سه‌رۆک کۆمار پێشوازیکرد له ژماره‌یه‌ک ئه‌فسه‌رى تیمى لیکۆڵێنه‌وه و ده‌ستگیرکردنى تاوانبارى تاوانى کوشتنى نامرۆڤانه‌ى ئه‌ندامانى خێزانه کورده‌که‌ى به‌غدا و رۆڵى خێرایى هێزه ئه‌منییه‌کان و هه‌ماهه‌نگیکردنیان له‌گه‌ڵ هه‌رێمى کوردستان به‌رزنرخاند.\nبه‌پێى راگه‌یه‌ندراوێکى سه‌رۆکایه‌تى کۆمارى عێراق، سه‌رۆک کۆمارى عێراق ئه‌مڕۆ یه‌کشه‌ممه 20ى ئه‌یلولى 2020 پێشوازیکرد له ژماره‌یه‌ک ئه‌فسه‌رى تیمى لێکۆڵێنه‌وه و ده‌ستگیرکردنى تۆمه‌تبارى تاوانى نامرۆڤانه‌ى کوشتنى سێ ئه‌ندامانى خێزانه کورده‌که‌ى شارى به‌غدا که ناسراوه به " تاوانى مه‌نسور".\nله دیداره‌که‌دا سه‌رۆک کۆمار رۆڵى خێرایى هێزه ئه‌منییه‌کان و هه‌ماهه‌نگیکردنیان له‌گه‌ڵ هه‌رێمى کوردستان به‌رزنرخاند، بۆ به‌دواداچونى تاوانه‌که و ده‌ستگیکردنى بکه‌رى تاوانه‌که، ھاوکات ئاماژه‌شیکرد بۆ ئه‌وه‌ى ئه‌و تاوانه دڕندانه‌یه رویدا راى گشتى هه‌ژاند، بۆیه پێویست بو دادپه‌روه‌رى به‌دى بێت له‌و که‌یسه‌دا بۆ ئه‌وه‌ى ببێته په‌ندێک بۆ ھه‌مو ئه‌وانه‌ى که په‌نا بۆ تاوانى له‌و شێوه‌یه ده‌به‌ن.\nهه‌روه‌ها له ته‌وه‌رێکى دیکه‌ى دیداره‌که‌دا به‌رهه‌م ساڵح جه‌ختیکرده‌وه، له‌گرنگى رۆڵى ھێزه ئه‌منییه‌کان له سه‌پاندنى یاسا و دابینکردنى ئاسایش و ئارامى بۆ گشت هاوڵاتیان، ھه‌روه‌ھا هاوکات دوپاتیشیکرده‌وه، له پشتیوانى ته‌واوى خۆى بۆ ده‌زگاکانى ئاسایش و دادوه‌رى له هه‌ڵماڵینى ھه‌مو ئه‌و که‌سانه‌ى که تێوه‌گلاون له تاوان و تاوانکارى هه‌ر له کوشتن و رفاندن و تاوانه‌کانى دیکه که مه‌رام لێى هه‌ڕه‌شه‌یه بۆ سه‌ر ئاسایش و ئاشتى کۆمه‌ڵایه‌تی، سه‌رۆک کۆمار جه‌ختیشیکرده‌وه، له هێنانه‌دى دادپه‌روه‌رى ده‌رهه‌ق به تاوانباران داواکارییه‌کى بنه‌ڕه‌تیه بۆ بونیادنانى ده‌وڵه‌تى هاووڵاتى و ئارامی.\nله کۆتایى دیداره‌که‌دا سه‌رۆک کۆمار، گوێى گرت بۆ ته‌واوى ورده‌کارییه‌کانى تیمى لیکۆڵێنه‌وه سه‌باره‌ت به‌و تاوانه نامرۆڤانه‌یه و پرۆسه‌ى ده‌ستگیرکردن و هێنانه‌دى دادپه‌روه‌ری، تاوه‌کو تاوانبار سزاى خۆى وه‌رگرێت، هه‌روه‌ها سه‌رۆک کۆمار نامه‌ى نوسراوى سوپاسگوزارى پێشکه‌ش به تیمه‌که کرد بۆ ئه‌و هه‌وڵانه‌ى له‌و باره‌یه‌وه داویانه.


کوڕەکەی سوڵتان هاشم بە شیعرێک کاری پەرلەمان دەست پێدەکات\n2022.01.12 - 21:45\nخالید سوڵتان هاشم، كوڕی دوا وەزیری بەرگریی رژێمی سەدام بەشیعرێک کارى پەرلەمانتارى دەستپێکرد.\nخالید سوڵتان کە لەسەر لیستى ئوسامە نوجێفی لەپارێزگاى نەینەوا سەرکەوتنى بەدەستهێنا و بووە پەرلەمانتار لە تویتێکدا شیعرێکى بڵاوکردووەتەوە و نوسیویەتى "سوێند بەخوا خەو ناچێتە چاومان تا دوێنێت بۆ دەگەڕێینەوە کە رۆیشت، ئەوە ئەمڕۆ ئێمە دەستمانپێکرد ئەوەى کە هەوڵمان بۆ دەدا".\n2022.01.26 - 22:49\n2022.01.26 - 22:43\n2022.01.26 - 22:22\n2022.01.24 - 21:54\n2022.01.23 - 14:09\nپارێزگاری هەولێر: هەندێک لە گۆڕانکارییە ئیدارییەکان په‌یوه‌ندی به كه‌مته‌رخه‌می لافاوه‌كه هه‌بووه\n2022.01.22 - 13:29


هێرش حسێن کە جوتیارێکى کوردى خەڵکى گوندى مامەى سەربە قەزاى دوبزە، بەدەنگى ئەمەریکاى راگەیاند"عەرەبە هاوردەکانبەنهێنى دەڕاسەیان بردۆتە نێو زەویەکەم و خەلەو خەرمانەکەیان دروێنە کردووم."\nوتیشى"ئەو دانەوێڵەى عەرەبەکان بردوویانە بە نزیکەى 90 تۆن مەزەندە دەکرێت."\nبەپێى وتەى هێرش ى جوتیار، ساڵى 2003 کاتێک بەعس رووخاوە و گەڕاونەتەوە سەر زەویەکانیان، رێگەیان بەعەرەبە هاوردەکان داوە و بەروبوومى ئەو ساڵەى خۆیان چنیوەتەوە، وتى"کەچى ئێستا بێ ئاگادارى ئێمە، خەلەکانیان درەو کردووین و بەروبوومى ئەمساڵیان بردووین."\nچنینەوەى بەروبوومى جوتیارە کوردەکان ، لەکاتێکدایە چەند رۆژێک لەمەوبەر ژمارەیەک عەرەبى هاوردە بەچەکەوە رۆیشتنە سەر گوندى پەڵکانەى سەر ناحیەى سەرگەڕان و هەوڵى دەرکردنى کوردەکانیان دا، بەڵام دواتر پەرلەمانتارانى عێراق چوونە خەت و دۆخەکەیان هێور کردەوە.\nمەریوان نادر یەکێک لەنوێنەرانى کەرکوک لەپەرلەمانى عێراق، بەدەنگى ئەمەریکاى وت"ئێمە تەنها دۆخەکەمان هێور کردەوە و نەمانهێشت شەڕ ڕووبدات، ئەگینا کێشەکان وەک خۆیان ماونەتەوە و پێویستیان بەچارەسەرى ریشەیى هەیە."\nکێشەى نێوان جوتیارە کورد و عەرەبەکانى کەرکوک ڕەهەندى سیاسى هەیە و حیزبە کوردى و عەرەبیەکانیش لە پشت مەسەلەکەوەن، بۆیە چارەسەرکردنى ئاسان نیە.


https://1baiser.com کاندیدکردنی ئاشتی هەورامی کێشە دەخاتە ناو پارتییەوە |\nHome ڕاپۆرت کاندیدکردنی ئاشتی هەورامی کێشە دەخاتە ناو پارتییەوە\nکاندیدکردنەوەی ئاشتی هەورامی بۆ وەرگرتنەوەی پۆستی وەزیری سامانە سروشتییەکان کێشە دەخاتە ناو پارتییەوە و ناڕەزایەتییەکان لەناو کادران و سەرکردایەتیی ئەو حزبەدا زۆر بووە، ئەوەش بووەتە هۆکاری پێشنیارکردنی کەسێکی دیکە بۆ جێگەکەی.\nبە پێی زانیارییەکانی بەردەست ״ئاژانس״ دوای ئاشكرابوونی ئەوەی کە باڵی نێچیرڤان بارزانی پشتگیریی تەواوەتی دووبارە وەرگرتنەوەی پۆستی وەزیری سامانە سروشتییەکان لە لایەن ئاشتی هەورامییەوە دەکات و تا ڕادەیەک ڕەزامەندیش لەوبارەیەوە درابوو، ناڕەزایەتییەکی فراوان لەناو پارتی دەستی پێ کردووە و ئەوەش بووەتە ئەگەری دوورخستنەوەی ناوبراو لە وەرگرتنی ئەو پۆستە.\nئه‌ندامێكی سه‌ركردایه‌تیی پارتی دیموكراتی كوردستان کە نه‌یویست ناوی بهێندرێت به ״ئاژانس״ی ڕاگه‌یاند: ״ڕاستە قسە لە دانانەوەی ئاشتی هەورامی کرابوو لە جێگەکەی خۆی، بەڵام ناڕەزایەتییە فراوانەکان لەناو کادر و سەرکردایەتیدا زۆر بوون بۆ نەهێشتنەوەی لەو پۆستەدا.״\nوتیشی: ״جگه له مه‌سه‌له‌ی ناڕه‌زایه‌تییه‌كانی كادران و سه‌ركردایه‌تیی پارتیش، مه‌سرور بارزانیش ده‌یه‌وێت له‌م كابینه‌یه‌دا تیمێكی تایبه‌ت به خۆی له‌گه‌ڵ بێت، بۆیه ئاشتی هه‌ورامی له پۆسته‌كه‌ی نامێنێته‌وه و ڕه‌نگه له سه‌رۆكایه‌تیی هه‌رێم بكرێت به ڕاوێژكار.״\nلە دوو کابینەی ڕابردوودا ئاشتی هەورامی بە هۆی پرسی ئابووریی سەربەخۆوە هەرێمی کوردستانی دووچاری قەیرانی گەورەی دارایی کرد و بە سەرچاوەی درووستبوونی کێشەکانی نێوان هەرێم و بەغداش دادەندرێت.\nسەرکردایەتییەکەی پارتی وتیشی: ״د. نزار نەعمان سالم بەهێزترین پاڵێوراوە بۆ وەرگرتنی پۆستی وەزیری سامانە سروشتییەکان.״\nلە درووستکردنی کابینەی نوێدا لە نێوان باڵی نێچیرڤان بارزانی و مەسرور بارزانی ململانێی تووند هەیە و هەر کامیان دەیانەوێت پۆستە گرنگەکان بە کاندیدی باڵەکانی خۆیان پڕ بکەنەوە.\n״د. نزار نەعمان سالم، جگە لەوەی کەسایەتییەکی بەهێزی ئەکادیمییە، پێشووتریش لەگەڵ کاک مەسرور کاری کردووە و لەخۆیەوە نزیکە، بۆیە ئەگەری زۆرە ئەو جێگەی ئاشتی هەورامی بگرێتەوە.״ ئەندامەکەی سەرکردایەتیی پارتی وای وت.\nبۆ یەکەم جارە مەسرور بارزانی، کوڕی مەسعود بارزانی بۆ پۆستی سەرۆکی حکومەتی هەرێم کاندید بێت و وەک سەرکردایەتییەکانی پارتی دەیڵێن مەسرور بارزانی دەیەوێت تەواوی دەموچاوە کۆنەکانی کابینەکانی پێشوو بگۆڕێت.\nنوری حه‌مه عه‌لی، ئه‌ندامی ئه‌نجوومه‌نی سه‌ركردایه‌تیی پارتی به ״ئاژانس״ی ڕاگه‌یاند: تا ئێستا پۆستی وه‌زاره‌ته‌كان یه‌كلا نه‌كراوه‌ته‌وه، به‌ڵام یه‌كلاكردنه‌وه‌ی پۆسته‌كان لای ئەوان گرفت نییه و ئاسانه.\nحەمه عه‌لی وتیشی: ״مه‌كته‌بی سیاسی كاندید و سیڤییه‌كان هه‌ڵده‌سه‌نگێنێت، دواتر ده‌نێردرێته سه‌ره‌وه به ئاماده‌بوونی كاك مه‌سعود بارزانی و كاك مه‌سرور و كاك نێچیرڤان بڕیاری لێوه ده‌درێت ئینجا دێته‌وه ئه‌نجوومه‌ن، به‌ڵام ئه‌گه‌ر نه‌یەته‌وه ئه‌نجوومه‌نیش ئێمه كێشه‌مان نییه.״\n״ئەگەری ئەوە هەیە ئاشتی هەورامی ببێتە ڕاوێژکاری سەرۆکی هەرێم بۆ کاروباری سامانە سروشتییەکان.״ سەرکردایەتییەکەی پارتی وای وت.


دۆزینه‌وه‌ی ئۆقیانوسێکی ئێجگار گه‌وره له گه‌ردوندا\nمن طرف danyar asuda في الخميس أغسطس 25, 2011 7:32 am\nتیمێکی داهێنه‌ر ولێکۆڵه‌ره‌وه‌ی زانستی نێونه‌ته‌وه‌یی له ناو کوازارێکدا ( کوازار = ناوه‌ڕۆکی گالاکسی / کۆمه‌ڵه ئه‌ستێره‌یه‌ك) ئۆقیانوسێکیان دۆزیوه‌ته‌وه ،که 140 بلیۆن جار زۆرتره له کۆی ئاوی هه‌موو ئۆقیانوسه‌کانی سه‌ر ڕوی زه‌وی ،ئه‌مه بۆ یه‌که‌م جاره هێنده ئاو بدۆزرێته‌وه له ناو گه‌ردوندا . ئه‌م ئه‌ستێره گه‌وره‌یه ( ئه‌ی- پی- ئێم 08279،5255 ) نزیکه‌ی 12 ملیارد ساڵ به خێرایی تیشکی ڕوناکی له ئێمه‌وه دوره ،ئه‌مه‌ش کاتێك دروست بووه ،که گه‌ردون ساوا بووه له پێکهاتنیدا .ئه‌م ئه‌ستێره‌یه تیشکی ووزه‌یه‌کی چاوه‌ڕواننه‌کراو ئه‌دره‌وشێنیته‌وه ،که 1000 بلیۆن جار زۆرتره له تیشکی ڕۆژه‌که‌ی ئێمه ،ته‌نها هه‌ڵمی ئه‌و ئاوه‌ی که هه‌یه 34 ملیارد جار گه‌وره‌تره له ڕوبه‌ری گۆی زه‌وی .\nزانایان و پسپۆران به ته‌له‌سکۆپێکی 10 مه‌تری و ته‌له‌سکۆپێکی رادیۆ ئه‌م ئه‌ستێره‌یان پشکنیوه ،دۆزینه‌وه‌ی ئه‌م بڕه زۆره‌ی ئاو له گه‌ردوندا به‌ڵگه‌یه‌کی تره بۆ داهێنه‌ران ،که ئاو له ناو گه‌ردوندا زۆره ،نه‌ك ته‌نها له‌سه‌ر زه‌وی ،ئه‌مه‌ش زۆر بیردۆزه‌ی درۆ و هه‌ڵبه‌ستراو به درۆ ئه‌خاته‌وه ،که ئه‌وترێت ته‌نها له سه‌ر زه‌وی ئاو و ژیان هه‌یه.\nبه هه‌مان شێوه‌ش له ساڵی 2004 دا پاشماوه‌ی ئاو له‌سه‌ر مه‌ریخ دۆزرایه‌وه،پێش 2 ساڵیش له 2009 دا ،زانایانی ( نازا) ی ئه‌مه‌ریکی سه‌لماندیان که ئاو له‌سه‌ر مانگ هه‌یه ،بۆیه زانایان هیوادارن به‌م زوانه بونه‌وه‌ر و به‌کتریا و ژیان له ده‌ره‌وه‌ی زه‌وی له ئه‌ستیره‌کانی تر بدۆزنه‌وه ، زانایان له‌و بڕوایه‌دان تا ساڵی 2021 به ته‌واوی بۆیان ده‌ر ئه‌که‌وێت له‌سه‌ر چی ئه‌ستێره‌یه‌کی تر ژیان ومرۆڤی تر هه‌بێت.\nگه‌ر ئه‌مانه ڕاست بن و به به‌ڵگه‌وه له چه‌ند ساڵی داهاتودا بسه‌لمێنرێن ،ئه‌وا زۆر چیرۆکی هه‌ڵبه‌ستراو و بیردۆزه پوچه‌ڵ ئه‌کرێته‌وه ،که خه‌ڵکانێکی دڵساف و ساویلکه‌ی پێ هه‌ڵخه‌ڵه‌تاوه. ئێمه‌ش ده‌ستخۆشی له‌و زاناوپسپۆڕانه ئه‌که‌ین که له پێناوی ده‌رخستنی ڕاستی سه‌ره‌تای پێکهێنان و دروستبونی ئه‌م گه‌ردونه خۆیان ماندوو ئه‌که‌ن و خزمه‌ت به مرۆڤایه‌تی ئه‌که‌ن.\nله ڕۆژنامه‌ی ئه‌ڵمانی\nالوقت/التاريخ الآن هو الأربعاء يونيو 20, 2018 11:05 pm


لە راگەیاندنی ئەمەریكیدا چ گوتارێك جێبەجێ دەكرێت؟! 2017-12-18\nغازی حەسەن ـ ئەمەریكا\nبەپێی هەواڵەكانی راگەیاندنی ئەمەریكا رۆژی چوارشەممە 13ی دیسێمبەر (دان جۆنسون- 57 ساڵ) كۆنگرێسمانی ویلایەتی كنتاكی نوێنەری كۆمارییەكان خۆی كوشت، لەبەر ئەوەی تۆمەتی ئەوەی لەدژ هەیە، كە ساڵی 2013  دەستدرێژی سێكسی كردۆتە سەر كچێكی گەنج، كە كچەكە كەم ئەندامیشە. ئەم نوێنەرە ساڵی 2017  هەڵبژێردراوە، هەرچەندە ئەو كات قسەكانی گەلێك مشتومڕیان دروست كرد، كە مێشێل ئۆبامای خێزانی ئۆبامای بەمەیمونێك بەراورد كردبوو.\nبەپێی راپۆرتی پۆلیس شوێنی گولە بەسەر لاشەكەیەوە دیارە، لەهەمان كاتیشدا ئەو ئەندام كۆنگرێسە قەشەیەكی كەنیسەكەی ناوچەكەی خۆیان بووە، رووداوی خۆكوشتنەكە تەنیا بیست و چوار كاتژمێر دوای بانگكردنی بۆ لێكۆڵێنەوە، لەناوچەیەكی شاخاویی لاچەپی سەر بە واشنتن قەوماوە. پێش ئەم رووداوە جونسن لە فێیس بووكی خۆی نامەیەكی دوورودرێژی بڵاوكردۆتەوە، كە دەڵێت " تەنیا خودا راستی ئەم رووداوە دەزانێت."\nپۆلیس ساڵی 2013  هیچ لێكۆڵێنەوەیەكی لەبارەی ئەم تۆمەتانە نەكردووە، هەر لەدووشەممەی هەفتەی رابردووشدا، هەمان بانگەشەی دەستدرێژكردنە سەر ئافرەتان دژی نوێنەری كۆمارییەكان (رۆی مۆری) لەویلایەتی ئەلەباما بەفراوانی ئەنجام درا، كە لەئاكامدا نەیتوانی لەركابەرە كۆمارییەكەی بباتەوە. پێدەچێت ئەم كارتە، وەكو گوشارێكی سیاسی دژی كۆمارییەكان و تێكشكاندنی نوێنەرەكانیان بەكاربهێنرێت. (مایكل سكۆلەر) سەرۆكی لویزفێل پابلیك میدیا راگەیاند رێكخراوەكەیان دڵگرانە بە مردنی (جونسون).\nدیسان بەزمی دەستدرێژی سێكسیە، بەپێی هەواڵە میدیایەكانی ناوەخۆی ئەمەریكا ، (كریستن گێلیبراند) كۆنگریسمانی دیموكراتەكان داوای كردووە دۆنالد ترەمپ سەرۆكی ئەمەریكا دەست لەكاربكێشێتەوە، بەهۆی دەستدرێژی سێكسی دژی ئافرەتان. ئەم كۆنگریسمانە، بەشێوەیەكی فراوان كاردەكات لەنیۆ سوپای ئەمەریكادا كێشەی دەستدرێژی نەهێلێت، دەڵێت سەرۆك ترەمپ كاری ناسایی و تاوانكاری ئەنجام داوە، بۆیە دەبێت دەست لەكاربكێشێتەوە. هەروەها سیناتۆری دیموركاتەكان (رۆن وایدن)یش داوای كردووە لێكۆڵێنەوە بكرێت و گوتیەتی "ئەم ئافرەتانە لەسەر هەقن، ئەگەر ترەمپ دەستی لەكار نەكێشایەوە، كۆنگرێس دەبێت لێكۆڵێنەوە بكات".\nلەمبارەوە گوتەبێژی كۆشكی سپی ئەم قسانەی رەتكردۆتەوەو دەڵێت ئەو تۆمەتانە راست نین وناشبێت كاریگەری كەسەر كارەكان دروست بكات وسەرۆكیش بەتوندی ئەم قسانە رەتدەكاتەوە. \nبۆیەكەمجار پاڵێوراوێكی دیموكراتەكان دەیباتەوە\n(دۆگ جونز) پاڵێوراوی دیموكراتییەكان دوای بیست و پێنج ساڵ لەركابەری لەنێوان ئەم دو حزبە دیارەی ئەمەریكا، بۆ یەكەمجار لەویلایەتی ئەلەمابا لەكۆمارییەكان دەباتەوە، ركابەرە كۆمارییەكە (رۆی مۆری) بەفراوانی بانگەشەی دەستدرێژی سێكسی لەدژ بڵاوكرایەوە و بەو هۆیەشەوە وەكو راگەیاندن بڵاویكردۆتەوە، هەڵبژاردنەكەی دۆڕاند و نەگەیشتە ئەنجوومەنی پیرانی ئەمەریكا. دەنگدانەكە لە ٪49.9 بۆ جۆنز و ٪48.4 بۆ مۆر بوو، ئەم بردنەوەیە رێژەی كۆمارییەكان لە 52 بۆ 51  كورسی و دیموكراتەكانیش دەگەینێتە 49 كورسی لەئەنجوومەنی پیران. ئەم دۆڕانەی كۆمارییەكان لە ئەلەباما، بەگەشانەوەیەكی نوێ بۆ دیموكراتەكان دادەنرێت، چونكە كۆمارییەكان ئیدی ناتوانن بەئاسانی بڕیارەكان تێپەڕینن و زۆرینەی دەنگەكانیان دەكەوێتە بەردەم مەترسییەوە. ئەمە دووەمین سەركەوتنی دیموكراتەكانە پاش مانگێك لەبردنەوەی نوێنەرێكی دیكەیان لەویلایەتی ڤەرجینیا.\nشڕۆڤەكاران پێیان وایە، ئەگەر ئەم سەركەوتنە یەك لەدوای یەكانەی دیموكراتەكان، بەردەوام بێت، كۆمارییەكان تووشی كێشە دێن ودوور نییە زۆرینەی ئەنجوومەنی پیران لەدەست بدەن. واتا كۆمارییەكان پێ بەپێ لەپاشەكشە دان و ئەمەش دەبێتە مەترسی بۆیان لەتێپەراندنی بڕیار و یاساكانی سەرۆك (ترەمپ)، هەروەها رەنگە ئەم ئەنجامانە كاریگەریی لەسەر هەڵبژاردنەكانی داهاتووش دروست بكات. (جۆنز) لەگوتاری سەركەوتنی لەئەلەباما رایگەیاند: " رێگەیەكی درێژمان بڕی، ئەمە لە لەگەڵ میللەتی ویلایەتی ئەلەباما روودەدات". " ركابەری هەڵبژاردن پەیوەستە بەرێزگرتن و كەرامەت و دەسەڵاتی یاسا، سوپاستان دەكەم بۆ بەدیهاتنی خەونەكەم بۆ چوونە ئەنجوومەی پیران، گەلێك كار لەم ویڵایەتە لەچاوەڕوانی ئێمە دایە". \nكەچی سەرەتا پالێوراوە كۆمارییەكە (مۆری) ئەنجامەكەی رەتكردۆتەوە، چونكە یاسا رێگە بەدووبارە بژاردنەوەی دەنگەكان دەدات، ئەگەر جیاوازی نێوان دەنگەكان بەرێژەی 0.5 بێت. بەڵام دواین ئامارەكان ئاماژەیان كرد، كە جیاوازییەكە 1.5 ؟ ئەمەش ئەوەی سەركەوتنی (جۆنز) یسەلماند، دوای ئەوە كۆمارییەكان بەكردەوە ئەنجامەكەیان قبوڵكرد، بۆیە سەرەتای ساڵی نوێ (جۆنز) شوێنی نوێنەری گشتی (جیف سیشنز) دەگرێتەوە، كە ئێستا بۆتە وەزیری داد. \n كۆمارییەكان لەئاهەنگی سەركەوتندا، ئەم پێشكەوتنەیان بەجۆرێك لەبوژانەوەی حزبەكەیان دانا، كە بەجۆرێك لەشانازی باسی بكەن، لەهەمان كاتیشدا كۆمارییەكان لەهۆكاری دۆڕانەكانیان دەكۆڵنەوە، بەرپرسێكی كۆمارییەكان دەڵێت "من رەخنە لەو كەسانە دەگرم، كە پشتی مۆریان بەردا". (دۆگ جۆنز) پارێزەرێكی چالاكە، بۆچوونی ئاینی مەسیحی توندی هەیە، لەبەر ئەوەشە توانی دەنگی پارێزگارە ئاینییەكانی ئەم ویڵایەتە بەدەست بهێنێت.\nمۆر لەبەر كردەوە خراپەكانی دۆڕا\nبەپێی ئەو زانیاریانەی لەدەزگاكانی راگەیاندن و رۆژنامەكان بڵاوبوونەوە، ئافرەتێك مۆری بەوە تاوانبار كرد، كە لەساڵی 1979 لەتەمەنی چوار ساڵی، كە ئەوكات (مۆری) 32 ساڵ بووە، دەستدرێژی كردۆتە سەری، دیموكراتەكان و راگەیاندن زۆر بەفراوانی و كاریگەرانە، ئەم كێیسەیان وەكو رەوشتی خراپی ئەو پاڵێوراوەی كۆمارییەكان بەكارهێنا، لەئەنجامیشدا راگەیاندن كاریگەری خۆی بەدیهێناو كابرای كۆماریی لەسەر كەوتنەكانی دووچاری تێكشكان كرد. \nسەرۆك (ترەمپ) سەربارەت بەئەنجامی هەڵبژاردنەكان لەبروسكە گوتارێكدا پیرۆزبایی لە (جۆنز)ی نوێنەری دیموكراتەكان كرد، دەنگدانی هەندێك كەسیشی لەدەرەوەی رێرەوەی سروشتی دەنگدان وەسف كرد، كە كاریگەری لەسەر بردنەوەكە هەبوو، گوتشی: "بەڵام بردنەوە هەر بردنەوەیە". (ترەمپ) دەنگدەرانی بەكەسانی زۆر باش وەسفكرد، گوتیشی: "ئەم دەنگدەرانە پەیمان دەدەن لەهەڵبژاردنێكی دیكەی نزیكدا دەنگ بەكۆمارییەكان دەدەنەوە". لەم بروسكە گوتارەدا رایگەیاند:" پێشتر گوتم (رۆی) ئەو كەسە نییە لەهەڵبژاردن بباتەوە، قسەكەم راست دەرچوو". راستە (ترەمپ) بانگەشەی بۆ (رۆی) كرد، هەروەها (جۆنز)ی بەبووكە شووشەی دەستی هەر یەك لە(چاك شۆمر) و ( نانسی پیلۆسی) سەركردەی دیموكراتەكان ناوبرد، لەبارەی ئەم پاڵێوراوە رایگەیاندبوو "جۆنز پاڵپشتی لەباربردنی منداڵ دەكات و هەڵویێتی لەدژی تاوان و كۆچكردنی نایاسایی لاوازە و خراپیشە بۆ ئەوانەی داوای هەبوونی چەك دەكەن و لەگەڵ شەڕكەرانی دێرینیش نییە، هەروەها دژی دیواری سەر سنووری مەكسیكە". ئەم قسانە كاریگەریان لەسەر بردنەكەوەی دیموكراتەكان نەبوو.\nلەكۆتایدا، ئەوەی نەدەبوو بقەومێت، قەوما دیموكراتەكان لەقەڵا سورەكەی كۆمارییەكان بردیانەوە، گەلێك لە شڕۆڤەكاران و راگەیاندكاران ئەمە دەگێڕنەوە بۆ ئەو بانگەشە توندو خەستەی دژی (مۆری) و تاوانباركردنی بەدەستدرێژی كردنە سەر ئافرەتان لەدواین هەفتەی دەنگدان بەڕێوە چوو، هاتە ئاراوە. نوێنەری دیموكراتەكان دوای 25  ساڵ لەسەركەوتنی بەردەوامی كۆمارییەكان لە ئەلەباما، توانی نوێنەرایەتی ئەلەباما لەئەنجوومەنی پیران بەدەست بهێنێت. ئەم سەركەوتنە هەندێك رۆژنامە بەگەڕانەوەی دیموكراتەكان و سەركەوتنی دیموكراسی ناویان بردووە. سەرۆك (ترەمپ) لەدەنگدانی سەرۆكایەتی رێژەی %62 دەنگەكانی ئەم ویلایەتی بەدەستهێنا، هیلاری كلنتنیش %34 دەنگەكانی هێنابوو. كۆمارییەكان هەردوو كورسی ئەم ویلایەتەیان لەئەنجوومەنی پیران (سیناتۆر) هەبوو، لەم هەڵبژاردنە كورسیەك بووە هی دیموكراتەكان و لەكۆنگرێسیش كۆمارەییەكان حەوت نوێنەر و دیموكراتەكان تەنیا یەك نوێنەریان هەیە. واتا ئەم ویڵایەتە بەویلایەتیكی كۆمارییەكان هەژمار دەكرێت. دوای یەك چارەگە سەدە، دیموكراتەكان توانیان بۆ یەكەمجار نوێنەرێك لەئەنجوومەنی پیران بەدەستبهێنن، ئەمەش بەسەركەوتنێكی گرینگ و تازە بۆ دیموكراتەكان حیساب دەكرێت.\nیەكەم: راگەیاندن رۆڵێكی گەورەی هەیە، كە بە كردەوە كردنی قسە، لەگۆڕێنی وێنەیەك لە مێشكی خەڵك، یان وێنەیەكی راستەقینە، بۆ كردەو كردارێكی راستەقینە. راگەیاندنی ئەمەریكا (گوتارە قسەی) تۆمەتەكانی دەستدرێژی كردنە ئافرەتانی لەلایەن (مۆری)، كرایە كردە قسەیەكی پراگماتیكی هەقیقی و نەیان هێش دەنگ بهێنێتەوە.\nدووەم: گوتاری سیاسی، هاوشانە لەگەڵ گوتاری راگەیاندن، سەرۆك (ترەمپ) دەڵێت "پێم گوتن (مۆری) دەرناچێت و بەكەلكی خۆ كاندنێكردن نایە" ئینجا بەپێی كردە قسەیی، كە كردەی راپەڕاندنی كارێكە بە قسە دەڵێت" قسەكەم راست دەرچوو" ئەمە ساخكردنەوەو سەلماندنی توانا و تێڕوانین و ساخلەمی بۆچوونەكانی وەبیر دەهێنێتەوە، ئاگەدار كردنەوەیە و ریكلامە بۆ خۆی، هەروەها هوشداری دانیشە لەهەمان كاتدا، لەهەر كردە قسەیەكی سیاسی دەكرێت، دەیان واتا و مەبەستی جودا جودا دەستنیشان بكرێت.\nسێیەم:  گوتارەكە، كە كردەی راپەراندنی كارێكی بە گوتن لەخۆ گرتووە، گوتارەكە بە كردەی راستەوخۆ رادەپەڕێنێت. ناوی (جۆنز) و (مۆری) بەراشكاوی دێت، ناوی كردەی (دەستدرێژی كردنە سەر ئافرەتان) راستەوخۆ دێت. هەروەها راستەوخۆ ناوی كۆنگرێسەكە هێنراوە، كە خۆی كوشتووە. بەڵام ئەویش بەشێوەیەكی ناڕاستەوخۆ لەبەرهەمهێنانەوەی گوتارێكی رەخنەگرانە دژی خۆی، دەڵێت "خوا دەزانێت راستی ئەم رووداوانە چییە".، واتا دەیەوێت لەرێگەی گوتنێكی شاراوەی لاوەكی، باسی گوتنێكی سەرەكی شاراوە بكات. لەهەمان كاتدا ناوی ئەو ئافرەتانە ناهێنن، كوبانگەشەی دەستدرێژی كرانە سەریان دەكەن، گوتارەكە بەدوو ئاڕاستە كردەی قسەی راپەڕاندنی تێدا جێبەجێ كراوە ئەویش كردەی (ناڕاستەوخۆ / كەپشت بەراستگۆیی و بابەتی نیمچە ساخكراوە و بەڵگەدار و واقیعی دەبەستێت، لەگەڵ ناڕاستەوخۆ كە راستگۆیی تێدا نییەو پشت بە گومان و هەنجەتداری و دروستكردنی نیگەرانی .. تد ) دەبەستێت، كەواتە بەشێك لەو كردانەی لەگوتارەكەدا هاتوون، پشت بەكردە قسەی ناڕاستەوخۆ دەبەستن، چونكە بەزمانێكی شاراوەو ئاڵۆز و هەروەها دەرنەخستنی زانیارییەكان بەشێوەیەكی ئاشكرا دەبەستێت. وەكو (ئۆستن) دەڵێت هیچ مەرج نییە كردە قسەی ناڕاستەوخۆ هەڵگری راستگۆیی و زانیاری پشت راستكراوە بێت، ئەم دیاردەیە لەنێو راگەیاندن و رۆژنامەنووسیدا زۆر كاری پێدەكرێت. \nگرینگ لە گوتاری سیاسیدا قوربانی و هەروەها سەركەوتنیش هەیە. بۆیە كاتێك سەیری ئەم جۆرە گوتارە سیاسییەی هەفتەی رابردووی ئەمەریكا دەكەین، نوێنەرێكی دیموكراتەكان لە هەڵبژاردن لە ئەلەباما دەباتەوە و لەلایەكی دیكەشدا كۆنگرێسمانێكی كۆمارییەكان خۆی دەكوژێت و یەكێكی دیكەشیان لەهەڵبژاردن لە ویلایەتی كۆمارییەكان دەدۆڕێنێت.


ناڕەزایەتی جەماوەری لە بەرامبەر ڕاسیزمدا – hkkurdistan\nHome 6 ئەرشیفی بابەتەکان 6 ناڕەزایەتی جەماوەری لە بەرامبەر ڕاسیزمدا\nناڕەزایەتی جەماوەری لە بەرامبەر ڕاسیزمدا\nنووسینی: Dolores Cox\nشوان عەزیز وەرگێرانی بۆ کوردی:\nتێبینی: من ئەو نووسینەم کە وەرگێڕاوەتە سەر زمانی کوردی بەو مەبەستە نیە کە دژایەتیەکم هەبێت لەگەڵ زانستی پزیشکی دا وە لە هەمان کاتیشدا من هەمیشە هیوام خواستووە کە ئەو زانستە زیاد گەشە بکات، و بەرەو پێشەوە بڕوات، بەڵام دەبێت لە خزمەتی ئیساندا بێت بە گشتی نەک بۆ چینێکی دیاریکراو. مەبەستی من لێرەدا ئەوەیە کە نیشانی بدەم ئەوەتە کەسانێک لە ژێر بیانووی پێشخستنی زانستی پزیشکیدا، لە ژمارە نەهاتوو تاوانیان دژ بە مڕۆڤ کردووەو ئەوەی کە بە خەیاڵیاندا نەهاتووە مافی مرۆڤ بووە. هیچ ڕێزێکیان بۆ مرۆڤێک دانەناوە کە لە ڕەگەزی خۆیان، ڕەنگی خۆیان وە لە خۆیان نەچوو بێت. نەک هەر لە بواری زانستی پزیشکیدا بەڵکو لە هەربوارێکی تردا هەر کەسێک پێش هەر شتێک ئینسان نەکاتە چەق و خاڵی سەرەکی لە سوود پێ گەیاندن ئەوە کاری ئەو کەسە نابێت ڕێزی لێ بگیرێت. وە نابێت بخرێتە مێژووەوە، وەک پاڵەوانی مرۆڤایەتی بەڵکو دەبێت بخرێتە مێژووەوە وەک دوژمنی مرۆڤایەتی. تەنانەت لە بواری سیاسەتیشدا هەروایە. هەر ڕابەرو سەرکردەیەک کە کارەکانی، بۆچوونەکانی وە هەوڵەکانی لە خزمەتی ئینساندا نەبوون، پێویست ناکات بخرێتە مێژووەوە وەک سەرکردەی مێژوویی وڕۆحی و باوکی هەژار و پشتی مرۆڤایەتی و شتی لەو بابەتە. بۆ نموونە دوکتۆر جەیمس ماریۆDr. James Mario)) کە تاوانی ئاشکراو دڕندە ئاسای دەرهەق بە ڕەگەزی ڕەشپێستی ئەمەریکی و ئەفەریقی کردووە، کەچی ئێستا دوای چەندین سەدە لە مردنی بە باوکی زانستی پزیشکی دەناسرێت و هەروەها وەک خێرخوازو و بەخشندە پەیکەری نەمری بۆ کراوە. کە لە ڕاستیدا هیچی وانیەو مێژووی ئەو دوکتۆرە ڕێک پێچەوانەکەی نیشان دەدات. لەو نووسینەدا نووسەر دەچێتە ناو ووردەکاری مێژوویی ئەو دوکتۆرەوە، هەر بۆیەش جەماوەر ڕازی نابن پەیکەری لە شارەکەیاندا بە بەرزی ببینرێت وەک پاڵەوانی مێژوو لە خزمەتی مرۆڤایەتیدا. چونکە ئەمە بە ڕیسوایی دەزانن بۆ سەر خۆیان.\nدانیشتوانی گەڕەکی هاڕلێم لە ناو شاری نیویۆڕک دا لە بەرامبەر ڕاسیسزم دا دێنە سەر شەقامەکان.\nدانیشتوانی ڕۆژهەڵاتی گەڕەکی هاڕل (ast Harlem) دەڵێن دەبێت پەیکەری جەیمزی ڕەگەزپەرست لاببرێت.\nخەبات لە هەڵکشاندایە بۆ لابردنی پەیکەری ڕەگەزپەرست دوکتۆر جەیمزماریۆن سیمزکە لە ناوەڕاستی پارکی ناوەندی شاری نیویۆقک دا دانراوە. سیمز بە باوکی دوکتۆری ژنان ناسراوە. وا باوە کە دوکتۆر جەیمز پێشکەوتنێکی بەرچاوی لە بواری پزیشکیدا بەدەست هێناوە، بە تایبەتی لە نەخۆشی ژنان و بەشی مناڵبووندا. هەموو ئەمانەی کاتێ بەدەست هێناوە لە ئەنجامی تاقی کردنەوەکانی بووە لەسەر ژنانی ڕەش پێست کە کۆیلە بوون لە ئەمەریکادا وبە شێوەیەکی دڕندانە بە دوور لە هەر ڕەووشتێک نەشتەرگەری لەسەر ئەو ژنانە ئەنجام داوە بەبێ بەنج و بێ خەواندنیان و بێ ڕەزامەندی خۆشیان. هەروەها تاقی کردنەوەشی لەسەر کردوون.\nپڕۆژەی سەدی گەنجانی ڕەش، لە ١٩ی ئابی خۆپیشاندانێکیان کرد لە بەردەم پەیکەری ئەو دوکتۆرەدا کە دەکەوێتە گەڕەکی پێنجەم لە ڕۆژهەڵاتی هاڕلێم لە ناو شاری نیویۆڕک دا، و داوایان دەکرد ئەو پەیکەرە لاببرێت. هەروەها ڕێکخراوەکانی تریش ناڕەزایەتیان بە شێوەیەکی بەرچاو نیشان دا.\nبزووتنەوەی نیشتیمانی بۆئەوەی شوێنەوارە کۆنەکان نەهێڵێت هەر بەدوای ئاژاوەی سپی پێستە ڕەگەزپەرستەکان کە لە شاری چاڕلۆتزڤیلس( Charlottesville) ئەنجامیان دا، بووە هۆی هاندانی چالاکوانانی ناوخۆ کە بچنە پێش بۆ لابردنی پەیکەری دوکتۆر سیمز. تەنانەت لە ٢٦ی ئاب کەسێک چوبوو لە سەر پەیکەرەکەی نووسیبوو:” ڕەگەزپەرست”.\nمەلێسە مارک ڤیڤێڕیتۆ Melissa Mark-Viverito))، قسەکەری ئەنجوومەنی شاری نیویۆڕک، کە یەکێک بوو لەوانەی کە لەو کامپینەدایە، لە ساڵی ٢٠١١ وە ، لە پرێس کۆنفرانسی ٢١ی ئاب دا ڕایگەیاند کە دەبێت ئەو پەیکەرە دابگیرێتە خوارەوە. ئەو وتی” کە کارەکانی سیمز زۆر قێزەوون بوون و خەڵک ڕقی لێ دەبنەوەو هەروەها لە ڕووی ئەخلاقیەوە نا درووست بوون وە دەبێت بدرێتە بەر ڕەخنە”(دەیلی نیووز،٢١ئابی).\nدانیشتوانی ڕۆژهەڵاتی هاڕلێم زۆر دەمێکە کەمپینیان بەڕێ خستووە بۆ لابردنی ئەو پەیکەرە کە پێیان وایە ڕیسواییە بۆیان . لە تازەترین دەنگداندا لەو ناوچەیە ڕێژەیەکی بێ حەد لایەنگری لابردنی ئەو پەیکەرە بوون.\nتاقیکردنەوەی پزیشکی = تەعزیبدان ..\nستیڤ بنجامین (Steve Benjamin) کە ئەمەریکیەکی بەڕەگەز ئەفریقاییە و پارێزگاری کۆلۆمبیا ئێس سیە لە دوای ڕووداوەکەی چاڕلۆتزڤیل(Charlottesville)ئەم مەسەلەیەی هێنایە بەرباس. ئەو وتی : “ئەو پەیکەرە ئابڕووبەرەی سیمز کە لە ناوچەکەیاندایە دەبێت بهێنرێتە خوارەوە. چونکە ئەو بۆ چەندین ساڵ ئازاری ژنانی کۆیلەو منداڵانی داوە لە ئەنجامی کاری تاقی کردنەوەی پزیشکی لە بواری ژنان و منداڵبووندا”(ئێم ئێس ئێن بی سی،ئابی ١٥).\nسیمزی خاوەن کۆیلە ئەو نەشتەرگەریانەی ئەنجام داوە لە ساڵەکانی نێوان ١٨٤٥-١٨٤٩ دا لە بەشی خوارووی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکادا کە بێ ئەوەی لە بواری نەخۆشی ژنان و مناڵبووندا هیچ ڕاهێنانێکی پێشتر بینیبێت. بۆ نموونە لە ویلایەتی ئەلەبامادا سەدان نەشتەرگەری ئەنجامداوە لە سەر ژنە کۆیلەکان کە خۆی خاوەنیان بووەو یاخود لە خاوەن کۆیلەی تری خواستوون. هەندێک جاران ئەو تاقیکردنەوەیەی لە سەر دوازدە ژن بۆ چەندین جار ئەنجام داوون، و هەندێک جاری تریش تەنها لە سەر یەک ژن لەو ژنانە سی جار ئەو جۆرە تاقیکردنەوە نەشتەرگەریانەی ئەنجام داوە، و ئەوەش زۆر جاران بووەتە هۆی مردنی چەندین ژن.\nخاوەن کێڵگەکان ژنانی کۆیلەی خۆیان بردووە بۆ دوکتۆر سیمز بۆ چارەسەر،هەتا بە بەردەوامیش لە توانایاندا هەبێ کار بکەن و منداڵی زیاتریش بەرهەم بهێنن و ژمارەی کۆیلەکانیش لە هەڵکشاندا بێت. کۆیلەکان هیچ مافێکیان نەبووە و وەکو کاڵاو شتومەکی خاوەن کۆیلەکان حیسابیان لەگەڵ کراوە، و خاوەنی ژیان و لەش و هێزی خۆیان نەبوون. سیمز ئەم تاقیکردنەوانەی لەسەر پیاوە کۆیلە ڕەشەکانیش ئەنجام داوە.\nنامە زۆرەکانی سیمز کە لە پاشی بەجێماون، بە ڕوون و ئاشکرا زمانی خاوەن کۆیلە نیشان دەدەن کە پڕە لە شێواندن و دروستکردنی وێنای ڕاسیستی لەسەر لاشەی ژنە ڕەش پێستەکان. لە دوای تاقیکرنەوە سەرکەوتووەکانی لەسەر ژنە ڕەشەکان کە بێ بەنج دەیکردن، ئینجا لەو شێوە نەشتەرگەریانەی بە بەنجەوە بۆ ژنانی سپیپێست لە ناو شاری نیویۆڕک ئەنجام دەدا.\nهەستێکی ڕەگەزپەرستی کە ئەوکات باوەڕیان لەسەری بووە، ئەوە بووە کە خەڵکی ڕەش هەستیان بەئازار نەکردووە. هەر بۆیەش دوکتۆر لە کاتی نەشتەرگەریەکانی پێویستی بە بەکارهێنانی بەنج نەبووە. ئەمەش لە ڕووی مێژووییەوە ڕۆشنایی دەخاتە سەر ئەوەی کە لە ئەمەریکادا توندو و تیژی و سەرکوت لە بەرامبەر ڕەش پێستەکاندا برەوی هەبووە. وە هەروەها بەڵگەیەکی تۆقێنەرە لەسەر پەیوەندی نێوان کۆیلایەتی و زانستی پزیشکی لە ئەمەریکا. وە لە لایەکی تریشەوە یەکتربڕین و بەیەک گەییشتنی نێوان ڕەگەزو و زانستی پزیشکیدا دەردەخات.\nهاڕڕییەت واشنگتۆن(Harriet Washington) بە شێوەیەکی چڕ لەسەر ئەم مەسەلەیە و تاوانەکانی سیمز نووسیویەتی لە کتێبە نایابەکەیدا بە ناوی :زانستی پزیشکی جوداخوازی، مێژوویەکی ڕەش لە تاقیکردنەوەی پزیشکی لەسەر ئەمەریکاییە ڕەش پێستەکان لە سەردەمی کۆلۆنیالیەوە تاکوو ئێستا(,Doubleday٢٠٠٧)\nمناڵی تازە لەدایکبووی ئەو کۆیلە ڕەشپێستانە تووشی نەخۆشی گزاز دەبوون بەهۆی ئەوەی کە جیا دەکرانەوە لە ویڵداش وناوکیان دەبڕین بە ئامڕازی پیس، وە ئەمەش دەبووە هۆی ئازاریان وە توووش بوون بەو نەخۆشیە و لە ئەنجامدا مردنیان. ئێستا دەزانرێت کە ئەوە لە ئەنجامی هەژاری و بارودۆخێک دا بووە کە ژیانی ئەمانەی تێدا تێپەڕیوە.\nبەڵام سیمزی ڕەگەزپەرست ئەم نەخۆشیەی بەستۆتەوە بە هۆی کەمتەرخەمی کۆیلە ئەفریقیەکانەوە. هەروەها ئەو پزیشکە دڕندەیە نەشتەرگەری زۆر سامناکی لەسەر چەندین کۆرپەلە بە بێ بەنج ئەنجام داوە. بۆیە هەموو ئەو کۆرپەلە و منداڵانە مردوون. لە کاتێکا تاوانەکانی ئەو دوکتۆرە بوونەتە هۆی مردنی ئەو مناڵانە، کەچی هاتووە خەتاکەی داوەتە پاڵ بێ موبالاتی دایکەکانیان و مامانەکانی ئەو کۆرپەلانە.\nسەرباری ئەوەی کە دوکتۆر سیمز ئەو تاوانانەی ئەنجام دابوو، کەچی هات نەخۆشخانەی ژنانی لە شاری نیویۆڕک دامەزراند لە ساڵی ١٨٥٥.لە نێو ئەو نەخۆشخانەیەدا چەندین نەشتەرگەری لەسەر ژنانی بێ چارە ئەنجامدا بە بەردەوامی. وە هەروەها سەرباری ئەوەش کە ئەو دوکتۆرە مێژوو وە دۆسیەیەکی دیاری هەبوو لە کوشتن وئازاردانی منداڵان، و ژنان کەچی لە ساڵی ١٨٧٥ ناوی لێ نرا بە سەرۆکی کۆمەڵەی پزیشکانی ئەمەریکا. وە هەروەها لە ساڵی ١٨٧٩ شدا بوو بە سەرۆکی کۆمەڵەی پزیشکانی نەخۆشی ژنان.\nپەیکەری سیمز بێننە خوارێ\nپەیکەری سیمز کە گەورەییەکەی سێزدە پێیە لە ساڵی ١٩٣٤ لەو شوێنەی ئێستای دانرا کە ئەویش ڕۆژهەڵاتی هاڕلێمەو گەڕەکێکی مێژوویی ئەمەریکیە ئەفریقیەکان و پوێترۆ ڕیکانیەکانە. نووسینێک لەسەر پەیکەرەکە نووسراوە کە تێیدا تەواو بێڕێزیە بە ژنانی سەرکوتکراو و ئازاردراو بەدەستی ئەو دوکتۆرە ڕەگەزپەرستە. کە بەم شێوەیە نووسراوە : ” دوکتۆری نەشتەرگەرو و خێرخواز، دامەزرێنەری نەخۆشخانەی ژنان لە شاری نیۆیۆڕک. بۆ ڕێزلێنان لەو خزمەتەی کە لە پێناو زانست و مڕۆڤایەتی کردویەتی”. هەروەها لە لایەکیتریش دەڵێت :” دەسکەوتە درەوشاوەکانی ئەم دوکتۆرە ناوبانگی ئەمەریکای لە بواری نەشتەرگەریدا بە دنیا گەیاند”.\nبۆیە قسەوباسی ئێستای خەڵک لەسەر ئەوەیە کە ئایە دەبێت ئەو پەیکەرە لاببرێت، یاخوود لێی گەرێن لەو شوێنە بێت، یان ئەوەتە بیبەنە شوێنێکی تر؟. ڕێکخراوی ڕۆژهەڵاتی هاڕلێم بۆ پاراستن دەستی بە کامپینەکەی کردووە لە ساڵی ٢٠٠٧ وە بۆ پاڵپشتی لە کۆششەکانی چالاکوان ڤیۆلا پلەمەر کە ئەندامی بزووتنەوەی دوازدەی دێسەمبەرە بۆ وریا کردنەوەو ئاشنایی کردنی جەماوەر بە تاقیکردنەوە دڕندەییەکانی دوکتۆر سیمز. بۆیە هەر ساڵی پار چاڕلس باڕن (Charles Barron)کە ئەندامی ئەنجوومەنی شاری نیۆیۆڕکە سکاڵایەکی لەو بارەوە ئاراستەی دەسەڵاتداران و لایەنی پەیوەندیدارەوە کرد بۆ لابردنی ئەو پەیکەرە. هەروەها ئێستا پێشنیارێک بەڕێوەیە کە لە جیاتی ئەو دوکتۆرە ئەو ژنانە ڕێزیان لێبگیرێت کە بەدەستی ئەو لە ناوچوون و ئازاردراون وە تاقیکردنەوەی پزیشکیان لەسەر ئەنجام دراوە.\nڕاپۆرتێکی پرێسی ڕۆژهەڵاتی هاڕلێم بڵاوی کردەوە کە ساڵی ٢٠١١ کە ئەو کات مارک ڤیڤێریتۆ ئەندامی ئەنجوومەنی شارەکە بوو داوای لە دەسەڵاتدارانی بەشی پارکەکان کرد کە ئەو پەیکەرە لا ببەن، چونکە ئەو پەیکەرە هەمیشە لە ڕووی مێژوویەوە هەڵاواردن دێنێتەوە بەرچاو، کە ژنانی ڕەشپێست لە ئەنجامیدا ئازار و ئەشکەنجەیان خواردووە و منداڵێکی زۆری ڕەشپێستەکانیش مردوون بەدەست ئەو کەسەوە کە ئێستا پەیکەری نەمری بۆکراوە و بە بەرچاوی خەڵکیشەوەیە هەمیشە. کە ئێستا جوداخوازی و هەڵاواردن قەبوڵکراو نیە لە ناوچەکەماندا، و دانیشتوانی ئێرە دژی هەرجۆرە هەڵاواردنێکن لەسەر بنچینەی ڕەنگ و ڕەگەز.\nبەڵام بەداخەوە دەسەڵاتدارانی بەشی پارکەکان داوای لابردنی ئەو پەیکەرەیان قەبووڵ نەکرد لە ژێر بیانووی : ” شارەکەمان کاری هونەری لانابات” لە پێناوی ڕازی کردندا”. بۆیە دیسان لە ساڵی ٢٠١٦ دا بە هەمان شێوە ئەوجارە بۆردی کۆمیونیتی ژمارە یازدە داوای لابردنی ئەو پەیکەرەی کرد. لەو ساڵەدا خەکی گەڕەک و تەواوی کۆمیونیتیەکە یادی بابو پارانیان کردەوە و کارە قێزەونەکانی ئەو دوکتۆرەیان شەرمەزار کرد کە لە دژی ژنان و منداڵانی ڕەش پێست و لەشی ژنانی ئەمەریکای لاتینی ئەنجام داوە. ڕاگەیاندنی ” ئی،ئێچ،پی EHP ” لە شوباتی ساڵی ٢٠١٧ دا لە پانێڵێکدا لە تەلەفیزیۆنەوە گفتوگۆی لەسەر ئەو بابەتە کرد بە ئامادەبوونی نووسەری بەناوبانگ هاڕڕییەت واشنگتۆن(Harriet Washington). ئەو ڕێکخراوەیە لە هەوڵی ئەوەدایە کە پاڵپشتی زیاتری خەڵک و دانیشتوانی دەوروبەر بەدەست بێنێت بۆئەوەی فشاری زیاتر بخاتە سەر ئیدارەی پارکەکان تا ئەو پەیکەرە ڕاسیستیە لابەرن.\nئی،ئێچ،پی ڕای دەگەێنێت کە: “سیمز پاڵەوانی ئێمە نیە”. وە هەروەها ئەو ڕێکخراوە دەیەوێت هەمیشە خەڵک ئەوە بزانێت کە بوونی ئەو پەیکەرە دژایەتیەکی ڕاستەوخۆیە، و شەرمەزاریشە بۆ دانیشتوانی ڕەش پێستی بە ڕەگەز ئەفریقی کە زۆرایەتی پێکدەهێنن، وە هەروەها بەرامبەر پیۆرتۆ ڕیکانیەکانیش لەو ناوچەیەدا کە زۆریان چێشتووە بەدەست ئەو دوکتۆرەوە. ئەو دوو گرووپە زۆریان تاقیکردنەوەی پزیشکی لەسەر کراوە، و بە هۆی ئەوەشەوە زۆریشیان لێ مردووە. لەوەش زیاتر ئەوەتانێ هەر لە نێو ئەو دوو گرووپە ئەمەریکیە ئەفریقیە ڕەش پێستەکان و پیۆرتۆ ڕیکانیەکاندا ژنان و پیاوانی واهەن لە بوارەکانی زانست و کاری پزیشکیدا، کە جێ پەنجەیان دیارە، و دەبێت وەک پاڵەوانی خۆمان سەیریان بکەین لە بواری مرۆڤایەتیدا. ئی،ئێچ ،پی دەڵێت دەبێت منداڵەکانمان ئەوانە بناسن، و بزانن کە ئەوانە بوون خزمەتیان بە ئێمە کردووە دەبێ بزانن کە ئەوانە کاریان چی بووە لە ژیانیان دا.\nپەیکەری سیمز،وەک و پەیکەرەکانی تری وڵات، دەسەڵاتداریی سپی پێستە پیاوکوژ و خاوەن کۆیلەکان وەبیر دەهێنێتەوە. هەروەها بەردەوامی دەدا بە دیدگا و بۆچونێک کە ئەو “دکتۆرە وەحشیە “؛ لە جیاتی ئەوەی کە وەک کەسێکی سادیستیک (ئەو کەسەی کە خۆشی دەبینێت لە ئەنجامی ئازاردانی خەڵکیدا) ی ڕەگەز پەرست کە تەواوی داهێنانەکانی لەسەر حیسابی کۆیلایەتی ڕەشپێست، و لاتینیە ئەمەریکەیەکاندا بووە، بووەتە باوکی زانستی پزیشکی ژنان و پیاوێکی خێرخوازو و بەخشندە لە بواری زانستی پزیشکی دا.\nئابی ٣١، ٢٠١٧\nتێبینی: ئەم بابەتە لە بۆپێشەوەی ژمارە ١٢ بەرواری ١٥/٩/٢٠١٧ بڵاوکراوەتەوە… www.bopeshawa.net


ژیان لە گەردوندا، دۆزینەوەی کۆمەڵێک زەوی تری نایاب لە گەردوندا | ماڵپەرى احمد على\nژیان لە گەردوندا، دۆزینەوەی کۆمەڵێک زەوی تری نایاب لە گەردوندا\nماوەی ٦ ساڵە زانا و پسپۆرەکان لە گەردوندا ئەگەڕێن بە شوێن ئەستێرەیەکدا لە گەردوندا ، کە وەک زەوی گونجاو بێت بۆ ژیان ، لە ئەنجامدا کۆمەڵێک ئەستێرە دۆزرانەوە کە زۆر نایابترن لەم زەوییەی ئێمەی مرۆڤی لە سەر ئەژین ، واتە ئەتوانرێت ژیانی تێدا بەرینە سەر وەک زەوی، کە ئەمەش زۆر بیردۆزەی کۆن بە درۆ ئەخاتەوە ، کە گوایە تەنها لە سەر زەوی دەرفەتی ژیان هەیە.\nلە ئەنجامی چاودێری زانایانی ئەوروپی لە دەزگای ( ئێسۆ) لە ووڵاتی شیلی ،لەو هەسارەیەی ( کۆمەڵە ئەستێرەی) ی ئێمەی تێدا ئەژین چاویان چۆتە سەر چەندین ئەستێرەی تر کە بە سوپەر زەوی ئەناسرێن، کە ئەمانە بە چوار دەوری ئەستێرەکانی تر لە دورییەکی ئاسایی ئەخولێنەوە ، کە دوری چەند کۆمەڵەیەک لەم ئەستێرانە تەنها ٣٠ ساڵی تیشکی ڕوناکی لە ئێمەوە دورن.\nلە دوای چەند شیکارییەکی ماتماتیکانە ، زاناکان بۆیان دەرکەوتووە کە لە (شەقامی شیر) نزیکەی ٦٥ ملیارد لەم جۆرە سوپەر زەویانە هەیە کە لە سەر ڕێڕەوێکن ناوی ( کورتەبنەی سور) ، یەکێک لەم ئەستێرانە ناوی ( گلیسە س س ٦٦٧) ە کە دوری یەکەی تەنها ٢٢ ساڵی تیشکی ڕوناکی یە، ئەم ئەستێرە پتەوە لە سیستەمێکدا بە دەوری ٣ ئەستێرەدا ئەخولێتەوە لە دورییەکی ئاساییدا ، کە ئەبێتە هۆی دروستبونی ئاو لە سەر گۆی ئەم ئەستێرەیەد.\n.ئەمەش وێنەی ئەو ئەستێرەیەیە کە ناوی گلیسەیە لە دەستی چەپدا ،دەستی ڕاست زەوی یە ،لە کاتی بەراورد کردندا زۆر لە یەك ئەچن :\nبونی ئۆکسجین لەسەر مانگی دیۆنەی ئەستێرەی ساتۆرن\nئایا ئەمە ئەوە ئەسەلمێنێت ، کە گیانەوەری دەرەوەی ئەستێرەکەی ئێمە بوونی هەبێت ؟\nلە سەرەتادا مرۆڤ وای بۆ ئەچوو ، کە پێویستە ئەو مەرجانەی سەر زەوی هەبێت بۆ گەشەسەندنی گیانلەبەر لە ئەستێرەکانی تر،بەڵام ئیمڕۆ ئەم بیردۆزەیە بەسەر چووە و نەماوە، تەنانەت پێویستی بە دوەم ئوکسیدی کاربۆنیش ناکات بۆ مەرجی ژیان.هاوکات لەگەڵ نمونەی جیاوازی ئەم ئەستێرانە ، بەردەوام ئەستێرەی تر لە گەردوندا ئەدۆزرێتەوە ، کە زانایان ڕەچاوی ئەوە ئەکەن کە بونەوەری دەرەوەی زەوی ژیان هەبێت ، تەنها کاتی ئەوێت بۆ دۆزینەوە و پەیوەندی لەگەڵیاندا.\n04/29/2012 ماڵپەرى احمد على\n« چیرۆکی( ئه‌شکه‌نجه چێژانی نێو چاڵی ئاگرین)\nده‌رمانێكی نوێ بۆ چاره‌سه‌ری لۆكیمیا »


◄ ئەنجام: Found 241, page 1 of 25 Items per page: 🗐 1 🗐 5 🗐 10 🗐 25 🗐 50 🗐 100\n👫 Bayan Azizi کەسایەتی\n📅 دەمێ تومارکرنێ Feb 27 2011 5:57PM\n👁 ئەڤ بابەتە 15,187 جار هاتیە دیتن\nAuthor،journalist and Assistant Professor in Salah [ زێدە... 👁] ✖ ✖ 0 0 ✔ 68% ✍ هـ.ب. 27-2-2011 17:57:15\n👫 Dr. Marûf Ersad کەسایەتی\n📅 دەمێ تومارکرنێ Mar 20 2020 1:13PM\n👁 ئەڤ بابەتە 638 جار هاتیە دیتن\nwek andame Komîteya Karger (KK) di kongreya 22em a [ زێدە... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 2 ✔ 70% ✍ ج.ع.ئـ. 20-3-2020 13:13:28\n👁 ئەڤ بابەتە 928 جار هاتیە دیتن\n👫 Ferhad Pirbal کەسایەتی\n📅 دەمێ تومارکرنێ Jan 12 2015 2:51PM\nPERSONAL DETAIL Name: Ferhad Family name : PIRBA [ زێدە... 👁] ✖ ✖ 0 0 ✔ 99% ✍ هـ.ب. 12-1-2015 14:51:53\n👁 ئەڤ بابەتە 654 جار هاتیە دیتن\n👫 Kameran Mantik کەسایەتی\n📅 دەمێ تومارکرنێ Oct 25 2012 10:25AM\n👁 ئەڤ بابەتە 7,670 جار هاتیە دیتن\nAssociate Prof .Dr Kameran Ahmed Mohamedamin (kame [ زێدە... 👁] ✖ ✖ 0 0 ✔ 74% ✍ هـ.ب. 25-10-2012 10:25:50


ئۆباما باس له قورسترین بڕیاری خۆی ده‌كات له ماوه‌ی سه‌رۆكایه‌تیه‌كه‌ی\n2017-01-09 [12:09 PM]\nباراك ئۆباما سه‌رۆكی ویلایه‌ته یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا، ده‌رباره‌ی قورسترین بڕیاری ماوه‌ی سه‌رۆكایه‌تییه‌كه‌ی ده‌ڵێت" له‌و كاته‌ی له هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردن و بانگه‌شه‌كانی هه‌ڵبژاردن، دژی بڵاوكردنه‌وه‌ی هێزه سه‌ربازییه‌كانی ئه‌مریكا له ناوچه جیاجیاكانی جیهان قسه‌مده‌كرد، قورسترین بڕیاری ماوه‌ی ئه‌و 8 ساڵه‌ی سه‌رۆكایه‌تییه‌كه‌م، بڕیاری ناردنی 30 هه‌زار سه‌ربازی دیكه‌ی ئه‌مریكا بووه بۆ ئه‌فغانستان له ساڵی 2010 دا".\nرۆژی یه‌كشه‌ممه له میانی دیدارێكدا له‌گه‌ڵ كه‌ناڵی (ABC) ئه‌مریكی، گوتوویه‌تی" قورسترین بڕیارم له سه‌ره‌تاكانی سه‌رۆكایه‌تیمدا ده‌ركردووه، ئه‌و كاته‌ی فه‌رمانی ناردنی 30 هه‌زار سه‌ربازی دیكه‌ی ئه‌مریكام بۆ ئه‌فغانستان ده‌ركرد، چونكه من له هه‌ڵمه‌ته‌كانی هه‌ڵبژاردن پێچه‌وانه‌ی ئه‌و فه‌رمانه بانگه‌شه‌م ده‌كرد".\nئۆباما هه‌روه‌ها گوتوویه‌تی" به‌ڵام ئیستا پیموایه بریارێكی درووستمداوه، چونكه پێش وه‌رگرتنی پۆسته‌كه‌م، تالیبان له فراوانبووندا بووه، ئه‌وه‌ش بۆ ئه‌وه ده‌گه‌ڕێته‌وه، پێشتر دۆخی ئه‌فغانستان به بایه‌خه‌وه وه‌رنه‌گیرابوو".\nئۆباما هه‌روه‌ها گوتوویه‌تی" ته‌نانه‌ت پاش لێدانی به‌شی گه‌وره‌ی قاعیده له ناوچه هۆزنشینه‌كانی پاكستان و دوای كوشتنی بن لادن، تا ئێستاش كه‌سانێك هه‌ن ده‌یانه‌وێت و له تواناشیاندایه له ویلایه‌ته یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا بده‌ن، ئه‌گه‌ر به‌رامبه‌ریان ده‌سته‌پاچه بین".\nئۆباما ده‌رباره‌ی تێكچوونی ره‌وشی عێراق و ئه‌فغانستان گوتوویه‌تی" ره‌وشه‌كه وایده‌خواست سه‌ربازی ئه‌مریكا له‌و دوو وڵاته هه‌بن".


زایینی: ٣٠-٠٩-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/٠٧/٠٨ - ١٨:٠٣ تاران قه‌باره‌ی فۆنت:\nکوردستان میدیا: بە بۆنەی یادکردنەوەی ڕۆژی عەمەلیاتی نۆبار بە دژی تاریکپەرەستانی ڕێژیم، لە شاری بۆکان چالاکیی تەبلیغیی بەڕێوە چوو.\nبەپێی هەواڵی گەیشتوو بە ماڵپەڕی کوردستان میدیا، ئەندامان و لایەنگرانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران بۆ یادکردنەوەی عەمەلیاتی قارەمانانەی هێزی پێشمەرگەی کوردستان لە بۆکان و گرتنی بنکەی نیزامیی نۆبار چالاکیی تەبلیغییان بەڕێوە برد.\nلەو چالاکییە تەبلیغییەدا، قارەمانانی دێموکرات ڕۆژی هەینی ڕێکەوتی ٧ی ڕەزبەری ١٣٩٦ی هەتاوی، لە تەپەی گوندی هەباساوا، نێوان گردی قەبران، عەمباری خوارێ و داشبەند؛ بۆ بۆنەی یادکردنەوەی عەمەلیاتی نۆبار ئاڵای گەورەی کوردستانیان هەڵکرد.\nلە عەمەلیاتی نۆباردا پێشمەرگەکانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە شەڕێکی قارەمانانەدا توانیان بنکەی نیزامیی نۆبار بگرن و هێزە داگیرکەرەکانی دوژمن شکست بدەن.


پاڵه‌وانه‌كه‌م: واڵتەر بینیامین » DidiMn\nسەرەتا / کتێب/هه‌ڵبژراده/وتار / پاڵه‌وانه‌كه‌م: واڵتەر بینیامین\nخەڵک تەنیا کاتێک دەتوانن بدوێن کە سیاسەت بێدەنگ دەکرێت\nیادی ٨٤ـساڵەی لەدایکبوونی حسێن عارف\nیه‌كێك ئه‌و ناخوێنێته‌وه بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ست به باشی بكات، یه‌كێك ئه‌و ده‌خوێنێته‌وه بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ست بكات.\nدیدی من – گاردیان\nوه‌ختێک خوێندكاری كۆلیج بووم، بۆ یه‌كه‌م جار واڵته‌ر بینیامینم خوێنده‌وه. ڕه‌خنه‌گری ئه‌ده‌بی، فه‌یله‌سووف، ئێسه‌ینووس، ئه‌و پیاوی وشه بوو. وه‌ك ئه‌ڵمانییه‌كی جووله‌كه له زه‌مه‌نێكی پڕناڕه‌حه‌تیدا له دایك بوو، له كۆتایی سه‌ده‌ی نۆزده‌دا، له ترسناكترین شوێنیش، به‌رلین.\nله كاتێكدا ئه‌و له ژیاندا بوو، له لای چه‌ند خوێنه‌رێكی دیاریكراو ناسراو بوو، دوای مردنی ناوبانگێكی زۆری ده‌ركرد. بیرمه به په‌رۆشییه‌وه چاوه‌ڕێی چاپی توركیی كتێبی پڕۆژه‌ی قه‌یسه‌رییه‌كانم ده‌كرد. كتێبه‌كه بۆ هه‌موو شوێنێك له نێو جانتاکەمدا له‌گه‌ڵمدا بوو؛ لێواری په‌ڕه‌كانی نوشتاوه، په‌ڕه‌كان شوێنی سووتاوی و په‌ڵه‌ی قاوه‌ییان پێوه بوو به هۆی سوتووی جگه‌ره و قاوه‌وه، جارێكیشیان له كۆنسێرتێكی ڕۆكدا، به ئاوی باران شه‌ڵاڵ بوو. له نێو هه‌موو ئه‌و كتێبانه‌ی كه ئه‌و ساڵه خوێندمنه‌وه، به ڕۆمان و لێكۆڵینه‌وه‌وه، هیچ كامێكیان ئاوا كۆن نه‌بوون، ئاوا خۆشه‌ویست نه‌بوون.\nبینیامین كیمیاگه‌ری بواره‌كه‌ی خۆی بوو، نائاساییترین ڕۆشنبیری ماركسیستی، مه‌ڕێكی ڕه‌ش له نێو ڕانه‌مه‌ڕێكدا. ئه‌ده‌بیات و فه‌لسه‌فه‌ی تێكه‌ڵ كرد، پرسیاره‌كانی ئایین و وه‌ڵامی سێكیولاره‌كان، باڵی چه‌پی ئۆپۆزسیۆن و میستیسیزم، ئایدیاڵیزمی ئه‌ڵمانی و ماتریاڵیزمی مێژوویی، بێهیوایی له‌گه‌ڵ توانای داهێنان… ئه‌و شاره‌زای گۆته، پرووست، كافكا و بۆدلێر بوو، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ده‌رباره‌ی شته زۆر بچووك و ئاساییه‌كانی ژیانی د‌ه‌ینووسی. ئه‌و فه‌یله‌سووفی بورجی ئاجینه نه‌بوو [شوێنێك كه دووره له كێشه و ناڕه‌حه‌تییه‌كانی ژیانی ڕۆژانه]. له كاتی خوێندنه‌وه‌ی نووسینه‌كانیدا ده‌توانی هه‌ست بكه‌ی كه ئه‌و به سه‌رشه‌قامه‌كاندا ده‌ڕوات، گوێ له خه‌ڵك ده‌گرێت، سه‌رنج و تێبینی ده‌نووسێ، سكێچ دروست ده‌كات، به‌رده‌وام یادداشت ده‌كات.\nیه‌كێك ئه‌و ناخوێنێته‌وه بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ست به باشی بكات، یه‌كێك ئه‌و ده‌خوێنێته‌وه بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ست بكات. له‌م گه‌ردوونه‌دا هیچ شتێك وه‌ك خۆی ده‌رناكه‌وێت و پێویستییه‌كی گرنگیش هه‌یه بۆ ئه‌وه‌ی بڕۆیته ئه‌ودیو سنووره‌كان و له‌گه‌ڵ مرۆڤایه‌تیدا یه‌ك بگریت. ژیانكردن وه‌ك ڕۆیشتن به‌سه‌ر كۆمه‌ڵێك ورده‌به‌ردی هه‌ڵپه‌سێردراو، گوێگرتن له هه‌ر هێمایه‌كی ژیان كه له ژێر داروپه‌ردووه‌كانه‌وه دێت، وایه. دڵته‌نگی به‌شێكی بنچینه‌یی بوونی ئه‌وی پێك ده‌هێنا. ڕۆژێكیان هاوڕێ كوڕه نایلیسته‌كه‌م سه‌رخۆش بوو و هاواری به‌سه‌ر وێنه‌ی هه‌ڵواسراوی بینیامین به دیواره‌كه‌وه كرد: ”پێبكه‌نه به‌ڕێز واڵته‌ر! پێویست ناكات ژیان بخه‌یته كۆڵت. تۆ ئێستا مردوویت، ئاسووده به!“ دواتر په‌رداخه شه‌رابه‌كه‌ی تێگرت، به دڵنیاییه‌وه ده‌یویست بیگرێته من. من پیسییه‌كه‌م به شامپۆ خاوێن كرده‌وه، به‌ڵام چه‌ند په‌ڵه‌یه‌ك به چاویلكه‌كه‌ی بینیامینه‌وه مابوون، ئه‌مه‌ش وای كرد هه‌موو شتێك به لێنزێكی سووره‌وه ببینێت.\nخودا، پێشكه‌وتن، شارستانییه‌ت، هیچ شتێك نه‌مابوو گومانی لێ نه‌بێت، ته‌نانه‌ت خۆیشی. ئه‌و زۆر نادڵنیا بوو، ئه‌و ڕۆشنبیره مه‌زنه. گێرشۆم سكۆلیم، ڕێبه‌ری میستیسیزمی جووله‌كه‌كان، باوه‌ڕی وا بوو كه بینیامین ڕۆحێكی زۆر تایبه‌ت بوو، تێناگه‌م بۆچ له‌گه‌ڵ ئه‌م چه‌پانه ده‌ستی تێكه‌ڵاو كردبوو. برێخت ڕێزێكی تایبه‌تی بۆی هه‌بوو، به‌ڵام هه‌رگیز تێنه‌گه‌یشت له ده‌وره‌ی ئه‌م میستیكانه چیی ده‌كرد. له نێوان دوو جیهیانیشدا، به وه‌رگێڕانی وشه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه هه‌رگیز به هه‌مان زمان قسه‌یان نه‌كرد، بینیامین هه‌ر خۆی بوو، له ته‌نیایی خۆیدا جوان بوو.\nله كاتێكدا نازییه‌كان هێزی زیاتریان گرته ده‌ست و مرۆڤایه‌تی عه‌قڵانییەتی به شێتی، پێكه‌وه‌ژیانی به ڕه‌گه‌زپه‌رستی و مێشكته‌سكی گۆڕییه‌وه، ئه‌و پیاوه‌ی كه نه‌یده‌توانی به‌بێ كتێبخانه‌كه‌ی بژیێت، ده‌بوو نیشتمانه‌كه‌ی جێ بهێڵێت. گه‌شتی ئه‌ورووپا زۆر ترسناك و سه‌خت بوو. له 26\_9\_1940، له كاتێكدا له‌سه‌ر سنووری فه‌ڕه‌نسا – ئیسپانیا چاوه‌ڕوانی وه‌رگرتنی ڤیزاكه‌ی بوو، خۆی كوشت. له‌ناكاو بڕیاری دا چیتر چاوه‌ڕوان نه‌بێ، چیتر گومان نه‌كات.\nElif Shafaq, My Hero, Walter Benjamin, Wtari Kteb,


هاوڕێ عومەر ئێلیخانیزادە: هیچ شەرعییەتێك نادەین بە هەڵبژاردن و شانۆی هەڵبژاردن لە ئێران - کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان\nدەسپێک وتووێژ هاوڕێ عومەر ئێلیخانیزادە: هیچ شەرعییەتێك نادەین بە هەڵبژاردن و شانۆی هەڵبژاردن لە...\nهاوڕێ عومەر ئێلیخانیزادە: هیچ شەرعییەتێك نادەین بە هەڵبژاردن و شانۆی هەڵبژاردن لە ئێران\nهاوڕێ عومەر ئیلخانیزادە لە چاوپێكەوتنێك لەگەڵ ئاژانسی ئانادۆڵو، سەبارەت بە هەڵبژاردنەكانی داهاتووی ئێران وەڵامی چەند پرسیارێك دەداتەوە.\nسكرتێری گشتیی كۆمەڵەی زەحمەتكێشانی كوردستان لە دیمانەیەکی تایبەتدا لەگەڵ ئاژانسی ئانادۆڵو باسی پشتگیری نەکردنیان لە هەڵبژاردنی خولی دەیەمی پەرلەمانی ئێران کە 26ی شوبات بەڕێوە دەچێ دەکات و هەروەها باسێکیش لە دەستێوەردانەکانی ئێران لە وڵاتانی ناوچە و گەشەی کوردایەتی لە وڵاتەکەی و رێککەوتنی پەکەکە و پژاک لەگەڵ ئێران دەکات.\nسكرتێری گشتیی كۆمەڵەی زەحمەتكێشانی كوردستان، عومەر ئێلیخانیزادە لە چاوپێكەوتنێكی ئاژانسی ئانادۆڵو باس لە هەڵبژاردنەكانی مانگی داهاتووی كۆماری ئیسلامی ئێران و هەڵوێستی حزبەكەی لەسەر هەڵبژاردنی پەرلەمانی ئێران، هەروەها رەوشی ئێستای كوردستانی ئێران و چالاكی حزبە بەرهەڵستكارەكانی كوردستان و هەماهەنگی نێوانیان دەكات.\nبڕیارە رۆژی ٢٦ی شوباتی داهاتوو هەڵبژاردنی ١٠مین خولی پەرلەمانی ئێران و هەروەها هەڵبژاردنی پێنجەمین خولی هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی شارەزایان ئەنجام بدرێت و پارتەکانی کوردی ئێران لەمبارەوە رای جیاوازییان هەیە.\nعومەر ئێلیخانیزادە لەبارەی هەڵبژاردن لە ئێران گوتی: “هەڵبژاردنی 2016ی كۆماری ئیسلامی ئێران هیچ جیاوازییەكی نییە لەگەڵ هەڵبژاردنەكانی تر چونكە لە بنەڕەتدا هەڵبژاردن نییە لە ئێران ئەوەی هەیە ئینتیسابە واتە دانانە و ئەنجوومەنی شارەزایان لە نێو ئەو كەسانەدا خۆیان دەپاڵێون کە دەسەڵاتی ئێران هەڵیان دەبژێرێ‌ت و كێ خۆیان پێیان باش بێت، ئەوە دەنگ دەهێنێتەوە”.\nئێلیخانیزادە هەروەها گوتی: “هەڵبژاردن هیچ كاریگەرییەكی نییە و ئەوكاتەی پەرلەمان بەدەست ریفۆرمخوازانەوە بوو، خامنەیی بە ‘حوكمی حكوومەتی’ خۆی کە بەپێی یاسا لە دەسەڵاتی ویلایەتی فەقیهیشدا نییە لە كاری خست. بۆیە هەڵبژاردن رێگەیەك نییە بتوانیت لەو رێگەیەوە كاریگەری دابنێیت. لە ناوچەكانی كوردستان رێژەی بەشداریكردن لە نێوان 35 تا 36 لەسەدە و ئەوانەشی بەشداری دەكەن ناچارن.\nئێمە پشتگیری بەشداری لە هەڵبژاردن ناكەین و پێمان وایە دەبێت خەڵكیش بەشداری نەكات، هیچ شەرعییەتێك نادەین بە هەڵبژاردن و شانۆی هەڵبژاردن لە ئێران”.\nسكرتێری كۆمەڵەی زەحمەتكێشانی كوردستان كە حزبەكەی یەكێكە لە حزبە كوردە نەیارەكانی حكوومەتی ئێران و بارەگای سەرەكیشی لە ناوچەیەكی نزیك شاری سلێمانییە، لەبارەی رۆڵی ئێران لە ناوچەكەدا دوا و گوتی: “ئێران زلهێزێكی گەورەیە لە ناوچەكە و سەری مارەكەیە و یاری بە كارتی بزووتنەوەی كورد دەكات و كارتی كوردی بەدەستەوەیە و یاری پێ دەكات، لە كاتێكدا گەورەترین دوژمنی كوردە و كورد دەتوێنێتەوە.\nرووخانی رژێمی سەدام حسێن و رووخانی حكوومەتی پێشووی عێراق لە بەرژەوەندی ئێراندا بووە و ئەم حكوومەتەی ئێستەی عێراق وابەستە بە ئێرانە و گوشاری لەسەر كوردەكانیش زۆر بووە و لەولاشەوە توانیویەتی لەگەڵ پەكەكە پەیوەندی هەبێت” .\nئەو لەبارەی پرسی كورد لە ئێراندا گوتی: “لە ماوەی ئەم 20 ساڵەدا بزووتنەوەیەكی مەدەنی رۆشنبیری لە كوردستانی رۆژهەڵات هەیە كە زۆریش بەهێزە، پێشتر تەنها لە هەندێ شار و ناوچە پرسی كورد و نەتەوەیی باسی لێوە دەكرا بەڵام ئێستا هەموو شار و ناوچەکان تەنانەت لە ئیلام و كرماشان و بەشێك لە لوڕستانیش ئەو پرسەی تێدایە. بۆیە داهاتووی كوردستانی رۆژهەڵات بە باشی دەبینم بەپێچەوانەوە داهاتووی كۆماری ئیسلامی ئێران باش نابینم هەرچەندە ئێستا هێزێكی گەورەیە و زۆر رووداوی خراپی ناوچەكە دەستی ئێرانی تێدایە”.\nسەبارەت بە رۆڵیان لە ناوچەکانی خۆیان، ئەو دەڵێت: “دەتوانین كاریگەری زۆر گەورەمان هەبێت و هێزە كوردییەكانی ئۆپۆزسیۆن هەتا ئێستاش جێگەی رێزی ئێرانییەكانن بەڵام تا ئێستاش هیچ پشتیوانی ئێمە نەكراوە و بەهۆی خراپی دۆخی ئابووریشەوە زۆرێك لە كەناڵەكانی راگەیاندمان داخستووە”.\nسکرتێری گشتیی کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان هەروەها گوتی: “ئێران لە دەرەوەی سنوورەكانی خۆی شەڕی ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی دەكات. هەر لە عێراقەوە كە تەقینەوە و چەندین كردەوەی تری لە ناوچە سوننەكان بەناوی جۆراوجۆرەوە ئەنجام دەدا دژی ئەمریكییەكان، هەتا دەگاتە یەمەن و لوبنان و سووریا كە شەڕ دەكات و و هێزی ناردووەتە ئەو وڵاتانە و دەستی لەو كارانەی هەڵنەگرتووە”.\nئەو ئاماژە بۆ ئەوەش دەكات: “ئەگەر لە نێوخۆ كێشە بۆ ئێران دروست بكرێت هێزەكانی خۆی لە دەرەوەی سنوورەكان دەكێشێتەوە، بەوەش رووبەڕووی دۆخێكی زۆر نالەبار دەبێتەوە بەهۆی ئەوەی دۆخی ئابوورییەكەی زۆر خراپە بەڵام لەگەڵ ئەو دۆخە خراپەشدا پارەیەكی زۆر بە حزبوڵڵا و هێزەكانی تر خەرج دەكات”.\nسكرتێری ئەو حزبە ئۆپۆزسیۆنەی ئێران لە درێژەی چاودێكەوتنەكەی ئانادۆڵو باس لە رەوشی خراپی ئابووری حزبەكانی ئۆپۆزسیۆنی ئێران دەكات و دەڵێت: “كۆمەڵەی زەحمەتكێشان لە ماوەی ئەو شەش ساڵەدا 36 شەهیدمان داوە لە شەڕی چەكداری و رانەوەستاوین و لە نێوخۆی ئێرانیش هێزمان هەیە و هەركات بمانەوێت دەتوانین هێزی گەورە كۆ بكەینەوە و بیان جووڵێنین و كاری گەورە بكەین بەڵام ئەوەش پێویستی بە ئیمكانیات و پشتیوانی هەیە. ئەگەر پشتگیری هەبێت حزبەكانی رۆژهەڵات پێكەوە دەتوانن هاوكاری زۆرتر بكەن و پڕۆژەیان دەبێت”.\nلەبارەی پەیوەندی ئەوان بە پژاكەوە، عومەر ئێلیخانیزادە دەڵێت: “پەكەكە و پژاك رێكکەوتنیان لەگەڵ ئێران كردووە بۆ ئاگربەست هەرچەندە لە نێو پژاك خەڵك هەیە ناڕازین و دەنگە ناڕازییەكان هەتا دێت زیاتر دەبێت، لە نێوخۆی توركیاش ئێران هەوڵی زۆری دا بۆ هەڵوەشاندنەوەی پرۆسەی ئاشتی و رۆڵی هەبوو لە سەرهەڵدانەوەی گرژییەكان”.\nئەو لە کۆتاییدا گوتی: “پژاك ئەلتەرناتیڤی ئێمە وەك حزبەكانی رۆژهەڵات نییە و پێگەی دیموکرات و كۆمەڵەی لاواز نەكردووە. كاتێك مانگرتنی سەرانسەرییمان راگەیاند، پژاك رۆژێكی تری دانابوو بەڵام دواتر گۆڕی بۆ هەمان رۆژی ئێمە، كێشەی ئێمە وەك كۆمەڵە و دیموكرات ئەوەیە پێكەوە هاوكاری ناكەین و پێكەوە پڕۆژە و كاری گەورەمان نییە”.\nبابەتی پێشووباوكی هاوڕێیەكی گیانبەختكردوی كۆمەڵە ماڵئاوایی لە ژیان كرد\nبابەتی دواتربۆ رێزگرتن لە رۆژی كۆمەڵە رێوڕەسمێك لەوڵاتی سوئێد بەڕێوەدەچێت


له‌هه‌ڵه‌بجه (فه‌رهه‌نگی خه‌م) بڵاوكراییه‌وه\n17/2/2019 - 09:16\nبه دیاری به‌خشرا به ئاماده‌بووان\nبه ئاماده‌بوونی ژماره‌یه‌كی به‌رچاو له ئه‌ده‌بدۆستان و شاعیران و لاوانی هه‌ڵه‌بجه‌ی شه‌هید و خانه‌واده‌ی شێخی شاعیران (حه‌سیب قه‌ره‌داخی) له كتێبخانه‌ی (هه‌ژار موكریانی) رێوڕه‌سمێك بۆ راگه‌یاندن و دابه‌شكردنی چاپی دووه‌می (فه‌رهه‌نگی خه‌م) ساز كرا.\nفه‌رهه‌نگی خه‌م، سه‌رجه‌می شیعره‌كانی حه‌سیب قه‌ره‌داخییه و چاپی یه‌كه‌می له‌سه‌ر ئه‌ركی سه‌رۆكی حكومه‌تی هه‌رێم(نێچیرڤان بارزانی)، له ده‌زگای ئاراس، ساڵی 2002 چاپ كراوه. ئه‌ركی چاپی دووه‌میش كتێبخانه‌ی هه‌ژار موكریانی له هه‌ڵه‌بجه له ئه‌ستۆی گرتووه.\nپارێزگار وته‌یه‌كی پوخت و به‌نرخی له‌باره‌ی شێخی شاعیرانه‌وه پێشكه‌ش كرد. به ئه‌مه‌كه‌وه ئاماژه‌ی بۆ چامه‌ی (هه‌ڵه‌بشیما) كرد كه حه‌سیب قه‌ره‌داخی دوای دوو رۆژ له كاره‌ساتی كیمیابارانكردنی ئه‌و شاره نووسیویه‌تی. هه‌روه‌ها وتی هه‌ڵه‌بجه‌ییه‌كان به سێ ره‌هه‌ند قه‌رزاری شێخی شاعیرانن، به‌وه‌ی كه پێشكه‌شی ئه‌ده‌ب و شیعر و زمانی كوردی كردووه. به‌وه‌ی كه یه‌كه‌م شاعیری كورده شیعری بۆ شه‌هیدكردنی هه‌ڵه‌بجه نووسیوه. هه‌روه‌ها به‌وه‌ی شێخ له سه‌ره‌تاكانی ساڵانی شه‌سته‌كانی سه‌ده‌ی رابردوو وه‌كوو فه‌رمانبه‌ر له‌م شاره ژیاوه و دۆستایه‌تی له‌گه‌ڵ كه‌سایه‌تییه‌كانی هه‌ڵه‌بجه‌دا هه‌یه.\n(ئازا حه‌سیب قه‌ره‌داخ)یش كه كاره‌كانی پیاچوونه‌وه و رێكخستنه‌وه‌ی بۆ چاپی دووه‌می ئه‌م دیوانه كردووه، له جیاتی خانه‌واده‌ی شاعیر له وته‌یه‌كدا سوپاسی پارێزگاری هه‌ڵه‌بجه و عه‌تا خاوه‌نی كتێبخانه‌ی هه‌ژار موكریانی و گروپی كچانی باخی میری كه ئه‌م رێوڕه‌سه‌یان رێكخستبووه. به شێوه‌یه‌كی زۆر تایبه‌تیش سوپاسی ( حه‌كیمی مه‌لا ساڵح و ره‌سوڵ سوڵتانی و سه‌فه‌ر هه‌ورامی) كرد كه بۆ هه‌ڵه‌چنی دیوانه‌كه ماندوو بوون.\nله وته‌كه‌یدا ئازا پێشنیاری كرد كه هه‌موو چامه‌ی هه‌ڵه‌بشیما، یان چه‌ند كۆپله‌یه‌كی بكرێته تابلۆیه‌كی شایسته و له مۆنمێنتی هه‌ڵه‌بجه‌ی شه‌هید نمایش بكرێ.\nپارێزگاری هه‌ڵه‌بجه سپۆنسه‌ری ژماره‌یه‌كی له دیوانه‌كه كرد و له‌دوا بڕگه‌دا به دیاری به‌خشرا به ئاماده‌بووان.


جەستەی ژن لە نێوان ئاین و سیاسەت – كولتور مه‌گه‌زین\nجەستەی ژن لە نێوان ئاین و سیاسەت\nفێمینیزمکولتور مەگەزین ژمارە پێنج\nئازاد حاجی ئاقایی. – فێمێنیزم – كولتور مه‌گه‌زینی چاپ ژماره پێنج\nBy كولتور مه‌گه‌زین\t Last updated مارس 31, 2020\nژنه كوژراوه‌كانی كورد - كوشتنی ناموسیی\nنوسینی : ئازادی حاجی ئاقایی\n– لەوڵاتی ئێمەدا ژنان زووتر لە ڕۆژ هەڵدەستن، دواتر ڕۆژ سەر لە ئاسۆ دەردێنێ و ژنان ڕۆژ دێنن….پەندێکی پێشینیانی ئێزدی.\nئایین و سیاسەت وەک دوو مژاری جیاواز و هەندێک جار ئاوێتەی یەکتر بەردەوام لە ڕێگای سیستەمی ئەخلاقی یان ئایدۆلۆژیکی خۆیانەوە هەوڵی داسەپاندنی خولیا و گەیشتن بە ئامانجە تایبەتیەکانی خۆیانیان داوە. لەم ناوەدا گوێڕایەڵکردنی سوبژێکتەکان و کۆنتڕۆڵی کردەی مرۆڤەکان بە هۆی دەستەمۆکردنی جەستە باشترین ڕێگا بووه بۆ وەدیهاتنی مەبەستەکانیان. ئەم پێشگریمانەیە لە ڕەوتی مێژووی سەدەکانی ناوەڕاستەوە لەناو ئایینە ئیبراهیمیەکاندا و بە تایبەت لەناو لقی کاتۆلیسیزمی مەسیحی و ئیسلام بە تەفسیرە جیاوازەکانەوە بەڕوونی مۆرکی خۆی لەسەر کردەی مرۆڤەکان داناوە. بەڵام لەم ناوەدا بە هۆی ئەوەی، کە ژن لەناو ئەم دوو تێڕوانینەدا بەردەوام وەک تەواوکەرەوەی پیاو و نزمتر لە پیاو سەیرکراوە. بەردەوام لە ڕێگای ئامۆژگاری ئایینییەوە کراوەتە ئامانجی هێز.\nهاوکات هەر چەشنە نافەرمانییەک لەم یاسایانە وەک بەرەنگاری و شۆڕش لە دژی بەهاکانی دەسەڵات یان ئایین نرخێندراوە. بەڵام لەو کاتانەی سیاسەتیش وەک بابەتێکی سێکیۆلار بەڕێوەچووە، ئەوە دیسان جەستەی ژن بە شێوازی جیاوازتر کاریگەری خراوەتە سەر و کراوەتە ئامانجی هێز و دەسەڵات.\nبەم پێشگریمانەیە؛ ئەم وتارە بە پرسیارێکی سەرەکییەوە دەست پێدەکات؛ ئاخۆ ئایین چۆن جەستەی ژنی خستۆتە ژێر کاریگەری هێز و چۆن توانیویەتی لە ڕێگای ئایینەوە جەستە بە گشتی و جەستەی ژن گوێڕایەڵ و دەستەمۆ بکات؟ ئاخۆ سێکۆلاریزم توانیویەتی جەستەی ژن لە هێزی ئایین ڕزگار بکات؟ وەڵامدانەوەی ئەم دوو پرسیارە، پرسیارێکی تر دەورووژێنێت؛ لەلای ئێمە پەیوەندییەکانی ئاین و سیکۆلاریزم چۆن جەستەی ژنانیان کردۆتە ئامانجی خۆیان؟ ڕەنگە وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە لەژێر تیشکی ناتەباییەکانی دوو پرسیارەکەی پێشوو، ئامانجی سەرەکی ئەم وتارە بوو بێت. هەر بۆیە ئەم وتارە نیشاندەدا هەرچەندە سێکۆلاریزم ڕێگا بۆ هەناسەهەڵکێشانی ژنان دەکاتەوە بەڵام ئایین و سێکۆلاریزم وەک دیسکۆرس ڕەنگە نەتوانن ڕزگاریبەخشی ژن لە گەمەی سیاسی و نەریتی پیاوسالارانە بن. بۆیە بیرکردنەوەی ژنانە وەک چەمکێکی ڕزگاریبەخش دەتوانێت ڕێخۆشکەری دەربازبوونی ژنان لەناو گەمەکانی سیاسی ناو كایه‌ی گشتی بێ.\nجەستەی مرۆڤ بەردەوام وەک خاڵی جەختکردنەوەی هێز و دەسەڵات مژاری سیاسەت و ئایدۆلۆژیا بووە، پەیوەندییەکانی هێز وەک کێلگەیەک بۆ وەبەرهێنان جەختیان لەسەر جەستە کردۆته‌وه، نیشانەیان لەسەر داناوە، ئەشکەنجەیان داوه، یان بە مەبەستی بەجێهێنانی ئەرکەکان هێز و وزەیان بەسەردا سەپاندووە، دابونەریتیان پێی بەڕێوە بردووە و جیاکارییان بەسەردا سەپاندووە. ئەم جەستەیە بەدرێژایی مێژوو وەک مەکینەیەکی بەرهەمهێنەر و سوودمەند بۆتە جێگای جەختکردنەوە؛ ئەمەش وای کردوە جەستە وەک ڕوونکراوەیەکی کۆمەڵایەتی هەم جێگای نەخشاندنی هێز و مژاری دەستەمۆبوون و گوێڕایەڵی بێت؛ هەم سیستەمە کۆمەڵایەتی-سیاسییەکان بۆ باڵادەستی خۆیان، مۆرکی خۆیان لە جەستە بدەن.\nلە لایەکی ترەوە جەستە زۆر جار بە قەبوڵنەکردنی یاسا و ڕێسای هێزی باڵادەست بەرەنگاری باری باو بۆتەوە، بە سەرپێچیکردن لە تەکنیکەکانی هێز و دەسەڵات خۆی وەک خاڵی دژە هێز و باڵادەستی نیشانداوە. گەر بەم شێوازە جەستەی مرۆڤ جێگای تێڕامانی هێز بووبێت، ئەوە بەڵگە مێژوویییەکان نیشانی دەدەن جەستەی ڕەگەزی دووەم، واتە ژن، بە شێوازێکی زۆر قووڵتر لەژێر کاریگەری ئەم تەکنەلۆژیایە دابووە؛ ئایین، داب و نەریت، ئایدۆلۆژیا، زانست، سیاسەت و دەوڵەت بەردەوام هەوڵیان داوە ئەم جەستەیە بە دانانی هەندێک کۆد، یاسا و ڕێسا و سیمبۆل زیاتر گوێڕایەڵ و دەستەمۆ بکەن. بێگومان ڕەوشی ژنان لە کوردستان بە هۆی هەلومەرجی کۆمەڵایەتی-سیاسی خۆیەوە درکێنەری ئەم ڕاستییە پەردەپۆشکراوەیە.\nلە ماوەی ده ساڵی ڕابوردوودا هەرێمی کوردستان لە بوارە جیاوازەکانی ئابووری، پەروەردە، خۆشبژێوی ژیان … هتد گۆڕانی زۆری بە خۆوە بینیووە و ئەم گۆڕانکارییانە، بە تایبەت گۆڕانی ئابووری کاریگەری بەرفراوانی لەسەر کۆمەڵگه، توێژە جیاوازەکانی کۆمەڵگه، حەز و تاموچێژەکان، بە تایبەت ستایلی ژیان، داناوە. ئەمە لەگەڵ گەشەی ئامرازەکانی ڕاگەیاندن وای کردووە ڕۆژانە بەبەردەوامی جەستە‌ی ژن بە شێوازی جۆاروجۆر لە ڕێگای ڕۆژنامە و گۆڤار، نێت و تەلەڤیزیۆنەکان نیشان بدرێت و سیمای ئایدیالی ژن لە ڕێگای نەشتەرگەری، جوانی و جوانکاری و سەرنجڕاکێشبوون بە شێوازێکی ئایدیالیزەکراو وێنا بکرێت.\nهاوکات لەسەردەمی شەڕەکانیشدا سەرەنجێکی زۆرتر بدرێتە سەر ساغی و سه‌لامەتی جەستەی ژنان و زۆر جاریش جەستەی ژن وەک دایکی نیشتمان سێمبولیزەكراوه. بەڵام ئاخۆ ئەمە نواندنەوەی سیمای ڕاستەقینەی ژنی لە وڵاتی ئێمەدا ئاشکرا کردووە؟ یان لەژێر ئەم دۆخە دەسەڵاتدارییە سیاسییەی کورد کە خۆی وەک (هێزێکی سیکیۆلار) دەناسێنیت، ژنان بەردەوام توانیویانه بەپێی پێویست بێنە ناو پانتاییی گشتی؟ ئایا ئایین و سیاسه‌ت به‌رده‌وامن له‌سه‌ر فشاركردن له‌سه‌ر ژنان؟\nلە ماوەی ده ساڵی ڕابوردوودا، گۆڕانکارییە ئابوری و گۆڕانکارییەکانی تر بوونەتە هۆکاری بەهێزتربوونی مۆدێرنیتی -نەک مۆدێرنیزم- و چینی ناوەندیی کۆمەڵگه. بەڵام وەک ئەوەی لەناو تیۆرەکاندا چاوەڕوان دەکرێ، مۆدێرنیتی و ئەم چینە یان توێژە- کە پێویستە بەرهەمهێنەری ئاڵوگۆڕی بنەڕەتی ناو کۆمەڵگه، خولقێنەری ئایدیای نوێ و نوێکردنەوەی بەردەوام بن، وەک مارکس گووتەنی؛ ئەوەی ڕەق و توندوتۆڵ بێ بیکەن بە دووکەڵ و بۆ ئاسمانی بنێرن. ئه‌مانه نەیان توانیووە دۆخی ژنان بە شێوازێکی بنەڕەتی بگۆڕن.\nهاوتەریبی ئاڵو‌گۆڕەکانیش زۆربەی پارت و ڕێکخراوە کوردستانییەکان وەک دامەزراوەی سیاسی و مەدەنی، هاوکات لەگەڵ ڕێزیان بۆ بەها ئاینییەکان، زۆرتر خۆیان وەک دامەزراوەی سێکیۆلار ناساندووە. لە نوسراوە فەرمییەکانیاندا هیچ نیشانەیەکیان بۆ جێبەجێکردنی یاساکانی شەریعەت نیشان نەداوە. تەنانەت هەندێکیان ڕاشکاوانە خۆیان وەک سێکۆلار ناساندووە و هەندێکی تر بە شەرم و کەمێک دوورەپەرێزییەوە خۆیان سەبارەت بەم چەمکە نەبان نیشانداوە.\nئەمە لە کاتێکدایە سەڕەرای ئەوەی نموونەی کردەوەکانی داعش (ISIS) و مەترسی سەلەفیزمیان لە پەنا ماڵەکانی خۆیانەوە هەست پێکردووە، هێشتا سێکیۆلاریزم وەک بڤە و تابۆیەک ماوەتەوە، نەیان توانیووە ئەم چەمکە بەرەو ناخی کۆمەڵگه شۆڕکەنەوە. ئەم دۆخە وای کردووە بەگشتی لەژێر کاریگەری یاسا و نۆرمەکانی شەریعەت و نەریتی کۆمەڵگادا بمێننەوە و ڕۆژانە بەردەوام هەواڵی پەیوەندیدار بە توندوتیژی و کوشتنی ژنان ببیسرێت. هه‌روه‌ها لەژێر کاریگەری ئایینی سەدەی بیست و یەکەم، واتە سیستەمی سەرمایەداری، تووشی چەشنە چەوسانەوەیەکی تر ببنەوە. لەم هەر دوو دۆخه‌كه‌دا و بەگشتی لەم دۆخە پارادۆکسیکاڵەدا، جەستەی ژنان کراوەتە ئامانجی هەر دوو سیستەم و لە زۆر حاڵەتدا ئەم دوو سیستەمە دژ بەیەکە بۆ دەستەمۆکردنی جەستەی ژن کەوتونەتە پێکهێنانی چەشنە سازانێک. بە لەبەرچاوگرتنی ئەم دۆخە ئاڵۆزە و پێشگریمانەی سەرەکی ئەم وتارە- سیکیۆلاریزم وەک چاکەی گشتی لە یەکەم هەنگاودا، ئەم وتارە پێی وایە بەشێک لە تێگەیشتنی ئێمە سەبارەت بە پەیوەندی سێکیۆلاریزم و ژن لە هەرێمی کوردستانەوە تووشی بەلاڕێداچوونێک بووە و ئەمە وای کردوە بەشێک لە هەوڵدانەکان نەگەن بە ئامانج.\nهەر بۆ ئەم مەبەستە لە بەشی یەکەمدا هەوڵدەدرێت بە ئاماژەیەکی کورت، تێڕوانینە ئاینییەکان سەبارەت بە جەستەی ژن، ئاماژەبکرێتە سەر کورتەیەک لە کردەکانی ئاین سەبارەت بە جەستەی ژن. بەپێچەوانەی بەشی یەکەمەوە، ئەم وتارە لە دووەم بەشدا، بە دژە نیگایەک دەڕوانێتە تێڕوانینی باو بۆ سیکیۆلاریزم و ئەم پرسیارە دەورووژێنی؛ ئێمە چۆن لە پەیوەندی نێوان سێکیۆلاریزم و جەستەی ژن تێگەیشتوووین؟ ئەم بەشە پارادۆکسێکی زەق لەگەڵ بەشی یەکەمدا نیشان دەدا، گەر ئایین لە سەدەکانی ناوەڕاستەوە بۆ کۆنتڕۆڵی جەستەی ژن کەوتە ڕاوی ژنان، ئەوە لەسەردەمی ڕۆشنگەریشدا ژنان بە هۆی شێوازی تێڕوانینی پیاوان بۆ جەستەیان، لەناو پانتاییی گشتی-سیاسی پێگەی شیاویان وەدەستنەهێنا. ئەمە دەتوانێ ڕووبەڕووی پرسیارێکی بنەڕەتیمان بکاتەوە؛ چۆن ئاین و سیکیۆلاریزم بەردەوام ژنیان بە پێی جەستەیان کردبێتە ئۆبژێکتی خۆیان؟\nبۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە بنەڕەتییە من جیاوازییەک لە نێوان دوو لایەنی چەمکی سیکیۆلاریزم دادەنێم؛ سیکیۆلاریزم وەک جیایی ئایین لە دەوڵەت، نەک جیایی ئایین لە سیاسەت. لە لایەکی ترەوە سیکیۆلاریزم وەک دیسکۆرس. ڕەنگە یەکەم پێناسە تا ڕادەیەکی زۆر ڕوون بێت و مەبەست بێلایەنی دەوڵەت سەبارەت بە ئایین بێت، بەڵام سیکیۆلاریزم وەک دیسکۆرس ناڕوونی پێوە دیارە؛ مەبەست لە دیسکۆرسی سیکیۆلاریزم کردەیەکی دیسکۆرسیڤی هێزە کە پێویستە کاریگەرییە بەرهەمهێنەرەکانی بە شێوازێکی ڕەخنەگرانە و لە بەستێنی مێژوویی خۆییەوە تاقی بکاتەوە. (Scott, 2018, p. 4) سەرەڕای هەندێک دەرەنجامی ناشاز- کە نوسەر پێی وایە هەندێک جار دەبێتە مایەی خوێندنەوەیەکی زۆر ئۆریێنتالیستی (ڕۆژهه‌ڵاتناسی) لە پرسی ژنان لە کۆمەڵگه ئیسلامییەکاندا- بەڵام ئەم تێڕوانینە دەرفەتی پرسیارێکی بنەڕەتی دەخولقێنێت کە ئاخۆ سێکیۆلاریزم توانیوویەتی ژن وەک ڕەگەز و جەستە لە گەمەی سیاسی و نەریتی پیاوسالارانە، تەنانەت لە کۆمەڵگای کوردستان و تەنانەت لە خۆرئاواش بپارێزێت؟\nجێگیربوونی جەستە لەناو مێژوی فکردا ڕەنگە بە مارکسەوە دەست پێکرابێت و لەسەر دەستی میشێل فوکۆ بەگشتی کرابێت. مارکس پێی وابوو؛ جەستە گرێدراوی چینە ئابوورییەکەیەتی و ئەمەش کاریگەری خۆی لەسەر ئەزموونەکانی ژیان دادەنێت. فوکۆش نیشانی دەدا جەستە خاڵی ناوەندی و سەرەکییە بۆ ڕاڤەی بێچمگرتنی هێز (١٩٧٧). ئەم تێڕوانینەی مارکس و فوکۆ دەری دەخات؛ فۆرمگرتنی جەستە لە بنەڕتەوە سیاسییه.\nئەم دوو ڕوانگەیە وەک سەرەداوی سەرەکی ئەم باسە، یەکێک لە پێشگریمانەکانیتری ئەم باسە پێکدێنن. لە ئاکامدا ئەم وتارە پێی وایە؛ گشت ئایدۆلۆژیا یان سیستەمەکان لە هەوڵی ئەوەدان جەستەی مرۆڤ و بە تایبەت ژنان بکەن بە ئۆبژێکت یان بیخەنە ژێر کۆنتڕۆڵی خۆیانەوە. ئەم (کردە دیسکۆرسیڤە) لەسەردەمی ئێستاکەدا بە هاوئاهەنگی ئایین و سەرمایەداری بە شێوازی جیاجیا سەرلەنوێ بەرهەمهاتۆتەوە و زۆر جار بە ڕووکەشی مۆدێرنیتی، یاسا و ڕێسای بازاڕ لەگەڵ نەریتەکان سەرلەنوێ جەستەی ژنیان کردۆتە ئامانجی دەستەمۆکردن. دۆخی ژنان لە هەرێمی کوردستانیش لە دەرەوەی ئەم بازنەیەدا نییە؛ بەڵام سەڕەرای هەندێک پێشکەوتن تێڕوانینی ئایینی، نەریتی بەردەوام جەستەی ژنی کردۆتە ئامانجی خۆی.\nتێڕوانینی ئاین سەبارەت بە جەستەی ژن\nفەلسەفەی نەریتخوازانه‌ی ئاینی، زۆرتر ئایین وەک دەق، نەک وەک ئەزموونێکی ژیانکراو سەیر دەکات. دەقەکانیش وەک سیستەمی بەڵگەهێنانەوە و مژاری پێویست بە خوێندنەوە بۆ ڕاڤەی فەلسەفی بەکاردەهێنرێن. تەنانەت ئانترۆپۆلۆژی، مێژوو یان کۆمەڵناسی ئایینیش تاڕادەیەک لەم چەشنە تێڕوانینە نزیک بوونەتەوە.\nبەڵام بەپێچەوانەی ئەم میتۆدۆلۆژییە دەق-تەوەرە، ئایین وەک مژارێکی کاریگەر لەسەر جەستە و مژارێکی ناو جەستە کەمتر ئاوڕی لێدراوەتە. مەبەست لەم چەشنە تێڕوانینە کردەوەکانی جەستە و ئەو هەست و سۆزانەن کە بەگوێره‌ی ئایین، ئاقارەکانی کردەوەی جەستەی مرۆڤ ڕێنوێنی دەکەن. واتە بە هۆی ئەوەی جەستەی مرۆڤ هەڵگری باوەڕ، ویست، کردە و مانای ئایینە، بۆ ئایینەکان خاوەن گرینگییەکی تایبەتە، جەستە ئایینییەکان ئەکتەری نواندنەوەی خودی ئایینن . (Ahlbäck, 2011, p. 208)\nئەم کاریگەرییە لەسەر بنەمای دەقە ئایینییەکان، یاسا و ڕێساکانی شەریعەت بەسەر جەستەدا ده‌سه‌پێنرێت و باوەڕمەندان وەک هەڵگری ئەم کۆد یان یاسایانەی شەریعەت بە جەستەی خۆیانەوە لە کردەوەدا شەریعەت بەجێدێنن و هەر کاتێک لەم ڕێنوێنییە ئایینییانە لابدەن، یان کردەوە ئایینییەکان بەجێنەهێنن ئەوە سزایان بەسەردا جێبه‌جێ ده‌كرێت. هەربۆیە لە زۆربەی ئایینەکاندا، ژن و جەستەی ژن گرینگییەکی زۆرتری بۆ لای خۆی ڕاکێشاوە و زمانی دەکارهاتوو لەلایەن ئەم دەقانەوە ژن خاوەن پێداگرییەکی زۆرتری دەستەمۆبوون و گوێڕایەڵبوون بووە.\nبه‌ڵام ئەم پێداگرییە لەسەر جەستەی ژن و بەربەستکردنەوەی ژنان تەنیا تایبەت بە ئاینە ئیبراهیمییەکان نەبووە و دەکرێت ئەمە لە یاسا ئایینییەکانی (مانۆی) هیندوسییەکانیشدا ببینرێت کە بە هۆی مەترسی، ژنیان لە بەشداریکردن لە دابونەریتە ئایینییەکان بێبەش دەکرد. (برەهمەنە) خاوەن بڕواکانیش هەرگیز لە هیچ دابونەریتێک کە لەلایەن ژنانەوە بەڕێوەچووبایە بەشداریان نەدەکرد . (Crandall, 2012, p. 41)\nلەناو ئایینە ئیبراهیمییەکاندا ئایینی جوولەکە زۆر لەسەر ژنان دواوە؛ تەورات و تەلمود- لەلایەن ڕەببیەکانەوە لە پێنجه‌مین سەدەی یەکەمی دوای زایینەوە نوسراوەتەوە- هەڵگری یاساکانی – Halakhah– بەڕێوەبردنی تەواوی لایەنەکانی ژیانی جوولەکەکانە. بەپێی تەورات و تا پێش نوسرانەوەی تەلمود؛ ژنان بۆیان هەبوو بڕۆنە ناو کەنیشتە (سیانگۆگ-(Synagogueی جووله‌كه و پەرستشگاکان؛ بەڵام دواتر بە هۆی ئەوەی ژنان وەک ناپاک سەیرکران یان بە هۆی ئەوەی کە لە کاتی پاڕانەوە و نوێژەوە ڕەنگبوو سەرەنجی پیاوان بۆ لای خۆیان ڕاکێشن بۆیان نەبوو بڕۆن بۆ شوێنە پیرۆزەکان. پیاوان مافی هێنانی چەندان ژنیان هەبوو، مافی تەڵاقیان بە دەستەوە بوو. کچان مافی هاوئاستی براکانیان بۆ خوێندن نەبوو، مافی شایەتیان لە دادگاکاندا نەبوو (Crandall, 2012, p. 102)\nژنان پله‌یه‌ك لە پیاوان هه‌ژمار ده‌كران، ژنان خەڵکانێکی جیاواز بوون و تەنیا پیاوانی جوولەکە لە پەیمانی ئاینی خۆیاندا وەک شەریک یان هاوڕێی خوا سەیر دەکران. ئەم پەیمانە بە خەتەنەی پیاوانەوە مۆر کرابوو. هەر بۆیە ژنان پەراوێزخرابوون. دایکایەتی یەکەمین و سەرەکیترین ئەرکی ژنانی جوولەکە بوو، پاراستنی بنەماڵە خاوەن گرینگییەکی زۆر بوو. تا ڕادەیەک ئەمە هاتە ناو پانتاییی حەز و ویستی پیاویش؛ پیاو ڕێگای پێدرابوو تام و چێژی نێرینەی خۆی بەتەواوی لە ژن وەگرێت، بەڵام ئەمە بۆ ژن ڕێگا پێنەدراو بوو. بەپێی ئاینی جوولەکە ڕەگەزی مێینەی ژن بۆ پیاو مەترسییەک بۆ پاراستنی یەکگرتوویی بنەماڵە بوو، پێویست بوو کۆنتڕۆڵ بکرێ. ئەمانە گشتیان جەستەی ژنیان دەکردە بنەمای تێڕامان و کردەی ئایینی و جیهانی خۆیان لەسەر بنەمای ڕەگەزی مێینەی ژن و جەستەی ژنان دادەمەزراند.\nدوابەدوای نوسینەوەی Baraita de Niddah کە دەقێکی پیرۆزی ئایینی جوولەکەکان بوو، لە سەدەی شه‌شه‌م و حه‌وته‌مدا نوسرایەوە و جەستەی ژن زۆرتر کرایە ئامانج. بۆ نموونە لابردنی نینۆکی ژنانە وەک شتێکی گڵاو، پێویست بوو زوو کۆ بکرێتەوە نەکا مێرد یان منداڵەکان پێی بەسەردا بنێن! لەبەر ئەوەی کە لەسەر ئەم بڕوایە بوون گڵاوە و دەبێتە هۆکاری برین و دواتر مردن. بەپێی ئەم کتێبە؛ گەر دایک، ژن یان یەکێک لە ئەندامانی ماڵی قەشەیەک لە سووڕی مانگانەدا بوایە، بۆی نەبوو دوعا بۆ خەڵکی بکات، چونکە ڕەنگبوو دوعاکانی ببن بە نەفرین. گەر کەسێک خواردنی دەستی ژنێکی بخواردایە کە لە سووڕی مانگانەدا بوایە، تووشی لەبیرچونەوە -ئالزایمەر- دەبێ!\nدواتر ڕێنوێنییەکانی ئەم دەقە بە نوسینی کتێبی Shulhan Arukh واتە یاسای کلاسیکی ڕەبەنەکان ڕێگه‌یدا بەو ژنانەی کە لە سووڕی مانگانەدا بوون، دەست لە تەوارت بدەن یان ئەم کتێبە بخوێننەوە. بەپێی بیروڕای موسای ئیسرائیل، نوسەری سەدەکانی شازده؛ ژنان بۆیان هەبوو بڕۆنە ناو کەنیشتەکان (synagogue)دوعا بکەن و ناوی خوا بێنن و دەست لە کتێبی پیرۆزی حیبرو بدەن . (Crandall, 2012, p. 93)\nبەڵام ئەوەی لەم ناوەدا گرنگ بوو و بۆ تەواوی ئایینەکانیش ڕەنگە ڕاست بێت، تێکەڵاوبوونی ئایین بووه لەگەڵ دابونەریته‌كان. هەر پەیوەست بەم ئایینە، دابونەریتی جوولەکەکان دیسان ڕێگەی بە ژنان نەدەدا، هیچ کام لە ڕێنوێنییە ئایینییەکان بەجێبهێنن. تەنانەت دواتر جیاکردنەوەی ژنان و پیاوان لە کەنیشتەکان لە ڕێگای پەردە یان بالکۆن لەسەر بنەمای یاساکانی تەلمود بوو. کردەوەیەکی لەم چەشنە تەنانەت لەسەردەمی ئێمەشدا لە زۆر جێگا و لەناو ئایینەکانی تری ئیبراهیمی پەیڕەو دەکرێت. جەستە بە هۆی ژنبوونەوە یان پەراوێز دەخرێت یان فۆکۆسی زۆری دەخرێتە سەر. دوابەدوای هاتنی ئایینی مەسیح جەستەی ژن بە هەمان ڕەنگ بەڵام لەژێر کاریگەری دامودەزگای ترەوە، بەشێوازێکی تر کرایە ئامانج و کەوتە ژێر چاوەدێری بەردەامی کڵێساکانەوە.\nکڵێسا لە ساڵانی سەرەتایی خۆیدا ئاگاداری کاریگەری جەستەی ژن لەسەر پیاوان بوو و کریستیانەکانیش وەک جوولەکەکان لە ساڵانی سەرەتاییدا ژنەکانیان لە کاتی نوێژکردن و بەجێهێنانی دابونەریتی ئایینی لە پیاوان جیا دەکردەوە یان هەوڵیان دەدا بە باسکردن لە جەستەی ژن وەک مژارێکی عەیبە و شەرمە، لایەنی سەرنجڕاکێشی و هێزی ئێرۆتیکی ژنانە تێکبشکێنن. ئەمەی دووەم بە تایبەت لەلایەن کاستێکی پیاوسالارەوە پەرەی پێدەدرا. (مێری کاندێرن) لە کتێبەکەی خۆیدا لەژێر ناوی شەیتان و فریشتە(1989) لەسەر ئەم بابەتە بەوردی دەدوێت و ئاماژە دەکاتە سەر ئەو خاڵەی، كە کڵێسا ئەوەندە لەسەر جەستەی ژن ورد دەبێتەوە و دەست دەکات بە فه‌توادان و وردەکارییەکانی پێکەوەبوونی ژن و پیاو، ته‌نانه‌ت چۆنییەتی ئەم پێکەوەبوونە و تەنانەت کات و شوێنی ئەمەش دیاری دەکات.\nبەپێی لێکۆڵینەوەکانی (سیلڤیا فێدریچی) چاوەدێری لەسەر جەستەی ژن لە سەدەی دوانزه بەدواوە زۆرتردەبێ و تەنانەت جەستەی ژن دەبێتە بابه‌تێكی تەواو سیاسی. (Federici, (2004, p.38 ئەم سیاسیبوونەی جەستەی ژن دەگەڕایەوە سەر پەیوەندی جەستە و دۆخی ئابووری. واتە ئایین، ئابووری و نیگای پیاوسالارانە سەبارەت بە جەستەی ژن، تەنانەت مافی ژنیان بۆ کۆنتڕۆڵی جەستەی خۆی بەربەست دەکردەوە. بۆ نموونە لە فەرمانێکی نوسراوەی ساڵی ١٠١٠ی زایینی Burchard گەورە قەشەی worms ئەو ژنانەی منداڵەکانیان لەبار دەبرد یان ڕێگه‌چارەی بەرگری لە دووگیان بوونیان لەبەردەستدابوو، بە تاوانکار ناو دەبران . (Federici, 2004, pp. 39-40)\nCaliban and the Witch: Women, the Body and Primitive Accumulation, By Silvia Federici\nبڕیاری لەم چەشنە دواتریش درا و ئەمە بەتەواوی لەگەڵ دابەزینی حەشیمەتی ئەو ناوچانەی تووشی تاعون ببوون پەیوەندیدار بوو. لەبەر ئەوەی لە ماوەی ساڵانی ١٣٤٧-١٣٥٢ زۆرتر لە یەک لەسەر سێی دانیشتوانی ئەوروپا لەناوچوبوون. هەر ئەم سەردەمە لە مێژووی ئەوروپادا وەک سەردەمی (کوشتنی ژنه جادووگه‌ره‌كان) بەناوکراوە و دەزگای ئەنگیزاسیۆنی کڵێسا لەم ماوەیەدا ئەو ژنانەی منداڵیان لەبار دەبرد وەک ژنه‌جادووگه‌ر و لەژێر ناوی گوناهه، سزای دەدان.\nلە سەدەی ١٦ و ١٧ بە دامەزراندنی دەوڵەت لە ئەوروپا پەیوەندییەکی تر لە نێوان سیاسەتی کڵێسا و دەوڵەت سەری هەڵدا؛ کرانەوەی جێگای لەشفرۆشی لەلایەن دەوڵەت و بەفەرمی ناسینی ئەمە لەلایەن کڵێسا. کڵێسا ئەمەی وەک داکۆکیکردن لە بنەماڵە لێکدەدایەوە. لە لایەکی تر دەوڵەت باجی دەخستە سەر ئەم شوێنانە. هەر لەم سەردەمەدا، هاوکات لەگەڵ بەهێزبوونی پرۆتیستانتەکان و ڕ‌وانگە پێشینییەکانیش سەبارەت بە ژن هەر بەردەوامبوون. بەڵام ڕوانینی ئابوورییانە بۆ جەستەی ژن شێوازی ئەمەی گۆڕی؛ پرۆتیستانەکان پێیان وابوو؛ لاوازی و کێماسی ژنانە هەرچەندە زۆریش بێت، دیسانیش ژنان خاوەن فەزیلەیەکن کە دەتوانێ تەواوی ئەم کێماسییانە قەرەبوو بکاتەوە، ئەویش ئەوەیە؛ ژنان خاوەنی منداڵدانن و دەتوانن منداڵیان ببێ (Federici, 2004, p87) .بەڵام ئەمە وەک شەڕێکی گەورە لە دژی ژنان و بە مەبەستی لەناوبردنی کۆنتڕۆڵی ژنان بەسەر جەستەیاندا دەکرا. واتە هەر شێوازێک لە کۆنتڕۆڵ و بەرگری لە منداڵبوون یان پەیوەندییەکی سێکسی لە دەرەوەی ئامانجی منداڵبوون وەک کردەوەیەکی شەیتانی نیشاندەدرا.\nهاوکاری کڵێسا قابیلەکانیش لە دەورخران یان لە هەندێک شوێنی وەک فەرەنسا و ئەڵمانیا لەلایەن دەوڵەت و کڵێسا وەک سیخوڕ بەکارهێنران و ناچارکران ڕاپۆرتی ئەو کەسانەی دووگیانن، یان ئەوانەی بەدزییەوە منداڵیان بووە یان ئەوانەی بەدزییەوە منداڵیان لەبار بردووە بدەن بە دەسەڵاتداران. بە بڕوای فێدریچی ئاکامی ئەم چەشنە سیاسەتە بۆ ماوەی دوو سەدە، یەخسیرمانەوەی ژنان لەناو چێوەی سیاسەتی زاوزێدا بوو. جەستەی ژن پانتایییەکی گشتی بوو و بەپێی ڕێنوێنییەکانی دەوڵەت و کڵێسا کۆنتڕۆڵ دەکرا و لەم ڕێگەیەوە جەستەی ژن، زاووزێی ژن کەڵەکەبوونی سەرمایەداری لێدەکەوتەوە. دۆخی ژنان، ڕاوی ژنان لەژێر ناوی ساحیرە، پێناسەکردنیان وەک گیانلەبەرێکی شەڕانی، ئیهانە و بوختان و سووکایەتی پێکردن کاریگەرییەکی نەبڕاوەی لەسەر سایکۆلۆژیای گشتی ژنان و هەستی ژنان سەبارەت بە تواناکانیان دانا.\nفێدریچی ئەم ڕەوتە و بە تایبەت کوشتنی ساحیرەکان هاوشان لەگەڵ داڕمانی سەردەمی دایکسالاری دەنرخێنێ. چونکە کوشتنی ساحیرەکان تەواوەتی جیهانی چالاکیی ژنانە، پەیوەندییە گشتییەکان و سیستەمی زانایی ئەو ژنانەی لەناو برد کە بنەمای هێزی ژنانی لە ئەوروپای پێش سەرمایەداری پێکدەهێنا و پێویستی بەرەنگاربوونەوەی ئەوان لە شەڕ دژی فیۆدالیزمەوە بوو (Federici, 2004, p. 102) بەڵام لە تەواوی ئەو سەردەمەدا ژنان بە بەرەنگاری لە دژی ئەم سیاسەتانە، یان ڕاستەوخۆ لە دژی دەسەڵات و بڕیارەکان وەستانەوە یان بە درێژەپێدانی کاروچالاکی خۆیان جەستەیان کردە خاڵی بەرەنگاری.\nسووتاندنی سێ ژن له‌ژێر ناوی جادووگه‌ری له‌لایه‌ن كڵێساوه – له‌ناوچه‌و بادنی سویسرا له سه‌ده‌ی شازده –  چواری نۆڤمبه‌ری ١٥٨٥ – ئه‌رشیفی كتێبخانه‌ی ناوه‌ندی زیوریخ\nHinrichtung von drei Hexen am 4. November 1585 in Baden (Schweiz), Abbildung aus der Wickiana (Sammlung des Johann Jakob Wick, Zentralbibliothek (central library) Zürich)\nمەبەست لە ئاماژەپێدانی ئەم باسە گۆڕانی جەستە لە پێکهاتەیەکی ئۆرگانیک بەرەو مەکینەیەکی بەرهەمهێنان و دواتر جەستەیەکی هەڵگری سیمبۆلەکانە؛ جەستەی ژن وەک ئامانجی هێزی ئایین و نەریت، دواتر ئایین و نەریت و دەوڵەت وەک خاڵی دەستەمۆبوون و دواتر بەرەنگاریش خۆی نواندۆتەوە. لە سەردەمی ڕۆشنگەریدا هاوکات لەگەڵ لەدایکبوونی بورژوازی، فەلسەفەی ئەم دیاردە نوێیە هەوڵی ئەوەی دەدا جەستە بە مەبەستی بەعەقڵانیکردنی هێز و تواناکان، پۆڵینبەندی بکا، جیا بکاتەوە، هەڵاواردن بکا یان جەستە سووک و ڕیسوا بکا. بۆ نموونە لەو سەردەمەدا دێکارت لەسەر ئەم بڕوایە بوو مەکینە (جەستە) ڕێک وەکوو مەکینەیەکی ئۆتۆمات وایە و هەر بۆیە پێویست ناکات مەرگی جەستە زیاتر لە شکانی ئامرازێک ببینرێت و ببێتە مایەی تازیەباری. لەژێر تێگەیشتنێکی لەم ڕەنگەدا جەستەی ژن هاوکات لەگەڵ سەرهەڵدانی سەرمایەداری دەبێتە جەستەیەکی مەکینەئاسا بۆ بەرهەمهێنانی هێزی کار. ئاوێتەبوونی سەرمایەداری لەگەڵ بنەما ئایینییەکانی پەیوەندیدار بە جەستەی ژن وەک دزێوی، لەدایکبوونی جەستەیەکی لێکەوتەوە کە بەردەوام هەڵگری نیشانەکانی چین، ڕەگەز، شوناس و نەریتەکان بوو. بەپێی ئەم گۆشە نیگایەوە جەستە لەم ڕوانگەیەوە وەک یەکەیەکی بایۆلۆژیک ون دەبێ و لەجیاتی ئەمە، جەستە دەبێتە بەرهەمی ڕوونکراوەیەکی کۆمەڵایەتی کە تا دوا ڕادە نەرم و کراوە و زۆر ناسەقامگیرە.\nدژە ڕوانینێک بۆ ڕوانینی باو سەبارەت بە سێکیۆلاریزم\nبەر لە هەموو شتێک و پەیوەندیدار بە جەستەی ژن، سیکیۆلاریزم لێدوانێکی ئۆبژەکتیڤ لەسەر دامەزراوە و سیاسەت نییە، بەڵکو دەستەواژەیەکی جێی مشتومڕە و ماناکەی لەو بەستێنە جیاوازانەی کە تێیدا بەکار دێت، دەگۆڕێت. هەر بۆیە پێویستە پرسیار سەبارەت بە سێکۆلاریزم ئەوە نەبێ مانای پریمۆردیالی ئەم دەستەواژەیە چییە و لە کوێ دەکرێ سێکیولاریزم بدۆزرێتەوە؟ بەڵکو دەبێ بپرسین سێکۆلاریزم لە بەستێنی جیاوازی دیرۆکیدا چی کردووە؟ چۆن تێگەیشتنی ئێمەی خستۆتە ژێر کاریگەری خۆی و بە کام کاریگەری و بە چ مەبەستێک؟ هەر بۆیە پێویستە بزانین ئەمڕۆکە کاتێک باس لە بەرابەری و هاوشانی ژن و پیاو وەک بەردی بناخەی سێکۆلاریزم دەکرێ، ئەم هاوشانییە بە هیچ شێوازێک لە یەکەم بەکارهێنانەکانی ئەم چەمکەدا بوونی نەبووە (Scott, 2018, p. 3) لەسەر ئەم بنەمایە من لێدوانێکی نزیک لە ڕوانگەی باوی لای خۆمان سەبارەت بە پەیوەندی سێکیۆلاریزم و ژن دێنمەوە و ئەم نموونەیە دەکرێتە هەوێنێک بۆ دژە ڕوانینێک سەبارەت بە تێروانینی باو بۆ سێکیولاریزم.\nهەندێک فێمینیستی فەڕەنسی وەک ئێلیزابێت بادینتێر پەچەیان بۆ ژنان وەک سیمبولێکی ترسناکی گوێڕایەڵی و تەسلیمبوون لە هەمبەر ئەمپریالیزمی ئایینی دەسنیشان کردووە و پێیان وایە لە هەمبەر ئەمەدا دەوڵەتی سێکیولار بۆ دژایەتی و شەڕ لەگەڵ ئیمپریالیزمە ئایینییەکان دروستکراوە (Fessenden, 2013, p. 29). ئەم چەشنە لێدوانانە لە ناخی خۆیاندا زۆر وەک پێشگریمانەی باوی سیکیۆلارەکانی لای ئێمە سەبارەت بە سێکیۆلاریزم دەچن کە پێیان وایە سێکیۆلاریزم لە بنەڕەتەوە دژی هەڵاواردن، گوێڕایەڵی و دژایەتی ژنان بووە؛ کەچی دەکرێ سەرەڕای ئەوە سێکیولاریزم وەک چاکەی گشتی بنرخێندرێ، بەڵام دەستەبەرکردنی پێگەی هاوشانی ژن لەگەڵ پیاو ئامانجی سەرەکی ئەو کەسانەی کڵێسا و دەوڵەتیان لێک جیا کردۆتەوە نەبووە.\nگەر بە ڕوانگەیەکی ڕەخنەگرانەوە سەیری بۆچوونی ئەو کەسانەی خوازیاری لە پێشدانانی سیکیۆلاریزم بە سەر ئاییندا بکەین ئەوە بەڕوونی دەکرێ ڕوانگەیەکی زاڵ لەسەر بنەمای هێڵیبوونی گۆڕانی مۆدێرنیتی ببیینین، لەم ڕوانگەیەوە تەفسیرگەلی زۆر دەبینین کە ئایدیالی چەمکی سێکیۆلار هاوواتای پێشکەوتن، ڕزگاری و ئازادی لە دەمارگرژی ئایینی دامەزراوە لەسەر بنەمای نەریتخوازی نرخێندراوە. بۆ نموونە دەکرێ ڕوانینێکی لەم چەشنە لە وتەی کەسێکی وەک ژاک ژولیارد-دا ببینرێت کە لاییستییە وەک پێشکەوتنێکی زۆر ڕوون نە تەنیا بۆ شارستانییەتی ڕۆژئاوایی بەڵکو بۆ تەواوی مرۆڤایەتی دەبینیێت. بەڵام گەڕانەوە بۆ سەردەمی ڕۆشنگەری و شەنکردنی مێژووی ئەو کات واقیعێکیترمان نیشان دەدات.\nلە پرۆسەی سیکیۆلاریزاسیۆنی ڕۆژئاوادا ژنان گرێدراوی ئایین و باوەری ئایینی بوون. بەڵام لە یەکەم جومگەبەندییەکانی ئایدیالی سێکیۆلاردا پەراوێزخستنی ژن و ئایین بۆ پانتاییی تایبەت پەیوەندییەکی ئەوتۆی بە بەیاسا و رێساکردنی سێکسواڵیتەی ژن لەناو ئایینەوە نەبوو. بەڵکوو ئایینداری ژنان وەک هێزێک سەیر دەکرا کە دەیتوانی مەترسییەک بۆ پچڕانی رەوتی عەقڵانییەتی سیاسی یان لاوازکردنی ئەو کردەوانە بێ کە سیاسەت پێکدێنن. سێکسواڵیتی ژن یەکێک لەو مەترسییانە بوو کە نەک وەکو دیاردەیەکی ئایینی بەڵکو وەک دیاردەیەکی سروشتی دەنرخێندرا. کاتێک سێکیولاریستەکان خوایان وەک خوڵقێنەرێکی وشیار و سەرەکی وەلا نا و سروشتیان لەجیاتی خوا دانا، ئەوە سروشت نەک تەنیا وەک هێزێکی دەرەکی بەڵکو وەک جەوهەرێک سەیر کرا کە دەیتوانی تەواوی گیانلەبەرەکان بە مرۆڤیشەوە لەناو خۆیدا جێکاتەوە. فیلۆسۆفە سیاسییە سەرەکییەکانی سەدەی ١٧ پێیان وابوو ئەکتەرە سیاسییەکان دەبێ پیاو بن. ئەوان هیچ لێدوانێکی ئایینیان سەبارەت بە ژنان نەدۆزییەوە بەشداری کاری سیاسیان بکات. لەجیاتی ئەوە ئاماژەیان کردە سەر ئەو تایبەتمەندییانەی کە لە جیاوازییە بێمەرجە بایۆلۆژیکە ڕەگەزییەکانەوە سەرچاوە دەگرن. تۆماس لوکوێرە بەپێی دۆکیۆمێنتە پزیشکییەکان ئەمەی هێنایە ناو تیۆرە سیاسییەکانەوە؛ ڕاستینەی بایۆلۆژی جێگای ڕاستینەی هیرارکییە فەرمانپێدراوەکانی پەروەردگار یان دابونەریتە کۆنەکانی وەک بنەمایەک بۆ خوڵقاندن و دابەشکردنی هێز لە پەیوەندی نێوان پیاوان و ژنان گرتبۆوە. (Laqueur, 2003, p. 193) تەنانەت گەر سەیری بانگەشەی فیلۆسۆفە سەرەکییەکانی سەردەمی ڕۆشنگەریش بۆ ئازادی و هاوشانی مرۆڤ بکرێ دەبینرێ پرسی ژنیان بە ئاراستەی سیکیۆلاریستیەوە نەخستۆتە ناو تەوەری باسەکانی خۆیانەوە.\nئەم مژارە لە سەردەمی شۆرشی فەرەنساوە ئاقارێکی دیکەی بڕی؛ لە کاتێکدا شۆرشگێرانی فەڕەنسی هەوڵی دەستەمۆکردنی کڵێسای کاتۆلیکیان دەدا، ژنانیان لە میتینگە سیاسییەکان دوور کردەوە؛ ئەم کردەوەیەش لەسەر بنەمای بایۆلۆژیی ژنان ڕاوەستابوو. ئەو ئەرکە تایبەتیەی ژنان بە هۆی سروشتی خۆیانەوە بایەخیان پێدەدا پەیوەندیدار بە ڕێکوپێکی و تەکوزی کۆمەڵگا بوو. بە بڕوای ئەوان تەکوزی کۆمەڵگا دەرەنجامی جیاوازی نێوان ژن و پیاوە و هەر ڕەگەزێک بۆ ئەو کارەی بۆی گونجاوە دانراوە. مەبەست لەم ئاماژەیە ئەوەیە سێکیولاریزم لەو ساتە سەرەکییەی خۆیدا، لە هەر دوو فۆرمی دیموکراتیک و کۆماریخوازییەکەیدا، هاوشانی نەبەخشیە ژن و پیاو. جیاوازی ڕەگەز وەک زەمینەیەکی لەبار و ڕەوایی پێبەخشراو بۆ ناهاوشانی سەیرکرا. هەر بۆیەش لەناو چێوەیەکی سیکیۆلاریسیتیدا جیاوازی ڕەگەزەکان بوو بە جیاوازی سیاسی. جیاوازی ڕەگەزی، جیاوازی نێوان ئازادی و دەستەمۆبوون و گوێڕایەڵی بوو. هەر لە ئەمەریکاش تا ساڵی ١٩٢٠ ژنان مافی دەنگدانیان نەبوو و سەرەرای ئەوەی لە شۆرشی فەرەنساوە کڵێسا وەک ژێر دەستی دەوڵەت دانرا؛ ئەو یاسایەی ئەمڕۆ وەک laïcitéدەناسرێ تا ساڵی ١٩٠٥ پەسەند نەکرا و ژنان تا ساڵی ١٩٤٤ مافە مەدەنییەکانیان بەتەواوی پێ نەبەخشرا .(Fessenden, 2013, p. 32)\nئەم ڕەوتە لە بەستێنی جیاوازی دیرۆکی و جوگرافیدا ڕەنگە ئاقاری دیکەی بەخۆوە گرتبێ. هەر بۆیەش ناکرێ ئەم ڕەوتە وەک ڕەوتێکی نەگۆڕ سەیر بکرێت. ئەمە چەند خاڵی سەرەکی بۆ تێفکرین بە دوای خۆیدا دێنێ. یەکەم؛ شێوازی فۆڕماسیۆنی دەوڵەت لە ڕۆژئاوا و کێشە و ململانێ بۆ هێز و دەسەڵات، واتە کاریگەرییەکانی تایبەتیکردنی ئایین پێویستیان بە تێڕامان هەیە. دووەم؛ بڵاوبوونەوەی ئایدیالە سێکیولارەکان لە هەموو شوێنیکدا. مێژووی سێکیولاریزاسیۆن لە ڕۆژئاوادا پەیوەستە بە وەدیارکەوتنی دەوڵەت-نەتەوە و جیابوونەوەی سیاسەت لە دەوڵەت. لە کاتیکدا ڕۆژئاواییەکان ئامانجیان ئەوە بوو کێشە و ململانێ گروپی و تاییفیەکانی خۆیان بە مەبەستی ئەوەی دەسەڵاتی سیاسی لە دەستی قەشە و مەلاکان دەربێنن و لە دەرەوەی گۆڕەپانی سیاسەتە نەتەوەیی و نێونەتەوەییەکان داێبنێن و هەر لەم ڕێگایەوە هێزی کڵێسا بخەنە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەت. ئەمە لە مێژووی دەوڵەت لە ڕۆژئاوادا وەک نیشاندانی پەیوەندی دامەزراوەکانی کڵێسا و دەوڵەت و بە ئاماژەیەکی زۆر کەم بە پەیوەندی نێوان ژن و پیاو ناسراوە.\nلەسەر ئەم بنەمایە دەکرێ ئاماژە بکرێتەوە سەر دواڵیزمێ پانتایی گشتی-پانتایی تایبەت و لێرە جیاوازی سیاسەت لە ئایین. سێکیۆلاریزم لە سەدەی ١٩ بە دواوە کە خۆی وەک دیسکۆرسێک نیشاندا، خۆی لەسەر بنەمای تێگەیشتنەکانی پێشوو بە جۆرێک ئۆرگانیزە کرد کە ئایین ڕەت کاتەوە یان ئایین وەک پاشماوەی نەریتە پێشووەکان نیشان بدات. ئەمە گەیشتە ئەو ئەنجامەی پانتایی گشتی لە پانتایی تایبەت جیا بکرێتەوە، ئایین لە سیاسەت جیا بکرێتەوە، جیاوازی نێوان دوو چەمکی نەریت و مۆدێرن، دەوڵەت لە بنەماڵە، پیاوەتی لە ژنێتی و نێر لە مێ. بەڵام ئەوەی خاوەن گرینگییە هیچ کام لەم جیاکارییانە هەڵگری هاوشانی ڕەگەزی و جێندەر نەبوون، بە پێچەوانەوە بناخەیان لەسەر ناهاوشانی دوو ڕەگەز و دوو جێندەر دادەنا. قەبوڵکردنی ناهاوشانی بەم شێوازە، تەنیا بەردەوامی کێشەکانی پێشوو نەبوون. بەڵکوو جیاوازی ڕەگەزیی بە مەبەستی ڕەوایی بەخشینی ڕێکخراوەی کۆمەڵایەتی و سیاسی کۆمەڵگای نوێ بوو .(Scott, 2018, p. 25) واتە ئەمە دیسکۆرسێکی داهێنراوی نوێ لەلایەن مۆدێرنیتی بوو. جیایی ئایین لە دەوڵەت ئایینی دەکردە چەمکێکی ژنانە و تایبەت و بە داکۆکیکردن لەسەر لایەنی هەست و سۆزی ژنان بە بەراورد لەگەڵ لۆژیک و عەقڵی پیاوانە، ژنانی دەبردە ناو بەرەی ئایینەوە. هەر بۆیەش لە ساڵانی دەسپێکی سەدەی بیستەمدا دەبینین ژنان زۆر کەم کەوتنە ناو پانتایی گشتی، یان سیاسەت و ئابووری. زۆرتر لە ناو ماڵەکان و لەناو کڵێسا پێگەی سروشتی خۆیانیان پاراست. ئەم جیاکارییە بەتەواوی لەگەڵ نۆرمەکانی ژیانی بۆرژوازی و شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری لە سەدەی نۆزدەوە گونجانی هەبوو.\nهەر بۆیە سەبارەت بە پەیوەندی نێوان سیکیۆلاریزم و ژن، بە پێچەوانەی زۆرێک لە پیشگریمانە باوەکانی لای خۆمان، پێویستە پرسیارێکی سادە و ساکار بێتە ئاراوە؛ هۆکارەشی ڕەنگە ڕوون بێ. پۆڵێنبەندییەکانی پیاو-ژن، نێرینە- مێیینە، دوو لایەنەن و لەناو بەستێنی تایبەت بە خۆیاندا، لەناو [پرۆسەی] نەتەوەسازی، شوناس، پەروەردەی ئایینی و بزاڤە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکاندا پێناسە دەکرێن .(Scott, 2018, p. 179) جێندەر، ڕەگەز و سێکسوالیتی دەستەواژەگەلێکن بە هۆی ئەوەی ئاماژەیەکن بۆ کێشە سایکۆلۆژییەکان مانای نەگۆریان نییە. جێندەر ڕۆڵی کۆمەڵایەتی خۆی لەسەر بنەمای پێویستییەکانی جەستەی فیزیکییەوە پێناسە ناکات، بەڵکو هەوڵدانێکی دیرۆکی و کولتورییە بە مەبەستی دەستەبەرکردنی تۆڕێکی جێگای تێڕامان بۆ ڕەگەز لە سەروی ڕەگەز و جەستە. دەسەڵات یان سیستەمە سیاسییەکان- ئایینی یان سێکییولار- بە مەبەستی ڕەوایی بەخشینی نابەرابەری هێز و دەسەڵات، لەسەر ئەم خاڵە پێداگری دەکەن کە جێندەر بابەتێکی نەگۆڕە. هەر ئەمەش وا دەکا جیاوازییەکانی ڕەگەزی بە شێوازێکەوە سەقامگیر بکرێن تاکو پەیوەندییەکانی سیاسەت و ڕەگەز باسیان لەسەر نەکرێت.\nئەم تێڕوانینە دژەباوە سەبارەت بە سێکیولاریزم لەم چەند ساڵەی دواییدا بە بنەماگرتنی میتۆدۆلۆژیای فوکۆ، بەرهەمەکانی تەلال ئەسەد، سەبا مەحمود و جۆن واڵاک سکۆت هەوڵیان داوە تێروانینێکی دژەباوی کولتوری ڕۆژئاوا سەبارەت بە پەیوەندی ژن و ئایین و سێکیۆلاریزم پێشکەش بکەن، سەرەڕای ئەوەی ئەم تێڕوانینە دەکەوێتە ناو چێوەی خوێندنەوەیەکی ئۆریەنتالیستی و بێگومان ڕەنگە هێزەکۆنەپارێزەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەکاری بێنن، بەڵام لەبەر ئەوەی دەتوانێ تێگەیشتنی ئێمە سەبارەت بە ڕەوتی بیچمگرتنی سێکیۆلاریزم و ڕۆڵی ژنان، جەختکردنەوە لەسەر لایەنی ژنانە بەڕوونی نیشان بدات و ببێتە هەوێنی خوێندنەوەیەکی واقعیانەتر سەبارەت بە سیکیۆلاریزم، خاوەن گرینگی بێ، بە تایبەت گەر ڕۆڵی ئایینی سەدەی ٢٠-٢١ واتە سەرمایەداری لەسەر ژنان و وردبونەوەیان لەسەر جەستەی ژن وەک ئامرازێکی بەرهەمهێنان و وەک کاڵایەک زەق بکرێتەوە. بۆ نموونە؛ کاتێک دەبینین لە سەدەی ٢١، لانیکەم لە بەشێکی زۆری ڕۆژئاوا جیاوازی نێوان پانتایی گشتی و تایبەت لەناو چووە و ئەو وێنایەی لە ژنانی ڕۆژئاوایی نیشان دەدرێت بەتەواوی لە بواری جەستەوە ئازادە، ئەمە دەبێتە پێوەرێک بۆ سێکیۆلاریزم؛ بەڵام ڕوون نییە دەستەواژەی دیموکراسیی سێکسی، هەوڵوێستەی دژە ئایین و کراوەبوونی جەستە چۆن دەتوانێ ببێتە مایەی هاوشانی؟ هەر بۆیە ئەم ڕوانگە دژە باوە سەبارەت بە سێکیۆلاریزم، ناتوانێ قەبوڵی بکات چەمکی ئازادی ڕەگەزی، بە ئاکام گەیشتنی ئازادییەکی یونیڤیرساڵ بێ، بەڵکو دەتوانێ وەک ڕوونکراوەییەکی مێژوویی، وێنەی چینی ناوەندی ئەوروپی لە ئازادی بێ کە ناتوانێ وەک حەتمیەتێک وەدیهێنەری هاوشانی و بەرابەری بۆ ژنان بێ.\nلە نێوان نەریت و سێکیولاریزمدا؛ کوشتنی ژنان لەسەر شەرف\nلەسەر بنەمای ئەم تێروانینە ئاماژە پێکراوانە، جەستەی مرۆڤ بەگشتی و جەستەی ژن بە تایبەت، ئۆبژێکتێک بووە بەردەوام ئایین و سیاسەت بە مەبەستی سەپاندنی هێز و دەستەمۆکردن، جەختیان لەسەر کردووە و گرینگیان پێداوە. هەر لەم ڕووە دەکرێ جەستە وەک وەرگری مانای کۆمەڵایەتی و سیمبۆلی کۆمەڵگا بناسرێت و جەستەی مرۆڤ وەک وێناکردنێک دابنرێت کە زۆر بەهاسانی ئامادەی وەرگرتنی سیستەمە کۆمەڵایەتییەکان بێ. لەسەر ئەم بنەمایە جەستە لە سەرووی هەموو شتێکەوە میتافۆرێکی کۆمەڵایەتییە. ئەو کاتەی مرۆڤ و بە تایبەت ژن لە دەرەوەی کۆدە کۆمەڵایەتی یان سیاسییەکاندا هەڵسوکەوت دەکا ئەوە جەستەی کۆمەڵایەتی گوشار دێنێ جەستەی فیزیکی چۆن بناسرێت، چۆن ئەزموون بکرێت و چۆن لە ڕێگای گوشاری جەستەی کۆمەڵایەتی سەرلەنوێ نۆرم و بایەخە باوەکان ڕەچاو بکات. گەر لەسەر بنەمای ئەم تێفکرینە و بە لەبەرچاوگرتنی بوونی سیستەمێکی کەم و زۆر سێکیولار-سیاسی لە کوردستاندا پرسی ژن و بە تایبەت کوشتن و ئەشکەنجەدانی ژنان وەک سیاسەتی جەستە تاوتوێ بکرێت بە چ ئاکامێک دەگەین؟\nڕەنگە گرینگترین بابەتێک کە لەم ناوەدا بتوانێ هەر دوو تێڕوانینی ئەم وتارە، هەم کوشتنی ژنە ساحیرەکان و هەمیش ڕوانینی دژە باوە بۆ سێکیولاریزم لە هەرێمی کوردستان وەڵام بداتەوە. کوشتنی ژنان لەژێر ناوی ناموس یان شەرەف بێ، کردەوەیەکی کەم و زۆر هاوشێوە لە بەستێنێکی کەم و زۆر سێکیولار جەستەی ژن وەک نیشانەی تاوان دەخاتە ژێر کاریگەری خۆی و بەردەوام لە ڕێگای دابونەریت، تێڕوانینی پیاوانە، کۆد و یاسا کۆنەکان بەڕێوەی دەبات و یاسای بە ڕواڵەت سێکیولاریش لە کۆتاییدا بە سازانی دەرەوەی یاسا دەخرێتە پەراوێزەوە. بێ هیچ گومانێک کوشتنی ژنان لەژێر ناوی شەرەف یان ناموس، نیشاندەری سیاسەتی دابونەریت، کۆد و یاسا ئایینییەکان و دۆخی ئابووری بووە، واتە سیاسەتێک کە کاریگەری تایبەتی لەسەر تەواوی جەستەی ژن هەبووە.\nبەپێی راپۆرتێکی بڵاوکراوە لە لایەن دەزگای خێرخوازیWADI ئەو هۆکارانەی دەبنە مایەی کوشتنی ژنانی هەرێمی کوردستان لەژێر ناونیشانی کوشتنی شەرەف، بریتین لە بەشودانی زۆرەملێ، نەخوێندەواری، بەشودان لە سەردەمی منداڵی .(Abbas, 2011, p. 68) لەژێر تیشکی تێروانینەکانی ئەم وتارە، دەکرێ هەرکام لەم کردەوانە وەک سیاسەتێکی جەستەیی ئاماژەیان پێ بکرێت ڕەگەزی ئافرەت بە هۆی جەستەیەوە دەخاتە پەراوێزەوە یان تووشی ئازاری سایکۆلۆژیک یان جەستەیی دەکات یان وەک کاڵایەک سات و سەودای خۆی بەسەردا دەکات. نەریتی ژن بە ژنە وەک چەشنە بازرگانییەک لەگەڵ جەستەی ژن ڕوونترین بەڵگەی ئەم کردەیەیە.\nبەپێی ئەو توێژینەوانەی لە ڕۆژهەڵاتی ناڤینەكه‌وە سەبارەت بە کوشتنی ژنەكان لەژێر ناوی شەرەف یان ناموسەوە ئەنجامدراون و وەک بەشێک لە کاریگەری هێزی نەریت لەسەر جەستەی ئافرەتانەوە خوێندراوەنەتەوە، پەیوەندییەکی تووندوتۆڵ لە نێوان بەشودانی زۆرە ملی و کوشتنی ناموسی نیشان ئەدەن. بەڵام ناکرێ ئەم کردەوەیە بۆ سەر تاقە یەک هۆکار دابەزێنرێت. زەقبوونەوەی جەستە لەناو کۆمەڵگا و ویستی کوشتنی، تەنیا وەک دەرەنجامی توندوتیژییەکی تایبەت نابینرێت، بەڵکو ئەمە دیاردەیەکی جیاوازە و لەناو پارامێترەکانی خۆیدا دەژیت.\nپلاكات: بیست ساڵ له حكومڕانی هه‌رێم و بیست هه‌زار ژنی كوژراو و بیست هه‌زار ژنكوژی ئازاد – سه‌رچاوه ویكیپیدیای كوردیی\nئەم جۆرە کوشتنە بەپێی بڕیاری لە پێشینە و گەڵاڵە داڕێژراوی گشتی ئەنجام دەدرێت و لە بەرژەوەندی بەردەنگێکی تایبەتدایە. میکانیزمەکانی ناموس و شەرەف وەک دیاردەی کۆمەڵایەتی لەسەر بنەمای دەنگۆ و قسەوباسی خەڵکی بەڕێوەدەچن و هەر ئەمەش وا دەکا جەستە لە کاتی لە دەستدانی شەرەف ببێتە مایەی شەرمی گشتی، هەر بۆیە لە جێگایەکی خاوەن مەعریفەی گشتی بەربڵاو سەبارەت بە ڕیسوایی و بێئابڕوویی، گەڕانەوەی ئابڕوو و حەیا دوو گروپ وەک بەردەنگی سەرەکی خۆی وەردەگرێ. یەکەم؛ ئەندامانی ئەو کۆمەڵگایەی ئاگاداری بێ شەرەفی جەستە هەن پێویستە سەرلەنوێ بایەخەکانی بنەماڵەیی بگەرێننەوە؛ دووهەم پێویستە جەستەکانی‌تر بۆ پرینگانەوە لەکردەوەی لەم چەشنە چاوترسێن بکرین. ڕادەی تیگەیشتن و مەعریفەی کۆمەڵگا لە گەڕاندنەوەی شەرەفی لە کیسچووی جەستە لە ڕێگای تووندوتیژی، تێگەیشتنی کۆمەڵگا لە شەرەفی گریمانە بۆ کراوی لەدەستچووی خۆی نیشان دەدا.\nلەلایەکی‌ترەوە، سەیرکردنی هەندێک لە دیمەنەکانی کوشتنی ئافرەتان نیشانی دەدا جەستە پێویستە بێتە ناو کایەیەکی گشتییەوە، بۆیە زۆر جار کوشتنەکە لە جێگایەکی شاراوە ئەنجام نادرێت، بەڵکوو لەناو مێژووی توندوتیژییەکی گشتیدا بەڕێوە دەچێ. جەستە وەک ئەکتەرێک کە دەبێ لینچ بکرێت، گەورەترین ڕۆڵ دەگێرێت بەڵام ئەم ڕۆڵە ڕۆڵێکی پاسیڤە، بەڕێوەچوونی ئەم کردەیە گشتییە، وەک شانۆیەک وایە، یەکڕیزییەک لەناو توێژی زۆردارەوە بەدی دێنێت، سزای هەر جەستەیەک دەدات گوێڕایەڵ نەبێت، سزای هەر جەستەیەک دەدات سەرپێچی کردبێت، ئەم کردە گشتییە بە مەبەستی گەڕاندنەوەی نۆرم و بایەخەکانی خاوەنی سەرەکی جەستەیە لە هەمبەر هەر دەستەمۆنەبوونێک. چونکە جەستەی ئافرەت بەشێک لە دارایی پیاو سەیر دەکرێت، یان بە زمانی بۆردیۆیی، خواستی وەدەستهێنانی سەرمایەی سیمبولیک یان سەرمایەی کۆمەڵایەتی کەم و زۆر، کاتێک دەلوێ کە ژنان وەک دارایی پیاو سەیر بکرێن و لە هەر چەشنە دزی یان گومانێک بپارێزرێن، یان بتوانن سەرمایەیەکی سیمبولیک بەرهەم بێنن. لەم ناوەشدا جەستە تەنیا لە ڕێگای گوێڕایەڵی بۆ نەریت، کۆدە ئایینییەکان و پاکی دەتوانێ وەک سەرمایەیەک سەیری بکرێت.\nتەنانەت لە ڕوانگەیەکی دیکەوە، چەمکی شەرەف یان ناموس، خۆی نیشاندەری جەمسەربەندی هەندێک کڵێشەیە کە لەسەر بنەمای جەستەی ئافرەتەوە ڕوونراوە. گەر بە تێڕوانینێکی ئەدەبییەوە سەیری بەکارهێنانی ئەم چەمکە بۆ ژنان بکرێت ئەوە نیشاندەری چەشنە پاسیڤ بوونیکە؛ گوێڕایەڵی، پاکی، سەبر و دەستەمۆبوونێکی زۆرتر و خزمەتگوزاری زۆرتر لە بنەماڵە و بۆ بنەماڵە دەنوێنێتەوە. بەڵام کاتێک ئەم چەمکە بۆ پیاو بەکار دێت بێگومان مانای پۆزەتیڤ بە خۆیەوە دەگرێت و وەک بە جموجۆڵبوون، بڕوابەخۆبوون، بەهێزبوون خۆی دەنوێنێتەوە. گەر ژن ناموس یان شەرەفی خۆی لەدەست بدات، ئەوە لەدەسچوونێکی هەتاهەتاییە، بەڵام گەر پیاو ناموس یا شەرەفیشی لە دەست بدات، ئەوە دەتوانێ سەرلەنوێ قەرەبوی کاتەوە و ببێتە جێگای شانازیش. بۆیە دەکرێ بۆ هۆکارەکانی توندوتیژی سەبارەت بە ژنان، زمانیش وەک نواندنەوەی بەشێک لە جیهانی جەستەیی مرۆڤی کورد تاوتوێ بکرێت.\nهەوڵی سەرەکی ئەم وتارە نیشاندانی بەردەوامی و دابڕانێک لە تێگەیشتنەکانی ئێمە سەبارەت بە پەیوەندی جەستەی ژن و سێکولاریزم هه‌بوو. بەم پێشگریمانە سەرەکییە کە لە بنەڕەتەوە ژن لەناو ئایینییە جیاوازەکانەوە بە هۆی جەستەیەوە کەوتۆتە ژێر کاریگەری و لە لایەکی دیکەشەوە بە پێچەوانەی تێڕوانینی باو سیکیۆلاریزم نەیتوانیوە وەک پێویست ژنان لە پانتایی گشتیدا بکا بە خاوەن ماف.\nسەرەڕای ئەوەی لە قۆناغە جیاوازە مێژووییەکانیدا ژنان بەرەنگاری ئەم دۆخە بوونەتەوە بەڵام لە سەردەمی مۆدێرنەشدا بەشێک لە زانستە کۆمەڵایەتییەکان سەرلەنوێ بەرهەم هاتنەوەی نەریت و کۆد و یاسای پیاوسالارانەیان لێ کەوتۆتەوە. تەنانەت سێکیولاریزم کە بەلای زۆر کەسەوە وەک تاقە دەرفەتێک بۆ هاوشانی ژن و پیاو سەیرکراوە، بەپێی هەندێک وردەکاری و سەرنجی زۆرتر نەیتوانیوە بەتەواوی وەدیهێنەری ئەم مافە بۆ ژنان بووبێت. جەستەی ژن لەناو ئایدۆلۆژیا جیاوازەکاندا بۆتە مایەی هەڵاواردن و وای کردووە ژن بە هۆی جەستەی بەردەوام لە پانتایی گشتی دوور کەوێتەوە.\nلەم ناوەدا ئەوەی لە ڕووی خوێندنەوەیەکی ئەزموونکارانە دەتوانێ بۆ ژنان خاوەن گرینگی بێ، تێگەیشتنی ئەم ڕاستییەیە لەناو سیاسەتدا هێز بەردەوام مەیلی پاوانخوازانەی هەیە، سێکیولاریزم توانیویەتی وەک جیایی ئایین لە دەوڵەت دەرفەتێک بۆ هاوشانی لە نێوان ژن و پیاو بەدی بێنێ، بەڵام سێکیولاریزم وەک دیسکۆرس نەیتوانیووە مەودای پان و بەرینی ناهاوشانی نێوان ژن و پیاو پڕ بکاتەوە، بۆیە پێویستە بەرپرسیارێتی سەرەکی چارەسەرکردنی کێشەی ژن بەدەستی ژنانەوە، بە نوسینی ژنانە و ڕێکخستنبوونی ژنانەوە بەڕێوە بچێت. ئەگەر تەنیا وشەی ژنانە بتوانێ بە باشترین شێواز تەعبیر لە جەستەی ژنانە، بیری ژنانە و جیهانی ژنانە بکات. لایەنێکی دیکەی ئەم پەزڵە؛ گۆڕینی جیهانی پیاوانە. دیسکۆرسی سێکیولاریزم نیشانی داوە زۆر جار پیاوان ئەم تیڕوانینەشیان هەر بە مەبەستی هێز و باڵادەستی خۆیان، بە جۆرێکی بەبه‌لاڕێداچوو نیشانداوە.\n-Abbas, M. M. I. &. T. ed., 2011.Honour, Violence, Women and Islam. New York: Routledge.\nAhlbäck, T., ed., 2011.Religion and the body. Pargas, Finland: Donner Institute for Research.\nCrandall, B., 2012.Gender and Religion: The Dark Side of Scripture. 2 ed. london: Continuum International Publishing Group.\nFederici, S., 2004.Caliban and the Witch: Women, The Body And Primitive Accumulation. Brooklyn: Autonomedia.\nFessenden, L. E. C. &. T. ed., 2013.Religion,The secular and the politics of Sexual difference. NEW YORK: Columbia University Press .\nLaqueur, T., 2003.Making Sex: Body And Gender From The Greeks to Freud. 3 ed. Cambridge: Harvard University Press.\nMonro, S., 2005.Gender Politics. l.:Pluto Press.\nScott, J. W., 2018.sex and secularism. New Jersey: Princeton University Press.\nShilling, C., 1993.The Body and Social Theory. London: SAGE Publications Ltd.\nFoucault, M. 1977. “The Eye of Power.” In Power/Knowledge, edited by C. Gordon, 55–62. New York, NY: Pantheon.\nBeasley, C. (1999) what is Feminism? An Introduction to Feminist Theory.London: Sage.\n دکتۆرای هزریی سیاسی\nSerpent and the Goddess\nVerband fürKrisenhilfe und solidarische Entwicklungszusammenarbeit\nئه‌م بابه‌ته له كولتور مه‌گه‌زینی ژماره ٥ دا بڵابۆته‌وه\nكولتور مه‌گه‌زین – ژماره ٥


جۆن بۆڵتۆن: ئەردۆغان كاریگەری گەورەی لەسەر ترەمپ هەیە\n19/06/2020 1423 جار خوێندراوه‌ته‌وه\nکتێبەکە نوێیەکەی جۆن بۆڵتۆن، راوێژكاری پێشووی ئاسایشی نیشتمانی ئەمریكا بەر لەوەی بڵاو بكرێتەوە گەیشتە بەردەستی (ئەحواڵ)، کتێبەکە لە 577 لاپەڕە پێكهاتووە، باس لەوە دەكات كە رەجەب تەیب ئەردۆغان سەركۆمار، كاریگەری گەورەی لەسەر سیاسەتی ئەمریكا لە سوریا و ناوچەكانی دیكەدا هەیە.\nئەم کتێبە كە چاوەڕێ دەكرێت هەفتەی داهاتوو چاپ بكرێت، بە فەرمانی بە پەلەی كۆشكی سپی هەوڵی ئاستەنگ كردنی دراوە، تیایدا بۆڵتۆن چەندین مەسەلەی هەستیاری دەوروژێنێت.\nلە کتێبەکەدا هاتووە، ئەردۆغان زوو بە زوو پەیوەندی بە ترەمپ كردووە. هەروەها تابڵۆیەك دەكێشێت و تیایدا دەردەكەوێت كە ئەنقەرە لە بەدەستهێنانی داواكاریەكانی كاریگەری هەبووە.\nهەر بەگوێرەی پەرتووكەكە ئەردۆغان، لە مەسەلەی گەڕاندنەوەی فەتحولڵا گولەن بۆ توركیا كە تاوانبارە بە ئەنجامدانی كودەتا، هەروەها لە مەسەلەی شكاندنی گەماڕۆی سەر ئێران لە نێوان ساڵانی 2011 – 2016، راگرتنی لێپرسینەوەی ئەمریكا لە هاڵك بانك سەركەوتوو نەبووە.\nبۆڵتۆن، لە لاپەڕە 191 پەرتووكەكەی، دەربارەی گفتوگۆی ئەردۆغان – ترەمپ لە 1 كانوونی یەكەمی 2018 لە وڵاتی ئەرژەنتین و بەڵێنی ترەمپ بۆ هاوتا توركەكەی سەبارەت بە هاوكاریكردنی توركیا لە دۆسیەی هاڵك بانك دەڵێت:" ئەردۆغان نووسراوێكی دایە ترەمپ كە لەلایەن نووسینگەیەكی یاسایی ئامادەكراو، داوای لێدەكات لێدوانێك بدات و تیایدا ئاماژە بەوە بكات كە ترەمپ بە پێشێڵكردنی گەماڕۆكانی سەر ئێران لەلایەن هاڵك بانك باوەڕ ناكات. لەو كاتەی كە من لەوێ بوو، ترەمپ پرسیاری لێكردم كە ئایا قسەم لەگەڵ (مات واتێكێر) سەرۆكی داواكاری گشتی ئەمریكا كردووە یان نا؟ دواتر ترەمپ رووی قسەكانی كردە ئەردۆغان، جەختی لەوە كردەوە كە ئەوەی لەدەستی بێت دەیكات، بەڵام دادوەرانی ناوچەی باشوور، لەلایەن ئەو دانەمەزراون، بەڵكو لە سەردەمی ئۆباما دامەزراون، كاتێك ئەو دادوەرانە ماوەی دەستبەكاربوونیان تەواو دەبێت هەوڵی چارەسەركردنی كێشەكە دەدات".\nبۆڵتن وەڵامەكەی ترەمپ بۆ ئەردۆغان بە " قسەی قۆڕ " بەناو دەكات، پێیوایە ئەگەر ئەم (دادوەرانە) لە جیاتی هەشت ساڵەی سەردەمی سەرۆكایەتی ئۆباما لە هەشت ساڵی سەرۆكایەتی ترەمپیش دەستبەكاربن، هەمان بڕیاریان دەدەن. چونكە ئەوانە كارمەندی وەزارەتی دادن. ترەمپ ویستی وەكو پێش بیست ساڵ لەمەوبەر لەو كاتەی ئەردۆغان سەرۆك شارەوانی ئیستانبۆڵ بووە خۆی بەدەسەڵاتدار و خاوەن هەژموون نیشان بدات و گووتی:" دیموكراسی وەكو شەمەندەفەر وایە. لە كامە وێستگە ویستت سواری دەبی، لە كوێ ویستت دادەبەزی".\nبەگوێرەی بۆڵتۆن دواتر ترەمپ بەم شێوەیە درێژەی بە قسەكانی داوە:" ناخوازم شتێكی خراپ بێتە سەر ئەردۆغان یان توركیا. دواتر ئەردۆغان گازاندەی لە هێزە كوردیەكانی توركیا كرد و داوای كرد فەتحولڵا گولەن بگەڕێندرێتەوە توركیا".\nهەر بە گوێرەی بۆڵتۆن:" ترەمپ گووتی لە ئەگەری گەڕاندنەوەی گولەن بۆ توركیا تەمەنی تەنیا یەك رۆژ دەبێت توركەكان پێكەنین و گوتیان: لە توركیادا سزای لە سێدارەدان نەماوە، بۆیە پێویست ناكات نیگەران بن. هەر چۆنێك بێ كۆبوونەوەی دوو قۆڵی كۆتایی پێهات. ترەمپ بە بیانووی لەگەڵ سەرۆكی دیكە كۆبوونەوەی هەیە ئەم شوێنەی بەجێهێشت".\nچەند مانگێك بەر لەم كۆبوونەوەیە، ئەردۆغان سەبارەت بە كۆبوونەوەی ترەمپ - پۆتین لە تەمموزی 2018 دا لە هلسنكی، تەلەفۆنی بۆ ترەمپ كرد رایگەیاند كە قەشەی ئەمریكی كە دوو ساڵ و نیو لە توركیادا زیندانیكرا پەیوەندی لەگەڵ فەتحولڵا گولەن هەیە.\nئەردۆغان بەهۆی كڕینی سیستەمی (ئێس 400) لە روسیا و چاوەڕێكردنی بڕیاری قەدەخەكردنی فرۆشتنی (ئێف 35) بە توركیا لەلایەن كۆنگرێسەوە ترسی لێ نیشتبوو.\nئەگەر ئەم یاسایە قەبوڵ بكرێت، هاوشێوەی روسیا كە لە ساڵی 2017 سزای بەسەر سەپێندرا، كاریگەری زیاتر لەسەر توركیا بەجێدێڵێت. زۆرشت هەبوو كە ئەردۆغانی نیگەران دەكرد.\nلە لاپەڕە 185 دا بۆڵتۆن پەیوەست بە پەیوەندی ترەمپ لەگەڵ ئەردۆغان دەربارەی قەشە بڕۆنسۆن دەڵێت:" ئەوەی ترەمپ داوای دەكرد زۆر روون بوو وەكو ئەردۆغان بەڵێنی داوە كە بڕۆنسۆن ئازاد دەكرێت و رێگای دەدرێت بگەڕێتەوە ئەمریكا. ئەردۆغان لەمبارەیەوە دەیگووت: تەنیا پڕۆسەی دادوەری توركیا ماوە، ئیتر بڕۆنۆسۆن لە زینداندا نیە، لە ئزمیر لە ماڵیك دەستبەسەرە. ترەمپ گووتی ئەمە زۆر بێ سوودە، چونكە دەیویست ئەردۆغان پێی بڵێت كە ئەوەندە نەماوە بڕۆنسۆن ملی رێگا بگرێت و بگەڕێتەوە ماڵەكەی خۆی لە ئەمریكادا.\nترەمپ باسی دۆستایەتی خۆی لەگەڵ ئەردۆغان كرد، بەڵام ئەگەر بڕۆنسۆن نەگەڕێتەوە ئەمریكا، پەیوەندی ئەمریكا – توركیا تووشی كێشەی قوڕس دەبێت و راستكردنەوەیان مەحاڵ دەبێت.\nوەرگێڕانی: هێمن خۆشناو


بەهۆی کۆرۆنا 55 رۆژنامەنوس گیانیان لەدەستداوە - پرس میدیا\nHome جیهان سڵایدشۆو کۆرۆنا هەواڵ بەهۆی کۆرۆنا 55 رۆژنامەنوس گیانیان لەدەستداوە\nبەهۆی کۆرۆنا 55 رۆژنامەنوس گیانیان لەدەستداوە\nپرس میدیا 5/02/2020 02:11:00 م جیهان, سڵایدشۆو, کۆرۆنا, هەواڵ,\nلەوەتەی ڤایرۆسی كۆرۆنا سەری هەڵداوە، تا ئێستا 55 رۆژنامەنووس لە 23 وڵاتی جیهاندا گیانیان لەدەستداوە.\nرێكخراوی پی ئی سی لە بەیاننامەیەكدا ئاماژەی بەوەداوە كە لە مانگی ئاداری رابردووەوە تا ئێستا 55 رۆژنامەنووس لە 23 وڵاتی جیهاندا بەهۆی روماڵكردنی هەواڵ و زانیارییەكانی ڤایرۆسی كۆرۆناوە، تووشی ڤایرۆسەكە بوون و بەو هۆیەوە گیانیان لەدەستداوە.\nهەروەها ئاماژەی بەوەشداوە، بەهۆی بوونی ڤایرۆسی كۆرۆناوە، رۆژنامەنووسان ڕووبەڕووی مەترسییەكی گەورەی تەندروستی بوونەتەوە و بەهۆی روماڵكردنی بەردەوام بۆ ڤایرۆسەكە و سەردانی نەخۆشخانە و چاوپێكەوتن لەگەڵ پزیشك و پەرستار و لێپرسراوان و شارەزایان و زانایانی بواری تەندروستی لە ریزی پێشەوەی ئەو كەسانەن كە مەترسی توشبوون بە ڤایرۆسەكەیان لێدەكرێت.\nرێكخراوەكە ئەوەشی روونكردووەتەوە، كە وڵاتی ئیكوادۆر بە بوونی 9 حاڵەتی گیان لەدەستدانی رۆژنامەنووس لە رێزبەندی یەكەمی وڵاتانی جیهانە و دوای ئەویش ئەمریكا بە بوونی 8 حاڵەت و بەرازیل بە 4 حاڵەت و هەریەكە لە بەریتانیا و ئیسپانیا بە 3 حاڵەت دێن.\nهاوكات داواشی لە رۆژنامەنووسان كردووە، رێوشوێنی خۆپارێزی زیاتر بگرنەبەر بۆ پاراستنی ژیانیان .\nBy پرس میدیا at 5/02/2020 02:11:00 م


ئه‌حکامه‌کانى لام.....أحکام اللام | ماڵپەری قورئانی پیرۆز\n( 1) (ألـْ)ی ناسێنه‌ر ته‌نها ده‌چێته سه‌ر ناو (اسم) ناچێته سه‌ر فیعل و حه‌رف، جا کاتێک (ألـ)ى ناسێنه‌ر ده‌چێته سه‌ر (اسم)ێک ئه‌و ناوه ده‌ناسرێ بۆ نموونه ده‌ڵێی (مدرسةٌ) واته: قوتابخانه‌یه‌ک به‌لآم قوتابخانه‌که نه‌ناسراوه، به‌لآم که (ألْـ)ی ناسێنه‌رت خسته سه‌ری گوتت (المدرسة) ئه‌وکاته ده‌ناسرێ واته قوتابخانه‌که..\n(أ) لامی قه‌مه‌ری:\nپێویسته لامی (ألْـ)ی ناسێنه‌ر (المعرَّف) ئاشکرا بکرێت ئه‌گه‌ر هات و له‌پێش ئه‌م چوارده پیته هات:\n(أ، ب، غ، ح، ج( ). ک، و، خ، ف، ع، ق، ی، م، ه).\nخه‌ڵکی وا هه‌یه کاتێک که (ألْـ)ی ناسێنه‌ر پیتی (ج)ی له‌دوا دێت لامه‌که ئاشکرا ناکه‌ن به‌ڵکو ده‌غمی ده‌که‌ن له‌گه‌لأ جیمه‌که‌دا ئه‌مه‌ش هه‌ڵه‌یه\nئه‌م چوارده پیته له وشه‌کانی ئه‌م رسته‌یه‌دا کۆده‌بنه‌وه، (إِبغِ حَجَّكَ وخَفْ عَقيمه). وه‌ک:\n(ب) لامی شه‌مسی:\nکاتێک که لامی (ألْـ)ی ناسێنه‌ر ئه‌م چوارده پیته‌ی له‌داهات (ط، ث، ص، ر، ت، ض، ذ، ن، د، س، ظ، ز، ش، ل) لامه‌که له‌گه‌ڵیدا ده‌غم ده‌کرێ به‌بێ مینگه ته‌نها له‌گه‌لأ پیتی (نون) مینگه‌ی له‌گه‌ڵدا ده‌بێت.\nتێبینی له‌لامی شه‌مسی و قه‌مه‌ری:\n١- بۆ ناسینی لامی شه‌مسی و قه‌مه‌ری له قورئاندا ئه‌گه‌ر پیته‌که‌ی دوای لامه‌که شه‌دده‌ی هه‌بوو لامی شمسیه به‌لآم ئه‌گه‌ر شه‌دده‌ی نه‌بوو لامه‌که سکونی هه‌بوو ئه‌وه لامی قه‌مه‌رییه.\n٢- بۆیه لامی قه‌مه‌ری به‌و ناوه ناوبراوه چونکه وشه‌ی (الْقمر) لامه‌که‌ی ئاشکرا ده‌کرێت، وه لامی (شمسي)ش بۆیه به‌م ناوه ناوبراوه چونکه وشه‌ی (الشمس) لامه‌که‌ی ده‌غم ده‌کرێ له‌گه‌لأ پیتى دوای خۆی.\n٣- (ألـ)ی (ألسنتكم وأَلْوانكم) ئه‌وانه (ألـ)ی ناسێنه‌ر نین به‌ڵکو به‌شێکن له ناوه‌که.\n٤- ئه‌و لامانه‌ی که‌له‌سه‌ر فیعلن ئه‌وه وه‌کو قه‌مه‌ری و شه‌مسی حساب ناکرێن وه‌ک (إلْتقى، ألْهاكم، إلْتقتا) وه هه‌روه‌ها (الـ)ی (الأسم الموصل)یش وه‌ک:\n(الّذي، الّتي، الّذِين، الَّذَينِ)\n٢- لامی ناوی خوا (لام لفظ الجلالة)\n(أ) لامی وشه‌ی (الله) قه‌ڵه‌و ده‌کرێ له‌م بارانه‌ی لای خواره‌وه:\n١- ئه‌گه‌ر هیچ پێشی نه‌که‌وت وه‌ک (الله لا إله الا هو الحي القيوم).\n٢- ئه‌گه‌ر پیته‌که‌ی پێشی سه‌ر (فتحة)ی هه‌بوو وه‌ک (قالَ اللهُ).\n٣- ئه‌گه‌ر پیته‌که‌ی پێشی بۆر (ضمة)ی هه‌بوو وه‌ک (عبدُ اللهِ).\n٤- ئه‌گه‌ر پیته‌که‌ی پێشی زه‌نه (سكون)ی هه‌بوو پێش زه‌نه‌که‌ش بۆر هه‌بوو وه‌ک: (قالُوا اللهم).\n٥- ئه‌گه‌ر پیته‌که‌ی پێشی زه‌نه‌ی هه‌بوو پێش زه‌نه‌که‌ش سه‌ر هه‌بوو وه‌ک (و إلَى الله).\n(ب) لامی وشه‌ی (الله) وه‌ک لامێکی ئاسایی ده‌خوێنرێته‌وه له‌م حاڵه‌تانه‌ی لای خواره‌وه:\n١- ئه‌گه‌ر پێش ناوی خوا ژێر (كسرة) هه‌بوو وه‌ک (بسم الله الرحمن الرحيم) وه هه‌روه‌ها ئه‌گه‌ر ژێره‌که له‌هه‌مان وشه‌شدابوو هه‌روایه وه‌ک [لِّلَّهِ ما فِي السَّمَاواتِ وَمَا فِي الأَرْضِ [البقرة : 284]].\n٢- ئه‌گه‌ر پیته‌که‌ی پێشی زه‌نه‌ی هه‌بوو پێش زه‌نه‌که‌ش ژێر هه‌بوو وه‌ک (ويُنَجّى اللهُ).\n٣- ئه‌گه‌ر پیته‌که‌ى پێشی ته‌نووینی هه‌بوو وه‌ک:\n(قوماً الله) [(قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ [الإخلاص : 1]اللَّهُ الصَّمَدُ [الإخلاص : 2]].].\n٣- لامی سکون دار له (اسم) و (فعل) و (حةرف):\n(أ) لامی سکونداری ئه‌سڵی له‌ناو (اسم)دا پێویسته ئاشکرا بکرێت وه‌ک (سلطان، سَلْسبيلا، ألسنتكم، ألفافاً، الذي، التي).\n(ب) لامی فعل ده‌بێ ئاشکرا بکرێت جا فیعله‌که رابردوو (ماضي) بوو وه‌ک (جَعَلْنا، فَالْتقى الماءُ) یا رانه‌بردوو بوو وه‌ک (يلْتقيان، يَلْتَقِطهُ) یا ئه‌مر بوو وه‌ک (قلْ).\nبه‌لآم ئه‌گه‌ر لامی فیعل ئه‌مر لام و رای له‌دوا هات ئه‌وه ده‌غم ده‌کرێن وه‌ک:\n(وقُل ربَّ ) له‌دوای ده‌غم کردن ده‌خوێنرێنه‌وه (و قُرَّبّ)\n(قلْ لا أملك) له‌دوای ده‌غم کردن ده‌خوێنرێته‌وه (قلّا أملك)\nوه هه‌روه‌ها ده‌بێ ئه‌و لامه سکون داره‌ی که به‌شێک نییه له پێکهاته‌ی وشه‌که‌و ده‌چێته سه‌ر (فعل مضارع) و ده‌یگۆڕێ بۆ شێوه‌ی (أمر) ئه‌م لامه‌ش ده‌بێ ئاشکرا بکرێت، وه به‌مه‌رجیش گیراوه که‌له‌پێش ئه‌م لامه (ثُمَّ) یا (واو) یا (فاء) هه‌بێت، وه‌ک ئه‌م نموونانه:\n[ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ] (الحج: 29) [وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ] (الحج: 29) [فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَاء] (الحج: 15)\n(ج) لامی حه‌رف ده‌بێ ئاشکرا بکرێت وه‌ک (هَلْ عسيتم-بَلْ أنتم) به‌لآم ئه‌گه‌ر لام و رایان له‌دوا هات ئه‌وکاته ده‌غم ده‌کرێن وه‌ک: (هَل لك – بل لايخافون – بَل ربّكم – بل رفعه الله).


لانه هێشتا نه‌دۆزراوه‌ته‌وهحه‌شدی شه‌عبی به سه‌گی پۆلیسی به‌دوایدا ده‌گه‌ڕێت\nدیاله، ئایاری 2019، هه‌ڵمه‌تی گه‌ڕانی هێزه‌كانی حه‌شدی شه‌عبی به‌دوای لانه ئه‌ندام-دا فۆتۆ: راگه‌یاندنی حه‌شد\nپێنج رۆژ به‌سه‌ر دیارنه‌مانی لانه ئه‌ندام-دا تێده‌په‌ڕێت، به‌ڵام هێشتا چاره‌نوسی به نادیاری ماوه‌ته‌وه و هێزه ئه‌منییه‌كانیش له نێویاندا حه‌شدی شه‌عبی، به سه‌گی پۆلیسی به‌دوایدا ده‌گه‌ڕێن.\nئه‌و هه‌ڵمه‌ته‌ی هێزه‌كانی قه‌زای خانه‌قین، دوابه‌دوای بڵاوبونه‌وه‌ی هه‌واڵی ونبونی ئه‌و كچه منداڵه هات له (كه‌ركوك ناو)، كه تێیدا كه‌سوكاریی نیگه‌رانییان له رۆڵی ده‌زگا ئه‌منییه‌كان نیشاندا.\nلانه ئه‌ندام، كچێكی ته‌مه‌ن چوار ساڵی نابیسته، له شەوی هەینی 3ی ئایار كاتژمێر نۆوه له گوندی عەلیاوەی باجەلان دیارنه‌ماوه، ئه‌و كه دایك و باوكی به‌هه‌مان شێوه نابیستن، نزیكه‌ی مانگێك له‌مه‌وبه‌ر بۆ سه‌ردان له هه‌ولێره‌وه چونه‌ته قه‌زای خانه‌قین.\nئازام خەسراو، مامی منداڵه ونبوه‌كه به (كه‌ركوك ناو)ی وت "ھێزەکانی پۆلیس و ژمارەیەک ئەفسەر سەردانی ماڵی لانه‌یان كرد و دەستیانكرد بەلێکۆڵینەوە، ھێزەکانی حەشدی شەعبیش به سەگی پۆلیسی ناوچەکە ده‌پشكنن".\nمامی لانه سوپاسی (كه‌ركوك ناو)ی كرد و وتی "بانگەواز و دەنگی ئێمەتان گەیاندە لایە پەیوەندیدارەکان و دوابەدوای بڵاو کردنەوەی فیدیۆ و ھەواڵی لانە ئه‌وان هاتنه سه‌رخه‌ت".\nلانه ئه‌ندام، له كاتژمێر نۆی شه‌وی 3ی ئایاره‌وه بێسه‌روشوێنه\nدایك و باوكی لانه، مانگێك له‌مه‌وبه‌ر به‌هۆی ئه‌وه‌ی منداڵێكی تریان له‌دایكده‌بێت چونه‌ته ئه‌و گونده كه خزم و كه‌سوكاری خۆیان له‌وێ ده‌ژین.\nعەقید موشتاق فەتحوڵا، بەرێوبەری بنکەی پۆلیسی بەختیاری له خانه‌قین به (كه‌ركوك ناو)ی وت "لەسەر کەیسی لانە ئەندام لێکۆڵینەوە دەستیپێکردووە، سەردانی ماڵ و گوندەکەمان کردووە، باوکیشی ئیفادەی لەبەردەم دادوەر پێشکەشکردوە و لێکۆڵینەوە به‌رده‌وامه".\nله ته‌واوی بازگه ئه‌منیه‌كانی خانه‌قین و ده‌وروبه‌ری وێنه‌ی لانه بڵاوكراوه‌ته‌وه تا هه‌ر كه‌س زانیاری له‌سه‌ری هه‌بوو لایه‌نه په‌یوه‌ندیداره‌كان ئاگاداربكاته‌وه.\n"له شەوی روداوەکەوه و پاش ئاگاداركردنه‌وه‌مان له ونبونی سەرجەم بازگەکان و نەخۆشخانەکان ئاگاداركراونه‌ته‌وه بۆ دۆزینه‌وه‌ی لانه" عه‌قید موشتاق واده‌ڵێت.\nهاوكات له‌گه‌ڵ هێزه ئه‌منییه‌كاندا، خه‌ڵگی گونده و كه‌سوكاری لانه‌ش، هه‌ڵمه‌تی گه‌ڕانیان بۆ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌نجامدا.


یوئین و ئەوروپا رەخنە لەتورکیا دەگرن ... پشکۆ\nرژێم ودەسەلاتدارانی تورکیا ئەو رەخنانە رەت دەکانەوە کەلێی دەگیرێت و تاوانباردەکرین بە ئەشکەنجەدانی گیراوانیی پاش کودەتا سەرنەکەوتوەکە، بەڵام شارەزایانی یوئین و ئەوروپا پێچەوانەکەی بەئیسپات دەگەیەنن ،\nیوئین و کۆمسیونی ئەوروپا رەخنەی توند لە تورکیا دەگرن، لەبەکارهێنانی ئەشکەنجەدان و پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ، لەلایەن تورکیاوە، سەرۆکی دەزگای مافی مرۆڤی ئەوروپا نیلس موزنیکس لە راپۆرتێکی رەخنەیدا لە شتراسبۆرگ باس لە مافەکانی مرۆڤ دەکات لە ناوچەکوردیەکاندا و دەڵێت، کەکوردەکان لەناوچەکانی خۆیاندا تەنانەت مافی ژیانیشیان نەماوە !هەروەها ئەم دبلۆماتە سویسریە لە ئەنقەرە بە رۆژنامەنوسەکانی وت، کە لە باش کودەتا سەرنەکەوتوەکەی تورکیاوە، لێدان وئەشکەنجەدان لە هەمو زیندانەکانی تورکیادا دژی کودەتا چیەکان پیادە دەکرێت وبڵاو بۆتەوە ! هەروەها وتی، راپۆرتی تەواو راستم، بەدەست گەیشتوە کە دام ودەستگا سەر کوتکەرەکان ناتوانن، هیچ کاتێک خۆیان لەم راستیە بشارنەوە و بەدرۆی بخەنەوە، داوا لە دام ودەستگاکانی تورکیا دەکەم، کە بەتەواوی و بێدواخستن و سەر بەخۆیانە، پشکنین بۆ هەموو ئەو ئەشکەنجەدان ولێدانانە بکەن کەخستومانەتە بەرچاویان .\nسەردانی کردنی زیندانەکان\nئێستا ئەو زیندانیانەکەلەگەڵ کودەتاچیەکاندا لەزینداندان لێیان نادرێت وبە خراپە رەفتاریان لە گەڵ ناکرێت ! ئەمەش لە لایەن نوینەری یوئینەوە میلتسەرەوە بەخیرهاتن و پیرۆزبای لێکراو بە هەنگاوێک، دژ بە ئەشکەنجەدان ناویی برد !\nنوێنەری یوئین هەمو زیندانەکانی ئەستەمبول و ئەنکەرەو سانلی ئورفەو دیاربکەری ناوچە کوردیەکان گەراوە، لەگەڵ ئەوانەدا کە ئەشکەنجەدراون و لەگەڵ پاریزەرەکان و ریکخراوەکانی مافی مرۆڤدا وتووێژی کوردوە، دەڵێت، دەسەڵاتدارانی تورکیا پاش فەشەلهێنانی کودەتاکەی ١٥ یولی بە هەموو شێوەیەک دژ بە نەیارەکانیان وەستاونەتەوەو دەجوڵێنەوە، ئەمە تەنها دژی ئەوانە نیە کە کودەتاکەیان کردو فەشەلیان هینا واتە ئەوانەی کەلەگەڵ ئەوسەرکردەیەدان کە لە ئاوارەیدا دەژی کە بە فەتحوڵە گوڵەن ناسراوە !بەڵکو بەهەمان شێوە دژی ئەوانەشە کە بە لایەنگیرو ئەندامی پارتی کریکارانی کوردستانن ، وە هەروەها ئەوانەش کە رەخنە لە دەسەڵاتەکەی ئەردوگان دەگرن .\nژمارەیەکی زۆر گیراو لەپاش کودەتا\nدەیان هەزار مرۆڤ بەتایبەتی لە خویندن ودانیژگاکاندا لە میدیاکاران وسەربازو لە دام و دەستگاکانی دادوەریدا لە مانگی حەوتەوە گیراون !! هەروەها دەیان هەزار پۆلیس دەرکراون، بە پێی هەواڵێکی سەندیکای رۆژنامەوانی لەچەند مانگی رابردودا زیاتر لە ١٥٠ رۆژنامەو رادیوو تەلەفزێون داخراون . رژێم بەکارهێنانی لێدان بۆ کودەتاچیەکان رەت دەکاتەوە، هەروەها رەخنەش دەگرێت لەو شێوەیەی کە دژی پارتی کریکاران کوردستان جوڵاونەتەوەو لە بەهاری ٢٠١٥ وە .


عیماد عەلی: بۆچی بەرزانی بە رستەیەک قەناعەتی بە خەڵک نەکرد؟ – WTARIKURD\nئەوەی گوێی لە وتەکانی بارزانی بێت، لە سەرەتاوە تاوەکو کۆتاییەکەی، لەوەدا سەری سور دەمێنێت کە تەنها خۆی لە ئەسڵی مەسەلەکە نەدا، بەخەڵک بڵێت: ئێمە لەبەر ئەم هۆکارانە کەوتینە ئەم وەزعەوە و، کە بە شتی لاوەکی و هەندێک وشەی نادیبلۆماسی و ئاست نزمەوە خۆی خەریک کرد کە لە باورەی کەسدا نەبوو لەم وەزعە نالەبارەدا ئەم قسانە بکات.\nبۆ رازیبونی خەڵکی کوردستان و زانینی حەقیقەتەکان دەبوو تەنها باسی لە دوو مەسەلەی کردبا و پیشانی خەڵکی بدابا، کە بۆچی کەیشتینە ئەم حاڵەتە قەیراناویە:….\nیەکەم: کورسی سەرۆکایەتی و مەبەست و ئامانج و بینینی ئەو بۆ ئەو مەسەلەیە کە بناغەی سەرجەم کێشەکانە و لەوێوە سەرجەم ناکۆکیەکان سەریهەڵدا، نەک باسی لێوە نەکرد بەڵکو وەک ئەوەی شەرعیەتی مابێت و ئێستا ئەو سەرۆکی راستەقینەی گەل بێت، باسی لە پرۆسەی سەربەخۆیی و راپرسی و دانوستانی لەگەڵ بەغدادا کرد، بە خۆی باش دەزانێت ئەگەر سەربەخۆیی بە خەڵکی ناشەرعیش رابگەیەنرێت بە ناشەرعی لەقەڵەم دەدرێت، لەسەرجەم بوارە یاسایی و شەرعی و تەنانەت سیاسی و حزبیەکانیشەوە بە پێی پەیرەوی نێوخۆی حزبەکەی خۆیشیەوە .\nدووەم: خۆی لەقەرەی وەزعی دارایی خەڵک نەدا و وەک ئەوەی ئەم میلەتە بە ئاسایی دەژیت و نە بایان دیوە و نەباران و لە مەینەتیدا نین و تەنها چاوەروانی ( سەرۆکی بەرێز دەکەن !) سەرمەشقی راگەیاندنی دەوڵەتی کوردی بێت و، وەک ئەوەی بۆ چەندین جارە ئەم قەوانە بۆ مەبەستی تر لێنەدادت و، ئەو ساڵەی لەبیر نەبێت، کە پەیمانی بەخەڵک دا لەبەهارەکەی دەوڵەتی کوردی رابگەیەنێت و دواتریش لەم ساڵدا بۆ دووەم جار پەیمانی دووبارەنە کردبێتەوە، بێ ئەوە هۆکاری شکستی راگەیاندنی پێشوتری رابگەیەنێت و، ئا ئەم جارەش پاش گیرخواردنی لە گۆشەی نارەزایی و گەیشتنی ئازاری خەڵک بە ئێسقان، تازە بە تازە دەیەوێت هەمان یاری پێشتر بکات و بە چەواشەکاری خەڵک بخەڵەتەنێت و بە فیززلیەوە و بەهەێک قسەوە مەگەر سایکۆلۆجی ناسان لە وەزعی تێبگەن لەکاتی قسەکردن و رەفتار و جوڵەکانیدا، باش بزانن چەند لە قەیراندا دەژێت و قسەکانی لە چ وەزعێکی سایکۆلۆجی نالەبارەوە دەکات.\nباشە پرسیارەکە لەوێدایە، بۆچی بە راشکاوی قسەکانی خۆت ناکەیت و بارودۆخی کوردستان بە هەڵەکانتانەوە بۆ خەڵک روون ناکەیتەوە و هەوڵی ئەوە نادەیت سەرجەم کارەکان وەک خۆی باس بکەیت و بێ پێچ و پەنا بە هەڵەکانی دۆست و نیارەکانیشتەوە کە خەڵک لێت وەریدەگرێت و، لەم کاتەدا لەم وەزعەی کە جارێک نەچووە بچێت بە هەموتان دوای لێبوردن لە خەلچک بکەن و، ئەوەش بزانن کە میلەت دڵساف و لێبوردەیە و دەزانێت زیان لە نیوەی بگەرێتەوە قازانجە، ئەگینا حاڵی خەڵک بەرەو بارودۆخێک دەچێت پشێوی و بێ چارسەر بەرەو فەوزایەک دەچێت بە هەزاری وەک ئێوە چارەسەر نابێت و، تەنها دوژمنان نەبێت کەسی لێی قازانج ناکات و دەبێت باش بزانێت سەرجەم گوریسەکان دەبنەوە بە خوریەکەی جاران.\nبۆیە باشترین رێگە چارە ئەوەیە، کە بارزانی بە خۆی تەنها لەکاتژمێرێکدا لە ژورێکی تاریکدا خۆی گۆشەگیر بکات و بە دڵسۆزی و دوور لە ململانێی حزبی تەسک و بیری پێشوەختە و رق و کینەوە بیر لەم میلەتە بەدبەختە بکباتەوە و، ئەوجا دەتوانێت قسەیەکی راست و بەسود بکات و لەگەڵ لایەنەکاندا سەرەتای راستەرێکردنی چارەسەر بدۆزنەوە، نەک بەم رەفتارو قسەو هەڵوێستە کۆنە سواوانەوە کە بەتەواوی لە دەیەکانی شەست و حەفتاکانەوە بێ خۆ گۆرین و پێشکەوتن لەسەر ئەم ریتمە دەرۆن . بۆیە ئەرکی خۆیەتی لەپێشەوەش دارودەستە و با بڵێین رلاوێژکارە عەبقەریەکانیەتی کە وشەیەکی خێر بدرکێنن و واقعەکە وەک خۆی بۆی باس بکەن . ئەوجا تەنها بە رستەیەک بە قەوڵ و فیعل، دەتوانێت قەناعەت بە خەڵک بکات کە ئەویش (ئەم وەزعە زادەی هەڵەی هەموومانە و تا لەدەست دەرنەچووە با پێکەوە چاکی بکەینەوە ) و داوای لێبوردن لەهەموو کەموکوریەکان لەخەڵک بکات، ئەگینا هیچ هەرەشەیەک دادی کەس نادات بە بارزانیشەوە.