Nasia Ti Haanga Ta Yama Lɔ Ndɛvui Hu\n1-3. Gbɛ mia Jɛhova wama mu mabawo ngi yeya? A ye mu mabawo?\nMU NDE lɛ kɛ koti kitileenga bi ma yɛ va kpindi wɛlei bu haŋ i lo hu bi haa, nyamu va nahi bia bia yana baa ka. Sabu gbi ii na kɔ ti bi gbua na. Liilooma gbi ii bi yeya tao gbɛogbɛ gbi ii na ba pie kɔlongɔ ma. Kɛɛ kɛ bi kɔɔnga kɛ numu lɔ na nahi kpayei ngi yeya bi gbua va na, tao kɛ i lahedi wumbunga gbɔ va bi ma. Bi lii gami a ye yɛ na?\n2 Mu kpɛlɛ kɛyi ji bonda mia mu hu hei yeya. Mu lapi bɛ haŋ, muɛ gu mua gbua ngi yeya. Kɛɛ kpayei lɔ Jɛhova yeya mu gbua va hei yeya. Tao i lahedi wumbunga kɛ “hɛi ɛɛ yɛ na gbɔma.”—Hinda Gɛngɔ 21:4.\n3 Kohunɛma hinda wa yana kɔɔ va kɛ wati a foo lɔ nahi mu lii ɛɛ ya hɛɛ haa va? Kɛɛ i baa ji ma Jɛhova a kpɔyɔ a hei, a pie lɔ gbɔma nasia ti haanga ti yama ndɛvui hu. Gii lɛ a kohunɛ na ba majɔɔ ji Ngewɔ a pie bi mablei nasia ti haanga ti yama ndɛvui hu. Jɛhova lahedi wumbunga kɛ i wama haabla wuma hei hu (Aisaia 26:19) Ta mia Baibui toini a hinje kambahui ɔɔ hiye la hei hu.\nJI BI NUMUI A HAA NAHI BI LONGƆ VUI WA A NGIE\n4. (a) Gbɛ mia a mu gɔ a ndiinɛpɔ ji mu mamɔ ɔɔ mu ndiamɔ a haa? (b) Yeni mia yɛla tia Yesu-ni ti yɛ ndiamɔya yekpe hu?\n4 Ji mu mamɔ ɔɔ mu ndiamɔ yekpe a haa, mu lii a nyani lɔ wa, tao mua gii lɔ la kɛ muɛ gu ye kpalei na bu. Mua gii lɔ la gbɔma kɛ liilooma gbi ii ya mu yeya. Tao gbɛogbɛ ii na mua pie kɔ mu ye numui na yama ndɛvui hu. Kɛɛ Baibui a mu gɔ lɔ a ndiinɛpɔ. (II Kɔrintabla 1:3, 4 gaa.) Mu yɛpɛ lɛ kɔlongɔ tɔmasei yia ma na a gbɔ mu ma mu kɔɔ kɛ Jɛhova tia Yesu ti longɔ ti haabla wu hei hu. Ji Yesu yɛ ndunyi ma, i yɛɛ a li Lasalɔs gama tia ngi ndee nyahalenga, Maata kɛ Mɛɛli. Ti ndiamɔ yekpe wa mia yɛla a Yesu. Baibui yɛɛ: “Yesu longɔ yɛla a Maata, ta ngi ndeei, kɛ Lasarus.”—Jɔn 11:3-5.\n5, 6. (a) Gbɔɔ Yesu pieni ji i tɔni Lasalɔs mabla kɛ ngi ndiamuisia ta ngi wɔɔwo? (b) Ndiinɛpoi ye gbɔɔ mua majɔɔ ji ma Yesu ngi ndiamui haalei yati gɔɔni?\n5 Kɛɛ Lasalɔs haailɔ wati lɛnga leengɔ woma. Ji Maata humɛini kɛ Yesu lɔ wama, i li lɔ ngi gulɔ. Ngi gohunɛingɔ yɛla Yesu lɔ va, kɛɛ i ndeilɔ Yesu ma yɛɛ: “Ina bi yɛ mbei lɔ, nya ndeei ii yɛ ha.” Maata yɛɛ a gii la kɛ Yesu ɛɛ ya gu i gbɛogbɛ wue kɔlongɔ ngi ndii haalei ma. Kɛ Yesu Mɛɛli bɛ lɔnga a wɔɔ. Ji i tɔni sia ti lii nyaningɔ la, ta bɛ ii guni aa ngi lii hou, i wɔɔilɔ. (Jɔn 11:21, 33, 35) Yesu kɔɔilɔ kpalei na mua gati gɔɔ ji numu a haa nahi mu longɔ a ngie.\n6 Pili na Yesu ngi ndiamui haalei yati gɔɔni la, a wa lɔ a ndiinɛpɔ wa mu gama. A kɛ lɔ a mue kɛ Yesu tia ngi Kɛkɛ, Jɛhova, ti juyangoi a hei. (Jɔn 14:9) Kpayei lɔ Jɛhova yeya kpɔyɔ va a hei, tao i wa ma kpɔyɔma la sange.\nLASALƆS GBUAILƆ KAMBEI HU\n7, 8. Gbɛva mia Maata ii yɛ loni ti kɔti gbua pui lama? Gbɔɔ Yesu pieni?\n7 Ji Yesu foni mia ti yɛ Lasalɔs gbɔunga na, ye pui gbɔungɔ yɛla kpauŋ a kɔtu wa yia. Yesu ndeilɔ yɛɛ: “A kɔtui gbua ndama.” Kɛɛ Maata ii yɛ loni ti ye kɔti gbua ndama, gbɛva see jii naani mia Lasalɔs womi yɛ mbumbunga ye pui na hu. (Jɔn 11:39) Ii yɛ kɔɔ na Yesu longɔ yɛla i pie ngi ndii va.\nJi Lasalɔs yamani ndɛvui hu, na wailɔ a kohunɛ wa ngi mabla gama kɛ ngi ndiamuisia.—Jɔn 11:38-44\n8 Ji ti kɔti gbuani, Yesu ndeilɔ yɛ Lasalɔs i “gbua” kambei hu. Maata tia Mɛɛli ti kanako hinda wa hu lɔilɔ. Baibui ndeilɔ yɛɛ: “Kɛ hamɔi gbuanga, ngi gɔwɔ kɛ ngi loko ma gbi yilingɔ.” (Jɔn 11:43, 44) Lasalɔs yamailɔ ndɛvui hu kɛ i gbɛɛnga ngi mabla ma kɛ ngi ndiamuisia. Ti gohunɛilɔ wa ngi ma, ti guilɔ naa ti ngi gulu, tao ti yɛpɛ ngi gama. Kabandema hinda wa mia a na Yesu pieni ji i Lasalɔs wuni hei hu.\n“NYAHALO, NGƐ BI MA, HIYE”\n9, 10. (a) Ye mia Yesu gɔni a kpayei nunga wu va hei hu? (b) Gbɛva mia mua nde kɛ mua nafa majɔɔ lɔ ji mua Baibui gaa kɔlongɔ nasia ma Ngewɔ pieni ti yama ndɛvui hu?\n9 Yesu yɛ a ngi nda gbayei lɔ yayenge nunga ti wu va hei hu? Ɔ-ɔ. Pɛiŋ aa ya Lasalɔs wu hei hu, i hɛilɔ Jɛhova gama kɔ i ngi gɔ a kpayei, tao Jɛhova ngi gɔilɔ a kpayei kɔ i Lasalɔs wu hei hu. (Jɔn 11:41, 42 gaa.) Lasalɔs lee yana taa ngi wu hei hu. Baibui yɛpɛilɔ kɔlongɔ nyahalo yia ma na ngi vui yɛ fo 12, nahi ngi higbɛngɔ wa yɛla. Ngi kɛkɛ, Jailɔs, lii nyaningɔ wa yɛla, kɛ i ya Yesu gama a ngi manɛnɛ kɔ i ngi lui hale. Ndo yakpi na mia yɛ ngi yeya. Ji i yɛ Yesu manɛnɛma, nunga ti wailɔ ngi gama ti nde ngi ma tɛɛ: “Bi nyahaloi i haa: gbɛ le ba Kaamɔi vawɔli gbɔma?” Kɛɛ Yesu ndeilɔ Jailɔs ma yɛɛ: “Baa luwa, liilo nya ma leke, kɛ a bawolɔ.” Kɛ i pili hounga li va Jailɔs ye pɛɛ la. Ji ti foni pɛɛ la, Yesu tɔni nunga ta wɔɔ, i ndeilɔ ti ma yɛɛ: “Waa wɔɔ; ajifa ii yaa hani, ta njii hu.” Kɛnga ndupui ngi nje tia ngi kɛkɛ ti yɛɛ a gii ina gbɛ mia Yesu ndema. Yesu pieilɔ nunga kpɛlɛ ti gbua ngitiya, kɛ tia ye ndui ngi kɛkɛ kɛ ngi nje ti ya lumui na hu pomi yɛ laani na. Yesu houilɔ ngi lukui ma i nde yɛɛ: “Nyahalo, ngɛ bi ma, hiye.” Gii lɛ a kohunɛ na yɛ ngi lebla ma ji Yesu ti lui wuni hei hu kɛ ti tɔnga i hinje i tato a jia la. (Maak 5:22-24, 35-42; Luuk 8:49-56) Mu langɔ la kɛ wati gbi ti yɛ a ti lui na lɔ, ti yɛɛ a gii a na Jɛhova pieni ti va a Yesu huwue. *\n10 Nasia kpɛlɛ Yesu ti wuni hei hu, ti haailɔ gbɔma. Kɛɛ ii gɛni kɛ nafa gbi ii yɛ na hu Yesu pieni, gbɛva see ji mua ye hindei nasia gaa Baibui hu, ta mu gɔ lɔ a liilooma. Jɛhova longɔ i haabla ti wu hei hu, tao a pie lɔ.\nGBƆƆ MUA KAA NUNGA TI YAMALEI MA NDƐVUI HU?\nNgewɔ pieilɔ Pita i Klisimamɔ yia wu hei hu, ti yɛ a ngi loi a Dɔkas.—Toobla ti Wiehindɛisia 9:36-42\nNgewɔ pieilɔ Ilaisa i hindolopo yia wu hei hu.—II Kiŋs 4:32-37\n11. Gbɛ mia Ɛkkliisiastiis 9:5 gbɔni mu ma mu kɔɔ kɔlongɔ Lasalɔs ma?\n11 Baibui ndeilɔ gboleiŋ yɛ “habla tii hinda gbi gɔɔ.” Na wueni a Lasalɔs, i pieilɔ mu kɔɔ kɛ tɔnyi mia Baibui ndeni. (Ɛkkliisiastiis 9:5) Sia lee Yesu ndeni la, piengɔ yɛla lee bɛ Lasalɔs yɛ jii hu lɔ. (Jɔn 11:11) Wati na i yɛ hei hu, ii yɛ “hinda gbi gɔɔ.”\n12. Mu ye kɔɔni kɛ Lasalɔs wulei hei hu yɛni vui a tɔnyi lɔ?\n12 Ji Yesu Lasalɔs wuni hei hu, nunga gboto ti ngi lɔilɔ. Nasia vui bɛ ti juyangɔ yɛla a Yesu, tii houni a mawai. Tia vui bɛ ti yɛɛ a Lasalɔs lɔ ndɛvui hu, tao na kɛilɔ kɛ Yesu ngi wuilɔ vui hei hu a tɔnya. (Jɔn 11:47) Nunga gboto ti lilɔ kɔ ti Lasalɔs lɔ tao na pieilɔ ti gbotoma ti la la kɛ Ngewɔ mia Yesu looni. Yesu juwuisia ti gohu ii yɛ nɛɛni na ma, fale ti hugbatɛ wueilɔ kɔ ti Yesu tia Lasalɔs waa.—Jɔn 11:53; 12:9-11.\n13. Gbɛva mia mu langɔ la kɛ nasia ti haanga Jɛhova a ti yama lɔ ndɛvui hu?\n13 Yesu ndeilɔ yɛ wati lɔ wa ma hitima nahi “nasia kpɛlɛ ti kambɛisia hu” ta hinje hei hu. (Jɔn 5:28) Ji kɛma lɔ kɛ nasia kpɛlɛ Jɛhova a gii a tie, a pie lɔ ti yama ndɛvui hu. Kɔ Jɛhova i numu yama ndɛvui hu, kungɔ i hindei kpɛlɛ gɔɔ kɔlongɔ ye numui na ma. Tao mu langɔ la kɛ a gu lɔ i na wue. Gbɛva see sia bɛ ndumbekeisia ti gbotongɔ ka ngili ma, Baibui ndeilɔ yɛ Jɛhova ti kpɛlɛ ti biyeisia gɔɔ lɔ a ngla-ngla. (Aisaia 40:26 gaa.) Fale mu langɔ la kɛ ɛɛ gbaukpau ngi va kɔ i hindei gbi gɔɔ kɔlongɔ nasia ma a ti yama ndɛvui hu. Jɛhova mia haiŋ gbi gbatɛni, fale mu kɔɔ lɔ kɛ kpayei lɔ ngi yeya haabla yama va ndɛvui hu.\n14, 15. Gbɔɔ mu kaani na ma Joob ndeni kɔlongɔ hinje kambahui ma?\n14 Joob na ngi wɔnangɔ yɛla a Jɛhova, ngi langɔ la yɛla kɛ hinje kambahui a yɛɛ na. I mɔli yia wuailɔ yɛɛ: “Ina numu i hangaa a vululɔ gbɔma?” Kɛ i lɛnga gulɔma a nde la Jɛhova ma yɛɛ: “Ba tolowielɔ kɛ nga potelɔ bi gama; Ba lolɔ a bi lokowo yengei.” A tɔnya, Joob yɛ kɔɔ lɔ kɛ Jɛhova lɔ kulɔgbe wuema wati na va a haabla wu hei hu.—Joob 14:13-15.\n15 Bi lii gami ye na ji bi kɔɔnga kɛ hinje kambahui yɛ ma na? Kɛnga ba yaa a gii, ‘Nya bondei nasia kɛ nya ndiamui nasia ti haanga, Jɛhova a tia bɛ wu lɔ hei hu?’ Mu gohunɛingɔ kɔɔ va kɛ Jɛhova longɔ i haabla wu hei hu. Mu tɔ lɛ na Baibui ndeni kɔlongɔ nasia ma ta ti wu hei hu kɛ mia ta yɛ na.\n“TA NGI WOI MƐNILƆ, KƐ TA GBUALƆ”\n16. Nasia ta wu hei hu kɛyi ye gbɛ mia ta yɛ hu ndunyi ji ma?\n16 Nasia wɔɔ ti ti wuni hei hu ti gbɛɛilɔ gbɔma ti mabla kɛ ti ndiamuisia ma ndunyi ji ma. Hi mia i wa ma wuema a nasia bɛ Ngewɔ wa ma ti wuma hei hu, kɛɛ tia ti ndei a yɛ gba. Gbɛva le? Gbɛva see nasia Ngewɔ wa ma ti wuma hei hu, ta sabu majɔɔ lɔ yɛ va ndunyi ji ma kunafɔ va. Tao kɛyi na hindeisia ta yɛ na a ye wati na a yɛ gba. A wati na, kɔ ɛɛ yɛ na, numu nyamu gbi ɛɛ yɛ na, tao higbɛ ɛɛ yɛ na.\n17. Yeni mia ta ti yama ndɛvui hu?\n17 Yeni mia ta ti wu hei hu? Yesu ndeilɔ yɛ “nasia kpɛlɛ ti kambɛisia hu ta ngi woi mɛnilɔ, kɛ ta gbualɔ.” (Jɔn 5:28, 29) Hinda Gɛngɔ 20:13 (NY) bɛ ndeilɔ yɛɛ: “Kɛ gboyei i balinga a haableisia ti ngi hu. Hee taa ndɔu bɛɛ ti balilɔ a haableisia ti ti hu.” A tɔnya, nunga miliɔn gboto ti haanga ta yama lɔ ndɛvui hu. Toomui Pɔɔl bɛ ndeilɔ yɛ “tɔnyabla kɛ kavabla” ta yama lɔ ndɛvui hu. (Toobla ti Wiehindɛisia 24:15 gaa.) Gbɔɔ na kɛma?\nNdunyama Alijɛni hu, Ngewɔ a haabla wu lɔ hei hu kɔ ti gbɛɛ ti mabla ma\n18. Yeni mia “tɔnyabla” a tie nahi ta ti yama ndɛvui hu?\n18 “Tɔnyabla” ti yɛni a Jɛhova mablei nasia lɔ ti yɛ ndunyi ji ma pɛiŋ taa ya Yesu le. Ti lɛnga mia a Noa, Eblaham, Seela, Mojisi, Luut, kɛ Ɛsita. Ba kaa wue lɔ kɔlongɔ ye nungei jisia ma kɛ yepekanga Hiibrublɛisia ngu 11 hu. Kɛɛ ɔ Jɛhova mablei nasia ti haama mu nda wati ji hu? Tia bɛ “tɔnyabla” mia a tie, fale ta yama lɔ ndɛvui hu.\n19. Yeni mia “kavabla” a tie? Sabui ye gbɛ mia Jɛhova a fe ti wɛ?\n19 “Kavabla” ti yɛni a nasia kpɛlɛ lɔ tii guni sabu ma kaa wue va kɔlongɔ Jɛhova ma. Sia bɛ ti yɛ haanga, Jɛhova ii ya lemani ti hinda ma. A ti wu lɔ hei hu tao ta sabu majɔɔ lɔ kɔ ti kaa wue kɔlongɔ ngi ma tao ti ngi vɛi.\n20. Gbɛva mia Jɛhova ɛɛ numui kpɛlɛ wu hei hu?\n20 Kɛɛ ji kɛma lɔ kɛ nasia kpɛlɛ ti haanga Ngewɔ a ti wu lɔ hei hu? Ɔ-ɔ. Yesu ndeilɔ yɛ nasia ti “gɛhɛna” tɛɛ ti yama ndɛvui hu. Gɛhɛna mia Kayema Baibui gawoteni a “jahanama.” (Luuk 12:5) Ye mia a kitilee ina numu a yama lɔ ndɛvui hu ɔɔ ɛɛ yama ndɛvu hu? Jɛhova mia Kitileemɔ ɔɔ Kpɛmbowuamɔ wai a ngie, kɛɛ i kpayei venga Yesu wɛ kɔ “i yɛ a kpɛmbowuamɔ fuubla kɛ habla va.” (Toobla ti Wiehindɛisia 10:42) Numui na gbi lee a hinda nyamui wue a kɛwɛ tao ii wooveni ye hindei na ma, ɛɛ ya ndɛvu majɔɔ gbɔma.—Kɛlɛma Yɛpei 19 gaa na kɔlɔ laa 215 ma.\nNASIA TA HINJE HEI HU LI VA NGELEGOHU\n21, 22. (a) Nasia ti lima ngelegohu nduwui ye gbɛ mia Ngewɔ a ti wu la hei hu? (b) Ye mia haalamui le Ngewɔ ngi wuni hei hu li va ngelegohu?\n21 Baibui ndeilɔ yɛ nunga lɛnga ta li lɔ ngelegohu yɛ va na. Nasia ti lima ngelegohu, Ngewɔ ɛɛ ti yama ndɛvu hu a nuuvu luwu, a ti wu hei hu a ngafa luwui lɔ.\n22 Yesu mia haalamɔ le Ngewɔ ngi wuni hei hu a ngafa luwui. (Jɔn 3:13) Jii sawa leengɔ woma ji ti Yesu waani, Jɛhova ngi wuilɔ hei hu. (Saam 16:10; Toobla ti Wiehindɛisia 13:34, 35) Ngewɔ ii Yesu wuni hei hu a nuuvu luwu. Toomui Pita yɛpɛilɔ kɔlongɔ Yesu ma yɛ “nuuvu yɛla a Kristi watii na ti ngi waani; watii na Ngewɔ i ngi vuluni i ngi wumbu hee hu, i yɛni a ngafa lɔ.” (1 Pita 3:18, NY) Ngewɔ Yesu wuni hei hu a ngafa luwui lɔ. (I Kɔrintabla 15:3-6) Kɛɛ Baibui ndeilɔ yɛ ta yana aa yɛ gɛlɛma ma.\n23, 24. Yeni mia Yesu ti loini a “mbonda wulo”? Ti lolɛ mia?\n23 Pɛiŋ Yesu aa ya haa, i ndeilɔ ngi womableisia ma yɛɛ: “Nya lima heima gbatɛma wu va.” (Jɔn 14:2) Na kɛma lɔ kɛ ngi mabla lɛnga ta li lɔ ngelegohu yɛ va na. Kɛɛ ti lolɛ mia ta li ngelegohu? Yesu ndeilɔ yɛ tɛɛ gboto, ta yɛ a “mbonda wulo” lɔ. (Luuk 12:32) Toomui Jɔn ti jikei gɛilɔ, i ndeilɔ yɛ i Yesu lɔilɔ “i loni Saiɔn yiyei mahu, ta kɛ nunga ti taosin heima hɔndɔ yila kalɛ nuu fele gbɔyɔngɔ mahu nani.”—Hinda Gɛngɔ 14:1.\n24 Migbe mia Ngewɔ a nunga 144,000 jisia wu hei hu? Baibui ndeilɔ yɛ a ti wu lɔ hei hu wati na Yesu a yɛ mahayei yayengema ngelegohu. (I Kɔrintabla 15:23) Ye wati na mia naa mu hu, tao ti ti gbotoma wunga hei hu tia naa ngelegohu. Ye nasia ti ndunyi ji ma lɛ tuŋ, ti haanga lee kɛ ti wunga hei hu a ngafa luwui ti li ngelegohu. Kɛɛ nunga yepekei nasia kpɛlɛ naa, ji Ngewɔ a ndunyi ji wote a Alijɛni, ta mia a ti wu hei hu.\n25. Gbɔɔ mua kaa wue kɔlongɔ ma ngui ye na hu?\n25 Wati ma ii ya guani, Jɛhova wa ma kpɔyɔma a hei, tao hei ɛɛ ya yɛ na kunafɔ va. (Aisaia 25:8 gaa.) Kɛɛ nasia ti lima ngelegohu, gbɔɔ ti lima piema na? Baibui ndeilɔ yɛ ti lima gbɛɛma Yesu lɔ ma, Mahaya yayenge va. Ye mahayei na mia mua kaa wue kɔlongɔ ma ngui ye na hu.\n^ kɔlɔ wumbumi 9 Baibui yɛpɛilɔ kɔlongɔ nunga yekanga ma ti haani, kɛ ti ti yamanga ndɛvui hu. Ye nungei jisia lia, ndopo mumuisia ti yɛɛ na, hinga, nyahanga, Isuɛlbleisia, kɛ nasia bɛ vui Isuɛlbla yaa a tie. Ba kaa wue lɔ kɔlongɔ ti ma Baibu yakei jisia hu II Kiŋs 4:32-37; 13:20, 21; Luuk 7:11-17; Toobla ti Wiehindɛisia 9:36-42; 20:7-12.\nTƆNYI YE 1: JƐHOVA WA MA KPƆYƆMA A HEI\n“Hɛi ɛɛ yɛ na gbɔma . . . jifa haala hindɛisia ti gbɔyɔnga.”—Hinda Gɛngɔ 21:4\nBaibui a ye mu liinɛpɔ ji numu a haa?\nII Kɔrintabla 1:3, 4\nJi mu mamɔ ɔɔ mu ndiamɔ yekpe a haa, mua gii lɔ la kɛ liilooma gbi ii yana. Kɛɛ Baibui a mu gɔ lɔ a ndiinɛpɔ.\nAisaia 25:8; 26:19\nKpayei lɔ Jɛhova yeya kpɔyɔ va a hei kunafɔ va. A pie lɔ gbɔma nasia ti haanga ti yama ndɛvui hu.\nTƆNYI YE 2: MU LANGƆ LA KƐ HINJE KAMBAHUI A YƐƐ NA\n“Nyahalo, ngɛ bi ma, hiye.”—Maak 5:41\nGbɛva mia kungɔ mu la la kɛ hinje kambahui a yɛɛ na?\nYesu Lasalɔs wuilɔ hei hu.\nMaak 5:22-24, 35-42\nYesu nyahalo yia wuilɔ hei hu.\nJɔn 11:41, 42\nKpayei na Jɛhova feni Yesu wɛ, ta mia i gayengeni nunga wu va hei hu.\nNunga gboto ti tɔilɔ Yesu i haabla wu hei hu. Ngi juwuisia bɛ vui ti yɛ kɔɔ lɔ kɛ a gu lɔ i na wue.\nTƆNYI YE 3: JƐHOVA A NUNGA BILIƆN GBOTO YAMA LƆ NDƐVUI HU\n“Ba tolowielɔ kɛ nga potelɔ bi gama; Ba lolɔ a bi lokowo yengei.”—Joob 14:13-15\nYeni mia ta ti wu hei hu?\nJɔn 5:28, 29\nNasia kpɛlɛ ti hinda Jɛhova nɛmahu a ti yama lɔ ndɛvui hu.\nToobla ti Wiehindɛisia 24:15\nJɛhova a tɔnyabla kɛ kavabla wu lɔ hei hu.\nJɛhova ndumbekeisia kpɛlɛ ti biyeisia gɔɔ lɔ, fale ɛɛ gbaukpau ngi va kɔ i hindei gbi gɔɔ kɔlongɔ nasia ma a ti yama ndɛvui hu.\nTƆNYI YE 4: NASIA LƆ NA TA TI WU HEI HU LI VA NGELEGOHU KƆ TI YƐ NA\n“Nya lima heima gbatɛma wu va.”—Jɔn 14:2\nYeni mia ta ti wu hei hu li va ngelegohu?\n1 Pita 3:18, NY\nYesu mia haalamɔ le Ngewɔ ngi wuni hei hu li va ngelegohu.\nYesu ndeilɔ yɛ ngi womablei nasia ta ti wu hei hu li va ngelegohu, tɛɛ gboto.\nHinda Gɛngɔ 14:1\nJɛhova loko loonga nunga 144,000 ma kɔ ti li ti yɛ ngelegohu.


Nyɔŋmɔ Wao kɛ Anɔkwa Miishɛɛ | Yesu Wala Shihilɛ\nEKƐ “NYƆŊMƆ WAO” FÃMƆ DAIMONIOI\nNƆ NI HÃA ANÁA ANƆKWA MIISHƐƐ\nEtsɛko tsɔ nɛ ní Yesu tĩ gbɛtsɔɔmɔi ni kɔɔ sɔlemɔ he lɛ mli, shi jeee no pɛ ji sane ni ewie he fe shi kome yɛ esɔɔmɔ nitsumɔ lɛ mli. Be ni Yesu feɔ naakpɛɛ nii yɛ Galilea lɛ, mɛi kɛ sane fɔ̃ enɔ akɛ daimonioi lɛ anɔyelɔ lɛ hewalɛ ekɛfeɔ nakai lɛ. Amrɔ nɛɛ eyɛ Yudea, ni mɛi miiwie nakai sane lɛ nɔŋŋ amɛmiishi lɛ.\nBe ni Yesu fã daimonio ko ni hãaa nuu ko anyɛ awie lɛ kɛje emli lɛ, asafoku lɛ anaa kpɛ amɛhe. Shi enɛ efeee mɛi ni wieɔ shiɔ lɛ lɛ naakpɛɛ. Amɛkɛ sane kome too lɛ nɔŋŋ fɔ̃ enɔ akɛ: “Beelzebul, daimonioi lɛ anɔyelɔ lɛ, hewalɛ ekɛfãmɔɔ daimonioi lɛ.” (Luka 11:15) Mɛi komɛi hu miitao amɛna nɔ ko ni tsɔɔ akɛ Yesu jɛ Nyɔŋmɔ ŋɔɔ, no hewɔ lɛ, amɛbi ni efee okadi ko ni jɛ ŋwɛi etsɔɔ amɛ.\nAkɛni Yesu na akɛ amɛmiitao amɛka lɛ hewɔ lɛ, ehã amɛ hetoo taakɛ ehã mɛi ni wie shi lɛ yɛ Galilea lɛ hetoo lɛ nɔŋŋ. Ekɛɛ maŋtsɛyeli fɛɛ maŋtsɛyeli ni kɛ lɛ diɛŋtsɛ ehe shiɔ mple lɛ gbeɔ shi. No hewɔ lɛ, ebi amɛ akɛ: “Kɛ́ Satan hu kɛ lɛ diɛŋtsɛ ehe miishi mple lɛ, te aaafee tɛŋŋ ni emaŋtsɛyeli lɛ aaadamɔ shi?” Kɛkɛ ni Yesu kɛma amɛhiɛ tɛ̃ɛ akɛ: “Kɛ́ Nyɔŋmɔ wao mikɛfãmɔɔ daimonioi lɛ, no lɛ Nyɔŋmɔ Maŋtsɛyeli lɛ ebati nyɛ shi diɛŋtsɛ.”—Luka 11:18-20.\nEsa akɛ “Nyɔŋmɔ wao” ni Yesu tsĩ tã lɛ ahã etoibolɔi lɛ akai nɔ ko ni tee nɔ yɛ Israel yɛ Mose beiaŋ lɛ. Mɛi ni yɔɔ Farao we lɛ ní na naakpɛɛ nii ni Mose fee lɛ wie akɛ: “Enɛ lɛ Nyɔŋmɔ wao nɛ!” “Nyɔŋmɔ wao” lɛ nɔŋŋ ŋmala Kitãi Nyɔŋma lɛ yɛ tɛi tɛtrɛbii enyɔ nɔ lɛ. (2 Mose 8:19; 31:18) Nakai nɔŋŋ hu “Nyɔŋmɔ wao,” ni ji emumɔ krɔŋkrɔŋ, loo ehewalɛ ni miitsu nii lɛ, ji nɔ ni amrɔ nɛɛ eyeɔ ebuaa Yesu ni efãmɔɔ daimonioi, ni etsaa helatsɛmɛi lɛ. No hewɔ lɛ, Nyɔŋmɔ Maŋtsɛyeli lɛ ebati mɛi ní teɔ shi woɔ lɛ nɛɛ ashi lɛɛlɛŋ, ejaakɛ Yesu, mɔ ni ahala lɛ akɛ Maŋtsɛyeli lɛ nɔ Maŋtsɛ lɛ yɛ amɛteŋ yɛ nakai be lɛ mli, ni eetsu nitsumɔi nɛɛ.\nKɛ́ nuu hewalɔ ko ni kɛ tawuu nii ewula ehe jogbaŋŋ miibu ewe he, ni nuu ko ni he wa fe lɛ batutua lɛ lɛ, eyeɔ enɔ kunim. Nakai nɔŋŋ bɔ ni Yesu nyɛɔ efãmɔɔ daimonioi lɛ tsɔɔ akɛ, eyɛ hewalɛ fe Satan. Agbɛnɛ hu, Yesu tĩ nɔkwɛmɔnɔ ni kɔɔ nuu ko ni mumɔ ni he tseee je emli lɛ he lɛ mli. Kɛ́ nuu lɛ kɛ nibii kpakpai wooo gbɛ ni ebakã shi efolo lɛ mli lɛ, nakai mumɔ lɛ kuɔ esɛɛ ebaa kɛ mumɔi krokomɛi kpawo, ni no hãa nuu lɛ naagbee shihilɛ tsɔɔ efɔŋ fe klɛŋklɛŋ nɔ lɛ. (Mateo 12:22, 25-29, 43-45) Nakai eba lɛ yɛ Israel maŋ lɛ gbɛfaŋ.\nYesu wiemɔi lɛ ta yoo ko ni no mli lɛ eboɔ lɛ toi lɛ tsuiŋ, ni ewie akɛ: “Musu ni hiɛ bo kɛ fufɔ ni oye lɛ yɛ miishɛɛ!” Yei ni ji Yudafoi lɛ shwe akɛ amɛbaafɔ bi ni baatsɔ gbalɔ, titri lɛ Mesia lɛ. No hewɔ lɛ, ekolɛ yoo nɛɛ susu akɛ Maria mii baashɛ ehe waa akɛ efɔ bi ni etsɔ tsɔɔlɔ tamɔ nɛkɛ. Kɛ̃lɛ, Yesu jaje yoo lɛ ni etsɔɔ lɛ nɔ tuuntu ni hãa anáa miishɛɛ. Ekɛɛ akɛ: “Dabi, moŋ lɛ, mɛi ni nuɔ Nyɔŋmɔ wiemɔ lɛ ni amɛyeɔ nɔ lɛ yɛ miishɛɛ!” (Luka 11:27, 28) Yesu etsɔɔɔ kɔkɔɔkɔ akɛ akɛ woo krɛdɛɛ ko ahã Maria. Moŋ lɛ, etsɔɔ akɛ nɔ ni hãa nuu loo yoo ko náa anɔkwa miishɛɛ ji, anɔkwayeli ni ekɛsɔmɔɔ Nyɔŋmɔ, shi jeee wekukpaa ni yɔɔ ekɛ mɛi ateŋ loo nɔ ni enyɛ etsu.\nYesu kã mɛi ni biɔ lɛ ni efee okadi ko ni jɛ ŋwɛi lɛ ahiɛ, taakɛ efee yɛ Galilea lɛ. Ekɛɛ amɛ akɛ ahãŋ amɛ okadi ko ja “Yona okadi lɛ.” Yona tsɔ gbii etɛ ni eye yɛ loo lɛ musuŋ kɛ ekãa ni ekɛshiɛ lɛ fɛɛ nɔ efee okadi ehã Ninivebii lɛ, ni no tsirɛ amɛ ni amɛtsake amɛtsui. Yesu wie akɛ: “Shi naa! nɔ ko ni fe Yona yɛ biɛ.” (Luka 11:29-32) Yesu fe Solomon, mɔ ni Sheba maŋnyɛ lɛ ba koni ebabo ehiɛshikamɔ lɛ toi lɛ hu.\nYesu kɛfata he akɛ: “Kɛ́ mɔ ko su kane lɛ, ekɛmaaa teemɔhe ko, ni asaŋ ekɛmaaa kɛntɛŋ shishi, shi moŋ ekɛmaa kanetso nɔ.” (Luka 11:33) Ekolɛ eetsɔɔ akɛ, nii ni etsɔɔ kɛ naakpɛɛ nii ni efeɔ yɛ mɛi nɛɛ ahiɛ lɛ tamɔ kane ko ni asu ni akɛma teemɔhe. Akɛni amɛkɛ amɛhiŋmɛii kwɛɛɛ nɔ kome hewɔ lɛ, amɛnaaa yiŋtoo ni yɔɔ enitsumɔi lɛ asɛɛ.\nEtsɛko tsɔ nɛ ní Yesu fã daimonio ni hãaa nuu ko anyɛ awie lɛ kɛje emli, ni nuu lɛ nyɛ ewie. Kulɛ, esa akɛ enɛ atsirɛ mɛi ní amɛwo Nyɔŋmɔ hiɛ nyam, ní amɛgba mɛi krokomɛi nibii ni Yehowa feɔ lɛ. No hewɔ lɛ, Yesu bɔ mɛi ni wieɔ shiɔ lɛ lɛ kɔkɔ akɛ: “No hewɔ lɛ, kwɛmɔ ni oná nɔmimaa akɛ la ni yɔɔ omli lɛ, jeee duŋ ni. No hewɔ lɛ, kɛ́ ogbɔmɔtso muu lɛ fɛɛ miikpɛ ni ehe ko he ko woko duŋ lɛ, ogbɔmɔtso muu lɛ fɛɛ baakpɛ tamɔ bɔ ni kane kpɛɔ ni ehãa onáa la lɛ.”—Luka 11:35, 36.\nBe ni Yesu tsa nuu ko yɛ Yudea lɛ, te mɛi komɛi fee amɛnii yɛ he hã tɛŋŋ?\nMɛni ji “Nyɔŋmɔ wao” lɛ, ni mɛɛ gbɛ nɔ Nyɔŋmɔ Maŋtsɛyeli lɛ bati Yesu toibolɔi lɛ ashi?\nTe aaafee tɛŋŋ aná anɔkwa miishɛɛ?\nMaria—‘Naa! Yehowa Nyɔŋ Yoo Ji Mi!’\nMɛni hetoo ni Maria kɛha bɔfo Gabriel lɛ haa anaa yɛ ehemɔkɛyeli he? Mɛɛ sui krokomɛi ni nɔ bɛ Maria jie lɛ kpo?\nKɛmaje Mɔ Ko Kɛmaje Mɔ Ko Yesu Tsɔɔ Nɔ ni Hãa Anáa Miishɛɛ\njy yitso 75 bf. 176-177


Christian Counselor 12507, Barrytown, NY.\nChristian counselors near 12507. Licesned Christian counseling.Search Results For Christian Counselor Near Barrytown, New York, 12507.\nChristian Counseling United States New York Dutchess County 12507


Hiou Lachi a Chumndo Ma Biunuŋ\nYoomu Naa leKilisiɔŋndo a Wali Pollo–Yau Wali Bɔŋaŋndo | Doŋdoŋndo 2019\nNUAWƆ O Abbey Abua Abui Acholi Afrikaans Ahanta Aja Akha Albanian Alur American Sign Language Amharic Angolan Sign Language Arabic Argentinean Sign Language Armenian Assamese Ateso Attié Aukan Australian Sign Language Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Bambara Baoule Bashkir Basque Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Bengali Biak Bicol Bislama Bissau Guinean Creole Bolivian Sign Language Boulou Brazilian Sign Language British Sign Language Bulgarian Bété Cambodian Catalan Cebuano Changana (Mozambique) Chavacano Chichewa Chilean Sign Language Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chinese Sign Language Chitonga Chitonga (Malawi) Chitonga (Zimbabwe) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chopi Chuabo Chuukese Chuvash Cibemba Cinamwanga Cinyanja Colombian Sign Language Croatian Czech Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Digor Douala Drehu Dutch Ecuadorian Sign Language Edo Efik English Esan Estonian Ewe Fante Faroese Fijian Filipino Sign Language Finnish Finnish Sign Language Fon Frafra French French Sign Language Ga Galician Garifuna Georgian German German Sign Language Gitonga Gokana Greek Greenlandic Guarani Gujarati Gun Guéré Haitian Creole Hausa Hebrew Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hmong (White) Huastec (San Luis Potosi) Hungarian Hunsrik Iban Ibanag Ibinda Icelandic Idoma Igbo Igede Iloko Indian Sign Language Indonesian Indonesian Sign Language Isoko Italian Italian Sign Language Japanese Japanese Sign Language Javanese Jula Kabiye Kabuverdianu Kachin Kannada Karen (S'gaw) Kazakh Kekchi Kenyan Sign Language Khana Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kipende Kirghiz Kiribati Kirundi Kisiei Kisonge Kongo Konkani (Roman) Korean Korean Sign Language Krio Kurdish Kurmanji Kurdish Kurmanji (Cyrillic) Kwangali Kwanyama Kyangonde Lahu Laotian Latvian Lenje Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Low German Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Madagascar Sign Language Malagasy Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Manyawa Mapudungun Marathi Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Mbunda Mexican Sign Language Mingrelian Miskito Mixe Mixtec (Guerrero) Mizo Mongolian Moore Motu Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Navajo Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Ndonga Nepali Ngabere Ngangela Nias Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Odia Okpe Oromo Ossetian Otomi (Mezquital Valley) Palauan Pangasinan Papiamento (Curaçao) Paraguayan Sign Language Persian Peruvian Sign Language Pidgin (West Africa) Polish Polish Sign Language Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Punjabi Punjabi (Shahmukhi) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quiche Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Rarotongan Romanian Romany (Macedonia) Romany (Macedonia) Cyrillic Romany (Serbia) Romany (Southern Greece) Ronga Runyankore Russian Russian Sign Language Rutoro Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Sepulana Serbian Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Sidama Silozi Sinhala Slovak Slovenian Solomon Islands Pidgin South African Sign Language Spanish Spanish Sign Language Sranantongo Sunda Swahili Swahili (Congo) Swati Swedish Tagalog Tahitian Tajiki Talian Tamil Tandroy Tankarana Tarahumara Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tlapanec Tojolabal Tok Pisin Tongan Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Turkmen Tuvaluan Twi Tzeltal Tzotzil Uighur (Cyrillic) Ukrainian Umbundu Urdu Urhobo Uruund Uzbek Valencian Venda Venezuelan Sign Language Vezo Vietnamese Wallisian Waray-Waray Wayuunaiki Welsh Wolaita Xhosa Yacouba Yapese Yoruba Zambian Sign Language Zande Zapotec (Isthmus) Zapotec (Lachiguiri) Zimbabwe Sign Language Zulu\nLe vɛɛ kpɛ ŋ cho yɛ niŋ chumndo le mi Masale Mɛlɛkaleŋ le hiŋ? A cho niŋ pa chumndo ma wa biuwɔŋndo mi che bɛɛ a cho o nyɛkindilaa bɛŋgu? (Luom 8:25) Kilisiɔŋnda apum cho yɛle tulaaleŋ, biyɔɔ wɔɔŋndo, chiɛila manyumndaŋ biuwɔŋndo, ɔɔ ma kɔŋgɔlaŋ nda pɛɛŋ le nda diyɔɔ. Apum cho nyɛkindilaa cheleŋ biuwɔŋndo mɛɛ dialii nɛyɛi cho naa yɛ ɔɔ yuwɛi.\nYɛɛ mala yɛ naa miŋ chum nduyɛ miŋ hiou lachi a tɔɔndaŋ kɛ kɛ biuwɔŋndo? Ŋ nɔ miŋ kindi tiindaŋ naa lɔɔlɔɔ a diomndaŋ veeloo o Baabuiyo niŋ nduyɛ miŋ yiyaŋ o nyɛ naŋ pɛɛku wo choo. Ŋ nɔ miŋ handu kɔllo o tiindaŋ naa choo. (2Kɔl 4:16-18; Hibu 12:2) Ŋ nɔ miŋ nyɔɔlu Chɛhowa o piɛileŋ niŋ nduyɛ miŋ nyuna ndu le mbo ke naa kpaaya nyina ndɔ diandaa. (Luk 11:10, 13; Hibu 5:7) Finya naa kaalaa tiuba mbo mala naa le ‘miŋ nɔla miŋ sim nyɛ kɛndɛ yi, miŋ hiou lachi a biuwɔŋndo.’—Kolo 1:11.\nTOFA VIDUEIYO HOO “LA Ŋ SIMNUŊ KƆL NYƐ KƐNDƐ YI LE KƆLA CHO NAA LACHI LAŊ”—NƆ TIINDAŊNDO MAA A CHO FANDAA SƆLA, OKOŊ MI LA MULI NYUNALAŊ NDAŊ:\nSɔɔŋ kuɛɛ yɔŋnuŋ yɛ naa o yoomoo niŋ “a teleŋ naŋ ve muŋ kɔl te wo”? (Iki 9:11, NW)\nVɛɛ piɛileŋ le mala yɛ naa te tɔɔndaŋndo komal naa pɛ?\nTe ŋ nɔla tosaa o wali Chɛhowaa niŋ maa paandu le, le yɛɛ o bɛnda yɛ miŋ handu kɔllo o nyɛ naŋ nɔla tosaa wo choo?\nHandu kɔllo o fandaa choo\nYɛɛ mala yɛ num ma hiou lachi a tiindaŋndo nɔɔ maa a cho fandaa sɔla?\nVɛɛ ŋ yɔŋgu yɛ wanaa tɔɔndaŋ ndaŋ la cho komallo wa malaa a waŋnda o yuŋgula ndalaŋ niŋ?\nDimul nda diomnda kɔl dɛɛniaalaŋ, nduyɛ tuu nda a acheleŋnda le\nYaŋ nda nilaŋ nyɛkɛndɛi\nPiɛi le nda nduyɛ ma piɛi vɛlɛ a nda latulu\nYeulul nda nyɛdiaa ɔɔ ma tosal nda waltaŋ lapum o ndalo bɛɛ\nNYƐM TƆƆMAŊ O DIOM MƐLƐKAA NIŊ Hiou Lachi a Kɔl Num Iyamaa Pɛɛkoo\nŊ WAŊNUŊ MAA ŊKILISIƆŊ A Nɔ Pa Sinapɛŋgoo a Suliŋnda Mɛlɛka Wana Chi Kposoŋ Te Laŋ?\nNYƐM TƆƆMAŊ O DIOM MƐLƐKAA NIŊ “Mɛlɛka . . . Chɔm Naa Kaala Bɛndu o Kaala Naa Wo”\nNYƐM TƆƆMAŊ O DIOM MƐLƐKAA NIŊ A Cho Pa ‘Chumndo Nduyɛ Ma Wa a Yeemɛi Tau’?\nŊ WAŊNUŊ MAA ŊKILISIƆŊ Hiou Lachi a Chumndo Ma Biunuŋ\nDoŋdoŋndo 25–Fuoo 3\nNYƐM TƆƆMAŊ O DIOM MƐLƐKAA NIŊ Taamaseliiyo a Yɔm Ɔlifiiyo Okɔɔ\nŊ WAŊNUŊ MAA ŊKILISIƆŊ Hiouwɔɔ Lachioo Tosaa o Wali Pollo Niŋ—Kiolɔɔ Pɛɛku Baabui Cho Hiouwɔɔ Lachi Tosa le Wo\nText Mɛɛ ŋ yeema hivio nyɛm cho o maasiiyo niŋndoŋ naa cheleŋ yɛ YOOMU NAA leKILISIƆŊNDO A WALI POLLO–YAU WALI BƆŊAŊNDO Doŋdoŋndo 2019\nYOOMU NAA leKILISIƆŊNDO A WALI POLLO–YAU WALI BƆŊAŊNDO Doŋdoŋndo 2019


‘Waa Suɔ Nɔmlɔ Ngɛ Ní Peepee Kɛ Anɔkuale Mi’—1 Yohane 3:18 | Kase\nNƆ HE SANE Yehowa Suɔmi Nya Ní Peemi Kɛ Jɔɔmihi Baa\nKANE NGƐ Afrikaans Albanian Amerika Mumuihi A Gbi Amharic Amis Angola Mumuihi A Gbi Arabic Argentina Mumuihi A Gbi Armenian Australia Mumuihi A Gbi Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Bashkir Bassa (Cameroon) Bengali Bicol Bolivia Mumuihi A Gbi Boulou Brazil Mumuihi A Gbi Britian Mumuihi A Gbi Bulgarian Cakchiquel Catalan Cebuano Chichewa Chile Mumuihi A Gbi China Mumuihi A Gbi Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Chol Chuvash Cibemba Cinyanja Colombia Mumuihi A Gbi Croatian Cuba Mumuihi A Gbi Czech Czech Mumuihi A Gbi Dangme Danish Digor Douala Dutch Ecuador Mumuihi A Gbi Edo Efik English Estonian Ewe Fijian Filipi Mumuihi A Gbi Finland Mumuihi A Gbi Finnish Fon French French Mumuihi A Gbi Ga Garifuna Georgian German Germany Mumuihi A Gbi Greek Greek Mumuihi A Gbi Guarani Gujarati Gun Haitian Creole Hausa Hebrew Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hungarian Hungary Mumuihi A Gbi Ibanag Icelandic Igbo Iloko India Mumuihi A Gbi Indonesia Mumuihi A Gbi Indonesian Isoko Italian Italy Mumuihi A Gbi Japan Mumuihi A Gbi Japanese Jula Kabiye Kannada Kikamba Kikaonde Kikuyu Kiluba Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisonge Kongo Korea Mumuihi A Gbi Korean Kurdish Kurmanji Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kurdish Kurmanji (Cyrillic) Kwangali Kwanyama Latvian Lingala Lithuanian Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Malagasy Malawi Mumuihi A Gbi Malay Malayalam Mam Mambwe-Lungu Marathi Maya Mazatec (Huautla) Mbunda Mexico Mumuihi A Gbi Mingrelian Mixe Mongolian Moore Motu Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Ndonga Nepali Ngabere Nigeria Pidgin Norwegian Nzema Okpe Oromo Ossetian Otetela Pangasinan Papiamento (Curaçao) Paraguay Mumuihi A Gbi Persian Peru Mumuihi A Gbi Pidgin (Cameroon) Poland Mumuihi A Gbi Polish Ponapean Portugal Mumuihi A Gbi Portuguese Punjabi Quebec Mumuihi A Gbi Quechua (Ancash) Quechua (Bolivia) Romania Mumuihi A Gbi Romanian Russia Mumuihi A Gbi Russian Samoan Sango Sepedi Serbian Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Shona Sidama Silozi Sinhala Slovak Slovakia Mumuihi A Gbi Slovenian Solomon Islands Pidgin South Africa Mumuihi A Gbi Spain Mumuihi A Gbi Spania Sranantongo Swahili Swahili (Congo) Swati Swedish Tagalog Tajiki Tamil Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tlapanec Tojolabal Tok Pisin Tongan Totonac Tshiluba Tsonga Turkish Turkmen Tuvaluan Twi Tzeltal Tzotzil Ukrainian Urhobo Uzbek Venezuela Mumuihi A Gbi Vietnamese Waray-Waray Wolaita Xhosa Yoruba Zande Zapotec (Isthmus) Zimbabwe Mumuihi A Gbi Zulu\n“Nyɛ ko ha nɛ waa suɔ nɔmlɔ ngɛ munyu tutui mi aloo ngɛ lilɛ nɔ, mohu ɔ, ngɛ ní peepee kɛ anɔkuale mi.”—1 YOH. 3:18.\nLAHI: 106, 100\nMɛni ji suɔmi nɛ se be ɔ?\nMɛni ji “suɔmi nɛ osato be mi” ɔ?\nKɛ wa ma plɛ kɛ le kaa wa ngɛ suɔmi nitsɛnitsɛ ha kɛɛ?\n1. Mɛni ji suɔmi nɛ se be ɔ, nɛ mɛni he je a deɔ ke e se be ɔ? (Moo hyɛ foni nɛ ngɛ ní kasemi ɔ sisije ɔ.)\nSUƆMI nɛ daa si ngɛ sisi tomi mlaa nɔ (a·gaʹpe) ɔ ji nike ní nɛ je Yehowa ngɔ. (1 Yoh. 4:7) Suɔmi nɛ ɔ se be. E ngɛ mi kaa suɔmi nɛ ɔ haa nɛ wa nuɔ he haa nɔ mohu lɛɛ, se nɔ́ titli nɛ a kɛ yɔseɔ suɔmi nɛ ɔ ji kaa e fo we lɛ pɛ e nɔ́ mi, nɛ e yeɔ bua ni kpahi. Níhi a mi hlami ko tsɔɔ kaa ‘nɔ́ nɛ a kɛ ma nyɛ ma yɔse a·gaʹpe suɔmi ɔ pɛ ji níhi nɛ e tsuɔ ɔ.’ Ke wa je suɔmi nɛ fo we lɛ pɛ e nɔ́ mi ɔ kpo kɛ tsɔɔ nihi, aloo a je kpo kɛ tsɔɔ wɔ ɔ, e haa nɛ si himi ɔ peeɔ bua jɔmi.\n2, 3. Ngɛ mɛni blɔ nɔ nɛ Yehowa je suɔmi kpo kɛ tsɔɔ adesahi?\n2 Loko Yehowa maa bɔ Adam kɛ Hawa po ɔ, e tsɔɔ kaa e ngɛ suɔmi kɛ ha adesahi. E pee zugba a konɛ adesa nɛ hi nɔ kɛ ya neneene. E pee we lɛ kaa adesahi nɛ a hi nɔ kɛkɛ, mohu ɔ, e pee lɛ konɛ a hi nɔ kɛ bua jɔmi. Yehowa pee we enɛ ɔ konɛ lɛ nitsɛ e ná he se, mohu ɔ, konɛ adesahi nɛ a ná he se. Jehanɛ hu ɔ, e jɔɔ e bimɛ nɛ a ngɛ zugba a nɔ ɔ konɛ a nyɛ nɛ a hi si kɛ ya neneene ngɛ Paradeiso nɛ e dla ngɔ to mɛ ɔ mi kɛ tsɔɔ kaa e ngɛ suɔmi, nɛ e fo we lɛ pɛ e nɔ́ mi.\n3 Benɛ Adam kɛ Hawa tsɔ Yehowa hɛ mi atua se ɔ, Yehowa je suɔmi kpetekpleenyɛ kpo kɛ tsɔɔ adesahi. E to blɔ nya konɛ e kpɔ̃ atua tsɔli enyɔ nɛ ɔmɛ a sisi bimɛ, nɛ e ngɛ nɔ mi mami kaa a kpɛti ni komɛ a bua maa jɔ suɔmi nɛ e je kpo kɛ tsɔɔ mɛ ɔ he. (1 Mose 3:15; 1 Yoh. 4:10) Ngɛ anɔkuale mi ɔ, kɛ je be nɛ Yehowa wo si kaa Kpɔlɔ ko maa ba hwɔɔ se ɔ, e bu afɔle sami nɛ ɔ kaa nɔ́ ko nɛ a ngɔ kɛ ha momo. Maa pee jeha 4,000 se ɔ, Yehowa ngɔ e Bi kake nɛ e suɔ lɛ saminya a kɛ sã afɔle ngɛ adesahi a he. (Yoh. 3:16) Hyɛ bɔ nɛ wa bua jɔ Yehowa suɔmi nɛ ɔ he ha!\n4. Mɛni tsɔɔ kaa adesahi nɛ wa yi mluku ɔ ma nyɛ ma je suɔmi nɛ fo we lɛ pɛ e nɔ́ mi ɔ kpo?\n4 Akɛnɛ Mawu bɔ wɔ ngɛ e subai nɔ he je ɔ, wɔ hu wa nyɛɔ nɛ wa jeɔ suɔmi nɛ fo we lɛ pɛ e nɔ́ mi ɔ kpo. Mluku nɛ wa yi ɔ haa nɛ e he waa ha wɔ kaa wa ma je suɔmi kpo, se lɔ ɔ tsɔɔ we kaa wa be nyɛe maa pee jã. Habel tsɔɔ kaa e suɔ Mawu benɛ e je e tsui mi faa nɛ e ngɔ níhi nɛ e ngɛ ɔ a kpɛti nɔ́ nɛ hi pe kulaa a kɛ sã bɔ ha lɛ ɔ. (1 Mose 4:3, 4) E ngɛ mi kaa nihi bui Mawu sɛ gbi nɛ Noa fiɛɛ ha mɛ ɔ tue mohu lɛɛ, se Noa ya nɔ nɛ e fiɛɛ ha mɛ jehahi abɔ kɛ tsɔɔ kaa e ngɛ suɔmi, nɛ e fo we lɛ pɛ e nɔ́ mi. (2 Pet. 2:5) Benɛ Mawu fã Abraham kaa e ngɔ e binyumu Isak kɛ sã bɔ ha lɛ ɔ, Abraham fo we lɛ pɛ e nɔ́ mi, mohu ɔ, e tsɔɔ kaa e suɔ Mawu wawɛɛ. (Yak. 2:21) Kaa bɔ nɛ nyumuhi anɔkualetsɛmɛ nɛ ɔmɛ pee ɔ, wɔ hu wa suɔ kaa wa ma je suɔmi kpo ke ji wa ya je si himi nɛ mi wa mi po.\nSUƆMI NITSƐNITSƐ KƐ OSATO SUƆMI\n5. Kɛ wa ma plɛ kɛ je suɔmi nitsɛnitsɛ kpo ha kɛɛ?\n5 Baiblo ɔ tsɔɔ kaa wa ko je suɔmi nitsɛnitsɛ kpo “ngɛ munyu tutui mi aloo ngɛ lilɛ nɔ, mohu ɔ, ngɛ ní peepee kɛ anɔkuale mi.” (1 Yoh. 3:18) Anɛ enɛ ɔ tsɔɔ kaa wa be nyɛe ma je suɔmi kpo ngɛ wa munyu tutui mi lo? Pi jã kulaa! (1 Tɛs. 4:18) Mohu ɔ, nɔ́ nɛ e tsɔɔ ji kaa e sɛ nɛ wa ha nɛ wa suɔmi ɔ nɛ pee nɔ́ nɛ wa deɔ kɛ wa nya kɛkɛ, titli ɔ, ke si fɔfɔɛ ɔ biɔ nɛ waa pee nɔ́ ko ɔ. Kaa nɔ hyɛmi nɔ́ ɔ, ke wa nyɛmi Kristofo no ko hia niye ní, aloo tade ɔ, e ma bi nɛ waa pee nɔ́ ko kɛ ye bua lɛ pe nɛ wa ma de lɛ kɛkɛ ke e maa hi. (Yak. 2:15, 16) Jã kɛ̃ nɛ suɔmi nɛ wa ngɛ kɛ ha Yehowa kɛ wa nyɛmi nɔmlɔ ɔ woɔ wɔ he wami konɛ wa bi Mawu nɛ “e wo ní tsuli blɔ nɛ a ba kpa ní ha lɛ,” se pi lɔ ɔ kɛkɛ, e haa nɛ wa ngɔɔ wa he kɛ woɔ fiɛɛmi ní tsumi ɔ mi hulɔ.—Mat. 9:38.\n6, 7. (a) Mɛni ji “suɔmi nɛ osato be mi” ɔ? (b) Mo ha nɔ hyɛmi ní komɛ nɛ tsɔɔ osato suɔmi?\n6 Bɔfo Yohane tsɔɔ kaa e sa nɛ waa suɔ nɔmlɔ ngɛ “ní peepee kɛ anɔkuale mi.” Enɛ ɔ he ɔ, e sɛ nɛ ‘wa ha nɛ osato peemi nɛ hi wa suɔmi ɔ mi,’ mohu ɔ, e pee nɔ́ nɛ “osato be mi.” (Rom. 12:9; 2 Kor. 6:6) Enɛ ɔ tsɔɔ kaa ke wa ngɛ suɔmi nitsɛnitsɛ ɔ, wa be nyɛe maa ngɔ nɔ́ ko kɛ ha wa hɛ mi nɛ waa pee wa ní kaa wa suɔ nɔ ko bemi nɛ wa sume lɛ. Eko ɔ, wa ma bi wa he ke, ‘Anɛ suɔmi ko ngɛ nɛ a tsɛɛ ke osato suɔmi lo?’ Dɛbi. Wa be nyɛe maa kale enɛ ɔ kaa suɔmi po, ejakaa e ji su ko nɛ se nami be he.\n7 Ha nɛ wa susu nɔ hyɛmi ní komɛ nɛ tsɔɔ osato suɔmi ɔ he nɛ waa hyɛ. Ngɛ Eden abɔɔ ɔ mi ɔ, Satan pee e he kaa nɔ́ nɛ e susuɔ Hawa he, se nɔ́ nɛ e pee ɔ tsɔɔ kaa e foɔ lɛ pɛ e nɔ́ mi, nɛ e ji osatotsɛ. (1 Mose 3:4, 5) Ngɛ David be ɔ mi ɔ, Ahitofel tsɔɔ kaa huɛ bɔmi nɛ ngɛ e kɛ matsɛ ɔ a kpɛti ɔ pi huɛ bɔmi nitsɛ. Ahitofel fo lɛ pɛ e nɔ́ mi, nɛ e je David se. (2 Sam. 15:31) Jã kɛ̃ nɛ mwɔnɛ ɔ hu ɔ, hemi kɛ yemi kuali kɛ ni kpahi nɛ a ngɔɔ mi gbami kɛ baa asafo ɔ mi ɔ ngɔɔ “munyu dɔkɔɔ kɛ sisimi munyuhi” kɛ sisiɔ nihi konɛ a susu kaa a suɔ mɛ, se ngɛ anɔkuale mi ɔ, a ngɛ mɛ nitsɛmɛ a nɔ́ mi foe.—Rom. 16:17, 18.\n8. Mɛni sane nɛ e sa nɛ wa bi wa he?\n8 E ji zo wawɛɛ kaa nɔ ko ma je osato suɔmi kpo, ejakaa e gbeɔ su kpakpa nɛ ji suɔmi nitsɛnitsɛ ɔ he guɛ. Wa ma nyɛ maa ngɔ osato peemi nɛ ɔ kɛ sisi adesahi se pi Yehowa. Ngɛ anɔkuale mi ɔ, Yesu tsɔɔ kaa nihi nɛ a peeɔ a ní kaa osatotsɛmɛ ɔ, a maa ‘gbla a tue wawɛɛ nitsɛ.’ (Mat. 24:51) Yehowa sɔmɔli be suɔe kaa a ma je osato suɔmi kpo kɔkɔɔkɔ. Se wa bɔɔ mɔde kaa wa ma bi wa he ke, ‘Anɛ i jeɔ suɔmi nitsɛnitsɛ nɛ osato peemi, aloo sisimi be mi kpo daa lo?’ Nyɛ ha nɛ wa susu níhi kakaaka nɛɛ nɛ wa ma nyɛ maa pee kɛ tsɔɔ kaa wa ngɛ suɔmi nɛ “osato be mi” ɔ he nɛ waa hyɛ.\nBƆ NƐ WA MA PLƐ KƐ “SUƆ NƆMLƆ . . . NGƐ NÍ PEEPEE KƐ ANƆKUALE MI”\n9. Mɛni suɔmi nitsɛnitsɛ haa nɛ wa peeɔ?\n9 O bua nɛ jɔ he kaa o ma sɔmɔ ni kpahi ngɛ laami mi. E sa nɛ wa ná suɔmi ɔ kaa ke e maa hi ɔ, wa maa pee níhi “ngɛ laami mi” kɛ ha wa nyɛmimɛ kɛ tsɔɔ kaa wa suɔ mɛ. (Kane Mateo 6:1-4.) Anania kɛ Safira nyɛ we nɛ a pee jã. Akɛnɛ a suɔ kaa nihi nɛ a na nɔ́ nɛ a kɛ ngɛ hae ɔ he je ɔ, a wo níhi a he zã, nɛ lɔ ɔ ha nɛ a gbla a tue ngɛ a we osato peemi ɔ he. (Níts. 5:1-10) Se suɔmi nitsɛnitsɛ haa nɛ wa bua jɔɔ kaa wa ma sɔmɔ wa nyɛmimɛ ngɛ laami mi, se pi nɛ wa ma hla yi jemi. Kaa nɔ hyɛmi nɔ́ ɔ, nyɛmimɛ nyumuhi nɛ a yeɔ bua Blɔ Tsɔɔmi Ajla Toli ɔmɛ konɛ a to mumi mi niye ní he blɔ nya ha wɔ ɔ fĩɛ, a pee we níhi nɛ maa gbla nihi a juɛmi kɛ ba mɛ nitsɛmɛ a nɔ, nɛ a ha we nɛ nihi nɛ a le nɔ́ nɛ a ngɛ he ní tsue ɔ hulɔ.\n10. Kɛ wa ma plɛ kɛ sɛ hlami kɛ je bumi kpo kɛ tsɔɔ nihi ha kɛɛ?\n10 Moo sɛ hlami nɛ o je bumi kpo kɛ tsɔɔ ni kpahi. (Kane Roma Bi 12:10.) Yesu tsu ní tsumi nɛ ba si kulaa, nɛ e kɛ pee bumi nɛ a ma je kpo kɛ tsɔɔ nihi ɔ he nɔ hyɛmi nɔ́ ha wɔ. (Yoh. 13:3-5, 12-15) Ke wa ma nyɛ ma je bumi kpo kɛ tsɔɔ ni kpahi ngɛ jamɛ a blɔ ɔ nɔ ɔ, ja wa bɔ mɔde wawɛɛ nɛ wa kase he si bami. Yesu bɔfo ɔmɛ po nui nɔ́ nɛ Yesu pee ɔ sisi saminya kɛ ya si benɛ mumi klɔuklɔu ɔ ba a nɔ. (Yoh. 13:7) Wa ma nyɛ ma je bumi kpo kɛ tsɔɔ ni kpahi ke wa ha we nɛ sukuu nɛ wa ya, he lo nya ní nɛ wa ngɛ, aloo sɔmɔmi he blɔhi nɛ wa ngɛ ngɛ Yehowa asafo ɔ mi ɔ nɛ ha nɛ waa bu wa he pe ni kpahi ɔ. (Rom. 12:3) Jehanɛ hu ɔ, ke a je nɔ ko yi ɔ, wa hɛ kɔɛ e nɔ, mohu ɔ, waa kɛ lɛ tsuo nyaa ke ji wa susu kaa e sa nɛ a ko je waa kɛ lɛ tsuo wa yi, aloo a ko je bumi kpo kɛ tsɔɔ wɔ tsuo po ɔ.\n11. Mɛni he je nɛ e sa nɛ waa je wa tsui mi kɛ je nihi a yi ɔ?\n11 Moo je o tsui mi kɛ je o nyɛmimɛ a yi. E sa nɛ waa bɔ mɔde kaa he blɔ fɛɛ he blɔ nɛ wa ma ná a, wa ma je wa nyɛmimɛ a yi, ejakaa jã peemi ‘woɔ nɔ he wami.’ (Efe. 4:29) Se e sa nɛ e je wa tsui mi. Ke pi jã a, wa maa hi nɔ ɔ yi mi bunyuku woe, aloo wa ma ma wa hɛ kɛ fɔ sɔ̃ nɛ fɔɔ si ngɛ wa nɔ kaa wa maa wo lɛ ga nɛ sa a nɔ. (Abɛ 29:5) Ke wa jeɔ nɔ ko yi ngɛ e hɛ mi, se wa gbeɔ e he guɛ ngɛ e se ɔ, lɔ ɔ tsɔɔ osato peemi. Bɔfo Paulo kua jamɛ a su nɛ ɔ, nɛ e je suɔmi nitsɛnitsɛ kpo kɛ gu bɔ nɛ e je nihi a yi ha a nɔ konɛ waa kase. Kaa nɔ hyɛmi nɔ́ ɔ, e je e tsui mi kɛ je Kristofohi nɛ a ngɛ Korinto ɔ a yi ngɛ a ní peepee komɛ a he. (1 Kor. 11:2) Se benɛ e he ba hia nɛ e tsɛ a juɛmi se ngɛ a ní peepee komɛ a he ɔ, e je mi mi himi mi nɛ e tsɔɔ mɛ nɔ́ he je nɛ e sɛ nɛ a peeɔ jã a heii.—1 Kor. 11:20-22.\nKe wa ye bua wa nyɛmimɛ nɛ e fĩ mɛ ɔ, lɔ ɔ tsɔɔ kaa wa ngɛ suɔmi, nɛ wa peeɔ nɔ kpakpa (Hyɛ kuku 12)\n12. Mɛni blɔ nɔ wa ma nyɛ maa gu kɛ je suɔmi nitsɛnitsɛ kpo ke wa ngɛ nihi kpakpa pee ɔ?\n12 Moo pee nihi kpakpa. Yehowa fã wɔ kaa waa pee wa nyɛmimɛ kpakpa. (Kane 1 Yohane 3:17.) Se kɛ̃ ɔ, e sa nɛ e je wa tsui mi, e sɛ nɛ wa fo wɔ pɛ wa nɔ́ mi. Wa ma nyɛ ma bi wa he ke: ‘Anɛ ye huɛmɛ nɛ nyu bi ngɛ i kɛ mɛ wa kpɛti, nihi nɛ a ngɛ he blɔ nguahi, aloo nihi nɛ a ma nyɛ maa to mi nane mi ɔ pɛ nɛ i peeɔ mɛ kpakpa lo? Aloo i bɔɔ mɔde kaa ma hla blɔhi a nɔ nɛ ma gu kɛ pee nyɛmimɛ nɛ i li mɛ kpakpa ko, aloo a be nɔ́ ko nɛ a kɛ maa to mi nane mi ɔ kpakpa lo?’ (Luka 14:12-14) Nɛ ke wa nyɛmi Kristofo no ko he fĩ lɛ akɛnɛ e nyɛ we nɛ e to níhi a he blɔ nya saminya, aloo e nɛ wɔ si ngɛ kpakpa ko nɛ wa pee lɛ ɔ he hu nɛɛ? Ke e ba lɛ jã a, e sa nɛ waa ngɔ ga womi nɛ nyɛɛ se nɛ ɔ kɛ tsu ní: “Nyɛɛ pee nyɛ sibi nibwɔ nɛ nyɛ ko gbigblii nyɛ mi.” (1 Pet. 4:9) Ke o kɛ ga womi nɛ ɔ tsu ní ɔ, o ma ná bua jɔmi nɛ ngɛ nɔ́ hami nɛ jeɔ nɔ tsui mi mi ɔ eko.—Níts. 20:35.\n13. (a) Mɛni be nɛ e he maa hia nɛ waa to wa tsui si wawɛɛ? (b) Mɛni níhi wa ma nyɛ maa pee kɛ ye bua nihi nɛ a gbɔjɔ ɔ?\n13 Moo ye bua ni nɛmɛ nɛ a gbɔjɔ ɔ. Baiblo ɔ mi ga womi nɛ tsɔɔ kaa ‘waa ye bua ni nɛmɛ nɛ gbɔjɔ, nɛ waa to wa tsui si ha nihi tsuo’ ɔ ma nyɛ maa ye bua wɔ konɛ waa le ke ji suɔmi nɛ wa ngɛ ɔ ji suɔmi nitsɛnitsɛ lo. (1 Tɛs. 5:14)E ngɛ mi kaa pee se ɔ, ni nɛmɛ nɛ a gbɔjɔɔ ɔ a hemi kɛ yemi ɔ mi ba waa mohu lɛɛ, se loloolo ɔ, e ma bi nɛ waa ya nɔ nɛ waa to wa tsui si kɛ ha a kpɛti ni komɛ, nɛ waa ye bua mɛ. Waa kɛ mɛ ma nyɛ ma susu ngmami komɛ nɛ woɔ nɔ he wami ɔ he, waa kɛ mɛ ma nyɛ maa ya fiɛɛmi, aloo wa ma nyɛ ma ná a he deka nɛ waa bu mɛ tue. Jehanɛ hu ɔ, wa ko susu kaa nyɛminyumu ko aloo nyɛmiyo ko “he wa,” aloo e “gbɔjɔ,” mohu ɔ, e sa nɛ wa yɔse kaa wa ti nɔ tsuaa nɔ ngɛ nyɛmihi kɛ gbɔjɔmihi. Bɔfo Paulo po kplɛɛ nɔ kaa e ngɛ gbɔjɔmihi. (2 Kor. 12:9, 10) Enɛ ɔ he ɔ, wɔ tsuo wa hia wa nyɛmimɛ Kristofohi a he wami womi.\n14. Mɛni níhi nɛ e sa nɛ waa fia wa pɛɛ si kaa wa maa pee konɛ tue mi jɔmi nɛ hi waa kɛ wa nyɛmimɛ wa kpɛti?\n14 Mo hla tue mi jɔmi. Wa peeɔ nɔ́ tsuaa nɔ́ nɛ wa ma nyɛ konɛ tue mi jɔmi nɛ hi waa kɛ wa nyɛmimɛ wa kpɛti, ke wa susu kaa a nui wɔ sisi, aloo a ye wɔ sane yaya po. (Kane Roma Bi 12:17, 18.) Ke wa tɔ̃ nɔ ko nɔ nɛ wa kpa lɛ pɛɛ ɔ, lɔ ɔ ma nyɛ maa jɔɔ e tsui he, se e sa nɛ pɛɛ kpami ɔ nɛ je wa tsui mi. Kaa nɔ hyɛmi nɔ́ ɔ, e sɛ nɛ o de ke, “E dɔ mi kaa o nu he jã,” mohu ɔ, o ma nyɛ maa kplɛɛ o tɔmi ɔ nɔ nɛ o de ke, “I kpa mo pɛɛ, i de we lɛ nɛ hi.” Tue mi jɔmi he hia wawɛɛ, titli ɔ, ngɛ gba si himi mi. E sɛ nɛ nɔ ko kɛ e yo nɛ a pee a ní kaa nɔ́ nɛ a suɔ a sibi ngɛ nihi a hɛ mi, se ngɛ kɔkɔɔ mi lɛɛ, a kɛ a sibi hiɔɔ nya, a jɛɔ a sibi, aloo a peeɔ a sibi yi wu tso ní.\n15. Mɛni blɔ nɔ wa ma nyɛ maa gu kɛ ngɔ nihi a he yayami kɛ pa mɛ faa?\n15 Moo je o tsui mi nɛ o ngɔ yayami kɛ pa. Ke nihi tɔ̃ wa nɔ ɔ, waa kɛ a he yayami paa mɛ, nɛ waa kɛ a he abofu wui wa mi. Wa ma nyɛ maa ngɔ nihi nɛ a tɔ̃ wa nɔ se a li ɔ a he yayami kɛ pa mɛ ke ji ‘wa ná wa sibi a he tsui ngɛ suɔmi mi, nɛ wa bɔ mɔde wawɛɛ nɛ wa hɛɛ mumi ɔ kake peemi ɔ mi ngɛ tue mi jɔmi nɛ fĩɔ wɔ kɛ peeɔ kake ɔ mi’ ɔ. (Efe. 4:2, 3) Ke wa ma nyɛ maa ngɔ nihi a he yayami kɛ pa mɛ faa a, e sɛ nɛ wa susu nɔ́ nɛ nɔ ɔ pee ɔ he nɛ lɔ ɔ ba ha nɛ waa ngɔ e ‘tɔmi ɔ kɛ wo wa mi.’ (1 Kor. 13:4, 5) Ke waa kɛ nihi a he abofu woɔ wa mi ɔ, lɔ ɔ ma nyɛ ma puɛ huɛ bɔmi nɛ ngɛ waa kɛ wa nyɛmimɛ kɛ Yehowa wa kpɛti ɔ kulaa. (Mat. 6:14, 15) Jehanɛ hu ɔ, wa ma nyɛ maa ngɔ nihi a he yayami kɛ pa mɛ faa ke ji wa sɔleɔ haa nihi nɛ a tɔ̃ɔ wa nɔ ɔ.—Luka 6:27, 28.\n16. Ke wa ná he blɔ ko ngɛ Yehowa sɔmɔmi mi ɔ, kɛ e sa nɛ waa bu lɛ ha kɛɛ?\n16 Ngɔɔ o he kɛ sã afɔle ha ni kpahi. Ke nɔ ko ná he blɔ ko ngɛ Yehowa sɔmɔmi mi ɔ, e sa nɛ e ngɔ lɛ kaa e ji he blɔ nɛ e ná nɛ e kɛ maa tsɔɔ kaa e ngɛ suɔmi nitsɛnitsɛ kɛ ha e nyɛmimɛ, nɛ e “hla nɔ́ nɛ maa hi kɛ ha nɔ kpa, se pi kɛ ha lɛ nitsɛ e he.” (1 Kor. 10:24) Kaa nɔ hyɛmi nɔ́ ɔ, ke wa ya kpɔ mi kpe aloo kpokpa nɔ kpe ɔ, nibwɔ kpeeli ɔmɛ náa he blɔ kɛ suɔ kpe peemi he ɔ loko ni kpahi suɔ lejɛ ɔ. E sɛ nɛ a ngɔ he blɔ nɛ a ná a kɛ nu sɛ kɛ ha mɛ nitsɛmɛ a he aloo a weku li, mohu ɔ, e sa nɛ a bɔ mɔde nɛ a hla sɛ ngɛ he ko nɛ nihi fuu be suɔe kaa a maa hi, ngɛ he nɛ e kɛ he nɛ a ma tsu ní ngɛ ɔ kɛ we. Ke a ngɔ a he kɛ sã afɔle ngɛ blɔ nɛ ɔ nɔ ɔ, a tsɔɔ kaa a ngɛ suɔmi nitsɛnitsɛ kɛ ha a nyɛmimɛ, nɛ a fo we mɛ pɛ a nɔ́ mi. Kɛ o ma plɛ kɛ kase mɛ ha kɛɛ?\n17. Ke nɔ ko pee yayami nɛ hɛdɔ ngɛ he ɔ, mɛni suɔmi nitsɛnitsɛ ma ha nɛ e pee?\n17 Ke o pee yayami ko ngɛ laami mi ɔ, mo ya jaje nɛ o kpa. Ni komɛ nɛ a ji Kristofohi nɛ a pee yayamihi nɛ hɛdɔ ngɛ he ɔ bɔɔ mɔde kaa a maa laa nɔ konɛ a hɛ mi ko pue si, aloo a ko ha nɛ nihi a nine nɛ nyɛ si. (Abɛ 28:13) Se kɛ̃ ɔ, jã peemi tsɔɔ we suɔmi, ejakaa pi yayami peelɔ ɔ pɛ nɛ enɛ ɔ yeɔ lɛ awi, mohu ɔ e yeɔ ni kpahi hu awi. E be hae nɛ Mawu mumi ɔ nɛ tsu ní saminya ngɛ asafo ɔ mi, nɛ e ma nyɛ ma puɛ tue mi jɔmi nɛ ngɛ asafo ɔ mi ɔ hulɔ. (Efe. 4:30) Ke Kristofo no ko pee yayami nɛ hɛdɔ ngɛ he ɔ, suɔmi nitsɛnitsɛ haa nɛ e ya jajeɔ haa asafo mi nikɔtɔma amɛ konɛ a nyɛ nɛ a ye bua lɛ.—Yak. 5:14, 15.\n18. Kɛ suɔmi nitsɛnitsɛ he hia ha kɛɛ?\n18 Wa ngɛ su kpakpahi fuu, se suɔmi pe mɛ tsuo. (1 Kor. 13:13) E haa nɛ a leɔ wɔ kaa Yesu se nyɛɛli, kɛ nihi nɛ a kaseɔ Yehowa, Nɔ nɛ ji suɔmi je he ɔ. (Efe. 5:1, 2) Paulo de ke, ‘Ke i be suɔmi ɔ, pi nɔ́ ko kulaa ji mi.’ (1 Kor. 13:2) Nyɛ ha nɛ waa ya nɔ nɛ wa je suɔmi kpo “ngɛ ní peepee kɛ anɔkuale mi,” se pi “munyu tutui” mi pɛ.


2 Mose 39 | Kanemɔ Biblia Lɛ Yɛ Biɛ | Jeŋ Hee Shishitsɔɔmɔ\nOsɔfoi lɛ atadei lɛ feemɔ (1)\nEfɔd lɛ (2-7)\nTsitsinɔnii lɛ (8-21)\nAtade ní nine bɛ he lɛ (22-26)\nOsɔfoi atadei krokomɛi lɛ (27-29)\nShika tsuru fɛtɛfɛtɛ lɛ (30, 31)\nMose kwɛ nitsumɔ ni atsu yɛ sɔlemɔ buu lɛ he lɛ (32-43)\n39 Amɛkɛ kpãa bluu kɛ kooloo hetsɔi afaseo* kɛ kpãa ni tsuɔ waa lɛ+ lo atadei kpakpai ni abaawo kɛsɔmɔ yɛ he krɔŋkrɔŋ lɛ. Amɛfee Aaron atadei krɔŋkrɔŋi lɛ,+ tamɔ bɔ ni Yehowa fã Mose lɛ pɛpɛɛpɛ. 2 Ekɛ shika tsuru kɛ kpãa bluu kɛ kooloo hetsɔi afaseo* kɛ kpãa ni tsuɔ waa kɛ klala ni alo lɛ jogbaŋŋ fee efɔd+ lɛ. 3 Amɛkɛ hamlɛ tswia shika tsuru tɛtrɛbii ni amɛfee fɛtɛfɛtɛ kwraa, ni amɛfolɔ lɛ tamɔ kpãi koni amɛkɛlo nii amɛwo efɔd lɛ ni akɛ kpãa bluu kɛ kooloo hetsɔi afaseo* kɛ kpãa ni tsuɔ waa kɛ klala kpakpa fee lɛ mli. 4 Amɛfee kɔɔŋ nɔ mamai bibii amɛtara efɔd lɛ kɔɔji anɔ, ni akɛ efɔd lɛ tsa yɛ etsamɔhei enyɔ lɛ. 5 Ni mlifiinɔ ni alo ni yɔɔ efɔd lɛ he, ni akɛfiɔ efɔd lɛ mli koni emɔ mɔ jogbaŋŋ lɛ,+ nibii nɛɛ nɔŋŋ eko akɛfee, ni nomɛi ji, shika tsuru kɛ kpãa bluu kɛ kooloo hetsɔi afaseo* kɛ kpãa ni tsuɔ waa kɛ klala ni alo lɛ jogbaŋŋ, tamɔ bɔ ni Yehowa fã Mose lɛ pɛpɛɛpɛ. 6 Ni amɛkɛ onike tɛi tara shika tsuru nii amli, ni amɛkpɛ́ Israel bihii lɛ agbɛ́ii yɛ nɔ, tamɔ bɔ ni akpɛ́ɔ nii yɛ niianaasɔomɔnɔ nɔ lɛ.+ 7 Ekɛ enɛɛmɛi tara efɔd lɛ kɔɔji anɔ mamai bibii lɛ amli akɛ kaimɔ tɛi kɛhã Israelbii lɛ,+ tamɔ bɔ ni Yehowa fã Mose lɛ pɛpɛɛpɛ. 8 Kɛkɛ ni ekɛ niloo ŋaa fee tsitsinɔnii lɛ,+ tamɔ bɔ ni efee efɔd lɛ nɔŋŋ; ekɛ shika tsuru kɛ kpãa bluu kɛ kooloo hetsɔi afaseo* kɛ kpãa ni tsuɔ waa kɛ klala ni alo lɛ jogbaŋŋ fee.+ 9 Kɛ́ adɔ mli enyɔ lɛ, ekoji ejwɛ lɛ fɛɛ yeɔ egbɔ. Amɛfee tsitsinɔnii lɛ bɔ ni kɛ́ adɔ mli enyɔ lɛ, ekɛlɛ ji dɛ̃ ni agbɛ mli* kome ni elɛɛmɔ hu ji dɛ̃ ni agbɛ mli kome. 10 Amɛto tɛi amɛtara mli, amɛto lɛ liamɔi ejwɛ. Klɛŋklɛŋ liamɔ lɛ mli tɛi ji rubi kɛ topaz kɛ emerald. 11 Liamɔ ni ji enyɔ lɛ mli tɛi ji tɛkwais kɛ safiro kɛ yaspi. 12 Liamɔ ni ji etɛ lɛ mli tɛi ji leshʹem* kɛ agate kɛ amɛtisto. 13 Liamɔ ni ji ejwɛ lɛ mli tɛi ji krisolito kɛ onike kɛ yade. Akɛ tɛi lɛ tara shika tsuru nii amli. 14 Tɛi lɛ kɛ Israel bihii 12 lɛ agbɛ́ii lɛ nyiɛ, ni akpɛ́ gbɛ́ii lɛ tamɔ bɔ ni akpɛ́ɔ nii yɛ niianaasɔomɔnɔ nɔ lɛ, gbɛ́ii lɛ eko fɛɛ eko damɔ shi kɛhã wekui 12 lɛ ateŋ ekome. 15 Ni amɛkɛ shika tsuru krɔŋŋ fee tsein* ní agbɔ lɛ tamɔ kpãa yɛ tsitsinɔnii lɛ nɔ.+ 16 Ni amɛfee shika tsuru nii enyɔ ni akɛ tɛi lɛ baatara mli, kɛ shika tsuru gai enyɔ, ni amɛkɛ gai enyɔ lɛ wo tsitsinɔnii lɛ ŋwɛigbɛ koji enyɔ lɛ. 17 No sɛɛ lɛ, amɛkɛ shika tsuru kpãi enyɔ lɛ hɔlɔ gai enyɔ lɛ ni yɔɔ tsitsinɔnii lɛ ŋwɛigbɛ koji lɛ amli. 18 Ni amɛkɛ kpãi enyɔ lɛ anaabui enyɔ lɛ hɔlɔ nibii enyɔ ni akɛ tɛi lɛ etara mli lɛ amli, ni amɛkɛmɔmɔ kɔɔji anɔ mamai bibii enyɔ lɛ, yɛ efɔd lɛ hiɛgbɛ. 19 Enɛ sɛɛ lɛ, amɛkɛ shika tsuru fee gai enyɔ, ni amɛkɛwo tsitsinɔnii lɛ shishigbɛ naabui enyɔ lɛ ahe yɛ emligbɛ, ni ekwɛ efɔd lɛ hiɛ.+ 20 Ni amɛkɛ shika tsuru fee gai enyɔ krokomɛi hu amɛwo efɔd lɛ hiɛgbɛ, yɛ kɔɔŋ nɔ mamai bibii enyɔ lɛ ashishigbɛ, he ni efɔd lɛ mlifiinɔ ní alo lɛ tsaa efɔd lɛ yɛ lɛ yiteŋgbɛ. 21 Naagbee lɛ, amɛkɛ kpãa bluu fi tsitsinɔnii lɛ gai lɛ kɛyamɔ efɔd lɛ gai lɛ, koni emɔ tsitsinɔnii lɛ ekpɛtɛ efɔd lɛ nɔ, yɛ mlifiinɔ ni alo lɛ yiteŋgbɛ, tamɔ bɔ ni Yehowa fã Mose lɛ pɛpɛɛpɛ. 22 Ni ekɛ kpãa bluu sɔŋŋ fee efɔd lɛ shishi atade ní nine bɛ he lɛ, nilolɔ ko kɛ mamaloo tsɔne lo.+ 23 Ajie kuɛ awo atade ní nine bɛ he lɛ he, yɛ eteŋ, tamɔ gbɛ ni ajieɔ awoɔ dama he lɛ. Akɛ nɔ ko bã kuɛ ni ajie lɛ naa fɛɛ kɛkpe koni ekagbá. 24 No sɛɛ lɛ, amɛkɛ kpãa bluu kɛ kooloo hetsɔi afaseo* kɛ kpãa ni tsuɔ waa ni alo fɛɛ kɛtsa fee pomegranet yibii* yɛ atade ní nine bɛ he lɛ naamuu lɛ naa. 25 Ni amɛkɛ shika tsuru krɔŋŋ fee ŋmɛji amɛhɔlɔ pomegranet yibii lɛ ateŋ kɛbɔle atade ní nine bɛ he lɛ naamuu lɛ fɛɛ kɛkpe, amɛkɛhɔlɔ pomegranet yibii lɛ ateŋ; 26 kɛ́ amɛkɛ shika tsuru ŋmɛlɛ kome ba lɛ, kɛkɛ lɛ amɛkɛ pomegranet yibii lɛ ekome eba, amɛfee nakai sɔŋŋ kɛbɔle atade ní nine bɛ he, ní awoɔ kɛsɔmɔɔ lɛ naamuu lɛ fɛɛ kɛkpe, tamɔ bɔ ni Yehowa fã Mose lɛ pɛpɛɛpɛ. 27 Ni amɛkɛ klala kpakpa fee atadei kakadaji amɛhã Aaron kɛ ebihii lɛ,+ nilolɔ ko kɛ mamaloo tsɔne lo, 28 kɛ klala kpakpa yitsofiinɔ lɛ,+ kɛ Aaron bihii lɛ ayitsofiinii* fɛfɛji+ ni akɛ klala kpakpa fee lɛ, kɛ nikai+ ni akɛ klala ni alo lɛ jogbaŋŋ fee lɛ, 29 kɛ mliteŋfiinɔ ni akɛ klala ni alo lɛ jogbaŋŋ kɛ kpãa bluu kɛ kooloo hetsɔi afaseo* kɛ kpãa ni tsuɔ waa, ní alo fɛɛ kɛtsa fee lɛ, tamɔ bɔ ni Yehowa fã Mose lɛ pɛpɛɛpɛ. 30 Naagbee lɛ, amɛkɛ shika tsuru krɔŋŋ fee dade fɛtɛfɛtɛ ni kpɛlɛɔ, ni ji henɔjɔɔmɔ okadi krɔŋkrɔŋ* lɛ, ni amɛkpɛ́ yɛ nɔ tamɔ akpɛ́ɔ nii yɛ niianaasɔomɔnɔ nɔ lɛ, akɛ: “Krɔŋkrɔŋ ji Yehowa.”+ 31 Amɛkɛ kpãa bluu ko fi shika tsuru fɛtɛfɛtɛ lɛ koni amɛkɛkpɛtɛ yitsofiinɔ lɛ he, tamɔ bɔ ni Yehowa fã Mose lɛ pɛpɛɛpɛ. 32 No hewɔ lɛ, agbe sɔlemɔ buu lɛ, ni ji kpee buu lɛ he nitsumɔ lɛ fɛɛ naa, ni Israelbii lɛ fee nɔ fɛɛ nɔ ni Yehowa fã Mose lɛ.+ Nakai pɛpɛɛpɛ amɛfee. 33 Ni amɛkɛ sɔlemɔ buu+ lɛ bahã Mose, mama tsũ+ lɛ kɛ ehe nibii lɛ fɛɛ, ni ji: ekpoji*+ lɛ kɛ ehe mplaŋi+ lɛ kɛ emlibelemɔnii+ lɛ kɛ ekulashiŋi lɛ kɛ enɔdaamɔnii ni fɔji yɔɔ mli lɛ;+ 34 enɔhaanɔ ni akɛ gwantɛŋhii ahewoji ni awo lɛ tsofa tsuru fee lɛ,+ kɛ enɔhaanɔ ni akɛ nu mli gbei ahewoji fee lɛ, kɛ epateeshɛŋ+ ni akɛbaatsĩ nii hiɛ lɛ; 35 Odaseyeli adeka lɛ kɛ ehe tsei lɛ+ kɛ naanɔ lɛ;+ 36 okpɔlɔ lɛ kɛ ehe nibii lɛ fɛɛ+ kɛ hiɛmaa blodo lɛ; 37 shika tsuru krɔŋŋ kanetso lɛ kɛ ekanei lɛ+ kɛ kanei ni ato amɛ sɛrɛnɛɛ lɛ kɛ kanetso lɛ he nibii lɛ fɛɛ+ kɛ mu ni akɛbaawo kanei lɛ amli kɛsu lɛ;+ 38 shika tsuru tsofa-kɛ-ŋma afɔleshaa latɛ+ lɛ kɛ mufɔɔ mu+ lɛ kɛ tsofa-kɛ-ŋma lɛ+ kɛ sɔlemɔ buu lɛ shinaa lɛ naa pateeshɛŋ+ lɛ; 39 akɔɔble afɔleshaa latɛ lɛ+ kɛ ekɔɔble looshãa dade lɛ kɛ ehe tsei lɛ+ kɛ ehe nibii lɛ fɛɛ+ kɛ okpolu lɛ kɛ enɔmaanɔ lɛ;+ 40 kpo lɛ he pateeshɛŋi ni tsotsoro shi lɛ, kɛ kpo lɛ he akulashiŋi lɛ kɛ amɛnɔdaamɔnii ni fɔji yɔɔ mli lɛ,+ kɛ pateeshɛŋ+ ni akɛbaatsĩ kpo lɛ shinaa lɛ naa lɛ, kɛ kpo lɛ he kpãi lɛ kɛ edadei kɛ amɛnaa piɔpiɔi*+ lɛ kɛ nibii fɛɛ ni akɛbaasɔmɔ yɛ sɔlemɔ buu lɛ, ni ji kpee buu lɛ mli lɛ; 41 atadei ni alo lɛ jogbaŋŋ ni akɛbaasɔmɔ yɛ jamɔhe lɛ, kɛ osɔfo Aaron atadei krɔŋkrɔŋi lɛ,+ kɛ atadei ni ebihii lɛ baawo kɛsɔmɔ akɛ osɔfoi lɛ. 42 Israelbii lɛ tsu nitsumɔ lɛ fɛɛ yɛ nibii fɛɛ ni Yehowa fã Mose lɛ naa.+ 43 Be ni Mose kwɛ nitsumɔ ni amɛtsu lɛ fɛɛ lɛ, ena akɛ amɛfee lɛ tamɔ bɔ ni Yehowa fã akɛ afee lɛ lɛ pɛpɛɛpɛ; ni Mose jɔɔ amɛ.\n^ Dɛ̃ ni agbɛ mli ji kɛjɛ gɔnti naa kɛyashi waosɛɛkpelɔ lɛ naa kɛ́ agbɛ dɛ̃; aaafee sɛntimitai 22.2 (iŋtsii 8.75). Kwɛmɔ Saji Krokomɛi B14 lɛ.\n^ Eji ojarawatɛ ko ni anyɛɛɛ atsɔɔ tɛ tuuntu ni eji, ni eeenyɛ efee akɛ, eji amber tɛ, hiakinto tɛ, opal tɛ, loo tɔmalin tɛ.\n^ Blofo mli lɛ, “pɛpol.”\n^ Eji aduawa ko ni tamɔ apol, ni ekɔla tamɔ wain.


Yesu Ŋɔ Nuu ko ni Ekumɔ He Eshai Efa Lɛ | Yesu Wala Shihilɛ\nMATEO 9:1-8 MARKO 2:1-12 LUKA 5:17-26\nYESU ŊƆ NUU KO NI EKUMƆ HE ESHAI EFA LƐ NI ETSA LƐ\nAmrɔ nɛɛ, mɛi ni jɛ shɔŋŋshɔŋŋ enu Yesu he. Mɛi babaoo jɛ hei ni etse amɛhe banee po ba koni amɛbabo lɛ toi, ní amɛbakwɛ enaakpɛɛ nitsumɔi lɛ. Shi gbii komɛi asɛɛ lɛ, eku esɛɛ etee Kapernaum, he ni etsu enitsumɔ lɛ titri yɛ lɛ. Esɛɛkuu lɛ he sane gbɛ shwã oyayaayai yɛ maŋ nɛɛ ni bɛŋkɛ Galilea Ŋshɔ lɛ mli. Enɛ hewɔ lɛ, mɛi babaoo ba shĩa lɛ, he ni eyɔɔ lɛ. Amɛteŋ mɛi komɛi ji Farisifoi kɛ Mla lɛ tsɔɔlɔi ni jɛ Galilea kɛ Yudea niiaŋ fɛɛ, ní Yerusalem fata he.\n‘Mɛi babaoo bua amɛhe naa, ni jɛmɛ tsĩ ni anaaa gbɛ yɛ shinaa lɛ naa po, ni eje shishi ewie wiemɔ lɛ etsɔɔ amɛ.’ (Marko 2:2) Agbɛnɛ, hegbɛ egbele ni akɛbaafee nɔ ko ni sa kadimɔ waa. Eji nifeemɔ ko ni baaye ebua wɔ ni wɔna akɛ, Yesu yɛ hewalɛ ní ekɛbaajie nibii ni kɛ adesai anaagbai baa lɛ kɛya, ní agbɛnɛ hu etsa mɛi fɛɛ ni esumɔɔ.\nBe ni Yesu tsɔɔ nii yɛ tsũ ni mɛi eyi mli tɔ lɛ mli lɛ, hii ejwɛ komɛi hiɛ nuu ko ni ekumɔ ni kã saa nɔ kɛba. Amɛmiitao ni Yesu atsa amɛnaanyo lɛ. Kɛ̃lɛ, akɛni mɛi lɛ ayi fa hewɔ lɛ, amɛnyɛɛɛ “amɛkɛ lɛ aba Yesu ŋɔɔ tɛ̃ɛ.” (Marko 2:4) Kwɛ bɔ ni amɛnijiaŋ baaje wui ahã. Amɛkwɔ kɛtee tsũ lɛ yiteŋ, ni amɛjie ntayai ni akɛwo tsũ lɛ eko, ni gbɛ bakã tsũ lɛ yiteŋ. Kɛkɛ ni amɛshiu saa ni nuu ni ekumɔ lɛ kã nɔ lɛ kɛtsɔ jɛmɛ kɛyi shi.\nAni Yesu mli fu akɛ amɛfo ewiemɔ lɛ mli? Dabida! Ehiɛ sɔ hemɔkɛyeli ni amɛjie lɛ kpo lɛ waa, ni ekɛɛ nuu ni ekumɔ lɛ akɛ: “Aŋɔ ohe eshai lɛ afa bo.” (Mateo 9:2) Shi ani Yesu baanyɛ ekɛ eshai afa lɛɛlɛŋ? Woloŋmalɔi lɛ kɛ Farisifoi lɛ eyanáaa enɛ he miishɛɛ, ni amɛsusu yɛ amɛyiŋ akɛ: “Mɛni hewɔ mɔ nɛɛ wieɔ yɛ nɛkɛ gbɛ nɔ? Eebɔ musu. Namɔ baanyɛ ekɛ eshai afa akɛ ja Nyɔŋmɔ kome pɛ?”—Marko 2:7.\nAkɛni Yesu le nɔ ni yɔɔ amɛtsuiiaŋ hewɔ lɛ, ekɛɛ amɛ akɛ: “Mɛni hewɔ nyɛsusuɔ nibii nɛɛ yɛ nyɛtsuii amli lɛ? Te enɛɛmɛi amli nɔ ni waaa, ni aaakɛɛ mɔ ni ekumɔ lɛ akɛ, ‘Aŋɔ ohe eshai lɛ afa bo,’ aloo ni aaakɛɛ akɛ, ‘Tee shi ni owó osaa lɛ ni onyiɛ’?” (Marko 2:8, 9) Hɛɛ, afɔle ni Yesu baashã yɛ sɛɛ mli lɛ hewɔ lɛ, ebaanyɛ ekɛ nuu lɛ he eshai afa lɛ.\nKɛkɛ ni Yesu hã asafoku lɛ, ní mɛi ni wieɔ shiɔ lɛ lɛ hu fata he lɛ na akɛ, eyɛ hegbɛ akɛ eŋɔɔ eshai efaa yɛ shikpɔŋ lɛ nɔ. Etsɔ ehe ehã nuu ni ekumɔ lɛ, ni efã lɛ akɛ: “Miikɛɛ bo akɛ, Tee shi, wó osaa lɛ, ni oya oshĩa.” Amrɔ nɔŋŋ lɛ, nuu lɛ te shi, ewo esaa lɛ, ni enyiɛ kɛje kpo yɛ mɛi ni yɔɔ jɛmɛ lɛ fɛɛ ahiɛ. Mɛi lɛ anaa kpɛ amɛhe waa! Amɛwo Nyɔŋmɔ hiɛ nyam amɛkɛɛ: “Wɔnako nɔ ko ni tamɔ nɛkɛ pɛŋ”!—Marko 2:11, 12.\nEsa kadimɔ waa akɛ Yesu tsĩ esha tã be ni ewieɔ hela he lɛ, ni etsɔɔ akɛ tsakpaa yɛ eshaifaa kɛ gbɔmɔtsoŋ hewalɛnamɔ teŋ. Biblia lɛ tsɔɔ akɛ, wɔ-klɛŋklɛŋ fɔlɔ, Adam, fee esha, ni akɛ wɔ fɛɛ wɔná nɔ ni jɛ esha lɛ mli kɛba ni ji hela kɛ gbele lɛ akɛ gboshinii. Shi kɛ́ Nyɔŋmɔ Maŋtsɛyeli lɛ miiye nɔ lɛ, Yesu kɛ mɛi fɛɛ ni sumɔɔ Nyɔŋmɔ, ní jáa Nyɔŋmɔ lɛ ahe eshai baafa amɛ. Kɛkɛ lɛ, abaajie helai kwraa kɛya naanɔ.—Romabii 5:12, 18, 19.\nMɛni tsirɛ Yesu ni etsa nuu ko ni ekumɔ yɛ Kapernaum lɛ?\nTe fee tɛŋŋ ni nuu lɛ yashɛ Yesu ŋɔɔ lɛ?\nMɛni wɔbaanyɛ wɔkase yɛ sane nɛɛ mli yɛ tsakpaa ni yɔɔ esha kɛ hela teŋ lɛ he, ni mɛɛ hiɛnɔkamɔ enɛ hãa wɔnáa?


Kant, R., 2018, Helsinki: University of Helsinki. 70 p.\nRavi Kant, 2005, In: Nutrition Journal. 4, 5, 6 p.


‘Naa! Miifee Nii Fɛɛ Ehee’ (Kpojiemɔ 21) | Tsi Obɛŋkɛ Nyɔŋmɔ\nKANEMƆ YƐ Afrikaans Albania Amharic Arabic Armenia Armenia (West) Aymara Bengali Blɔfo Bulgaria Cambodia Catalan Cebuano Chichewa Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitumbuka Croatia Czech Denmark Dutch Efik Estonia Ewe Finland French Ga Garifuna Georgia Germany Greenland Guarani Gujarat Haitian Creole Hebri Hela Hiligaynon Hindi Hungary Igbo Iloko Indonesia Isoko Italia Japan Kannada Kazakh Kikongo Kikuyu Kinyarwanda Kirghiz Kirundi Kisonge Korea Lingala Lithuania Luo Malagasy Malayalam Malta Marathi Maya Mazatec (Huautla) Mixe (North Central) Mongolia Moore Myanmar Nahuatl (Northern Puebla) Ngabere Niue Norway Nzema Ossetia Papiamento (Aruba) Papiamento (Curaçao) Persia Poland Portuguese (Brazil) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quichua (Imbabura) Rarotongan Romania Russia Samoa Sepedi Serbia (Roma) Serbian (Cyrillic) Sesotho (Lesotho) Setswana Shona Silozi Sinhala Slovak Slovenia Spania Sranantongo Swahili Sweden Tagalog Tahiti Tamil Tatar Telugu Tetun Dili Thailand Tigrinya Tiv Totonac Tshiluba Tsonga Turkey Twi Ukrain Urdu Uruund Vietnam Xhosa Yoruba Zulu\nAni oshweɔ ni okɛ oweku lɛ aná gbɔmɔtsoŋ hewalɛ kpakpa ni nyɛwala sɛɛ atsɛ? Ani oosumɔ ni ohi jeŋ ko ni nɔnaa, piŋmɔ, kɛ gbele baafee nibii ni eho etee lɛ mli? Jeŋ ni tamɔ nɛkɛ lɛ jeee yiŋshwiemɔ ko kɛkɛ. Nɔ ni tamɔɔɔ nakai lɛ, etsɛŋ ni jalɛ jeŋ hee ko baaba, ejaakɛ Yehowa Nyɔŋmɔ ekpɛ eyiŋ yɛ he. Kwɛmɔ bɔ ni atsɔɔ eyiŋkpɛɛ lɛ mlibaa aha yɛ Kpojiemɔ 21:3-5.—Kanemɔ.\n“Nyɔŋmɔ aaatsumɔ amɛhiɛaŋ yaafonui fɛɛ.” (Kpojiemɔ 21:4) Mɛɛ yaafonui nɛkɛ ebaatsumɔ lɛ? Jeee yaafonui ni miishɛɛ kɛbaa loo yaafonui ni buɔ wɔhiŋmɛi lɛ ahe lɛ he ewieɔ lɛ. Nyɔŋmɔ shiwoo lɛ kɔɔ yaafonui ni nɔnaa kɛ awerɛhoyeli kɛbaa lɛ he. Jeee akɛ Nyɔŋmɔ baatsumɔ nakai yaafonui lɛ kɛkɛ; ebaajie nibii ni kɛ yaafonui ni wɔtaooo baa—nɔnaa kɛ awerɛhoyeli—hu kɛjɛ shihilɛ mli kwraa.\n“Gbele bɛ dɔŋŋ.” (Kpojiemɔ 21:4) Mɛni po eye awui waa ni eha akɛ awerɛho efó fe henyɛlɔ gbele? Yehowa baakpɔ̃ adesai ni bo lɛ toi lɛ kɛjɛ gbele dɛŋ? Mɛɛ gbɛ nɔ? Kɛtsɔ esha ni wɔná kɛjɛ Adam ŋɔɔ, ni ji nɔ tuuntu ni kɛ gbele baa lɛ ni ebaajie yɛ shihilɛ mli lɛ nɔ. (Romabii 5:12) Yehowa baatsɔ Yesu kpɔmɔ afɔleshãa * lɛ nɔ eha adesai ni boɔ lɛ toi lɛ aye emuu. No sɛɛ lɛ, naagbee henyɛlɔ ni ‘abaakpata ehiɛ’ lɛ ji gbele. (1 Korintobii 15:26) Adesai anɔkwafoi baahi shi kɛya naanɔ yɛ gbɔmɔtsoŋ hewalɛnamɔ ni yeɔ emuu mli taakɛ Nyɔŋmɔ to lɛ.\n“Ni . . . nɔnaa ko hu bɛ dɔŋŋ.” (Kpojiemɔ 21:4) Mɛɛ nɔnaa loo piŋmɔ nɛkɛ ehiŋ shi dɔŋŋ lɛ? Jwɛŋmɔŋ, henumɔŋ, kɛ gbɔmɔtsoŋ piŋmɔi fɛɛ ni wɔná kɛjɛ esha kɛ emuu ni ayeee mli, ní eha adesai akpekpei abɔ ashihilɛ efee mɔbɔ lɛ ehiŋ shi dɔŋŋ.\nEtsɛŋ kwraa ni shihilɛ ni yaafonui, gbele, kɛ nɔnaa bɛ mli lɛ baaba lɛɛlɛŋ. Shi ekolɛ, obaabi akɛ, ‘Nɛgbɛ ebaaba yɛ? Ani eeenyɛ efee akɛ Nyɔŋmɔ shiwoo lɛ kɔɔ wala yɛ ŋwɛi he?’ Dabida. Susumɔ nɔ hewɔ lɛ he okwɛ. Klɛŋklɛŋ lɛ, akɛ wiemɔi ni ji “Nyɔŋmɔ buu lɛ yɛ gbɔmɛi ateŋ,” lɛ kpa shiwoo lɛ hiɛ, ni shikpɔŋ nɛɛ nɔ gbɔmɛi yɔɔ. (Kpojiemɔ 21:3) Nɔ ni ji enyɔ lɛ, shiwoo lɛ wieɔ jeŋ ko ni ‘gbele bɛ mli dɔŋŋ’ lɛ he—jeŋ ko ni kulɛ gbele yɔɔ mli shi esɛɛ baafo lɛ. Gbele ehiko ŋwɛi pɛŋ, shi etee nɔ ekpata mɛi babaoo ahiɛ yɛ shikpɔŋ nɛɛ nɔ be kplaŋŋ. Belɛ eyɛ faŋŋ akɛ, Nyɔŋmɔ shiwoo akɛ ekɛ shihilɛ kpakpa baaba lɛ baaná mlibaa yɛ shikpɔŋ nɛɛ nɔ.\nNyɔŋmɔ baaha hiɛ yaafonui ni nɔnaa kɛ awerɛhoyeli kɛbaa ni hoɔ tamɔ faa lɛ amii kwraa\nYehowa miisumɔ ni wɔhe eshiwoo lɛ wɔye akɛ ekɛ jalɛ jeŋ hee baaba. Beni etsɔɔ jɔɔmɔi ni baaba lɛ mli egbe naa nɔŋŋ kɛkɛ ni ema eshiwoo lɛ nɔ aduatsɔ ekɛɛ: ‘Naa! Miifee nii fɛɛ ehee.’ Kɛkɛ ni ekɛfata he akɛ: “Nɛkɛ wiemɔi nɛɛ anɔkwa wiemɔi ni ma shi shiŋŋ ni.” (Kpojiemɔ 21:5) Yaa nɔ okase nibii krokomɛi ni bo kɛ osuɔlɔi lɛ baanyɛ afee ni no aha nyɛfata Nyɔŋmɔ jálɔi ni yɔɔ miishɛɛ ni baana Nyɔŋmɔ shiwoi ni yɔɔ nyam lɛ amlibaa lɛ ahe.\nBiblia kanemɔ kɛha December\n1 Petro 1-5; 2 Petro 1-3; 1 Yohane 1-5; 2 Yohane 1-13; 3 Yohane 1-14; Yuda 1-25–Kpojiemɔ 1-22\n^ kk. 5 Kɛ́ ootao ole Kristo kpɔmɔ afɔleshãa lɛ he saji krokomɛi lɛ, kwɛmɔ wolo ni ji Mɛni Biblia lɛ Tsɔɔ Diɛŋtsɛ? ni Yehowa Odasefoi fee lɛ yitso 5 lɛ.\nKɛmaje Mɔ Ko Kɛmaje Mɔ Ko ‘Naa! Miifee Nii Fɛɛ Ehee’


Mɛni Baawo Mi Hewalɛ Ni Magbɔle Mikpɔiaŋ? | Oblahii Kɛ Oblayei Biɔ Akɛ\nKANEMƆ YƐ Abkhaz Afrikaans Albania Amerika Mumuii Awiemɔ Amharic Arabic Arabic (Lebanon) Armenia Azerbaijani Bashkir Belize Kriol Bislama Blɔfo Brazil Mumuii Awiemɔ Bulgaria Catalan Cebuano Chichewa Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitumbuka Cibemba Croatia Czech Dangme Denmark Dutch Ecuador Mumuii Awiemɔ Efik Estonia Ewe Faroese Fiji Finland Fon French Ga Georgia Germany Gun Hausa Hebri Hela Hiligaynon Hindi Hindi (Roman) Hungary Iban Iceland Igbo Iloko Indonesia Isoko Italia Japan Kabuverdianu Kachin Kamba Kannada Kikaonde Kikuyu Kiluba Kinyarwanda Kirghiz Korea Kwanyama Latvia Lingala Lithuania Luo Macedonia Malagasy Malay Malayalam Mam Maya Mexico Mumuii Awiemɔ Mongolia Myanmar Ndebele (Zimbabwe) Nepali Niue Norway Nzema Okpe Oromo Ossetia Pangasinan Papiamento (Curaçao) Persia Poland Portugal (Portugal) Portuguese (Brazil) Punjabi Quichua (Imbabura) Rarotongan Romania Russia Samoa Sango Sepedi Serbia (Roma) Serbian (Cyrillic) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Sinhala Slovak Slovenia Solomon Islands Pidgin Spania Sunda Swahili Sweden Tagalog Tamil Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thailand Tigrinya Tojolabal Turkey Twi Tzotzil Uighur (Cyrillic) Ukrain Urdu Urhobo Uzbek Uzbek (Roman) Valencian Vietnam Waray-Waray Welsh Yoruba\nMɛni hãaa manyɛ magbɔle mikpɔiaŋ?\nTe mafee tɛŋŋ magbɔle mikpɔiaŋ bɔ ni sa?\nYɛ maji komɛi anɔ lɛ, oblahii kɛ oblayei kɛ be fioo pɛ feɔ nibii ni baahã amɛgbɔle amɛkpɔiaŋ, ni no hewɔ lɛ, hela fɔɔ amɛ mɔmɔ. No hewɔ lɛ, nilee yɛ mli akɛ Biblia lɛ wie akɛ “kpɔiaŋgbɔlemɔ he yɛ sɛɛnamɔ.” (1 Timoteo 4:8, shn.) Susumɔ yiŋtoi ni nyiɛ sɛɛ nɛɛ ahe okwɛ:\nKpɔiaŋgbɔlemɔ baanyɛ ahã omii ashɛ ohe. Kpɔiaŋgbɔlemɔ hãa nɔ ko ŋaa ewoɔ jwɛŋmɔ lɛ mli ni no hãa ohe jɔɔ bo ni omii shɛɔ ohe. Mɛi komɛi tsɛɔ kpɔiaŋgbɔlemɔ akɛ tsofa ni hãaa mɔ ahao.\n“Kɛ́ miyajo foi leebi lɛ, minyɛɔ mitsuɔ nii waa yɛ gbi lɛ mli ni mináa miishɛɛ hu. Foijee hãa mimii shɛɔ mihe waa.”—Regina.\nKpɔiaŋgbɔlemɔ baanyɛ ahã oná gbɔmɔtsoŋ hewalɛ kpakpa. Kɛ́ ogbɔle okpɔiaŋ bɔ ni sa lɛ, obaaná hewalɛ kɛ hekɛnɔfɔɔ ni sa yɛ omli.\n“Eŋɔɔ minaa waa akɛ bianɛ lɛ minyɛɔ mifeɔ kpɔiaŋgbɔlemɔ ko ni atsɛɔ lɛ chin-up lɛ shii nyɔŋma, shi afi ni ho lɛ, minyɛɛɛ mafee shi kome po! Nɔ ni fe fɛɛ lɛ, eŋɔɔ minaa akɛ miikwɛ migbɔmɔtso lɛ jogbaŋŋ.”—Olivia.\nKpɔiaŋgbɔlemɔ baanyɛ ahã owala sɛɛ atsɛ. Kpɔiaŋgbɔlemɔ baanyɛ ahã otsui kɛ ofãji atsu nii jogbaŋŋ. Ebaanyɛ ewa bo hu koni okaná tsui hela—tsui hela gbeɔ hii kɛ yei fɛɛ.\n“Kɛ́ wɔto be ni wɔkɛgbɔleɔ wɔkpɔiaŋ daa lɛ, wɔ-Bɔlɔ lɛ naa akɛ wɔhiɛ sɔɔ gbɔmɔtso ni ehã wɔ lɛ.”—Jessica.\nSane lɛ nɔŋŋ ji akɛ: Kpɔiaŋgbɔlemɔ baanyɛ aye abua wɔ waa wɔsɛɛ, ni bianɛ po ebaanyɛ ehã wɔmii ashɛ wɔhe. Oblayoo ko ni atsɛɔ lɛ Tonyako lɛ wie akɛ “Owieŋ akɛ, mishwa mihe waa akɛ miyakwɔ nakai gɔŋ lɛ loo miyajo foi. “Kɛ́ mikɛ nɔ ko ejieee minaa ni miyagbɔle mikpɔiaŋ lɛ mishwaaa mihe kɔkɔɔkɔ.”\nKɛ́ ashi lɔle ama shi ni adraiviii lɛ, be baashɛ ni ebaafite; nakai nɔŋŋ ebaanyɛ eba lɛ yɛ ogbɔmɔtso lɛ gbɛfaŋ kɛ́ ogbɔleee okpɔiaŋ\nNibii babaoo yɛ ni baanyɛ atsĩ mɔ naa:\nNɔ ko bɛ ni baawo bo hewalɛ. “Kɛ́ mɛi darako lɛ, amɛsusuɔ akɛ nɔ ko nyɛŋ afee amɛ. Ewa akɛ obaasusu akɛ hela baamɔ bo. Osusuɔ akɛ onukpai pɛ hela mɔɔ.”—Sophia.\nObɛ dekã. “Akɛni mibɛ dekã hewɔ lɛ, mitoɔ be kɛhã niyenii kpakpa kɛ be ni mikɛbaawɔ, shi ewaa kɛhãa mi akɛ mato be ni mikɛbaagbɔle mikpɔiaŋ.”—Clarissa.\nOnyɛɛɛ oya hei ni agbɔleɔ kpɔiaŋ yɛ. “Kɛ́ ootao oná gbɔmɔtsoŋ hewalɛ lɛ, esa akɛ opee shika pii yɛ hei ni agbɔleɔ kpɔiaŋ yɛ!”—Gina.\nKɛhã he susumɔ:\nMɛni ji nɔ titri ni hãaa onyɛ ogbɔle okpɔiaŋ? Ebaabi ni omia ohiɛ dani obaanyɛ oye nakai gbɛtsĩi nii lɛ nɔ, shi kɛ́ onyɛ oye nɔ lɛ, obaaná he sɛɛ babaoo.\nNaa nibii fioo komɛi ni baawa bo:\nEji bo diɛŋtsɛ osɔ̃ akɛ obaafee nibii ni baahã oná hewalɛ.—Galatiabii 6:5.\nOkɛ nibii akajie onaa. (Jajelɔ 11:4) Akɛ nɔkwɛmɔnɔ lɛ, ehe ehiaaa ni oya hei ni agbɔleɔ kpɔiaŋ yɛ dani obɔi okpɔiaŋ gbɔlemɔ. Taomɔ nɔ ko ni onyaa efeemɔ he ni okɛgbɔle okpɔiaŋ.\nBi ŋaawoo kɛjɛ mɛi krokomɛi adɛŋ koni ona nibii ni obaanyɛ ofee kɛgbɔle okpɔiaŋ.—Abɛi 20:18.\nToo gbɛjianɔ. Ŋmalamɔ he ni otee hiɛ yɛ ogbɛjianɔtoo lɛ mli kɛshɛ lɛ he saji oshwie shi koni no awo bo hewalɛ.—Abɛi 21:5.\nOkɛ mɔ ko afee ekome kɛgbɔle okpɔiaŋ. Enɛ baawo bo hewalɛ ni oye gbɛjianɔ ni oto kɛhã kpɔiaŋgbɔlemɔ lɛ nɔ.—Jajelɔ 4:9, 10.\nHã ehi ojwɛŋmɔ mli akɛ nibii komɛi baawo onajiaŋ bei komɛi, shi kaahã onijiaŋ je wui.—Abɛi 24:10.\nBiblia lɛ kɛɔ hii kɛ yei fɛɛ ni ‘amɛŋmɛ pɛpɛɛpɛ yɛ amɛnifeemɔi amli.’ (1 Timoteo 3:2, 11) No hewɔ lɛ, ŋmɛɛ pɛpɛɛpɛ yɛ kpɔiaŋgbɔlemɔ he. Bei pii lɛ, kɛ́ mɛi gbɔle amɛkpɔiaŋ fe nine lɛ eyeɔ amɛ awui. Oblayoo ko ni atsɛɔ lɛ Julia lɛ wie akɛ: “Kɛ́ nuu ko kɛ ejwɛŋmɔ ma bɔ ni ebaasumɔ ni egbɔmɔtso afee lɛ nɔ, fe ejwɛŋmɔ nɔ lɛ, mináaa ehe miishɛɛ.”\nAgbɛnɛ hu, kwɛmɔ jogbaŋŋ yɛ saji ni mɛi fɔɔ wiemɔ lɛ ahe, eko ji, “kɛ́ onu he akɛ onyɛɛɛ dɔŋŋ lɛ, miamɔ ohiɛ ni ofee babaoo kɛfata he.” Wiemɔ ni tamɔ nɛkɛ lɛ baanyɛ aye bo awui ni ebaahã ohiɛ aje “nibii ni he hiaa waa” yɛ shihilɛ mli lɛ nɔ.—Filipibii 1:10.\nKɛfata he lɛ, wiemɔ tamɔ nɛkɛ ni akɛwoɔ mɔ hewalɛ koni egbɔle ekpɔiaŋ lɛ baanyɛ aje onijiaŋ wui moŋ. Oblayoo ko ni atsɛɔ lɛ Vera lɛ wie akɛ: “Oblayei babaoo kɛ mɛi ni amɛmiitao amɛtsɔmɔ tamɔ amɛ lɛ ahe mfonirii toɔ, ni amɛkwɛɔ kɛ́ amɛnijiaŋ je wui. Shi no moŋ hãa amɛkɛ amɛhe toɔ nɛkɛ mɛi nɛɛ ahe, ni amɛnijiaŋ jeɔ wui kwraa moŋ. Nilee yɛ mli akɛ obaabɔ mɔdɛŋ ni oná gbɔmɔtsoŋ hewalɛ kpakpa fe ni okɛ ojwɛŋmɔ baama bɔ ni obaasumɔ ni ana bo yɛ kponɔgbɛ lɛ nɔ.”\n“Misumɔɔ foijee ejaakɛ ehãaa mahao pii. Foijee hãa mitsui tswaa jogbaŋŋ ni ejieɔ fɔ hu yɛ mimli. Kɛ́ mijo foi lɛ, minuɔ he yɛ migbɔmɔtso lɛ mli akɛ miná hewalɛ waa ni mimii shɛɔ mihe.”—Yasmine.\n“Kpɔiaŋgbɔlemɔ ni misumɔɔ waa ji baskɛtbɔltswaa. Kɛ́ miitswa lɛ, eŋɔɔ minaa aahu akɛ, mihiɛ jeɔ nɔ akɛ miigbɔle mikpɔiaŋ. Dani mɔ ko he baasa yɛ kpɔiaŋgbɔlemɔ ko mli loo ebaaná he miishɛɛ lɛ ebaahe be, shi kɛ́ emia ehiɛ lɛ, ebaaná he sɛɛ.”—Joel.\n“Shisharamɔ yeɔ ebuaa mi waa! Anɔkwa, manyɛ makɛɛ akɛ bɔ ni eyeɔ ebuaa mi yɛ gbɔmɔtsoŋ lɛ nakai nɔŋŋ eyeɔ ebuaa mi yɛ jwɛŋmɔŋ. Tamɔ eji yɛ mɛi krokomɛi agbɛfaŋ lɛ, mi hu bei komɛi lɛ mihaoɔ, shi kɛ́ miyashara shi kɛkwɛ adebɔɔ nibii lɛ, minyɛɔ mijwɛŋɔ jogbaŋŋ ni minuɔ he hu akɛ miyɛ gbɔmɔtsoŋ hewalɛ—enɛ ji nɔ ko ni mɛi pii efɔɔɔ feemɔ yɛ jeŋ ni dekã bɛ mli kwraa nɛɛ mli.”—Lily.\n“Nibii babaoo ni hãa efeɔ tamɔ nɔ ni kpɔiaŋgbɔlemɔ wa lɛ jeee naagba kɛhã mi kɛji mijie mijwɛŋmɔ kɛje nɔ. Akɛ nɔkwɛmɔnɔ lɛ, kɛ́ miitswa baskɛtbɔl lɛ mikɛ mijwɛŋmɔ maa nɔ, shi jeee bɔ ni ebaatɔ mi ehã lɛ nɔ. Baskɛtbɔltswaa hãa minyɛɔ mikɛ mɛi bɔɔ naanyo waa.”—Miles.\nKɛmaje Mɔ Ko Kɛmaje Mɔ Ko Mɛni Baawo Mi Hewalɛ Ni Magbɔle Mikpɔiaŋ?


(src)="1"> Mawu Buɔ Yihi\n(trg)="1"> خدا با عزّت و احترام به زنان می‌نگرد\n(src)="2"> BENƐ Yesu ngɛ zugba a nɔ ɔ , e je suhi nɛ e hiɔwe Tsɛ ɔ ngɛ ɔ kpo pɛpɛɛpɛ nɛ e pee e níhi kaa bɔnɛ e Tsɛ ɔ peeɔ e níhi ɔ .\n(trg)="2"> زمانی که عیسی بر روی زمین بود به نحوی بارز خصوصیات و اعمال پدر آسمانی‌اش را منعکس کرد .\n(src)="3"> E de ke : ‘ I tui imi nitsɛ ye yi mi kɛ tsu we nɔ́ ko gblegbleegble .\n(src)="4"> Mohu nɔ́ nɛ Tsɛ ɔ tsɔɔ mi ɔ , lɔɔ pɛ i deɔ .\n(trg)="3"> او گفت : « من از خود کاری نمی‌کنم ، بلکه فقط آن را می‌گویم که پدر به من آموخته است . . . .\n(src)="5"> I peeɔ e suɔmi nya ní . ’\n(trg)="4"> زیرا من همواره آنچه را که مایهٔ خشنودی اوست ، انجام می‌دهم . »\n(src)="6"> Enɛ ɔ he ɔ , ke wa yɔse bɔnɛ Yesu kɛ yihi hi si ha , kɛ su nɛ e je kpo kɛ tsɔɔ mɛ ɔ , lɔɔ ma ha nɛ wa maa na bɔnɛ Mawu buu yihi ha kɛ níhi nɛ e hlaa ngɛ a he .\n(trg)="5"> ( یوحنا ۸ : ۲۸ ، ۲۹ ؛ کولُسیان ۱ : ۱۵ ) از این رو ، با بررسی رفتار عیسی با زنان و طرز فکر او در مورد آنان ، می‌توان به دیدگاه خدا در خصوص زنان و انتظارات او از آنان پی برد .\n(src)="7"> Womi mi leli fuu da níhi nɛ a ngma ngɛ Sane Kpakpa amɛ a mi ɔ nɔ kɛ tsɔɔ kaa bɔnɛ Yesu buɔ yihi ha a ngɛ ekpa kulaa ngɛ bɔnɛ nihi buɔ yihi ha a he benɛ a ngma Sane Kpakpa amɛ ɔ .\n(trg)="6"> محققان بی‌شماری بر اساس گزارش‌هایی که در انجیل‌ها نگاشته شده است ، اذعان کرده‌اند که دیدگاه عیسی در مورد زنان با دیدگاه مردم زمانش بسیار متفاوت بود .\n(src)="8"> Ngɛ mɛni blɔ nɔ ?\n(trg)="7"> تفاوت در چه بود ؟\n(src)="9"> Sane bimi nɛ he hia wawɛɛ ji kaa mwɔnɛ ɔ , anɛ Yesu ní tsɔɔmi ɔmɛ ha nɛ yihi ye a he lo ?\n(trg)="8"> آیا تعالیم او امروزه نیز به زنان آزادی بیشتری می‌دهد ؟\n(src)="10"> Bɔnɛ Yesu Kɛ Yihi Hi Si Ha\n(trg)="9"> عیسی چگونه با زنان رفتار کرد ؟\n(src)="11"> ▪ Yesu nɛ́ yihi kaa bɔmi nami pɛ heje nɛ a he hia ngɛ .\n(trg)="10"> ▪ عیسی به دیدهٔ غیراخلاقی به زنان نمی‌نگریست .\n(src)="12"> Yuda jami nya dali komɛ susu kaa ke nyumu ko kɛ yo ngɛ bɔe ɔ , lɔɔ ma ha nɛ nyumu ɔ nɛ ná yo ɔ he akɔnɔ .\n(trg)="11"> از نظر برخی از رهبران مذهبی یهودی ، تماس و ارتباط با زنان سبب تمایلات شهوانی در مردان می‌شد .\n(src)="13"> Akɛnɛ a yeɔ yihi gbeye kaa mɛ lɛ a kɛ ka baa heje ɔ , a ngmɛ́ mɛ blɔ nɛ a kɛ nyumuhi nɛ tu munyu ngɛ he nɛ nihi ngɛ , nɛ jã kɛ̃ nɛ ke a kɛ nɔ́ hɛ a hɛ mi ɔ , e sɛ nɛ a je kpo .\n(trg)="12"> از آنجا که جامعهٔ آن زمان ، زنان را عاملی برای وسوسه شدن می‌پنداشت ، آنان اجازه نداشتند که در میان عموم با مردان گفتگو کنند یا بدون پوشش سر ، از خانه خارج شوند .\n(src)="14"> Se Yesu wo nyumuhi ga konɛ a ye a he nɔ nɛ́ a je bumi kpo kɛ ha yihi mohu pe nɛ a kɛ mɛ be bɔe . — Mateo 5 : 28 .\n(trg)="13"> برخلاف آن ، عیسی به مردان توصیه کرد که خواسته‌ها و تمایلاتشان را کنترل کنند و بجای کنار گذاشتن زنان از فعالیت‌های اجتماعی ، با عزّت و احترام با آنان رفتار کنند . — مَتّی ۵ : ۲۸ .\n(src)="15"> Yesu de hu ke : ‘ Nɔ tsuaa nɔ nɛ fieɔ e yo nɛ e ya ngɔɔ nɔ kpa a , e puɛ gba , ejakaa e pee yayami kɛ si e kekle yo ɔ . ’\n(trg)="14"> عیسی همچنین گفت : « هرکه زن خود را طلاق دهد و زنی دیگر اختیار کند ، نسبت به زن خود مرتکب زنا شده است . »\n(src)="16"> Enɛ ɔ he ɔ , e kplɛɛ we rabi ɔmɛ a tsɔɔmi nɛ haa nɛ nihi ngmɛɛɔ a yihi a he “ ngɛ nɔ́ tsuaa nɔ́ ko he ” ɔ nɔ .\n(trg)="15"> ( مَرقُس ۱۰ : ۱۱ ، ۱۲ ) بدین شکل عیسی تعلیمات متداول خاخام‌ها را مبنی بر این که مردان می‌توانند همسرشان را « به هر علتی » طلاق دهند ، رد کرد .\n(src)="17"> Yudabi fuu li kaa nyumu hu ma nyɛ maa pee yayami kɛ si e yo .\n(trg)="16"> ( مَتّی ۱۹ : ۳ ، ۹ ) بیشتر مردان یهودی ، با این طرز فکر آشنایی نداشتند که مردان با داشتن رابطه با زنی دیگر ، به زن خود خیانت می‌کنند .\n(src)="18"> Yudabi ɔmɛ a rabi ɔmɛ tsɔɔ kaa ke huno ko puɛ gba a , a be nyɛe ma de ke e pee yayami kɛ si e yo kɔkɔɔkɔ , se ke yo ko puɛ gba lɛɛ a ma nyɛ ma de ke e pee yayami kɛ si e huno !\n(trg)="17"> خاخام‌ها به آنان یاد داده بودند که مرد هیچ گاه نمی‌تواند به همسرش خیانت کند ، بلکه تنها زن است که می‌تواند به شوهرش خیانت کند .\n(src)="19"> Kaa bɔnɛ Baiblo mi munyuhi a sisi tsɔɔmi womi ko de ɔ , “ akɛnɛ Yesu tsɔɔ kaa e sa nɛ huno ɔ kɛ yo ɔ tsuo nɛ a ye je mi bami he mlaa kake too ɔ nɔ heje ɔ , nyumuhi a nɔ kuɔ we pi yihi , enɛ ɔ he ɔ , e sa kaa a bu mɛ . ”\n(trg)="18"> یک محقق کتاب مقدّس در این مورد چنین اظهار نظر کرده است : « عیسی با قرار دادن مردان زیر همان مسئولیت اخلاقی‌ای که زنان باید به آن پای‌بند می‌ماندند ، مقام و منزلت زنان را بالا برد . »\n(src)="20"> Se nami nɛ ngɛ e ní tsɔɔmi ɔ he mwɔnɛ ɔ : Ngɛ Yehowa Odasefoli asafo ɔ mi ɔ , yihi kɛ nyumuhi blaa kɛ yaa kpehi faa .\n(trg)="19"> تأثیر تعالیم عیسی در زندگی ما : در جماعت مسیحیِ شاهدان یَهُوَه ، زنان با مردان می‌توانند به راحتی گفتگو کنند .\n(src)="21"> E he hia we nɛ yihi nɛ a ye gbeye kaa nɔ ko maa pee mɛ basabasa ejakaa nyumuhi nɛ a ji Kristofoli hyɛɛ saminya nɛ a kɛ ‘ yi nikɔtɔma amɛ hiɔ si kaa mɛ nitsɛmɛ a nyɛmɛ , nɛ a kɛ yihewi ɔmɛ hu hiɔ si kaa a nyɛmimɛ yihi ngɛ he tsɔmi mi . ’ — 1 Timoteo 5 : 2 .\n(trg)="20"> مردان هیچ گاه به خود اجازه نمی‌دهند که به زنان بیش از حد نزدیک شوند و زنان نگران نگاه‌های زشت و ناپاک نیستند ، زیرا مردان مسیحی توجه دارند که با ‹ زنان سالخورده همچون مادران ، و زنان جوانتر همانند خواهران خویش ، در کمال پاکی › رفتار کنند . — ۱تیموتائوس ۵ : ۲ .\n(src)="22"> ▪ Yesu ná deka kɛ tsɔɔ yihi ní .\n(trg)="21"> ▪ عیسی برای آموزش به زنان وقت صرف کرد .\n(src)="23"> Susumi nɛ rabi ɔmɛ hɛɛ kaa a ko tsɔɔ yihi ní ɔ pɔhe mohu lɛɛ , se Yesu tsɔɔ yihi ní nɛ e wo mɛ he wami konɛ a je a gbi kpo .\n(trg)="24"> عیسی بدین شکل نشان داد که زنان نباید تنها وقت خود را به امور خانه بگذرانند .\n(src)="24"> Bɔnɛ Yesu ha nɛ Maria hu ná e ní tsɔɔmi ɔ he se ha a tsɔɔ kaa Yesu bui yihi kaa mɛɛ lɛɛ kpata mi pɛ ji a hi he .\n(trg)="25"> ( لوقا ۱۰ : ۳۸ - ۴۲ ) مارتا ، خواهر مریم نیز از تعلیمات عیسی بهره برد .\n(src)="25"> Maria nyɛmiyo Marta hu ná Yesu ní tsɔɔmi ɔ he se , ejakaa benɛ e nyɛminyumu Lazaro gbo nɛ Yesu bi lɛ sane ɔ , heto nɛ e ha lɛ ɔ da . — Yohane 11 : 21 - 27 .\n(trg)="26"> او پس از مرگ برادرش ایلعازَر در گفتگویش با عیسی این امر را نشان داد . — یوحنا ۱۱ : ۲۱ - ۲۷ .\n(src)="26"> Bɔnɛ yihi susuɔ ha ngɛ níhi a he ɔ he hia Yesu .\n(trg)="27"> عیسی مایل به شنیدن افکار و نظرات زنان بود .\n(src)="27"> Ngɛ jamɛ a be ɔ mi ɔ , Yuda yihi fuu susuɔ kaa ke nɔ ko ngɛ binyumu nɛ e hɛ mi ngɛ nyami , nɛ eko ɔ , e ji gbalɔ ɔ , lɔɔ ji nɔ́ titli nɛ haa nɛ yihi náa bua jɔmi .\n(trg)="28"> در آن زمان بسیاری از زنان یهودی فکر می‌کردند که راز موفقیت در زندگی ، داشتن پسری لایق و شایسته است و در صورت امکان پسری که نبی باشد .\n(src)="28"> Benɛ yi ɔmɛ a kpɛti nɔ kake wo e gbi nɔ kɛ de ke : “ A gbaa yo nɛ fɔ mo ! ”\n(trg)="29"> یک بار زنی فریادزنان رو به عیسی گفت : « خوشا به حال زنی که تو را زایید . »\n(src)="29"> ɔ , Yesu ngɔ he blɔ ɔ nɛ e kɛ tsɔɔ lɛ nɔ́ nɛ hi pe lɔɔ .\n(trg)="31"> ( لوقا ۱۱ : ۲۷ ، ۲۸ ) عیسی با گفتهٔ خود نشان داد که اطاعت از خدا بس مهم‌تر از رسم و رسومی بود که به زنان تحمیل شده بود . — یوحنا ۸ : ۳۲ .\n(src)="30"> Tsɔɔmi nɛ Yesu tsɔɔ kaa e he hia kaa a bu Mawu tue ɔ tsɔɔ kaa , e ha nɛ yo ɔ le nɔ́ nɛ he hia kulaa pe we mi nítsumi . — Yohane 8 : 32 .\n(trg)="32"> تأثیر تعالیم عیسی در زندگی ما : در جماعت مسیحی ، معلّمان با روی خوش به نظرات زنانی که در جلسات حضور دارند ، توجه می‌کنند .\n(src)="31"> Se nami nɛ ngɛ e ní tsɔɔmi ɔ he mwɔnɛ ɔ : Nihi nɛ a tsɔɔ ní ngɛ Kristofoli asafo ɔ mi ɔ ngmɛɛ yihi blɔ nɛ a haa sane heto ngɛ asafo mi kpehi a sisi .\n(trg)="33"> آنان به زنان باتجربه احترام می‌گذارند ؛ زنانی که در زندگی خصوصی و در رفتارشان ‹ آنچه را که نیکوست تعلیم می‌دهند . ›\n(src)="32"> A jeɔ bumi kpo kɛ haa yi nikɔtɔmahi ngɛ ‘ ní kpakpahi nɛ a tsɔɔ nihi ’ ngɛ kɔkɔɔ mi kɛ je mi bami kpakpa kpo nɛ a jeɔ ɔ heje .\n(trg)="34"> ( تیتوس ۲ : ۳ ) این معلّمان به کمک زنان نیز نیازمندند تا خبر خوش پادشاهی خدا را به دیگران اعلام کنند . — مزمور ۶۸ : ۱۱ ؛ به کادر صفحهٔ ۱۳ .\n(src)="33"> Jehanɛ se hu ɔ , a ngɛ hɛ kɛ nɔ fɔmi ngɛ yihi a mi ngɛ Matsɛ Yemi sane kpakpa a nɛ a fiɛɛɔ kɛ haa nihi ɔ heje . — Yoel 2 : 28 ; hyɛ daka nɛ ji “ Anɛ Bɔfo Paulo Tsi Yihi A Nya Kaa A Ko Tu Munyu Lo ? ”\n(trg)="35"> تحت عنوان « آیا پولُسِ رسول زنان را از اظهار نظر منع کرد ؟ »\n(src)="34"> ▪ Yesu susuɔ yihi a he .\n(trg)="36"> مراجعه فرمایید .\n(src)="35"> Blema a , nihi bui biyihi kaa bɔnɛ a buu binyumuhi ɔ .\n(trg)="37"> ▪ عیسی برای زنان ارزش قائل بود .\n(src)="36"> Talmud ɔ je susumi nɛ ɔ kpo nɛ e de ke : “ Nihi nɛ a fɔ binyumuhi ɔ , a bua maa jɔ , se nihi nɛ a fɔ biyihi lɛɛ , musu tloo mɛ . ”\n(trg)="38"> در زمان باستان ، ارزش دختران همانند ارزش پسران نبود .\n(src)="37"> Fɔli komɛ buu biyo kaa tloomi ngua , ejakaa e ma bi nɛ a hla nɔ ko ha lɛ nɛ e gba , nɛ a ke nyumu nɛ biyo ɔ maa gba lɛ ɔ ní .\n(trg)="39"> در تلمود در این زمینه نوشته شده است : « خوشا به حال مردی که فرزندانش پسرند و وای به حال مردی که فرزندانش دخترند . »\n(src)="38"> A susuɔ hu kaa e be nyɛe maa hyɛ mɛ ke a bwɔ .\n(trg)="40"> برخی از والدین ، داشتن دختر را بار و فشاری بس بزرگ می‌دیدند ، زیرا باید برای او همسری می‌یافتند و به او جهیزیه می‌دادند .\n(src)="39"> Yesu tsɔɔ kaa biyoyo hu he hia kaa bɔnɛ binyumuyo hu he hia a nɔuu , enɛ ɔ he ɔ , e tle Yairo biyo ɔ si nɛ jã kɛ̃ nɛ e tle Nain yalɔyo ɔ binyumu ɔ hu si .\n(trg)="41"> همچنین زمانی که سالخورده و ناتوان می‌شدند ، دیگر نمی‌توانستند به کمک‌ها و حمایت‌های مالی او تکیه کنند .\n(src)="40"> Benɛ Yesu tsa yo ko nɛ “ mumi yayami wo lɛ hiɔ jeha nyɔngma kɛ kpaanyɔ ” ɔ , Yesu tsɛ lɛ ke ‘ Abraham biyo , ’ nɛ ji munyu nɛ lɔɔ ji a ngmɛ́ ngɛ Yudabi a ningma mi gblee .\n(trg)="42"> عیسی نشان داد که زندگی یک دختر کوچک به اندازهٔ زندگی یک پسر اهمیت دارد .\n(src)="41"> Bumi mi nɛ Yesu je nɛ e tsɛ yo ɔ ke Abraham biyo ɔ tsɔɔ kaa Yesu bu lɛ kaa e he hia kaa bɔnɛ ni kpahi hu a he hia a , nɛ e yɔse kaa yo ɔ hemi kɛ yemi kle hulɔ . — Luka 19 : 9 ; Galatabi 3 : 7 .\n(trg)="43"> او دختر یایروس را به زندگی بازگرداند همان طور که پسر بیوه‌زنی اهل نائین را زنده کرد .\n(src)="42"> Se nami nɛ ngɛ e ní tsɔɔmi ɔ he mwɔnɛ ɔ : Asiabi buu abɛ ko ke : “ Ke nɔ ko ngɛ biyo lɛe ɔ , e ngɛ kaa nɔ́ nɛ nɔ ɔ ngɛ nɔ kpa ko e ngmɔ ní nɔ nyu puee ha lɛ . ”\n(trg)="44"> ( مَرقُس ۵ : ۳۵ ، ۴۱ ، ۴۲ ؛ لوقا ۷ : ۱۱ - ۱۵ ) او پس از شفای زنی که « روحی او را هجده سال علیل کرده بود » ، او را « دختر ابراهیم » خواند ؛ عبارتی که در نوشته‌های یهودیان به ندرت دیده می‌شد و تقریباً از یاد رفته بود .\n(src)="43"> Tsɛmɛ nɛ a ji Kristofoli nɛ a ngɛ suɔmi ɔ hɛɛ we susumi nɛ ɔ kulaa , mohu ɔ , a hyɛɛ a binyumuhi kɛ yihi tsuo saminya .\n(trg)="45"> ( لوقا ۱۳ : ۱۰ - ۱۶ ) عیسی با استفاده از این عبارت نه تنها احترام و محبتش را به این زن نشان داد ، بلکه خاطر نشان کرد که این زن عضوی باصلاحیت از جامعه است و ایمانی بی‌نظیر دارد . — لوقا ۱۹ : ۹ ؛ غَلاطیان ۳ : ۷ .\n(src)="44"> Fɔli nɛ a ji Kristofoli ɔ bɔɔ mɔde nɛ a woɔ a bimɛ tsuo sukuu nɛ a hyɛɛ a nɔmlɔtso mi he wami nami nɔ hu saminya .\n(trg)="48"> او باید به نیازهای فرزندانش ، چه پسر چه دختر ، به خوبی رسیدگی کند .\n(src)="45"> ▪ Yesu he yihi ye .\n(trg)="50"> ▪ عیسی به زنان اعتماد داشت .\n(src)="46"> Ngɛ Yudabi a kojomi hehi ɔ , a buu odase nɛ yo yeɔ ɔ kaa e kɛ odase nɛ nyɔguɛ yeɔ ɔ sɔ .\n(trg)="51"> در دادگاه‌های یهودی ، شهادت یک زن برابر با شهادت یک برده بود .\n(src)="47"> Yinɔ sane ngmalɔ ko nɛ a tsɛɛ lɛ ke Josephus nɛ hi si ngɛ kaseli ɔmɛ a be ɔ mi ɔ wo ga ke : “ Koo kplɛɛ odase nɛ yihi yeɔ ɔ nɔ ngɛ bɔnɛ a ngɛ ha a heje . ”\n(trg)="52"> یوسفوس ، تاریخ‌نگار قرن اول میلادی چنین گفت : « از یک زن هیچ شهادتی را نباید پذیرفت ، زیرا زنان بی‌ثبات و ضیعف‌اند . »\n(src)="48"> Se Yesu lɛɛ e pee we e ní jã , mohu ɔ , benɛ a tle lɛ si ɔ , e ha nɛ yihi ye e si temi ɔ he odase .\n(trg)="53"> عیسی فرق فاحشی با یهودیان زمان خود داشت .\n(src)="49"> E ngɛ mi kaa yihi anɔkualetsɛmɛ nɛ ɔmɛ na benɛ a gbe a Nyɔmtsɛ ɔ kɛ benɛ a pu lɛ ɔ mohu lɛɛ , se e he wa kɛ ha bɔfo ɔmɛ kaa a ma he yi ɔmɛ a munyu ɔ maa ye .\n(trg)="56"> ( مَتّی ۲۷ : ۵۵ ، ۵۶ ، ۶۱ ؛ لوقا ۲۴ : ۱۰ ، ۱۱ ) اما عیسی مسیح ، پس از رستاخیزش اوّل به زنان ظاهر شد .\n(src)="50"> Se akɛnɛ benɛ a tle Kristo si ɔ , e je e he kpo kɛ tsɔɔ yihi kekle heje ɔ , Kristo bu mɛ kaa a ma nyɛ maa ye e he odase kaa bɔnɛ e kaseli kpa amɛ hu yeɔ Yesu he odase ɔ . — Bɔfo Ɔmɛ A Nítsumi 1 : 8 , 14 .\n(trg)="57"> به این ترتیب نشان داد که همانند سایر شاگردانش ، زنان نیز لایق آنند که در این مورد شهادت دهند . — اعمال ۱ : ۸ ، ۱۴ .\n(src)="51"> Se nami nɛ ngɛ e ní tsɔɔmi ɔ he mwɔnɛ ɔ : Ngɛ Yehowa Odasefoli asafohi a mi ɔ , nyumuhi nɛ a kɛ sɔmɔmi he blɔhi wo a dɛ ɔ susuɔ yihi a he , nɛ a kɛ níhi nɛ yihi naa nɛ a deɔ mɛ ɔ tsuɔ ní .\n(trg)="58"> تأثیر تعالیم عیسی در زندگی ما : در جماعت شاهدان یَهُوَه ، مردانی که مسئولیت‌هایی را بر عهده دارند ، نظرات و پیشنهادات زنان را در نظر می‌گیرند .\n(src)="52"> Enɛ ɔ he ɔ , hunomɛ nɛ a ji Kristofoli ɔ ‘ buɔ a yi ɔmɛ ’ nɛ a buɔ mɛ tue saminya . — 1 Petro 3 : 7 ; 1 Mose 21 : 12 .\n(trg)="59"> مردان مسیحی نیز به گفته‌های همسرشان به دقت توجه می‌کنند و بدین شکل با آنان ‹ با احترام رفتار می‌کنند . › — ۱پِطرُس ۳ : ۷ ؛ پیدایش ۲۱ : ۱۲ .\n(src)="53"> Baiblo Sisi Tomi Mlaahi Haa Nɛ Yihi Náa Bua Jɔmi\n(trg)="60"> معیارهای کتاب مقدّس موجب خوشبختی زنان می‌شود\n(src)="54"> Ke nyumuhi kase Kristo ɔ , lɔɔ haa nɛ a náa bumi kɛ haa yihi , nɛ yi ɔmɛ náa he yemi kaa bɔnɛ Mawu to e yi mi kɛ je sisije kaa a ná a .\n(trg)="61"> مردان با الگو قرار دادن مسیح ، برای زنان آزادی و احترام قائل می‌شوند ؛ آزادی و احترامی که در اصل خدا برای آنان در نظر داشت .\n(src)="55"> ( 1 Mose 1 : 27 , 28 ) Hunomɛ nɛ a ji Kristofoli ɔ fĩ we susumi nɛ nihi hɛɛ kaa nyumuhi a nɔ kuɔ pe yihi ɔ se , mohu ɔ , a kɛ Baiblo sisi tomi mlaahi tsuɔ ní nɛ enɛ ɔ haa nɛ a he piɛɛli ɔmɛ náa bua jɔmi . — Efesobi 5 : 28 , 29 .\n(trg)="62"> ( پیدایش ۱ : ۲۷ ، ۲۸ ) مردان مسیحی بجای مرد سالاری ، معیارهای کتاب مقدّس را راهنمای خود قرار می‌دهند که سعادت و خوشبختی همسرانشان را در پی دارد . — اِفِسُسیان ۵ : ۲۸ ، ۲۹ .\n(src)="56"> Benɛ Yelena bɔni Baiblo ɔ kasemi ɔ , e huno ɔ waa lɛ yi mi se Yelena peeɔ dii kɛ daa nya .\n(trg)="63"> خانمی به نام یلِنا فراگیری تعالیم کتاب مقدّس را شروع کرد .\n(src)="57"> He nɛ a tsɔse lɛ ngɛ ɔ , nihi peeɔ yiwutso ní ngɛ lejɛ ɔ , nɛ nyumuhi pɔɔ yihi nɛ a wo mɛ si kaa a maa ngɔ mɛ ɔ numi pani nya kɛ jeɔ , nɛ a peeɔ nihi basabasa ngɛ lejɛ ɔ hulɔ .\n(trg)="64"> در آن زمان همسرش در خفا او را به شدّت مورد ضرب و شتم قرار می‌داد .\n(src)="58"> Yelena de ke : “ Nɔ́ nɛ i kase ngɛ Baiblo ɔ mi ɔ wo mi he wami .\n(trg)="65"> شوهر این خانم در محیطی بزرگ شده بود که عروس دزدی و ضرب و شتم زنان ، اموری معمول بود .\n(src)="59"> I ba nu sisi kaa nɔ ko ngɛ nɛ e suɔ mi nɛ e susuɔ ye he wawɛɛ nitsɛ .\n(trg)="66"> یلِنا می‌گوید : « آموخته‌هایم از کتاب مقدّس به من نیرو داد .\n(src)="60"> I nu sisi hu kaa ke ye huno ɔ kase Baiblo ɔ , e subai ma nyɛ ma tsake nɛ e kɛ mi maa hi si saminya . ”\n(trg)="67"> پی بردم یک نفر هست که خیلی دوستم دارد و برایم ارزش قائل است و به نیازهایم رسیدگی می‌کند .\n(src)="61"> Nɔ́ nɛ e susu ɔ ba mi benɛ nyagbenyagbe ɔ , e huno ɔ kplɛɛ nɛ a kɛ lɛ kase Baiblo ɔ nɛ a baptisi lɛ nɛ e ba pee Yehowa Odasefoli ɔmɛ a kpɛti nɔ kake ɔ .\n(trg)="68"> همچنین می‌دانستم که اگر شوهرم تعالیم کتاب مقدّس را بیاموزد ، رفتارش با من تغییر می‌کند . »\n(src)="62"> Yelena de ngɛ e huno ɔ he ke : “ E yeɔ e he nɔ nɛ e toɔ e tsui si .\n(trg)="69"> آرزوی این خانم به حقیقت پیوست .\n(src)="63"> Waa kɛ tɔmihi paa wa sibi . ”\n(trg)="71"> یلِنا در ادامه می‌گوید : « شوهرم در خویشتنداری ، مردی نمونه شد .\n(src)="64"> Mɛni Yelena de kɛ gbe e munyu ɔ nya ?\n(trg)="72"> ما یاد گرفتیم که یکدیگر را ببخشیم . »\n(src)="65"> “ Baiblo sisi tomi mlaahi ye bua mi nɛ i na kaa ye he hia , nɛ e bu ye he ngɛ ye gba si himi ɔ mi . ” — Kolosebi 3 : 13 , 18 , 19 .\n(trg)="73"> این خانم نتیجه‌گیری می‌کند : « معیارهای کتاب مقدّس به راستی به من کمک کرد تا در زندگی مشترک ، خود را با ارزش حس کنم و پیوند زناشویی را محافظی برای زندگی‌مان ببینم . » — کولُسیان ۳ : ۱۳ ، ۱۸ ، ۱۹ .\n(src)="66"> Tsa pi Yelena pɛ nɛ e ná níhi a si kpami nɛ ɔ .\n(trg)="74"> شرح‌حال یلِنا موردی استثنایی نیست .\n(src)="67"> Yihi ayɔhi abɔ nɛ a ji Kristofoli ɔ ngɛ bua jɔmi ejakaa a kɛ a hunomɛ tsuo bɔɔ mɔde kaa a kɛ Baiblo sisi tomi mlaahi ma tsu ní ngɛ a gba si himi mi .\n(trg)="75"> میلیون‌ها زن مسیحی خوشبختند ، زیرا آنان و همسرانشان می‌کوشند تا معیارهای کتاب مقدّس را در زندگی مشترکشان به کار بندند .\n(src)="68"> Ke yihi kɛ a nyɛmimɛ Kristofoli nɛ a ji nyumuhi ngɛ bɔe ɔ , nyumu ɔmɛ jeɔ bumi kpo kɛ haa mɛ , nɛ a woɔ a bua , nɛ a haa nɛ yi ɔmɛ náa he yemi . — Yohane 13 : 34 , 35 .\n(trg)="76"> آنان در معاشرت با دیگر مسیحیان ، احساس راحتی می‌کنند و از احترام متقابل و از آزادی عمل برخوردارند . — یوحنا ۱۳ : ۳۴ ، ۳۵ .\n(src)="69"> Nyumuhi kɛ yihi nɛ a ji Kristofoli ɔ le kaa akɛnɛ mɛ tsuo a ji nihi nɛ a yi mluku heje ɔ , a piɛɛ Mawu nibɔ níhi nɛ a kɛ mɛ wo yakayaka níhi a sisi ɔ he .\n(trg)="77"> هم مردان و هم زنان مسیحی می‌دانند که ناکامل و خطاکارند .\n(trg)="78"> آنان بخشی از خلقت خدا هستند که « محکوم به فنا » شده است .\n(src)="70"> Se akɛnɛ a ha nɛ huɛ bɔmi gbagbanii ngɛ a kɛ a Tsɛ nɛ ngɛ suɔmi nɛ ji Yehowa Mawu a kpɛti heje ɔ , a ngɛ hɛ kɛ nɔ fɔmi kaa ‘ a maa ye a he nɛ gbenɔ be he wami náe ngɛ a nɔ hu , nɛ a kɛ Mawu bimɛ ɔmɛ maa hi si ngɛ he jɔmi mi , nɛ a maa wo a hɛ mi nyami . ’\n(trg)="79"> اما با داشتن رابطهٔ نزدیک با خدای مهربان و پدر عزیزشان یَهُوَه ، امیدوارند که ‹ از قید فنا رها شوند › و از « آزادی پرشکوهی که متعلق به فرزندان خداست » لذّت و فایده برند .\n(src)="71"> Moo hyɛ hɛ kɛ nɔ fɔmi nɛ ngɛ bua jɔmi nitsɛnitsɛ nɛ nyumuhi kɛ yihi tsuo ma ná ! — Romabi 8 : 20 , 21 .\n(trg)="80"> به راستی که چه امید باشکوهی برای مردان و زنانی که زیر سایهٔ پرمهر خدا پناه گزیده‌اند ! — رومیان ۸ : ۲۰ ، ۲۱ ، ترجمهٔ تفسیری .\n(src)="72"> [ Daka ngɛ bafa 9 ]\n(trg)="81">  [ کادر در صفحهٔ ۱۳ ]\n(src)="73"> Anɛ Bɔfo Paulo Tsi Yihi A Nya Kaa A Ko Tu Munyu Lo ?\n(trg)="82"> آیا پولُسِ رسول زنان را از اظهار نظر منع کرد ؟\n(src)="74"> Bɔfo Paulo ngma ke , ‘ Ke nyɛ kpe nɛ nyɛ ngɛ Mawu jae ɔ , yi ɔmɛ nɛ a pee dii . ’\n(trg)="83"> پولُس رسول نوشت : « زنان باید در کلیسا خاموش بمانند . »\n(src)="75"> Mɛni e ngɛ tsɔɔe ɔ ?\n(trg)="84"> ( ۱قُرِنتیان ۱۴ : ۳۴ ) منظور او از بیان این گفته چه بود ؟\n(src)="76"> Anɛ e ngɛ tsɔɔe kaa nyumuhi a nɔ kuɔ pe yihi lo ?\n(trg)="85"> آیا او هوش و استعدادهای زنان را کم شمرد ؟\n(src)="77"> Dɛbi .\n(src)="78"> Ngɛ anɔkuale mi ɔ , e pɔɔ ní kpakpahi nɛ yihi tsɔɔ nihi ɔ he munyu tumi .\n(trg)="86"> خیر ، در حقیقت او بارها به آموزش‌های سازندهٔ زنان اشاره کرد .\n(src)="79"> Paulo wo yihi kɛ ni kpahi nɛ mumi ɔ ha nɛ a tuɔ gbi slɔɔtoslɔɔtohi nɛ a gbaa a ga ngɛ sɛ womi nɛ e ngma ya ha Korintobi ɔmɛ ɔ mi ke , ke a nyɛmi Kristofono ko ngɛ munyu tue ɔ , nɔ tsuaa nɔ nɛ “ pee dii . ”\n(trg)="87"> ( ۲تیموتائوس ۱ : ۵ ؛ تیتوس ۲ : ۳ - ۵ ) پولُس در نامهٔ خود ، به مسیحیان شهر قُرِنتُس توصیه کرد که هنگام سخنرانی یکی از هم‌ایمانان ، نه تنها زنان بلکه کسانی که به زبان‌ها سخن می‌گویند و توانایی پیشگویی دارند ، باید ‹ خاموش بمانند . ›\n(src)="80"> Eko ɔ , Kristofoli yi komɛ bua jɔ hemi kɛ yemi ehe nɛ a ba ná a he wawɛɛ kaa ke munyu tulɔ ko ngɛ munyu tue ɔ , a biɔ sanehi kaa bɔnɛ a peeɔ ngɛ hehi nɛ a je ɔ .\n(trg)="88"> ( ۱قُرِنتیان ۱۴ : ۲۶ - ۳۰ ، ۳۳ ) احتمالاً برخی از زنان مسیحی از یافتن اعتقاد جدیدشان چنان هیجان‌زده شده بودند که در حین سخنرانی ، از سخنران سؤالاتی می‌پرسیدند .\n(trg)="89"> این عمل در آن منطقه معمول بود .\n(src)="81"> Bɔnɛ pee nɛ a pee nɔ́ tsuaa nɔ́ ngɛ blɔ nya tomi nya heje ɔ , Bɔfo Paulo wo yihi he wami kaa ‘ a bi a hunomɛ sanehi ngɛ we mi . ’ — 1 Korintobi 14 : 35 .\n(trg)="90"> از این رو ، پولُس برای ایجاد نظم و ترتیب ، آنان را به این امر تشویق کرد که ‹ در خانه از شوهر خود بپرسند . › — ۱قُرِنتیان ۱۴ : ۳۵ .\n(src)="82"> [ Foni ngɛ bafa 10 ]\n(trg)="91">  [ تصویر در صفحهٔ ۱۴ ]\n(src)="83"> Yesu ha Maria Magdalena he blɔ konɛ e de bɔfo ɔmɛ kaa a tle lɛ si\n(trg)="93">  [ تصویر در صفحهٔ ۱۵ ]\n(trg)="1"> آنچه از کلام خدا می‌آموزیم\n(trg)="2"> در روز داوری چه روی خواهد داد ؟\n(trg)="3"> این مقاله به سؤالاتی می‌پردازد که شاید شما نیز به آن فکر کرده باشید و نشان می‌دهد که با خواندن کدام آیات کتاب مقدّس ، می‌توانید پاسخ را بیابید .\n(trg)="4"> شاهدان یَهُوَه مایلند که پاسخ پرسش‌های زیر را با شما بررسی کنند .\n(trg)="5">  روز داوری چیست ؟\n(trg)="6"> همان طور که در این تصویر نشان داده می‌شود ، بسیاری از روز داوری این تصوّر را دارند که میلیاردها نفر به درگاه خدا فرا خوانده می‌شوند تا مطابق با اعمالشان داوری شوند ؛ گروهی به بهشت می‌روند .\n(trg)="7"> گروهی دیگر به جهنم می‌روند تا عذاب کشند .\n(trg)="8"> کتاب مقدّس نشان می‌دهد که هدف از روز داوری ، نجات انسان‌ها از بی‌عدالتی است .


KOHU GAA Abaknon Abbey Abui Achi Acholi Adhola Afrikaans Ahanta Aja Ajië Albanian Altai Alur American Sign Language Amharic Amuzgo (Guerrero) Angolan Sign Language Anyin (Indenie) Arabic Arabic (Morocco) Arabic (Sudanese Creole) Arabic (Tunisia) Argentinean Sign Language Arhuaco Armenian Armenian (West) Armenian Sign Language Assamese Assyrian Ateso Attié Aukan Australian Sign Language Austrian Sign Language Awajun Awing Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Bafia Bakoko Balinese Bambara Banjar Baoule Bashkir Basque Bassa (Cameroon) Bassa (Liberia) Batak (Dairi) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Belorussian Bengali Betsimisaraka (Northern) Betsimisaraka (Southern) Biak Bicol Bidayuh (Bukar) Bislama Bissau Guinean Creole Blackfoot Bolivian Sign Language Bomu Bosnian Boulou Bribri British Sign Language Budza Bulgarian Bulgarian Sign Language Bushi Bushoong Bété Cakchiquel Cambodian Catalan Cebuano Central Alaskan Yupik Changana (Mozambique) Changana (Zimbabwe) Chavacano Chichewa Chiga Chilean Sign Language Chin (Falam) Chin (Hakha) Chin (Kuki) Chin (Mara) Chin (Matu) Chin (Tiddim) Chinantec (Ojitlan) Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chinese Sign Language Chitonga Chitonga (Malawi) Chitonga (Zimbabwe) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chontal (Oaxaca) Chontal (Tabasco) Chopi Chuabo Chuj Chuukese Chuvash Cibemba Cinamwanga Cinyanja Colombian Sign Language Comorian (Ngazidja) Congolese Sign Language Cora Costa Rican Sign Language Cree Plains (Roman) Cree West Swampy (Roman) Crimean Tatar (Cyrillic) Croatian Croatian Sign Language Curripaco Czech Czech Sign Language Dagaare Damara Dangme Danish Danish Sign Language Dari Dayak Ahe Dayak Ngaju Dayak Tomun Digor Dinka Diola Douala Drehu Dusun Dutch Dutch Sign Language Ecuadorian Sign Language Edo Emberá (Catío) English Esan Estonian Estonian Sign Language Eton Ewe Ewondo Fang (Ntoumou) Fante Faroese Fataluku Fe'fe' Fijian Filipino Sign Language Finnish Finnish Sign Language Fon Frafra French French Sign Language Frisian Fulfulde (Cameroon) Futuna (East) Ga Galician Garifuna Georgian German German Sign Language Ghanaian Sign Language Ghomálá’ Gitonga Gokana Gouro Greek Greek Sign Language Greenlandic Guadeloupean Creole Guambiano Guarani Guarani (Bolivia) Guatemalan Sign Language Guerze Guianese Creole Gujarati Gun Guna Guéré Haitian Creole Hawu Haya Hebrew Hehe Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hmong (White) Honduras Sign Language Hong Kong Sign Language Hopi Huastec (San Luis Potosi) Huastec (Veracruz) Huave Huichol Hungarian Hungarian Sign Language Hunsrik Iban Ibanag Ibinda Icelandic Igbo Iloko Inakeanon Indian Sign Language Indonesian Indonesian Sign Language Inga Irish Isoko Italian Italian Sign Language Itawit Iu Mien Ivorian Sign Language Ixil Jamaican Sign Language Japanese Japanese Sign Language Javanese Javanese (Eastern) Jiwaka Jula Kabardin-Cherkess Kabiye Kabuverdianu Kabyle Kachin Kadazan Kalanga (Botswana) Kalanga (Zimbabwe) Kamayo Kambera Kankanaey Kannada Karakalpak Karen (S'gaw) Kazakh Kazakh (Arabic) Kei Kekchi Khana Khasi Kikamba Kikaonde Kikongo Kikongo ya Leta Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinande Kinyarwanda Kipende Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisii Kisonge Kongo Konkani (Devanagari) Konkani (Roman) Korean Kpelle Krio Kuanua Kuhane (Subiya) Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kurdish Kurmanji (Cyrillic) Kurdish Sorani Kwangali Kwanyama Kyangonde Ladin (Gardenese) Lahu Lakota Lamba Lambya Laotian Latgalian Latvian Latvian Sign Language Lenje Lhukonzo Limbum Lingala Lithuanian Lithuanian Sign Language Loma Lomongo Lomwe Lovari Low German Luganda Lugbara Lunda Luo Luvale Luxembourgian Macedonian Macua Macushi Madura Mahorian (Roman) Maithili Makaa Makasae Malagasy Malay Malayalam Malaysian Sign Language Maltese Mam Mambae (Ermera) Mambwe-Lungu Mandjak Mangareva Maninkakan (Eastern) Manipuri Manipuri (Roman) Mano Maori Mapudungun Marathi Marquesian (Hiva Oa) Marquesian (Nuku Hiva) Marshallese Mauritian Creole Maya Maya (Mopán) Mayangna Mayo Mazahua Mazatec (Huautla) Mbala Mbo Mbukushu Mbunda Medumba Melpa Mentawai Meru Meta' Mexican Sign Language Mingrelian Miskito Mixe Mixtec (Costa) Mixtec (Guerrero) Mixtec (Huajuapan) Mixtec (Tilantongo) Mixtec (Tlaxiaco) Mizo Mnong (Central) Mohawk Mongolian Moore Motu Mozambican Sign Language Myanmar Mɛnde Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Nahuatl (Veracruz) Nama Navajo Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Ndonga Nengone Nepali New Zealand Sign Language Newari Ngabere Ngangela Ngbaka Ngbandi (Northern) Ngiemboon Ngombale Nias Nicaraguan Sign Language Nicobarese Niuean Nivaclé Northern Ojibwe (Roman) Norwegian Norwegian Sign Language Nyaneka Nyungwe Nzema Odawa Odia Okpe Oromo Ossetian Otetela Otomi (Mezquital Valley) Otomi (State of Mexico) Pamona Panamanian Sign Language Pangasinan Papel Papiamento (Aruba) Papiamento (Curaçao) Paraguayan Sign Language Pehuenche Pemon Pennsylvania German Persian Peruvian Sign Language Piaroa Pidgin (Cameroon) Pidgin (West Africa) Pilagá Polish Polish Sign Language Pomeranian Ponapean Popti' Portuguese Portuguese (Portugal) Portuguese Sign Language Pular Punjabi Punjabi (Shahmukhi) Páez Q'anjob'al Quebec Sign Language Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quechua (Huallaga Huánuco) Quechua (Huaylla Wanca) Quiche Quichua (Chibuleo) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Quichua (Pastaza) Quichua (Santiago del Estero) Quichua (Tena) Rapa Nui Rarotongan Romanian Romanian Sign Language Romany (Argentina) Romany (Bulgaria) Romany (Eastern Slovakia) Romany (Germany) Romany (Macedonia) Romany (Macedonia) Cyrillic Romany (Northern Greece) Romany (Romania) Romany (Southern Greece) Rotuman Roviana Rumanyo Rungus Russian Russian Sign Language Rutoro Réunion Creole Saami (North) Samoan Samoan Sign Language Sangir Sango Santhali (Devanagari) Santhali (Roman) Saramaccan Sarnami Scottish Gaelic Sena Senoufo (Cebaara) Sepedi Sepulana Serbian Serbian (Roman) Serer Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shipibo-Conibo Shona Shuar Shughni Sidama Silozi Sinhala Slovak Slovak Sign Language Slovenian Soli Solomon Islands Pidgin Somali Songomeno South African Sign Language Spanish Spanish Sign Language Sranantongo Sunda Surigaonon Susu Swahili Swahili (Congo) Swati Swedish Swedish Sign Language Swiss German Sign Language Sylheti (Bengali) Tagalog Tahitian Tajiki Talian Tamil Tandroy Tangkhul Tankarana Tarahumara Tarascan Tatar Teke (Congo Kinshasa) Telugu Tetun Belu Tetun Dili Thai Thai Sign Language Ticuna Tigrinya Tii Tlapanec Toabaite Toaripi Toba Tojolabal Tok Pisin Tokelauan Tongan Toraja Torres Strait Creole Totonac Toupouri Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Turkmen Tuvaluan Twi Tyrewuju Tzeltal Tzotzil Tzutujil Uab Meto Uighur (Cyrillic) Ukrainian Umbundu Urdu Urhobo Uruguayan Sign Language Uruund Uzbek Uzbek (Roman) Valencian Venda Venezuelan Sign Language Vezo Vietnamese Voru Wa Waima Wallisian Warao Waray-Waray Wayuunaiki Wejewa Welsh Wichi Wolaita Wolof Xhosa Xârâcùù Yacouba Yansi Yapese Yaqui Yemba Yoruba Yukpa Zambian Sign Language Zande Zapotec (Guevea) Zapotec (Isthmus) Zapotec (Ixtlán) Zapotec (Lachiguiri) Zapotec (Quiatoni) Zapotec (Quiavicuzas) Zapotec (Villa Alta) Zapotec (del Valle) Zimbabwe Sign Language Zulu\nBa nde lɔ bɛ . . .\nHaabla ‘ta vululɔ ti hiye hei hu.’—Tobleisia Ti Wiehindeisia 24:15, Ngowili Yekpei Numu Kpɛlɛɛ Va.\nA pie lɔ mu lii i nɛpɔ ji mu numui a haa.—II Kɔrintabla 1:3, 4.\nA pie lɔ nduwa gbi ɛɛ yɛ mu hu haa va.—Hiibrublɛisia 2:15.\nA ndiiloma ve lɔ mu wɛ kɛ mu mablei nasia ti haanga ta yama lɔ gbɔma ndɛvui hu mua tieni mu lɔ.—Jɔn 5:28, 29.\nNgewɔ mia ndɛvu haiŋsia kpɛlɛ gbatɛni. Baibui ndeilɔ yɛ Jɛhova mia ‘ndɛvu yei ngi yeya.’ (Saams 36:9; Toobla ti Wiehindɛisia 17:24, 25) Jifa ta mia ndɛvui veni ndɛvu haiŋsia kpɛlɛ wɛ, fale a gulɔ i ndɛvui ve gbɔma numui na wɛ haanga.\nNgewɔ yɛ nunga wunga hei hu. Baibui yɛpɛilɔ kɔlongɔ numu wayakpa ma Ngewɔ ti wuni hei hu. Ti lɛnga ti yɛni a jialenga lɔ, kpakuisia, nyahanga kɛ hinga. Ji ti lɛnga ti haani, hu ii guani kɛ i ti yamanga ndɛvui hu. Kɛɛ kena yia ta ji i haani, i yɛɛ kambei hu njii naani va.—Jɔn 11:39-44.\nNgewɔ longɔ i ji wue gbɔma. Jɛhova lolongoi a hei tao a tɔ lɔ sia lee bɛ ngi juwui na. (I Kɔrintabla 15:26) Ngewɔ hamingoi hei gɛlɛ va, na va mia i wama haabla ti wuma hei hu. Ngi hamingoi haabla ti wu va hei hu kɔ ti yɛ ndunyi ji hu gbɔma.—Joob 14:14, 15.\nGbɛva mia mua wova tao mua haa?\nBaibui mɔli ji gbɛmboilɔ JƐNƐSIS 3:17-19 kɛ ROMABLƐISIA 5:12 hu.\nGbɔɔ a wue a mue ji mua haa? Mua mu mablei nasia lɔɔ gbɔma ti haanga?


Romabii 3 | Kanemɔ Biblia Lɛ Yɛ Biɛ | Jeŋ Hee Shishitsɔɔmɔ\nWolo Ni Akɛmaje Romabii Lɛ 3:1-31\n‘Nyɔŋmɔ afee anɔkwafo’ (1-8)\nYudafoi kɛ Greekbii fɛɛ yɛ esha shishi (9-20)\nJalɛ ni tsɔɔ hemɔkɛyeli nɔ baa (21-31)\nWɔ fɛɛ wɔnyɛɛɛ wɔjie Nyɔŋmɔ sui ni yɔɔ nyam lɛ kpo (23)\n3 No hewɔ lɛ, mɛni Yudanyo kɛfe mɛi krokomɛi, aloo mɛɛ sɛɛnamɔ yɔɔ ketiafoo mli mɔ? 2 Yudafoi lɛ fe mɛi krokomɛi yɛ gbɛi babaoo nɔ. Klɛŋklɛŋ nɔ lɛ ji akɛ, atu Nyɔŋmɔ wiemɔi krɔŋkrɔŋi lɛ awo amɛdɛŋ.+ 3 No hewɔ lɛ, mɛni ji sane lɛ? Kɛ́ mɛi komɛi bɛ hemɔkɛyeli lɛ, ani hemɔkɛyeli ni amɛbɛ lɛ hewɔ lɛ gbɔmɛi nyɛŋ amɛkɛ amɛhiɛ afɔ̃ Nyɔŋmɔ nɔ dɔŋŋ? 4 Dabida! Shi moŋ, kɛji gbɔmɔ fɛɛ gbɔmɔ tsɔ amalelɔ po lɛ,+ Nyɔŋmɔ lɛ, ebaaya nɔ efee anɔkwafo,+ tamɔ bɔ ni aŋma lɛ, akɛ: “Koni abu bo jalɔ yɛ owiemɔi amli ni oye kunim kɛ́ aakojo bo.”+ 5 Shi kɛ́ ja ni wɔjaaa lɛ hãa Nyɔŋmɔ jalɛ lɛ jeɔ kpo lɛ, mɛni wɔyɔɔ kɛɛmɔ? Kɛ́ Nyɔŋmɔ jie emlifu kpo lɛ, ani no tsɔɔ akɛ ejeee jalɔ? (Bɔ ni gbɔmɔ wieɔ miwieɔ nɛɛ.) 6 Dabida! Kɛjeee nakai lɛ, te aaafee tɛŋŋ ni Nyɔŋmɔ akojo je lɛ?+ 7 Shi kɛ́ mimalemɔ lɛ hãa Nyɔŋmɔ anɔkwale lɛ jeɔ kpo faŋŋ kɛwoɔ ehiɛ nyam lɛ, mɛni hewɔ akojoɔ mi akɛ eshafeelɔ lɛ? 8 Ni mɛni hewɔ wɔkɛɛɛ akɛ, “Nyɛhãa wɔfea nibii fɔji koni nibii kpakpai aba,” tamɔ bɔ ni mɛi komɛi foɔ sane amɛfɔ̃ɔ wɔnɔ akɛ wɔkɛɔ lɛ? Toigbalamɔ ni akɛbaaba nakai mɛi lɛ anɔ lɛ sa.+ 9 No hewɔ lɛ, te tɛŋŋ? Ani wɔhi fe mɛi krokomɛi lɛ? Dabi kwraa! Ejaakɛ wɔtsɔ hiɛ wɔwie momo akɛ Yudafoi kɛ Greekbii fɛɛ yɛ esha shishi;+ 10 tamɔ bɔ ni aŋma lɛ, akɛ: “Gbɔmɔ ko bɛ ni ji jalɔ, mɔ kome folo po bɛ;+ 11 mɔ ko mɔ ko bɛ ni yɔɔ sɛɛyoomɔ; mɔ ko mɔ ko bɛ ni taoɔ Nyɔŋmɔ sɛɛ gbɛ. 12 Gbɔmɛi fɛɛ egbá afã, amɛ fɛɛ kwa amɛtsɔmɔ mɛi ni ehiii hãaa nɔ ko; mɔ ko mɔ ko bɛ ni jieɔ mlihilɛ kpo, mɔ kome folo po bɛ.”+ 13 “Amɛsɛ̃ tamɔ gbonyobu ni naa kã; amɛkɛ amɛlilɛii lakaa mɔ.”+ “Onufui anaa pɔizin yɛ amɛnaabu.”+ 14 “Ni loomɔ kɛ joomɔ eyi amɛdaaŋ.”+ 15 “Amɛnaji yɛ oya kɛ lashishwiemɔ.”+ 16 “Fitemɔ kɛ hiɛkpatamɔ yɛ amɛgbɛi anɔ, 17 ni amɛleee toiŋjɔlɛ gbɛ lɛ.”+ 18 “Nyɔŋmɔ gbeyeishemɔ kome folo po bɛ amɛhiɛ.”+ 19 Agbɛnɛ, wɔle akɛ nibii fɛɛ ni Mla lɛ kɛɔ lɛ, mɛi ni yɔɔ Mla lɛ shishi lɛ ekɛwieɔ, koni naabu fɛɛ naabu afee diŋŋ, ni je lɛ fɛɛ ana akɛ amɛsa mɛi ni Nyɔŋmɔ gbalaa amɛtoi.+ 20 No hewɔ lɛ, mɔ ko mɔ ko* bɛ ni abaatsɔ mla nitsumɔi anɔ abu lɛ jalɔ yɛ ehiɛ,+ ejaakɛ mla lɛ hãa wɔnaa faŋŋ akɛ wɔji eshafeelɔi.+ 21 Shi agbɛnɛ jeee mla lɛ nɔ ni mɔ ko baaye lɛ ni baahã abu lɛ jalɔ yɛ Nyɔŋmɔ hiɛ,+ tamɔ bɔ ni Mla lɛ kɛ Gbalɔi lɛ yeɔ he odase lɛ,+ 22 hɛɛ, mɛi fɛɛ ni yɔɔ hemɔkɛyeli lɛ, abuɔ amɛ jalɔi yɛ Nyɔŋmɔ hiɛ kɛtsɔ Yesu Kristo ni amɛheɔ enɔ amɛyeɔ lɛ nɔ. Ejaakɛ srɔto ko bɛ gbɔmɛi ateŋ.+ 23 Ejaakɛ gbɔmɛi fɛɛ efee esha ni amɛnyɛɛɛ amɛjie Nyɔŋmɔ sui ni yɔɔ nyam lɛ kpo,*+ 24 ni eji dromɔ nikeenii+ akɛ atsɔɔ kpɔmɔnɔ ni Kristo Yesu+ wo kɛkpɔ̃ amɛ lɛ nɔ abuɔ amɛ jalɔi yɛ Nyɔŋmɔ dromɔ+ lɛ naa. 25 Nyɔŋmɔ kɛ lɛ hã akɛ afɔle+ koni kɛtsɔ elá lɛ mli hemɔkɛyeli+ ni wɔbaaná lɛ nɔ lɛ, asaa* wɔ kɛ Nyɔŋmɔ teŋ. Nyɔŋmɔ fee enɛ koni ekɛjie lɛ diɛŋtsɛ ejalɛ lɛ kpo, ejaakɛ emɔ etsui mli* ni ekɛ eshai ni afee yɛ blema lɛ ke. 26 Efee enɛ koni ekɛjie lɛ diɛŋtsɛ ejalɛ lɛ kpo+ yɛ benɛ be nɛɛ mli, koni abu lɛ jalɔ kɛ́ eebu mɔ ni heɔ Yesu nɔ eyeɔ lɛ hu jalɔ lɛ.+ 27 No hewɔ lɛ, ani wɔbaanyɛ wɔshwã? Dabida. Mɛɛ mla tsĩɔ wɔnaa ni wɔkashwã? Ani mla ni kɛɔ akɛ nitsumɔi ahe hiaa lɛ?+ Dabida, shi moŋ mla ni kɛɔ akɛ wɔná hemɔkɛyeli lɛ ji nɔ ni tsĩɔ wɔnaa. 28 Ejaakɛ wɔbuɔ akɛ, hemɔkɛyeli nɔ atsɔɔ abuɔ gbɔmɔ jalɔ, shi jeee mla nitsumɔi anɔ.+ 29 Aloo Nyɔŋmɔ lɛ, Yudafoi lɛ pɛ a-Nyɔŋmɔ ni?+ Ani jeee jeŋmajiaŋbii lɛ hu a-Nyɔŋmɔ ni?+ Hɛɛ, jeŋmajiaŋbii lɛ hu a-Nyɔŋmɔ ni.+ 30 Akɛni Nyɔŋmɔ lɛ, Nyɔŋmɔ kome+ ni hewɔ lɛ, ebaabu mɛi ni afo amɛ ketia lɛ jalɔi+ yɛ hemɔkɛyeli naa, ni ebaatsɔ hemɔkɛyeli ni mɛi ni afoko amɛ ketia lɛ hu yɔɔ lɛ nɔ ebu amɛ jalɔi.+ 31 No hewɔ lɛ, ani wɔmiitsɔ wɔhemɔkɛyeli lɛ nɔ wɔmiigu mla lɛ? Dabida! Shi moŋ, wɔhãa anaa faŋŋ akɛ, mla lɛ ja.+\n^ Greek sht. ŋm., “heloo ko.”\n^ Loo “amɛnyɛɛɛ amɛjie Nyɔŋmɔ anunyam lɛ kpo.”\n^ Loo “akpãtã.”\n^ Loo “ená tsui.”


Mɔ Hee ni Akɛfata Yehowa Odasefoi a-Gbɛtsɔɔmɔ Kuu lɛ He | Nikasemɔ\nKANEMƆ YƐ Afrikaans Albania Amharic Arabic Armenia Armenia (West) Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Bicol Bislama Blɔfo Bulgaria Cambodia Catalan Cebuano Chichewa Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Croatia Czech Dangme Denmark Dutch Efik Estonia Ewe Finland French Ga Georgia Germany Greenland Guarani Haitian Creole Hela Hiligaynon Hungary Iceland Igbo Iloko Indonesia Italia Japan Kazakh Kikuyu Kinyarwanda Kirghiz Korea Kwangali Kwanyama Latvia Lingala Lithuania Luo Malagasy Malay Malta Mizo Moore Myanmar Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Ndonga Nepali Ngabere Norway Nzema Oromo Ossetia Pangasinan Papiamento (Curaçao) Poland Portuguese (Brazil) Punjabi Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Rarotongan Romania Russia Samoa Sepedi Serbia (Roma) Serbian (Cyrillic) Sesotho (Lesotho) Setswana Seychelles Creole Shona Silozi Sinhala Slovak Slovenia Spania Sranantongo Swahili Swati Sweden Tagalog Tahiti Tatar Tetun Dili Thailand Tigrinya Tiv Tsonga Turkey Twi Ukrain Umbundu Uruund Uzbek Venda Vietnam Waray-Waray Wayuunaiki Wolaita Xhosa Yoruba Zulu\nShɔ, September 5, 2012 leebi lɛ, atswa adafi yɛ United States Betel kɛ Canada Betel akɛ, aná mɔ hee ko afata Yehowa Odasefoi a-Gbɛtsɔɔmɔ Kuu lɛ he. Mɔ nɛɛ ji Mark Sanderson, ni eje nitsumɔ shishi September 1, 2012.\nAfɔ Nyɛminuu Sanderson yɛ San Diego yɛ California yɛ U.S.A., ni abaptisi lɛ February 9, 1975, ni efɔlɔi ji Kristofoi. Yɛ September 1, 1983 lɛ, ebɔi sɔɔmɔ akɛ daa gbɛgbalɔ yɛ Saskatchewan yɛ Canada. Efata mɛi ni gbe Sɔɔmɔ Tsɔsemɔ Skul (ni amrɔ nɛɛ atsɛɔ lɛ Biblia Skul Kɛha Oshijafoi) lɛ klas ni ji kpawo nɔ yɛ United States yɛ December 1990 lɛ ahe. Yɛ April 1991 lɛ, aha Nyɛminuu Sanderson yasɔmɔ akɛ gbɛgbalɔ krɛdɛɛ yɛ Newfoundland yɛ Canada. Aha eyasɔmɔ hu akɛ kpokpaa nɔkwɛlɔ sɛɛmɔ, ni yɛ February 1997 lɛ, afɔ̃ lɛ nine koni eyasɔmɔ yɛ Canada Betel. Aha eyasɔmɔ yɛ United States nitsumɔhe nine lɛ yɛ November 2000, ni eyatsu nii yɛ Hospital Information Services lɛ, ni sɛɛ mli lɛ eyatsu nii yɛ Service Department.\nYɛ September 2008 lɛ, Nyɛminuu Sanderson tee Skul Kɛha Nitsumɔhe Nine Ajinafoi Akuu Mli Bii, ni no sɛɛ lɛ aha eyasɔmɔ akɛ Philippines Nitsumɔhe Nine Ajinafoi Akuu lɛ mli nyo. Yɛ September 2010 lɛ, aha eku esɛɛ kɛtee United States ni eyasɔmɔ akɛ Gbɛtsɔɔmɔ Kuu lɛ Sɔɔmɔ Nitsumɔ Ajinafoi Akuu lɛ yelikɛbualɔ.\nMɛi ni Yɔɔ Gbɛtsɔɔmɔ Kuu lɛ mli Amrɔ Nɛɛ\nSɛɛgbɛ, kɛjɛ abɛku kɛmiiya ninejurɔgbɛ: D. H. Splane, A. Morris III, D. M. Sanderson, G. W. Jackson, M. S. Lett. Hiɛgbɛ, kɛjɛ abɛku kɛmiiya ninejurɔgbɛ: S. F. Herd, G. Lösch, G. H. Pierce. Gbɛtsɔɔmɔ Kuu lɛ mli bii lɛ fɛɛ ji Kristofoi ni afɔ amɛ mu\nKɛmaje Mɔ Ko Kɛmaje Mɔ Ko Mɔ Hee ni Akɛfata Gbɛtsɔɔmɔ Kuu lɛ He