Фэдз заор зыщыIагъэр илъэси 150-рэ хъугъэ | Адыгэ Макъ\nФэдз заор зыщыIагъэр илъэси 150-рэ хъугъэ\nНэфшъэгъо атакъэм къуаджэр егъэгъы… «Дунаим дэй иIэп, уаерэ ошIурэ зэблэкIыхэ нахь», — аIо адыгэмэ. А дунаир зыпкъ итэу, Тхьэшхом къызэригъэпсыгъэм тетэу макIомэ дэгъу, джащыгъум ичэщи имафи, ичъыIи ифаби, иуаий иошIуи зэблэкIыщтых, ау дунаир игъогу зыщыдащэхырэм идэй къэлъагъо.\nМифологием къызэриIорэмкIэ, дунаир зэблэкIы хъумэ цIыфмэ ящыIакIи, ятетыкIи ащ зэблехъу, ау адыгэмэ ягурышэ-гупшысэ къыIорэр ащ тIэкIу текIы: дунаир Iае мэхъушъ, цIыфмэ ящыIакIэ дэи къышIырэп, цIыфмэ ягупшысэ дэймэ, яшIыкIэ-зекIокIэ мытэрэзмэ ар зэщагъакъо. Ем е къехьы, шIур шIум факIо, гупшысэми кIуачIэ иI, зекIуакIэри кIочIаджэп.\nАщ фэдэ гупшысэхэр шъхьэм къыригъахьэхэу Iофыгъуищ мы мэлылъфэгъу мазэм зэрихьылIагъэх, ахэр зэзыпхыхэрэми зэкIэрызыщхэрэми япхыгъэх а цIыфым игупшысэрэ изекIуакIэрэ, шIумрэ емрэ ащ щызэнэкъокъух.\nМэлылъфэгъум и 25-м адыгэ ныпым и Мафэ зэрэдунаеу тет адыгэмэ зэдыхагъэунэфыкIы. Ащ къырыкIуагъэм, зыфагъэIагъэм, зыкIагъэIагъэм афэгъэхьыгъэу шIукIае къыхэутыгъэу тиIэ хъугъэ, сэри адыгэ гъэзетым заулэрэ ащ сыкъыщытегущыIагъ. Сигуапэ а быракъым изыкъегъэIэтыжьынрэ ащ и Мафэ къыхэхыгъэнымрэ тиIахьышIу тIэкIу зэрэхэлъым. Адыгэ ныпыр тыдэ щытлъэгъуми, тыгу къегъэбырсыры, тегъэгушхо ыкIи тIэкIу тегъэнэшхъэи. Сыд тшIэн, «гушIуагъомрэ гукъаомрэ зыку зэдыкIэшIагъэх» аIо, ыпэ нахь зыкъудыирэр ары…\nЖъогъо пшIыкIутIумрэ щэбзищымрэ зытет ныпым чIэтыгъэхэр заом ыкIэм тIо гощыгъэ хъугъэх. Ар урыс пачъыхьэу ЯтIонэрэ Александр 1861-м адыгэмэ къазыхахьэм язэдэгущыIэгъу къыкIэлъыкIогъагъ. Ащ гъэзетеджэхэр щыгъуазэхэу къычIэкIын, пачъыхьэм ыпашъхьэ адыгитIоу къыщыгущыIагъэмэ къаIуагъэр чIыгумрэ огумрэ зэрэзэфэмыдэм фэд.\nАпэ къэгущыIагъэр Хьаджэмыкъо Пщымаф (ащ ыцIэ шъыпкъэр хэти къышIэжьыщтыгъэп, абдзэхэ Анцокъомэ зэращыщыгъэри ашIагъэп, ау ащ икъэбар анахь къызэхэзыфыгъэр а Пщымафэм ипхъорэлъфэу Хьаджэмыкъо Хъыный, ащ къэбарым ишъыпкъапIэ къыкIэрытхыгъ). Пщымафэ «икъун тызэрэзэуагъэр, тыгожъугъэуцу» ыIуагъ. Нэужым ащ къырыкIуагъэри къэтIон.\nЯтIонэрэу къэгущыIагъ ШIуцIэжъыкъо Цэикъо. Ащ «тызэощт, тятэжъхэм анапэ тетхыщтэп, тыгъэм ычIэгъ чъыгыр къыщэкIы, зыкъеIэты, нэужым ебэджыжьы, лъэпкъми ары къарыкIорэр, тикIодыгъо къынэсыгъэмэ, тызаозэ тыфэхыныр нахь къэтэштэ» ыIуагъ.\nМыщи дунаир ежь зэрилъэгъурэм фэдэу къэгущыIагъ.\nАщ щыгощыгъэ хъугъэх. Нэужым хъугъэр гъэнэфагъэ: ешIугъэмэ чIыпIэ къафагъэнафи ахэр къушъхьэм къекIотэхыгъэх, пачъыхьэм игущыIэ щыгугъыгъэх, ау ахэри гугъэIэнэкIэу къэнагъэх, ау ащ икъэбар етIан…\nЗэуагъэу емышIугъэхэр зэтраукIагъэх, къэнагъэхэр хы ШIуцIэ Iушъом Iуагъэзыхьэхи, гъаблэмрэ гъаемрэ, чъыIэмрэ къинымрэ IуагъэлIыхьагъэх, хъыбэй Iухъухьагъэхэу, узым, техьэгъум аулъэгугъэхэу IэкIыб ращыгъэмэ къяхъулIагъэр ащ нахьышIоп. Илъэси 100-рэ кIогъэ Кавказ заом (авторым «Урыс-Кавказ заор» зэритхырэр) тилъэпкъ ыкъути, пхъыхьэитэкъу зешIым, ицIыфышъхьэ зыдэгъэзагъэ хъугъэр Тыркуер ары. Ащ сыда кIонхэу зыкIэхъугъэр, зэрэрафыгъэхэ шIыкIэр, хьазабэу хыIушъом Iуалъэгъуагъэмрэ тырку нэпкъым зыIуатакъохэм къарыкIуагъэмрэ гугъэуз закIэу зэхэлъ, а зэкIэ къитIотыкIын тIуагъэкIи тижабзэ къыхьынэп, тынэпси икъунэп…\nАдыгэ ныпыр заIэтыгъэм ыуж илъэсишъэ фэдиз тешIэжьыгъэу курдж (грузин) шIэныгъэлэжьэу Симон Джанашиа адыгэ шъолъырым къакIуи, адыгэ тIэкIоу къэнэжьыгъэмэ ахэсыгъ, абдзахи, бжъэдыгъуи, бэслъынэий, кIэмгуий, къэбэртаий, шапсыгъи заIуигъэкIагъ. Агуе щыIэу Нэпсэу Джабарыжъэу илъэс 90-м ехъу зыныбжьым дэжь ащагъ. Ар Дефанэм къыщыхъугъ, Тыркуем ращыжьынэу къухьэм рагъэтIысхьагъэу къахэкIыжьынэу хъугъэ.\nЕгъэзыгъэкIэ икIыжьыгъэр ба, макIа, зэхэфыгъуае, шапсыгъэрэ абдзахэрэ зэгъусэу миллионитIурэ ныкъорэ хъущтыгъэу лIыжъым еIо. Ар зышIобаIо щыIэнкIи мэхъу, ау икIыжьыгъэр мэкIагъэмэ миллионибл, бгъу фэдизэу непэ Тыркуем къыщалъытэрэ адыгэр тыдэ къикIыни? «Илъэсиблырэ цIыф къупшъхьэхэр хыIушъом Iутэкъуагъэхэу Iулъыгъэх, — къыIотэжьыгъ ащ. — Хъулъфыгъэ жакIэхэмрэ бзылъфыгъэ шъхьацхэмрэ къолэжъмэ набгъо ащашIэу, илъэсиблырэ цIыф шъхьэкъупшъхьэхэр къэпразым фэдэу хым къызхидзыжьэу. Сипый сэ слъэгъугъэр ылъэгъунэу сыфаеп».\nМэлылъфэгъу мазэм зы куп тыхъоу Самсун тыщыIагъ. Краснодар краим нэбгырэ тIокIым ехъу, АдыгеимкIэ нэбгырэ пшIыкIутф фэдиз. Мыщ ыпэкIи Самсуни, Синопи, Амасьи, Токъат-Эрбаами, Чоруми сащыIагъ, адыгэ шIукIаеми саIукIагъэу, сшIэхэу, сашIэу щытыти, тинэIосэ бэкIаемэ къэбар зэхахи къытфэкIуагъэх, тызэгъусагъэх, тызэхэтыгъэх, гу зэщытфагъ. Ащ икъэбар «Адыгэ макъэми» къытхыжьыгъ, зедгъэукIыхьанэп.\nКъытфэкIуагъэхэ адыгэмэ япэщагъ АкIэгъу Нуреттин, ар бэрэ хэкужъым къэкIуагъ, тэшIэ. Ащ игъусэхэу убыххэри къэкIуагъэх (убых къоджэ заулэ Самсун иIэгъо-блэгъоу щыс). Самсун вилайетым (район зыфэпIон) миллионрэ шъитIурэ фэдиз ис, шъитIур, анахь макIэмэ, адыгэ. Ар макIэп. ТыркуемкIэ ащ фэдиз зэхэсэу бащэ бгъотыщтэп.\nСамсун хымкIэ укIомэ, нэпкъитIур анахь зэпэблагъ, километрэ шъиплI гор. Ары мыщкIэ адыгэ бэ дэдэ зыкIыращыгъэр. КIочIаджэ хъугъэхэ цIыфхэр техьэгъум ыгъалIэщтыгъэх (Самсун нэпкъым псыишъугъэ, псыкIэ-псылэ бэу иIагъ). Бэ дэд мыщ IукIодагъэр, мин пчъагъэу Iуатакъощтыгъэмэ къахэнэжьыщтыгъэр мэкIэ дэд. Мы къэбармэ дэгъукIаеу сащыгъуазэу сыщытыгъ, ыпэкIи шIукIае стхыжьыгъагъэ. Ау тибысыммэ ащыщэу АкIэгъу Фаикъ къыIотагъэм гур пыригъэпIытIыкIыгъ, ары мы тхыгъэм ар шъхьэ зыкIыфэтшIыгъэр.\n«Сакъызлыкъэ коим сыщыщ, — къыIотагъ Фаикъ. — Адыгэхэр къухьэмкIэ Самсун къызехыхэм, зы гъэрэ мыщ дэсыгъэх, къякIугъэп. Къынэужым Чарщамбэм кIуагъэх, ау сымаджэхэу, лIэхэ зэхъум, Асарджыккоим (тырку къуадж) ыпшъэкIэ кIуагъэх, нэмыкIхэм ахагъэтIысхьагъэх. Мыхэм (адыгэмэ) аIуагъ: «Тыбзэ, тихабзэ мыщ щыдгъэкIодыжьыщт, тэ кой шъхьаф тшIыщт».\nДжаущтэу джы Сакъызкоим иерынэ (ичIыпIэ) агъэнэфагъ, унэ тIокI фэдиз ащ мэфэ пшIыкIутф фэдизкIэ щагъэуцугъ, бзылъфыгъэмэ аижьыгъэх. «Унэхэр хьазыр, шъукъэкIожь» заIом, яIэ тIэкIур зыдахьыжьи, ащ екIолIэжьыгъэх. А чIыпIэм къурмэни щашIи, чэщыпэ щырахыгъ.\nПчэдыжьым жьэу атакъэр къызэIом, коим дэсыр зэкIэ яунэмэ къарыкIи, гъыхэзэ Тхьэм елъэIугъэх: «Тэри, шыкурол осын, къытэхъулIагъэмэ ауж къуаджэ тиIэ хъужьыгъэмэ!» Титхьаматэмэ, тятэ пIашъэмэ моущтэу хъугъэу къытаIощтыгъ. АкIэгъу Гюль Ахьмэд Темырджан, АкIэгъу Ибрахьим Темырджан мыр къытфэзыIотэжьыгъэр, мыхэм ятэжъ мэхъу къикIыжьыгъагъэр… «Мыр къаIуатэ хъумэ лIыжъхэр нэку-нэпс хъущтыгъэх», — еIо Фаикъ. Мыщ фэдэ хьазыр хэхэс хъугъэ адыгэмэ ашъхьэ къырыкIуагъэр.\nЯбыракъ гъэIагъэу заор, хьадэгъур къыхэзыхыгъэхэр е фэхыгъэх, е хыIушъом IулIыхьагъэх, зекIыжьхэми къин мыухыжь хэтхэу къахьыгъ. Мыдырэ адыгэ купэу быракъыр агъэтIылъыжьи, пачъыхьэм игущыIэ щыгугъхи къушъхьэм къехыгъэхэм джы закъыфэдгъэзэн, ахэри мэлылъфэгъум къыхеубытэх. «Фэдз кIэйкIэ», «къуладжэкIэ» зэджагъэхэм, джы Ярославскэм, Чэтыунэ (Лабинскэ) укIо зыхъукIэ, «Унароковская» зыфаIорэм дэжь, джы Фэдз зытесым, ащ тIэкIу шIокIэуи къыубытыщтыгъэ. Къоджэ тIокIищ фэдиз къосыгъэу къаIотэжьы.\nТыркуем Анталие къалэм пэмычыжьэу зы абдзэхэ къуаджэ щыI, Елемэ раIо. Къуаджэм дэс нахьыжъмэ къызэрэтфаIотагъэмкIэ, ахэри къухьэкIэ Анталием къызыIуащэхэм зэрэщыжъоркъым пае щыIакIэ ямыIэу лIэхэ зэхъум, хабзэм елъэIухи къушъхьэм нахь хэхьагъэх, мыдыкIэ хэкум исыхэ зэхъум зэрэщытыгъэм фэмыдэ дэдэми, оси къафесэу, ячъыIи кIуачIэу, ахэми лъапсэ къыдагъэчъэхыжьын алъэкIыгъ. Мыхэр 1864-м икIыжьыгъэмэ ащыщхэп, пачъыхьэм ипцI нэужым утын хэзыхыжьыгъэмэ ащыщых, илъэс пшIыкIутф фэдиз горэмкIэ ыхэ Фэдз тIуакIэм щыпсэухи, пачъыхьэм иполитикэ агу агъэкIоди, икIыжьыгъэх.\nЗыгъэ Елемэ къикIыжьыгъэ тиныбджэгъу лIы куп яунагъохэр ягъусэу Унэрэкъохьаблэ тикощыкIыжьыгъагъэу тижъымэ къаIотэжьыщтыгъ аIуагъэти, сщэгъагъэх. Едыдж Нихьай, Едыдж Батырай, Енэмыкъо Моулид, Едыдж Мэмэт зыцIэ Iугъэхэу, лъэпкъым егъашIэм фэусэпыгъэмэ ащыщых, хъугъэри ашIэ, тарихъыми щыгъуазэх, ятэ пIашъэми къапахыгъэр макIэп.\nУнэрэкъохьаблэ тызэупчIын горэ гъэнэфагъэу щытиIагъэп, нэрышэ-гурышэкIэ тыдэхьагъ. Тхьэм зэриIонэу урамыбгъум тетIысхьапIэм ныо горэ тесыти, ар упчIэжьэгъу тшIыгъэ. Ныбжьышхо иIагъ, ау джыри игулъытэ чаныгъэ, иакъыли къэбзагъэ. ЛIэу сигъусэхэр мы чIыпIэм икощыкIыжьыгъэхэ адыгэмэ зэращыщхэр, Тыркуем джы къуаджэу зэрэщыпсэухэрэр, алъапсэ афынэу къызэрэкIуагъэхэр фэсIотагъэх.\n— Мыщ адыгэхэр зэрэтесыгъэхэр нафэ, — ыIуагъ ныом. — Тятэ пIашъэмэ къызэраIотэжьыщтыгъэмкIэ, ахэр мыщ къызэкIохэм ущыпсэущтмэ зэкIэ хьазырэу къырихьылIагъэх. Яунэхэри, якъакъырхэри, ябгъагъэхэри, аужыпкъэм ябылымхэри, яхьэ-чэтыухэри къэнэгъагъэх. Шъхьэхьыжьэу, Iэпс-лъэпсэу, зэрикIыжьыщтхэм нэмыкI гугъу ямыIэу ашъхьэ рахьыжьэжьыгъэу зэхэтхыжьыгъэ…\n«Къоджэ еджапIэм имузей урысхэр мыщ къызэрэкIуагъэхэм фэгъэхьыгъэу чIэжъугъотэщт, адыгэ Iэпэщысэхэри, Iэмэ-псымэхэри чIэлъых», —къытиIуи, еджапIэм тыкIуагъ. ЗэриIуагъэу бэ къыщытлъэгъугъэр, лIымэ ячэф пыутыгъэ хьазырэу тыкъыдэкIыжьыгъ.\nСыда ащ фэдизэу къэхъугъагъэр Стамбол икIыжьышхом хэмыфэхэу чIыохым къэкIуагъэмэ замыIэтыжьы мыхъунэу? «Шъузэрэфаеу шъудгъэпсэущт, шъуихабзи, шъуидини шъулэжьы, джы мамырэу, дахэу тызэдыщыIэщт», — пачъыхьэм къариIуи игущыIэ зэрепцIыжьыгъэр ары ащ лъапсэ фэхъугъэр. Ар амыдэу пачъыхьэм иполитикэ пэуцужьыгъэхэ адыгэмэ къарыкIуагъэм итхьамыкIагъо мэлылъфэгъу мазэм и 26-м екIолIэжьы. Шъолъэгъу, мэлылъфэгъу мазэм ыщэчыгъэр зыфэдизыр…\nМыщ игугъу къэтымышIызэ, Хьаджэмыкъо Пщымафэ къыфэдгъэзэжьын. Ащ пачъыхьэм чIыгу къыритыгъ, чылэ-къутыр зытIуи тыригъэтIысхьагъ. Хьаджэмыкъохьаблэ (джы Дондуковскэр) ары зыгъэуцугъэр. Ау мыщ фэдизэу пачъыхьэм щыгугъыгъэри игугъэ хэшхыкIыжьыгъэп, а фэдзхэр зытекIодэгъэ «IэшэIыхым» хьаджэмыкъохьаблэхэм ащиухьагъэп, пачъыхьэм ихьилагъэ афэмыщэчыжьэу лIакъор зэгочыгъэ хъуи, янахьыбэр икIыжьыгъ, мыдрэ къэнагъэхэр дэдзыхыгъэ хъугъэх, Хьаджэмыкъохьабли ыцIэ зэблахъугъэ. Пачъыхьэм игенералэу А.М. Дондуковым джы ыцIэ ехьы, ари адыгэм бэрэ къешъхьэпэуагъэмэ ащыщ, арыщтын урысмэ зыкIагъэлъэпIагъэр.\nУрысмэ «Фэдз зау» зыфаIуагъэр адыгэмэ IэшэIыхыр къазыфаIэтыр ары. «Кавказ заом ыуж сыда типсэукIэщтыр, таущтэу тыщыIэщта?!» аIуи адыгэхэр егупшысагъэх, ащкIэ IэубытыпIэ ашIыгъагъэр пэчъыхьэм адыгэмэ яхэбзэ зэхэтыкIэ рыгъозэнхэу амал къаритыщтэу зыфиIуагъэр ары. Ау апэрэ илъэс шъыпкъэхэу ыхэ къехыхи Фэдз тIуакIэм къыздэтIысхьэхэм къыщегъэжьагъэу Темыр-КъохьэпIэ Кавказым щыпсэухэрэр Iэшэнчъэхэу, граждан шъуашэм игъэуцоныр пачъыхьэгъум инэрыгъыгъ.\nЕгъашIэм Iашэр зиIэдэжьэу, шхэхэми, чъыехэми Iабэхэмэ анэсынхэм нахь чыжьэу Iузымыхыщтыгъэмэ сыд фэдэу хъумэ ар пфашIэн?! Iашэр ты пIашъэмэ янэпэеплъ, ялъэуж рэкIо, сакральнэ кIуачIэ иI, лIакъор, лъэпкъыр къеухъумэх. ЕтIани адыгэм ымыштахэщтыгъэр а уахътэм къэзэкъмэ Iашэ аIыгъын зэрэфитыгъэхэр, ащкIэ зи зэрарамыIощтыгъэр ары. Адыгэрэ къэзэкърэ зызэрихьылIэхэу зызэIуупIэхэкIэ (ащ фэди макIэп зэрэхъущтыгъэр), зыр Iэшэнчъэу, адрэр IашэкIэ узэндыгъэ хъущтыгъэ, ау ащ емыплъхэу зызэшIуанэхэкIэ къэзэкъмэ яIашэ къатырахыти, яожьыщтыгъэх. Ащ фэдэ адыгэхэр агъэмысэхэти, Сыбыр ращыщтыгъэх.\nХьакурынэхьаблэ районым ит псэупIэу Дукмасовэ ыцIэ зыхьырэ генералэу Дукмасовыр адыгэ шъолъырым итхьаматэ игодзагъ, ары IэшэIых политикэр зыгъэцэкIэнэу зэраусэигъагъэр. Лэбэдэс къэбэртаехэм янэрылъэгъугъ IэшэIыхыным къызыдихьырэ тхьамыкIагъор, 1868-м икъихьэгъухэм адэжь Псэкъупсэ округым Инэмрэ Тэхъутэмыкъуаерэ къащырагъажьи Iашэр къэзымытхэрэм зэрадэзекIуагъэхэр.\nIэшэIыхыным игъусэу зы Iоф лэбэдэсмэ джыри къафаIэтыгъагъ — Пшызэ инэпкъ тешъомэ ахэр агъэкощынхэу пачъыхьэм иадминистрацие унашъо зэришIыгъагъэр ары. ЧIыгу гъэбэжъулъэм икIынышъ, чIы тешъом хэт пфэкIона. Аущтэу къарашIэрэр зымыштэрэ адыгэмэ зыкъаIэтэу рагъэжьагъ, пачъыхьэм фэтхагъэх, «тижъугъэкIыжь» зыIоу ахэтыгъэри макIэп. Ау а лъэхъаным Тыркуем кощыжьынхэр пачъыхьэм къызэтыригъэуцуагъэу афидэщтыгъэп, 1866-м къыщегъэжьагъэу ащ фаблэхэрэр Сыбыр ращыщтыгъэх е агъэтIысыщтыгъэх. Джа уахътэр ары нэбгырэ шъитф фэдизмэ къэзэрэухъумэжьынхэу, пачъыхьэм пэуцужьынхэу тхьэлъэIу зызэдашIыгъэр.\nХьакурынэхьэблэ районым джыри зы псэупIэ ит генералэу Дукмасовым фэдэу адыгэмэ лые къязыхыгъэ генералым ыцIэ ыхьэу. Ар Чэтыунэ (Лабинскэ) дзэ округым ипэщагъэу генералэу Пентюховыр ары. Мыры фэдзхэр гъэIэсэгъэнхэм пае «экспедицие къэжъугъакIу» ыIуи Екатеринодар тхэгъагъэр. Мэлылъфэгъум и 23-м пачъыхьадзэм щыщхэмрэ къэзэкъхэмрэ лэбэдэсхэр къаухъурэихэу рагъэжьагъ, дагъэкощыкIынхэу унашъо яIагъ. Ау сыд хъугъэкIи къызэкIэмыкIонхэу, зэонхэу тхьэ КъурIанкIэ зыIуагъэхэр нэбгыришъэ фэдиз хъущтыгъэх, ахэм бзылъфыгъэхэри ахэтыгъэх.\nМэлылъфэгъум и 26-р къызщихьащтым, чэщым Дэхъущыкъое Думэнышъымэ яхапIэ пытапIэ адыгэмэ щагъэпсыгъ, чэщ реным Тхьэм елъэIугъэх. Пчэдыжьым бзылъфыгъэхэмрэ сабыйхэмрэ къыгот хапIэм дагъэтIысхьэхи, лэбэдэсхэр къатеогъадзэм пэуцужьыгъэх, лIыгъэ ахэлъэу зэуагъэх. Ау а тIэкIумкIэ дзэм утекIоныя, къуаджэр агъэстыгъ, зэкIэ зэтыраукIагъ, нэмыкIмэ гущтэ хахынэу жъалым дэдэу адэзекIуагъэх. Пшызэ шъолъырым ипащэу Сумароков-Элсьтон итхьаматэмэ зэрафитхыгъэмкIэ, «зэкIэ фанатхэр аукIыгъэх зы бзылъфыгъэрэ зы пшъэшъэжъыерэ нэмыкI къэмынэу». Хъугъэр зинэрылъэгъу офицерым къытхыжьыщтыгъэ хьадэхэр зэпэIулъхэу, бзылъфыгъэхэмрэ сабыйхэмрэ упкIэтагъэхэу щагум зэрэдэлъыгъэхэр…\nХьадэхэр яIахьылмэ къарамытыжьхэу, арамыгъэгъэтIылъыжьхэу мэфэ заулэрэ щагъэлъхи, километрипшI фэдизкIэ Фэдз пэблагъэу щыс станицэу Костромскаям ащэхи, ащ щычIалъхьажьыгъэх. Зымэ урыс къэм далъхьагъэхэу аIо, тэ Костромскоим факIоу тызэкIом, зэкIэ аукIыгъэхэр зы машэ ратакъохи, а чIыпIэр ажъожьи, умыгъотыжьынэу ашIыгъэу къытаIуагъ. Ау фэдзхэр зыфэзэуагъэхэр, зытекIодагъэхэр ашIэ. Мы тхьамыкIагъом фэгъэхьыгъэу «Фэдз IэшэIых орэд» ыIоу 1971-м Iэпэзэо Сахьидэ зэхилъхьагъэу гъыбзэ къэнэжьыгъ.\nБэмэ аIоу сырехьылIэ: «АI-анасын, а пачъыхьэр тадэжь къызэкIом ешIугъагъэхэмэ, къэнэжьыщтгъагъэх». Адыгэр зэмыуцолIэн «цокъэ зэжъу» ригъэуцоныешъ, къэнэгъэ тIэкIур ригъэкIодыкIыщтыгъэу сэ сэлъытэ. Сыд ыIощтыгъэр генералэу Ермоловым? «Адыгэхэр тэ зэрэтищыкIагъэ щыIэп, чIыгур ары тызфэныкъор».\nФэдз заор аужырэ зэошхоу адыгэмэ урыс пачъыхьэм дашIыгъэмэ ащыщ, ар тщыгъупшэ хъущтэп. Зытплъыхьэмэ тэлъэгъу — тыди, зэрэ Пшызэ шъолъырэу, къэзэкъмэ ядзэкIолIмэ саугъэтхэр, чIыпIэ хэIэтыкIыгъэхэр афагъэуцух, къэзэкъым идахэ щаIо, ышIагъэр щагъэбыракъы. Тэри тилIыхъужъхэу яшъхьафитыныгъэ, ячIыгу, яхэбзэ-бзыпхъэ фэбэнагъэхэр тщыгъупшэхэ хъущтэп. Илъэси 150-рэ хъугъэ фэдз заор заухыгъэр, ау ащ иджэрпэджэжь джыри Фэдз тIуакIэм щэIу, ар тятэ пIашъэмэ яджэмакъ…\nЗы адыгэ купыр нэфшъэгъо атакъэм егъэгъы, адрэ купым ятэ пIашъэмэ янэпэеплъ къаухъумэзэ мэфэхых, ахэм афэгъэхьыгъэ гукъэкIыжьхэр мафэрэ мэщэIух, чэщырэ мэхьапщэх, тэри тщымыгъупшэнхэу тишIэжь къыхэнэжьых.\nАдыгэмэ къэхъущт-къэшIэщтыр къашIэу цIыфхэр ахэтыгъэх. Нэгъуцу Юсыф-Сахьидэ Шапсыгъэ щитхыгъэ къэбарыжъмэ зэрахэтымкIэ, Дефанэм щыщ ХыдзэлI Гузаекъо Джаймызэ ащ фэдагъ. Адыгэр Кавказ заом къыщымыкъутэзэ къыпыщылъэу ыIогъагъэмэ ащыщэу гущыIитIу. «Пыир хэкум къихьащт, пыим хэкур ыубытыщт… ГыкIакIоу урыс шъузи, черкес шъузи Пшызэ нэпкъ зэлъыIусхэу, сэлам зэфагъэхьэу хъужьыщт». А Пшызэ нэпкъ щызэпэIус бзылъфыгъэхэу гыкIэхэрэм сэлам IэшIу непи зэфагъэхьыным пае бгъуитIуми узэгурыIоу, мамырэу узэхэтын фае. Фэдз заом фэдэмэ ащ урагъэгупшысэ.\nАдыгеим изаслуженнэ журналист, филологие шIэныгъэхэмкIэ кандидат.


Адыгэ орэдым зеIэты — Адыгэ макъ\nАдыгэ орэдым зеIэты\nРедактор 26.11.2019 КУЛЬТУРЭР, КЪЭБАРЫКlЭХЭР\nАдыгэ орэдым икъэIонкIэ зэнэкъокъу республикэм и Къэралыгъо филармоние щыкIуагъ.\nРеспубликэм культурэмкIэ иминистрэ игуадзэу, Урысыем, Адыгеим, Ингушетием культурэмкIэ язаслуженнэ IофышIэу ШъэуапцIэкъо Аминэт зэхахьэм къыщиIуагъ адыгабзэм изэгъэшIэн, игъэфедэн, шэн-хабзэхэр къэухъумэгъэнхэм афэгъэхьыгъэ зэнэкъокъоу зэхащагъэм илъэси 8 — 14 зыныбжь еджакIохэр зэрэхэлажьэхэрэр.\n2014 – 2021-рэ илъэсхэм культурэм хэхъоныгъэ ышIынымкIэ программэм къыдилъытэрэ Iофтхьабзэхэм зэнэкъокъур ащыщ. ПэшIорыгъэшъ зэIукIэгъухэр районхэм, къалэхэм ащызэхащагъэх. ТекIоныгъэр къыдэзыхыгъэхэр кIэух зэнэкъокъум хэлэжьагъэх.\nАдыгэ Республикэм культурэмкIэ и Министерствэ, республикэм лъэпкъ культурэмкIэ и Гупчэ филармонием щызэхащэгъэ зэнэкъокъум еджэкIо 60 хэлэжьагъ, адыгэ шъуашэр кIалэхэм, пшъашъэхэм ащыгъэу орэдхэр къаIуагъэх. Лъэпкъ гупшысэр искусствэм щыпхыращынымкIэ, тарихъымрэ шэн-хабзэхэмрэ нахьышIоу ашIэнхэмкIэ шъуашэу къызщалъэрэм мэхьэнэ гъэнэфагъэ зэриIэр зэнэкъокъум къыщылъэгъуагъ.\nКIэлэеджакIохэр ныбжьэу яIэм елъытыгъэу куп зэфэшъхьафхэм ахэтыгъэх. «Синан», «Абдзахэмэ яорэд», «Си Къэсэй», «ХьапакIэм иорэд», нэмыкIхэу лъэпкъ искусствэм щашIэхэрэр зэхэтхыгъэх. Тхьабысымэ Умарэрэ Жэнэ Къырымызэрэ яюбилейхэр мыгъэ зэрэхэдгъэунэфыкIыхэрэр зэхэщакIохэм къыдалъытэзэ, кIэлэеджакIохэм къаIощт орэдхэр къызэрэхахыгъэхэр шIушIагъэкIэ афэтэлъытэ.\nЗэнэкъокъур зезыщэгъэ журналистэу Беданыкъо Замирэ къызэрэхигъэщыгъэу, кIэлэеджакIохэм ясэнаущыгъэ къызэIуахынымкIэ, искусствэм нахь куоу щылъыкIотэнхэмкIэ орэд пэпчъ пIуныгъэ мэхьанэу иIэм зыкъеIэты.\nЖэнэ Къырымызэрэ Сэмэгу Гощнагъорэ зэдаусыгъэ орэдэу адыгэхэм яшэн-хабзэ фэгъэхьыгъэр зэхахьэм дахэу щыIугъ. Хьакъунэ Заремэ игущыIэхэм атехыгъэ орэдхэм узыIэпащэ. Чэтыум ехьылIагъэр кIэлэцIыкIум къыIо зыхъукIэ ыныбжь, щыIэныгъэм еплъыкIэу фыриIэр, нэмыкIхэри къыдэолъытэх. Къэлэкъутэкъо Динарэ, Гъонэжьыкъо Фатимэ, Пчэнэшэ Заринэ, фэшъхьафхэм ным, шIулъэгъу къабзэм афэгъэхьыгъэ орэдэу къаIуагъэхэр гум «щэчэрэгъух», искусствэм тамэу щагъотыгъэм зеушъомбгъу.\nЩэлбай Дамир зэхахьэхэм ахэлажьэу Кощхьаблэ, Мыекъуапэ, нэмыкIхэм ащытлъэгъугъ. Адыгэ шъуашэр дахэу зэрехьэ. Орэдым хэлъ гупшысэр къызэIуехы, къашъом «хилъэсагъэу» гущыIэхэр зэхэугуфыкIыгъэхэу къызэрэтлъигъэIэсыхэрэм уегъэгушхо. Гран-прир ащ фагъэшъошагъ. ИскусствэхэмкIэ Кощхьаблэ икIэлэцIыкIу еджапIэу Хьагъэудж Мыхьамэт ыцIэ зыхьырэм зыщегъасэ, пащэр КIэдэкIой Азид.\nТэхъутэмыкъое районым къикIыгъэхэ Къэлэкъутэкъо Динарэрэ Темрыкъо Бэлэрэ апэрэ чIыпIэр къыдахыгъ, ШъэуапцIэкъо Асыет кIэлэеджакIохэр егъасэх.\nКультурэм и Унэу Джэджэхьаблэ дэтым композиторэу Нэхэе Аслъан ыцIэ ехьы. Ащ зыщызыгъэсэрэ Гъонэжьыкъо Фатимэ апэрэ чIыпIэр фагъэшъошагъ, пащэр Бэрзэдж Светлан.\nКрасногвардейскэ районым культурэмкIэ и Унэ иIофышIэу Виктория Куканьчиковам ыгъэсэрэ Абэсэ Долэт апэрэ чIыпIэр къыдихыгъ.\nАнсамблэм хэтхэу орэд къэзыIохэрэм язэнэкъокъуи гъэшIэгъонэу кIуагъэ. ЛIыпсэкъо Маринэрэ Окъ Рузанэрэ апэрэ чIыпIэр къыдахыгъ. Тэхъутэмыкъое районым икъуаджэу Афыпсыпэ кIэлэеджакIохэм зыщагъасэ, пащэр КIакIыхъу Нухь. Чэтэо Азэматрэ КIуашъэ Рэмэзанрэ апэрэ чIыпIэр афагъэшъошагъ, пащэр Мэкъэо Светлан.\nОсэшI купым хэтыгъэх Адыгеим щашIэхэрэ орэдыIохэу Нэгъой Маринэ, Мамхыгъэ Маринэ, Хъут Рустам, нэмыкIхэри. Зэнэкъокъур рагъэжьэным ыпэкIэ Хъут Рустамрэ Мамхыгъэ Маринэрэ адыгэ орэдхэр къаIуагъэх. Зэфэхьысыжьхэм къапкъырыкIырэ гупшысэхэр щыIэныгъэм дештэх. Мамхыгъэ Маринэ зэрилъытэрэмкIэ, зэнэкъокъум ишIуагъэкIэ кIэлэеджакIохэм яшIэныгъэхэм ахагъэхъуагъ, яIофшIэн нахь дэгъоу зэхащэнымкIэ кIэлэегъаджэхэри амалышIухэм зэдягупшысагъэх.\nАщ фэдэ зэнэкъокъухэр гущыIэгъу тызыфэхъугъэ кIэлэеджакIохэм ашIогъэшIэгъоных, ягуапэу хэлэжьагъэх.\nТыгъэр тшъхьащытэу чIыр къекIокIыфэ адыгэ лъэпкъыр дунаим тетыщт, иорэд лъагэу зиIэтызэ гъашIэм щыжъынчыщт.\nПредыдущая 24 Kasım anneler günü\nСледущая Зэтырагъэуцонхэм тыщыгугъыщт


Лъэхъаным диштэу агъэпсыщт — Адыгэ макъ\nЛъэхъаным диштэу агъэпсыщт\nУрысые Федерацием и Президентэу Владимир Путиным социальнэ IофышIэм и Мафэ мы лъэныкъом Iоф щызышIэхэрэм видеозэпхыныгъэ шIыкIэкIэ заIуигъэкIагъ. Мы Iофтхьабзэм хэлэжьагъэх Адыгеим иволонтер ныбжьыкIэхэри.\nАнахьэу пандемием илъэхъан социальнэ IофышIэхэм зыгъэпсэфыгъо мафэ къафыхэмыфэу лэжьагъэх. Ащ фэдэ уахътэм IэпыIэгъу ямыIэу зы мафи ащ щыкIэрэ цIыфхэр къэбгъанэхэ хъущтыгъэп. Шхынхэр, уц Iэзэгъухэр аIэкIэгъэхьэгъэнхэр, сымэджэ хьылъэхэм алъыплъэгъэныр — мы зэпстэури волонтерхэмрэ социальнэ IофышIэхэмрэ зэшIуахын фэягъэ.\n«Сицыхьэ телъ пандемием илъэхъан зэшIошъухыгъэм рэзэныгъэшхо къызэрэздихьыгъэм, Урысыем ицIыф пэпчъ шъуиIоф гуфэбагъэу хэлъыр зэрэзэхишIагъэм. Ащ фэдэу зекIохэрэм кIочIэшхорэ гу зэIухыгъэрэ яI», — къыIуагъ Владимир Путиным.\nКъыхэгъэщыгъэн фае, лIыгъэшхо зэрахьагъэу ахэм алъытэрэп. Мы сэнэхьатыр къыхэзыхыхэрэр ащ къыкIэкIощтым паеп зыфэлажьэхэрэр, нэмыкIхэм агу зэрафэузырэр ары. КIэлэцIыкIухэми, ныбжь хэкIотагъэ зиIэхэми ахэр адэIэпыIэх.\nРесурснэ гупчэу «Волонтеры Адыгеи» зыфиIорэм анахь чанэу зыкъыщызгъэлъагъохэрэм Президентым къыфаIотагъ социальнэ IофышIэхэм ягъусэхэу Iофэу зэшIуахыгъэр, Дунэе Премиеу #МыВместе зыфиIорэм зэрэхэлажьэхэрэми игугъу къашIыгъ.\nШъугу къэдгъэкIыжьын мэлылъфэгъу мазэм Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат «Мы вместе» зыфиIорэ Урысые Iофтхьабзэм хэлажьэхэрэм зэраIукIэгъагъэр.\nШъолъырым ипащэ къыхигъэщыгъ волонтер IофшIэныр непэрэ мафэхэм IэпыIэгъушхо зэрэхъурэр: мэхьанэшхо зиIэ социальнэ Iофыгъохэм язэшIохынкIэ цIыфхэр зэкъоуцох, тхьамыкIагъом пэшIуекIох, Iофтхьэбзэшхохэм язэхэщэн къагъэпсынкIэ.\n«Президентэу Владимир Путиным къызэриIуагъэмкIэ, «пандемием ебэныгъэнымкIэ гуфакIохэр анахь кIочIэ шъхьаIэхэу щыIэхэм ащыщых». Тиволонтерхэр «зонэ плъыжьым» итхэм, колл-гупчэхэм ащылажьэхэрэм яIэпыIэгъугъэх, нэжъIужъхэм адеIагъэх, шхынхэр, уц Iэзэгъухэр афащэщтыгъэх, сымаджэхэм врачхэр аращалIэщтыгъэх. Адыгеим игуфэкIо миным ехъу урысые Iофтхьабзэу «Мы вместе» зыфиIорэм хэлэжьагъ. НыбжьыкIэхэм язакъоп, ныбжь зиIэхэри ахэм ахэтыгъэх», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.\n«Коронавирусым ебэныгъэнымкIэ Iофэу зэшIотхыгъэм къыгъэлъэгъуагъ тызэрэзэгъусэр, къиныгъохэм тапэшIуекIоныр зэрэтиамалыр. Мыщ фэдэ зэнкIэ зэдэгущыIэгъур дгъэфедэзэ ыкIи тапэкIэ тызэдэлажьэзэ лъэхъаным диштэу, зищыкIагъэ пэпчъ нэсэу социальнэ IэпыIэгъур зэхэтщэныр типшъэ-\nрылъ», — къыкIигъэтхъыгъ игущыIэ къэралыгъом и Президент.\nПредыдущая ЫпкIэ хэмылъэу газыр аIэкIагъэхьащт\nСледущая Урысыем и Мафэ зэрэхагъэунэфыкIыщтыр


«СыкъзэрэкIожьыгъэм сыкIэгушIужьы» - Jıneps Gazetesi\nAna Sayfa Anadilimde Jıneps Adığece / Адыгэбзэ «СыкъзэрэкIожьыгъэм сыкIэгушIужьы»\nХэкум гъэзэжьыгъэным игъогу зэIузыхыгъэхэм ащыщ Дугъ Мтрадж.\nМэлыльфэгъум и 4-м 1991-рэ илъэсым щыублагъэу Мыекъуапэ щэпсэу. Дугъ Мтрадж Хэкум ыгъэзэжьынэу зэрэхъугъэм ыкIи ащ ыужырэ илъэсхэм, ищыIэныгъэ фэгъахьыгъэу гущыIэгъу тыфэхъугъ.\n-Хэкум бгъэзыжьыным игупшысэ сыдэущтэу пшъхьа къихьагъа ыкIи теубытагъэу пIалъэр сыдэущтэу къыхэпхыгъа?\n-Тыркуем къалэу Самсун лицеим сыщеджэщтыгъ, сянэш гурытэу Дугъ Алатин я 70-рэ илъэсхэм Кавказ културэ ыкIи Ямчы-кIакIо зыфиIорэ журналхэм акIэтхагъэу къыфакIощ тыгъэх. Бэрэскэжьые пчыхьарэ Мыекъуапэ Адыгэ Радиом едэIущтыгъ. Сэри сянэшым къыфэкIорэ журналхэм сяджэщтыгъ, Ьыеъкьуапэ радиом сыгу етыгъэу седеIущтыгъ. 1977-рэ илъэсым ыкIэм IофышIэ Анкара сыкIофэкIэ сигупшысэхэр чьэпхьыгъэх. 1992-рэ илъэсым унагъокIэхэкум къэкIожьыгъэу ищыIэныгъэ ичIыгу щизыхыгъэ сигупсэу сянэшыр ары хэкум сыкъэкIожьыным сигупшысэ къыфэзгъэущыгъэр. Тхьам хьадрыхэ гупсэф регъэгъот.\n«Иунагъо иIыгъын ыгъэгупсэфын фэшI, къалэхэу Самсун, Синоп, Амася, Токат ыкIи Чорум якIурэ гъогухэм яшIын лэжьакIоу ащылажьагъ. Тхьамафэм мэфищ плIы унэм къэкIожьыщтыгъэ Тымрэ, икIалэхэм яфэIо фашIэ изгъэкъурэ.ахэр зыми щимгъакIэхэу, щыIэм езэгъым зэригъафэу, иунагъо зыгъэдэхагъэ Нымрэ ятIонэрэ кIалэу мэзаим и4, 1959 -рэ илъэсым сакъфэхъугъ.\n(Сянэ нахь пасэу еджапIэ сигъэкIон фэшI синыбжь аригъэиныгъагъ. Ащ фэшI 1959-, тэрэзыр 1958-рэилъэс).\nСшынахьыжъ Анталем щэпсэу, сшыпхъу нахьыкIэ Анкара иунагъокIэ дэс. Сянэ Самсун щыI, иунэ ис, тадэжь Мыекъуапэ къакIо щэIэ. Тятэ 1982-рэ илъэсым идунае ыхъуожьыгъ.\nСятэкIэ сятэжь Тыркуем ишъхьафит зао. Сарыкамыщ зыфаIоэр заом зэкIом къыгъэзэжьыгъэп. Сянэ ятэ а заом хэлэжьагъ, псаоу къыхэкIыжьыгъагъ, ау сэ къэсшIэжьырэп, илъэсытIум ситыгъ зэлIэм. Синэнэжъи а илъэсхэм ищыIэныгъэ ыухыгъ. 1970-рэ илъэсым нэсэ, Сянэ янэ ары тиунагъо анахьыжьэу щысиIагъэр. Тянэшхэм адэжь щыIэщтыгъ. Ащ къыхэкIэу мафэ къэсми тлъэгъущтыгъэп. Сяти сяни адыгабзэр дэгъудэдэу ашIэщтыгъ, унэм щыгущыIэщтыгъэх. Тэ зэхытамгъэхын горэм тегущыIэнхэ зыхъукIэ адыгабзэм зыратыщтыгъ.\nАсимилациер зыгъэлъэшыгъапэр къуаджэхэр къызанэкIэу къалэхэм кощыхэ зыхъугъэм, я 60-рэ илъэсхэр ары. ЩыIакIэр хьылъагъэ. Ащ фэдэ уахьтэм кIэли 3- ригъэджэн къаIэтынэу щыIэныгъэм фэбэнэрэ сянэрэ сятэрэ адыгабзэ сагъэшIагъэп сIоу сыгу ябгъэныр къезгъэкIурэп.\nИльэс пчьагъэ тешIагъэу, сянэ Мыекъуапэ къэкIуагъэу татэжь щыIэу тIэкIу сыгу зэрэхэкIыэрэ адыыгабзэ зэрэсимгъэшIа гъэр есIокIыгъ. А сикIал! Мыщ фэдизэу ущикIэгъэщт Iоу сшIагъэми, сыдэу хъугъэми озгъэшIэныгъи- зэриIуагъэр сщыгъупшэрэп.»\nАнкара щылажьэрэ Кавказ Културэ Хасэм сыхэтызэ Хэкум гъэзэжьыгъэным фэбанэрэ ныбджэгъухэм ащыщ сыхъугъ. Зэгупшысэгъухэм щэч хэмылъэу хэкум гъэзэжьыгъэн, тинеущэ ащ щыгъэпсыгъэн фаеу, ассимилацием пэуцуным ыкIи хэкIодэжьыным ебэныгъэным хэкIыпIэ закъоу иIэр хэкум кIожьыныр арэу зэдедгъаштэщтыгъ.\nЖурналэу Ямчы и я 7-16-рэ номерхэм хэкум гъэзэжьыгъэным фэгъахьыгъэу тигупшысэхэм тиупчIэхэм джэуап къыритыжьытыгъ. ШышъхьаIум 1979-1980э илъэсхэм къулыкъу схьынэу сыздэ кIыгъэ Анкара къызысэгъэзэжьым Iоныгъэом 12 револуция щыхъугъэу сыкърихьылIэжьыгъ. Хасэхэм яIофшIэн зэтеуцуа гъэх. Ащ дэжьым унагъо зыпымылъ тиныбджэгъухэм яунэхэм, зигъонэмысэу зидунае зыхъожьыгъэ ткъощышIоу Бэрзэдж Фэрид ыIоу зэIуихыгъэ Кубан Кафе тизэIукIапIэщтыгъ, лъэпкъ Iофыгъохэр лъыдгъэкIотэнхэ фэшI.\n1984-рэ илъэсым Хасэм иIофшIэн зыпедзэжьым, 1990-рэ тлъэсым нэсэ Хьаткъо Аслан титхьаматэу хасэм изещэкIо куп сыщылэжьагъ. Iоныгъом и 12 къыздихьыгъэ хасэм яхьылIагъэ унэшъо пкъыехэм оIфхэр къыгъэхьыльагъ, уплъэкIунхэр агъэ льэшыгъ. Кьиным къымгъэцыхэу хасэм ипшъэрылъхэр ыгъэ цакIагъ, пчыхьа зэхахьэхэр зэхищагъ, ылъэ къытеуцожьыгъ. Мэзих хьылъэу къызэринэкIыгъэм хасэм зэхищагъэхэм анахь кIуачэ иIагъэр, 1989-рэ илъэсым чьэпыогъум Хэку ИкIыным и я 125-рэ Илъэс ШIэжь зыфиIорэрэ зэфэсышхор ары. Мыщ рагъэблагъагъэх Хэкум, Иорданем, Сирием, Германем ащып сэурэ Адыгэхэм ялIыкIохэр. Тхьамэфэрэ кIуагъэ зэфэсыр, гъунэ зиIэ унашъо пкъыехэм апхырыкIыгъ, лъагъо хихыгъ, културнэ програмэхэр къыкIэльыкIогъэ зэIукIэхэм яонджэкъ машIо кIэпщагъэ хъугъэ. (ащ ыпкъ къикIыгъ Тыркуем щыщ еджэкIо нэбгырищыр Налчык университетым аштэныр, Тыркуем щылэжьэрэ хасэхэм зыпч зыпчьэгъу зашIыным игупшысэ, Дунэе Черкес Ассацацием (ДАХ) икъэхъун. “125. Yıl 1990-рэ илъэсым тыкъзэсым хэкум къэзгъэзэжьыным сыгукIи сшхьакIи сыфэхьазырыгъ. Бэрзэдж Нихьат итхылъ Изгнания Черкесов зыфиIорэм иапэрэ нэкIубгъо итхагъэ Бреет игущыIэхэм тэ зихэку зэрагъэбгынагъэхэр къеIотэх;\n«Къытапэсыгъэ «кощакIохэр» зыфиIорэ цIэр ныбжьи сштагъэп.\nзичIыгу зыбгынагъэхэр ащ къикIырэр\nары шьае тэ тичIыгу тыбгынагъэп\nтшоигъоу нэпэмыкI хэгъэгу къыхэтхэу,\nхымэ хэгъэгу пIэлъэ хэхыгъэкIэ тыкъщыуцугъэп.\nТыкърагъэкIыгъ егъэзыгъэкIэ, ты хые бзэджашI.\nЗипчьэ къытфыIузыхыгъэр тихэкоп, ар тихэхэсыпIэн фае.\nтлъэкIыщтымкIэ гъунапкъэм пэблагъэу.\nГумзагъэу тежэн фае. Хэкум зыщыдгъэзэжьэщыт мафэм».\nыIоу лъыкIотэрэ усэм къыIуатэхэрэр сэрыкIэ Адыгэхэр арых.\nДжыри ССР щыIагъ, хэкум укъэкIожьы хъунэу нэдэплъыпIэ къэызэльагъом, Атэжъ чIыгум тыкъекIужьыным ипаIлэ къэсыгъ тIуи гъогум тыкътехьажьхэу тыублагъ.\nЯ 80-рэ илъэсхэм Мыекъуапэ ыкIи налчык тиныбджэгъухэм ащыщхэр къэкIожьыгъагъэх. Сэри СССР-м илIыкIоу Анкара щыIэм ситхылъхэр ястыгъагъэх хэкум къэзгъэзэжьын фэшI. ЫпэкIэ къэкIожьыгъэ синыбджэгъухэр къызэрыкIогъэ гъогум фэшъхьаф шIыкIэ сыушэтынэу сыфэягъ.\nАр, Анкара Гражданство къыщсатын, сихэку ар сиIэу сыкъэо- жьыныр арыгъэ. Ау илъэсрэ джэуап къатыжьыгъэп, Мыекъуапэ къэкIожьыгъэу щыпсэухэрэ синыбджэгъухэм 1991-рэ илъэсым егъэблэгъэ тхылъ къысфашIыгъ.\n– Тыркуем ущыIэзэ тэда узщыпсэущтыгъэр, Сыд IофшIап Iа узIутыгъэр?\n-Къалэу Самсун ублапIэ, гурыт еджапIэхэм ауж, къалэу Чорум дэт илъэситIу еджапIэу Машынэ Стройтельный Технткумым зыхязгъэтхагъ. Мы еджапIэр къызкIыхэсхыгъэр лейтенантэу къулыкъур щысхьын,икIэлищ Iэшъхьа закъокIэ езгъаджэрэ сятэ ыщэфыгъэ унам икIыфэ ытыжьынымкIэ IэпэIэгъу сыфэхъун, ихьылъэ тIэкIу тесIэтыкIыныр арыгъэ.\nIоныгъу, 1977-рэ илъэс, армэм джыри сыкIуагъэп, еджапIэм гъэсэныгъэу щызэзгъэогъотыгъэмкIэ Анкара Къэралыгъо Офис Материялнэ База (ГМБ) IофышIэныр щысыублагъ. СиIоф елъытыгъэу къалэхэу Измир, Станбул, Бурса сащыIэнэу бэрэ хъущтыгъэ, тхьамафэ ыжхэр Анкара Темыр Кавказ Хасэм щызгъакIощтыгъэ.\n1980-рэ илъэсым армэм сыкъикIыжьыгъ. Iофэу сызIутыгъэм икIэрыкIэу лъэIу тхылъ ястыгъэр Iоныгъом и 11-м аштагъ. ИтIэнэрэ мафэм пчьэдыжьым IофышIэ сыкIонэу сежьагъэу Тыркуем инациональный орэдхэр орэдыIом къеIох, ащ льыпытэу дзэ пашэу Кенан Эврен иджмакъэкIэ револуция хъугъэ къеIо. Хьишъэм зэрэхэхьагъэуIоныгъом и 12-м мафэр етэгъажьэ.\nIофым сыщылэжьэным ар пэрыохъу фэхъугъэп, зы мафэкIэ ыпэ сишыгъэу хъугъэ. ГМБ сиIофшIапIэ къэралыгъом къыщэ фырэ мотор зыхэт машынэ пстэум автобус, скоро помош зыфэ пIон фэдэхэм язэгъэпэшын, язэгъэкIун, хэушъхьафыкIыгъэ унашъохэм адиштэрэ проектхэм я отдел сыщылэжьагъ.\n1987-эр илъэсым Анкара Сёгютёзю хьаблэм дэт Отокоч зыфиIорэ Iахь зэхэлъ лэжьапIэм сыIухьагъ. Илъэсищ начальник сервисэу сыщылэжьагъ.\nМыекъуапэ сыкъзэкIожьым мэзиплIы урысыбзэм изэгъэшIэн сыпылъыгъ. Апэрэ илъэсыр унэ ныкIошIэу къэтщэфыгъэр идгъэкъужьыным ыхьыгъ. Мэзи 4- урысыбзэ курсым сыкIуагъ.\nА илэсхэм сисэнэхьат сырылэжьэнэу амал щыIагъэп. ТыкъзэкIожьым ятIонэрэ илъэсым тымылажьэу зэрэмыхъущтыр къэнэфагъэ. А лъэхьаным тэщ фэдэу унэе IофшIапIэ зыгъэпсы зышIоигъо ныбджэгъухэм щапIэхэр зэIуахыгъэх, тэри тахэуцуагъ. Мыщ дэжьым тучан цIыкIоу зэIутхыгъагъэмкIэ инэу ишIуагъэ къытигъэкIыгъ Нэгъой Хьасанбый, ащ ишIушIэ тщыгъупщэрэп. Илъэсищым мы щэпIэ цIыкIум тигъэпсэугъ. Сыд фэдэ хьап щыпи щытщэщтыгъ, ау шIухьафтын пкъыгъохэр едгъэбэкIыщтыгъ.\nА илъэсхэм унагъокIэ Мыекъуапэ къэкIожьыгъэ Чэтэо Ибрахьим ишъхьагъусэу дэн бзэным фэIазэу сшыпхъу нахьыжьэу згъашIорэ Шукран, шъхьангъупчьэ пэIупхьэхэм ядын едгъэжьэным ишIуагъэ инэу къытэкIыгъ. Мыр джыри бэмэ ашIэщтыгъэп. Илэс 10-м ехъу тызэдэлэжьагъ.\n1997-2002-рэ илъэсхэм мебель шIыным Iоф дэтшIагъ. 1997- 2005 илъэсхэм шъьангъупчьэ пэIухъо шэкIхэр зыщытщэрэ шапIэм игъусэу шьхапIэ зэIутхыгъ. ШэкIы щапIэм джыри Iоф ешIэ, шъхапIэр фэтэрэу ттыгъэ. Пандемием ыпэкIэ къежьагъэ экономически кризисым Iофхэр къыгъэхьылъагъэх. Мэфэ щынагъо къинхэр щыгъэзыягъэу хъужьыным тычIэхъоп сы. Джы зыгъэпсэфыгъом сыщыс. Сипсауныгъэ гумэкIыгъохэр къыхэхьагъэх нахь мышIэми, тихэтэцIыкIу фэIо фашIэхэм ащызгъакIэрэп. Тикъушъхьахэм сыкIонэу уахьтэ сэгъоты.\n-Уишъхьагъусэ уигъусагъа хэкум узэжьым? А лъэхьаныр ара нэIуасэ шъузэфэзышIыгъэр ыкIи сыд фэдэ Iофыгъоха шъузэрихьылIагъэхэр?\n-Хэкум къэдгъэзэжьынэу гухэлъ зытэшIым джыри унагъо тыхъугъагъэп. Сэ къалэу Анкара, сянэ инысэ хъунэу щытыгъэ сишъхьагъусэ Станбул щыпсэущтыгъ. ЧIыпIэ зэфэшъхьафхэм ащыпсэоу,«Хэкум Гъэзэжьын» гупшысэм знзгъаштэхэу ащ фэшI Iоф ышIэзэ зызхьазырырэ ты цIыф зырызыгъ.\n1990-рэ илъэсым и бэдзэогъу мазэ СССР-м КултурэмкIэ илIыкIоу Тыркуем щылажьэрэр телефонымкIэ къысфытеуагъ Налчык Родинэм зыфиIорэм Эрсин Калкан ыцIэкIэ егъэблэ гъэ тхылъ къызэригъахьыгъэр ыкIи ар синэIуасэмэ къысэуп- чIыгъ. СигущыIэ елъытыгъэу визэ ритыщтэу ыуIагъ. Эрсин Калкан телефонкIэ и паспорт къысфигъахьынэу есIуагъ.\nТрабзон нэсэ сыгъэкIотагъэ.ТынэсыфэкIэ Хэкум Гъэзэжьыным тытегущыIагъ, тигупшысэхэр зэдэдгощыгъэх, тиеплъыкIэхэр зэтефагъэхэу къычIэкIыгъ, нахь благъэу нэIуасэ тызэфэхъугъ.\n1970-1980- рэ илъэсхэм язэблэкIыгъохэм асимилациям пэуцун тымыкIодэжьын фэшI хэкIыпIэ закъоу щыIэр Хэкум гъэзэ жьыгъэным игупсшысэхэм сагъэгупсэфыщтыгъэп. 1990-рэ илъэсым Налчык ыкIи Мыекъуапэ синыбджэгъухэм ащыщхэр къэкIожьыгъагъэх.\nОтокоч Форд Сервис IофшIапIэм сыIутзэ СССР-м илIыкIоу Анкара дэтым иIофышIэхэм Форд машынэ зиIэ нэбгыри 3-4 тисервис къакIощтыгъ. Ахэм яхаз щэн щэфэным фэгъэзагъэ Атаще, адырэр Посолыр арыгъэ.\nНэIуасэ тызэфэхъугъагъ. Ащ ишIуагъэкIэ, 1991-рэ илъэс гъэт- хапэм IофшIапэм сыкъIукIыжьыфэ, Кавказым икIэу Тыркуем кIохэрэм, Тыркуем къикIэу Кавказым къакIохэрэм явизэхэм ягъэпсын IэшIэхы сфэхъущтыгъэ. 1989-рэ илъэсым еджэкIо нэбгырищым Налчык къэралыгъо университетым ягъэштэн, Тыркуем ит къалэу Адыпазары ыкIи къэлэу Сухъум зэныбджэгъу хъунхэм игъэкIотыгъэу сыдэлэ- жьагъ.\n1991-рэ илъэс мэзаем икIэм, Посолствэм бэрэ уокIо аIуи сащагъ, мэфи 3-м саIыгъыгъ. Щынэгъочьэным иIоф дэгъугъэп. Зызгъэхьазырыным сежэнэу уахьтэ сиIэжьыгъэп. Гъэтхапэм 1991-рэ илъэсым IофшIапIэм сыкъIукIыжьыгъ. ПсынкIэу зызэзгъэпэши Хэкум сыкъэкIожьынэу гъогу сыкътехьажьыгъ.\nМэлыльфэгъум иI-м 1991-рэ илъэсым Станбул-Кадыкёй къуахь IукIыпIэу иIэм IукIыгъэ катамараныр, хыуаем къыхэкIэу Станбул ыгъэзэжьыгъ, мэфитIум щытыгъ.\nСыхьат 17-кIэ зиутхыпкIым уалъэзэ хым тетыгъэ катамараныр. Мэлылъфэгъум и 4-м сигъогогъоу МэфэшIукъо Щенгюлрэ сэрырэ ПцIэмэз-Новоросиски тыкъщикIыгъ. Илъэс пчьагъэхэм сынэгу кIэмыкIыгъэ сихэку ичIыгу сыкътеуцожьыгъ. Мыекъуапэ сыздэсыр тхьамафэ хъугъэу, мэфэ къинэу спэкIэ кIыгъэхэр къызэкIэрыожьыгъэх, сымадж сыхъугъ, тхьамафэрэ къысэIэзахи сыхъужьыгъ.\nАщ дэжьым Тыркуемрэ Мыекъуапэрэ азфагу узэлъыIэсыныр къиныгъ. ТелефонкIэ уигупсэхэм уадэгущыIэн хъум почтэм зябгъэтхын, мэфитIу щы уежэн фэягъэ ыкIи чэзыур бэщтыгъэ. Къэралыгъом ихьыбыйыгъом тыкърихьылIэгъагъ, узфаер бгъотыщтыгъэп.\nЯ 70-рэ илъэсхэм ащ фэдэ зэхъокIыныгъэ Тыркуеми щыхъугъагъ, ар зэрэтекIыгъэм фэдэу мыри зэрэтекIыщтытыр тышIэщтыгъ. КъакIо-кIожьхэрэм типисмохэр къахьыщтыгъ, ядгъахьыжьыщтыгъ.\n“Тызызагуатхэм сыхьати 2- тешIагъэу СССР-р зэхэтэкъугъ»\nЗигугъ къэсшIыгъэхэм сахэтэу, бэдзэогъум и 27-рэм 1991- илъэсым тиджэгу Мыекъуапэ щытшIынэу тызэзэгъыгъ. Ау нысэм янэ ятэхэр апэрапшIэу «хэкум къызэрэкIожьыщтым» егъэуцолIэгъэнхэ фаеу тапэ илъыгъ. Мыщ дэжьым инэу зишIуагъэ къытэкIэыгъэ МэщфэшIу Нэдждэт шьакIафэ фэтэшIы. Бэдзэогъум и 19-20-м Станбул Багларбашы Хасэм ыкIи Самсун щашIыгъ тиджэгу, ащ ыуж, а мазэм и 21-рэм тызэгуатхэн пае сянэ инысэрэ сэрырэ Батум тыщзэIукIагъ. Титхылъхэм щыкIагъэхэр яIэу къычIэкIыгъ. ШышъхьаIум и 12-м тызэгуатхэщтэу къагъэнэфагъ.\nАдыгим, Адыгэ Хасэм тиджэгу зэрищагъ бэдзэогъум и 27-рэм. ШышъхьаIум и 12-м икIэрыкIэу Батум Посолсвэм тыкIугъ. Тызыгуатхагъэм сыхьати 2- тешIагъэу СССР-р зэхэтэкъугъ. Тыркуем щыщэу апэу Батум щызагуатхагъэр тэрыгъэ. Тыркуем ит адыгэ къуаджэу машукие къыщыхъугъэ Адыгэу Батум пасолэу щыIагъэ Окан Атакан тызэгуитхагъ.Ар тыркуем Измит къалэ апэрэ бзылъфыгъэ къэлэ тхьаматэу мерэу Лейла Атакан ышнахьыжьыгъ. Тхьам хьадрыхэ гупсэу тIуми къарет.\n-СССР-р зэрэзэхэкIыжьыгъэр шъуинэрылъэгъугъ. Ащ дэжьым къиныгъоу -псынкIагъоу, шъумыкIожь ыпэу сыда шъузэжьагъэу ыкIи шъузэмы жьагъэхэр шъузэрихьылIа гъэхэр, зэпэщэкыхэр шъугу къихьахэу къыхэкIыгъа?\n-1991-рэ илъэсым, Мэлылъфэгъум и 4-м Мыекъуапэ сыкъзэкIо- жьым СССР-р щыIагъ. Ау Престройка-зэхъокIыныгъэм ижьот хэтыгъ ащ дакIоу гумэкIыгъо ин хэтыгъ къэралыгъор, зи бгъотыжьыщ тыгъэп, гъомылапхьэхэм ащэгъэжьагъэу цIыфмэ ящыкIагъэр талонкIэ ащэфэщтыгъ, тэри ащ тыкъхиубытагъ. Тыркуем я 70-рэ илъэсхэм ащ фэдэу къинхэр тыушэтыгъагъэх. Мыщи ахэр шъхьащыкIыщт тIощтыгъ.\nТыкъэкIожьыгъакIэу Адыгэ Овтоном Хэкур Краснодар Крайм къыхэкIыжьыгъ, Республикэ статус иIэ хъугъэ.\nРепатриантхэм яхьылIагъэ унашъор Югославиещтыгъэ хэкум хахьэщтыгъэ Косово, Урысыем икъэралыгъо унашъокIэ тилъэпкъэгъухэр къыращыжьхи, Адыгеим къызащэжьхэр ары. Ащ лъыпытэу къуаджэу Мэфэхьаблэ зэрагъэпсыгъэр,чылэм къэкIожыгъэхэм зэкIэхэми чIыгу Iахьхэр заращыратрэм, унэ зэрашIашIырэм урыгушхонэу щыт, ыкIи ар къызэрыкIоп.\nЩымыIэхэр, талонхэр,чэзыухэр зыфэпIон фэдэхэр шIэхэу текIыгъэх. 1993- рэ илъэс ужым зыпкъ иуцожьыгъ щыIакIэр.\nИлъэситIукIэ тэри тиунэ ныкъошIы тыухыгъэ.\n1992-рэ илъэсым тучан цIыкIоу зэIутхыгъэм тищыIэныгъэ къегъэпсынкIэ. 1993-рэ илъэсым Абхьазым заор къыщежьэ. Мыекъуапэ къэкIуагъэ Абхьаз унагъор тиунэ изыIахь чIэтэ гъэIыстэ. Мэзих къытхэсыгъэх. Зэгупсэхэ тыхъугъ. Унагъом япшъэцIыкIоу Алиса сипшъэшъэ Псынэф илъэгъугъ ыкIи пыдз зэдешъуагъэх. Унагъо гуахьымрэ тэрырэ зэблагъэм тыфэд. ТызэкIэлъэкIо.\nХэкум сыкъэмыкIожь ыпэкIэ Москва радиом седеIущтыгъэ. Ащ икъэтынхэм, къэралыгъом ицIыф пстэуми IофшIапIэ зэряIэр, унэ зимыIэм унэ зэрэритрэр, мэзапкIэу къалэжьы рэм гупсэфэу зэрэрыпсэухэрэр, псауныгъэр, гъэсэныгъэр пкIэ хэмылъэу къэралыгъом зэригъэпсырэр къыIощтыгъ. Гукъау нахь мышIэм тыкъзэкIожьым бэ темышIэу а пстэур блэкIы- гъэм зэрэхэкIощэжьыгъэр тынэгу чIэкIыгъ. Капитализм зыфаIорэ жьалымым жьыбгъэм фэдэу зиушъомгъугъ. НэжъIужьхэм Совет хабзэм гупсэфэу зэрэщигъаIэщтыгъэхэр ащыгъупшэрэп. Ахэр арых системыкIэм нахь иягъэ зэригъэ кIыгъэхэр, къин хидзагъэхэр.\nЯ 1980-рэ ильэсхэм Анкара иныбжьыкIэхэу Хэкум Гьэзэжьыным фаджэщтыгьэхэу Ёзен Осман, Таймаз Юсуф, Ёндер Илхьан, Баджэ Джэуат. Ильэс пьчьагьэ нэуж Мыекьуапэ тыщзэIукIагь.\nЯ 90-рэ илъэсхэм урамхэм нэжъIужь щакIохэр бэу ащып лъэгъущтыгъэх. Шъхьазэкъо рыпсэухэм, зыгорэхэр ащэхэзэ яхьалыгъу къалэжьыжьыщтыгъ. Ахэр итIани тхылъ еджэхэу плъэгъущтыгъэх ащэхэрэм апэсхэу.\nИхэку ыгъотыжьын щэхъу зышъхь имылъхэу тэ Хэкум Гъэзэ- жьыгъэным кIэдэухэрэм, сыд фэдэ къини тщэIэным тыфэхьа- зырэу тыкъэкIожьыгъагъ; хэт сыд ыуIуагъэкIи, сыд фэдэ чIыпIэ тиуцуагъэкIи тызэкIэмыкIонэу, тилъапсэхэр тихэку щыддзыжьын тыбзэ, тикултурэ зыухъумэн, лъызгъэкIотэнхэр лIэужхэр щыдгъэ-бэгъонхэр арыгъэ типлъапIэр.\n-Гражданство къыуатыным бэрэ оежагъа? Ащ егъэпшагъэм непэ гражданство къыдэпхыныр нахь хьыльа?\n-Сэ джыри анкара сыщыIэу 1990-рэ илъэсым СССР-м ипосолство гражданство пае тхылъхэр ястыгъагъэх. Мыекъуапэ прописка сфэзышIынэу сызгъэгугъагъэм Iэпэдэлэл ышIэу гужъо зэхъум, сэ сапэ къишыгъэу Мыекъуапэ къэкIожьыгъэ синыбджэгъухэм мэзищ пIалъэкIэ къысфарагъахьыгъэ визэмкIэ сыкъэкIожьыгъ.\nСисын фитыныгъэ сиIэнэу тхылъхэр ястыгъагъ, ау Тыркуем ущыIэзэ гражданство пае Посолсвом тхылъхэр яптыгъагъэщ, хъущтэп аIуагъ.\nЦIыф лъэрыхьхэр хэлажьэхи сивизэ илъэскIэ лъэагъэкIотагъ, илъэс нэуж сисын фитныгъэ зэрытхагъэ тхыльыр къысатыгъ. 1993-рэ илъэсым Гражданство сиIэ хъугъэ. А пIалъэм щыIагъэ унашъомкIэ, сыкъызщыхъугъэ Самсун къэлэ заксыр кIэтхагъэу бзэджэшIагъэ, пшъэдэкIыжь зэрэстемыльымкIэ тхыль ыкIи Тятэжъ пIашъэ Кавказым зэрэщыщыгъэр къэзыушыхьатрэ архивнэ материял къэтхьын иыщыкIэгъагъ. Б. Елтциным илъэхьан аштэгъэ унашъор илъэсищ фэдиз лэжьагъэ. Мыр зыгъэфедагъэр мэкIэдэд ыкIи IэкIыбым щыIэхэр икъоу гугъ елIыгъэхэп. Джы зэхъокIыныгъэхэм апкъ къикIэу лъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ Гражданство араты. Ау мыхэм анахь шъхьаIэр урысыбзэр пшIэныр ары зэрэсшIэмэрэмкIэ. Ащ илъэс зытIущ ищыкIагъ. Апшъэрэ еджапIэр мыщ щызыухыгъэхэм нахь псынкIэу араты.\n«Хэкум сыкъзэкIожьым илъэс 32-рэ сыныбжьыгъ»\n-Иугупшысэ ииугъуазэу пшIоигъор бгъэцэкIагъэ, Уатэжъхэм ячIыгу бгъэзэжьыгъэ. УзфыкIэгъожьыгъэ е сыдэу дэгъоу къызэдэхъугъ зыфэпIуагъэхэр сIом, е хымашъо зытепщтэжьэу къыхэкIыгъа, хэкурысхэм яеплъыкIэ сыд фэдагъа?\n-Хэкум сыкъзэкIожьым илъэс 32-рэ сыныбжьыгъ. СикIалэхэм афэдэу сэри мыщ сыкъщыхъунэу, университет щысыухынэу сыфэягъ. Хьау, зэ нэмыIэми, зымый сыркIэгъожьэу къыхэкIы гъэп ыкIи къыхэкIыщтэп…цIыфыр ихэку зэрэщыпсэурэм фыкIэгъожьын лъэкIына?\nТыркуем тыкIоу къыхэкIы.Тхьамафэ е мэфипшIы зытешIэкIэ Мыекъуапэ тыкъфезэщы. ТхьамэфитIу нэуж пчыхьапIэ лъэгъу сфэхъу, сыгъэгупсэфыжьрэп.\nАпэрэ мазэхэм къытфэхымэу, гурыIогъуаехэу, къиныгъохэм тарихьылIагъ ау, уахьтэ тешIэ къэсми икIыпIэ къафэдгъотыгъ, цIфыр сыдыми ясэжьыба. ЦIыфышIу цIыф Iуш гъэсагъэхэу лъэпкъшIэжь яIэу бэ тызIукIагъэр. Ахэм ащыщхэр джыри тищыIэныгъэхэ къыддыхэтых, тиныбджэгъушIух.\nЗишIуагъэ къытэзгъэкIыгъэр, къыддеIагъэр,тигумэкIыгъохэр къытфагъэпсынкIагъэр макIэп.\nЛъэпкъыр итэкъуахьыгъэ зэхъум тызэпэIапчьэу тыпсэугъ, къинэу алъэгъугъэм, чIыпIэ хьылъэхэу зэрыуцуагъэхэм пхырыкIыгъэх ткъошхэр, тихэку, тилъэпкъыцIэ аухъумагъэщ, ахэм шхьакIафэрэ, шIушIэрэ япэсыгъ.\nСипшъашъэ Псынэф 1993-рэ илъэсым, сикIэлэ Осэпс 1997-рэ илъэсым къэхъугъэх. ТIуми яныдэлъфыбзэ дэгъоу ашIэ, рэтхэх, рэгущыIэх. Мыекъуапэ къызэрэщыхъугъэхэм зэрэщып сэухэрэм щэгушIукIых, рэгушхэх. Сипшъашъэ ипшъэшъэ цIыкIу Гуис илъэс 4, икIэлэцIыкIу ГъучIыпс илъэси 2-ум итых. Ахэри янэрэ янэшымрэ афэдэу адыгабзэ урысыбзэ, тIэкIу тешIэмэ тыркубзэр, инджылыбзэр зэрагъэшIэныщ, бзэ пчьагъэ ашIэу хъущтых. Илъэс 30-кIэ узызэплъэкIжькIэ, Хэкум тыкъзэрэщыхъугъэм тырэгушхо, зыIорэ кIалэхэр уиIэным нахь гушхуагъэ хэбгъотэнэу сыд щыIэн.\nСыкъзэрэкIожьыгъэр сэдэу синасыпэу зыфэсэлъэгъужьы.\nТыжь Илкай ЫцIэкIэ ХьакIэщыр\n-Тыжь Илкай ЫцIэ Зыхьырэ ХьакIэщым, Хэку Къэзэжьыным Игъогухэр зыфиIорэ проетктым шъузэрэдэлажьыгъэм пае тхьашъоегъэпсэу шIуасIо сшIоигъу. ХьакIэщым укътегыщыIэм…\n-ХьакIэщым ыцIэ кIэкIэу сыкътегыщыIэн апэу: Илкай хэкум тIо щэ фэдиз къэкIуагъ, кIожьыгъэ. 2009-рэ илъэсым иныбджэгъу нэбгыри 8- игъусэу къэкIагъ. Щежь щыпсэун фитныгъэ къезытыщт тхылъыр дихынэу арыгъэ. Ащ дэжьым нэIуасэ тызэфэхъугъ.\nТшынахьыкIэ дышъэ прописька ищыкIагъэ зэхъум тиунэ дэттхагъ. Гъэтхапэм и 13-м машынэ зэутэкIым хэкIуадэфэкIэ тэры ирибысымыгъэр.\nХэкум щыпсэушъун фэшI Тыркуем щылажьэщтыгъ, щыугъуа- ещтыгъ. Аужырэу къызэкIом иныбджэгъухэмрэ ежьырырэ зыпсэунэу унэ ыщэфынэу арыгъэ. Машынэ къызеутэкIыщт чэщыми. мэфэ псэум Мыекъуапэ унэу щащэхэрэм яплъыгъ.\nИдунае зехъуожь мафэм ятэрэ янэрэ тызэхэгущыIэжьи, Илкай Мыекъуапэ щыдгъэтIылъыжьынэу зэдэтштагъэ. ИтIэнэрэ мафэм Илкай иажырэ гъогу агъэкIотэжьынэу Абхьазым, Тыркуем.Налчык, Краснодар цIыф бэдэдэ иныбджэгъоу шIу зылъгъущтыгъэхэр къэкIуагъэх. Пчьыхьашъхьэм Тыжь Илкай ыцIэкIэ хьакIэщ гъэпсыгъэным тегущыIагъэх.\nХьакIэщым ишIын илъэситф тыпылъыгъ. Кьиныбэ къыпыкIыгъ, пэрыохъубэмэ такъагъэуцугъ, ау тыухыгъ. ХьакIэщым унэ 14, пшъэрахьапIэ, зэхахьэхэр зIукIэхэр щашIынэу зал хэт. Библиотэк бай щыдгъэпсыгъ.\nТыжь Илкай ыцIэкIэ ХьакIэщыр Хэкум гъэзэжьыгъэным игупшысэ ыгъэцэкIагъ.\nЗыгу къэкIыгъэхэм,къхэлэжьа гъэхэм,тыгу къыдэзыщэягъэхэр зэкIэхэри тхьаегъэпсэух. ХьакIэщыр ишIыгъом къуахьльатэ кризисым, ащ ыуж пандемием къыздахьыгъэ зэгъокIыгъом къымыуфэхэу, мыпшъыжьэу, емызэщхэу зигупшысэ рыгъо зэрэ купым яIэпэIэгъукIэ къэуцугъ. Хэт къакIоми Хэкум ифабэ щызахашIэщт, ыIапэ афищэищт, иIэпэIэгъу афэхъущт Тыжь Илкай ЫцIэ Зыхьырэ ХьакIэщыр. Ар зыгъэIорышIэрэ Лъэмыдж Хасэр къышъуажэ.\nУасэхэр, щыхьаIэхэрэм ягухэлъхэм, къызфэкIуагъэхэм, зэрисыщтхэм елъытыгъэу зэхьокIы. Апэрэ пшъэрылъэу иIэр Атэжъ чIыгум къэзэгъэзэжьыхэрэм яфэIо фашIэхэр ыгъэцэкIэныр ары.\nАдыгэ чIыгужъым къэзгъэзэжьынэу къакIохэрэм: Хэкум хэгъозэн,гупсэфыгъо щагъотын, -ятхылъхэм ягъэпсын, урысыбзэ зэригъэшIэнэу курс щикIуныр ХьакIэщым изещакIоу Лъэмыдж Хасэм зэригъэфэщт. анахь осэ макIэмкIэ шьуихьакIэщт. ЕджакIохэм апае уасэхэм къащагъэкIэщт.\nХэкум зитхылъхэр щыIэхэу къакIоу кIожьхэрэм апае уасэхэр: гурытымкIэ афэльытэщт.\nЗекIоу къакIохэрэ хьакIэхэм: хабзэу агъэуцугъэм тетыщт.\nЗэкIэхэми пкIэ хэмылъэу щыдгъэхьакIэнхэм тыфай тыгукIэ ау. пкIэ хэмылъэу хьакIэщыр тIыгъынэу зэрэмыхъурэм тигупшысэхэр зэтыреIажэх. ЗекIо къакIохэрэм ящыIапкIэ тыкIемыIэрэр, ЕджакIо къакIохэрэм, къэзгъэзэжьыхэрэм фэгъэкIотэныгъэу афэтшIырэр, ятхыльыпIэхэм язегъэкIон апэIухьахэрэм апай… ХьакIэщым щыхьакIэщтхэм ашIэ ашIоигъохэр Тыжь Илкай Хэку Къэзэжьыным Игъогухэр зыфиIорэ фэсбук нэкIубгъом рагъотэщт.\n«Бзэ зимыIэ лъэпкъыр щымыIэ палъ»\n-Урысые Федерацием, ныдэлъфыбзэм изэгъэшIэн, фаем къыхихынэу статюс зэрэритыгъэм фэгъахьыгъэу иугупшысэхэм сакъчIэупчIэм…\n-Диаспэрэм тэ асимилация политикэ къыддызэрахьагъ. Мыщ Октябырски Револуция-Совет хабзэм тилъэпкъэгъухэм ябзэ тхэн еджэнхэмкIэ амал аритыгъ. ТиныдэльфыбзэкIэ гъэзэт, тхылъ, журналхэр къыдагъэкIыгъэх, жэрыIо творчествор хьазынэщхэм тхыгъэу арагъэкIун къагъэнэжьын афзэшIокIыгъ Фаем хьазнэщхэм ахэр ащагъоты. НыдэльфыбзэкIэ еджапIэм ащеджэнхэр хабзэм къыделъытагъ, тиатрэм пае сценариехэр зэхагъэуцуагъэх, орэдхэр атхыгъэх, аусыгъэх, професянэлнэ сценехэм къащаIуагъэх. Мыхэр зэкIэхэри къазфагъэкIуатэм, «Адыгэ Овтоном» статюс тихэку яIагъэр.\nРеспубликэ зэхъум ахэм нахь лъагэу заIэтыным тыщыгугъугъ. Ау, Совет хабзэм къытитыгъэ фитныгъэхэм инахьыбэр мэкIэ макIэзэ зэкIэкIуагъ. Лъэпкъым ипкъэухэу зыкIуачIэ къеIы- хыгъэхэм икIэрыкIэу къагъэзэжьын, зыпкъ иуцожьыным тыщэгугъу, тыгу дгъэкIодырэп.\nАдыгабзэр зэрагъэшIэн фаеу еджапIэхэм ачIэлъыгъ, аужырэ уахьтэм фаем къыхихын ыджынэу зэрашIыгъэ шIыкIэм, унагъохэр, егъэджакIохэр ныдэлфыбзэм фэбанэхэу ышIыгъэх.\nФаем къыхихын еджэнэу зэхъум ар къыхэзыхырэ еджакIохэм япчьагъэ зэхапшIэу зыкъыIэтыгъ. Ащ фэдэу, тихэку ипащэ Адыгабзэр кIэлэцIыкIухэм ашIэн фаеу зэригъэуцугъэм инэу ишIуагъэ къакIо. Ащ IэпэIэгъу зэрэритырэм нахь игъэкIотыгъэу зэрагъэшэIэу, еджапIэм кIэлэцIыкIухэр нахьыбэрэ адыгабзэм рыгыщыIэхэу, унагъом адыгабзэкIэ ны тыхэм кIэлэцIыкIухэр зэряупчIыхэрэр бэрэ зэхэтэхы.\n“Бзэ зимыIэ лъэпкъы щымыIэ паль» мы гущыIэхэр зыщыдгъэгъупшэ хъущтэп ыкIи тиныдэльфыбзэ илъэпIагъэ апарапшIэу зэхэзышIыкIын фаер тэры. ТикIалэхэм тиныдэльфыбзэ ядгъэшIэн пае зэкIэхэми тапхырыкIн фае.\nТиныдэльфыбзэ зышIэщтыгъэу нахьыжъ, нахьыкIэу зидунае зыхъожьыгъэхэу къытхэмытыжьхэр лъэшэу сыгу къеох.\nТехнологием,цIыфым игуIэшIуаIэ адырэ цIыфым зэрэхигъэу цорэм фэдэу, ныдэльфыбзэри зымышIэхэрэм ахагъэуцон алъэкIыщтыгъэми сыдэу дэгъугъа сэIо.\n– Хэкум зыгъэзэжьынэу фаем сыд япIо пшIоигъуа?\n-Джы къэбар лъыгъэIэс амалхэр щыIэх. Ятэжъхэм ячIыгу къэзгъэзэжьынэу фаехэм ашIэ ашIоигъохэр тхыгъэу агъотыщт. ЫпэкIэ къэкIожьыгъэми закъфагъазэм ашIэ шIоигъэор зэкIэ зэхахыщт.\nГукъау нахь мышIэми, къэкIожьыгъагъэхэм ащыщэу Тыркуем зыгъэзэжьыгъэхэр щыIэх. Къиным упэуцунэу кIуачIэ зыхэбгъотэжьын, шIощьхъуныгъэ уиIэн фае.\nХэкум къэзгъэзэжьырэ цIыфым, къызфэкIожьыгъэр ышъхьа нахьи нахь шIоIофын, къычIэхъуахьыщтхэр асимилациям ишIункIы химыгъощахьыным еусэныр, игупшысакIэкIэ ащ фэкIоныр ипшъэрылъ.\nМыщ лъэубэкъукIэ щыбдзыныр тыгъэнэфыпсэу къагъоу зыми къетэщтэп. Зэмыжагъэ кинхэр къыфкъокIыщтых. IэпэIэсэныгъэ зыхэльхэм нахь пхырыкIыгъошIу афэхъущт.\nIофшIэным къымгъэщынэу, зэригъэшIэным дэмышъхьахэу теубытагъэ зыхэлъхэр шIэхэу алъэ туцощтых. Диаспорэм инэущэ пхырыплъыхэрэм, ялъфыгъэхэр хэмыкIодэжьынхэ фэшI зымафэ ыпэу япшъэрыль агъэцэкIэн фае.\nИуахьтэм, зыщыпсэущтхэр къыхахым нахышIу.\nЫпэ игъэшыгъэн фаехэр къэтлъытэхэм:\nКIэлэцIыкIур ихэку къыщыплъэныр, къэхугъэхэр щеджэнхэр апэрэ чIыпIэм итых. Мыщ къыкIэлъэкIо, зыныбжь икъугъэхэр хэкум хэгъозэныр къызэряхьылъэкIырэр.\nГьомылапхьэ, мэкъу мэщ, былымхъун, щэн щэфэн ыкIи унэгъо хьызмэтхэм, бизнэс цIыкIум Iахьщэ бэдэдэ имыщыкIагъэу зэхэтхэу лэжьапIэ зэдагъэпсын алъэкIыщт.\nКъэзгъэзэжьынэу зыгу хэлъхэр апэу къэкIон, зыщаплъахьын, нахь къякIущтыр къыхахын фае.\nУахьтэ къыхахэу курсхэм кIохэм Адыгабзэ- урысыбз зэрагъэшIэм инэу ишIуагъэ якIыщт.\n-Жьынэпсым еджэхэрм зафэбгъазэм сыд япIощт…\n-Тэ зы мафэ ыпэу. ТипIо дгъэIыстыныщ теупчIыжьынэу щыт. ХэкIыпIэхэм тяусэным игъо къэсыгъ. Уахьтэу тешIэрэм тшIуз дихьырэр гъунэнчь, тыхэкIодэжьыным ыуж тиуцуагъэу тылъыкIоныр хэгъэкIи, тылъэчьэ. Ар къэдгъэуцун фэшI хэкIыпIэхэм тяусэн, ахэр зэрэдгъэцIэкIэщтым тыпылъын фае. Нэбгэ пэпчьы тызэупчIыжьын фае; диаспорэм тыщыкIоды- жьыныр ара хьауми тятэжъхэм ячIыгу зыщытыужьыжьыныр ара. КъыткIэхъуахьхэрэм апашъхьэ пшъэдэкIыжьэу щытиIэр дгъэцэкIэн фае.\nШъори шъошIэ, шышъхьаIум и 1-р «ЗичIыгужъ Зыгъотыжьы гъэхэм Ямаф» хагъэунэфыкIы. Тыркуем къикIыжьыгъэм япчьа гъэ джырэ нэсэ мин икъурэп.\nАпэрапшIэу ахэм япчьагъэ хэхьоным тыдэлэжьэн фае. Гухьэльэу, пшъэрылъэу зыфэдгъэу цужьыщтыр зэкIэ тилъэпкъэгъухэм хэкум къещэлIэжьыныр ары. Мыщ щэч хэмылъэу игъэкIотыгъэу тыпылъын, тыдэлэ жьэнэу зэрэщытыр тыщыгъупшэнэу щытэп.\nТэдэ тыщыIэми, диаспорар е хэкур арыми, тикIалэхэм ялъэкъуацIэхэр, зыщыщ лъэпкъыр, яныдэльфыбзэ,якултурэ зыщзэрагъэшIэщтхэ чIыпIэхэр амалхэр зытедгъэпсахьыныр типшъэрылъ.\nАсимилацием икIуачIэ сэмэркъэоп.Тилъэпкъ лъэкъуацIэхэр щагъэзиехи тыркубзэкIэ ежьхэр зыфаер атхыгъ. Ахэр джы зэблэтхъунхэу тыфае зыхъукIэ суд Iофыр къыхахьэ.\nКIэлэцIыкIоу къхъухэрэм адыгацIэ афэтыусынхэ фае. ТиныбжьыкIэхэм ялъэпкъэгъухэм унагъо адэшIэныр агурыгъэIон, шъхьагъусэ къыхахын хъумэ зыщыщ лъэпкъым къыхихынэу афэгъэпытэгъэн фае.\nНэбгырэ пэпчь Хэкум къакIон ижь зыIуищэн, илъапсэхэр зыдэщыIэ Атэжъ чIыгум гу щифэн, икъошхэм нэIуасэ зафишIын фае. Мыщ пае Мирач Дугъ ыIоу Фесбукым ит синэкIубгъо сыкъщагъотыщт. ВатсапымкIэ (+7 918-421-15-50) къэгущыIэнхэ алъэкIыщт.\nГъэзэтэу Жьынэпс иIофышIэхэм, тилъэпкъэгъухэм, Хэкум икIэу сэлам ясэхыжьы.\nАдыгабзэм езгъэкIугъэр: МэфшIукъо Щенгюл\nÖnceki İçerikЫлъэсыкlэм пае шъутфэгушъlэ\nSonraki İçerikХIадкIылазтын щарда хIылшуштI (Сэрия 4)\nХьэфIыцIэ Мухьэмэд: Лъэпкъым IэщIэкIар зы сщIыжынырщ сызыщIэхъуэпсыр (Сэрия 1)\n‘Кавказыр чIыпIэ джэнэт тызыщыпсэурэр’


«Налмэсыр» Налщык щэуджы — Адыгэ макъ\n«Налмэсыр» Налщык щэуджы\nРедактор 14.12.2021 14.12.2021 КУЛЬТУРЭР, КЪЭБАРЫКlЭХЭР\nАдыгеим и Къэралыгъо академическэ къэшъокIо ансамблэу «Налмэсым» иконцертхэр тыгъэгъазэм и 14 – 15-м Налщык щыкIощтых.\n«Налмэсыр» зызэхащагъэр илъэс 85-рэ хъугъэ. Ащ фэгъэхьыгъэ концертхэр зэфэшъхьаф едзыгъуитIу хъухэу апэрэу Налщык къыщитыщтых.\nДунаим щыпсэурэ адыгэхэм лъэшэу агу рихьырэ «Налмэсым» лIэужхэр зэфещэх, лъэпкъхэм языкIыныгъэ егъэпытэ. Къашъоу къыгъэлъагъохэрэмкIэ лъэпкъым итарихъ, искусствэ баеу иIэр цIыфхэм къафеIуатэ. БлэкIыгъэ уахътэм зыфигъэзэжьызэ, неущрэ мафэм фэкIо.\n«Зы бзэ, зы хабзэ, зы лъэпкъ» зыфиIорэ концертыр «Налмэсымрэ» Къэбэртэе- Бэлъкъарым иансамблэ цIэрыIоу «Кабардинкэмрэ» зэгъусэхэу Мыекъуапэ, Налщык къащатыгъэх. Зэлъэпкъэгъухэм яискусствэ хэхъоныгъэу ышIырэр зэхахьэхэм ащытэлъэгъу.\nАдыгэ Республикэм щытхъур къыфэзыхьырэ «Налмэсым» ихудожественнэ пащэу, Урысыем, Абхъазым, Пшызэ язаслуженнэ артистэу, Адыгеим инароднэ артистэу Хъоджае Аслъан къытиIуагъ зэкъош республикэхэм яансамблэхэм язэхэт концертхэр тапэкIи зэрэзэхащэщтхэр. Лъэпкъхэр зэфэзыщэрэ искусствэм зырагъэушъомбгъущт.\nПредыдущая Псауныгъэр щагъэпытэщт\nСледущая Лъэпкъ проектым ишIуагъэкIэ


Сомэ миллион 795-м ехъу пэIуагъэхьагъ — Адыгэ макъ\nСомэ миллион 795-м ехъу пэIуагъэхьагъ\nРедактор 21.01.2021 КЪЭБАРЫКlЭХЭР\nКъоджэ псэупIэхэм хэхъоныгъэ ягъэшIыгъэным фытегъэпсыхьэгъэ къэралыгъо программэм игъэцэкIэн АР-м мэкъу-мэщымкIэ и Министерствэ фэгъэзагъ.\nАщ тызэрэщигъэгъозагъэмкIэ, икIыгъэ 2020-рэ илъэсым программэм къыщыдэлъытагъэхэм япхырыщын бюджет пстэумэ къахэхыгъэу сомэ миллион 795,5-рэ Адыгеим щыпэIуагъэхьагъ. Ар 2019-рэ илъэсым мы лъэныкъом тырагъэкIодагъэм фэдиплIыкIэ нахьыб пIоми хъущт.\nА ахъщэмкIэ гъэрекIо гъэстыныпхъэ шхъуантIэм икIуапIэу километрэ 71,4-рэ, псым икIуапIэу километрэ 12,9-рэ агъэпсыгъ, гъогу километри 7,47-рэ ашIыгъ, культурэм и Унэу тIу, зы фельдшер-мамыку IэзапIэ агъэуцугъэх, къоджэ псэупIэхэм язэтегъэпсыхьанкIэ проект 12 пхырыщыгъэ хъугъэ, зыгъэпсэфыпIэ спорт парк цIыкIу ашIыгъ, унэгъо ныбжьыкIэ 11-мэ псэукIэ амалэу яIэр нахьышIу хъунымкIэ IэпыIэгъу аратыгъ.\n— Къэралыгъо программэу «Комплексное развитие сельских территорий» зыфиIорэм федэ къызэрихьырэр уахътэм къыгъэлъэгъуагъ, — къыIуагъ АР-м мэкъу-мэщымкIэ иминистрэу Къуанэ Анзаур иеплъыкIэ къыриIотыкIызэ. — Къуаджэм дэсхэм псэукIэ амалэу яIэхэр нахьышIу шIыгъэнхэм, бэшIагъэу щыIэгъэ Iофыгъуабэхэр дэгъэзыжьыгъэнхэм ар фэIорышIэ. Программэм нахьыбэу тыхэлэжьэныр пшъэрылъ шъхьаIэу тиIэхэм ащыщ.\nКъоджэ псэупIэхэм зыпкъ итэу хэхъоныгъэ ягъэшIыгъэным фэгъэхьыгъэ программэу нахьыпэкIэ пхыращыгъэм къыдыхэмылъытэгъагъэу, «Комплексное развитие сельских территорий» зыфиIорэм хагъэхьагъэу электричествэм икIуапIэу километри 4 Адыгэкъалэ щагъэпсыгъ, Шэуджэн районым изы ФАП ыкIи гурыт еджапIэ агъэкIэжьыгъэх, Джэджэ, Шэуджэн, Красногвардейскэ ыкIи Теуцожь районхэм ясымэджэщхэм апае автомашинэ 16, Мыекъопэ районым иеджапIэхэм апае автобуси 8 къащэфыгъ, кIэлэцIыкIу IыгъыпIи 3 агъэкIэжьыгъ, псэуалъэ щагъэуцуным пае зы площадкэ иинфраструктурэ агъэпсыгъ, гъэстыныпхъэ шхъуантIэр, псыр, электричествэр ращэлIагъэх, гъогоу екIурэр ашIыгъ.\nГущыIэм пае, Мыекъопэ районым истаницэу Курджыпсымрэ къутырэу Северо-Восточные Сады зыфиIорэмрэ культурэм иунэу адэтхэр лъэхъаным диштэу зэтырагъэпсыхьажьыгъэх. Зым — сомэ миллиони 4-рэ мин 700-рэ, адрэм — сомэ миллион 43-м ехъу апаIуагъэхьагъ. Мы муниципальнэ образование дэдэм ит поселкэу Табачнэм ирайонэу «Бытовик» зыфиIорэм километри 2,7-рэ хъоу гъэстыныпхъэ шхъуантIэм икIуапIэ щагъэпсыгъ. Сомэ миллиони 2-рэ мин 500-рэ ащ тефагъ.\nМыщ фэдэ щашIы станицэу Дагестанскэми. Ар километрэ 16,8-рэ зэкIэмкIи зэрэхъурэр. Ащ щыщэу километри 4,6-р 2020-рэ илъэсым аухыгъ. Псэуалъэр зэрэщытэу къихьэгъэ 2021-рэ илъэсым атын гухэлъ яI, зэкIэмкIи сомэ миллион 14-рэ мин 700-рэ пэIухьащт.\nДжащ фэдэу поселкэхэу Каменномостскэм, Победэм ыкIи Удобнэм гъэстыныпхъэ шхъуантIэм икIуапIэхэр ащашIыгъэх, кIэлэцIыкIу IыгъыпIищ, культурэм иунитIу ащагъэцэкIэжьыгъ, зыгъэпсэфыпIэ чIыпIэхэр, джэгупIэхэр ашIыгъэх. ПстэумкIи сомэ миллиони 136-м ехъу апэIухьагъ.\nКъуаджэхэм хэхъоныгъэ ягъэшIыгъэным фытегъэпсыхьэгъэ программэм къыдыхэлъытагъэу Шэуджэн районым икъуаджэу Джыракъые дэт ФАП-мрэ гурыт еджапIэмрэ щагъэцэкIэжьыгъэх. Сомэ миллион 13-м ехъу ахэм апэIухьагъ.\nМы муниципальнэ образованием ыкIи ащ игъунэгъу Джэджэ районым ипсэупIэхэу Семено-Макаренскэм, Днепровскэм, Владимировскэм гъэстыныпхъэ шхъуантIэм икIуапIэхэр ащагъэпсыгъэх, пстэумкIи сомэ миллион 37-рэ атефагъ.\nКъуаджэу Очэпщые щагъэпсыгъэ спорт ыкIи зыгъэпсэфыпIэ паркым ишIын пае сомэ миллион 11-м ехъу къатIупщыгъ, ащ нэмыкIэуи, мыбюджет ахъщэу сомэ мин 800 хагъэхьагъ.\nПрограммэхэм, проект зэфэшъхьафхэм къадыхэлъытагъэу республикэм щагъэнэфагъэр зэкIэ пIалъэм диштэу агъэцэкIагъ. Зэпахырэ узэу дунаир зэлъызыкIугъэм ыпкъ къикIыкIэ гъунэпкъэ гъэнэфагъэхэр щыIагъэхэми, IофшIэнхэр зэпагъэугъэхэп. Роспотребнадзорым исанитарнэ шапхъэхэр агъэцакIэхэзэ псэуалъэхэр ашIыгъэх.\nПредыдущая Адыгэ литературэм тыгъэу къыщепсы\nСледущая ШIу зышIэрэм шIу фыщылъ


Адыгэ Хэку Таймс: ТхьакIущынэ Аслъан 2014 илъэсым изэфэхьысыжь къышIыгъ\nТхьакIущынэ Аслъан 2014 илъэсым изэфэхьысыжь къышIыгъ\nАдыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет - Хасэм я 45-рэ зэхэсыгъо тыгъуасэ иIагъ. Ащ иIофшIэн хэлэжьагъэх АР-м и ЛIышъхьэу ТхьакIущынэ Аслъан, АР-м и Премьер-министрэу КъумпIыл Мурат, федеральнэ инспектор шъхьаIэу ЛIыIужъу Адам, Апшъэрэ, Конституционнэ, Арбитражнэ хьыкумхэм ятхьаматэхэр, федеральнэ, республикэ къэралыгъо къулыкъухэм, чIыпIэ зыгъэIорышIэжьыпIэхэм япащэхэр. Iофыгъо 93-мэ зэхэсыгъом щахэплъагъэх.\nАР-м иминистрэхэм я Кабинет икIыгъэ илъэсым Iоф зэришIагъэм депутатхэм апашъхьэ зэфэхьысыжь къыфишIыгъ АР-м и ЛIышъхьэу ТхьакIущынэ Аслъан. 2014-рэ илъэсыр тиреспубликэ ихъишъэ зэрэхэхьащтыр ащ къыхигъэщыгъ - Шъачэ Олимпиадэр щыкIуагъ, Къырым Урысыем къыхэхьажьыгъ. Мы хъугъэ-шIагъэхэм тиреспубликэ щыпсэухэрэр ягуапэу апэгъокIыгъэх, Украинэм зышъхьэ къизыхыжьыхэрэм IэпыIэгъу арагъэгъотыгъ. 2015-ри ТекIоныгъэм ия 70-рэ илъэсэу зэрэщытым фэшI ащ мэхьанэшхо етыгъэн, тарихъ хъугъэ-шIагъэхэр шъыпкъагъэ хэлъэу къэтыжьыгъэнхэм тегъэпсыхьэгъэ IофтхьабзэхэмкIэ гъэбаигъэн зэрэфаер къыIуагъ.\nИкIыгъэ илъэсым министрэхэм я Кабинет анахьэу ынаIэ зытыригъэтыгъэхэм нэужым ТхьакIущынэ Аслъан нахь игъэкIотыгъэу къащыуцугъ. ЫпэкIи зэрэщытыгъэу, социальнэ-экономикэ хэхъоныгъэу республикэм ышIыхэрэм къакIемыгъэчыгъэным, бюджетыр зэрэзэхэтым щыкIагъэ фэмыгъэхъугъэным, республикэм щыпсэухэрэм ящыIакIэ нахьышIу шIыгъэным ыкIи социальнэ инфраструктурэм изэтегъэпсыхьан анахьэу апылъыгъэх. Илъэсым къыкIоцI хэушъхьафыкIыгъэу зыдэлэжьагъэхэм ащыщых Урысые Федерацием и Президент ижъоныгъокIэ Указхэр. Бюджетым епхыгъэ IофышIэ шъхьафхэм ягурыт лэжьапкIэ къэIэтыгъэныр шIуагъэ хэлъэу агъэцэкIагъэхэм ащыщ.\nЛъэныкъо пэпчъ къыщыуцузэ, хэхъоныгъэхэу ыкIи щыкIагъэхэу яIэхэм ТхьакIущынэ Аслъан ягугъу къышIыгъ.\nПсауныгъэм икъэухъумэнкIэ зэшIуахыгъэхэм ащыщых IэзапIэхэм яматериальнэ-техническэ зытет нахьышIу зэрашIыгъэр, лъэхъаным диштэрэ Iэмэ-псымэхэмкIэ зэрэзэтырагъэпсыхьагъэхэр. Процент 70-м нэсэу IэзапIэхэм специалистхэр яIэ хъугъэх. ИкIыгъэ илъэсым Адыгеим сабый 5692-рэ къихъухьагъ, 2013-рэм къэхъугъэм нахьи мы пчъагъэр сабый 55-кIэ нахьыб. Ау дунаим ехыжьыхэрэм япчъагъэ хэхъуагъ - нэбгыри 102-кIэ нахьыбэ хъугъэ.\n- КъыхэзгъэунэфыкIы сшIоигъу мыщ фэдэ зэхъокIыныгъэхэм тызэрамыгъэразэрэр. Псауныгъэм икъэухъумэнкIэ Министерствэм ылъэкI рихьылIэн фае къэхъухэрэм япчъагъэ дунаим ехыжьыхэрэм анахьи нахьыбэ хъуным. Тишъолъыр идемографие изытет ащ елъытыгъ, - къыIуагъ ТхьакIущынэ Аслъан.\nГъэсэныгъэм ылъэныкъокIэ хэхъоныгъэу тиIэхэм ащыщых кIэлэцIыкIу IыгъыпIищ кIэу зэрагъэуцугъэр, чIыпIэ 1195-рэ къызэрэзэIуахыгъэр. ЗыкI къэралыгъо ушэтынхэр тиреспубликэ зэрифэшъуашэу щатыным пае Iофышхо зэшIуахыгъ, ыпэрэ илъэсхэм зэфэхьысыжьэу афэхъугъэхэм десэхэр къахахыгъэх.\nСоциальнэ хэхъоныгъэм ылъэныкъокIэ республикэ къэралыгъо программитIу тишъолъыр щагъэлажьэ ныгъом, сабыигъом, унагъом, нахьыжъхэм, сэкъатныгъэ зиIэхэм ыкIи нэмыкIхэм ягумэкIыгъохэм язэшIохын тегъэпсыхьагъэхэу. ГущыIэм пае, икIыгъэ илъэсым сабый нэбгырищ е нахьыбэ\nзиIэ унэгъо 300-мэ чIыгу гектар 32-рэ фэдиз аратыгъ, ящэнэрэ е нахьыбэ къызфэхъугъэхэу нэбгырэ 1100-мэ зэтыгъо ахъщэ тынэу афатIупщыгъэр зэхэтэу сомэ миллион 55-рэ.\nСабый 23169-мэ икIыгъэ илъэсым зарагъэгъэпсэфыгъ ыкIи япсауныгъэ зэтырагъэуцожьыгъ. Мы пчъагъэр еджапIэхэм ачIэсхэм азыныкъо мэхъу.\n«Доступная среда» зыфиIорэ республикэ программэм къыхиубытэу икIыгъэ илъэсым зэшIуахыгъэхэм ащыщых хэушъхьафыкIыгъэ троллейбуситIумэ ятIупщын, гъогу зэпырыкIыпIэ 40-мэ, социальнэ инфраструктурэ зищыкIэгъэгъэ объект 64-мэ яхэушъхьафыкIыгъэ зэтегъэпсыхьан.\n2014-рэ илъэсым бюджет зэхэтым федэу къихьагъэр сомэ миллиард 16-рэ миллион 92-рэ. Бюджетыр социальнэ лъэныкъом зэрэтегъэпсыхьэгъагъэу къэнэжьыгъ.\n- Анахь гъэхъэгъэшхоу тиIэр ахъщэ IэпыIэгъоу къытатырэр процент 39-м зэрэнэдгъэсыгъэр ары, - къыхигъэщыгъ ТхьакIущынэ Аслъан. - Бюджетым епхыгъэ Iофыгъохэр шъхьаихыгъэу зэрэщытхэмкIэ Къыблэ федеральнэ шъолъырым исубъектхэм азыфагу Адыгеим ятIонэрэ чIыпIэр щиIыгъ, Урысые Федерацием исубъектхэмкIэ апэрипшIым хэхьагъ я 7 - 8-рэ чIыпIэхэр Иркутскэ хэкум дигощыхи.\nБюджет мылъкур зыпэIуагъэхьэрэ лъэныкъо шъхьаIэхэм ащыщ республикэм ипсэупIэхэм гъэстыныпхъэ шхъуантIэр ящэлIэгъэныр. Мы лъэныкъомкIэ Адыгеир Урысыем апшъэрэ чIыпIэ щызыIыгъхэм ахэт - процент 83,2-мэ газыр аIэкIахьэ. ГурытымкIэ къэралыгъом ипчъагъэхэр - процент 57,1-рэ, КъФШъ-м - процент 77,1-рэ.\nИкIыгъэ илъэсым изэфэхьысыжьхэмкIэ, мылъку шъхьаIэм инвестициеу къыхалъхьагъэм ипчъагъэ сомэ миллиард 16 мэхъу. 2013-м егъэпшагъэмэ, ар процент 82-рэ. Экономикэм къиныгъохэр зэрищэчыхэрэр ары ушъхьагъур.\nИнвестициехэм алъэныкъокIэ зэкIэмкIи миллиард 68-рэ зытефэщт проект 50-м ехъумэ джырэ уахътэм Iоф адашIэ.\n- ИкIыгъэ илъэсым Шъолъыр инвестиционнэ стандартыр пхырыщыгъэным тегъэпсыхьэгъэ IофшIэным Адыгеир хэхьагъ. «ПроектыкIэхэм япхырыщын тегъэпсыхьэгъэ стратегическэ инициативэхэм я Агентствэу» зилъыплъэкIо совет УФ-м и Президентэу Владимир Путиным пэщэныгъэ зыдызэрихьэрэр ащ икIэщакIу. Къихьащт илъэсым а Стандартым къыдыхилъытэрэ Iофыгъохэр муниципальнэ образование пэпчъ щыпхыращынхэ фае. Инвестиционнэ проект хьазырхэр тиIэхэу ахэр щыIэныгъэм пхырызыщышъущтхэм тапэгъокIынэу щыт. Ащ пае муниципалитетхэм зэкIэми ахъщэ зыхалъхьан фэе проектхэр къарэгъэхьазырых, Стандартым ипхырыщын тегъэпсыхьагъэу экономикэ хэхъоныгъэмкIэ ыкIи сатыумкIэ министерствэм муниципальнэ псэупIэхэм методическэ IэпыIэгъу арерэгъэгъот, - пшъэрылъхэр къыгъэнэфагъэх ТхьакIущынэ Аслъан.\nЗигугъу къэтшIыгъэ IофыгъомкIэ тхылъхэм ягъэхьазырын тэрэзэу зэшIуахын зэрэфаем ЛIышъхьэм къыкIигъэтхъыгъ, инвестиционнэ проектхэм япхырыщын къекIущт чIыгоу амыгъэфедэхэрэм афэгъэхьыгъэ къэбарыр агъэкIэжь зэпытынэу пшъэрылъ къыгъэуцугъ. Джащ фэдэу хъызмэтшIапIэхэу ащылажьэхэрэм яIофшIэн шIуагъэ къетымэ зэрагъэшIэнэу муниципальнэ псэупIэхэм яадминистрациехэм афигъэпытагъ хэхъоныгъэ ашIыным пае унэе IофшIэгъухэр къафэгъотыгъэнхэм фэшI.\nЛъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ шIэгъэн фаеу ылъытэхэрэм афэгъэхьыгъэ пшъэрылъхэр ахэр зэшIозыхын фаехэм ТхьакIущынэ Аслъан афишIыгъэх, къулыкъу пэпчъ цIыфхэм ящыIэкIэ-псэукIэ нахьышIу хъуным дэлэжьэн зэрэфаер агу къыгъэкIыжьыгъ.\nНэужым федеральнэ хьыкумышIхэу Щыкъ Марзятрэ УдыкIэко Эдуардрэ хьыкум участкэхэу NN 6-м ыкIи 3-м язэгъэшIужь хьыкумышIхэу илъэс пIалъэкIэ гъэнэфэгъэнхэм депутатхэм дырагъэштагъ, правительственнэ сыхьатым къыриубытэу хэбзэIахьхэмкIэ ыкIи тын зэфэшъхьафхэмкIэ чIыфэхэр зытелъхэм къягъэтыжьыгъэнхэмкIэ, бюджет зэфэшъхьафхэм хэбзэIахьэу арыхьэхэрэм ахэгъэхъогъэнымкIэ Iофэу зэшIуахыхэрэм, УФ-м 2025-рэ илъэсым нэс кощын IофхэмкIэ къэралыгъо политикэу зэрихьащтым ГъэпсыкIэу фыхихыгъэр АР-м зэрэщагъэцакIэрэм атегущыIагъэх. ФинансхэмкIэ министрэу Долэ Долэтбый къызэриIуагъэмкIэ, хэбзэIахьхэмкIэ къулыкъум икIыгъэ илъэсым чIыфэ зытелъхэм къаригъэтыжьыгъэм ипчъагъэ сомэ миллион 940-рэ мэхъу. ЧIыфэхэр къягъэтыжьыгъэнхэмкIэ Iофэу зэшIуахыхэрэм Премьер-министрэу КъумпIыл Мурат джащ фэдэу къатегущыIагъ ыкIи мыхэбзэIахь къэкIуапIэхэу бюджетым къихьэхэрэм ахэгъэхъогъэн зэрэфаер къыхигъэщыгъ.\nКощын IофхэмкIэ къулыкъум ипащэу Алексей Климовым къызэриIуагъэмкIэ, тиреспубликэ къихьэхэрэм япчъагъэ нахьыбэ хъугъэ. Мы илъэсым иапэрэ мафэ ехъулIэу учётым IэкIыбым къикIыгъэ нэбгырэ 25682-рэ хагъэуцуагъ. Ар проценти 9,5-кIэ нахьыб.\nМыщ дэжьым АР-м и ЛIышъхьэ кощын IофхэмкIэ къулыкъум ипащэ Iоф зыдашIэнэу къыфигъэнэфагъэр чэзыухэр нахь макIэ ашIынхэр ары.\nЗаконопроект 11-у депутатхэр зыхэплъагъэхэм ащыщэу 3-р апэрэ еджэгъумкIэ аштагъ, 8-мэ хэбзэгъэуцугъэ кIуачIэ яIэ хъугъэ. «Адыгэ Республикэм и Хэбзэгъэуцугъэу «Адыгэ Республикэм ибюджет зэфыщытыкIэхэм яхьылIагъ» зыфиIорэм зэхъокIыныгъэхэр фэшIыгъэнхэм фэгъэхьыгъ» зыфиIорэр, АР-м и Хэбзэгъэуцугъэу «Сабый ибэхэм ыкIи ны-тыхэм анаIэ зытемытэу къэнэгъэ кIэлэцIыкIухэм социальнэ IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэнымкIэ шэс тедзэхэр пхырыщыгъэнхэм ехьылIагъ» зыфиIорэм ия 4-рэ статья зэхъокIыныгъэхэр фэшIыгъэнхэр» зыфиIорэр ахэм ащыщых.


КIэухым нахь узыIэпещэ — Адыгэ макъ\nКIэухым нахь узыIэпещэ\nРедактор 20.10.2021 КЪЭБАРЫКlЭХЭР, СПОРТЫР\nХэгъэгум футболымкIэ иапшъэрэ куп хэт футбол клубхэм чъэпыогъум и 16 — 17-м я 11-рэ зэIукIэгъухэр яIагъэх.\nЕшIэгъухэм яаужырэ такъикъхэм къэлапчъэм Iэгуаор дэзыдзагъэхэр нахь къахэтэгъэщых.\n«Спартак» «Динамо» дешIэзэ Ордец ыкIи Тюкавиным зырызэ «Спартак» икъэлапчъэ Iэгуаор дадзагъ. Тюкавиныр изакъоу «Спартак» икъэлэпчъэIутэу Максименкэм зекIум, хъагъэм Iэгуаор ридзэн ылъэкIыгъэп. Пчъагъэр 3:0 зэрэмыхъугъэм къыпкъырыкIыгъэр бэ.\nЯ 87-рэ такъикъым «Спартак» иухъумакIохэм ащыщэу Джикие шъхьэкIэ Iэгуаом еуи, къэлап-чъэм дидзагъ. ЕшIэгъу уахътэр аухыгъэу судьям къафыхигъэхъогъэ такъикъыр кIощтыгъэ. «Спартак» иухъумакIоу Жиго шъхьэкIэ зэогъэ Iэгуаор «Динамо» икъэлапчъэ дигъэфагъ — 2:2.\n«Арсенал» «Зенит» дешIэзэ, я 53-рэ такъикъым Давиташвили «Зенит» икъэлапчъэ Iэгуаор дидзагъ. «Зенит» иешIэкIо цIэрыIоу Дзюбэ я 88-рэ такъикъым хъагъэм Iэгуаор ридзагъ — 1:1. Дзюбэ я 100-рэ Iэгуаор къэлапчъэм зэрэдидзагъэм фэшI ешIакIохэр фэгушIуагъэх. ЕшIэгъу уахътэр зыщаухыщтым Кангвэ «Зенит» икъэлапчъэ Iэгуаор дидзи, «Арсенал» Тула текIоныгъэр къыдихыгъ.\n«Шъачэ» 3:0-у «Ростов» текIощтыгъ. Юсуповым, Нобоа, Кассьеррэ зырызэ хъагъэм Iэгуаор радзагъ. «Ростов» иешIакIохэу Баштуш я 53-рэ такъикъым, Соу я 90-рэ такъикъым ыуж «Шъачэ» икъэлапчъэ Iэгуаор зырызэ дадзагъ.\n«Локомотив», нэмыкI командэхэм аужырэ такъикъхэм хъагъэм Iэгуаор радзагъ. «Краснодар» гъогогъу 27-рэ «Уфа» икъэлапчъэ дэуагъ. ПенальтикIэ Крыховяк я 85-рэ такъикъым къэлапчъэм Iэгуаор дидзагъ — 1:1.\nФутболыр спорт лъэпкъ гъэшIэгъон. Къэлапчъэм Iэгуаор зыщыдадзэщтыр, текIоныгъэр къыдэзыхыщтыр къэшIэгъуае. Аужырэ такъикъхэм гуетыныгъэ ахэлъэу апэкIэ лъыкIуатэхэрэм, текIоныгъэм фэбанэхэрэм гъэхъагъэу ашIырэр нахьыб.\n1. «Зенит» — 23\n2. «Шъачэ» — 21\n4. ЦСКА — 20\n5. «Краснодар» — 18\n6. «Локомотив» — 18\n7. «Спартак» — 17\n8. «Кр.Советов» — 16\n9. «Рубин» — 16\n10. «Н.Новгород» — 14\n11. «Ахмат» — 12\n12. «Арсенал» — 12\n13. «Химки» — 11\n14. «Урал» — 9\n15. «Ростов» — 9\n16. «Уфа» — 9.\nЯ 12-рэ ешIэгъухэр\n«Н. Новгород» — «Краснодар»\nЦСКА — «Кр.Советов»\n«Локомотив» — «Шъачэ»\nПредыдущая ГумэкIыгъо иIагъэп\nСледущая Гупшысэр джэныкъом къыщежьэ


ХьакIэгъогу Къэсэй: Тыдэ щыIа адыгэмэ ячIыгу? »\nНэплъэгъум къыриубытэу, узгъэухъун ашIошIэу олимпиадэр зыщашIырэ чIыпIэм щылажьэрэ псэолъэшIхэм лъэпсэгъэкIодэу зэкIэ раупкIы, ажъо, атIы, аубэ, мыжъосыныкIэ агъэчъы. Агъэчъы, джы нэс псэ зыпытэу, фабэу, рэхьатэу тятэжъ пIашъэхэм чIы шъэбэ шIагъоу агукIи апсэкIи щагъэфабэщтыгъэ адыгэ чIыгужъыр!\nТинартымэ амылъэгъугъэ гъучI пелыуанхэм охътакIэм къыдэкIогъэ машинэхэм, зэпымыоу чэщи мафи Iоф ашIэ, къычIажъукIырэ къупшъхьэ-лъашъхьэхэр ахьаджы, сапэ ашIы, чIым щизы ашIыжьы. ЗэкIэ зэхажъухьэ, зэхатIыхьэ. ЗыгорэкIэ мэгугъэхэмэ шIэ, адыгэ шъуашэр щыгъэу, псыхьагъэу, псэоу, жьы къыщэу адыгэлI къычIахыжьыным?\nАрэу гуIэхэрэм, егугъухэрэм ар ямурадэу аIоуи зэхэпхыщт. Лъэхъух, aIo, адыгэлIым. Ыпсэ пытэу къагъотмэ рэхьатыжьыщтых. Лъэхъух, ау къагъотрэп. Къамыгъотырэмэ – исыгъэхэп адыгэхэр а чIыналъэм.\nИмысыгъэхэмэ тишIэныгъэлэжьмэ къатхыныр ищыкIагъэп "исыгъэхэу" илъэси 150-кIэ узэкIэIэбэжьмэ, яшъхьыфитынгъэрэ ячIыгужъ паерэ зэуагъэхэу, лъы агъэчъагъэу, ячIыгужъ щыфэхыгъэхэу. Армэ шъыпкъэр, лъэпкъым зэкIэ иIофыгъохэр, зэкIэ дгъэтIылъыныхэшъ, тиинститутэу гуманитар шIэныгъэхэм апылъыр зэфэшIыжьыгъэн фае, сыда зэрэтищыкIагъэр институтыр, тарихъ тимыIэмэ?\nЦIыф Iушмэ aIo, адыгэхэр ыбгъукIэ блэкIыгъэхэу. Ау зэкIэмэ анахь гъэшIэгъон Владимир Путиным ар къызэриушыхьатыгъэр. Армэ Iофыр зытетыгъэр, гугъапIэхэр къэтэджых, тилъэпкъ дунаим зэрэтетыр цIыф лъэпкъым ишыхьат. Ау Iофмэ анахь Iофыр, ыбгъукIэ блэкIыхэ зэхъум, тыда адыгэхэр зыдакIощтыгъэхэр? Тыди къикIыщтыгъэха? Тыда джы адыгэмэ зыздагъэзагъэр? Тара ячIыгу?\nЫбгъукIэ блэкIыхэ зэхъум, яшъошэ дахэхэр Кавказым исмэ къаратыгъэщтын. Арын фае Кавказ черкескэр шъошэ гъэнэфагъэу, шъошэ дахэу зыкIаштагъэр, къякIоу зыкIащыгъыр. Арэу, лъэпкъ дахэу, шъошэ дахэр къэзыугупшысыгъэм сыд къырыкIуагъ, къырыкIорэр, къырыкIощтыр? А упчIэм иджэуап къезытыжьын Урысыешхом къикIырэп. АмышIэкIэ армэ тшIэрэп, е ехъырэхъышэхэу арымэ тшIэрэп.\nДжары, адыгэ дзэкIолIыр IашэкIэ узэндыгъэу зэрэпсау-таоу чIы чIэгъым къычIажъукIымэ нахь тэрэзыщт. Джащыгъум, къытаIощт, Кавказ чIыгужъым адыгэхэр зэрисыгъэхэр. Аущтэу мыхъумэ, шъыпкъэм кIэхъопсэу къытхэнагъэхэм джэуап тымыгъотэу дунаим техыжьыщт.\nТитарихъым ишъыпкъапIэ къытэзыIон адыгэлI къычIажъукIымэ, Кубань щатхыгъакIэ тарихъэу, адыгэхэр къызыхэмыфагъэр кIатхыкIыжьынэу тыщэгугъы. Олимпиадэ джэгунхэр къэмысхэзэ Кубань итарихъ кIатхыкIыжьыным игъо фимыфэнхэм тещыныхьэхэу, хьэдэ псау-тау къычIахыным фэмыехэу aIo. Сыда зыкIыфэмыехэр? А къычIахыщтым лъыпсэу Шъачэ дэжь щигъэчъагъэр къыIуатэу ежьэмэ, - Олимпиадэм екIоу атхыгъэ тарихъым пкIэ иIэжьыщтэп.\nЛъышхо зышагъэчъагъэ чIыпIэм Олимпиадэ щыпшIы мыхъущтэу ары цIыф гъэсагъэмэ аIорэр. Ащыгъум, тарихъыр зэрэтетын фаем тетэу Кубань ишIэныгъэлэжьмэ атхыгъэу къычIэкIын. Сыдэу щытми, а хъурэ пстэумэ сягупшысэзэ, сыгу къэкIыжьыгъ синыбджэгъу кIалэу Алый къысфиIотагъэр. Мы къэбарыр непэ къытэхъулIэрэ Iофхэм сэ сшъхьэкIэ яспхыгъ.\nАдыгэмэ ятарихъ тишIэныгъэлэжьмэ фатхыгъэ тхылъыбэмэ Алый яджагъэу, ежь зэригъэлъэгъунхэу илъэпкъэгъухэр зэрысыгъэ чIыпIэхэр, яхьэдашъхьэхэр зычIэлъ къэхэр, Мыекъопэ районым кIуагъэ.\nКъыкIуахьыгъэр макIэп, ылъэгъугъэри бэ. Ау ылъэгъугъэм анахь гъэшIэгъоныр, зыщилъэгъугъэр урыс къутырым зыдахьэр ары.\nУнэ ебэгъэ цIыкIум ичэу лъапсэ Iут тетIысхьапIэм къэзэкъ лIыжъ хэкIотагъэ тесыгъ бэщ тIаркъом ыжэпкъ тегъэкъуагъэу, шъхьаукъэ фэдэу Алый къыщыхъугъ. Благъэу екIолIагъ, ау лIыжьыр чъыещтыгъэп.\nИгупшысэхэр чыжьэу ытIупщыгъэхэу, ахэмэ алъыплъэу щысым фэдагъ. Гъыбзэ орэдым ехъщырэу зыгорэхэри къыхиIукIхэу къышIошIыгъ. Тыдэ плъэщтыгъа, сыд гупшысэха ыгу илъыгъэхэр – Тхьэ закъор ары зышIэщтыгъэр. Ау лIыжъ зэхэущэрыхьагъэм ыумэхъыгъэм пIонэу Алый зэрищэлIагъ. Джыри нахь благъэу екIуалIи къызэтеуцуагъ, шъабэу, лIыжьыр къыкIимыгъащтэ шIоигъоу шIуфэс рихыгъ:\n– Уимафэ шIу, тэтэжъ!..\n– Тхьауегъэпсэу, сикIал, - зимыгъэхъыеу, ау кIалэр къызэрэкIощтыгъэр ылъэгъугъэу, лIыжъым шIуфэс къыпигъодзыжьыгъ. ЕтIанэ тIэкIу зиузэнкIи, зытес пхъэнтIэкIум кIалэр ригъэблэгъагъ. Адыгэ хабзэм тетэу лIыжьым исэмэгубгъукIэ готIысхьагъ.\n– Хьау, сикIал, сиджабгъумкIэ къэтIыс.\n– Джы къаIо, сикIал, узыгъэгумэкIырэр, узылъыхъурэр.\n– СичIыгужъ сызылъыхъурэр, тэтэжъ, - гум дэпыхьэгъэ упчIэр къызIуидзыгъ Алый.\n– СичIыгужъ оIуи, черкес? - ыгъэшIагъоу къыфыреплъэкIыгъ лIыжъыр.\n– Ары, сичIыгужъ! - "черкес" къызэрэриIуагъэм кIуачIэ къыритэу, теубытагъи хэлъэу, пегъодзы черкесым.\n– СшIэ сшIоигъу, гъэнэфагъэу, шъыпкъэм тетэу тятэжь пIашъэмэ якъэхалъэхэр зыдэщыIэ чIыгужъыр, силъэпкъ зыщыпсэущтыгъэу, зэмыблэжьэу, зыфэбэнэгъэ чIыгужъыр ...- къыIомэ шIоигъоу гум дэлъыгъэр макIэп Алый, ау къыфэIуагъэп...\n– Сыгу къысеIо, - пигъэхъуагъ къыIощтыгъэм Алый, - сыгу къысеIо а чIыгупIэхэр мы Iэгъо-благъом щылъыхэкIэ... мыщ щыфэхыгъэхэкIэ...\n– Ары, черкес, - кIалэм къин римыгъэлъэгъуным фэшI, къызиIуипхъотыгъ къэзэкъым. - Ары дэд, сикIал! Мы чIыпIэр ары уичIыгужъ. Угу уигъапцIэрэп! Мы чIыпIэхэр ары зыщыбгъотыжьыщтыхэр уятэжъ пIашъэхэр. Ахэмэ ащыщ горэ дэгъу дэдэу сэшIэ. Ар непэ къызынэсыгъэм санэIу кIэт зыщызгъэгъупшэрэп...\n– Тэтэжъ, хэта зигугъу пшIырэр? - лIыжъыр хэIорыжъорыхьэ фэдэу къыщыхъугъ кIалэм. - Хэта пшIэрэр? Хэта уанэIу имыкIырэр? Илъэсишъэм къехъугъ зэошхоу тилъэпкъ урыс пачъыхьэм къыришIылIагъэр заухыгъэр.\n– СэшIэ, черкес, сэшIэ. Бэ зэхэсхыгъэри, макIэп слъэгъугъэри. Сэ илъэсишъэм сыкъехъугъ - ащи мэхъанэ горэ иI - къызэпиутыгъ лIыжъым Алый къыдищэегъэ гущыIэхэр.\n– Олъэгъуа тапэ илъ Iуашъхьэу чылэ гъунэм щылъыр? - IапэкIэ къыгъэлъэгъуагъ лIыжъым.\n– Сэлъэгъу, тэтэжъ.\n– КъедэIу ащыгъум, - зытыригъэпсахьыгъ къэбарым къэзэкъ лIыжъым. - Сыныбжь мэкIэ дэдэу Iоф сшIэным сятэ сыфыригъэжьагъ. Нахь Iэрыфэгъу сфэхъущтэу ылъыти, цухэр пхъэIашэм кIишIэхи сигъэкIуагъ мы Iуашъхьэр сыжъонэу. Жъоныр езгъэжьэгъэ къодыеу лыд-пкIыдэу, гъэщыгъэу гъучI бзыгъэ дахэ горэм пхъэIашэр шIонагъ.\n– ГуIэнкIэ цухэр къэзгъэуцIуи, пхъэIашэм есымыгъэкъутэным фэшI къэзгъотыгьэ лыды-пкIыд дахэр, сIэхэмкIэ шъабэу гъучI гъэщыгъэм ыбгъуитIукIэ къэстхъоу езгъэжьагъ. Сымыгъэфыкъоу къычIэсхын сIуи тIэкIурэ бгъуитIур гостхъугъэу, ошIэ-дэмышIэу зы бгъур къэлъати, блэоным фэдэу чIыгум къыхэпкIи, сынэ сэмэгу къыриутыгъ...\n– "Къыстефэу къысэхъулIагъ, - лIыжъым икъэбар пиублэжъыгъ. - Сыд Iофыжъ сиIэу згъэгумэкIыгъэ ичIыгужъ хэлъ адыгэр?! Сыд мыгъом тызэрифэуи тыкъэкIуагъ тыкъызыщамылъфыгъэ чIыгум?! Хэт тыригъэблэгъагъ?...Идгъотэщтэп мыщ насып!" - сIогъагъэ ащыгъум, лъыр къыспычъэу цIыфмэ сакъызэхэхьажьым. Идгъотэщтэп! Ерэжъу фаем адыгэ чIыгур, адыгэмэ якъэхэр, сэ ащ нахьыбэрэ сыжъощтэп... ЧIым чIэлъ хьадэми ичIыгужъ къеухъумэ, таущтэу лIыгъэкIэ насып щыпшIына зыгорэм ичIыгу?!\n– Тэрэзэп тищыIакIэ. Тэрэзэп. Тэрэзэу псэугъэп урыс пачъыхьэр. Хэукъэныгъэшхо ышIыгъ. Сэри сылъэхъу, сикIал, о узэрэлъыхъурэм фэдэу сичIыгужъ сыкъызщалъфыгъэм. Сыфэзэщы, сэгугъэ, сэлъыхъо, ау жъы сыхъугъ, слъакъомэ сахьыжъырэп. ГукIэ, гупшысэхэмкIэ сэлъыхъо. Олъэгъуа къутырыжъ цIыкIур? НэкIы. ДэкIы ныбжьыкIэхэр.. ЛIыжъ-ныожъхэм тизакъоу тыкъэнагъ... Тэрэзэп ышIагъэр урыс пачъыхьэм... Тэрэзэу псэугъэп...\n– Джары хъурэр, сикIал, Тхьэм зэримыIоу упсэумэ… - ЛIыжъым къыIотэгъэ къэбарым ыгукIэ къыгъэшхэкIыгъэу, кIуачIи къихылъхьагъэу адыгэ кIалэр тIэкIурэ зи ымыIоу щысыгъ. ЛIыжъыми гум дэбэгыхьэгъэ гукъэкI онтэгъоу илъэс пчIагъэм къырихьакIыщтыгъэр горэ къыдигъэзыгъэм фэдагъ, нахь псынкIэ къэхъугъэу ынапIэхэр къыIэти кIалэм къыIуплъагъ:\n– Тэ Адыгэ чIыгур тIэ къызехьэм сэнэшьхьэ чъыг хатэхэр дгъэкIодыгъэх, зиягъэхэр къерэмынэцIыжьых тIуи; яшы чъэр лъэпсэрыхъхэр, япсыцу тIуцIэшхохэр къыдгурыIуагъэхэп; къутырым сыдэкIэу ячIыгуи сыжъожьыгъэп, хатэр зыфизгъэкъугъ; чэм-мэлхэу къытэсагъэхэр илъэс къэс къалъфыхэрэр нахьыжъмэ ачIыпIэ идгъахьэхэзэ пчыхьэрэ Iахъомэ къызафыжьхэкIэ, пшъыгъэхэу щагу гузэгумэ къащыуцухэти, чэмхэр къытIуплъыхьэхэзэ – мэбыух, мэлхэр мэIоих, адыгэ макъэу атхьакIумэмэ арытыгъэм фэзэщых…\n– Тхьа уегъэпсэу, тят! - шъыпкъэ зыхэлъ гущыIэ зэрэзэхихыгъэм ыгъэразэу, Алый ымакъэ кIуачIэ хэлъэу къыIуагъ. Къэтэджи лIыжъым ыIапэ фищэигъ. - Тхьэм джыри бэ уегъэгъашI! Ощ фэдагъот зэкIэ! - ежь- ежьырэу къышIудэкIыгъ гум дэлъыгъэ гущыIэр.\nАлый къысфиIотагъэ къэбарым сэри гупшысэмэ жьы хъырзэм фэдэу сахилъэсагъ, бэ мышIэу тилIышъхьэу Владимир Путиным телевизэрымкIэ къыIуагъэр сыгу къэкIыжьыгъ:\n«Черкесхэр мы Кубань ичIыгухэм агъунэкIэ рекIокIыгъэхэм фэдэх… ебгъукIуагъэхэ фэдэх…».\nО ситхь! НэшIошIыгъи, губжи хэмылъэу, цIыф Iушэу алъытэхэрэм тикъэбар, титарихъ тэщ нахь дэгъоу зышIэхэрэм сяупчIы сшIоигъу:\nЧеркесхэр Пшызэ шъолъыр ичIыгу напцэхэм адэжьыкIэ блэкIыхэ зэхъум, тыдэ къикIыщтыгъэха, тыди кIощтыгъэха? Хэта зылъэгъугъэхэри? Тыдэ щыIа адыгэм Тхьам къыритыгъэ чIыгур? Тхьэм къыритыгъэ чIыгужъэу ежь къызыщыхъугъэу, зыфэбэнагъэр? Хэта непэ нэс, илъэсишъэрэ шъэныкъорэ хъугъэу, лъэпкъ дахэу Тхьэшхом къыгъэхъугъэр, хэгъэгу пчъагъэмэ тIэкIу тIэкIоу къащичIынэхэзэ къезыщэкIырэр?\nЯчIыгужъ лъыхъухэу, непэ къызынэсыгъэм адыгэхэр къекIокIынхэу ара? Е амыгъотыжьырэм къыхэкIыкIэ хэгъэгу шъэныкъом ехъумэ къыранэхэзэ къекIокIыгъэхэу, непэрэ мафэм ехъулIэу итэкъухьагъэу хъугъэха?\nКубань ишIэныгъэлэжьмэ тарихъ атхы, тихьэдашъхьэхэр зычIэлъ къэхэр адыгэ чылэ пшIыкIуитIур акIыгъоу псым чIырагъэхьагъ. ЛъыкIэ гъэшъокIыгъэ чIыгужъыр зэхатIыхьэ, олимпиадэр игъэкIотыгъэу щашIыным фэшI анэхэри агухэри зэфэшIыгъэу фэлажьэх. СшIэрэп. Къэзэкъ лIыжъым къыIуагъэр къэсэштэ. Хэукъох пачъыхьэхэр. ТхьэмкIэ жъалым тшIэхэрэр….\nТэри тыцIыф, тилъэпкъ шъхьафэу дунаим тытет, тызфагъадэу, уасэ къытфашIэу, тызгуагъэуцоным тыфай. Тиуашъуи къаргъоу, тичIыгуи мамырэу, зэкIэми тагурыIоу, ежьхэри къыдгурыIоу, тыщыIэ тшIоигъу…\nОпубликовал administrator, 9-11-2011, 18:35. Просмотров: 2465


ИщыIэныгъэ гъогу щысэтехыпI — Адыгэ макъ\nИщыIэныгъэ гъогу щысэтехыпI\nРедактор 19.02.2021 20.02.2021 КУЛЬТУРЭР, КЪЭБАРЫКlЭХЭР\nАдыгеим щызэлъашIэрэ къэралыгъо ыкIи общественнэ IофышIэшхоу Пэнэшъу Руслъан псаоу щыIагъэмэ мэзаем и 17-м ыныбжь илъэс 80 хъущтыгъэ. Ащ ишIэжь фэгъэхьыгъэ зэIукIэ Адыгэ Республикэм хъарзынэщ IофхэмкIэ и ГъэIорышIапIэ щыкIуагъ.\nМыщ къыщызэIуахыгъэ къэгъэлъэгъонэу «Жизнь, посвященная Адыгее» зыфиIорэм къэзэрэугъоигъэхэр еплъынхэ амал яIагъ.\nЗэIукIэгъум хэлэжьагъэх Пэнэшъу Руслъан иIофшIэгъугъэхэр, иныбджэгъухэр, ыкъоу Мадин ыкIи ыпхъоу Саидэ, КъокIыпIэм щыпсэурэ лъэпкъхэм искусствэхэмкIэ я Къэралыгъо музей и Темыр-Кавказ къутамэу Мыекъуапэ дэтым, хъарзынэщым яIофышIэхэр.\nIофтхьабзэр пэублэ псалъэкIэ къызэIуихыгъ ГъэIорышIапIэм иIофышIэу Къэзэнэ МулиIэт. Ащ къызэриIуагъэмкIэ, Пэнэшъу Руслъан идунай зехъожь ужым, иIофшIэн апэрэ лъэбэкъухэр, хэгъэгум, хэкум, республикэм апае шIоу ылэжьыгъэр къэзыушыхьатырэ документ зэфэшъхьафэу 70-м ехъурэр зыхэхьэрэ иунэе фонд иунагъо республикэ хъарзынэщым къыритыжьыгъ.\n— Пэнэшъу Руслъан иIофшIэгъу мафэхэм, охътэ зэфэшъхьафхэм тырахыгъэ сурэтхэр, тхыгъэ тхьапэхэу уасэ зиIэхэр, тхылъхэу, нэпэеплъ-шIухьафтынхэу, щытхъу тамыгъэу, къэралыгъо тын лъапIэу иIагъэхэу къытIэкIэхьагъэхэр чIыпIэ зэрэтимыIэм къыхэкIыкIэ непэ зэкIэ къэдгъэлъэгъонэу амал тиIэп, анахь мэхьанэ зиIэу тлъытэхэрэр къыхэтхыгъэх, — къыIуагъ Къэзэнэ МулиIэт.\nIофтхьабзэр зезыщэрэм Пэнэшъу Руслъан ищыIэныгъэ гъогу игъэкIотыгъэу къытегущыIагъ. Пэнэшъу Руслъан Хьатыгъу ыкъом щыIэныгъэм лъэгъо нэф къыхинагъ. ИныбжьыкIэгъум къыщегъэжьагъэу опсауфэ хэгъэгум, республикэм фэлъэкIыщтыр афишIагъ. Мыщ ыцIэ пытэу Адыгэ хэкум комсомолым епхыгъ, ащ пэщэныгъэ дызэрихьагъ. Нэужым Адыгэ хэку исполкомым культурэмкIэ и ГъэIорышIапIэ ипэщагъ.\nАдыгеим икультурэ илъэс 15-м ехъурэ Iоф зыщешIэм, Адыгеим икомпозиторхэм, исурэтышIхэм ясоюзхэм язэхэщэн, Къэралыгъо филармонием, КъокIыпIэм щыпсэурэ цIыф лъэпкъхэм искусствэхэмкIэ я Къэралыгъо музей и Темыр-Кавказ къутамэ якъызэIухын иIахьышхо зэрэхишIыхьагъэм щэч хэлъэп. А уахътэм къыкIоцI филармонием къепхыгъэ творческэ куп 19 зэхащагъ. Культурэм иучреждение 36-рэ фэдиз агъэпсыгъ, агъэцэкIэжьыгъ, зэтырагъэпсыхьагъ. А пстэуми анэмыкIэу мемориальнэ комплекс зэфэшъхьафхэу, саугъэтхэу 30-м ехъу ашIыгъ, шIэжь пхъэмбгъу 14 къызэIуахыгъ, искусствэхэмкIэ кIэлэцIыкIу еджэпIэ 15-мэ яIофшIэн рагъэжьагъ, ахэм якъутамэхэр Адыгеим икъуаджэхэм ыкIи инэмыкI псэупIэхэм къащызэIуахыгъэх, джыри зигугъу къэпшIын плъэкIыщтыр бэ.\nПэнэшъу Руслъан хабзэм иструктурэхэм IэнэтIэ зэфэшъхьафхэр ащигъэцэкIагъэх, вице-премьерэу щытыгъ, Адыгэ Республикэм и Президентрэ иминистрэхэм я Кабинетрэ я Администрацие ипэщагъ. Нэужым КъокIыпIэм щыпсэурэ цIыф лъэпкъхэм искусствэхэмкIэ я Къэралыгъо музей и Темыр Кавказ къутамэ илъэс 15 фэдизрэ щылэжьагъ. Общественнэ движениеу «Адыгэ Хасэм» илъэс заулэрэ итхьамэтагъ.\nПэнэшъу Руслъан иIофшIэн къэралыгъом осэшхо къыфишIыгъ ыкIи тын лъапIэхэр къыфигъэшъошагъэх: орденэу «Знак Почета», медалэу «За трудовую доблесть», «Адыгеим и Щытхъузехь», Щытхъу тамыгъэу «Закон. Пшъэрылъ. ЦIыфыгъ» зыфиIохэрэр.\nIофтхьабзэм къеблэгъэгъэ иныбджэгъухэм Руслъан ишIэжь фэгъэхьыгъэ гущыIэ фабэхэр къыфаIуагъэх.\nКъат Теуцожь, УФ-м инароднэ сурэтышI, прозаик, публицист, график:\n— Пэнэшъу Руслъан къылэжьыгъэ шъхьэкIэфэныгъэмрэ щытхъумрэ сыхьат пчъагъэм игугъу къэпшIыгъэми уухын плъэкIыщтэп. Сыда пIомэ, а зэпстэури ыгу къикIэу, шъыпкъэныгъэ хэлъэу ыгъэцэкIагъ. Тизэныбджэгъуныгъэ 1969-рэ илъэсым къыщежьагъ ыкIи фэбэныгъэу тазыфагу илъыгъэр сыщэIэфэ сщыгъупшэщтэп. Руслъан кIэлэ ищыгъэ дэхэшхоу, цIыфыгъэшхо хэлъэу щытыгъ. Галстукыр икIэсагъ, зыдэмылъхэми афидэщтыгъэп. Адыгеим ишъолъыр имызакъоу, къэралыгъуабэхэм ащызэлъашIэу щытыгъ.\nНэхэе Юр, шъолъыр фондэу «ТекIоныгъ» зыфиIорэм ипащ:\n— Мыщ фэдэ шIэжь Iофтхьабзэ зэрэзэхэшъущагъэмкIэ комсомольцэхэм ацIэкIэ «тхьашъуегъэпсэу» шъосэIо. Руслъан Адыгеимрэ Пшызэрэ якомсомол тхыдэу къыхэнагъ. Сэ сшъхьэкIэ ар сикIэлэегъаджэу сэлъытэ. IофшIэнымкIэ ащ къыситыгъэ шIэныгъэр, IэпэIэсэныгъэу къысхилъхьагъэр арых щыIэныгъэм щызгъэфедагъэхэр. ЦIыфым хэлъын фэе нэшэнэ анахь дэгъухэр Руслъан хэтлъэгъуагъэх: зыеплъыкIэхэм пытэу атетыныр, шъыпкъагъэр, шIушIэныр, цIыфхэм уасэ афишIыныр. ИшIэжь тыгухэм арылъыщт, иIофшIагъэхэр щыIэщтых.\nДжарымэкъо Юсыф, Урысые Федерацием физическэ культурэмкIэ изаслуженнэ IофышI:\n— СыныбжьыкIэу сыбанэзэ, фыкъоныгъэ спортым хэсхыгъэу, унагъуи сшIэгъэ къодыеу, IофшIэн симыIэу сыщысыгъ. 1973-рэ илъэсым зэлъашIэрэ ситренерыщтыгъэ Кобл Якъубэ ВЛКСМ-м и Адыгэ хэку комитет иапэрэ секретарэу Пэнэшъу Руслъан ыдэжь сищи, нэIуасэ сыфишIыгъагъ. АщкIэ сищыIэныгъэ къэгъэзэпIэшхо фишIыгъ. Игъоу къысфалъэгъуи, ВЛКСМ-м и Адыгэ хэку комитет спортымкIэ ыкIи зыухъумэжьын-жъугъэ IофшIэнымкIэ иотдел ипащэу сагъэнэфагъ. Ащ лъыпыдзагъэу IофшIэн зэфэшъхьафхэр згъэцэкIагъэх, ар зишIуагъэу слъытэрэр Пэнэшъу Руслъан ары. ИцIыфыгъэкIэ текIон щыIагъэп. ПсэупIэ агъотынымкIэ нэбгырабэмэ ишIуагъэ аригъэкIыгъ, сэри ахэм зэу сащыщ. ТиунагъохэмкIи ныбджэгъуныгъэ тазыфагу илъыгъ, шIурэ дахэрэкIэ тыгухэм къарынагъ, ишIэжь дгъэлъэпIэщт.\nIофтхьабзэм икIэух Пэнэшъу Руслъан ыкъоу Мадин къэзэрэугъоигъэхэм закъыфигъэзагъ:\n— ГущыIэ дэхабэу сятэ къыфэшъуIуагъэхэм фэшI тиунагъо исхэм ацIэкIэ «тхьашъуегъэпсэу» шъосэIо. «Охътэ къинхэм цIыф лъэшхэр апIух, а цIыф лъэшхэм охътэ къиныр дэгъум ыкIи шIум фагъэпсы» зэраIуагъэр сыгу къэкIыжьыгъ. Сятэ джащ фэдэ цIыф лъэшэу щытыгъ. Сяти, ащ илэгъухэу зэо уж охътэ къинхэм къахэхъухьагъэхэм къакIэхъухьэрэ лIэшIэгъухэм къин амылъэгъуным фэшI, щыIэныгъэр нахьышIу зэрашIыщтым ыуж итыгъэх. IофышIэм къикIыжьэу унэм къызыкъожьыкIи, ар ты шъыпкъагъ. Унагъоми, лIакъоми лъэшэу ынаIэ атетыгъ. Сятэ ихьатыркIэ зэлъашIэрэ цIыфыбэхэм нэIуасэ сафэхъунэу зэрэхъугъэм сырэгушхо. ЩыIэныгъэ гъогу дахэу къыкIугъэм ишIуагъэкIэ непэ пчъабэхэр къызэIусхынхэ сэлъэкIы, ыцIэ зэхэзыхырэр дахэу къыспэгъокIы. А зэпстэури сятэ къылэжьыгъэх. Непэрэ шIэжь Iофтхьабзэр зэхэзыщагъэхэм лъэшэу сафэраз.\nКъэгущыIэгъэ пстэуми хагъэунэфыкIыгъэр зы — Пэнэшъу Руслъан цIыф зафэу щытыгъ. Ежь ышъхьэкIи, зыфэгъэзэгъэ IофымкIи пшъэдэкIыжь ин зэрихьырэр ренэу зэрэщымыгъупшэрэм дакIоу, нэ\nСурэтхэр Артур Лаутенштегер тырихыгъэх.\nПредыдущая «Адыиф» шIыкIэшIумэ алъэхъу\nСледущая Узэу къежьэгъакIэми пэуцужьышъущтых


Экспертхэм яеплъыкIэхэр — Адыгэ макъ\nРедактор 24.11.2021 КЪЭБАРЫКlЭХЭР\nКоронавирусым пэшIуекIорэ вакцинациер жъугъэу Урысыем зыщырагъэжьагъэр мэзипшI хъугъэ. Прививкэ зязыгъэшIыгъэхэр непэ анахьэу зыгъэгумэкIыхэрэ Iофыгъохэм ащыщ икIэрыкIэу зыхябгъалъхьэмэ хъущт вакцинэм икъыхэхын. ЫпэкIэ зыхалъхьэгъэ вакцинэр агъэфедэщта, хьауми ар зэблахъумэ нахьышIуа? Мы упчIэм специалистхэм джэуап къыратыжьы.\nУФ-м псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ и Министерствэ зэрилъытэрэмкIэ, анахь шъхьаIэр прививкэ зябгъэшIыныр ары. Ведомствэм иштат хэмыт терапевт шъхьаIэу Оксана Драпкинам къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, ревакцинацием пае къэралыгъом щатхыгъэ вакцинэхэр зэ-\nкIэ бгъэфедэнхэ плъэкIыщт.\nАу ащ иеплъыкIэ бэхэм дырагъаштэрэп. ГущыIэм пае, медицинэ шIэныгъэхэмкIэ докторэу, вирусологэу Анатолий Альтштейн зэрилъытэрэмкIэ, вакцинэхэу «Спутник V» ыкIи «Спутник Лайт» зыфиIохэрэр мыщ дэжьым бгъэфедэнхэр нахьышIу.\nИммунологэу Николай Крючковым ащ фэдэ екIолIакIэр нахь тэрэзэу елъытэ. Экспертым къызэриIуагъэмкIэ, апэ прививкэ зы вакцинэмкIэ зябгъэшIэу, ревакцинациер нэмыкIымкIэ пшIымэ зи гумэкIыгъо къыпыкIыщтэп. Ау нахьыбэхэм «Спутник Лайтыр», джащ фэдэу зыныбжь хэкIотагъэхэм, зииммунитет къеIыхыгъэхэм «Спутник V-р» нахь къякIунэу специалистым хегъэунэфыкIы.\nУФ-м псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ иминистрэу Михаил Мурашко зэрилъытэрэмкIэ, илъэс 18 — 60 зыныбжьхэм ревакцинациер «Спутник Лайт» зыфиIорэмкIэ, нахь зыныбжь хэкIотагъэхэм «Спутник V-мкIэ» ашIымэ ишIуагъэ къэкIощт.\nПредыдущая Проектым игъэцэкIэн рагъэжьагъ\nСледущая Депутатхэм дырагъэштагъ


Адыгеир къахэщы — Адыгэ макъ\nРедактор 16.11.2020 16.11.2020 КУЛЬТУРЭР, КЪЭБАРЫКlЭХЭР\nЛъэпкъым итарихъ, шэн-хабзэхэм гукIэ зафэбгъазэмэ, цIыфым ишIушIагъэ уасэ фэошIы. ЛIэужхэм язэпхыныгъэ дунаим нахьышIоу щябгъашIэ пшIоигъоу щыIэныгъэр зэрэлъыкIуатэрэм улъэплъэ.\nУрысыем и Къэралыгъо телекъэтынэу «Культурэм» ижурналистхэр джырэблагъэ Адыгэ Республикэм щыIагъэх. Купым ипащэу Анна Корьяковам зэгъэпшэнхэр ышIыхэзэ, гухэлъэу иIагъэмрэ ылъэгъугъэмрэ тащигъэгъозагъ.\n«ЦIыфыр ыкIи чIыгур»\n— Урысыем ишъолъырхэм ящыIэкIэ-псэукIэ зэдгъэлъэгъузэ, къэгъэлъэгъонэу «ЦIыфыр ыкIи чIыгур» тэгъэхьазыры, — къытиIуагъ Анна Корьяковам. — Алтай краим, Сыбыр, Дагъыстан, Краснодар краим, нэмыкIхэм тащыIагъ. Адыгеим къыгъэгъунэрэ чIыгур зыфэдизыр къыдэтлъыти, псынкIэу тиIофхэр щыдгъэцэкIэнхэу мурад тшIыгъагъэ, ау…\n— ШъукIэгъожьа республикэм уахътэу щыжъугъэкIуагъэр зэрэмымакIэм?\n— Хьау, ащ фэдэ гупшысэ тиIахэп. Тыдэ тыкIуагъэми гуфэбэныгъэ хэлъэу къытпэгъокIыгъэх. Анахьэу тшIогъэшIэгъоныр сыд фэдэ упчIэ тиIэми, чыжьэу тымыкIоу джэуап зэгъэфагъэхэр къызэрэтаIощтыгъэр ары.\n— ЧIыгур цIыфым егъэдахэ.\n— Адыгеим ичIыгу тыщыIэу тыкъэзыуцухьэрэ дунаим идэхагъэ къыщытагъэлъэгъугъ, цIыф гъэшIэгъонхэм нэIуасэ тафэхъугъ…\nМыекъопэ районым икъушъхьэ жэкIэфхэм, псыхъо чъэрхэм, псыкъефэххэм, Сырыфыбг, нэмыкIхэм журналистхэр ащыIагъэх. Адыгэ къужъхэм ятарихъ зыкIэупчIэхэм, къэбарэу зэхахыгъэр зэрагъэпшэщтыр ашIагъэп.\nАдыгэмэ ягущыIэжъэу «Мэзыр зыгъэкIырэм мэзыр зэрипхъожьырэп» зыфиIорэм гупшысэу хэлъыми тегущыIагъэх. Адыгэ лIакъохэм ятамыгъэхэр зытедзэгъэ чъыгхэр Сырыфыбг къыщагъэкIых. Чъыг пэпчъ ыпашъхьэ лIакъом итамыгъэ зэрэщытым мэхьэнэ хэхыгъэ иI. ЛIакъор зэфещэ, чIыпIэм щызэIокIэх.\nАдыгэ Республикэм и Лъэпкъ музей шIэныгъэмкIэ иIофышIэ шъхьаIэу, зэлъашIэрэ археологэу, Урысыем ижурналистхэм я Союз хэтэу Тэу Аслъан исп унэхэм ятарихъ хьакIэхэр щигъэгъозагъэх. Адыгэмэ я ИлъэсыкIэ зэрагъэмэфэкIырэм, адыгэ къэбым и Мафэ, фэшъхьафхэм якъэбар къафиIотагъ.\nАдыгэ быракъым, адыгэ шъуашэм ямэфэкIхэм республикэм ис лъэпкъхэр зэрахэлажьэхэрэр, язэпхыныгъэхэр мэфэкIхэм зэращыпытэрэр Москва къикIыгъэ журналистхэм хэушъхьафыкIыгъэу хагъэунэфыкIыгъ.\nХьакIэр зэребгъэблэгъэщтыр, Iанэм изэгъэфэн, фэшъхьафхэр IофшIапIэу «Нанэм» ипащэу Нэгъуцу Аслъанрэ Тэу Аслъанрэ къагъэлъэгъуагъэх. Лъэкъуищ зиIэ адыгэ Iанэр хъураеу зэрэщытыр зышIогъэшIэгъонхэм яупчIэхэри зэхэтхыгъэх. Нарт Iуашъхьэхэм ятарихъ щыIэныгъэм зэрэхэмыкIуакIэрэм А. Тэур къытегущыIагъ.\nТилъэпкъэгъухэм яшэн-хэбзэшIухэу къытлъыIэсыжьыгъэхэр ныбжьыкIэхэм ягунэсых. Огъу зыхъукIэ «Хьанцэгуащ» зыфиIорэр зэрэзэхащэщтыгъэм, ТхьэлъэIум ыуж ощхыр къещхэу къызэрэхэкIыщтыгъэм, нэмыкIхэм яхьылIагъэхэр непэрэ щыIакIэм дештэх.\nАдыгэхэр зызэIукIэхэкIэ нахьыжъым ятэ ыцIэкIэ зэремыджэхэрэр журналистхэм къафаIотагъ. ПIуныгъэ мэхьанэу ащ иIэри къыхагъэщыгъ.\nРеспубликэ кIэлэцIыкIу зыгъэсапIэу «Щыгъыжъыем» ихудожественнэ пащэу Уджыхъу Марыет къызэриIуагъэу, тиныбжьыкIэхэр Iушых, упчIэ гъэшIэгъоныбэ къыуаты. Ащ дакIоу, ежьхэри къэбархэм якъэIотэн фэхьазырых.\n«Щыгъыжъыем» хэтхэу Хьаджэбыекъо Адыиф, Цурмыт Саусыр, Хьаджэбыекъо Пэрыт адыгэ шъуашэхэр ащыгъэу къэшъох, мэуджых. Хьаджэбыекъо Адыиф адыгэмэ ятарихъ ехьылIэгъэ къэбархэр IупкIэу къыIотагъэх. Тарихъыр тиныбжьыкIэхэм зэрагъэшIэным зэрэ- пылъхэр Москва къикIыгъэхэм агу рихьыгъ.\n— Мыщ фэдэ ныбжьыкIэ Iушхэр тиIэхэу Iоф тэшIэ, тэпсэу. Адыгэ лъэпкъыр егъашIи щыIэщт, — къыIуагъ Тэу Аслъан.\nЦурмыт Саусыр искусствэм пылъ, футбол ешIэ, спортым цIэрыIо щыхъу шIоигъу.\nБгъэфедэн плъэкIыщт искусствэм кIэлэцIыкIухэр нахь куоу хэщэгъэнхэм IофшIапIэу «Нанэм» ипащэу Нэгъуцу Аслъан ишъыпкъэу пылъ. Республикэм иныбжьыкIэхэм «IэпэIасэм иеджапI» зыфиIорэр афызэхещэ. ПхъэкIычыр, нэмыкI лъэпкъ музыкальнэ Iэмэ-псымэхэр, унагъом ищыкIэгъэ пкъыгъохэр зэрэпшIыщтхэр А. Нэгъуцум къыгъэлъэгъуагъэх. КIэлэеджакIо пэпчъ ежь-ежьырэу пхъэкIыч зыфишIыжьыгъ.\nАдыгэ джэгур пхъэкIычым къызэригъэбаирэм А. Нэгъуцур къытегущыIи, орэдышъом диштэу лъэпкъ мэкъамэхэр ыгъэжъынчыгъэх.\nРеспубликэ общественнэ движениеу «Адыгэ Хасэр» зэхэщэкIо купым хэтыгъ. Хасэм итхьаматэу ЛIымыщэкъо Рэмэзан, ащ игуадзэу Бэгъушъэ Алый хьакIэхэм гущыIэгъу афэхъугъэх. А. Бэгъушъэр ягъусэу Кощхьэблэ районым щыIагъэх, шIэныгъэлэжьхэм, искусствэм иIофышIэхэм аIукIагъэх.\nАдыгэ къуаер зэрэрахырэм, Iанэм, кушъэм, щыIэныгъэм чIыпIэу щыряIэм, адыгэ къуаем афэгъэхьыгъэ мэфэкI зэхахьэхэр илъэс къэс республикэм зэрэщыкIорэм, ащ лъэпкъ зэфэшъхьафхэр зэрэхэлажьэхэрэм яхьылIэгъэ къэбархэр хьакIэхэм ямызакъоу Адыгеим щыпсэурэ ныбжьыкIэхэм ашIогъэшIэгъоныгъ.\nАдыгэ шыур, шахъор\nКIэрэщэ Тембот ытхыгъэу «Шахъомрэ пшъэшъэ пагэмрэ» зыфиIорэм къыщебгъэжьэнышъ, адыгэ шыум ехьылIагъэу къэпIотэн плъэкIыщтыр бэ. Адыгэ Хасэм и Хэсашъхьэ хэтэу ХъокIон Хьамедэ адыгэ шъуашэм изехьанкIэ щысэшIу къегъэлъагъо. Шым тесэу зекIо зыхъукIэ, гур зыфещэ. Шыу IэпэIас, шахъо. Журналистхэм яупчIэхэм джэуапэу аритыжьырэр гум къикIырэ гупшысэу зэрэщытыр ащ къыхэщыгъ.\nЛъэпкъ IэпэIасэу, Адыгэ Республикэм искусствэхэмкIэ икIэлэцIыкIу еджапIэу Лъэцэрыкъо Кимэ ыцIэ зыхьырэм икIэлэегъаджэу ГъукIэ Замудин ипIуаблэхэм, шыкIэпщынэхэм яхьылIэгъэ дунэе къэбархэм тагъэ- гушхо, Адыгэ Республикэм ыцIэ искусствэм лъагэу щаIэты. Ащ ригъаджэхэрэм хэгъэгу, дунэе зэнэкъокъухэм апэрэ чIыпIэхэр къащыдахыгъэх.\nПащты Гупсэ кIэлэеджакIу, шыкIэпщынэр къызиштэкIэ бзэпсхэр искусствэм ыбзэкIэ «къегъэгущыIэх». «ШыкIэпщынэр сшIогъэшIэгъон, гум илъыр къырисIотыкIын сэлъэкIы», — къытиIуагъ пшъэшъэ ищыгъэм.\nШIэныгъэлэжьэу Унэрэкъо Рае адыгэ шэн-хабзэхэм, лъэпкъ музыкальнэ искусствэм зэгъэфагъэу, гурыIогъошIоу къатегущыIагъ.\nАдыгэ шъуашэм, лъэпкъ тхыпхъэхэм афэгъэхьыгъэ къэгъэлъэгъонхэр псэ зыпыт цIыфым фэдэх. IэпэIасэу Сетэ Сафыет шъуашэм шIыкIэу къыфигъотырэм иеплъыкIэхэр къыриIолIагъэх. СурэтышI-модельерэу СтIашъу Юрэ музеим къыщигъэлъэгъорэ шъуашэхэм, тхыпхъэхэм журналистхэр къащытхъугъэх.\nУрысыем лъэпкъи 190-м нахьыбэ зэрэщыпсэурэм, ахэм язэпхыныгъэхэр искусствэм зэригъэпытэхэрэм СтIашъу Юрэ къатегущыIагъ.\nИскусствэр, тарихъыр, бзэр\nАдыгэхэм яныдэлъфыбзэ, ятарихъ, яискусствэ нахьышIоу зэрагъэшIэным фэшI гумэкIыгъоу тиIэхэм журналистхэр къакIэупчIагъэх. ИскусствэмкIэ ансамблэ цIэрыIохэу «Налмэсыр», «Ислъамыер» тиIэх. Театрэхэм яIофшIагъи ущытхъунэу щыт.\n— Адыгэ Республикэм культурэмкIэ и Министерствэ, АР-м лъэпкъ IофхэмкIэ, IэкIыб къэралхэм ащыпсэурэ тилъэпкъэгъухэм адыряIэ зэпхыныгъэхэмкIэ ыкIи къэбар жъугъэм иамалхэмкIэ и Комитет, Адыгэ Хасэм, нэмыкIхэу зэхэщэн IофхэмкIэ IэпыIэгъу къытфэхъугъэхэм гъэзетымкIи «тхьашъуегъэпсэу» ятIожьы тшIоигъу, — къытиIуагъ Анна Корьяковам. — Бзэм, культурэм татегущыIэным фэшI едгъэжьэгъэ Iофыр лъыдгъэкIотэн тимурад.\nАдыгэ Республикэм икультурэ, ищыIэкIэ-псэукIэ Урысыем нахьышIоу щашIэ зэрэхъурэм тегъэгушIо. Гуетыныгъэ зыхэлъыр къиным пэшIуекIон елъэкIы. ЗэхэщакIохэм ащкIэ тафэраз, зэгурыIоныгъэм рагъэжьэгъэ Iофыр лъигъэкIотэщт.\nСледущая Шъыжъ Сафыет псаугъэмэ, ыныбжь илъэси 100 хъущтыгъэ


Щынэгъончъагъэм фэгъэхьыгъагъ — Адыгэ макъ\n«Россети Кубань» и Адыгэ шъолъыр къутамэрэ Мыекъопэ къэлэ администрацием гъэсэныгъэмкIэ и Комитетрэ яIофышIэхэм электроэнергиер щынэгъончъэу гъэфедэгъэным фэгъэхьыгъэ урок гурыт еджапIэу N 8-м щызэхащэгъагъ.\nЭнергетикхэм электричествэм имэхьанэ, щыIэныгъэм чIыпIэу щиубытырэр, ащ дакIоуи, уфэмысакъымэ, щынагъо зэрэхэлъыр кIэлэеджакIохэм къафаIотагъ. Электропсэуалъэу унагъохэм агъэфедэхэрэм узэрадэзекIощтым, урамым утетымэ электричествэм икIуапIэхэм, подстанциехэм узэрафэсакъыщтым специалистхэр къатегущыIагъэх, тамыгъэу ахэм атырагъэуцохэрэр къарагъэлъэгъугъэх, ямэхьанэ къаIотагъ. Джащ фэдэу мы темэм фэгъэхьыгъэу мультфильмэ къафагъэлъэгъуагъ. Ежь кIэлэеджакIохэми электроэнергием, щынэгъончъагъэм афэгъэхьыгъэу ашIэхэрэмкIэ ягуапэу къадэгощагъэх.\n— Электричествэм шъобж цIыфхэм атыримыщэным, ащ епхыгъэ псэуалъэхэм яягъэ къэмыкIоным фытегъэпсыхьагъэу программэ компанием пхырещы. Ащ къыдыхэлъытагъ кIэлэцIыкIухэмрэ зихэхъогъухэмрэ щынэгъончъэу электричествэр зэрагъэфедэщтым фэзыгъасэхэрэм Iофтхьабзэхэр гъэсэныгъэм иучреждениехэм ащызэхэщэгъэнхэр. Мары мэфэ фабэхэр къэблагъэх, ахэр нахьыбэу урамыр ары зыщагъакIохэрэр. Арышъ, электричествэм епхыгъэ псэуалъэхэм апэблагъэхэ зыхъукIэ шапхъэу агъэцэкIэн фаехэр алъыдгъэIэсынхэр шIокI зимыIэ Iофэу щыт, — къыIуагъ «Россети Кубань» и Адыгэ шъолъыр къутамэ ипащэу Рустам Магдеевым.\nПредыдущая ШIэныгъэр лъэпсэшIум икъутам\nСледущая Хэбзэгъэуцугъэм диштэу


ЦIыфхэр аркъ нэпцIым щыухъумэгъэнхэ фае | Адыгэ Макъ\nЦIыфхэр аркъ нэпцIым щыухъумэгъэнхэ фае\nПравопорядкэмкIэ зичэзыу зэхэсыгъоу щыIагъэр зэрищагъ Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцэкIэрэ КъумпIыл Мурат.\nЛъэпкъ ыкIи дин зэмызэгъыныгъэхэр республикэм къимытэджэнхэмкIэ, хэбзэгъэуцугъэм димыштэрэ акциехэм ныбжьыкIэхэр ахэщагъэхэ мыхъунхэмкIэ чIыпIэ зыгъэIорышIэжьын ыкIи хэбзэухъумэкIо къулыкъухэм яIофшIэн зэрагъэпсырэм шIуагъэу къытырэм фэгъэхьыгъэу къэгущыIагъэх АР-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ иминистрэ ипшъэрылъхэр зыгъэцэкIэрэ БрантIэ Мурадинрэ муниципальнэ образованиеу «Красногвардейскэ районым» иадминистрацие ипащэу Осмэн Альбертрэ.\nБрантIэ Мурадин къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, 2017-рэ илъэсыр къызихьагъэм щыублагъэу лъэпкъ ыкIи дин зэмызэгъыныгъэ республикэм къихъухьагъэу агъэунэфыгъэп. Ау лъэпкъи 100-м ехъу зыщыпсэурэ шъолъырым мы лъэныкъомкIэ зэмызэгъыныгъэ къитэджэн зэрилъэкIыщтыр къыдалъытэзэ, чIыпIэ зыгъэIорышIэжьын ыкIи хэбзэухъумэкIо къулыкъухэм, общественнэ организациехэм, нэмыкI ведомствэхэм яIофшIэн нахь агъэлъэшын зэрэфаем къыкIигъэтхъыгъ.\nЛъэпкъ ыкIи дин зэгурыIоныгъэр гъэпытэгъэным, ныбжьыкIэхэм азыфагу зэмызэгъыныгъэ къимытэджэным фэIорышIэрэ пэшIорыгъэшъ Iофтхьабзэхэр зэрэзэхащэхэрэр къыIуагъ нэужым гущыIэр зыштэгъэ Осмэн Альберт. Джащ фэдэу курдхэр зыдэсхэ къоджэ псэупIэхэм ащэIэх, ахэр тищыIэныгъэ, тикультурэ хэгъэгъозэгъэнхэм анаIэ тет, миграциемкIэ хэбзэгъэуцугъэр амыукъоным мэхьанэшхо раты.\n— Кощын IофхэмкIэ хэбзэгъэуцугъэм къыдилъытэрэ шапхъэхэр зымыгъэцакIэхэрэм яIоф пытагъэ хэлъэу тыкъекIолIэн фае. ТицIыфхэр зэкIэ тизэфэдэх, зэхэдз тиIэп, ау Урысыем изаконхэр, лъэпкъ ыкIи дин зэгурыIоныгъэр зыукъохэрэм атефэрэ пшъэдэкIыжьыр ядгъэхьыным мэхьанэшхо иI, — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.\nХэбзэукъоныгъэхэр профилактикэ шIыгъэнымкIэ системэм илъэныкъо шъхьаIэхэр гъэцэкIагъэхэ зэрэхъурэм, ащкIэ хабзэм, чIыпIэ зыгъэIорышIэжьын ыкIи хэбзэухъумэкIо къулыкъухэм яIофшIэн зэрэзэхащэрэм шIуагъэу къытырэм епхыгъэу къэгущыIагъ общественнэ рэхьатныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ полицием ипащэ игуадзэу Андрей Федосеевыр. Ащ къызэриIуагъэмкIэ, оперативнэ Iофхэм язытет нахьышIу шIыгъэным, цIыфхэм ящынэгъончъагъэ къэухъумэгъэным фэшI народнэ дружинникхэм ыкIи общественнэ объединениехэм яамалхэр къызфагъэфедэх. Мыщ фэдэ структурэхэр муниципальнэ образованиехэм ащызэхащагъэх. Мэхьанэшхо зиIэ лъэныкъохэм ащыщ республикэм ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм ащагъэуцурэ видеокамерэхэм япчъагъэ илъэс къэс нахьыбэ зэрэхъурэр. 2016-рэ илъэсыр пштэмэ, мы техническэ пкъыгъохэм яшIуагъэкIэ хэбзэукъоныгъэ 1193-рэ къыхагъэщыгъ, бзэджэшIэгъи 4 зэхафыгъ. Джырэ уахътэм шъолъырым иавтомобиль гъогухэм мыщ фэдэ стационар комплекс 36-рэ атет. БлэкIыгъэ илъэсым видео ыкIи сурэт тезыхырэ камерэхэм сомэ миллион 57-рэ зытефэрэ административнэ хэбзэукъоныгъэ мини 103-м ехъу къыхагъэщыгъ. КъызэкIагъэкIожьын алъэкIыгъэр сомэ миллион 35-м ехъу. Полицием икъулыкъушIэхэм профилактикэм ылъэныкъокIэ Iофышхо ашIэ нахь мышIэми, республикэм иобщественнэ чIыпIэхэм ащызэрахьэгъэ бзэджэшIагъэхэр процент 11,8-кIэ нахьыбэ хъугъэ, ащ дакIоу урамхэм, паркхэм ыкIи скверхэм ащагъэунэфыгъэ бзэджэшIагъэхэм процент 51,5-рэ ахэхъуагъ. Хэбзэгъэуцугъэр зыукъуагъэхэм янахьыбэр ешъогъагъэх.\nА. Федосеевым анахьэу ынаIэ зытыридзагъэхэм ащыщ ешъуагъэу рулым кIэрытIысхьэхэрэм япчъагъэ зэрэбэр. Адыгеим игъогухэм къатехъухьэгъэ я 9-рэ хъугъэ-шIагъэ пэпчъ лажьэ зиIэр ешъуагъэу автомобилыр зезыфэхэрэр арых. Мы илъэсыр къызихьагъэм щыублагъэу мыхэм апкъ къикIыкIэ тигъогухэм аварие 11 къатехъухьагъ, ахэм нэбгыри 3 ахэкIодагъ, нэбгырэ 16-мэ шъобжхэр атещагъэхэ хъугъэ. Мыщ фэдэ хъугъэ-шIагъэхэм япчъагъэ нахь макIэ шIыгъэным фытегъэпсыхьэгъэ профилактическэ Iофтхьабзэхэр зэрэзэхащэщтхэр, гъогурыкIоным ишапхъэхэр зымыгъэцакIэхэрэм, анахьэу ешъуагъэу рулым кIэрытIысхьэхэрэм пшъэдэкIыжь зэрарагъэхьыщтыр докладыр къэзышIыгъэм къыIуагъ.\nАркъ нэпцIыр ыкIи наркотикхэр зыщэхэрэр хэбзэухъумакIохэм къыхагъэщызэ, ахэм пшъэдэкIыжь арагъэхьын зэрэфаер къыIуагъ АР-м и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцакIэрэм.\n— Аркъ нэпцIыр зыщэрэ цIыфхэр, тучанхэр муниципалитетхэм, къоджэ псэупIэхэм япащэхэм дэгъоу ашIэнхэ фае. Джащ фэдэу чэщырэ шъон пытэхэр IуамыгъэкIыным лъыплъэгъэным мэхьанэшхо иI, сыда пIомэ мы уахътэр ары нахьыбэрэмкIэ бзэджэшIагъэхэр зыщызэрахьэхэрэр. Мыщ дэжьым къыхэзгъэщынэу сызыфаер зы — зыми пэрыохъу тыфэхъунэу е иIофшIэн къызэтедгъэуцонэу пшъэрылъ зыфэдгъэуцужьырэп, ау тицIыфхэм ярэхьатныгъэ, ящынэгъончъагъэ ыкIи япсауныгъэ къэтыухъумэным пытагъэ хэлъэу тыкъекIолIэщт, законыр зыукъохэрэм атефэрэ пшъэдэкIыжьыр ядгъэхьыщт, — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.\nБзэджэшIагъэхэм зэрарэу къахьыгъэр къызэкIэгъэкIожьыгъэнымкIэ хьыкумым унашъоу ышIыгъэр гъэцэкIагъэ зэрэхъурэм иIофыгъуи комиссием хэтхэр тегущыIагъэх, унэшъо гъэнэфагъэхэр ашIыгъэх. Джащ фэдэу 2017-рэ илъэсым иятIонэрэ илъэсныкъо Iоф зэрашIэщтым иплан къэзэрэугъоигъэхэр тегущыIагъэх ыкIи ар аштагъ.


«Ошъутенэм» ипчыхьэзэхахь — Адыгэ макъ\nРедактор 10.12.2021 10.12.2021 КУЛЬТУРЭР, КЪЭБАРЫКlЭХЭР\nРеспубликэм и Къэралыгъо филармоние иэстраднэ ансамблэу «Ошъутенэр» илъэс 25-рэ мэхъу.\nЮбилеим фэгъэхьыгъэ концертыр тыгъэгъазэм и 14-м филармонием щыкIощт. Адыгэ Республикэм культурэмкIэ иапэрэ министрэу Хьанэхъу Адам кIэщакIо фэхъуи ансамблэр зэхащагъ. Егъэжьэгъум художественнэ пащэу иIагъэр композиторэу Гъот Аслъан.\nАнсамблэм иконцертхэр Урысыем ишъолъырхэм ащыкIуагъэх, щытхъуцIэхэр къыдихыгъэх. Ижъырэ адыгэ орэдхэр, джырэ уахътэ аусыгъэхэр ансамблэм къеIох. «Ошъутенэм» идиректорэу ХьакIэко Асе тызэрэщигъэгъозагъэу, «Тэ тыадыг», «Дарыет», «Адыиф», нэмыкI орэдхэри «Ошъутенэм» къыIощтых.\nКомпозиторэу, «Ошъутенэм» ихудожественнэ пащэу, Адыгэ Республикэм искусствэхэмкIэ изаслуженнэ IофышIэшхоу ХьакIэко Алый ансамблэм пае зэригъэфэгъэ произведениехэр пчыхьэзэхахьэм щыIущтых.\nОрэдыIохэу Даутэ Сусанэ, Мамхыгъэ Маринэ, Мэкъуао Маринэ орэдыбэ къыхадзэщт. Жарэкъо Руслъан, Хьазэщыкъо Мос, Юрий Конжиным яорэдхэми тядэIущт. Юрий Конжиным адыгабзэкIи орэдхэр ыгъэжъынчыщтых, адыгэ къашъохэри къышIыщтых.\n— «Ошъутенэр» гум иорэдхэр, патриотическэ орэдхэр, лъэпкъ гупшысэм ехьылIагъэхэр къэзыIорэ ансамблэу щыт, — къытиIуагъ Адыгэ Республикэм изаслуженнэ артисткэу, Урысыем ителекъэтынэу каналэу «Звездам» щызэхащэрэ зэнэкъокъум хэлэжьэгъэ Даутэ Сусанэ. —Пчыхьэзэхахьэр гъэшIэгъон хъущтэу сэлъытэ, искусствэм, лъэпкъ Iофыгъохэм апыщагъэхэр, тызылъэгъунэу фаехэр къетэгъэблагъэх.\nПредыдущая Ахъщэ тынэу къатефэхэрэр\nСледущая ЗэIэпамыхэу гъогупкIэр атыщт


ЗыкIыныгъэр къашъом илъэмыдж — Адыгэ макъ\nЗыкIыныгъэр къашъом илъэмыдж\nРедактор 27.05.2021 27.05.2021 КУЛЬТУРЭР, КЪЭБАРЫКlЭХЭР\nАдыгэ Республикэм и Къэралыгъо академическэ къэшъокIо ансамблэу «Налмэсым» иконцертхэр Темыр Кавказым гъэшIэгъонэу щыкIуагъэх.\nКъош Къэбэртэе-Бэлъкъарым икъалэу Бэхъсан «Налмэсым» пчыхьэзэхахьэхэр щыригъэжьагъэх. Бысымхэр тиансамблэ дахэу къыпэгъокIыгъэх. Артистхэмрэ искусствэр зыгу рихьыхэрэмрэ ныбджэгъу зэIукIэгъухэр зэдыряIагъэх.\n«Налмэсым» къалэу Беслъан концертитIу къыщитыгъ. Зыр шIушIэ пчыхьэзэхахьэу щытыгъ. 2004-рэ илъэсым къалэм иеджапIэ уIэшыгъэ купхэр къытебанэхи, кIэлэцIыкIухэр, ны-тыхэр, кIэлэегъаджэхэр гъэры ашIыгъагъэх. ЕджапIэм машIор къызыкIадзэм мамыр цIыфхэр хэкIодагъэх.\nХъугъэ-шIагъэм фэгъэхьыгъэ зэхэт саугъэтыр «Налмэсым» иартистхэм зэрагъэлъэгъугъ.\nМамыр щыIакIэм игъэпытэн ехьылIэгъэ шIушIэ пчыхьэзэхахьэм кIэлэеджакIохэр, зиIахьылхэр хэкIодагъэхэр, хэбзэухъумакIохэм якъулыкъушIэхэр, нэмыкIхэри еплъыгъэх.\nЯтIонэрэ концертэу Беслъан щыкIуагъэм «Налмэсым» икъашъохэр къыщигъэлъэгъуагъэх.\nЗы бзэ, зы хабзэ, зы лъэпкъ\nТемыр Осетием — Аланием икъэлэ шъхьаIэу Владикавказ ыкIи Къэбэртэе-Бэлъкъарым икъэлэ гупчэу Налщык зэкъошныгъэм игъэпытэн фэгъэхьыгъэ концертхэр игъэкIотыгъэу ащызэхащагъэх. Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо академическэ къэшъокIо ансамблэу «Налмэсымрэ» Къэбэртэе-Бэлъкъарым и Къэралыгъо академическэ ансамблэу «Кабардинкэмрэ» зэгъусэхэу концертхэр къатыгъэх.\nМэлылъфэгъум и 15-м ащ фэдэ зэхэт концерт зэкъош ансамблэхэм Мыекъуапэ къыщагъэлъэгъуагъ. Iофтхьабзэр искусствэм пылъхэм лъэшэу ашIогъэшIэгъон хъугъэ.\n— Лъэпкъ искусствэу тиIэр, тыбзэ зэфэдэх, зы лъэпкъэу дунаим тытет. Искусствэм ыбзэкIэ ахэр тикъашъохэм къащытэшIых. Адыгэхэр зэпэчыжьэхэу Урысыем ишъолъырхэм, IэкIыб хэгъэгухэм ащэпсэух. Ар къыдэтлъытэзэ, тизэфыщытыкIэхэр зэрэдгъэпытэхэрэр цIыфмэ нахьышIоу ядгъашIэ тшIоигъу, — къытиIуагъ «Кабардинкэм» ихудожественнэ пащэу, Адыгеим, Къэбэртэе-Бэлъкъарым, Къэрэщэе-Щэрджэсым, Темыр Осетием — Аланием язаслуженнэ артистэу Iэтэбый Игорь.\nЗы лъэпкъ —ансамблитIу\n«Кабардинкэмрэ» «Налмэсымрэ» яконцертхэм уяплъызэ, «Адыгэ уджхэр», «ЗэфакIор», нэмыкI къашъохэр зэгъусэхэу къызэрашIыхэрэм уегъэгушхо. ГущыIэм пае, «ЗэфакIор» къагъэлъагъозэ, «Налмэсым» иартистхэмрэ «Кабардинкэм» хэтхэмрэ зыщызэблахъу. Артистхэр республикэу зыщыщхэм уемыгупшысэу искусствэм щызэгурыIохэзэ, къашъор шэпхъэ лъагэм диштэу кIырагъэщы, ар сыд фэдэу даха!\n— Зы лъэпкъэу тызэрэщытыр дунаим нахьышIоу щядгъашIэ тшIоигъу, — тизэдэгущыIэгъу лъе-гъэкIуатэ «Налмэсым» ихудожественнэ пащэу, Урысыем, Абхъазым, Пшызэ язаслуженнэ артистэу, Адыгэ Республикэм инароднэ артистэу Хъоджэе Аслъан. — Къашъохэр дгъэуцухэ зыхъукIэ, орэдышъоу дгъэфедэрэр зэфэдэу бэрэ къыхэкIы. Искусствэм зэлъэпкъэгъухэр нахь зэфещэх. Урысхэр, осетинхэр, къэндзалхэр, нэмыкI лъэпкъхэри тиконцертхэм ягуапэу яплъыгъэх.\nА. хъоджаем бэмышIэу ыгъэуцугъэ къашъоу «Налмэс-налкъутэр» «Налмэсым» апэрэу къышIыгъ. Тифольклор баеу зэрэщытыр къашъом къыхэщыгъ.\n«Кабардинкэм» икъэшъуакIоу ХьаIупэ Наирэ зэкъошхэм япчыхьэзэхахьэу Мыекъуапэ щыкIуагъэр Темыр Кавказым зэрэщылъагъэкIотагъэр гуапэ щэхъу. «Налмэсым» иартистхэу Хьакъуй Анжеликэ, Бэрзэдж Дианэ, Къулэ Мурадинэ, Едыдж Гушъао, Хьажэкъо Пщымафэ, фэшъхьафхэм зэIукIэгъухэр шIукIэ агу къэкIыжьых, зэкъош къэшъуакIохэр ныбджэгъу зэфэхъугъэх.\n«Удж-хъураекIэ» аухырэ концертхэр тарихъым инэкIубгъохэм ахэкIокIэщтхэп, — еIо Адыгеим инароднэ артистэу, Абхъазым изаслуженнэ артистэу НэмытIэкъо Аслъан. — Нахь кIалэу сызыщэтым, къашъоу къэтшIыщтыгъэхэм ащыщхэр «Налмэсым», «Кабардинкэм» ярепертуархэм ахэтых. Зы лъэпкъэу тызэрэщытыр концертхэм къащыдгъэлъагъозэ, искусствэм хэхъоныгъэхэр фэхъух, тизэфыщытыкIэхэр мэпытэх.\n«Налмэсымрэ» «Кабардинкэмрэ» япчыхьэзэхахьэхэм адыгэ джэгухэр гур зыIэпащэу ащыкIуагъэх. Артистхэр, ансамблэхэр зэхэтхэу, джэгум нэпэеплъ сурэтхэр атырахыгъэх.\nОнлайн шIыкIэм тетэу концертхэр дунаим щалъэгъугъэх. Искусствэм ибаиныгъэ шIукIэ къызэтэжьхэрэ артистхэр джыри зэIукIэщтых. Къэралыгъо гъэпсыкIэ иIэу Адыгеир зыпсэурэр илъэси 100 зэрэхъурэм фэгъэхьыгъэ зэхахьэхэр зэкъош ансамблэхэу «Кабардинкэмрэ» «Налмэсымрэ» зэхащэщтых.\nСурэтхэм арытхэр: «Кабардинкэмрэ» «Налмэсымрэ» язэхахьэхэр.\nПредыдущая Адыгеир апэрищым ахэхьагъ\nСледущая Адыгея присоединилась к акции «#ДоброВСело»