ئەندامێکی کۆنسەی بەڕێوبەریی کۆما جڤاکێن کوردستان هۆشدارییەکی توند دەداتە پارتی – لڤین پرێس\nئەندامێکی کۆنسەی بەڕێوبەریی کۆما جڤاکێن کوردستان هۆشدارییەکی توند دەداتە پارتی\nکەجەکە، بەهۆی خەمخۆریی گەریلاوە شەڕ نەهاتووەتە ئاراوە، بەڵام ئیتر ئەو ئارامگرتنەش کۆتایی هاتووە و چەقۆ گەیشتووەتە سەر ئێسقان.\nمستەفا قەرەسوو، ئەندامی کۆنسەی بەڕێوبەریی کۆما جڤاکێن کوردستان- کەجەکە، لە بەرنامەیەکی تەلەفزیۆنی مەدیا هەبەر بەشدار بوو و تیایدا بە بەرفراوانی قسەی لەسەر ١٥ی ئابی و دۆخی ئێستا کوردستان و ناوچەکە کرد.\nقەرەسوو لەبارەی قەڵەمبازیی ١٥ی ئاب، کە بەڕۆژی ژیانەوە ناسراوە وتی،” ئەندازیاری ئەو مێژوو ڕێبەر ئاپۆیە، وتیشی: لە هەربەشێکی کوردستان ناوبەناو بەرخۆدان هەبووە، بەڵام ئەوەی هەرە زیاتر کاریگەریی هەبوو و ڕاستینەی کۆمەڵگای کوردیی دەرخست، قەڵەمبازیی ١٥ی ئاب بوو”.\nوتیشی،” دەوڵەتی تورک هەموو ساڵێک دەڵێن پەکەکە لەناودەبەین، بەڵام بەپێچەوانەوە گەریلا و سیاسەت مەزتر دەبن”.\nبابەتێکی دیکە، ئەندامەکەی کەجەکە قسەی لەبارەوە کرد، هاوکارییەکانی پارتی بوو بۆ دەوڵەتی تورک، ئاماژەی بەوەدا،” گەمارۆدانی هەرێمەکانی گەریلا کارێکی نائەخلاقییە و دەیانەوێت بەم هەڵوێستەیان ڕۆڵەی گەلی کورد بەکوشت بدەن”.\nهەروەها لە بەشێکی وتەکانیدا هۆشداری توندی دایە پارتی، ڕایگەیاند،” چەند ڕۆژێک پێش ئێستا پارتی لەگەڵ کاربەدەستانی دەوڵەتی تورک کۆبوونەتەوە، دوای ئەو دیدارە ویستیان لە شیلادزێوە لەشکرکێشیی بکەن، بەڵام بەهۆی هەڵوێستی خەمخۆری گەریلاوە، ڕێگریی لە ڕوودانی شەڕ کرا، بەڵام ئیتر ئەو ئارامگرتنەش کۆتایی هاتووە چەقۆ گەیشتووەتە سەر ئێسقان”.\nلەسەر ڕووداوەکەی خەلیفان و بێسەرشوێنبوونی گروپێک گەریلا، وتی،” هێشتا چارەنووسی ئەو گروپە گەریلایە نازانین، هەپەگە داوای ڕوونکردنەوە کردووە بەڵام پەدەکە وەڵام ناداتەوە، ئێمە لە پەدەکە دەپرسین بۆچی هێرشت کردە سەر گەریلاکان؟، ئایا ئەمە هۆکارێک نییە بۆ هەڵگیرساندنی شەڕ؟\nجەختیشیکردەوە، دەبێت پەدەکە ڕوونکردنەوە بدات چی بەسەر سێ گەریلاماندا لە خەلیفان هاتووە؟\nجێگەی ئاماژە پێدانە، ئەمڕۆ\nهەپەگە ناسنامەی ئەو گەریلایانەی ئاشکراکرد کە پاش گەیشتنیان بە گوندی بێخمە پەیوەندیان پچڕاوە،\nهەڵمەتی بڕینی سەرپێچی بەکارهێنانی ئاوی خاوێن لە شووشتنگەکانی ئۆتۆمبێل دەستیپێکرد


سەرۆکی پارتی نەتەوە پەرستی تورکیا بۆ کوردانی وڵاتەکەی: دوور بکەونەوە لە HDP و PKK\nWEDNESDAY, 20 MARCH 2019 - 11:08\nبەشی تورکیا- دەوڵەت باغچەلی سەرۆکی پارتی نەتەوە پەرەستی تورکیا کە بەشداریی لە بەرنامەی ڕاستەوخۆی تەلەفیزیۆنیدا کرد کوردەکانی تورکیای کردە بەردەنگ و وتی: بۆ ئەوەی کە هەڵەی مێژوویی خۆتان دووپات نەکەنەوە و شۆناسی خۆتان نەدەنە دەستی حەیانەتکاران لە HDP و PKK دوور بکەونەوە.\nبەپێی هەواڵی کوردپرێس، دەوڵەت باغچەلی سەرۆکی پارتی نەتەوە پەرەستی تورکیا بە کوردەکانی وت: وەکوو بەشێک لە هاوپەیمانیی کۆمار بە برا کوردەکانم دەڵێم دەنگەکانتان بە هەر پارتێک ئەدەن بیدەن بەڵام بەپارتێکی نەدەن کە سەربە پەکەکە-یە، مۆڵەت نەدەن پەکەکە خەساری زیاتر لە تورکیا بدات.\nناوبراو لە درێژەدا وتی: لە حزبەکەی ئێمەدا ژمارەیێک زۆر لە کوردەکان هەن. هەڵەیە کە بڵێین دەنگی هەموو کوردەکان بە هەدەپە دەدرێت. لە بانگەشەکانیاندا دەڵێن هەدەپە شەش ملیۆن دەنگی هێناوە، هەوڵ ئەدەن ئەو شەش ملیۆن کەسە وەکوو لایەنگری پەکەکە بێرنە ئەژمار.


کوردیپێدیا - 05-02-2018\n📅 05-02-2018 - بەرخۆدانی عەفرین، رۆژی 17هەم ℹ | پۆل: رێکەوت و رووداو (کڕۆنۆلۆژیا) | زمانی بابەت: 🏳 کوردیی ناوەڕاست\n- لە پارێزگای وانوان، پاسێکی نەفەرهەڵگر بەهۆی بەستنی رێگاوبان کۆنترۆڵی لەدەستدا و وەرگەڕا. لە رووداوەکەدا دوو کەس گیانیان لەدەستدا و 22 ی دیکەش برینداربوون.\n- بەهۆی خەرجنەکردنی پارەی گەنمی ساڵانی ڕابردوو لەلایەن حکومەتی عێراقەوە، بەشێک لە جوتیارانی سنوری پارێزگای هەڵەبجەهەڵەبجە گردبوونەوە و داوای خەرجکردنی پارەی گەنمەکانیان کرد.\n- کۆبوونەوەی پەرلەمانی عێراق دەستیپێکرد و پەرلەمانتارانی کورد باکۆتی دانیشتنەکەیان کرد بەهۆری هەوڵی سەرۆکی پەرلەمان بۆ دەنگدان لەسەر پرسی تاوتوێی بودجەبودجەی 2018 بەبێ جێکردنەوەی داواکارییەکانی کورد لەو پڕۆژەیاسایەدا.\n- دادگای باڵای فیدراڵی عێراق وەڵامی تانەیەکی ئەنجومەنی پارێزگای کەرکوککەرکوکی دایەوە کە سەبارەت بە هەڵکردنی ئاڵای کوردستانئاڵای کوردستان لە فەرمانگە حکومییەکانی کەرکوک پێشکەشیکرابوو، جەختیشیکردەوە کە ئەوە لەچوارچێوەی تایبەتمەندی دادگاکەیاندا نییە.\n- لەکۆبوونەوەی هاوپەیمانی بۆ دیموکراسی و دادپەروەری لە سلێمانی 15 ئەندام وەک ئەنجومەنی بەڕێوەبردنی ئه و حزبە بە زۆرینەی دەنگ هەڵبژێردران.\n- دەزگای خێرخوازیی بارزانیدەزگای خێرخوازیی بارزانی بە بەشداری دەیان بەرپرسی حیزبی و حکومی و کونسوڵخانە و کۆمپانیا و دامەزراوە یەکەمین کۆنفرانسی ساڵانەی سازکرد و تێیدا کۆی کار و چالاکییەکانی لە ساڵی 2017 دا خستنەڕوو.\n- خاوەنی موەلیدە ئەهلییەکانی شاری سلێمانیسلێمانی بڕیاریانداوە بەهۆی جیاوازی نرخ و جێبەجێنەکردنی داواکاریەکانیانەوە، لە ئەمڕۆوە، کارەبای موەلیدە لە سەرجەم هاوڵاتیانی شارەکە بکوژێنەوە.\n- شەوی ڕابردوو، هێزەکانی سوپای تورک هێرشیان کردە سەر گوندەکانی سەربە شارۆچکەی شییەی کانتۆنی عەفرینعەفرین، شەرڤانان بەتووندی وەڵامیان دانەوە. لە ئەنجامی بەرخۆدانی شەوێ ڕابردووی شەڕڤاناندا، هەشت سەرباز و چەتەی سەربە سوپای تورک کوژران و لاشەکانیان کەوتە دەستی شەڕڤانانەوە.\n- تۆپیخانەکانی تورکیا بەچڕی گوندەکانی معەسکەرە و زیتوناک و سعرنجکەی لە ناوچەی شەرا لە سنوری هەرێمی عەفرینی رۆژئاوای کوردستانیان بۆردومانکرد و قوربانی لێکەوتووەتەوە.\n- رۆژنامەیەکی تورکی ئاشکرایکرد بڵاوبونەوەی گرتەڤیدیۆییەکی نوێ کە لە شاری قامیشلۆقامیشلۆ تۆمار کراوە دەریدەخات کە ئەمریکا زریپۆش و هاوکاری سەربازیی زیاتر رەوانەی یەپەگەیەپەگە دەکات.\n- سەدان هاوڵاتی شاری منبیج بۆ ئەوەی بەشداری کاروانی هاوڵاتیانی جزیرەجزیرە، حەسەکەحەسەکە، کۆبانێکۆبانێ و شەنگالشەنگال بن، لە بەشی ڕۆژهەڵاتی شاری منبیج گردبوونەوە.\n- هێزەکانی سوپای تورک ناوەندی شاری جندرێسی سەربە کانتۆنی عەفرین تۆپباران دەکەن.\n- فەرماندەیی هێزەکانی سوریای دیموکرات ڕایگەیاند، کە لە ئەنجامی بەرخۆدانی چەند ڕۆژەی شەڕڤانان، گوندی شێخۆرز و گردەکانی دەوروبەری لە هێزەکانی سوپای تورک پاککرانەوە.\n- بۆ جاری دووەم، سوپای تورک گۆرستانی شەهید سەیدۆ-ی لە شارۆچکەی جندرێس-ی سەر بە عەفرین بۆردوومانکرد.\n- پۆلیسی ئیتالیا هێرشی کردە سەر خۆپیشاندەرانی کورد و چالاکوانانی ئیتالی کە لە دژی چوونی ئەردۆگانئەردۆگان بۆ لای پاپا فرانسیس لە بەر دەم کۆشکی سەن ئانجێلۆی ڕۆما گردبوونەوەو هێرشەکانی تورکیان بۆسەر عەفرین شەرمەزارد.\n- بەهرام قاسمی، گوتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران رایگەیاند: پێویستە تورکیا ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی لە عەفرین بووەستێنێت و لەوبارەیەوە چاوێک بە هەڵوێستەکانیدا بخشێنێتەوە.\n- لە تارانی پایتەختی ئێران، کەمپەینێک لەلایەن 600 هونەرمەندانی ئێرانیەوە دەستپێکرا بۆ پشتگیریی عەفرین و شەرمەزارکردنی هێرشەکانی سوپای تورک، کەمپیەینەکەش بەردەوامیی هەیە.\n#وان | #هەڵەبجە | #بودجە | #کەرکوک | #ئاڵای کوردستان | #دەزگای خێرخوازیی بارزانی | #سلێمانی | #عەفرین | #قامیشلۆ | #یەپەگە | #جزیرە | #حەسەکە | #کۆبانێ | #شەنگال | #ئەردۆگان |\n 📡 ماڵپەڕ | 🏳 کوردیی ناوەڕاست | ماڵپەری رۆژنیوز - 05-02-2018\n 📡 ماڵپەڕ | 🏳 کوردیی ناوەڕاست | ماڵپەری دواڕۆژ - 05-02-2018\n 📡 ماڵپەڕ | 🏳 کوردیی ناوەڕاست | ماڵپەری رووداو - 05-02-2018\n1. 👁 ئەمڕۆ شەڕڤانان لە سنووری عەفرین گورزی تووندیان لە سوپای تورک وەشاندووە\n2. 👁 ساڵانە لە ئێران 100 هەزار کەس وەک تووشبووی شێرپەنجە دەستنیشاندەکرێن\n3. 👁 سندوقی نێودەوڵەتیی دراو بۆ عەبادی: دەبێ 10 تریلیۆن دینار بدەنە هەرێمی کوردستان\n4. 👁 لە دوو ساڵدا نرخی کارەبای کارگە پیشەسازییەکان لە 500% زیادکراوە\n5. 👁 لە سلێمانی ساڵانە 100 نەخۆش چاندنی موخی ئێسکیان بۆ دەکرێت\n6. 👁 لەڕێی گومرگی نایاساییەوە دەیان ملیۆن دۆلار وەردەگیرێت\n1. 👁 بيان إلى الكردستانيين والديمقراطيين في العالم\n2. 👁 دەسبەسەری خوێندکارێکی کورد لەکرماشان\n3. 👁 دەستبەسەکردنی دوو شارۆمەندی کورد لە شاری ڕوانسەر\n4. 👁 ژنێکی تەمەن 29 ساڵ له باشوری کوردستان کۆتایی بە ژیانی خۆیی هێنا\n5. 👁 ژووری بازرگانی لەسەر گرانی نرخی کارەبا بازرگانی و پیشەسازیی دێتە دەنگ\n1. 👁 Mihemed Îso\n2. 👁 Mihemed Kalo\n3. 👁 آكر كوباني (جلال سرشك)\n4. 👁 آمد عفرين (شرفان حمو)\n5. 👁 حنش عفرين (عماد محمد)\n6. 👁 روجفان ايزيدي (مظلوم محمد)\n7. 👁 كاركار عفرين (محمد مصطفى)\n8. 👁 محمد عيسو\n9. 👁 محمد كالو\n10. 👁 محەمەد عیسۆ\n11. 👁 محەمەد کالۆ\n➕ ئەم بابەتە لەلایەن: (هاوڕێ باخەوان)ەوە لە: Feb 5 2018 12:00AM تۆمارکراوە\n👌 ئەم بابەتە لەلایەن: (بەناز جۆڵا)ەوە لە: Feb 5 2018 9:12AM پێداچوونەوەی بۆکراوە و ئازادکراوە\n✍ ئەم بابەتە بۆ دواجار لەلایەن: (بەناز جۆڵا)ەوە لە: Feb 9 2018 11:30AM باشترکراوە\n👁 ئەم بابەتە 8,671 جار بینراوە\n📷 فایلی وێنە 1.0.2 71 KB Feb 5 2018 4:09PM بەناز جۆڵا\n📷 فایلی وێنە 1.0.1 36 KB Feb 5 2018 9:26AM بەناز جۆڵا


بافڵ تاڵەبانی لە ساڵڕۆژی هەڵبژاردنی سەرۆك مام جەلال وەك یەكەمین سەرۆككۆماری كورد لە مێژووی عێراق ڕایگەیاندووە، “ئێمە بە شانازییەوە یادی ئەو رۆژە پڕ شکۆیە دەکەینەوە”.\nلە ڕاگەیەندراوێكدا، بافڵ تاڵەبانی، هاوسەرۆكی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان ئەمڕۆ سێشەممە 6ی نیسان ڕایگەیاندووە، “ئەمڕۆ 16 ساڵ بەسەر هەڵبژاردنی سەرۆک مام جەلال وەک یەکەمین سەرۆککۆماری کورد لە مێژووی عێراق تێدەپەڕێت”.\nهاوسەرۆكی یەكێتی ئەوەی خستوەتەڕوو، “ئێمە بە شانازییەوە یادی ئەو ڕۆژە پڕ شکۆیە دەکەینەوە، 6ی نیسان بۆ ئێمە ڕۆژی وەفاداری و بەردەوامیمانە بۆ درێژەدان بە سیاسەتی حەکیمانەی مام جەلال، ڕۆژی بەرپرسیارێتیمانە بەرامبەر نەتەوەکەمان و هەموو ئەو بەها و بڕوایانەی مام بەرگری لێکردوون”.\nبافڵ تاڵەبانی ئاماژەی بەوەشكردووە، “دیموکراسی، تەبایی و پێکەوەژیان بناغەی سیاسەتی مام جەلال بووە و ئێمەش هەڵگری ئەو مەشخەڵە دەبین، دیالۆگ و لێکتێگەیشتن ستراتیژی کارکردنمان دەبێت و لەسەر ڕێبازەکەی بەردەوام دەبین”.\n“عێراق بە دۆخێکی سەختدا تێدەپەڕێت، نەبوونی متمانە لەنێوان هێز و لایەنەکان، ئەنجامنەدانی دیالۆگێکی نیشتمانی لەپێناو چارەسەکردنی کێشەکان پێمان دەڵێت هەوڵەکانی سەرۆک مام جەلال لە ڕابردوودا چەند گرنگ بوون”، وەك بافڵ تاڵەبانی ڕایگەیاندووە.\nئەوەشی وتووە، “مام جەلال چەترێک بوو بۆ هەموو عێراقییەکان و بە سیاسەتی حەکیمانەی خۆی هەمووانی بۆ مێزی گفتوگۆ بانگهێشت دەکرد، هەموولایەکیش ئەم ڕاستییە دەزانن و شایەتی بۆ هەوڵی بێوچانی ئەو دەدەن لەپێناو سەرکەوتنی پرۆسەی سیاسی لە عێراق”.\nلیژنەی دارایی لەسەر مادەی 11 ی پشکی هەرێم گفتوگۆ دەکات\nلیژنەی دارایی لە پەرلەمانی عێراق لەسەر پڕۆژە یاسای بودجە و مادەی 11ی پشکی هەرێم گفتوگۆ دەکات. هۆشیار عەبدوڵا،…\nهۆشیار زێباری، ئەندامی مەكتەبی سیاسیی پارتی دیموكراتی كوردستان، هەڕەشەی سزادانی ئەنجامدەرانی موشەكبارانەكەی هەولێر دەكات. كەمێك لەمەوبەر، چەند موشەكێك…


ئەدەبیات، موکریانیزم و ڕەخنەی ئیمانێنت - قەڵەم\nوەڵامێک بۆ دکتۆر فاتێح سەعیدی\nلەدوای ئەوەی کە ئێمە وەکوو گروپی کریتیک لە میانەی زنجیرەی کۆڕەکانماندا، لە شاری بانەش کۆڕێکمان بەڕێوە برد بەڕێز فاتێح سەعیدی بەپێویستی زانی وەکوو خۆی هەڵوێست و بیروڕای سەبارەت بە قسە و نووسراوەکانی ئێمە بە قبووڵکراوترین شێواز، واتە بەشێوەی نووسراو دەرببڕێت و ئێمە وەکوو کریتیک ئەوکات و ئێستەش دەستخۆشیمان لێکرد و لێیدەکەن و بەڕاستی ئەم جۆرە کارانە لەم ڕۆژانەدا کە سوپێر ڕۆشنبیرانی ئازیز هەینیی ئارامیان دەبەنە کافە و قاوەخانەکان و بەدەم خواردنی کافی و کاپۆچینۆوە کێشەکانی کۆمەڵگا چارەسەر دەکەن، جێی ڕێز و پێزانینە. گەرچی ماوەیەکی زۆر بەسەر ئەم کۆڕەی ئێمە و ڕەخنەکەی بەڕێزیاندا تێپەڕیوە بەڵام بەهۆی ڕووداوگەلی جۆربەجۆر و حەپەسێنەرەوە کە لە کریتیکدا ئەزموونمان کرد لانیکەم من وەکوو خۆم نەمتوانی تەنانەت بیشیخوێنمەوە و ئەوکاتیش ڕامانگەیاند لە یەکەم دەرفەتدا ئاوڕی لێدەدەینەوە. ئەوە بوو کە ئەو دەرفەتە کەوتە چەند ڕۆژی ڕابردوو و کە ڕەخنەکەم خوێندەوە تامەزرۆ بووم وەکوو دەستخۆشیش بێت ئاوڕێک لە نووسراوەی بەڕێز سەعیدی بدەمەوە. بۆ ئەو کەسانەش کە ئاگاداری باسەکە نین لە کۆتایی وتارەکەدا لینکی هەردوو وتارەکانی پێشووی خۆم و بەڕێز سەعیدی دادەنێم و دەتوانن بیانخوێننەوە.\nجێی ئاماژەیە بەڕێز فاتێح سەعیدی گشتیەتی گروپی کریتیک دەکاتە بەردەنگ و لۆژیکییەکەشی ئەوەیە کە چاوەڕێ دەکات گشتیەتی کریتیک وەڵامی بەڕیزیان بدەنەوە بەڵام بەداخەوە من تەنها وەکوو خۆم وەڵامیان دەدەمەوە و وێڕای ڕێز و خۆشەویستییەک کە بۆ کاک فاتێح هەمە بەو پێیەی کە ئەم باسانەی هێناویەتە ئاراوە ڕادەبەدەر سەرەتایی و خاڵی لە لۆژیکێکی ناوەڕۆکین ڕاستییەکەی منیش تەنها پاساوێک کە بۆ ئەم نووسینە هەمە ئەوەیە کە لانیکەم هەلێک ڕەخساوە بۆ ئەوەی بڕێک لەسەر کۆمەڵناسیی ئەدەبیات و جوانیناسیی کەسانی وەک هێگل، لووکاچ و ئادۆرنۆ قسە بکەین.\nبەڕێز فاتێح سەعیدی لە ڕەخنەکەیدا هەوڵی داوە، لە هەمان مێتۆد، کۆمەڵناسیی ئەدەبیات، کەڵک وەرگرێت کە مێتۆد و زانستێکە دەکەوێتە ناو گشتیەتی مارکسیزمەوە و ئەمە من خۆشحاڵ دەکات بەڵام لام وایە لەگەڵ بیروباوەڕی خۆیدا بڕێک ناکۆکە و لە هەنگاوی یەکەمدا تووشی دوولەتبووێتی و تەنانەت نامۆییشی دەکات و ئەم بابەتە قابیلی گشتاندنە بەو دەگمەن ناسیۆنالیستانەی دیکەیش کە دڵیان لای هونەر و ئەدەب و ڕەخنەیە چونکە ناسیۆنالیزم لەخۆیدا بەشێوەی ئیمانێنت نە لەناو هونەردا جێگای دەبێتەوە و نە ئەساسەن هونەر لەناو ناسیۆنالیزمدا جێگای دەبێتەوە و سەرەڕای هەموو دابەشکارییەکی ئایدۆلۆژیک و پارتیکولاری هونەر بۆ وێنە «ئەدەبیاتی نەتەوەیی» لام وایە هیچ تێکستێکی ئەدەبی و بەشیوەی گشتیتر هیچ ئافراندنێکی هونەری لە سەرەتادا لەژێر ئەو جۆرە ناوانەدا بەرهەم نایەن و لە سەرەکیترین خەسڵەتەکانی هونەر یونیڤێرساڵبوونیەتی و هەرچەند ڕەنگە کەم نەبن کەس و لایەنگەلێکی پارتیکولار کە بەرهەمەکانی تولستۆی و داستایۆڤسکی لەخانەی ئەدەبی نەتەوەیی ڕووسیادا پۆلێن بکەن بەڵام ئەگەر بەپێی ئەو دابەشکارییەی ئەوان بێت هیچ لۆژیکێک قبووڵی ناکات خەڵکانی دەرەوەی سنوورەکانی ڕووسیا ئەو بەرهەمانە بخوێننەوە.\nبەو هۆیەوە کە پانتایی و لقوپۆپی کۆمەڵناسیی ئەدەبیات ئێجگار بەربڵاوە و تۆ دەبێ لە کانت و هێگلەوە بیگرە تاکوو مارکس و لووکاچ و دیتر مارکسیستەکان و قوتابخانەی فڕانکفۆرت و هەموو درێژەدەرانی ڕیگاکەیان و تەنانەت دیتر فەیلەسووف و قوتابخانەکانی دەرەوەی مارکسیزمیش بخوێنیتەوە بەباوەڕی من کۆمەڵناسێکی باشی ئەدەبیات لە خۆیدا دەبێ کەسێکی [جامع الطراف] بێت. بەڵام کەسێکی وەک بەڕێز سەعیدی کە بواری سەرەکیی چالاکیی ئەوان نەک هەر کۆمەڵناسیی ئەدەبیات بەڵکوو زۆرێک لە لق و بوارەکانی سەرجەم زانستە مرۆییەکان دەگرێتەوە بێگومان ئیتر دەبێ جامع الطراف بێت و ئێمە خۆشحاڵ دەبین چونکە کوردستان لەم بارودۆخەی ئێستەیدا بەڕاستی پێویستی بە کەسانی ئاوا بە ئەزموون و شارەزایە. بەڕێز سەعیدی لە نووسراوەکەیدا چەندین ڕەخنەی لێمان گرتووە کە لە تاقەتی ئەم وتارە و نووسەری ئەم وتارەدا نییە دانە دانە وەڵامیان بداتەوە بەڵام لە خوارەوە سەرەکیترین ڕەخنەکانی ڕیز دەکەم و دواتر درێژە بە وتارەکەم دەدەم کە بە دڵنیاییەوە خوێنەر و خودی کاک فاتێحیش وەڵامەکانی وەردەگرێت.\nڕەخنەکان برێتین لەمانە:\n«ــ یەکەم، تاوتوێ‌کردنی ئەم بیرۆکەیە کە هەندێک لە چیرۆکەکان ئەرکێکیان هەیە/ یان دەبوایە هەیانبوایە. دووهەم، زەق‌کردنەوە و هێنانەوەی هەندێک تیۆری لە بوارگەلێک وەک زانستی سیاسی، کۆمەڵناسی و ئەدەبیات، و شرۆڤەی تیۆری چەند بیرمەندێک وەکوو شمیت، ئاگامبێن و سانتاگ؛ هەروەها زیاتر لەوەی کە گرنگیی بە ناوەڕۆکی چیرۆکەکان بدرێ، باس لە فۆرمی گێڕانەوە/کان بکرێ، یان دەستنیشان بکرێت کە ئەم کۆچیرۆکانە لە باری زمانی ـ فۆرمییەوە دەکەوێتە کامە پۆلینبەندی یان لە کوێی ڕەوتی چیرۆکنووسی کوردیدا خۆی دەبینێتەوە، تاقمێک تیۆری پێشوەخت ئامادەکراو لە دەرەوەی دەق، بابەتی سەرەکی توێژینەوەکان بن.\nــ هەموویان کەم تا زۆر باسیان لە هەندێک هەبوایە دەکرد کە چیرۆکەکان و تەنانەت دیزاینی بەرگەکە و جۆری کاغزی بەکارهاتوو دەبوایە هەیبوایە هەتا مانایەکی دیاریکراو، بە وتەی ئەوان وەک مانایەک بۆ سوژەی مۆدێڕن، خۆی نیشان بدات.\nـــ دەبێ ئاماژە بەوە بکەم کە بە شێوەیەکی شاراوە ڕەخنەگرەکان هەڵەیەکی مێتۆدیکیان لە سێ ئاستدا دەکرد ئەو کاتانەی کە ١) دەنگی نووسەریان، بە شێوەیەکی حەتمی، وەک دەنگی گێڕەوەکانی چیرۆکەکان سەیر دەکرد ٢) گشتاندن و زاڵ‌کردنی چیرۆکێک، کە ناوی کتێبەکەش لەوێوە گیرابوو، بەسەر چیرۆکەکانی تردا ٣) دەستنیشان‌کردنی هێڵێک کە دەکرێ لە ڕۆمانێکدا نیشانی بدەیت، بەڵام بە هۆی ئەوەی کە کۆچیرۆکێک لە چەندین چیرۆک پێکهاتووە، لێرەدا ١٤ دانە، ناکرێ بەئاسانی ئەم هێڵی مەبەستە لە هەموویاندا بدۆزیتەوە.\nـــ لە شێوازی بەڵگاندن و بۆچوونەکانی کریتیکدا ئەوەمان بۆ دەردەکەوت کە بۆ نموونە چونکە دەقی چیرۆکێک نەیتوانیوە مرۆڤ وەکوو سوژەیەکی بڕیادەر کە خاوەنی کەسایەتییەکی سەربەخۆیە نیشان بدات، کەواتە چیرۆکەکە نەیتوانییوە مەبەستێکی کۆتایی بپێکێت؛ یان چونکە وێنەی سەربەرگی کتێبەکە کەسێکی تەم و مژاوییە و خاوەنی ڕوخسار نییە، کەواتە هەمان مەنتقی بازاڕی سەرمایەداری دووپات بووەتەوە کە تاک بێ ناسنامە دەکات و سوژەی بڕیاردەر دەسڕێتەوە. لەم جۆرە بەڵگاندنانە لە کۆڕەکەدا زۆر بەرچاو دەکەوتن. ئەوەی لێرەدا گرنگە و بەدەر لە چۆنیەتی بەڵگەهێنانەوەکان بریتییە لەوەی کە ئەندامانی کریتیک لە هەمان پێش‌گریمانە کەڵک وەردەگرن کە سارتر بەکاری هێناوە و لێرەدا دەق دەبێ خاوەنی مانایەکی دیاریکراو بێت، مەبەستێکی تایبەت بپێکێت و هەروەها، لە ڕێگەی وشەکانەوە، بەڕوونی هەندێک دژەکردەوەمان لە ئاست دنیای دەرەوە نیشان بدات. واتە دەق هەندیک دەلالەتی ئاشکرای لە خۆ گرتووە کە کاری خوێنەر و هەروەها ڕەخنەگر دۆزینەوەیانە. دەق خاوەنی پەیامە و ئەگەر تەنانەت ئەم پەیامە لە خزمەتی بیرۆکەی لەپێشتر دانراوی ڕەخنەگردا نەبێت، کەواتە حوکم بە ناسەرکەوتوویی دەق دەدرێت. نووسەر دەبێ تایبەتمەندییەکانی جیهان و بەتایبەت مرۆڤ بۆ خوێنەر دەربخات، تاکوو خوێنەر لەم ڕێگەوە هەست بە بەرپرسیارەتی بکات و ئەرکی خۆی بە ئەستۆ بگرێت.\nـــ دەتوانم بەپوختی ڕەخنە لە ئەندامانی کریتیک بگرم کە پێش‌گریمانە گرتنی مانایەکی دیاریکراو بەسەر دەقدا، ڕەنگە، هەمیشە لە ڕێگەی ئامانجیکی پێش‌وەختەوە دەستەبەر نەبێت.\nـــ بەشێک لە ئەندامانی کریتیک زۆر بەکەمی باسیان لە چیرۆکەکان دەکرد؛ ئەو ڕەخنەگرانەش کە پاژێک لە کتێبەکەیان وەک نموونە دەهێنایەوە، جەختیان خستبووە سەر یەک یان چەند دانەیەکی کەم لە چیرۆکەکان. ئەم دووربوون لە دەقی چیرۆکەکان وەک ئۆبژەی توێژینەوە دوو گرفتی مێتۆدیکی لێ‌دەکەوێتەوە: سەرەتا هەندێک لە باسەکان لە فەزایەکی گشتیدا ئاراستە دەکران کە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆیان، لانیکەم، بە دەقی چیرۆکەکانەوە نەبوو و دواتریش بەرتەسک‌کردنەوەی کۆچیرۆکێک، بە مەبەستێکی دیاریکراو، ئامانجێک دەپێکێت کە توێژەر دەیهەوێ خوێندنەوەیەکی پێشوەخت بۆ باسەکەی دابڕێژێت.\nـ سەرەڕای ئەوەی کە بەدەگمەن باس لە فۆرمی گێڕانەوە کرا، تەنانەت سەرکۆنەی نووسەر بۆ هەڵبژاردنی "زمانی پەتی" نیشانی دا کە هەمان مێتۆدی پێشوەخت بۆ سەلماندنی پێشگریمانەکانی خۆی دەیەوێت دەق بکاتە قوربانی خوێندنەوەیەکی مەبەستدار.»\nهەر لە کۆڕەکەدا و لە چەندین شوێن و نووسراوەی دیکە و تەنانەت لەو وتارەیدا کە لەوێ خوێندمەوە ئاماژەمان بەوە داوە کە بە مێتۆدی کۆمەڵناسیی ئەدەبیات کار دەکەین و هەرچەند ئێمەش دەزانین ئەم مێتۆدە بەڕاستی نەک لە کوردستان تەنانەت لە گشتیەتی ئێرانیشدا زۆر بە کەمی کاری پێکراوە و نەناسراو ماوەتەوە بەڵام بۆ ئەوەی کە داخڵی قسەکردن لەسەر کۆمەڵناسیی ئەدەبیات بین بە جدی دەبێ تا ڕادەیەک ئاشنایەتیمان لەگەڵ گشتیەتی ئەم مێتۆدە هەبێت و بێگومان ئەمەش کاری زۆری گەرەکە و بەم زووانە ناتوانین چاوەڕێی ئەوە بکەین هەستیاری و کاردانەوەی نەشیاو و بێلۆژیک بەم هەوڵانە کۆتایی بێت. یەکێک لە زەقترین کاردانەوەکان کە لای بەڕێز فاتێح سەعیدیش بەدی دەکرێت ئەوەیە کە ئەم مێتۆدە لەگەڵ ڕەخنەی فۆڕماڵیستی بە هەڵە دەگرن و چاوەڕێی ئەوە دەکەن کۆمەڵناس‌ـ‌ی ئەدەبیات بە شێوەیەکی تەواو پۆزەتیڤیستی باسی فۆڕم، تەکنیک، گۆشەنیگا، جۆری گێڕەڕەوە، ڕەوەندی بزێوی زەین و ... هتد بکات، یان ئەوەی کە کاری سەرەکیی ڕەخنەکەی دابنێت بۆ پۆلێنبەندیی دەق و زانایانە کەشفی بکات کە ئەم دەقە بۆ نموونە ڕیالیزمی سۆسیالیستییە یان لە ناتۆرالیزمی فەڕەنسییەوە نزیکە، ئایا مۆدێڕنە یان زیاتر ڕەنگ و بۆی سیمبۆلیزمی پێوە دیارە، ئاوانگاردێکی مەیلەو پۆست مۆدێڕنە یان نەخێر دەقێکی دریدایی! بۆ ئەم گێڕانەوە لە تەکنیکی تاکبێژیی ناوەکی [Interior Monologue] کەڵک وەرگیراوە یان نەخێر تاکبێژیی ناوەکیی ناڕاستەوخۆیە [Indirect interior Monologue]، گۆشە نیگا سێهەم کەسی جۆیزییە یان بەڵێ وا نییە و گۆشە نیگا زانای گشتییە! بێگومان ئەم بابەتانە و ئەم ئێلێمێنتانە لە دەقی ئەدەبیدا بۆ کۆمەڵناس‌ـ‌ی ئەدەبیات گرنگە و بایەخی پێدەدا بەڵام نەک بە شێوەی فۆڕماڵیستێک، ڕەخنەی فۆڕماڵیستی پاش ئەوەی کە بەباوەڕی خۆی ئەم خاڵانە ڕوون دەکاتەوە لە ڕاستیدا کاری تەواو دەبێت و قسەیەکی پێ نامانێت و ناتوانێ هیچ پێوەندییەکی لۆژیکی لەنێوان دەق و نووسەرەکەی و کۆمەڵگایەکدا کە نووسەر و بەرهەمەکانی بەرهەم هێناوە بدۆزێتەوە. بەڵام کۆمەڵناس‌ـ‌ی ئەدەبیات ئەوکات تازە کارەکەی دەست پێدەکات و هەوڵ دەدات لەنێوان فۆڕم و دیتر ئێلێمێنتەکانی پێکهێنەری دەقی ئەدەبی و ستراکتۆرە زەینییەکانی کۆمەڵگا و ناوەڕۆکی وشیاریی کۆمەڵگادا پێوەندییەکی لۆژیکی بدۆزێتەوە. بۆ نموونە لە کاتی بەرکەوتن لەگەڵ ڕۆمانی سەگوەڕی محەمەدی موکردیدا ڕەخنەگری فۆڕماڵیست [لەباشترین حاڵەتدا] شاگەشکە دەبێت کە چۆن نووسەرێکی کورد توانیویەتی لە کارەکەیدا کەڵک لە تەکنیکی ڕەوەندی بزێوی زەین وەرگرێت و چۆن توانیویەتی لە نامەیەکدا سێ جار گێڕەرەوە بگۆڕێت، بەڵام کۆمەڵناس‌ـ‌ی ئەدەبیات پێی سەیر دەبێت کە چۆن نووسەرێکی کورد ساڵی ١٩٨٢ لە گەرمەی شۆڕشدا پێغەمبەرانە ئەمڕۆ و ئاکامەکانی شۆڕش دەبینێ و لەوپەڕی بێهیواییدا بە شۆڕش دەڵێ سەگوەڕ، کۆمەڵناس‌ـ‌ی ئەدەبیات لەسەر ژێرخانە ئابووریەکانی ئەوکات و سیاسەت و ڕەوشی لایەنە کوردەکان و ئیمکاناتێک کە لەبەردەستی نووسەردا بووە پرسیاری لا دروست دەبێت و هەوڵ دەدات ڕوونی بکاتەوە چۆن گەیشتۆتە ئەو قەناعەتە لە ئیگزیستانسیالیزمی سارترەوە دەست پێبکات و لە دواجاردا سووژەی ڕۆمانەکەی ـ کە بە باوەڕی من بەسەرهاتی ئەو سووژە قابیلی گشتاندنە بە چەمکی «خەڵک» لە مانا فەلسەفییەکەیدا ـ ملکەچی دێتێرمینیزمی مێژوو بکات و دەکەوێتە ستایشی مەرگ و بێهیوایی! یان کاتی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ دیاردەیەکدا بە ناوی حەمەساڵەی سووزەنی ڕەخنەگرێکی فۆڕماڵیست لە ڕادیکاڵترین حاڵەتی مومکینی خۆیدا دەتوانێ بڵێ ئەم کەسە سەر بە فڵان تاقمی ئەدەبییە و ئەم تاقمە هەر لە تەواو دنیادا لە دەرەوەی جەریانی سەرەکیی ئەدەبیاتدایە و جێگە و پێگەیان ڕوون و دیاریکراوە و بایی ئەوە نابن کە تەنانەت وەکوو تابلۆیەکی پۆستمۆدێڕن سەیریان بکرێت، بەڵام کۆمەڵناسێکی ئەدەبیات بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە دەگەڕێ کە چۆن کەسێک دەتوانێ لە کۆڵانێکدا بژی کە هێشتا قیرەتاو نەکراوە کەچی بەرگی پۆستمۆدێڕن لەبەر بکات و کایە بە وشە بکات و پیت و وشە و وێنە لەتوکوت بکات. کۆمەڵناس‌ـ‌ی ئەدەبیات بیر لەوە دەکاتەوە ئەگەر بەرەی بیت Beatnik [نائومێد لە کۆمەڵگا ـ پەڕاوێزکەوتوو ـ بەڕەڵا] لە ئەمریکا نوێنەرایەتیی چینێکی تایبەتی کۆمەڵایەتییان دەکرد و تایبەتمەندیی سەرەکییان ئەوە بوو کە بێبەندوبارانە هێرشیان دەکردە سەر هەموو بەهایەکی کۆمەڵایەتی و مێژوویی و هەوڵیان دەدا بۆ تێکشکاندنی پاڕادایمی ئەخلاقیی زاڵ و بەرگریکردن لە مەسرەفی مادەی هۆشبەر و ئەلکول و سێکسی بێسنوور و چوارچێوە، ئایا حەمەساڵەی سووزەنی لە کۆمەڵگای کوردستاندا و بەتایبەت لەشارێکدا وەکوو سەقز نوێنەرایەتی کام تاقمی کۆمەڵایەتی دەکات، ئایا لەنێوان لەتوکوتکردنی وشە لە شیعردا و لەتوکوتکردنی گەنجان و چەقۆتەوەری لە ناو کۆمەڵگادا ناکرێ پێوەندی و لۆژیکێکی ناوەکی بوونی هەبێت؟ کۆمەڵناس‌ـ‌ی ئەدەبیات هەوڵ دەدات ڕوونی بکاتەوە کە شاعیر خەریکە وشیاریی کۆیی ئەم گروپە کۆمەڵایەتییە دەگوازێتەوە ناو بەرهەمەکانی یاخود خەریکە زانراو یان نەزانراو هەوڵ بۆ بەرهەمێنانەوەی ئەم ئەخلاقە دەدات؟!\nجیاوازیی گەورە و سازشهەڵنەگری کۆمەڵناسیی ئەدەبیات لەگەڵ ڕەخنەی فۆڕماڵیستی و یاخود ئەو شێوازە پۆزەتیڤیستییەی کە لە کۆمەڵناسیی ئەدەبیاتیش چاوەڕێ دەکرێت ئەوەیە کە ڕەخنەی فۆڕماڵیستی لە خزمەت دەقی ئەدەبیدایە و ڕاستەوخۆ دەخاڵەت دەکات لە شێوازی تەکنیکی و فۆڕماڵی بەرهەمهاتنی دەقی ئەدەبیدا و لەڕاستیدا دەیان و سەدان ئەبێ و ئەشێ و نابێ و ناشێی هەیە بۆ دەقی ئەدەبی لەحاڵێکدا مێتۆدی کۆمەڵناسیی ئەدەبیات بەپێی سروشتی خودی کۆمەڵناسی زانستێکی نەرم و نیانە بۆ ڕاڤە و شرۆڤەی کۆمەڵگا بەگشتی و دەق بەتایبەت و ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ هیچ دەخاڵەتێک لە بەرهەمهاتنی دەقی ئەدەبی و بەگشتی ئافراندنی هونەریدا ناکات و لەڕاستیدا وەکوو بڕواپێکراوترین سەرچاوە بۆ لێکۆڵینەوە و توێژینەوە لەسەر کۆمەڵگا سەیری دەقی ئەدەبی دەکات.\nبەڕێز فاتێح سەعیدی لە ڕەخنەکانیدا تۆمەتبارمان دەکات بەوەی کە تەنها پاژێکی بچووک لە گشتیەتی بەرهەمەکەمان کردۆتە بەیسی لێکۆڵینەوەکانمان بەڵام لەڕاستیدا ئەمە کێشەی گەورەی خۆیەتی کە دەیگشتێنێت بە ئێمەشەوە، لە سەرانسەر باسەکانی ئێمەدا بچووکترین ئاماژە بە پرسی تەعەهود نەدراوە و قەت نەمانگوتووە چاوەڕێی مانای دیاریکراوین لە چیرۆکەکان، تەنها لە شوێنێکی وتارەکەمدا من نووسیومە: «لە دامێنی ئەو پرسیارە گشتییەی کە سارتر دەیهێنێتە ئاراوە کە «نووسین بۆ چییە؟» من دەمەوێ پرسیار بکەم کە ئایا مەبەست لە گێڕانەوەی کارەساتێکی مێژوویی وەک ئەنفال لە ئەدەبیاتدا چییە؟ و ئایا تاکوو ئێستە چەندە لەو مەبەستە نزیک بووینەتەوە؟» ئەزقەزا من پرسیومە بۆچی دەیگێڕنەوە؟ و ئەم ڕستەی من هیچ نیشانەیەکی پێوە دیار نییە کە باس لە چاوەڕوانیی تەعەهود لە دەقدا بکات! ئەمە هەموو ئەو شتەیە کە بەڕێز سەعیدی هەموو ڕەخنەکانی لەسەر وەستاندووە و پرسی تەعەهود و بەرهەمی موتەعەهیدی هێناوەتە ئاراوە کە بەڕاستی هیچ پێوەندییەکی بە باسەکەی ئێمەوە نییە و جگە لەوەش خۆی ئاگادارە و تەنانەت نووسیویشیەتی کە «لە بوارگەلێک وەک زانستی سیاسی، کۆمەڵناسی و ئەدەبیات، و شرۆڤەی تیۆری چەند بیرمەندێک وەکوو شمیت، ئاگامبێن و سانتاگ؛ کاریان کرد» بەڵام بەداخەوە هەموو ئەم هەوڵانە دادەبەزێنێت بۆ پرسی تەعەهود کە لە ئەساسدا پرسی تەعەهود و کێشەی نێوان سارتر و ئادۆرنۆ لەسەر تەعەهود کە ڕوون و ئاشکرایە بێگومان هیچ پێوەندییەکی بە باسەکانی ئێمەوە نییە و ئامادە نیم لەم بارەوە لەم وتارەدا هیچ بڵێم چونکە بەڕاستی منیش وەکوو خۆم ئەساسەن کێشەم هەیە لەگەڵ تەعەهوددا بەڵام بەڕێز سەعیدی لە نووسراوەکەیدا زۆر هاکەزایی و زووتێپەڕ باسی «ڕەخنەی ئیمانێنت»یش دەکات کە من بە پێویستی دەزانم وەکوو بەرگریکردن لەو چەمکە بڕێک لەسەر ئەم باسە بوەستم.\nنەک هەر ئادۆرنۆ بەڵکوو نزیکەی هەموو بیرمەندانی مارکسیست کە لە بواری جوانیناسیدا کاریان کردووە بەیسی جوانیناسیی خۆیان لەسەر گوتەزای تۆتالیتی داناوە، پێشینەی ئەم گوتەزا دەگەڕێتەوە بۆ کانت و دواتر هێگل بەڵام من تەنها بە هێگل بەسندە دەکەم و بەرلەوەی بچمە سەر ڕەخنەی ئیمانێنت هەوڵ دەدەم بەشێوەی گونجاو لەگەڵ قەبارەی ئەم وتارەدا، شرۆڤەیەک لە تۆتالیتی بەدەستەوە بدەم. نەک هەر بەتەنها بۆ ڕەخنەی ئیمانێنت بەڵکوو بۆ هەموو ڕەخنەیەکی دیالێکتیکی بێجگە لە تۆتالیتی دوو بنەمای دیکەش برێتی لە «بەیەکناکۆکی» [تضاد] و «وەرچەرخان» پێویستن و ئەگەر هەرکام لەم سێ بنەما بەتەنها بخوێنینەوە و بەکاریان ببەین بێگومان لە مێتۆدی دیالێکتیکی دوور دەکەوینەوە. بەڵام ئەگەر بمانەوێ بەتایبەت باسی تۆتالیتی بکەین ئەم چەمکە پێمان دەڵێ توخمە جۆربەجۆرەکانی پێکهێنەری جیهان لەگەڵ یەکتردا لە پێوەندیدان. واتە هەموو کردەیەکی سروشتی و مێژوویی مرۆڤ لە بەرهەمهێنانەوە بیگرە تاکوو دەگاتە هونەر و مارکێتینگ و تاوان و سزا و هەژاری پاکیان ئەکت و حەرەکەتێکی کۆیی و کۆمەڵایەتین و دەکرێ وەکوو پارچەیەک لە تۆتالیتی یان گشتیەتێک سەیریان بکەین و ماهیەتی ئەم پارچانە لەناو تۆتالیتیدا تەنها بەپێی جۆری پێوەندییان لەگەڵ پارچەکانی تر دەستنیشان دەکرێت و لێرەوەیە کە یەک لەو دوو بنەمای دیکە واتە بەیەکناکۆکی دێتە ئاراوە و لەڕێگای ئەم ناکۆکییانەشەوەیە کە وەرچەرخان بە مانا دیالێکتیکییەکەی دەخولقێت. و ئەمە هەمان تۆتالیتیی هێگلییە کە لە شێوەی بەرهەمی هونەریشدا عەینیەت پەیدا دەکات، تۆتالیتییەک کە هەڵگری گەلێک تەنگژە و درز و بەیەکناکۆکییە، تۆتالیتییەک کە دەتوانێ هەموو ئێلێمێنتەکانی پێکهێنەری بەرهەمێکی هونەری ـ کە ئەویش دیسان دەتوانێ بەپێی جۆری بەرهەمەکە جیاواز بێت ـ برێتی لە مەتریال، تەکنیک، ستایل، فۆڕم و بەگشتی ناوەڕۆک [content]ی مێژوویی و فەلسەفی و هونەریی کۆمەڵگا لە خۆیدا کۆ بکاتەوە و یەکگرتووییان پێ بدات و لێکیان بئاڵێنێت کە هەرچەندە ئەم یەکگرتوویی و تێکئاڵانەش باشتر و تۆکمەتر ئەنجام درابێت ئەوا لەگەڵ بەرهەمێکی لەباری هونەرییەوە سەرکەوتووتر و تۆکمەتر و بەگشتی هونەریتردا ڕووبەڕووین.\nدواتر ئادۆرنۆ ئەم گوتەزا [totality] وەردەگرێت و گرێی دەدات بە مونادۆلۆژیی «لایب‌نیتس»ەوە. لایب‌نیتس (١٦٤٦ـ ١٧١٦) فەیلەسووف، بیرکاریزان و فیزیازانی ئەڵمانییە کە پێویست نییە بچینە ناو جیهانی ئەندیشەیی ئەو فیلسووفە و هاوچەرخەکانیەوە و هەوڵ دەدەم بۆ تێگەیشتن لە جوانیناسیی ئادۆرنۆ و بەتایبەت ڕەخنەی ئیمانێنت، لە زمانی لایب‌نیتس خۆیەوە شەرحێکی کورت لە مونادۆلۆژی بگوازمەوە ئێرە. لایب‌نیتس لە وتاری «بنەما فەلسەفییەکانی ناسراو بە مونادۆلۆژی»دا ٩٥ ئەسڵ دێنێتە ئاراوە کە لێرەدا تەنها چەند ئەسڵێکی دەهێنمەوە و لام وایە ئەم چەند ئەسڵەش بۆ پێشەوەبردنی باسەکەمان بەس بێت. «١ـ موناد کە لێرەدا باسی دەکەین، هیچ نییە جگە لە جەوهەرێکی سادە [simple] کە دەچێتە ناو «تێکەڵەکان»؛ [composes] سادە واتە بێبەری لە پارچە (اجزا). ٢ـ دەبێ جەوهەرگەلێکی سادە بوونیان هەبێت چونکە «تێکەڵەکان» بوونیان هەیە؛ چونکە تێکەڵە هیچ نییە جگە لە کەڵەکەبوون یاخود کۆبوونەوەی [aggregatum] سادەکان. ٣ـ بەڵام لەو شوێنەدا کە هیچ پارچەیەک بوونی نەبێت، نە درێژەپەیداکردن مومکینە، نە شکڵ و نە دابەش‌هەڵگری [تقسیمپذیری]. و ئەم مونادانە ئەتۆمە ڕاستەقینەکانی سروشت و کورتەی کەلام، توخمەکانی پێکهێنەری شتەکانن. ٤ـ هەروەها، هیچ ترس و نیگەرانییەک بۆ هەڵوەشانەوەی [Dissolution] ئەوان لەئارادا نییە، و هیچ ڕێگایەک بۆ وێناکردن نابێت کە جەوهەری سادە بتوانێ بەشێوەی سروشتی لەناو بچێت. ٥ـ هەر بەم هۆیەوە، هیچ جەوهەرێکی سادە ناتوانێ بەشێوەی سروشتی دەست پێبکات [بخولقێت] چونکە ناتوانێ لەڕێگای تێکەڵبوونەوە پێک بێت. ٦ـ بەم شێوە، دەکرێ بوترێت مونادەکان ناتوانن چەند جار دەست پێبکەن و کۆتاییان بێت، واتە ئەوان ناتوانن دەست پێبکەن مەگەر بەهۆی خولقان، و ناتوانن کۆتاییان بێت، مەگەر بەهۆی لەناوچوون، لەحاڵێکدا شتێک کە تێکەڵەیە بەهۆی پارچەکان [ی خۆیەوە] دەست پێدەکات و کۆتاییان دێت. ٧ـ هەروەها مومکین نییە بتوانرێ شەرح بدرێت کە موناد چۆن دەتوانێ لە ناو خۆیدا لە ڕێگای مەخلووقێکی دیکەوە بگۆڕدرێت یان وەرچەرخێت. چونکە لەناو ئەودا نە دەکرێ شتێک ئاڵوگۆڕ ببێت، و نە هیچ حەرەکەتێکی هەناوی بەدی بکرێت کە بتوانێ هان بدرێت و کۆنتڕۆڵ بکرێت، یان کەم و زیاد بکرێت، شتێک کە لەناو تێکەڵەکاندا مومکینە، چونکە لەواندا، لەنێوان پارچەکاندا گۆڕان و «گۆڕان بە» ئەنجام دەبێت. مونادەکان هیچ پەنجەرەیەکیان نییە کە لەو ڕێگەوە شتێک بتوانێ داخڵیان بێت یان لێیان دەرچێت.» لە ڕێگای ئەم حەوت ئەسڵەی لایب‌نیتسەوە تا ڕادەیەک ئێمە لەگەڵ سروشتی موناد ئاشنا دەبین بەڵام جێی ئاماژەیە کە ئادۆرنۆ مۆنادۆلۆژیی لایب‌نیتس لە تەواوەتیی خۆیدا و وەکوو خۆی قبووڵ ناکات بەڵکوو وەک پێشتر وتم گرێی دەدات بە گوتەزای تۆتالیتییەوە و دەکرێ بڵێین ئەمە تەوەری سەرەکیی جوانیناسیی ئادۆرنۆیە کە لای وایە بەرهەمی هونەری «موناد»ە. ئادۆرنۆ ئەڵێ بەرهەمی هونەری مونادە بەڵام هاوکات تایبەتمەندییەکانی تۆتالیتیشی پێ زیاد دەکات و پرسی ڕاکێشان و گۆڕەپانی ڕاکێشان دێنێتە ئاراوە. بەرهەمی هونەری وەکوو مونادێکی سەربەخۆ لە سیاسەت، فەلسەفە و مێژوو و لە هەمان کاتدا خاوەنی هێزێکی ڕاکێشان کە لەڕیگای ئەو هێزە و بەیەکناکۆکییەکانی ناو خۆیەوە کە لە فۆڕمی تۆتالیتی یان ستراکتۆرێکی یەکگرتوودا لێک ئاڵاون، هەموو ئێلێمێنت و فاکتەرە دەرەکییەکان بۆ وێنە سیاسەت، ناکۆکییەکانی ناو کۆمەلگا، ئانتاگۆنیزمی چینایەتی و بە گشتی سەرجەم ناوەڕۆکی مێژووی سەردەمی خۆی ڕادەکێشێتە ناو خۆی و دەیانکات بە بەشێک لەو ستراکتۆرە یەکگرتووەی خۆی. ئادۆرنۆ جەخت و پێداگریی لەسەر سەربەخۆیی بەرهەمی هونەرییە بەڵام هێزێکی ڕاکێشان بۆ ئەم بەرهەمە هونەرییە سەربەخۆیە قایل دەبێت و هەر بەم هۆیەشەوەیە کە ڕەخنەی ئیمانێنت لای وایە هەر لە خودی بەرهەمەکەدا دەبێ قووڵ بینەوە. ڕەخنەی ئیمانێنت پێمان دەڵێ ناوەڕۆکی تێکستی ئەدەبی پێوەند نەدەینەوە بە [بۆ نموونە] دیاردە کۆمەڵایەتییەکانی ناو کۆمەڵگاوە بەڵام ئەمە بەو مانا نییە لەناو خودی تێکستەکەدا دیاردە و پرسە کۆمەڵایەتییەکان، ناکۆکییە مێژووییەکان و ناوەڕۆکی مێژوو پشت گوێ بخەین بە دڵنیاییەوە کاک فاتێح و زۆرێک لە ڕەخنەگرانی دیکەش لە ڕەخنەی ئیمانێنت وا تێگەیشتوون بۆیە لەدواجاردا تەنها چاوەڕێی ئەنالیزی فۆڕم و تەکنیکی بەرهەمی هونەری لە ڕەخنەی ئیمانێنت دەکەن و ئەم جۆرە هەڵەتێگەیشتنانە لە گشتیەتی کۆمەڵگای کوردستاندا شتێکی ئاسایی و چاوەڕوانکراوە.\nئێمەش بەم مێتۆدەوە بەر کۆمەڵەچیرۆکی «جەستەیەکی خۆڵاوی» کەوتین و پرسی ئەنفال و «ڕوانگەی تیۆلۆژیک بۆ مێژوومان» لە ئاسمانەوە نەهێنا و هەر بەشێوەی ئیمانێنت لە خودی تێکستەکەدا دەرمانهێنا و دەرەنجامی ئەو شێوە ڕوانینەشمان دیسان هەر بەشێوەی ئیمانێنت لە خودی تێکستەکەدا دەستنیشان کرد، هەڵبەت لێرەدا پێویستە دان بەوەدا بنێم کە ئەم بەریەککەوتنە لەخۆیدا ـ بەرکەوتنی ئێمە لەگەڵ کۆمەڵەچیرۆکی جەستەی خۆڵاوی ـ کێشەمەندە چونکە لەڕاستیدا من ئەگەر ناچار بم بە ڕوونی ئەو بەرهەمە پۆلێنبەندی بکەم دەبێ بڵێم ئەو بەرهەمە و زۆرێکی تر لەو بەرهەمانەی ئەمڕۆ لە کوردستاندا بەرهەم دێن بەزەحمەت لە خانەی ئەدەبیاتی نزمیشدا جێگایان دەبێتەوە، و ستراتیژی و لۆژیکی ئێمەش بۆ ئەو بەریەککەوتنە و زۆرێک لەو نووسینانەی ترمان کە بەجۆرێک لە جۆرەکان خۆمان خستۆتە ناو ڕەوەندێکەوە کە ئەو فۆڕمەی هەڵمانگرتووە بۆ کارکردن لەڕاستیدا لە ناوەڕۆکەکەی زۆر گەورەترە، ئەوەیە کە پێویست بوو لە دۆخی هەبوودا دەخاڵەتێکی تیۆریک بکەین و لامان وابوو و وایە کە ناتوانین چاوەڕێی ئەوە بکەین کافکایەک و فاکنەرێک و جۆیزێک لە کوردستاندا دروست بن ئەوکات لەسەریان بنووسین و لام وایە ئەدەبیاتی کوردی لە بەشی ڕۆمان و چیرۆکدا دوو سێ کەسی لێبەدەر هەموو سووژەکان و بەرهەمەکانیشیان زۆر لە یەک نزیکن و لە یەک لێڤێڵدان.\nوەک پێشتر وتم کاتێک بەو مێتۆدەوە ـ ڕەخنەی ئیمانێنت ـ بەرەوڕووی تێکستێک دەبینەوە کە دەیەوێ ئەنفال لە ڕوانگەی تیۆلۆژیکەوە بگێڕێتەوە پێچەوانەی تێگەیشتنی بەڕێز فاتێح سەعیدی ئێمە هیچ ئەبێ و نابێیەکمان بۆی نییە و تەنها هەوڵ دەدەین ڕوونی بکەینەوە دەرەنجامەکانی ئەم شێوە ڕوانینە بۆ مێژوو و ڕووداوە مێژووییەکان چییە و چۆن ئەم شێوە ڕوانینە بەشێوەی ئیمانێنت دەبێتە هۆی خەساندنی سووژە و لەدواجاردا زۆر ملکەچ و گوێڕایەڵ و بێدەنگ هەموو شتێک دەداتەوە دەست ئاسمان و خاڵی دەبێتەوە لە هەموو پۆتەنشێڵێکی ئینسانی و سابژێکتیڤ و لە خۆیشی و لە کۆمەڵگا و لە مێژوویش نامۆ دەبێتەوە! بەپێچەوانەی خوێندنەوەی کاک فاتێح لە ڕەخنەکانی ئێمە، ئێمە قەت دەنگی کارەکتەری چیرۆک بە دەنگی نووسەر نازانین و دۆخی ئەم سووژە گوێڕایەڵ و مەزڵوومنوێنە بەخۆنامۆ داماوە ئەوندەی ڕزگار لوتفیم وەکوو نووسەری ئەو تێکستە وەبیر بێنێتەوە زیاتر دەمخاتەوە یادی نامەکانی مەلا مستەفای بارزانی بۆ جیمی کارتێر و لامان وابووە و نووسیومە کە ئەم پاسیڤیتی و داماوییە ڕێک دۆخی کۆمەڵگا و ئەحزابی سیاسیی ئەو بەشە لە کوردستانە و ئەم چیرۆکانە هەرچەند ئەوندە بارێکی بەهێزی هونەرییان نییە بەڵام لە خراپترین حاڵەتیشدا و بەبێ هیچ نێوەنجییەک هەڵگری واقعیەتە مێژوویی و کۆمەڵایەتییەکانن و دیسان بەپێچەوانەی خوێندنەوەی بەڕێز فاتێح سەعیدی ڕزگاری لوتفی بەباوەڕی خۆی هەوڵێکی زۆری داوە موتەعەهد بێت و ڕەنج و ئازار و نەهامەتییەکانی گەلەکەی بگێڕێتەوە.\nبەڕێز فاتێح سەعیدی لە کۆتاییدا پرسی زمانی هێناوەتە ئاراوە و بەرگری لە زمانێک کردووە کە تەواو ئایدۆلۆژیکە، ڕزگار لوتفیش وەکوو زۆرێکی تر لە نووسەرانی ناسیۆنالیست تەنانەت لە پرسی زمانیشدا ناتوانن خۆیان لە چوارچێوەی موکریانیزم بکێشنە دەرەوە و دەکەونە ناو کایەیەکی ئایدۆلۆژیک لەگەڵ زماندا کە بەڕاستی لەبەرژەوەندیی خودی ئایدۆلۆژیاکەشدا نییە. لە ئێستەی زمانی کوردیدا نۆرمێک دروست بووە کە لە پاوە و سنە و کامیاران و کەرکووک و سلێمانی و سەقز و بانە و بۆکان و مەریوان و هەموو ناوچەکانی ترەوە هەوڵێکی زۆر بەدی دەکرێت بۆ نزیکبوونەوە لەم نۆڕمە کە ئەمە خۆی دەستکەوتێکی گەورەیە و هاوکاتیش کەم نین کەسانی ناوچەگەرا و پارتیکولاریست کە وەهومی ڕەسەنایەتی تا سنوورەکانی ڕاسیزم دەیانبات. بەنیسبەت پرسی زمانیشەوە وای دانن لەبەرامبەر موکریانیستێکدا کە لەجیات ئەوەی بنووسێ «لە کوێ دەژین» دەنووسێ «لەچوو دەژین» هەر کەس و شەڕی ناوچەی خۆی بکات چ دۆخێکی گاڵتەجار لە زماندا دروست دەبێت. ئەم ناوچەگەرایی و وەهومی ڕەسەنایەتییە وای لێکردوون کە نووسراوەیەک ئەگەر بە بن‌زاراوەی موکریانی نەنووسرابێت ئەم ئازیزانە لە خوێندنەوە و تێگەیشتنی دادەمێنن و هاواریان دەگاتە ئاسمان کە بۆ بە کوردیی ئاسان نانووسن. دەکرێ بڵێین ناوکی یەکگرتووکەرەوەی ئەم ئەتۆمیزاسیۆنە مەهابادە هەڵبەت نەک مەهاباد بەڵکوو «سابڵاغ» ئەویش لە پارتیکولارترین مانای خۆیدا. سابڵاغێک کە هەڵگری بارێکی قورسی ڕۆمانسی و حیماسییە و هەر ئەمە وای کردووە لەپێشدا خۆی لە گوندەکانی سەر بە مەهاباد جیا بکاتەوە و فەخرفرۆشییەکی قیزەون بگرێتە بەر کە بەڕاستی لانیکەم لە هیچ ناوچەیەکی دیکەی کوردستاندا ناکۆکی و شەڕی نێوان دێهاتی و شاری بەدی ناکرێت و باوی نەماوە، سەیر ئەوەشە کە ئابووری و بەرهەمهێنانی مەهاباد لە قاڵبی باغداریدا ئەرکەکەی لەسەر شانی دێهاتەکانە. دواتر هەر ئەم تەوەهومی ڕەسەنایەتییە پەرەی سەندووە بە سەرانسەر جوگرافیای موکریاندا و خەڵکانێکی زۆری ئەو ناوچانە باوەڕێکیان پێ قبووڵێندراوە کە لە دەرەوەی ئەو سنوورانەوە کوردێک بوونی نییە! ئەگەر مارکس لای وابوو «ڕووسیە ناوەندی ئیرتجاعی سەرانسەر ئەورووپایە» منیش لام وایە مەهاباد قەڵای ئیرتجاعی کوردستانە و بۆ هەر جۆرە بەرەوڕووبوونەوەیەک لەگەڵ ئیرتجاع لە کوردستاندا لەپێشدا دەبێ لەوێوە دەست پێبکرێت.\nهەرچەند هاوڕێیانی کریتیک لە ڕوانگەی خۆیانەوە ڕەخنەیان لە سیاسەتی کوردی پەتی گرت و ئەوەش باسێکی ترە و دەکرێ قسەی لەسەر بکەین بەڵام من لام وایە ئەو زمانەی ڕزگار لوتفی جەستەی خۆڵاوی پێ نووسیوە ـ زمانێک کە هەوڵیەتی هەموو ڕێگاکان بباتەوە ناوچەیەکی دیاریکراوـ بەتەواوی لەگەڵ ناوەڕۆکی چیرۆکەکاندا گونجاوە و بەبڕوای منیش بۆ گێڕانەوەی حەقایەت و بەیت بالۆرە دەبێ لە زمانێک کەڵک وەرگیردرێت کە هەڵقووڵاوی کولتوورێکە کە شارەدار و نوێنەری پارلەمانەکەی لە ئاشتی و ئارامیدا باسەفا و خۆشحاڵ پێکەوە گورەوابازی دەکەن... بەڵام سیاسەتی زمانی پەتی پرسێکی جیاوازە و چ لە ستایشیدا و چ لە مەحکوومکردنیدا قسە زۆر کراوە و بەبڕوای من ئەم سیاسەتە وەکوو دیدێکی جەوهەری بۆ زمان گەورەترین بەربەستە لەبەردەم گەشە و دیڤڵۆپمێنتی زماندا و زمان لەخۆیدا وەک هێگڵ دەڵێ بەردەوام لەحاڵی بیکامینگ یان «بوون بە»دایە و هەرگیز وەستاو نییە و ئێمە هەرگیز ناتوانین ئەو سیاسەتە تەسکە قبووڵ بکەین کە هەر زۆر بە زەقی ڕەنگی ڕاسیزمیشی پێوە دیارە، «زمانی ڕەسەن یان پەتی = ڕەگەزی پەتی». ناسیۆنالیستەکان دەڵێن نا بۆ وشەی ناڕەسەن، ڕاسیستەکانیش دەڵێن نا بۆ هاوسەرگیریی دەرەڕەگەزی.\nیەکێک لە فیگۆڕە سەرەکییەکانی ئەم ناسیۆنالیزمە کە ئەم خێروبەرەکەتەی لێکەوتۆتەوە هەژار موکریانییە کە لە پێشەکیی بەرهەمە بەنرخەکەیدا، هەنبانە بۆرینە، بە کارگوزارانی ئەو سیاسەتە قەڵبە دەڵێ: «دۆستی نەزان» و دەنووسی: «دەڵێن مەیموون خۆی زۆر جوان بوو ئەمجار خوروکەشی لێهات. سەرەڕای پەرژوبڵاوی و بیکڵاویمان، لەمەڕ فەرهەنگ و زمان و هەموو عاشتەباییەکی تر، بە تازەگی چینێک مناڵی ڕیشسپی و پیری بە لانگ و دەسرازەوە، بەناوی کوردایەتی تۆخ، لە زمانە بەستەزمانەکەی والاواز و پەڕەوازە و بێخودانمان بوونە مێمڵ، قل بە قل و چڵ بە چڵی زۆر بە وردی دەپشکنن، هەر وشەیەک بۆنی عارەبییەکی کۆنی یان فارسییەکی مردووی هەزارساڵەی لێ بێت، ئەو زانا کوردپەروەرانەی پێ شێت دەبن و وەک دزێکیان لەناو کادێندا گرتبێ، دوژمنی ڕای ئیمانت بێ، چەی پێ‌دەکەن! هەروا چەقۆیە و لێی دەسوێن، دەیدەنە بەرپلار و جوێن؛ کارێکی بەسەر دەهێنن دۆم بە ژنێ خۆی نەکردبێ. ئاوڕوی وێژەری وشەکەش بە مەرەدی کاورای پیوازفرۆش ئەوەن! مەڵێ قەڵەم! بێژە پێنوس. مەیژە کاغەز! بوشە تێنوس. نەبێژ دەفتەر بڵێ پەڕاو.\nـ ئێمە ئەبێ زوانەکەمان لە وشەگەل بیانی و نامۆ هەڵوەژێرین.\nـ خێرە ئیشەڵا! دەی خودا ممبارەکی کات.\nـ ممبارەک و خێر و ئیشەڵاش، لەوانەن کە دەبێ شاربەدەر بکرێن.»\nبەڵام بەڕێز فاتێح سەعیدیش ناتوانێ لەو کایە ئایدۆلۆژیکە لەگەڵ زمان دەرباز بێت و تەنانەت زۆریش پاڕادۆکسیکاڵ ڕەفتار دەکات، خۆی لە قەرەی وشەیەکی سادەی وەک «تەعەهود» نادات کەچی ئامبازی چەمکی ئیمانێنت دەبێت کە چەمکێکی فەلسەفیی تایبەتی ئادۆرنۆیە و بەڕاستی وەرگەڕاندنی ئەو چەمکە و هاوشێوەکانی نە زەروورییە و نە عەقڵانی و هەمبەرێکیشی [ناوخۆجێگر] بۆ دادەنێت کە بەڕاستی هیچ فڕی بەسەر باری مانایی ئەو چەمکەوە نییە، و ئێمە لەناو تێکستدا چەندە بە وشەی «شیتاڵگەرایی»دا دەزانین مامۆستای مەزن مەبەستی هەمان «دیکانستراکشێن»ە دەبێ هەر ئەوندەش زیرەک بین و بڕێکیش بەخت یارمان بێت تاکوو بزانین ناوخۆجێگر هەمان ئیمانێنتە.\nجگە لەم باسەش ئەگەر سەیری ئەزموونی زمانەکانی تر بکەین دەبینین «زۆربەی زمانە زیندووە ڕۆژاواییەکان بۆ ڕیفۆرم و بەرهەمهێنانەوەی خۆیان زمانی یۆنانی دێرینیان لەبەردەستدا بووە و بۆ زاراوەسازیی زانستی و فەلسەفی کەڵکیان لەو سەرچاوە مەزنە وەرگرتووە. هەروەها لە زمانی فارسیشدا دەبینین گەڕاونەتەوە سەر زمانی فارسی دێرین و لەولاشەوە بە شێوەی بەرفراوان کەڵکیان لە عەرەبی وەرگرتووە و لەدواجاردا بەم شێوە بوونەتە خاوەنی زمانێک کە بتوانن فەلسەفە و هزری پێ بگوێزنەوە بەڵام بەداخەوە کورد لە وەها سەرچاوەگەلێک بێبەشە و لەهەمان کاتیشدا هەوڵێکی زۆر کۆمیک لەئارادایە کە بە کوردیی پەتی بچینە پیریی چەمک و زاراوە فەلسەفییەکان کە بەڕاستی ئەمە گەورەترین خەسار لە زمان دەدات و ئەنجامەکەشی کۆمەڵێ هاوتا و هەمبەری نەگونجاوی گاڵتەجاڕە کە لە نەبوونی سەنتەرێکی خاوەن دەسەڵات و جێ متمانەشدا هێندەی تر ئەو وشانە بێسەقام و تاکەکەسی دەمێننەوە و وەک تەیرێکی فڕیو دیتنەوەیان ئەستەمە.»*\n Mukryanism. ئەم تێرمە بۆ یەکەم جار لە لایەن ڕفێقی خۆشەویستم هاوڕێ یووسفییەوە بەکار براوە و هەڵبەت ئەو تەنانەت قایل بە «پان موکریانیزم»یشە.\n Les principes de la philosophie dits monadologie. ئەم وتارە لەگەڵ چەند وتاری دیکەی لایب‌نیتس وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی فارسی و دەتوانن بۆ زانیاری زیاتر بیخوێننەوە. لایب‌نیتز ـ مونادولوژی و چند مقاله فلسفی دیگر؛ ترجمه عبدالکریم رشیدیان ـ ١٣٧٢ تهران.\n* گفتوگۆ لەگەڵ محەمەد محەمەدمرادی ـ ڕۆژنامەی هەولێر؛ سازدانی ئارام کۆشکی\nئاماژە: هەڵبەت بەبێ ئەوەی وتارەکەی ئێمە بڵاو بکەنەوە ڕەخنەکەی بەڕێز سەعیدی دواتر لە «گۆڤاری هایا»دا بڵاو کرایەوە، ڕەخنەیەک کە لەسەر وتارەکەی ئێمە نووسرابوو و بەجۆرێک لە جۆرەکان بابەتەکەی ئێمە پێشفەڕز و بەیسی تێگەیشتن لە ڕەخنەی ناوبراو بوو و بەبێ بڵاوکردنەوەی باسەکە لە گشتیەتی خۆیدا بە کردە ئیمکانی هەموو گفتوگۆیەک لەبار دەبەن کە ئەم کارە ئەوندەی تر لای ئێمە گومانێکی مەعریفەناسانە دروست دەکات بەنیسبەت مەعریفەیەکەوە کە لە پشت ئەو گۆڤارەدایە چونکە هەر ئەو عەقڵییەتە پێشتریش هەر بەم شێوە پشتبەستوو بە سیاسەتی سەرکوت و سڕینەوە لەسەر داخوازیی خۆیان بۆ بڵاوکردنەوەی وتاری یەکێکی تر لە هاوڕێیانی کریتیک [پۆپۆلیزمی شیعر/ ڕامیار حسێنی] پاش ئەوەی کە نزیکەی چوار پێنج مانگ ئەو وتارەیان هێنا و بردیان لەدواجاردا بەیەکناکۆکییە ناوەکییەکانیان ڕێگەی پێنەدان وتاری ناوبراویش بڵاو بکەنەوە و ئەمە باس لە سیاسەتێکی ڕوون دەکات کە لامان وایە ئەگەر ئەمڕۆ لە وەها مقیاسێکدا قایل بە سەرکوت و سڕینەوە بن بێگومان لە ئەگەری دەسەڵاتدا سڕینەوەی پێکهاتەییش بەلایانەوە ئاسایی دەبێت.\nلینکی وتارەکانی پێشوو:


Yahoo Sports Fantasy Football - Yahoo Public 23617 - st4r\nst4r  BonebreakersCleveland IndiansEncinitas SurfLegend TimemoneyNY Giants IIIPanther FanRaging BullsTENN HILLBILLYS A Yahoo User\nvs NY Giants III 4-9-0\n104.00 - 96.40\nvs NY Giants III\nWeek 4 Total: 127.68 pts (110.42 Projected)\nst4r's Offense roster for week 4. FantasyPassingRushingReceivingRetMiscFumPosOffenseActionFan PtsProj Pts% StartYdsTDIntYdsTDYdsTDTD2PTLostQB Player Note\nColin Kaepernick SF - QB Final (W) 35-11 @ StL\n13.7819.5377%1672011000001WR New Player Note\nBrandon Marshall Chi - WR Final (L) 40-32 @ Det\n9.9011.3299%00000790010WR No new player Notes\n9.8011.0088%000100880000WR Player Note\nVictor Cruz NYG - WR Final (L) 31-7 @ KC\n22.409.5895%000001641000RB Player Note\n18.7016.5099%000650621000RB New Player Note\nFrank Gore SF - RB Final (W) 35-11 @ StL\n19.3012.6488%000153100001TE Player Note\nVernon Davis SF - TE Final (W) 35-11 @ StL\n7.807.9272%00000181000BN Player Note\nAnquan Boldin SF - WR Final (W) 35-11 @ StL\n15.009.3877%00000901000BN New Player Note\nT.Y. Hilton Ind - WR Final (W) 37-3 @ Jax\n5.107.9543%00060450000BN Player Note\nDarren Sproles NO - RB Final (W) 38-17 vs Mia\n24.2011.2067%0002811141001BN New Player Note\nBrandon Myers NYG - TE Final (L) 31-7 @ KC\n0.006.7939%0000000000BN New Player Note\nFinal (L) 40-32 @ Det\n20.5816.2121%317239000021 st4r's Kickers roster for week 4. FantasyField Goals MadePATPosKickersActionFan PtsProj Pts% Start0-1920-2930-3940-4950+MadeK No new player Notes\nJustin Tucker Bal - K Final (L) 23-20 @ Buf\n8.009.4681%011002 st4r's Defense/Special Teams roster for week 4. Fantasy TacklesTurnoversTDMiscRetPosDefense/Special TeamsActionFan PtsProj Pts% StartPts AllowSackSafeIntFum RecTDBlk KickTDDEF No new player Notes\nDenver Den - DEF Final (W) 52-20 vs Phi\n18.0012.4787%203000111BN No new player Notes\nBaltimore Bal - DEF Final (L) 23-20 @ Buf\nTotal Week 4 Fantasy Points: 127.68\n110.42 (Projected)  Colin Kaepernick Stat Breakdown\n167 Passing Yards0.046.682 Passing Touchdowns48.0011 Rushing Yards0.11.101 Fumbles Lost-2-2.00  Brandon Marshall Stat Breakdown\n79 Reception Yards0.17.901 2-Point Conversions22.00  Antonio Brown Stat Breakdown\n10 Rushing Yards0.11.0088 Reception Yards0.18.80  Victor Cruz Stat Breakdown\n164 Reception Yards0.116.401 Reception Touchdowns66.00  Jamaal Charles Stat Breakdown\n65 Rushing Yards0.16.5062 Reception Yards0.16.201 Reception Touchdowns66.00  Frank Gore Stat Breakdown\n153 Rushing Yards0.115.301 Rushing Touchdowns66.001 Fumbles Lost-2-2.00  Vernon Davis Stat Breakdown\n18 Reception Yards0.11.801 Reception Touchdowns66.00  Anquan Boldin Stat Breakdown\n90 Reception Yards0.19.001 Reception Touchdowns66.00  T.Y. Hilton Stat Breakdown\n6 Rushing Yards0.10.6045 Reception Yards0.14.50  Darren Sproles Stat Breakdown\n28 Rushing Yards0.12.801 Rushing Touchdowns66.00114 Reception Yards0.111.401 Reception Touchdowns66.001 Fumbles Lost-2-2.00  Brandon Myers Stat Breakdown\n317 Passing Yards0.0412.682 Passing Touchdowns48.003 Interceptions-1-3.009 Rushing Yards0.10.902 2-Point Conversions24.001 Fumbles Lost-2-2.00  Justin Tucker Stat Breakdown\n1 Field Goals 20-29 Yards33.001 Field Goals 30-39 Yards33.002 Point After Attempt Made12.00  Denver Stat Breakdown\n3 Sack13.001 Touchdown66.001 Block Kick22.001 Kickoff and Punt Return Touchdowns66.001 Points Allowed 14-20 points11.00  Baltimore Stat Breakdown\n2 Sack12.002 Interception24.001 Fumble Recovery22.00 Welcome to the new My Team page.


١٠ هۆکار دەیسەلمێنن کە دۆڵمە بۆچی پەسەندترین خواردنە لای ژنان - Yeane.Org ماڵپەری یانی\nدەڵین پیاوان حەزیان لە دۆڵمە نییە، بەڵام نازانین هۆکاری ئەمە چییە!\nئافرەتانیش دۆڵمە بەلایانەوە خۆشترین و بەچێژترین خواردنە، هەرچەندە هەندێک کابان بەلایەنەوە ئاسانە و هەندێکی تریش ئامادەکردنی کەرستەکانیان پێ قورسە، بەڵام هەمووان کۆکن لەسەر ئەوەی سیننیەک یاپراخی خۆش هەموو ماندبوون و زەحمەتییەکان لەبیر دەباتەوە، بۆ نمونە:\nمەنجەڵی دۆڵمە لە سەیران و گەشت حیسابی تایبەتی بۆ دەکرێت، هەرگیز نەبووە گەشت بێ دۆڵمە بکرێت.\nکاریگەرییەکەی هێندە مەزنە گەورە و بچوک لە دەوری سینییەک کۆدەکاتەوە.\n٣. ئەم خواردنە ستایلی خۆی بەگوێرەی وەرزەکانێش دەگۆڕێت، لەبەهار بەگەڵا مێو و ماست درووست دەکرێت و لەژێرەوەش یەک ڕیز پاقلە سوپرایزت دەکات و، لەهاوین و پایزیش هەموو سەوزەی بازاڕی تێ دەکرێت و لۆبیا و لەوانەشە گۆشت لە ژێرەوەی مەنجەڵ چاوەڕیت بکەن!\nدەتواندرێت بگوترێت دۆڵمە دادپەروەرترین خواردنە! تەماتە و کودو و خەیار و سلق و پیاز و گەڵا مێو و بیبەر و پەتاتە و….خۆ هەموو بازاڕ لەناو یەک مەنجەڵ کۆبووەتەوە، ئیتر مەحاڵە خواردنێکی وا دڵی هەمووان ڕانەگرێت.\n٥. ئەگەر ئافرەتێکی خاوەن کاریت و بەیانیان زوو لەماڵ دەردەچیت، یاپراخ بەهاناتەوە دێت، دەتوانیت مەنجەڵێک یاپراخ شەو یاخود بەیانی زوو ئامادە بکەیت و بێ خەم کە گەڕایتەوە تەنها کوڵانەکەی دەمێنێت!\nتاکە خواردنێکە کاتێک دەمێنێتەوە خۆشتر دەبێت، دۆڵمە بەساردیش هەر خۆشە، وایە یان نا؟\n٧. سیاسەتمەداران دەڵین وڵاتیکی یەکگرتووی فرە ئایین و نەتەوە، ئێمەش دەڵیین یاپراخ خواردنێکی فرە تام و پێکهاتە و تام و ڕەنگ.\n٨. خۆ ئەم هەستەش تەنها ژنان لێی تێدەگەن:\n٩. خۆ ئەگەر دەمێکە دایکت نەدیوە و زەمی ماڵە خەزورانتان نەکردووە. باشترین هەل کاتی یاپراخ پێچانەوەیە بۆ ئەو مەبەستە!\n١٠ئیتر هیوادارین ئەم بابەتە پیاوان لەگەڵ یاپراخ ئاشت بکاتەوە وەک ئەم برادەرە:\nThe post ١٠ هۆکار دەیسەلمێنن کە دۆڵمە بۆچی پەسەندترین خواردنە لای ژنان appeared first on Yalla.


گرووپی تیرۆریستی داعش لە کاتێکدا لە ماوەی ڕابردوو سەرجەم ناوچەکانی ژێر کۆنتڕۆڵی خۆیی لە دەست داوە کە ئەم پرسە بووەتە هۆی بەهێزتربوونی پێگەی هەندێک لە کاراکتەرەکان و لاوازبوونی ژمارەیەکی دیکە. لایەنگرانی داعش واتە بەرەی وڵاتانی ڕۆژئاوا - عەرەبی و ڕژێمی زایۆنیستی دەکەونە بەرەی دۆڕاوەکان و بەرەی خۆڕاگریش وەک براوەی شەڕی دژ بە تیرۆر هەژمار دەکرێت. لەم نێوەندەدا، ئێران پێگەیەکی تایبەتی هەیە، لە بەر ئەوەی کە تەنیا بە هاوکاری ڕاوێژکاری ئێران لە عێراق و سوریا بووە کە داعش دەسەڵاتی خۆیی لە دەست داوە. لێرەدا شرۆڤەی ڕۆڵی تاران لە شکستی داعش دەکەین.\nهاوکاری ڕاوێژکاری - سەربازی:\nداگیرکردنی ناوچەکانی ڕۆژئاوای عێراق و ڕۆژهەڵاتی سوریا بوو بە هۆی ئەوەی کە ئەم دوو وڵاتە ڕووبەڕووی هەڕەشەیەکی ئەمنی گەورە ببنەوە، لە بەر ئەوەی کە هەم دیمەشق و هەم بەغدا وەک پایتەختەکانی دوو وڵات کەوتنە بەر هەڕەشەی کەوتن و تەنانەت هەندێک لە چاودێرانی سیاسی ناوچەکە ئەم دوو وڵاتەیان بە تەواوبوو ناو دەبرد، لە بەر ئەوەی کە داعش لە لایەن ژمارەیەک لە وڵاتانی ناوچەکە و زلهێزی جیهانەوە پاڵپشتی دارایی و سەربازی دەکرا. ئامانج لەو پاڵپشتییەش دابەشکردنی عێراق و سوریا بوو کە لە ئەگەری مسۆگەربوونی، هەڕەشەیەکی ئەمنی گەورەش بۆ ئێران دەهاتە پێشەوە. لە قۆناغێکدا تەنانەت داعش گەیشتە ٣٠ کیلۆمەتری سنورەکانی ئێران. ئەم هەلومەرجەش بوو بە هۆی ئەوەی کە کۆماری ئیسلامی ئێران بە ئامانجی بەرگری لە سنورەکانی خۆی، لە ناوخۆی وڵاتانی عێراق و سوریا ڕووبەڕووی داعش ببێتەوە.\nئێران یەکەم وڵات بوو کە هاوکارییەکانی بە عێراق گەیاند و لە ڕووی سەربازییەوە یارمەتییەکانی پێشکەش بە هێزەکانی سوپای عێراق، حەشدی شەعبی و پێشمەرگەی کوردستان کرد. بەدەر لەمەش کۆماری ئیسلامی ئێران، ڕۆڵی بەرچاوی لە مەشق و ڕاهێنانی هێزە عێراقییەکان بە تایبەت لە بەرامبەر پڕوپاگەندەکانی میدیایی وڵاتانی ڕۆژئاوا، سەعوودیا و ڕژێمی زایۆنیستی هەبووە.\nمەسعود بارزانی سەرۆکی پێشووی هەرێمی کوردستان سەبارەت بە هاوکارییەکانی ئێران لە شەڕی بەرەنگاربوونەوەی داعش ڕایگەیاند، هەڵوێستی ئێران لەو ڕۆژەی کە تیرۆریستانی داعش هێرشیان دەکردە سەر کوردستان، لە بیر ناکرێت. ئەوان یەکەم کەس بوون کە هاوکارییەکانیان بە ئێمە گەیاند. ناوبراو وێڕای دەستخۆشی لە کۆماری ئیسلامی ئێران ڕایگەیاند کە جارێکی دیکە ئەوە بۆ ئێمە سەلمێندرا کە ئێران لە قۆناغە دژوارەکاندا بە بێ هیچ چاوەڕوانییەک، پاڵپشت و هاوکاری ئێمە بووە و ئەمە قەد لە بیر ناکرێت.\nڕۆڵی کۆماری ئیسلامی ئێران لە ئازادکردنەوەی عێراق لە ژێر دەسەڵاتی گرووپی تیرۆریستی داعش بابەتێکە کە سیاسەتوانانی عێراقی و زۆربەی شرۆڤەکارانی کاروباری ناوچەکە بە دەیان جار دەستخۆشییان لە هاوکارییەکانی ئەم وڵاتە لە گەل و حکومەتی عێراق کردووە. نوری مالکی جێگری سەرۆک کۆماری عێراق لە چاوپێکەوتنی لە گەڵ کەناڵی المیادین وتی: ئەگەر هاوکارییەکانی ئێران لە شەڕی دژ بە تیرۆر نەدەبوو، ئەمڕۆ هەلومەرجی عێراق وا نەبوو، ئێران چەکی بە ئێمەدا و بەم چەکانە بوو کە خۆڕاگریمان کرد. ئەبومێهدی موهەندیس بەرپرسی باڵا لە هێزەکانی حەشدی شەعبی لە ڕێ و ڕەسمی تایبەت بە سێهەمین ساڵۆگەڕی پێکهێنانی ئەو هێزانە وێڕای جەخت کردنەوە لە ڕۆڵی ئێران لە هاوکاری هێزەکانی حەشدی شەعبی، دەستخۆشیی لە تاران کرد. ناوبراو ڕوونیکردەوە کە ئەگەر ئێران نەدەبوو ڕەوتی خۆڕاگری عێراقییەکان وا نەبوو و سەرکەوتنەکانیش بە سەر بەرەی تیرۆردا مسۆگەر نەدەبوو.\nهاوکارییەکانی ئێران بۆ سوریاش لە سەرەتادا شێوازێکی تایبەتی هەبوو. لە ڕاستیدا ئێران لە قۆناغە سەرەتاییەکانی ئەم قەیرانە بە شێوازی ڕاوێژکاری و مەشق و ڕاهێنانی سەربازی هاوکاری سوریای دەکرد. بەڵام لە پاش داوای فەرمی سەرۆک کۆماری سوریا بە شێوازی سنوردار و لە چوارچێوەی بەرگریکارانی شوێنە پیرۆزەکان، ئێرانییەکان چوونە سوریا.\nیەکێک لە خاڵە لاوازەکانی حکومەتی سوریا نەبوونی ئەزموونی کەڵک وەرگرتن لە هێزی خەڵک لە کاتی قەیرانەکان بوو، هەر بۆیە ڕاوێژکارانی ئێرانی لە سوریا ئەوەیان بە بەرپرسانی ئەم وڵاتە گەیاند کە لە کاتی قەیراندا چۆن دەتوانن کەڵک لە هێز و دەفرایەتییەکانی خەڵک وەربگرن. ڕێکخستنی چەندین گرووپی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریستان لە هەنگاوە زێڕینەکانی کۆماری ئیسلامی ئێران لە شەڕی دژ بە داعش لە سوریا بووە.\nهەروەها پێکهێنانی هاوپەیمانی ١+٤ واتە ئێران، سوریا، عێراق، حیزبووڵای لۆبنان و ڕووسیا بە مەبەستی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر لە هەنگاوە گرنگەکانی کۆماری ئیسلامی ئێران بووە. تاران لە پاش داوای دەسەڵاتی فەرمی سوریا ژمارەیەک لە گەورە ڕاوێژکارانی سەربازی خۆیی بە مەبەستی بەشداری لە شەڕی دژ بە تیرۆریستان ڕەوانەی ئەم وڵاتە کرد.\nکاریگەری هەنگاوەکانی ئێران لە سەر بەرەی لایەنگرانی داعش:\nهاوکارییەکانی ئێران بۆ عێراق و سوریا لە پرۆسەی بەرەنگاربوونەوەی داعش بە تایبەت لە بواری ڕاوێژکاری و سەربازی بوو بە هۆی گۆڕینی هاوکێشەی شەڕەکە، لە بەر ئەوەی کە بە هاتنی ئێران بۆ گۆڕەپانی شەڕی دژ بە تیرۆریستان، دەسەڵات و توانای ئەو گرووپانە بە تایبەت داعش بەرەو لاوازبوون رۆیشت، ئەمەش گورزێکی کوشندە لە سەر پەیکەری لایەنگرانی داعش بوو کە نەخشە و پیلانەکانیان تەنیا بە سەرکەوتنی داعش مسۆگەر دەبوو. بەم هۆیەشەوە وڵاتانێکی وەک تورکیا لە پاش شکستی سیاسەتی دەستێوەردانی خۆیان بەپەلە گۆڕانکارییان لە ستراتیژی خۆیان کرد و هێماکانی گۆڕینی هەڵوێستیان سەبارەت بە سوریا تێدا بەدی کرا. ڕەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆک کۆماری تورکیا لە پاش ئەم گۆڕانکارییە کەوتە بەرەی ئێران و ڕووسیا. لە ڕاستیدا سەرکەوتنەکانی بەرەی خۆڕاگری لە بەرەکانی شەڕ بوو بە هۆی ئەوەی کە لە بواری سیاسیش لە پێناو مسۆگەربوونی بەرژەوەندییەکانی گەلی سوریا گۆانکاری گەورە ببینرێت. قەتەریش بە بینینی ئەم دۆخە و هەروەها بە هۆی ناکۆکییەکانی لە گەڵ سەعوودیا وازی لە بەرەی لایەنگرانی داعش هێنا. ئەم دوو وڵاتە لە ڕیزی گرنگترین وڵاتانی لایەنگری داعش بوون و بە پچڕانی هاوکارییەکانی ئەوان زیانێکی گەورە بە تیرۆریستانی داعش گەیشت.\nقەتەر یەکەم وڵات بوو کە وەک کاردانەوەیەک لە بەرامبەر ڕووداوەکانی سوریا باڵیۆزی خۆیی لەم وڵاتە بانگهێشت کرد و هەروەها باڵیۆزخانەی سوریای لەم وڵاتە ڕادەستی گرووپەکانی بە ناو ئۆپۆزسیۆن کرد و ئەو گرووپانەی بە فەرمی ناساند. ئەم وڵاتە پلانداڕێژی سەرەکی بەشێکی زۆری بڕیارەکانی کۆمکاری عەرەبی دژی سوریا بە تایبەت هەڵپەساردنی ئەندامێتی دیمەشق بووە. بەدەر لەمەش قەتەر یەکەم وڵات بووە کە پرسی گەمارۆی سوریای گەڵاڵە کرد و پاشان بووە لایەنگری سەرەکی دەستێوەردانی سەربازی لەم وڵاتە.\nتورکیاش ڕۆڵی گرنگی لە بەهێزبوونی داعش هەبووە. کاتا پیری ئەندامی پارلەمانی ئەورووپا و هەروەها ئەندام لە گرووپی دۆستایەتی پارلەمانی ئەورووپا و تورکیا لە وتووێژی لە گەڵ ماڵپەڕی لۆبلاگ ڕایگەیاند: کڕینی نەوتی داعش لە لایەن تورکیاوە بابەتێکی جیدییە، ناوەندە هەواڵگرییەکانی ئەم وڵاتە ڕۆڵی گرنگیان لە داڕشتن و دابینکردنی سۆنامی کۆچی پەنابەرە سورییەکان بۆ ئەورووپا هەبووە و بەمەش کێشەی ئەمنییان بۆ ئەورووپا خوڵقاندووە. برێت مەکگۆرک نێردەی تایبەتی سەرۆک کۆماری ئەمریکا لە هاوپەیمانی بە ناو دژ بە تیرۆریزم ڕایگەیاند کە تورکیا شوێنی ترانزێتی سەدان تیرۆریست بۆ سوریا بووە.\nبەم هۆیەوە ئەم دوو وڵاتە بە پچڕانی هاوکارییەکانیان زیانێکی گەورەیان بە گرووپی تیرۆریستی داعش گەیاند. ئازادکردنەوەی شارەکانی وەک موسڵ، فەلوجە و تکریت لە عێراق و ڕققە، دەیرزۆر و حەلەب لە سوریا بوو بە هۆی ئەوەی کە تورکیا و قەتەر ڕۆڵی خۆیان لە سوریا بە تەواوبوو بزانن. بەم هۆیەشەوە هەر دوو وڵات بە فەرمی وازیان لە بەرەی نەیارانی سوریا هێنا و لە ئێستادا تەنانەت دەنگۆی ئەگەری دانوستانی ئەردۆغان و حکومەتی دیمەشق دەبیسترێت.\nئێران هەر لە سەرەتای چالاکییەکانی گرووپی تیرۆریستی داعش لە ناوچەکە ئاڵاهەڵگری بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریستان بووە و بە هاوکاری ڕاوێژکاری و سەربازی لە عێراق و سوریا لە قۆناغی یەکەم ڕێگریی لە پەرەسەندنی زیاتری داعش کرد. لە قۆناغی دووەم، ئێران بە هاوکارییەکانی خۆی و ڕێکخستنەکانی خەڵکی ئەم دوو وڵاتە لە شەڕی دژ بە تیرۆریستان ڕۆڵی کاریگەری خۆیی لە شەڕی دژ بە داعش پیشاندا. لە قۆناغی سێهەم، ئێران لە سەر داوای فەرمی حکومەتی عێراق و سوریا ژمارەیەکی سنوردار لە ڕاوێژکارانی سەربازیی ڕەوانەی ئەم دوو وڵاتە کرد و بە فەرماندەیی لیوا قاسم سلێمانی فەرماندە ئازا و بوێرەکەی ئێران ڕەوتی بەرەنگاربوونەوەی داعش شێوازێکی دیکەی بە خۆوە گرت. لە ئاکامدا بە ئازادکردنەوەی شاری ئەلبوکەمال، ئێران بە فەرمی کۆتایی پرۆژەی داعشی ڕاگەیاند. ئەمەش بە باشترین شێواز ڕۆڵ و کاریگەری تارانی لە پرسی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر بە جیهانیان پیشاندا. س/ جام كوردى


هەڵبەتە بەپێی هەلومەرج و گۆڕانی بارودۆخی هەر ووڵاتێک، سیستەمی سیاسیش گۆڕانکاری بەسەردادێت،گۆڕانی کۆمەڵایەتی و بەرەوپێشچونی کۆمەڵگا، داخوازی بۆ سیستەمی سیاسی دەهێنێتەکایەوە، واتا هیچ سیستەمێک جێگیرنییە بۆ هەمیشەیی،بەڵکوهەمووشتێک لە گۆڕاندایە،هەروەک ئەوەی کە ماوەیەکە لە عێراقدا پرسی گەرم لەئارادایە بۆ گۆڕینی سیستەمی سیاسی ئەو ووڵاتە لە سیستەمی پەرلەمانیەوە بۆ سەرۆکایەتی، بە میکانیزم و رێگای دیموکراسیانە؟ بەڵام پرسیاره‌که ئه‌وه‌یه که ئەگەر هاتوو ئەم پێشهاتە له عێراقدا روویدا، ئایا دەرئەنجامی ئەم گۆڕانکارییه چ لێکه‌و‌ته‌یه‌ک بۆ سیسته‌می سیاسی ئه‌و وڵاته به‌دوای خۆیدا ده‌هێنێت؟ هەمووان دەزانین کە سرووشت و هەڵکەوتەو پێگەی سیاسی و کۆمەڵایەتی عێراق زۆر گوونجاوو لەبارە بۆ دەسەڵاتی تاکڕەوی تۆتالیتاری، چونکە هیچ بەربەستێکی یاسایی نابینرێ کە دیکتاتۆر درووست نەبێت.\nئەگەر ئەم سیستەمە لەووڵاتانی ڕۆژئاوا دیموکرسیبێت ئەوا بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەتایەتیش عێراق ئەوا سیستەمی سەرۆکایەتی هەر شکست و نەهامەتیی بوە بۆ میللەتەکەی. چوون لە وڵاتێک دا کە سەرچاوەی سەرەکیی بودجەی وڵات و داهاتی هاوڵاتییان زیاتر بەروبومەکانی نەوت و غاز بێت، کارەساتە سیستەمی بەرێوەبردنی ووڵات سەرۆکایەتی یبێت و چارەنووسی میللەتێک بخرێتە ژێردەستی تاکەکەسێکەوە. چونکە هەمیشە سەرۆکەکان بەتایبەتی لەوڵاتە دواکەوتوەکاندا وابەئاسانی دەست بەرداری کورسیەکانیان نابن ،لەمێژووی ناوچەکە دا رووی نەداوە دەسەڵاتیان بەشێوەی دیموکاسیانە جێهێڵابێت. دواتر بونەتە دیکتاتۆر چونکە خۆیان لە سەروی گەلەوە بینیوە. کاتێک کەسێک لە دەرەوەی لێپێچینەوەی پارلەمان بێت، سەرۆکی هێزە چەکدارەکان بێت، دەزگای هەواڵگریی لەژێر چەتری خۆیدابێت، بودجەی وڵاتیش لەڕێی سەرچاوە سروشتییەکانەوە بێت، بە هێچ شێوازێک بەوەرازی نابێت وقبوڵناکات لە داهاتو دا ئەو پۆستە بەجێبهێڵێت.بۆیە پێداگرتن لەسەرسیستەمی سەرۆکایەتیەکی لەم چەشنە بەراستی خوێندنەوەی تر هەڵدەگرێت،چونکە زۆرجارشارەزایانی بواری یاسایی بەکارهێنانی سیستەمی سەرۆکایەتی بەشێوەی ناتەندرووست کەلە خزمەتی خۆی وداروودەستەکەیدابێت بە (کلیپتۆکراسی)دەچوێنن.\nبۆیە له‌گه‌ڵ گۆڕینی هه‌ر سیسته‌مێکی سیاسی له په‌رله‌مانیه‌وه بۆ سه‌رۆکایه‌تی له‌رێگای هه‌مواری ده‌ستوریه‌وه، ، به‌تایبه‌ت له‌وڵاتانی دواکه‌وتو، هاوشێوه‌ی ئه‌زمونه‌کانی ووڵاتەکانی ئه‌فریقا( غانا ، زیمبابۆی ، مالاوی) ته‌نانه‌ت وڵاتانی تازه پێگه‌یشتوی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستیش، ئه‌گه‌ر هه‌یه ببێته هۆکار بۆ هێنانه ئارای یەکەم هەنگاو بۆ سیسته‌مێکی دیکتاتۆر و ده‌سه‌ڵاتێکی تاکڕه‌وی تۆتالیتاری داپڵۆسێنەر و سەرکوتکەر.


بۆ ئافره‌تان ..بۆ ئه‌وه‌ی ببن به خێزانێكی باش بۆ هاوسه‌ره‌كانتان - Yeane.Org ماڵپەری یانی\nهه‌موو ئافره‌تێك ده‌یه‌وێ ببێ به خێزانكێ نموونه‌یی بۆ هاوسه‌ره‌كه‌ی ، له‌هه‌مان كاتیشدا هاوسه‌ره‌كه‌ی گرنگی ته‌واوی پێ بدات .\nله خواره‌وه چه‌ند ئامۆژگاریه‌ك یارمه‌تی ئافره‌تان ده‌دات بۆ گه‌یشتن به‌م ئامانجه :\n. به شێوه‌یه‌كی جوان و هێمن بیروبۆچون و پێشنیاره‌كانی وه‌رگره ، وه‌له‌كاتی گونجاو .\n. دوور كه‌ره‌وه له ئاشكرا كردنی نهێنی بۆ خزم و هاوڕێكانی .\n. هه‌وڵ بده كاره‌كانت ڕێك بخه‌ی بۆ به‌ڕێوه‌بردنی كاروئیشه‌كانی ماڵه‌وه‌و داواكاریه‌كانی هاوسه‌ره‌كه‌ت و به‌خێوكردنی منداڵه‌كانت به جوانی.\n. به‌باشترین شێوه پێشوازی لێ بكه كاتێ كه دێته‌وه ماڵه‌وه ، هه‌موو خه‌م و په‌ژاره و ناخۆشیه‌كان له بێر بكه له كاتێ كه دێته‌وه .\n. پێش ئه‌وه‌ی بێته‌وه خوادن و سفره ئاماده‌كرابێ بۆ ئه‌وه‌ی په‌نا نه‌باته ده‌ره‌وه بۆ نان خواردن .\n. كاتێ كه ئیشێكی ناو ماڵه‌وه به هاوسه‌ره‌كه‌ت ده‌كه‌ی ، ئه‌وا ئیشه‌كه دیاری بكه‌و له توانای خۆی زیاتری پێ ئه‌نجام نه‌ده‌ی .\n. ڕاستگۆ و ده‌ست پاك به له‌گه‌ڵی .\n. گرنگی به جل و به‌رگ و ڕوخسارت بده‌و به پاك و خاوێن و به جوانی ڕایان بگره .\n. كاتێ كه‌ده‌چێته ده‌ره‌وه هاوڕێ به بۆ چوونه‌ده‌ره‌وه‌و ده‌رگای بۆ بكه‌ره‌وه .\n. وه كاتێ كه‌له ده‌ره‌وه‌یه نامه‌ی بۆ بنێره‌و خۆشه‌ویستیتان نوێ بكه‌نه‌وه .


ئێستا جیهان نزیك بووه‌ته‌وه له ئه‌نجامدانی گه‌وره‌ترین هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكایه‌تی ئه‌مریكا كه ده‌توانێت گؤرانكاریی ریشه‌یی له جیهاندا دروست بكات، جیاوازی ئه‌م هه‌ڵبژاردنه‌ی سه‌رۆكایه‌تی ئه‌مریكا و ئه‌وانی دیكه ئه‌وه‌یه كه ئه‌مجار ئه‌مریكا له به‌رده‌م گۆرانكاریه‌كی گه‌وره‌ی جیهاندایه كه بریتییه له پرسی كۆرۆنا كه ئاوه‌ژوی گه‌لێك بایه‌تی سیاسی و ئابووری له جیهاندا دروست كرد.\nدۆناڵد تره‌مپ له چوار ساڵی رابردوودا ته‌نها كاریی بۆ ئه‌وه ده‌كرد كه ئابووری وڵاته‌كه‌ی چاره‌سه‌ر بكات بۆ ئه‌وه‌ی بۆ 4 ساڵی داهاتوو چه‌كێكی به‌ده‌سته‌وه‌بێت، ئه‌وه‌شی كرد و له ماوه‌ی ئه‌و چوار ساڵه‌دا نزیكه‌ی 12 ملیۆن هه‌لی كاری بۆ ئه‌مریكا و هوڵاتیانی وڵاته‌كه‌ی ئه‌نجامدا، به‌ڵام كۆرۆنا هه‌موو هاوكێشه‌كه‌ی پێچه‌وانه كردوه‌و له كه‌مترین كاتدا هه‌موو ئه‌و هه‌لی كارانه‌و ئه‌وانه‌شی كه هه‌بوون بوونه قوربانی و له شه‌ش مانگداو له 12 ویلایه‌تی ئه‌مریكا زیاتر له 12 ملیۆن هاووڵاتی ئه‌مریكی بێ كاربوون و چونه ماڵه‌وه.\nئه‌وه كێشه گه‌وره‌كه‌ی به‌رده‌م دۆناڵد تره‌مپ بوو، له راستیدا زۆر كاری گه‌وره‌ی دیكه پشتیوانی تره‌مپ ده‌كه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی ببێته‌وه به سه‌رۆكی ئه‌مریكا وه‌ك كوشتنی قاسم سوله‌یمانی و پرۆسه‌ی ئاشتی عه‌ره‌ب ئیسرائیل و سه‌ردانی كۆریای باكور و دروستكردنی پردی نوێی په‌یوه‌ندی له نێوان جیهانه كۆنه‌كه‌ی ئه‌مركیا و جهانه نوێكه‌ی ئه‌مریكا.\nله لایه‌كی تریشه‌وه دۆناڵد تره‌مپ شانسی هه‌یه كه ركابه‌ره‌كه‌ی هه‌م له ناوخۆی وڵات هه‌میش له ده‌ره‌وه‌ی وڵات هیچ خزمه‌تێك و هیچ دۆستێكی نزیك و رووخسارێكی سیاسی گه‌وره‌یی نییه كه بتوانێت تره‌مپ له كایه‌ی سیاسی ئه‌و وڵاته دور بخاته‌وه، زۆرێك له‌ئاراسته‌كان ده‌ڵێن تره‌مپ ده‌بێته‌وه به سه‌رۆكی ئه‌مریكا و كۆشكی سپی 4 ساڵی ئاڵۆزتر به‌رێوه ده‌بات.\nئایا دۆسیه‌ی كورد له نێوان بایدن و تره‌مپدا چی لێدێت؟\nپرسی كورد له ئه‌مریكا له ده‌ستی سه‌رۆك دا نییه به‌ڵكوو له وچارچێوه‌ی پڕۆژه‌و پلانێكی گه‌وره‌دایه كه له‌ژێر وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه و به‌رگریی ئه‌مریكادایه و هه‌ركام له‌و دوووانه ببنه سه‌رۆك ئه‌وا دۆسیه‌كه هه‌ر وه‌ك خۆی ده‌ڕوات و تره‌مپ یان بایدن وه‌ك سه‌رۆك ناتوانن ئه‌و پرسه به‌شێوه‌یه‌ك بجوڵێن كه له‌سه‌ر رێڕه‌وه راستییه‌كه‌ی خۆی دوربكه‌وێته‌وه یاخود بتوانێـ بچێته ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و هاوكێشه سیاسیه‌ی كه پێویسته له‌سه‌ری به‌رده‌وام بێت، به‌ڵام ده‌كرێت هه‌ندێك لێدوان و هه‌ندێك بینینی زیاتر له نێوان كورد و سه‌رۆكی ئه‌مریكادا رووبدات.\nبه‌نسبه‌ت كورده‌وه له ئه‌مریكا جیاوازیه‌كی گه‌وره هه‌یه له نێوان كورده‌كانی باشور و كورده‌كانی رۆژئاوای كوردستان و كورده‌كانی رۆژهه‌ڵاتی كوردستان، به‌یه‌ك چاو پڕۆگرام سه‌یر ناكرێن به‌ڵكو به به‌رنامه‌و پلانی جیاواز بۆ هه‌رسێ به‌شه‌كه هه‌یه.\nواشنتن هه‌میشه ویستویه‌تی كورده‌كانی باشور به‌هێزبن و له چوار چێوه‌ی عێراق و ده‌ستوری ئه‌و وڵاته‌دا داوای مافه‌كانی خۆیان بكه‌ن و بۆ رێكخستنه‌وه‌ی ناو ماڵی كورد و هه‌روه‌ها چاكسازی له ده‌وڵه‌تدا ئه‌مركیا هه‌یشه پشتیوان بووه و رۆڵێكی گه‌وره‌شی هه‌یه له رێكخستنه‌وه‌ی هێزه‌كانی پێشمه‌رگه‌و تا ساڵی 2030 ئه‌و هاوكاریانه به‌شێوه‌یه‌كی ریشه‌یی به‌رده‌وام ده‌بن و باشوری كوردستان ده‌بێته ناوه‌ندێكی گه‌وره بۆ مانه‌وه‌ی چه‌ك و هێزه ئه‌مریكیه‌كان ئه‌وه‌ش په‌یوه‌ندی به و پلانه ستراتیژیه‌وه هه‌یه كه واشنتن له رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست دایڕشتووه و ده‌یه‌وێت هه‌رێمی كوردستان له‌و چوار چێوه‌یه‌دا بمێنێته‌وه.\nله باره‌ی كورده‌كانی رۆژئاوای كوردستانه‌وه واشنتن هه‌میشه ویستوویه‌تی كه دۆخه‌كه به‌شێوه‌كی باشتر له چوارچێوه‌ی رووبه‌رووبونه‌وه‌ی تیرۆر و هه‌روه‌ها گرفته‌كانی چاره‌سه‌ری دیموكراسی له سوریا بمێنێته‌وه ئه‌وه‌ش په‌یوه‌ندی به‌و رێككه‌وتنه ستراتیژیه‌وه هه‌یه كه رۆژئاوا ده‌توانێت بیكات له به‌رامبه‌ر ئه‌مریكا و پرۆسه نه‌وتیه‌كه‌ی رۆژئاوای كوردستان كه زامنی مانه‌وه‌ی ئه‌مركیا وه‌ك پرۆژه‌یه‌كی هاونیشتیمانی گه‌وه‌ر بۆ به‌هێزبوونی ئابووری هه‌ردوولا لێی ده‌ڕوانێت.\nله‌باره‌ی كورده‌كانی رۆژهه‌ڵاتی كوردستانه‌وه هه‌میشه واشنتن ویستویه‌تی پلانێكی گه‌وره‌ی هه‌بێت بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێت كورد له رۆژهه‌ڵاتی كوردستان رێكبخاته‌وه بۆ ئه‌وه‌ی بتوانن له قۆناغی دوای ئێراندا وه‌ك هێزێكی نوێ مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ بكات و بگه‌ر ئه‌كه‌ر بتوانن ناوچه‌كانی خۆیان به‌ڕێوه ببه‌ن.\nله كۆی گشتی هاوكێشه‌كانی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و ئه‌مریكادا ئه‌مریكا پلانێكی درێژخایه‌نی هاوبه‌ش و جیای بۆ كورده‌كان هه‌یه كه به‌شێوه‌یه‌كی گشتی كار له‌سه‌ر ئه‌وه‌ده‌كات بمێننه‌وه و به‌هێز بن ئه‌و ده‌سه‌ڵات و ناوچانه‌ی كه هه‌یانه له ده‌ستی نه‌ده‌ن چونكه ئه‌وه له چوارچێوه‌ی كاره هاوبه‌شه‌كانی هه‌ردوولادا به‌شێوه‌یه‌كی مه‌یدانی به‌رده‌وام ده‌بێت.\nئێستا له كۆی گشتی هاوكێشه سیاسیه‌كه‌ی نێوان ئه‌مریكا و كوردا گۆرینی تره‌مپ بۆ بایدن هیچ شتێك ناگۆڕێت، به‌ڵام به بۆچونی من تره‌مپ زۆر له بایدن و هه‌رسه‌رۆكێكی دیكه بۆ كورد له هه‌ر چوار پارچه‌ی كوردستان زۆر باشتره چونكه به شێوه‌یه‌كی زۆر باش توانیویه‌تی ئه‌و پرسانه‌ی كه هه‌رگیز باسنه‌كرێن ئه‌و باسی بكات و له ماوه‌ی رابردوودا زیاتر له 100 تویتی له‌سه‌ر كورد كردووه، چاوی به سه‌رۆكی هه‌رێمی كوردستان نێچیرڤان بارزانی كه‌وتووه و هه‌روه‌ها ئیلهام ئه‌حمه‌دی بینیوه وچه‌ندین جاریش له رێگه‌ی دامه‌زراوه‌كه‌یه‌وه كاری بۆ كورده‌كانی رۆژهه‌ڵاتی كوردستان كردووه.\nئه‌مریك و موشه‌كه‌كانی ئێران\nئه‌گه‌ر تره‌مپ ببێته سه‌رۆكی ئه‌مریكا ئه‌وا ئێران ده‌چێته قۆناغێكی زۆر مه‌تریسیدار و ترسناكتره‌وه، له هه‌نگاوێكدا زۆر زۆر نیزیك ده‌بێته‌وه له بژارده‌ی سه‌ربازی بۆ رووبه‌رووبونه‌وه‌ی ئێران، به‌ڵام گه‌ر بایدن ببێته سه‌رۆك ئه‌وا ئه‌گه‌ری دووباره پرۆسه‌ی ئاشتی ئه‌تۆمی له ئێران دروست ده‌بێته‌وه.\nئێستا دووباره ئێران هاریكاریه‌كی زۆر باشی تره‌مپی كرد به‌وه‌ی كه ببێته‌وه به سه‌رۆكی ئه‌مریكا ، چوونكه نمایشكردنی هه‌یدوو موشه‌كی قاسم سوله‌یمانی و ئه‌بوو مه‌هدی موهه‌ندیسی بالستی به جیهانی سه‌لماند كه به‌ڵێ ئێران نیاز پاك نییه و هه‌ر ده‌ستی بگات به هه‌ربڕه پاره‌یه‌ك له مووشه‌كه‌كانی سه‌رفده‌كات.\nهه‌رچه‌نده تێبینی زۆر گه‌وره له‌سه‌ر توانا مووشه‌كیه‌كانی ئێران هه‌یه به تایبه‌تی له هه‌دوو مووشه‌كی بالیستی حاجی قاسم و ئه‌بوو مه‌هدی مووهه‌ندیس چونكه ئه‌و مووشه‌كانه‌ش وه‌ك زولفه‌قار و ئه‌وانی دیكه توانای ئامانج پێكانیان نییه و ئه‌گه‌رێكی گه‌وره هه‌یه كه هه‌ردوو مووشه‌ك وه‌ك چه‌كێكی نمایشی سه‌یر بكرێن و ئێران نه‌توانێت هیچكامیان له سنوری ده‌روه‌ی وڵاته‌كه‌ی به‌كار بهێنێت بۆ هه‌ر كرده‌وه‌یه‌كی  سه‌ربازی كه خۆی بیه‌وێت.\nواشنتن باس له‌وه‌ده‌كات ئه‌و مووشه‌كانه مه‌ترسین بۆسه‌ر دراوسێكانی ئێران و به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی ئه‌مریكا له ناوچه‌كه‌دا، به‌ڵام ئه‌وه به‌و واتاییه نییه كه ده‌سته وه‌ستانبن به‌رامبه‌ر به هه‌ر هێرشێكی گه‌وره كه تاران بیكاته سه‌ر دۆسته‌كانی به تایبه‌تی ئسرائیل.\nئێستا ئێران به به‌رهه‌م هێنانی ئه‌و مووشه‌كان كارتێكی به‌هێزی خسته به‌رده‌م ئه‌مركیه‌كان كه ده‌نگی خۆیان بخه‌نه پاڵ تره‌مپ بۆ ئه‌وه‌ی پرۆژه‌كه‌ی تره‌مپ بۆ رووبه‌رووبونه‌وه‌ی ئێران سه‌ربگرێت و بتوانن دواجار رووبه‌رووی ئه‌و مه‌ترسیه ببنه‌وه كه پێیان وایه مه‌ترسیه‌كی سووره له‌سه‌ر وڵاته‌كه‌یان .\nله‌و نێوه‌نده‌شدا دووباره به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی مووشه‌ك له لایه‌ن ئێراندا كه هاندانێكه بۆ هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ی تره‌مپ به‌هه‌مان شێوه پشتیوانیه‌كه له كورد چونكه ئه‌و مووشه‌كانه ده‌توانن ده‌روازه‌یه‌كی نوێ بن بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌مریكا تێبگات پێویسته به‌دوای هێزه ئۆپۆزسیۆنه به‌هێزه‌كانی ئێراندا وه‌ك به‌دیلی ئاینده‌ی ده‌وڵه‌ت لێیان بڕوانێت.


دوایین نوێكردنه‌وه ئاب 15, 2017\nلەسەر ئاستى جیهان بۆ هەڵسەنگاندنى ئاسایشى ئابوورى، قەبارەى پابەندبوونى وڵاتان بە ئاسایشى خۆراک لە بەر چاو دەگیرێت، بۆیە دەکرێت بڵێین سەدەى 21، سەدەى پابەندبوونە بە ئاسایشى خۆراک، وڵاتان ڕاستە هەریەک لە بارودۆخێکى تایبەتى ئابوورین و ئاستى پێشکەوتنیان جیاوازە، بەڵام لەخاڵێکى دیاریکراو کەدابینکردنى خۆراکە هاوبەشن وکار بۆ دابینکردنى خۆراکى کوالێتى بەرز بەنرخێکى گونجاو دەکەن، بۆیە بەبەردەوامى ئاسایشى نەتەوەیى وڵاتان پەیوەست دەکرێت بە ئاسایشى خۆراک و دەکرێت بلێین ئاسایشى خۆراک، پارێزەرى ئاسایشى نەتەوەییە.\nوە دەتوانین بڵێن ئاسایشی خۆراک بریتیە لە: دابینکردنی خۆراکی پێویست لەرووی چەندێتی و چۆنێتی بۆ سەرجەم دانیشتوان و لەسەرجەم بارودۆخەکان تەنانەت لەکاتی جەنگ و گەمارۆی ئابووری و ناسەقامگیری ڕامیارى ، ئەویش بە پشت بەستن بە دەرامەتە ناوخۆیەکان بۆ بەرهەمهێنانی ناوخۆ.\nبەڵام ئایا لەکوردستان ئاسایشى خۆراک دابینکراوە؟ ئەگەر کراوە چۆنە؟ ئەگەر نەکراوە بۆچى نەکراوە و دەکرێت چۆن دەستپێبکرێت؟\nسەبارەت بە هەبوونى ئاسایشى خۆراک لە کوردستان لیدوان و هەڵویستى جیاواز دەبیستین لە حکومەت و پسپۆرانى ئابوورى، بەڵام بە خوێندنەوەیەک بۆ ژمارەکان دەکرێت بڵین بەشێک لە ئاسایشى خۆراک لە کوردستان هەیە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا کۆمەڵێک گرفت لەبەردەم دابینکردنى ئاسایشى خۆراک هەیە.\nهەرچەند بەپێى وڵاتان ئاستى دابینکارى ئاسایشى خۆراک جیاوازە بەڵام بەشێوەیەکى گشتى ئەو ناوچانەى تا ئێستا لەرووى ئاسایشى خۆراک نەیانتوانیوە سەرکەوتووبوون لەچەند خاڵێک هاوبەشن:\nزیادبوونی ژمارەی دانیشتووان، لەزۆرێک لە وڵاتانى جیهان تاوەکو ئێستا کارى یەکخستنى هاتنە دونیاى مناڵ نەکراوە، بۆیە زۆرجار نەتوانراوە پلانى دابینکارى خۆراک وەک خۆى جێبەجێ بکرێت.\nبەرزبوونەوەى نرخى خۆراک: لەزۆرێک لەناوچەکانى جیهان بەهۆى سیستەمى بەرێوەبردنى سیاسى وزۆرجار ڕوودانى تەنگەژەى ئابوورى و سیاسى و ئەمنى و ژینگەیى، نرخى خۆراک و بەرهەمى رۆژانەى هاوڵاتیان گۆرانى بەسەرداهاتووەو و دەبێتە هۆى بەرزبوونەوەى نرخى خۆراک.\nکەش و هەوا و ژینگە: تێکچوونى کەش و هەوا و گۆرانى پلەکانى گەرما لەسەر زەوى، یەکێکى دیکە لەگرفتە بەردەوامەکانى زۆرێک لەوڵاتانە، کە ناتوانن پلانى دابینکارى ئاسایشى خۆراک وەک خۆى جێبەجى بکەن، کە لەئەنجامى تێکچوونى کەش و هەوا زۆرجار ئاستى بەرهەم لاواز دەبێت و ڕووبەڕووى کەمبوونەوە ى دەکات.\nسەبارەت بەوەى ئایا ئاسایشى خۆراک لەکوردستان دابینکراوە یاخود نا؟ هەوڵدەدەین بەچەند شیکردنەوەیەکى جیاواز ئاستى بەرهەمە گرنگەکان لە ناوخۆى کوردستان شییبکەینەوە وەکو بەرهەمى (گەنم، جۆ، برنج، تەماتە، سەوزە، پەتاتە و چەند بەرهەمێکى دیکە)…ئەوکات ئێوە دەتوانن هەڵسەنگاندن بۆ قەبارەى ئاسایشى خۆراک لەکوردستان بکەن.\nبەڵام ئایا گرفتەکانى بەردەم دابینکارى ئاسایشى خۆراک لەکوردستان چییە:\nکەمتەرخەمى حکومەت بەرامبەر کەرتى کشتوکاڵ بەئەندازەیەک لەساڵانى ڕابردوو تەنیا 1.2% کۆى گشتى بودجەى بۆ کەرتى کشتوکاڵ تەرخانکردووە، بۆ باشترکردنى ئاسایشى خۆراک پیویستە گۆرانکارى لەتێروانێنى حکومەت بۆ کەرتى کشتوکاڵ بێتە کایەوە.\nزیادبوونى ژمارەى دانیشتوان بەبى پلان وەک چۆن لەسەر ئاستى جیهان مەترسى بەردەم ئاسایشى خۆراکە بەهەمان شێوە بۆ کوردستانیش بەهۆى نەبوونى پلانى زیادبوونى دانیشتوان دەکرێت بەیەکێک لەمەترسییەکان سەیر بکرێت.\nبەکارنەهێنانى تەکنەلوژیا لەکەرتى کشتوکاڵ ونەبوونى پلانى پەرەپیدانى لەلایەن حکومەت و کەمتەرخەمى کەرتى تایبەت یەکێکى دیکەیە لەگرفتەکانى بەردەم کەرتى کشتوکاڵ و زیادبوونى خۆراکە.\nshort URL: https://yallairaq.com/ku/YS74S\nبەرهەمى گۆشتى سوور و سپى لە کوردستان\nبەگوێرەی فینگ شوی قسەکانی نەنکت ڕاستن!دواترگلەیی مەكە بڵێی دڵم توندە


پارتی چۆن بۆشایی سیاسیی و یاسایی پڕ ئەکاتەوە؟…. بەهرۆز جەعفەر – Dengekan\nbyBahroz Jafar\tMarch 9, 2017\tGeneral, Opinion\nدوو ڕۆژ پێش ئەوەی لەلایەن هێزەکانی (پ،د،ک) ەوە دەستگیر بکرێت، کاک دکتۆر ” محەمەد کیانی” تەشریفی هێنا بۆ سولەیمانی و، هاوڕێی ئازیزم دکتۆر سالار باسیرەش ئامادەگی هەبو، زۆر بیروڕامان ئاڵوگۆڕ کرد لەسەر ئەوەی کە ئەگوزەرێت، دکتۆر “کیانی” مکوڕ بو، لەسەر ئەوەی کە هیچ نەکردن نابێت و، ئەبێت شتێک هەر بکەین و، ئەمەش پێویستی بە تواناو ئەدڤایزی هەموومانە، کە پێکەوە بین، لێرەدا زۆر ئەم کاراکتەرەم خۆشویست، لەبەر خەمخۆریی و هەڵوێستەکانی، وتیشی ” جارێک تۆ لە سولەیمانی سیمینارت هەبووە، من لە هەولێرەوە تەنها لەبەر ئەوە هاتووم و ئامادەبوم”.\nکاراکتەرێکی وا ناسنامەی بەریتانی هەیە، ئەندامی جڤاتی نیشتیمانی حزبێک بوە ، ئەندامی پەرلەمانی عێراق بووە، پزیشکێکی کارامە، لەسەردەمی بەعسدا بخرێتە زیندان، لە ۱۷ی شوبات ئازار بدرێت، پێمگوت دکتۆر گیان، سیاسەت و واقیع شتێکەو، هەڵوێست و ڕەخنەش شتێکی تر، لێرەدا لە پێش دا دەستەڵاتێکی بێدەربەست هەیە، کە بۆشایی فیکریی و یاسایی و سیاسیی لە کۆمەڵگەدا دروست کردوە، خەڵکیش هێدی هێدی پەنا بۆ ئەفکارو ئایدۆلۆژیاو دیدی تر ئەبات، ئەوەی سەلەفیەتە سەلەفیەتە، ئەوەی بیریی داعشی هەیە، ئەوا هەیەتی، ئەوەی پەیوەندیی ئەکا بە حەشدی شەعبیەوە ئەیکات، ئەوەی بۆی بلوێ کۆچی هەندەران ئەکا، هەشە عیشقی بیری سەختی ئۆجەلان و پەکەکەیەو، ئەیەوێ ئەو ئەزمونە لە باشور سەربخات، هەمووی بەرئەنجامی بۆشایی و شکستی حوکمڕانی کوردیی خۆیەتی لەم ناوچەیە، بەڵام ڕەنگە ئەو میکانیزم و ئالیەتەی جەنابتان هەڵەی تیابێت کە گرتوتانە بەر ( نوکتەیەکی کوردەواریشمان ووت)..بۆیە ئەگەر هەروا بەردەوام بیت، ڕاستە هەڵوێستەکەت جوانە، بەڵام دیسان ئەکەویتە زیندان و، تۆمارکردنی ئەو حزبەش بە نیازیت هاوکارت بین، ئەکەوێتە کێشەوە، دوایی دکتۆر سالار گوتی” تۆ سوعبەت نازانی، ڕێک فیشەکی خۆت ئەتەقێنی، نە ئەبو واو وا…”. وەڵا دوای بیستوچوار کاتژمێرێک لە قسەکانی ئێمە، هێزەکانی پارتی هێرش یان کردە سەر یەپەژەو، بۆ ڕۆژی دوای ئەوەش دکتۆر “کیانی” ئەڕوا داوای ئاشتی نیشتیمانی ئەکاو، دروشمەکانی ڕۆژئاوا بەرز ئەنرخێنێ، ئینجا ئەخرێتە زیندان.!\nدکتۆر “کیانی” هەر ئازاد ئەبێت، ئێمەش بێلایەنانەو ئازادانه دیراساتی خۆمان ئەکەین و، کێ پێویستی بە ڕاڤەیەک بێت لە فەلەکی چاکسازیی و ڕزگاریخوازیی نیشتیمانی و بیناکردنی ئاشتی دا بێت، لە خزمەتی دا ئەبین، بەڵام ئەوەی ئازاد نابێت، خودی پارتی دیموکراتی کوردستانە، چونکە بۆشایی؛ یاسایی ، فیکریی، سیاسیی دروست کردووە، ئەوە گریمان سەلەفیەکان و حەشدی شەعبی و داعش و پەکەکەو …تادوایی هەموویان بەیەک بڕو ئاڕاستە گەشە ئەکەن و، ڤایرۆسن، بەڵام ئەم ڤایرۆسە بەرئەنجامی نەبونی یەکسانی و شەفافیەت و، نە بونی یاساو دەستورە لە هەرێمی کوردستان، خەڵک لە کوردوستان یاسایەکی جێبەجێکراویان نییە کە پەیوەندیی نێوان تاکەکان ڕێک بخات، مەعریفەیەک یان نییە خۆیانی پێوە سەرقاڵ بکەن، لەو بازاڕە بە ڕووخساریانا دیارە کەسایەتیان تێک شکێنراوە، چما ئەمە کێیە ئەڵێ پەکەکە ڕێز لە یاساکانی هەرێم ناگرێت؟! هەرێم خۆی ڕێز لە یاسا ئەگرێت؟. هەرێم دەستەڵات و یاسای هەبێت چۆن کەسێک ملیارێک و سەت و بیست و دوو ملێون دۆلاری خەڵکەکەی ئەدۆڕێنێت؟…\nمەترسیدارترین حاڵەت لە زانستی سیاسی دا، ئەو شۆکەیە کە لەسیستەمەکان ئەداو، بۆشایی سیاسیی دروست ئەکا، دۆخی ئێستای لیبیا، سوریا، عێراقی دوای بەهاری عەرەبی، هۆکارەکەی بریتیە لە شکستی دەوڵەت و شکستی نەتەوە، پێویستە هەڵوەستە لەسەر (State formation and state deformation in the MD) بکەین، ئەمە یانی ئەو ستراکچەرانەی کە دەوڵەتی لەم ناوچەیە لەسەر بیناکراوە شکستی هێناوە. ڕۆشنتریش ئەگەر بۆشایی سیاسیی و یاسایی و فیکریی لە چوارچێوەی هەرێم و کۆمەڵی کوردیدا دروست بێت، ئەوا هەرچی فیشەک و کەرەستەی سەربازیی هێزە هەرێمیەکان هەیە لەم ناوچەیە تاقی ئەکرێتەوە، بەتایبەتیش ناوچەی سولەیمانی تا کەرکوک و دووز و باقوبە، بۆیە ئەمەش لاسەنگی هێزو جوگرافیاو هەموو شتێکی کوردوستانی لێ دەکەوێتەوە…\nPrevious سەما لە گەڵ سەرۆک … شاهۆ تۆفیق\nNext ئافره‌ت ئامرازه نه‌ك ئامانج … به‌ختیار محه‌مه‌د


بارزانى د نامەیێن وەلاتێن بیانى دا\n2019-06-11 [11:32 AM]\nنڤیسینا : رمظان نصرالدین کێڤلى\nد پەیوەندیێن نیڤ دەولەتى دا چەندین جورێن دانپێدانێ هەنە ب (وەلات یان حکومەت) یان ئەو پروسا ل وەلاتى یان هەرێمێ دهێتە ئەنجام دان، دانپێدان ئانکو وەلاتەک یێ ئامادەیە هەمى دام و دەزگەهێن وەلاتێ دى ب شەرعى ب هەژمێریت و سەرەدەریێ دگەلدا بکەت دیسان وەکو هەڤپەیمانەک دگەلدا بەردەوام بیت، گەلەک ژ وەلاتێن دونیایێ ب تایبەت وەلاتێن کاریگەر ل سەر ئاستێ نیڤ دەولەتى و هەرێمایەتى پشتى هەلبژارتنا نێچیرڤان بارزانى وەکو سەروکێ هەلبژارتى یێ هەرێما کوردستانێ ب چەندین رێکێن جودا جودا پیروزباهى گەهاندینە سەروکێ هەرێمێ و زوربەى وان پێناسەکا تایبەت داینە کەسایەتیا سەروکێ هەرێمێ و ئەگەر خاندنەک یان شروڤەیا ئەڤان پێناسان بهێتە کرن هەم دانپێدانەکە ب وێ پروسا شەرعى ئەوا ل هەرێما کوردستانێ هاتیە ب رێڤەبرن هەم پشتەڤانیەکا نەراستەخو یە بو ئەزمونا گەلێ کورد ل قوناغا داهاتى چونکە هەرێما کوردستانێ د قوناغەکا راگوهاستانێ دایە بەرەف ئەزمونەکا دیموکراسى یا نمونەیى ل دەڤەرێ چونکە تانوکە مە نەشیایە ب گەهینە قوناغا پێویست د ئەزمونا دیموکراسیەتێ دا.\nوەلاتەکێ مینا ئەمریکا چەند پێناسێن جورا و جور بو کەسایەتیا سەروکێ هەرێمێ کرینە ئێک ژوان پێناسا دەمێ ژلایێ شیرەتکارێ ئاسایشا نەتەوەیى یا ئەمریکى ڤە دهێـتە کرن دەمێ دبێژیت (هەڤپەیمانێ مە یێ بەردەوام ل روژهەلاتا ناڤەراست)، ئەڤێ چەندێ زور رامانێن خو هەنە و ئەمریکا هەمى دەمەکى دێ کار ل سەر پاراستنا بەرژەوەندێن هەڤپەیمانێن خو کەت ل دەڤەرێ و ناهێلیت گەف و مەترسى لسەر هەڤپەیمانێن وێ زاڵ بن بەلکو دێ هەول دەت ئەوان گەف و مەترسیان کێم بکەت چونکە رولێ کاک (نێچیرڤان بارزانى) د چارەسەر کرنا کێشە و گرفتێن ل دەڤەرێ هەین دیار بویە و شیایە ببیتە چەترەک بو پاراستنا سەقامگێریێ ل دەڤەرێ..\nوەزیرێ دەرڤە یێ ئەمریکا ژ سەروکێ داهاتى یێ هەرێمێ خواست کو پەیوەندیێن هەولێر و بەغدا باشتر بکەت و هەول بهێنە دان کێشە و گرفت بهێنە چارە کرن، ئەڤە ددەمەکى دایە کو (برێک مەکگورک/ هنارتیێ سەروکێ ئەمریکا) ددەتە دیارکرن کو روژهەلاتا ناڤەراست پێویستى ب کەسایەتیەکا وەکو کاک (نێچیرڤان هەیە..\nئەز باوەرم یێ پیچەک شارەزایى د سیاسەتێ دا هەبیت دزانیت کا کاریگەریا (نێچیرڤان بارزانى) ل روژهەلاتا ناڤەراست چەندە ب تایبەت د پرسێن هەرێمایەتى دا یانژى دیتن و بوچونێن وى بو ئەوان کێشە و گرفتێن هەین.\nژلایەکێ دى ڤە وەلاتێن ئەوروپى هەروەسا روسیا و ئیران و تورکیا و چەندین وەلاتێن دى ژى ب تایبەت (بریتانیا) پیروزباهیێن تایبەت ل بەرێز (نێچیرڤان بارزانى) کرینە و پەسنا رول و کاریگەریا وى هاتیە کرن بو داهاتى نەخاسمە د پرسێن هەلاویستى دا ل دەڤەرێ، ئەڤە هێزەکا دى یا دبلوماسى ددەتە پێگەهێ سەروکاتیا هەرێمێ وەکو دەزگایەکێ شەرعى ل هەرێما کوردستانێ و پیروزباهى و پەیامێن ئەڤان وەلاتان نەراستەخو دانپێدانە ب کیانێ هەرێما کوردستانێ ژ هەمى ئالیەکێ ڤە.\nکوردستان د چەندین قوناغێن نەخوش و دژوار دا دەرباز بویە چ ئەو قوناغێن ئابورى و هەبونا سزا و ئابلوقێن جوراوجور بن ل سەر خەلک و هەرێما کوردستانێ یان سەپاندنا شەرەکێ نەخازراو ل سەر مللەتێ کورد یان ئەو کێشە و گرفتێن بەشەکێ لایەنێن سیاسى ل نافخودا هاتینە دروست کرن بەرامبەر حکومەتا هەرێمێ بەلێ هەمى دەمەکى کلیلێن چارەسەرکرنا ئەڤان پرسگرێکا د ئامادەبوینە ب گیانێ لێبورین و ئاڤاکرنێ کوردستانێ بەرەف قوناغێن باشتر ببەن و ئەو قوناغێن سەخت دەرباز کرینە..\nسیاسەت و ئیدارەکرن ب زەلامێن دەولەتێ دهێنە کرن لەورا گرنگ بویە ئەڤان هەمى وەلاتان پشتەڤانى ل هەلبژارتنا سەروکێ هەرێمێ کرى و دهێتە چاڤەرێ کرن کو پەیوەندیێن هەرێمێ بەرەف باشتر بچن.\nئەم هەواڵە 6019جار خوێندراوەتەوە


chrik – پەڕە 12 – چاونیوز\nچاونیوز: دوو کۆڵبەر لە سنوورەکانی نەوسوود و سەردەشت بە تەقەی هێزە نیزامییەکانی ئێران بریندار بوون. بەپێی هەواڵی گەیشتوو بە چاونیوز، ڕۆژی شەممە ٨ی خەرمانانی ١٣٩٩، هێزەکانی کۆماری ئیسلامی ئێران لە سنوورەکانی سەردەشت بەرامبەر گوندی زەڵێی باشووری کوردستان لەنێوان گوندی گۆڕەشێر و نۆکان لەشوێنێک بەناوی خڕێ حەزیای دەکەونەکەمینی هێزە نیزامییەکانی ئێران …\nچاونیوز: دوای واژۆی نێزیک بە ٥٠ ڕێکخراوەی مەدەنی لە نێو خەڵکی کوردستان ئێستا واژۆی نێزیک بە ١٠٠ مامۆستای زانکۆ وەکوو نۆوام چامسکی و بیشکچی و دەیان مامۆستای‌تر ئەو ڕاستیەمان بۆ دەردەخا کە ئەم پرسە پرسێکی گرینگ و حاشاهەڵنەگرە و ئەوە خواستی خەڵکە کە بەرەو کردەوەیی‌کردنی پەروەردە بە زمانی دایکی هەنگاو …\nبریندار بوونی پێنج کۆڵبەر لە سنوورەکانی کوردستان\n19ی ئابی , 2020\tهەواڵ 0\nچاونیوز: ڕۆژی سێ شەممە ٢٨ی گەلاوێژی ١٣٩٩، هێزە نیزامییەکانی کۆماری ئیسلامی ئێران لە سنووری نەوسوود تەقە لە کاروانێکی کۆڵبەران دەکەن کە لە ئاکامدا کۆڵبەرێکی ٢٢ ساڵە بەناوی سەعدی میرزایی فیشەکێکی وەبەر لاقی دەکەوێ و بریندار دەبێ. سەعدی میرزایی خەڵکی ئاوایی قالیچەی سەر بە شاری سەلاسی باوەجانیە. هەر لەوڕۆژەدا و هاوکات …\nفتوای جیهادی خومەینی دژ بە خەڵکی کوردستان/ سمایل شەرەفی\n18ی ئابی , 2020\tچاو نیوز 0\nچاونیوز: (گۆشەیەک لە جینایەتەکانی ڕێژیم لە ناوچەی هەوشار) دوای ڕاگەیاندنی فتوای جیهادی خومەینی، ڕێبەری تازە بە دەسەڵات گەیشتووی شۆڕشی ئیسلامی لە ئیران دژ بە خەڵکی کوردستان لە ٢٨ی گەلاوێژی ١٣٥٨ی هەتاویدا، یەکێک لەو ناوچانەی کوردستان کە وەک باقیی شوێنەکانی دیکەی کوردستان کەوتە بەر پەلاماری هێزە سەرکوتکەرەکانی ڕێژیم، ناوچەی هەوشار بوو. …\nلە ئاکام کەمینی هێزە چەکدارەکانی حکومەت لە ناوچەی ئورمیە، کۆڵبەرێک بریندار و سێ کۆڵبەری دیکە دەسبەسەر دکرێن\nچاونیوز: لە ئاکام کەمینی هێزە چەکدارەکانی هەنگی سنووری ئێران لە ناوچەی ئورمیە، کۆڵبەرێک بریندار و سێ کۆڵبەری دیکە دەسبەسەر دکرێن. بەپێی هەواڵی چاونیوز، ڕۆژی شەممە ٢٥ی گەلاوێژی ١٣٩٩، دەستەیەک لە کۆڵبەرانی ناوچەی سنووری ئورمیە دەکەونە کەمینی هێزە نیزامییەکانی هەنگی مەرزی و لە ئاکام تەقەی ئەو هێزانە کۆڵبەرێک بە ناوی سەلمان …\nچاونیوز: بە هۆی تەقەی هێزەکانی رژیم دوو کاسبکاری کورد لە نزیک زەنجان کوژران بە پێێ هەواڵی چاونیوز، ڕۆژی یەکشەمە ۲٦ ی گەلاوێژی ۱۳۹۹ی، هێزە چەکدارەکانی رژیم تەقەیان لە ئوتۆمبێلی کاسبکارێکی کورد کردووە و لە ئاکامدا کاسبکارێک بە ناوی عەلی ئەشرەفیان هەر لە جێدا گیانی لە دەستداوە و کاسبکارێکی دیکە بەناوی …\nئەرسەلان یاسینی بە تاوانی کوشتنی بەئانقەست لەسێدارە درا\nچاونیوز: حوکمی ئێعدامی ئەرسەلان یاسینی لە زیندانی ورمێ جێبەجێ کرا. بەپێی هەواڵی چاونیوز، کازێوەی ئەمڕۆ دووشەممە ٢٧ی گەلاوێژی ١٣٩٩، حوکمی ئێعدامی هاونیشتمانییەکی خەڵکی نەغەدە بەناوی “ئەرسەلان یاسینی” لە بەندیخانەی ورمێ جێبەجێ کرا. ئەرسەلان ١٢ ساڵ پێش کاتێک کە تەنیا ٢٠ساڵە بووە نەنک و باپیری خۆی کوشتبوو و هەر زوو بە …\nلاپەڕەی 12 لە 138یەکەمین «...«1011121314\t»\t203040...» دواین


مووشەکی سووتەمەنیی شل - ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد\nھێلکاریێکی سادەی موشەکی شلە سوتەمەنی ١. موشەکی سوتەمەنی شل. # ئۆکسیدایزەر. # ترۆمپەکانی ھەلگری سوتەمەنی و ئۆکسیدایزەر. # ژووری سوتان ھەردوو شلەکە تکەلدەکات و دەسوتێنێت ٥. ئەگزۆزە گەرمەکە لە قوڕگەوە دەخنکێنرێت، کە لە نێوان شتەکانی تردا، بڕی پالدانی بەرھەمھاتوو دیاریدەکات. # ئەگزۆزی مووشەک.\nمووشەکی سووتەمەنی شل یان مووشەکی شل (بە ئینگلیزی: Liquid-propellant rocket) بزوێنەری مووشەک بەکاردەھێنێت کە سوتەمەنی شل بەکاردەھێنێت. شلەکان خوازراون چونکە چڕیە زۆرەکەی ڕێگە دەدات کە قەبارەی سوتەمەنی تانکەکان بە ڕێژەیی کەمبێت، وە دەکرێت کە تێربۆترۆمپەکانی دەردەری ناوەکی سوک بەکاربھێنین بۆ پالدانی سوتەمەنییەکە لە تانکەکانەوە بۆ ژووری سوتان، کەوەش مانای ئەوەیە کە دەتوانرێت سوتەمەنییەکە لەژێر پەستانێکی نزمدا بھێلرێتەوە، کەوەش ڕێگە بە بەکارھێنانی بارستەی کەمی سوتەمەنی تانکەکان دەدات، کە بووە ھۆی تێکڕای بەرزی بارستەی مووشەکەکە.\nگازی ناوەکی خەزنکراو لەژێر پەستانێکی بەرزدا لە تانک ھەندێکجار لە جیاتی پالنەرەکان بەکاردێت لە بزوێنەری سادەی بچووک بۆ بەزۆری پالنانی سوتەمەنییەکان بۆناو ژووری سوتان، ئەو بزوێنەرانە لەوانەیە تێکڕایەکی کەمی بارستەیان ھەبێت، بەلام ھەمیشە زۆر باوەڕپێکراون، وە لەبەرئەوە بە فراوانی لە سەتەلایتەکان بەکاردێت بۆ چاودێریکردنی خولگە.\nشلە مووشەک دەتوانرێت ببێت بە بە مووشەکی ی کە تەنھا یەک جۆری سوتەمەنیبەکاردەھێنێت، یان مووشەکی دووانەسوتەمەنی کە دوو جۆر سوتەمەنی بەکاردەھێنێت، مووشەکی سیانەسوتەمەنی کە سێ جۆر سوتەمەنی بەکاردەھێنێت دەگمەنە، ھەندێک لە دیزاینەکان دەخنکێنرێن بۆ کرداری پالنانی گۆراو و ھەندێکیش لەوانەیە دوبارەکارپێبکرێنەوە پاش بەکارھاتنیان لە ئاسمان، بزوینەری شل لە مووشەکە ھایبریدییەکانیش بەکاردێن، لەگەل ھەندێک لە تایبەتمەندییەکانی مووشەکی ڕەق.\n٣ بنەمای کارکردن\n٤.١ کریجێنێک (Cryogenic)\n٤.٢ نیمچە کریجێنێک(Semi-cryogenic)\n٥.١ جۆرەکانی ئینجێکتەرەکان\n٥.٢ جێگیری سوتان\n٦ سووڕەکانی بزوێنەر\n٦.١ سووڕی ئالەگۆڕی بزوێنەر\nڕۆبێرت گۆدارد(Robert H. Goddard)لە دژی ساردی کەش و ھەوای ئینگلترای نوێ لە ١٦، ئازاری ١٩٢٦، چوارچێوەی دیارترین داھێنانەکانی بە دەستدەگرێت -یەکەم موشەکی شل.\nبیرۆکەی مووشەکی شل ھەروەکو لە ناوەڕۆکە نوێیەکاندا تێگەیشتراوە یەکەم جار لە کتێبی (The Exploration of Cosmic Space by Means of Reaction Devices)دەرکەوتووە لە لایەن مامۆستای قوتابخانەی ڕوسی (Konstantin Tsiolkovsky). ئەو زانستنامەیە کە لەسەر کەشتیوانی ئاسمانی بوو لە ئایاری ١٩٠٣ بلاوکرایەوە، بەلام ڕەوانەی دەرەوەی ڕوسیا نەکرا ھەتا چەند سالێک پاشتر و زانا ڕوسییەکان گرنگییەکی کەمیان پێدا.\nیەکەم گەشتی مووشەکی سوتەمەنی شل ئەنجامدرا لە ١٦ ئازاری، ١٩٢٦ لە Auburn, Massachusetts,، کاتێک پڕۆفیسۆری ئەمریکی د. ڕۆبێرت گۆدارد ئامێرێکی گواستنەوەی ھاویشت بە بەکارھێنانی ئۆکسجینی شل و گازۆلین وەکو بزوێنەر. مووشەکەکە ک ناوی "Nell"ی لێنرابوو، تەنھا ٤١ پێ بەرزبۆوە لە ماوەی ٢٫٥ چرکە گەشتکردندا کە لەکۆتایی لەناو زەویێکی کەلەرم کۆتاییپێھات. بەلام پشاندانێکی گرنگ بوو کە بەکارھێنانی سوتەمەنی شل لە مووشەکەکاندا لەتواناداھەیە. گۆدارد ئەو بیرۆکەیەی ٥٠ سال پێشتر خستبووڕوو بەلام لە ١٩٢١ بەجدی کرایە ژێر تاقیکردنەوە. نووسەری ئەلمانی-ڕۆمانی ھێلمان ئۆبێرث کتێبێکی لەسالی ١٩٢٢ بلاوکردەوە کە تیادا پێشنیاری بەکارھێنانی شلە سوتەمەنییەکان دەکات.\nلە ئەلمانیا، ئەندازیارەکان و زاناکان بەتەواوەتی تێکەلبون لەگەل مووشەکی سوتەمەنی شل، دروستکردن و تاقیکردنەوە لەسەری لەسالەکانی ١٩٣٠ لە کێلگەیەکی نزیک بڕلین. ئەو گرووپە نەزانەی مووشەک VfR,کە وارنەر ڤۆن(Warnher von) ی لەخۆدەگرت، کە بوو بە بەڕێوبەری دەزگای توێژینەوەی سەربازی کە دیزاینی چەکی مووشەکی V-2ی کرد بۆ نازیەکان.\nوێنەیەکی نمونەیەکی بنچینەیی فڕۆکەی موشەکی He 176 V1\nلە کۆتایەکانی ١٩٣٠، بەکارھێنانی پالنەری مووشەکی بۆ گەشتە لەبارەکان بەجدی تاقیکردنەوەی لەسەر دەکرا، کە Heinkel He 176ی ئەلمانی یەکەم گەشتی لەباری بە بەکارھێنانی بزوێنەری مووشەکی سوتەمەنی شل ئەنجامدا. کە دیزاینکرابوو لەلایەن ئەندازیاری فرۆکەوانی ئەلمانی ھێلمۆث وۆلتەر لە ٢٠ ی حوزەیرانی، ١٩٣٩. تاکە بەرھەمی فرۆکەی جەنگی بۆ بینینی خزمەتی سەربازی، Me 163 Komet لە سالی ١٩٤٤–٤٥، ئەویش دیزاینی وۆلتەری مۆتۆری مووشەکی سوتەمەنی شلی بەکارھێنا، Walter HWK 109-509، کە زیاتر لە ١٧٠٠کگف(١٦٫٧کن) ھێزی پالنانی بەرھەمھێنا بە وزەیەکی تەواو.\nپاش جەنگی جیھانی ٢ حکومەتی ئەمریکی و سەربازی مووشەکی سوتەمەنی شلیان وەک چەک دانا و بەجدی کاریان لەسەر کرد، یەکێتیی سۆڤیەتیش ھەمان شتی کرد، بەمشێوەیەش پێشبڕکێی ئاسمانی دەستیپێکرد.\nشلە مووشەکەکان دروستکران وەکو موشەکی monopropellantکە یەک جۆری سوتەمەنی بەکاردەھێنێت، مووشەکی Bipropellantکە دوو جۆر سوتەمەنی بەکاردەھێنێت، یان مووشەکی tripropellantکە سێ جۆر سوتەمەنی بەکاردەھێنێت. شلە مووشەکەکانی Bipropellantبە گشتی سوتەمەنی شل بەکاردەھێنن، وەکو ھایدرۆجینی شل یان سوتەمەنی ھایدرۆکاربۆن وەکوRP-1، وە ئۆکسیدایزەری شل، وەکو ئۆکسجینی شل. بزوێنەر لەوانەیە بزوێنەری موشەکی Cryogenic بێت، کە سوتەمەنی و ئۆکسیدایزەر، وەکو ھایدرۆجین و ئۆکسجین، گازن کە لەپلەیەکی زۆر نزمی گەرمیدا شلکراون.\nدەتوانرێت مووشەکی سوتەمەنی شل بخنکێنرێت (ھێزی پالنانی ھەمەجۆر) لەکاتێکی ڕاستیدا، و کۆنترۆلی تێکڕای تێکەلبوون بکرێت (تێکڕای تێکەلبوونی ئۆکسیدایزەر و سوتەمەنی)؛ دەتوانرێت بکوژێنرێتەوە و پێبکرێتەوە لەگەل سیستەمێکی داگیرسانی گونجاو یان سوتەمەنی داگیرسانی خۆیی،\nمووشکە ھایبریدییەکان ئۆکسیدازەری شل لەسەر سوتەمەنی ڕەق بەکاردەھێنن.\nھەموو بزوێنەرەکانی مووشەکی شل ترۆمپا و تانکیان ھەیە بۆ خەزنکردن و گواستنەوەی سوتەمەنی، سیستەمی ئینچێکتەر، ژووری سوتان کەبەزۆری شێوە لولەییە، وە یەک (ھەندێکجار دوو یان زیاتر) لە نۆزلەکانی مووشەک. سیستەمەکانی شلی دەتوانێت ھێزێکی پالنانی بەرزتر دابین بکات لە بزوێنەرەکانی مووشەکی ڕەق و ھایبریدی و دەتوانێت چوستی زۆر بەرزی تانک دابینبکات.\nبەپێجەوانەی گازەکان، سوتەمەنی شلی نموونەیی چڕییەکەی ھاوشێوەی چڕی ئاوە، بە نزیکەیی ٠٫٧–١٫٤گ/سم٣ (بێجگە لە ھایدرۆجینی شل کە چڕییەکی زۆر کەمی ھەیە)، لەکاتێکدا تەنھا ڕێژەیەکی دیاریکراوی پەستانی دەوێت بۆ ڕێگەگرتن لە ھەلمبوون. ئەم تێکەلەیە لە چڕی و نزمی پەستان ڕێگە دەدات کە تانکەکە زۆر سووک بێت؛ بە نزیکەیی ١٪ لە پێکھاتەکانی سووتەمەنییە چڕەکان و بەنزکەیی ١٠٪ بۆ ھایدرۆجینی شل (لەبەر چڕییە کەمەکەی و بارستایی جیاکراوی داواکراو).\nبۆ لێدان لە ژووری سووتان، پەستانی سوتەمەنییەکە لە ئینجێکتەرەکان پێویستە زیاتربێت لە پەستانی ژوورەکە؛ ئەمەش ئەنجامدەدرێت بە ھاریکاری ترۆمپەکان. ھەمیشە ترۆمپا گونجاوەکان ترۆمپای تێربۆی دەردەری ناوەکین لەبەر بەھێزی و کەمی کێشیان، ھەرچەندە ئالوگۆڕە ترۆمپەکان لە ڕابردوودا بەکاردەھاتن. ترۆمپاکانی تێربۆ ھەمیشە کێشیان کەمە و کارکردیان نایابە؛ لەگەل ئەو کێشەی کەلەسەر زەوی کەکەمترە لە ١٪ لە ھێزی پالنان. لەڕاستیدا، بەگشتی بزوێنەری پالنانی مووشەک بۆ تێکڕای کێش ترۆمپای تێربۆ لەخۆدەگرێت کە بەرزبۆوە بۆ ١٥٥:١ لەگەل بزوێنەری مووشەکی SpaceX Merlin 1Dوە بۆ زیاتر لە ١٨٠:١ لەگەل وەشانەکەی بۆشایی.\nبجگەلەوە، لەجیاتی ترۆمپەکان، دەتوانرێت تانکێکی گران بە گازێکی پەستان بەرز وەکو ھیلیۆم بەکاربێت، وە ترۆپماکە ھەلبگیرێت؛ بەلام delta- v ئەو قۆ‌ناغەی کە پێی دەگات زۆر نزمترە لەبەر بارستەی زیادی تانکەکە، کەمکردنەوەی ئەنجامدانی؛ بەلام بۆ بەرزییەکی زیاتر یان بۆشاییەکی زیاتر بەکارھێنانی بارستایی تانکەکە پەسندە.\nپێکھاتە سەرەکییەکانی بزوێنەری مووشەک لەبەرئەوە ژووری سوتانەکە (ژووری پالنان)، داگیرسێنەری گەرمی، سیستەمی پێدەری سوتەمەنی، ڤالڤەکان، ڕێکخەرەکان، تانکەکانی سوتەمەنی، وە نۆزلی بزوێنەری مووشەک. لەکاتی پێدانی سوتەمەنی بۆ ژووری سوتانەکە، بزوێنەرەکانی سوتەمەنی شل یان دەبن بە پێدەری پەستان یان پالنان، وە بزوێنەرەکانی پێدەری پالنان کاردەکەن وەکو سووڕی بەرھەمھێنەری گاز، سووڕی سوتانی بەقۆناغ، یان سووڕی فراوانکەر.\nدەتوانرێ بزوێنەری مووشەکی شل تاقیبکرێتەوە پێش بەکارھێنان، لەکاتێکدا بۆ مۆتۆڕی مووشەکی ڕەق پێویستە بەڕێوەبردنێکی توندی کوالێتی لەسەر دابنرێت لە کاتی دروستکردندا بۆ دلنیایی لە گرەنتیێکی باشتر، بزوێنەری مووشەکی شل دەتوانرێت بۆ چەندین گەشت دوبارە بەکاربێتەوە، ھەروەکە مەکوکی ئاسمانی و زنجیرە مووشەکەکانی Falcon 9.\nشلە موووشەکەکان سادەن لە بیرۆکە بەلام لەبەر بەرزی پلەی گەرمییەکەی و خێرایی جوولانەوەی پارجەکانی، زۆر ئالۆزن لە کارپێکردن.\nدەتوانرێت بەکارھێنانی شلە سوتەمەنییەکان ببەسترێت لەگەل ژمارەیەک پێشھات:\nلەبەرئەوەی سوتەمەنی ڕێژەیەکی زۆر لەبارستایی بار بەرەکە دەگرێت، ناوەڕاستی بارستایی بۆ دواوە دەگۆڕدرێت کاتێک سوتەمەنییەکە بەکاردێت؛ ئاساییانە کۆنترۆلی بار بەرەکە لەدەست دەدەی ئەگەر بێتو ناوەڕاستی بارستاییەکە زۆر نزیک بێتەوە لەناوەڕستی ڕاکێشانەکە.\nلەکاتی ئیشپێکردنی لەناو بەرگی ھەوادا، پەستان لەدیواری تەنکی تانکەکانی سوتەمەنی پێویستە ھەمیشە گرەنتی پەستانێکی ئەرێنیت پێبدات لەپێوەری پەستان بۆ دورکەوتنەوە لەکارەساتی لەناوچوونی تانکەکان.\nشلە سوتەمەنییەکان لەسەر سلۆش جێبەجێکدەکرێن، کە زۆرجار دەبێتە ھۆی لەدەستدانی کۆنترۆلی بار بەرەکە. ئەمە دەتوانرێت کۆنترۆلبکرێت لەگەل دۆزەرەوەکانی سلۆش لە تانکەکان وەھەروەھا یاسا کارامەکانی کۆنترۆلکردن لە سیستەمی ڕێنیشاندان.\nوە لەوانەیە زیانیان پێبگات لە لەرینەوەکانی پۆگۆ لەکاتێکدا مووشەکەکە زیانی پێدەگات لە سووڕە ناجێگیرەکانی تاودان.\nزۆرجار شلە سوتەمەنییەکان پێویستیان بە مۆتۆرەکانی ullage ھەیە لە نەبوونی ھێزی کێشکردن یان لەکاتی بەقۆناغ کردن بۆ دورکەوتنەوە لە ھەلمژینی گاز لەناو بزوێنەرەکان لەکاتی دەست پێکردن. ھەروەھا خراونەتە ژێر گێژەلۆکەیەک لەناو تانکەکە، بەتایبەتی کاتی بەرەو کۆتایی سوتانەکە دەچێت، کە ئەویش لەوانەیە ببیتە ھۆی مژینی گازەکە بۆناو بزوێنەرەکە یانیش ترۆمپاکە.\nشلە سوتەمەنییەکان دکرێت دزەبکەن، بەتایبەتیش ھایدرۆجین، کەلەوانەیە ببێتە ھۆی دروست بوونی تێکەلەیەکی بۆمبی.\nتێربۆ ترۆمپاکان بۆ پالنانی شلە سوتەمەنییەکان ئالۆزن بۆ دیزایین کردن، وە دەکریت تووشی باری سەختی شکەستھێنان بن، وەکو خێرایی زیادە ئەگەر لەکاتی ئیشپێکردنی بەشە وشکەکان یان ھاویشتنیان بەخێرایەکی زۆر ئەگەر پارجەکانی ئاسن لەکرداری دروست کردن بجنە ناو ترۆمپاکە.\nسوتەمەنییەکانی کریۆجێنێک(Cryogenic)، وەکو ئۆکسجینی شل، ھەلمی ئاو لەبەرگی ھەوادا دەبەستێت بۆ بەفر. ئەمە دەکرێت زیان بگەیەنێت یان قالبی سەگاوەکان و ڤالڤەکان و دەکرێت تووشی دزەکردن بێت وە چەندین شکەستی تر. بۆ دورکەوتنەوە لەو کێشەیە پێویستە زۆرجار ڕێکارەکانی ھێمن کەرەوە بەدرێژی بگرێتەبەر کە ھەولی لابردنی بڕێکی زۆر لە ھەلم لە سیستەمەکەدا کە لەتوانادایە. ھەروەھا بەفر دەتوانرێت دروستبێت لەدەرەوەی تانکەکە، وە دوایی دکەوێت و زیان بە بار بەرەکە دەگەیێنێت. کەفی جیاکەرەوەی دەرەکی دەتوانێت کۆمەلێک کێشە دروست بکات ھەروەکو بینرا لە کارەساتی مەکوکی ئاسمانی لە کۆلۆمبیا، سوتەمەنییەکانی Non-cryogenic نابنە ھۆی ئەم جۆرە کێشانە.\nشلە مووشەکەکانی خەزن نەکراو پێویستیان بە ئامادەکاریێکی باش ھەیە پێش ھاویشتن. ئەمە وایان لێدەکات کە کەمتر کرداری بن بەرامبەر بە مووشەکە ڕەقەکان لەزۆربەی سیستەمە چەکییەکاندا.\nھەزارەھا تێکەلە لەسەتەمەنییەکان و ئۆکسیدایزەرەکان تاقیکراونەتەوە بەدرێژایی چەندین سالە. ھەدێک لە دیارترین و کرداریانەترینیان بریتین لە:\nئۆکسجینی شل(LOX, O2) وە ھایدرۆجینی شل(H2,LH2)- بزوێنەرە سەرەکییەکانی مەکوکی ئاسمانی، قۆناغی سەرەکی و دووەم قۆناغ، BE-3ی شیپاردی نوێی ئەسلی شین، یەکەم و دووەم قۆناغ لە Delta IV، قۆناغە سەرووەکانیAres I, Saturn V دووەم و سێیەم قۆناغەکان، Saturn IBوە saturn Iوە ھەروەھا قۆناغی مووشەکیCentaur، قۆناغی یەکەم و دووەم لە H-II, H-IIA, H-IIB، وە قۆناغی سەرووی GSLV MK IIو GSLV MK III.\nئۆکسجینی شل (LOX) وە میثانی شل(CH4)-وە پێشکەوتنی ڕاپتەر(SpaceX) وە بزوێنەرەکانی(BE - 4(Blue origin\nیەکێک لە چوسترین تێکەلەکان، ئۆکسجین و ھایدرۆجین، کە دەنالێنن لەبەر نزمی پلەی گەرمی پێویست بۆ خەزنکردنی ھایدرۆجینی شل (لەدەوری ٢٠ K یان -٢٥٣٫٢C یان -٤٢٣٫٧ F) وە چڕی زۆر نزمی سوتەمەنی(٧٠ kg/m3 یان ٤٫٤ ib/cu ft، بەبەراورد لەگەل RP-١ لە ٨٢٠kg/m3 یان ٥١ ib/cu ft)، تانکی گەورەی پێوێستە کە دەبێت سووک و دابڕاو بێت. کەفی سووکی دابڕاو لەسەر بەشی دەرەوەی تانکی مەکوکی ئاسمانی دەبێتە ھۆی لەناوچونی مەکوکی ئاسمانی کۆلۆمبیا، کە پارجە شلەکان شکا، بالی زیانی پێگەیشت و بوە ھۆی گەڕانەوەی لەبەرگی ھەوادا.\nئۆکسجینی شل(LOX) و kerosene , RP -1 - Saturn V first stage، مووشەکی zenit , R-7 بار بەرە داڕێژراوەکان کە soyuz, Delta, saturn I وە یەکەم قۆناغەکانی Falcon 1, Falcon 9 ,Atlas , saturn IB, Titan I.\nئۆکسجینی شل (LOX) و ئەلکھول (ئیثانۆل،C2H5OH)، مووشەکە سەرەتایەکانی سوتەمەنی شل وەکو١١ئەلمانی(جەنگی جیھانی ٢)، A4,aka V-2وە Redstone.\nئۆکسجینی شل (LOX) و گازۆلین - یەکەم مووشەکی سوتەمەنی شلی ڕۆبێرت گۆدارد.\nئۆکسجینی شل(LOX) و یەکەئۆکسیدی کاربۆن(CO) کەپێشنیارکرابوو بۆ بار بەری ھۆپەری مەریخ (لەگەل ھێزێکی پالنانی دیاریکراو کەبە نزیکەیی ٢٥٠ س)، لەبەرئەوەی یەکەئۆکسیدی کاربۆن و ئۆکسجین دەتوانرێ ڕاستەوخۆ بەرھەمبێت بەھۆی شیکەرەوەی زرکۆنیۆمی کارەبایی لە بەرگی ھەوای مەریخ بێ ئەوەی پێویستی بە بەکارھێنانی سەرجاوەکانی ئاو بێت لە مەریخ بۆ بەدەستھێنانی ھایدرۆجین.\nNMUSAFS ME ١٦٣ب کۆمەت\nT-Stoff(٨٠٪ پێرئۆکسیدی ھایدرۆجین، H2O2 وەکو ئۆکسیدایزەر) وەC-Stoff (میثانۆل، CH3OH، و ھیدراتی ھایدرازین، (N2H4•n(H2O وەکو سوتەمەنی) - بەکاردێت بۆ ھیلمۆث- وۆلتەر- وێرک HWK 109 - 509A، وە خێزانی بزوێنەری -B و -C بەکاردێت لەسەر Messerschmitt Me 163B Komwt، فڕۆکەی جەنگی مووشەکی کە لەجەنگی جیھانی ٢ بەکارخرا، وە Ba 349 natterکە نمونەیەکی وەستێنەری VTOە.\nترشی نایتریک(HNO3) و کیرۆسین - نمونەکانی مووشەکی جەنگی soviet B-1 و MiG I-270، scud - a,aka ss-1 SRBM، ترشی نایتریکی سووڕی دووکەلی ڕێگەگر(HNO3 + N2O4,IRFNA) و دووانە ناجونییەکی ھایدرازین UDMH,(CH3)2N2H2) -soviet scud-C, aka SS-1-c,-d,-e)\nترشی نایتریک ٧٣٪ لەگەل تێترائۆکسیدی دووانەنایترۆجین ٢٧٪(AK27) وە تێکەلەی کیرۆسین/گازۆلین(TM-185)- جۆرەھا مووشەک ھاوێژەری ڕووسی (USSR)جەنگی سارد(R-12,Scud -B,-D)، ئیران:Shahab -5، کۆریای باکوور: Taepodong -2.\nتاقیکەرەوەی بەرزی پێرئۆکساید (H2O2)و کیرۆسین - UK(١٩٧٠یەکان) تیری ڕەش، گەشەپێدانی USA(یان خوێندن): BA - 3200.\nھایدرازین(N2H4) و ترشی نایتریکی دووکەل سوور- MIM-3 Nike Ajax موشەکی دژەفڕۆکە.\nھایدرازینی ناجونییەکی دوانەمیثیل(UMDH) و تێترائۆکسایدی دووانە نایترۆجین(N2O4)\n- ١٬١٬١ (بەکاردێت بۆ ھاویشتنی دەستەی بار بەرانی Shenzhou).\nئیرۆزین ٥٠(٥٠٪UDMH، ٥٠٪ ھایدرازین) و تێترائۆکسایدی دووانەنایترۆجین(N2O4) - تیتانس ٢–٤، یەکەی مانگی ئاپۆلۆ، یەکەی خزمەتی ئاپۆلۆ، پشکنینی نێوان ھەسارەکان (وەکوVoyager 1و Voyager2)\nھایدرازیینی یەکەمیثیل(MMH, (CH3)HN2H2) و تێترائۆکسایدی دووانەنایترۆجین(N2O4) - سیستەمی مانۆڕی خولگەی مەکوکی ئاسمانی(OMS) سیستەمی کۆنترۆلی کاردانەوە و بزوێنەرەکان(RCS) پالپێوەنەرەکان. دراکۆی spac x و بزوێنەرەکانی سوپەر دراکۆ بۆ کەشتی ئاسمانی ئەژدیھاکە.\nبۆ توانای خەزنکردن ICBMs و زۆربەی کەشتییە ئاسمانییەکان، دەستەی ئامیری گواستنەوەکان لەخۆدەگرێت، پشکنینی نێوان ھەسارەکان وسەتالایتەکان، وە خەزنکردنی سوتەمەنییەکانیCryogenic بۆماوەیەکی زۆر لە توانادا نییە. لەبەر ئەمە، تێکەلەکانی ھادرازین یان داڕێژراوەکانی بە کۆمەل لەگەل ئۆکسیدەکانی نایترۆجین بەگشتی بۆ ئەو جۆرە بەکارھێنانە بەکاردێت، بەلام ژەھراوین و توشی شیرپەنجەت دەکەن. بۆیە، بۆ چاکردنی چارەسەرەکە، ھەندێک لە یەکەی ئامێرەکانی گواستنەوە وەکو دریم چەیسەر و کەشتی ئاسمانی دوو پلان بۆ بەکارھێنانی مووشەکە ھایبریدییەکان لەگەل سوتەمەنی ناژەھراوی و پێکھاتەکانی ئۆکسیدایزەر.\nئشکردنی ئینجێکتەرەکە لەشلە مووشەکەکان بڕیار لەسەر ڕێژەی سەدی ئەنجامدانی بیردۆزی نۆزلەکە کە دەتوانێت پێی بگات. لاوازی لە کارکردنی ئینجێکتەر دەبێتە ھۆی نەسوتانی سوتەمەنی بۆ بەجێھێشتنی بزوێنەرەکە، کە ئەمەش لاوازی کارامەیی نیشاندەدات.\nلەسەر ئەمەش، ئینجێکتەرەکان ھەمیشە کلیلی کەمکردنەوەی باری گەرمیین لەسەر نۆزلەکە؛ لەڕێگای زیادکردنی ڕێژەی سوتەمەنی لەدەوروبەری ڕۆخەکەی ژوورەکە، کەئەمەش پلەی گەرمییەکی زۆرکەمتر دەبەخشێت بەسەر دیوارەکانی نۆزلەکە.\nئینجێکتەرەکان دەکرێ سادەبن وەکو ژمارەیەک کونی تیرە بچووک کە بەشێوازێکی ڕێک دروستکراون و ڕێزکراونکە سوتەمەنی و ئۆکسیدایزەر بەنێویدا تێپەر دەبێت. خێرایی دەرجوونەکە دیاریدەکرێت بە ڕەگی دووجای ئەو پەستانەی کە بەنێو ئینجێکتەرەکانەوە دەربازدەبێت، شێوەی کونەکەو زانیارییەکانی تر وەکو چڕی سوتەمەنییەکە.\nیەکەم جۆری ئینجێکتەرەکان لەسەر V - 2 بەکارھات کە جێتە تەریبەکانی دروست کرد لە سوتەمەنی و ئۆکسیدایزەر کە دوایی سوتێنران لە ژووری سووتان. کە ئەمەش لاوازی کارامەیی پێ دەبەخشێت.\nئینجێکتەرەکان ئەمڕۆ بەکلاسیکی لە ژمارەیەک کونی بچووک پێکدێت کە ھاریکاری جێتەکانی سوتەمەنی و ئۆکسیدایزەر دەکەنن بۆئەوەی کە پێکبکەون لەخالێکی بۆشایی دا لە دوورییەکی کورت دوور لە پلێتی ئینجێکتەر. کە ئەمەش ھاریکارە بۆ دابەشکردنی ھەلقولانەکە بۆ دلۆپەی بجووک کە زۆر ئاسانتر دەسوتێن.\nجۆرە سەرەکییەکانی ئینجێکتەر بریتین لە:\nخوە -پێکانی دووانی\nڕاکێشانی بۆ ناوەوە یان گێژەلۆک\nئینجێکتەری پینتل ڕێگە بەتێکەلەی باش دەدادت کە کۆنترۆلی تێکڕای دەرجوونی سوتەمەنی و ئۆکسیدایزەر بکات لە مەودایەکی فراواندا. ئینجێجتەری پینتل لە بزوێنەرەکانی یەکەی مانگی ئاپۆلۆ(سیستەمی پالنانی نیشتنەوە) و بزوێنەری کیسترل بەکاردەھات، وە بەم دواییانە لە بزوێنەری مێرلن لەسەر فالکۆن ٩ و موشەکە قورسەکانی فالکۆن بەکاردێت.\nبزوێنەر RS - 25 دیزاین کراوە بۆ مەکوکە ئاسمانییەکە کە سیستەمێک لە پاشکۆی شلکراو بەکاردێنێت، کە ھایدرۆجینی گەرمکراو بەکاردێنێت لە سوتێنەرەکە بۆ بەھەلمکردنی دەرجوونی ئۆکسجینی شل بەنێو ناوەڕاستی پاشکۆکەوە ئەمەش تێکڕا و جێگیری کرداری سوتانەکە چاکتر دەکات؛ بزووێنەرەکانی پێشتر وەکوF-١کە بۆ پڕۆگرامی ئاپۆلۆ بەکارھات کۆمەلێک کێشەی لەگەل لەرینەوەکان ھەبوو کە ئەمەش دەبێتە ھۆی لەناوچوونی بزوێنەرەکان، بەلام ئەمە کێشە نەبوو بۆ RS-٢٥ بەھۆی وردەکارییەکانی دیزایین.\nڤالینتین گلوشکۆ (Valentin Glushko)لە سالەکانی ١٩٣٠ ئینجێکتەرێکی بازنەیی داھێنا، وە ھەروەھا بەنزیکەیی بەشیوەیەکی جیھانی لە بزوێنەرەکانی ڕووسی بەکارھات. جولەی خولانەوەیی لەسەر شل جێبەجێکرا (وە ھەندێک جارییش ئەو دوو سوتەمەنییەی کە تێکەلدەکران)، پاشان لە کونێکی بجووکەوە دەردەکرێت، کە شێوەی پەڕەیەک لە قوچەک دروست دەکات کە بەخێرایی لەیەک جیادەبێتەوە. یەکەم بزوێنەری شلی گۆدارد ئینجێکتەری تاکە پێکەری بەکاردەھێنا. زانا ئەلمانییەکان لە جەنگی جیھانی ٢ تاقیکردەوەی پێکینیان لەسەر پلێتی تەختەیی ئەنجامدا کە بە سەرکەوتوویی لە مووشەکی واسرفال بەکارھات.\nبۆ دورکەوتنەوە لە ناجێگیرییەکان وەکو لەرەلەر، کە بەڕێژەیی لەرەلەرییەکەی کەمە، پێویستە بزوێنەرەکە بەشێوەیەکی وا دیزایین بکرێت کەلەگەل نزمی پەستانەکە گونجاو بێت بۆ ئەوەی کە بەڕێژەیەکی گەورە ھەلقولانەکە سەربەخۆبێت لە پەستانی ژوورەکە. ئەمجۆرە پەستانەش دەکرێت پێی بگەی بە بکارھێنانی بەکەمی ٢٠٪ لە پەستانی ژوورەکە بەنێو ئینجێکتەرەکانەوە.\nلەگەل ئەوەشدا، بەکرداری لە بزوێنەرە گەورەکاندا، لەرەلەر بەخێرایی بەرزەوە زۆر بە ئاسانی بەکاریدەخەنەن، وە ئەمەش بەباشی تێنەگەیشتراوە. ئەم لەرەلەرە خێرایی بەرزانەش بەرەو لەکارکەوتنی چینی دەوروبەری ڕۆخی گازی بزوێنەرەکەیان دەبات، کە ئەمەش دەبێتە ھۆی شکستی خێرای سیستەمی ساردکرنەوە، لەناوجوونی بزوێنەر. ئەم جۆرە لەرەلەرانە زۆر باون لە بزوێنەرە گەورەکان، بە ھۆیەوە دەنالێنن لە بەرەوپێشبردنیSATURN V، بەلام لەکۆتایی دا بەسەریدا زالبوون.\nھەندێک لە ژوورەکانی سوتان وەکو ئەوانەی لە بزوێنەری RS-٢٥، زرنگانەوەکانی ھیلمھۆلتز بەکاردێنن وەکو میکانیزمی کزکردنەوە بۆ وەستاندنی کرداری فریکوێنسی زرنگانەوە لە گەشەکردن.\nبۆ نەھێشتنی ئەو کێشانە، دیزاینی ئینجێکتەری ڕس-٢٥ لەجیاتی لەدەستدانی توانایەکی زۆر بۆ بە ھەلمکردنی سوتەمەنییەکە پێش لێدان بۆناو ژووری سوتانەکە، ھەرجەندە کەجەندین تایبەتمەندی تر بەکارھاتن بۆ دلنیابوون لە ڕوونەدانی ناجێگیری ،توێژینەوەکانی دوای ئەو دریانخست کە ئەم تایبەتمەندیانە پێویست نییە، و شێوەی سوتانی گازەکە بەشێوەیەکی باوەڕپێکراو کاردەکات.\nزۆرجار تاقیکردنەوەی جێگیری دەبێتە ھۆی بەکارھێنانی تەقەمەنی بجووکەکان. کە دەتەقێنرێتەوە لەناو ژوورەکە لەکاتی ئیشپێکردنەکە، وە دەبێتە ھۆی جۆشی سەرەڕۆیانە. بە لێکۆلینەوە لەسەر شوێنەواری پەستانەکە لەژوورەکە بۆ دۆزینەوەی ئەوەی کەجەند بەخێرایی کاریگەرییەکانی ئالۆزییەکە دیارنامێنی، لە توانادایە کە مەزندەی جێگیرییەکە و دووبارە دیزایین کردنەوەی ژوورەکە بکرێت ئەگەر پێویست بوو.\nبۆ موشەکەکانی سوتەمەنی شل، چوار ڕێگەی جیاواز ھەیە بۆ لێدانی سوتەمەنییەکە بۆناو ژوورەکە کە باون لە بەکارھێنان.\nپێویستە سوتەمەنی و ئۆکسیدایزەر پالبنرێن بۆ ناو ژووری سوتانەکە بەرامبەر بە پەستانی گازە گەرمەکان کە سوتێنراون، وە ھێزی بزوێنەر سنووردارە بەو تێکڕایەی کە سوتەمەنی پالی پێوە دەنرێت بۆناو ژووری سوتان. بۆ بەکارھێنانی ناو بەرگەھەوا و ھاویشتنی، پەستانێکی بەرز، وە ھێزێکی بەرزتر، سووڕەکانی بزوێنەر پێویستە بۆ کەمکردنەوەی ھێزی ڕاکێشان، بۆ بەکارھێنانی خولگەیی، ھەمیشە سووڕەکانی خاوەن ھێزی کەم باشە.\nسوتەمەنییەکان بەھێزەوە پالدەنرێن لە تانکەپەستێنراوەکان (بەڕێژەیی قورسن).\nگرانی تانکەکان واتای ئەوەیە کە نزمی پەستان بەڕێژەیی باشترینە، کە دەبێتە ھۆی سنوردارکردنی ھێزی بزوێنەر، بەلام ھەموو سوتەمەنییەکە دەسوتێت، ئەمەش ڕێگە بە چوستیێکی بەرز دەدات. زۆرجار ئەو پەستانەی کەبەکاردێت ھیلیۆمە لەبەر نەبوونی توانای کارلێک کردن و نزمی چڕی. نموونە:AJ-١٠، لە مەکوکی ئاسمانیOMS، ئاپۆلۆ SPS، و قۆناغی دووەم لەDELTA 11.\nپێدەرە ترۆمپای کارەبایی\nمۆتۆڕێکی کارەبایی بەکاردێنێت، بەگشتی مۆتۆڕی کارەبایی بێ فلچەی DC، بۆ کارپێکردنی ترۆمپەکان. مۆتۆڕە کارەباییەکە وزەی پێ دەدرێت بە پاترییەکەوە. ئەمە بەڕێژەیی سانایە بۆ ئەنجامدان و کەمکردنەوەی ئالۆزی دیزایینکردنی ئامێری تۆربایین، بەلام لەسەر تێچووی بارستایی وشکی زیادەی دەستەی پاترییەکە. نمونەی بزوێنەرەکە ڕەزەرفۆردە.\nسووڕی پێکھێنانی گاز\nڕێژەیەکی کەم لە سوتەمەنییەکان دەسوتێنرێن پێش کارپێکردن بۆ پێدانی وزە بۆ ترۆمپای تێربۆ و پاشان دەرجوونی لە نۆزلی جیاکراو، یان لەخوارەوەی نۆزلە سەرەکییەکە. لەئەنجامی ئەمەش نزمی لە چوستی پەیدادەبێت بەشیوەیەک کە دەرجووەکە دەبێتە ھۆی پالدانێکی کەم یانیش پالدانی نییە، بەلام دەکرێت ترۆمپای تۆرباینەکان زۆر گەوەرە بن، کە ڕێگە بە بەرزی وزەی بزوێنەرەکان دەدات. نمونە: Saturn V's F-1و Delta IV's RS-68، Ariane 5's HM7B, Falcon 9's Merlin.\nگازە گەرمەکان لە ژووری سەرەکی سوتانی بزوێنەری مووشەک و ئاراستەیکە بەنێو بزوێنەرەکانی تۆربایینی ترۆمپای تێربۆ بۆ پالنانی سوتەمەنی، پاشان دەردەچێت. وە لەبەر ئەوەی کە ھەموو سوتەمەنییەکە ھەلناقولێت نێو ژووری سەرەکی سوتانەکە، سووڕی بەلوعە ڕاچاو دەکرێت وەکو سووڕێکی کراوەی بزوێنەر. نمونە: BE-٣ و J-٢ لەخۆدەگرێت.\nسوتەمەنی Cryogenic (ھایدرۆجین، تان میثان) بەکاردێت بپۆ ساردکردنەوەی دیوارەکانی ژووری سوتان و نۆزل. ھەلمی گەرمی ھەلمێژراو و فراوانبوونی سوتەمەنی کە دوایی بەکاردێت بۆ کارپێکردنی ترۆمپاکانی تێربۆ پێش چوونیان بۆناو ژووری سوتان، کە ھۆکارە بۆ چوستیەکی بەرز، یان دەڕوا بۆ دەرەوە، کە ڕێگەیە بۆ توانای بەرزی ترۆمپاکانی تێربۆ دەدات. ئەو گەرمییە سنوردارەی کە ھەیە بۆ بە ھەلمکردنی سوتەمەنی توانای بزوێنەرەکە سنوردار دەکات. نمونە: ١٠ RL، بۆ Atlas V و Delta IV قۆناغەکانی دووەم (سووڕی داخراو)، ٥ H-II's LE(سووڕی بەربوون).\nسووڕی سوتانی قۆناغکراو\nتێکەلەی پڕ لە سوتەمەنی و ئۆکسیدایزەر دەسوتێنرێن لە پێش کارپێکردنیان و پاشان کار بە ترۆمپاکانی تێربۆ دەکرێت، وە ئەو دەرچوە پەستان بەرزە ڕاستەوخۆ دەچێت بۆناو ژووری سەرەکی کە سوتەمەنییەکە و ئۆکسیدایزەرەکەی تێدا دەسوتێت، ڕێگە بە پەستان و چوستییەکی زۆر دەدات. نمونە: ٧- LE ,191- RD .SSMS\nسووڕی ئالەگۆڕی بزوێنەر[دەستکاری]\nدەستنیشانکردنی سووڕی بزوێنەر یەکێکە لە سەرەکیترین ھەنگاوەکانی دیزایینی بزوێنەری مووشەک. ژمارەک لە ئالوگۆڕکردن سەریھەلدا لەو دەستنیشانکردنە ھەندێک کە ئەمانە لەخۆدەگرێت:\nبەراوردی ئالوگۆڕی لەنێوان سووڕە بەناوبانگەکانی بزوێنەر\nلایەنە باشەکان سادە؛ کەمی بارستایی وشک؛ ڕێگە بە وزەی بەرزی تێربۆپامپەکان دەدات بۆ بەرزی پالنان بەرزی پالنانی دیاریکراو؛ کەمی ئالۆزی ھەتا ڕادەیەک بەرزی پالنانی دیاریکراو؛ بەرزی پەستانی ژووری سوتان ڕێگە بە پالنانی بەرز دەدات سادە؛\nبێ ترۆمپەکانی تێربۆ؛ کەمی بارستەی وشک.\nپالنانی بەرزی دیاریکراو\nکەمی پالنانی دیاریکراو\nبەکارھێنانی سوتەمەنی cryogenic؛\nگواستنەوە گەرمی بۆ سوتەمەنی وزەی تۆربایین سنورداردەکات بەمەش بزوێنەرەکە پالدەدرێت\nزیاد بوونی ئالۆزی بەشێوەیەکی زۆر پەستان تانکەکە پەستانی ژووری سوتان و پالنانی سنوورداردەکات؛ تانکە گرانەکان و ئەو ئامێرانەی پەستان کە پێی پەیوەستە\nزۆرجار ئینجێجتەرەکاب بەشێوەیەک دادەنرین کە چینێکی پڕ لە سوتەمەنی لەسەر دیواری ژووری سوتانەکە دروست بێت. ئەمەش پلەی گەرمی لەوێ کەمدەکاتەوە، وە بەم ڕێگایە بۆ قوڕگەکە و ھەتا نۆزلەکەش کە ئەمە ڕێگە بە ژووری سوتانەکە دەدات کە لەپەستانێکی بەرزدا کاریپێبکرێت، کە ڕێگەبە فراوان بوونی نۆزلەکە دەدات بە تێکڕایەکی بەرز بۆ بەکارھێنان کە ISPیەکی بەرزتری پێ دەبەخشێت وە سیستەمی کارکردنێکی باشتر. زۆرجار بزوێنەری مووشەکی شل ساردکردنی تازەکەرەوە بەکاردێنێت، کە سوتەمەنی یانیش بەڕێژەیەکی کەمتر ئۆکسیدایزەر بەکاردەھێنێت بۆ ساردکردنەوەی ژوورەکە یان نۆزلەکە.\nدەتوانرێ ھەلگیرسان بەجەندین ڕێگە کاریپێبکرێت، بەلام لەوانەیە لەگەل سوتەمەنییە شلەکان بەکاربێت زیاتر لەو مووشەکانەی کە پێویستیان بە سەرجاوەیەکی نەگۆڕ و گەورەی ھەلگیرسان ھەیە؛ دواکەوتن لە ھەلگیرسان (لە ھەندێک باری بجووکدا) لەچەند دەییەکی کەمی مللی چرکەدا دەکرێت ببێتە ھۆی پەستانی زیادە لە ژوورەکە بەھۆی سوتەمەنی زیادە. دەسپێکردنی سەخت دەکرێ ببێتە ھۆی تەقینەوەی بزوێنەر.\nبەگشتی، سیستەمی ھەلگیرسان ھەولدەدات کە بلێسە بەڕێبکات لەسەر ڕووی ئینجێکتەرەکە، لەگەل تێکڕای بارستاییەک کە بەنزیکەیی ١٪ لە تێکڕای بارستایی ھەموو ژوورەکە پێکدێنێت.\nھەندێک جار پێکەوەبەستەری سەلامەتی بەکاردێت بۆ دلنیابوون لە ھەبوونی سەرجاوەکی ھەلگیرسان پێش کردنەوەی ڤالڤە سەرەکییەکان؛ لەگەل ئەوەشدا دلنیایی پێکەوەبەستەرەکان دەکرێت لە ھەندێک باردا کەمتر بێت لە سیستەمی ھەلگیرسان. بۆیە کارەکە لەسەر ئەوە ڕادەوەستێت کەئایە پێویستە سیستەمەکە بەشێوەیەکی سەلامەت شکەست بێنێت، یانیش ئایە سەرکەوتنی تەواوی ئەرکەکە گرنگترە. بەدەگمەن پێکەوە بەستەرەکان بۆ قۆناغە نالەبارەکانی سەروو بەکاردێت کە شکست لە پێکەوەبەستەرەکان دەبێتە ھۆی لەدەست دانی ئەرکەکە. بەلام بوونی ھەیە لەسەر بزوێنەری RS-٢٥، بۆ داخستنی بزوێنەرەکان پێش ھەلسانی مەکوکی ئاسمانی. سەڕەڕای ئەمەش، دۆزینەوەی ھەلگیرسانێکی سەرکەوتووی ھەلگیرسێنەرەکە کارێکی سەختە، ھەندێک لە سیستەمەکان وایەرە باریکەکان باکردێنن کە بە بلێسەوە بڕدراون، سێنسەرەکانی پەستان ھەندێک لەم بەکارھێنانەی بینیوە.\nشێوازەکانی ھەلگیرسان یاری ئاگرین، کارەبایی (پریشک یان وایەری گەرم) و کیمیایی. سوتەمەنییەکانی ھایپەرگۆلیک تایبەتمەندی خوە ھەلگیرسانیان ھەیە، وە دلنیایی و لەگەل ھەلێکی کەمتری سەرەتاییە سەختەکان. لە سالەکانی ١٩٤٠ ڕووسییەکان دەستیان بە کارپێکردنی بزوێنەرەکانیان کرد بە سوتەمەنی ھایپەرگۆلیک، لە پاش ھەلگیرسان دەیان گۆڕی بۆ سوتەمەنییە بنەڕەتییەکان. وە ھەروەھا ئەمە لەسەر بزوێنەری مووشەکی ئەمریکی ف-١ بەکارھات لە بەرنامی ئاپۆلۆ.\nھەلگیرسان لەگەل بریکاری ھەلگیرسان- سیانە ئثیلی ئەلەمنیۆم ھەلدەگیرسێت لەگەل گەیشتن بە ھەوا وە ھەروەھا ھەلدەگیرسێ و/یان شیدەبێتەوە لەگەل گەیشتن بە ئاو، وە لەگەل ھەر ئۆکسیدایزەرێکی تر- یەکێکە لەو ماددە کەمانەی کە خاوەن ھەلگیرسانێکی پێویستە بۆ ھەلگیرسان لەکاتی گەیشتنی بە ئۆکسجینی شلی ساردکراو. ئینثالپی سوتانەکە، ΔcH ,-٥٬١٠٥٫٧٠ ± ٢٫٩٠KJ/mol(-١٬٢٢٠٫٢٩ ± .٠٦٩kcal/mol). ئاسن ھەلگیرسانەکەی وای لێدەکات کە خوازراو بێت وەکو ھەلگیرسێنەری بزوێنەری مووشەک. دەکرێت بەکەکاربێت لەگەل تریئیثلبۆران بۆ دروستکردنی تریئیثلبۆرانی - سیانە ئیثیلینی ئەلمنیۆم، زیاتر ناسراوە بە TEA-TEB\n^ Sutton، George P. (1963). Rocket Propulsion Elements, 3rd edition. New York: John Wiley & Sons. پەڕە 25, 186, 187.\n^ "Re-Creating History". NASA. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 2007-12-01.\n^ Magazines، Hearst (1 May 1931). Popular Mechanics. Hearst Magazines. پەڕە 716 – بە Internet Archive. Popular Mechanics 1931 curtiss.\n^ Sutton, George P. and Biblarz, Oscar, Rocket Propulsion Elements, 7th ed. , John Wiley & Sons, Inc. , New York, 2001.\n^ "Sometimes, Smaller is Better". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 2012-04-14. لە ڕێکەوتی 2010-06-01 ھێنراوە. بەدواداچوون بۆ ڕێکەوت بکە لە: |access-date= (یارمەتی)\nوەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=مووشەکی_سووتەمەنیی_شل&oldid=685427»\nئەم پەڕەیە دواجار لە ١٣:٤٠ی ١ی ئایاری ٢٠٢٠ نوێ کراوەتەوە.