэхэубытэгъэ бюджет ихахъохэр фэди 4-м ехъукIэ нахьыбэ хъугъэх, дотациехэм процент 61-м къыщегъэжьагъэу процент 32-м нэсэу къакIичыгъ (2016-рэ илъэсым икIэуххэмкIэ).\nЗэIукIэгъум илъэхъан федеральнэ гупчэм иIэпыIэгъу хэлъэу Адыгеим щызэшIуахырэ проектхэм Iофэу адашIэрэм къыщыуцугъэх. Ахэр гъогухэм яшIын, социальнэ мэхьанэ зиIэ ыкIи инфраструктурэм къыхиубытэрэ псэуалъэхэр гъэпсыгъэнхэр, игъэкIотыгъэу ахэр гъэцэкIэжьыгъэнхэр ыкIи нэмыкIхэр.\nПредыдущая ЗекIоным иIофыгъо анахь шъхьаIэу щытыгъ\nСледущая ХьакIэхэм ахьыгъ


Адыгэ къуаер дунэе гъомыл | Адыгэ Макъ\nАдыгэ къуаер дунэе гъомыл\nАвтор: Редакция\t/ 25.09.2018\t/ КЪЭБАРЫКlЭХЭР\t/\nАдыгэ къуаем ия IX-рэ шъолъыр фестиваль къыратхыкIыгъ\nАдыгэ къуаем ия IX-рэ шъолъыр фестиваль Мыекъопэ районым щыкIуагъ. Псыхъо чъэрэу Шъхьэгуащэ иджабгъу щызэщиз Нэпкъэу Дахъо гъэхъунэм щызэхащэгъэ мэфэкIым нэбгырэ мин 12-м нахьыбэ хэлэжьагъ.\nГъэхъунэр лъэгъупхъэ, мэфэкI шъуашэм диштэу зэIухыгъ. Къалэхэм, районхэм, IофшIэпIэ хэхыгъэхэм къэгъэлъэгъонхэр къызэIуахыгъэх. Iугъо фыжьышъом пчэгум зыщеIэты. ПщэрыхьапIэхэр къабзэх, лъэгъупхъэх. Орэдышъоу зэхэтхырэм тхьакIумэр егъашIо, ошъогум лъагэу зыредзэ. ХьакIэхэм ахэтэлъагъох Краснодар краим, Ростов хэкум, Къэбэртэе-Бэлъкъарым, фэшъхьафхэм къарыкIыгъэхэр.\nЗекIохэр бэ мэхъух. Адыгэ къуаем щыгъуазэу ахэтыр макIэп. Анахьэу тшIогъэшIэгъоныгъэр къуаем идэгъугъэ амыуплъэкIоу псынкIэу зэращэфыщтым зэрэпылъыгъэхэр ары. Хьалыжъор зикIасэхэр шъэ пчъагъэ мэхъух, пщэрыхьапIэхэр къадзыхьагъэхэу шхыныгъохэр зыгъэхьазырхэрэм апашъхьэ итых.\nКощхьэблэ, Шэуджэн, Теуцожь районхэм къарыкIыгъэхэм япщэрыхьапIэхэр гъэхъунэм иджабгъу лъэныкъо щытлъэгъугъэх. Анахь дэгъур къахэдгъэщынэу гухэлъ тиIэп – зэкIэми узыIэпащэ.\nАдыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат, республикэм и Къэралыгъо Совет – Хасэм и Тхьаматэу Владимир Нарожнэр, Адыгеим и Премьер-министрэу Александр Наролиныр, Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо упчIэжьэгъоу ТхьакIущынэ Аслъан, Парламентым, Правительствэм якъулыкъушIэхэр фестивалым хэлажьэх.\n— Адыгэ къуаер бэшIагъэу Урысыем, IэкIыб къэралыгъохэм ащашIэ, — къыщиIуагъ фестивалым ти ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат. – Лъэпкъ шхыныгъохэм къуаер нахь къахэтэгъэщы. Фестивалым ихьакIэхэм осэ икъу къуаем къызэрэфашIыщтым сицыхьэ телъ.\nКъумпIыл Мурат мэфэкI зэхахьэм хэлажьэхэрэм къафэгушIуагъ, гум щизэу зэкIэми загъэпсэфынэу афиIуагъ.\nУнэгъо псэупIэхэм, щагухэм, IэпэIасэхэм яIофшIапIэхэм, фэшъхьафхэм якъэгъэлъэгъонхэр зэрэгъэпсыгъэхэм, ахэм къагъэлъагъохэрэм КъумпIыл Мурат, ТхьакIущынэ Аслъан, Владимир Нарожнэр, Александр Наролиныр, ащ игуадзэхэу Наталья Широковар, Сапый Вячеслав, министрэхэр, депутатхэр, зэхэщэкIо купым хэтхэр яплъыгъэх.\nРеспубликэм иIэшъхьэтетхэр районхэм яадминистрациехэм япащэхэм, культурэм иIофышIэхэм гущыIэгъу афэхъугъэх.\nЩагухэм пхъэ машIохэр ащэблэх. КIыщхэм пкъыгъо зэфэшъхьафхэр ащашIых. ГъукIэхэр IэпэIасэх. Мастэм къыщыублагъэу хатэм узэрэщылэжьэщт Iэмэ-псымэхэр ашIых. КъумпIыл Мурат сыджым екIуалIи, уатэмкIэ теозэ гъукIэм иIофыгъохэр ыгъэцэкIагъэх.\nЦIыф IэпэIасэм ищагу зэ-ригъэдахэрэм уеплъызэ, къо- джэ щыIакIэм гукIэ зыфэощэи. Анахьэу тызэплъырэр щэм хашIыкIыхэрэ шхыныгъохэр ары.\nКъуаер зэрэрахырэ шIыкIэр джырэ нэс зымышIэрэ нэбгырэ шъэ пчъагъэ пщэрыхьапIэхэм ащытлъэгъугъ. Щэр, къоепсыр, щыгъур, нэмыкIхэри зэрэбгъэфедэщтхэм Ростов хэкум къикIыгъэ бзылъфыгъэр къыкIэупчIэу тырихьылIагъ.\nКъумпIыл Мурат гущыIэгъу зыфэхъугъэхэ пщэрыхьакIохэм яшIушIагъэ осэ ин фишIызэ «тхьашъуегъэпсэу» ариIощтыгъ. Тыкъэзыуцухьэрэ дунаим икъэбзагъэрэ къуаем идэгъугъэрэ зэрэзэпхыгъэхэр зэдэгущыIэгъухэм ащызэхэтхыгъэх.\nАдыгэ къуаем икъыдэгъэкIын республикэм зыщеушъомбгъу. БлэкIыгъэ илъэсым егъэпшагъэмэ, 2018-рэ илъэсым процент 30-кIэ нахьыбэ хъугъэ къуаеу къыдагъэкIырэр. Рагъэжьэрэ Iофыр лъагъэкIотэным фэшI Адыгэ Республикэм амалышIухэр иIэх. 2020-рэ илъэсым ехъулIэу фермэ инхэр ашIыщтых. Къуаер къызыщашIыхэрэ IофшIапIэхэм зэхъокIыныгъэхэр ащэкIох.\nКъуаеу къыдагъэкIырэм ипчъагъэ зэрэхагъэхъощтым дакIоу, адыгэхэм яшэн-хабзэхэм языкъегъэIэтыжьын зэхэщакIохэр пылъых. Фестивалым амалыкIэхэр зэрэбгъэфедэщтхэм уафещэ.\nЩагухэм къащызэIуахыгъэхэ къэгъэлъэгъонхэм уагъэгъуазэ. Къуаер зэрипхыщт шIыкIэм екIолIэкIэ хэхыгъэ фэпшIын зэрэфаер пщэрыхьакIохэм къаIуатэ. ГущыIэм пае, зы пщэрыхьапIэм бзылъфыгъи 2 — 3 Iут. Нэбгырэ пэпчъ щэу, къоепсэу, нэмыкIэу ыгъэфедэрэр зэфэдэми, къуаер идэгъугъэкIэ зэфэшъхьаф хъун ылъэкIыщт.\nЛъэпкъ шэн-хабзэхэр агъэфедэхэзэ къуаер анахь дэгъоу изыхыгъэхэм якъыхэхын зэхэщакIохэм псынкIэ къафэхъугъэп. Пщыжъхьаблэ щыщэу Хъуадэкъо Рустем иIэпэIэсэныгъэ къуаер изыхыгъэхэм язэнэкъокъу анахь къыщигъэлъэгъуагъэу щалъытагъ.\nХьакIэм анахь дэгъоу зыщыпэгъокIыгъэхэм ящагухэм ащытлъэгъугъэри гум рихьыгъ. ДэхьапIэхэр зэтегъэпсыхьагъэх. Лъэпкъ шъошэ зэкIужьхэр ащыгъхэу щыгъу-пIастэкIэ щагум урагъэблагъэ. Орэдыр дахэу щэжъынчы, къашъом зыщеIэты. Адыгэ шъуашэр зыщыгъ пшъашъэмрэ КъумпIыл Муратрэ лъэпкъ къашъор узыIэпищэу къызэдашIыгъ.\nМэфэкIыр гъэшIэгъонэу лъэкIуатэшъ, ащыщэу узэплъыщтыр къыхэхыгъуае мэхъу. Пчэгушхоу шъоф зэикIышхом щагъэпсыгъэм тиартист цIэрыIохэр щэуджых. Республикэм иIэшъхьэтетхэр Адыгэкъалэ иадминистрацие къызэIуихыгъэ щагум зыщыдэхьэхэрэ уахътэм тефэу Адыгеим, Къэбэртэе-Бэлъкъарым язаслуженнэ артистэу Дзыбэ Мыхьамэт лъэпкъ орэдхэр егъэжъынчых.\n«Дахэ сидунай!» зыфиIорэ орэдыр пчэгушхом щэIу. МэщбэшIэ Исхьакърэ Тутэ Зауррэ зэдаусыгъэ орэдэу «Адыгэхэр сичIыгу щэпсэух» зыфиIорэр Дзыбэ Мыхьамэт къыхедзэ.\nУилъэпкъ, уичIыгу уарыгушхозэ, орэдым тамэ къыуеты. Адыгэкъалэ иадминистрацие ипащэу ЛIыхэсэ Махьмудэ зэхэщэн Iофхэм зэрапылъыгъэм къытегущыIэ къалэм культурэмкIэ и ГъэIорышIапIэ ипащэу Хъуадэ Адамэ.\nЛъэпкъ IэпэIасэхэм яIофшIагъэ пэсэрэ лъэхъаным къыщежьэ. Адыгэ щагум удэхьагъэу гупсэф зэбгъэгъоты пшIоигъомэ, Адыгэкъалэ къикIыгъэхэм щысэ атепхын фае. Лъэпкъ тхыпхъэхэу нэм къыкIидзэхэрэр дахэм идэхэжьых. Адыгэ шъуашэм итарихъ зэбгъэшIэнэу уфаемэ, щагум, хьакIэщым защыплъыхь. Цыер, саер, паIор, нэмыкIхэри лъэгъупхъэх.\n— Нэбгырэ 70-рэ тыхъоу Адыгэкъалэ тыкъикIыгъ, — къеIуатэ Хъодэ Адамэ. — МэфэкIэу тызыхэлажьэрэр щыIэныгъэм щыщ хъугъэшъ, дгъэдахэ тшIоигъу. ПчыхьалIыкъо Светланэ сиIэпыIэгъоу культурэм ехьылIэгъэ Iофыгъохэр къэтэгъэлъагъох.\nПщэрыхьакIохэу Тхьагъэпсэу Мэлайчэт, ЗекIогъу Римэ, ЕмтIылъ Любэ, Хьахъукъо Мэлайчэт ясэнэхьат хэшIыкI ин фыряI. ЦIыфхэм упчIэжьэгъу ашIых.\nШэуджэн районым иIэпэIасэу Хъуадэкъо Саидэ ятIонэрэу фестивалым хэлажьэ. МэфэкIыр шIогъэшIэгъон.\n— ЗэхэщакIохэм сафэраз, — еIо С. Хъуадэкъом. — Ясэнэхьат хэшIыкI ин фыряI, сакIырэплъы. Гъунчъэкъо Саидэ сигъус, ащи ылъэгъурэр къуаджэм дэсхэм къафиIотэжьын имурад.\nТеуцожь районым щыщэу КIыкI Мирэ къуаер ихыгъэнымкIэ шIыкIэ анахь гъэшIэгъон къыгъэлъэгъуагъэу зэхэщакIохэм алъытагъ. Красногвардейскэ районым къикIыгъэ БжьэшIо Сарэ икъуае зэкIэми анахь IэшIоу хахыгъ.\nТэхъутэмыкъое районым щыщ бзылъфыгъэхэм яIэпэIэсэныгъэ тыщыгъуаз, зэгурыIоныгъэ ахэлъэу къуаем шхыныгъохэр хашIыкIых, хьалыжъор, хьалыжъожъыер нахь зикIасэхэм апае пщэрыхьэхэу къытаIуагъ.\n— Унагъо сызехьэм пщэрыхьаным нахь фэщагъэ сыхъугъ, — къытиIуагъ Нэпсэу Заретэ, — Сэщ нахьыжъэу Iоф зыдасшIэхэрэм сафэраз, сяупчIынэу игъо симыфэзэ, ежьхэм гу къыслъатэшъ, IэпыIэгъу къысфэхъух.\nКомпозиторэу, орэдыIоу, пщынаоу КIыргъ Юрэ ансамблэм хэтхэр игъусэх. Культурэм и Унэу Тэхъутэмыкъуае дэтым Iоф щашIэ. Адыгэ шъуашэр къякIоу зэкIэми ащыгъ. МэфэкIыр агу рехьы. КIыкI Аскэр мэкъэ IэтыгъэкIэ орэдхэр къафиIонхэу зигъэхьазырыгъ. ПщэрыхьакIохэу Мэзыужьэкъо Саныет, ШъэуапцIэкъо-Ацумыжъ Эмэ, КIэныбэ Аминэт, Бек Зурыет уащытхъунэу зыкъагъэлъэгъуагъ.\nАхэр япчъагъэкIэ зыфэдизыр къэтлъытагъэп. ЯIофшIагъэ дунэе мэхьанэ иIэу тэлъытэ. Нэр пIэпихэу дахэу фэпэгъэ адыгэ пшъашъэр пчъэIупэм щыс. Лъэпкъ тхыпхъэхэр хедыкIых.\n— Сянэу Мариет Хьатикъуае культурэмкIэ и Унэ ипащ, — къытиIуагъ пшъэшъэ нэшхъуантIэу Жъыкъо Фатимэ. — Илъэси 10 хъугъэу хэдыкIыным сыпылъ. Мастэр, Iуданэр къызысштэхэкIэ, гупшысэхэм заушъомбгъу…\nПшъашъэм идунае хъопсагъо. Пкъыгъоу хидыкIырэр лъэгъупхъэу унагъом къенэжьы. Мэстапэр ыгъэIорышIэзэ, шъабэу гум иорэд къыхедзэ…\nБзылъфыгъэ шъуашэр къэзыгъэлъэгъорэ Датхъужъ Руслъан Шэуджэн районым щыщ. Адыгэ шъуашэм и Мафэ Iоныгъом и 28-м республикэм зэрэщагъэмэфэкIыщтыр ешIэ. Къуаем ифестиваль цIыфыбэ зэрэзэфищагъэр лъэшэу игуап\nПчэным ищэ къуаер хэзышIыкIыхэрэм таIукIагъ. ГущыIэгъу тафэхъу тшIоигъуагъ, ау щэфакIохэр къяуцокIыгъэхэу упчIабэ араты зэхъум, нэмыкI IэпэIасэхэм талъыплъэу тыфежьагъ.\nАдыгэ шъоур. Ащи узыIэпещэ. Къуаем пэмычыжьэу шъоур мэкIаим телъ. Сатыум пыщагъэхэм ащи хэкIыпIэ къыфагъоты. Адыгэ шъоур зыми хэмыкIуакIэу IэшIоу щыт. Къуаер къызыщекIущт уахътэм Iанэм къытеплъхьан фаеу сатыушIым къытиIуагъ.\nМыекъопэ районым чэм Iэхъогъу щызиIэ ЯхъулIэ Вячеслав дэгъоу синэIуас. Ансамблэу «Налмэсым» хэтыгъ.\n— ХъупIэ дэгъухэр тиIэх, — къеIуатэ ЯхъулIэ Вячеслав. – Чэм 50 тиI, пчъагъэм хэдгъэхъощт. Къуаем цIыфым шIуагъэу къыфихьырэм, щэм хэпшIыкIын плъэкIыщтхэ гъэщхэм яхьылIэгъэ тхыгъэхэр нахьыбэрэ гъэзетым къыхэшъуутыхэ тшIоигъу.\nАлексей Кашановыр иIэпэIэсэныгъэкIэ зэдгъэпшэщтыр тшIэрэп. ГъучIым фэIазэу пкъыгъохэр хешIыкIых. Шым исурэт дахэу ышIыгъ. Унагъом ищыкIэгъэхэ Iэмэ-псымэхэри гъэшIэгъонэу къегъэлъагъох.\n— МэфэкIым сигуапэу сыхэлажьэ, — къытиIуагъ Алексей Кашановым. — СиIофшIагъэхэм къяплъыгъэх, къакIэупчIагъэх Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат, нэмыкI Iэшъхьэтетхэр.\nБзэхэр зыщызэрагъэшIэрэ Гупчэу «Активым» ипащэу Едыдж Мэмэт, Къэбэртэе-Бэлъкъарым гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ и Министерствэ иотдел ипащэу Табышъэ Мурат, Адыгеим иIэпэIасэхэм ащыщэу Гостэкъо Руслъан гущы- Iэгъу зэфэхъугъэхэу тарихьылIагъ.\nАдыгэ къуаер, адыгэ шъуашэр дунаим щашIэх. Тэ, зэлъэпкъэгъухэм, ащ тырэгушхо. Нахьыбэрэ тызэхахьэ къэс тизэфыщытыкIэхэм хэхъоныгъэхэр афэхъущтых, — къаIуатэ Табышъэ Муратрэ Едыдж Мэмэтрэ. — Лъэпкъым ихэхъоныгъэхэр мыщ фэдэ мэфэкIхэм нахьышIоу къащэлъагъо.\nIэнэ хъураем щытегущыIагъэх\nРеспубликэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Муратэ кIэщакIо фэхъуи, къуаер къэзышIыхэрэм, сатыушIхэм, хабзэм икъулыкъушIэхэм, шIэныгъэлэжьхэм, общественнэ IофышIэхэм апае Iэнэ хъурае зэхащагъ, «Адыгэ къуаер — тилъэпкъэгъухэм якIэн» джарэущтэу зэхахьэм еджагъэх.\nФестивалым изэхэщакIохэр Адыгэ Республикэм мэкъу-мэщымкIэ и Министерствэрэ республикэм зекIонымкIэ ыкIи курортхэмкIэ и Комитетрэ. Правительствэм инэмыкI къулыкъушIэхэри фестивалым чанэу хэлэжьагъэх. Экономикэм, сатыум, псауныгъэм, культурэм, гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэ, фэшъхьафхэм яIофышIэхэм Iэнэ хъураем мэхьэнэ ин ратыгъ.\nКъумпIыл Муратэ зэхахьэм къыщиIуагъ адыгэ къуаем цIыфхэр нахьыбэрэ къыкIэупчIэхэ зэрэхъугъэр, Урысыем имызакъоу, IэкIыб къэралыгъохэм зэралъыIэсырэр. Адыгеим хэхъоныгъэхэр ышIынхэмкIэ 2030-рэ илъэсым нэс телъытагъэу IофшIэным зэрэхагъэхъощтымкIэ унашъохэр аштэх.\nХэбзэ шапхъэхэм адиштэу къуаер къыдэгъэкIыгъэным Лъэустэнджэл Мурат зэхахьэм къыщытегущыIагъ.\nРоссельхознадзорым Краснодар краимрэ Адыгэ РеспубликэмрэкIэ ипащэу Юрий Петровыр, Парламентым и Тхьаматэу Владимир Нарожнэр, Адыгеим ифермерхэм я Союз ипащэу Дзэхъохъу Аслъан, нэмыкIхэм яеплъыкIэхэр къаIуагъэх. Цышэ Казбек «Матэ» зыфиIорэм иIофшIакIэ щыIэныгъэм зэрэдиштэрэр хигъэунэфыкIыгъ.\nКъумпIыл Муратэ зэхахьэм икIэух зэрэщыхигъэунэфыкIыгъэу, адыгэ къуаем икъыдэгъэкIын республикэм зыщиушъомбгъунымкIэ амалышIухэр тиIэх.\nЗэхэщэкIо купым хэтхэу ХьапэкIэ Аслъан, Къэлэшъэо Инвер, нэмыкIхэм ягупшысэхэр щыIэныгъэм къыпкъырэкIых. Къуаемрэ зекIо Iофхэмрэ зэпхы- гъэх.\nСапый Вячеслав, Шъхьэлэхъо Аскэр, Мэрэтыкъо Рустем, КIэрэщэ Анзаур, Аулъэ Юрэ, Мырзэ Джанбэч, нэмыкI хэбзэ къулыкъушIэхэр цIыфхэм адэгущыIэхэу тлъэгъугъэх. ЗэкIэми унэшъо хэхыгъэхэр яIэх. Республикэм щытхъу къыфэзыхьырэ мэфэкIэу къуаем ифестиваль алъытэ.\nРеспубликэ общественнэ движениеу «Адыгэ Хасэм» итхьаматэу ЛIымыщэкъо Рэмэзанэ мэфэкIым гупшысэ ин халъхьагъэу къытиIуагъ. Адыгэхэм ятарихъ, шэн-хабзэхэр зэзыпхырэ Iофтхьабзэхэр нахьыбэрэ зэхэщэгъэнхэ фае.\nКультурэм иIофышIэхэм концертышхо къатыгъ. «Налмэсыр» дахэу щыуджыгъ. Артистхэу Кушъэкъо Симэ, Дзыбэ Мыхьамэт, Хъут Рустам, Еутых Вячеслав, ПIатIыкIо Маринэ, Даутэ Сусанэ, Жакъщэкъулэ Маринэ, Цышэ Зарет, нэмыкIхэм орэдхэр къаIуагъэх.\nСатыум пыщагъэхэм мэфэкIыр къызфагъэфедагъэу тэлъытэ. Археолог цIэрыIоу Тэу Аслъан зэрилъытэрэмкIэ, адыгэ чIыпIацIэхэм язэгъэшIэнкIэ ащ фэдэ зэхахьэхэм ямэхьанэ зыкъедгъэIэтын тлъэкIыщт.\nТранспортым игъэфедэнкIэ цIыфхэм къиныбэ ямыIагъэу къытаIуагъ, ари зэхэщакIохэм шIукIэ афэтэлъэгъу. Ешъуагъэу зы нэбгыри тырихьылIагъэп. Дэхагъэм, дэхагъэ фыщылъ. ШIушIагъэр орэбагъо.\nСурэтхэр А. Гусевымрэ авторымрэ тырахыгъэх.


Мэлылъфэгъум зимэфэкIхэр — Адыгэ макъ\nУФ-м ПенсиехэмкIэ ифонд и Къутамэу АР-м щыIэм пенсиер е нэмыкI ахъщэ тынхэр зыIэкIигъахьэхэрэм ащыщэу нэбгырэ 16-мэ яюбилей мы мазэу къихьагъэм хагъэунэфыкIыщт.\nАхэм ащыщэу нэбгыри 7-мэ аныбжь илъэс 90-рэ, 9-мэ илъэс 95-рэ мэхъу. ЗимэфэкIхэр зэкIэри Хэгъэгу зэошхом иветераных, хэлэжьагъэх е тылым щыIагъэх. Анахьыбэр бзылъфыгъ. Ахэм ащыщхэм ижъырэ цIэ гъэшIэгъонхэр зэряIэхэр хэдгъэунэфыкIымэ тшIоигъу. ГущыIэм пае, Шеваль зым ыцI, адрэр Кнарик, Айщэт зыцIи ахэт.\nМэлылъфэгъум зимэфэкIхэм щыIэныгъэ гъогу гъэшIэгъон къэзыкIугъэу, обществэм ыпашъхьэ гъэхъэгъэ инхэр щызышIыгъэхэр, Адыгеим имызакъоу, хэгъэгум социальнэ ыкIи экономикэ хэхъоныгъэхэр ышIынхэм зиIахь мымакIэу хэзылъхьагъэхэр ахэтых.\nЗэрэхабзэу юбилярхэм УФ-м и Президентэу Владимир Путиныр къызщафэгушIорэ тхылъхэр къаIукIэщтых. ПенсиехэмкIэ фондым и Къутамэ иIофышIэхэри афэгушIох, псауныгъэ яIэу джыри бэрэ ягупсэхэм ашъхьагъ итынхэу афэлъаIох!\nНэбгырэ 96-мэ къаратыщт\nУФ-м и Президентэу Владимир Путиным иунашъоу 2019-рэ илъэсым къыдэкIыгъэм диштэу ТекIоныгъэм и Мафэу къэблагъэрэм ипэгъокIэу Хэгъэгу зэошхом хэлэжьагъэхэм, сэкъатныгъэ хэзыхыгъэхэм ахъщэ тынэу сомэ мин пшIырыпшI къаратыщт.\nКъутамэу АР-м щыIэм ар зытефэхэрэм игъом аIэкIэгъэхьэгъэнымкIэ ищыкIэгъэ пстэур ыгъэхьазырыгъ. Хэгъэгу зэошхом хэлэжьагъэу е сэкъатныгъэ хэзыхыгъэу мы ахъщэ тыныр къызфэкIонэу Адыгеим исыр нэбгырэ 96-рэ мэхъу. Ахэм тхылъхэр къагъэхьазырынхэ ищыкIагъэп, фондым испециалистхэм афагъэпсыщт, мэлылъфэгъу мазэм пенсиеу къафэкIощтым ахъщэр къыдатыщт.\nПредыдущая Хэбзэгъэуцугъэм диштэу\nСледущая Шапхъэхэр кIаджыкIыжьых


«ЖъоныгъокIэ унашъохэм адиштэнхэ фае» — Адыгэ макъ\n«ЖъоныгъокIэ унашъохэм адиштэнхэ фае»\nБюджетым епхыгъэу Iоф зышIэхэрэм ялэжьапкIэ фэгъэхьыгъэу УФ-м и Президентэу Владимир Путиным 2012-рэ илъэсым ижъоныгъокIэ мазэ унашъоу къышIыгъагъэхэм джыри зэ къафигъэзэжьыгъ.\nГурытымкIэ лъытагъэу, лэжьапкIэу къэралыгъом къыщатырэм къыпкъырыкIхэзэ, ахэм къахиубытэхэрэм ялэжьапкIэ къыхагъэхъонэу унашъо ащ къышIыгъ.\nУФ-м экономикэ хэхъоныгъэмкIэ иминистрэу Максим Решетниковым къызэриIуагъэмкIэ, сомэ мин 56-рэ мэхъу непэ гурыт лэжьапкIэр.\n— Ар дэгъу, инфляцием зэрэхахъорэр къыдэмылъытэмэ, — къыIуагъ Владимир Путиным. — Ахъщэ тедзэ зыпарэми къыхэтымыгъэкIымэ, бюджетым епхыгъэу Iоф зышIэхэрэм къалэжьырэр инфляцием лъэшэу ыуж къинэщт. Ар хъухэщтэп. Пандемием епхыгъэ гъунапкъэхэм апкъ къикIыкIэ, медицинэм иIофышIэхэм, кIэлэегъаджэхэм, кIэлэпIухэм яIофшIэн бэкIэ нахь къин хъугъэ, акIуачIи апси халъхьэзэ япшъэрылъхэр агъэцакIэх. Арышъ, Iофэу ашIэрэм къыкIэкIощтымкIэ шIоигъоныгъэу яIэхэр афэдгъэцэкIэнхэм тыпы-лъын фае.\nШъолъырхэм мы пшъэрылъыр икъоу агъэцэкIэным пае мылъку тедзэ афатIупщынэу УФ-м иминистрэхэм я Кабинет унашъо фишIыгъ.\n— ТеурыкIогъэ екIолIакIэ иIэнэу щытэп, шъолъыр пэпчъ иIофхэм язытет къыдэшъулъытэн фае. КIэлэегъаджэхэм непэ ялэжьапкIэ зыфэдизыр къызышъулъытэкIэ, классым пэщэныгъэ дызезыхьэхэрэм ахъщэ тедзэ сомэ мини 5-у афакIорэр къыхэшъулъытэнэу щытэп. Ащ фэд медицинэм иIофышIэу коронавирусыр къызэолIагъэхэм яIазэхэри. Мы пшъэрылъхэр тызыхэт илъэсым жъугъэцэкIэнхэшъ, бюджетым епхыгъэхэм ялэжьапкIэ жъоныгъокIэ унашъохэм шапхъэу ащыгъэнэфагъэхэм адиштэу хъун фае. Арышъ, IофшIэнхэр нахь жъугъэпсынкIэх, — къафигъэпытагъ Президентым.\nАщ пае къэмынэу, къэкIощт илъэсми жъоныгъокIэ мазэм мы унашъохэр гъэцэкIэгъэнхэм ищыкIэгъэ ахъщэр къыдалъытэнэуи къариIуагъ.\nИнфляциер зэрэдэкIуаерэм къыхэкIыкIэ, узэрыпсэун плъэкIыщт ахъщэ анахь макIэр къихьащт илъэсым сомэ 12654-рэ, лэжьэпкIэ анахь макIэр сомэ 13890-рэ шIыгъэным фэгъэхьыгъэ унашъоу УФ-м и Президент къышIыгъэм депутатхэм зэрэдырагъэштагъэм фэшI зэрафэразэри хэушъхьафыкIыгъэу къыхигъэщыгъ.\nПредыдущая ЩыIэныгъэм хэгъозэнхэу\nСледущая Адыгеим и ЛIышъхьэ афэтхьаусыхагъ