Лъэпкъ проектыр Адыгеим зэрэщагъэцакIэрэм тегущыIагъэх — Адыгэ макъ\nРедактор 16.11.2020 КЪЭБАРЫКlЭХЭР\nУрысые Федерацием и Правительствэ и Тхьаматэ игуадзэу Виктория Абрамченкэмрэ Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Муратрэ тыгъуасэ Москва зэIукIэгъу щызэдыряIагъ.\nЭкологием, тыкъэзыуцухьэрэ дунаим якъэухъумэн, мэзым игъэфедэн, коммунальнэ пыдзэфэ пытэхэм зэрадэзекIощтхэм, АПК-м хэхъоныгъэ егъэшIыгъэным япхыгъэ Iофыгъохэм атегущыIагъэх.\nАдыгеим и ЛIышъхьэ Виктория Абрамченкэм къыфиIотагъ лъэпкъ проектэу «Экология» зыфиIорэр республикэм зэрэщагъэцакIэрэм, Адыгеим ичIыопс байныгъэ икъэухъумэнкIэ Iофтхьабзэу зэрахьэхэрэм афэгъэхьыгъэу.\nШъугу къэтэгъэкIыжьы лъэпкъ проектэу «Экология» зыфиIорэм диштэу 2020-рэ илъэсым сомэ миллион 97,62-рэ къызэрэхагъэкIыгъэр. ШэкIогъур имыкIызэ а мылъкур къызфагъэфедэнэу рахъухьэ. Лъэпкъ проектым диштэу псыр аIэкIэзыгъахьэрэ псэолъитIум ишIын аухыщт, коммунальнэ пыдзэфэ пытэхэр Iузыщырэ къулыкъухэм хэхъоныгъэ ягъэшIыгъэным епхыгъэ Iофыгъохэм адэлажьэх.\nПсыкъэкIуапIэхэм якъэухъумэн, республикэм ипсыхъохэми, гидротехническэ псэуалъэхэми Iофтхьабзэхэр ащызехьэгъэнхэм лъэшэу анаIэ атырагъэты. МашIом игъэкIосэнкIэ республикэм ищыкIэгъэ техникэмрэ оборудованиемрэ иIэх, мылъкоу къыфатIупщыгъэр зэрэщытэу къызфигъэфедагъ. Мэз промышленнэ комплексми хэхъоныгъэ ешIы. 2020-рэ илъэсым иапэрэ мэзибгъу пхъэр обработкэ шIыгъэнымкIэ ыкIи ащ пкъыгъохэр хэшIыкIыгъэнхэмкIэ индексым хэхъуагъ.\nЗэIукIэгъум экологием, тыкъэзыуцухьэрэ дунаим якъэухъумэн епхыгъэ Iофыгъохэм щалъыIэсыгъэх, ахэм язэшIохынкIэ пшъэрылъэу щыIэхэм атегущыIагъэх. Колхидскэ хэшъаем икъэухъумэнкIэ амалэу зэрахьагъэхэм Адыгеим и ЛIышъхьэ ягугъу къышIыгъ. Хэшъаехэр къызэтегъэнэжьыгъэнхэм пае федеральнэ гупчэмрэ экологическэ организациехэмрэ Iофтхьэбзэ гъэнэфагъэхэр зэрахьагъэх. Волонтер движениеу «Тлъапсэ къэтэжъугъэухъум» зыфиIорэр зэхащагъ. Республикэр зыпштэкIэ, гектари 4,5-мэ хэшъаер къащэкIы.\nДжащ фэдэу республикэм исхэр лъэшэу егъэгумэкIых чъыгаер зыгъэкIодырэ пхъацIэр бэгъон зэрилъэкIыщтым. Адыгеим и ЛIышъхьэ игъоу ылъэгъугъ чъыгэе мэзхэр мыкIодынхэм, зэрар къэзыхьырэ хьацIэ-пIацIэхэм ябэныжьыгъэным апае федеральнэ законодательнэ, шэпхъэ-правовой актхэм зэхъокIыныгъэхэр афашIынхэу.\n«Адыгеир зиэкологие къэбзэ шъолъырхэм ащыщ. Жьыр, псыр зэрэкъабзэхэм, къушъхьэлъэ чIыпIэ, мэз дахэхэм зекIохэр бэу къызылъащэх. ТичIыопс къэкIуапIэхэм тарэгушхо, ахэм якъызэтегъэнэжьын лъэшэу тынаIэ тетэгъэты. Ащ пае лъэпкъ проектэу «Экология» зыфиIорэм къытитырэ амалхэр зэкIэ икъоу тэгъэфедэх. Тыкъэзыуцухьэрэ дунаим икъэухъумэн епхыгъэ программэхэмрэ проектхэмрэ ягъэцэкIэнкIэ федеральнэ гупчэм тапэкIи IэпыIэгъу къытитынэу тыщэгугъы», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.\nМэкъу-мэщымрэ агропромышленнэ комплексымрэ алъэныкъокIэ къэралыгъо политикэу зэрахьэрэм епхыгъэ Iофыгъохэм шъхьафэу атегущыIа-гъэх. Мыгъэ республикэм лэжьыгъэ тонн мин 735,9-рэ къыщахьыжьыгъ. ПстэумкIи бжыхьэсэ тонн мин 553-рэ аугъоижьыгъ. ГъэрекIорэм егъэпшагъэмэ, ар процент 15-кIэ нахьыб. 2020-рэ илъэсым иапэрэ мэзибгъу сомэ миллиард 20,9-рэ зыосэ мэкъумэщ продукцие къыдагъэкIыгъ. ГъэрекIорэм елъытыгъэмэ, ар проценти 106,1-рэ мэхъу. Сомэ миллиард 19 зыосэ гъомылапхъэ къыдагъэкIыгъ. ГъэрекIорэм ар егъэпшагъэмэ, проценти 119,6-рэ зэрэхъурэр.\nЧъыгхэтэ лэжьынми, сэнашъхьэхэм якъэгъэкIыни республикэм мэхьанэшхо щыраты. 2020-рэ илъэсым сэнэшъхьэ лъэпкъхэу «Каберне», «Мерло» зыфиIохэрэм афэдэхэу тонни 130-рэ аугъоижьыгъ. 2021-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу республикэм и АПК илъэныкъохэу анахьэу анаIэ зытырагъэтыщтхэм сэнашъхьэм илэжьыни ахагъэхьащт.\nЛъэпкъ проектэу «Экология» зыфиIорэм диштэу Адыгеим щызэрахьэрэ нэмыкI Iофтхьабзэхэу зэIукIэгъум зыщатегущыIагъэхэми Урысыем и Правительствэ и Тхьаматэ игуадзэу Виктория Абрамченкэм къадыригъэштагъ. Республикэм ыпашъхьэ ит пшъэрылъхэу федеральнэ IэпыIэгъу зищыкIагъэ-\nхэм апае Урысые Федерацием и Правительствэ иведомствэхэм япащэхэм пшъэрылъ гъэнэфагъэхэр зэрафашIыщтхэр ащ къыIуагъ.\nПредыдущая Александр Евтушенкэм дышъэ медаль къыхьыгъ\nСледущая В Адыгее ввели новые ограничения из-за пандемии


Рузанэ тибыракъ егъэбыбатэ | Адыгэ Макъ\nРузанэ тибыракъ егъэбыбатэ\nАвтор: Редакция\t/ 19.11.2018\t/ КЪЭБАРЫКlЭХЭР, СПОРТЫР\t/\nДунаим иныбжьыкIэхэм каратэмкIэ язэнэкъокъу Казахстан щыкIуагъ. Урысыем ихэшыпыкIыгъэ командэ хэтэу ЕхъулIэ Рузанэ зэIукIэгъухэм ахэлэжьагъ.\nИлъэс 14 зыныбжь адыгэ пшъашъэр килограмм 50-м нэс къэзыщэчыхэрэм янэкъокъугъ. ИкъулайныгъэкIи, кIуачIэр зэригъэфедэрэмкIи ар къахэщыгъ. Каратэм иедзыгъоу «ашихары» зыфиIорэм апэрэ чIыпIэр къыщыдихи, дунаим идышъэ медаль къыфагъэшъошагъ.\nЕхъулIэ Рузанэ Краснодар щеджэ, спорт еджапIэм зыщегъасэ, иIахьылхэр Пэнэжьыкъуае щыщых. Дышъэ медалыр Рузанэ къызыдехым, Адыгэ Республикэм икъэралыгъо быракъ зэнэкъокъум щигъэбыбэтагъ, нэпэеплъ сурэтхэр тырахыгъэх.\n— Спорт зэнэкъокъухэм сахэлэжьэнэу гъогу сызытехьэкIэ адыгэ быракъыр зыдэсэштэ, — къыIуагъ ЕхъулIэ Рузанэ. — КъысфэгушIуагъэхэм, телефонкIэ къысфытеохэзэ гущыIэ фабэхэр къысэзыIуагъэхэм, тренерхэм, кIэлэегъаджэхэм лъэшэу сафэраз.\nОпсэу, Рузан! Спортышхом нахь лъагэу ущылъыкIотэнэу, уигухэлъышIухэр къыбдэхъунхэу тыпфэлъаIо.\nСурэтым итхэр: ЕхъулIэ Рузанэ адыгэ быракъыр егъэбыбатэ.


ЯIэпэIэсэныгъэ щыIэныгъэм дештэ — Адыгэ макъ\nЯIэпэIэсэныгъэ щыIэныгъэм дештэ\nЛъэпкъ искусствэм ибаиныгъэ къэзыгъэлъагъохэрэм яIэпэIэсэныгъэ шэпхъэ лъагэхэм адештэ. ЯIофшIагъэ уасэу фашIырэм улъыплъэ зыхъукIэ, зэкIэми уащытхъу пшIоигъо охъу.\nХэгъэгум, республикэм ямэфэкI мафэхэм, адыгэ къуаем, адыгэ къэбым, адыгэ къужъым, нэмыкIхэм япхыгъэ мэфэкIхэм лъэпкъым иIэпэIасэхэр мыгъэ чанэу ахэлэжьагъэх. Адыгэ Республикэм щытхъоу къыфахьырэм тегъэгушхо.\nТIэшъу Нурбыйрэ Гостэкъо Руслъанрэ илъэсыбэ хъугъэу тинэIуасэх. Пхъэм хашIыкIхэрэ пкъыгъохэр лъэгъупхъэх. Унагъом ищыкIагъэхэ хьакъу-шыкъухэр, кушъэхэр IэпэIэсэныгъэшхо хэлъэу шIыгъэх. ПхъэкIычхэр музыкальнэ Iэмэ-псымэхэм ахэхьэх — ахэри дахэу ашIых. Адыгэ Iанэм итеплъэ узыIэпещэ. ПхъэнтIэкIу цIыкIухэри къекIухэу гъэпсыгъэх. Пхъэм хэшIыкIыгъэхэ лагъэхэр лъэшэу гум рехьых.\n— IофшIэнэу бгъэцэкIагъэм кIуачIэу, гупшысэу хэплъхьагъэр ор-орэу зыдэошIэжьы, — къытиIуагъ ТIэшъу Нурбый. — Адыгэ къуаем и Мафэ Мыекъопэ районым щыдгъэмэфэкIызэ, республикэм имэфэкI хэдгъэунэфыкIызэ къэгъэлъэгъонхэм ащызэхэсхыгъэр сщыгъупшэрэп. Нэбгырэ мин пчъагъэмэ тиIофшIагъэ алъэгъугъ.\nСыбыр, Москва, Ростов хэкум, Краснодар краим, фэшъхьафхэм къарыкIыгъэхэм ящыкIагъэхэу алъытэхэрэ пкъыгъохэр ащэфыгъэх. ХьакIэхэм ташIогъэшIэгъоныгъ.\n— КIэлэцIыкIу къызыфэхъугъэ унагъор кушъэм къыкIэупчIэмэ, джэуап зэгъэкIугъэ ептыжьы пшIоигъу, — зэдэгущыIэгъур лъегъэкIуатэ Гостэкъо Руслъан. — Сабыир — тихэхъоныгъ. ЩыIэныгъэм тыкъыпкъырыкIызэ тиIофшIэн зэхэтэщэ.\nЛIышэ Ахьмэд Джамбэчые щэпсэу. ИIофшIагъэхэр Москва, Адыгэ Республикэм, фэшъхьафхэм къащигъэлъэгъуагъэх. Гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтэу КIэрэщэ Тембот ыцIэ зыхьырэр зызэхащагъэр илъэс 90-рэ зэрэхъугъэм фэгъэхьыгъэ зэхахьэу къэралыгъо филармонием щыкIуагъэм А. ЛIышэм иIэшIагъэхэр щытлъэгъугъэх.\nАдыгэ быракъым жъогъо 12-у къыхэлыдыкIырэр, щэбзищыр дахэу ышIыгъэх. Лъэпкъэу зыщыщыр, игутео лъэхъаным зэрепхыгъэр иIофшIагъэхэм ахэолъагъо.\n— Краснодар краим Адыгеир къыхэкIыжьи республикэ хъугъэу зэрэпсэурэм ехьылIэгъэ IофшIагъэхэм гупшысэу къытхалъхьэрэр макIэп, — къеIуатэ республикэ общественнэ движениеу «Адыгэ Хасэм» и Хэсашъхьэ хэтэу ЛIышэ Ахьмэд. – Къэралыгъо гъэпсыкIэ тиIэу тызэрэпсэурэр, республикэм ихэхъоныгъэхэр сиIофшIагъэхэм къахэсэгъэщых.\nХьасанэкъо Хьамедэ нахьыпэкIэ тилъэпкъэгъухэм ашIыщтыгъэхэ Iашэхэр, тхыпхъэхэр исэнэхьаткIэ къегъэлъагъох.\n— Къэбэхьаблэ музей къыщызэIусхыгъ, — къытиIуагъ Хьасанэкъо Хьамедэ. — Тэ, адыгэхэм, титарихъ баеу зэрэщытыр цIыфхэм нахьышIоу язгъашIэ сшIоигъу. Тятэжъхэм къакIугъэ гъогум ныбжьыкIэхэр щысэгъэгъуазэх. СыкIэлэегъаджэу искусствэм сызэрэпылъыр сэрыкIэ гухахъоу щыт. Адыгэхэм зэраIоу, «Бэ зыгъэшIагъэ нахьи бэ зылъэгъугъ». Лъэпкъым итарихъ ныбжьыкIэхэм къафэсIуатэ зыхъукIэ, мамыр щыIакIэр нахьышIу зэрэхъущтым сицыхьэ телъ.\nЛъэпкъ шIэжьым ехьылIэгъэхэ тхыпхъэхэр Гумэ Ларисэ, Анжела Исаевам, Пэнэшъу Сафыет, нэмыкIхэм ашIых. ЯIофшIагъэхэр дахэм идэхэжьхэшъ, узыIэпащэ. Дышъэидагъэхэр, пшъашъэхэм нахь ашIогъэшIэгъон IэшIагъэхэр бэ мэхъух.\n— Сигупшысэ щыIэныгъэм зэрепхыгъэм гушIуагъо хэсэгъуатэ, — къеIуатэ Анжела Исаевам. – Сэ Агъыржьэнэкъомэ сыряпхъу. Тинэнэжъхэм, тянэ-тятэхэм тызыфагъэсагъэр щыIэныгъэм щытэгъэфедэ.\nХьакъунэ Эльзэ зэрилъытэрэмкIэ, къэгъэлъэгъонхэм зэрахэлажьэрэм шIуагъэ къыфехьы.\n— Искусствэм иIофышIэхэм сакIырэплъы, шIыкIэшIухэр къызэрагъотыхэрэм сегъэгушхо, — къытиIуагъ Хьакъунэ Эльзэ.\nБоджэкъо Бэлэрэ Цурмыт Рузанэрэ тхыпхъэхэмкIэ рагъажьи, цIэрыIо хъугъэх. Адыгэ цыехэр, саехэр адых.\n— Саем псэ пытэу къызыщызгъэхъузэ сыдэгущыIэу, сигухэлъхэр шъабэу къыфэсIуатэхэу къыхэкIы, — къытиIуагъ Цурмыт Рузанэ.\nУнагъо ихьащт пшъашъэм саер фэбдыныр сыда зымыуасэр?! Лъэпкъ шъуашэр щыIэныгъэм къызэрэщыотэжьырэр IэпэIасэхэм ягутео къыщыхэбгъэщы пшIоигъоу упчIэхэм уалъэхъу…\nА. ПIатIыкъом шыкIэпщынэр, пхъэкIычыр, къамылыр, шым тыралъхьэрэ уанэр, нэмыкIхэри къегъэлъагъох. Адыгэ шыур сыдигъуи зэтегъэпсыхьагъ, лIыгъэ зэрихьаным фэхьазыр. Ащ дакIоу, шыум гукIэгъу хэлъ, лъэпкъ шэн-хабзэхэр зэрехьэх. Урамым рыкIорэ бзылъфыгъэм ыпэ зэпичыщтэп.\nШыум илIыгъэ уегупшысэзэ, къамылапщэм, шыкIэпщынэр «къэзыгъэгущыIэрэм» уядэIу. Нэгэрэкъо Казбек Адыгеим, Урысыем, IэкIыб къэралыгъохэм ащыкIуагъэхэ фестивальхэм щытхъуцIэхэр къащыдихыгъэх. ШыкIэпщынэр къызештэм, Нэгъой Заур ижъырэ адыгэ орэдыр къыхидзагъ. Нартхэм якъэбар къизыIотыкIырэ IорыIуатэм техыгъэ орэдым гур зыфещэ.\n— ЖъыуакIохэм сядэIузэ орэдыр кIезгъэщы зыхъукIэ, гущыIэхэм ямэхьанэ цIыфхэм нахьышIоу алъызгъэIэсэу сэлъытэ, — къытиIуагъ Нэгэрэкъо Казбек.\n— Къэгъэлъэгъонхэм сигуапэу сяплъы, орэдыIомэ сядэIу, — игупшысэхэм тащегъэгъуазэ ЕхъулIэ Мэдинэ. — Адыгэхэм ятарихъ зэрэбаир лъэпкъхэм нахьышIоу ашIэнымкIэ мыщ фэдэ къэгъэлъэгъонхэр тищыкIагъэх. ЗэхэщакIохэм тафэраз.\nПредыдущая Непэ «Ошъутенэм» ипчыхьэзэхахь\nСледущая Уджым имэфэкI


Дин мэфэкIыр зэрэхагъэунэфыкIыщтыр — Адыгэ макъ\nДин мэфэкIыр зэрэхагъэунэфыкIыщтыр\nРедактор 18.01.2021 КЪЭБАРЫКlЭХЭР\nЗэпахырэ узэу коронавирусым Адыгеим зыкъызэрэщиIэтыгъэм епхыгъэу, Роспотребнадзорым Адыгэ РеспубликэмкIэ и ГъэIорышIапIэ ипащэу С. А. Завгороднем игъо къазэрафилъэгъугъэм тетэу Иисус Христос зэраумэхъыгъэм фэгъэхьыгъэ чыристан дин мэфэкIым ихэгъэунэфыкIын Мыекъуапэрэ Адыгеимрэ яепархие зэхъокIыныгъэхэр фишIыгъэх.\n— Иисус Христос зэраумэхъыгъэм фэгъэхьыгъэ чыристан дин мэфэкIыр 2021-рэ илъэсым щылэ мазэм и 18 — 19-м хэдгъэунэфыкIы зыхъукIэ, коронавирусым зимыушъомбгъуным, цIыфхэр жъугъэу зэIумыкIэнхэм апае зыгъэпскIыпIэхэр амыумэхъынхэр игъоу сэлъытэ. Яунэ къырахырэ псыр чылысхэм ащаумэхъын алъэкIыщт, — хигъэунэфыкIыгъ Мыекъуапэрэ Адыгеимрэ яархиепископэу Тихон.\nЗэпахырэ узхэм замыушъомбгъунымкIэ ищыкIэгъэ амалхэр джыдэдэм чылысхэм ащызэрахьэх: унэхэри щагухэри дезинфекцие ашIых, нэгуихъохэр къызфагъэфедэх, метрэ пчъагъэу чыристанхэм азыфагу дэлъын фаер къыдалъытэ.\nПредыдущая Гузэжъогъу къулыкъухэм зыкъышъуфагъазэ\nСледущая Социальнэ тынхэр къаIэтыщтых


Республика Адыгея - ШэпхъэшIухэм адиштэу зэтырагъэпсыхьагъ\nШъхьаIэр/Пресс-гупч/Къэбархэр/ШэпхъэшIухэм адиштэу зэтырагъэпсыхьагъ\nШIэныгъэхэм яхэгъэхъон пылъ Адыгэ республикэ институтым кIэлэегъаджэхэм ясэнэхьат зэпымыоу хагъэхъонымкIэ и Гупчэ тыгъуасэ мэфэкI шIыкIэм тетэу къызэIуахыгъ.\nЗэхахьэм къеблэгъагъэх Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет – Хасэм и Тхьаматэу Владимир Нарожнэр, вице-премьерэу Наталья Широковар, АР-м гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ иминистрэу КIэрэщэ Анзаур, нэмыкIхэри.\nШъугу къэдгъэкIыжьын, мы псэуалъэм изэтегъэпсыхьан зэкIэмкIи сомэ миллион 42,9-м ехъу пэIуагъэхьагъ. Ащ щыщэу сомэ миллион 26,3-м ехъур — федеральнэ гупчэм, сомэ миллион 16,6-р — республикэ бюджетым къатIупщыгъэх.\nГупчэм ипащэу КIэсэбэжъ Людмилэ амалхэу аIэкIэлъ хъугъэхэм къатегущыIагъ, кIэлэегъаджэхэр рагъэджэнхэм ыкIи ахэм ясэнэхьат хагъэхъоным фытегъэпсыхьагъэхэ аужырэ шапхъэхэм адиштэрэ оборудованиякIэу аудиториехэм ачIагъэуцуагъэр къэзэрэугъоигъэхэм нэрылъэгъу афэхъугъ.\nЕджэпIэ аудиториехэр лъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ зэтеутыгъэх. ГущыIэм пае, зым предметнэ лабораториехэр чIэтых, ащ кIэлэегъаджэхэм ясэнэхьат хагъэхъоным къыдыхэлъытэгъэ хэушъхьэфыкIыгъэ курсхэр щызэхащэх. Адрэм «Интеллектуальная игра» зыфиIорэ Iофтхьабзэр щыребгъэкIокIын плъэкIыщт. Ящэнэрэм робототехникэр, интерактивнэ экскурсиехэм язэхэщэн фытегъэпсыхьагъэхэ пкъыгъохэр чIэтых. ЩыIэныгъэм непэ къызыдихьыгъэхэ зэхъокIыныгъэхэм адиштэрэ шIыкIакIэхэр, екIолIакIэхэр джы республикэм икIэлэегъаджэхэм къызфагъэфедэн амал яIэ хъугъэ.


Лъэпкъыр зэрыгушхорэ тхакIу | Адыгэ Макъ\nЛъэпкъыр зэрыгушхорэ тхакIу\nАвтор: Редакция\t/ 12.09.2017\t/ КУЛЬТУРЭР, КЪЭБАРЫКlЭХЭР\t/\nАдыгэ прозэм лъапсэ фэзышIыгъэу, лъэпкъым икультурэ игъэпсэкIошхоу КIэрэщэ Тембот Iофтхьэбзабэм якъежьапIэщтыгъ. Автоном хэкукIэр хэхъоныгъэхэр ышIызэ ыпэкIэ лъызыгъэкIуатэхэрэм КIэращэр апэ итыгъ.\nАпэрэ гъэзетым, апэрэ шIэныгъэ-ушэтэкIо институтым, Лъэпкъ музеим, тхылъ тедзапIэм, тхакIохэм я Союз язэхэщэн, апэрэ фольклор экспедициехэм, адыгэ тхыбзэр латинницэм техьаным — а зэпстэуми КIэращэр ахэлэжьэгъэ къодыеп, ахэм язэхэщэкIуагъ, ягъэпсэкIуагъ. А зэпстэуми Тембот ыцIэ акIэрыпхын умылъэкIынэу япхыгъ. Ары адыгэ культурэм игъэпсэкIо чаныгъэу озыгъаIорэр.\nИкIыгъэ мазэм и 16-м КIэрэщэ Тембот къызыхъугъэр илъэси 115-рэ хъугъэ. А хъугъэ-шIагъэм фэгъэхьыгъэ Iофтхьабзэхэр Адыгеим имызакъоу, адырэ республикэхэми ащызэхащагъэх. Ахэм ащыщ гуманитар ушэтынхэм апылъ республикэ институтэу КIэрэщэ Тембот ыцIэ зыхьырэм Iэнэ хъураеу мы мафэхэм щыкIуагъэр. Ар институтым литературэмкIэ иотдел иIофышIэхэм агъэхьазырыгъ. Iофтхьабзэр зэрищагъ институтым иученэ секретарэу Тэу Нуриет.\n«КIэрэщэ Тембот адыгэмэ ялъэпкъ культурэ ибайныгъ» — джары Iофтхьабзэм цIэу иIагъэр. Ащ хэлэжьагъ АР-м гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ иминистрэ игуадзэу Къэрэтэбэнэ Мыхьамодэ, Адыгэ къэралыгъо университетым ишIэныгъэлэжьхэр ыкIи лъэпкъ факультетым иIофышIэхэр.\nIофтхьабзэр пэублэ гущыIэкIэ къызэIуихыгъ институтым ипащэу ЛIыIужъу Адам. КIэрэщэ Тембот иIофшIагъэхэр художественнэ кIэн баеу адыгэ литературэм къызэрэхэнагъэхэм нэмыкIэу, адыгэ наукэмкIи, лъэпкъ культурэмкIи шIэныгъэ къэкIопIэшхоу зэрэщытхэр къыхигъэщыгъ. Адыгэ культурэм хэхъоныгъэ ышIынымкIэ Тембот ежь ышъхьэкIэ Iофышхо зэришIагъэр къыIуагъ.\n— ТхакIоу КIэрэщэ Тембот зэрэщыIэр сыныбжьыкIэу къызгурыIуагъ, — къыIуагъ ЛIыIужъум. — Итхылъхэм ащыщхэм сяджагъ, зэкIэри дэгъу дэдэу къызгурыIощтыгъ сIомэ сыхэукъон, ау сыныбжь нахь зыхэхъом, лъэпкъыр зыфэдэр пшIэ пшIоигъомэ, ащ фэгъэхьыгъэу ахэм ахэтыр зэрэбэр къызгурыIуагъ. СэркIэ КIэращэм итхыгъэхэр лъэпкъым фэгъэхьыгъэ кино пшIыщтмэ, сценарие хьазырых.\nГухэкIыр непэ ныбжьыкIэхэр тхылъхэм зэрямыджэхэрэр ары.\nКъэрэтэбэнэ Мыхьамодэ гущыIэр зыратым, къекIолIагъэхэм игуапэу шIуфэс къарихыгъ. КIэращэм итворчествэ лъэпкъымкIэ мэхьанэу иIэр къыхигъэщыгъ. Тембот итхыгъэхэм къахэхыгъэ пычыгъохэр сценкэ цIыкIу фэдэу студентхэм агъэфедэхэмэ, ахэм ахэт зэдэгущыIэгъухэр, монологхэр зэрагъашIэхэмэ, бзэр, тарихъыр нахь къагурыIонымкIи, шэн-хабзэхэм ащыгъозэнхэмкIи яшIуагъэ къызэрэкIощтыр къыIуагъ.\nФилологие шIэныгъэхэмкIэ докторэу Мамый Руслъан ипсалъэ КIэрэщэ Тембот ипублицистикэ фэгъэхьыгъагъ. Ащ зэрилъытэрэмкIэ, КIэращэм ипублицистикэ шъхьафэу зэгъэшIэгъэн ыкIи уасэ фэшIыгъэн фае.\n— Хэтрэ тхакIуи бэрэ зыфэбгъазэ хъумэ, къыкIэIотыкIыжьын горэ къыхэмыхьан ымылъэкIынэу мэхъу. Ау КIэрэщэ Тембот зыфэбгъазэ пэпчъ нэмыкI лъэныкъокIэ зыкъызэIуехы, — къыIуагъ Мамыим. — ТхакIохэр чIыпIэ къин итхэу бэрэ къыхэкIыгъ. ЩыIэныгъэр къызыгурымыIоу, икIэрыкIэу ар кIишIыкIыжьынэу фежьагъэхэри щыIагъэх. Ау Тембот ахэм ащыщыгъэп.\nАдыгэ литературэм жанракIэу къыхэхьагъэр — публицистикэр — непэрэ мафэм диштэу, ащ иIофыгъохэм яхьылIагъэу щытыгъ. Публицистикэм пэблагъэу тхыгъэх рассказхэу «Аркъ», «Мэщыкъо ишъхьакIу», «Сарет ишъэф» зыфиIохэрэр.\nТарихъ шIэныгъэхэмкIэ докторэу Ацумыжъ Казбек игущыIэ фэгъэхьыгъагъ КIэрэщэ Тембот лъэпкъым ибайныгъэу, узэрыгушхон цIыфэу зэрэщытым. Максим Горькэм игущыIэхэмкIэ ащ къыригъэжьагъ: «Тисоветскэ тхакIо сыдми тхэкIо къодыен ылъэкIыщтэп, профессиональнэ литератор къодыенэуи щытэп — ар хэгъэгум щыхъурэм зэкIэми чанэу ахэлэжьэн фае. Ащ тыди Iоф щешIэ, ар бжьэу сыдрэ къэгъагъи шъоу хэзышIыкIырэм фэд. Ар тыди щыIэнэу щыт. ЗэкIэри ылъэгъун фае». ЩэIэфэ КIэрэщэ Тембот ащ тетэу псэугъэ, — къыIуагъ Казбек.\nАщ пыдзагъэу ыгу къэкIыжьыгъ Казбек ятэу ГъучIыпсэрэ Темботрэ япхыгъэ гукъэкIыжьхэр. ГъучIыпсэ Пшызэ шъолъыр щызэлъашIэрэ краеведэу щытыгъ. Темботрэ ежьыррэ зэнэIосагъэх.\nКIэращэм иповестхэу «Шапсыгъэ пшъашъэм», «Хьаджрэт» ыкIи «Шахъомрэ пшъэшъэ пагэмрэ» апэу зяджэм, гупшысэу рагъэшIыгъэхэр ыгу къэкIыжьыгъэх. ЕтIанэ кIэлэегъэджэ училищым щеджэзэ апэрэу Тембот зэрилъэгъугъэр, зэрэдэгущыIагъэр къыIотагъ.\n— Тембот кабинет IофышIэу щытыгъэп, хэкум ихъухьэрэр ренэу шIогъэшIэгъоныгъ, тхылъеджэхэм, тхакIохэм, кIэлэеджакIохэм афатхэщтыгъ. Ащ фэдэу Бжыхьэкъоежъым дэт еджапIэм ия 5-рэ класс щеджэрэ Барцо Гъафур тхакIом исурэт ышIи зыретым, Тембот кIалэм риIогъэ гущыIэхэр егъашIэми ыгу къинагъэх: «ГущыIэкIэ къэмыIошъущтыр сурэтымкIэ къэптын плъэкIыщт». ЕтIанэ кIалэр художник хъугъэу Тембот ироманэу «Шыу закъом» ищыкIэгъэ сурэтхэр ышIыгъагъэх, — къыIуагъ Казбек. — Профессорэу Бэчыжъ Лейлэ зэрилъытэрэмкIэ, «КIэрэщэ Тембот адыгэ литературэхэмкIэ нарт шыоу машIор къэзыхьырэм фэд. Ащ художественнэ культурэр зыфэдэ къэмыхъугъэ лъэгапIэм ыIэтыгъ».\nСыда шIэгъэн фаер КIэрэщэ Тембот игушъхьэбаиныгъэ кIэн адыгэхэм зэкIэми афэлэжьэным пае? Ащ иджэуапэу Казбек къыIуагъ КIэрэщэ Тембот ижабзэ игущыIалъэ зэхэгъэуцогъэн фаеу.\nАщ къыкIэлъыкIоу къэгущыIэгъэ Хьамырзэкъо Нуриет (лъэпкъ факультетым идекан) непэ студентхэм КIэрэщэ Тембот итворчествэ зэрарагъашIэрэм къытегущыIагъ. Илъэс 20 — 30-кIэ узэкIэIэбэжьымэ, ныбжьыкIэу еджэщтыгъэхэм непэрэхэр зэрафэмыдэхэр къыхигъэщыгъ. Студентхэм литературэр джы ягъэшIэгъэным пае творческэ екIолIакIэу рахьылIэхэрэм ягугъу къышIыгъ.\nУнэрэкъо Рае КIэрэщэ Тембот IорыIуатэр итхыгъэхэм зэращигъэфедэрэр, иугъоинкIэ ишIуагъэу къэкIуагъэм къатегущыIагъ. Лъэпкъ театрэм иIофышIэу Шъхьэлэхъо Светэ Адыгэ театрэмрэ КIэращэмрэ афэгъэхьыгъэу къэгущыIагъ.\nСлавян-адыгэ культурнэ зэпхыныгъэхэмкIэ институтым иотдел иIофышIэу Галина Луганскаям къыIотагъ музыковедэу, композиторэу, дирижерэу Владимир Мессман этнографическэ экспедициеу Адыгеим щызэхащагъэм зыхэлажьэм Темботрэ ежьыррэ зэдэгущыIэгъухэр зэрэзэдыряIагъэхэр, етIанэ зэрэзэфэтхагъэхэр. ЗэкIэмкIи письмэ 29-рэ непэ Тембот имузей композиторым къыфитхыгъэу зэрэчIэлъыр къыIуагъ. Адыгеим имузыкальнэ культурэ къырыкIощтым ахэр фэгъэхьыгъэх, непэрэ Iофыгъохэм яхьылIагъэх. А лъэхъаным филармоние шIыгъэн зэрэфаем, симфоническэ музыкэ тиIэнэу зэрэщытым ыкIи нэмыкI Iофыгъохэм письмэхэр афэгъэхьыгъэх.\nШIэныгъэлэжьэу Ситымэ Сарэ КIэращэм иновеллэхэм ягъэпсыкIэ къытегущыIагъ.\n— КIэрэщэ Тембот иновеллэхэм адыгэ литературэм ипрозэ «цIыкIу» закъоп ишIуагъэ зэрагъэкIыгъэр, зэрэщытэу лъэпкъ литературэм кIэгъэкъон фэхъугъэх, — къыIуагъ ащ. —КIэращэр новеллэ тхыным фэIэпэIэсэшхоу щытыгъ, жэбзэ баеу лъэпкъым иIэр зэригъэфедэшъурэм къыхэкIыкIэ ипроизведениехэм народнэ кIуачIэ ахэлъ хъугъэ, адыгэ художественнэ литературэм лъапсэ фэхъугъэх.\nТембот бзэр дэгъу дэдэу зэришIэрэм къыхэкIыкIэ, къекIоу, дахэу, адыгэ къэIокIэ шъыпкъэ яIэу новеллэхэр егъэпсышъух. Ахэр зэрытхыгъабзэр фольклорым ыбзи темыхьэу, чIыпIабзэхэми атемыхьэу адыгэ лъэпкъым зэлъишIэрэ бзэкIэ тхыгъэх. Диалект зэфэшъхьафхэм абзэхэр къызфигъэфедэхэзэ, адыгэ литературабзэу уцурэр зэригъэбаищтым ынаIэ тетэу КIэращэм итхыгъэхэр егъэпсых.\nБзэшIэныгъэлэжьэу Анцокъо Сурэт КIэрэщэ Тембот къэтхыхьаныр игъэкIотыгъэу ыгъэфедэрэ амалхэм зэращыщым ехьылIагъэу къэгущыIагъ.\nШIэныгъэлэжьэу Iэтэжьэхьэ Сайхьат «Шапсыгъэ пшъашъэм» бзэ хабзэу хэлъхэм къатегущыIагъ. ЗэкIэмкIи шIэныгъэлэжь 20-м ехъу Iэнэ хъураем къыщыгущыIагъ. Нэбгырэ пэпчъ тхэкIошхом адыгэ литературэхэмкIэ мэхьанэу иIэр къыриIотыкIыгъ, шъхьэкIафэу фишIырэр ипсалъэ къыхэщэу, рыгушхоу къэгущыIагъ.


Гум къинэжьырэм уегъэгъуазэ — Адыгэ макъ\nГум къинэжьырэм уегъэгъуазэ\nРедактор 30.04.2021 30.04.2021 КУЛЬТУРЭР, КЪЭБАРЫКlЭХЭР\n— Тлъэгъурэр, зэхэтхырэр гум къенэжьы, — къытиIуагъ ТIуапсэ къикIыгъэ Александр Удаловым.\nКъокIыпIэм щыпсэурэ лъэпкъхэм искусствэхэмкIэ я Къэралыгъо музееу Мыекъуапэ дэтым ТIуапсэ къикIыгъэ купыр щыIагъ.\n— Музеим апэрэу сыкъэкIуагъ, — игупшысэхэм тащегъэгъуазэ Елена Семеновам. — Адыгэхэм тарихъ гъэшIэгъон яI. Пэсэрэ пкъыгъохэм тяплъызэ, бэмэ такIэупчIагъ.\nМузеим иIофышIэу Анна Кадорэ Мыекъопэ культурэм ехьылIэгъэ къэбархэм, адыгэ лъэпкъ Iэмэ-псымэхэм, дышъэм, тыжьыным, джэрзым ахэшIыкIыгъэхэу археологхэм къагъотыжьыгъэхэм, адыгэ шъуашэм, фэшъхьафхэм къатегущыIагъ.\nНартхэм ялэгъупышхоу музеим чIэтым ехьылIэгъэ хъугъэ-шIагъэхэр тарихъым хэкIуакIэрэп.\n— 1982-рэ илъэсым, бэдзэогъу мазэм лэгъупыр Улэ Iуашъхьэ къыщычIэтхыгъ, — къытиIуагъ Адыгэ Республикэм культурэмкIэ изаслуженнэ IофышIэу, зэлъашIэрэ археологэу Тэу Аслъан. — Лэгъупыр Москва ащи, 2019-рэ илъэсым нэс къэтыгъ. Республикэ общественнэ движениеу «Адыгэ Хасэр» кIэщакIо фэхъуи, нартхэм ялэгъуп Мыекъуапэ къащэжьыгъ.\nМузеим иIофышIэу Анна Кадорэ нартхэм япщэрыхьапIэ лэгъупыр зэрэщагъэфедэщтыгъэр къыIуатэзэ, ТIуапсэ къикIыгъэхэм упчIабэ къыратыгъ.\nЗэлъэпкъэгъухэр зэрэзэдэпсэущтыгъэхэр, зы лэгъупым щагъэхьазырырэ шхыныгъохэр цIыфхэм агу зэрэрихьыщтыгъэр щыIэныгъэм щыщ къэбарых.\nАдыгэ шъуашэр, тхыпхъэхэр\nСурэтышI-модельер цIэрыIоу, Адыгэ Республикэм культурэмкIэ изаслуженнэ IофышIэу СтIашъу Юрэ ТIуапсэ къикIыгъэхэм нэIуасэ афэхъугъ.\nТыркуем, Иорданием, Сирием, США-м, Германием, Эстонием, Москва, Къыблэм, Темыр Кавказым Ю. СтIашъур ащыIагъ, иIофшIагъэ ехьылIэгъэ къэгъэлъэгъонхэр ащызэхищагъэх.\nАдыгэ шъуашэр, лъэпкъ тхыпхъэхэр ышIыхэзэ, дунэе Iофыгъохэр искусствэм къызэрэщиIэтыхэрэм республикэм ихьакIэхэр ядэIугъэх.\nЮ. СтIашъум адыгэ шъуашэу ышIыгъэхэр зэрэзэфэшъхьафхэр хьакIэхэм агъэшIэгъуагъ, упчIэхэр къатыгъэх, лъэпкъ искусствэм нахь куоу зыщагъэгъозагъ.\nЛIэкъо тамыгъэхэм, мамыр псэукIэм игъэпытэн, унагъом, нэмыкIхэм афэгъэхьыгъэхэр шъо зэфэшъхьафхэмкIэ гъэкIэрэкIагъэх.\nБзылъфыгъэ шъуашэхэу «Республикэр», «Зэзэгъыныгъэр», «Адыгеим икIэнхэр», фэшъхьафхэри щыIэныгъэм щыщых. «Тыргъэтау», «ТекIоныгъ», «Саусэрыкъу» зыфиIохэрэр лъэпкъ шIэжьым, Хэгъэгу зэошхом илъэхъан ТекIоныгъэр тидзэкIолIхэм къызэрэдахыгъэм афэгъэхьыгъэх.\nШъуашэу «Тыргъэтаом» уеплъызэ, бзылъфыгъэм Iашэр къыштэныр къызыхэкIыгъэм урегъэгупшысэ.\n«Гъобэкъуае щыщ амазонкэр» зыфиIорэ шъуашэри лъэпкъ шIэжьым епхыгъ. Узыщыщ къуаджэр, уичIыгу бгъэлъэпIэнхэ зэрэфаем шъуашэр ехьылIагъ. СтIашъу Юрэ Гъобэкъуае къыщыхъугъ, илъэныкъо гупсэ гум икIырэп.\nБзылъфыгъэм исае, хъулъфыгъэм ишъуашэ ядэхагъэ Ю. СтIашъум къегъэлъагъо. КIэлэцIыкIухэм апае зэригъэфэгъэ лъэпкъ шъуашэхэр гум къегущыIыкIых. Искусствэм лIэужхэр зэрэзэфищэхэрэр сурэтышI-модельерым иIофшIагъэ къыщыхегъэщы.\n— ЩыIэныгъэм хэхъоныгъэ ышIынымкIэ Дунэе культурэр хэкIыпIэу щыт. Ащ фэгъэхьыгъэ Дунэе фестиваль-зэнэкъокъоу Москва щыкIуагъэм сызыхэлажьэм, искусствэм щыцIэрыIо нэбгырабэ щыслъэгъугъ, — къыIуагъ СтIашъу Юрэ. — Лъэпкъ шъуашэм щыIэныгъэм мэхьанэу щыриIэм игъэкIотыгъэу зэрэтегущыIагъэхэр лъэшэу сигопагъ.\nШъуашэм и Маф\nРеспубликэм ихэбзэ шапхъэхэм адиштэу илъэс къэс адыгэ шъуашэм и Мафэ Iоныгъо мазэм и 28-м тэгъэмэфэкIы. Лъэпкъ шъуашэм имэфэкI СтIашъу Юрэ къызыхъугъэ мафэм тефэу зэрэхэдгъэунэфыкIырэм мэхьэнэ хэхыгъэ иI.\nАдыгэ Республикэм къыщежьэгъэ мэфэкIыр тилъэпкъэгъухэр зыщыпсэухэрэ шъолъырхэм, хэгъэгухэм ащагъэмэфэкIы зэрэхъугъэми тегъэгушIо. МэфэкIым адыгэхэм ямызакъоу, республикэм ис лъэпкъхэр хэлажьэх.\n— Къэралыгъо гъэпсыкIэ иIэу Адыгеир зыщыIэр илъэси 100 зэрэхъурэм фэгъэхьыгъэ зэхахьэхэр республикэм щэкIох. СтIашъу Юрэ зэрилъытэрэмкIэ, мэфэкIым лIэужхэм язэпхыныгъэ егъэпытэ, лъэпкъхэр зэфещэх.\n— Илъэс 78-рэ сыныбжь, унагъо сиI, — къеIуатэ ТIуапсэ къикIыгъэ Александр Удаловым. — Адыгэ Республикэм лъэпкъыбэ зэрэщыпсэурэр сэшIэ. Музеим щытлъэгъугъэр тыгу рихьыгъ. Тадэжь дгъэзэжьмэ, тигъунэгъухэм къафэтIотэщтыр макIэп.\nМузеир тарихъым иугъоякIу. ТIуапсэ къикIыгъэхэм Мыекъуапэ щалъэгъугъэр ащыгъупшэжьыщтэп. Джыри тикъалэ къэкIонхэ ямурад.\nПредыдущая ЯIэпэIэсэныгъэ хагъахъо\nСледущая ЯIэнатIэ къызфагъэфедэзэ…


ШэпхъэшIухэм адиштэнхэм пае — Адыгэ макъ\nРедактор 17.09.2020 17.09.2020 КЪЭБАРЫКlЭХЭР\nХьалыгъум ыкIи IэшIу-IушIухэм шапхъэхэмкIэ язытет лъыплъэгъэным, пхъэм, чIычIэгъ баиныгъэхэм якъегъэкIокIын хэбзэнчъэу щымытыным, нэмыкI Iофыгъохэми щатегущыIагъэх мыщ фэгъэзэгъэ республикэ Комиссием изэхэсыгъоу тыгъуасэ щыIагъэм.\nАдыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат ипшъэрылъкIэ ар зэрищагъ АР-м и Премьер-министрэ иIэнатIэ зыгъэцэкIэрэ Геннадий Митрофановым.\nАдыгеим хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ экономикэ щынэгъончъэнымкIэ ыкIи къолъхьэ тын-Iыхыным пэшIуекIогъэнымкIэ и ГъэIорышIапIэ ипащэ игуадзэу Кубэщыч Муратрэ тыкъэзыуцухьэрэ дунаир къэухъумэгъэнымкIэ ыкIи чIыопс къэкIуапIэхэмкIэ шъолъыр ГъэIорышIапIэм ипащэу Сергей Колесниковымрэ зытегущыIэхэрэ лъэныкъомкIэ зэфэхьысыжьхэр къашIыгъэх. НахьыбэрэмкIэ хэукъоныгъэу къыхагъэщырэр ищыкIэгъэ ыкIи фитыныгъэ къязытырэ тхьапэхэр амыIыгъхэу ятIэр, пшахъор, мыжъо-пшэхъо зэхэлъыр къызэрэчIахырэр ыкIи къызэрэращэкIырэр ары.\nАР-м мэзхэмкIэ и ГъэIорышIапIэ ипащэу Былымыхьэ Рэщыдэ къызэриIуагъэмкIэ, чъыгэу раупкIыгъэр къезыщэкIырэ автотранспортхэм алъэныкъокIэ 2020-рэ илъэсым уплъэкIун 585-рэ, нэмыкI рейд Iофтхьабзэхэр зэхащагъэх. Шапхъэхэр зыукъуагъэхэм атыралъхьэгъэ тазырым щыщэу сомэ мин 513,2-рэ къызэкIагъэкIожьыгъ, блэкIыгъэ илъэсым мыщ фэдэ иуахътэ егъэпшагъэмэ, а пчъагъэр нахьыб. ГъэIорышIапIэмрэ хэбзэухъумэкIо къулыкъухэмрэ зэгъусэхэу мэзыр хэбзэн-чъэу изыупкIыхэрэр къыхагъэщыгъэх. ЗэкIэмкIи бзэджэшIэгъэ 14 агъэунэфыгъ, ахэмкIэ уголовнэ Iофхэр къызэIуахыгъэх.\n— Мэзыр хэбзэнчъэу изыупкIыхэрэм апэшIуекIогъэным епхыгъэ Iофыгъохэм Адыгеим и ЛIышъхьэ ынаIэ атет. Мы пшъэрылъыр гъэцэкIэгъэным мэхьанэшхо зэриIэр КъумпIыл Мурат пчъагъэрэ къыхигъэщыгъ. Хэбзэнчъэу зекIохэрэм тичIыопс зэрарышхо рахы. Арышъ, мыщ дэжьым республикэм ихэбзэ къулыкъухэм, муниципалитетхэм, хэбзэухъумакIохэм яIо зэхэлъэу Iоф зэдашIэн, хэбзэнчъэу зекIохэрэр къыхагъэщынхэ ыкIи пшъэдэкIыжь арагъэхьын фае, — къыхигъэщыгъ Геннадий Митрофановым.\nМэхьанэшхо зиIэ лъэныкъохэм ащыщ цIыфхэм агъэфе-дэрэ гъомылапхъэхэр шэпхъэшIухэм адиштэу щытынхэр. Ащ хэхьэх хьалыгъур, IэшIу-IушIухэр.\nМыщ епхыгъэу къэгущыIагъ Роспотребнадзорым АдыгеимкIэ и ГъэIорышIапIэ ипащэу Сергей Завгороднер. Республикэм исхэм анахьэу къыхахырэ продукциер зэгъэшIэгъэным фэшI зэхащэгъэ уплъэкIунхэм къызэрагъэлъэгъуагъэмкIэ, ыпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ гъомылапхъэхэр нахьыбэу агъэфедэхэ хъугъэ, анахьэу къоджэ псэупIэхэм адэсхэм.\nХьалыгъур, IэшIу-IушIухэр къыдэзгъэкIырэ объекти 150-м ехъу Адыгеим щатхыгъ. 2019-рэ илъэсым мыщ фэдэ продукцие тонн 226-рэ ауплъэкIугъ, хьалыгъур зэкI пIоми хъунэу шапхъэхэм адештэх. Ау таможеннэ союзым итехрегламент къыгъэнэфэрэ шапхъэхэр амыгъэцакIэхэу къыхэкIы, продукцием иIыгъынкIэ ыкIи маркировкэ шIыгъэнымкIэ щыкIагъэхэр къыхагъэщых. НэмыкI лъэныкъохэмкIэ Iофхэм язытет зыпкъ ит, щынагъо щыIэп.\nАдыгеим и ЛIышъхьэ мы Iофыгъом ынаIэ зэрэтетыр, тицIыфхэм ящыIэныгъэрэ япсауныгъэрэ щынэгъончъэнымкIэ ащ мэхьанэшхо зэриIэр Геннадий Митрофановым кIэухым къыIуагъ.\nПредыдущая Адыгеим идепутат гъэтэрэзыжьынхэм якIэщакIохэм ащыщ\nСледущая В Адыгее реализуют проект «Чистая вода»


Рязань, С.-Петербург, Пшызэ | Адыгэ Макъ\nРязань, С.-Петербург, Пшызэ\nУрысыем испорт-зекIо джэгунхэу «Интералли Шъхьэгуащэ–2019-рэ» зыфиIорэр Мыекъопэ районым щыкIуагъ.\nРафтингымкIэ спортсмени 160-м нахьыбэ зэнэкъокъум хэлэжьагъ. Илъэсыбэ хъугъэу зэIукIэгъухэм IэпэIэсэныгъэ ин къащагъэлъагъо Рязань хэкум испортсменхэм. Мыгъи дышъэр къыдахыгъ.\nСанкт-Петербург къикIыгъэхэ ныбжьыкIэхэм якомандэ ятIонэрэ чIыпIэр фагъэшъошагъ. Краснодар краимкIэ Лабинскэ районым икомандэ джэрзыр къыдихыгъ.\nАдыгэ Республикэм изэIухыгъэ зэнэкъокъу команди 9-мэ яIэпэIэсэныгъэ къыщагъэлъэгъуагъ.\nКраснодар краим рафтингымкIэ ифедерацие ипрезидентэу, СССР-м спортымкIэ имастерэу, зэнэкъокъум исудья шъхьаIэу Петр Карьяновым къызэрэтиIуагъэу, зэIукIэгъухэм нахь заушъомбгъуным фэшI зэхэщакIохэр амалыкIэхэм алъэхъух. Нэбгырэ плIырыплI, хырых хъухэу къушъхьэпс чъэрым щызэнэкъокъунхэм ныбжьыкIэхэри нахьышIоу фагъэсэнхэм пылъыщтых. Хъулъфыгъэхэри, бзылъфыгъэхэри командэхэм ахэтхэу хагъэунэфыкIырэ чIыпIэхэм тапэкIи афэбэнэщтых.


Хэхэс адыгэхэм ялъэпкъ художественнэ псалъ. - Библиотека. - Каталог файлов - Неофициальный сайт аула Ассоколай.\nЭтнография и генеалогия адыгов. \nИзвестия европейских и русских авторов о черкесах. Благодарность Thietmar'у (сайт www.vostlit.info ) за предоставленные сканы по европейским авторам.\nГлавная » Файлы » Библиотека.\nХэхэс адыгэхэм ялъэпкъ художественнэ псалъ.\nЦIыф лъэпкъ зэфэшъхьаф миныбэ дунаим щэпсэу. Зы лъэпкъыр нахьыжъ, адрэр — нахьыкI, щыщ горэ къэмынэгъахэуи лъэпкъхэм ахэтых, непэ щыIэхэм лъэпкъ ныбжьыкIэ дэдэхэри ахэтых.\nНаукэм зэригъэунэфыгъэмкIэ, анахь лъэпкъыжъэу дунаим тетхэм адыгэхэр ащыщых. Тэ тиэрэ ыпэкIэ илъэс минитфыкIэ узэкIэIэбэжьмэ анахь лъэпкъ Iэтыгъэу дунаим тетыгъэхэм адыгэхэр зэу ащыщэу алъытэщтыгъэх, ар наукэм къеушыхьаты. Художественнэ культурэ ин зыхэлъыгъэ, къэралыгъо гъэпсыкIэ-зэхэтыкIэ-зэгъэфагъэ зиIэгъэ лъэпкъэу алъытэ адыгэхэр къызыхэкIыгъэ хьатхэр.\nХьатмэ якъэралыгъо я V — III-рэ илъэс минхэм тэ тиэрэ ыпэкIэ щыIагъ, литературэшхо къакIэныгъ, ягущыIэ пчъагъэхэр зытетым тетхэу якъэIуакIэкIи ятхыкIэкIи непэ къытлъыIэсыжьыгъэх, тижабзэ щыщ шъыпкъэхэу тэгъэфедэх.\nХьат цивилизациер зыщыIэм тэ тиэрэ ыпэкIэ илъэс минитIу нахьыбэ тешIагъэу рим ыкIи урым цивилизациехэм ар агъэкIоди, ыцIэ рамыIожьынэу ашIи, ежьхэм яцивилизацие адыгэ чIыгум рагъэуцуагъ. Ар щыкIегъэтхъы инджылыз профессорэу А.Х. Сайджэ итхылъэу «Хьатмэ яимперие ин» /Лондон, 1884/ зыфиIорэм. Хьатхэм утынышхо къарахи, Кавказым, Азие Благъэм чIыпIэ-чIыпIэу арытэкъуагъэхэу, къэралыгъожъыехэу /синдхэу, меотхэу, ахейхэу, зиххэу, керкетхэу…/ къэнагъэхэу тарихъым къегъэлъагъох. Пэсэрэ меотхэм къахэкIыгъэ бзылъфыгъэу Тыргъэтао илIыхъужъыгъэ-псэемыблэжь зекIуакIэхэр /тэ тиэрэ ыпэкIэ 407 — 387-рэ илъэсхэм/ хэмыкIокIэжьынхэу тарихъым хэуцуагъэх.\nУахътэм ипщэгъо Iужъумэ акъогъэбылъыхьагъэхэу адыгэ тарихъым инэкIубгъохэм зэхэмыфыгъабэхэр ахэтых. КIодыгъэр — кIодыгъэ, пцIыкIэ зэхэдахьыгъэри макIэп. Мы аужырэ илъэс тIокIым шIагъэхэр щыIэхэ хъугъэми, джыри шIэгъэн фаеу къэнагъэр нахьыб. Адыгэхэм тарихъ гъогуонэшхо къакIугъ. Лъэпкъым икультурэкIэ, ихудожественнэ зэхашIэкIэ мэхьанэшхо зиIэу, апэу хэгъэкIыгъэн фаеу непэ къэуцурэмэ зэу ащыщ гурыт лIэшIэгъухэм адыгэхэм Мысыр щашIыгъэ художественнэ псалъэм изэгъэшIэн. ЦIыф лъэпкъыр зыдэщыIэм лъэпкъ художественнэ псалъэри къыщэхъу. Лъэпкъ пэпчъ ылъапсэ къыщежьэу чIыпIэ гъэнэфагъэ иI. Тэри, адыгэхэмкIэ, ижъ дэдэкIэ къыщегъэжьагъэу Кавказым тыкъыщыхъугъэу, ар тищысыпIэ-псэупIэу гъашIэм къэтэхьы. Азов хыIушъом икъохьэпIэ шъолъырхэм къащежьэу Хы шIуцIэ Iушъом голъэшъогъэ чIыгур Каспийскэ хым хэлъэдэжьырэ псыхъоу Сунжа еуалIэу адыгэ лъэпкъым я XVI-рэ лIэшIэгъум изэманхэм къанэсэу ипсэупIэ-щыIэпIагъ.\n«…Урымхэм, латинхэм абзэкIэ ЗИХКIЭ заджэхэрэу, тэтархэмрэ тыркухэмрэ ЧЕРКЕС зыфаIохэрэр ежьхэр АДЫГЭКIЭ зэджэжьых. Псыхъоу Таны щегъэжьагъэу Азием нэс къыубытырэ чIыпIэм ахэр щэпсэух…» Италием щыщ зекIолIэу Джорджио Интериано итхылъэу «Быт и страна зихов, именуемых черкесами» зыфиIоу 1502-рэ илъэсым къыдигъэкIыгъэм къыщеIо.\nАдыгэхэр лъэпкъ инэу, щынэгъошхо зыфыряIэу, тегъэпсыхьэгъэ лъэпкъэу щыIэхэзэ къахьыгъ. ИчIыопс изытеткIэ дэхэ дэдэу, бай дэдэу, дунэе джэнэт шъыпкъэу алъытэщтыгъ адыгэ чIыгур. А пстэуми адыригъаштэу ежь адыгэ цIыфхэри ятеплъэкIэ дахэхэу, агукIи, ашъхьэкIи къабзэхэу, цIыфыгъэ иныр яхабзэу, ябзыпхъэу, щысэтехыпIэу щыIагъэх. Интериано итхылъ къыщеIо: «Эти зихи по большей части красивы и хорошо сложены, а в Каире можно встретить людей (отличающихся) величественной наружностью между мамлюками и эмирами, большинство которых, как было сказано, из их племени. То же самое (следует сказать) об их женщинах, которые в этой стране в высшей степени гостеприимны и по отношению к чужестранцам».\nАщ фэдэ щыIэкIэ-псэукIэ-зэхэтыкIэ зиIэгъэ лъэпкъым, хэгъэгум ицIыфхэр сыдэущтэу хымэ хэгъэгу чыжьэм ифагъэха? Дунэе джэнэтым икIыхи, пшэхъо хэгъэгум кIуагъэха?\nЛъэпкъым цIыфыгъэ шъошэ дахэу къылэжьыгъэм бжьыгъэу техьэу емыкIу зекIуакIэхэр зезыхьэхэрэри къахэкIых. Лъэпкъым утынышхо езыхырэ, шъобжышхо тезыщэрэ зекIокIэ дэй лъэхъэнэ гъэнэфагъэм адыгэ щыIакIэм къыхэхьагъ: кIэлэ-пшъэшъэжъые хьын-щэныр сэнэхьатэу хэзыхыгъэхэр, ар лIыгъэкIэ зылъытэхэрэр къэхъух. ЛэжьыгъэкIэ, былымкIэ щэфыгъэ щыгъыныр пщыгъыныр мылIыгъэу, улIымэ кIэлэхьыгъэ-пшъэшъэжъыехьыгъэ кIэхыгъэ щыгъын шъуашэ пщыгъын фаеу зылъытэрэ еплъыкIэхэр щыIэныгъэм хэуцоу хъугъэ. Ащ фэдэ зекIуакIэу цIыф ихъу-илъхэм зэрахьэрэм утынэу лъэпкъым рихыгъэр къэзыушыхьатырэ щысабэ адыгэ тарихъым хэт. Щысэхэм къызэраушыхьатырэмкIэ, кIэлэ хьын-щэным къыхэкIау Египет адыгабэ исынэу мэхъу я IV — XII-рэ лIэшIэгъухэм ыкIэхэм анэсэу. Псэ зыпыт «товархэр» зыщащэрэ бэдзэрхэр адыгэ хыIушъом Iут псэупIэхэу Танэ /джы Азов/, Кафэ /Феодосия/, Матрега /нахьыпэм Хъункъал аIощтыгъэ, джы Тамань/, Мапа /ГоргипиекIэ нахьыпэм еджэщтыгъэх, джы Анапа/, Бата /джы Новороссийск/, Маурлахъо /Геленджик/ адэтыгъэх. ЦIыфхэр гъэрэу ащэныр сатыушIыным ианахь Iофыгъошхоу хъугъагъэ. Адыгэ гъэрхэр а бэдзэрхэм нахь лъапIэу щащэфыщтыгъэх. Зы адыгэ гъэрым пае аспрэ 230 — 750-рэ атыщтыгъэ. Египет исултIанэу Бейбарс Византием иимператорэу Михаил я VIII-рэ Палеолог 1262-рэ илъэсым Iуагъэ дишIыгъ Египет икъухьэхэу Къырым щащэфыгъэ гъэрхэр зэращэхэрэр хы ШIуцIэм ихытIуалэхэмкIэ адэкIыни ЧIыгузэгухым (Средиземнэ хым) техьанхэ фитынхэу. Кафэ закъо илъэс пэпчъ гъэр нэбгырэ минитIу фэдиз Египетым щищэфыщтыгъ. Гъэрхэр щэфыгъэнхэмкIэ ащ илIыкIохэр Кафэ, Тана, Мапэ, Матрега адэсыгъэх. 1281-рэ илъэсым Египетрэ Византиемрэ Iуагъэу зэдашIыгъэм гъэрхэмкIэ сатыушIыным лъэшэу зырагъэушъомбгъугъ. 1335-рэ илъэс закъом гъэрхэр ащэфыным пае Египтым динар мин 200 ээрэпэIуигъэхьагъэм гъэр щэфыным иIоф зытетыгъэр къеушыхьаты.\nЯ XVII-рэ лIэшIэгъум Кавказым къыщекIокIыгъэ француз зекIолIэу Шарден къызэритхырэмкIэ, тырку сатыушIэхэм хы ШIуцIэ Iушъом илъэс къэс ащэфыгъэу гъэр нэбгырэ мин 12-м ехъу ращыщтыгъ. Тхыгъэхэм къызэраIорэмкIэ, псэ зыпыт товар щащэу Тыркуем бэдзэр 200 итыгъ. Ащ щащэщтыгъэхэм янахьыбэр адыгагъэх.\nЫпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ тхылъым Интериано къыщетхы: «Ащэхэрэм янахьыбэр Кайр, Египет ащэх. Джащ тетэу мэкъумэщышIэ лэжьэкIо тхьамыкIэжъэу зэрэщытыгъэхэм янасыпкIэ екIыхэшъ, тетыгъошхо зиIэ фэшIыгъэхэу, тилIэшIэгъу ианахь пачъыхьэ лъэшэу, султIанэу, эмирэу мэхъух…»\n«Мысыр» — джары адыгэхэр Египет зэреджэхэрэр. ПIопэн хъумэ, ежь араб лъэпкъыр а хэгъэгум зэреджэрэм тетэу адыгэхэри еджэхэу ижъыкIэ къыщегъэжьагъэу къырэкIо.\n«Мысыр» ыIомэ «цIыфы псэупI», «къалэ» къикIырэр. Къалэхэр зэпэблагъэхэу, а чIыпIэхэм цIыфыбэ арысэу зэрэщытым къатекIыгъэу ары зэралъытэрэр. Арэущтэу щытмэ, щэч хэлъэп, къахэхьэгъэ лъэпкъ горэ а гущыIэмкIэ къяджэгъэнкIи хъущт.\n«Египет» зыфиIорэ цIэр пэсэрэ урымхэм къащежьэ. Египет икъалэу МемфискIэ заджэхэрэм ижъыкIэ Хикупт раIощтыгъэ. Урымхэм а гущыIэр ялъэпкъ тхьакIумэ зэрэзэхихыгъэу, ялъэпкъыбзэ къызэриубытырэмкIэ «Айгюптос» аIуи атхыгъ. Къалэм ыцIэкIэ хэгъэгум еджагъэх. Джащ тетэу «Египет» зыфиIорэ цIэр араб къэралыгъом къытенагъ. А цIэр нэмыкIыбзэхэми ахэхьагъ. Ау ежь арабхэр МысыркIэ зэджэжьых. Адыгэхэм абзи ары зэрэхэтыр. НэмыкIыбзэкIэ къикIэу тэ тыбзэ къыхэхьэгъагъэмэ, щэч хэлъэп, Египет зыфиIорэр ары тыбзэ хэтыщтгъагъэр. Адыгэхэр арабхэм ахахьэхэу, ахэкIхэу зэрэщытыгъэм елъытыгъэкIэ, ежь арабхэр яхэгъэгу зэреджэхэрэ цIэр зытетым тетэу тэ тыбзи занкIэу къыхэхьагъ. Ащ фэдэ зэхэхьэ-зэхэкI зэфыщытыкIэ-зэпхыныгъэу адыгэхэмрэ арабхэмрэ зэфыряIагъэм ифэмэ-бжьымэкIэ енэгуягъо адыгацIэхэу Мысырыпщ, Мысырхъан зыфиIохэрэр аусэу зыкIэхъугъэри.\nАрабхэмрэ адыгэхэмрэ язэлъыIэсыныгъэхэм алъапсэ чыжьэу къыщежьэ. Джы тыдэкIи щызэлъашIэ хъугъэ адыгэ мамлюкхэм ялъэхъанэ а зэлъыIэсыныгъэхэр щыпытагъэх…\n«Мамлюк» ыIомэ арапыбзэ-кIэ мэхьэнэ заулэ къекIы: «ыIэ илъыныр», «ышъэ икIыныр», «мылъку», «гъэр фыжь». «Мамлюк» зыфаIохэрэр дзэкIолIхэу Египет иIэхэзэ, пачъыхьагъур ашти, илъэсишъэ пчъагъэрэ ащ иIэшъхьэтетыгъэх. Мамлюкхэр купитIоу зэтекIых. Апэрэ купым адыгэхэри къыхэфэх, ау инахьыбэ дэдэр монгол, тырку лъэпкъхэм къахэкIыгъэх. Ахэм бахрит мамлюккIэ яджэх, Нил ипсыгъэхъунэу Равдэ тет пытапIэм зэрисыгъэхэм пае («Бахр» ыIомэ «хы», «псы» къекIы). Ахэм 1250-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1382-рэ илъэсым нэс Египет пачъыхьагъур щаIыгъыгъ. ЯтIонэрэ купыр адыгэ закIэх. Ахэм бурджит мамлюккIэ яджэх. «Бурдж» ыIомэ «башня» къекIы. Каир ипытэпIэ башнехэм зэрарысыгъэхэм пай арэущтэу а мамлюкхэм зыкIяджэхэрэр. А адыгэ мамлюкхэм (бурджит мамлюкхэм) къахэкIыгъэхэр 1382-м къыщегъэжьагъэу 1517-рэ илъэсым нэс — илъэсишъэрэ щэкIырэ тфырэм къыкIоцI Египет щыпачъыхьагъэх.\nСэлэхьдин (Салах-ад-Дин) 1170-рэ илъэсым Египет ышти, айюбидхэм ятетыгъо ыгъэуцугъ. Ащ ышэу Салах-бин-ал-Адыл пачъыхьагъум зытехьэм, итетыгъо нахь ыгъэпытэн имурадэу Тыркуем нэбгырэ мин щищэфыгъ. Нэужым тырку бэдзэрым щащэфыгъэ нэбгырэ пчъагъэ дзэм къулыкъу щахьынэу хъугъэ. А апэрэ мамлюк купым дзэ къулыкъур ахьызэ айюбидхэм япачъыхьагъо къэтIасхъи, ежь мамлюкхэм (ащэфыгъэ дзэкIолIхэм) тетыгъор 1250-рэ илъэсхэм аубытыгъ ыкIи 1382-рэ илъэсым нэс пачъыхьагъор аIыгъыгъ. 1382-рэ илъэсым адыгэу Борэкъокъо пачъыхьагъур ыштагъ, Борэкъокъуи сабыизэ ащэфыгъагъ. Ау ащ къыщегъэжьагъэу мамлюк Египетым ипачъыхьагъэхэри, идзэ хэтыгъэхэри пщылI щэфыгъэу щытыгъэхэп, тарихъ тхылъыбэмэ арэущтэу къаIо нахь мышIэми.\nБорэкъокъо ипачъыхьагъу зегъэуцум, тырку бэдзэрхэм адыгэ сабыеу ащащэхэрэм ынаIэ атыригъэтыщтыгъэ, зэкIэри къыщэфыжьыщтыгъэх. Гъэры ышIынхэу арэп — гъэрыпIэм къырищыжьынхэу ары нахь. Ыщэфыжьыгъэ сабыйхэр Египетым аригъащэхэти, еджапIэм чIигъахьэщтыгъэх, гъэсэныгъэшхо аригъэгъотыщтыгъэ. Ахэм дзэ къулыкъушIэхэри, къэралыгъо IофышIэхэри къахэкIыщтыгъэх. Ахэм ащыщыбэхэр дунэе тарихъым хэхьагъэх, чIыпIэ ин щаубытыгъ.\nБэдзэрым зэрэщащэфыжьыгъэхэр ылъапсэу, ыпэкIэ щыIэгъэ мамлюкхэм афэдэу, гъэрэу ащэфыгъэхэм адыгэ мамлюкхэри къахэкIыгъэхэу зылъытэхэрэр щыIэх. Ары шъхьае, ащэфыгъэмрэ ащэфыжьыгъэмрэ зэп ныIа? Лъэпкъым ишэн-хэбзэ гъэпсыкIэхэр зымышIэрэм, ышъхьашъокIэ ылъэгъурэм блэмыплъырэм зэфэхьысыжьыгъэ мытэрэз ышIыщт. Елъэгъу бэдзэрым щащэрэ цIыфхэр, елъэгъу ахэр зыщэфхэрэри. Ащэфыгъэр зыщэфыгъэм игъэр. Алъэгъугъэм тетэу адыгэ мамлюкхэмкIэ зэфэхьысыжь мытэрэзхэр зышIыгъэхэр къэхъугъэх.\nЕжь лъэпкъым зызэришIэжьырэм фэдэу хэти ышIэн ылъэкIыщтэп. ИлъэпкъкIэ адыгэу Египет щыпсэущтыгъэ тарихълэжьэу Расим Рушди «Адыгэр илъэпкъ къытегущыIэ» зыфиIорэ тхылъэу 1947-рэ илъэсым Каир къыщыдигъэкIыгъэм къыщеIо: «Тарихълэжьхэм ащыщхэр, анахьыбэхэр, «щэфын» Iофым къызэрашIошIэу тегущыIэх. Ар хэукъоныгъэ ин. Ар историк зырызхэми къагурыIожьыгъ. Ахэм ащыщых Абу-аль-Филрэ ан-Паурирэ. Адыгэ пачъыхьэхэр пщылIыгъэхэу къызэрашIошIыхэрэр зэрэмытэрэзыр къыраушыхьатэу, мы ыпшъэкIэ зыцIэ къетIогъэ тарихълэжьхэм хагъэунэфыкIы адыгэмэ пачъыхьагъор заубытым дунаимкIэ апэрэу пщылIыгъор зэрэтырахыгъэр. Ар зыхъугъэр христиан эрэмкIэ 1411-рэ илъэсыр ары.\nАдыгэ пачъыхьэхэми «мамлюк» зыфиIорэ цIэр къазыкIытенагъэр, бахрит мамлюкхэу нахьыпэм айюбидхэм ядзэкIолIхэу щытыгъэхэм афэдэу, ахэри нэмыкI хэгъэгу къызэрикIыгъэхэр арынкIэ енэгуягъо. Арыти, пачъыхьагъур адыгэхэм заубытым ыпэкIэ тетыгъэ сельджук лъэпкъхэм зэряджэщтыгъэхэм фэдэу, ахэми мамлюккIэ яджэхэу щытыгъ. Нэужым ахэр «башеннэ мамлюккIэ» тарихъым щыхагъэушъхьафыкIэу хъугъэх.\nХэтха адыгэ мамлюкхэу Египет пачъыхьагъур щызыубытыгъагъэхэр? Сыдэущтэу ахэр ащ ифагъэха? Сыда къарыкIуагъэр ахэм?\nМамлюкхэм яхьылIагъэу тарихъ ыкIи художественнэ тхылъ пчъагъэхэр щыIэх. Къэбарыжъ ыкIи пщынэлъэ зэфэшъхьафхэу пшIым ехъу Адыгэ научнэ-ушэтэкIо институтым фольклорымкIэ ифонд хэлъых.\nТхыгъэ тхылъхэми къэбарыжъ-пщыналъэхэми къаIотэрэ хъугъэ-шIагъэхэр, цIыфэу зыцIэ къыраIохэрэр, чIыпIацIэу къахафэхэрэр зэтефэх. ЗэрэзэтекIыхэрэр уахътэм инэфагъ ары: тхыгъэхэм хъугъэ-шIагъэр къызэрагъэлъагъорэм дакIоу, ар зыщыхъугъэ уахътэри къаIо. Къэбархэм, орэдыжъхэм уахътэр ахэтэп — хъугъэ-шIагъэр къырагъэлъэгъукIы, гум щыхъэрэр, щышIэрэр къыраIотыкIы.\nАдыгэ пачъыхьэхэм ядинастие Египет апэу щезыгъэжьагъэр, ыпшъэкIэ къызэрэтIуагъэу, Борэкъокъо Анцокъу ары. Ащ идунай къырыкIуагъэм, пачъыхьагъум техьанэу зэрэхъугъэм тыщегъэгъуазэ адыгэ тарихълэжьэу Египет щыпсэущтыгъэ Бэджэ Мыхьамодэ итхылъэу «Адигэм илъапсэ къызыхэкIыгъэр» зыфиIоу 1912-рэ илъэсым Каир къыщыдигъэкIыгъэм. Адыгэхэм къахэнэжьыгъэ къэбарыжъхэр IэубытыпIэ ышIыхэзэ, Мыхьамодэ къеIуатэ щыIэныгъэ гъогу хьылъэу Борэкъокъо Анцокъо къыкIугъэр, лIыгъэ лъэшыгъэу зэрихьагъэхэр.\nКъэбарыжъым къызэриIуатэрэмкIэ, Болгарием исыгъэ адыгэмэ ащыщэу нэбгырэ заулэ ащ къикIыжьыхи, Константинополь (джы Стамбул ары) кIохэзэ, чэщыр щырахынэу зы чIыпIэ горэм къыщыуцугъэх. Чъыеу щылъхэзэ, хъункIакIохэр къатеуагъэх. Ежь адыгэхэри пхъашэу апэуцужьыгъэх, ау зипчъагъэкIэ нахьыбэхэу, зыфэзыгъэхьазыри къатебэнэгъэ хьункIакIохэм лые къарашIагъ: азыныкъо къаукIыгъ, зы кIэлэцIыкIу ашIуахьыгъ. А кIэлэцIыкIур Константинополь ибэдзэр щащагъ. Дамаскэ къикIыгъэ сатыушIэ горэм ыщэфыгъ. Ащ кIэлэцIыкIур Дамаскэ щищэжьыгъ…\nНэмыкI къэбарым къызэриIуатэрэмкIэ, хы ШIуцIэ Iушъом щащи, зыщэфырэм ыщэжьызэ, кIэлэцIыкIур Каир нэсыгъ. Джащ къэбаритIуми ацыпэ щызэолIэжьы. Сыдэу щытми, джащ тетэу Каир кIэлэцIыкIур къынэсыгъэу ащ щищэфыгъ Египет ипачъыхьэу Элмаликул Мансур Али ибн Щэхьэбанэ. Ыщэфи, кIалэр дзэ еджапIэм чIигъэхьагъ, икIалэм фэдэу гъэсэныгъэ ритыгъ. Мысырыпщыр — Египет ипачъыхь — ащ фэдэу сабый ибэм дахэу зэрэдэзекIуагъэмкIэ адыгэхэр зэрэфэразэхэм игупшысэ пщыналъэу «Адыгэ пачъыхьэмэ ягъыбз» зыфиIорэм къыхэщы. «ШIу алъэгъоу тхэтыр пэщэ гъэсэнэу къарет… Борэкъокъо пщыр ахъырэтыкъоу еубыт» — хагъэунэфыкIы гъыбзэм иусэ сатырэхэм.\nБорэкъокъо Анцокъо еджэпIэшхор къыухи, Египет идзэхэр ыIэ илъэу хъугъэ. Пачъыхьэр зэлIэм, ащ унашъоу къышIыжьыгъэмкIэ Борэкъокъо Анцокъо пачъыхьэу Египет фэхъугъ.\nЯщэнэрэ къэбари пылъ Борэкъокъо Анцокъо Египет пачъыхьэ зэрэфэхъугъэм. Бэджэ Мыхьамодэ ээрэхигъэунэфыкIырэмкIэ, Бэгъдад халифатствэр къэтIасхъэ зэхъум Кавказ рищи, ыпкIэ аритызэ пачъыхьэм дзэшхо ыгъэпсыгъагъ. Ахэм ащыщэу ежь пачъыхьэхэр къэзыухъумэрэ дзэ лъэш адыгэ шыудзэу иIагъ. Халифатствэм хэмытыжьынхэу, ежь къэрэлыгъо шъхьаф хъуным фаеу араб хэгъэгухэм а лъэхъаным зыкъэзыIэтыхэрэр бэу ахэтыгъ. Ащ фэдэу Египет зыкъыщаIэтыгъ. Арыти, халифым дзэ гъэнэфагъэхэр Египет ыгъэкIуагъэх. А кIуагъэхэм адыгэ шыудзэри ахэтыгъ. ЗыкъэзыIэтыгъэхэр запIытIхэм, адыгэ дзэ пащэр Египет игубернаторэу халифым фишIыгъ. А дзэ пащэр Борэкъокъу арыгъэу къэбарым къеIуатэ. ЗыкъэзыIэтыгъэхэр Египет щызэхакъутагъэхэми, нэмыкI чIыпIэхэм ащыIасэщтыгъэхэп, къэралыгъо шъхьаф зашIыным пае банэу къырахьыжьагъэр джыри нахь лъэшэу къыщызэкIанэщтыгъэ. Аузэ халифатствэр зэбгырызыгъэ, къэралыгъо шъхьафэу бэмэ зашIыгъ. Египетри халифатым хэкIи, шъхьафы зишIыгъ. Ащ пачъыхьэу фэхъугъ Борэкъокъо.\nМы хъугъэ-шIагъэу къэбарым къыIуатэхэрэр тэрэзых, ау, енэгуягъо, а хъугъэ-шIагъэхэм Борэкъокъо иIоф нэужым ахэгъэщагъэ хъугъэкIэ. Сыда пIомэ Борэкъокъо пачъыхьагъум зытехьагъэр 1382-рэ илъэсыр ары. Бэгъдад халифатствэр зызэбгырызыгъэр ябгъонэрэ лIэшIэгъур ары. Ащ къыхэкIыхи, Гурыт Азием, Иран, Афганистан къэралыгъо шъхьафэу зашIыжьыгъагъ.\nАщ фэдэу уахътэмкIэ зэщыкIукIыгъэ хэтми, шъыпкъэр шъыпкъэу къэнэжьы: адыгэмэ ащыщэу апэу пачъыхьэ хъугъэр Борэкъокъор ары.\nБэджэ Мыхьамодэ къызэриIорэмкIэ, Борэкъокъо пачъыхьэ зэхъум, иIахьылэу Кавказым исхэр Египет ыщэжьыгъэх. Ащ имызакъоу, кIэлэкIаби рищыгъ дзэм хищэнхэу. Тхыгъэ тхылъхэм къызэраIорэмкIэ, мин пшIыкIущ зыхэт адыгэ шыудзэшхо Борэкъокъо зэхищэгъагъ. Ахэми къаушыхьаты адыгэ мамлюкхэр щэфыгъэ закIэу зэрэщымытыгъэхэр. Къэралыгъо акъыл иIэу, гупшысэ лъагэхэм арыгъуазэзэ, Борэкъокъо иIофшIэнхэр зэрихьэщтыгъэх: Нил хищыхи, каналхэр бэу зэбгырищыгъэх, еджапIэхэр къызэIуихыгъэх, дворецхэр, мэщытхэр Каир дишIыхьагъэх. Джы къызнэсыгъэми Борэкъокъо ыцIэкIэ ахэм яджэх. Сэ сшъхьэкIи ащ тIэкIу сыщыгъуаз: Египет туристэу сызыщэIэм Борэкъокъо ыцIэкIэ щыт библиотекэр слъэгъугъэ, ипачъыхьэгъу лъэхъан аригъэшIыгъэ каналхэм, еджапIэхэм, мэщытхэм къатфытегущыIагъэх…\nБорэкъокъо Анцокъо ипачъыхьэгъу лъэхъан Египет иэкономикэ зыкъыIэтэу, нэмыкI къэралхэм сатыу игъэкIотыгъэу адишIэу регъажьэ. Ащ дакIоу икъэралыгъо гъунапкъэхэм зарегъэушъомбгъу. Борэкъокъо изэолIыгъэ гъэхъагъэхэр «Адыгэ пачъыхьэмэ ягъыбз» зыфиIорэ пщыналъэми IупкIэу хегъэунэфыкIы: «Пачъыхьэ узашIым Шам (Сириер ары — А.Шъхь.) ихэкур оубыт, Хэкоу уубытыгъэмэ Мэчэ-Мэдинэр (Саудовскэ Аравием ит къалэхэм ацI — А.Шъхь.) ащыщ» — къыщеIо пщыналъэм.\nБорэкъокъо джащ тетэу пачъыхьагъум ылъапсэ Египет щигъэуцуи, илъэсишъэрэ щэкIырэ тфырэм пачъыхьэгъу тетыгъор адыгэмэ аIыгъыгъ. А уахътэм къыкIоцI нэбгырэ тIокIырэ тIурэ пачъыхьэу техьагъ. Адыгэ пачъыхьэу Египет техьагъэм ипчъагъи пщыналъэм исатырэхэм ахэгъэпытыхьагъ. Борэкъокъом фэгъэзагъэу усэм къыщеIо: «Узыщыщ цIыфмэ пачъыхьэ танджыр къащыплъ, Тандж къызыщыплъагъэр нэбгырэ тIокIырэ тIурэ шъурекъу». Борэкъокъо илъэс пшIыкIухэ пачъыхьагъу IэнатIэр зэрихьагъэ, илъэс тIокIищым ехъу ыгъэшIагъэу лIагъэ. Ежь ыуж ыкъоу Фарадж пачъыхьэу техьагъ. Борэкъокъо Анцокъо ыуж пачъыхьагъу IэнатIэр зезыхьагъэхэм ащыщэу къэралыгъо акъыл нахь зиIэу, дзэпэщэ лъэшхэу нэбгырэ пшIыкIутIумэ ацIэ къыраIо: Тэтэрыкъо Абдулахь, Барасбый, ащ ыкъоу Юсыф, КIэкъумыкъу, ащ ыкъоу Осмэн, Инал, Къайтбый, Апэрэ Къэншъау, Джамболэт, Тумбай, Къаншъаугъур, Тумэнбэй (ар ятIокIэнэрэ щырагъ).\nКъушъхьэ шыгу зэготхэми зырызхэр къызэрахэлъэгыкIыхэрэм фэдэу, мы зыцIэ къетIогъэ лIы цIэрыIохэм нахь къахэщых етIани нэбгыриплI: Борэкъокъор, Барасбый, Къайтбый, Къаншъаугъур ыкIи Тумэнбэй.\nБарасбый ипачъыхьэгъу лъэхъан (1422 — 1438) икъэралыгъо гъунапкъэхэм заригъэушъомбгъугъ, 1426-рэ илъэсым Булакы хыдзэшхо тыригъэуцуагъ, хыгъэхъунэу Кипр ыштагъ.\nКъайтбый ипачъыхьэгъу лъэхъан (1468 — 1496-рэ илъэсхэр), тхыгъэ пстэухэм зэтефэу зэрэхагъэунэфыкIырэмкIэ, адрэ пачъыхьэгъу пстэуми инэу атекIы. Анахь охътабэрэ зэрэтетыгъэ закъор арэп. Илъэс 28-у пачъыхьагъум зыщытетыгъэм Къайтбый гъэхъэгъабэ ышIыгъ. Пачъыхьагъум Къайтбый зэрэтехьэу пачъыхьэ тезэрэдз-тезэрэхьэ зэпымыужьэу щыIагъэр зэтыригъэуцуагъ, къэрал кIоцI Iофхэм язытет ыгъэпытагъ, зитеплъэ-гъэпсыкIэ джы къызнэсыгъэми агъэшIэгъорэ мэщытышхуитIу ыгъэуцугъ. Джы ахэм ежь Къайтбый ыцIэ ахьы. Гъогубэ, еджэпIабэ, пытэпIабэ, лъэмыджыбэ ышIыгъ. А пстэури псэолъэ пытэ къодыеу щымытэу, хъырахъишъэу, пкIырапкIынэу гъэпсыгъэ. «Илъэс минхэм къакIоцI Каир иисторие» зыфиIорэ тхылъым араб тарихълэжьэу Ал-Бекбаши Абд ар-Рахман Заки къыщеIо: «Къайтбый иIофшIэнкIэ бэмэ агъэгумэкIыщтыгъэ, бэ зэшIуихыгъэр. Ащ изэманыгъо агъэуцугъэ псэуалъэхэм ядэхагъэ нэр пIэпахы. Къайтбый изэман ан-Насирэ (912 — 962-рэ илъэсхэм аббасид халифэу щытыгъэр ары. — А. Шъхь.) изэманэу псэолъэ гъэшIэгъонхэр зыщашIыщтыгъэм фэдэкъабз. Дунаим итыдэрэ лъэныкъо щыщ архитектори, художники, туристи амыгъэшIэгъон алъэкIырэп адыгэ мэщытхэм ядэхагъэ, яшIыкIэшIуагъэ…»\n«Ахэр, адыгэ мамлюкхэр, — Уильям Мойер итхылъэу «История мамлюков» зыфиIорэм къыщетхы — философскэ, политическэ шIэныгъэхэмкIэ лъэшыгъэх Iэшэ гъэбзакIэмрэ шы тесынымрэ зэрафэкъулайхэм фэдэкъабзэу. Ахэм культурэшхом икIэн хьалэмэтхэр къагъэнагъэх, нэужыми ахэм ялъэшыгъэ, ядэхагъэ, янурэ тырку хъункIакIохэм къырагъэIыхын алъэкIыгъэп».\nЯлIыгъи яакъылыгъи къащагъэлъэгъонэу чIыпIэ хьылъабэхэм адыгэ мамлюкхэр арыфагъэх.\nТырку султIанэу Сэлым Хафэм къаришIылIэгъэ заор адыгэ мамлюкхэмкIэ ушэтыпIэ хьылъэу хъугъэ. А лъэхъаным Египет пачъыхьэу тетыгъэр Къаншъаугъур арыгъэ. Къэбарым къызэрэднигъэсыжьыгъэмкIэ, адрэ мамлюк пачъыхьэмэ афэдэу еджагъэу, гъэсагъэу Къаншъаугъур щытыгъэп, адыгабзэ фэшъхьафи ышIэщтыгъэп. Къайтбый пачъыхьэм янэшэу, Кавказым Къаншъаугъур рищыгъэу ары Бэджэ Мыхьамодэ зэриIорэр. ЫныбжьыкIэ уцугъэу икIыгъагъэти, ыцIэ зэрэадыгацIэуи къэнагъ.\nЕджапIэ къыухыгъэу Къаншъаугъур щымытыгъэми, илIыгъэрэ иIушыгъэрэ къэралым ипащэхэм къагурыIуагъ, пачъыхьагъум тырагъэхьагъ. Ар зыхъугъэр 1501-рэ илъэсыр ары. А лъэхъаным ащ илъэс тIокIищ ыныбжьыгъ. Къэралыгъом тхьамыкIэгъуабэ ыщэчыгъэу, уджэшъугъэу къыIэкIэхьагъэми, Къаншъаугъур акъыл куоу, сэнаущыгъэу хэлъхэм яшIуагъэкIэ къэралыгъом иэкономикэ къыIэтыгъ, ифинансовэ Iоф зыпкъ ригъэуцожьыгъ.\nИлъэс пшIыкIутфым къыкIоцI Каир канал пчъагъэ рищагъ, жьышъхьалхэр ыгъэуцугъэх. Средиземнэ хым пытапIэ (крепость) Iуигъэуцуагъ. 1503-рэ илъэсым еджапIэрэ мэщытрэ зэхэтэу щигъэпсыгъэм джыдэдэм Къаншъаугъур ыцIэ ехьы. Библиотекэ гъэшIэгъон Каир къыщызэIуихыгъ. Къаншъаугъур усакIохэм осэшхо афишIыщтыгъэ, музыкэр шIу ылъэгъоу, орэдыIохэм шъхьэкIафэ афишIэу щытыгъ. Къаншъаугъур ипачъыхьагъу лъэхъан Португальскэ флотэу къякIугъэр зэхикъутагъ. Политическэ гъэхъагъэу ышIыгъэхэм ащыщ 1502-рэ илъэсым Испанием зэзэгъыныгъэу дишIыгъагъэр. А зэзэгъыныгъэм теткIэ Египет исатыушIын IофхэмкIэ иягъэ къаримыгъэкIынэу Испанием Iуагъэ къыригъэшIыгъ.\nКъаншъаугъур икъэралыгъо зещакIэ зэфэхьысыжь фишIызэ Расим Рушди етхы: «В 1501 году престол Египта занял султан Къаншъау аль-Гури. Он был человеком огромной энергии и сильной воли. Он упрочил основы безопасности, ликвидировал анархию, улучшил финансовое положение государства. Когда дела завершил, он принялся прорывать каналы и воздвигать цитадели на побережье, улучшил пути паломников в Мекку, построил школу, которая известна под его именем, великолепную библиотеку, новый минарет для соборной мечети Аль-Азхар, соорудил Джами-аль-шиас на острове ар-Рауда, колодец в ар-Рамиле, ветряные мельницы в старом городе, возобновил строительство водных сооружений, связанных с городом Аль Гури, славился щедростью по отношению к поэтам, любовью к музыке и благосклонностью к музыкантам».\nСэлым Хафэр 1516-рэ илъэсым заокIэ Египет къызекIум, Къаншъаугъур илъэс 75-рэ ыныбжьыгъ. Ары нахь мышIэми, пыим пхъашэу пэгъокIыгъ, идзэхэм щысэтехыпIэ афэхъоу, щыни ымышIэу, шышъхьэмыгъазэу, псэемыблэжьэу зэуагъэ. ЗипчъагъэкIэ къябэкIырэ пыир, чIанэрэми фызэмыплъэкIыжьхэу, ыпэкIэ къилъыщтыгъ, ау адыгэхэри къызэкIакIощтыгъэхэп, хьадэгъур аштэзэ, пый лъэшыр зэтыраIажэщтыгъэ.\nМы зэошхом ихъугъэ-шIагъэхэр, ащ кIэухэу фэхъугъэр къагъэлъагъоу гъыбзищ къытлъыIэсыжьыгъ. Ахэр «Адыгэ пачъыхьэмэ ягъыбз», «Къаншъаугъур игъыбз», «Тумэнбэй игъыбз» зыфиIохэрэр арых. Апэрэр — лIыбэ орэдэу, мыдыритIур зэхьылIагъэр ежь ацIэмэ къаIо нахь мышIэми, орэдищми Къаншъаугъур ыцIэ къахэфэ, илIыгъэ-псэемыблэжьныгъэ къыраIотыкIы: «Заом тыхахьэмэ, Къаншъаугъур типащи… ТызэкIэкIонти, Къаншъаугъур мэзау. Заом зыхахьэкIэ, аслъан хабзэу мэзечъ. Дзэшхом щызечъэзэ, щагид, хабзэу псэхыжь» — къыщеIо «Адыгэ пачъыхьэмэ ягъыбз» зыфиIорэм. «Типщышхоу Къаншъаугъур ышъхьэкIэ тидзэмэ япащэу апэгъокIышъ, лъыпсыр ыгъачъэу, Хьалачыр пыим фигъакIоу, Тыркудзэм пхъашэу езаозэ, лIэбланэу ащ щыфэхыгъ», — гушхуагъи хэлъэу, гукIэгъу фабэри, гухэкI инри щызэдыхэтэу къыщеIо «Тумэнбэй игъыбз» зыфиIорэм. Ежь Къаншъаугъур фэдэу, псэемыблэжьэу дзэкIолIхэри заощтыгъэх. Ау Хьалэб игубернаторыщтыгъэу Къарбэчыпщыр къумалэу къычIэкIыгъ. Дзэу зипащэр зэтыриIажэу, иягъэ къыгъакIозэ, пыим игъогу фызэIуихыщтыгъ, нэужым пыим гохьажьыпи, къыдэзаоу ригъэжьагъ.\nКъумалыгъэм имыхъур тамыгъэ едзыгъэу ащ ыцIэ усэм къыхэнагъ: «Дзэпащэу тиIэр Къарбэчышъ, тигъакIорэп» — къыщеIо ащ ыцIэ «Адыгэ пачъыхьэмэ ягъыбз» зыфиIорэм, «Хьалэб идзэм иIэшъхьэтетэу, Хьэм фэдэу, Къарбэч ныбэкъыр къумалэу пыим гохьагъ», — гущыкIыгъоу, нэпэнчъагъэм инэплъэ-Iуплъэу къумалым исурэт усэм исатыр къыщеты. Ау ащ фэдэу мамлюкхэм ахэтыгъэр зырызыгъ, нахьыбэр псэемыблэжь лIыхъужъыгъэх.\nАдыгэ мамлюкхэм псэемыблэжь банэу тыркудзэм рашIылIагъэм къытегущыIэзэ, «Египет — сын тысячелетий» зыфиIорэ тхылъым къыщетхы: «Сыд щыкIагъэ яIагъэми, мысагъэ горэ зэрафэплъэгъун яшэнкIэ ахэлъыгъэми, ахэпхын умылъэкIынэу мамлюкхэм зы шIуагъэ ахэлъ зэпытыгъ: егъашIэми щтапхэу щытыгъэхэп. Мы заом лIыхъужъныгъэшхо дэдэ ахэлъэу щызэуагъэх». Ары, мамлюкхэр лIыгъэшхо ахэлъэу заощтыгъэхэми, топхэр зыхэт, IашэкIэ зэтегъэпсыхьэгъэ тыркудзэм утынышхо къарихыщтыгъэ. 1516-рэ илъэсым шышъхьэIум и 24-м, тхьаумэфэ мафэм, Мардж-ад-Дабикъэ дэжь зэо лъэшэу щыкIуагъэм Къаншъаугъури нэмыкI дзэпэщэ лIыхъужъ пчъагъи къыщаукIыгъэх. Ащ фэдэ утын хьылъэ защэчыми, тыркудзэм Iэрылъхьэ зыфашIыгъэп, псэемыблэжьэу заор лъагъэкIотагъ.\nЯпачъыхьэ къаукIыгъэти, пачъыхьакIэ хадзын фаеу хъугъэ. Хэта ащ фэдэ охътэ хьылъэм а пшъэрылъыр анахь зыгъэцэкIэшъущтыр, анахь зытефэрэр? ЛIыгъэмкIэ хэти акIыб кIонэу, дэтынэу фаеп, ау Iофыгъо пстэумэ язэхэщэкIощтыр лIыгъэ закъом къыщыуцурэп. А гумэкI-гупшысэр щызэхэошIэ пщыналъэм. Къаншъаугъур къызаукIым, лIышъхьэхэр зэIукIагъэх пачъыхьэ ашIыщтыр рахъухьанэу. «Къалэм текIужьымэ, пачъыхьэ хъунэри дэмыс, Тумэнбэир дэсышъ, пщыгъор ратынджэ кIэлащ» — elо пщыналъэм. ЗэрэкIэлащэм пае ехъырэхъышэх, ау пщыналъэм къызэриIоу, кIэлащ нахь мышIэми, «Дзэр зэрищэнкIэ псэ зиIэм фэдэ хэмыт» — арышъ, «Пщыгъор къыратышъ, пачъыхьэ тахътэм дагъэкI».\nТумэнбэй лIыхъужъныгъэшхо зэрихьэзэ зэуагъэ, цIыфмэ къырапэсыгъэр зэрилъапIэр, къызэрэщыгугъыхэрэр ыгъэцэкIэнымкIэ ыпсэ зэремыблэжьырэр нэрылъэгъу афишIыгъ. Пщыналъэм исатырэхэм ар сурэт псаоу къагъэлъагъо: «Тыркум идзэшхо Тумэнбэир щэзау, Заом зыхахьэкIэ блэгъошхом фэдэу мэзечъ. Чъэрыжъым тесэу Сэлым щагъым (шахым) ашIуекIу, Щэтырым екIумэ Рум пачъыхьэр чIэмыс, Маисэу ыIыгъыр щэтыр чIэгъым щегъабз».\nЫпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ тхылъэу «Египет — сын тысячелетий» зыфиIорэм Тумэнбэй ехьылIагъэу къыщетхы: «Лъэшэу чанэу, ыгукIи ышъхьэкIи къогъанэ имыIэу тыркумэ ар апэуцужьыгъ, зэкIифэнэу, зэхикъутэнхэу пыим жэхахьэщтыгъэ. Ау мамлюкхэм утынэу ахьыгъэм джэнджэш къахилъхьагъ, къыгъэтIэсхъагъэх. Мэзэ заулэкIэ дзэшхоу Тумэнбэй зэIуигъэкIагъэр 1517-рэ илъэсым, щылэ мазэм и 22-м мацIэм фэдэу бэдэдэ хъурэ тыркудзэм пэгъокIыгъ Каир ихэгъошъхьэ шъыпкъэм, Мукаттам зыфиIорэ бгычIэм дэжь. Псэемыблэжь банэу мамлюкхэм ашIыгъэм зи къикIыгъэп. Iашэ икъоу мамлюкхэм зэрямыIэм, топхэмкIэ тыркухэр къялъэшэкIэу зэрэщытым заом кIэухэу фэхъущтыр фиухэсыгъ… Тумэнбэйи ащ игъусэхэми лIыхъужъныгъэшхо зэрэхьагъ нахь мышIэми, зи къикIыгъэп. Мамлюкхэр гъунэм нэсэу къызэхикъутагъэх, Сэлым Каир дэхьагъ».\nТумэнбэй аIэкIэкIыжьи, бедуинхэм адэжь зыщигъэбылъэу, шъэфкIэ дзэ ыугъоинышъ ипый ичIыфэу телъыр ритыжьыным пылъыгъ. Ау Сэлым Хафэм идзэ ыкIуачIи, ихъоршэрыгъэ-тхьагъэпцIыгъи Тумэнбэй икъэгъотын рихьылIагъ. Щынагъори мылъкури зэгъусэу ытIупщыхи, Тумэнбэй къаубытыгъ. Тумэнбэй илIыхъужъныгъэ зыфэдэр Сэлым Хафэм ешIэти, шъыпкъагъэкIэ готынэу къеуцуалIэмэ псаоу къыгъэнэжьынэу, дзэпащэ ышIынэу риIуи шъхьае, «Напэр сщэу, псэр сщэфыщтэп» ыIуи, феуцолIагъэп, Тхьэу зызылъытэжьырэ Сэлым Хафэм ыпашъхьэ зыщигъэцIыкIугъэп. Тумэнбэй ежь ицIыфыгъэ напэ, илъэпкъыцIэ къыухъумэзэ, Сэлым дэгущыIагъ. Ар ыдэныя дунаир зэкIэ зыштэн зыгу хэлъым?! Ыдагъэп. ИтекIоныгъэ рыкъэеу, Сэлым Хафэм иунашъокIэ Тумэнбэй «мэлылъфэгъум и 23-м, 1517-рэ илъэсым къалэу Каир икъэлэпчъэ дэхьапIэ щыпалъагъ».\nЛIыгъэ-гушхуагъэм ымэкъэ лъэши, шъхьэкIо-гукъаом игъыбзэ гухэкIи пщынэлъэ сатырэм щызэдыхэлъых. «Тумэнбэир тыркужъ лъапцIэмэ къаубыт, Дзэшхоу зыубытым Сэлым щагъым къыфещ, Къэмыщынахэу Сэлым щагъым дэпсалъ. Шъхьэпылъэ кIапсэр Тумэнбэим шIохадз, КIапсэр дадзыйи Тумэнбэир дащай»— къыщегъыбзаIо пщыналъэм.\nЦIыфыгъэ напэр… Насыпыр… Ежь хэти зыфэдэм елъытыгъэу а гущыIэхэм ямэхьанэ къыгурэIо, ищыIэныгъэ гъогу щызэпырехы, къыщелэжьы… Къаншъаугъуррэ Тумэнбэйрэ зыфэдэхэмкIэ насыпыгъэр, цIыфыгъэ дэхэгъэ иныр ыкIи ахэмэ апэгъэуцугъэу пыим зезыщэгъэ Къарбэч къумалыр зыфэдэмкIэ нэпэнчъагъэр, насыпынчъагъэр пщыналъэм IупкIэу, нафэу къырегъэлъэгъукIых. Псэр зыти, напэр зыщэфыгъэу, хьадэгъур зышти, щытхъу дахэ зыпылъэу егъашIэм щыIэнэу къэнагъэм ыцIэ къеIэты. Напэр зыщи псэр зыщэфыгъэм нэпэнчъагъэр мыхъурэу ыцIэ едзыгъэу къегъанэ.\nАщ фэдэ егъэшIэрэ гупшысэр пщыналъэм зэрикупкIым ар бэгъашIэ ешIы.\nАдыгэ мамлюкхэр апсэ емыблэжьхэу зэуагъэх, ау текIоныгъэр Сэлым Хафэ, ыпшъэкIэ зэрэхэдгъэунэфыкIыгъэу, къыдихыгъ. КъатекIогъэ джэгъогъу пыим хьакIэ-къокIагъэу бэ адыгэ мамлюкхэм аришIагъэр: дзэкIолIхэр пилъагъэх, ыукIыгъэх, псаоу чIитIагъэх, нэжъ-Iужъи, сабыйи, хъулъфыгъи, бзылъфыгъи зэхэдз иIагъэп — зэкIэмэ апсэ Iуихызэ рекIокIыщтыгъэ. Ащи къыщымыуцоу, бзылъфыгъэ зэпкъаджэу ыукIыхэрэм аныбэ зэгуаригъэупкIыти, сабыеу къыдахыхэрэри аригъэукIыжьыщтыгъэх. ХьакIэ-къокIагъэм яIэтэшъхьэIулIэжьэу Сэлым Хафэр зэрэзекIуагъэм исурэт хьылъэкIэ пщыналъэр еухыжьы.\nУсэр щыIэныгъэм епхыгъэ шъыпкъэу щыт зыхъукIэ, кIуачIэу ащ иIэщтым, жъы мыхъоу къэкIорэ уахътэ пэпчъ ар зэрэлъыIэсыщтым урагъэгупшысэ адыгэ мамлюкхэм я XVI-рэ лIэшIэгъум аусыгъэ пщыналъэхэу «Адыгэ пачъыхьэмэ ягъыбз», «Къаншъаугъур игъыбз» ыкIи «Тумэнбэй игъыбз» зыфиIохэрэм. Мы пщыналъэхэм къаIуатэхэрэр зы лъэхъаным ихъугъэ-шIэгъэ зэкIэлъыкIохэр арых. Ежь гъыбзэр зэхьылIэгъэ лIыхъужъыр нахь къыхэщэу гъэпсыгъэ. НэмыкIэу къэпIон хъумэ, адыгэ жэрыIо творчествэм зэрихабзэу, «Адыгэ пачъыхьэмэ ягъыбз» зыфиIорэр лIыбэ орэдхэм афэд, бэмэ зэряхьылIагъэр ежь пщыналъэм ыцIи къеIо; мыдрэ пщынэлъитIур лIызэкъо орэдхэм афэдэх — пщыналъэхэр зэхьылIэгъэ лIыхъужъхэм ацIэ гъыбзэхэми цIэу афэхъугъ. ГъэшIэгъоныр, «Айдамыркъан иорэд», «Хьатх я КъокIасэ иорэд» зыфиIохэрэм ягъэпсыкIэ фэд «Тумэнбэй игъыбзэ»: ежь ышъхьэ къыфиIожьырэ гухэкI-гукъаом исатырэхэу зэхэлъ гъыбзэр…\nЧым ыкъогъу чы къыкъокIы зэраIоу, адыгэ мамлюкхэм яхьылIэгъэ усэ, къэбар зытIоу къытIэкIэхьагъэхэм тытырагъэгушхуагъ Адыгэ научнэ-ушэтэкIо институтым иархив джыри нахь тыщылъыхъонэу. ПкIэнчъэуи хъугъэп: материал зэфэшъхьаф заулэ къыхэдгъотагъ. Ащ фэд «Тумэнбэй игъыбз», «Адыгэхэм Мысыр (Египет) пачъыхьагъур зэрэщаIыгъыгъэр», «Мысыр (Египет) щыIэ (адыгэ) къэралыгъор», нэмыкIхэри. Наурзэ Ибрахьимэ иархив зы тхьэпэ гъэшIэгъон къыхэдгъотагъ ышъхьагъкIэ — урысыбзэкIэ, ычIэгъкIэ арапыбзэкIэ тхыгъэу. ТIури ежь Ибрахьимэ ытхыгъ, ащ къегъэнафэ арапыбзэри урыcыбзэри зэришIэщтыгъэхэр. Тхьапэм ыкIыби урысыбзэкIэ тетхагъ: «Мыр аужырэ Мысыр султIанэу Къаншъаугъурэу быслъымэн лъытакIэмкIэ 922-рэ илъэсым (26.VII.1516) тыркумэ Мардж-ад-Дабикъы щаукIыгъэм фагъэуцугъэ мыжъосыным тетхагъ. Мыжъосыныр Каир дэт». Ащ тетхэгъэ текстыр инэп, ау IупкIагъи гуфэбагъи хэлъ, зыпсэ емыблэжьэу шъхьафитныгъэ банэ зышIырэм хэмыкIокIэжьын лъэуж къызэригъанэрэм инэпэеплъ саугъэтым тетхагъэр: «Мы цIыфым ынэгу нурэр къыкIихэу дахэ. НэпцитIур чыжьэу зэпэIудзыгъ. Ынэгу ихыгъ, ыбгъэ зеубгъу. Ыбг ищыгъэу лIы лъэпэлъаг. ПлIэIубгъу. Лыпцэхэр лъэшых. Къоданэ, кIочIэ лъэш хэлъ. Адыгэ шъуашэкIэ фэпагъэ. Шы пкIэгъолэ дахэм щэбзащэу рэбыбы. Ишы ыбгъэ шъуамбгъо, ыбг псыгъо, шы ищыгъэ лъаг. Илъэгагъэ метритIу».\nДжыри зы щысэ: апэрэ еплъыгъомкIэ, мамлюк темэ иIэми уемыгуцэфэнэу зы усэ горэм ыцIэ тынаIэ тетыдзагъ: «Адыгэ щыу шъищым яорэд». Текстым теплъымэ, цIэр шъхьафы нахь, усэр зэхьылIагъэр адыгэ пачъыхьэу Мысыр щыIагъэхэр ары. Текстым кIэтхагъ: «Зыусыгъэр сшIэрэп, къэзытхыжьыгъэри къызэрэсIэкIэфагъэри сшIэрэп. Зытхыжьыгъэр КIубэ Щэбан. Краснодар». ЗытыритхыкIыжьыгъэ текстыри игъусэп, зыщитхыжьыгъэ уахътэри кIэтхагъэп.\nКатегория: Библиотека. | Добавил: Анцокъо


24 | In Your Language\nHome » Adyghe » 03 Luke » 24\nposted by derDaniel on Mon, 06/14/2010 - 09:31\nХьисэ лІагъэхэм къызэрахэтэджыкІыжьыгъэр\n(Маттэ 28:1-10; Марк 16:1-8; Иуан 20:1-10)\nТхьамафэм иапэрэ мафэм нэф къызэшъым, бзылъфыгъэхэм осэшхо зиІэхэу, мэІэшІу зыпихырэ щыфэн дагъэхэу агъэхьазырыгъэхэр зыдахьэхи, къэунэм кІуагъэх, нэмыкІ зыгорэхэри ягъусэхэу. 23ынэсхэм, мыжъошхор къэунэм ичІэхьапІэ ІугъэукІорэикІыгъэу къагъотыгъ.\n23:50 Тхьэмэтэ Хэсэшхор – еплъ 22:66.\n23:54 къэблэгъагъ – тыгъэр къызыкъуахьэкІэ, мафэр ыублагъ.\n3Ау къэунэм зычІахьэхэм, Зиусхьанэу Хьисэ ихьадэ чІагъотыжьыгъэп. 4Ар зыфахьын амышІэу щытхэзэ, зэплъэхэм, щыгъын фыжьыбзэкІэ фэпагъэхэу лІитІу амышІахэу апашъхьэ къиуцуагъэх. 5 Бзылъфыгъэхэр къэщтагъэхэу ашъхъэхэр чІыгум зырагъэзыххэм, а лІитІумэ къараІуагъ:\n–ЛІагъэхэм адэжь псаум сыд пае шъущылъыхъура? 6Ар мыщ дэжьым щыІэжьэп, лІагъэхэм къахэтэджыкІыжьыгъ. Ар Галилей хэкум щыІэзэ, мырэущтэу къызэрэшъуиІогъагъэр шъугу къэжъугъэкІыжь: 7«ЦІыф Лъэпкъым ы Къо* псэкІод зышІэрэ цІыфхэм аІэкІэхьэн фаеу щыт, къащыми раІулІынышъ, ящэнэрэ мафэм лІагъэхэм къахэтэджыкІыжьын фаеу щыт».\n8Ар къызаІом, Хьисэ игущыІэхэр агу къэкІыжьыгъэх.\n9 Бзылъфыгъэхэр къэунэм къычІэкІыжьхи, Хьисэ игъогу рыкІорэ нэбгырэ пшІыкІузымрэ адрэ ягъусэгъэ пстэумрэ а зэкІэри араІотэжьыгъ. 10 Апостолхэм* ар языІотагъэхэр мы бзылъфыгъэхэр арыгъэх: Магдалэ къуаджэм щыщ Мерэми, Иуанни, Якъубэ янэ Мерэми, адрэ бзылъфыгъэхэу ахэмэ ягъусагъэхэри. 11 Ау бзылъфыгъэхэм къаІуагъэхэм зи къарымыкІэу апостолхэм къащыхъугъ, ашІошъи хъугъэп. 12Ау Петрэ тэджи, къэунэм чъагъэ. Зыриуфэхи, къэунэм зычІэплъэм, чэфынхэм анэмыкІ зи ылъэгъугъэп. Хъугъэр ыгъэшІагъоу иунэ ыгъэзэжьыгъ.\nЕммаус къуаджэм кІорэ гъогур\n13 А мэфэ дэдэм Хьисэ игъогу рыкІохэрэм ащыщхэу нэбгыритІу километрэ пшІыкІузкІэ Ерусалим пэчыжьэу щыт Еммаус зыцІэ къуаджэм кІощтыгъэх. 14КІохэзэ, хъугъэ-шІагъэ пстэуми рыгущыІэщтыгъэх. 15 ЗэдэгущыІэхэу зэупчІыжьхэу кІохэзэ, ежь Хьисэ абгъодахьи, ягъусэу кІуагъэ. 16Ау ахэмэ анэхэм къащипхъуи, зэрэ Хьисэ ашІэжьыгъэп.\n24:7 ЦІыф Лъэпкъым ы Къо – еплъ 5:24.\n24:10 апостолхэр – еплъ 6:13.\n17–Гъогум шъутетэу сыда шъузэрыгущыІэхэрэр, сыд паий шъунэшхъэйра?– ариІуагъ Хьисэ.\n18 –Мы мафэхэм Ерусалим къыщыхъугъэ Іофхэр ащ дэсхэм ащыщэу зымышІэрэ закъор орыщтын,– ыІуи, ахэмэ ащыщэу Клеопэ зыцІэм Хьисэ къыриІожьыгъ.\n19–Сыд Іофха?– яупчІыгъ Хьисэ. – азарет щыщ Хьисэ къехъулІагъэр ары,– къыраІуагъ ахэмэ. –Ар Тхьэмрэ цІыф пстэумрэ адэжькІэ игущыІэхэмкІи Іофхэу ышІагъэхэмкІи лъэкІыныгъэшхо зиІэ пегъымбарэу щытыгъ. 20Дин пэщэшхохэмрэ Тхьэмэтэ Хэсэшхом итхьаматэхэмрэ Пилат укІ тырырагъэлъхьаным пае, Пилат ар ІэкІагъахьи, къащым тырырагъэІулІагъ. 21 Израил лъэпкъым шъхьафитныгъэ къезытыщтыр ежьыр арэу тэ тыщыгугъыщтыгъ. 22Ащ нэмыкІэу, а зэпстэури зыхъугъэр непэ мэфищ мэхъу, тибзылъфыгъэхэм ащыщхэу зыгорэхэми къэбар гъэшІэгъон къытфаІотагъ. Ахэр пчэдыжьым жьэу къэунэм кІуагъэх, 23 ау Хьисэ ихьадэ къагъотыжьыгъэп. Къызагъэзэжьым, мэлэІичитІу къафэлъагъуи, Хьисэ псаоу ахэмэ къараІуагъэу къаІотэжьыгъ. 24Тэ тщыщ зыгорэхэр етІанэ къэунэм кІохи, бзылъфыгъэхэм зэраІуагъэм тетэу пстэури къагъотыгъ, ау Хьисэ ышъхьэкІэ алъэгъугъэп.\n25 –Сыдэу къыжъугурыІогъуае, пегъымбархэм аІогъэ пстэури шъушІошъ хъунэу сыдэу къин къышъуфэхъурэ!–ариІуагъ Хьисэ ахэмэ. 26–Мэссихь ищытхъушхо иІэ хъуным нэсыфэ, мы къиныгъэхэр ыщэчынхэ фэягъэба?\n27ЕтІанэ Хьисэ пегъымбар Мусэмрэ адрэ пегъымбар пстэумрэ къащегъэжьагъэу Тхьэм игущыІэ тхыгъэ пстэуми ежьым ехьылІагъэу арытхэр зэхаригъэшІыкІыгъэх.\n28 Къуаджэу зыдэкІощтыгъэхэм игъунэгъу зэхъухэм, Хьисэ къэмыуцоу блэкІырэм фэдагъ. 29Ау ахэмэ ар амыгъакІоу къагъэуцуи къыраІуагъ:\n–Мафэр хэкІотагъ, пчыхьашъхьи мэхъу пэт. Арышъ, тигъусэу къанэ.\nАр къызаІом, Хьисэ адишти, адэжь къэнагъ.\n30ЕтІанэ Хьисэ ахэмэ ягъусэу шхэнэу Іанэм эм зыпэтІысхьэм, хьалыгъур къыштагъ, Тхьэм щытхъу фишІи, зэгуичи аритыгъ. 31 Джащыгъум анэхэр къэплъэжьхи, зэрэХьисэр къашІэжьыгъ. КъызашІэжьым, Хьисэ кІодыжьи, анэхэмкІэ алъэгъужьыгъэп.\n32–Гъогум тызытетым, Хьисэ къыддэгущыэу Тхьэм игущыІэ тхыгъэхэм арытхэр къыдгуригъаІо зэхъум, игущыІэхэмкІэ тызэригъэгушІуагъэм пае, тыгухэр машІом фэдэу къызэкІигъанэщтыгъэба?– зэраІожьыгъ ахэмэ.\n33Ардэдэм ахэр къэтэджыжьхи, Ерусалим агъэзэжьыгъ. Апостол пшІыкІузымрэ адрэ ягъусэхэмрэ зэрэугъоигъэхэу къагъотыгъэх.\n34–Зиусхьаныр шъыпкъэ дэдэу лІагъэхэм къахэтэджыкІыжьыгъ, Симони зыкъыригъэлъэгъугъ,– аІуагъ апостолхэм. 35Ежьхэми гъогум къыщахъулІагъэри, Хьисэ хьалыгъур зызэгуечым, къызэрашІэжьыгъэри къаІотэжьыгъ.\nХьисэ игъогу рыкІохэрэм зыкъызэраригъэлъэгъугъэр\n(Маттэ 28:16-20; Марк 16:14-18; Иуан 20:19-23; Апостол. 1:6-8)\n36Ахэмэ мы Іофхэр къаIyaтэзэ, ежь Хьисэ азыфагу къиуцуи къариІуагъ:\n– Гупсэфыныгъэ шъуиІэу шъопсэу.\n37Ахэр къызэрэщтагъэхэм пае, агучІэ изыгъэу, хьадэ джадэ алъэгъоу къашІошІыгъ.\n38–Сыд пае шъугумэкІыра?– къариІуагъ Хьисэ. –Сыд пае шъугу щэч къихьэра? 39 Сэ сІэхэмрэ слъакъохэмрэ шъукъяплъ. Сэр дэдэр ары. ШъукъыстеІаби, шъуеплъ, сыда пІомэ хьадэ джадэм шъори, лыри, къупшъхьэри иІэхэп, сэ сиІэу зэрэшъулъэгъурэм фэдэу.\n40 Мы гущыІэхэр къызеІохэм, ыІэхэмрэ ылъакъохэмрэ аригъэлъэгъугъэх. 41ГушІуагъом къыхэкІэу ашІошъ мыхъоу агъэшІагъо зэхъум, къариІуагъ:\n–Мыщ дэжьым шхын горэ шъуиІа?\n42Пцэжъые гъэжъэгъэ ныкъо ратыгъ. 43Ар къаІихи, апашъхьэ щишхыгъ.\n44–Сызышъухэтым къышъуасІощтыгъэр мыры: пегъымбар Мусэ и Тэурат хабзи, адрэ пегъымбархэм ятхылъхэми, Сэбурыми сэ къысэхьылІагъэу арыт пстэури къысэхъулІэхэзэ, къэшъыпкъэжьынхэ фаех, – къариІуагъ Хьисэ ахэмэ.\n45ЕтІанэ Тхьэм игущыІэ тхыгъэхэм арытхэр зэхаригъэшІыкІыхэзэ, 46къариІуагъ:\n–Тхьэм игущыІэ тхыгъэхэм арыт: Мэссихь къин ыщэчын фаеу щыт, етІани лІэнышъ, ящэнэрэ мафэм лІагъэхэм къахэтэджыкІыжьын фаеу щыт. 47Ерусалим щегъэжьагъэу дунаим тет лъэпкъ пстэури къыхиубытэу, сэ къысфэлажьэрэ цІыфхэм сэ Мэссихь сцІэкІэ мы къэбарыр агъэІущт: ШъуипсэкІодхэм шъуафыкІэгъожьи, Тхьэм ахэр къышъуфигъэгъущтых. 48Шъо а Іоф пстэуми шъуряшыхьат. 49ШъукъэдаІу, сэ Сятэ шъукъызэригъэгугъагъэр* къышъуфезгъэхыщт. Ау уашъом къикІэу кІуачІэ къышъуфехыфэ, къалэу Ерусалим шъукъыдан.\nХьисэ уашъом зэрэдэкІоежьыгъэр\n(Марк 16:19-20; Апостол. 1:9-11)\n50ЕтІанэ Хьисэ ахэр Ерусалим дищыхи, Вифание къуаджэм игъунэгъоу ыщэхи, ыІэхэр къыІэтхи, Тхьэм ынэшІу къащифэнэу афелъэІугъ. 51Тхьэм афелъэІузэ ахэкІи, Тхьэм ар уашъом дищэяжьыгъ. 52Арэущтэу зэхъум, ежьым щытхъу фашІэу, лъэгонджэмышъхьэкІэ тІысыгъэх. ЕтІанэ гушІогъошхом хэтхэу Ерусалим агъэзэжьыгъ. 53Тхьэм щытхъу фашІэу, Тхьэм иунэшхо щыІэ зэпытыщтыгъэх. Амин.\n24:49 Сэ Сятэ шъукъызэригъэгугъагъэр – Тхьэм ы Псэ ЛъапІэ ары. Еплъ Апостол. 1:4-5.\n‹ 23 up 04 John / ИУАН ›


Мыгъэ нахьыб — Адыгэ макъ\nБжыхьэ дзэ дэщыгъор чъэпыогъум и 1-м Адыгеим щырагъэжьагъ ыкIи ар тыгъэгъазэм и 31-м нэс кIощт. Iофтхьабзэр республикэм зэрэщылъыкIуатэрэм, федеральнэ гупчэм къафигъэуцугъэ пшъэрылъхэр гъэцэкIэгъэнхэмкIэ Iофыгъоу зэшIуахыхэрэм къазыщытегущыIэгъэхэ пресс-конференцие Адыгэ Республикэм идзэ комиссариат щыкIуагъ.\nАщ хэлэжьагъэх дзэ комиссариатым ипащэу Александр Авериныр, кIалэхэр дэщыгъэнхэмкIэ ыкIи ухьазырыгъэнхэмкIэ отделым ипащэу Алексей Санташовыр, дзэ-врачебнэ комиссием ипащэу Руслъан Мамаевыр, къэбарлъыгъэIэс амалхэу республикэм итхэм ялIыкIохэр.\nАлександр Авериным пресс-конференциер къызэIуихызэ, адрэ илъэсхэм ялъытыгъэмэ, мыгъэ дащын фаеу къафагъэнэфэгъэ нэбгырэ пчъагъэр бэкIэ нахьыбэ зэрэхъугъэр хигъэунэфыкIыгъ. Ащ къызэриIуагъэмкIэ, къулыкъур зыхьынэу къызтефэрэ нэбгырэ мини 2,5-рэ фэдизмэ бжыхьэм къяджэщтых, ау мы уахътэм ехъулIэу ахэм ащыщэу 313-мэ джыри макъэ арагъэIун алъэкIыгъэгоп. УФ-м ухъумэнымкIэ и Министерствэ иунашъокIэ Адыгеим щыщ ныбжьыкIэ 730-мэ къулыкъур ахьыщт, хабзэ зэрэхъугъэу, ахэр чIыпIэ зэфэшъхьафхэм ащэщтых. Мыгъэ апэрэу Темыр флотым нэбгыри 10 агъэкIощт ыкIи зыдащэщтыгъэхэ чIыпIэхэм Къырым къахэхъуагъ.\nНыбжьыкIэу дзэм ащэщтхэм япсауныгъэ изытет медицинэ комиссиехэу район пэпчъ ащызэхэщагъэхэм ащауплъэкIу. Iофтхьабзэм къызэрэщыхагъэщыгъэмкIэ, гъэтхэ дзэ дэщыгъом изэфэхьысыжьхэр блэкIыгъэ илъэсым ебгъапшэхэмэ, пчъагъэм къыкIичыгъэп, макIэу хэхъуагъ ыкIи процент 76-м къулыкъу ахьыным фэхьазырхэу алъытагъ. Арэу щыт нахь мышIэми, анахь къахагъэщыхэрэм ащыщых къупшъхьэ-лъынтфэ, лъы къекIокI, кIэтIый узхэр.\nКомиссариатым иIофышIэхэм зэрагъэунэфыгъэмкIэ, дзэ къулыкъум зыщызыдзыехэрэм япчъагъэ мыгъэ зэхапшIэу нахь макIэ хъугъэ. АщкIэ зишIуагъэ къакIоу алъытэрэр дзэ-патриотическэ пIуныгъэм ылъэныкъокIэ Iофтхьабзэхэр бэу еджапIэхэм зэращызэхащэхэрэр ары.\nДзэ къулыкъум имэхьанэ зыкъегъэIэтыгъэным, ныбжьыкIэхэм ар ашIогъэшIэгъоныным фытегъэпсыхьэгъэ Iофтхьабзэу «Дзэм къулыкъу щызыхьыщтым и Маф» зыфиIорэр мы илъэсым чъэпыогъум и 25-м зэхащэщт. Ар мэфэкI шIыкIэм тетэу рагъэкIокIыщт. ГъэцэкIэкIо хабзэм иорганхэм, чIыпIэ зыгъэIорышIэжьыпIэхэм ялIыкIохэр, дзэм иветеранхэр, къэшъокIо купхэр, къулыкъум ащэщтхэм яIэхьылхэр хэлэжьэщтых.\n2018-рэ илъэсым зэхащэгъэ гъэтхэ дзэ дэщыгъом къыфэбгъэзэжьмэ, аныбжькIэ къулыкъу ахьынэу къызытефэрэ нэбгырэ мини 3-м ехъу чIыпIэ комиссариатхэм къякIолIагъэх, ахэм ащыщэу ныбжьыкIэ 600-р дзэ къулыкъум ащагъ, ащкIэ республикэм пшъэрылъэу къыфагъэуцугъэр гъэцэкIагъэ хъугъэ. Къулыкъум кIуагъэхэм ащыщыбэхэм дзэ-учетнэ сэнэхьат зэрагъэгъотыгъ, нэбгырэ 65-мэ апшъэрэ гъэсэныгъэ яI.\nДзэ дэщыгъо кампаниер Адыгеим сыдигъуи зэрифэшъуашэу зэрэщызэхащэрэр республикэ комиссариатым ипащэ къыIуагъ. Хабзэ зэрэхъугъэу, мы илъэсым ибжыхьэ дзэ дэщыгъуи шапхъэхэм адиштэу зэрэрагъэкIокIыщтыр, пшъэрылъэу къафагъэуцугъэхэр шIокI имыIэу зэрагъэцэкIэщтхэр къыкIигъэтхъыгъ.\nНэужым журналистхэм упчIабэ къатыгъ. Ахэр анахьэу зыфэгъэхьыгъагъэхэр: къулыкъум зыщызыдзыехэрэм зэрадэзекIохэрэр, мыгъэ кIэу дзэ дэщыным къыхэхьагъэхэр, ныбжьыкIэхэм япсауныгъэ изытет адрэ илъэсхэм зэратекIырэр, чIыпIэу зыдэкIощтхэр ежь яшIоигъоныгъэкIэ къыхахын алъэкIымэ, нэмыкIхэри. Дзэ комиссариатым иIофышIэхэм игъэкIотыгъэ джэуапхэр упчIэхэм къаратыжьыгъэх.\nПредыдущая Анахьыбэу хэхъоныгъэхэр зышIырэ лъэныкъу\nСледущая ШIэныгъэр цIыфым фэлажьэмэ…


ГъэпсэфыпIэу «Лэгъонакъэ» игъэпсын епхыгъэ Iофыгъохэр — Адыгэ макъ\nГъэпсэфыпIэу «Лэгъонакъэ» игъэпсын епхыгъэ Iофыгъохэр\nГъэпсэфыпIэу «Лэгъонакъэ» игъэпсын епхыгъэ проект иныр пхырыщыгъэным пае ащ игъунапкъэхэр, чIыпIэу ыубытыщтыр агъэнэфагъэх. Дунэе кIэнэу ЮНЕСКО-м ипсэуалъэхэр ащ къыхиубытэщтхэп. Урысыем и Президентэу Владимир Путиным Федеральнэ ЗэIукIэм фигъэхьыгъэ Джэпсалъэм чIыопс баиныгъэхэр амыукъохэу, ахэм зэрар афэмыхъухэу хэгъэгум ишъолъырхэм туризмэм зыщягъэушъомбгъугъэным мэхьанэшхо зэриIэр къыщиIогъагъ. Илъэс псаум зэпымыоу Iоф зышIэщт ащ фэдэ экокурортэу «Лэгъонакъэ» ишIынкIэ анахь Iофыгъо шъхьаIэу къэуцурэр тыкъэзыуцухьэрэ дунаим зэрар емыхыгъэныр, чIыопс баиныгъэхэр къэухъумэгъэнхэр ары.\nШъугу къэдгъэкIыжьын: Петербург щыкIогъэ дунэе экономикэ форумышхом Адыгэ Республикэм иминистрэхэм я Кабинетрэ НАО-у «Гъэхъунэ Плъыжьыр» зыфиIорэмрэ зэзэгъыныгъэ щызэдашIыгъагъ, инвестиционнэ проектышхоу «Всесоюзный горный экокурорт «Лагонаки» зыфиIорэр Адыгэ Республикэм щыгъэпсыгъэным ар фэгъэхьыгъагъ.\nЗэрэгугъэхэрэмкIэ, гъэпсэфыпIэм гектар 1500-рэ фэдиз ыубытыщт ыкIи псыхъоу «Сухой Курджипс» зыфиIорэм иIэгъо-благъокIэ щыIэщт, къушъхьэу Абадзэш-Мурзыкъао икъушъхьэтхыхэу къокIыпIэ лъэныкъомкIэ гъэзагъэхэр ыубытыщтых. ГъэпсэфыпIэу ашIыщтыр зыдэщытыщт чIыпIэр зэгорэм къушъхэлъэ хъупIэу щытыгъ. ЧIыопс псэуалъэхэм ыкIи анахь къагъэгъунэрэ чIыпIэ зэфэшъхьафхэм гъэпсэфыпIэр анэсыщтэп.\n1992-рэ илъэсым нэс былымхэр мыщ щагъэхъущтыгъэх. Ащ нэужым Адыгеим и Правительствэ ар Кавказ заповедникым ритыжьыгъагъ биосфернэ полигон щагъэпсыным ыкIи рекреационнэ гухэлъхэм апае агъэфедэнэу. Джы а Iофыр ухыгъэ хъугъэ.\nУрысые Федерацием и Правительствэ и Тхьаматэу Михаил Мишустиныр ащ ыпэкIэ кIэтхэжьыгъагъ Лэгъонэкъэ биосфернэ полигон гъэпсыгъэным фэгъэхьыгъэ унашъом. Джырэ уахътэм диштэрэ, щынэгъончъэу щытыщт турист инфраструктурэ мыщ щызэхэщэгъэнымкIэ ащ амал къеты.\nАдыгеим ипащэхэр къызыпкъырыкIыхэрэр республикэм иэкологическэ щынэгъончъагъэ тегъэпсыхьагъэу Адыгеим ичIыопс кIэн къэухъумэгъэн зэрэфаер ары.\nПроектыр агъэцэкIэн зыхъукIэ биосфернэ полигоным икъэухъумэн анаIэ тырагъэтыщт, рекреационнэ гухэлъхэм атегъэпсыхьагъэу чIыгу Iахьхэу агъэфедэщтхэри агъэнэфэщтых.\nЛэгъонэкъэ полигоным пышIэгъэ кIэпсэ гъогухэр ары ныIэп агъэфедэщтхэр. Къушъхьэлъэ чIыпIэхэу лыжэхэмкIэ зыщызекIощтхэм рельефым зэхъокIыныгъэ фэшIыгъэн фаеу къашIыщтэп.\nНепэкIэ щыIэ гъогухэр, бэшIагъэу агъэфедэщтыгъэхэ чIыпIэхэр арых линейнэ псэуалъэхэмрэ технологическэ гъогухэмрэ аубытыщтхэр. ЗэкIэ инфраструктурэ «хьылъэкIэ» заджэхэрэр (хьакIэщхэр, машинэ уцупIэхэр, инженер псэуалъэхэр) заповедникым къыхимыубытэрэ чIыпIэхэм ащагъэпсыщтых.\nФыщт-Ошъутенэ чIыпIэм дэжь гъэпсэфыпIэр щагъэпсынэу зэрэрамыхъухьэрэр хэгъэунэфыкIыгъэн фае. Аужыпкъэм ащ пэблагъэуи ар щытыщтэп. А екIолIакIэм амал къытыщт Лэгъонэкъэ къушъхьэтхым ипсэуалъэхэмрэ ичIыопс комплекс гъэшIэгъонхэмрэ анэмысынхэмкIэ.\nЮНЕСКО-м дыряIэ зэдэлэжьэныгъэм фэгъэхьыгъэу къэпIон хъумэ, гъэпсэфыпIэм епхыгъэхэ гухэлъхэм организациер ащагъэгъозагъ. Дунэе чIыопс кIэным къыхиубытэрэ «КъохьэпIэ Кавказым» зэрар ыхьыщтэп. Ащ къикIырэр чIыопсыр зытетым тетэу, зэщымыкъуагъэу къыткIэхъухьэхэрэм зэралъыдгъэIэсыжьышъущтыр ары.\nЮНЕСКО-м ишэпхъэ документхэм къызэраIорэмкIэ, Дунэе кIэным и Комитет игъоу зилъэгъурэ нэужым IофшIэным фежьэн ылъэкIыщт Конвенцием хэлэжьэрэ къэралыгъор.\nГъэпсэфыпIэм епхыгъэ Iофтхьабзэхэм яихъухьан лъэныкъуабэ къызэлъеубыты. 2019-рэ илъэсым Урысые Федерацием ЮНЕСКО-м макъэ ригъэIугъагъ гъэпсэфыпIэр агъэпсын мурад зэряIэмкIэ. 2020-рэ илъэсым Дунэе кIэным и Гупчэ гъэпсэфыпIэм имастер-план щагъэгъозэгъагъ. 2020-рэ илъэсым ыкIэхэм адэжь Дунэе кIэным и Комитет игъоу ылъэгъухэрэр пхырыщыгъэнхэм пае документхэр, гъунапкъэхэр къэзгъэнэфэрэ тхылъыпIэхэр ыкIи нэмыкIхэр Гупчэм IэкIагъэхьэгъагъэх. Мы лъэхъаным гъэпсэфыпIэм иплан Iоф дашIэжьы, экологием ылъэныкъокIэ стратегическэ уасэу ащ иIэр агъэхьазыры, нэужым ахэр зэкIэ ЮНЕСКО-м IэкIагъэхьажьыщтых.\nГъэпсэфыпIэм ишIын фежьэнхэм ыпэкIэ мы къыкIэлъыкIохэ- рэр гъэцэкIагъэ хъунхэ фае:\n1) ЮНЕСКО-м и Дунэе кIэн и Комитет къызэрэдыригъаштэрэр къызщиIорэ тхылъыр;\n2) Урысыем иобщественность икъоу Iофым щыгъэгъозэгъэныр;\n3) Урысые Федерацием ихэбзэгъэуцугъэ къыдилъытэхэрэр зэкIэ гъэцэкIэгъэнхэр, ащ хэхьэх:\n— хъызмэт IофшIэнэу рахъухьагъэм цIыфхэр щыгъэгъозэгъэнхэр;\n— федеральнэ лъэгапIэм диштэу къэралыгъо экологическэ экспертизэ шIыгъэныр;\n— федеральнэ лъэгапIэм диштэу къэралыгъо (къэлэгъэпсын IофымкIэ) экспертизэ шъхьаIэр шIыгъэныр;\n— псэолъэшIын Iофхэм икъоу алъыплъэгъэнхэр;\n— Урысыем чIыопсым икъэухъумэнкIэ ихэбзэгъэуцугъэ къыдилъытэхэр мыукъогъэнхэр.\nАдыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ пшъэрылъ къызэрафишIыгъэм тетэу проектым ипхырыщын ыуж зихьэхэкIэ Кавказ заповедникым идирекциерэ общественностымрэ зэдэлэжьэныгъэ-зэгурыIоныгъэ азыфагу илъын фае. Ащ пае чIыопсым икъэухъумэн фэгъэзэгъэ общественнэ организациехэр хэлажьэхэзэ, гъэпсэфыпIэм ишIынкIэ мастер-планым ипрезентацие шышъхьэIум и 5-м зэхащэщт.\nПредыдущая В Адыгее программы господдержки помогают начинающим фермерам развивать свое дело


Щылэ мазэм и 12-р — Урысые Федерацием ипрокуратурэ иIофышIэ и Маф | Адыгэ Макъ\nЩылэ мазэм и 12-р — Урысые Федерацием ипрокуратурэ иIофышIэ и Маф\nПрокуратурэ къулыкъухэм яIофышIэхэу, яветеранхэу лъытэныгъэ зыфэтшIыхэрэр!\nУрысые Федерацием ипрокуратурэ иIофышIэ и Мафэ фэшI тышъуфэгушIо!\nИлъэс 300 фэдиз хъугъэ прокуратурэр урысые къэралыгъом икIэгъэкъон пытэу зыщытыр, цIыфхэм яфитыныгъэхэм, яфедэхэм, рэхьатныгъэм якъэухъумэн зыфэлажьэрэр.\nПрокуратурэм икъулыкъухэм яIофышIэхэм яхъупхъагъэ бэкIэ елъытыгъ уасэу къэралыгъо хабзэм къыфашIыщтыр, социальнэ-экономикэ зэхъокIыныгъэхэм шIуагъэу къатыщтыр, цIыфхэм хабзэм цыхьэу фашIыщтыр.\nIэпэIэсэныгъэшхо зэрахэлъым, яIоф зэрэфэшъыпкъэхэм, япшъэрылъхэр дэгъоу зэрагъэцакIэхэрэм афэшI Адыгэ Республикэм ипрокуратурэ икъулыкъухэм яIофышIэхэм ямэфэкI зыщыхагъэунэфыкIырэ мафэм тызэрафэразэр ятIо тшIоигъу.\nНыбджэгъу лъапIэхэр, псауныгъэ пытэ, щыIэкIэ-псэукIэ дэгъу шъуи-\nIэнэу, шIоу щыIэр зэкIэ къыжъудэхъунэу тышъуфэлъаIо! Адыгеимрэ Уры-\nсыемрэ яхэхъоныгъэ шIэныгъэу, опытэу шъуиIэр фэжъугъэлэжьэнэу шъу-\nАдыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу, Урысые политикэ партиеу\n«Единэ Россием» и Адыгэ шъолъыр къутамэ и Секретарэу


ЫпкIэ хэмылъэу къаратыщт — Адыгэ макъ\nЫпкIэ хэмылъэу къаратыщт\nРедактор 13.02.2020 КЪЭБАРЫКlЭХЭР\nУрысые Федерацием псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ и Министерствэ унашъо зэришIыгъэмкIэ, инсульт, инфаркт хъугъэхэм, «острый коронарный синдром» зыфаIорэ узыр зиIэхэм, зыгу операцие ашIыгъэхэм ящыкIэгъэ Iэзэгъу уцхэр ыпкIэ хэмылъэу илъэсым къыкIоцI аратыщтых.\nАхэр, Iэзэгъу уцхэр, зыфэдэхэр министерствэм къыхихыгъэх. УФ-м псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ иминистрэ игуадзэу Олег Салагай къызэриIорэмкIэ, а фэIо-фашIэр зэрагъэцэкIэщт шIыкIэр зэхафыгъах, ащ пэIухьащт мылъкури агъэнэфагъ.\nТызэрэщыгъуазэмкIэ, зигугъу къэтшIыгъэ узхэр къызэузыгъэхэм ящыкIэгъэщт Iэзэгъу уцхэр ыпкIэ хэмылъэу джынэс зэратыщтыгъэхэр сымэджэщхэм ачIэлъхэр арыгъэ. Джы амбулаториехэми ахэр аратыхэзэ ашIыщт.\nИнфарктыр, инсультыр къызэузыгъэхэу, зыгу операцие ашIыгъэхэу ренэу врачхэр зылъыплъэнхэу щытхэм ящыкIэгъэ Iэзэгъу уцхэр аIэкIэгъэхьэгъэным иамалхэр министерствэм зызэрихьэхэрэр тIэкIу шIагъэ. Джы ар зэрашIыщт шIыкIэр къыхахыгъ.\nФедерациемкIэ Советым социальнэ политикэмкIэ и Комитет ипащэ иапэрэ гуадзэу Валерий Рязанскэм къызэрэхигъэщырэмкIэ, тапэкIэ «лекарственное страхование» зыфаIорэ шIыкIэм техьагъэмэ хъущт.\nМы Iофым епхыгъэу Адыгэ Республикэм псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ и Министерствэ непэ ышIэрэр, ащ зызэрэфигъэхьазырырэр къыIотэнэу гущыIэгъу тшIыгъэ Iэзэгъу уцхэр цIыфхэм ягъэгъотыгъэнымкIэ отделым ипащэу Т. Г. Полянскаям. Ащ къызэриIуагъэмкIэ, федеральнэ гупчэм документхэр зэкIэ ыштагъэх, мылъкоу а Iофтхьабзэм игъэцэкIэн пэIухьащтыр федеральнэ бюджетым къыхагъэкIыщт. ЫпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ узхэр зиIэхэм ыпкIэ хэмылъэу илъэсым къыкIоцI аратынэу щыт Iэзэгъу уцхэм я Перечень аухэсыгъ, ащ Iэзэгъу уц зэфэшъхьаф 23-рэ хэхьэ. Мы мафэхэм тиминистерствэ къелъытэ ащ фэдэ сымаджэу республикэм щыпсэухэрэм Iэзэгъу уцэу ящыкIагъэр зыфэдизыр, ахэр ягъэгъотыгъэнхэм пэIухьащт мылъкур.\n— Мы программэм фэгъэхьыгъэ унашъор щылэ мазэм и 24-м УФ-м юстициемкIэ и Министерствэ щатхыгъ, мэзаем и 2-м къыщыублагъэу Iэзэгъу уцхэм я Перечень ухэсыгъэ хъугъэ, кIуачIэ иI, — еIо тигущыIэгъу. — Хэбзэгъэуцугъэм къызэрэдилъытэу, мы мазэм тиминистерствэ аукцион зэхищэщт, а Iэзэгъу уцхэр республикэм къэзыщэщтыр ащ къыщынэфэщт. ТиреспубликэкIэ а узхэр зиIэхэм ящыкIэгъэ Iэзэгъу уцхэр ыпкIэ хэмылъэу поликлиникэхэми къащаратэу заублэщтыр мэлылъфэгъур ары.\nМыщ дэжьым къыхэдгъэщы тшIоигъу: цIыфэу а узхэр къызэузыгъэхэм, зыгу операцие ашIыгъэхэм ящыкIэгъэ Iэзэгъу уцхэр ыпкIэ хэмылъэу илъэсырэ аратыщтых. БлэкIыгъэ илъэсхэм ахэм афэдэ сымаджэхэм ащыщэу инфаркт зиIагъэхэр арых ныIэп ыпкIэ хэмылъэу Iэзэгъу уцхэр илъэсныкъом къыкIоцI зэратыщтыгъэхэр. Инсульт зыпэкIэкIыгъэхэм ащ фэдэ фэгъэкIотэныгъэ яIагъэп. Джы зигугъу къэтшIыгъэ узхэр зыпэкIэкIыгъэхэр зэпхыгъэ IэзапIэхэм ящыкIэгъэ Iэзэгъу уцхэу врачхэм къагъэнэфагъэхэр ыпкIэ хэмылъэу илъэсырэ къащаратыщтых.\nПредыдущая ЧIыпIэ къызыуамытыкIэ – ахъщэ IэпыIэгъу\nСледущая «Ростелеком» развивает интеллектуальный проект «IQ выше среднего» на Юге


Республика Адыгея - Щытхъум итамыгъэ фагъэшъошагъ\nПсэупIэ-коммунальнэ хъызмэтым зэхъокIыныгъэхэр егъэшIыгъэнхэмкIэ Фондым игенеральнэ пащэу Константин Цициныр джырэблагъэ Адыгеим щыIагъ. Мыекъуапэ дэт унэ зэтетхэм ащыщ «ЩысэтехыпIэу аIыгъ ун» зыфиIорэ тамыгъэр зэрэфагъэшъошагъэм фэгъэхьыгъэ Iофтхьабзэм хэлэжьагъэх Фондым ипащэрэ АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Муратрэ.\nЩытхъум итамыгъэу «ЩысэтехыпIэу аIыгъ ун» зыфиIорэр Мыекъуапэ иурамэу Шоссейнэм тет унэу N 20-м фагъэшъошагъ. Ар шIукIэ зыфэплъэгъунэу щытыр ТСЖ-у «Феникс» зыфиIорэм итхьаматэу Александр Плющ ары.\nПсэупIэкоммунальнэ хъызмэтым зэхъокIыныгъэхэр егъэшIыгъэнхэмкIэ Фондым игенеральнэ пащэу Константин Цициным ащ иIофшIагъэ осэшхо фишIи, «ПсэупIэ-коммунальнэ хъызмэтым и Щытхъу тамыгъ» зыфиIорэр фигъэшъошагъ ыкIи Iэпшъэ сыхьат шIухьафтынэу ритыгъ.\nЗигугъу тшIырэ унэр 1990-рэ илъэсым ашIыгъ. 2009-рэ илъэсым псэупIэ-коммунальнэ хъызмэтым зэхъокIыныгъэхэр егъэшIыгъэнхэмкIэ Фондым имылъкукIэ мыщ гъэцэкIэжьын инхэр рашIылIагъэх: унашъхьэр зэблахъугъ, унэ кIоцIым инженернэ IофшIэнхэр рашIылIагъэх, агъэфедагъэр учет зышIырэ пкъыгъохэр агъэуцугъэх, чIыунэхэр, унэм итеплъэ, лифтыр агъэцэкIэжьыгъэх. «ШэпхъэшIухэм адиштэрэ къэлэ щыIакIэр гъэпсыгъэныр» зыфиIорэ программэм къыдыхэлъытагъэу 2018-рэ илъэсым урамхэу Шоссейнэм тет унэхэу N 4-мрэ N 6-мрэ ящагухэр зэтырагъэпсыхьагъэх, ахэм сомэ миллиони 4,6-рэ атефагъ.\nАдыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат бысымхэм къафэгушIозэ къыIуагъ мы унэр щысэтехыпIэу зэрэщытыр.\n— ПсэупIэ-коммунальнэ хъызмэтым зэхъокIыныгъэхэр егъэшIыгъэнхэмкIэ Фондым Адыгеим щыпсэухэрэм ацIэкIэ рэзэныгъэ гущыIэхэр фэзгъазэхэ сшIоигъу. ШIуагъэ къэзытырэ IофшIэнэу ыгъэцакIэрэм къыкIэлъыкIоу республикэм итеплъэ нахь дахэ мэхъу зэпыт. ЦIыфхэм япсэупIэхэр нахь кIэракIэ шIыгъэнхэмкIэ, ящагухэр зэтегъэпсыхьэгъэнхэмкIэ мыщ фэдэ щысэшIухэм тэркIэ мэхьанэшхо яI. Урамэу Шоссейнэм тет унэм ибысымхэм аIэ зэкIэдзагъэу акIуачIэ зэрэрахьылIагъэм къэгъэлъэгъонышIухэр къыкIэкIуагъэх. Шъугу етыгъэу, шъузэкъотэу Iоф зэрэшъушIэрэм фэшI «тхьашъуегъэпсэу» шъосэIо, — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.\nКонстантин Цициным къызэриIуагъэмкIэ, АдыгеимкIэ энергием нахь шIуагъэ къытэу гъэфедэгъэнымкIэ программэм хэлажьэхэрэмкIэ мы унэр апэрэщт. Ащ пэIухьащт мылъкоу сомэ миллиони 5-р Фондым къытIупщынэу хьазыр.\n— Фондым къытIупщырэ мылъкумкIэ мы унэм щыпсэухэрэм энергиер нахь макIэу зыгъэстыщт шIыкIэхэр щагъэфедэшъущтых. Ащ ишIуагъэкIэ коммунальнэ фэIо-фашIэхэм уасэу алъатырэр процент 30 — 40-кIэ нахь мэкIэщт. Мы Iофыгъом изэшIохын Адыгеим и ЛIышъхьэрэ сэрырэ тырыгущыIагъ. Сэгугъэ мы илъэсэу тызхэтым шIуагъэ къэзытырэ шIыкIэхэр къышъуIэкIэдгъэхьанхэу, — къыIуагъ Константин Цициным.\nМэфэкI Iофтхьабзэм ыуж Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат район цIыкIоу «Восходым» щыпсэухэрэм адэгущыIагъ. ЦIыфхэр анахьэу зыгъэгумэкIырэ упчIэхэр республикэм ипащэ къыфагъэзагъэх. Ахэр зэхэфыгъэнхэмкIэ Мыекъопэ къэлэ администрацием ипащэу Андрей Гетмановым пшъэрылъ гъэнэфагъэхэр фишIыгъэх.\nШъугу къэдгъэкIыжьын, псэупIэ-коммунальнэ хъызмэтым зэхъокIыныгъэхэр егъэшIыгъэнхэмкIэ Фондым зэзэгъыныгъэу дашIыгъэм ишIуагъэкIэ 2008-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 2016-рэ илъэсым нэс шъолъыр программэм къыдыхэлъытагъэу къат пчъагъэу зэтет унэ 1637-м щыщэу 830-р дэгъоу агъэцэкIэжьыгъэх. Бюджет зэфэшъхьафхэм къахахыгъэ мылъкоу сомэ миллиардрэ ныкъорэ фэдизыр а IофшIэнхэм апэIуагъэхьагъ.\n2014-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 2018-рэ илъэсым нэс охътэ кIэкIым тегъэпсыхьэгъэ гухэлъым епхыгъэу фэтэрыбэу зэхэт унэ 325-мэ игъэкIотыгъэ гъэцэкIэжьынхэр арашIылIагъэх. А IофшIэнхэм сомэ миллион 437,1–рэ апэIуагъэхьагъ. 2019-рэ илъэсымкIэ гухэлъэу щыIэр мыщ фэдэ унэ 81-рэ агъэцэкIэжьыныр ары, шIокI зимыIэ тынэу къаугъоихэрэ сомэ миллиони 134,3-м ехъу ащ пэIуагъэхьащт.


ИлъэсыкIэм тызэжэщт зэхъокIыныгъэхэр — Адыгэ макъ\nИлъэсыкIэм тызэжэщт зэхъокIыныгъэхэр\n2021-рэ илъэсым зэхъокIыныгъакIэу къыздихьыщтхэм нэIуасэ шъуафэтшIыныр джыри лъытэгъэкIуатэ.\nУрысыем щыпсэухэу, илъэсым къыкIоцI сомэ миллиони 5-м ехъу къэзгъахъэхэрэм хэбзэIахьэу атыщтыр нахьыбэ ашIыгъ.\nФизическэ лицэхэм ар процент 13 – 15-м фэдизыщт. Ащ ишIуагъэкIэ, зыпкъит шэпхъэ хьакъулахьтыным тикъэралыгъо текIыщт. «Мылъку хэбзэIахьэу» къэралыгъом къыIэкIэхьащтыр нэбгырабэмэ ямыIэ уз хьылъэхэр (орфаннэ) къызэузырэ сабыйхэм зэряIэзэщтхэм пэIуагъэхьащт.\nДжащ фэдэу цIыфым иунэе мылъку зищэкIэ, страховой тынхэм къакIэкIощт мылъкур процент 13-у щыIагъэмкIэ къафалъытэнэу унашъом къыщеIо.\nУтэшъуагъэхэр зыдащэщтхэр къызэIуахыжьыщтых\n2021-рэ илъэсым унашъоу кIуачIэ зиIэ хъугъэхэм ащыщ медицинэ вытрезвительхэм ясистемэ зыпкъ игъэуцожьыгъэныр. Джы ахэм яIофшIэн ыпкIэ хэлъэу гъэпсыгъэщт. ЦIыфыр ащ амыщэзэ, медицинэм иIофышIэ ыуплъэкIун фае.\nУтэшъуагъэхэр зыдащэщтхэ чIыпIэхэр къызэIуахыжьынхэм дыригъэштагъ къэралыгъом исанитарнэ врач шъхьаIэщтыгъэу, УФ-м и Къэралыгъо Думэ идепутатэу Геннадий Онищенкэм. Ащ къызэриIуагъэмкIэ, ешъуагъэхэр урамым зэрэтещтыхьэхэрэм къыхэкIэу мы Iофыгъом анахьэу мэхьанэ зыщыриIэр кIымафэр ары.\nУтэшъуагъэхэр къызэрагъэнэхъэжьыщтыгъэхэ системэу совет хабзэм илъэхъан щыIагъэр 2011-рэ илъэсым зызэпагъэум, а IофшIэныр сымэджэщхэм афагъэзагъэу щытыгъ. Шъолъырхэм ащыщхэм медицинэ, социальнэ ыкIи нэмыкI къэралыгъо учреждениехэм япхыгъэхэу ащ фэдэ чIыпIэхэр къагъэнагъэхэу яIэх. Ау ахэм яIофшIэн хэбзэгъэуцугъэ гъэнэфагъэ пылъэу щытыгъэп.\nСоциальнэ хъытыум щыхъонэжьыщтхэп\nИкIыгъэ илъэсым парламентым ипалатитIу зыдырагъэштэгъэ хэбзэгъэуцугъэм джы кIуачIэ иIэ хъущт. Ар зыфэгъэхьыгъэр фитыныгъэхэм апэшIуекIорэ контентэу къыхаутыхэрэр социальнэ хъытыум зэфишIынхэр ары.\nХэбзэгъэуцугъэм зэрэщыгъэнэфагъэмкIэ, Урысыем щыщ нэбгырэ мин 500-м ехъу чэщ-зымафэм зэрыхьэрэ социальнэ хъытыум къырагъэхьэрэ контентыр ежь- ежьырэу ыуплъэкIун фае. Хъонагъохэр зыхэтхэм анэмыкIэу, зыныбжь имыкъугъэхэр зыхэт материалхэр, наркотикхэр зэрагъэхьазырхэрэр ыкIи зэрагъэфедэхэрэр, заукIыжьыным фэзыщэхэрэ шIыкIэхэр къизыIотыкIыхэрэ тхыгъэхэр, интернет-казинохэр зэфашIынхэу щыт. Мыщ епхыгъэ хэбзэгъэуцугъэм мэзаем и 1-м кIуачIэ иIэ хъущт.\nПцIым пае хьапс къэпхьыщт\nЗиIэнатIэ къызфэзгъэфедэзэ пцIы зыусырэм джы нахь пхъашэу пшъэдэкIыжь рагъэхьыщт – илъэсищ хьапс е тазыр сомэ миллионитIу.\nГущыIэм пае, къэзыуцухьэхэрэмкIэ уз щынагъо цIыфым иIэу зыIорэм сомэ миллионищ рагъэтыщт е илъэси 4 хьапс тыралъхьащт.\nАнахь пшъэдэкIыжь иныр – илъэси 5 хьапс е тазыр сомэ миллиони 5 – цIыфым бзэджэшIэгъэ хьылъэ зэрихьагъэу имыхьакъ езыIуалIэрэм рагъэпщыныщт. ЫпэкIэ хьапс пшъэдэкIыжь щыIагъэп.\nБзылъфыгъэхэм Iоф зэрашIэн фимытыгъэхэ сэнэхьатхэр агъэмэкIагъэх\nМыщ епхыгъэу IофшIэнымкIэ министерствэм иунашъо 2021-м икъихьагъу кIуачIэ иIэ мэхъу.\nБзылъфыгъэхэм Iоф зэрашIэн фимыт сэнэхьат 450-м ехъу щыIагъ. Джы ахэм япчъагъэ 100-м нэс къырагъэIыхыгъ. Химическэ къыдэгъэкIыныр (ртуть, хлор, фтор, нэмыкIхэри) зыщашIыхэрэм, джащ фэдэу, чIычIэгъ IофшIэн хьылъэхэр зыщыкIохэрэм джыри ахэр аIухьанхэ фитхэп. Ау ащ фэдэ компаниехэм бзылъфыгъэхэр япэщэнхэ, янаучнэ е ямедицинэ IофышIэнхэ алъэкIыщт.\nГъучI лъэпкъ зэфэшъхьафхэм Iоф зэрадашIэрэ ыкIи гъэстыныпхъэ энергетическэ лъэныкъохэу хъулъфыгъэ кIуачIэ зищыкIагъэхэр агъэкIэжьыгъэ спискэм къыхэнагъэх. Ащ имызакъоу, шэкI къыдэгъэкIыным – бзыуцыф ыкIи шъом ягъэхьазырын иапэрэ едзыгъо, гъомылэпхъэ къыдэгъэкIыным – мыл гъэхьазырыным бзылъфыгъэхэм Iоф щашIэн фитхэп.\nПредыдущая Нэбгырэ миллиони 3,5-мэ законопроектыр къызфагъэфедэн алъэкIыщт\nСледущая Непэ — Урысые печатым и Маф


Урысыем и Къэралыгъо Совет изэхэсыгъу | Адыгэ Макъ\nАвтомобиль гъогухэр щынэгъончъэнхэм епхыгъэ лъэпкъ проектым игъэцэкIэн зэрэкIорэм зэхэсыгъом щыхэплъагъэх. Владимир Путиным ипсалъэ зэрэщыхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, автомобиль гъогухэр щынэгъончъэнхэм фэгъэхьыгъэ лъэпкъ проектым ипхырыщын зэрэкIорэмкIэ зэфэхьысыжьхэр шIыгъэнхэ фае.\n«Гъогу хъызмэтым зэхъокIыныгъэхэр щышIыгъэнхэм пае мы охътэ благъэм шъолъыр пэпчъ 2024-рэ илъэсым нэс зэшIуахыщт программэ гъэнэфагъэ щаштэн фае. Ащ гъогушIхэм амал къаритыщт тапэкIэ Iофэу ашIэщтыр рахъухьанэу, техникэ лъапIэхэр, псэолъапхъэхэр къащэфынэу, технологиякIэхэр аIэ къырагъэхьанхэу», — хигъэунэфыкIыгъ Владимир Путиным.\nПстэуми зэдагъэфедэрэ автомобиль гъогухэм зызэрарагъэушъомбгъущтым, гъогухэм ящынэгъончъагъэ афэгъэхьыгъэ докладхэм зэхэсыгъом щядэIугъэх. Докладхэр къэзышIыгъэхэр: Къэралыгъо Советым икуп ипащэу, Республикэу Бурятием ипащэу Алексей Цыденовыр, Урысыем транспортымкIэ иминистрэу Евгений Дитрих, Урысые Федерацием хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ иминистрэу Владимир Колокольцевыр, Ленинград хэкум игубернаторэу Александр Дрозденкэр, Курскэ хэкум игубернатор ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцакIэу Роман Старовойт.\nГъогушIыныр нахьышIоу зэхэщэгъэнымкIэ, гъогухэм яIыгъынкIэ, ягъэцэкIэжьынкIэ, гъогухэм ящынэгъончъагъэкIэ игъоу алъэгъугъэхэм зэхэсыгъом щахэплъагъэх. Ахэр зыфэгъэхьыгъагъэхэр подряднэ организациехэм яIофшIэн нахьышIоу зэхэщэгъэныр, уплъэкIун Iофтхьабзэхэр зехьэгъэнхэр, псэолъэшIынымкIэ проектхэр къэралыгъо экспертизэ шIыгъэнхэр, автомобиль гъогухэм ягъэцэкIэжьын, регион автомобиль гъогухэм язытет нахьышIу шIыгъэныр ары.\nЗэхэсыгъом зэрэщыхагъэунэфыкIыгъэмкIэ, лъэпкъ проектым къыдыхэлъытагъэу автомобиль гъогухэр зэрагъэцэкIэжьыщтхэм ыкIи зэрагъэкIэжьыщтхэм яшIуагъэкIэ цIыфхэм ящыIэкIэ-псэукIэ хэпшIыкIэу зыкъиIэтыщт. 2024-рэ илъэсым ехъулIэу лъэпкъ проектым диштэу хэгъэгум ишъолъырхэм ярегион гъогу километрэ мин 45-рэ, урамхэм зэлъаубытырэ километрэ мин 30 агъэцэкIэжьыщт.\nТранспорт инфраструктурэм хэхъоныгъэ егъэшIыгъэнымкIэ Адыгеим Iофышхо щызэшIуахынэу рахъухьэ. Лъэпкъ проектым тетэу мыгъэ регион мэхьанэ зиIэ гъогу километрэ 43,5-рэ агъэкIэжьыщт, нэфрыгъуазэхэр атырагъэуцощтых. Лъэпкъ проектым къыщыдэлъытэгъэ мылъкум нэмыкIэу Адыгэ Республикэм гъогухэмкIэ и Фонди мыгъэ гъогу километрэ 23-м ехъумэ ягъэцэкIэжьынкIэ Адыгеим ахъщэ къыфыхигъэкIыщт. Джащ фэдэу трассэу М4-«Дон» зыфиIорэм игъогу зэхэкIыпIэ, Гъозэрыплъэрэ Лэгъо-Накъэрэ зэзыпхырэ гъогум яшIын, поселкэу Тульскэм дэжь псыхъоу Шъхьэгуащэ телъ лъэмыджым игъэкIэжьын лъагъэкIотэщт.\n«Лъэпкъ проектым, къэралыгъо программэхэм, къэралыгъо корпорациехэм, республикэм гъогухэмкIэ и Фонд япроектхэм къадыхэлъытагъэу республикэм гъогухэмкIэ иотраслэ хэхъоныгъэ егъэшIыгъэнымкIэ хэбзэ къулыкъу пстэуми Iофышхо зэшIуахы. Ащ республикэм исхэм ящыIэкIэ-псэукIэ хэпшIыкIэу зыкъыригъэIэтыщт. Пшъэрылъэу къытфашIыгъэхэр зэрэдгъэцэкIэщт шIыкIэм тыгъуасэ тытегущыIагъ. Ахэм ягъэцэкIэнкIэ амалхэр щыIэх. Урысые Федерацием и Президент пшъэрылъхэу, Iофыгъохэу къыгъэнэфагъэхэм язэшIохынкIэ лъэпкъ проектым ипхырыщын пае федеральнэ гуп-чэм амал тедзэхэр къызэрэщыхахыщт-\nхэм тицыхьэ телъ», — хигъэунэфыкIыгъ КъумпIыл Мурат.


ЯIофшIэн хагъахъо, къуаем идэгъугъэ лъэплъэх | Адыгэ Макъ\nЯIофшIэн хагъахъо, къуаем идэгъугъэ лъэплъэх\nЩэ заводэу «Шовгеновский» зыфиIорэм иIофшIэн бэмышIэу ригъэжьэжьыгъ. ДжырэкIэ мыщ мафэм продукцие тонн 20 — 25-рэ къыщыдагъэкIы, ау IофшIэным хагъахъо, бжыхьэм чэщ-зымафэм тонн 50-м ехъу къыщыдагъэкIын гухэлъ яI.\nПредприятием икоммерческэ пащэу Мэрэтыкъо Схьатбый къызэриIуагъэмкIэ, непэрэ мафэм ехъулIэу заводым «Сыр Адыгейский», «Чечел», «Косичка», «Сулугуни» зыфиIохэрэр къыщыдагъэкIых. Былымытхъуи ашIынэу рагъэжьагъ. Ащ фытегъэпсыхьэгъэ цехым ищыкIэгъэ Iэмэ-псымэхэр Урысыем имызакъоу IэкIыб къэралыгъохэми къащащэфыгъэх. Пащэм къызэриIуагъэмкIэ, тхъоу къыдагъэкIырэр шапхъэхэм зэрадиштэщтым пылъых, ар дэгъоу ащэфы.\nЩэ заводэу «Шовгеновскэм» ипродукцие зыщащэрэм хагъэхъуагъ. Московскэ шъолъырым ит сатыушIыпIэ гупчэу ыпэкIэ Iоф зыдашIэщтыгъэ «Монетка» зыфиIорэм япродукцие раты. Тучан 200 фэдиз ащ епхыгъ. Ащ имызакъоу, нэмыкIхэми зэзэгъыныгъэ адашIы. Ахэм ащыщ сатыушIыпIэ сетеу «Магнолия» зыфиIорэр. Ащ епхыгъэ тучанхэр чIыпIэ зэфэшъхьафхэм арытых. Джащ фэдэу Къыблэ-Уральскэ шъолъырым итхэм ыкIи Хабаровскэ дэт сатыушIыпIэхэм Iоф адашIэнэу рахъухьэ. Ежьхэм ятранспорткIэ япродукцие Москва нагъэсызэ ашIыщт, нэужым авиакомпаниехэм е автотрейдхэм къуаер а шъолъырхэм ащэщтых. Тхьамафэ къэс япродукцие зэфэшъхьафхэр Хабаровскэ ащэх.\nТоварым шапхъэу пылъхэр сатыушIыпIэ гупчэхэм нахь агъэлъэшыгъэх. Джы пщэчырэ продукциер о узыфаем кIоцIыпщыхьанэу щытэп. Зырызэу ащэн амал яIэным пае къуаем къыщэчырэр тетхэгъэнэу ахэм къагъэнафэ. Игъом продукциер нагъэсын фае, автомобилэу къуаер зэрэзэращэрэм ищыкIэгъэ температурэр итынэу щыт. Ахэр зэкIэ бгъэцэкIэнхэкIэ зэрэкъиныр пащэм къеIо, ау сатыушIыпIэ инхэм япродукцие амыщэмэ, зыщыIуагъэкIыщтыр щыIэщтэп.\nЩэ заводэу «Шовгеновский» зыфиIорэм къыщыдагъэкIырэ къуаем идэгъугъэ зэлъашIэ. Шапхъэхэм адиштэу, ижъыкIэ агъэфедэщтыгъэ шIыкIэм фэдэу адыгэ къуаер ащ щашIы.\nЩэу агъэфедэрэр анахьэу Краснодар ыкIи Ставрополь шъолъырхэм къаращых. Ащ нэмыкIэу щэр зыугъоихэрэм зэзэгъыныгъэ адашIыгъэу районым ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм къащащэфыгъэ щэр аIахы. Мэрэтыкъо Схьатбый къызэриIуагъэмкIэ, джырэкIэ щэу республикэм къыщащэфырэр макIэ, ащ пае былымышъхьэм хэбгъэхъон фаеу елъытэ.\nДжырэкIэ щэ заводыр зэрэзэтегъэпсыхьагъэмкIэ чэщ-зымафэм щэ тонн 80 — 90-рэ ыштэн ыкIи продукциер хашIыкIын амал яI. Щэр зэрагъэхъощтыр, къуаер зыщагъэгъущтыр ыкIи нэмыкI Iэмэ-псымэхэр яIэх. ДжырэкIэ зы сменэм нэбгырэ 35 — 40-мэ Iоф ашIэ, ау щэ тонн 70 — 80-р чэщ-зымафэм къыдагъэкIынэу зырагъажьэкIэ, нэбгыри 100-м нагъэсынэу агъэнафэ.\n«Адыгейский», «Спагетти» ыкIи «Косички» зыфиIорэ къое лъэпкъхэр IэкIэ ашIых, джащ фэдэу къуаем къыщэчырэр тыратхэ.\nШэуджэн районым имызакъоу, Кощхьэблэ ыкIы Джэджэ районхэм къарыкIыхэрэм заводым Iоф щашIэ. КъыдагъэкIырэ продукцием зыхагъахъокIэ, цIыфэу щылажьэхэрэм япчъагъи нахьыбэ хъущт, IофшIэпIэ чIыпIэ зэрагъэгъотыхэрэм ахэхъощт.


Гектар минипшI фэдиз халъхьэгъах | Адыгэ Макъ\nГектар минипшI фэдиз халъхьэгъах\nТеуцожь районым игубгъохэм мы мафэхэм IофшIэныр ащыжъот. ЧIыгулэжьхэм пшъэрылъ шъхьаIэу яIэр гъэрекIо гъомылапхъэм пае лэжьыгъэ тонн мин 50-у къахьыжьыгъагъэм хагъэхъоныр, илъэс пчъагъэ хъугъэу республикэмкIэ ятIонэрэ зонэмкIэ къыфагъэшъошэрэ апэрэ чIыпIэр зыIэкIамытIупщыныр ары.\n— Ащ фэшI тимеханизаторхэм непэ алъэкI къагъанэрэп, — еIо районым иагроном шъхьаIэу НатIэкъо Махьмудэ. — Гъатхэр къэси губгъом уихьан плъэкIынэу зэхъум, бжыхьэсэ гектар 10792-у тиIэм (а пчъагъэр гъэрекIо тиIагъэм гектар 1300-кIэ нахьыб) минеральнэ чIыгъэшIухэмкIэ тIогъогогъо механизаторхэр яшIушIагъэх, гектар пэпчъ минеральнэ гъомылэ килограмм 300 зырыз IэкIагъэхьагъ. Нэужым уцыжъхэр ахэзыгъэкIодыкIыщт ыкIи уз зэфэшъхьафхэм ащызыухъумэщтхэ щэнаут зыхэлъ уцхэр атыраутхагъэх. Мы лъэхъаным тибжыхьасэхэр дахэх. Ауми, тиспециалистхэм анаIэ ахэм атырагъэты, ищыкIагъэ хъумэ ятшIылIэщтыри тэшIэ, препаратхэри тиIэх.\nКорр.: Гъэтхэ лэжьыгъэ шъхьаIэхэу натрыфымрэ тыгъэгъазэмрэ, нэмыкIхэми япхъынкIэ Iофхэм язытет къытфэпIотагъэмэ дэгъугъэ. Тыщыгъуаз тыгъэкъокIыпIэм щыIэ районхэм етIупщыгъэу гъэтхэ лэжьыгъэхэр халъхьэхэ зэхъум шъо губгъом шъуихьан зэрэшъумылъэкIыщтыгъэм. «А районхэм непэ ауж тыкъенэгоми, къызыгъушъкIэ такIэхьажьыщт» зэрэпIогъагъэри тщыгъупшэрэп.\nН. М.: Тэрэз, сэри сщыгъупшагъэп. Ар зыхъугъагъэр мэлылъфэгъум и 25-р ары. Ащыгъум гъэтхэ лэжьыгъэхэр зыхэтлъхьэгъагъэр гектар 1500-рэ ныIэп. Тимеханизаторхэр, агрономхэр, фермерхэр гуIэхэу, губгъом ихьанхэ амылъэкIэу, нахь хэIэтыкIыгъэ хьасэхэу къэгъушъыгъэхэр къыхагъэщхэмэ, чылапхъэхэр ахалъхьэхэу щытыгъ. Ащ ыуж мэфэ фабэу къызэкIэлъыкIуагъэхэр къызфагъэфедэхи тичIыгулэжьхэм дэгъоу Iоф ашIагъ. МэфэкI мафэхэми губгъом къикIыгъэхэп, гъэтхэ лэжьыгъэхэм япхъынкIэ район пэрытхэм такIагъэхьажьыгъ.\nКорр.: Тхьапша натрыфэу, тыгъэгъазэу хэшъулъхьанэу щытыр? Сыд фэдиза хэжъугъэкIыгъэр?\nН. М.: ЖъоныгъуакIэм и 8-м ехъулIэу планэу тиIэ гектар 13537-м щыщэу гъэтхэ лэжьыгъэхэр зыщыхэтлъхьагъэр гектар минипшIым кIэхьэ. ТипхъэкIо агрегатхэм а пчъагъэм мафэ къэс гектар 750-м къыщымыкIэу хагъахъо. Арышъ, мэфэ благъэхэм лэжьыгъэм ихэлъхьан тыухыщт.\nНатрыф гектар 6120-м щыщэу хэтлъхьэгъахэр 4500-рэ. Тыгъэгъазэу тшIэнэу щытыр 5300-рэ, хэтлъхьэгъахэр миниплI фэдиз. Анахь IофшIэгъэ дэгъухэр зиIэхэм ащыщых хъызмэтшIапIэу «Адыгейское» зыфиIоу Пщыдатэкъо Альберт зиагроном шъхьаIэр. Мыщ натрыф гектар 1328-рэ, тыгъэгъэзэ гектар 600 фэдизрэ щапхъыгъэх. Джащ фэдэу IофшIэнхэр ащагъэпсынкIэх фирмэу «Синдика-Агром», «Шансым», «Агромирым» ыкIи «Агромерым». «Агромирым» горох гектари 130-рэ, сое гектар 293-рэ щапхъыгъах, «Агромерым» ышIэнэу щыт пындж гектар 400-м щыщэу 270-рэ хилъхьэгъах. ООО-у «Айринми» сое гектар 386-рэ хилъхьэгъах. Фирмэу ЛIыIэпIэ Алый зипэщэ «Маарис» зыфиIорэми бжьыныф гектар 53-рэ, «Возрождением» (ипащэр Николай Гамага) гектаритф ащашIагъ. Мыгъэ тирайон сое гектар 1200-рэ щапхъынэу ары.\nКорр.: Джы фермерхэм яIофшIагъэхэм тащыбгъэгъозэнэу тыфай.\nН. М.: Районым фермер хъызмэтшIапIэу итыр 45-м ехъу. Ахэм бжыхьэсэ гектар 3400-у гъэрекIо ашIагъэм мыгъатхи дэгъоу дэлэжьагъэх, минеральнэ чIыгъэшIухэмкIэ игъом яшIушIагъэх, яхьасэхэри дахэх.\nГъэтхэ лэжьыгъэхэр гектар 7302-мэ ащагъэбэгъонэу ары. Ащ щыщэу натрыфыр гектар 2312-мэ, тыгъэгъазэр гектар 1890-мэ ащашIагъ. Мафэ къэс фермерхэм натрыфымрэ тыгъэгъазэмрэ гектар 400-м ехъум ащапхъышъ, ежьхэри мэгуIэхэшъ, щэч хэлъэп къэнэгъэ гектар минищым ихэлъхьажьын мэфэ зытфыхкIэ къызэраухыщтым. Фермер анахь хъупхъэхэу Iоф зышIэхэрэм ащыщых ГъобэкъуаекIэ Шъхьэлэхъо Бислъан, Уджыхъу Борис, Теуцожь Хьазрэт, ДжэджэхьаблэкIэ Шъынэхъо Юрэ, АскъэлаекIэ Хьаджэлдый Аскэр, ПэнэжьыкъуаекIэ Пэнэшъу Мурат, нэмыкIхэри.


Адыгеир апэрищымэ ахэт — Адыгэ макъ\nАдыгеир апэрищымэ ахэт\nРедактор 28.09.2021 28.09.2021 КЪЭБАРЫКlЭХЭР, СПОРТЫР\nПсауныгъэр зыгъэпытэрэ щыIакIэр зезыхьэхэрэмкIэ Адыгеир къэралыгъом ишъолъыр пэрытищымэ ахэхьагъ.\nАгентствэу РИА Рейтингым шъолъырхэу псауныгъэм игъэпытэн нахь зыщыпылъхэмкIэ ушэтынхэу ышIыгъэхэм фэдэ зэфэхьысыжь къакIэлъыкIуагъ. Пензенскэ хэкур анахь дэгъухэм ащыщ. Адыгеим ящэнэрэ чIыпIэр ыIыгъ. Апэрэ ыкIи ятIонэрэ чIыпIэм щытых Дагъыстанрэ Чэчэн Республикэмрэ.\nПсауныгъэм игъэпытэн ренэу зыщыпылъхэ шъолъырипшIымэ ясатыр Адыгеир хэт зэпыт, икIыгъэ илъэсым изэфэхьысыжьхэмкIи шъолъыр анахь дэгъуищымэ республикэр ахэхьагъ.\nИлъэсищыкIэ узэкIэIэбэжьмэ Адыгеим щыпсэухэрэм ащыщэу физкультурэм пылъ зэпытхэм япчъагъэ процент 36,5-рэ хъущтыгъэмэ, икIыгъэ илъэсым изэфэхьысыжьхэмкIэ мы пчъагъэр процент 47-м ехъугъ. Iофым хэшIыкI фызиIэхэм ар зэрапхырэр лъэпкъ проектхэр тишъолъыр зэрэщыпхыращыхэрэр, спортивнэ инфраструктурэм зэрэхагъахъорэр, урысые физкультурнэ-спортивнэ Iофтхьэбзэ зэхэтхэу ГТО-м къыхиубытэрэ ишапхъэхэм цIыфхэр зэрахагъэлажьэхэрэр арых.\nИкIыгъэ илъэсым республикэ къэралыгъо программэу «Физическэ культурэмрэ спортымрэ хэхъоныгъэ ягъэшIыгъэныр» зыфиIорэм ыкIи федеральнэ проектэу «Спортыр – щыIэныгъэм ишапхъ» зыцIэм япхырыщын тегъэпсыхьагъэу миллион 912-рэ къатIупщыгъ. Джырэ уахътэм Адыгеим спортивнэ объект 968-рэ ит, мыхэм ащыщэу 580-р къоджэ псэупIэхэм адэт.\n— Къэралыгъом ипащэ пшъэрылъ анахь шъхьаIэр къыгъэнэфагъ — лъэпкъым ипсауныгъ. Iофэу зэшIотхырэмкIэ тызэрыгъуазэхэрэм ар анахь шъхьаI. Спортыр республикэм ипсэупIэ пэпчъ къызщызфагъэфедэн алъэкIынэу гъэпсыгъэн фае. Урысыем спортымкIэ и Министерствэ иIэпыIэгъу къызфэдгъэфедэзэ спорт инфраструктурэм игъэпсынкIэ лъэшэу тылъыкIотагъ, — икIыгъэ илъэсым зэфэхьысыжьхэр къыфишIыхэзэ къыIуагъ КъумпIыл Мурат.\nПредыдущая КIэлэцIыкIухэр агъэгупсэфых\nСледущая Адыгеим сомэ миллиард 1,4-рэ къыфыхагъэкIыщт