״بەشێك لە كۆمپانیا گەشتیارییه‌کان خەڵك هەڵدەخەڵەتێنن״ |\nHome سەرەکی ״بەشێك لە كۆمپانیا گەشتیارییه‌کان خەڵك هەڵدەخەڵەتێنن״\non: ته‌مموز 27, 2017 In: سەرەکی, کۆمەڵایەتیNo Comments\nفڕۆكەخانەكانی توركیا مۆبایلی هاووڵاتییان دەپشكنن و وێنەی ئاڵای كوردستانیش قەدەغەیە\n״بە هیچ شێوه‌یەك كۆمپانیاكە پابەندی ئەو بەڵێنانە نەبوو كە بەر لە گەشتەكە بە ئێمەیان دابوو، بۆ نموونە كاتێك ئێمە لە هۆتێل بووین دەبوو لە لایەن كۆمپانیاكەوە بمانگەیەننە شوێنە گەشتیارییەكان، كەچی ئەوان پارەیان لێمان وەردەگرت، جگە لەوەش لە جیاتی داشكان لە نرخی ئامێرە گەشتیارییەكان، بە پێچەوانەوە پارەی زیاترمان لێ وەرگیرا.״ ئەمە بە وتەی توانا عەلی 19 ساڵ دانیشتووی هەولێر، یەكێكە لەو گەنجانەی لە دوای جەژنی ڕەمەزانی ئەمساڵەوە لە ڕێگای كۆمپانیایەكی گەشتیاریی لە هەولێرەوە گەشتی بۆ ئیستانبووڵی توركیا كردووە.\nئەو گەنجە وتیشی: ״جگە لەو لایەنە ئەو هۆتێلەی ئێمە لێی نیشتەجێ كرابووین یەكێك بوو لە خراپترین هۆتێلەكان، ئەمە لە كاتێكدا لێرە پێیان ڕاگەیاندبووین كە هۆتێلی باشمان بۆ دابین كراوە، هەروەها لە بارەی وەرگێڕەوە كە دەبوو كوردێكمان لەگەڵ بێت زمانی توركی بزانێ، كەچی عەرەبێكیان لەگەڵ ئێمە دانابوو ئەویش هیچ سوودی بۆ ئێمە نەبوو״.\nحکومه‌تی تورکیا له دوای ئه‌و کوده‌تا شکستخواردووه‌ی له ساڵی ڕابردوو به‌سه‌ریدا کرا، ڕێکاری توندوتیژیی گرتووه‌ته به‌ر و دوای زیاتر گرژبوونی ئاڵۆزییه‌کانی له‌گه‌ڵ (یه‌په‌گه و په‌که‌که)شدا، گوشاری له‌سه‌ر ئه‌و هاوڵتییانه‌ی هه‌رێم دروستکردووه که گه‌شت بۆ ئه‌و وڵاته ده‌که‌ن.\nسوهێب كەریم 18 ساڵ گەنجێكی ترە که لەگەڵ گرووپە گەشتیارییەكان سەردانی وڵاتی توركیای كردووە، بۆ ״ئاژانس״ وتی: ״ئێمە بە هۆی بچووكیی تەمەنمان و كەمیی ئەزموونی سەفەركردنمان سەرەتا لە لایەن كەسوكارەكانمان ڕێگامان پێ نەدرا بە تەنیا سەفەر بكەین، بەڵام كاتێك زانییان لەگەڵ كۆمپانیای گەشتیاری گەشت دەكەین ئینجا دڵنیا بوون، بەڵام ئەو كۆمپانیایەی ئێمەیان برد بە هیچ شێویەك خۆی لە ئێمە بە ساحێب نەكرد، ئێمەش لەوێ هیچ دەسەڵاتێكمان نەبوو و زمانمان نەدەزانی بۆ ئەوەی داوای مافی خۆمان بكەین، چونكە ئەوەی لێرە بە ئێمەیان گوت لەوێ وا دەرنەچوو״.\nئاماژەی بەوەش كرد: ״بە وتەی كۆمپانیاكە ئێمە دامان نابوو دووسەد دۆلار خەرج بكەین، چونكە لێرە پێنجسەدوپەنجا دۆلاری ترمان بە كۆمپانیاكە دابوو، بەو پێیەی سەرجەم خەرجییەكان لەسەر ئەو كۆمپانیایەیه، كەچی بەداخەوە جگە لە هوتێل و كرێی فڕۆكە، ئەوانی تر هەمووی لە ئەستۆی خۆمان بوو، ئەوەش بارگرانییەكی زۆر بوو بۆ ئێمە״.\nبەشێك لە كۆمپانیا گەشتیارییه‌کان لە هەرێمی كوردستانەوە بە شێوەی گرووپ، هاووڵاتییان بۆ وڵاتانی دەرەوە دەبەن و لەوێ پابەندی ئەو بەڵێنانەی لە هەرێمی كوردستان بە گشتیارانیان داوە نابن، ئەمەش نیگەرانیی لای هاووڵاتییان درووست كردووە و ئاماژە بۆ ئەوەش دەكەن، كەس نییە لێكۆڵینەوە لەگەڵ ئەو كۆمپانیایانە بكات.\nبەشێكی تر لە گەشتیاران هەر لە فڕۆكەخانەوە ڕێگه‌یان پێ نەدراوه داخڵی وڵاتی توركیا بن، دواتر بە هەمان فڕۆكە ڕەوانەی كوردستان كراونەته‌وە، لەو بارەیەوە گەشتیاران جارێكی تر ڕەخنە لە كۆمپانیاكان دەگرن لەوەی ئەوانیان بەتەنیا جێ هێشتووە.\nهێمن ئەحمەد 21 ساڵ یەكێك بوو لەوانەی لە فڕۆكەخانەی ئەتاتورك گەڕێنرایەوە، بە ״ئاژانس״ی ڕاگەیاند، من و دوو برادەری تر لە فڕۆكەخانەی ئەتاتۆرك لە ئیستانبووڵ لە لایەن هێزە ئەمنییەكانی فڕۆكەخانەوه ڕێگریمان لێ كرا داخڵی ئەو وڵاتە بین، ئەویش دوای پشكنینی مۆبایلەكانمان و بینینی وێنەی ئاڵای كوردستان و هەندێك لە سەركردەكانمان.\nهێمن وتیشی: ״دوای دەستبەسەركردنمان بۆ ماوەی زیاتر لە شەش سەعات ئێمەیان بە هەمان فڕۆكە ناردەوە هەولێر، بەبێ ئەوەی هیچ یه‌کێک لە كارمەندانی ئه‌و كۆمپانیایه‌ی ئێمەی بردبوو ئامادە بێت بۆ ئەوەی داكۆكیمان لێ بكەن، تەنانەت نەهاتن وەكو وەرگێڕ هاوكاریمان بكەن و هێزە ئەمنییەكانی فڕۆكەخانە تێ بگەیەنن كە ئێمە تەنیا گەشتیارین.״\nڕاشیگەیاند، جگە لە ئەوەی نەمانتوانی گەشتەكە بكەین، پارەیەكی زۆرمان بە فیڕۆ چوو، كۆمپانیاكەش ئامادە نەبوو قەرەبوومان بكاتەوە، بۆیە ئەگەر بمانزانییایە ئەركی كۆمپانیای گەشتیاری تەنیا دابینكردنی تكتی فڕۆكە و هۆتێلە، ئەوا ئەوەندە پارەمان نەدەدا بە كۆمپانیای لەو جۆرە، بەڵكو خۆمان گەشتمان دەكرد، بەڵام لەبەر ئەوەی هیچ لێپرسینەوەیەك لەو جۆرە كۆمپانییانە نییە كە فێڵ لە گەشتیاران دەكەن، ئەوانیش خەڵكیان ئیستیغلال كردووە״.\nسەبارەت بەو بابەته پەیوەندیمان بە ژمارەیەك كۆمپانیای گەشتیارییه‌وه كرد لە شاری هەولێر، بەڵام ئەوان ئاماده نەبوون لەو بارەیەوە قسە بكەن یان ناویان بهێنین.\nكۆمپانیایەكی گەشتیاری که نەیویست ناوی بڵاو بكرێتەوە بە ״ئاژانس״ی ڕاگەیاند، ئەوان تەنیا وەكو ئۆفیسێك لە كوردستان كار دەكەن، كارە سەرەكییەكە لە توركیا ئەنجام دەدرێ، ئەوانیش لەوێ دەسەڵاتیان نییە، هەر بە هۆی نەبوونی هەماهەنگیی نێوان هەندێك لە ئۆفیسی كۆمپانیاكان لە كوردستان و وڵاتانی دەرەوە بەشێكی زۆریان وازیان لە كاری گەشتیاری هێناوە، ئەوەشیان ڕەت كردەوە كە ئەوان فێڵیان لە هاووڵاتییانی كوردستان كردبێت، ئەوەی ڕوو دەدات كەمتەرخەمییە لەو شوێنەی گەشتیار بۆی دەچێت״.\nدەستەی گەشتوگوزاریی هەرێمی كوردستان ئاماژە بۆ ئەوە دەكات، بۆ ئەوەی لێكۆڵینەوە لەگەڵ ئەو كۆمپانیایانە بكەین، پێویستە هاووڵاتی سكاڵا تۆمار بكات، بۆ ئەوەی ئەوان بتوانن لێكۆڵینەوەیان لەگەڵدا بكەن.\nنادر ڕۆستی وتەبێژی دەستەی گەشتوگوزاریی هەرێمی كوردستان بە ״ئاژانس״ی ڕاگەیاند، بۆ ئەوەی ئێمە ئیجرائات لەگەڵ ئەو كۆمپانیا گەشتییارانە بكەین كە كەمتەرخەمن و بەڵێنەكەیان لەگەڵ گەشتیاران نابەنە سەر، دەبێ ئەو كەسەی مافی خوراوە سكاڵا تۆمار بكات، بۆ ئەوەی ئێمە ڕێوشوێنی یاسایی لەگەڵ كۆمپانیاكە بگرینە بەر و مافیش بۆ گەشتیاران بگەڕێنینەوە״.\nوتیشی: ״هەرچەندە ئێمە وەكو دەستەی گشتوگوزاریی هەرێم لەگەڵ بردنەدەرەوەی گەشتیار نین، بەڵكو زیاتر هانی كۆمپانیاكان دەدەین گەشتیار بۆ ناوخۆ بهێنن، لەگەڵ ئەوەش ئەوە بە مافێكی خەڵكی دەزانین بۆ ئەوەی شارەزای وڵاتان بن، لەگەڵ ئەوەش ناكرێ هاووڵاتییان ئیستیغلال بكرێن، بەڵكو پێویستە خزمەت بكرێن״.\nنادر ڕۆستی ئاماژەی بەوەش كرد: ״به‌شێك لە كۆمپانیاكان تەنیا ئۆفیسێكیان لێرەیه و وەك پاشكۆی كۆمپانیاكانی دەرەوە كار ده‌كەن، ئەوە تەنیا خزمەتكردنە به بەرژەوەندیی ئابووریی وڵاتان و زیانگەیاندنه به بەرژەوەندیی ناوخۆی كوردستان״.


تمەنی ئێرانی بەرامبەر دۆلار رۆژانە لە دابەزیندایە | KURDPLAT\nتمەنی ئێرانی بەرامبەر دۆلار رۆژانە لە دابەزیندایە\nکوردپلات 10/12/2020 12:06:00 م ليست هناك تعليقات\nسەپاندنی سزای ئابووریی ئەمریکا بەسەر 18 بانکی ئێرانی بەهای تمەنی ئێرانی بەرامبەر بە دۆلاری ئەمریکی دابەزاندووە. لە بازاڕی دۆلارفرۆشانی هەولێریش کڕیار و فرۆشیاران هەر رۆژە و گوێبیستی نرخێکی نوێی تمەن دەبن.\nهێمن سوورچی، دۆلارفرۆشێکی هەولێرە و دەڵێت، "پێش ئەو سزایەی کە خرایەسەر بانکەکان تمەن خۆی لەشکاندابوو، واتا بەهاکەی لەدەستدابوو. ئێستاش لە کۆنترۆڵ دەرچووە. ئەمڕۆ 100 دۆلار بە سێ ملیۆن و 150 هەزار تمەنی ئێرانی مامەڵەی پێوەدەکرێت، ئەگەر بگاتە پێنج ملیۆنیش ئێران گوێی لێ نییە و تەنیا خەڵکەکەی زەرەرمەند دەبن."\nلە بازاڕی دۆلارفرۆشان بە کاش و حەواڵە مامەڵە بە تمەن دەکرێت، رۆژانە 10 ملیارد تمەن کاش هاوردە دەکرێت، 50 تاوەکو 100 ملیارد تمەنیش حەواڵە دەکرێت و دابەزینی نرخی تمەنیش بەشێوازی جیاواز کاریگەری لەسەر بازاڕەکانی ناوخۆ داناوە.\nبە بڕوای غازی سەعدی، کە دۆلارفرۆشێکی هەولێرە، دابەزینی نرخی تمەن دوو کاریگەری هەبووە: "یەکەمیان خەڵکانێکی تووشی زەرەر کردووە و خەڵکانێکیش قازانجیان کردووە. بۆ نموونە هەندێک بازرگان هەیە کە رۆژانە کاڵا لە ئێران دێنن ئەوانە کە بە تمەن کاڵا بکڕن قازانجیانە، چونکە کاڵاکان بە تمەن دێنن و لێرەش بە پارەی خۆمان دەیفرۆشن، ئەو کەسانەش کە زەررەرمەند بوون ئەوانەن کە بە مەبەستی قازانجکردن تمەنیان کڕیبوو، بەڵام ئێستا کە نرخەکەی بەرزبووەتەوە زەرەریان کردووە."\nدابەزینی نرخی تمەن زیاتر بە قازانجی بازرگانان بووە و لە مانگی شەشی ئەمساڵەوە ئاڵوگۆڕی بازرگانی نێوان ئێران و هەرێمی کوردستان بە رێژەی 20٪ زیادیکردووە.\nحاجی شەمسەدین، بازرگانێکی هەولێرە و دەڵێت "هەرکات بەهای تمەن بشکێت لە قازانجی ئێمەدایە، ئێمە ئەگەر پێشتر ئۆتۆمبێلێکمان هێنابایە، بە بەهای یەک دەفتەر و نیو دۆلار، ئێستا بە دەفتەرێک دۆلار دێت."\nئاڵوگۆڕی بازرگانیی ئێران و هەرێمی کوردستان ساڵانە لە نێوان چوار تاوەکو شەش ملیار دۆلارە و لەگەڵ عێراق هەشت تاوەکو 10 ملیاردۆلار دەبێت.\nگەیلان حاجی سەعید، سەرۆکی یەکێتی هاوردە و هەناردەکاران / لقی هەولێر رایگەیاند "لە دوو بۆ سێ مانگی رابردوودا، هاوردەکردنی کاڵا یان ئاڵوگۆڕی بازرگانی لە نێوان ئێران و هەرێمی کوردستان زیادیکردووە و لە هەندێک دەروازەی سنووری زیاتر لە ساڵی رابردوو گەشەی بەخۆیەوە بینیوە."\nئێران لە مانگی 9ـی ئەمساڵدا بڕی دوو ملیار و 267 ملیۆن دۆلار کاڵای هەناردەی چین و بە بەهای 565 ملیۆن دۆلار کاڵای هەناردەی عێراق کردووە، دووهاوبەشی گرنگی ئێران کە دیار نییە تاوەکو کەی دەتوانن بازاڕێک بن بۆ ساخکردنەوە بەرهەمەکانی ئەو وڵاتە.


سنە: سێ کەس لە گیراوەکانی خۆپیشاندانەکەی 15ی خەرمانان ئازادی کران – زاگرۆس پۆست\nماڵەوە / کوردستان / سنە: سێ کەس لە گیراوەکانی خۆپیشاندانەکەی 15ی خەرمانان ئازادی کران\nسنە: سێ کەس لە گیراوەکانی خۆپیشاندانەکەی 15ی خەرمانان ئازادی کران\nهه‌ینی 8 ئه‌یلول 2017\tکوردستان, مافی مرۆڤ, هەواڵ 59 جار خوێنراوه‌ته‌وه\nبە پێی ئەو هەواڵەی بە زاگرۆس پۆست گەییشتوە، سەرلەبەیانی ئەمڕۆ سێ کەس لە گیراوەکانی خۆپیشاندانەکەی رۆژی رابردووی شاری سنە کە بۆ پشتگیری لە کۆڵبەرانی شاری بانە لە مەیدانی “اقبال” کۆببونەوە، ئازاد کراون.\nبە پێی وتەکانی هەمان سەرچاوە، “سوهراب جەلالی، خالید حسەینی‌وموزەفەر سالح نیا: ئازاد کراون.\nجێگەی ئاماژەیە کە لە خۆپیشاندانەکەی شاری سنە زیاتر لە 20 کەس دەستگیر کرابون کە تا ئێستە هەواڵی ئازادکردنی سێ کەس لە دەستگیرکراوەکانی دوێکە بڵاوبوەتەوەو چارەنووسی ئەوانی دیکە تا ئامادەکردنی ئەم هەواڵە نادیارە.


فه‌زڵ و گه‌وره‌يى پاداشتى به خێوكردنى كچان :: ماڵپه‌ڕی فه‌رمووده\nفه‌زڵ و گه‌وره‌يى پاداشتى به خێوكردنى كچان\nفه زڵ و گه وره يى پاداشتى به خێوكردنى كچان\nچه ندين فه رمووده ى زۆر و ڕوون و ئاشكرا هاتووه له پێغه مبه رى خواوه (صلی الله علیه وسلم)\nكه باس له گه وره يى و فه زڵ و چاكه ى به خێوكردنى كچان و خوشكان ده كات و هه موويان پاڵنه ر و هانده رن بۆ گرنگـى دان به (كچان و خـوشـكان) له ڕووى به خـێـوكـردن و سه رپـه رشتـى كردن و سـۆز و به زه يى ده ربڕين و خۆپارێزى كردن و له خوا ترسان و چاكه كردن له ئاستياندا :\nزاناى به ناوبانگ و شێخى ئيسلام و پێشه واى ئه هلى سوننه له م سه رده مدا (ئيمامى ئه لبانى) له كتێبى : (سلسلة الأحاديث الصحيحة / زنجيره ى فه رمووده صه حيحه كان)دا فه رموويه تى :\n(باب فضلُ تربية البنات)\n(بابه تى گه وره يى و فه زڵى به خێوكردنى كچان)\nئه نجا (ئيمامى ئه لبانى) له كتێبى ناوبراودا و هه روه ها له چه ندين كتێبى تردا ئه م فه رموودانه ى خواره وه ى باس كردووه له م بابه ته دا : عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ (ڕه زای خوای لێبێت) قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه وسلم) يَقُولُ : ((مَنْ كَانَ لَهُ ثَلاَثُ بَنَاتٍ ، فَصَبَرَ عَلَيْهِنَّ وَأَطْعَمَهُنَّ وَسَقَاهُنَّ وَكَسَاهُنَّ مِنْ جِدَتِهِ كُنَّ لَهُ حِجَابَاً مِنَ النَّارِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ)) سلسلة الأحاديث الصحيحة رقم : (294) ..واته : هه ر كه سێك سێ كچى هه بێت ، وه ئاراميان له سه ر بگرێت و خواردن و خواردنه وه و جل و به رگيان بۆ دابين بكات به هه وڵ و تواناى خۆى : ئه وا ئه و سێ كچه ده بنه به ربه سێتك بۆى و ده يپارێزن له ئاگرى دۆزه خ له ڕۆژى قيامه تدا .\nوقال الإمام الألبانـي عقب هذا الـحديث : (ولفظ أحمد :\n((لاَ يَكُونُ لأَحَدٍ ثَلاَثُ بَنَاتٍ أَوْ ثَلاَثُ أَخَوَاتٍ أَوِ ابْنَتَانِ أَوْ أُخْتَانِ فَيَتَّقِي اللَّهَ فِيهِنَّ وَيُحْسِنُ إِلَيْهِنَّ إِلاَّ دَخَلَ الْجَنَّةَ)) سلسلة الأحاديث الصحيحة : (1/590 ـ 591) وصحيح الأدب الـمفرد رقم : (79)..واته : هيچ كه سێك نىيه سێ كچى هه بێت يان سێ خوشكى هه بێت يان دوو كچى هه بێت يان دوو خوشكى هه بێت و له ئاستياندا له خوا بترسێت و چاكه يان له گــــــه ڵ بكات ئيللا ده چێته به هه شته وه .\nوعن جابر بن عبد الله (ڕه زای خوای لێبێت) قال: قَالَ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه وسلم) : ((مَنْ عَالَ ثَلاثَاً مِنْ بَنَاتٍ ، يَكْفِيهِنَّ وَيَرْحَمُهُنَّ وَيَرْفُقُ بِهِنَّ ، فَهُوَ فِي الْجَنَّةِ)) سلسلة الأحاديث الصحيحة رقم : (2492) .. واته : هه ر كه سێك سێ كچ به خێو بكات و ئه وه نده پێداويستىيه كانيان بۆ دابين بكات كه وا به سيان بێت و به به زيى بێت به رامبه ريان و نه رم و نيان بێت له گه ڵيانا ئه وا ده چێته به هه شته وه .\nوعَنْ عَائِشَةَ (ڕه زای خوای لێبێت)قَالَتْ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه وسلم) : ((لَيْسَ أَحَدٌ مِنْ أُمَّتِـي يَعُوْلُ ثَلاثَ بَنَاتٍ أَوْ ثَلاثَ أَخَوَاتٍ فَيُحْسِنُ إِلِيْهِنَّ إِلاَّ كُنَّ لَهُ سِتْرَاً مِنَ النَّارِ)) صحيح الـجامع الصغير رقم : (5372) .. واته : هيچ كه سێك نىيه له ئوممه ته كه م سێ كچ يان سێ خوشك به خێو بكات و چاكه كاريان له گه ڵ بكات ئيللا ده بنه به ربه سێتك بۆى و ده يپارێزن له ئاگرى دۆزه خ .\nوَعَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ (ڕه زای خوای لێبێت) قَالَ : أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه وسلم) قَالَ : ((لاَ يَكُونُ لأَحَدٍ ثَلاَثُ بَنَاتٍ أَوْ ثَلاَثُ أَخَوَاتٍ فَيُحْسِنُ إِلَيْهِنَّ إِلاَّ دَخَلَ الْجَنَّةَ)) صحيح الأدب الـمفرد رقم : (79) .. واته : هيچ كه سێك نىيه سێ كچى هه بێت يان سێ خوشكى هه بێت و چاكه كاريان له گه ڵ بكات ئيللا ده چێته به هشته وه .\nوَعَنْ جَابِرٍ (ڕه زای خوای لێبێت) قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه وسلم)(صلی الله علیه وسلم) : ((مَنْ كَانَ لَهُ ثَلاَثُ بَنَاتٍ يُؤْويهِنَّ وَيَرْحَمُهُنَّ وَيَكْفُلُهُنَّ [ويُزَوَجهُنَّ]( سلسلة الأحاديث الصحيحة : (3 / 24 ـ 25) الـحديث رقم : (1027) . ) فَقَدْ وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ الْبَتَّةَ ، قِيلَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ فَإِنْ كَانَتَا اثْنَتَيْنِ ؟ قَالَ : وَإِنْ كَانَتَا اثْنَتَيْنِ ، قَالَ : فَرَأَى بَعْضُ الْقَوْمِ أَنْ لَوْ قَالَ : وَاحِدَةً ؟ لَقَالَ : وَاحِدَةً)) سلسلة الأحاديث الصحيحة رقم : (1027) و رقم : (2679) ..واته : هه ر كه سێك سێ كچى هه بێت و بيانگرێته خۆى و به خێويان بكات و به به زيى بێت به رامبه ريان و كه فاله تى دابين كردنى پێداويستىيه كانيان بۆ بكات و سه رپه رشتيان بكات و بياندات به شوو ئه وا به هه شتى مسۆكر كردووه به هاتاهه تايى ، ووترا : ئه ى پێغه مبه رى خوا ئه گه ر دوو كچيش بێت ؟ فه رمووى : ئه گه ر دوو كچيش بێت ، ووتى : هه ندێك له خه ڵكه كه گومانيان وابوو ئه گه ر بيووتايه ت يه ك كچيش ئه وا ده يفه روو : يه كێكيش .\nوَعَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْـخُدْرِيِّ (ڕه زای خوای لێبێت) قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه وسلم) : ((مَنْ كَانَ لَهُ ثَلاَثُ بَنَاتٍ أَوْ ثَلاَثُ أَخَوَاتٍ أَوِ ابْنَتَانِ أَوْ أُخْتَانِ فَأَحْسَنَ صُحْبَتَهُنَّ وَاتَّقَى اللَّهَ فِيهِنَّ فَلَهُ الْجَنَّةُ)) صحيح الترغيب والترهيب رقم : (1973) ..واته : هيچ كه سێك نىيه سێ كچى هه بێت يان سێ خوشكى هه بێت يان دوو كچى هه بێت يان دوو خوشكى هه بێت و به چاكى هاوه ڵێتيان بكات و له ئاستياندا له خوا بترسێت ئه وا به هه شت بۆ ئه وه .\nوفى رواية : ((فَأَدَّبَهُنَّ وَأَحْسَنَ إِلَيْهِنَّ وَزَوَّجَهُنَّ ، فَلَهُ الْجَنَّةُ)) صحيح لغيره قالهُ الألبانـي فـي "صحيح الترغيب والترهيب" رقم : (1973) .. واته : په روه رده يان بكات و چاكه يان له گه ڵ بكات و بياندات به شوو ئه وا به هه شت بۆ ئه وه .\nوَعَنْ عَوْفِ بن مَالِكٍ (ڕه زای خوای لێبێت) أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه وسلم)(صلی الله علیه وسلم) قَالَ : ((مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَكُونُ لَهُ ثَلاثُ بناتٍ فَيُنْفِقُ عَلَيْهِنَّ حَتَّى يَبِنَّ أَوْ يَمُتْنَ إِلاَّ كُنَّ لَهُ حِجَابًا مِنَ النَّارِ , فَقَالَتِ لَهُ امْرَأَةٌ : أَوِ ابْنَتَانِ ؟ قَالَ : أَوْ ابْنَتَانِ)) صحيح الترغيب والترهيب رقم : (1972) ..واته : هيچ موسڵمانێك نىيه سێ كچى هه بێت و نه فه قه يان بۆ بدات و به خێويان بكات تاوه كو شوو ده كه ن يان تاوه كو ده مرن ئيللا ده بنه به ربه سێتك بۆى و ده يپارێزن له ئاگرى دۆزه خ ، ئافره تێك ووتى : ئه گه ر دوو كچيش بێت ؟ فه رمووى : ئه گه ر دوو كچيش بێت .\nوقال ابن الأثير في "النهاية" فـي (مادة بَيَنَ) : ("من عال ثلاث بنات حَتَّى يَبِنَّ أَوْ يَمُتْنَ " ، يَبِنَّ : بفتح الياء أي يتَزَوَّجْنَ ، يُقال : أبان فلانٌ بنْتَه وبَيَّنَها إذا زوَّجها ، وبانتْ هي إذا تزوجت\n، وكأنه من البَيْنِ : البعد أي بَعُدَتْ عن بيت أبيها ، ومنه الـحديث الآخر : "حتـى بانوا أو ماتوا") النهاية فـي غريب الـحديث : (1 / 175). به كورتى واته : ووشه ى : (يَـبـنَّ) ماناى ئه وه يه : شوو بكات ، چونكه له بنه وادا ووشه ى : (يَـبِـنَّ) له ووشه ى (البيـن)ه وه وه رگيراوه ، ووشه ى (البيـن)ش به رامبه ره كه ى : (البعد)ـه واتا دوورى ، چونكه كچ به شووكردنى له ماڵى باوكى دوور ده كه وێته وه .\nوقال صحاب العون الـمعبود : ("حَتَّى بَانُوا" أَيْ إِلَى أَنْ كَبِرُوا وَحَصَلَتْ لَهُمْ الْإِبَانَة أَوْ وَصَلُوا إِلَى مَرْتَبَة كَمَالِهِمْ ... واته : به خێويان بكات تاوه كو گه وره ده بن و ده گه نه ئاستێك شتيان له لا ڕوون بێت يان تاوه كو پێ ده گه ن و ده گه نه ئاستى كامڵ بوون ...\nوَقَالَ الشَارِحُ : أَيْ حَتَّى فَضَلُوا وَزَادُوا قُوَّةً وَعَقْلاً وَاسْتَقَلُّوا بِأَمْرِهِمْ ، مِنْ الْبَوْنِ وَهُوَ الْفَضْلُ وَالْمَزِيَّةُ كَذَا قَالَ الْقَارِي ، وَقَالَ فِي "النِّهَايَة" [ثُمَّ نقل قول ابن الأثير] ، اِنْتَهَى) عون الـمعبود شرح سنن أبـي داود : (14 / 41) . واته : تاوه كو چاك پێده گه ن و هێز و توانا و عه قڵا و ژيريان گه شه و زياد ده كات و بتوانن سه ربه خۆ بن له ئيش و كارى خۆياندا ، چونكه ووشه ى (بَيَنَ) له ووشه ى (البون)ه وه وه رگيراوه كه بريتىيه له چاكێتى و هه ڵكه توويه تى ...\nكورته ى مه به ست له م فه رمووده يه دا ئه وه يه : ئه گه ر كچان به خێوبكرێن تاوه كو گه وره ده بن و ده گه نه ئاستێك شتيان له لا ڕوون بێت يان تاوه كو پێ ده گه ن و ده گه نه ئاستى كامڵا بوون ... يان تاوه كو چاك پآده گه ن و هێز و توانا و عه قڵا و ژيريان گه شه و زياد ده كات و بتوانن سه ربه خۆ بن له ئيش و كارى خۆياندا و ئه نجا بدرێن به شوو ، يان به خێوبكرێن تاوه كو ده مرن ئه وا ده بنه به ربه ست و پارێزه ر له ئاگرى دۆزه خ .\nوَعَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ (ڕه زای خوای لێبێت) قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه وسلم) : ((مَنْ كُنَّ لَهُ ثَلاَثُ بَنَاتٍ أَوْ ثَلاَثُ أَخَوَاتٍ فَاتَّقَى اللَّهَ ، وَأَقَامَ عَلَيْهِنَّ ، كَانَ مَعِي فِي الْجَنَّةِ هَكَذَا ، وَأَوْمَأَ بِالسَّبَّابَةِ وَالْوُسْطَى)) سلسلة الأحاديث الصحيحة رقم : (295) .. واته : هه ر كه سێك سێ كچى هه بێت يان سێ خوشكى هه بێت و له خوا بترسێت له ئاستياندا و خۆپارێزى بكات له سته م لێكردنيان و سه رپه رشتيان بكات و به خێويان بكات ئه وا ئه و كه سه له گه ڵ مندايه له به هه شتدا وه كو ئه مه و ئاماژه ى كرد بۆ په نجه ى شايه تومان و په نجى ناوه ڕاستى .\nوَعَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ (ڕه زای خوای لێبێت) قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه وسلم): ((مَنْ عَالَ ابْنَتَيْنِ أَوْ ثَلاَثَ بَنَاتٍ أَوْ أُخْتَيْنِ أَوْ ثَلاَثَ أَخَوَاتٍ حَتَّى يَمُتْنَ [وفـي رواية : يَبِنَّ ، وفـي أخرى : يَـبْلُغْنَ] أَوْ يَمُوتَ عَنْهُنَّ كُنْتُ\nأَنَا وَهُوَ كَهَاتَيْنِ ، وَأَشَارَ بِأُصْبُعَيْهِ السَّبَّابَةِ وَالْوُسْطَى)) سلسلة الأحاديث الصحيحة رقم : (296) ..واته : هه ر كه سێك دوو كچ يان سێ كچ يان دوو خوشك يان سێ خوشكى به خێو بكات تاوه كو ده مرن (له ريوايه تێكى تردا : تاوه كو شوو ده كه ن ، وه له يه كێكى تردا : تاوه كو پآده كه ن و باڵغ ده بن) يان تاوه كو ئه و كه سه خۆى ده مرێت و به جيانده هێڵێت ، ئه وا من و ئه و له به هه شتدا پێكه وه ئاوه هاين و ئاماژه ى كرد بۆ په نجه ى شايه تومان و په نجى ناوه ڕاستى .\nهه روه ها زانى به ناوبانگ و پێشه وا و فه رمووده ناسى ئه هلى سوننه (ئيمامي مُسلِم) له كتێبى (صحيح مسلم)دا فه رموويه تى :\n(ئاماده کردنی مامۆستا محمد)\nبەش: پەروەردە و خێزان سەردان: ٧٧٩٠


وەزارەتى خوێندنى باڵا و توێژینەوەى زانستى ئاگادارى ئەو خوێندکار و قوتابیانە دەکاتەوە کە بەهۆى توشبونیان بە پەتاى کۆرۆنا درەنگتر تاقیکردنەوەی خولى دووەمى قۆناغى دوانزەى ئامادەییان کردبوو، ئێستا دەتوانن بچنە نێو زانکۆلاین و فۆرمى داواکارى لە زانکۆ و پەیمانگەکان پێشکەش بکەن.\nڕایگەیاند، ئاگادارى ئەو خوێندکار و قوتابیانە دەکەننەوە کە بەهۆى توشبونیان بە پەتاى کۆرۆنا نەیانتوانیبوو بەشدارى تاقیکردنەوەکانى خولى دوەمى قۆناغى دوانزەى ئامادەیى بکەن، دواتر لەلایەن وەزارەتى پەروەردە دوبارە تاقیکردنەوەیان کردەوە، ئێستا ئەنجامەکانیان گەیشتۆتە وەزارەتى خوێندنى باڵا و داخیلى سیستمى زانکۆلاین کراوە، بۆیە ئەو دەرچوانەش لە ئێستادا دەتوانن بچنە نێو زانکۆلاین و فۆرمى داواکارى لە زانکۆ و پەیمانگەکان پێشکەش بکەن.\nئاماژەی بەوەشكردووە: " سەبارەت بە یوزەرنەیم و پاسۆردەکانیان، ئاگاداریان دەکەینەوە پێشتر لەلایەن وەزارەتى خوێندنى باڵا و توێژینەوەى زانستى وشه‌ی تێپه‌ڕو نهێنی (پاسۆرد و یوزه‌رنه‌یم) یان ئاراستەى وەزارەتى پەروەردە کراوەو دەتوانن لە خوێندنگەکانیان وەریبگرنەوە، بۆ ئەوەى وەک سەرجەم دەرچوانى دیکە داواکارى پێشکەش بکەن و بچنە پێشبڕکێى وەرگرتنەوە."


كتێبی ڕۆمان و دونیابینی بڵاوكرایه‌وه\n23/7/2020 12:44 AM\nڕۆژنامه‌نووس شاخه‌وان سدیق كه چه‌ند ساڵێكه له بواری ڕۆژنامه‌نووسی ئه‌ده‌بیدا كارده‌كات، له نوێترین كاریدا كتێبێكی به ناوی ڕۆمان و دونیابینی بڵاوكرده‌وه.\nئه‌م كتێبه پێكهاتووه له (150) لاپه‌ڕه‌و له‌لایه‌ن ده‌زگای ژیان میدیاوه سپۆنسه‌ر كراوه‌و ناوه‌ندی ڕه‌هه‌ند له سلێمانی بڵاویده‌كاته‌وه.\nناوه‌رۆكی كتێبه‌كه پێكهاتووه له (پێشه‌كییه‌ك و وتارێك ده‌رباره‌ی مێژووی سه‌رهه‌ڵدانی ڕۆمانی عه‌ره‌بی و وتارێك ده‌رباره‌ی مێژوو قۆناغه‌كانی ڕۆمانی عیراقی و نۆ دیدار له‌گه‌ڵ نۆ نووسه‌رو ئه‌ديبی دیاری ناو ئه‌ده‌بی عه‌ره‌بی.\nده‌رباره‌ی كتێبه‌كه، ئاماده‌كاری كتێبه‌كه ڕۆژنامه‌نووس شاخه‌وان سدیق ڕايگه‌یاندووه: له ماوه‌ی ڕابردووداو له‌پێناو ئاشنابوونی خوێنه‌رانی كورد به دونیابینی به‌شێك له‌و ئه‌دیبانه و ئاگاداربوون له پڕۆژه‌كانیان و به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه، ئێمه وه‌ك ڕۆژنامه‌نووس هه‌وڵماندا له‌ڕێگه‌ی په‌یوه‌ندیكردن له‌گه‌ڵ ئه‌و ئه‌دیبانه‌دا ببینه پردی نێوان ئه‌وان و خوێنه‌ره‌كانیان و به وروژاندی چه‌ندین پرسیار ئه‌وانمان هێنایه دواندن.\nوتیشی: ئه‌م ئه‌دیبانه نووسه‌ری ناسراوی ناو دنیای ئه‌ده‌بی عه‌ره‌بین و هه‌ریه‌كه له‌وانه چه‌ند به‌رهه‌مێكی كراوه‌ته كوردی و له كتێبخانه‌ی كوردیدا به‌رده‌ستن. هه‌ندێك له‌و ئه‌دیبانه به ڕه‌گه‌ز بۆ خۆیان كوردن، به‌ڵام به زمانی عه‌ره‌بی ده‌نووسن و به‌رهه‌مه‌كانیان له‌ڕێگه‌ی وه‌رگێڕانه‌وه كراون به كوردی. ئه‌م هه‌وڵه‌ی ئێمه ته‌نها خزمه‌تێكی بچووكه به فراوانبوون و پێشكه‌وتنی زیاتری بواری ئه‌ده‌بی و ڕۆژنامه‌نووسی كوردی و به‌هیواین هه‌روا چاوی لێبكرێت و له خوێنه‌وه‌یدا سوودو چێژ به خوێنه‌رانی ببه‌خشێت.\nئاماژه‌ی به‌وه‌شدا: ئه‌م كتێبه‌ی من ته‌نها وه‌ك ئاماده‌كار كارم تێدا كردوه‌و وه‌رگێڕی به‌توانا كاك ڕه‌نجده‌ر جه‌بار هه‌ستاوه به ڕێكخستنی دیداره‌كان و پاشان وه‌رگێڕانیان. كه به‌ڕاستی هه‌وڵ و ماندوبوونی ئه‌و نه‌بوایه كاره‌كه نه‌ده‌كرا، سوپاسی هاوڕێم داستان به‌رزان ده‌كه‌م له ده‌زگای میدیای ژیان كه هاوكارو پشتوان بوو له بڵاوكردنه‌وه‌ی دیداره‌كان له ڕۆژنامه‌ی ژیان و پاشان به كتێبكردنی شیاوی باسه ئێستا كتێبه‌كه له كتێبفرۆشی ڕه‌هه‌ندو چه‌ند كتێبخانه‌یه‌كی تر ده‌ستده‌كه‌وێت.


هەپەگە سزادانی دوو سەربازی تورکی ڕاگەیاند – کوردی – RojNews.News\n29/11/2021 - 1:50:43 pm\nناوەندی ڕاگەیاندن و چاپەمەنیی هەپەگە سزادانی دوو سەربازی تورکی لە گردی میلیتان ڕاگەیاند و ئەوەشی خستووەتەڕوو، کە چەندین ناوچەی باشووری کوردستان لەلایەن سوپای تورکەوە بۆردوومان و تۆپباران کراون.\nئەمڕۆ ناوەندی ڕاگەیاندن و چاپەمەنیی هێزەکانی پاراستنی گەل-هەپەگە ڕاگەیەندراوێکی لەبارەی چالاکییەکانی گەریلا دژی سوپای تورک و هەروەها بۆردوومان و تۆپبارانەکانی سوپای تورک لە باشووری کوردستان بڵاوکردەوە.\nبەپێی ڕاگەیەندراوەکە، ڕۆژی ٢٨ی ١١ تیمە جوڵەپێکراوەکانی گەریلا لە دوو قۆڵەوە چالاکییان دژی سوپای تورک لە گری میلیتان ئەنجامداوە، ئەو چالاکییە بە زرێپۆشێکی پێشکەوتووی گەریلا ئەنجامدرا و لە ئەنجامدا دوو داگیرکەر سزادراون.\nئەوەش خراوەتەڕوو: ڕۆژی ٢٧ی ١١ هێزەکانمان لە گردی میلیتانی قاشوورا چالاکییەکیان لەدژی پێگەیەکی سوپای تورک ئەنجامداوە و لە ئەنجامدا داگیرکەرێک برینداربووە.\nهەروەک لە ڕاگەیەندراوەکەدا هاتووە، لەنێوان ٢٧ و ٢٩ی ١١ ناوچەکانی زاپ، چەمچۆ، ڕێنچبراخا، گردی ئێف ئێم و سیدا لەلایەن بنکە سەربازییەکانی سەرسنوورەوە تۆپبارانکران، هاوکات ڕۆژی ٢٧ی ١١ گردی هەکاریی لە مەتینا بە فڕۆکەی جەنگیی بۆردوومانکرا.\nهەروەها هاتووە: ڕۆژی ٢٠ و ٢٧ی ١١ ناوچەکانی ئەرگەنێ و دەرگای ورچ لەلایەن فڕۆکەی جەنگییەوە بۆردوومانکراون، لە ئەنجامیشدا زیان بە ڕەز و باخی خەڵکەکەمان لە باشووری کوردستان گەیشتووە.\nپەرلەمانتارێك باس لە دۆخی خوێندكارە دەستگیركراوەکان و شێوازی ئەشکەنجەدانیان دەكات


دوای ساڵێك.. وەك ئەوەی نە رۆیشتبین و نە هاتبین!\nبۆچوون / بیروڕا :: 21/01/2017\nرەنگە عێراق تاقە وڵات بێت لە جیهاندا كە شتەكانی تێدا نەگۆڕێن و ئەگەر گۆڕایشن ئەوا بەزۆری بەرەو خراپتر دەگۆڕێن. كێیش دەڵێت ئەم رایە وانییە ئەوا نموونەی تەواو و فاكتی یەكلاكەرەوە هەیە. بۆ نموونە خزمەتگوزاریە گشتییە سەرەكیەكان وەربگرە.. كارەبا و ئاو و تەندروستی و فێركردن و گواستنەوە و ئاوەڕۆ و ژینگە و.... باوەڕناكەم هیچ كەسێك، بە وەزیر و بەڕێوەبەرە بەرپرساكانی ئەم كاروبارانەیشەوە، بتوانێت بڵێت كە گۆڕانكارییەكی باش روویداوە.. بەڵام گەندەڵیی ئیداری و دارایی، ئەوە ئاشكرایە كە وەك خۆی ماوەتەوە و گەندەڵكارەكانیش هێشتا لەخۆشترین ژیاندا دەژین.\nساڵێك لەمەوپێش لێرەدا بابەتێكم نووسی دەربارەی راپۆرتی ساڵانەی سەنتەری میترۆ بۆ داكۆكیكردن لە مافەكانی رۆژنامەنووسان لە هەرێمی كوردستانی عێراق:"ئەم راپۆرتە هەر ئەوە نییەكە هەست بە داخ و پەژارە بكەیت و بەس، بەڵكو ئازاربەخش و هەستكردنە بە تاڵیێتی و بێ ئومێدی لەبەرامبەر ئەزموونێكدا كە بڕیاربوو ببێتە پێشڕەوی رابەرایەتیكردن و نمووونەیەكی پەیڕەوكراو لە سیاسەتی دیموكراسی و بوژانەوەی ئابوری و كۆمەڵایەتیی بەردەوام لە ئاستی هەموو عێراقدا. لەو هەرێمی كوردستانەی كە پێش 12 ساڵ لە رووخان و رزگاربوونی عێراق، رزگاری بوو لە دەستی دیكتاتۆریەتی سەدام حسێن. پێش ئەوەی عێراق رزگاری ببێت و بكەوێتە چنگی دیكتاتۆریەتێكی تازەوە كە دیكتاتۆریەتی ئیسلامی سیاسییە".\nئەو راپۆرتەی سەنتەری میترۆ، 84 دەستدرێژیی لەسەر میدیاكاران و دامەزراوەكانیان تۆماركردبوو تەنیا لە ساڵی پێشوودا (2015)، لەوانیش تەنیا دوان-سیانێكیان لەلایەن رێكخراوی داعشی تیرۆریستەوە ئەنجامدرابوون ئیتر هەموو ئەوانی دیكەیان دروستكراوی دامەزراوە حكومی و حزبییەكانی هەرێم بوون!.\nچەند رۆژێك لەمەوبەر هەمان ئەو سەنتەرە، راپۆرتی تازەی خۆیی دەربارەی بارودۆخی میدیاكاران لە ساڵی رابردوو (2016) دا بڵاوكردەوە كە (175) پێشێلكاریی بەرامبەر (148) رۆژنامەنووس كراون، لەو ژمارەیەیش 22 دانەیان لەسەر داعش تۆماركراون و هەموو ئەوانی دیكەیان بەشی دامەزراوە حكومی و حزبیەكانی هەرێم بوون.. كەواتە گۆڕانكاریی روویداوە بەڵام بەرەو خراپتربوون، ئەمەیش بەپێی بنەما پەیڕەوكراوە عێراقیەكان!.\nراپۆرتەكە تێبینیی ئەوەی كردووە "سەرەڕای دەركردنی چەندین یاسا و رێنمایی تایبەت بە بواری خزمەتكردنی رۆژنامەنووسان و كاری رۆژنامەوانی و ئاسانكاریی بۆ ئەوەی دەستیان بگەنە زانیاری و رووماڵی رووداوەكان بكەن، بەڵام كاربەدەستان هێشتا رێگری بەردەم جێبەجێكردنی ئەو یاسا و رێنماییانەن، بۆیە ئەو یاسایانە خراونەتە لاوە و كاریان پێناكرێن".\nئەی ئەبێ حاڵی بەغدا و بەسرە و نەجەف و كوت و ئەوانی دیكە چۆن بێت؟. خراپی ئەوانیش لەوانەی هەولێر و سلێمانی و كەركوك كەمتر نین و رەنگە خراپتریش بن، وەك من و هەموو ئەوانی دیكەیش دەیزانین كە بایەخ بە ئازادیی راگەیاندن دەدەن. بەڵام نابێت ئەمە بەڵگە بداتە دەسەڵاتدارانی هەرێم یان لە بەرپرسیارێتیان كەمبكاتەوە لەبەرامبەر ئەو پێشێلكاریانەیاندا كە لە راپۆرتەكەی سەنتەری میترۆدا هاتووە. ئەمە كارێكی ئەوپەڕی خراپە تەنانەت ئەگەر ئەم جۆرە پێشێلكاریانە بەڕێژەی لەسەدا پەنجای ئەوانەیش بێت كە لەراپۆرتەكەدا هاتووە یان ئەوانەی كە ئێمە دەیانزانین بەرامبەر ئازادیی راگەیاندن و میدیاكاران لە هەموو لایەكی وڵاتدا.\nبە پێویستی دەزانم لێرەدا هەندێك لەوەی كە ساڵێك لەمەوبەر نووسیوومە بنووسمەوە و بیكەمە كۆتایی ئەم بابەتە.\nبەبێ راگەیاندنێكی ئازاد، نە دیموكراسی دەچەسپێت و نە بوژانەوەی ئابوری و كۆمەڵایەتی دێنەدی و نە ئاشتیی ناوخۆیی دابین دەبێت. ئەمە ئەوەیە كە دەبێت هەموو بەرپرسێكی حكومی و حزبی لە هەولێر و سلێمانی بیزانن، هەروەها ئەوانەی بەغدا و هەموو شارەكانی عێراقیش. كێ دیموكراسیەت و بوژانەوە و ئارامیی كۆمەڵایەتی دەوێت، هیچ دەرچەیەكی نییە جگە لە ملكەچبوون و گوێڕایەڵی بۆ تەواوی داواكارییەكان و كێیش شتێكی تری دەوێت ئەوا دەبێت بە راشكاوی ئاشكرای بكات و بیڵێت.


یەکەمین نمایشی جیهانی “بێنیشتمان” سێیەمین بەرهەمی بڵندی “توورج ئەسڵانی” لە ئەمەریکا – CHRA.TV\nسەرەتا / چاند و هونەر / سینەما و تیڤی / یەکەمین نمایشی جیهانی “بێنیشتمان” سێیەمین بەرهەمی بڵندی “توورج ئەسڵانی” لە ئەمەریکا\nمەنسوور جیهانی ـ فیلمی سینەمایی “بێنیشتمان” سێیەمین بەرهەمی بڵندی سینەماکاری کورد “توورج ئەسڵانی” لە یەکەمین نمایشی جیهانی خۆیدا لە سی و سێیەمین خولی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “سینەکۆئێست” لە وڵاتی ئەمەریکا و باوەڕپێکراوی ئاکادیمیای ئۆسکار دەچێتە سەر پەردە.\nفیلمی سینەمایی “بێنیشتمان” Landless لە نووسین، دەرهێنان و بەرهەمهێنانی سینەماکاری کورد “توورج ئەسڵانی”، بەرهەمی کۆمپانیای سینەمایی “ماد مووڤی” MAAD Movie و هەروەها بەرهەمی هاوبەشی “ڕەز هەڵکەوت ڕەشید” لە هەرێمی کوردستان، لە یەکەمین نمایشی جیهانی خۆیدا لە بەشی “ئاسۆی سینەمای جیهان” لە سی و سێیەمین خولی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “سینەکۆئێست” Cinequest لە وڵاتی ئەمەریکا دەچێتە سەر پەردەی سینەماکان.\nفێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “سینەکۆئێست” ڕووداوی سینەمایی “فیلم و خوڵقاندن” کە یەکێکە لە گرینگترین فێستیڤاڵە فیلمە سەربەخۆکانی دنیا، بە تەرکیز لەسەر داهێنانی خوڵقێنەرانەی تیکنەلۆژیا بۆ ژیانی هەرچی باشتریی خەڵکی جیهان و یەکێک لە بەرچاوترین فێستیڤاڵەکانی ناساندنی فیلمە داهێنەرەکان دێتەئەژمار؛ کە لە ساڵانی 2005 و 2007 بە شێوەی ئۆنلاین بەڕێوەچوو و لەم بوارەدا، لە نێوان فێستیڤاڵەکانی دنیادا و لە کەشووهەوای میدیا دیجیتاڵییەکاندا پێشەنگە.\nسی و سێیەمین خولی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “سینەکۆئێست” بە بەرپرسیاریی “هاڵفدان هۆسێی” Halfdan Hussey و سەرۆکایەتی “کاتلین پاوڵ” Kathleen Powell و بە دروشمی “ئافڕاندنی نوێخوازیی و تواناسازی” بە شێوەی ئۆنلاین لە ڕۆژانی 4 تا 14ی نۆڤەمبەری 2021 لە “سیلیکۆن والێی” Silicon Valley لە شاری سەن خۆزە لە ویلایەتی کالیفۆڕنیا لە وڵاتی ئەمەریکا بەڕێوەدەچێت و هەر ساڵە تیایدا زیاتر لە 100 فیلم، ئەزموونی یەکەمین نمایشی جیهانی و ئەمەریکای خۆیان دەکەن و بۆ هۆگرانی هونەری سینەمای نمایش دەکرێن.\nخوێنەرانی ڕۆژنامەی بەناوبانگی “یو.ئێس.ئەی تودەی” USA Today فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “سینەکۆئێست”یان بە باشترین فێستیڤاڵی فیلمی ئەمەریکا هەڵبژاردووە.\nلە “بێنیشتمان”دا کۆمەڵێک لە ئەکتەرە ناودارەکانی وڵاتانی تورکیا، سووریا، عێراق و هەرێمی کوردستان، بە چوار زمانی کوردی، تورکی، عەڕەبی و فارسی لەگەڵ “هانی موجتەهیدی” گۆرانیبێژی ناوداری کورد تیایدا ڕۆڵیان بینیوە، لەوانە: شوان عەتووف، جاهیت شاهین یاڵچین، بوڵەنت کاسێر، ڕێکێش شەهباز، بەنگین عەلی، بەڕۆژ ئاکرەیی، نارین محەمەدی، فرمێسک ڕەحیم زادە، هاکار عەبدوالقادر محەمەد، تەها عەبدوالکەرەم ئەبووبەکر، ڕواڵ ناڤگوندی، ئاسۆ ڕەفیق، هەورامان و چەندین ئەکتەری دیکە.


6/10/2020 2:46:00 PM 297 جار خوێندراوەتەوە\nکاتی خۆی کە سینەما سەلاحەدین دەڕوخێندرا چووم راپۆرتەکم لەسەر کرد و لە ژووی پارێزگاری هەولێر بووم لە پەنجەرەکەیەوە ئەو کرؽکارانە دیار بوون کە بە کوتک کەوتبوونە گیانی باڵەخانەی کۆنترین سینەمای پایتەخت و دەنگی کوتکەکان دەگەیشتە ژووری پارێزگار بەڵام بەداخەوە ئیرادەک نەبوو کوشتنی جوانیەکان و بەها و مێژوو و کلتوری هەولؽر بپارێزێ چونکە ئەوانەی بڕیاریان بە دەست بوو هەبوونی فامیلی مۆڵ و سینەماکانی ناو فاملی مۆلیان لا گرنگتر بوو لە هەبوونی سینەما سەلاحەدین و سیروان و حەمرا،ئەوان کاشی ئیسپانی و مەڕمەڕی ئیتالی و چیمەنتۆی تورکیان لا باشتر بوو لە کەرپوچی خانووەکانی قەڵات و تەعجیل و خانەقا و تەیراوە.\nبەداخەوە ئێستا دەست چوونە کلتور و مێژووی هەولێر بۆتە کاری رۆژانە و هەر خانووی تەمەن زیاتر لە سەت ساڵ دەروخێندرێ و دەکرێتە گەراجی وەستاندنی تڕومبێل کەسیش نقەی لێوە نایێ،نە پارێزگار و نە بەڕێوەبەرایەتی شوێنەوار و نە زانکۆ و مامۆستاکانی،نە رۆژنامەوان و نووسەر و رۆشنبیر،نە ئەو سیاسی و بەرپرسانەی لە بن سێبەری هەولێر پێگەیشتوون.\nئەو جێگایانەی دەروخێندرێن ئەوانە روحی زیندووی هەولێرن و جوانی و شکۆ و مەزنی مێژووی شارەکە و خەڵکەکەی نیشان دەدەن بۆیە تا زووە پێویستە ئەو کارە خراپ و تؽکدەرە رابگیرێ کە هیچ جیاوازیەکی نیە لەگەڵ ئەو عەقلیەتە وێرانکاریەی هەوڵی سڕینەوەی مێژوو و کلتوری کوردستان دەدات.\nداواکارم لە بەڕیز سەرۆکی حکومەتی هەرێمی کوردستان تەداخول بکات و ئە وکارەساتە رابگرێ و دەزگا پەیوەندی دارەکان راسپێرێ بۆ ئەوەی لە جیاتی روخاندنی ئەو مێژووە،بەدوای ئەلتەرناتیڤێکی دیکە بگەڕؽن بۆ دروست کردنی گەراجی وەستانی تڕومبێل.


خالید شوانی: ئومێد زۆرە دوای جەژن لەگەڵ بەغدا بگەینە رێككەوتن\nخالید شوانی، وەزیری هەرێم بۆ کاروباری دانوستاندن لەگەڵ بەغدا رایگەیاند، "گفتوگۆی باش" لەنێوان هەردو حکومەتی عێراق و هەرێمی کوردستان کراوەو دوای جەژن کۆبونەوەکان دەستپێدەکەنەوەو ئومێدیش زۆرە بگەنە رێككەوتن.\nئاوێنە: خالید شوانی، وەزیری هەرێم بۆ کاروباری دانوستاندن، بە "روداو"ی راگەیاند"گفتوگۆکان لەگەڵ بەغدا زۆر باش بەرەوپێش دەچن، ئێستا خاڵە هاوبەشەکان زیاترن لە ناکۆکەکان".\nوتیشی"ئەگەر هەر بەوشێوەیە دانوستاندنەکان بەردەوام بن، بە ئومێدێکی زۆرەوە لە گفتوگۆکانی دوای جەژن دەگەینە رێککەوتن".\nخالید شوانی ئاماژەی بەوەکرد، کە دوای جەژن گفتوگۆکانی هەولێر و بەغدا دەستپێدەکەنەوە و هەرێمی کوردستان دوا پێشنیارەکانی خۆی و وەڵامی داواکارییەکانی بەغداشی ناردوەتەوە و وتیشی"لەلایەن بەغداوە وەڵامی ئیجابی هەن، بۆیە ئومێدی رێککەوتن زۆرەو کەشوهەوای دانوستاندن ئێستا زۆر باشترە لە پێشوتر".\nوەزیری هەرێم بۆ کاروباری دانوستان لەگەڵ بەغدا، ئەوەشی وت، کە هەرێمی کوردستان هەر رێککەوتنێک لەگەڵ بەغدا بکات، لەسەر بنەمای دەستوری عێراق دەیکات، "نەک لەسەر حیسابی هیچ شتێکی دیکە و ئەو رێککەوتنەشی دەیکەین لەسەر بودجە و موچەیە".


بانگەوازێك بۆ كۆبوونەوەی سەرانسەریی مامۆستایانی ئێران – زاگرۆس پۆست\nماڵەوە / کوردستان / بانگەوازێك بۆ كۆبوونەوەی سەرانسەریی مامۆستایانی ئێران\nبانگەوازێك بۆ كۆبوونەوەی سەرانسەریی مامۆستایانی ئێران\nهه‌ینی 27 شوبات 2015\tکوردستان, هەواڵ 83 جار خوێنراوه‌ته‌وه\nناوەندی پیشەیی مامۆستایانی ئێران لە راگەیەندراوێكدا، رۆژی یەكشەممە رێكەوتی ١٠ی رەشەمەی ١٣٩٣ی هەتاویان بۆ بەڕێوەبردنی كۆبوونەوەی بەرینی ناڕەزایەتیی لە سەرانسەریی ئێران سەبارەت بە دۆخی ئێستای مامۆستایان دیاری كرد.\nوردەكارییەكانی ئەو كۆبوونەوە بەرینە لە راگەیەندراوی ناوەندی پیشەیی مامۆستایان سەبارەت بە كۆبوونەوەی ناڕەزایەتی بەم چەشنەیە:\n١ــ كۆبوونەوەكە رۆژی یەكشەممە رێكەوتی ١٠ی رەشەمە بەڕێوە دەچێت.\n٢ــ لە تاران كۆبوونەوەكە لە كاتژمێر ١٤ هەتا ١٦ی دوانیوەڕۆ لە بەردەم مەجلیسی كۆماری ئیسلامی و لە شارەكانی دیكە لە بەردەم لقی ناوەند، لە ئیدارەكانی پەروەردە و بارهێنان بەڕێوە دەچێت.\n٣ــ كۆبوونەوەكە لە بەردەم مەجلیس، بە شێوەی “بێ دەنگ” (ساكت) بەڕێوە دەچێت.\nئەو مانگرتنە سەرتاسەرییە لەسەر داواكاریی هەندێك لە دامەزراوە پیشەییەكانی مامۆستایان، لە هەمبەر بە ناعەداڵەتی بەرامبەر بەو توێژە فەرهەنگییە بەڕێوە دەچێت.


مەحمود عەبدوڵا: کۆڕۆناو مرۆڤی باڵا. - WTARIKURD\nلەسەدەی نۆزدە نیچە هاوارێکی کرد لەدواین مرۆڤ، کەدەبێت خەمی وەچەکانی داهاتوی بێت. ڕێک ئەو کاتە، کە زەوی هێشتا بەپیت بو، بۆ چاندنی تۆوی بەنرخترین ئومێدەکان و دیاریکردنی ئامانجێک، کە مرۆڤی باڵایه. نیچە هاواریکرد، وەلێ وەک دەڵێت: ئەو خەڵکە پێویستبوو لە پێشدا پەردەی گوێی بدڕێت تا بتوانێ بەچاو گوێ بگرێت. ئەو کاتەی، کە دواین مرۆڤ تەنها دەنگی دەهۆڵ و هاواری واعیزەکانی دەبیست، ڕێک لەو کاتەدا پێغەمبەران هاواریدەکرد و دەیگوت: واوەیلا! ڕۆژی مرۆڤی سوک دێت، مرۆڤێک، کەچیتر هەست بەسوکی خۆی ناکات. نیچە پڕ بەگەروی هاواری دەکرد ڕۆژێک دێت زەوی زڕو بەیار دەبێت، چیتر درەختی مرۆڤی باڵای تێدا گەشەناکات.\nمن دەزانم نیچە ترەمپی دیوە! ملیۆنان مرۆڤ چەپڵەی بۆلێدەدەن لە و مرۆڤە سوکە. ئەو ئادەمیزادە پییسەی پێشبینی کردووە، کە ئەردۆغان دەبێتە کاریزمایی، هەر بۆیە هاواری دەکرد ئەی دواین مرۆڤ، ئەی مرۆڤی ئێستا، ئادەمیزاد دەبێت دەریابێت تا بە تێکەڵ بون لەگەل مرۆڤی ئێستا پیس نەبێت، دەبێت دەریابیت تا سوکایەتی ئەو مرۆڤە لەبنی دەریاکەدا بنیشێت. بەڵام دواین مرۆڤ خۆی بەشتێک بادەدا، ئەو شتەی ناو دەنا ڕۆشنبیریی، بەوە خۆی لەشوانی بزنان جیادەکاتەوە. ئەو لەو کاتەدا، کە پێویست بو مرۆڤ فریای خۆی کەوێت، ببێتە وەستا و خان و بۆ مرۆڤی باڵا دروستبکات و، هاواری دەکرد: من ئەوانەم خۆشناوێت لەودیوی ئەستێرەکانەوە بۆ ئومێد دەگەڕێن، من ئەوانەم خۆش دەوێت، کە لە پێناو مرۆڤی باڵادا دەبێتە قوربانی، خۆی فیدای زەوی دەکات و دەیگوت: براکانم تکاتان لێدەکەم پەیوەستبن بەزەوییەوە بە ئەمەک بن بۆزەوی، چونکە ئێمە لێرەدا بۆ هەتاهەتایە دووبارە دەبینەوە لەودیو ئەستێرەکان هیچ شتێک نییە و خودا مرد، لەگەڵیدا گوناهبارەکانیش مردن بۆیە واز بێنن لەپێوار.\nهاواری دەکرد براکانم ڕۆژێک دێت تیری شەوقی مرۆڤ لە دواین مرۆڤ واوەتر ناڕوات، بۆیە ئێستا تۆی ئومێدەکانتان بڕوێنن. ئای! لەو مرۆڤە لەو دواین مرۆڤە، کە لەسەر بۆمبی ئەتۆم دانیشتوە، وەک مناڵ یاری پێودەکات.\nئای! لەمرۆڤی نزم، خەریکە لە کۆڕۆنا خوا دروست دەکاتەوە. خەریکە لەوحە کۆنەکان لە ژێر خاک دەردێنێتەوە. تاقەتی خوڵقاندنی بەهای نوێی نەماوە دەستە و ئەژنۆ دانیشتووە بەدیار کۆڕۆناوە. براکانم، ئێستا هاوارەکەی نیچە دەبیستن، بەڵام لەبەر نزمیتان لەجیاتی ڕوخاندنی خانوەکۆنەکانی دواین مرۆف ڕەنگە سواقکارییەکیان بۆبکەن. چونکە ئێوە ناتوانن ببن بەمرۆڤی باڵا، لەبەر ئەوەی ئیتر هەندێک مرۆڤ لە ئاسمانەوە چاودێری زەوی دەکەن، هەرکەسێک خەریکی چاندنی تۆوی ئومێدەکانی بێت، خەریکی دروستکردنی خانوبێت بۆ مرۆڤی باڵا، ئەوا مرۆڤ هەیە بە فڕۆکەی بێ فڕۆکەوان چاودێری دەکات و دەیڕوخێنێت، کێ هەیە لێرەدا بتوانێت تۆوی ئەو تلیاکە بچێنێت، گۆشەیەک نەماوە کە مرۆڤی سەیر چاوی لێنەبێت. کۆڕۆنا پەردەی گوێیەکانی دڕی، ئێستا مرۆڤ بەچاو دەبیستێ، وەلێ ئومێدی نەماوە. بەڵێ من ئەترسم خودا لەکۆڕۆنا دروست بکەنەوە، ئەترسم لەوحە کۆنەکان بێننەوە دەر. ئەترسم پاشاکان زیندو بکەنەوە، ئەترسم سوڵتانەکان لەشوێنی مرۆڤی باڵا دابنێن.


له‌م بابه‌ته‌دا ده‌مانه‌وێت روانین و میتۆد و خوێندنه‌وه‌یه‌كی نوێی سه‌ره‌تایی دابمه‌زرێنین, كه هه‌نگاو و قۆناغێكی سه‌ره‌تایی بێت بۆ قۆناغه گرنگ و پێشكه‌وتووه‌كانی تری قسه‌كردن له‌باره‌ی ئه‌م بابه‌ته‌وه, بۆ چۆنێتی تێگه‌یشتن و روانینێكی نوێ بۆ تێكستی قورئانی, له‌م پێناوه‌شدا هه‌وڵی (ره‌خنه‌كردنی ئه‌و سوننه‌ته‌ی به درێژایی هه‌زار و چوارسه‌دساڵه كه‌ڵه‌كه‌بووه تێپه‌ڕێنین و ره‌خنه له‌و كلتوره‌بگرین و پاشان كیتاب و سوننه‌ت له‌سه‌رده‌می په‌یدا بوونی خۆیدا هاوكات له‌گه‌ڵ هه‌لومه‌رجه په‌یوه‌ندیداره‌كانیدا موتاڵابكه‌ین و ئه‌و په‌یامه جه‌وهه‌رییه‌ی, كه لێوه‌ی وه‌رده‌گیرێت و بگێڕنه‌سه‌ر زمانێكی هاوچه‌رخ).(1) ئاشكراو رونه, ئه‌م بابه‌ته له هه‌موو قۆناغێك له قۆناغه‌كانی ره‌وت و به‌ره‌و پێشه‌وه‌چونی زه‌مه‌نی فیكری ئیسلامیدا, بابه‌تێكی هه‌ستیار بووه و به‌شێوه‌یه‌ك قسه‌كردن له‌سه‌ری واگوزارشتی لێكراوه, كه قسه‌كردنه له‌سه‌ر سنووره حه‌رامكراوه‌كان, لێره‌شه‌وه چه‌ندین ئیشكالیه‌ت و كێشه و قه‌یرانی فیكری و فه‌لسه‌فی و میتۆدی له هه‌گبه‌ی خۆیدا هه‌ڵگرتووه زۆرجار نه‌بوونی فه‌زایه‌كی فیكری بۆ قسه‌كردن له فره‌خوێندنه‌وه و خوێنده‌وه‌ی نوێی هه‌نوكه‌یی, گرنگترین و كاریگرترین فاكته‌ری دۆگمای فیكری ئه‌قڵی موسوڵمانان بووه, له رابردوو ئێستادا ده‌شێت یه‌كێك له‌فاكته‌ره سه‌ره‌كی و بنه‌ره‌تییه‌كانی دواكه‌وتنی موسوڵمانان بوو بێت له‌ره‌وتی پێشكه‌وتنی ژیاریدا له‌لایه‌ك و له ئاستێكی تریشدا, چه‌مكی فره خوێندنه‌وه و خوێندنه‌وه‌ی نوێ بۆ ئیسلام له هه‌موو قۆناغێكدا كه كۆمه‌ڵگه ئیسلامییه‌كانی پێدا تێپه‌ڕبووه, بوبێته هۆی ده‌ركه‌وتن و سه‌رهه‌ڵدان و گه‌شه‌كردن و باڵاده‌ست بوونی, چه‌ندین ته‌وژم و ته‌ییاری جیاواز و جۆربه‌جۆر و ناكۆك و دژبه‌یه‌ك, له هه‌ندێ ره‌هه‌ندیشه‌وه و ئه‌و ته‌وژمانه له تێروانینیان و شێوازی جیهان بینیان بۆ ده‌قی قورئانی دیارده‌كات و هاوبه‌ش بوون, له هه‌ندێ ره‌هه‌ندیشه‌وه ناكۆك, واباشه ئه‌وه به خوێنه‌ری ئه‌م بابه‌ته رابگه‌یه‌نین, كه نوسه‌ری ئه‌م بابه‌ته به‌شێوه‌یه‌كی گشتی و زۆر جار رووكاری قۆناغه‌كان ده‌خاته روو ته‌وژمه ناكۆكه‌كان به‌یان ده‌كات, له‌به‌رهه‌مان هۆ هه‌وڵده‌ده‌م زۆر له‌لق و پۆپه لاوه‌كییه‌كانی په‌یوه‌ندی دار به‌م بابه‌ته‌وه بخه‌مه‌لاوه, ئه‌گه‌رچی زۆر پێویست بێت هه‌ڵوێسته‌یان له‌سه‌ر بكرێت, ئه‌م بابه‌ته‌ش توانای به‌یانكردنی هه‌موو ئه‌و رێباز و بیروڕا جیاوازانه‌ی نییه, ده‌شێت پێویستمان به‌چه‌ندین لاپه‌ڕه هه‌بێت, بۆ ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر ئه‌و باسه بنووسین, ئاست و توانای مه‌عریفیشمان فاكته‌رێكی سه‌ره‌كییه بۆ نووسین له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته, بۆیه زیاتر ده‌مه‌وێت له‌سه‌ر ئیشكالییه‌ته گرنگه‌كان و جه‌وهه‌ری بابه‌ته‌كه بدوێم و خۆم به‌دوور بگرم له رێساو یاساكانی ماتماتیك كه هه‌وڵی ڕیزكردنی ساڵ و ناو و شوێن و بڵاوبوونه‌وه‌ی ته‌وژمه‌كان و نوسه‌ره‌كان و ژماره‌ی به‌رهه‌مو بۆ چونه‌كانیان و هه‌روه‌ها له میتۆدی وه‌سفی مێژوویی و به قۆناغكردن و بۆ چوون و ته‌وژمه فیكرییه‌كان به شێوه‌یه‌كی میتۆدی دایكرۆنی (dicchronie) (2) ده‌رهه‌ق به‌مبابه‌ته.\nله ره‌وتی قۆناغه یه‌ك به‌دوای یه‌كه‌كانی مێژووی ئیسلامدا, چونكه له‌و حه‌قیقیه‌ته دوورمان ده‌خاته‌وه, كه ده‌شێت ئه‌و ته‌وژمانه له‌یه‌ككاتدا و له قۆناغێكدا كاریگه‌ریان له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه هه‌بووبێت, به‌شێوه‌یه‌كی رێژه‌یی, ده‌شێت یه‌كێكیان لاواز و خامۆش بووبێت, به‌ڵام مانای ئه‌وه‌نییه له‌و قۆناغه‌دا كاریگه‌ری له‌سه‌ر تاك و كۆمه‌ڵگه نه‌بووه, ئه‌گه‌ر ته‌نانه‌ت فاكته‌ری سیاسی پاڵنه‌ری خامۆشبوون و پاسیڤبوونی (passive) ته‌وژمێك بووبێت, له‌سه‌ر بناغه‌ی (كل ممنوع مرغوب), كه ئه‌م گوته‌یه حه‌قیقه‌تێكی سۆسیۆلۆژی له‌خۆیدا هه‌ڵگرتووه, ئه‌وا بیر و ڕاو بۆچوونه‌كانی ئه‌و ته‌وژمه له نه‌ستی كۆمه‌ڵگه‌دا خۆی حه‌شارداوه, له هه‌ره‌می خواره‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌دا به‌شێوه‌یه‌كی نادیار و نائاشكرا شوێنه‌واری خۆی به‌جێهێشتووه, هه‌روه‌كو چۆن له‌سه‌رده‌می ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌تی ئه‌مه‌ویدا, باسكردنی (فچائل) و خاڵه پۆزه‌تیڤه‌كانی كه‌سایه‌تی عه‌لی كوڕی ئه‌و تالیب قه‌ده‌غه‌كرا, به‌ڵام له هیراركی كۆمه‌ڵایه‌تی خواره‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌دا, له‌ناو ئه‌و گروپ و پێكهاته كۆمه‌ڵایه‌تیه‌دا, كه دواتر به‌زانایانی فه‌رمووده ناسران, له‌باره‌ی باشییه‌كانی ئیمامی عه‌لی (ر.خ) پاشان فاكته‌رێكی بنه‌ڕه‌تی و بناغه‌یی بوو, بۆ هه‌ستان به پرۆسه‌ی كۆكردنه‌وه و نوسینه‌وه‌ی فه‌رمووده (3).\nكه‌واته ئه‌گه‌ر ته‌وژمێكی فیكری ئیسلامی له قۆناغێكی دواتردا, له‌به‌رده‌م ته‌وژمێكی تردا لاواز بووبێت, به‌ته‌واوه‌تی نه‌بۆته هۆی سڕینه‌وه‌ی هه‌موو ره‌گه‌ز و شوێنه‌واره‌كانی ته‌وژمه كۆنه‌كه, وه‌كو ماركس ده‌ڵێ : كاتێك سیستمی كۆن ده‌كه‌وێته ژێر فشاری سیستمی نوێوه, ئه‌وا هه‌موو توخم و ره‌گه‌زه‌كانی سیستمه كۆنه‌كه‌له‌ناوناچێ, ئه‌گه‌رچی سیستمی نوێ هه‌ژموونی زیاتریشی هه‌بێت, له‌مه‌وه بۆ مان ده‌رده‌كه‌وێًت, هه‌میشه له بۆته‌ی كۆمه‌ڵایه‌تیدا تێڕوانین و عه‌قڵ و جیهان بینییه دژ به‌یه‌ك و ناكۆكه‌كان, له‌ململانێ و جه‌نگێكی فیكری و كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی هه‌میشه‌یدا بوون, هه‌ریه‌كه‌یان هه‌وڵی زاڵبوون, به‌سه‌ر ئه‌وانی تر ده‌دات, كۆشش بۆ پاسیڤ بوونی ئه‌وانی تر ده‌كات.\nله‌م بابه‌ته‌دا و له‌بارودۆخێكی ململانێ ئامێزی به‌م شێوه‌یه‌دا جێی خۆیه‌تی رۆڵی عه‌قڵ تادوا ئه‌ندازه به‌رزبنرخێنین و رۆڵی له خوێندنه‌وه و ته‌وزیفكردنی تێكستی قورئانی و واقیعی هه‌نووكه‌یی به‌ده‌رخه‌ین, چ له‌رووی سۆسیۆلۆژییه‌وه یان فه‌لسه‌فه‌ی هێرمۆنۆتیك, مه‌به‌ستیشمان له عه‌قڵ, له‌مبابه‌ته‌دا ئه‌و عه‌قڵه‌یه, كه‌سه‌رده‌می رۆشنگه‌ری, له خۆرئاوادا بناغه‌كه‌ی داڕشت, به‌تایبه‌ت به‌مانا كاتییه‌كه‌ی (بریتییه له‌توانی به‌كارهێنانی سه‌ربه‌خۆی عه‌قڵ به بێگه‌ڕانه‌وه, بۆ ئه‌و چاوساغانه‌ی به‌ناوی حه‌قیقه‌ته‌وه ئه‌دوێن, پاشان بوونی جورئه‌ت و ئازایانه‌یه, بۆ به‌كارهێنانی به سه‌ربه‌خۆیی, چاوقایم به‌و بوێره عه‌قڵی خۆت به سه‌ربه‌خۆیی, به‌كاربهێنه) (4), له‌گه‌ڵ ئه‌و مانایه‌ی فه‌یله‌سوفی پۆست مۆدێرن (ریچارد رۆرتی) گوزارشتی لێده‌كات (وا ده‌كات گوێمان له‌ویدی بێت وبه‌هێمنی له‌سه‌ر ماناكانی واقیع و شته‌كان رێبكه‌وین)(5) پێم وایه ئه‌م جۆره عه‌قڵانیه‌ته‌ی رۆشنگه‌ری بۆسه‌ر له‌نوێ خوێندنه‌وه‌ی كولتور و رابردووی ئیسلامی بێئه‌ندازه گرنگی خۆی ده‌سه‌پێنێت.\nبه‌بێ تێگه‌یشتنی عه‌قڵانی, زه‌حمه‌ته بتوانین له ئیسلام و قورئاندا مانایه‌كی نوێ به‌رهه‌مبهێنین, یاخود فه‌رامۆشكردنی سیاقه مێژوویی و كۆمه‌ڵایه‌تی و كلتورییه‌كانی قورئان و ساتی دابه‌زینی و ساتی هه‌نووكه, له ئاستێكی ترا گرنگ و پێویسته ره‌چاوی كێشه و پێداویستییه كۆمه‌ڵایه‌تی و فیكرییه‌كانی دۆخی هه‌نوكه‌یی هه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك بكه‌ین له‌مڕۆدا, لێره‌وه رووبه‌رووی سێ چه‌مكی زۆر سه‌ره‌كی ده‌بینه‌وه, ئه‌ویش ده‌ق و عه‌قڵ و كۆمه‌ڵگه (ستراكتۆری كۆمه‌ڵایه‌تی) یه, له‌هه‌مانكاتدا ده‌بێ ئه‌وه‌بزانین كه عه‌قڵ له‌هه‌مووقۆناغێكدا ره‌گه‌زه ناوه‌كییه‌كانی خۆی و په‌یوه‌ندی به‌ده‌ق و دیارده‌كانه‌وه ده‌گڕێت یان نوێیان ده‌كاته‌وه, لێره‌شه‌وه ده‌گه‌ینه ئه‌و باوه‌ڕه‌ی كه ئه‌قڵ جه‌وهه‌رێكی نه‌گۆڕ و هه‌میشه‌ی و بان مێژووی و هه‌تا هه‌تایی نییه, به‌ڵكو له‌ره‌وتی گه‌شه‌كردنی مێژووڵاتی (6) خۆیدا فۆڕم وه‌رده‌گرێت, په‌یوه‌ندییه‌كانی به‌پێی ئه‌و بارودۆخه‌ی تیایدا رۆڵ ده‌بینێت داده‌مه‌زرێنێت, له هه‌رقۆناغ و دۆخێكی دیاریكراودا فۆڕم و جه‌وهه‌رێكی جیاواز, له قۆناغه‌كانی پێش و دواتری خۆیدا وه‌رده‌گرێت.\nئێمه له‌دۆخێكی دیاریكراودا پێناسه‌یه‌كی جێگیرمان هه‌یه بۆ عه‌قڵ, مه‌حكوم ده‌بێت به‌و بارودۆخه‌ی تیایدایه‌تی, ئه‌وه دیدی جه‌وهه‌رگه‌راییه, كه جه‌وهه‌رێكی دیاری كراوه و نه‌گۆڕ ده‌به‌خشێته دیارده و ده‌ق و رووداو جیهان و كۆمه‌ڵگه (جه‌وهه‌رگه‌رای Essentialism) مه‌به‌ست ئه‌و ته‌رزه تایبه‌ته‌ی بیركردنه‌وه‌یه, كه به‌دیارده كۆمه‌ڵایه‌تی و به‌رهه‌مه ئینسانیه‌كان جه‌وهه‌رێكی سه‌ربه‌خۆ و گۆڕ و نامێژوی ده‌به‌خشێت و نایان به‌ستێته‌وه به‌و ره‌وت و قۆناغ و پێدراوه مێژووییانه‌وه, كه تایاندا ئاماده‌ن, ئه‌و شێوازه‌یه له بیركردنه‌وه‌ی زانستی, كه جه‌وهه‌رێكی جێگیر به‌شته‌كان ده‌به‌خشێت و وه‌ك نه‌گۆڕێك له‌مێژوودا ته‌ماشایان ده‌كات (7) ئه‌م تێڕوانینه جه‌وهه‌رگه‌راییه له مێژووی ئیسلامیدا بۆ دیارده‌كه‌ن و ده‌قی قورئانی به‌رپرسیاره له هه‌موو ئه‌و پاشكه‌وتویی تووشی موسوڵمان بووه, ته‌نانه‌ت هه‌تا حاڵی حازر ئه‌م تێڕوانینه جه‌وهه‌رێكی هه‌میشه‌یی ده‌به‌خشێته تێكستی قورئانی و ئیسلام, وه‌ك تێكستێكی ئه‌بستراكت (8) سه‌یری ده‌كات, دایده‌بڕێت له‌هه‌موو دیارده و گۆرانه كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی و كلتووری و فه‌رهه‌نگی و رۆشنبیریه‌كان, كه ده‌قی قورئانی تیایدا دابه‌زیوه, به گوزارشتێكی تر قورئانی له هه‌ل و مه‌رجه‌مێژووی و سۆسیۆلۆژییه‌كانی دوور خستۆته‌وه و دایبڕیوه, ئه‌م ته‌وژمه كاریگه‌ری زاڵ و گه‌وره‌ی هه‌بووه به‌درێژایی چاخه‌كانی مێژووی ئیسلامی به‌سه‌ر باڵی ئه‌قڵانی و نوێ خوازدا.\nجگه له‌هه‌ندێك قۆناغ نه‌بێت, پاشان هه‌ژموون و ده‌سه‌ڵاتی خۆی به‌ده‌ست هێناوه‌ته‌وه ( به‌تایبه‌ت ئه‌و كاردانه‌وه سوونییه‌ی له‌سه‌ده‌ی پێنجه‌می زاینییه‌وه رویدا, مه‌به‌ست له‌و په‌رچه‌كرداره‌یه, له دژی موعته‌زیله و فه‌یله‌سوفه‌كان و ته‌وژمه فه‌لسه‌فیه‌كانی سه‌رده‌می موته‌وه‌كیل و قادر روویدا) (9).\nهه‌تا ئه‌م له‌حزه‌یه‌ش به‌هه‌ڵاوێردی هه‌ندێ هه‌وڵی كه‌م و تاك وته‌را, ئه‌م ته‌وژمه ئه‌قلانییه, هه‌ژموونی خۆی له‌ده‌ست داوه, كاریگه‌ری تائاستێكی نزم لاوازبووه, ته‌نانه‌ت له‌سه‌رده‌می دنیای نوێدا و سه‌رده‌می به‌نێوده‌وڵه‌تی بونی مافه‌كانی مرۆڤ و به‌هێزبوونی ته‌وژمی مرۆڤ گه‌رایی (Humanism) (10), بڵاوبونه‌وه‌ی به‌ها دیموكراتییه‌كان و ئازادییه گشتی و تایبه‌تی و بنه‌ره‌تییه‌كانی ئینسان و سه‌رده‌می سیسته‌می سه‌مایه‌داری و بازاڕی ئازاد و چه‌مك ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی, كه‌له‌سه‌ردار و په‌ردووی فۆڕمه ده‌سه‌ڵاتدارێتییه تۆتاڵیتاری و گشگیرییه‌كان بونیات نراوه, پاشان هاتنه‌كایه‌ی چه‌مكی نه‌ته‌وه و ناسیۆنالیزم و ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌ی و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی ئیمپراتۆریه‌ت و خه‌لافه‌ت, كه له‌رابردوودا جۆرێكی حوكم داری بوو, له‌پاش ئه‌م هه‌موو گۆڕانكارییه ریشه‌یی و بناغه‌ییانه, ئه‌م تێڕوانینه جه‌وهه‌ر گه‌راییه باڵاده‌ستی هه‌یه, به‌سه‌ر گوتاری ئیسلامی هاوچه‌رخدا, نایه‌وێت له بورجی عاجی خۆی و تێڕوانینه یۆتۆپی و ئه‌فلاتونیه‌كه‌ی خۆی دابه‌زێته خواره‌وه و به‌دیدێكی ئه‌قلانی واقیع لێك بداته‌وه و شیتاڵی بكات, له ژێر رۆشنایی ده‌قی قورئانیدا, ئه‌م ئه‌قڵه جه‌وهه‌ر گه‌راییه ئه‌و گۆڕانه گه‌وره و گرنگ و ریشه‌ییانه نابینێت و ناخوازێت بیبینێت هه‌میشه خه‌ون به‌گه‌ڕانه‌وه‌ی فۆڕمه گشگیرییه‌كه‌ی خه‌لافه‌تی ئیسلامی ده‌بینێت, به‌هه‌مان شێوه ئه‌م تێڕوانینه له رابردوودا بۆ پاراستنی خه‌لافه‌تی ئیسلامی , یان له‌كاتی ده‌سه‌ڵاتی خه‌لافه‌تدا له جیهانی ئیسلامی له‌واقیعی سۆسیۆلۆژییای روانیوه, پێم وایه خه‌لافه‌تی ئیسلامی له‌زۆربه‌ی قۆناغه‌كاندا, به‌هۆی بوونی چه‌ندین رۆشنبیری جیاواز و نه‌ته‌وه و كلتوری جیاواز, له‌ژێر سایه‌ی خه‌لافه‌تی ئیسلامیدا, كه هه‌ر هه‌رێمێك خه‌سڵه‌ت و سیما وشوناسی دیاری كراوی خۆی هه‌بوو, له‌هه‌ناوی خۆیدا كێشه و قه‌یران و پێداویستی و پرسیاری فیكری و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابوری و سیاسی جیاواز و دژبه‌یه‌كیان هه‌بووه كه سۆسیۆلۆژییای نوێ زۆر جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وجیاكاری و جیاوازییه ده‌كاته‌وه له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگا نه‌ته‌وه‌كان, فاكته‌ری سه‌رهه‌ڵدانی چه‌ندین شۆڕش و راپه‌ڕین و دروستبوونی ده‌سه‌ڵاتی ناوه‌ندی و په‌راوێزی و لاچه‌په‌كی دوور له ده‌سه‌ڵاتی ناوه‌ندی خه‌لافه‌ت, فاكته‌ری لاوازبوونی ده‌سه‌ڵاتی ناوه‌ند (خه‌لافه‌ت) بووه, به‌سه‌ر ئه‌و ناوچه‌و هه‌رێمانه‌دا, له‌پاڵ ئه‌و جیاوازییه سۆسیۆلۆژیانه‌ش بوونی تاكه ئایدۆلۆژیایه‌كی ره‌سمی كه ده‌سه‌پێنرا به‌سه‌ر ئه‌و هه‌رێمه جیاوازانه‌دا(11), به‌چاو پۆشین له فه‌رهه‌نگ و كلتوریان, به‌تایبه‌تی له‌دوای دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی ئه‌مه‌وی و خه‌لافه‌تی عه‌بباسی و عوسمانیدا, (خه‌لافه‌ت له ئیسلامدا هه‌میشه ته‌نها پشت ئه‌ستور به‌هێزێكی تۆقێنه‌ر بووه, ئه‌و هێزه به‌ده‌گمه‌ن نه‌بێت, هێزێكی ماددی و سه‌ربازی بووه) (12) پاشان رێگه گرتن له هه‌وڵ بۆ خوێندنه‌وه‌ی نوێ بۆ قورئان و ته‌وزیفكردنی له چوارچێوه‌ی هه‌ریه‌ك له‌وهه‌رێمانه‌دا, كه هه‌ریه‌كه‌یان پرسیاری جیاوازی فه‌رهه‌نگی و كلتوری و پێداویستی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی و ئابووریان هه‌بووه, له هه‌موو قۆناغێكی دواتردا و به‌ره و پێشچوونی مێژووی ئیسلامی, ئه‌و باوردۆخه ئاڵۆز تربووه و تا سه‌ره‌تای سه‌ره و لێژبوونه‌وه‌ی عه‌قڵی ئیسلامی له‌دوای سه‌ده‌ی چواره‌می كۆچی ده‌ستی پێكرد و دواتر بارودۆخه‌كه ئاڵۆزتر بوتا به‌رووخانی خه‌لافه‌تیشدا, عه‌قڵی ئیسلامی به‌لۆژیكی ئه‌رستۆ (لۆژیكی كۆن) (13) , ئه‌م دیارده‌یه‌یان لێكدایه‌وه, ئێستاشی له‌گه‌ڵدابێت ته‌نها گرنگی به فاكته‌ری بابه‌تی و ده‌ره‌كی ده‌ده‌ن له رووخانی خه‌لافه‌تدا, ئه‌و فاكته‌ره‌ش هه‌ژموون و ده‌سه‌ڵاتی عه‌سكه‌ری رۆژئاوایه به‌تایبه‌ت به‌ریتانیا و فه‌ره‌نسا له‌وكاته‌دا له رۆژهه‌ڵاتدا, چاوپۆشی له فاكته‌ری خودی و ناوه‌كی ده‌كه‌ن كه له‌رابردوودا باسمان كرد, كه گرنگترین فاكته‌ریشی رێگه‌گرتن له ته‌وژمی عه‌قڵانی و خاشه‌بڕكردنی له هه‌ستان به‌پرۆسه‌ی ته‌ئویلكردن و ته‌وزیفكردنی ئیسلام, هه‌ڵبه‌ت رۆڵی فاكته‌ره ده‌ره‌كییه‌كان له رووخانی خه‌لافه‌تدا به‌هێزبووه, به‌ڵام ناتوانین فاكته‌ره ناوه‌كی و خودییه‌كان, كه‌پاڵنه‌ری لاوازبوون و پوكانه‌وه و رووخانی ده‌سه‌ڵاتی خه‌لافه‌ت بووه, كه له‌ماوه‌ی ده‌سه‌ڵاتدارێتیدا ململانێی نێو خۆی و قه‌یرانی فیكری قوڵ و نه‌بوونی ده‌سه‌ڵات و هه‌ژموونی عه‌قڵانی باڵاده‌ست به‌سه‌ر ته‌وژمه ره‌سمی و ناعه‌قڵانییه‌كه‌دا و هه‌موو ئه‌و رووداوانه‌ی كه تووشی بوون هه‌ڵاوێردبكه‌ن, هه‌ربه‌هه‌مان لۆژیكی جاران بۆ پاراستنی خه‌لافه‌ت, له‌مڕۆدا عه‌قڵی ئیسلامی نوێ بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ی خه‌لافه‌تی ئیسلامی به‌و فۆڕمه‌ی جارانی, پاشان له‌لایه‌كی تره‌وه تاك خوێندنه‌وه‌یی بۆ قورئان به‌وه پاساو ده‌دات, كه بۆ پاراستنی یه‌كێتی موسوڵمانان پێویست و گرنگه, پاشان پاراستنی ئه‌و ناسنامه ئیسلامییه‌ی كه خه‌لافه‌ت هه‌ڵگری بوو, پاشان به‌پێی (قیاس الغائب علی الحاچر –یان- قیاس الحاچر علی الغائب) كه‌محمد عابد جابری گوزارشتی لێده‌كات و ئاگادارمان ده‌كات خۆمانی لێ به‌دوور بگرین له توێژینه‌وه‌ی مێژوویدا, كه كۆكردنه‌وه‌ی قورئان له‌سه‌رده‌ستی خه‌لافه‌تیدا و نوسینه‌وه‌ی به‌زمانی قوره‌یش و فه‌رامۆشكردنی زمانه‌كانی تر كه قورئانی پێده‌نوسرایه‌وه, بۆ پاراستنی یه‌كێتی موسوڵمانان بووه, هه‌مان رووداو ده‌گوازێته‌وه بۆ سه‌ده‌ی بیست و بیست و یه‌ك, یاخود گه‌ڕانه‌وه بۆ تیۆره‌كه‌ی ئیبن خه‌لدون له‌سه‌ر (عصبیه – ده‌مارگیری) و (الدوله- ده‌وڵه‌ت), كه ئیبن خه‌لدون له راڤه‌كردنی فه‌رمووده‌ی (الائمه من قریش) (14) ,كه‌ده‌مارگیری به مه‌رجێكی سه‌ره‌كی داناوه بۆ دروستبوونی ده‌وڵه‌تی ئیسلامی بناغه‌ی دامه‌زراندنی له‌سه‌ربناغه‌ی ده‌مارگیری قوڕه‌یشه, چونكه قوڕه‌یش هۆزێك بوون ده‌مارگیرییان له‌ناو هۆزه‌كانی تری حیجاز و دوورگه‌ی عه‌ره‌بی به‌هێزتربووه, كه توانی هه‌موو هۆزه‌كانی تر له‌ده‌وری خۆی كۆبكاته‌وه, پاشان بوو به بنه‌مایه‌ك بۆ دروستبوونی ئیسلام, هه‌رخوێندنه‌وه‌یه‌كی تر هه‌بێ و بكرێ واده‌یبینێ زیانی هه‌یه بۆ یه‌كێتی و ناسنامه‌ی ئیسلامی و موسوڵمانان, ئه‌م بۆ چوونه هێنده‌ی هه‌نگاوێك له هزر و بیر و به‌ره‌و واقیع نزیك نابێته‌وه, به‌ڵكو بیروڕاو بۆ چونێكی تیۆری رووته و واقیعی كۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌مڕۆ ده‌یخاته په‌راوێزه‌وه, ئه‌م بۆ چوونه جگه له به‌خشینی ئاسووده‌ییه‌كی سایكۆلۆژی به خاوه‌نه‌كه‌ی هیچی تری لێ سه‌وزنابێت, یاخود ره‌واندنه‌وه‌ی ئه‌و بێهیوایی و بێباكییه‌ی باڵی كێشاوه به‌سه‌ریدا و بتوانێت ماوه‌یه‌ك له‌ناو نائارامییه‌ی, كه گیرۆده‌ی بووه ڕزگار بێت, وه‌كو سه‌میر ئه‌مین ده‌ڵێت : (گه‌ڕان به‌دوای ناسنامه‌دا به‌ڵگه و هێمای ته‌نگژه‌ی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی شكست خواردووه له به‌رامبه‌ر خۆگرییه دروست گه‌وهه‌رییه‌كاندا ، مێژوو به‌رده‌وام ئه‌وه ده‌سه‌لمێنێ ئه‌و كۆمه‌ڵگایانه‌ی به‌كرده‌وه له پرۆسه‌ی گه‌شه‌دان و سه‌ركه‌وتنیان به‌ده‌ستهێناوه ئه‌وانه له‌پرۆسه‌ی خۆگونجاندندا له پێشه‌وه‌بوون و ناسنامه‌كانیشیان گۆڕیوه (15) چونكه به‌رده‌وام دونیا له گۆڕاندایه و دونیای ئه‌مڕۆش دونیایه‌كی زۆر جیاوازتره, فۆڕمی خه‌لافه‌ت له‌گه‌ڵ دونیای ئێستادا وێك نایه‌ته‌وه, فۆڕمی خه‌لافه‌ت مۆدێلێكی سیاسی ده‌سه‌ڵاتدارێتی بووه, له‌كاتی خۆیدا به‌رامبه‌ر فۆڕمی ئیمبراتۆرییه‌ت, له‌ناوچه‌و هه‌رێمه‌كانی تری جیهانی ئه‌وكاته, له‌پێش ئیسلامیشدا ئیبمراتۆرییه‌ت و جودی هه‌بووه, له‌گه‌ڵ هاتنی ئیسلام سود له‌و فۆڕمه‌ی ده‌سه‌ڵات و وه‌رگیراو ناوی خه‌لافه‌تی لێنرا, وه‌كو ئیمبراتۆرییه‌تی فارسی و بێزه‌نتی و چه‌ندینی تر, كه چه‌ندین نه‌ته‌وه‌ی خاوه‌ن فه‌رهه‌نگ و كولتوری جیاوازی له‌خۆگرتبوو, ده‌بێت ئه‌وه‌ش بڵێین ئه‌و حاڵه‌ته‌ی كه‌به‌سه‌ر گوتاری ئیسلامی نوێ و هاوچه‌رخدا هاتووه بۆ گێڕانه‌وه‌ی خه‌لافه‌ت (ئه‌گه‌رچی به‌شێوه‌یه‌كی رێژه‌یی گۆڕان به‌سه‌ر ئه‌م گوتاره‌دا هاتووه, به‌ڵام له‌ڕووی فیكرییه‌وه هه‌ڵگری تیرۆی خه‌لافه‌تن) له تێڕوانینیاندا خه‌لافه‌تی ئیسلامی به‌ده‌ر له‌فاكته‌ره خودییه‌كان هه‌وڵێكی ده‌ره‌كی و پیلانڕێژكراو هه‌وڵی له‌ناوبردنی داوه, له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا ده‌بێت سۆسیۆلۆژیای جیهانی ئه‌مڕۆ ره‌چاوبكه‌ین, له‌گه‌ڵ رووخانی خه‌لافه‌تی ئیسلامی (عوسمانی) له‌سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی رابردوودا, هاوكات چه‌ندین ئیمبراتۆرییه‌تی تر, له جیهاندا به‌ره و داڕمان و رووخان چوون, وه‌كو ئیمپراتۆرییه‌تی (نه‌مسا - مه‌جه‌ڕ), كه‌واته بارودۆخی نوێی جیهان ئه‌م جۆره فۆڕمه‌ی ده‌سه‌ڵاتدارێتی خه‌لافه‌ت و ئیمبراتۆرییه‌ت ناخوازێت, كه‌واته بارودۆخه‌كه ته‌نها خه‌لافه‌تی نه‌گرتۆته‌وه, به‌ڵكو ره‌وشێكی جیهانی بووه گشت ئیمپراتۆرییه‌ته‌كانی تری, وه‌كو خه‌لافه‌تی ئیسلامی رووخان, له‌سه‌ر داره په‌ردوویان ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی دروستبوو, چه‌ندین نه‌ته‌وه هه‌ولێ سه‌ربه‌خۆییاندا و سه‌ربه‌خۆییان وه‌رگرت, كه‌واته باسكردن له یه‌كێتی موسوڵمانان به‌و مه‌فهومه‌ی جاران یۆتۆپیایه (16) , به‌تایبه‌ت له‌گه‌ڵ سه‌رهه‌ڵدانی چه‌مكی ناسیۆنالیزم و ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی و چه‌ندین چه‌مكی تربۆناو دونیای فیكری سیاسی و سۆسیۆلۆژیا و لقه‌كانی تری زانسته مرۆڤایه‌تییه‌كان (خه‌لافه‌ت شتێك نییه له نه‌خشه‌ی ئاییندا, به‌ڵكو نه‌خشه‌یه‌كی سیاسی ته‌واوه, نه‌فه‌رمانی پێكردووه و نه‌فه‌رزی كردووه, به‌ڵكو به‌جێیهێشتووه بۆ ئێمه تابگه‌ڕێیینه‌وه بۆ یاساكانی عه‌قڵ و ئه‌زموونی نه‌ته‌وه‌كان و قاعیده سیاسییه‌كان) (17) ئه‌گه‌ر له رابردوودا ئیسلام شوناسی كۆمه‌ڵایه‌تی دیاریكردبێت, فۆڕمێكی هاوشێوه و لێكچووی به‌خه‌لافه‌تی ئیسلامی و جیاواز له‌گه‌ڵ شارستانیه‌ته‌كانی تر به‌خشیبێت, به‌ڵام له ئێستادا چه‌مكی نه‌ته‌وه و ئایین به‌یه‌كه‌وه شوناس به‌سنور و هه‌رێمێكی دیاریكراو ده‌به‌خشێت, له‌گه‌ڵ سه‌رهه‌ڵدانی چه‌مكی نه‌ته‌وه و ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه به‌تایبه‌ت له‌رۆژهه‌ڵاتدا له‌سه‌رده‌می دوای داگیركاری (post colonialism) له‌ژێر كاریگه‌ری شۆڕشی فه‌ره‌نسیدا, چه‌مكی نه‌ته‌وه ئاماده‌بوونێكی واقیعی و پراكتیكی بۆخۆی پچڕیوه, ئه‌گه‌ر به‌شێوازێكی تیۆری ئه‌بستراكت و ئایدۆلۆژی و عاتیفه‌یه‌كی ئیسلامی سه‌یری نه‌كه‌ین (18) به‌هۆی ده‌ركه‌وتنی شوناسی نه‌ته‌وه‌یی, تیۆری گه‌ڕانه‌وه‌ی خه‌لافه‌ت پاشه‌كشه ده‌كات به‌رامبه‌ر خه‌ونه نه‌ته‌وه‌ییه‌كان, كه‌واته هه‌رنه‌ته‌وه‌یه‌ك له‌چوارچێوه‌ی سنوری نه‌ته‌وه‌یی به‌ڕه‌چاوكردنی مێژوو و كلتوری خۆی ئیسلام ته‌وزیف بكات و هه‌وڵی پاراستنی مافه نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی خۆی ده‌دات هاوكات پاراستنی ناسنامه‌ی ئایینی خۆی (19) .\nسروش باوه‌ڕی وایه ئایین ته‌نها یه‌ك جۆر بیركردنه‌وه نییه،ته‌نانه‌ت له‌یه‌ك زه‌مه‌نیشدا چه‌ندین بیركردنه‌وه هه‌یه, راسته پێغه‌مبه‌ران هاتوون كه كۆمه‌ڵگه‌ی ئایینی پێكبهێنن به‌ڵام نه‌ك یه‌ك كۆمه‌ڵگه, به‌ده‌ربڕینێكی دی ئایین نورێكه له‌سه‌ره‌وه را له‌ئاسانه‌وه ده‌دات به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگا, نه‌ك له‌سه‌ر زه‌وی ده‌ستكاریان بكات, چرایه‌كه راستی شته‌كان رۆشنده‌كاته‌وه نه‌وه‌ك جێگایان بگۆڕێت(20), ئه‌و گوتاره‌ی بانگه‌واز بۆ پاراستنی ناسنامه و یه‌كێتی موسوڵمانان ده‌كات مه‌به‌ستی گه‌ڕانه‌وه‌ی فۆڕمی رابردووی خه‌لافه‌ته, نه‌ك به‌ره‌و پێشبردنی ژیاری ئیسلامی چه‌ندین نه‌ته‌وه و كولتور و زمان رۆڵ ببینن له بونیادنان و به‌ره و پێشبردنیدا, چونكه دووه‌میان پێویستی به‌عه‌قڵێكی ره‌خنه‌یی و فه‌زایه‌كی ئازاد و زه‌مینه خۆشكردن بۆ بیركردنه‌وه‌ی داهێنه‌رانه و بورهانی و سه‌ربه‌ستی و سه‌ربه‌خۆیی عه‌قڵ و ئیراده هه‌یه گوتاری یه‌كه‌میان له بارودۆخی هه‌نوكه‌یی ئێستادا ئه‌وه‌نده‌ی زیان به‌ئیسلام ده‌گه‌یه‌نێت, سودی پێناگه‌یه‌نێت, لێره‌دا ئه‌م ته‌وژمه باڵاده‌سته هه‌میشه رۆڵی سه‌ره‌كی بینیوه له‌خامۆشكردنی رێنیسانسێك, كه دونیای ئیسلام به‌خۆیه‌وه ببینێت, هه‌تاوه‌كو ئه‌م گوتاره ئه‌و جۆره بیروڕاو بۆ چوونانه تێنه‌په‌ڕێنێت, ئه‌وا نه‌ك به‌ره‌وپێش ناچین, به‌ڵكو ناتوانین سود له كولتوری رۆژئاواش ببینین بۆ به‌ره‌وپێشچوون, كه‌واته به‌یه‌كدا چوونی په‌یوه‌ندییه‌كانی ئایین و نه‌ته‌وه له‌مڕۆدا،به‌تایبه‌تی له‌رۆژهه‌ڵات, یاخود هه‌ندێك له‌و وڵاتانه‌ی به‌جیهانی سێیه‌م ناوده‌برێن (21) حاڵه‌تێكی حه‌تمی و پێویسته, ته‌نانه‌ت بۆته دیفاكتۆیه‌ك به‌سه‌ر بارودۆخی كۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌م ناوچانه‌دا ئه‌وا فیكری ئایینی له‌م ناوچانه‌دا ده‌كه‌وێته ژێر پرسیاره‌وه, یاخود له ژێر تێگه‌یشتنی باوی خه‌ڵك و مه‌ئلوفی بیركردنه‌وه‌ی زاڵ له‌م كۆمه‌ڵگایانه‌دا, خودی ئایین ده‌كه‌وێته‌ژێر پرسیاره‌وه, كه هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی دوور و نزیك به‌ئایینه‌وه نییه, به‌ڵكو په‌یوه‌ندی به‌ته‌وژمی فیكری ئایینیه‌وه هه‌یه.\nناتوانین نكۆڵی له‌و حه‌قیقه‌ته‌ش بكه‌ین ئیسلام به‌هۆی مێژوویی بون و واقیعی بوون, هه‌میشه له‌مێژوودا ده‌كه‌وێته ژێر كاریگه‌ری واقیعه‌وه, له‌م نێوانه‌شدا ئیسلام به‌رگێكی نوێ به‌به‌رخۆیدا ده‌كات (به‌هۆی په‌یوه‌ندی بارزگانی عه‌ره‌ب و هیند، ئیسلام گه‌یشتنه هیند, ئیسلام كه‌وته‌ژێر كاریگه‌ری بیروباوه‌ڕ دابونه‌ریته‌كانی هینده‌وه, به جۆرێك شارستانیه‌تێك به‌ناوی شارستانیه‌تی ئیسلامی هیندی سه‌ریهه‌ڵدا, كه ئاوێته‌یه‌كی هه‌ردوو ئایین و شارستانییه‌تی هیند و ئیسلامییه, دواتر ئیلهام به‌خشی گه‌وره‌بوو بۆ سه‌رسیخه‌كان, كه به‌ڕاشكاوی ده‌یانویست ئه‌و ئاوێته‌یی و تێكه‌ڵكردنه به‌رجه‌سته بكه‌ن و ئاینێك به‌ناوی سیخ دروستبكه‌ن). (22)\nله‌م ته‌وه‌ره‌یه‌دا رووبه‌رووی چه‌مكێك ده‌بینه‌وه, كه ئه‌ویش عه‌لمانییه‌ته كه چه‌مكێكه له‌دونیای رۆشنبیری و فیكریدا قسه‌وباسی زۆر له‌سه‌ر ده‌كرێت, ئێمه نامانه‌وێت له‌سه‌ر خودی چه‌مكه‌كه هه‌ڵوێسته‌بكه‌ین و ببێته سه‌نته‌ری بابه‌ته‌كه, به‌ڵكو ئێمه ده‌مانه‌وێت ئه‌م چه‌مكه گرێبده‌ینه‌وه به گوتار و عه‌قڵی ئیسلامی نوێوه, پێموایه تێڕوانینی گوتاری ئیسلامی له‌مڕۆدا به‌رامبه‌ر چه‌مكی عه‌لمانییه‌ت, گرفتی گه‌وره و میتۆدی بۆ ئه‌م گوتاره دروستكردووه, (عه‌لمانییه‌ت له‌سه‌ره‌تای سه‌رهه‌ڵدانیدا بزافێكی فیكری دژبه ته‌فسیره‌كانی كه‌نیسه‌ی داخراوی مه‌سیحی بوو, دژی باڵاده‌ستی و هه‌ژموونی كه‌نیسه به‌سه‌ر كاروباری ده‌وڵه‌ت و كۆمه‌ڵگه, په‌یوه‌ندی مێژووی نێوان ئیسلام و ده‌وڵه‌ت مه‌سه‌له‌یه‌كی فیكرییه نه‌ك ئایینی) (23) له‌م گوته‌یه‌ی ئه‌بو زه‌یده‌وه ده‌رده‌كه‌وێت, عه‌لمانییه‌ت, مه‌سه‌له‌یه‌كی ئیعتیقادی نییه, به‌ڵكو مه‌سه‌له‌یه‌كی په‌یوه‌ندیداره به‌جیاوازی فیكرییه‌وه, به‌مه‌رجێك به تێڕوانینێكی ئایدۆلۆژی سه‌یری ئه‌م چه‌مكه نه‌كه‌ین و كورتی نه‌كه‌ینه‌وه له‌جیاكردنه‌وه‌ی ئایین له‌لایه‌ك و سیاسه‌ت و ده‌وڵه‌ت له‌لایه‌كی تره‌وه, به‌ڵكو به‌تێڕوانینێكی فره ڕه‌هه‌نده‌وه سه‌یری ئه‌م چه‌مكه بكه‌ین و هه‌ڵیسه‌نگێنین, وه‌كو چه‌مكێكی مێژوویی سه‌یری بكه‌ین, كه ماناكانی په‌یوه‌سته به‌سه‌ر هه‌ڵدان و گه‌شه‌كردنی له‌سه‌ره‌تای سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاستیئه‌وروپا تا ئه‌م ساته‌ی ئێستا(24), چونكه له هه‌موو قۆناغێكدا ئه‌م چه‌مكه مانایه‌كی فراوانتر و گشتگیری تری له خۆگرتووه, ئه‌گه‌ر له‌سه‌ره‌تادا ته‌نها دژی كه‌نیسه و فیكری كه‌نیسه سه‌ریهه‌ڵدابێت, ئه‌وا له قۆناغه‌كانی دواتردا ئه‌م چه‌مكه ماناكانی خۆی تێكه‌ڵ به‌ماناكانی دیموكراتی و مرۆڤگه‌رایی (humanism) و ئازادی راده‌ربڕین و بیركردنه‌وه ده‌كات, بۆمان ڕوونده‌بێته‌وه كه عه‌لمانییه‌ت له مه‌غزای خۆیدا چه‌مكێكی پڕا و پڕ مرۆڤگه‌راییه.. جه‌غت له‌سه‌ر سه‌ربه‌خۆیی ئینسان ده‌كات, ناتوانین باس له‌و ده‌رئه‌نجامه پۆزه‌تیفانه نه‌كه‌ین, كه له‌دوایی نه‌مانی ده‌سه‌ڵاتی كه‌نیسه‌وه له‌رۆژئاوادا هاتنه‌كایه‌وه, هه‌ر له پێشكه‌وتنی زانسته ئه‌زموونی و مرۆیی و كایه‌ی ئه‌ده‌ب و فه‌لسه‌فه و فیكردا, كه فاكته‌رێكی گرنگ و كاریگه‌ر بوو, بۆ سه‌ندنه‌وه‌ی مافی ته‌فسیركردنی دیارده‌كان و ژیان و جیهان و كتێبی پیرۆز, له‌ده‌ست پیاوانی ئایینی مه‌سیحی، له‌و به‌رهه‌مه جۆربه‌جۆرانه‌دا ئاده‌میزاد ده‌بێته سه‌نته‌ری گرنگی پێدان و بیركردنه‌وه, كه بنه‌ماكانی چه‌مكی عه‌لمانییه‌ت كتێبی پیرۆز به‌زمانی لاتینی نوسرابوو, زمانێك بوو ده‌ستبژێر و پیاوانی ئایینی كۆمه‌ڵگه ده‌یانزانی, كه‌سانی خواره‌وه‌ی چینه‌كانی كۆمه‌ڵ ئه‌م زمانه‌یان نه‌ده‌زانی, له‌به‌رئه‌وه مافی ته‌فسیركردن ته‌نها بۆ پیاوانی ئایینی بوو, خه‌ڵكانی تر تاكه مافێك, كه‌هه‌یانبوو گوێگرتن و جێبه‌جێكردنی فرمانی پاپاكان بوو, دوای ئه‌م بارودۆخه و زیادبوونی هۆشیاری كۆمه‌ڵایه‌تی زمانی نه‌ته‌وه‌یی گه‌شه‌یكرد و ئه‌م ده‌سه‌ڵاته مه‌عریفیه‌له‌ده‌ست پیاوانی ئایینی سه‌ندرایه‌وه بووه فاكته‌ری گه‌شه‌كردنی ئه‌وروپا . له‌و قۆناغه‌وه تا ئێستا گرنگترین ئه‌نجامه‌كانی رێنیسانس بووه یارمه‌تیده‌رێكی گه‌وره‌ی دروستبوونی زمانی نه‌ته‌وه‌یی یه‌كگرتوو له ئه‌وروپادا, قسه‌كردن و مشت و مڕ له‌نێوان رۆشنبیرانی ئه‌و سه‌رده‌مه هه‌ر به‌لاتینی بووه نه‌ك زمانی نه‌ته‌وه‌یی, به‌كورتی له‌توێژێك به‌ولاوه جه‌ماوه‌ری خه‌ڵك ئاگای له‌و زمانه نه‌بووه, ئه‌م دیارده‌یه‌ش خۆی له‌خۆیدا بووه هێڵێكی جیاكه‌ره‌وه له‌نێوان توێژه جیاجیاكانی كۆمه‌ڵدا و ئاكامیش بووه هۆی په‌یدابوون و سه‌رهه‌ڵدانی چه‌ند دیالێكتی جیاجیا له كۆمه‌ڵدا (25) ,ئه‌و باوردۆخه زه‌مینه‌یه‌كی هێنایه ئاراوه كه چیدی ئایین له‌سه‌رده‌ستی پاپاكان ناتوانێت ته‌فسیری زانستی بۆ جیهان و دیارده‌كان بكات, به‌ڵكو فه‌یله‌سوف و زاناكان له بواره جۆربه‌جۆره‌كان كه‌وتنه ته‌فسیركردنی دونیا كه‌به میتۆده ئه‌زمونگه‌رییه زانستی و زانسته مرۆڤایه‌تییه‌كان خرابووه روو, كۆپه‌رنیكۆس هه‌ستا به‌سه‌لماندنی سوڕانه‌وه‌ی زه‌وی به ده‌وری خۆردا نه‌ك به‌پێچه‌وانه‌وه, كه‌پیاوانی ئایینی باوه‌ڕیان پێی هه‌بو, چه‌ندین بزافی زانستی تر سه‌ریهه‌ڵدا.\nلێره‌وه روونده‌بێته‌وه, كه كایه‌ی ئایین و زانست جودان له‌یه‌كتری ئه‌گه‌رچی ئاین و گوتاره ئاینییه‌كان زۆر جه‌خت له‌سه‌ر زانست و گرنگی زانست ده‌كه‌نه‌وه و به‌تایبه‌تی گوتاری قورئانی, ئه‌مه‌ش به‌ڵگه‌ی ئه‌وه‌یه كه ئایین دژ به‌زانست نییه, به‌ڵام كایه‌ی كاركردنی جیاوازه له‌گه‌ڵ زانستدا, گوتاری قورئانی له زۆربه‌ی ئایه‌ته‌كاندا جه‌خت له‌سه‌ر زانست و خستنه‌كاری عه‌قڵ ده‌كات, بۆ كه‌شفكردن و دۆزینه‌وه‌ی نهێنییه‌كانی گه‌ردوون, ئه‌وه‌ش مانای ئه‌وه‌نییه ئایه‌تێك له ئایه‌ته‌كانی قورئان, وه‌كو تیۆرێك بۆ خوێندنه‌وه‌ی دیارده‌كان و جیهان به‌كاربهێنین, یاخود ته‌فسیری زانستی بۆ ئایه‌ته‌كان بكه‌ین (هه‌وڵدانی فیكری بۆ پوچه‌ڵكردنه‌وه‌ی تیۆره‌كان ده‌بێته مایه‌ی گه‌شه‌كردنی زانست.. گه‌شه‌سه‌ندنی زانست ده‌رئه‌نجامی ره‌وتی لابردنی هه‌ڵه‌یه, زانست ده‌رئه‌نجامی ره‌خنه و پوچه‌ڵ كردنه‌وه‌یه (26) ،له‌م گوته‌یه‌ی كارل پۆپه‌ره‌وه ده‌رده‌كه‌وێت كه‌تیۆری زانستی شیاوی پۆچه‌ڵكردنه‌وه‌یه, یاخود به‌هه‌ڵه‌دابنرێت, لێره‌وه ئه‌و گوته‌یه‌ی (باشلار)مان بیردێته‌وه كه ده‌ڵێ : مێژووی زانست بریتییه له مێژووی راستكردنه‌وه‌ی هه‌ڵه‌كان, كه‌واته ئه‌گه‌ر ئایه‌تێك وه‌كو تیۆرییه‌كی زانستی به‌كاربهێنین, یاخود ته‌فسیری زانستی بۆ قورئان بكه‌ین, به پێی بیروڕای كارل پۆپه‌ر شیاوی پوچه‌ڵكردنه‌وه‌یه یاخود به‌هه‌ڵه دابنرێـت كه ئه‌مه‌ش له‌گه‌ڵ سروشتی تێكستی قورئانی یه‌كنایه‌ته‌وه, كه سروشتێكی خودایی و ترانسێنتالی هه‌یه, واته له خوداوه دابه‌زیوه‌ته سه‌ر مرۆڤ, له گه‌وره‌یی و پیرۆزی قورئان كه‌مده‌كاته‌وه, به‌ڵام له راستیدا ئه‌م بۆچوونه بۆچونێكی هه‌ڵه‌یه‌بۆ سه‌یركردنی قورئان, وه‌كو تیۆریه‌كی زانستی, بۆ نمونه ته‌فسیری زانستی بۆ ئه‌م ئایه‌ته كراوه (( و مایعلم فی الارحام الا الله)) , كه گوایه جگه له خودا كه‌س نازانێت منداڵ له منداڵدانی دایكیدا چ ره‌گه‌زێكه, به‌ڵام دواتر ئامێرێك په‌یدابوو ئه‌و نهێنیه‌ی ئاشكراكرد, كه ئامێری (سۆنه‌ر) ه, به‌ڵام ئه‌مه‌ش ئه‌وه ناگه‌یه‌نێت كه ئه‌م ئایه‌ته هه‌ڵه‌یه, به‌ڵكو ته‌فسیری زانستی بۆ ئه‌م ئایه‌ته هه‌ڵه‌یه, چون له‌هه‌موو سه‌رده‌مێكدا چه‌ندین تیۆری زانستی به‌رهه‌م دێت, تیۆر و بیروڕا و ده‌رئه‌نجامه‌كانی رابردووی زانست پوچه‌ڵده‌كاته‌وه, گوتاری قورئانی تیۆریه‌كی زانستی نییه, به‌ڵكو گوتارێكه دابه‌زیوه‌ته سه‌ر تاك و كۆمه‌ڵگه, بۆ گۆڕینی ره‌گه‌زه‌كانی واقیع, كۆمه‌ڵگه‌ش له‌لایه‌نی رۆحی و ماددی پێكهاتووه, گوتاری قورئانی ئاراسته‌ی ئه‌و دوو ره‌هه‌نده كراوه‌به یه‌كه‌وه, قورئان له جه‌وهه‌ری خۆیدا جیهان و ژیانی دونیای فه‌رامۆشنه‌كردووه, به‌ڵكو ژیانی دونیا قۆناغێكه بۆ گه‌یشتن به ژیانی قیامه‌ت, گه‌ر له قورئاندا باس له حه‌قیقه‌تی دونیا و ژیان كرابێت, چه‌ند ئایه‌تێك باس له پوچگه‌رایی دونیا و به‌رز راگرتنی قیامه‌ت كرابێت, ئه‌وه مانای ئه‌وه نییه كه‌ژیانی دونیا هیچ ئه‌رزشێكی نه‌بێت له‌دیدی قورئانیدا, ئه‌م حه‌قیقه‌ته‌ی قورئان پێی له‌سه‌ر داگرتووه, فه‌یله‌سوفه‌كانیش دانیان پیادا ناوه, وه‌كو شوبنهاوه‌ر ده‌ڵێت : خۆشبه‌ختی له دونیادا ئه‌وه‌یه كه‌مترین ئازار بچه‌ژیت, كه‌واته زۆر له فه‌یله‌سوفی تر باسی سروشتی دونیایان كردووه, به‌ڵام ئیسلام له‌گه‌ڵ گرنگیدان به‌لایه‌نی رۆحی و مه‌عنه‌وی, گرنگی به‌لایه‌نی ماددیش داوه, قورئانیش ئاراسته‌ی ئه‌م دوو ره‌هه‌نده‌ی كۆمه‌ڵگه‌كراوه, هه‌رهه‌وڵێكی تیۆری بده‌ین, بۆ جیاكردنه‌وه و نه‌هێشتنی په‌یوه‌ندی نێوانیان, هه‌وڵێكی نه‌زۆكه و لێره‌وه ناكرێت ئه‌م دوو ره‌هه‌نده ئه‌وه‌نده به‌یه‌كدا چووبن و گوتاری قورئانی ئاراسته‌ی ره‌هه‌ندێكیان كرابێت, ئه‌م تێگه‌یشتنه له گوتاری ئیسلامی به درێژیی مێژووی خۆی باڵاده‌ستبووه, ته‌نها گرنگی به‌لایه‌نی رۆحی و مه‌عنه‌وی داوه لایه‌نی ماددی و جه‌سته‌یی فه‌رامۆشكردووه, چه‌ندین فه‌رمووده و ئایه‌ت باس له گرنگیدان به‌ژیان و جوانكاری و خۆشگوزه‌رانی ده‌كات, وه‌كو ئه‌و فه‌رمووده‌یه‌ی (انتم اعلم بامور دنیاكم) یاخود ئایه‌تی (وشاورهم فی الامر فإژا عزمت فتوكل علی الله) (ال عمران – 109).\nچه‌ندین ئایه‌تی تر باس له‌رزق و نیعمه‌ته‌كانی دونیا ده‌كات, كه مرۆڤ به راوێژوو بۆ چوون و خستنه‌كاری عه‌قڵی ژیانی خۆی باشبكات و پێداویستی خۆی دابین بكات, فه‌رامۆشكردنی لایه‌نی جه‌سته‌یی و لایه‌نی ماددی , فاكته‌ری سه‌رهه‌ڵدان و بڵاوبوونه‌وه‌ی چه‌ندین ته‌وژمی هاوشێوه‌ی سۆفییه‌ت بووه له‌مێژووی ئیسلامیدا, ته‌وژمی سۆفی ته‌فسیرێكی تاك ره‌هه‌ندی مه‌عنه‌وی و رۆحی و ئه‌بستراكتی بۆ ئیسلام هه‌یه, په‌یوه‌ندییه‌كانی ئیسلام و هه‌موو گۆڕانه مێژوویی و سۆسیۆلۆژییه‌كان فه‌رامۆشده‌كات باوه‌ڕیان به‌ته‌فسیری قورئانی هه‌یه له‌رێگه‌ی نوری ئیشراقییه‌وه (27) كه خودا ده‌یخاته دڵی ڕاڤه‌كه‌ره‌وه (مفسر) , ئه‌زموونێكه ده‌چێژرێت و گوزارشتی لێناكرێت و دۆخێكی كاتی و تێپه‌ڕه, ته‌نها كه‌مینه‌یه‌كی خه‌ڵك خاوه‌نی ئه‌و جۆره ئیشراقه‌ن, بۆیه باوه‌ڕیان وایه‌مانای قورئان له زماندانییه, به‌ڵكو له دڵدایه, مرۆڤ له ئه‌نجامی ژیانی له كۆمه‌ڵگه‌دا خودا نورێك ده‌خاته دڵییه‌وه, ده‌توانێت درك به‌ماناكانی قورئان بكات, (ئه‌بوزه‌ید) له‌سه‌ر ته‌ئویل و ده‌ق قسه ده‌كات, ئه‌و پێیوایه جیاوازییه‌كی گه‌روه له نێوان ئیبن روشد و غه‌زالیدا هه‌یه له‌رووی مه‌عریفه و سه‌رچاوه‌یه‌كه‌وه, له كاتێكدا هه‌ردووكیان باوه‌ڕیان به‌دابه‌شبوونی خه‌ڵكی هه‌یه بۆ تایبه‌تی و گشتی, به‌ڵام خه‌ڵكی تایبه‌تی بریتییه له‌و عاریفانه‌ی ده‌گه‌نه پله‌یه‌كی رۆحانی و نزیكی له‌زاتی خالیق كه به‌هۆی ئه‌م پله سۆفیگه‌راییه‌وه, رووكه‌شی ده‌قه‌كان ده‌به‌زێنن و ده‌چنه ناوه‌ڕۆكی ده‌قه‌وه و مانای راستی ده‌ردێنن!\nكه‌واته ده‌بێت به‌رۆحانیه‌ت بچینه ئاستی مه‌له‌كوت و پاشتر له‌وێوه بێینه‌وه بۆ ناو مانا شاراوه‌كانی ده‌ق, ئه‌مه‌ش جوڵه‌ی مه‌عریفه‌یه و له‌سه‌ره‌وه بۆ خواره‌وه, تاله ئاستێكی زۆر مه‌عریفه‌یه‌كی ده‌گمه‌ن و ته‌م وموژاویش كه عاریفی سۆفی پێیده‌گات.\nله‌كاتێكدا لای ئیبن روشد پرۆسه‌ی ته‌ئویل له تێڕامان له سروشت و واقیعه‌وه به‌رهه‌م دێت و واقیعی مرۆڤه‌كان ته‌ئویلی ده‌قه‌كان ده‌خوڵیقێنن, لێره‌شه‌وه مه‌عریفه لای ئیبن روشد له خواره‌وه ده‌چێته ناو هه‌ناوی ده‌قه‌وه و ئه‌گه‌ری مانی جیاواز داده‌نێت بۆ هه‌ناوی ده‌ق.. ئیبن روشد پێیوایه جیاوازی شته‌كان فه‌رزی ده‌كات به‌سه‌رماندا دابنێیین به جیاوازیدا ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ جیاوازی ئاستی مه‌عریفی تاكه‌كان و مامه‌ڵه‌كردنیان له‌گه‌ڵ ده‌قه‌كاندا (28) .\nفه‌رامۆشكردنی لایه‌نی ماددی ئیسلام جۆشده‌ر و هانده‌ری دروستبوونی چه‌ندین ته‌وژمی هاوشێوه‌ی سۆفیزم بووه, كه فاكته‌رێكی گه‌وره‌ی پاشكه‌وتنی موسوڵمانان بووه له ره‌وتی پێشكه‌وتنی ژیاریدا, گه‌ر ئێمه دوو ئه‌زموونی كاسۆلیك و پرۆستانت وه‌ربگرین, دوو ئه‌زموونی زۆر جیاوازن له تێڕوانینیان بۆ ژیان و دونیا, كاسۆلیك ره‌فزی لایه‌نی ماددی ده‌كردوو پرۆستانت جه‌ختی له‌سه‌ر لایه‌نی رۆحی و ماددی ده‌كرده‌وه له‌یه‌ك كاتدا شۆڕشێكیان به‌رپاكرد له دژی فیكری كاسۆلیكی مه‌زهه‌بی پرۆستانتی لێ به‌رهه‌مهات, كه ریفۆرمی له بیروڕاكانی ئایینی مه‌سیحیدا كرد, به‌تایبه‌ت له تێڕوانین بۆ ئاده‌میزاد و ژیان و جیهان.\nرابه‌رانی ریفرۆمی ئایینی كالڤن و لۆسه‌ر بوون, كه به‌تێڕوانینی فه‌لسه‌فی و فیكری ته‌فسیریان بۆسه‌ر له‌نوێ بۆ ئایینی مه‌سیحی كردووه, ئه‌م تێڕوانینانه‌ی مه‌زهه‌بی پرۆتستانتی بووه هۆی سه‌رهه‌ڵدان و گه‌شه‌كردنی سه‌رمایه‌داری له ئه‌وروپادا, وه‌كو كۆس ده‌ڵێت : (پرۆتستانت هۆكاربوو بۆ رۆحی سه‌رمایه‌داری پیاوانی كه‌نیسه, پرۆتسانتی فێری خه‌ڵك ده‌كه‌ن, به‌شێوه‌یه‌كی راسته‌وخۆ بۆ به‌رگریكردن له سه‌رمایه‌داری پرۆتستانت هۆكاربوو بۆ به‌ده‌ستهێنانی كه‌ڵه‌كه بوونی سه‌رمایه) (29).\nكه‌واته له رۆژئاوادا, له‌چاخی رێنیسانیسدا سه‌رمایه‌داری و ئایینی مه‌سیحی ره‌گ و ریشه‌یه‌كی رۆحی نزیكیان هه‌بووه ( رووكاره جیاوازه‌كانی سه‌رمایه‌داریدا كردووه و گۆڕینی تێگه‌یشتنی كالڤن ده‌رباره‌ی قودسیه‌تی كار بۆ هه‌وێن و بونیادنه‌ری سه‌رمایه‌داری تێزه‌یه‌كی سه‌ره‌كی ماكس ڤێبره) (30), له ئه‌نجامی توێژینه‌وه‌ی ماكس ڤیبه‌ر له‌سه‌ر سه‌رمایه‌داری و ئایینی مه‌سیحی به‌و ده‌رئه‌نجامه ده‌گات (شارستانییه‌تی خۆرئاوا له‌سه‌ر دوو پایه‌ی گرنگ وه‌ستاوه, ئه‌ویش بانك و كه‌نیسه‌ن). (31), توێژینه‌وه‌ی ماكس ڤێبه‌ر ئه‌وه ده‌سه‌لمێنێت كه عه‌قڵی مه‌سیحی گرنگییه‌كی زۆریداوه به‌لایه‌نی ماددی و دونیایی ئه‌نجامیش ئه‌وروپا گه‌شه‌كردن و به‌ره‌و پێشچوونی به خۆوه بینی, پاشان توانیان جڵه‌وی شارستانییه‌تی جیهانی به‌ده‌سته‌وه بگرن.\nمه‌زهه‌بی كاسۆلیكی گرنگی دانیان به‌دواڕۆژ بره‌و پێدانبوو به‌رامبه‌ر به‌دونیا (پرۆتستانته‌كان ئاماده‌ییه‌كی تایبه‌ت نیشانده ده‌ن بۆ عه‌قڵانیه‌تێكی ئابوری جائه‌گه‌ر توێژێكی باڵاده‌ستبێت یان ژێر ده‌ست كه‌مایه‌تی یان زۆرایه‌تی, كه ئه‌و سیفه‌ته له‌هیچ حاڵه‌تێكدا لای كاسۆلیكه‌كان نابینرێت) (32) كه‌واته لێره‌دا گرفت له جه‌وهه‌ری ئاییندا نییه كه گرنگی به‌ژیان وجیهان نادات, به‌ڵكو گرفت له‌و تێگه‌یشتنه‌یه كه بۆ ئایین ده‌كرێ, ئێمه له‌سه‌ره‌تاوه وتمان لایه‌نی و رۆحی و ماددی دوو ره‌هه‌ندی به‌یه‌كدا چوون, كه‌واته بیروڕاو عه‌قیده‌ی دینیش ته‌ماسێكی گه‌وره‌ی له‌گه‌ڵَ مێژوو و كۆمه‌ڵگه‌دا هه‌یه (باوه‌ڕ له‌ده‌ره‌وه‌ی خۆی نه‌بێت گه‌شه‌ناكات واته له پرۆسه‌ی گۆرانكاری دۆخه ماتریالییه‌كه‌ی خۆیدا) (33) له مرۆدا كه سیستمی سه‌رمایه‌داری فۆڕمی ئابوری جیهانی پێكهێناوه, پێویستیمان به ته‌فسیرێكی ماددی و ماتریالیزمی نوێ بۆ ئیسلام هه‌یه, له‌ژێر رۆشنایی بارودۆخی هه‌نووكه‌یی و زیادبوونی به‌جۆری به رادده‌یه‌كی زۆر وه‌ك ئه‌ریك فرۆم جه‌ختی لێده‌كاته‌وه, له‌ژێر ئاراسته‌ی ئه‌و هه‌موو گۆڕانه ماددیه‌دا تاكێك دروستبووه, كه تایبه‌تمه‌ندی سه‌رده‌مه‌كه‌ی هه‌ڵگرتووه.\nئیسلام مانایه‌كی نوێ وه‌رده‌گرێت له واقیعدا, چونكه ئیسلام ئه‌گه‌ری خۆنوێكردنه‌وه‌ی له جه‌وهه‌ری خۆیدا هه‌ڵگرتووه وه‌ك سه‌میر ئه‌مین ده‌ڵێت : (هه‌ر ئایینێك به‌شێك له نه‌رمی و خۆگونجاندنی تیادایه له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌لومه‌رجه كۆمه‌ڵایه‌تییانه‌ی كه گۆرانیان له هه‌ناودا هه‌ڵگرتووه, سه‌میر ئه‌مین پێی وایه, كه گه‌لێكی دواكه‌وتوو ئایینه‌كه‌شی به‌شێوه‌ی دواكه‌وتووانه راڤه ده‌كات) (34).\nله‌ژێر رۆشنایی ئه‌م شیكردنه‌وانه‌دا عه‌لمانیه‌ت له ده‌ستپێكی سه‌رهه‌ڵدانیدا بریتیبوو له گرنگیدان به‌جیهان و ئاده‌میزاد نصر حامد ابو زید ده‌ڵێ : چه‌مكی عه‌لمانییه‌ت له بناغه‌دا له ( العالم. جیهان) ه‌وه هاتووه, ئه‌گه‌ر ئه‌مه راست بێت مانای ئه‌وه نییه ده‌لاله‌تی وشه كه له‌گه‌شه‌كردنی مێژوویدا جیایه له‌ده‌لاله‌تی چه‌مكی (علم.زانست), به‌ڵكو واتای گرنگیدان به‌جیهان (العالم) و كاروباره‌كانی, واته مرۆڤ سه‌نته‌ری جیهانبێت, كه ئه‌مه جه‌وهه‌ری بانگه‌وازی عه‌لمانییه‌ته, كه هه‌ڵوێستێكی دژبه كه‌نیسه‌بوو, كه گرنگی به‌دواڕۆژ (الاخره) و جیهانێكی تر ئامانجی بوو (35), جه‌وهه‌ری عه‌لمانییه‌ت گرنگیدانه به‌جیهان و كاروباره‌كان, گوتاری قورئانی ناكۆك نییه له‌گه‌ڵ ئه‌م بۆچوونه, یان بۆ چوونی هیومانیستانه‌ی چه‌مكی عه‌لمانییه‌ت هه‌ڵگرییه‌تی چه‌ندین ئایه‌ت و فه‌رمووده له ئیسلامدا ده‌دۆزینه‌وه جه‌خت له‌سه‌ر پاراستنی سه‌روماڵ و سامانی هاووڵاتیان و تاك كراوه‌ته‌وه, مه‌به‌سته‌كانی شه‌ریعه‌ت جگه له هیومانیزم چ مانایه‌ك ده‌گه‌یه‌نێت, هیومانیزم لای هایدگه‌ر به‌و مانایه دێت كه مرۆڤ سه‌نته‌ر بێت و شته‌كانی دی له خولگه‌یدا بسوڕێن, رۆشنترین ئایه‌ت كه له‌سه‌ر رێزگرتنی مرۆڤ جه‌خت ده‌كاته‌وه (ولقد كرمنا بنی ادم), له قورئاندا سه‌نته‌ری مرۆڤه, چونكه قورئان ئاراسته‌ی ئه‌و كراوه, له پێناو پاراستنی ماف و ژیان و ئازادی مرۆڤ دابه‌زیوه, به‌رامبه‌ر واقیعێك كه هیچ ئه‌رزشێك بۆ مرۆڤ دانانێت, لێره‌دا جیاوازیمان ده‌لاله‌تی تێڕوانینی جیاوازمانه بۆ قورئان(36), له‌لایه‌كی تره‌وه چه‌مكی عه‌لمانییه‌ت, له‌سه‌ره‌تای ئیسلامدا وجودی نه‌بووه, گه‌ر ئێمه بێین بیبه‌ستین به عه‌قیده‌وه و (دژی عه‌قیده‌ش نییه), ئه‌گه‌رچی له پێش سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌م چه‌مكه له خۆرئاوادا لای زانایان و فه‌یله‌سوفان پێشتر گوزارشتی لێكرابێت, ئه‌م چه‌مكه و ماناكانی له سه‌رده‌می رێنیسانس هاته ناو ئه‌ده‌بیاتی فیكر و فه‌لسه‌فه و زانسته مرۆڤایه‌تییه‌كان, كه‌واته ره‌فزكردنی ئه‌م چه‌مكه له‌لایه‌ن ته‌وژمی فیكری ئیسلامییه‌وه به‌وه پاساو ده‌درێت كه خۆرئاواییه جا ئه‌گه‌ر هه‌مان ئه‌و مانایانه‌ی عه‌لمانییه‌ت له كولتوری ئیسلامیدا ببیننه‌وه ئه‌وا هه‌ر ره‌فزی ده‌كه‌ن, چونكه ده‌ق گه‌راییانه (نصوص)ی ده‌رواننه ئه‌م چه‌مكه, كه‌واته له‌مڕۆدا به چ قیاسێك ئه‌م چه‌مكه به‌لائیكیه‌ت و ئیلحاد له قه‌ڵه‌م ده‌ده‌ن, ئه‌م چه‌مكه شێوازێك و جیهانبینیه‌ك ده‌رهه‌ق به جیهان و دیارده‌كان ده‌خاته به‌رده‌ست ئینسان, ئێمه له‌م دۆخه‌دا ده‌بێت ئه‌م چه‌مكه له‌ده‌ست ئایدۆلۆژیسته‌كان بسه‌نینه‌وه, له چوارچێوه دروسته‌كه‌ی خۆیدا داینێینه‌وه, عه‌لمانییه‌ت چه‌مكێكی لائیكی و ئیلحادی دژ به‌دین نییه, هه‌روه‌كو چۆن ئایدۆلۆژیسته‌كان وه‌كو چه‌كێك به‌رامبه‌ر یه‌كتری به‌كاریده‌هێنن و به‌یه‌ك لۆژیك بۆ ئه‌م چه‌مكه ده‌ڕوانن.\nته‌نهایه‌ك ره‌هه‌ندی ده‌بینن, ره‌هه‌نده‌كانی تری ئه‌م چه‌مكه فه‌رامۆشده‌كه‌ن, ئه‌ویش ئیلحادیبوونی ئه‌م چه‌مكه‌یه, هه‌ردوو ته‌وژمه‌كه كۆكن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه عه‌لمانییه‌ت رۆڵی دین له كۆمه‌ڵگه‌دا ده‌سڕێته‌وه, له‌كاتێكدا عه‌لمانییه‌ت و عه‌قڵی ئیسلامی دووچه‌مكی مێژووڵایه‌تین, ده‌گه‌ینه ئه‌و ده‌ره‌نجامه‌ی كه ته‌وافوقی ئه‌م دووچه‌مكه له‌بواری تیۆری و پراكتیكیدا و تیۆریزه‌كردنی له كۆمه‌ڵگای ئێستاماندا پێویسته به ئه‌ندازه‌ی پێویستی هه‌ریه‌ك له‌و دووچه‌مكه له‌كۆمه‌ڵگه‌دا, وه‌كو محمد ئه‌ره‌گۆن ده‌ڵێت : (كاركردنی دونیایی و كاركردنی ئایینی, ئه‌م دووانه دوو ره‌هه‌ندن له ره‌هه‌نده‌كانی مرۆڤ, كه له‌یه‌كتر جیاناكرێنه‌وه (37).\nهه‌ندێك له ته‌وژمه ئیسلامییه‌كان, هه‌ردوو ئه‌زموونی كه‌مال ئه‌تاتورك و حه‌بیب بۆرقێبه له تونس به به‌ڵگه ده‌هێننه‌وه بۆ سه‌لماندنی ئیلحادی و لادینی و لائیكییه‌تی عه‌لمانییه‌ت, به‌ڵام ئه‌م دوو ئه‌زموونه دوو ئه‌زموونی توندڕه و سه‌پێنه‌ری سیستمی عه‌لمانییه‌تن له‌م دوو وڵاته‌دا, به گوزارشتی ئه‌بوزه‌ید (ده‌بێت پرۆژه‌یه‌ك بێت له ناوخۆوه هه‌ڵقوڵێت, به‌ڵام ئه‌م دوو ئه‌زموونه ناوخۆیی نه‌بوو, به‌ڵًكو زه‌مینه‌یه‌كی فراوان و گه‌شه‌كردن و به‌ره و پێشچوونی پێویسته و پرۆسه‌یه‌كی سروشتی و مه‌عقول بێت, عه‌لمانییه‌ت له‌كۆمه‌ڵگه‌دا بچێنێت و له هیراركه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تیدا ببێته پرۆژه‌یه‌ك, به‌ڵام ئه‌م دوو ئه‌زموونه وه‌كو ئه‌ره‌گۆن ده‌ڵێت: (له ده‌ره‌وه هێنراو له‌سه‌ره‌وه سه‌پێنرا) به پێچه‌وانه‌وه ده‌بێت له‌ناوخۆوه هه‌ڵقوڵێت و له هه‌ره‌می خواره‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌دا بۆ مه‌شروعیه‌تی خۆی بگه‌ڕێت, ببێته بزافێكی كۆمه‌ڵایه‌تی و فیكری په‌لبكێشێت بۆ هه‌ره‌می سه‌ره‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه و حكومه‌ت و ده‌وڵه‌ت, به‌گوزارشتێكی تر (له كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی بۆ كۆمه‌ڵگه‌ی سیاسی), پێناسه‌ی ئه‌ره‌گۆن بۆ ئه‌م چه‌مكه (بریتییه له هه‌ڵوێستی رۆح له‌به‌رامبه‌ر گرفتی مه‌عریفه‌دا, واته ئایا مرۆڤی ئه‌وه‌ی هه‌یه نهێنییه‌كانی گه‌ردوون و كۆمه‌ڵگه بزانێت یان مافی ئه‌وه‌ی نییه, متمانه به عه‌قڵی مرۆڤ له دۆزینه‌وه‌ی نادیاره‌كان و رێبه‌ریكردنی مێژوو یان نا.\nهه‌ندێك ده‌ڵێن مرۆڤ پێویستی به هێزێكی ده‌ره‌كی هه‌یه تاژیان و كاره‌كانی بۆ به‌رێوه‌به‌رێت ئه‌مه هیومانیزمی ئایینیه, یه‌كه‌میان هیومانیزمی نوێیه, ئه‌ره‌گۆن ده‌ڵێت : من باوه‌ڕم وایه ده‌شێ په‌یوه‌ندییه‌كی نوێ له نێوان ئه‌م دوو حاڵه‌ته‌دا دابمه‌زرێ به‌جۆرێ كه‌متر شپرزه‌ی یان هێرشكاری تێدابێ وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌سه‌ده‌ی نۆزده‌دا, له‌كاتی ده‌سه‌ڵاتی عه‌لمانییه‌تی خه‌باتگێڕی له فه‌ره‌نسه‌دا روویدا ئه‌مڕۆ رێگه‌یه‌كی تر هه‌یه بۆ تێگه‌یشتن له عه‌لمانییكردن كه فراوانتر و پۆزه‌تیڤ تره(38).\nئه‌گه‌ر ئه‌زموونی ئێمه ئه‌زموونی یه‌كێك له حیزبه ئیسلامییه‌كانی ناوچه‌كه بهێنینه به‌رباس, كه‌له سه‌نته‌ری خه‌لافه‌تی عوسمانیدا (ئیسلامی) چالاكی ده‌نوێنن له هه‌نوكه‌دا, ئه‌ویش ئه‌زموونی ئیسلامییه له توركیا (هه‌وڵی حیزبی ره‌فاهی ئیسلامی له توركیا به رێبه‌رایه‌تی نه‌جمه‌دین ئه‌ربه‌كان بۆ جێبه‌جێكردنی ریفۆرمی ئیسلامی له‌ناو سیستمی ئه‌تاتوركی عه‌لمانی (39), كه هه‌وڵی ته‌وافوقی گوتاری عه‌لمانی و گوتاری ئیسلامیدا ده‌بینین پاش چه‌ندین ساڵ به‌سه‌ر ئه‌زموون و بیركردنه‌وه‌ی ئه‌ربه‌كان ده‌سه‌ڵاتدارێتی و حكومه‌تی ئه‌مرۆی توركیا حیزبێك به مه‌رجه‌عیه‌تێكی ئیسلامیه‌وه (حیزبی داد و گه‌شه پێدان) هه‌وڵی ته‌وافوقی ئه‌م دوو گوتاره‌ی داوه و گه‌ر گوزارشته‌كه‌مان مه‌نهه‌جی بێت ده‌توانین بڵێین بزافی ئیسلامی له‌توركیا رێڕه‌وێكی (عه‌لمانی – ئیسلامی) گرتۆته به‌ر هه‌رله‌سه‌رده‌می ئه‌ربه‌كان تا ئه‌م قۆناغه‌ی به‌ده‌سه‌ڵات گه‌یشتنیان پرۆژه‌یه‌كی سیاسی و فیكری بووه له‌لای ئه‌و بزافه له‌توركیا, ته‌وافوقی ئه‌م دوو گوتاره پرۆژه‌یه‌كی فیكری و سیاسی قوڵ و پڕكێشه‌یه پێموایه هه‌وڵدان بۆی پرۆژه‌یه‌كی نه‌شیاو ئه‌سته‌م نییه, ئه‌م بابه‌ته هه‌وڵێكی زۆر سه‌ره‌تاییه بۆ قسه‌كردن له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته و دروستكردنی زه‌مینه‌یه‌ك بۆ گوفتو گۆ و دیالۆك له‌سه‌ری, یه‌كێكه له كێشه گه‌رم و گوڕ و هه‌ستیاره‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه, به‌ڵام تیۆریست (منڤر)انی ئیسلامی به‌شێوه‌یه‌ك ئه‌م بابه‌ته ده‌خه‌نه‌روو كه ده‌رئه‌نجامه‌كه‌ی ره‌فزكردنییه‌تی به‌بیانوی تایبه‌ته به ئه‌زموونی خۆرئاوا, ووته‌یه‌كی حه‌قیقیه كه ئه‌زموونی ووڵاتی ئێمه جیاوازتره, به‌ڵام ئه‌مه‌ش واناكات, كه ئێمه هه‌ر له‌بناغه‌وه گۆڕ بۆ ئه‌م چه‌مكه هه‌ڵكه‌نین و له واقیعه مێژوویی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان دووریبخه‌ینه‌وه, دروستكردنی په‌یوه‌ندییه‌كی شیاو له نێوان ئه‌م چه‌مكه‌دا, له‌ژێر رۆشنایی ئه‌زموون و عه‌قڵی ئایینی كۆمه‌ڵگه‌ی كوردیدا پێویستیه‌كی گرنگ و بێئه‌ندازه به سووده, ئه‌مه‌ش هه‌نگاوێك ده‌بێت بۆ تێپه‌ڕاندنی عه‌قڵی ئیسلامی له قۆناغێك بۆ قۆناغێكی تر و پاشان تێپه‌ڕاندنی ئه‌و تێڕوانینه میسالیه‌ی كه په‌یوه‌ندییه ناوه‌كییه‌كانی ئه‌م عه‌قڵه‌ی رێكخستووه و له ئه‌نجامیشدا نه‌ك زیان به بزافی ئیسلامی و باوه‌ڕی ئیسلامی له‌كوردستان ناگه‌یه‌نێت, به‌ڵكو پاڵنه‌رێكه بۆ گه‌شه‌كردن و به‌ره‌وپێشچوونی, كاتێك ئه‌م دیارده‌یه به پاشه‌كشه‌ی عه‌قیده‌ی ئیسلامی و زیان گه‌یاندن پێی لێكده‌درێته‌وه,( ئه‌وه به‌لۆژیكی وێنه‌یی ـ منگق صوری ـ سه‌یری ئه‌م دیارده‌یه ده‌كرێت به بۆچوونی عه‌لی حه‌رب ده‌بێت لۆژیكی وێنه‌یی تێپه‌ڕێنین له ئێستادا ته‌نها رووكار و رووكه‌شی ئه‌م دیارده‌یه لێكده‌درێته‌وه جه‌وهه‌ر و ماهیه‌تی ئه‌م دیارده‌یه فه‌رامۆشده‌كرێت كه ئه‌مه‌ش بۆ چوونێكی سایكۆلۆژی و عاتیفیه نه‌ك ئیمانی و عه‌قلانی، محمد عبده ده‌ڵێت : (ئایینی ئیسلام له جه‌وهه‌ریدا, شه‌ریعه‌تی "الوفاق. كۆبونه‌وه" یه (40).\n1. یه‌ك خوێندنه‌وه‌یی یان فره خوێندنه‌وه‌یی بۆ ده‌ق, په‌یڤین له‌گه‌ڵ د. محمد موجتهید شبسته‌ری. وه‌رگێڕانی, صه‌بور سه‌یوانی, بابه‌تێكی بڵاوكراوه‌ی گۆڤاری (هه‌ژان) ژماره 8 ساڵی 2001 لـ113ـ.\n2. (diachronie – نێوكاتی) میتۆدێكی مێژووییه و كه بیایه‌خ به لێتوێژینه‌وه‌ی گۆڕان و ئاڵوگۆڕبه‌پێی زه‌مه‌ن.\n3. بڕوانه و عاڤ السلاگین, دكتۆر علی الوردی.\n4. ده‌رباره‌ی فه‌لسه‌فه و ئیسلام و رۆشنگه‌ری, مه‌ریوان ووریا قانع, لـ261ـ.\n5. هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو.\n6. (مێژووڵایه‌تی) پێكهاتووه له ووشه‌ی مێژوو له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵایه‌تی.\n7. ده‌رباره‌ی فه‌لسه‌فه و ئیسلام و رۆشنگه‌ری, مه‌ریوان ووریا قانع, لـ69ـ.\n8. (abstract – مجرد) بریتییه له چه‌مكێك, كه په‌یوه‌ندی به بابه‌تێكی به‌رجه‌سته‌وه نه‌بێت, به‌ڵكو گوزارشت له‌شتێك ده‌كات, كه ته‌نها به‌شێوه‌یه‌كی فیكری مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا ده‌كرێت, ئه‌م چه‌مكه له‌سه‌ربنه‌مای چه‌ند پرنسپێكی گشتی یان تیۆری مامه‌ڵه‌ی پێده‌كرێت, نه‌ك وه‌كو نمونه‌ی دیاریكراو (فایدۆن, ئه‌فلاتون), لـ444ـ.\n9. ئیسلام له‌مێژوودا, محمد ئه‌ره‌گۆن, وه‌رگێڕانی له عه‌ره‌بیه‌وه, ئارام جه‌مال سابیر, بابه‌تێكی بڵاوكراوه‌ی گۆڤاری سه‌رده‌م, نیسانی 2001 ساڵی سێیه‌م, لـ41ـ.\n10. سه‌ره‌تای ده‌ركه‌وتنی زاراوه‌ی هیومانیزم, هیومانیستیك,(manism- hu humanistic) وه‌ك ده‌ربڕینێكی فیكری و كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ سه‌ده‌ی شازده‌ئه‌م زاراوه‌یه له‌بنه‌ڕه‌تدا له‌ووشه‌ی (humanitas ) ی لاتینیه‌وه وه‌رگیراوه كه مانای مرۆڤایه‌تی ده‌گه‌یه‌نێت, كه ئه‌مه‌ی دوایش ووشه‌ی (homo) وه‌رگیراوه كه مانای ئاده‌میزاد ده‌به‌خشێت, رابه‌رانی ئه‌م ریبَازه نوێیه مه‌به‌ستیان له هه‌ڵبژاردنی ئه‌م زاراوه‌یه ئه‌وه‌بوو پێ له‌سه‌ر سیما دونیاییه‌كه‌ی زانست و ئه‌ده‌ب دابگرن, بایه‌خ به ئاده‌میزاد بده‌ن دیارترین خاسیه‌تی هیومانیزم ئه‌وه‌بوو پێ له‌سه‌ر خودی تاكه‌كه‌س داده‌گرن (lndividualism)- تاكگه‌رایی) رێنیسانس, نوسینی, د. كه‌مال مه‌زهه‌ر, لـ42ـ.\n11. عبدالكریم سروش خه‌سڵه‌ته‌كانی ئایدۆلۆژیایی ئایینی دیاریده‌كات له‌م خاڵانه‌ی خواره‌وه‌دا.\nأ. بیركردنه‌وه‌ی ئایدۆلۆژی مه‌رامێكی له‌پشته‌وه‌یه, یاخود ده‌یه‌وێت به‌شتێك بگات.\nب. روون و ره‌وان نییه.\nت. داتاشینی په‌یكه‌ری ئایینه.\nپ. ده‌كرێته چه‌كی ئایدۆلۆژی.\nج. بوونی دوژمن, به‌رامیه‌ر هه‌موو ئایدۆلۆژیایه‌ك دوژمنێكی هه‌یه.\nح. خاڵێك به‌رچاوه و بۆی ده‌بزوێنین.\nخ. ئایدۆلۆژیا به‌قۆناغی پێش ته‌مكینه- ئایدۆلۆژیا ئه‌و راڤانه‌ی قبوڵه له‌گه‌ڵ مه‌رامی خۆیدا ده‌گونجێت وه به پێچه‌وانه‌وه راڤه‌كانی ترده‌كاته ده‌ره‌وه‌ی خۆی (جۆرێك له‌راڤه‌ی قبوڵه).\n12. ئیسلام و بنه‌ماكانی فه‌رمانڕه‌وایی, نوسینی عه‌لی عه‌بدولرزاق, وه‌رگێًڕانی هاوژین مه‌لا ئه‌مین و ئارام ته‌ها, لـ55ـ.\n13. لۆژیكی ئه‌رستۆ, لۆژیكی كۆن به‌لۆژیكی وێنه‌ش ناوده‌برێت به‌پێی ئه‌م لۆژیكه رێژه‌ی حه‌قیقه‌ت وجودی نییه, به‌ڵكو حه‌قیقه‌ت ره‌هایه به پێی ئه‌م لۆژیكه, سه‌یری دیارده و رووداو شته‌كان و مێژوو ده‌كات له رووكاردا حوكمیان به‌سه‌ردا ده‌دات, ماهیه‌ت و جه‌وهه‌ری شته‌كان فه‌رامۆش ده‌كات, یاخود له‌یه‌ك ره‌هه‌نده‌وه شته‌كان هه‌ڵده‌سه‌نگێنێت به‌پێی ئه‌م لۆژیكه سه‌یری چه‌مكی عه‌داله‌ت بكه‌ین, ئه‌وا وه‌كو مادده‌یه‌ك گرنگی ته‌نها به رووكاری ده‌ره‌وه ده‌ده‌ین, له بارودۆخه كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی و فه‌رهه‌نگی و مێژووییه‌كه‌ی دووریده‌خه‌ینه‌وه, ره‌هایه‌تی ده‌به‌خشینه چه‌مكه‌كه. (منگق ابن خلدون فی چو‌و حچارته و شخصیته) لـ201ـ.\n14. ئیبن خه‌لدون له‌شیكردنه‌وه‌ی و راڤه‌ی ئه‌م فه‌رمووده‌یه‌دا ده‌ڵێ ئه‌مه په‌یوه‌سته به بارودۆخێكی تایبه‌ته‌وه, تایبه‌ته به بارودۆخی مێژووڵایه‌تی دوورگه‌ی عه‌ره‌بی و حیجاز, به‌پێی تێگه‌یشتنی (ابن خلدون) پێشه‌وا ده‌توانێ له جگه له‌قوره‌یشیشدا ده‌سه‌ڵات بگرێته ده‌ست, ئێمه مه‌به‌ستمان له‌م بۆچوونه‌ی ئیبن خه‌لدون (ده‌مارگیریه‌كه‌یه‌تی) كه عه‌قڵی ئیسلامی له‌مڕۆدا وایده‌بینێت نه‌ته‌وه‌یه‌ك ده‌مارگیری به‌هێزبێـت و نه‌ته‌وه‌كانی تر له خۆی كۆبكاته‌وه و (ده‌وڵه‌تی) خه‌لافه‌تی ئیسلامی به‌و فۆرمه‌ی جارانی بونیادبنێته‌وه (منگق ابن خلدون), لـ93ـ.\n15. دیالۆكی ده‌وڵه‌ت و ئایین, سه‌میر ئه‌مین و بورهان غلیون, وه‌رگێڕانی هێمن مه‌جید ساڵی 2000,لـ21.\n16. یۆتۆپیا- utopuia ئاماژه به شوینگه‌یه‌كی راسته‌قینه ناكات, بونێكی واقیعیشی نییه له‌سه‌رزه‌وی, وێنه‌یه‌كه پێچه‌وانه‌ی وێنه‌ی كۆمه‌ڵگه, یان ته‌واوكردنی ئه‌و وێنه‌یه‌ی كۆمه‌ڵگایه, كه هه‌یه و بڵند كردنه‌وه‌یتی بۆ ئاستی كه‌ماڵ (گۆڤاری ره‌هه‌ند ژماره14 و 15, لـ61.\n17. گوتاری ده‌سه‌ڵات و ئایین, ئومێد قه‌ره‌داغی, بابه‌تێكی بڵاوكراوه‌ی گۆڤاری (ژیار) ژماره 1.\n18. جیابوونه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌كانی به‌لقان له‌سه‌ربناغه‌ی نه‌ته‌وه‌یی بوو لێره‌وه ده‌گه‌ینه ئه‌و ئه‌نجامه‌ی جیاوازی زمان و رۆشنبیری بۆ جێبوونه‌وه گرنگه به‌قه‌ده‌ر ئایین, هه‌ڵبه‌ت رێژه‌ییه بروانه (الفكر العربی و صراع الاچداد, د. محمد جابر الانصاری, لـ64.\n19. په‌یوه‌ندی نێوان چه‌مكی ئایین و نه‌ته‌وه, په‌یوه‌ندییه‌كی ئاڵۆزه, قسه‌كردن له‌سه‌ری ده‌چێته بواری سۆسیۆ پۆلۆتیك, چه‌ندین تیۆر و تێزی جیاواز له‌سه‌ری پێشنیاركراوه, كه ئێمه لێره‌دا هه‌ربه‌كورتی ئاماژه‌مان پێكردووه.\n20. گوتار (discourse) ئه‌م زاراوه‌یه ئاماژه ده‌كات بۆ سیستمێكی فیكری, كه چه‌ندان چه‌مك و وته‌ی تیۆری ده‌گرێته خۆی له‌پاڵ چه‌ند ره‌هه‌ندێكیشدا بۆ پراكتیك هه‌مووی له‌ده‌وری یه‌كێك له پانتاییه‌كانی واقیعی كۆمه‌ڵایه‌تی و بگره ناكۆمه‌ڵایه‌تیش به‌مه‌به‌ستی نزیكبوونه‌وه و تێگه‌یشتن و كارلێكردن له‌گه‌ڵیدا.\n21. زاراوه‌ی ووڵاتی جیهانی سێیه‌م, بۆیه‌كه‌مجارله‌لایه‌ن فرازفانونی ماركسیته‌وه به‌كارهاتووه, كه دوو له‌سه‌رسێی ووڵاتانی جیهان پێكده‌هێنن.\n22. ده‌روازه‌كانی ئایین له نێوان ئاسمان و زه‌میندا, به‌رگی یه‌كه‌م, ئه‌بوبه‌كر هه‌ڵه‌بجه‌یی.\n23. التفكیر فی الزمن التفكیر چد الجهل و الزیف و الخرافه د. نصر حامد ابو زید, چاپی یه‌كه‌م, 1995 سینا للنشر, صــ35ـ.\n24. زاراوه‌ی سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاست بۆیه‌كه‌مجار, له‌لایه‌ن هیومانسته‌كانه‌وه به‌كار هێنراوه, مه‌به‌ستیشیان له‌سه‌ده‌ی به‌رله رێنیسانس و سه‌ده‌كانی دوای گریك و رۆمان , بڕوانه رێنیسانس, د. كه‌مال مه‌زهه‌ر,لـ51.\n25. رێنیسانس. د. كه‌مال مه‌زهه‌ر, وه‌رگێڕانی فوئاد مه‌جید مصری, چاپی دووه‌م,2004, سلێمانی, لــ55.\n26. ماركۆزه و پۆپه‌ر, لێكۆڵینه‌وه و گفتوگۆ, وه‌رگێڕانی ئازاد به‌رزنجی, لـ38ـ.\n27. حیكمه‌ت ئیشراقی: فه‌لسه‌فه‌یه‌كه له‌سه‌ر بنه‌مای گه‌یشتن به راستیه‌كان, له رێگه‌ی (كشف) و (شهود) ه‌وه, كه دامه‌زرێنه‌ره‌كه‌ی له ئێران و ئیسلامدا شێخ شه‌هابه‌دین سوهره‌وه‌ردی (سوره‌به‌ردی) كه‌ڵكی له فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌فلاتون و حیكمه‌تی نوێی ئه‌فلاتون و حیكمه‌تی باوی ئێران وه‌رگرتووه, له پێكهاته و راڤه‌ی ده‌ق, بابه‌ك ئه‌حمه‌دی, لـ147ـ.\n28. خوێندنه‌وه‌ی كتێبی (الخگاب و التاویل) د. نصر حامد ابوزید, گۆڤاری هه‌ژان, ژماره,5 ساڵی دووه‌م2000.\n29. الراسمالیه نڤاما, اولفر,س.كوكس, ترجمه, ابراهیم كوبه, مگبعه العانی, بغداد,1974.\n30. ئیمان و جه‌نگاوه‌رانی, به‌ختیار عه‌لی, ساڵی 2004ز, بڵاوكراوه‌ی نێوه‌ندی ره‌هه‌ند, لــ68ـ.\n31. هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو, لـ69ـ.\n32. ماكس ڤێبه‌ر و دۆزینه‌وه‌ی به‌هه‌شتی وون, به‌ختیار عه‌لی, بابه‌تێكی بڵاوكراوه‌ی گۆڤاری ره‌هه‌ند,ژماره2 ساڵی 1997, لـ180ـ.\n33. دیالۆكی ده‌وڵه‌ت و ئایین, سه‌میر ئه‌مین و بورهان غلیون, وه‌رگێڕانی, هێمن مه‌جید, ساڵی 2000.\n34. مرۆڤ خواوه‌ندی ئاماژه‌ی ده‌قی ئایینی و مێژووی كۆمه‌ڵگا, بابه‌تێكی بڵاوكراوه‌ی گۆڤاری ژیار, ژماره/8 هاوینی 2001, لـ68ـ.\n35. التفكیر فی الزمن التفكیر چد الجهل و الزیف و الخرافه د. نصر حامد ابو زید, الگبعه الاولی السنه, 1995 سینا للنشر, صــ87ـ.\n36. وشه‌ی عه‌لمانییه‌ت یان به (عه‌لمانیبوون) كه به‌رامبه‌ر به ووشه‌ی سیكۆلاریزه‌یشن ه (seculatrization) وشه‌یه‌كی لاتینیه و ماناكانی له‌گه‌ڵ تێپه‌ڕبوونی كات و قۆناغ و سه‌رده‌مدا گۆڕانی گه‌وره گه‌وره‌یان به‌سه‌ردا هاتووه, له‌سه‌ره‌تاوه ئه‌م ووشه‌یه به‌مانای (رۆژگار) یان ( سه‌رده‌م) به‌كار هاتووه, دواتر له‌سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاستدا ماناكه‌ی گۆڕاوه بۆ (جیهان) (دونیا, زه‌می) پرۆسه‌ی به‌دنیاكردنی دیارده‌كانی (عه‌لمانییه‌ت و ئایین, گۆڤاری ره‌هه‌ند, ژماره, لـ114ـ.\n37. ئایین و عه‌لمانییه‌ت و كۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نی (گفتوگۆ له‌گه‌ڵ محمد ئه‌ره‌گۆن), وه‌رگێڕانی نه‌وزاد ئه‌حمه‌د ئه‌سوه‌د, بابه‌تێكی بڵاوكراوه‌ی گۆڤاری ره‌هه‌ند, ژماره/ 14-15, لــ263ـ.\n38. هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو, لـ362ـ.\n39. الفكر العربی و صراع الاچداد, د. محمد جابر الانصاری, الگبعه العربیه الاولی, 1996, لـ263ـ.\n40. هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو, لــ22ــ.\n1. الراسمالیه نڤاما, اولیفر.س.كوكس ترجمه ابراهیم كبه, مگبعه العانی بغداد, 1974ز\n2. التفكیر فی الزمن التفكیر چد الجهل و الزیف و الخرافه د. نصر حامد ابو زید.\n3. الفكر العربی و صراع الاچداد محمد جابر الانصاری, الگبعه العربیه الاولی 1996.ز\n4. منگق ابن خلدون فی چو‌و حچارته و شخصیته, دكتور علی الوردی,1997.ز\n5. ئیمان و جه‌نگاوه‌رانی, به‌ختیار عه‌لی,ساڵی 2004.ز\n6. ده‌رباره‌ی فه‌لسه‌فه‌و ئیسلام و رۆشنگه‌ری, مه‌ریوان وریا قانع.\n7. ئیسلام و بنه‌ماكانی فه‌رمانڕه‌وایی, عه‌لی عبدالرزاق, وه‌رگێڕانی/ هاوژین مه‌لا ئه‌مین و ئارام ته‌ها.\n8. ماركۆزه و پۆپه‌ر, لێكۆڵینه‌وه و گفتوگۆ, وه‌رگێڕانی ئازاد به‌رزنجی.\n9. پێكهاته و راڤه‌ی ده‌ق, بابه‌ك ئه‌حمه‌دی, وه‌رگێڕانی مه‌سعود بابایی.\n10. ده‌روازه‌كانی ئایین له نێوان ئاسمان و زه‌ویدا, ئه‌بوبه‌كر هه‌ڵه‌بجه‌یی, به‌رگی یه‌كه‌م.\n11. رێنیسانس, د. كه‌مال مه‌زهه‌ر, وه‌رگێڕانی : فوئاد مه‌جید مصری.\n12. دیالۆگی ده‌وڵه‌ت و ئایین, سه‌میر ئه‌مین و بورهان غلیون, وه‌رگێڕانی هێمن مه‌جید, ساڵی 2000.ز\n13. فایدۆن,ئه‌فلاتون, وه‌رگێڕانی ئاوات ئه‌حمه‌د, ساڵی 2003.ز\n14. ئایین و عه‌لمانییه‌ت و كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی, گفتوگۆ له‌گه‌ڵ محه‌مه‌د ئه‌ره‌گۆن, گۆڤاری ره‌هه‌ند, ژماره14-15 ساڵی 2003.ز\n15. ماكس ڤێبه‌ر و دۆزینه‌وه‌ی به‌هه‌شتی روون, به‌ختیار عه‌لی, گۆڤاری ره‌هه‌ند, ژمالاره2.\nئیسلام له مێژوودا, محمد ئه‌ره‌گۆن, وه‌رگێڕانی: ئارام جه‌مال سابیر, گۆڤاری سه‌رده‌م, ژماره,14.\n8568 جار خوێندراوه‌ته‌وه | Friday, January 21, 2011


په‌ڕله‌مانتارێكی گۆڕان: تاكه كاندیدی سه‌رۆكی هه‌رێم به‌ڕێز نێچیرڤان بارزانییه هه‌ر ئه‌ویش ده‌بێته سه‌رۆك‌و شایسته‌یه\nپه‌رله‌مانتارێكی بزووتنه‌وه‌ی گۆران له په‌رله‌مانی كوردستان رایده‌گه‌یه‌نێت، تاكه كاندید بۆ پۆستی سه‌رۆكی هه‌رێمی كوردستان نێچیرڤان بارزانییه، وه‌ك ووتیشی، هه‌ر ئه‌ویش ده‌بێته سه‌رۆك‌و به شایسته‌ی ئه‌و پۆسته‌ی ده‌زانێت.\nجه‌لال محه‌مه‌د په‌رله‌مانتاری فراكسیۆنی بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان له په‌رله‌مانی كوردستان‌و هه‌روه‌ها بڕیارده‌ری لیژنه‌ی یاسایی، له‌میانه‌ی چاوپێكه‌وتنێكدا له‌گه‌ڵ به‌شی كوردی ده‌نگی ئه‌مریكا رایگه‌یاند " هەر لەسەرەتاوە فراکسیۆنی پارتی ئەم مەرجانەی (مه‌رجه‌كانی بوون به‌سه‌رۆكی هه‌رێم) نوسیبوو بەهەندێک شتی تریشەوە، وه له‌به‌رچاو نه‌گرتنی مه‌رجی بونی بڕوانامە" بۆ سه‌رۆكی هه‌رێم لەسەر بنەمای ڕێکەوتنێکی سیاسی حیزبی نێوان بزوتنەوەی گۆڕان و پارتی دیموکراتی کوردستان بوو له‌م قۆناغه‌دا سازشی زۆرمان بۆ پارتی كرد و له‌هه‌ندێك مه‌رج خۆش بوین بەڵام ڕەنگە لەپێناو ئەوەی سەرۆک بێت لەناو پەرلەمان هەڵبژێردرێت تا نوسینەوەی دەستور.\nهه‌روه‌ها ده‌ڵێت" ئێمە وەک بزوتنەوەی گۆڕان کاندیدمان نابێت بۆ پۆستی سەرۆکی هەرێم بەڵام ئەگەر کاندیدەکەی پارتیمان لەسەر بنەمای ڕێکەوتنەکەی نێوان گۆڕان و پارتی پێ باش بوو دەنگی پێدەدەین، "بەدڵنیایی ئێمە "ئیلتیزامی" تەواو بەڕێککەوتنەکەمان لەگەڵ پارتی دەکەین، هه‌روه‌ها ڕه‌خنه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ی ڕه‌خنه و گله‌یی له‌فراكسیۆنی گۆڕان ده‌گرن به‌هۆی ده‌نگدانیان به‌چه‌ند بڕگه‌یه‌كی هه‌مواری یاسای سه‌رۆكایه‌تی هه‌رێم ده‌گرێت و "به‌ڕۆتینات و به‌سیت" ناوییان ده‌بات.\nپه‌رله‌مانتاره‌كه‌ی بزووتنه‌وه‌ی گۆران ده‌شڵێت" من بۆخۆم ده‌نگم به هه‌ردوو بڕگه‌كه دا چونكه له‌م قۆناغه‌دا تاكه كاندیدی پۆستی سه‌رۆكایه‌تی هه‌رێم به‌ڕێز "نێچیرڤان بارزانی"یه هه‌ر ئه‌ویش ده‌بێته سه‌رۆكی هه‌رێم چونكه دڵنیام ده‌نگی زۆرینه‌ی په‌رله‌مانتاران ده‌هێنێت، جا له‌بری ئه‌وه‌ی ئێمه بیر له‌و شته "به‌سیتانه" بكه‌ینه‌وه من پێم وایه ده‌بێت داوا له‌به‌ڕێز نێچیرڤان بارزانی و به‌ڕێز مه‌سرور بارزانی بكه‌ین كه ژیانی خه‌ڵك خۆش بكه‌ین و كار بۆ باشتر كردنی ژیانی هاوڵاتیانی كوردستان بكه‌ن وه بارودۆخی كوردستان چاك بكه‌ن نه‌ك ئه‌م شته "ڕۆتینات و به‌سیتانه" كه پێمان وایه "به‌سیته" ئێمه."وتیشی" نێچیرڤان بارزانی له‌ڕووی شایسته‌ی"قانونیه‌وه" شایسته‌ی ئه‌و پۆسته‌یه."


لە بۆردومانێكی هاوپەیمانی عەرەبی 22 منداڵی تری یەمەنی كوژران – knwe.org\nسەرەکی » دۆسێ » لە بۆردومانێكی هاوپەیمانی عەرەبی 22 منداڵی تری یەمەنی كوژران\nنەتەوە یەكگرتووەكان ئیدانەی دەكات\nلە بۆردومانێكی هاوپەیمانی عەرەبی 22 منداڵی تری یەمەنی كوژران\nرەوتەكان- بەشی هەواڵ\nبەرپرسێكی باڵای نەتەوە یەكگرتووەكان، ئیدانەی كوژرانی 22 منداڵ و چوار ژنی كرد كە لە هێرشێكی ئاسمانی هاوپەیمانی عەرەبی بە سەركردایەتی سعودیە لە یەمەن لە 23ی ئابی 2018 ئەنجامدرا.\nئەو ژن و منداڵانە دەیانویست هەڵبێن لەو شەڕەی لە ناوچەی درەیهیمی باشووری بەندەری حودەیدە بەرپابوو، كاتێك هێرشێكی ئاسمانی ئۆتۆمبێلە نەفەرهەڵگرەكەی كردبوونە ئامانج.\nمارك لوۆك، یاریدەدەری سكرتێری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ كاروباری مرۆیی رایگەیاندبوو، بۆردومانێكی تر لە 23ی ئابی 2018دا بووە مایەی كوژرانی چوار منداڵی تر.\nئەمەش دوای چەند هەفتەیەك بوو لە كوژرانی زیاتر لە 40 منداڵ لە بۆردومانێكدا كە ئۆتۆمبێلە نەفەرهەڵگرەكەیانی لە باكووری پارێزگای سەعدە كردبووە ئامانج.\nهاوپەیمانی عەرەبی بە سەركردایەتی سعودیە كە پشتوانی لە حكومەتی یەمەنی دەكات لە دژی چەكدارە حوسییەكان، هیچ كۆمێنتێكی لەسەر هێرشەكەی ئەم دواییە، بڵاونەكردبۆوە.\nهاوپەیمانی عەرەبی پێداگرە لەسەر ئەوەی كە بە ئەنقەست مەدەنییەكان ناكاتە ئامانج، بەڵام رێكخراوە مافپەروەرەكان هاوپەیمانییەكە بە بۆردومانكردنی بازاڕ و خوێندنگە و نەخۆشخانەكان و ناوچەكانی جێنیشتەجێی هاوڵاتیان، تۆمەتبار دەكەن.\nچی لە حودەیدە روودەدات؟\nهەواڵەكە یەكەمجار لەلایەن میدیاكانی سەر بە حوسییەكان بڵاوكرایەوە و میدیاكان دیمەنێكیان خستبووەڕوو كە دەڵێت، قوربانیانی هێرشەكەی ئەم دواییەن.\nلوۆك لە بەیاننامەیەكدا لە 24ی ئابی 2018 رایگەیاندبوو، قوربانییەكان لەو شەڕە هەڵاتبوون كە لە دەوروبەری بەندەری حودەیدە بەرپابوو كە لەلایەن حوسییەكانەوە دەستی بەسەرداگیراوە.\nئەو بەرپرسەی نەتەوە یەكگرتووەكان، داوای ئەنجامدانی لێكۆڵینەوەیەكی بێخەوش و سەربەخۆی كردبوو لەو هێرشە ئاسمانیانەی كە دەكرێنە سەر یەمەن. راپۆرتێكی رێكخراوی «هیومن رایتس وۆچ» لە هەمان رۆژدا، هاوپەیمانی عەرەبی بە سەركردایەتی سعودیە، تۆمەتبار كردبوو بەوەی كە رێگربووە لە ئەنجامدانی لێكۆڵینەوەیەكی سەربەخۆ لەو جۆرە رووداوانە.\nهێرشەكە لەلایەن رێكخراوی (یۆنسێف)ی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكان و رێكخراوەكانی ترەوە ئیدانەكرابوو.\nلە مانگی حوزەیرانی رابردوو، ئەو هێوانەی لەلایەن سعودیەوە پشتیوانیان لێدەكرێت، ئۆپەراسیۆنێكی سەربازییان بۆ كۆنترۆڵكردنەوەی حودەیدە دەستپێكرد، رێكخراوە مرۆییەكانیش لەو دەمەدا هۆشدارییان دابوو لە روودانی كارەساتێكی مرۆیی.\nبەندەرەكە، تاكە رێڕەوە بۆ هاتنەناوەوەی یارمەتییەكان بۆ ئەو ناوچانەی لەژێر دەستی حوسییەكاندان لە یەمەن.\nسەرەتای مانگی ئاب چی رەیدا؟\nهێرشە ئاسمانییەكان لە یەمەن شتێكی نوێ نین، بەڵام ئەو بۆردومانەی ئۆتۆمبێلی خوێندكارە منداڵەكانی كردە ئامانج كە لە نۆی ئابی 2018 بۆ سەیران رۆیشتبوون، تەوژمێكی فراوانی رەخنە و ئیدانەی نێودەوڵەتی بەدوای خۆیدا هێنا.\nنەفەرهەڵگرەكە لە بازاڕێكدا وەستابوو كاتێك كرایە ئامانج و تێیدا دەیان منداڵ كوژران.\nلەو دەمەوە، رێكخراوەكانی مافی مرۆڤ رەخنە لە رۆڵی ئەو حكومەتانە دەگرن كە چەك دەدەنە سعودیە، ئەوەش دوای ئەوەی نەتەوە یەكگرتووەكان باسی لەوەكردبوو كە بۆمبە بەكارهاتووەكان لەلایەن ولایەتە یەكگرتووەكانەوە بە سعودیە فرۆشراوە.\nهاوپەیمانی عەرەبی كە لە دژی حوسییەكان شەڕ دەكات، لەلایەن ولایەتە یەكگرتووەكان و بریتانیا و فەرەنساوە كۆمەكی لۆجیتی و هەواڵگری پێدەگات.\nجێرمی هانت وەزیری دەرەوەی بریتانیا، بەرگری لە پەیوەندییەكانی وڵاتەكەی كردبوو لەگەڵ سعودیە و بە «هاوپەیمانێكی زۆر زۆر گرنگ» ریازی وەسفی كردبوو.\nجەنگی یەمەن بۆچی؟\nیەمەن بەهۆی ململانێكانەوە كاولكارییەكی فراوان بەخۆوەدەبینێت، بە تایبەت لە سەرەتای ساڵی 2015 كاتێك حوسییەكان دەستییان گرت بەسەر بەشێكی فراوان لە خۆرئاوای وڵاتەكە و عەبد رەبە مەسنور هادی سەرۆكی یەمەنییان ناچار كرد، بەرەو دەرەوەی وڵاتەكە هەڵبێت.\nدوای ئەوەی حوسییەكان دەستییان گرت بەسەر سەنعای پایتەخت، ئیمارات و سعودیە و حەوت وڵاتی تری عەرەبی، دەستوەردانیان لەو وڵاتەكەدا كرد لەپێناو گێڕانەوەی «حكومەتی شەرعی» بۆ پایتەخت.\nبەپێی نەتەوە یەكگرتووەكان، نزیكەی 10 هەزار كەس كە سێیەكیان مەدەنین كوژراون، و 55 هەزار كەسی تریش لە شەڕەكاندا برینداربوون.\nزیاتر لە 22 ملیۆن یەمەنی لەئێستادا پێویستیان بە یارمەتی مرۆیی هەیە كە نزیكەی 11 ملیۆنێیان منداڵن و 400 هەزاریان دووچاری بەدخۆراكی بوون، بەهۆی شەڕەكان و ئەو گەمارۆیانەی لەلایەن هاوپەیمانی عەرەبی بە سەركردایەتی سعودیەش بەسەر ناوچەكاندا دەسەپێنرێن، گەورەترین باری نائاسایی خۆراكی لە جیهانی لە یەمەن دروستبووە، ئەوەش وایكردووە نەخۆشی كۆلێرا بڵاوببێتەوە و گومانی توشبوونی ملیۆنێك كەس لە وڵاتەكەدا بێتەئارا.


ڕایگەیاند، جێگری فەرماندەی ئۆپەراسیۆنە هاوبەشەکان لەگەڵ شاندێک بە سەرۆکایەتیی رێبەر ئەحمەد، وەزیری ناوخۆی حكومەتی هەرێمی کوردستان لەبارەی داخستنی دەروازە نافەرمییەکان قسەی كردووە و وتیشی "بەم نزیکانە رێکار دەگرینەبەر كە دەبنە هۆی کۆنترۆڵکردنی دەروازە سنوورییەکانی هەرێمی کوردستان".\nعومەر وائیلی، سەرۆکی دەستەی دەروازە سنوورییەکانی عێراق لە لێدوانێكدا بۆ ڕۆژنامەی فەرمی (4 شوباتی 2021) كە "ناس كورد بەدواداچوونی بۆ كردووە، باسی لەوەكردووە كۆنتڕۆڵكردنەوەی سنوورەكان "دوای گرتنەبەری رێکاری یاسایی و چوارچێوە فەرمییەکان" دەبێت.\nسەرۆکی دەستەی دەروازە سنوورییەکانی عێراق، لەبارەی داهاتی خاڵە سنوورییەکان رایگەیاندوە، لەماوەی سالێكدا 71 ملیار زیادی كردووە و داهاتی ساڵی ڕابردوو گەیشتووەتە ترلیۆنێک و 194 ملیار دینار ئەمە لەكاتێكدا ماوەی نزیکەی حەوت مانگ بەهۆی پەتای کۆرۆناوە، قەدەغەی هاتووچۆ گیراوەتەبەر و كەرەنتین هەبووە.\nسەرۆکی دەستەی دەروازە سنوورییەکانی عێراق ئەو زیادبوونەی داهاتەکانی گێڕاوەتەوە بۆ توندوتۆڵکردنی چاودێریی و کۆنترۆڵ و سەرپەرشتیکردن لەلایەن دەستەی دەروازە سنوورییەکان.\nبەپێی رێککەوتنی حکومەتی هەرێمی کوردستان و حکومەتی فیدراڵی عێراق داهاتی 50٪ـی دەروازە سنوورییەکانی هەرێمی کوردستان دەبێت رادەستی حکومەتی عێراق بکرێت، بەڵام هێشتا ئەو رێككەوتنە لە پەرلەمان و لەچوارچێوەی بودجەدا جێگەی مشتومڕە.


کۆمەڵی ئیسلامیی: ھیچ جدیەتێک لە گفتوگۆکاندا نابینرێ و کاتیش لەبەرژەوەندی لایەنە سیاسیەکاندا نیە\nھێز و لایەنە ئیسلامییەکانی ھەرێمی کوردستان ھەوڵی یەکخستنی ڕیزەکانیان و لەیەکگەیشتن دەدەن سەبارەت بە تەواوی پرسە چارەنوسسازەکان، ئەویش کارکردنە بە بێدەنگی لەسەر دروستکردنی بەرەیەکی یەکگرتوو کە نوێنەرایەتی ھەموو ئیسلامییەکان بکات لە پێناو ڕووبەڕووبونەوەی پێشھاتەکانی ئایندە و بەشداریی لە ھەڵبژاردنە پەرلەمانیەکەی داھاتوو بە یەک لیست .\nڕێبوار حەمەد وتەبێژی کۆمەڵی ئیسلامیی کوردستان جەختدەکاتەوە "لیژنەیەکی سەرکردایەتی باڵا لەنێوان سێ ھێزە ئیسلامییەکەی ھەرێم (کۆمەڵی ئیسلامی و یەکگرتووی ئیسلامیی و بزوتنەوەی ئیسلامیی) پێکھاتووە و چەند کۆبوونەوەیەکیشی کردووە، ھەنگاوی گرنگی ناوە بە ئاراستەی یەکخستنی بەرنامە و بۆچوونەکان و لابردنی کۆسپ و لەمپەرەکان لەبەردەم ئامادەکردنی نەخشەڕێگایەک بۆ یەکخستنی ھێز و لایەنە ئیسلامییەکانی ھەرێمی کوردستان ئەوەش لە پێناو ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو تەحەدایانەی قۆناغەکەی پێدا تێپەڕدەبێت" .\nحەمەد ڕایگەیاند "کۆمەڵی ئیسلامیی پێیوایە چارەسەری ئەو چەقبەستوییە سیاسیە گەورەیەی توشی پرۆسەی سیاسی بووە، دەکرێت لە ڕێگەی گەڕانەوەی متمانە و ئاساییکردنەوەی سیاسییەوە بێت" جەختیشدەکاتەوە "چارەسەری قەیران و گرفتەکانی ھەرێمی کوردستان بە دوو ڕێگە دەبێت، یەکەمیان ئەوەیە کە حکومەتی ھەرێم شەفاف بێت لە قەبارەی داھاتەکانیاندا و دووەمیش چەسپاندنی شەفافیەت لە چۆنێای بەکارھێنان و دابەشکردنی ئەو داھاتانە" .\nحەمەد ڕوونیدەکاتەوە "کۆمەڵی ئیسلامیی کوردستان ێش ئەوەی بەشداریی لە حکومەتیشدا بکات، مەرجی ئەوە بووە کە چاکسازیی ڕیشەیی لەھەموو دامەزراوەکانی حوکمڕانیی ھەرێمدا بکرێت، بەڵام ئەو ھەوڵانە بەھۆی تاکڕەوی و سەپاندنی ھەژموونی لایەنێکەوە لەباربران" .\nڕێبوار حەمەد داواش لە مەسعود بارزانی سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان دەکات بۆ دەستپێکردنەوەی دانوستانەکان و کۆتاییھێنان بە قەیرانەکانی ھەرێمی کوردستان و ناکۆکیە سیاسیەکانی و خستنەوە سەر ڕێڕەوی دروست و، دەستپێشخەرییەکەی بارزانی وەک بنەمایەک بۆ ئاساییکردنەوەی دۆخی سیاسی ھەرێم دابنرێت و دەستی دەستی و کات کوشت نەبێت و ھەولێیش نەدرێت بۆ پەراوێزخستن و دوورخستنەوەی ھیچ لایەنێک وەک چۆن ئێستا دانوستانەکان ئاراستەیەکی دیکەی وەرگرتووە .\nحەمەد جەختدەکاتەوە لەسەرئەوەی کە دووبارە کاراکردنەوەی پەرلەمان کە بە بڕیارێکی حزبیی لەکارخراوە لە ئەولەویەتی ئاساییکردنەوەی دۆخی سیاسی بێت، تا بە ڕۆڵی یاسادانان و چاودێریی خۆی ھەستێت لە پێناو چارەسەری قەیرانەکانی ھەرێم و لە ھەمواری یاسای سەرۆکایەتیەوە دەست پێبکات.\nئاشکراشیدەکات "کۆمەڵی ئیسلامیی پێیوایە کە ھیچ جدیەت لە دانوستانەکانی ئێستادا نیە و کاتیش لە بەرژەوەندی ھێزە سیاسیەکان و ئەو تەحەدایانەدا نیە کە ڕووبەڕووی ھەرێمی کوردستان دەبێتەوە" .\nلە وەڵامی پرسیارێکی (الصباح الجدید) سەبارەت بە تێڕوانینی حزبەکەی بۆ ئاساییکردنەوەی پەیوەندیەکانی ھەرێم لەگەڵ حکومەتی ناوەند، ڕێبوار حەمەد ڕوونیکردەوە "کۆمەڵی ئیسلامیی پێیوایە کە یەکڕیزی ھێزە سیاسیەکانی ھەرێم زۆر پێویستە بە دونیابینی و سیاسەتێکی ڕۆشنی یەکگرتووەوە مامەڵە لەگەڵ بەغدا بکەن" دەشڵێت "پێویستە کە چارەسەری ھەموو کێشەکانمان لەگەڵ بەغدا بە ڕێگەی گفتوگۆ و لەیەکگەیشتن بە پشت بەستن و گەڕانەوە بۆ ئەو دەستوورەی کە ھەموو ھێز و پێکھاتە عێراقییەکان دەنگیان بۆ داوە" .\nدەشڵێت "مادام تا ئێستاش ئێمە بەشێکین لە عێراق و ھێزە کوردیەکانیش بەشدارن لە ئەنجوومەنی نوێنەران و جومگەکانی حوکم لە بەغدا، بۆیە پێویستە کە چارەسەری ناکۆکیەکانمان لە ڕێگەی دانوستان و لەیەکگەیشتنەوە چارەسەر بکەین، دوور لە ھەستیاریی و تەشەنوج و پشت بە دەستور ببەسترێت بۆ چارەسەری ناکۆکیەکان"\nڕونیشیدەکاتەوە "پرسە نەتەوەییەکانی ھەرێم نابێت بکرێتە کەرەستەیەکی ڕاگەیاندن، چونکە سەربەخۆیی مافێکی شەرعی و ئاسایی گەلی کوردستانە، بۆیە پەنابردن بۆ ئەو بژاردەیە پێویستی بە زەمینە سازیی و ڕێخۆشکردنی گونجاو و دەستکردن بە دانوستانی بابەتیانە ھەیە لەگەڵ حکومەتی ناوەند" .\nسەرچاوە: ڕۆژنامەی الصباح الجدید\nوەرگێڕان: ھیوا عوسمان