Deprecated: Methods with the same name as their class will not be constructors in a future version of PHP; MagicSlideshowModuleCoreClass has a deprecated constructor in /storage/content/40/1004740/lawan.org/public_html/plugins/system/magicslideshow/magicslideshow_classes/magicslideshow.module.core.class.php on line 26 Deprecated: Methods with the same name as their class will not be constructors in a future version of PHP; MagicToolboxParamsClass has a deprecated constructor in /storage/content/40/1004740/lawan.org/public_html/plugins/system/magicslideshow/magicslideshow_classes/magictoolbox.params.class.php on line 68 خواردنه‌وه ئه‌لكهولیه‌كان و کاریگەریە کۆمەڵایەتیەکانی\nشەممە١٤ - پوشپەڕ - ١٣٩٩١٦:٠٢\nSaturday04 - 07 - 202013:32\nخواردنه‌وه ئه‌لكهولیه‌كان و کاریگەریە کۆمەڵایەتیەکانی\nله‌ناو هه‌موو كۆمه‌ڵگه جیاجیاكانی مرۆڤایه‌تیدا له‌دێر زه‌مانه‌وه تا ئه‌م ساته وه‌خته ڕێژه‌یه‌كی به‌رز له خه‌ڵكی مه‌ی ده‌خۆنه‌وه به هه‌موو جۆره‌كانیه‌وه، به‌كارهێنه‌رانیشی له‌ڕۆژگارێكی وه‌ك ئه‌مڕۆدا زۆر زیادی كردووه، له وڵاتانی ئه‌وروپا و ئه‌مه‌ریكادا به\nئه‌ندازه‌یه‌ك به‌كارده‌هێنرێت كه بۆته به‌شێك له كولتوری ئه‌م وڵاتانه، ته‌نانه‌ت هه‌رزه‌كاران و لاوانیش به‌ڕێژه‌یه‌كی هێجگار به‌رز په‌نای بۆ ده‌به‌ن له هه‌ردوو ڕه‌گه‌زی نێر و مێ، ئه‌گه‌رچی له‌ڕووی یاساییه‌وه بۆ ته‌مه‌نی خوار هه‌ژده ساڵیش قه‌ده‌غه‌یه.\nله‌و وڵاتانه‌ی كه به‌هۆی ئایینه‌وه به‌رهه‌م هێنان و فرۆشتنی مه‌ی ڕێگه پێنه‌دراوه، ئه‌وا به‌هۆی ئاسانی دروستكردنی مه‌ی له‌لایه‌ن تاكه‌كانه‌وه، كه‌سانێكی زۆر خۆیان له ماڵه‌كانیاندا جۆره‌ها مه‌ی دروست ده‌كه‌ن و ده‌یخۆنه‌وه، یاخود به‌نهێنی بازرگانی به خواردنه‌وه ئه‌لكهولیه‌كانه‌وه ده‌كرێت و له بازاڕه‌كاندا ده‌سته‌به‌ر ده‌كرێت.\nخواردنه‌وه ئه‌لكهولیه‌كان له‌و مادانه‌ن كه ئالووده‌بوون دروستده‌كه‌ن، ئه‌گه‌رچی له‌ڕووی كاته‌وه مرۆڤ دره‌نگتر ئالووده ده‌بێت به مه‌ی له‌چاو ماده هۆشبه‌ره‌كانی تردا. ده‌شێت كه‌سێك به‌سنورداری مه‌ی به‌كاربهێنێت به درێژایی ژیانی به‌بێ ئه‌وه‌ی بگاته باری ئالووده‌بوونه‌وه. هه‌ربۆیه بۆ جیاكردنه‌وه‌ی ئه‌و سنووره له‌نێوان به‌كارهێنانێكی ئاساییانه و نائاساییانه بۆ خواردنه‌وه ئه‌لكهولیه‌كان توێژه‌ره‌وه‌كان له‌م بواره‌دا ڕاوبۆچوونی جیاوازیان هه‌یه و پێناسه‌ی جیاجیا بۆ كه‌سی گیرۆده‌بوو به ئه‌لكهول (ئه‌لكهولیست) كراوه. بۆ نموونه توێژه‌ر (دیفز 1974) ده‌ڵێت ئه‌لكهولی بریتیه له نۆشینی ئه‌لكهول به‌شێوه‌یه‌كی به‌رده‌وام یان ناوبه‌ناو كه ده‌بێته هۆی پشتپێبه‌ستن و زیان). له پێناسه‌یه‌كی تردا هاتووه ده‌ڵێت (ئه‌لكهولیست به‌و كه‌سه ده‌گوترێت كه مه‌ی زۆر ده‌خواته‌وه به ئه‌ندازه‌یه‌ك زیان به ته‌ندروستی جه‌سته، یان به ئه‌ركه كه‌سێتی و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانی بگات). هه‌ندێكی تر له توێژه‌ران ده‌ڵێن (ئه‌لكهولیست ئه‌و كه‌سه‌یه كه له یه‌ك ڕۆژدا ئه‌وه‌نده مه‌ی بخواته‌وه كه بڕی 120 گرام له ئه‌لكهولی ڕه‌های تێدابێت، ئه‌مه‌ش ئه‌و بڕه‌یه كه له (cc 375) ئه‌و خواردنه‌وه‌یانه‌دا ده‌بێت كه ڕێژه‌ی (40٪) یان ئه‌لكهوله وه‌ك عه‌ره‌ق و ویسكی و هاوشێوه‌كانیان، هه‌روه‌ها ئه‌م بڕه له یه‌ك لیتر شه‌رابدا هه‌یه كه له‌پێكهاته‌یدا ئه‌لكهول به ڕێژه‌ی (16٪) به‌شدار بێت، یاخود ئه‌م بڕه له (3) بیره‌دا هه‌یه كه ڕێژه‌ی ئه‌لكهول تیایدا (5٪) بێت. له‌ئه‌نجامی تاوتوێكردنی زیاتری ئه‌م دیارده‌یه‌وه شاره‌زایان له ڕێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی زاراوه‌یه‌كی نوێیان به‌كارهێنا كه ناویان لێنا ( پشتبه‌ستن به ئه‌لكهول ADS ) بۆ ئه‌م حاڵه‌ته‌ش سێ نیشانه‌یان دیاری كردووه:\n1- خواردنه‌وه‌ی زۆر.\n2- بوونی گیروگرفتی خێزانی یان له‌گه‌ڵ ده‌وروبه‌ر.\n3- ده‌ركه‌وتنی نیشانه‌كانی به‌رگه‌گرتن و كشانه‌وه.\nبوونی ئه‌م سێ نیشانه‌یه به‌ڵگه‌یه بۆ دیاریكردنی باری گیرۆده‌بوون به خواردنه‌وه ئه‌لكهولیه‌كان. ئه‌وه‌ی شایانی ئاماژه بۆكردنه ئه‌لكهوله‌كان له‌و ماده هۆشبه‌رانه‌یه كه له‌هه‌ردوو لایه‌نی ده‌روونی و فسیۆلۆژیه‌وه گیرۆده‌بوون دروستده‌كات.\nئه‌و كه‌سانه‌ی ده‌بنه ئه‌لكهولیست سه‌ره‌تا وه‌كو كه‌سانی ئاسایی تر ده‌ست به مه‌ی نۆشین ده‌كه‌ن به‌ڵام له زۆر باردا له‌ته‌مه‌نێكی زووه‌وه ده‌ستپێده‌كه‌ن، پاشان بڕی خواردنه‌وه‌كه زیاد ده‌كه‌ن و زۆرتر دووباره‌ی ده‌كه‌نه‌وه و بۆ ماوه‌ی درێژ تر ده‌مێننه‌وه به دیار خواردنه‌وه‌وه، هه‌تا وایانلێدێت خواردنه‌وه ده‌كه‌نه ئامڕازێك بۆ به‌رهه‌ڵستی كردنی چه‌ند بارێكی مه‌زاژی وه‌ك بێزاری و دڵه‌ڕاوكێ و دڵته‌نگی. به‌هۆی ئه‌م زۆر په‌نابردنه بۆ خواردنه‌وه كێشه و گرفتی تریان بۆ زیاد ده‌بێت له‌گه‌ڵ خێزان و شوێنی كار و په‌یوه‌ندیه كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانیاندا به‌گشتی، ئه‌مه وێڕای كێشه‌ی ئابووری كه ڕووبه‌ڕوویان ده‌بێته‌وه، ده‌رئه‌نجام ئه‌م كه‌سانه له‌ناخیاندا دووچاری هه‌ستكردن به گوناه ده‌بن ئه‌مه‌ش وایانلێده‌كات بارگرانتر بن له‌ڕووی ده‌روونیه‌وه بۆیه زیاتر په‌نا بۆ خواردنه‌وه ده‌به‌ن. به‌مه‌ش نیشانه‌كانی به‌رگه‌گرتن تیایاندا ده‌رده‌كه‌وێت، واته ماوه دوای ماوه بڕه‌كه زیاد ده‌كه‌ن بۆ خوڵقاندنی ئه‌و باره مه‌زاژیه‌ی تێی ده‌كه‌ون. هه‌ندێجار ده‌بیستین له زمانی كه‌سانێكه‌وه كه جاران به دوو بیره مه‌ست بوون به‌ڵام ئێستا به شه‌ش یان حه‌وت بیره ده‌كه‌ونه باری مه‌ستییه‌وه، ئه‌مه‌ش نیشانه‌ی به‌رگه‌گرتنه.\nگرفتی گیرۆده‌بوون به مه‌ی یه‌كێكه له گرفته گه‌وره‌كانی به‌شێكی زۆر له كۆمه‌ڵگه‌كان، به‌تایبه‌تی له وڵاته پێشكه‌وتووه‌كاندا. ئه‌و هۆكارانه‌ی له پشت دروستبوونی ئه‌م گرفته‌وه‌یه (واته بۆ گه‌یشتنی تاك به قۆناغی گیرۆده‌بوون) به كورتی ئه‌مانه‌ن:\n١- هۆكاره‌كانی ده‌وروبه‌ر: ئاسان ده‌ستكه‌وتنی ئه‌لكهول و هه‌رزانی نرخ و لێبوورده‌یی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌رامبه‌ر ئه‌لكهول، وابه‌سته‌بوونی خواردنه‌وه‌ی ئه‌لكهول به زۆرێك له دیارده كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانه‌وه، كه‌مبوونه‌وه و لێكترازانی په‌یوه‌ندیه كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان، زۆربوونی فشاره ده‌روونییه‌كان، هاوڕێ و ده‌وروبه‌ری یارمه‌تیده‌ر و … هتد.\n٢- هۆكاره پێكهاته‌ییه‌كانی تاك: هه‌ندێك له توێژه‌ره‌وان وای بۆ ده‌چن كه پێكهاته‌ی بایۆلۆژی یاخود بۆماوه‌یی به‌شداریه‌كی كاریگه‌ری هه‌یه له كارلێكردنی نێوان ماده‌ی ئه‌لكهول و پێكهاته‌ی بایۆلۆژیانه‌ی كه‌سه‌كه‌دا كه وایلێده‌كات تووشی گیرۆده‌بوونی بكات. هه‌روه‌ها هه‌ندێكی تر ده‌ڵێن فاكته‌ری كه‌سێتی تاك ڕۆڵ ده‌بینێت له‌م بواره‌دا. بۆ نموونه ئاكامی چه‌ند توێژینه‌وه‌یه‌ك ده‌ریان خستووه كه ئه‌و كه‌سانه‌ی به ئاڕاسته‌ی گیرۆده‌بوون به ئه‌لكهولدا ده‌ڕۆن له قۆناغه‌كانی منداڵی و هه‌رزه‌كاریاندا: باوه‌ڕی زۆریان به خۆیان هه‌بووه، چالاك بوون، توندوتیژ بوون، له‌گه‌ڵ دایكیاندا به سۆز نه‌بوون، پیاوێكی نموونه‌یی له ژیانیانیاندا نه‌بووه، كێشه‌و گرفتی زۆریان له په‌یوه‌ندیه كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانیاندا هه‌بووه. هه‌ندێك توێژینه‌وه‌ی تر وای بۆ چوون كه بوونی په‌شێویه سۆزدارییه ده‌روونییه‌كان و ئاره‌زووه هونه‌ریه‌كان و لادانه سێكسیه‌كان به‌شداری ده‌كه‌ن له پاڵپێوه‌نانی تاك به ئاڕاسته‌ی گیرۆده‌بوون به ئه‌لكهول.\n٣- خه‌سڵه‌ته‌كانی ماده‌ی ئه‌لكهول خۆی: ئه‌مه‌ش له دوو ڕێگاوه به‌شداری ده‌كات له درووست بوونی ئه‌م گرفته‌دا، یه‌كه‌م: ئه‌و گۆڕانه‌ی ئه‌م ماده‌یه له مه‌زاژی به‌كارهێنه‌رانیدا ده‌یخوڵقێنێت كه وایان لێده‌كات له‌ڕووی ده‌روونی وجه‌سته‌ییه‌وه پشتی پێببه‌ستن. دووه‌م: كاریگه‌ری ئه‌م ماده‌یه له‌سه‌ر خانه و ناوه‌نده ده‌ماره‌كانی مێشك كه ده‌بێته هۆی گیرۆده‌بوون.\nله‌باری گیرۆده‌بووندا كشانه‌وه له ئه‌لكهول هاوشێوه‌ی ماده‌هۆشبه‌ره‌كانی تر گه‌لێك گرفتی ته‌ندروستی جه‌سته‌یی و ده‌روونی بۆ كه‌سه گیرۆده‌بووه‌كه پێشدێت، وه‌ك خه‌مۆكی ، تێكچوونی خه‌و، وڕێنه‌ی بیستن، له‌رزین، ئا‌ره‌ق كردنه‌وه‌ی زۆر، په‌شێوی له بیركردنه‌وه‌دا، نائارامی و… تد. بۆیه زۆر جار ئه‌لكهولیست دوای واز هێنانی ده‌بێت له نه‌خۆشخانه‌ی تایبه‌تی و له‌ژێر چاودێری پزیشكدا بمێنێته‌وه هه‌تا ده‌گه‌ڕێته‌وه دۆخی ئاسایی خۆی. ئه‌مانه وێڕای چه‌ندین نه‌خۆشی جه‌سته‌یی له جگه‌ر و گه‌ده و ڕیخۆڵه و ئه‌ندامه‌كانی تری جه‌سته‌ی گیرۆده‌بوودا په‌یدا ده‌بێت به‌هۆی ئه‌لكهوله‌وه.\nبه‌شێك له تاوانه‌كان و توندوتیژی و ده‌ستدرێژییه‌كان له ناو كۆمه‌ڵگه‌كاندا وابه‌سته‌ن به ئه‌لكهوله‌وه، هه‌روه‌ها لێخوڕینی ئۆتۆمۆبیل له‌ژێر کاریگه‌ری ئه‌لکهولدا گه‌لێك ڕووداوی دڵته‌زێنی لێده‌كه‌وێته‌وه، بۆ نموونه ئاماره‌كانی فه‌ڕه‌نسا ده‌ڵێت (40٪) ی ڕووداوه‌كانی ئۆتۆمۆبیل ساڵانه به‌هۆی ماده ئه‌لكهوله‌كانه‌وه ڕووده‌دات له‌و وڵاته‌دا، كه‌ژماره‌ی قوربانیه‌كان ده‌گه‌نه 5 هه‌زار كه‌س كه به‌هۆی به‌كارهێنانی ئه‌لكهول له‌كاتی لێخوڕیندا ده‌بنه قوربانی. له وڵاته پێشكه‌وتووه‌كاندا یاسا سزای داناوه بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی ئه‌لكهولیان خواردۆته‌وه و ئۆتۆمۆبیل لێده‌خوڕن، بۆ نموونه له وڵاتێكی وه‌ك ئه‌ڵمانیادا هێزه‌كانی پۆلیس له‌سه‌رشه‌قامه گشتیه‌كاندا ناوبه‌ناو كۆنترۆڵی شۆفێره‌كان ده‌كه‌ن بۆ ئه‌م مه‌به‌سته. له ئه‌مه‌ریكادا ڕێگه به لێخوڕینی ئۆتۆمۆبیل نادرێت ئه‌گه‌ر شۆفێره‌كه له (100 ملگ/ لیتر) زیاتری خواردبێته‌وه، وه ئه‌گه‌ر شۆفێره‌كه ته‌مه‌نی له 21 ساڵ كه‌متر بێت ئه‌وا تووشی سزای به‌ند كردن ده‌بێت (هه‌روه‌ك ئه‌م سزایه‌یان به‌سه‌ر كچه‌كه‌ی جۆرج بوشدا سه‌پاند له ماوه‌ی یه‌كه‌می سه‌رۆكایه‌تی باوكیدا).\nئەمڤیتامینەکان – میران زوهدی- دەروونناسی کۆمەڵایەتی سوید\nسەرچاوە : سایتی دەرونناسی


دادگایی شـاڵاوه‌كانی ئه‌نفـال\nدیكتاتۆری پـێـشووی عێراق سه‌دام حسێن وا بۆ دووه‌م جار له به‌غدا دادگایی ده‌كرێت. ئه‌و چاوه‌ڕێی حوكمی یه‌كه‌م دادگایی كردنی ده‌كات كه تیایدا ئه‌و و یاریده‌ده‌رانی تاوانبار كران به كوشـتنی 148 له دانیشـتوانی شـارۆچـكه‌ی دوجه‌یل له سـاڵی 1982. ئه‌م جاره، سه‌دام حسێن و شه‌ش كه‌سی دیـكه، تاوانبار به جینۆساید كراون كه له كاتی ئه‌وه‌ی به شـاڵاوی ئه‌نفال به‌ناوبانگه ڕوویدا.\nئه‌و شـاڵاوه له مانگی دووی سـاڵی 1988 ده‌ستی پـێـكرا كاتێـك له‌شـكری سه‌دام حسێن په‌لاماری كورده‌كانی عێراق له باكوری وڵات ده‌ژیان دا. دادپـرسه عێراقیـیه‌كان ده‌ڵێـن زیاتر له 180 هه‌زار كوردی عێراقی كوژران. یه‌كێـك له شـاره‌كانی كورد كه په‌لامار درا هه‌ڵه‌بجه بوو. هێزه‌كانی عێراقی به سه‌ركردایه‌تی عه‌لی حه‌سه‌ن ئه‌لمه‌جیدی ئامۆزای سه‌دام حسێن، یه‌كه‌م په‌لاماری شـاره‌كه‌یان دا به بۆمبی ئاسایی و تۆپـخانه، زیاتر له 50 هه‌زار دانیشـتوانی شـاری هه‌ڵه‌بجه‌یان ناچار كرد بخزێـنه ناو ژێـرزه‌مینه‌كان و په‌ناگاكان، دواتر هێزه‌كانی عێراقی چه‌كی جۆراوجۆری كیمیاوی، وه‌ك گازی خه‌رده‌ل و گازی ده‌ماری سـاریـنیان به‌سه‌ر شـاری بێ به‌رگری به‌ردایه خوارێ، له ماوه‌ی چه‌ند كاتژمێـری په‌لاماری كیمیاوی 5 هه‌زار كه‌س مردن. 10 هه‌زار زیاتریش كوێر بوون، كه‌م ئه‌ندام بوون، یانیش ئه‌ندامیان شـێوا. له ماوه‌ی ئه‌و 18 سـاڵه تا ئێـسـتا، به هه‌زاران كه‌سی دیكه‌ش به‌هۆی ده‌رئه‌نجامی ترسـناك نه‌خۆشـیـیه‌كانی په‌كی مرۆڤ ده‌خات و هه‌روه‌ها به‌هۆی نه‌خۆشـیـیه‌كانی له كاتی له‌دایـك بوون مردوون.\nمحه‌مه‌د ئیحسـان، وه‌زیری كاروباری ناوچه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی هه‌رێـمه له كوردسـتانی عێراق ده‌ڵێت ئه‌و دادگایی كردنه بڕگه‌یه‌كی له‌قه‌ڵه‌م خستراو له كتێبی مێژووی عێراقه:\n" بۆیه ئێمه ده‌بێت به ڕاده‌یه‌كی زۆر سه‌رنج بخه‌ینه سه‌ر ئه‌و دادگایی كردنه و گوێ له سه‌دام حسێن بگرین بۆچی ئه‌و ده‌سـتی له‌و جۆره تاوانانه له دژی كورده‌كان دا؟ جینۆسـاید: تاوانی هه‌موو تاوانانه.\nسه‌رۆك جۆرج ده‌بلیو بوش ده‌ڵێت سه‌دام حسێن، دیكـتاتۆرێـكی دڕنده‌یه. ئه‌و كه‌سـێـكه خه‌ڵـكێـكی زۆری كوشت. سه‌رۆك هه‌روه‌ها ده‌ڵێت ئێسـتا سه‌دام حسێن هێنراوه‌ته به‌رده‌م ئه‌و عه‌داله‌ته‌ی كه ئه‌و نه‌یدا به هیچـیه‌ك له وڵاتیانی خۆی."


خۆی لە ڕاستیدا ئەگەر باسی نا ئارامی و ناجێگری بكەین بۆ مڕۆڤەكان لەسەر ئەم گۆی زەویەدا بە هیچ شێوەیەك ناوچەیەكی ئارام كراومان بەرچاو ناكەوێت كە بەشێوەیەكی مسۆگەركراو بێت بۆ مڕۆڤە هەژارەكان چوونكە هەژارەكان بەردەوام بوونەتە قوربانی لەسەر دەستی كەسە دڕەندەكانی ئەم گۆی زەویەدا, كەچی بەردەوام تووشی برسێتی و ماڵ وێرانی و لەگەڵ چەندین جۆری دەستدرێژی جۆراوجۆری دیكە دەبنەوە,ئەگەر سەیری كیشوەرێكی وەكو ئەفریقا بكەین كە هیچ كاتێك هەست بە مڕۆڤ بوونی خۆمان ناكەینەوە, چوونكە چەندین كارەساتی نامڕۆڤایەتی بەرچاومان دەكەوێت خۆ ئەوانیش لە كۆتایی دا مڕۆڤن مافیان هەیە كە لەم ژیانەدا بە خۆشی و ئاسوودەیی بژین نەك بەشێوەی ڕەزالەتی و مەینەتی جگە لەوەش تەنها ئاوێكی پاكیان بێ شك نابرێت كە تینوویەتیەكەیان پێ بشكێنن ئیتر بە هەر شێوەیەك و حالەتێكدا بێت هەژارەكان لە هەر كوێیەكی ئەم گۆی زەویەدا بن ژیانیان نائارامە چوونكە دادپەروەریەكی ڕاستەقینە هێشتا لە دایك نەبووە كە هەموو كەسێك لە ژێری دا بحەسێتەوە.\nڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەو گۆڕەپانە ئاڵۆزو مەترسیدارەیە كە ژیانی مڕۆڤەكانی تێدا بەبەردەوامی لە ناجێگیری دایە, بەهۆی دەرئەنجامی ئەو جەنگ و كوشتاریەی كە لەم ناوچەیە ئەنجام دەدرێت,هەڵدانەوەی لاپەڕەكانی مێژوو ئەوەمان پێ دەڵێت كە ئەم ناوچەیە وەكو بوركانەكان بووە كە بەردەوام لە كوڵان دابووە كە لەهەر فرسەتێكدا تەقیوەتەوە,هەرچەندەش ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست كە بە مەڵبەندی سەرەكی سەرهەڵدانی ئاینە جیاوازەكان و هاتنی پێغەمبەرەكان دادەنرێت كە بە درێژایی مێژوو لەم ناوچەیەدا بە چەندان ئاین و پەیامبەرانی ئاینە جیاوازەكان خۆیان بە خەڵكی ناساندوە هەتاوەكو كۆتا ئاین كە ئاینی (ئیسلام)ە,بەڵام ئەوەی جێگای سەرنجە لەگەڵ هاتنی هەر ئاینێك و پەیامبەرێكی دا ڕاستەوخۆ بەربەرەكانێ و جەنگ هەڵگیسراوە, كەلە دەرئەنجام دا خوێن ڕشتنی لێكەوتۆتەوە كە بە دەیان خەڵك خوێنیان تێدا ڕژا,من هیچ كاتێك بەرگەی ڕژانی خوێنی هیچ مڕۆڤێك ناگرم لەسەر ئەم گۆی زەویەدا بەتایبەتیش كە مڕڤێك بەبێ تاوان لەسەر هیچ شتێكدا بكوژرێت چوونكە ئێمەی مڕۆڤ كاتێك هاتوینەتە سەر ئەم گۆی زەویەدا بۆ ئەوە هاتووین كە خۆشەویستی و پەیامی ئاشتی بڵاوبكەینەوە بۆ یەكتریدا نەك وەكو گورگێك بكەوینە جەستەی یەكتری و یەكتر لە ناو ببەین.\nبەڵام خۆ هەرچەندەشكە (ڕۆژئاوا) بێ بەش نەبووە لەم جەنگ و كوشتاریانەدا كە بە درێژایی مێژوودا دەبینرا بە تایبەتیش لەسەردەمی قەشەكاندا كە ئەوكات ئاینی (مەسیح) باڵا دەست بوو , جگە لەوەش ناكۆكی لە نێوان ڕەش پێستەكان و سپی پێستەكان دا كە بەردەوام ڕەش پێستەكان كران بە كۆیلەیەكی چەوسێنراوی ژێر دەستی سپی پێستەكاندا, بەڵام خۆ ئەوانیش هەر لە كۆتایی دا مڕۆڤ بوون بەس تەنها لەبەر ئەوەی پێستەكەیان ڕەش بوو, بەڵام لە دەرئەنجام دا ڕۆژئاوا توانی ئەو بەربەستانە بشكێنێت و بەخۆیان دا بچنەوە كە ئیتر بڕیاری هەڵگرتنی ئاڵایەكی دیموكراتیەتیان دا(دیموكراسی) ,بەڵام من پێم وانیە كە هیچ بەشێكی ئەم جیهانە بتوانێت دیموكراتیەتێكی تەواو سەربەستانە بەرقەرار بكات چوونكە لەسەردەمی ئێستادا وشەی دیموكراسی (دیموكراتیەت)وەكو كاڵایەكی هەراجی لێهاتووە كە كەسانی باڵا دەستی وڵاتان لە پێناو بەرژەوەندیەكانی خۆیان دا مامەڵەی پێوە دەكەن,\nبۆ پشت ڕاستكردنەوەی ئەم قسەیەشم گۆڕەپانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەو بەڵگە حاشا هەڵنەگرەیە كە ئەوەمان نیشان دەدات دیموكراسی(دیموكراتیەت) تەنیا وەكو تابلۆیەكی ئۆتۆمبیلە یان تەنها وەكو ڕەمزێكی تەقلیدیە كە\nكەسە دەسەڵات دارەكان بۆ گیرفان و بەرژەوەندیەكانی خۆیان مامەڵەی پێوەی دەكەن ئەگەرنا ئەوەی ئەمڕۆ لە نێو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەبینرێت كە شەپۆلێكی جەنگ و خوێناوی وكاولكاری ڕووی تێدا كردووە, كەچی ئەو وڵاتانەی خۆیان بە وێنەی دیموكراسیەوە خۆیان نیشان دەدەن كەچی دەبینین هیچ جۆرە هەڵوێستێكی ئەوتۆی خۆیان نیشان نادەن, تەنها بەشێوەیەكی ڕووكەشی دا هەڵوێستەكانی خۆیان نیشان دەدەن بە تایبەتی ئەو ڕێكخراوانەی كە لۆگۆی مافی مڕۆڤیان بە خۆیانەوە دا هەڵگرتووە ئەوانیش تەنها كۆمەڵە كەسانێكی قازانج ویستن لە ئەنجامی ڕوودانی كارەساتە جۆراوجۆرەكاندا,هەر بۆیە دیموكراسی و دادپەروەریەكی تەواوەتی بە هیچ شێوەیەك و هیچ كاتێكیش بوونی نابێت چوونكە تاوەكو مڕۆڤی دڕەندەو جەنگ خواز هەبن لەسەر ئەم گۆی زەویەدا بۆیە بە شتێكی مەحال هەژمار دەكرێت, خۆی هەرچندەش ڕۆژ بەڕۆژ مڕۆڤە باشەكان بەرەو كەمی دەچن یان لەناو دەبرێن بە هەر هۆیەك بێت ئیتر ,\nبوونی ململانێی مەزهەبیش لەنێو رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا, بەشێكی گەورەی نائارامیەكەی ئەم ناوچەیە نیشان دەدات كە بە درێژایی مێژوو تێپەڕاندنی بە خۆیەوە بینیوە كە تاوەكو ئێستاش هەر بەردەوامە لە پاڵیشیدا بە هەزاران خوێنی یەكتری تێدا ڕژاوە وە یاخود ڕق و كینەكان بەرامبەر بەیەكتردا تۆخ تر دەكرێن تەنها بەهۆی دوو مەزهەبەوە كە لەیەك ئاینەوە سەری هەڵداوە كە ئەویش ئاینی(ئیسلامە), كە ئەمەش تەنها كۆمەڵە كەسانێكن پێیان دەگوترێت: بازرگانی مەزهەبی واتە بۆ ڕایی كردنی كارو بارەكانی خۆی و بڵاوكردنەوەی ئایدیاكانی خۆیان دا وە هەروەها بۆ فراونكردنی سنورەكانی دەسەڵاتی خۆیاندا پشت بە چەندین مەرامی جیاوازدا دەبەستنەوە, چوونكە ئیسلام یەك ئاین و یەك ئایدیایە بۆیە ئیتر ناكرێت كەسە بەرژەوەند خوازەكان بیكەن بە چەندین گرووپ و مەزهەبدا ,كە لە ئەنجامیشدا ناسەقامگیری لەنێوان تاكەكانی گۆمەڵگا درووست دەكەن وەلە جیاتی ئەوەی تاكەكان ڕووحی مڕۆڤایەتیان تێدا بەرجەستە ببێت كەچی بەهۆی درووستبونی ئەم گرووپانەوە گێژاویەكی بێ سەرو بەرانە لەنێوان تاكەكانی كۆمەڵگادا درووست دەكات بەڵام ئەوەی لێرەدا گرنگە پێویستە تاك لەسەروی ئەمانەوە بیربكاتەوە واتە بەشێوەیەكی (ڕۆشنبیرانەوە) هەنگاوەكانی بنێت.\nسوریا نموونەیەكی گەورەی نا ئارامی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نیشاندەدات كە ماوەی 9 ساڵە بە بەردەوامی جەنگ و كووشتاری تێدا دەبینرێت كە ئەمەش لە دەرئەنجام دا ئەوەی بە درێژایی ئەم چەندین ساڵەدا باجەكەی دەدات تەنها خەڵكە هەژارەكەیە كە ماڵ و ژیانی خۆی لە دەستداوە جگە لەوەی كە ڕووبەڕووی چەندین دەست درێژی جۆراو جۆر دیكە بوونەتەوەكەچی سەرۆك و خێزانەكەی لە ماڵێكی گەرم و گوڕدا ژیانیان دەگوزەرێنن بەبێ ئەوەی هەست بەبوونی هیچ ئازارو كەم كورتیەكدا بكەن, كەچی لە پاڵ ئەوەیشدا بە دەیان منداڵی بێ تاوان خۆیان لە ئاوارەیی و بێ نازی دا دەبیننەوە, دیارترین نموونەش كە لەم كۆتاییەدا ڕووی دا هێرشەكەی توركیا بوو لە 9ی ئۆكتۆبەردا بۆسەر ڕۆژئاوا كە بە دەیان خێزان ئاوەرە بوون چەندان منداڵ بەبێ ناز كران, كەچی هەر لە كۆتایشدا دەسەڵات دارەكان بۆخۆیا لەسەر مێزێكدا كۆ دەبنەوە و دەست دەخەنە نێو دەستی یەكتریەوە لە چاوی كامێراكانەوە بە پێكەنینەوە دەسكەوتی گەورەی خۆیان ڕادەگەیەنن.\n*ئاخۆ دەبێت ئەو ناوچە نائارامانەی نێو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا چ كاتێك ئاڵای ئاشتی و دادپەروەری بەرز دەكەنەوە ,وە ئیتر كۆتاییش بەم وێرانكاریانە دەهێنن


دەستەيا ئامارا هەرێما کوردستانێ ده‌ربارەی رێژا هەژاریێ رۆنکرنەكێ به‌لاڤ دكت - رۆژناما بنگەهێ لالش\nخالد خدر:وەك جاران دیسا ئەمریكا هاتە گونەهباركرن ب چێكرنا ڤایرۆسێ كۆرۆنايێ؟\nمەھدی حەسەن موراد:ھەشتی ئادارێ رۆژا جیھانی یا ئافرەتان\nریاز سه‌عید:پەرن ژ ژیانا پێشمەرگە “حه‌سه‌ن هفند بازو”\nپه‌یڤدارێ وه‌زاره‌تا ساخله‌میێ: پێگیریكرن ب رێنمایان دێ د پاراستی بن ژ ڤایرۆسێ كورونایێ\nحوکمەتا هەرێما کوردستانێ هەموو رێورەسمێن ئایینی راگرتن\nكەرتێ ساخله‌ميا شنگال بۆ بەرنگاربوونا كۆرۆنايێ پێتڤی ب هاریكاریێ ھەیە\nنڤیسینگەها رزگاركرنا گرتيێن ئێزدی:ناڤبەرا 400 هەتا 500 گرتيێن ئێزدی دناڤ كەمپا هۆلێ دا هەنە\nبنگەهێ لالش سەرەخۆشیێ ل مالباتا “جندی قاسم کەلۆ” دکت\nسه‌رۆك بارزانى: ئێكهه‌لویستیا لایه‌نێن سیاسى ده‌ستكه‌فته‌كێ دیرۆكى بوو بۆ گه‌لێ كوردستانێ\nقایممقامێ شنگال: 17 بیرێن ئاڤێ ل شنگال هاتینە تێكدان\nدەستەيا ئامارا هەرێما کوردستانێ ده‌ربارەی رێژا هەژاریێ رۆنکرنەكێ به‌لاڤ دكت\nالتاريخ: شوبات 17, 2020\nدوای بڵاوبوونەوەی ئامارێکی وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق لە چەند ماڵپەڕ و پەیجێکی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان سەبارەت بە ڕێژەی هەژاریی لە شارەکانی هەرێمی کوردستان، دەستەی ئاماری هەرێمی کوردستان ڕوونکردنەوەیەک بڵاودەکاتەوە.\nلە ڕوونکردنەوەکەدا کە وێنەیەکی بۆ (باسنیوز) نێردراوە هاتووە”ئەمرۆ لە چەندین وێبسایت و پەیج و تۆرە کۆمەلایەتییەکان زانیارى ئامارى بڵاوکراوەتەوە و سەرچاوەکەی وەزارەتی پلاندانانی عیراق بوو سەبارەت بە رێژەی هەژاری لە سەر ئاستى هەرێمى کوردستان و پارێزگاکان و عێراق بە گشتى کە تێکەڵاویەکی پێوەی دیار بوو، بۆیە دەستەى ئامار لە خشتەى خوارەوەدا رێژەى هەژارى بۆ ساڵانى ٢٠١٤ و ٢٠١٨ بڵاودەکاتەوە و هەروەها لە دواتر لە هێڵکارییەکدا کە بۆ ساڵانى ٢٠٠٧ تاکۆ ٢٠١٨ یە و هەموو ئەو گورانکارییانە کە بەسەر رێژەکەدا هاتوون پیشان دەدات تاکو ئەم بابەتە خوێندنەوەی هەلەی بۆ نەکرێ و راستیەکان وەک خۆی دیاری بکرێ”.\nبەپێی خشتەکەی دەستەی ئاماری هەرێمی کوردستان ڕێژەی هەژاری لە ساڵی ٢٠١٢ بەمشێوەیە بووە:- هەرێم(٪٣.٥)، دهۆک(٪٥.٨) ، هەولێر (٪٣.٦) ، سلێمانی (٪٢.٠) ، عێراق (٪١٩.١) و لە ساڵی ٢٠١٨ بەمشێوەیە بووە:- (٪٥.٥) ، دهۆک(٪٨.٦) ، هەولێر(٪٦.٧) ، سلێمانی (٪٤.٥) ، عێراق (٪٢٠).\nبەپێی ئەو خشتەیەی دەستەی ئامار دەرکەوێت کە لە ڕێژەی هەژاری لە تەواوی هەرێمی کوردستان و عێراق زیادی کردووە.\nالسابق: ده‌ست ب به‌لاڤكرنا دوو ملیۆن دیناران لسه‌ر رزگاربوویێن ئێزدى دێ ئێته كرن\nالتالى: ل شنگال هه‌ولا بهێزكرنا پێگه‌هێ تیرۆرستێن داعش دئێته دان\nئازار 02, 2020\nئيرۆ 41 سال بسەر وه‌غه‌ركرنا جەنەرال مستەفا بارزانى دا ده‌رباز دبن


حوکمی کەسێک پێش ئەوەی کاتی نوێژ بێت نوێژ بکات: ماڵپەڕی وەڵامەکان\nنوێژحوکمی کەسێک پێش ئەوەی کاتی نوێژ بێت نوێژ بکات\nحوکمی کەسێک پێش ئەوەی کاتی نوێژ بێت نوێژ بکات\nئەگەر كەسێك بە نەزانین پێش كاتەكەى خۆى نوێژى كرد ئایا حوكمى چییە؟\nنوێژى كەسێك پێش كاتەكەى خۆى فەرزەكەى لەسەر ناكەوێت لەبەر ئەوەى خواى گەورە دەفەرموێت: ( إِنَّ الصَّلاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَاباً مَوْقُوتاً) (النساء: من الآية103) واتە: نوێژ لەچەند كاتێكى دیارى كراودا پێویست كراوون (واجب كراون) لەسەر باوەڕداران لە شەرعدا. وە پێغەمبەرى خوایش ﷺ كاتى نوێژەكانى بۆ ڕوون كردوینەتەوە وەكو: ((وقت الظهر إذا زالت الشمس))(١) الخ الحديث. بۆیە هەركەس پێش هاتنى كاتەكەى نوێژى كرد ئەوا فەرزەكەى لەسەر ناكەوێت بەڵكو پاداشتى نوێژێكى سوننەتى دەستدەكەوێت و لەسەریەتى دواى هاتنى كاتەكە نوێژەكە دووبارە بكاتەوە. والله أعلم .\n(١) أخرجه البخاري، كتاب المواقيت/ باب ما يكره من السمر بعد العشاء .\nشوێنی دەست گرتن لە نوێژدا من نوێژد دەكەم و تاوانيش دەكەم، بۆچی نوێژەكەم ڕێگریم لێ ناكات لە تاوان؟ گەر ئاسمان هەور بوو بەڵام باران نەبوو بەڵام گومانی ئەوە دەکرا کەباران ببارێت ئایا لەم حاڵەتەدا دروستە نوێژ جەمع بکرێت ؟ چۆنیەتی نوێژی نەخۆش ئەگەر كەسێك نەیزانی نوێژی كرد پێش ئەوەی كاتی نوێژ هاتبێ حوكمی چیە؟\nسەردان: ٦٤٢ بەش: نوێژ\nپرسیاری دواترباشترین کات کە نوێژی تێدا بکرێتپرسیاری پێشترحوکمی نوێژی کەسێک لەنوێژدا خوێنی لوتی بەرببێت


وەک پێداچوونەوەی ١٢:١٣، ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣\n+پۆل:بەرھەمەکانی کاغەز; +پۆل:بەڵگەکان using HotCat\nوەک پێداچوونەوەی ١٢:٠٧، ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ (دەستکاری)\n(پەڕەی دروستکرد بە «٢٥٠px|وێنۆک|چەپ|پەرتووک '''پەرتووک''' یاخود وەک لە کۆندا پێی وتراوە '''...»ەوە)\nوەک پێداچوونەوەی ١٢:١٣، ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ (دەستکاری) (پووچەڵکردنەوە)\n(+پۆل:بەرھەمەکانی کاغەز; +پۆل:بەڵگەکان using HotCat)\n'''پەرتووک''' یاخود وەک لە کۆندا پێی وتراوە '''کتاب''' یانیش '''کتێب'''، ناوێکە بەکاردێت بۆ یەکێک لە پیرۆزترین کاڵاکانی (شمەکەکانی) مێژووی ھەموو مرۆڤایەتی، کە خزمەتێکی یەکجار گەورەی بە مرۆڤایەتی کردووە لە ھەموو بوارەکانی ژیان و گوزەرانیدا و بەردەوامیشە لەم خزمەتە، پەرتووک تاقە شتە کە ھەموو مرۆڤایەتی بە جیاوازی بیروباوەڕ و ئایین و ڕەگەزیانەوە بە پیرۆزی دەزانن و ھیچ کەسێک نییە لەم جیھانە پان و بەرینەدا دژی پەرتووک بێت بەڵام وەکوو کاڵا نەک وەکوو ناوەڕۆک، چونکە ناوەڕۆکی پەرتووک ھەموو جارێک بە دڵی خوێنەر نابێت و جاری واش ھەیە وا لە خوێنەر دەکات کە نەک ھەر بەدڵی نەبێت بەڵکوو دژیشی بوەستێت. بەڵام وەکوو کاڵایەک پەرتووک لەلایەن ھەموو کەسێک و ھەموو بیروباوەڕێک بە سەرچاوە و بنچینەی زانست و داھێنان و پێشکەوتن دادەنرێت.\nلەگەڵ ئەوەی پێشکەوتنێکی گەورە لە ھەموو بوارەکانی ژیاندا دروست بووە و چەندین ھۆکاری کات بەسەربردنی جۆراوجۆری وەکوو (ئینتەرنێت و تەلەڤیزیۆن و یارییە ڤۆدیۆییەکان و ...ھتد) ھاتوونەتە بەرھەم، بەڵام نەیانتوانیوە و ناشتوانن جێگەی پەرتووک بگرنەوە، تەنیا ئەوە نەبێت تۆزێک کاریان کردۆتە سەر ژمارەی خوێنەران و خۆشەویستانی.\n== پەرتووک و شارستانیەتشارستانێتی ==\nپەرتووک وەک ناوی دەرکردووە بە '''باشترین ھاوڕێی مرۆڤ''' بنەمای ھەموو شارستانیەت و پێشکەوتنێکە، ھەر گەلێک خۆشەویستی پەرتووک بن سەرکەوتنیان مسۆگەرە و ھەر گەلێکیش گرینگی پێ نەدەن و بەدەمییەوە نەچن و نەیکەنە ھاوڕێ دین و ژینیان ئەوا لە شەمەندەفەری پێشکەوتندا جێگایان نابێتەوە و سەرەنجامی باشیان نابێت و ناتوانن بەسەر دوژمنانیاندا زاڵ بن.\nوەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/wiki/تایبەت:MobileDiff/182809»


کوردیپێدیا - 01-05-2001\n📅 01-05-2001 ℹ | پۆل: رێکەوت و رووداو (کڕۆنۆلۆژیا) | زمانی بابەت: 🏳 کوردیی ناوەڕاست\n- کاتژمێر 10ی سەرلەبەیانی: هێرشێکی د.ق بۆسەر ناوچەکانی شێخ حامد و مام یوسفی سەربە شارۆچکەی کفری کەپێکهاتبوو لە هەزار سەرباز و 4 تانک و 2 کۆپتەر. لە ئەنجامدا هێزەکانی ینک و حشع پێشگیرییان لێکردن و 30 سەرباز کوژران و دوژمن کشایەوە.\n 📰 رۆژنامە | 🇸🇦 عربي | الشرق الاوسط 06-05-2001\n👁 ئەم بابەتە 5,072 جار بینراوە


کێشه‌کانی رێنووسی کوردی.\nئه‌مڕۆ ئێمه‌ی کورد به دوو جۆره ئه‌لفوبێی ده‌نووسین .یه‌که‌م (ئه‌لفوبێی کوردی) که به (ئه‌لفوبێی ئارامی ) کوردیش ناوده‌برێت ، که هه‌ندێ که‌س به هه‌ڵه به (ئه‌لفوبێی عه‌ره‌بی )ناوی ده‌به‌ن. دووه‌م (ئه‌لفوبێی لاتینی کوردی)..له باشوور و له ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستاندا به ئه‌لفوبێی کوردی ده‌نووسین ، به هه‌زاران کێبی چاپکراومان به‌م ئه‌لفوبێیه چاپکراون..له باکوور و له ڕۆژئاوای کوردستنانیشدا به ئه‌لفوبێی لاتینی ده‌نووسین..بێگومان نووسین به دوو ئه‌لفوبێی جیاواز زیانێکی گه‌وره‌ی له زمانی کوردی و ڕۆشنبیریی کوردیمان داوه.تا ئه‌مڕۆش له هه‌ردوو ئه‌لفوبێیه‌که‌دا ،به هۆی نه‌بوونی ده‌ستوورێکی ڕێنووسی یه‌کگرتووی کوردیی چه‌سپاو و بڕیارلێدراو.له نووسیندا ڕووبه‌ڕووی گه‌لێ کێشه‌ی جیاواز ده‌بینه‌وه. زۆر جار وشه‌یه‌ک به دوو شێوه ده‌نووسین ،چونکه به گومانین له‌ڕاستیی شێوه‌ی نووسینیدا..تا ئه‌مڕۆ لێکۆڵینه‌وه و باسکردنی پێویست له‌م کێشانه‌ی ڕێی ڕێنووسی کوردیمان که‌من و که‌میشیان له‌به‌رچاو گیراون..هه‌ندێ له شاره‌زایانی ئه‌لفوبێی کوردی به‌م شێوه‌ی ئێستای ده‌گه‌ڕێننه‌وه بۆ هه‌زار ساڵ زیاتر به‌ر له ئه‌مڕۆ، بۆ ئه‌و کاته‌ی که شاعیری کلاسیکی ناسراوی گه‌له‌که‌مان«بابا تاهیری هه‌مه‌دانی» که له ساڵی «١٠١٠»دا کۆچی دوایی کردووه ،ئه‌و چوارینه‌کانی به ئه‌لفوبێی کوردی نووسیوه..به‌ڵام له ڕاستیدا مێژووی به‌کارهێنانی ئه‌لفوبێی کوردی له‌و مێژووه‌ش کۆنتره..\nساغکردنه‌وه‌ی ئه‌م باسه ده‌رباره‌ی مێژووی ئه‌لفوبێی کوردی بۆ شاره‌زایان و پسپۆرانی زمانی کوردی به‌جێ ده‌هێڵم . برایانی کوردمان له باشوور و له ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستاندا به ئه‌لفوبێی کوردی ده‌نووسن، وا خه‌ریکه ڕابێن له‌سه‌ر نووسین به ئه‌لفوبێی لاتینیش ،له کۆتایی شه‌سته‌کاندا موقه‌ده‌م (عه‌زیز عه‌قراوی) ئه‌لفوبێیه‌کی به لاتینی دانا ، ئه‌گه‌رچی کۆمه‌ڵێک هه‌ڵه و که‌موکوڕی تیایه،بۆ ئه‌وکاته هه‌نگاوێکی باش بوو..به‌ڵام زۆر ئاسته‌نگه که براکانمان له باکوور و له ڕۆژئاوای کوردستاندا ، بتوانن ئه‌لفوبێی کوردی بخوێننه‌وه و پێی بنووسن..چونکه ئه‌وان به لاتینی کوردی ده‌نووسن ، ئه‌مه‌ش به‌خواستی خوایان نه‌بووه، به‌ڵکو تورکیای داگیرکه‌ری کوردستان به زۆر قسه‌کردن و خوێندن و نووسینی به تورکی به‌سه‌ریاندا سه‌پاندوون.. ئیستاش به کورتی دێینه سه‌ر ده‌ستنیشانکردنی هه‌ندێک له‌و کێشه ڕێنووسییانه‌ی که له نووسینی کوردیدا ڕووبه‌ڕوومان ده‌بنه‌وه . ژماره‌ی ئه‌و پیتانه‌ی له ئه‌لفوبێی کوردیدا به‌کاریان ده‌هێنین «٣٦» پیتن،ئه‌گه‌ر «و»ی ئاسته‌م و«ی»ی ئاسته‌مشیان بخه‌ینه سه‌ر ده‌بنه «٣٨» پیت..ئه‌م پیتانه ده‌کرێنه سێ به‌شه‌وه : «١» پیته بزوێنه‌کان(ۆ،وو،ێ،یی،ا،وێ). «٢» پیته نیوه بزوێنه‌کان(ه،و،ی).«٣» پیته بێ ده‌نگه‌کان ــ نه‌بزوێنه‌کان ــ که ئه‌م پیتانه‌ن :\n(ئ،ب،پ،ت،ج،چ،ح،خ،د،ر،ڕ،ز،ژ،س،ش،ع،غ،ف،ڤ،ق،ک،گ،ل،ڵ،م،ن،و،ه«ها»،ی). به‌ڵام ژماره‌ی پیته‌کانی له ئه‌لفوبێی لاتینی کوردیماندا «٣١» پیتن. ئه‌مانه‌ش هه‌ندێ له کێشه‌کانی ڕێنووسی کوردی .\nیه‌که‌م/ کێشه‌ی «و» ی کورت و«وو»ی درێژ،یا بڵێین(یه‌ک واو) و( دوو واو). به‌پێی ده‌ستوورێ ڕێنووسی کوردی ،ئه‌گه‌ر هاتو پیتی «و» که‌وته نێوان دوو پیتی بێ ده‌نگه‌وه،ئه‌وا ده‌نگه‌که‌ی کورته و به یه‌ک واو ده‌نووسرێت بۆ نموونه وه‌ک: (گوڵ،کورد،هونه‌ر،...هتد)ئه‌مه‌ش مه‌رج نییه بۆ نموونه( کوڕ = ڕه‌گه‌زی نێرینه) و(کووڕ= چه‌میو) که دوو وشه‌ی جیاوازن و،هه‌ردووکیان ده‌که‌ونه نێوان هه‌مان دوو پیتی بێ ده‌نگه‌وه، یان بۆ نموونه ئه‌م وشانه ده‌که‌ونه نێوان دوو پێتی بێ ده‌نگه‌وه ده‌نگی واوه‌که‌یان درێژه و ده‌بێ به‌دوو واو«وو» بنووسرێن:(باکوور،ڕووناک ، سووربوون، که‌رکووک، چنوور،...هتد) به‌ڵام نووسه‌ری کوردمان هه‌ندی جار گوێ به دستوور نادهن و ده‌نووسن: ( باکور، ڕوناک ،سوربون،که‌رکوک، چنور) جاری وا هه‌بووه له نووسینی هه‌مان نووسه‌ردا و له هه‌مان بابه‌تی نووسینه‌که‌یدا، بینیومه له شوێنێکدا نووسیوێتی «که‌رکوک» که‌چی له شوێنێکی تردا نووسیوێتی «که‌رکووک» ئه‌مه‌ش دڵنیا نه‌بوونی ده‌گه‌یه‌نێت که له‌و دوو نووسینه، کامیان درووستره،ڕه‌نگه هه‌مووشمان له نووسیندا دووچاری ئه‌م جۆره هه‌ڵه و گرفتانه بێین. ده‌رباره‌ی واو له سه‌ره‌تای وشه‌دا ،ئه‌گه‌ر«و»که‌وتبووه پێش پیته بزوێنه‌وه، ئه‌وا به یه‌ک واو ده‌نووسرێ وه‌ک:( وه‌نه‌وشه ،وازی ، وێنه، ویقه ویق)..به‌ڵام ئه‌گه‌ر واوه‌که که‌وتبووه پێش پیتی بێ ده‌نگه‌وه،ئه‌وا به دوو واو ده‌نووسرێ بۆ نموونه: ( ووشه، ووته ، ووڵات ،ووریا ،ووزه ، ووچان ،وورچ ،ووڵه،...هتد) به‌ڵام هه‌ندێ پێیان وایه هه‌موو وشه‌یه‌ک که سه‌ره‌تاکه‌ی واو بوو باشتر وایه که به‌یه‌ک واو بینووسین واته بنووسین:(وشه،وته، وڵات ، وریا،وزه، وچان،ورچ،وڵه،..). به‌ڵام هه‌ندێکی تر وایان پێ باشه دوو واو به یه‌ک واو نه نووسین ، چونکه دوو پیتی جیاوازه .. پیتی واو هه‌ندێ جار ده‌بێته پیتی بێده‌نگ ، ئه‌گه‌ر که‌وتبووه پیش یا دوای پیته بزوێنه‌وه بۆنموونه:(وان،وه‌رز،وێنه، وێران،ئاو،ڕاو، لاولاو، برژاو،که‌و...هتد). به‌ڵام ئه‌گه‌ر واو که‌وته نێوان دوو پیتی بێ ده‌نگه‌وه ئه‌وا واوه‌که ده‌بێته پیته بزوێن و ده‌نگه‌که‌شی کورته ، وه‌کو له‌م وشانه‌دا هاتووه: (کوردستان،گوڵاو،موکریان،گوڵ). واوی په‌یوه‌ندی«و»نابێت بلکێنرێت به کۆتایی وشه‌که‌ی پێشه‌وه‌ی ده‌بێ به جیا بنووسرێت،بۆ نموونه بنووسی(ژن و پیاو ،گوڵ و گوڵزار ،نان و ماست،...) نه‌نووسین ( ژنوپیاو ،گوڵوگوڵزار، نانوماست) به‌ڵام ئه‌گه‌ر هه‌ردوو وشه‌که بو یه‌ک واته به‌کاربهێنرێن یان وه‌کو وشه‌یه‌کی لێکدراو به واو«و»گرێدرابن ئه‌وسا ده‌کرێ ئامرازی «و»بلکێنرێت به کۆتایی وشه‌ی یه‌که‌مه‌وه بۆ نموونه بنووسین: (ده‌نگوباس ،گفتوگۆ ،مشتومڕ،کشتوکاڵ،حیلکوهۆڕ،که‌سوکار،مڕومۆچ،...هتد)\nدووه‌م/ «ر»ی لاواز و « ڕ» ی قه‌ڵه‌و،بێگومان ئه‌مه دوو پیتی جیاوازن له ئه‌لفوبێی کوردیدا،به‌ڵام بو ئه‌م دوو پیته له ئه‌لفوبێی لاتینی کوردیدا ته‌نها یه‌ک »ه بو نموونه ئه‌گه‌ر به ئه‌لفوبێی لاتینی ئه‌م وشانه بنووسین: R هێمامان هه‌یه « (که‌ر، که‌ڕ) که دوو وشه‌ی جیاوازن ،به‌ڵام هه‌ردووکیان له لاتینیدا هه‌ر وه‌ک یه‌ک ده‌نووسرێن،هه‌روه‌ها «باران، باڕان »هه‌ردووکیان وه‌ک یه‌ک ده‌نووسرێن . ئه‌مه‌و له سه‌ره‌تای وشه‌وه پیتی ڕێ«ڕ» هه‌ر هه‌مووی قه‌ڵه‌وه..بۆیه به‌لای هه‌ندی له نووسه‌رانمانه‌وه ئه‌گه‌ر ڕێی لاوازیش«ر» دابنێن ئاساییه‌و هه‌ر به قه‌ڵه‌و ده‌خوێنریته‌وه، به‌ڵام به‌شێکی ترمان له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا که«ڕ»ی قه‌ڵه‌و له سه‌ره‌تای وشه‌شه‌وه بنووسرێت، تا بزانرێت که «ر» و«ڕ» دوو پیتی جیاوازن.\nسێیه‌م /کێشه‌ی «ل» لاواز و«ڵ» قه‌ڵه‌و،ئه‌م دوو پیته جیاوازه‌شمان ،له ئه‌لفوبێی »ه بۆ نموونه ئه‌گه‌ربمانه‌وی ئه‌م وشانه : Lلاتینی کوردیدا یه‌ک هێمامان هه‌یه ( گوڵ) و( گول = گه‌ڕ) هه‌ردووکیان به ئه‌لفوبێی لاتینی وه‌ک یه‌ک ده‌نووسرێن. «چل» و «چڵ »یش وه‌ک یه‌ک ده‌نووسرێن.هه‌روه‌ها «گۆل» و«گۆڵ»...هتد.\nچواره‌م/ بۆ هه‌ردوو پیتی «خ » و« غ»،له ئه‌لفوبێی لاتینی کوردیدا یه‌ک پیتمان »ه بو نموونه هه‌موو ئه‌م وشانه(خوشک ، خه‌بات ، خاڵخاڵان،به‌رخ ، Xهه‌یه «غه‌ریب ،غاردان، چۆغه ، قه‌ره‌داغ ، به‌غداد،...هتد) له نووسینی لاتیندا  شوێن «خ» و«غ »له‌و وشانه‌دا داده‌نێینن.  X».\nپێنجه‌م/ کێشه‌ی« و»واوی ئاسته‌م و «ی» ی ئاسته‌م له ئه‌لفوبێی کوردیدا، بۆ نموونه ئه‌م وشانه :( شوان ، جوان ) ده‌بێ بنووسێت ( شووان،جووان). (ژیان، نیان ) ده‌بێ بنووسرێت (ژییان ، نییان) بویه له‌کێشی شیعردا هه‌ندیک ئه‌و وشانه به یه‌ک بڕگه داده‌نێن،هه‌ندێکی ترمان به دوو بڕگه‌ی داده‌نێن:(شو/وان، جو/وان، ژی/یان ،نی/یان)..ئه‌م کێشه‌یه له ئه‌لفوبێی لاتینی کوردیدا چاره‌سه‌ر کراوه..له ئه‌لفوبێی کوردیشدا ئه‌گه‌ر واو و یای ئاسته‌م نه‌شنووسین ده‌قیان گرتووه و، خوێنه‌ریش هێنده به زه‌قی درکیان پێ ناکه‌ین.. پێویسته ئه‌وه‌ش بزانین هه‌موو «و»و«ی» له سه‌رتای وشه و بڕگه‌دا ده‌بنه پیتی بێ ده‌نگ نه‌ک بزوێن.\nشه‌شه‌م/ دیسان کێشه‌ی «و» واوی بێ ده‌نگ و«و» بزوێن له ئه‌لفوبێی لاتینی کوردیدا دوو هێمامان هه‌یه.بۆ«و»ی بێ ده‌نگ«یو»بۆ«و»ی بزوێن«ده‌بلیو»\nحه‌وته‌م/ پیتی« و» و پیتی« ێ » پێکه‌وه ده‌بنه«وێ »به یه‌ک پیت داده‌نرێن،که پیتێکی بزوێنه، بۆنموونه هه‌ریه‌که له‌م وشانه:( گوێ، نوێ ، خوێ ،کوێ ) به یه‌ک بڕگه داده‌نرێن..به‌ڵام ئه‌گه‌ر له سه‌ره‌تا و ناوه‌ڕاستی وشه‌دا بوون ،«و» بێده‌نگه و«ێ»بزوێنه و ده‌بنه بڕگه‌یه‌ک بۆ نموونه:( وێژه، وێران ، وێنه ، وێزه ،ئاوێته،ئاوێنه ، باوێشک) له سێ وشه‌ی دواییدا له پێش «و»ه‌وه بزوێنی«ا»مان هه‌یه. بێگومان هه‌رگیز دوو بزوێن به دوای یه‌کا نایه‌ن.\nهه‌شته‌م/ پاشگری «یه‌ک». ئه‌و وشانه‌ی کۆتاییان به پیتی بزوێن دێت، پاشگری «یه‌ک»یان ده‌خه‌ینه کۆتاییه‌کانییانه‌وه وه‌کو:( پێشمه‌رگه ، دێ ،مامۆستا ،شایی ، ڕێوی، هه‌ڵۆ،...هتد) ده‌بنه( پێشمه‌رگه‌یه‌ک ،دێ یه‌ک ، مامۆستایه‌ک، ڕێوی یه‌ک، هه‌ڵۆیه‌ک) به‌ڵام ئه‌و وشانه‌ی که به پیتی بێ ده‌نگ کۆتاییان دێت، پاشگری«ێک» ده‌خه‌ینه کۆتایی یه‌کانیانه‌وه..بۆ نموونه:(کورد ، شوان، بووک، کچ ، لاو،...هتد) ده‌نووسین: (کوردێک، شوانێک ، بووکێک، کچێک، لاوێک ).\nنۆیه‌م/ پاشگری«ش» ده‌خرێته دوای ئه‌و وشانه‌ی که به «پیته بزوێن» کۆتاییان هاتووه بۆ نموونه :( سنه = سنه‌ش)،(قامیشلی= قامیشلیش)،( پێشه‌وا=پێشواش) (پردێ= پردێش)،(زاخۆ= زاخۆش).به‌ڵام ئه‌و وشانه‌ی که به پێتی«بێ ده‌نگ » کوتاییان دێت پاشگری «یش» ده‌خه‌ینه کۆتاییانه‌وه.بۆ نموونه: ( وان= وانیش)، (ئامه‌د= ئامه‌دیش) ،(هه‌ولێر= هه‌ولێریش) ،(خانه‌قین= خانه‌قینیش)...هتد.\nده‌یه‌م / کێشه‌ی «ئامراز»و«ناو»و«فرمان» که پێکه‌وه وشه‌یه‌کی داڕێژراو یا لێکدراو پێک ده‌هێنن.هه‌ندێ ڕایان وایه که ئامرازه‌که به جیا بنووسرێ و نه‌لکێنرێته به‌شه‌کانی تری وشه‌که‌وه.بۆنموونه بنووسرێ (تێ بینی ، بێ که‌س، بێ خاڵ، سێ یه‌م،چاوپێ که‌وتن، ده‌ست لێ به‌ردان،هه‌ڵ چوون، پێ لێ خشان، سه‌ر لێ شێوان،چاوتێ بڕین،پێش که‌وتن،پێک هاتووه، دروست کرد، پێ که‌نین) به‌ڵام ئه‌مڕۆ بۆ ئاسانی و خێرایی له لایه‌که‌وه ، بۆ ئه‌وش که بزانرێت که یه‌ک وشه‌یه، به‌یه‌که‌وه ده‌لکێنرێن، جێش که‌متر ده‌گرێ .. به یه‌کگرتوویی ئه‌و وشانه وا ده‌نووسین (تێبینی،بێکه‌س، بێخاڵ، سێیه‌م، چاوپێکه‌وتن، ده‌ستلێبه‌ردان، هه‌ڵچوون، پێلێخشان،سه‌رلێشێوان،چاوتێبڕین،پێشکه‌وتن، پێکهاتووه،دروستکرد، پێکه‌نین ).\nیانزه‌یه‌م/بێجگه له‌و کێشانه،له هه‌ردوو ئه‌لفوبێییه‌که‌دا کێشه‌ی تریشمان هه‌یه . ڕا و پێشنیاره‌کانی من بۆ چاره‌سه‌رکردنی کێشه‌کانی ڕێنووسی کوردیمان.\n(١) له لایه‌ن حکومه‌تی کوردستانه‌وه،لیژنه‌یه‌کی باڵای به‌توانا له کۆڕی زانیاری کوردی و که‌سانی شاره‌زا و پسپۆر له زمانی کوردیدا و له وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده و له وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیری پێکبهێنن، بۆ پێداچوونه‌وه به ڕێنووسی کوردیمان و ڕاستکردنه‌وه‌ی هه‌موو گرفت و کێشه‌کانی ..هه‌ر ئه‌و لیژنه‌یه‌ش ده‌ستوورێکی نوێ بۆ ڕێنووسی کوردی بۆ هه‌ردوو ئه‌لفوبێیه کوردییه‌که‌مان دابڕێژێت ..بۆ ئه‌وه‌ی له‌نووسیندا نووسه‌رانی کوردمان په‌یڕه‌وی بکه‌ن و ده‌قی پێوه بگرن و له گومان و دوودڵی ڕزگارمان بێت.وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیریی کوردستانیش په‌یڕه‌ویی ئه‌و ده‌ستووره‌ی ڕێنووس بکات و، بیکات به مه‌رج بۆ ڕێپێدان به چاپکردنی کتێب..هه‌موو نووسراوه فه‌رمییه‌کانی دایره‌کانی کوردستان و ڕۆژنامه و گۆڤار و میدیا و سایته ئه‌لیکترۆنییه‌کانیش ڕه‌چای ئه‌و ده‌ستوره گه‌ڵاڵه کراوه بکه‌ن. \n(٢) ده‌قی کتێبێ ( ئه‌لفوبێی نوێ ی کوردی ) له دانانی دکتۆر(ئه‌مین باڵدار) به ڕێنووسی ئه‌لفوبێی لاتینی کوردی بنوو‌سرێته‌وه و، له پۆلی پێنجه‌م و شه‌شه‌می بنه‌ڕه‌تیدا بکرێت به به‌شێک له فێربوون و خوێندنه‌وه و نووسین له وانه‌ی زمانی کوردیدا ، له‌هه‌موو قوتابخانه‌کانی کوردستاندا بخوێنرێت.. بۆ چوونه بواری پراکتیکردنه‌وه، پێویسته پێشتر بۆ ئه‌م مه‌به‌سته کۆرسی پێویست بۆ مامۆستایانی وانه‌ی زمانی کوردی له هه‌موو شاره‌کانی کوردستاندا بکرێته‌وه.\n(٣) پێویسته کتێبه‌کانی هه‌موو بابه‌ته‌کان،له هه‌موو قۆناغه‌کانی خوێندندا،به یه‌ک شێوه ڕێنووس دابڕێژن ،نه‌ک هه‌ر لیژنه‌یه‌ک به ئاره‌زووی خوی بیان نووسن . (٤)چه‌ند کتێبێکی چیرۆکی ئاسان بۆ منداڵان، به ئه‌لفوبێی لاتینی کوردی چاپ بکرێن ..ئه‌گه‌ر کراش گۆڤارێکی مانگانه هه‌ر بۆ منداڵان به لاتینی ده‌ربکرێت. (٥) ته‌رخان کردنی ـ ده ـ خوله‌ک هه‌فته‌ی سێ ڕوژ له ماوه‌ی به‌رنامه‌کانی منداڵان له که‌ناڵی کوردستان تیڤی و که‌ناڵی کوردسات و له که‌ناڵه ناو خۆییه‌کان بۆ فیرکردنی ئه‌لفوبێی لاتینی کوردی.. به سه‌رپه‌رشتی وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌ی\nله کۆتاییدا ده‌ڵێم کاتی ئه‌وه‌ش هاتووه، که په‌ڕله‌مان و حکومه‌تی کوردستان، به ئه‌وپه‌ڕی بوێرانه‌وه ، باسکرن له زمانێکی ستانداردی یه‌کگرتووی کوردی بورووژێنێ و، بۆ ئه‌وه‌ی ئێمه‌ی کوردیش وه‌کو گه‌لانی تر زمانێکی ستانداردی یه‌کگرتوومان هه‌بێت ،ببێته زمانی حکومه‌ت و خوێندن و نووسین و میدیا و ڕاگه‌یاندنه‌کانمان..چونکه خوێندن و نووسین و ڕاگه‌یاندن به چه‌ند شێوه زارێکی جیاواز، زیانی به زمان و کولکتووری کوردیمان گه‌یاندووه..هه‌رده‌م ناحه‌زانی گه‌له‌که‌شمان ئه‌م خاڵه‌یان قۆزتۆته‌وه ،هانی خوێندنه‌وه و نووسینیان کوردییان به چه‌ند شێوه زارێک داوه..بڕواننه به‌شێکی زۆری وڵاتانی ئه‌وروپا وه‌ک( سویسرا، ئه‌ڵمانیا،ئیسپانیا،ڕوسیا)، وڵاتانی عه‌ره‌ب،...هتد) به چه‌ند شێوه زارێک ده‌دوێن، به‌ڵام زمانی فه‌رمیی خوێندنه‌وه و نووسین وحکومه‌ت ومیدیا و ڕاگه‌یاندنه‌کانیان یه‌که.ڕاسته به‌هۆی دابه‌شکردنی کوردستان به‌سه‌ر چوار ده‌وڵه‌تی شۆڤێنیدا،ئه‌مه کارێکی ئاسان نییه،به‌ڵام ئه‌گه‌ر نیه‌ت و ئاره‌زوومان هه‌بێت وهه‌وڵی بۆ بده‌ین و به‌رژه‌وه‌ندیی باڵای نه‌ته‌وه‌که‌مان له‌به‌رچاوبگرین ، نه‌ترسین و نه‌ڵێین کاتی ئه‌وه‌مان نییه، بڕوابکه‌ن له ماوه‌یه‌کی که‌م دا، ده‌توانین ئه‌م ئامانجه زۆر گرنگ و پیرۆز و پێویسته‌شمان بهێنینه‌دی.. با هه‌نگاوی یه‌که‌مان له پۆلی یه‌که‌می خوێندنی بنه‌ڕه‌تییه‌وه ده‌ستپێبکه‌ین ، له ماوه‌ی( ده تا پانزه ساڵی) داهاتوودا ده‌ق ده‌گرێت و، ده‌بینه خاوه‌نی زمانی ستانداردی فه‌رمیی یه‌کگرتووی خوێندن و نووسین و میدیا و ڕاگه‌یاندنی کوردی له کوردستاندا ..\n٢١\_١١\_٢٠١٠ - نه‌رویج


دارایی عیراق لێبڕین لە مووچەی فەرمانبەرانی هەڵوەشاندەوە - تۆڕی میدیایی خەڵک\nلیژنەی دارایی پەڕلەمانی عیراق بڕیاریدا ڕێژەی 20%ی بودجەی هەر سێ سەرۆكایەتی (كۆمار و پەڕلەمان و ئەنجوومەنی وەزیران) لە بودجەی گشتی ساڵی 2021 ببڕێت و خەرجی لە 164 ترلیۆن دینارەوە بۆ 130 ترلیۆن كەم بكاتەوە.\nماجدە تەمیمی، ئەندامی لیژنەی دارایی پەڕلەمانی عیراق بۆ ئاژانسی هەواڵی فەرمی (العراقیە) ڕایگەیاندووە، بڕگەیەكی تایبەت بە لێبڕینی مووچەی فەرمانبەران لە پڕۆژە یاسای بودجە، كە لە حكومەتەوە هاتووە هەڵوەشێنراوەتەوە و لەبری ئەوە یاسای باجی دەرامەت بە ژمارە 13ی ساڵی 1982 جێگیر كراوە.\nڕاشیگەیاندووە، بڕی خەرجییەكان لە بودجە لە 164 ترلیۆن دینارەوە بۆ 130 ترلیۆن كەمكراوەتەوە و داهاتی دیكە زیادكراوە و چەندین چاكسازی دیكە لە بودجەدا كراوە.\nتەمیمی ئاماژەی بەوەشكردووە، خۆی سەرۆكایەتی لیژنەی لاوەكی تایبەت بە سێ سەرۆكایەتییەكەی كردووە دەربارەی بودجە و توانراوە ڕێژەی 20%ی بودجەی هەر سێ سەرۆكایەتییەكە ببڕدرێت.\nجەختیشی كردۆتەوە، پەڕلەمان ڕۆڵی هەردوو دەسەڵاتی یاسادانان و جێبەجێ كردنی بینیوە لەیەك كاتدا لە پڕۆژە یاسای بودجەی 2021دا، چونكە هەر ماددەیەكی بودجە 5 جار لێكۆڵینەوەی تێدا كراوە و گفتوگۆی پێویستی لەبارەوە كراوە.\nخەڵك سەرۆكی نوێنەرایەتی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە بەغدا ڕایدەگەیەنێت:"ئێمە لەگەڵ حكومەتی ناوەند ڕێككەوتنی خۆمان كردووە و لایەنە ناڕازییەكانیش…\n02 حوزەیران 2021 10.49 pm\nخەڵك ئەندامێكی داواكاری گشتی ڕایدەگەیەنێت:”داوا لە سەرۆكی داواكاری گشتی دەكەین لەبەرامبەر لێبڕین و دواكەوتنی…\n29 مارس 2021 2.15 pm\nخەڵك- هەرچەندە حكومەتی هەرێم بەڵێنی دابوو هەموو مانگێك لە وادەی خۆیدا مووچە دابەش بكات، بەڵام وەك وەزارەتی دارایی…


هه‌ڵبژاردنه‌كانی سویدو گۆڕانكاریی مێژوویی\nساڵه‌داو له‌سێیه‌م یه‌كشه‌ممه‌دا ئه‌نجام به‌ڕێوه‌ده‌چێت.\nئه‌م ساڵ له 19 ی سێپته‌مبه‌ردا ڕۆژی ده‌نگدانه، به‌لام ده‌نگدانی پێشوه‌خت له 1مانگ ده‌ستی پێكردووه‌و هه‌موو هاوولاتییه‌ك مافی هه‌یه ده‌نگبدات، ئه‌مه‌و له‌و ولاتانه‌ی كه باڵیۆزخانه‌و كونسوڵگه‌ری تیایه ئه‌وا هاوولاتیانی سویدی له‌وێ ده‌نگیانداوه.\nهه‌رێمی كوردستانیش یه‌كێكه له‌و شوێنانه‌ی ده‌نگدانی پێشوه‌ختی تیا ئه‌نجامدرا،\nده‌نگدانی پێشوه‌ختی ئه‌مساڵ جیاوازتر له‌ده‌نگدانی 2006 كه‌ڕێژه‌ی به‌شدار1.8ملیۆن بوو، له 2010 ده‌نگده‌رێكی زۆرتر به‌شداریان تیاكردووه كه 2.3 ملیۆن بوو.\nهه‌ڵبژاردنی2010 چه‌ند گۆڕانكاریه‌كی دروستكرد كه‌یه‌كه‌مجاره له‌مێژووی ئه‌م ولاته‌دا به‌ره‌ی راست بتوانێت 2 خول ده‌نگی زۆرتر بێنێت، هه‌رچه‌نده ئه‌مجاره زۆرینه‌ی په‌رله‌مان پێك ناهێنن و ئه‌گه‌ر حكومه‌تیش پێكبێنن ئه‌وه لاواز ده‌بێت، هۆكاره‌كه‌ی ئه‌وه‌یه كه 173 كورسیان هه‌یه،كه ده‌بوو لانیكه‌م 175 كورسی هه‌بێت. له‌به‌رامبه‌ر  156 كورسی به‌ره‌ی چه‌پ.\nگۆڕانكاری دووه‌م ئه‌وه‌یه كه یه‌كه‌مجاره پارتێكی تر بێته په‌رله‌مانه‌وه كه سه‌ر به‌هیچ به‌ره‌یه‌كیان نه‌بێت و زۆر توندڕه‌و و راسیست بن، ئه‌مه‌ش وایكردووه هیچ له‌م دوو به‌ره‌یه ئاماده‌نین هاوكاری بكه‌ن یاخود خۆشحاڵ نین به‌م رووداوه. ئه‌م پارته له‌ناوه‌كه‌یا كه به‌دیموكراته‌كانی سوید ناسراوه به‌لام نادیموكراسیین و زۆر دژی په‌ناهه‌نده‌ن و بیری چه‌پن. ئه‌م پارته خاوه‌نی 20 كورسییه‌و بونه‌ته پارسه‌نگی تای ته‌رازوو،كه باوه له‌سویدو به‌و پارته بوترێت كه‌ده‌بێته هۆی یه‌كلاییكردنه‌وه‌ی پێكهێنانی حكومه‌ت\nگۆڕانكاری سێیه‌م ئه‌وه‌یه كه له‌هه‌شتا ساڵی رابردوودا پارتی سۆسیال دیموكرات شكستی وای به‌خۆیه‌وه نه‌بینیوه‌و كه‌مترین رێژه‌ی سه‌دی تۆماركردووه له‌مێژووی خۆیدا كه 30.8 بوو، هه‌رچه‌نده هێشتا گه‌وره‌ترین پارته‌و خاوه‌نی 113 كورسییه.\nئه‌م هه‌ڵبژاردنه سه‌ركه‌وتنی باشی پارتی ژینگه‌ی له‌گه‌ڵ خۆیدا هێنا، كه تاكه پارتی به‌ره‌ی چه‌پ بوو رێژه‌ی كورسییه‌كانی زیاد كرد له 19 كورسی بۆ 25 كورسی، هه‌روه‌ها له‌به‌ره‌ی راستیش ته‌نیا مۆدیراته‌كان كورسی زۆرتریان هێنا له ساڵی 2006 كه له 97 كورسی بوونه خاوه‌نی 107 كورسی.\nپه‌رله‌مانی 2006 له 3پارتی بلۆكی به‌ره‌ی چه‌پ و 4 پارتی بلۆكی به‌ره‌ی راست پێكهاتبوو، به‌لام له 2011 هه‌شت پارت به‌شداری ده‌كه‌ن.


بلا بیرهاتنا ب ئێش یا ھەلەبجە ببیته ئه‌گه‌را یەکرێزییا کوردی - دارکا مازی\nبلا بیرهاتنا ب ئێش یا ھەلەبجە ببیته ئه‌گه‌را یەکرێزییا کوردی\nئەنجوومەنا نشتمانییا کوردی ل سووریێ ئه‌نه‌كه‌سێ د داخویانیەکێ دا کیمیابارانا ھەلەبجە ژ هێلا رژێما به‌عس یا ئیراقێ ڤە شەرمەزار کر و بانگ ل گەلێ کورد کر، ئەڤ بیرانینا ب ئێش ببیته ھاندانەک ژ بۆ یەکرێزییا کوردی.\nسكرتاریه‌تا گشتی یا ئه‌نه‌كه‌سێ ئیرۆ د داخویانیەکێ دا راگھاند، رژێما رووخاندی یا به‌عس یا ئیراقێ رۆژا 16ێ ئادارا 1988ێ کۆمکوژییەک د دەرھەقێ خەلکێ ھەلەبجە و گوندێن دەردۆرا وێ دا کر کو بوو سەدەما شەھیدبوونا زێدەتری 5 ھەزار کەسان و برینداربوونا نێزی 10 ھەزار کەسێن دی کو پرانییا وان زارۆک و ژن بوون.\nئه‌نه‌كه‌سێ دیار کر، ئەڤ ئێریش یەک ژ ئێریشێن ھەری گرانێن کیمیاوی یێن ل دژی وەلاتیێن سڤیل هاتییه ب كارئانین، ژ بەر ھۆڤیتییا ڤێ ئێریشا ل سەر گەلێ کورد ھاتییە کرن، ھەموو مرۆڤاتی و ویژدانا جیھانێ ھەژییا.\nئه‌نه‌كه‌سێ د بەشەکا دی یا داخویانییا خوە دا گۆت: ئەم وەک ئەنجوومەنا نشتمانییا کوردی ل سووریێ، ل گەل کو ڤێ تاوانێ شه‌رمەزار دکه‌ین، بانگ دکه‌ین کو رۆژا 16ێ ئادارێ ببیته رۆژەکا جیھانییا قەدەخەکرنا چەکێ کیمیایی.\nئه‌نه‌كه‌سێ د داخویانیا خوە دا، بانگ ل گەلێ کورد کر، ئەڤ بیرانینا ب ئێش ببیته ھاندانەک ژ بۆ یەکرێزییا کوردی ل دژی رکبەرییان و ژ بۆ پاراستنا دەستکەفتیێن کو سەرکرداتییا ئاقلمەندا ھەرێما کوردستانێ ب دەست ڤە ئانینە.\nھەروه‌ھا ئه‌نه‌كه‌سێ بانگ ل گەلێ کورد کر، رۆژا 16ێ ئادارێ د دەمژمێر 11:00 دا ل سەر رێ و ل پێش مال و دکانان 5 خوله‌كێن بێدەنگ ژ بۆ گیانێن شەھیدێن ھەلەبجەیێ راوەستن.


كازمی دگه‌ل تره‌مپی رێككه‌فتنه‌ك كر - پرس بادینی\nHome جیهان سڵایدشۆو عێراق هەواڵ كازمی دگه‌ل تره‌مپی رێككه‌فتنه‌ك كر\nكازمی دگه‌ل تره‌مپی رێككه‌فتنه‌ك كر\nپرس میدیا 12:47:00 PM جیهان, سڵایدشۆو, عێراق, هەواڵ,\nمسته‌فا كازمی سه‌روك وه‌زیرێن عیراقێ، ئه‌ڤروو شه‌مبیێ ئه‌نجامێن چاڤپێكه‌فتنا خوه دگه‌ل دۆناڵد تره‌مپ سه‌رۆكێ ئه‌مریكا ئاشكراكر و راگه‌هاند، هه‌ردوو ئالی رێككه‌فتنه لسه‌ر ده‌ما دیاركری ژ بوی چونا ده‌رڤه‌یا هێزێن ئه‌مریكی ژ عیراقێ.\nكازمی د چاڤپێكه‌فتنه‌كێ دا دگه‌ل كه‌ناله‌كێ عیراقی گوت "ئه‌نجامێ چاڤپێكه‌فتنێ دگه‌ل سه‌رۆكێ ئه‌مریكا گه‌له‌ك ئه‌رێنی بوو، جهێ رازیبونا هه‌ردوو ئالیا بوو ژ بوی گه‌هشتنا لهه‌ڤتێگه‌هشتنا گرنگ".\nگوتیه‌ژی "د جڤینێ دا ئه‌م گه‌هشتنه رێككه‌فتنێ لسه‌ر ڤه‌كێشانا هێزێن ئه‌مریكی، دده‌ما جڤینێ دا داخوازیێن گه‌لێ عیراقێ گه‌هاندنه ئه‌مریكا".\nل داویێ ژی سه‌رۆك وه‌زیرێن عیراقێ دبێژه "مه نه‌خشه‌یه‌كێ دیاركری ژ بوی ڤه‌كێشانا هێزێن ئه‌مریكا دیاركریه، پشتی ڤه‌كشیانا وان بو ده‌رڤه‌ی عیراقێ وێ وه‌رن به‌لاڤكرن ژ بوی وێ مه‌به‌ستێ ژی لژنه‌یه‌كا هه‌ڤبه‌ش دێ هێته پێكئینان".\nBy پرس میدیا at 12:47:00 PM


په‌لاماره‌يليگ ئاسمانى بنگه‌يليگ داعش له‌ناونى نه‌ينه‌واو سه‌ڵاحه‌دين ويران كرد\nشه‌فه‌ق نيوز/ وه‌رپرسيگ ناوچه‌يى له پاريزگاى سه‌ڵاحه‌دين، ئاشكراى ويرانكردن بنگه‌يليگ ريكخرياگ داعش كرد له‌ڕێ بۆردومانه‌يل ئاسمانى له خوه‌رئاواى قه‌زاى شه‌رگات له باكوور پاريزگاگه له مه‌رز وه‌ل پاريزگاى نه‌ينه‌وا.\nله‌ى باوه‌ته‌و، خه‌يروڵڵا جبورى قايمقام قه‌زاگه ئه‌را ئاژانس شه‌فه‌ق نيوز وت: ته‌ياره‌يل جه‌نگى بۆردومان بنگه‌يليگ ريخرياگ داعش كردنه له خوه‌رئاواى قه‌اگه له چوارچيوه‌ى مه‌رزه‌يل شه‌رگات وه‌ل ناحيه‌ى حه‌زه‌ر له باشوور پاريزگاى نه‌ينه‌وا.\nباس له‌وه‌يش كرد له‌و بۆردومانه بنگه‌يل فريه‌يگ ريكخرياگ تيرۆريستى داعش ويران كريانه له ناوچه‌يل خوه‌راواى شه‌رگات و ده‌ورگرد قه‌زاى حه‌زه‌ر، وه‌گووره‌ى زانياريه‌يل ئه‌منى ك له‌ى باوه‌ته‌و ده‌ركه‌فتگه.\nدانیشتوەیل و هێزەیلیگ سەربازی کەفنە شوون حەشارکەیل داعش لە جەلەولا\nDate: 2020-10-25 13:27:50\nوە کەمین توکمەیگ ٤ سەرکردەی داعش لە سامەرا کوشیا\nDate: 2020-09-12 07:32:16\nهەواڵگری عراق سەرکردەیگ لە داعش وسێیان لە یاوەرەیلی لە بەغداد گرێد\nDate: 2020-10-17 08:23:08\nداعش له سێ پاريزگا په‌لامار هيزه‌يل عراقى دا\nDate: 2020-05-05 10:40:49\nداعش جه‌نگاوه‌ريگ باڵاى ئێزيدى له شه‌نگاڵ كوشت\nDate: 2019-07-25 10:59:17\nکوشیایلیگ لە داعش وە گورز ئاسمانی لە دوو پارێزگا لە عراق\nDate: 2020-08-04 10:38:22\nداعش له په‌لاماريگ له كه‌ركوك 2 پۆليس كوشت\nDate: 2019-11-22 09:24:48\nهەواڵگری عراق دوو تیرۆرست دەسکیرکەێد چشتەیل لۆجستی وخوەراک ئەرا داعش بەن\nDate: 2020-10-28 07:27:23


وەزارەتی دارایی هەرێم: تۆڕێکی قاچاخچییەتی ئاشکراکران - باسک نێت\nدەستپێك/ ئابووری/وەزارەتی دارایی هەرێم: تۆڕێکی قاچاخچییەتی ئاشکراکران\nوەزارەتی دارایی و ئابوری رایگەیاند، “توانرا لەگەڵ بەرێوەبەرایەتی گشتی گومرگ و بەرێوەبەرایەتی گومرگی سلێمانی تۆڕێكی قاچاخچێتی و تەزویر ئاشكرا بكرێت، کە تا ئێستا زیاتر لە سەدان ملیۆن دینار تەزویریان كردوە.\nلە رونکردنەوەیەکدا وەزارەتی دارایی و ئابوری حکومەتی هەرێم ئاماژەی بەوەکردووە، لە چوارچێوەی هەولەکانی وەزارەتی دارایی بۆ کۆنترۆڵکردنی مەرز و دەروازەکان لە پێناو رێگریکردن لە کەسانی ساختەکار، کە گوێنادەنە بەرژەوەندی گشتی و سەرقاڵی تەزویر و یاسا شکاندن و قاچاخچییەتین، توانرا لەگەڵ بەڕێوەبەرایەتی گشتی گومرگ و بەرێوەبەرایەتی گشتی گومرگی سلێمانی تۆڕێکی قاچاخچییەتی و تەزویر ئاشکرا بکرێت، کە بایی زیاتر لە سەدان ملیۆن دینار تەزویریان کردووە و زیانیان بە دارایی گشتی گەیاندووە.\nلە رونکردنەوەکەدا هاتووە،لە ئێستادا هەماهەنگی تەواو لە نێوان دادگا و بەڕێوبەرایەتی چاودێری و پشکنینی دارایی سەر بە وەزارەتی دارایی و ئابوری و داواكاری گشتی هەیە، بۆ کارکردن لەسەر ئەم دۆسیەیە و گرتنەبەری ڕێکاری یاسایی و کارگیری پێویست.


03:35 - 30/08/2020\nهێرشەكانی توركیا بۆسەر هەرێمی كوردستان، لێكەوتەو سیناریۆكان\nتورکیا، بەدیاریکراویش حکومەتی ئاکپارتی ماوەی زیاتر لە پێنج ساڵە، بەدیدێکی ناسیۆنالیستیانە، دەستیکردوەتە سنوردارکردنی کاروچالاکی پارت و گروپە سیاسی و شۆرشگێرییەکانی کورد، لەسەر ئاستی تورکیاو باکوری کوردستان، لەوێشەوە بۆ رۆژئاوای کوردستان، لە ئێستاشدا ئەو سیاسەتەی لەرێی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانییەوە درێژ کردوەتەوەبۆ سنوری باشورو هەرێمی کوردستان.\nحکومەتی تورکیا لەساڵی ٢٠١٥ دوای راگرتنی پرۆسەی ئاشتی لەتورکیا، دواتر ئۆپەراسیۆنەکانی دژ بەتیرۆری راگەیاند، لێکەوتەکانی ئەم هەنگاوە، شەڕی بردە شارەکانی باکوری کوردستان، بەوهۆیەوە چەندین شارو شارۆچکەی باکوری کوردستان خاپورکران، دۆخەکە لەم ئاستەدا نەوەستا، دواتر خۆی بینییەوە لەدەستگرتن بەسەر شارەوانیەکانی باکوری کوردستان و دەستگیرکردنی سەرۆکی شارەوانیەکان، دوای ئەم هەنگاوەش دەستگیرکردنی هاوسەرۆک و پەرلەمانتارو چالاکانی هەدەپە دەستیپێکرد. لەلایەکی دیکەوە حکومەتی تورکیا بەبیانوی کودەتا سەرنەکەوتوەکەی ساڵی ٢٠١٦، لەرێگەییاسای تیرۆرەوە، دەستیکرد بەپاکتاوی سیاسی چالاکانی کورد لەتورکیادا.\nلەهەنگاوی دواتردا حکومەتی ئێستای تورکیا،بەپاساوی پاراستنی سنورو ئاسایشی نەتەوەیی وڵاتەکەی، پەلاماری سنورەکانی رۆژئاوای کوردستانیدا، ئەوەش بەئامانجی کۆتاییهێنان بەخواستی دروستکردنی قەوارەیەکی کوردی لەرۆژئاوای کوردستان، هاوکات هەوڵدان بۆ لەناوبردن و سرینەوەی چالاکی گروپە چەکدارییەکانی رۆژئاوای کوردستان، کەتورکیا بە درێژکراوەی خەباتی بزوتنەوەی رزگاریخوازی باکوری کوردستان و پەکەکە لەقەڵەمیان دەدات.\nتورکیا لەماوەی چوار ساڵی رابردودا سێ ئۆپەراسیۆنی جیاجیای لەسنورەکانی رۆژئاوای کوردستان ئەنجامداوە، بەناوی ئۆپەراسیۆنەکانی (قەڵغانی فورات، چڵە زەیتون و کانی ئاشتی...)، تورکیا بەو هێرش و پەلامارانەی کردیە سەر رۆژئاوا، توانی نزیکەی ١٠%شارو شارۆچکە لەناوچە سنورییەکانی رۆژئاوای کوردستان داگیربکات، لەگرنگترینیان (عەفرین و گرێ سپی و سەرێ کانی ...)بون، کە بەئێستاشەوە لەژێر دەستیدا ماوەو هێزی تورکی و هێزە توندڕەوەکانی پشتیوانی تورکیایان تیادا جێگیرکراوە.\nتورکیا بەم هەنگاوانە تارادەیەک توانی خەباتی چەکداری و چالاکییەکانی کورد بەتایبەت لەنێو تورکیادا سنورداربکات، لەسوریاش توانی پێگەی خۆیی لەچاو رابردودا بەرامبەر هێزە کوردییەکانی رۆژئاوا بەهێز بکات و سنورێکی بەرفراوانی نێوان پارێزگا کوردییەکانی رۆژئاوای کوردستان داگیربکات. دوای جێبەجێکردنی ئەم هەنگاوانەی پلانی دواتریتورکیا خۆی بینییەوە لەپەلاماردان و لەشکرکێشی بۆسەر سنوری باشوری کوردستان و ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی ئاسمانی و زەمینی لەژێر ناوی ئۆپەراسیۆنی (چنگی پڵنگ و چنگی هەڵۆ)، دژی پەکەکە، لەنێو خاکی هەرێمی کوردستاندا.\nتورکیا ماوەی ٣٧ ساڵە بەبەردەوامی ئۆپەراسیۆنی سەربازی و هێرشی جیاجیای کردوەتە سەرناوچە سنورییەکان، ئەوەش لەژێر پاساوی پاراستنی ئەمنی قەومی و لەناوبردنی پەکەکە، لەئێستاشدا دەستیکردوەتەوە بەو ئۆپەراسیۆنانەی و ماوەی زیاتر لەدو مانگە لەرێگەی ئاسمان و زەوییەوە پەلاماری ناوچە جیاوازەکانی هەرێمی کوردستان دەدات، هاوکات لەپاڵ هێرشەکانیدا سوپای تورکیا ئەمجارە بەقوڵایی نزیکەی ٤٠ کیلۆمەتر هاتوەتە نێو خاکی هەرێمەوە، ئەمەش مەترسییەکی جدی بۆ ئایندەی هەرێمی کوردستان زیادکردوەو پێشبینی لێکەوتەی سلبی لێچاوەڕوان دەکرێت.\nهەوڵدەدەین لەمیانەی ئەم راپۆرتە شیکارییەدا تیشک بخەینە سەر کۆمەڵێک لایەن پەیوەست بەم بابەتەوە، لەوانەش(مێژوی ئۆپەراسیۆنەکانی تورکیا لەهەرێمی کوردستان، پێگەی سەربازی تورکیا لەئێستای ناوچە جیاوازەکانی هەرێمدا، گفتوگۆکردن دەربارەی ئامانج و پلان و ستراتیژی تورکیا لە ئەنجامدانی ئەم هێرش و ئۆپەراسیۆنانە بۆ سەر ناوچە جیاوازەکانی هەرێم، زیان و لێکەوتەکانی ئەم هێرشانە، کاردانەوە ناوخۆیی و عێراقییەکان بەرامبەر لەشکرکێشیەکانی تورکیا، پێشبینی بۆ سیناریۆ و ئەگەرە چاوەروانکراوەکان لەماوەی داهاتودا ... ئەمانەو چەند پرسێکی دیکە)، لەمیانەی ئەم راپۆرتەدا هەوڵدەدەین بەوردی سەرنجیان بخەینە سەرو فتوگۆیان لەبارەوە بکەین.\nمێژوی ئۆپەراسیۆن و هێرشەکانی تورکیا لەهەرێمی کوردستان\nتورکیا لەساڵی ۱۹۸۳رێککەوتنێکی ئەمنی و سەربازی لەگەڵ حکومەتی عێراق ئەنجامدا.ئامانجی ڕێککەوتنەکە لەوکاتدابۆ سنوردارکردنی چالاکیی جوڵانەوە کوردییەکانی باکورو باشوری کوردستان بو. بەپێی رێککەوتنەکە، هەردولا رێککەتبون لەسەر ئەوەی کە تورکیا و عێراق دەتوانن تا ١٠ کیلۆمەتر بچنە قوڵایی خاکی یەکترەو لەکاتێکدا کەروبەروی هێرش و مەترسی هێزە کوردییەکان بونەوە.\nتورکیا پشت بەست بەم رێککەوتننامەیە،یەکەم ئۆپەراسیۆنی سەربازی تورکیا لە ٢٥ ئایاری ١٩٨٣ بەبەشداری ٧ هەزار سەرباز دەستیپێکردو لەژێرناوی (ئۆپەراسیۆنی چاودێریکردنی گەرم)، لەو ئۆپەراسیۆنەدا زیاتر لەپێنج کیلۆمەتر سنوری هەرێمی کوردستانی عێراقیانبەزاند. یەکەم ئۆپەراسیۆنی ئاسمانی تورکیاش لە ١٢ی ئابی ١٩٨٦ ئەنجامدرا.\nروداوەکانی ساڵانی۱۹۸٨تا۱۹۹۱، کەخۆیان بینییەوە لەکۆتایهاتنی شەری ئێران عێراق و داگیرکردنی کوەیت لەلایەن عێراق و گەردەلولی بیابان دژ بەعێراق لەکوەیت و سەپاندنی گەمارۆی نێودەولەتی بەسەر عێراقدا، هەلی بەصشییە تورکیا کە سود لەبۆشایی ئەمنی سەر سنورەکان وەربگرێت و جارێکی دیکە دەستیکردەوە بەئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنەکانی دەرەوەی سنور. بەتایبەتیش پاش دامەزراندنی حکومەتی هەرێم و دروستبونی پەیوەندی لەو نێوانەدا.\nئەوەبو ئۆپەراسیۆنی (سوپەرگە- گسک لێدان) لەمانگی ئابی ١٩٩١ دەستیپێکردو تا تشرینی یەکەمی ١٩٩١ بەردەوام بوو. تورکیا لەساڵی ١٩٩٢-١٩٩٤ بەردەوام بو لەلەشکرکێشی و ئۆپەراسیۆنی سەربازی بۆسەر خاکی هەرێمی کوردستان. ئۆپەراسیۆنی دەرەوەی سنوری ٢٨ی کانونی دوەمی ١٩٩٤ دژی کامپی زەڵێ یەکێک بو لە ئۆپەراسیۆنە گەورەکان کەتیایدا ژمارەیەکی زۆر هاوڵاتی مەدەنی شەهیدو برینداربون.\nتورکیا لەئازاری ١٩٩٥ ئۆپەراسیۆنی (چەلیک-ئاسن)ی بەبەشداری ژمارەیەکی زۆر سەرباز بۆسەر خاکی هەرێم ئەنجامداو نزیکەی ٤٥ رۆژ بەردەوامبو.\nساڵی ١٩٩٦ تورکیا پلانی روبەروبونەوەی لەدژی پەکەکە گۆڕی. بەجۆرێک کانونی دوەمی ١٩٩٦ تورکیا بەلیوایەکەوە هاتە نێو خاکی هەرێم و بەرەسمی دەستیکرد بەدروستکردنی بنکەی سەربازی وخۆجێگیرکردن لەناو قوڵای خاکی هەرێمدا. دواتر پشت بەست بە بونی سەربازییان لەناو هەرێمدا لەساڵی ١٩٩٧ ئۆپەراسیۆنی (چەکوش)یان ئەنجامدا، دواتر لەساڵی ١٩٩٨-٢٠٠٠ ئۆپەراسیۆنەکانی (چەکیچی و مورادو سەندویچ)ی بەدوادا هات.لەگەڵ ئەنجامدانی هەر ئۆپەراسیۆنێکیشدا تورکیا زیاتر خۆی خزاندوەتە خاکی هەرێم و ژمارەی سەربازو بنکەکانی زیاتر کردوە.\nلەوکاتەشەوە تا ئەمرۆ تورکیا بەردەوامە لەسەر ئەمجۆرە سیاسەتە. لەئێستاشدا بەگوێرەی زانیارییەکانی حکومەتی تورکیا، ئەو وڵاتە ٣٧ بنکەو بارەگای سەربازیانلەنێو خاکی هەرێمی کوردستاندا هەیە.\nماوەی ساڵانی ٢٠٠٠ تا ٢٠٠٧، ئۆپەراسیۆنەکانی دەرەوەی سنور راگیران، بەڵام لە٣ی تشرینی دوەمی ٢٠٠٧ و لەسەردەمی فەرمانرەوای ئاکپارتیدا دوبارە هێرش و پەلامارەکانی تورکیا بۆسەر هەرێمەکانی پاراستنی مەدیا بەهاکاری فرۆکەی بێفرۆکەوانی ئەمەریکی دەستیانپێکردەوە. دواتر لە١ی کانونی یەکەمی ٢٠٠٧ تا ١ی کانونی ٢٠٠٨ تورکیا هێرش و ئپەراسیۆنی زەمینی بەرفراوانی بۆسەر ناوچەی خواکورک و هەرێمی زاپ ئەنجامدا.\nپەلامارو بۆردومانەکانی تورکیا ناوە ناوە لەسنوری هەرێمی کوردستان بەردەوام بو، زۆرجار هاوڵاتیانی مەدەنیش دەکرانە ئامانج، لەنمونەی کۆمەڵکوژی ئەو خێزانە ٧ کەسییەی کەلەسەر رێگای کورتەک رانییە لە ٢١ی ئابی ٢٠١١ ئۆتۆمبێلەکەیان کرایە ئامانجی فرۆکەکانی تورکیاو سەرجەمیان شەهید بون، کەچواریان منداڵ بون.لەساڵی ٢٠١٢ لەچوارچێوەی دەستپێکی پرۆسەی ئاشتیدا پەلامارو هێرشەکان تارادەیەک خاوبونەوە و پەکەکەش ئاگربەستی راگەیاند.\nلە٢٤ی تەموزی ٢٠١٥ تورکیا دەستیکردەوە بەهێرشی ئاسمانی و هەرێمەکانی(قەندیل، مەتینا، هەفتانین، ئاڤاشین، خواکورک، خنێرەو گارە)ی بە ٥٠ فرۆکە بۆردومانکرد. ئەم هێرشە هاوکات بو لەهێرش و پاکتاوی سیاسی لەباکوری کوردستان لەو ساڵەدا.\nتورکیا لە ١٤ی کانونی یەکەمی ٢٠١٧دا لە ناوچەى شەمزینانی جۆلەمێرگەوە، دەستی کردەوە بەهێرشکردن بۆسەر خاکی هەرێمی کوردستان و بە کۆپتەر ژمارەیەکى زۆر سەربازی لە ناوچەکانى (گەلیی رەش، چیای سیرۆ، چیای ئەڤدۆلکۆفی، ئاڤا حاجی بەگ) دابەزاندو بە قوڵایی ٣٠ کیلۆمەتر هاتە ناو خاکێ هەرێمەوەو لەناوچەی (لێلکان، چیادێڵ و چەند شوێنێکى تر) بنکەى نوێی سەربازیی دروستکرد. تورکیا بەردەوامبو لەئۆپەراسیۆنەکانی لە٢٧ی ئایاری ٢٠١٩ ئۆپەراسیۆنی(پەنجە)ی بەهاوکاری فرۆکە جەنگیەکانی دەستپێکرد. لەهەمو ئەم هێرشانەشدا بەردەوام هاوڵاتیانی مەدەنی بونەتە قوربانی یەکەمی پەلامارو بۆردومانەکانی تورکیا.\nئەمینداری گشتیی وەزارەتی پێشمەرگە (جەبار یاوەر) رایگەیاند:" لە ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ەوە تاوەکو ٣١ی کانونی یەکەمی ٢٠١٨، تورکیا ٣٩٨ جار هێرشی ئاسمانی و بۆردومان و ٤٢٥ جاریش بە تۆپخانەکانی هێرشی کردوەتە سەر ناوچە جیاوازەکانیهەرێمی کوردستان و ٢٨٨ گوند لەو هێرشانەدا کراونەتە ئامانج".\nبەمجۆرە سوپای تورکیا ماوەی٣٧ ساڵە بەپاساوی ئاسایشی نەتەوەیی و لەناوبردنی پەکەکە، بەردەوامە لەشکرکێشی و پەلاماری ناوچە جیاوازەکانی هەرێمی کوردستان کردوە. لەم ساڵانەی دوایدا ستراتیژی خۆی گۆڕیوەو زیاتر دەستی بە دروستکردنی بنکەی سەربازی و هەواڵگری کردوەلەناو خاکی هەرێمی کوردستاندا. ئەمە لەلایەک جۆرێکە لەپێشێلکاری یاسای نێودەوڵەتی و سەرەوەری عێراق، لەلایەکی دیکە هەنگاوێکی داگیرکارییە بۆمانەوە، هاوکات خواستێکە بۆ ئەوەی هەرکات ویستی لەنێو خاکی هەرێمەوەبتوانێت بەئاسانترین شێوە پەلاماری پەکەکە بدات.\nپێگەو بنکە سەربازییەکانی تورکیا لەسنوری هەرێمی کوردستان\nتورکیا چەندین ناوەندو بنکەی سەربازی ئاشکراو بارەگای نهێنی هەواڵگری لەهەرێمی کوردستاندا هەیە، تا بەر لەئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنە ئاسمانییەکەی رۆژی (15)ى حوزەیرانی (2020)،بەگوێرەی زانیارییەکانی دەزگاکانی نزیک لەپەکەکە،ژمارەی بنکەو بارگە سەربازی و هەواڵگرییەرکانی تورکیا لەسنوری هەرێمی کوردستاننزیکەی ۳٠ بنکەو بارەگای سەربازی بون،لەدیارترینیشیان بریتی بون لە:\n(بنکەی سەربازیی باتوفا، بنکەی سەربازیی کانی ماسی (گردی باروخ)، بارەگای سەربازیی و لۆجستی و فڕۆکەخانەیبامەڕنی، بنکەی سەربازیی سنک، بنکەی سەربازیی بێگۆڤا (گردی بی)، بنکەی سەربازیی گەلیی زاخۆ، بنکەی سەربازیی سیرێ (شیلادزێ)، بنکەی سەربازیی سیرێ (شیرتێ)، بنکەی سەربازیی کوپکێ، بنکەی سەربازیی قمرێ لە بەرواری، بنکەی سەربازیی کۆخێ سپی، بارەگای سەربازیی چیای سەرزێڕی، بارەگای سەربازیی شارەدێی زێلکان لە بناری چیای مەقلوب، بنکەی سەربازیی باشیک (باشوری ڕۆژهەڵاتی موسڵ)، بارەگای سەرێ دووپشک (گردی مەلا یەحیا)، بارەگای دێرەشیش، بنکەی سەربازیی چیادێل، بنکەی سەربازیی لێلکان، بارەگای سەربازیی چیای کتکین، بارەگای سەربازیی دەرگای داوەتییە(هەفتانین)، بارەگای گردی پارتیزان لە هەفتانین، بارەگای گردی کۆنفرانس لە هەفتانین ...هتد).\nبەڵام دوای دەستپێکردنی هەردو ئۆپەراسیۆنی (چنگی هەڵۆ و چنگی پڵنگ) لەرۆژانی ١٥و١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٠،بۆسەر پێگەکانی پەکەکە لە باشوری کوردستان و ناوچەی هەفتانین لە سنووری زاخۆ. ژمارەی ئەم بنکە سەربازی و هەواڵگریانەی تورکیا لەسنوری هەرێمی کوردستان لەماوەی یەک مانگدا زیادی کرد بۆ ٣٧ بنکە. ئەوەبو رۆژی دووشەممە ٦ی تەموزی2020 سەرۆکایەتیی کۆماری تورکیا لە تویتەر، نوێترین نەخشەی هێزەکانی تورکیای لەسنوری هەرێمی کوردستان بڵاوکردەوە.\nبەپێی نەخشەکە، دەردەکەوێت کە تورکیا لەئێستادا 37 خاڵ و بنکەی سەربازیلەسنوری ناوچەکانی هەرێمی کوردستان بونیادناوەو هێزەکانی تیادا جێگیرکردوە. بنکە سەربازییەکانی تورکیاش لە سنوری سۆرانەوە لە باکوری رۆژهەڵاتی هەرێمی کوردستانەوە دەستپێدەکەن، تاوەکو سنوری زاخۆ لە باکوری رۆژئاوای هەرێمی کوردستان درێژ دەبنەوە، هاوکات سێ بنکەی سەربازیشی لە نزیک هەولێر و باشیک و دهۆک لەنەخشەکەی تورکیادا دەستنیشانکراوە. لەلایەکی دیکەوە نەخشەکەی تورکیا، ئەو شوێنانەشی دیاریکردوە کە وڵاتی تورکیا بە ناوچەی ژێر کۆنترۆڵی هێزەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان و ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی حکومەتی هەرێم و حکومەتی بەغداو ناوچە دابڕاوەکانیشی دیاریکردوە.\nنەخشەی پشتێنەی ئەمنی تورکیا لە زاخۆوە بۆ سۆران بەقوڵایی ٤٠ کم\nنەخشەی بنکە سەربازییەکانی ئێستای تورکیا کەلەلایەن سەرۆکایەتی کۆماری تورکیا بڵاوکرایەوە\nبەپێی ئەم نەخشەیە، هەموو ئەو شوێنانەی کە هێزەکانی پەکەکەیتیاداجێگیرن، جگە لە چیای قەندیل و خاڵێک لە نزیک قەڵادزێ و شنگال و کامپی مەخمور، بونەتە ناوچەی شەڕی راستەوخۆی نێوان تورکیاو پەکەکە.\nلەسەر ئاستی زەمینی تورکیا لەئێستادا چاوی بڕیوەتە دەڤەری برادۆست و لەژمارەیەک ناوچەو گوندی ئەو دەڤەرەدا بەئاشکرا بونی هەیە، بەتایبەتی لەناوچەکانی (لێلیکان، ناومێرگان، خەلکەرە، بیلاسین، خەلیفان، گەلی ڕەش، ئاراقا، خەمە، بەزین، بێناڤۆک، چنارۆ، شاخی کتکن، ڕەشمالە، شاپان، کانیڕەش، قۆنگرە و سوسن).\nبێگومان هەڵبژاردنی زۆرێک لەم ناوچانە لەلایەن تورکیاوە، بۆ دامەزراندنی بنکەو بارەگای سەربازیی، پەیوەستە بەگرنگی ستراتیژی ئەو ناوچانەوە، ئەوەش بەمەبەستی سنوردارکردن و دابڕینی جموجۆڵ و چالاکییەکانی پەکەکە لەباشوری کوردستان، لەگەڵ ناوچەکانی باکورو رۆژئاوای کوردستان.\nزۆرێک لەوناوچانەی تورکیا بنکەی سەربازی تێدا دامەزراندون، ناوەندی ستراتیژیى جموجوڵى په‌كه‌كه‌ن. بۆیە بونی هێزی دیکە لەم ناوچەیەدا، بەو واتایە دێت کە جموجۆڵی نهێنی و رۆژانەی گەریلاکان سنوردار دەکرێت. بەتایبەت لەکاتی ئێستادا کەپەکەک زیاتر لەرابردو پێویستی بەنهێنی و خۆپارێزی هەیە. بەتایبەت دوای ئەوەی ماوەی چەند ساڵێکە، حکومەتی تورکیا بەهۆی گەشەسەندنی تەکنەلۆژیاو فرۆکەی بێ فرۆکەوانەوە رۆژانە لەسنوری ناوچەکانی پەکەکە لەهەرێمی کوردستان ئۆپەراسیۆن ئەنجام دەدات، تائێستاش لەو روەوە زیانێکی زۆر بە پەکەکە گەیشتوە. چونکە لەئێستادا تورکیا لەم رێگەیەوە، ئاسانتر دەستی دەگات بەوشوێنانەی کە پێشتر بە سەختی دەیتوانی پێیان بگات.لەشکرکێشییەکانی ئەم دواییەش،بۆ ئەو مەبەستەیە کەبتوانێت هەمو شێوەیەک جموجۆڵ و چالاکییە مەیدانییەکانی پەکەکە لەنێو قوڵای هەرێمی کوردستاندا کۆنترۆڵ بکات.\nبەنمونە لەئێستادا تورکیا بەدرێژایی 45 بۆ 50 کیلۆمەتر و قوڵایی 15 بۆ 30 کیلۆمەتر هاتوەتە نێو سنوری ناحیەی باتیفا. بەپێی زانیاریەکانیش سوپای تورکیا لەئێستادا نۆ شوێن و بەرزایی ستراتیژیی دەڤەری برادۆستی پارێزگای هەولێر جێگیربوە، بەجۆرێک کە تەنها حەوت کیلۆمەتر لە شارۆچکەی سیدەکانەوە دورە.تورکیا ئامانجیەتی لەم سنورەشەوە تاوەکو ناوچەکانی خنێرەو نزیک بەربەزین بڕوات.\nدوای بڵاوکردنەوەی نەخشەی بنکە سەربازییەکانی تورکیا لەناو خاکی هەرێم، مەترسی هەیە ئەو وڵاتە چیتر دەستبەرداری ئەو ناوچانە نەبێت و بە دەردی ئیدلەبی سوریای ببات.\nبەپێی ئەم نەخشە بڵاوکراوەی سەرۆکایەتی کۆماری تورکیا، کەبەشێک لەبنکە سەربازییەکانی تورکیا، بەنزیکەی قوڵایی٤٠ کیلۆمەتر خاکی هەرێمی کوردستانیان بەزاندوەویەکە سەربازییەکانی تورکیا بەئاشکرا لە نزیک هەولێری پایتەختی هەرێم و نزیک شارەکانی زاخۆ و دهۆک و بەعشیقە بڵاوبونەوەتەوە.\nلەمبارەیەوە وتەبێژی وەزارەتی پێشمەرگەی حکومەتی هەرێمی کوردستانیش لەڕۆژی ٢٧ی ٦ی ٢٠٢٠ دانی بەو راستیەداناو رایگەیاند:"سوپای تورکیا بە قوڵایی 20 بۆ 40 کیلۆمەتر و ئێران بەقوڵایی 10 کیلۆمەتر سنوری خاکی هەرێمی کوردستانیان بەزاندوەو بارەگای سەربازییان دروستکردوە".\nبەم پێیەش دەتوانین بڵێین تورکیا لەئێستادا پشتێنەیەکی ئەمنی و سەربازیی بە درێژایی سنورەکانی هەرێم و بە قوڵایی (٢٠ بۆ ٤٠) کیلۆمەتر لەناو خاکی هەرێمی کوردستاندا دروست کردوە.لێکدانەوەی ئەم هەنگاوەش لەئێستادا چەند ئاماژەیەکی هەیە:\nتورکیا نیازی نییە چیتر ئەو ناوچانەی هەرێمی کوردستان چۆڵ بکات و لێیان بکشێتەوە، مێژوش سەلماندویەتی هێزی تورکیا بچێتە هەر ناوچەیەک، بەئاسانی دەستبەرداری نابێت و لێی ناکشێتەوە. هاوکاتئەگەر هەیە چەندین خاڵی چاودێریی و بنکەی سەربازیی دیکەش دابمەزرێنێت.بێگومان ئەمەش جۆرێکە لەداگیرکاری. هاوشێوەی ئەوەی لە پارێزگای ئیدلەبی سوریاو بەشێک لە ناوچەکانی باکورو رۆژهەڵاتی سوریا ئەنجامیداوە. لەوێشەوە مافی بە خۆی داوە راستەوخۆ دەستوەردان لە کاروباری ناوخۆیی سوریادا بکات.\nتورکیا بەفیعلی لەهەرێمی کوردستان لەروی هێزی سەربازییەوە تەواجودی هەیەو هەرکات بیەوێت لەناوجەرگەو قوڵایی کوردستانەوە پشت بەست بەو بونە عەسکەریەی کەهەیەتی، ئیعلانی ئۆپەراسیۆنەکانانی دەکات دژ بەپەکە، هاوشێوەی ئەو دو ئۆپەراسیۆنە ئاسمانی و زەمینیەی کەلەم مانگی حوزەیراندا دەستیپێکردو تائێستاش بەردەوامیان هەیە.\nتورکیا دەیەوێت لەرێگەی بونی لەنێو قوڵاییخاکی هەرێمی کوردستان، لەلایەک بەوردی ئاگاداری جموجۆڵ و پەیوەندییەکانی نێوان رۆژئاواو باشوری کوردستان بێت، لەلایەکی دیکەش دەخوازێتلەم رێگەیەوەهێڵی پەیوەندی و هاریکاری نێوان هێزەکانی هەسەدە لەباکورو رۆژهەڵاتی سوریا (رۆژئاوای کوردستان)، لەگەڵ هێزەکانی پەکەکە لەناو سنوری هەرێمی کوردستاندا ببرێت.\nهەماهەنگی تورکیاو ئێران و لایەنی دیکە لەهێرشەکاندا\nهەرچەندە تائێستا زانیاری و بەڵگە یاخود نوسراو لێدوانێکی فەرمی نییە لەبارەی بونی هەماهەنگی تورکیاو ئێراندەربارەی هێرش و بۆردومانەکانی ئەم دواییەیان بۆ سەر خاکی هەرێمی کوردستان، بەڵام پشت بەست بەروداوەکان و بۆمبارانکردنی ناوچە سنوریەکانی کوردستان لەلایەن هەریەک لەتورکیاو ئێرانەوەلەیەککاتدا، ئاماژەیەک بون بۆ ئەوەیکەجۆرێک لەهەماهەنگی و لێکتێگەیشتنی ئێران و تورکیا، بەئاگاداربونی لایەنی سێهەم یاخود زیاتر بونی هەبوە، ئەگەر لەئاستێکی دیاریکراویشدا بێت.\nیەکێک لەبەڵگەکانی بونی جۆرێک لە هەمەهانگی نێوان تورکیاو ئێران بۆ پەلاماردانی خاکی هەرێم، ئەوەبو رۆژی ۱٥یحوزەیرانوەفدیئێرانبەسەرۆکایەتیوەزیری دەرەوە سەردانی تورکیایان کردو لەئیستەنبوڵ لەگەڵ وەفدی تورکیادا کۆبونەوە. دواتر لەکۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا زەریف رایگەیاند:"لەم کۆبونەوەیەدا لەسەر کۆمەڵێک پرسی هاوبەش کۆبوینەتەوە لەوانە مەسەلەی کۆرۆناو پەیوەندی ئابوری و سیاسی و ئەمنی و پرسی تیرۆر و بەردەوامیدان بەهەماهەنگی نێوانمان لەوبارەیەوە". هەر ئێوارەی ئەو رۆژە تورکیا دەستیکرد بەبۆردومانکردنی ناوچە سنوریەکان و ئێرانیش بەدوایدا دەستیپێکرد.\nرۆژی ١٦ی حوزەیران، تورکیا لەسەعات ۹یبەیانیناوچەیبەرازکانیلەگوندیئالانە لەحاجی ئۆمەران بۆردوومانکرد، دوسەعات دواتر ئێرانیش ناوچەکانی کانی رەش، کەندە شین و مارێن لە سنووری گوندی ئالانەی تۆپباران کرد. واتە هەردولا لەیەک رۆژدا یەک ناوچەیان بۆردومانکرد. ئەمەش ئاماژەیەک بو بۆ ئەوەی کەجۆرێک لەهەماهەنگی بونی هەبوە لەنێوان تورکیاو ئێراندا، ئەگەر بەئاست و رێژەیەکی دیاریکراویش بێت. بەتایبەت دوای کۆبونەوەکەی وەزیرانی دەرەوەی هەردو وڵات لەئیستەنبوڵ رۆژێک بەر لەدەستپێکردنی بۆردومانەکانی هەردولا بۆ سەر خاکی هەرێمی کوردستان.\nلەم نێوانەدا بۆچونێکی دیکەش هەبو، کەپێی وابو حکومەتی عێراق، بەجۆرێک لەجۆرەکان ئاگاداری پلانی ئەو هێرش و پەلاماردانەی تورکیاو ئێرانە. ئەوەش پشت بەست بەو بەڵگەی سەردانیکردنی هاکان فیدان، بەرپرسی دەزگای هەواڵگری تورکی (میت)، لەرۆژی ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٠و دور لەچاوی راگەیاندنەکان،بۆ بەغدای پایتەخت و چاوپێکەوتنی لەگەڵ مستەفا کازمی سەرۆک وەزیرانی عێراق. هەرچەندە هیچ زانیارییەک لەسەر ئەو سەردانە لەمیدیای فەرمی هیچ لایەکیاندائاشکرانەکرا، بەڵام پشت بەست بەروداوەکانی چوار رۆژی دوای سەردانەکەی هاکان فیدان بۆ عێراق و دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنەکانی تورکیا لەسەر خاکی هەرێم، ئەو خوێندنەوەیە هاتە بەرباس (لەکۆبونەوەکەدا تورکیا لەگەڵ عێراق لەسەر چەند مەلەفێکی سیاسی و سەربازی و ئەمنی و ئابوری گفتوگۆیانکردوە،تورکیا سەرنجی خۆی لەسەر بونی پەکەکە لەعێراق خستوەتەرو، هاوکات داوای لەحکومەتی عێراق کردوە کۆتایی بەمانۆڕو هاریکاری هاوبەش بهێنێت لەسەر سنوری تورکیا لەگەڵ هێزەکانی هەسەدە. هاوکات تورکیا داوای کردوەحکومەتی عێراق رەزامەندبێتبۆ ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی سەربازی تورکیا دژی پەکەکە لەسەر خاکی عێراق لەقەندیل و شەنفگال. هاوکات پێشنیاریشیان کردوە کە ئەگەر حکومەتی عێراق پشتیوانی رەسمی لەم ئۆپەراسیۆنەی تورکیا ناکات لەدژیشی نەبێت). لەبەرامبەر ئەمەدا باس لەوە دەکرێت کە (تورکیا پێشنیاری کردنەوەی دەروازەیەکی نوێی بازرگانی بەروی حکومەتی عێراقدا کردوە، جیاواز لەدەروازەی فەرمی ئیبراهیم خەلیل لەهەرێمی کوردستان).\nئەوەی ئەم بۆچونەی بەهێزتر کرد ئەوەبو رۆژی ١ی تەموزی ٢٠٢٠ ھێزێکی تایبەتی پاسەوانی سنوری عێراقی چونە ناوچە سنوریەکانی زاخۆ، پاساوی هاتنی ئەو هێزە بۆ ناوچە سنورییەکانی هەرێم، لەمیدیاکاندا واباسکرا کە بۆ پاراستنی سنورەکانە دژی لەشکرکێشی تورکیا،بەڵام ئەمە وەک هەنگاو و لێکەوتەی دانیشتنەکەی کازمی و هاکان فیدان لێکدرایەوە.ئەمەش وەک هەنگاوێک بۆ ئاسانکاری کۆنترۆڵکردنی دەروازە سنورییەکانی هەرێم لەگەڵ تورکیا لەلایەن حکومەتی عێراقەوە.لەگەڵ کردنەوەی دەروازەیەکی نوێی بازرگانی بەروی عێراق، لەدەرەوەی دەسەڵاتی حکومەتی هەرێم. بەڵام تائێستا بەڵگەیەکی رەسمی نییە بۆ ئەوەی بیسەلمێنێت کە عێراق بەشێکە لەم پلانەی نێوان تورکیاو ئێران، یاخود رۆڵی هەیە لەهەمانگی و ئاسانکاری بۆ ئەنجامدانی هێرشەکان بۆ سەر هەرێمی کوردستان. چونکە هەڵوێستە فەرمییەکان و بەیاننامەکانی حکومەتی عێراق، دژ بە پێشێلکردنی سەروەری خاکی عێراق لەشکرکێشی و پەلامارەکانی تورکیا بۆ سەر هەرێمی کوردستان، شتێکی دیکەی پێچەوانەی ئەو خوێندنەوەیەمان پێ دەڵێن، کەپێی وایە عێراق بەشێکە لەو لێکتێگەیشتن و هەماهەنگیەی نێوان تورکیاو ئێران.\nئامانجی ئۆپەراسیۆنەکانی تورکیا\nتورکیا لەئەنجامدانی ئەم ئۆپەراسیۆنەکانەدا کۆمەڵێک ئامانجی هەیە، لەوانەش ئامانجی (ئاشکراو شاراوە)، لەگەڵ ئامانجی (کاتی و ستراتیژی درێژخایەن) کەلێرەدا ئاماژە بۆهەندێکیان بۆ دەکەین.\nتورکیا بەئاشکرا رایگەیاندوە ئامانجی سەرەکی هێرشەکانی، بریتییە لەشەڕو روبەڕوبونەوەی پەکەکە، ئەوەش بەمەبەستی لەناوبردنی پەکەکەو بارەگا سەربازییەکانیان و لەنێو قوڵای ناوچەکانی هەرێمی کوردستاندا. ئەمەش وەک ئامانجێکی سەرەکی و راگەیەندراو ئاشکرای ئۆپەراسیۆنەکانی تورکیا باس دەکرێت.\nلەبەرامبەر ئەمەدا، چەند ئامانجێکی دیکەی شاراوە و نهێنی و ستراتیژی تورکیا لەپشت ئەم هێرشانەوە خۆیان مەڵاز داوە، لەدیارترینیان پەیوەستە بەخواستی تورکیا بۆ پاوانخوازی و فراوانخوازی سنورەکانی و سەپاندنی هەژمونی خۆى بەسەر ناوچەکەدا. بە واتایەکی دیکە خەونی گەڕانەوە بۆ دەستکەوتە مێژوییەکانی سەردەمی عوسمانی. لەم سەردەمەشدا هەنگاوە کردەییەکانی ئەم خواستەی تورکیا بەئاشکرا لەهێرش و لەشکرکێشییەکانی دیکەی تورکیادا بۆ داگیرکردنی ناوچەکانی باکوری سوریا (رۆژئاوای کوردستان) و لەشکرکێشی تورکیا بۆ وڵاتی لیبیاو خواستی بۆ پەلاماردانی یۆنان و یارمەتیدانی ئازەربایجان دژی ئەرمەنستان بەئاشکرا دەبیندرێت. ئەوەشی پەیوەستە بەهەرێمی کوردستانەوە، دەسەڵاتدارانی تورکیا لەچەندین بۆنەداو بەئاشکرا و پشت بەست بەنەخشەی (پەیماننامەی عەهدی میللی)، ئەم ناوچەیە بەبەشێکی دانەبڕاو لە خاکی تورکیا دەزانن. لەم پێناوەشدا پەکەکە بوەتە باشترین پاساو بۆ ئەوەی تورکیا، بەناوی پاراستنی ئەمنی قەومی و ئاسایشی سنورەکانی و خۆپارێزی، لەماوەی ٣٧ ساڵی رابردودا بەبەردەوامی هێزی سەربازی رەوانەی خاکی کوردستان بکات. لەئێستاشدا بەفەرمی چەندین بنکەو بارەگای سەربازی و هەواڵگری تورکیا لەم سنورەدا دامەزرێندراون، رۆژانەش زۆر بەئازادانە لەم ناوچانەدا بەپێچەوانەی هەمو پرەنسیپێکی یاسای و نێودەوڵەتی، بەپشتگیری بۆردومانی بەردەوام، هێرش و ئۆپەراسیۆن و چالاکی سەربازی و ئەمنی و هەواڵگری ئەنجام دەدەن.\nئەم ئۆپەراسیۆنانەی تورکیا، لەدیوە شاراوەو ستراتیژیەکەیدا ئامانج لێی بەهێزکردن و سەپاندنی حزوری تورکیایە بەسەر خاکی هەرێمی کوردستاندا، ئەوەش لەرێی ئەو ناوەند و بنکە سەربازیانەی کە لە ماوەی ساڵانی رابردودا تورکیا لەم هەرێمەدا دروستی کردون، واتە تورکیا دەخوازێت نفوزو دەسەڵاتی خۆیی لەکوردستان، وەک ناوچەیەک کەبەمافی دێرینی خۆیی دەزانێت، بەهێزترو جێگیرتر بکات و لەوێوە هەرکات ویستی هەوڵ بۆ بەدەستهێنانی ئامانجەکانی دیکەی بدات، لەنمونەی هێرشکردنە سەر قەندیل و شەنگال لەداهاتدوا.\nلەلایەکی دیکەوە تورکیا ئامانجیەتی بەم هێرش و پەلامارانە بتوانێت لەنێو قوڵای خاکی هەرێمی کوردستاندا پشتێنەیەکیی ئەمنی بەقوڵایی ٤٠ بۆ ٥٠ کیلۆمەتر و درێژایی زیاتر لە ٥٠ کیلۆمەتر دروستبکات. ئەمەش بەمەبەستی کۆنترۆڵکردنی جموجۆڵ و چالاکییەکانی پەکەکەودابڕینی هێڵی پەیوەندی لەنێوان قەندیل لەگەڵ شەنگال و رۆژئاواو باکوری کوردستان.\nلەگەڵ هەمو ئەمانەدا، دەکرێت بڵێین ئامانجی کاتی تورکیا لەئەنجامدانی ئەم هێرشانەدا بۆ ئەوەیە کە لەرێی ئەم ئۆپەراسیۆنانەوە بتوانێت لەرێگەی میدیاوە توانا و هێزی تەکنەلۆژیای سەربازی خۆى لە ناوچەکەدا نمایش بکات. هاوکات پەیامێکی هەرێمی و نێودەوڵەتیش بگەیەنێتە وڵاتانی ناوچەکەو جیهان بەتایبەتیش (عێراق و ئێران و ئەمەریکا).\nلەدیوە ستراتیجیەکەشەوە تورکیا ئامانجیەتی رۆڵ و پێگەی خۆیی، لەنێو هاوکێشە و ململانێ سیاسی و هەرێمییەکانی ناوچەکەدا بسەلمێنێ و بسەپێنێت، بەدیاریکراویش لەنێو ململانێ سیاسی و مەزهەبی و نەتەوەییەکانی عێراق و هەرێمی کوردستاندا... ئەمانەو چەندین خواست و ئامانجی دیکە.\nکاردانەوەکانی هەرێم و بەغدا لەسەر لەشکرکێشی و ئۆپەراسیۆنەکانی تورکیا\nرۆژی ٢٠ی حوزەیران وتەبێژی حکومەتی هەرێم لەبارەی هێرش و پەلامارەکانی تورکیاوە لەراگەیەندراوێکی بڵاوکردەوەو تیایدا دو پەیامیان ئاراستەی تورکیاو پەکەکە کرد:"داوایان لەتورکیا کرد رێز لە سەروەرى خاک و نیشتیمانی هەرێمی کوردستان بگرێت و داواشیان لەپەکەکە کردکە ناوچە سنوریەکانی هەرێمی کوردستان چۆڵ بکەن تا چیتر نەبنە هۆکار بۆ دروستکردنى پشێوى لەو ناوچانەدا".\nبەڵام لەم راگەیەندراوەدا هیچ ئاماژەو هەڵوێستێکی جدیتێدا نەبو بەئاراستەی داواکردن بۆ راگرتنی لەشکرکێشی و ئۆپەراسیۆنەکان و دەرکردنی هێزەکانی تورکیا لەخاکی هەرێم.\nبەڵام پرسیارەکە ئەوەیە حکومەتی هەرێم دەتوانێت چی بکات لەم پێناوەدا؟. ئاشكرایە دەسەڵاتدارانی حکومەتی هەرێم، بەدیاریکراوی پارتی دیموکرات، پەیوەندییەکی پتەوەییان هەیە لەگەڵ حکومەتی ئاکپارتیدا، ئەوان دەتوانن لەرێگەی پەیوەندی دیبلۆماسییەوە داوا لەتورکیا بکەن بۆ ئەوەی بیر لەرێگەچارەی دیکە بکاتەوەو هێرش و پەلامارو ئۆپەراسیۆنەکانی رابگرێت، یاخود دەستبکات بەکشانەوەی بنکە سەربازییەکانی لەخاکی هەرێمی کوردستان. خۆ ئەگەر ئەم رێکارە ئامانجی نەپێکا ئەو کات حکومەتی هەرێم،دەتوانێت بەرەسمی داوا لەسوپای تورکیا بکات خاکی هەرێم و چۆڵ بکات و بنکە سەربازییەکانیان بکشێننەوە، یاخود خاکی هەرێم بەکارنەهێنن بۆ ئامانجەکانی خۆیی.\nلەم پێناوەشدا حکومەتی هەرێم چەند کارتێکی لەبەردەستە دەتوانێت بەکاریان بهێنێت، ئەوەش لەنمونەی بریاری ژمارە ۳۸ی ساڵی ٢٠٠٣ی پەرلەمانی هەرێمی کوردستان، بۆ دەرکردنی سوپای تورکیا لەسەر خاکی هەرێم. لەلایەکی دیکەوە لەساڵی ٢٠١١دا نزیکەی یەک ملیۆن واژۆ بۆ دەرکردنی سوپای تورکیا لەخاکی هەرێم کۆکرایەوەو داواکارییەکەی پێشکەشی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق کرا.جارێکی دیکە ڕۆژی ١٥ی مانگی ١٠ی ٢٠١٩، لەپەرلەمانی کوردستان لەسەرهێرشەکانی تورکیا بۆسەر ڕۆژئاوای کوردستان، بریارێکی۱۱ خاڵی دەرکرا،تیایدا پەرلەمانتاران داوای دەرکردنی سوپای تورکیایان کرد لەسەر خاکی هەرێمی کوردستان. ئەوە جگە لەوەی بەبەردەوامی، هاوڵاتیانی هەرێمی کوردستان دژ بونی سوپای تورکیا لەسەر خاکی هەرێم خۆپیشاندان و ناڕەزایەتییان نیشان داوە و داوای دەرکردنی سوپای تورکیان کردوە.\nپێویستەهەمو ئەمانە بکرێنە دۆسییەیەک وەک داواکارییەکی گشتی خەڵکی کوردستان پێشکەشی باڵوێزخانەو کونسوڵخانەی تورکیاوە لەبەغداو هەولێر بکرێن. بەڵام تائێستا حکومەتی هەرێم، بەدەم جێبەجێکردنی ئەو داواکاریی و بڕیارانەوە نەچوە، یاخود راستر بگوترێت لەو پێناوەدا هەنگاوی جدی هەڵنەگرتوە.\nلەحاڵەتێکدا ئەگەر تورکیا وەڵامی رەسمی داواکاریەکانی حکومەتی هەرێمی نەدایەوە، ئەو کات حکومەتی هەرێم دەتوانێت لەرێی حکومەتی ناوەندەوە لەبەغدا، فشارەکانی بۆ سەر تورکیا زیادبکات بۆ چۆڵکردنی خاکی عێراق و هەرێمی کوردستان. پەرلەمانی عێراقیش چەند بریارێکی دەرکردوە لەبارەی چۆڵکردنی خاکی عێراق لەلایەن هێزە بیانیەکانەوە وەک ئەو بریارەی لەبەرواری ٥ی ١ی ٢٠٢٠ بەدەنگی زۆرینەی پەرلەمانتارانی شیعە دەرکرا بۆ دەرکردنی هێزەکانی ئەمەریکاو هێزە بیانیەکانی دیکە لەسەر خاکی عێراق. راستە ئەم بریارە زیاتر مەبەست لێی کردنە دەرەوەی هێزەکانی ئەمەریکابو لەعێراق، بەڵام لەناوەرۆکی بریارەکەدا باس لەنەمانی هێزە بیانییەکان دەکات لەسەرخاکی عێراق، بێگومان لەئەگەری جێبەجێکردنیدا هێزەکانی تورکیاش دەگرێتەوە.\nلەحاڵەتێکیشدا ئەگەر تورکیا بەپاساوی بەردەوامی هەرەشەکانی پەکەکە دژ بەئەمنی قەومی ئامادە نەبو مل بۆ حکومەتی عێراقیش بدات، ئەوکات عێراق دەتوانێت پەنا بۆ کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ببات بۆ فشار خستنە سەر تورکیا. لەناوەندە عێراقیەکانیشدا باس لەوەدەکرێت کەهەوڵێک هەیە لەلایەن لیژنەی ئاسایش و بەرگریی لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، بۆ ئەوەی لە نەتەوە یەکگرتوەکان سکاڵایان لەدژی پێشێلکاریەکانی تورکیا بۆسەر عێراق تۆماربکەن.ئەمەش جۆرێکە لەفشاری عێراق بۆسەر تورکیا بەمەبەستی رێزگرتن لەسەروەری عێراق و راگرتنی لەشکرکێشیە بەردەوامەکانی بۆسەر خاکی عێراق .بەڵام تا ئێستا جوڵەیەکی لەمجۆرە نەکراوە،\nلەمبارەیەوە (گاتع نەجمان)، ئەندامی پەرلەمانی عێراق لە فراکسیۆنی دەوڵەتی یاسا دەڵێت"ئەو خەونەی توركیا نوێ نییەو بەدیهێنانی زۆر ئەستەمە (مەبەست لەداگیرکردنی بەشێک لەخاکی عێراق)، پێویستە حكومەتی عێراق و هەرێمی كوردستان لە بەرامبەر ئەو لەشکرکێشییەی توركیا هاوهەڵوێست بن، لەشکرکێشییەکەی تورکیا پێشێلكردنی پەیماننامە نێودەوڵەتییەكان و پرەنسیپەكانی دراوسێتییە، پێویستە حكومەتی عێراق لە نەتەوەیەكگرتوەكان و ئەنجومەنی ئاسایش سكاڵا دژی توركیا تۆماربكات".\nهاوکات (یەحیا ئەحمەد)، ئەندامی پەرلەمانی عێراق لە هاوپەیمانیی وەتەنییە دەڵێت:"بەزاندنی سنووری عێراق لەلایەن توركیاوە پێشێلكردنی پەیماننامە نێودەوڵەتییەكانە، پێویستە حكومەتی فیدراڵ و حكومەتی هەرێمی كوردستان سنورێك بۆ بەزاندنی سنور لەلایەن توركیا دابنێن، هەروەها دەبێت حکومەتی عێراق هاوكاری حكومەتی هەرێمی كوردستان بكات بۆ رێگرتن لەهاتنی هێزی سەربازیی توركیا".\nلەلایەکی دیکەوە هەندێک لەبەرپرسانی حکومەتی هەرێم، بەرامبەر نەبونی هەڵوێستی جدی بۆ رێگری لەهێرش و لەشکرکێشیەکانی تورکیا، پاساوی ئەوە دەهێننەوە کەئەوکارە لەتوانای ئەواندا نییە، هاوکات باس لەوەدەکەن کە ئەو کارە لەرویی دەستوریشەوە بەشێکە لەمەهامی حکومەتی ناوەندی عێراقی، لەمبارەیەوە جەبار یاوەر ئەمینداری گشتیی وەزارەتی پێشمەرگە لەمبارەیەوە دەڵێت:"لە روی دەستوری و یاساییەوە ئەرکی پاراستنی سنورو ئاسمانی هەمو عێراق، لە ئەستۆی حکومەتی عێراقی فیدراڵە، بەئاسمان و سنوری هەرێمی کوردستانیشەوە،هاوکات دەسەڵاتی فڕینی هەر فڕۆکەیەک بەسەر ئاسمانی عێراقدا لەدەسەڵاتی فڕۆکەوانیی عێراقە.ئەوە به‌هیچ جۆرێك له‌ده‌سه‌ڵاتی هه‌رێمی كوردستاندا نیه".\nلەبەرامبەردا (هاکان کاراچای) کونسوڵی گشتیی تورکیا لە هەولێر دەربارەی ئەگەری کشانەوەو راگرتنی ئۆپەراسیۆنەکانیان لەخاکی هەرێم رۆژی ١٥ی تەموز له كۆنگره‌یه‌كى رۆژنامه‌وانیدا رایگەیاند:"تا هه‌ڕه‌شه‌كانی پەکەکە له‌سه‌ر تورکیا به‌رده‌وام بن، سوپاى توركیا به‌رده‌وام ده‌بێت له مانه‌وه له‌ناو خاكى هه‌رێمى كوردستاندا، تا ئەو کاتەی کۆتاییان پێ دەھێنرێت".\nهاوکات (حامی ئاکسۆی)، وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی تورکیا وەڵامی سەرۆکایەتیی ئەنجومەنی وەزیران و وەزارەتی دەرەوەی عێراقی دایەوەو لە رێگەی راگەیێنراوێکەوە رایگەیاند"تورکیا لە دژی هەر چالاکییەکی روخێنەر کە لە خاکی عێراقەوە دەکرێتە سەر سنورو ئاسایش و سەقامگیرییەکەی، لە چوارچێوەی یاسای بەرگریلەخۆکردنی نێودەوڵەتیی رەوادا لەسەر گرتنەبەری رێوشوێنی پێویست پێداگر دەبێت".\nئەمەش ئاماژەیەکی رونە بۆ ئەوەی تورکیا بەپاساوی شەڕ دژی پەکەکە، شەرعیەت دەدات بەمانەوەی هێزەکانی لەخاکی هەرێمی کوردستان و پێناچێت وابەئاسانی خاکی هەرێمی کوردستان لەئایندەیەکی نزیکدا چۆڵبکات.\nبەردەوامی هێرشەکانی تورکیا بۆسەر هەرێمی کوردستان و کردنە ئامانجی هێزێکی پاسەوانی سنوریی عێراق لەسیدەکان ئاستی کاردانەوەکانی عێراقی بەرامبەر بەتورکیا خستە قۆناغێکی دیکەوە. ئەوەبو رۆژی ١٢ی ئاب، وەزارەتی دەرەوەی عێراق، وەک نارەزایەتییەک بەرامبەر بەردەوامی پێشێلکاری و هێرش و بۆردومانەکانی تورکیا بۆسەر خاکی عێراق، بریاریدا بە هەڵوەشاندنەوەی سەردانی وەزیری بەرگری تورکیا (خلوسی ئاکار)ی بۆ عێراق، کەوابریاربو رۆژی پێنج شەممە ١٣ی ئاب، بەسەردانێکی رەسمی بگاتە بەغدا.بەمەبەستی کۆبونەوە لەگەڵ بەرپرسانی عێراق و تاوتوێکردنی ئاڵۆزییەکانی سەر سنوری نێوان عێراق و تورکیا.\nهاوکات وەزارەتی دەرەوەی عێراق بۆردومانی فرۆکەکانی تورکیای بۆسەر هێزەکانی پاسەوانی سنوری عێراقی بەكارێكی دوژمنكارانه‌و پێشێلكردنی سه‌روه‌ریی خاكی عێراق ناساند.له‌راگه‌یەندراوێكدا ئاشکرایکرد:"به‌هۆی پێشێلكارییه به‌رده‌وامه‌كانی سوپای توركیا، دژی سه‌روه‌ریی خاكی عێراق و به‌تایبه‌تیش له‌باره‌ی بۆردومانه‌كه‌ی سێشەممە 11ی ئاب له ناوچه‌ی سیده‌كان،(فاتیح یەڵدز) باڵیۆزی توركیا له‌به‌غدا بانگهێشتكراوەو یاداشتنامه‌یه‌كی پێدراوە، تیایدا به‌رپرسیارێتیدەستدرێژییە‌كه‌ی خسته ئه‌ستۆی حكومه‌تی توركیا و داوای رونكردنه‌وه‌ی هۆكاره‌كانی و سزادانی ئه‌نجامده‌رانیشی كردوە.له‌هەمان یاداشتنامەدا وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی عێراقدا پێداگری له گرنگی وه‌ستاندنی ده‌ستبه‌جێی بۆردومانه‌كانی سوپای توركیاو پاشه‌كشه‌پێكردنی هێزه‌کانی تورکیای له ته‌واوی خاكی عێراق كردوە.\nلەلەیەکی دیکەوە، (ئەحمەد سەحاف)، وتەبێژی فەرمی وەزارەتی دەرەوەی عێراق بە کەناڵی عێراقیەی راگەیاند:"بۆ رێگری کردن لە دەستدرێژییەكانی توركیا بۆ سەر سەرورەی خاكی عێراق، چەندەها كارتی فشارمان لەبەردەستن تا بەكاریان بێنین بەرامبەر تورکیا، لەنمونەیراگرتنی مامەڵەی بارزگانی كەبرەکەی (16) ملیار دۆلاری ساڵانەیە، دەركردنی دەیان كۆمپانیای توركی و پەنابردنەبەر پەیوەندی نێودەوڵەتی و عەرەبی بۆ فشار خستنە سەر توركیا".\nدۆخەکە لەم ئاستەدا نەوەستاوە، بەجۆرێک کە هەندێک بەرپرسی عێراقی باس لەپەنابردنە بەر کارت و فشاری سەربازی دەکەن، بەرامبەر تورکیا. (بەدر زەیادی) ئەندامی لیژنەی ئاسایش و بەرگری لە پەرلەمانی عێراق لە فراکسیۆنی سائیرون رۆژی چوارشەممە 12ی ئاب، رایگەیاند "دەبێت حکومەتی عێراق هەڵوێستی توندتر بەرامبەر تورکیا بگرێتەبەرو پەنا بۆ پەیوەندییەکانی و وڵاتانی دیکە ببات بۆ راگرتنی زیادەڕەوییەکانی تورکیا، ئەگەرنا دەبێت پەنا بۆ بژاردەی سەربازی دژی هێزەکانی تورکیا بەرێت لە خاکی عێراقدا".\nلەم چوارچێوەیەشدا (یەحیا رەسول زوبەیدی) وتەبێژی فەرماندەی گشتی هێزە چەکدارەکانی عێراق لە چاوپێکەوتنێکی تەلەفزیۆنیدا رایگەیاند:"بەزاندنی سەروەری خاکی عێراق هێڵی سورە و سوپاکەمان چەندین رێگای لەبەردەستدایە بۆ وەڵامدانەوەی تورکیا".\nدو رۆژ دواتر، ئەحمەد وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی عێراق بەئاژانسی هەواڵی عێراقی رایگەیاند؛"عێراق رێککەوتنی ساڵی (2009)ی نێوان هەردو وڵاتی هەڵوەشاندوەتەوە، کەتایبەت بو بەمامەڵەو هاتوچۆی نێوان هەردو وڵات، مۆڵەتیش بە هیچ هاتنە ناوەوەیەک نادات لە دەروازە زەمینی و ئاسمانیەکان و تەواوی گەشتەکانی بەرپرسانی تورکیا بۆ عێراق لە نێویشیاندا سەردانی وەزیری بەرگری،دوجاریش باڵیۆزی تورکیا لە بەغدا بانگهێشت کراوەو دو یاداشتنامەی توندی لەسەر هێرشەکانی تورکیاو پێشێلیسەرەوەری عێراقی پێدراوەوداواشکراوە تورکیا ئەنجامدەرانی هێرشەکەی سیدەکان ئاشکرابکات و سزایان بدات".\nسەحاف وتیشی:"عێراق بۆ بەرگریکردن لە مافەکانی پشت بە یاسا نێودەوڵەتییەکان دەبەستێت بەڵام هەوڵی دیپلۆماسی دەتوانێت ئەم ئاڵۆزییانە خاو بکاتەوە."\nهەرچەندە تائێستا هەماهەنگی لەنێوان حکومەتی هەرێم و حکومەتی بەغدادا نییە دەربارەی هەڵوێست وەرگرتن و سنوردانان لە دژی لەشکرکێشی و پەلامارەکانی هەریەک لەتورکیاو ئێران بۆ سەر خاکی هەرێمی کوردستان. هەر ئەمەش دەستکراوەی زیاتری بەخشیوەتە بەتورکیا بۆ بەردەوامیدان بەهێرش و پەلامارەکانی.بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا پشت بەست بە هەڵویست و لێدوانی ئێستای بەرپرسانی عێراق، بەتایبەت دوای هێرشەکەی تورکیا بۆسەر یەکەیەکی پاسەوانی سنوری عێراق لەسیدەکان، هەست بەوە دەکرێت کەحکومەتی بەغدا بەرەسمی دەستیکردوە بەفشارکردن لەتورکیا بۆ راگرتنی هێرش و پەلامارەکانی بۆسەر خاکی هەرێمی کوردستان. ئەمەش هەلێکە بۆئەوەی حكومەتی هەرێم، بیقۆزێتەوەو دەنگی نارەزایەتی خۆیی بخاتە پاڵ دەنگی حکومەتی ناوەند بۆ فشارکردن لەتورکیا، بەمەبەستی راگرتن و کۆتای هێنان بەلەشکرکێشی و هێرش و ئۆپەراسیۆنەکانی.\nشایەنی باسە تائێستا تورکیا بەرەسمی هیچ وەڵامێکی فشارەکانی حکومەتی عێراقی نەداوەتەوەو لای خۆیەوە بەردەوامە لەبۆردومان و پەلامارو پێشێلکارییەکانی.\nلێکەوتەوزیانی هێرشەکانی تورکیا بۆسەر هەرێمی کوردستان\nتورکیا لەماوەی ئۆپەراسیۆنەکانی یەک مانگی رابردویدا تا ئێستا، ئەوەی کە پەیوەست بوبێت بەگورزی بەهێزو لێدانی روخێنەر لە پەکەکە، بەئامانجی لەناوبردنی ئەو هێزە، نەیتوانیوە ئامانجە سەرەکی و ئاشکراکەی بپێکێت.\nتورکیا لەرێگەی ئۆپەراسیۆنەکانیەوەتوانیەویەتیژمارەی هێزەکانی لەنێو خاک و سنوری هەرێمی کوردستاندا زیاد بکات، هاوکات توانیویەتی هەژمون و باڵادەستی خۆیی بسەپێنێت بەسەر ئەو ناوچانەی کەبنکەی سەربازی تیادا دامەزراندون لەنێو قوڵای خاکی کوردستاندا.\nتورکیا لەرێی ئۆپەراسیۆنەکانەوە جۆرێک لە سیاسەتی مانۆڕی سەربازی و نیشاندانی هێزی بەسەر بەشێکی گرنگی سنورو ئاسمانی هەرێمی کوردستانی عێراق لەگەڵ تورکیادا نمایشکردوە.\nتورکیا بەم هەنگاوانەی ئەم دواییەی پەیامێکی گەیاندە حکومەتی عێراق و وڵاتانی دیکەی وەک ئەمەریکا و ئێران، بەوەی کە تورکیاش یەکێکە لە گەمەکەرانی ناوچەکە و دەتوانێت لە ململانێکانی وڵاتێکی پر کێشەی وەک عێراقدا رۆڵی هەبێت.\nئەوەی تا ئەم ساتە بیندراوە بۆ تورکیا تەنها جۆرێک بوە لەدەسکەوت و مانۆڕی ئیعلامی و مەعنەوی، یاخود بەشۆ کردنی ئەو ئۆپەراسیۆنانە لەمیدیا و دەزگاکانی تورکیادا وەک ئۆپەراسیۆنێکی سەرکەوتوی سنوری بەرفراوانی تورکیا لەسەر خاکی عێراق و هەرێمی کوردستان. لەکاتێکدا راستی روداوەکانی دو مانگی رابردوی ئۆپەراسیۆنەکان دەریدەخەن کە ئۆپەراسیۆنەکانی تورکیا، لەسنوری هەرێمی کوردستان، شتێکی نوێ نەبون بۆ تورکیا، بەڵکو درێژکراوەی ئۆپەراسیۆنەکانی ساڵانی رابردوی بوە. هەر بۆیە لەواقیعدا ئۆپەراسیۆنەکان دەسکەوتێکی گەورەی سەربازی و ئەمنی و ستراتیژیان بۆ تورکیا بەدەستنەهێناوە.\nتورکیا لەماوەیەکی کەمدا ژمارەی بنکەو بارەگاکانی لەنێو خاکی هەرێمی کوردستان لە ٣٠ بنکەوە زیادکردوە بۆ ٣٧ بنکە، ئەمەش ئاماژەیەکی رونە بۆ ئەوەی کە تورکیا لەخاکی هەرێمی کوردستاندا دەمێنێتەوەو بەتەواوکردنی ئۆپەراسیۆنەکانی ئەم دوایەشی ئامادە نابێت خاکی هەرێم چۆڵ بکات. ئەمەش هەرێمی کوردستان دەخاتە بەردەم مەترسی داگیرکردنی تورکیا لەداهاتودا، بەوپێیەی بەرپرسانی تورکیا لەچەندین بۆنەدا بەئاشکرا رایانگەیاندوە کەئەم ناوچەیە هاوشێوەی چەندین ناوچەی دیکە، بەپێی نەخشەی عەهدی میللی بەشێکن لەمیراتی عوسمانی و خاکی تورکیا، بۆیە هەرکات بتوانن دەیگەرێننەوە بۆ سەر نەخشەی تورکیا.\nبەپێی زانیارییەکان لەئەنجامی هێرشەکانی تورکیا، تائێستا روبەری زیاتر لەچوار هەزار دۆنم پاوان، رەزو باخی ناوچە سنورییەکان سوتاون و لەناوچون. ژمارەی گوندە چۆڵکراوەکان بەردەوام لەزیادبوندان. تەنها لەمساڵدا 20 گوند لە سنوری ناوچەی سیدەکان چۆڵکراون.تورکیاش بەردەوامە لەدروستکردنی رێگەی ئۆتۆمبێل و دروستکردنی قەڵای سەربازی لەو ناوچانەدا.\nلیژنەی پێشمەرگەو ناوخۆ لەپەرلەمانی کوردستان، رۆژی ٢٧ی تەموزی ٢٠٢٠ راپۆرتێکی هاوبەشیان سەبارەت بە هێرش و سنوربەزاندنەکانی تورکیا بۆ سەر خاکی هەرێمی کوردستان خستە رو. بەپێی راپۆرتەکە سوپای تورکیا تەنها لە قەزای زاخۆ، بەدرێژایی (400) کیلۆمەتر و قوڵایی (15) کیلۆمەتر هاتونەتە ناو سنوری ئەو قەزایەوە و تەنها لە رۆژی پێنجی حوزەیران نزیکەی (669) تۆپ و (70) موشەک و ئاڕاستەی گوندەکانی زاخۆ کراون.هەر بەپێی راپۆرتەکە؛ پێشتر لەو سنورە تەنها چوار بارەگای هێزەکانی تورکیا لەو هەبون، بەڵام ئێستا (18) بارەگای دیکە بونیان هەیە.\nلە راپۆرتەکەدا هاتوە؛ لە قەزای ئامێدی لە کۆی (348) گوند (198) گوند چۆڵکراون، تا ئێستا لە سنوری قەزای ئامێدی (28) شەهید و چوار بریندار هەبوە، ناحیەی چەمانکێ کە دەکەوێتە بەرواری ژیری لای چیای گارە نزیکەی (100) کیلۆمەتر لە سنوری تورکیا دورە (72) گوندی هەیە، (80%) گوندەکان چۆڵن.\nلەراپۆرتەکەدا هاتوە لیژنە ناحیەی کانی ماسێ بەرواری باڵا نزیکەی (17) بنکەی لەشکری تورکیا لەناو خاکی کوردستان دانراوە، لە ناحیەی شێلادزی لە کۆی (92) گوند نزیکەی (8٥)گوند چۆڵکراون، لە ناحیەی دێرەلوک لە کۆی (56) گوندو کۆمەڵگە تەنیا (14) گوند و دو کۆمەڵگە خەڵک تێدا نیشتەجێن.\nناحیەی دینارتە، لە قەزای ئاکرێ، زیانێکی زۆری بەرکەوتوە لە چوارچێوەی هێرشەکانی تورکیا، لە کۆی 91 گوند نزیکەی 24 گوند چۆڵکراون.\nسەبارەت بە سنوری پارێزگای هەولێریش، لە ناحیەی مێرگەسور (55) گوند چۆڵکراون، لە چۆمان (15) گوند، لە ناحیەی سیدەکانی سەر بە قەزای سۆران (104) گوند چۆڵکراون، سەرەڕای سوتانی پوش و پاوەن و رەزو و باخ و لەناوچونی هەزاران مەڕ و ماڵات لەوەڕگەیەکی زۆر لە تەواوی گوندو دەڤەرەکان، کەزیانەکانی بەدەیان ملیۆن دۆلار دەخەمڵیندرێت، بەگوێرەی راپۆرتی یەکە ئیدارییەکان.\nلەئەنجامی بەردەوامی بۆردومانەکانی تورکیاو ئێران بۆ ناوچە سنورییەکان، ژمارەی قوربانیانی لەریزی هاوڵاتیانی سڤیل و گوندنشینانی ئەو ناوچانە لەبەرزبونەوەدایە. تیمى عێراقى رێکخراوى (سى پى تى) دەربارەی ئاسەواری هێرشەکانی تورکیا بۆسەر هەرێمی کوردستان لە٢٣ی تەمموزی٢٠٢٠ رایانگەیاند:"لەساتەوەختی راگەیاندنی هێرشی ئاسمانی تورکیا بۆسەر هەرێمی کوردستان لە ژێر ناوی چنگی هەڵۆ و چنگی پڵنگدا، زیاتر لە شەش هاوڵاتی مەدەنی شەهید بون و چوار هاوڵاتیش برینداربون، جگە لە سوتانى چەندین رەز و باخ و کێڵگەی کشتوکاڵی و ئاژەڵداری هاوڵاتیان."\nرێکخراوەکە ئاشکراشی کردوە لە مانگی ئابی ساڵی (2015)ەوە، تائێستا فڕۆکە جەنگییەکان و فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکان و تۆپخانەکانی تورکیا بونەتە هۆی شەهیدکردنی زیاتر لە (85)ی هاوڵاتی مەدەنی و بریندارکردنی زیاتر لە (95) هاوڵاتی دیکە مەدەنى.\nرێکخراوەکە ئاماژەى بەوەشکردوە، لەو (85) هاوڵاتییەى لە ماوەى پێنج ساڵى رابردو شەهیدبون، (١٥)کەسیان تەنها لە شەش مانگى یەکەمى (2020)دا، شەهید کراون.\nدەربارەی ژمارەی هێرشەکانی تورکیاو ئێران بۆسەر خاکی هەرێمی کوردستان لەماوەی چەند مانگی رابردو ژمارەی زیانەکان، جەبار یاوەر، ئەمینداری گشتی وەزارەتی پێشمەرگە رایگەیاند:"لەماوه‌ی شه‌ش مانگدا واته له سه‌ره‌تای ساڵی 2020 تاكو كۆتایی مانگی پێنج، 137 هێرشی ئاسمانی و زه‌مینی كراوه‌تە سه‌ر سنوره‌كانی هه‌رێمی كوردستان، 135 هێرشیان لەلایەن تورکیاوە ئەنجامدراوەو 85 جار لە ئاسمانەوە بوە، 50 جار لە رێگەی تۆپهاوێژەکانەوە بوە،2 هێرشیشیان لەلایەن ئێرانەوە ئەنجامدراوە".\nجەبار یاوەر راشیگەیاندوە:"لە ماوەی تەنیا یەک مانگی هێرشەکانی تورکیادا، نزیکەی 100 گوند لە سنوری زاخۆ و ئامێدی بەهۆی بۆردومانەکانەوە بە تەواوەتی چۆڵکراون، پێشتریش نزیکەی 450 گوند لەسەرتاسەری ناوچە سنوورییەکان چۆڵکراون و بە دەیان هاووڵاتیی سڤیلیش شەهیدبوون و رەز و باخی خەڵک سووتاون و مەڕوماڵاتی خەڵک کوژراون".\nسەرەرای بەردەوامی پەلامارو هێرشەکانی تورکیا، بەڵام بەراورد بەدو مانگی رابردو، جوڵەو هێرشی زەمینی تورکیا، تارادەیەک کەمیکردوە. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لەئاسمانەوە رۆژانە فڕۆکە جەنگیەکانی تورکیا بەردەوامن لەبۆردومان و پەلاماردانی ناوچە جیاجیاکانی هەرێمی کوردستان، بەتایبەتی ناوچە سنورییەکان، لەسنوری پارێزگای دهۆک. ئەمانەش چەند نمونەیەکی ئەو پەلامارانەن کە لەکۆتای مانگی تەمموز و مانگی ئابدا ئەنجامدراون و ژمارەیەک قوربانیان لێکەوتوەتەوە:\nئێوارەی رۆژی ٢٦ی تەمموزدا ئەنجامدراوە لەسنوری پارێزگای دهۆك، لە نزیك گوندی هەست پیركای سەر بە ناحیەی بامەڕنی، فرۆکەکانی تورکیا دو ئۆتۆمبێلیان كردە ئامانج و لەئەنجامدا دو ھاوڵاتی سیڤیلی ناوچەکە شەھید بون.\nرۆژی ٧ی ئابفڕۆکە جەنگییەکانى تورکیا، لەدوکاتی جیاوازدا شاخی بالۆسیان لەقەزای ماوەت بۆردومانکردو لەهێرشەکەدا زیانێکی زۆر بەر رەز و باخى هاوڵاتیانى ئەو ناوچەیە کەوت، کەبە نزیکەی 100 دۆنم پوش و پاوان و رەزو باخ مەزەندە دەکرێت.هاوکات هێرشەکە زیانی گیانیشی لێکەوتەوە، لەوبارەیەوە فەرماندەیی یەکینەکانی پاراستنی ڕۆژهەڵاتی کوردستان(یەرەکە) ئاشكرایكرد كە لەوهێرشە ئاسمانییەدا لە سنوری قەزای ماوەتی ناوچەی شارباژێر، حەوت گەریلات پژاک دو گەنجی وڵاتپارێز شەهیدبون. راشیانگەیاند: لەو هێرشانەدا دەستی سیخوڕی ناوخۆیی هەیە.\nلەلایەکی دیکەوە ئێوارەی رۆژی ١١ی ئاب، فرۆکە جەنگییەکانی تورکیا، لەسنوری ناوچەی برادۆست لەناحیەی سیدەکان، بۆردومانی ئۆتۆمبێلێكی یه‌كه‌ی پاسه‌وانی سنوری سه‌ر به سوپای عێراقیان کرد، لەئەنجامدا دو ئه‌فسه‌ری باڵای پاسه‌وانی سنوری عێراقی، بەرەگەز کورد، شه‌هید بون و ژمارەیەک ئەفسەرو سەربازی هەمان یەکەش برینداربون.\nشەوی ١٣ی ئاب، فرۆکە جەنگییەکانی تورکیا لە گوندی ڕەشانکێی سەر بە ناحیەی زاوێتەی سنوری پارێزگای دهۆک، ئۆتۆبێلێکیان بۆردومانکرد، بەهۆیەوە سێ کەس شەهید بون و کەسێکیش بریندار بو.\nپێش نیوەرۆی ١٤ی ئاب، فڕۆکە جەنگییەكانی تورکیا ئۆتۆمبێلێکیان لە ناو گوندی ئەرەدنا لە قەزای ئامێدی سەر بە پارێزگای دهۆک کردە ئامانج. لەئەنجامدا سێ کەس لە ناو ئۆتۆمبێلەکەدا هەبون، دوانیان گیانیان لەدەستدا و کەسێکیشیان برینداربو.\nلەلایەکی دیکەوە، رۆژی ١٨ی ئاب، ھەردووناوچەیباڵەکایەتیوبرادۆستیانبەچڕیبۆردومانکرا. لەبۆردوومانەکاندا زیانبەرھێڵیگواستنەوەیکارەبایگوندەکانی "دەراوبێرکم" کەوت و دانیشتوانی ئەو گوندانە بێ کارەبا کران.\nلە بەرەبەیانی ڕۆژی ١٩ی ئاب، لە ھێرشێکی فڕۆکە جەنگییەکانی تورکیادا بۆسەر گوندی کانی مەزن لە ئامێدی،بەڕێوەبەریخوێندنگای گوندەکەیان شەهید کرد،کەبەمەبەستی کوژاندنەوەی ئاگری بۆردومانەکەچووبۆسەرڕەزوباخەکەی. لەوکاتەدا فڕۆکەجەنگییەکانیتورکیادوبارە بۆردومانی ئەو ناوچەیەیان کردەوە و شەهیدیان کرد.\nئێوارەی رۆژی ٢٥ئابفرۆکەیەکی تورکی دو هێرشیانکردە سەر کۆمەڵگەی خانسۆر لە ناحیەی شمالی قەزای شەنگال، یەکێک لەهێرشەکان کرایە سەر گوندی (بارە) ژمارەی قوربانییەکان نەزانراوە، هاوکات لەگوندی (بهراڤا) ئۆتۆمبێلێکیان کردە ئامانج، بەهۆیەوە دوو هاوڵاتی مەدەنی شەهیدبوون و شۆفێرەکەیان رزگاربوو.\nبەم جۆرە دەبینین، تورکیا سەرەرای کەمکردنەوەی هێرشە زەمینییەکانی، بەڵام رۆژانە لەئاسمانەوە بەردەوامە لە بۆردومانکردنی ناوچە جیاجیاکانی هەرێمی کوردستان.\nنەخشەی بنکەو بارەگا سەربازییەکانی تورکیا لەناوچە جیاوازەکانی هەرێمی کوردستان\nسیناریۆ و ئەگەرە چاوەڕوانکراوەکان\nلەئاکامی روداوەکانی ئەم دواییە، بەتایبەت ئۆپەراسیۆنەکانی تورکیا بۆسەر خاکی هەرێمی کوردستان دەکرێت کۆمەڵێک سیناریۆ بخرێنەرو و پێشبینی بکرێت بۆ رودانی یەکێک لەو سیناریۆیانە لەداهاتودا.\nسیناریۆی یەکەم: راگرتنی ئۆپەراسیۆنەکان:رێککەوتن لەگەڵ عێراق یاخود ئاگربەست لەگەڵ پەکەکە\nیەکێک لەسیناریۆ چاوەڕوانکراوەکان، بریتییە لەخاوبونەوەو راگرتنی ئۆپەراسیۆنەکان. ئەوەش دەرگا لەبەردەم دو ئەگەردا دەکاتەوە:\nهاتنە ئارایی رێککەوتن و دیالۆگلەنێوان عێراق و تورکیادا، بۆ رەواندنەوەی گرژییەکانی ئەم دواییەی نێوانیان.\nراگەیاندنی ئاگربەست، لەنێوان تورکیاو پەکەکە. بەتایبەت لەسنوری هەرێمی کوردستان.\nبێگومان رودانی هەریەکە لەم دو ئەگەرە،لەئێستادا زیاتر بەنێوەندگیری لایەنی سێهەم دێتە ئاراوە.لەم کاتەشدا بونی هەوڵێکی لەمجۆرە لەجوڵەو لێدوانەکانی هەریەک لەرێکخراوی نەتەوە یەکگرتوەکان و ئەمەریکادا دەخوێندرێتەوە.\nبەنمونە نێردراوی نەتەوە یەکگرتوەکان رۆژی١٣ی ئابی ٢٠٢٠ لەپەیامێکدا بۆ عێراق و تورکیا رایگەیاند:"پێویستە عێراق و تورکیا خۆیان کۆنترۆڵبکەن و پشت بەدیالۆگ و گفتوگۆببەستن. چونکە زیادبونی گرژییەکانی سەر سنورو بەرزبونەوەی ئاستی زیانە گیانییەکان ئاستی نیگەرانییەکانی هەردولاش زیاتر دەکات، بۆیە باشترین میکانیزم لەو نێوانەدا بریتییە لەرێککەوتن و دیالۆگ، ئەوەش لەپێناو بەدیهێنانی ئاسایش لەنێوان سنورو رێزگرتن لەسەروەری نیشتیمانی هەردو وڵات".\nلەلایەکی دیکەوە، بەپێی زانیارییەکان، ئەمەریکا چەند جوڵەیەکی کردوە لەپێناوە ئاسایکردنەوەی دۆخەکەو راگرتنی شەڕو ئاگربەست لەنێوان تورکیاو پەکەکەدا.\nبەنمونە دەزگای ئەلمۆنیتەری ئەمریكی،رۆژی ٥ی ئاب شاندێكی ئەمریكی سەردانی قەندیلیان کردوەو لەگەڵ بەرپرسانی پەكەكەکۆبونەتەوەو چەند داواكارییەكیان ئاراستەی پەکەکە کردوە. بەتایبەت دەربارەی دۆخی رۆژئاوا. بەجۆرێك داوایان كردوە پەكەكە دەستوەردان لەكاروباری ئیدارەی رۆژئاوای كوردستان نەكات، بۆ ئەوەی توركیا بیانوی دەستوەردانی سەربازی نەبێت. هاوکاتپرۆژەیەكی ئاشتیان خستوەتە بەردەم پەكەكە، هاوشێوەی پرۆسەی ئاشتی نێوان تاڵیبان و ئەفغانستان.بەڵام وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریكا هەواڵی ئەم كۆبونەوەیەی رەتكردەوە.\nهەرچەندە ئەم هەواڵە بەفەرمی پشت راست نەکراوەتەوە، بەڵام جوڵەو رێککەوتنی نەوتی ئەمەریکا لەگەڵ ئیدارەی رۆژئاوای کوردستان لەم ماوەیەی رابردودا، بونی هەوڵێکی لەمجۆرە پشتراست دەکەنەوە، بونی ئەم هەوڵەش لەلایەن ئەمەریکا بۆ ئەوەیە جۆرێک لەسەقامگیری بۆ ناوچەکە بگەرێتەوەو ئۆپەراسیۆنەکانی تورکیا لەرۆژئاواو باشوری کوردستان خاوببنەوە، یاخود رابگیرێت و جۆرێک لەئاگربەست لەنێوان تورکیاو پەکەکە بێتە ئاراوە.\nسیناریۆی دوەم: بەردەوامیدان بە ئۆپەراسیۆنەکان\nیەکێکی دیکە لەسیناریۆکان، بریتیە لەبەردەوامیدان بە ئۆپەراسیۆنەکان لەلایەن تورکیاوە لەسنوری هەرێمی کوردستان. لەئێستادا ئۆپەراسیۆنەکان بەفیعلی بەردەوامن، بەڵام تارادەیەک خاوبونەوە بەجوڵەکانی تورکیاوە بەدیدەکرێت، بەتایبەتی لەسەر ئاستی جوڵەو هێرشە زەمینی و مەیدانییەکانی تورکیا. بەڵام هێرش و بۆردومانییە ئاسمانییەکانی تورکیا تا ئێستا رۆژانە لێرەو لەوێ بەردەوامیان هەیە.\nسیناریۆی سێهەم: توندبونەوەی ئۆپەراسیۆنەکان و تێكچونی پەیوەندییەکانی عێراق و تورکیا\nیەکێکی دیکە لەسیناریۆ چاوەڕوانکراوەکان، ئەوەیە کە تورکیا قەبارەو ئاستی هێرشەکانی بەرفراوانتر بکات و پەلامارەکانی بۆ سەر خاکی هەرێمو بارەگاکانی پەکەکە توندتر بکاتەوەو ژمارەی سەربازو بنکە سەربازییەکانیشی زیاتر بکات.\nلەئێستادا ئەوەی لەم سێ سیناریۆیەدا چانسی رودانی هەیە بریتییە لەسیناریۆی دوەم، دواتر سیناریۆی یەکەم، سیناریۆی سێهەمیش لەئێستادا چانس و ئەگەری رودانی دورترە، بەڵام مەحاڵ نییە.\nبەوپێیەی لەئێستادا تورکیا هەرچەندە بەفیعلی بەردەوامە لەسەر هێرش و ئۆپەراسیۆنەکانی لەسەر خاکی هەرێم و تەنانەت لەرۆژئاوای کوردستان، بەڵام ئاست و قەبارەی هێرش و پەلامارەکانی بەرادەی رابردو نییە. بەنمونە لەهەرێمی کوردستان دو مانگ زیاترە دەستیکردوە بەئۆپەراسیۆنی زەمینی و ئاسمانی، لەئێستادا ئۆپەراسیۆنە زەمینییەکانی تارادەیەک خاوبونەوتەوە، بەڵام ئەوەی زیاتر بەردەوامە تائێستا، بریتییە لە بۆردومان و هێرشە ئاسمانییەکانی تورکیا. کەواتە لەگەڵ بەردەوامی و تێپەربونی کاتدا تورکیا ئاستی هێرشەکانی سنوردار دەکات، لەئەگەری کەمبونەوەی زیاتری هێرشەکانی تورکیا، چانسی سیناریۆی یەکەم بەهێزتر دەبێت، کەخۆی دەبینێتەوە لەراوەستانی ئۆپەراسیۆنەکان و ناچالاککردنی جوڵەی سەربازی لەنێوان تورکیاو پەکەکە لەسەر خاکی هەرێم و هاتنە ناوەوەوی لایەنی سێهەم بۆ دانوستانکردن لەگەڵ هەردولادا بەئامانجی راگرتنی ئۆپەراسیۆنەکانی تورکیا. ئەوەی چانسی رودانی ئەم سیناریۆیە بەهێزتر دەکات، ئەوەیە کەتورکیا توانیوەیەتی لەماوەی دومانگی رابردودا بەفیعلی پشتێنەیەکی ئەمنی لەنێو قوڵای خاکی هەرێم دروست بکات و قەبارەی بنکەو سەربازییەکانی و ژمارەی سەربازەکانیشی لەخاکی هەرێم زیاد کردوە، بۆ ئێستای تورکیا لەوانەیە ئەمە ئامانجێکی پۆزەتیڤ بێت تاوەکو وای لێبکات لەم قۆناغەدا بوەستێت و ئاستی هێرشەکانی سنورداربکات. هاوکات لەلێکدانەوەی ئەزمون و مێژوی ئۆپەراسیۆنەکانی ساڵانی رابردوی تورکیا، ئەوە دەردەکەوێت کە ئۆپەراسیۆنەکانی تورکیا، ماوەکەیان لەدومانگ یان زیاتری نەخایاندوەو تورکیا کۆتایی پێهێناون و دوایی ماوەیەکی دیکەو لەژێر ناوێکی دیکەدا ئۆپەراسیۆنی دیکەی دەستپێکردوەو درێژەی بەلەشکرکێشی خۆی داوە لەسەر خاکی هەرێمی کوردستان.\nئەوەی پەیوەستە بەسیناریۆی سێهەمەوە، ئەوەیە کە ئەم سیناریۆیە ئەگەری رودانی مەحاڵ نییە، بەڵام لەئێستادا تارادەیەک چانسی رودانی دورترە.\nمەحاڵ نییە، چونکە هەڵوێستە تاکلایەنەکانی عێراق بەرامبەر بە تورکیا، ئەوە دەخوێندرێتەوە کەعێراق دەخوازێت ئاستی پەیوەندییەکانی لەگەڵ تورکیا بخاتە دۆخێکی دیکەوە، ئەگەر بەئاستێکی دیاریکراویش بێت.\nکەدەڵێین چانسی رودانی دورترە، چونکە هەڵوێستە دژەکان زیاتر تاکلایەنە، وەک دەبینین عێراق لایخۆیەوە لەکاردانەوەی بەردەوامی هێرشەکان هەندێک رێکاری گرتوەتەبەر، لەبەرامبەردا تائێستا تورکیا کاردانەوەی نییە. لەلەیەکی دیکەوە ئاشکرایە کەپەیوەندییەکی بەهێزی ئابوری و سیاسی لەنێوان هەردو وڵاتدا هەیە.رودانی ئۆپەراسیۆنی سەربازی و دوستکردنی بنکەی سەربازی تورکیا لەعێراقدا شتێکی نوێ نییە، بۆیە ئەم روداوانە نەگانە ئەوەی دۆخی پەیوەندییەکانی هەردولاتێکبچن.\nبەوپێیەی لەچەند ساڵی رابردوشدا ئەم ئۆپەراسیۆنانەی تورکیا رویانداوە، لەبەرامبەردا بۆماوەیەک جۆرێک لەساردی و نیگەرانی لەنێوان هەردولادا دروستکردوە، بەڵام بەتێپەربونی کات دۆخی نێوانیان ئاسایی بوەتەوە. هاوکاتنەبونی وەڵامی فەرمی تورکیاش بۆرێکارەکانی وەک (هەڵوەشاندنەوەی سەردانی وەزیری بەرگری تورکیا بۆ بەغداو راگرتنی گەشتی بەرپرسانی تورکیا بۆ عێراق و هەڵوەشاندنەوەی رێککەوتنی ساڵی ٢٠٠٨ی نێوانیان). دەرگایەیکی دیکە دەکاتەوە لەبەردەم ئاسایبونەوەی پەیوەندییەکانی نێوانیان لەداهاتویەکی نزیکدا.\nلەلایەکی ترەوە دوای تێپەربونی ئەو ماوەیە بەسەر ئۆپەراسیۆنەکانی تورکیا لەسەر خاکی هەرێم، لەئێستادا هەست بەخاوبونەوەی جوڵەکانی تورکیا دەکرێت و بەردەوامی ئۆپەراسیۆنەکانیش لەروی سەربازییەوە زیانی گیانی و مادیی بۆ تورکیا هەبوە. لەئێستادا بونی دەنگی نارەزایی لەسەر جوڵە سەربازییەکانی تورکیا لەسوریاو لیبیاو عێراق و قوبرس ...هتد فشاری بۆ سەر حکومەتی تورکیا دروستکردوە، ئەوە جگە لەخراپی دۆخی ئابوری و دابەزینی بێ وێنەی بەهای لیرەی تورکی بەرامبەر دۆلاری ئەمەریکی، هەمو ئەمانە وادەکەن کە تورکیا لەم قۆناغەدا ئاستی پەیوەندییەکانی لەگەڵ عێراق تێکنەدات و هەوڵبدات ئاستی هێرشەکانی سنوردارتر بکات نەک توندتریان بکاتەوە.\nئۆپەراسیۆنەکانی تورکیا لەهەرێمی کوردستان شتێکی نوێ نییەو ریشەیەکی مێژویی هەیە. بەڵام ئەوەی ئەمجارە بۆ قەوارەی هەرێمی کوردستان جێگەی مەترسیی و نیگەرانییە، بریتییە لەو ئامانجە نهێنی و شاراوانەی کەلەپشت ئۆپەراسیۆنەکانی تورکیاوە خۆیان حەشارداوە. کەخۆی دەبینێتەوە لەدروستکردنی پشتێنەی ئەمنی بۆ تورکیا لەقوڵایی ٤٠کم لەنێو خاکی هەرێمی کوردستاندا. هاوکات داگیرکردنی یەکجارەکی و نەکشانەوە لەو ناوچانەی کە دور لەهەر یاساو عورفێکی نێودەوڵەتی بنکەو بارەگای سەربازییان تیادا دامەزراندون. هاوکات بەهۆی بەردەوامی هێرش و پەلامارەکانی تورکیاشەوە زیانێکی زۆری گیانی و مادیی گەیشتوە بەسەرو ماڵی هاوڵاتیانی ئەو ناوچانە. ئەمەش زۆرێک لەگوندنشینان و هاوڵاتیانی ئەو ناوچانەی ناچارکردون، لەپێناو پاراستنی خۆیان، زێدی خۆیان وگوندەکانیان بەتەواوەتی چۆڵبکەن.\nئەوەی تەمەنی ئەم ئۆپەراسیۆنانەی درێژکردوەتەوەو دەستکراوەی زیاتری بەخشیوەتە تورکیا، بریتییە لەخەمساردی دەسەڵاتدارانی هەرێم و بەغدا، لەگەڵ نەبونی هەماهەنگی لەنێوان هەرێم و بەغدا بۆ دروستکردنی هەڵوێستێکی جدی و کۆنکرێتی، لەپێناو کۆتایپێهێنان بە راگرتنی ئەو پێشێلکاری و پەلامارانەی کەماوەی زیاتر لە ٣٧ ساڵە تورکیا، بۆسەر سەروەری خاک و ئاسمانی عێراق و سەرو ماڵی هاوڵاتیانی هەرێمی کوردستانئەنجامیاندەدات. نەبونی چارەسەرێکی ریشەییش بۆ ئەم پرسە، ئاماژەیەکە بۆ بەردەوامبونی و دوبارەبونەوەی ئەم ئۆپەراسیۆنانەی تورکیا لەماوەی داهاتودا.\nنەخشەی نوێترین بنکە سەربازییەکانی تورکیا لە هەرێمی کوردستان، لەلایەن پەرەی فەرمی سەرۆکایەتی کۆماری تورکیا لە تویتەر بڵاوکرایەوە، بەڵام دواتر بەهۆی رەخنەی توندی لایەنە ئۆپۆزسیۆنەکانی ئەو وڵاتە و دروستبونی کاردانەوەی نێودەوڵەتی، دەربارەی شکاندنی سەروەری و یەکێتی خاکی عێراق لەلایەن تورکیاوە، نەخشەکەیان لەپەرەکەدا سڕییەوە.\nهاکان فیدان پەیوەندیەکی بەهێزی لەگەڵ مەستەفا کازمی سەرۆک وەزیرانی ئێستای عێراقدا هەیە، ئەوەش دەگەرێتەوە بۆ ئەو کاتەی کە کازمی سەرۆکی دەزگای هەواڵگری عێراق بوە لەرابردودا. تائێستاش زانیاری فەرمی لەبارەی و ناوەرۆکی سەردانەکەی هاکان فیدان بۆ بەغداو کۆبونەوەی لەگەڵ مستەفا کازمی، لەمیدیای فەرمی عێراق و تورکیادا بڵاونەکراوەتەوە. ئەو زانیاریانەش بڵاوبونەوەتەوە لەرێگەی چەند سەرچاوەیەکی عێراقیەوە بڵاوکراوەنەتەوە.\nگەیلان عەباس، گۆڕانکارییەکانی تورکیاو کاریگەرییان لەسەر پێگەی کورد، چاپی یەکەم، چاپخانەی بنکەی ژین، ٢٠١٨، سلێمانی.\nالدكتور حنا عزو بهنان قضية حزب العمال الكردستاني وانعكاساتها على العلاقات العراقية – التركية 2007 -1984 ، رئيس قسم الدراسات التاريخية والثقافية/ مركز الدراسات الإقليمية/ جامعة الموصل.\nرائد الحامد، حزب العمال الكردستاني في سوريا والعراق، معهد العالم للدراسات، 2017.\nد.عقيل حفوض، تركيا و الأكراد: كيف تتعامل تركيا مع المسألة الكردية؟، مركز العربي للأبحاث و الدراسة السياسيةو، قطر، 2012.\nد. سعيد الحاج، عملية السالم مع أكراد تركيا أمام مفترق طرق، مركز الجزيرة للدراسات، 2016.\nگەیلان عەباس، تورکیاو ئامانجی ئۆپەراسیۆنەکانی، پێگەی ئەلیكترۆنی:\nکێ براوەى شەڕى پەکەکەو سوپاى تورکیا دەبێت؟، پێگەیکۆمەڵایەتی فەیسبوکی ئێن ئارتی:\nتورکیا: تاوەکو لە عێراقەوە هێرشمان بکرێتەسەر، لە بەرگریکردن بەردەوام دەبین، پێگەی ئەلیكترۆنی:\nسەرۆکایەتیی کۆماری تورکیا نەخشەی هێزەکانی لە هەرێمی کوردستان بڵاودەکاتەوە، پێگەی ئەلیكترۆنی:\nلیژنەکەی پەرلەمان: تورکیا بەدرێژای ٤٠٠ کیلۆمەترسنوری زاخۆی بەزاندوە، پێگەی ئەلیكترۆنی:\nسوپای تورکیا لە نۆ شوێنی ستراتیژیی دەڤەری برادۆست جێگیربووە، پێگەی ئەلیكترۆنی:\nبنکە سەربازییەکانی تورکیا لە باشووری کوردستان، پێگەی ئەلیكترۆنی:\nئەندامێکی لیژنەی بەرگری: دەبێت عێراق پەنا بۆ بژاردەی سەربازی دژی تورکیا ببات، پێگەی ئەلیكترۆنی:\nزینێ وەرتێ لە ستراتیژی نوێی تورکیادا، پێگەی ئەلیكترۆنی:\nلە پێنج ساڵدا (85) هاوڵاتى مەدەنى بەهۆى بۆردومانى فڕۆکە جەنگییەکانى تورکیاوە شەهید بون، پێگەی ئەلیكترۆنی:\nجەبار یاوەر: گومانم لە راگەیێندراوەکانی عێراق لەبارەی بۆردوومانەکانەوە هەیە،پێگەی ئەلیكترۆنی:\nڕاگەیەندراوێک لە گوتەبێژی حکومەتی هەرێمی کوردستان، پێگەی ئەلیكترۆنی:\nدەوڵەتى تورک ٣٧ ساڵە لە باشووری کوردستان کۆمەڵکوژی ئەنجام دەدات،پێگەی ئەلیكترۆنی:\nوەزارەتی پێشمەرگە: تورکیا 20 بۆ 40 کیلۆمەتر و ئێران 10 کیلۆمەتر هاتوونەتە هەرێمی کوردستان،پێگەی ئەلیكترۆنی:\nدەوڵەتی تورک چەنێک هاتووەتە ناو باشوری کوردستانەوە؟ پێگەی ئەلیكترۆنی:\nالجيش العراقي: لدينا عدة طرق للرد على تركيا، على الموقع:\nالعراق يتحدث عن الرد على الاعتداء التركي، على الموقع:\nبيان صحفيّوزارة الخارجيّة على الموقع:\nبيان صحفيوزارة الخارجيّة، على الموقع:\nبعد خريطة الـ37 موقعا.. ماذا تريد تركيا من العراق؟ على الموقع:\n37 نقطة عسكرية تركية داخل إقليم كردستان، على الموقع:\nبحماية أكثر من 15 طائرة.. وفد أميركي يزور مواقع العمال الكردستاني بشمالي العراق، على الموقع:\nأحزاب عراقية تحذر تركيا من تأسيس حزام أمني، على الموقع:\nحزب العمال الكردستاني وتركيا: حرب دامية وعشرات آلاف الضحايا وآلاف القرى المدمرة، على الموقع:\nمحطات من صراع تركيا وحزب العمال الكردستاني، على الموقع:\nأزمة بغداد وأنقرة.. الخارجية: تعاملنا بالمثل مع تركيا رد على انتهاك السيادة، على الموقع:\nهل زار رئيس مخابرات تركيا العراق سرا.. ولماذا؟، على الموقع:\nتقاسم النفوذ مع إيران.. سر زيارة رئيس المخابرات التركية للعراق؟، على الموقع:\nرئيس المخابرات التركي في بغداد لتعزيز العلاقات بين البلدين، على الموقع:\nالأمم المتحدة تحذر من التصعيد بين العراق وتركيا، على الموقع:\nالبرلمان العراقي يصدق على قرار يلزم بإخراج القوات الأجنبية، على الموقع:\nنوسین و ئامادەکردنی: گەیلان عەباس\nژوری توێژینەوەکانی بزوتنەوەی گۆڕان_گۆشەی سیاسی


30/5/2020 - 23:51\n606 تووشبوو، لەنێویاندا 6 مردن هەیە و 409 نەخۆش چاکبووەتەوە\nوەزارەتی تەندروستی راگه‌یه‌ندراوی ژمارە (٩٦) سەبارەت بە نەخۆشی ڤایرۆسی کۆڕۆنای نوێ COVID-19 لە هەرێمی کوردستان، بڵاوكرده‌وه، ڕێکارەکان بەردەوامن بەم شێوەیە:\nتاوەکو ئەوڕۆ (١٢٠٩٥) هاووڵاتی "ئەوانەی کە لە دەرەوەی ووڵات گەڕانەتەوە وە ئەوانەی کە بەرکەوتەی نەخۆشە چەسپێنراوەکان" کەڕەنتین کراون، لەئێستادا تەنها (٨٠١) هاووڵاتی لە (٣٣) شوێنی جیاوازی کەرەنتین ماونەتەوە؛ (١٦٣) لە هەولێر، (٣٦) لە سلێمانی، (٦٠٢) لە دهۆك. وە (١١٢٩٤) هاووڵاتی لە کەرەنتین دەرچوونە و گەڕانەوەتە ناو خانەوادەکانیان دوای تەواو کردنی ماوەی ١٤ رۆژ وە ئەنجامدانی پشکنینی تاقیگەیی بۆیان وپشتراستکردنەوەی ئەوەی کە هەڵگری ئەو نەخۆشیە نین، لەگەڵ کەڕەنتین کردنی ژمارەیەکی تری هاووڵاتییان لە ٢٤ کاتژمێری ڕابردوودا کە کۆی گشتی (٢٠) هاووڵاتی بوو.\n(کۆی گشتی ئەو پشکنینانەی کە ئەنجام دراوە لە سەرەتای سەرهەڵدانی ڤایرۆسی کۆڕۆنا (٧٤٧٦٠) پشکنین بووە)


ئێران باس له دۆزینه‌وه‌ی ڕێگا و میکانیزمی وه‌رگرتنی پاره‌ی نه‌وته‌که‌ی ده‌کات - جام کوردی\nئێران باس له دۆزینه‌وه‌ی ڕێگا و میکانیزمی وه‌رگرتنی پاره‌ی نه‌وته‌که‌ی ده‌کات\nسه‌رۆکی بانکی ناوه‌ندی ئێران وتی: ئه‌مریکا هه‌وڵی دابه‌زاندنی ڕێژه‌ی هه‌نارده‌ی نه‌وتی ئێران ده‌دات به‌ڵام ئێمه ڕێگای وه‌رگرتنی پاره‌ی نه‌وته‌که‌مان دۆزیوه‌ته‌وه که سیاسه‌ته‌کانی ئه‌مریکا کاریگه‌ریی له سه‌ر نابێت.\nبه پێی ڕاپۆرتی جام کوردی، عه‌بدولناسر همه‌تی سه‌رۆکی بانکی ناوه‌ندی ئێران به ئاماژه به‌وه‌ی که هه‌وڵه‌کانی ئه‌مریکا و هاوپه‌یمانه‌کانی له دژی ئێران بێ ئاکام بووه، وتی: ئه‌مریکا و هاوپه‌یمانه‌کانی بڕیار بوو ساڵی ڕابردوو له ڕێگای گوشاره ئابورییه‌کانه‌وه ئێران ناچار به پابه‌ندبوون به سیاسه‌ته‌کانی خۆیانه‌وه بکه‌ن که ئه‌ڵبه‌ت هه‌موو ئه‌و هه‌وڵانه بێ ئاکام بووه و ئه‌مساڵ هه‌لومه‌رجێکی باشترمان هه‌یه و به هه‌موو هێزێکه‌وه له‌م ڕێگاه‌دا ڕاوه‌ستاوین و خۆشبه‌ختانه چه‌شنێک سه‌قامگیری ئابوریش له ئێستادا له ئێران ده‌بینرێت.\nناوبراو له درێژه‌دا وتی: گرنگترین هێمای بێ کاریگه‌ربوونی هه‌وڵه‌کانی ئه‌مریکا و هاوپه‌یمانه‌کانی ئه‌وه‌یه که له ڕۆژێکدا که به ناوی قودس و فه‌ڵه‌ستین ناو نراوه و هه‌مووان له دژی ڕژێمی زایۆنیستی درووشم ده‌ده‌ن، هاوپه‌یمانه‌کانی ئه‌مریکا و ڕژێمی زایۆنیستی له شاری مه‌ککه له ده‌وری یه‌ک کۆده‌بنه‌وه و دژ به ئێران لێدوان ده‌ده‌ن که هه‌موو ئه‌مانه‌ش باس له هێز و کاریگه‌ربوونی پێگه‌ی ئێران ده‌کات و به یارمه‌تی خودای گه‌وره‌ش ئازادی قودس مسۆگه‌ر ده‌بێت.\nهمه‌تی ڕایگه‌یاند که هه‌ڵسووکه‌وتی ئێستای ئه‌مریکا پیشانده‌ری شکستی هه‌وڵه‌کانی ئه‌م وڵاته‌یه له سیاسه‌تی زیاتربوونی گوشاره‌کانی دژ به ئێران. وتیشی: ئه‌مریکا ڕایگه‌یاندووه که زیاترین گوشاری له دژی ئێران جێبه‌جێ کردووه و هه‌وڵی دابه‌زاندنی ڕێژه‌ی هه‌نارده‌ی نه‌وتی ئێرانی داوه، به‌ڵام ئێمه ڕێگا و میکانیزمی وه‌رگرتنی پاره‌ی نه‌وته‌که‌مان دۆزیوه‌ته‌وه که ئه‌مریکا ناتوانێت کاریگه‌ریی له سه‌ر دابنێت. ئه‌وه‌ی که ده‌بینرێت شکستی سیاسه‌ته‌کانی ئه‌مریکایه و به پشت به‌ستن به خودای گه‌وره له داهاتوویه‌کی نزیکدا سه‌رکه‌وتنی گه‌لی ئێران ده‌بینین.


حەوت چاپکراوی نوێ بەمزوانە\n18/11/2018 03:11 PM\nلە هەفتەی داهاتوودا ژمارە ٤ ی گۆڤاری کۆنتێکست و ٦ کتێبی نوێ لە چاپخانەی کارۆ چاپ دەکەین.\n۱ ـ تێپەڕاندنە تازەگەرییەکان لەتیف هەڵمەت بەنموونە\nئەم کتێبە شەش لێكۆڵینەوەی جیاوازی سەربەخۆیە، لە نووسینی هەر دوو پرۆفیسۆر د. زاهیر لەتیف و د. نیان نەوشیروان مەستییە لە دوو توێی ۲۲٠ لاپەرەدا.\nهەردوو لێکۆەر ئەکادیمیانە دوور لە وەسف و پێاهەڵدان بەکەسایەتی لەتیف هەڵمەتدا کاریان لەسەر دەقەکانی یەکێک لە پێشەنگەکانی تازەگەری شیعری کوردی کردووە لە کۆمەڵێک ڕەهەندی جیاوازەوە.\n۲ـ ژمارە ٤ ی گۆڤاری کۆنتێکست\nگۆڤارێکی ئەکادیمی پسپۆڕی وەرزیی سەربەخۆیە تایبەتە بە توێژینەوەی زانستە مرۆڤایەتییەکان ، دەستە بژێر دەینووسێت و هەمووان دەیخوێندنەوە .\nئامانج لەدەرکردنی ئەم گۆڤارە بە ستانداردکردنی لێکۆڵینەوە کان و بەخشینی زانیاری درووستە بە خوێنەر ، ئەم ژمارەیەش وەک ژمارەکانی پێشوو کۆمەڵێک لێکۆڵینەوەی گرنگی ئەدەبی و زمانەوانی لە خۆگرتووە لە دوو توێوی ۲٤٠ لاپەرەدا .\n۳ـ دیرۆکی زانکۆی سلێمانی\nئەم کتێبە لە نووسینی مامۆستا( جەمال عەبدول )ە، باس لە بیرۆکەی دامەزراندنەوەی زانکۆی سلێمانی دەکات لە ۱٤ /۱۱ /۱۹۹۲ وە هەروەها باس لە پێکهێنانی لیژنەیەک لە کەسانی دڵسۆز و کارەکانی ئەولیژنەیە دەکات لە پێناو بنیاتنانەوەی زانکۆدا ، لەگەڵ بونی کۆمەڵێک بەڵگەنامەو وێنە ی تایبەت بە کارەکانی دامەزراندنەوەی زانکۆی سلێمانی، بۆ یادی یۆبیلی زێڕین یادی ٥٠ ساڵەی دامەزاراندنی زانکۆی دایک زانکۆی سلێمانییە .\n٤ـ ئایندەی کەرکوک لە نێوان هەولێر و بەغداد\nئەم کتێبە لێکۆڵینەوەکە لە دۆخی یاسای و سیاسی و دەستووری کەرکوک لە سێ کاتی جیاوازدا .ئەم لێکۆڵینەوەیە پرۆژەیەکی هاوبەشی سەنتەری لێکۆڵینەوەی ئایندەی و سەنتەری لێکۆڵینەوەی یاسایی و سیاسی زانکۆی سلێمانییە بەزمانی ئینگلیزی .\n٥ـ دیوانی تەمەن\nدیوانی تەمەن ناوی نامیلکەیەکی شیعرییە لە نووسینی شیرین میرزا عبدولرەحمانە ژمارەی لاپەرەکانی ۷٤لاپەرەیە، بە تیراژی ٥٠٠ دانە لە چاپخانەی کارۆ چاپکراوە لە رۆژانی داهاتوودا بڵاودەبێتەوە .\n٦ـ ئەدگاری وێنەکانی شاخ، چاپی سێیەم\nکتێبی ئەدگاری وێنەکانی شاخ کۆی ئەو زنجیرە نوسینانەیە کە مستەفا چاوڕەش لە ۲۲ ئەڵقەدا لە ڕۆژنامەی کوردستانی نوێدا بڵاوی کردونەتەوە تیایاندا تیشکی خستۆتە سەر بارودۆخی سیاسی و ڕووداوەکانی ساڵانی سەرەتای دەستپێکردنی شۆڕشی نوێ .\nونبوون ، ناوی ڕۆمانێکە لە نووسینی گۆران جەمالە ، ئەم کتێبە یەکەم بەرهەمی نووسەرە لە ۳۳۸ لاپەرەی قەبارە ۱۳*۲۱ سم پێکهاتووە، ناوەرۆکی چیرۆکەکە بابەتی سۆزدارییە، کاری نەخشەسازی بەرگ و ناوەرۆکی لە سکای دیزاین کراوە.