هۆكارەكانی جەنگی یەكەمی جیهانی – History Of Kurdistan\nHome / مێژووى جیهان / هۆكارەكانی جەنگی یەكەمی جیهانی\nگۆران حكيم 2016-07-14\tمێژووى جیهان, مێژووى گشتى لێدوان نووسین ناچالاککراوە لە هۆكارەكانی جەنگی یەكەمی جیهانی 4,413 Views\nجەنگی یەكەمی جیهانی بەیەكێك لەدیارترین‌و مەترسیدارترین رووداوەكانی ناو مێژوی گەلان دادەنرێت، ئەو جەنگە ناوچەیی نەبوو، بەڵكو جیهانی بوو دەوڵەتانێك بەشداریان تێدا كرد كە هەریەكەو سەر بە كیشوەرێكی جیابوو، هەرچەندە ئەوروپا مەیدانی سەرەكی جەنگەكە بوو، بەڵام ئەنجامە گەورەكانی بەجۆرێك لەجۆرەكان رەنگدانەوەیان لەسەر گەلانی هەموو كیشوەرەكان هەبوو.\nِ مرۆڤایەتی پێشتر هیچ كات نمونەی لەو جەنگەی بەخویەوە نەدیبوو، لەو جەنگەدا نوێترین چەكە پێشكەوتوەكان بەكاه ێنران‌و وزە گەلێكی زۆری مرۆیی بۆ دابینكرا كە بەڕێژەی زیاتر لە65 ملیۆن كەس مەزەندە دەكرێت، ئەمانە بوونە سوتەمەنی ئەوجەنگەی كە لە ووشكانی‌و دەریاو ئاسمانەوە بەڕێوە دەچوو كاولكاری‌و لەناوبردنێكی نایەوە كە تەنها گیانیەكانی نەگرتەوە، بەڵكو چۆراوەی ژیاریەكانی سەدەكانی پێشوی لەناوبرد كە هەوڵی مرۆیی بەرهەمی هێنابوو.\nویڕای هەموو ئەمەش بەرە بەشداربووەكانی جەنگ توانای بەرهەمهێنی خۆیان تایبەت كرد بەپیشەسازیە قورسەكانی‌و سودیان لەهەر زانستێكی هونەری وەرگرت بۆ بەدیهێنانی پێناوو ڕیوشوینی نوێی بەدەسخستن.\nجەنگی یەكەمی جیهانی گەورەترین جەنگێكی داگیركاری فراوانخوازیە كە پڕ بوو لەوناكۆكیە قوڵانەی كە دەوڵەتە گەورەكانی گرتبووەوە‌و لەكۆتاییدا دووبەرەی سەرەكی لێكەوتەوە كە بریتیبوون لەوبەرەیەی كە لەرووی مێژووییەوە بەدەوڵەتانی هاوپەیمانی ناسراوە كە فەرەنساو ئینگلتەرا‌و رووسیای لەبنەرەتدا لەخۆدەگرت، دواتر ژمارەیەكی زۆری دەوڵەتانی تریش دایانە پاڵیان كە چەند هۆكارو پاڵنەرێكی جیاجیا هانیان دەدان بۆ ئەوە، بەرەی دووەمیش بەدەوڵەتانی نێوەند(میحوەر) ناسراوە كە پێك دەهات لەئەڵمانیاو نەمساـ مەجەر‌و ئیمپراتۆری عوسمانی‌و بولگاریا بەچاودێری‌و سەرپەرشتی ئەڵمانیا. بۆ روونكردنەوەی لایەنە حەقیقی‌و پاڵنەرە دوورو نزیكەكانی ئەو چەرمە سەریە گەورە مرۆییە‌و بەخشنی وێنەیەكی روون لەمەڕ چۆنیەتی پێكهێنانی ئەو دووبەرەیە، پێویستە ئەو هۆكارە سەرەكیانە بخەینە روو كە بوونە هۆی هەڵگیرساندنی جەنگی یەكەمی جیهانی كە بریتیبوون لە:\nیەكەم: ئەو گۆڕان‌و جێلەقیەی كە تەرازوی هێزەكانی گرتەوە بەتایبەت هێزە ئابوریەكەی، چەند دەوڵەتێكی نوێ دەركەوتن‌و گەشەیان كرد كە بریتیبون لەوویلایەتە یەگكرتووەكانی ئەمریكا‌و ئەڵمانیاو ئیتاڵیاو یابان كە لەلیستی دەوڵەتە بەرهەمهێنەكانی وەك ئینگلتەرادا بوون، ئینگلتەرا پێگەی ناردنی لەبەرهەمهێنانی پیشەسازیدا هەبوو لەسەر ئاستی جیهانی بۆ ماوەیەكی دوورو درێژ، لەكاتێكدا پێش ئەوەی سەدەی نۆزدەیەم كۆتایی پێبێت، وویلاتە یەگكرتووەكانی ئەمریكا شوێنی گرتەوەو دواتر ئەڵمانیا بەپلەی سێیەم دەهات‌و فەرەنساش لەپلەی چوارەمدا بوو، دوای ئەوەی لەچاو ئەڵمانیا دا لەپێشتر بوو، ئەوەی یاریدەدەر بوو ئەڵمانیا لەرووی پیشەسازیەوە پێشكەوێت بونی خەڵوزو ئاسن بوو بەتایبەت دوای ئەوەی ئەلزاس‌و لۆرینی لەفەرەنسا سەند.\nیەگرتنی ئەڵمانیا بوو بەزامن بۆ ئەوەی لەدابەشكردنی بەرهەمە پیشەسازیەكانیدا لەنێو بازاڕەكانی ئەوروپای ناوەڕاستدا سەركەوتوبێت، بۆیە پاڵی بەئەڵمانیاوەنا تا كارگە دامەزرێنێت، بەوەئەڵمانیا مەڵبەندێكی تایبەتی لەنێو دەوڵەتە پیشەسازیەكاندا داگیركردبوو و بەهۆی ئەو سیاسەتە ئابورییەی كە دەوڵەت گرتبویە بەر لەداڕشتنی نەخشەی پیشەسازی‌و گرنگیدانی بەئاسانكردنی هۆكارەكانی گواستنەوە‌و فراوانكردنی بەندەرەكان‌و ئاسانكردنی سەقامگیركردنی كەشتیەكان، دەریاوانی ئەڵمانی لەساڵی 1900 بەدواوە بەهێزترین دەریاوانی جیهان بوو لەدوای ئینگلتەرا، بەرهەمە ئەڵمانیەكان لەبازاڕەكانی ئەوروپادا برەویان پەیدا كرد وەك بەلجیكاو هۆڵەندا، بەڵكو بەرهەمە ئینگلیزیەكان لەخودی ئینگلتەراشدا جێپێیان لەق بوو لەگەڵ ئەوەی لەشۆڕشی پیشەسازیدا لەپێشتر بوو، بۆیە ئینگلیز ئاستی ركەبەری ئەڵمانی بۆ بازرگانی دەرەوەی تێبینی كرد كە پەلی هاوێشتبوو بۆ وڵاتانی تری نا ئەوروپی وەك بەشەكانی ئەمریكای لاتینی‌و ئیمپراتۆری عوسمانی، بەو جۆرە بازرگانی بەریتانی كە 23% ی ئابوری جیهانی لەساڵی 1880 لەخۆدەگرت، لەساڵی 1914 داكشا بۆ 17%، لەكاتێكدا پشكی بازرگانی ئەڵمانی لەهەمان ماوەدا لە9% وە زیادی كرد بۆ 12%و بەریتانیەكانیش زیانمەندی ئینگلتەرایان دەدایەوە پاڵ ئەڵمانیا، ئەمە بووە هۆی قوڵبوونەوەی ململانێی نێوان هەردوو ووڵات.\nدووەم: ململانێ لەسەرداگیرگەكان:\nلەڕاستیدا دەستگرتن بەسەر داگیرگەكاندا یەكێ لەهۆكارەكانی ململانێی نێوان ئەو دەوڵەتە گەورانەی كە ململانێی توند بوو لەنێوان ئەو دەوڵەتانەی كە تازە گەشەیان كردبوو وەك ئەڵمانیاو وویلایەتە یەگكرتووەكانی ئەمریكا‌و یابان كە پشكێكی كەمی هەبوو لەگەل گەشەسەندن‌و توانایدا نەدەگونجا، هەروەها لەنێَوان فەرەنساو ئینگلتەراو رووسیا كە چەند ئیمپراتۆرێكی داگیركاری بەرفراوانیان هەبوو.\nئاراستەو كاری دەوڵەتە داگیركراوەكانیش پاراستنی بارودۆخەكەو بەرەنگاربوونەوەی هەر ئاراستەیەكی فراوانخوازی بوو كە ئەودەوڵەتە نوێیانە پێی هەڵدەستان كە لەوپەڕی پێویستیاندا بوون بەكەرەستە یەكەمینەكان بۆ درێژەدان بەگەشەسەندنی خۆیان‌و پێویستیەكی زۆریان بەبازاڕگەلێك هەبوو كە شمەك‌و كاڵاكانیان لەوێدا بخەنە روو، هەروەها سوربوون لەسەر ئەوەی چەند ناوچەیەكی قەڵەمڕەوی نوی بێهننەكایە ئەگەرچی ئەمە ببێتە هۆی روودانی بەریەككەوتنی چەكدارانەو هەڵگیرسانی جەنگ، لەڕاستیدا ئەو خواست‌و چاوچنۆكیە داگیركاریە هۆكارێكی سەرەكی بوو بۆ هەڵگیرساندنی جەنگی یەكەمی جیهانی هەروەك خواستی دەوڵەتە ئەوروپیەكان بۆ بەدەستهێنانی سامانی زیاتر لەڕێگەی دڵنیاكردنی بازاڕی دەرەكی بۆ زیادەی بەرهەمیان بوو بەهۆكارێكی گرنگ یا لەسەر داگیرگەكان‌و لەسەر رێگەكانی چوون بەرەو ئەوە ركەبەربن.\nئەڵمانیا لەبواری كاركردن بۆ دەسەڵاتداری‌و دابەشكردنەوەی ناوچەكانی قەڵەمڕەو لەجیهاندا لەهەموو ئەو دەوڵەتانە زیاتر چالاكی هەبوو، بەپێی ئەم سیاسەتە فەرمانرەوایانی ئەڵمانیا بەپێی بانگەشەی خۆیان بۆ شوێنێك دەگەڕان بۆ دەوڵەتەكەیان كە لەژێر تیشكی خۆردا بێت.\nدارشتنی ئەو بیرە داگیركاریە تەواوە بەمجۆرە بوو:\n(ئیمپراتۆری ئەڵمانی خاوەن هێزو زیندوێتی‌و توانای ئابوری‌و گەشەسەندنی خێرای دانیشتوانی خۆیەتی، بۆیە ئەڵمانیا مافی هەیە لەپشكێكدا كە شیاوی گرنگیەكەی بێت، ئەمەش لەكاتی دابەشكردنی زەویەكان یان دابەشكردنەوەی ناوچەكانی قەڵەمڕەو لەجیهاندا)\nسێهەم: سیاسەتی بەستنی هاوپەیمانێتیە نێو دەوڵەتییەكان:\nسیاسەتی بەستنی هاوپەیمانی‌و كوتلەگەرای نێو دەوڵەتی بەخالی سەرەتای دابەشكردنی گەورە دەوڵەتانی ئەوروپا دادەنرێت بۆ چەند سەربازگەیەكی دژ بەیەك‌و هەركۆمەلەو بەچاوی گومان‌و دوو دڵیەوە دەیڕوانیە هێزەكانی تر، ئەمە پاڵی پێوە دەنا تا هەوڵ بدات بۆ بەهێزكردن‌و گەشەدان بەهێزە ووشكانی‌و دەریاییەكانی، پاشان ئەو ناكۆكیانە دەوڵەتە گەورەكانی بەرەو جەنگ هاندەدا، هەروایش بوو لەپشت كوتلەگەرای دەوڵەتەگەورەكاندا لەدووبەرەی ناتەبادا چەند هۆكارێكی بنەڕەتی خۆیان حەشاردابوو كە لەسەرەتادا وە لەپەیوەندیەكانی فەرەنسا‌و ئەڵمانیادا بەڕوونی دەردەكەوتن‌و وای لەو دوو دەوڵەتە كرد ببنە دوو جەمسەری بنەڕەتی كە دەوڵەتە گەورەكانی تریش هەریەكەو بەپێی بەرژەوەندی خۆی لەدەوریان كۆبونەوە.\nجا ناكۆكیەكانی نێوان ئەڵمانیاو فەرەنسا لەجەنگی پرووسی فەرەنسیدا (1870ـ1871) تووندی كرد بەهۆی دەستگرتنی ئەڵمانیا بەسەر هەرێمەكانی (ئەلزاس‌و لۆرین)ی فەرەنسیدا كە لەخەلوزو پلێتی ئاسندا دوەڵەمەند بوو، وێڕای ئەو باجە گەورەیەی كە لەو كاتەدا سەپێنرا بەسەر فەرەنسادا.\nساڵی1872 سەرەتای ماوەیەكی یەكلاكەرەوە بوو كە تیایدا چەندین هاوپەیمانێتی بەسترا لەنێوان چەند بەرەیەكی جیاوازی دەوڵەتانی ئەوروپیدا كە بەرژەوەندی‌و ئامانجەكان دەستنیشانیان دەكردن گرنكترینیان بریتی بوون لە:\nأـ كۆمەلەی سێ ئیمپراتۆریەتەكە (1873ـ1887)\nئەم هاوپەیمانێتیە لەبەرلین بەسترا لەنێوان هەریەك لەئیمپراتۆری ئەڵمانیا (ولیەمی یەكەم)و قەیسەری رووسیا (ئەسكەندەری دووەم)و ئیمپراتۆری نەمسا (فرانسوا جۆزیف)، ئامانجی بنەڕەتی ئەو هاوپەیمانێتیە رێككەوتنی سێ لایەنە بوو بۆ پاراستنی رەوشی سیاسی سێ ئیمپراتوریەتەكە‌و بەرگریكاری دژی بزوتنەوەو بیروڕا شۆڕشگێڕەكان‌و كودەتا چاوەڕوانكراوەكان، ئەوهاوپەیمانێتیە بەرە رووی لاوازی بوویەوە، كاتێك لەگۆنكرەی بەرلین لەساڵی 1878 بڕیاری لەسەردرا بۆسنەو هەرسكی خستە ژێر كارگێڕی نەمساوی، ئەمە رووسیای توڕە كرد، چونكە صربیای هاوپەیمانی دەیویست دەست بەسەر ئەو دوو هەرێمەدابگرێت، وێڕای ئەوەی خۆی بەپارێزەری گەلە سلاڤیەكان دادەنا، لەساڵی1881 ئەو هاوپەیمانێتیە بەچەند مادەیەكی نوێ بەسترا‌و رێككەوتن بەستراو لە سەر راوێژی پێشوی نێوان سێ دەوڵەتەكە لەسەر هەر گۆڕانێك كە بڕیاربێت بەرامبەر دەوڵەتی عوسمانی ئەنجامبدرێت لەچوارچێوەی هاوپەیمانێتیەكەدا، دەبێت ئەڵمانیا‌و نەمساو رووسیا بێلایەن بن ئەگەر لەنێوان ئەو دوانەو دەوڵەتی چوارەمدا (جگە لە دەوڵەتی عوسمانی) هەرپێكدادانێك روویدا، ئەم هاوپەیمانێتیە لەساڵی1884 نوێ كرایەوە، بەڵام لەساڵی 1887 كۆتایی پێهات بەهۆی بارگرژبوونی پەیوەندی نەمساو رووسیا لەناوچەی بەڵقاندا.\nب ـ هاوپەیمانی دوولایەنەی ئەڵمانی ـ نەمسایی 1879:\nلە نێوان ئەڵمانیاو ئیمپراتۆریەتی نەمسا ـ مەجەردا پەیمانامەی ساڵی 1879 بۆ ماوەی پێنج ساڵ بەستراو بۆ نوێكردنەوەش دەبوو، لەم پەیماننامەیەدا هاتوە هەردوژمنكاریەك بۆ سەر هەریەكەیان واتە دەستدرێژی كردنە بۆ سەر هەردووكیان، ئەگەر رووسیا هێرش بباتە سەر نەمسا یان ئەڵمانیا، پێویستە ئەویتریش جەنگی لەدژ رابگەیەنێت، بەڵام یەكێكیان هێرشی بردە سەر دەوڵەتێكی تر ئەوا پێویستە ئەوی تریان بێلایەن بمێنێتەوە.\nئەو هاوپەیمانێتیە بەهۆكارێكی سەرەكی‌و یەكلاكەرەوە دادەنرێت لەمێژووی ئەوروپادا چونكە بەرەی ئەڵمانیا نەمسایی تاكۆتایی جەنگی یەكەمی جیهانی چەساند.\nج ـ هاوپەیمانی سێ لایەنەی 1882:\nئەم هاوپەیمانێتیە لەنێوان ئەڵمانیا‌و نەمسا ـ مەجەر‌و ئیتاڵیادا بەستراو ئامانجی یەكەمی كەنارخستنی فەرەنسا‌و دواتر سەپاندنی هەژمونی ئەڵمانیا‌و دەستگرتنی بوو بەسەر مەیدانی شانۆی ئەوروپیدا، لەسەر ئەوە رێككەوتن لەهەركات فەرەنسا هێرش بباتە سەر ئیتاڵیا هەریەك لەنەمساو ئەڵمانیا یارمەتی ئیتاڵیا بدەن، ئیتاڵیاش رێككەوت ئەگەر فەرەنسا هێرش بباتە سەر ئەڵمانیا ئەوا یارمەتی ئەڵمانیا بدات، ئەگەریش دوو دەوڵەتی تر واتە (روسیا‌و فەرەنسا)هێرش بكەنە سەر یەك یان دوو لەئەندامی بەرەكان ئەوا دەبێت هەموو دەوڵەتە بەشداربوانی ئیمزاكردنەكە بەیەكبوونی بچنە جەنگەكەوە، فەرەنسیەكان كە (تونس)یان گرت، تورەیی ئیتاڵیای نایەوە وای لێكرد بەشداری بكات لەهاوپەیمانی سێ قۆلیدا، لەكاتێكدا دوژمنایەتی مێژووی هەبوو لەگەل نەمساو مەجەردا، گاریگەری ئەم جەنگە مایەوە تا هەڵگیرساندنی جەنگی یەكەمی جیهانی.\nد ـ پەیماننامەی گێرانەوەی ئاسایشی ساڵی 1887:\nپاش كۆتایی هاتن بەكۆمەڵەی سی ئیمپراتۆریەتەكە لەساڵی 1887 هاوپەیمانی دوولایەنەی نێوان رووسیاو ئەڵمانیا شوێنی گرتەوە كە بەپەیماننامەی گێرانەوەی ئاسایشی ساڵی1887 ناسراو بوو، گرنگترین بەندەكانی بریتیبوون لە:\n1. ئەگەر یەكێك لەو دوو دەوڵەتە لەگەڵ دەوڵەتی سێیەمدا چووە جەنگەوە پێویستە دەوڵەتەكەی تر پابەندی بێلایەنی دۆستانە بێت.\n2. ئەڵمانیا دانی بەبەرژەوەندیەكانی رووسیا لەبولگاریادا نا.\n3. پاڵپشتی هەر دەستگرتنێكی رووسی بەسەر دەروازەی دەریای رەشدا.\nئەم پەیماننامەیە تاساڵی 1890 رۆڵی مایەوە.\nه ـ هاوپەیمانی بەریتانی ـ ئیتاڵی ـ نەمساوی 1887:\nئینگلتەرا لەو ماوەیەدا دوور بوو لەهاوپەیمانێتیەكان‌و كەنارگیری پێباشتر بوو، واتە سیاسەتی (كەنارگیری شكۆداری) گرتە بەر.\nئەم كەنارگیریە بووە هۆی مەترسی بۆ سەر بەرژەوەندییەكانی ئینگلتەرا، ئەمەش بەهۆی فراوان بوونی قەڵەمڕەوی داگیركاری لەهەموو شوێنیك، لەبەرئەوەی نەیتوانی بەرەو رووی ئەومەترسیانە بێتەوە كە دووچاری بەرژەوەندیەكانی بوون، بۆیە دەستبەرداری كەنارگیری خۆی بوو لەگەل ئیتاڵیادا پەیماننامەیەكی دوو لایەنەی بەست، كە بەو پێیە ئیتاڵیا دانی نا بەداگیركاری بەریتانیا بۆ میسر بەرامبەر بەدانپیانانی بەریتانی بەبەرژەوەندیەكانی ئیتاڵیا لەتەرابلوسی رۆژئاوادا، دوای ئەوەی ئیمپراتۆریەتی نەمساوی چووە ناو ئەم هاوپەیمانێتیەی بەریتانیاو ئیتاڵیا، دواتر دەركەوت كە ئەم هاوپەیمانێتیە دژ بەفەرەنساو رووسیا بوو پاڵپشتی ئەڵمانیای دەكرد.\nو ـ هاوپەیمانی رووسی ـ فەرەنسی 1891ـ 1894:\nفەرەنسا دووربوو لەسیاسەتی هاوپەیمانێتیە ئەوروپیەكان‌و بسمارك توانی لەسەر ئاستی دەرەكی تەنگی پێهەڵچنێت، بەلام ئەو كەنارگیریە سەپاوە نەیدەتوانی لەژێر سایەی بارودۆخی ئەوكاتی نێودەوڵەتیدا زۆر درێژە بكێشت، فەرەنسا هاوپەیمانێتی لەگەل رووسیا بەست كە رەزامەندی رووسیای لەسەر یارمەتیدانی فەرەنسا لەخۆ دەگرت ئەگەر ئەڵمانیا یان نەمسا بەیارمەتی ئەڵمانیا هێرشی بكاتە سەر، رەزامەندی فەرەنساش بەیارمەتیدانی رووسیا ئەگەر ئەڵمانیا یان نەمسا بەیارمەتی ئەڵمانیا هێرشی بباتە سەر.\nی ـ رێككەوتنی ئیتاڵی ـ فەرەنسی ـ1900\nئەم پەیماننامەیە لەساڵی 1900 لەنێوان فەرەنساو ئیتاڵیادا بەسترا‌و تیایدا ئیتاڵیا دانینا بەبەرژەوەندیەكانی فەرەنسا لە(مەراكش)دا‌و بەرامبەر بەوەیش فەرەنسا دانینا بەپەرژوەندیەكانی ئیتاڵیادا لەتەرابلوسی ڕۆژئاوا‌و هەردوولا رێككەوتن لەسەر پاپەندی بێلایەنی بەوكاتەی كە یەكێكیان لەلایەنی سێیەمەوە بەرەو رووی هێرش دەبێتەوە.\n* هاوپەیمانی دۆستایەتی 1904ـ1907:\nبەڕوانین بۆ نەشونماكردنی ئەومەترسیە ئەڵمانیەی كە بەرەبەرە هەڕەشەی لەبەرژەوەندیەكانی ئینگلتەرا دەكرد، وەك پێشتر ئاماژەمان پێكرد بەریتانیا هەوڵی دا لەسیاسەتی كەنارگیری شكۆداری پێشووی خۆی دەستبەردار بێت‌و خۆی لەفەرەنسا‌و رووسیا نزیك كردەوە، لەساڵی 1904 لەگەل فەرەنسادا رێككەوتنێكی ئیمزا كرد كە ئامانجی نەهێشتی ناكۆكیەكانی نێوان دوو دەوڵەت بوو لەمەڕ داگیرگەكان‌و هەمووی ئەوەی پەیوەستە بەئاوە هەرێمیەكانی نێوانیانەوە، یەكێك لەبەندەكانی رێككەوتنەكە داننانی فەرەنسا بوو بەبەرژەوەندیەكانی ئینگلتەرا لەمیسر، بەرامبەر بەوە ئینگلتەرا دانبنێت بەپێگەو بەرژەوەندی فەرەنسا لەمەراكشدا، پاش سێ ساڵ، واتە لە1907 ئینگلتەرا لەگەڵ رووسیا رێككەوتنێكی بەست، بەپێی بەندەكانی هەردوو دەوڵەت زۆربەی ناكۆكیە ئاسیاییەكانی نێوانیان نەهێشت، بەتایبەت ئەوەی پەیوەستە بەئێرانەوە كە دابەشكرابوو بۆ سێ ناوچەی قەڵەمڕەو، باكور بۆ رووسیا‌و ناوەڕاست بێلایەن‌و باشوریش بۆ بەریتانیا، بەوجۆرە بەرەیەكی نوێ لەئەوروپادا دژ بەهاوپەیمانی سێ قۆڵی سەریهەڵدا‌و بەناوی (هاوپەیمانی دۆستایەتی) ناسرا، بەهەرحاڵ دەوڵەتانی ئەم پێكهاتنە لەدوای هەڵگیرسانی جەنگی یەكەمی جیهانی لە 3ی ئەیلولی 1914 دا ئینجا هاوپەیمانی سەربازییان پێكهێنا.\nچوارەم ـ نەشونماكردنی گیانی سەربازی:\nئەم هۆكارە پەیوەندیەكی پتەوی بەهۆكاری پێشووەوە هەیە، واتە بەبابەتی هاوپەیمانییە نێودەوڵەتیەكانەوە ئەوەش لەبەرئەوەی هەر دەوڵەتێكی گەورەی ئەوروپی بەتەنها كاری بۆ بەرزكردنەوەی توانای سەربازی خۆی دەكرد، بەشێوەیەك رێگەنەدات كەسی تر بەسەریدا زاڵ بێت.\nلەم واقیعەوە دوو ئاراستەی كاریگەر كەوتنەوە:\n1. دەوڵەتە كێبركێكەرەكان نارچاربوون سوپاو كەشتیگەلە زۆرەكانیان بپارێزن لەگەڵ خواستی خەرجی‌و چاودێری هەنگاوەكانی دوژمنیشدا، ئەمە بووە هۆی كۆبوونەوەی تۆرەكانی هەواڵگری‌و چاودێری.\n2. دەستەیەك لەسەربازیەكان دەستیان بەسەر كاروباری كارگێڕی‌و رامیاری ووڵاتدا گرت‌و لەچوارچێوەیەكی سەربازیدا ئاراستەیان دەكرد.\nپێنچەم ـ پێكدادانی بەرژەوەندیە ئابوریەكان:\nپاش شۆڕشی پیشەسازی دەوڵەتە پێشڕەوەكان بەچالاكی زیاتر لەجاران بۆ بازاڕ دەگەڕان تا كاڵاو بەرهەمە پیشەسازیەكانیان ساغبكەنەوەو كەرەستە یەكەمەكان بەدەست بخەن‌و سەرمایەی زیادە بخەنە كارەوە، ئەمە مۆركێكی زیاتر لەجاران دوژمنكارانەی بەداگیركەر بەخشی‌و هەراو هوریای پەیداكردنی چەند دەروازەیەك بۆ زیادەی دانیشتوان‌و جەخت كردنەوە لەقۆرخكردنی زەویە داگیر كراوەكان‌و بردنی كەرەستەی خاو‌و سامان زیادی كرد، بەڕوانین بۆ ئەو گۆڕانەش چینێكی نوێی گەورە لەسەرمایەداران دەركەوتن كە كەوتنە ئەوەی دارایی خۆیان لەو ووڵاتە دوواكەوتوانە بخەنە كار كە پێویستیان بەهێلی ئاسن هەبوو، یان بانك‌و یانەی دارایی دابمەزرێنن‌و بگەڕێن بەدوای كانەكاندا، لێرەوە پاڵنەری سیاسی كە رەنگی دابوویەوە لەسەر ركەبەری دەوڵەتە ئەوروپیەكان لەسەر فراوانكردنی ناوچەی دەسەڵاتیان لەودیوو دەریاكاندا بۆ پاڵپشتی قەڵەمڕەوی نێو دەوڵەتیان‌و دامەزاندنی چەند ئیمپراتۆریەتێك بەدیدە داگیركاریەكان رازی بوون‌و تاویاندایە سەركەشیی نەتەوەیی دەمارگیری، هەموو ئەمانە بوونە هۆی توندبوونەوەی ململانێی ئەوروپی‌و دواتر هەڕەشەی كرد لەئاشتی ناو ئەوروپا‌و ناوچەكانی تری جیهان.\nهۆكاری ڕاستەۆخۆی جەنگی یەكەمی جیهانی پەیوەستە بەبابەتی كوشتنی (ئەرشیدۆق فردیناندی) سەركردەی نەمساـ مەجەر لەشاری سەرایڤۆی پایتەختی بۆسنە، ئەمەش لە28حوزەیرانی1914و لەسەردەستی یەكێك لەئەندامانی رێكخراوی دەستی رەش كە ئامانجی كاركردن بوو بۆ یەكبوونی سربی، دەسەڵاتەكانی نەمسا ئەم رووداوەیان قۆزتەوە تا دەست بەسەر سربیادا بگرن، بەڵام باش دەیانزانی جەنگ لەگەڵ سربیادا دەبێتە هۆی دەست تێوەردانی رووسیا، بۆیە نەمسا هەڕەشەیەكی توندی بە رێككەوتن لەگەڵ ئەڵمانیا ئاراستەی سربیا كرد، ئەم روووداوەش ناكۆكیەكانی نێوان دەوڵەتە ئەوروپیەكانی قوڵتركردەوە‌و رێككەوتنە نێودەوڵەتیەكان‌و هاوپەیمانێتیەكان چوونە چوارچێوەی واقیعێكی كرداریەوە، جا لەو رۆژەوەی نەمسا چالاكییە سەربازییەكانی خۆی دژ بەسربیا دەستپێكرد حكومەتی رووسی كە پەیوەست بووون بەپەیماننامەیەكی دۆستانە‌و هاوپەیمانێتیەك لەگەڵ سربیادا رایگەیاند كە ناتوانێت دەست لەهاوپەیمانێتیەكە بەربدات، بۆیە داوای لەنەمسا كرد تا چالاكیە سەربازیەكانی بوەستێنێت‌و پەنا بباتە بەر داوەری لەپێناو چارەسەر كردنی ناكۆكی لەگەڵ سربیادا، هۆكاری ئەمەش كە حكومەتی رووسیا ئەم هەڵوێستەی گرتە بەر دەگەڕێتەوە بۆ هەستكردنی بەوەی كە ئەگەر لەپاڵپشتی سربیادا خاوخلیچكی بنوێنێت ئەوا دواتر هەمووو ئیعتیبارێك لای گەلانی تر لەدەستدەدات بەتایبەت لای دۆستەكەی، هەروەك دەبێتە هۆی دەسەڵاتی نەمسا بەسەر (دانوب‌و بەڵقان)دا بەهێزبێت.\nئەڵمانیا لە29ی تەموزی 1914 دا ڕایگەیاند ئەگەر حكومەتی رووسیا دەستپێشخەری نەكات بۆ بەكارخستنی ئامادەسازی جوزئی ئەوا ئەمیش ئامادەسازی گشتی رادەگەیەنێت، رووسیاش لەوەڵامدا لەجیاتی دەست لەكاركێشانەوەی ئامادەسازی گشتی رادەگەیەنێت.\nئەڵمانیاش لەوەڵامی رووسیادا دوو هەڕەشەی لە31تەموز دا ئاراستە كرد، یەكەم بۆ رووسیاو دووەمیش بۆ فەرەنسا پاشان لەیەكی ئاب 1914 ئامادەسازی گشتی راگەیاند‌و فەرەنساش لەوەڵامی هەڕەشەكەدا وەك بەڵًگە بۆ پاڵپشتیكردنی رووسیای هاوپەیمانی ئامادەسازی گشتی راگەیاند، ئینگلتەراش دژ بەئامادەسازی گشتی بوو لە1ی8ی 1914 رایگەیاند كە ئەو پەیوەست نییە بەپێشكەشكردنی ئامادەسازی سەربازی بۆ فەرەنسا لەكاتی جەنگی لەگەڵ ئەڵمانیادا، ئەمە پاڵی بەئەڵمانیاوە نا تا خێرا لە2ی ئاب 1914 فەرمان بۆ سوپاكانی دەربكات تا بچن بۆ داگیركردنی فەرەنسا ئەمەش لەڕێگەی بەلجیكاوە هەرچەندە بەلجیكا بێلایەنی هەڵبژاردبوو.\nهەر كە هێزە ئەڵمانیەكان بێلایەنی بەلجیكایان بڕی چەند پەرچەكردارێكی رای گشتی بەهێز لای بەریتانیا دروست بوو و داگیركردنی خاكی بەلجیكای دراوسێ لەلایەن دەوڵەتێكی گەورەوە بەهەڕەشە بۆ سەر ئینگلتەرا زانی كە بەرژەوەندی ئەوەی دەخواست رێ بەئەڵمانیا یان هەر دەوڵەتێكی تری ئەوروپا نەدات بنەڕەتەكانی هاوسەنگی نێودەوڵەتی بشێوێنێت، بۆیە حكومەتی بەریتانیا هەڵوێستی خۆی گۆڕی‌و لە4ی ئابی 1914 دا بەئاشكرا یارمەتی هاوپەیمانیەكەی خۆیدا بەو رێگەیەش ئەودەوڵەتە ئەوروپیانەی لەماوەی چەند رۆژێكی جەنگەكەدا بەشداریان كرد بریتیبوون لەفەرەنساو رووسیا‌و ئینگلتەرا‌و سربیا لەبەرەی پێكهاتنی دۆستایەتی‌و ئەڵمانیاو نەمساو مەجەر لەبەرەی دەوڵەتانی نێوەند لەدواتر دەوڵەتانی عوسمانی‌و بولگاریا دایانە پاڵیان، بەو جۆرە ناكۆكیەكان زیادی كردوو بەرژەوەندیەكان لەململایەنیەكی فرە لایەنەو تێرو پڕدا كۆبۆوە كە جەنگی یەكەمی جیهانی بوو بەجەنگێكی فراوانخوازی بۆ هەردوو لا بەیەكسانی، بۆیە بەرپرسیاریتی ئەو جەنگەی كە مرۆڤایەتی قوربانیەكی زۆرو چەرمەسەریەكی زیادی بۆدا دەكەوێتە سەر شانی هەموو دەوڵەتە شەڕكەرەكان، هەرچەندە ئەڵمانیا پەرپرسیارێتی دەستپَكردنی جەنگی گرتە ئەستۆ لەپێناو دووبارە دابەشكردنەوەی ناوچەكانی دەسەڵات‌و قەڵەمڕەو لەجیهاندا.\nPrevious سیاسه‌ت و ئاین له ڕۆژهه‌ڵاتى كوردستان (به‌سه‌رنجدانێك بۆ مه‌كته‌ب قورئان له كاتى شۆڕشى ئێرانیدا له ساڵى 1979دا)\nNext سیخوڕه مه‌ترسیداره‌كان له مێژوودا\nئەو تابلۆیەی رۆمای هەژاند تابلۆی باوك و کچێك\nكورد و هاتنی ئیسلام!\nبیرۆكەی فڕین لەلای موسلمانان\nكات و شوێنی له دایك بوونی ئه‌شۆ زەردەشت


نۆرماندی، گەورەترین ئۆپەراسیۆنی سەربازی لە مێژوودا\nفەرماندەیی ئۆپەراسیۆنەکە بەئەنقەست پلانێکی چەواشەکارانەی ناڕاستی داڕشت و ڕێگەی دا وردەکارییەکەی بگاتە هەواڵگریی ئەڵمانیا. بەگوێرەی پلانە ناڕاستەکە: هێرش دەکرێتە سەر ناوچەی (کالی) لەوپەڕی باکووری خۆرئاوای فەڕەنسا! ئەوەش جێی باوەڕ بوو، بۆیە ئەڵمانیا هێزەکانی بەرگریی خۆی لە دەوروبەری (کالی) جێگیرکردو تاڕادەیەک ناوچەکانی باشووری پشتگوێ خست.\n(ٍنۆرماندی) گەورەترین ئۆپەراسیۆنی سەربازییە لە مێژوودا کە هێزەکانی هاوپەیمان ڕۆژی ٦ی حوزەیرانی ١٩٤٤، لە سەروبەندی جەنگی دووەمی جیهانیدا ئەنجامیاندا، لە بەریتانیاوە (کەناراوەکانی ناوچەی نۆرماندی باکووری خۆرئاوای فەرەنسا) بەمەبەستی کردنەوەی بەرەیەکی تازەی جەنگ لەدژی ئەڵمانیا. لە ئۆپەراسیۆنەدا زیاتر لە دوو ملیۆن سەربازو ٣٠٠ هەزار تانک و زریپۆشی سەربازی بەکارهێنرا.\nلە چوارچێوەی ئۆپەراسیۆنەکەدا خۆرئاوای فەڕەنسا کرایە ڕێڕەوی ئازادکردنی تەواوی فەڕەنساو بەلجیکاو هۆڵەندا، پاشان پێشڕەویی بەرەو بەرلین.\nلە نیوەی کۆتایی ساڵی ١٩٤٣دا، وردە وردە تەرازووی هێزی سەربازی لە بەرژەوەندیی هێزە هاوپەیمانەکان گۆڕا کە پێکهابوون لە وڵاتانی (ئەمریکاو بەریتانیاو یەکێتی سۆڤیەت و بەرەی بەرگریی فەرەنسا بەسەرۆکایەتی (چارل دیگۆل)، بەرەی بەرامبەریش پێکهابوو لە (ئەڵمانیاو ئیتاڵیا)، بەتایبەت دوای هەردوو شەڕی ستالینگرادو عەلەمەین لە میسر.\nهێزەکانی هاوپەیمان توانییان کۆنترۆڵی (سیشڵ) بکەن و بەرەیەک لە باشووری ئیتاڵیا بکەنەوە، لە خۆرهەڵاتەوە سوپای سووری سۆڤیەت دوای شەڕی ستالینگراد دەسکەوتی گەورەی بەدەستهێناو بەرەو ئۆکرانیاو پۆڵەندا لە پێشڕەویدا بوو، ئەمە ورەی بەخشی بە هێزەکانی بەرگریی ناوخۆیی لە پۆڵەنداو مەجەرو یۆنان کە چالاکتر لە جاران بچنە نێو جەنگەوە لەدژی ئەڵمانیاو هاوپەیمانەکانی.\nلەو قۆناغەدا، سەرکردایەتی سیاسی وڵاتانی هاوپەیمان هەستیان بە درێژەکێشانی جەنگ کرد، کە دەبوو هەرچی زووە جەنگەکە لە بەرژەوەندیی خۆیان یەکلایی بکەنەوە، لەپێناو خۆپاراستن لە پەرەسەندنی بێزاریی ڕایگشتیی لە ئەوروپاو ئەمریکا، کە تادەهات خەڵک زیاتر نیگەران دەبوو لەو جەنگە خوێناوییەو زیانە گیانییە زۆرەکانی.\nڕۆژی ٢٨ی تشرینی دووەمی ١٩٤٣، سەرانی هەرسێ هاوپەیمانە سەرەکییەکە (ئەمریکاو بەریتانیاو یەکێتی سۆڤیەت) لە لوتکەیەکی سێقۆڵیدا لە تاران کۆبوونەوەو تاووتوێی پلانێکی ستراتیژییان کرد بۆ بەرەنگاربوونەوەی سەربازی لەدژی وڵاتانی میحوەر.\nئامادەبووان بڕیاریاندا بەرەیەکی نوێ لە خۆرئاوای ئەوروپا بکەنەوە، لەبەر دوو هۆکار: هەڵمژینی بێهیوایی و تووڕەییەکانی خەڵک لە درێژەکێشانی جەنگەکەو پەرتکردنی هەوڵەکانی ئەڵمانیاو سووککردنی گوشارەکانی لەسەر بەرەی خۆرهەڵات کە سوپای سۆڤیەت بە تەنیا لەو بەرەیەدا لەدژی سوپای ئەڵمانیا دەجەنگا.\nسەرکردایەتی ئۆپەراسیۆنەکە بە ژەنەراڵ (دوایت ئایزنهاوەر) سپێردرا (کە دواتر بوو بە سەرۆکی ئەمریکا)، هەروەها ژەنەراڵی بەریتانی بێرنارد مۆنگۆمری (پاڵەوانی شەڕی باکووری ئەفریقاو سەرکەوتنی شەڕی عەلەمەین) وەک یاریدەدەری دیاریکرا. دەستکرا بە هێنانی هێزی سەربازی لە ئەمریکاو کەنەداو ئوسترالیاو ئاسیاو کۆڵۆنییە فەڕەنسییەکان لە ئەفریقاوە. لەماوەی شەش مانگدا هێزەکانی هاوپەیمان دوو ملیۆن سەربازو ٣٠٠ هەزار تانک و زریپۆشی سەربازییان کۆکردەوە.\nئەو ژمارە زۆرە لە سەربازو تانک و زریپۆش، بوو بە بارێکی گران لەسەر شانی بەریتانیا کە ماوەی سێ ساڵ بوو ماندووی ڕەحمەتی بۆردومانە مووشەکی و ئاسمانییەکانی ئەڵمانیا بوو. بەریتانیا ناچار بوو چەندین شار لە دانیشتوانەکەی چۆل بکات بۆ لەخۆگرتنی هێزەکانی بەرگری.\nسەربازەکان چەندین خولی چڕوپڕی مەشقکردنیان بینی، پلانی هێرشەکە بەوپەڕی بێدەنگی و نهێنیی کاری لەسەر دەکرا، وردەکارییەکەی تەنها لەلای چەند ئەفسەرێک بوو کە خرابوونە ژێر حوکمی مانەوەی ناچاری لە بنکەیەکی سەربازیدا، لەترسی دزەپێکردنی وردەکارییەکانی پلانەکە بۆ هەواڵگریی ئەڵمانیا، چاودێرییەکی توند خرابوە سەر هاتوچۆو تەنانەت پۆست و نامە کەسییەکانی ئەو ئەفسەرانە.\nجگە لەوەش فەرماندەیی ئۆپەراسیۆنەکە بەئەنقەست پلانێکی چەواشەکارانەی ناڕاستی داڕشت و ڕێگەی دا وردەکارییەکەی بگاتە هەواڵگریی ئەڵمانیا، بەگوێرەی پلانە ناڕاستەکە: هێرش دەکرێتە سەر ناوچەی (کالی) لەوپەڕی باکووری خۆرئاوای فەڕەنسا! ئەوەش جێی باوەڕ بوو، چونکە نزیکترین ناوچەی خاڵی وشکانی ئەوروپا بوو لە بەریتانیاوە. بۆیە ئەڵمانیا هێزەکانی بەرگریی خۆی لە دەوروبەری (کالی) جێگیرکردو تاڕادەیەک ناوچەکانی باشووری پشتگوێ خست.\nپلانە ڕاستەقینەکە بەو جۆرە بوو: هێزێکی زۆر (٢٨٧ هەزار سەرباز) لە دەریاوە بگوێزرێتەوە، بەرلەوەی بگەنە کەناراوەکە لەگەڵ ١٥٦ هەزار سەربازی پەڕەشووتەوان بەیەک بگەن بەمەبەستی پاراستنی ئەو شەش ناوچەیەی کەناری دەریا کە بڕیار بوو هێزەکانی بەسەردا دابەش بکرین. هەروەها ٩٥٠٠ فڕۆکەش لە ئاسمانەوە ئەرکی چاودێریکردن و پاراستنی کاروانە دەریاییەکەیان لە هەر هێرشێکی ژێرئاوگەڕو فڕۆکەکانی ئەڵمانیا دەکرد.\nهێرشەکە کە ناوی لێنرابوو "ئۆپەراسیۆنی فەرماندەی باڵا"، سەعات سفری شەوی ٦ی حوزەیرانی ١٩٤٤ دەستیپێکرد (بەهۆی خراپیی باری کەشوهەواوە، شەوێک دوای وادەی دیاریکراوی خۆی، هێرشەکە ئەنجامدرا). ئەوەبوو لە قۆناغی یەکەمدا کە ناوی لێنرابوو (نبتۆن) ١٥٦ هەزار پەڕەشووتەوان دابەزینە شەش ناوچەی کەناراوەکە.\nپێکدادانی ڕاستەوخۆ دەستیپێکرد لەنێوان پەڕەشووتەوانەکان و سوپای ئەڵمانیا (کە شۆک بوون کاتێک لەو قۆڵەوە پەلامار دران)، چونکە ئەڵمانەکان پێشبینی ئەوەیان دەکرد کە لە باکوورەوە، لە ناوچەی (کالی) پەلامار بدرێن، لەگەڵ ئەوەشدا پێکدادانیکی سەخت ڕوویدا.\nبەگوێرەی سەرچاوە مێژووییەکان، تەنها لەو شەوەدا ١٠ هەزار سەربازی هاوپەیمانان کوژراوو بریندارو دیل و بێ سەروشوێن بوون، لە هێزەکانی ئەڵمانیاش ١٠ هەزارو ٥٠٠ سەرباز.\nسەعات ٤ی بەیانیی هەمان ڕۆژ پێشەنگی هێزەکانی هاوپەیمان لە دەریاوە گەیشتن، لەنێو ئاگربارانی شەڕێکی خوێناویدا، پەڕینەوە لە دەریاوە دەستیپێکرد، کە دیارترینیان لە کەناراوی (ئوماها بیچ) بوو، تەنها لە سەرەتای شەڕەکەدا زیاتر لە دوو هەزارو ٥٠٠ سەربازی ئەمریکی کوژران، تەنها لە ڕۆژی یەکەمیشدا شەش هەزار سەربازی ئەمریکی کوژران، ئەوەش گەورەترین زیانی مرۆیی هێزە هاوپەیمانەکان بوو.\nبە جێگیربوونی ١٥٠ هەزار سەربازی هاوپەیمانان لە کەناراوەکانی فەڕەنسا، ڕۆژی یەکەمی ئۆپەراسیۆنی (نۆرماندی) کۆتاییهات، ئەوەش سەرکەوتنێکی گەورەی سەربازی بوو لەو دەمەدا.\nڕۆژانی دواتر، تەوژمی گەیشتنی هێزەکان لە بەریتانیاوە خێراتر بوو، ئامانجەکە پەڕینەوەی دوو ملیۆن سەربازو ٣٥٠ هەزار تۆن خۆراک و تەقەمەنی و کەلوپەلی سەربازی بوو، بۆ ئەو مەبەستەش دەستبەجێ بەندەرێک دروستکراو ناوی لێنرا بەندەری (وینستۆن) بەناوی وینستۆن چەرچل سەرۆک وەزیرانی ئەو کاتەی بەریتانیا.


زایینی: ٢٩-٠٧-٢٠١٥ - هەتاوی: ١٣٩٤/٠٥/٠٧ - ١٠:٣٧ تاران قه‌باره‌ی فۆنت:\nکوردستان میدیا: لەماوەی چەند مانگی رابردوودا ناوچە لیڕەواریی و لەوەڕگەکانی کوردستان بە بەردەوامی تووشی ئاگرکەوتنەوە هاتوون و لەدوایین حاڵەتیشدا ناوچە داپۆشراوەکانی سەردەشت و سەلاسی باوەجانی بە دارستان، لەئاگردا سووتاون.\nبەپێی هەواڵی ماڵپەڕی کوردستان میدیا، رێکەوتی ٦ی گەلاوێژی ١٣٩٤ی هەتاوی، دارستان و لەوەڕگەکانی چیای "ئالان"ی سەر بە سەردەشت ئاگری تێبەردراوە و زیانێکی زۆر بە ژینگەی ئەو شوێنە گەیشتووە.\nسەرچاوەیەک باسی لەوە کردووە کە ئەگەری ئەوە هەیە ئەو ئاگرە لەلایەن کەس یان کەسانێکی هەلپەرەستەوە لەشێخە سوور، گرویس و رەزگە بەردرابێت.\nئاگرکەوتنەوەکە بە هەوڵ و تێکۆشانی دانیشوانی خۆجێی گوندەکان و پاش ٣ کاتژمێر کۆنتڕۆڵ کراوە.\nچەند رۆژ لەمەوبەریش دارستان و لێڕەوارەکانی چیای بەمۆ لەسەلاسی باوەجانی لەپارێزگای کرماشان ئاگرییان گرتبوو و بەو هۆیەوە رووبەرێکی زۆر لە ژینگە و لەوەڕگەکانی ئەو ناوچەیە سووتابوون.\nئەو ئاگرکەوتنەوەیەش هاوچەشنی رووداوەکەی سەردەشت لەلایەن خەڵکی خۆجێی ناوچەکە و چالاکانی ژینگەپارێزی کووژێندراوەتەوە.\nساڵانە رووبەرێکی فراوان لەدارستان، پووش و لەوەڕگەکانی پارێزگاکانی کوردستانی ئێران بە هۆکاریی مرۆیی و کەمتەر خەمی و گەرماوە لە ئاگردا دەسووتێن.\nئەو ئاگرکەوتنەوانە بە بەردەوامیی ناڕەزایەتی چالاکانی ژینگەپارێزی بە دوای خۆیدا هێناوە و لەو بارەیەشەوە رەخنەیان لەعەملکردی ناوەندە پێوەندیدارەکانی رێژیمی ئێران گرتووە.


پـیاوێـکی ئه‌مه‌ریکایی له نه‌خۆشخانه‌یه‌ک ته‌قه له دکتۆرێـک ده‌کات و پاشـان خۆی و دایکه نه‌خۆشه‌که‌ی ده‌کوژێت\nپـۆلیسی شـاری باڵتیمۆری سـتانی مه‌ریلاندی ئه‌مه‌ریکا ده‌ڵێت له نه‌خۆشـخانه‌ی جانز هاپکنزی به‌ناوبانگ پـیاوێـک پاش ئه‌وه‌ی به ده‌مانجه ته‌قه‌ی له دکتۆرێـک کردووه و برینداریکردووه خۆی و دایکی که نه‌خۆش بووه کوشتووه.\nبه‌رپـرسی باڵای پـۆلیس (فردریک بێلافڵد) گوتی واڕن داڤیسی ته‌مه‌ن 50 سـاڵ فیشه‌کی ناوه به سکی دکتۆره‌که کاتێـک به باری خراپی ته‌ندروستی دایکی زانیوه. پاشـان خۆی له ژورێـکی نه‌خۆشخانه‌که حه‌شـارداوه.\nهێزه‌کانی پـۆلیس به‌شـێـکی نه‌خۆشـخانه‌که‌یان چۆڵکرد و شه‌قامه‌کانی ده‌وروبه‌ریان گرت.\nفردریک بێلافڵد گوتی پاش 2 کاتژمێر هێزه‌کانی پـۆلیس خۆیان کرد به ژوره‌که‌دا و بینیان پـیاوه‌که و دایکی مردوون.\nهیچ زانیاریـه‌ک سه‌باره‌ت به نه‌خۆشیـیه‌که‌ی دایکی بڵاونه‌کراوه‌ته‌وه.\nدکتۆره‌که‌ش به په‌له گه‌یه‌نراوه‌ته ژوری نه‌شته‌رگه‌ری و پـێشبینی ده‌کرێت له مردن ڕزگاری بێت.\nسه‌باره‌ت به‌م ڕووداوه هاوکارمان جانی دیلان گفتوگۆی له‌گه‌ڵ دکتۆر به‌ختیار که‌ریم له نه‌خۆشـخانه‌ی جانز هاپکنز کردووه، ده‌توانن گوێبیسـتی بن له ڕێـگه‌ی كلیـكـكردنی ئه‌و فایله ده‌نـگیـیانه‌ی سه‌ره‌وه‌ی ده‌سته چه‌پ، ماوه‌كه‌ی 3:45 خوله‌كه.


دەستەی نەزاهە: فەرمانی دەستگیركردن بۆ گەندەڵكاران دەردەكرێت – Knwe.org\nسەرەکی » دۆسێ » دەستەی نەزاهە: فەرمانی دەستگیركردن بۆ گەندەڵكاران دەردەكرێتپەڕە 1\nدەستەی نەزاهەی عیراقی، بۆ رێگرتن لە زیاتر بڵابوونەوەی گەندەڵی و بەهەدەردانی سامانی گشتی، ئاماژە بە دەركردنی فەرمانی دەستگیركردن بۆ ئەو بەرپرسە باڵایانەی دەوڵەت دەكات كە بەپێی «بەڵگەنامەكانی»لە كاریی گەندەڵی و بەهەدەردانی سامانی گشتیدا تێوەگلاون.\nدەستەی نەزهەی عیراق لە باس دەرچوونی فەرمانی دادوەریی بۆ لەسەركارلابردنی یەكێك لە ئەندامانی ئەنجومەنی پارێزگای بابل و لێكۆڵینەوە بۆ پشكنەری گشتی پێشووی وەزارەتی تەندروستی دەكات.\nفەرمانگەی لێكۆڵینەوەی دەستەی نەزاهەی عیراق لە 17ی تشرینی دووەمی 2019 و لە بەیاننامەیەكیدا رایگەیاند» فەرمانی دادوەریی بۆ لەسەركارلابردنی یەكێك لە ئەندامانی ئەنجومەنی پارێزگای بابل و لێكۆڵینەوە بۆ پشكنەری گشتی پێشووی وەزارەتی تەندروستی دەرچووە».\nبەپێی بەیاننامەكەی دەستەی نەزاهە»بڕیاری دورخستنەوەی ئەو ئەندامەی ئەنجومەنی پارێزگای بابل بەهۆی سەرپێچیكردن لە پرۆسەی دروستكردنی وێستگەیەكی سوتەمەنی گشتی دەركراوە».\nفەرمانگەی لێكۆڵینەوەی دەستەی نەزاهەی عیراق دەڵێت»فەرمانی لێكۆڵینەوە بۆ پشكنەری گشتی پێشویو وەزارەتی تەندروستی لەسەر بنەمای بوونی چەند سەرپێچیەك لە گرێبەستی دروستكردنی نەخۆشخانەی 400 قەڵەوێڵەیی لە پارێزگای بابل دەرچووە».\nلە ماوەی چەند هەفتەی رابردوودا و لە چوارچێوەی رووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی، فەرمانی دەستگیركردن بۆ دەیان پەرلەمانتار و وەزیری پێشوو، پارێزگاری ئێستا و پێشوو، بەڕێوەبەری گشتی ئێستا وپێشووی عیراقی دەرچووە و زۆربەی هەر زۆری ئەو فەرمانانەش پەیوەندییان بە تۆمەتی گەندەڵی و خراپ بەكارهێنانی پۆستەكانیان هەیە.\nدەستەی نەزاهەی عیراق پێیوایە»بڕیاری لەسەركارلابردن و لێكۆڵینەوەكان لە دوای چەندان بەدواداچوون بووە كە بەپێی ماددەی 340 لەیاسای سزادانی عیراقی دەركراوە».\nهەر لەو چوارچێوەیەدا دەستەی نەزاهەی عیراقی، سەپاندنی سزای زیندانی حەوت ساڵی بەسەر سەرۆكی دەزگای شەهیدانی ئێستای عیراقدا، ئاشكرا كرد كە بەپێی ئەحكامەكانی بڕیاری 160ی ساڵی 1983 بووە.\nفەرمانگەی لێكۆڵینەوەكان لە دەستەی نەزاهەی عیراقی، لەبارەی وردەكاریی كەیسەكەوە كە لەلایەن دەزگای نەزاهەوە لێكۆڵینەوەی تێداكراوە و رەوانەی دادوەریی كراوە، لە 14ی تشرینی دووەمی 2019 لە بەیاننامەیەكدا رایگەیاندبوو”دادگای تاوانەكان لە كەرخ، سزای زیندانی بەسەر سەرۆكی دەزگای شەهیدانی ئێستادا سەپاندووە، بەهۆی گرێبەستێكی لیژنەی ڕاوێژكاریی ناوەندی دەزگاكە لەگەڵ دوو كۆمپانیای ئەهلی بۆ وەبەرهێنان لە مۆنۆمێنتی شەهید”.\nدەستەی نەزاهە لە سەرەتای مانگی تشرینی دووەمی 2019وە، دەركردنی شەست فەرمانی دەستگیركردنی لە دژی پەرلەمانتاران و وەزیرەكان و بەرپرسانی خۆجێی بە تۆمەتی گەندەڵی و بەهەدەردانی سامانی گشتی، دەركرد.\nهەر لە چوارچێوەی هەوڵەكانی بۆ بەگژداچوونەوەی گەندەڵی، دەستەی نەزاهەی عیراق، بە تۆمەتی گەندەڵی و بەهەدەردانی سامانی گشتی، فەرمانی دەستگیركردنی بۆ 60 بەرپرسی دەركرد كە ژمارەیەك پەرلەمانتار و وەزیر و بەرپرسی خۆجێی لەخۆدەگرت.\nبەپێی بەیاننامەیەك كە لەلایەن دەستەی نەزاهەی عیراقییەوە لە 1ی تشرینی دووەمی 2019 بڵاوكرابووەوە”فەرمانگەی لێكۆڵینەوەكان لە دەستەی نەزاهە، فەرمانی دەستگیركردنی بۆ 60 بەرپرس بەتۆمەتی گەندەڵی و بەهەدەردانی سامانی گشتی دەركردووە، لەنێوان بەرپرسەكانیش وەزیرێكی ئێستا و پێنج پەرلەمانتار و دوو وەزیری پێشووی تێدایە”.\nهەر لە بەیاننامەكەدا هابتوو”فەرمانگەكە لە ئاكامی كارەكانی مانگی تشرینی یەكەمی ڕابردوو، فەرمانی دەركردووە بۆ لێكۆڵینەوە لە 38 ئەندامی ئەنجومەنی پارێزگەكان كە ئەندامانی ئێستا و ڕابردوو لەخۆدەگرێت، لەگەڵ ئەوەشدا فەرمان بۆ دەستگیركردنی یەك پارێزگار و دوو سەرۆكی ئەنجومەنی پارێزگا و 6 بەڕێوەبەری گشتی و یەك بریكاری وەزیر دەرچووە”.\nهەر لە بەیاننامەكەدا دەستەی نەزاهە، ئاماژەی بە فەرمانی دەستگیركردن بۆ پارێزگارێك و سەرۆكی ئەنجومەنی پارێزگەیەك و 5 بەڕێوەبەری گشتی كردووە.\nپێشتر دەستەی نەزاهەی عیراقی ئاماژەی بە گێڕانەوەی زیاتر لە ملیۆنێك دۆلار كردبوو بۆ خەزێنەی گشتی وڵات.\nدەستەی نەزاهەی عیراق لە 5ی ئابی 2019 لە بەیاننامەیەكدا رایگەیاندبوو، “زیاتر لە ملیۆنێك دۆلار لەماوەی نیوەی یەكەمی ئەمساڵدا بۆ خەزێنەی گشتی وڵات گێڕدراوەتەوە، ئەمەش مەودای بڵاوبوونەوەی گەندەڵی لە عیراقدا دەردەخات”.\nهەر بەپێی بەیاننامەكەی دەستەی نەزاهە، “لێكۆڵینەوەكان بوونەتە مایەی دەركردنی 857 فەرمانی دەستگیركردن، كە 407یان لە نیوەی یەكەمی ئەمساڵدا جێبەجیكراوە، وێڕای دەركردنی فەرمانی دەستگیركردن بۆ 34 وەزیر و ئەوانەی پلەكانیان هاوتای وەزیرە”\nدەستەی نەزاهە دەڵێت: “لە نیوەی یەكەمی ئەمساڵدا، ئەو پارەیەی گێڕدراوەتەوە، یان ئەوەی فەرمانی دادوەری بۆ گەڕاندنەوەی دەرچووە و لەلایەن دەستەكەوە رێگە لە بەهەدەردانی گیراوە و گێڕدراوەتەوە بۆ خەزێنەی گشتی، زیاترە لە تریلیۆنێك دینار”.\nعیراق بۆ چەند ساڵێك دەچێت بەدەست گەندەڵییەكی زۆرەوە گیرۆدەیە و بەپێی رێكخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتیش، عیراق لە پلەی 12ی گەندەڵترین وڵاتانی جیهاندایە.\nلەدوای ساڵی 2003وە، زیاتر لە سەدان ملیار دۆلار لە سامانی گشتی عیراق دیارنەماوە و چاودێرانیش دەڵێن، “ئەو پارەیە چووەتە گیرفاتی ژمارەیەك لە بەرپرسە باڵاكان و ئەو سیاسیانەی لەماوەی چەندان ساڵی رابردوودا چارەنوسی وڵاتیان لەژێرداستدابووە».


حەزرەتى فەساد و دەرگاى بەختەوەرى…..پێشڕەو حەمید – Denegkan\nحەزرەتى فەساد و دەرگاى بەختەوەرى…..پێشڕەو حەمید\nbyپێشره‌و\tJanuary 4, 2009\tگشتی\nحەزرەتى فەساد و دەرگاى بەختەوەرى\n( هەرچى دەرگاى بەختەوەرى هەیە داخراوە تەنها دەرگاكانى دۆزەخ نەبێت )\nبەختەوەرى هەمو مرۆڤێك بەبىَ جیاوازى نەتەوە و ڕەگەز و ڕەنگەوە یەكێكە لەو ئومێدانەم كەهەمیشە لەگەڵیدا دەژیم و كاتێك بەختەوەریش دەبم كەتەواوى ژیانى مرۆڤایەتى پڕبێت لەبەختەوەرى , بەڵام مرۆڤى كورد یان مرۆڤەكانى ئەو پانتایە مەزنەى كەناوى ( كوردستان ) ە تاچەند بەختەوەرن و ئەو دەرگایانەى بەناوى بەختەوەریەوە هەوڵى كردنەوەى بۆئەدرێت , تاچەند مرۆڤى كوردى توانیوێتى لێیان نزیك ببێتەوە ؟\nلەوەتەى كورد هەیە خیانەتى لێدەكرێت و خیانەت لەخۆى دەكات , لەوەتەى كورد هەیە دەكوژرێت و ئاوارەدەكرێت و هێندەى ئەوەش هەرخۆیان , یەكتریان دەكوشت و یەكتریان ئاوارەدەكرد , جارىَ بەناوى پاككردنەوەى نیشتمان لە ( خائن ) و جارێكیش بەناوى ( پاراستنى ئازادى و دیموكراتى لە ( هێزى تاریكى ) جارێكیش هەربۆخۆشى و بۆبەكات بەسەربردن و حەزكردن لە دەنگى كوللە و مەست بون بە بۆنى خۆین , هەر شەڕبو لەدەرگاى ماڵەكانى ئەدا و حەزێكى شێتانە هەبو , بۆ خۆشەویستى كردن لەگەڵ تفەنگدا , هەمیشە وایان پەروەردەدەكردین كە مردن و لەدایك بون تەنها بەچەكەوە پیرۆزەو هەرماڵێك تفەنگێكى تێدا نەبێت , ماڵ نیەو دەبێت بە نەفرەتبكرێت , دواى ئەو هەمو ئەزمونە تاڵە لەتەنیشت ئەو خۆ كوشتنانەدا , هێشتا ئومێدێك لەدڵى مرۆڤەكاندا بەسەوازى چاوەڕوانى گەیشتنى بەختەوەرى بون .\nئێستاش هەرچى دەرگاى بەختەوەریە داخراوە و كلیلەكانى لە گیرفانى ( حەزرەتى فــەساد ) دایە ؟! هەمو كون و قوژبنەكانى ئەم مەملەكەتە هەروەك ئەندامەكانى لەشم شارەزام , بەڵام هێشتا نازانم بۆهەرچى خەونمان هەیە دەكرێتە كەلاوە ؟\nبۆچى سەرخوان هەیە پڕە لەنان و پێكەنین , سەرخوانیش هەیە پڕە لەبرسێتى ؟ ئێرە مەملەكەتێكە پرە لەو كەسانەى هێشتا نازانن كوڕى كامیانن , جەلــلاد یان قوربانى , ئێرەمەملەكەتى ( تەورە , تەور ) تەورەكانیان دەخەنە سەرملمان و پێمان دەڵێن : بەهەشتى ئێمە هەڵدەبژێرن یان دۆزەخى خۆتان ؟! ئەگەردۆزەخى خۆمان هەڵببژێرین , تەور بە دەستەكان بەشێت بە مناڵانى شار دەمان ناسێنن و لەبەردەم دەرگاى مزگەوتەكان , لە سەر بۆردى فەرماگەكان , لەسەر دیوارەكانى شار , لەبەردەم هۆڵەكاندا وێنەكەكانمان بڵاو دەكەنەوە لەژێرەوە بەخەتێكى تۆخ دەنوسن ( هێشتا نازانن كێ باوكییانە ) ؟!\nلەسایەى ئەم ڕەوشەى ئێستاى كوردستاندا ئەوە گەیشتنە بەدڵنیایى , ئیدى كەى ئەوە دەبەنگیى و كاڵ فامییە ؟\nشۆڕش لە دژى شۆڕش لە تەپۆڵكە وشكەكاندا تەڕ تەڕدەكرانەوە , ئـــاخر شۆڕش نابێت جەنگاوەرى لێببڕێت ؟! ئەوە حیكمەتێكە تەنها شۆِرشگیڕەكان دەیزانن , هەموو شۆڕشێك هەروایە , تەڕو وشك پێكەوە دەسوتێنێت, ئیدى دیارە ئەوە حیكمەتى شۆڕشەو من نازانم بۆچى دەبێت وەهابێت .\nبەڵام ئەوەى هەرگیز لەیادم ناچێت , جەنگاوەرەكان , فریشتەكانى شۆڕش بون كە كۆڵە پشتەكانیان پڕكردبو لە ڕق و مردن و بەرەو جەنگ ملیان دەنا , ئاى چیى دیمەنێك بو هەرچى كۆڵانەكانى شاربو جمەى دەهات لە كاسبكارو قوتابیى و فەرمانبەرو مامۆستاو هونەرمەند , هەر وەك سواڵكەر لە دەرگاى ماڵەكانیان ئەداو داواى نانیان دەكرد بۆ جەنگاوەرە برسیى و ماندوەكانى شۆڕش ؟! تەنها چەند هەفتەیك بو دواشۆڕشى تەپۆڵكە وشكەكان دەستى پێكردبو , هەرچەند هەفتەیك بوو ( منداڵە بۆیاخچیەكانى شار ) چونە بەردەم بارەگاى شۆڕشگێرەكان وبەدەم نزاو هاواركردنەوە دەیان وت " شەڕەكانتان , پێڵاوى لاستـیكـى كردە پێى هەموومان , ئیدى ئێمە چـى بۆیاخ بكەین " چى وەزعێكە تائێستاش , مردنى كەسێك , ئیهانەكردن و سوككردنى كۆمەڵگایەك شۆڕش گێرەكان ڕاناچەڵەكێنێت , ئیدى چ بكەم لەچێژى ئەو ماڵەى پڕبێت لەشەهوەت ؟ ئەوە بىَ ویژدانیە وێنە كاڵەكانى ژیان بەڕەنگى ئەو ( مۆم ) انە تۆخ بكرێنەوە كە بەگـڕى شەهوەت پێكرابن , تەنها ووشە شك ئەبەم , ئەگەر ئەوم نەبێت , وەك ( ئێوە ) دەبمە چەرمێكى ئاوساو لەخەونى پیس .\nبۆنوسنى ئەم بابەتە سود لەتوێژینەوەیەكى بەڕێز ( ئاراس عەبدولكریم ) وەرگیراوە\nPrevious خه‌ونی مرۆڤه وه‌نه‌وشه‌ییه‌کان….خولیا حوسێن\nNext رۆژنامەنووسى دانیماركى و ئاسایشى كوردى!!……نورى بێخاڵى


زەووی و پارە بەسەر كۆچبەرانی پێش راپەڕین دابەش دەكرێت | دەزگاى زارى کرمانجى\nزەووی و پارە بەسەر كۆچبەرانی پێش راپەڕین دابەش دەكرێت\nبەپێی هەواڵێكی ماڵپەڕی فەرمی پارتی دیموكراتی كوردستان ئەو کۆچبەرانەی لە نێوان ساڵەکانی ١٩٧٠ تا ١٩٩١ کۆچیان کردووە، قەرەبوو دەکرێنەوە. بەڕێوەبەری کۆچ و کۆچبەرانی دھۆکیش ئاشکرای کرد، ھەر کۆچبەرێک ئەو ساڵان دوای ڕاپەڕین تا ئێستا گەڕابێتەوە بە پارچەیەک زەوی و چوار ملیۆن دینار قەرەبوو دەکرێتەوە.\nئەسکەندەر محەمەد، بەڕێوەبەری کۆچ و کۆچبەرانی دھۆک، بە ماڵپەڕی فەرمیی پارتی دیموکراتی کوردستانی ڕاگەیاند: "بەپێی بڕیاری وەزارەتی کۆچ و کۆچبەرانی عێراق ھەر پەنابەرێک لە ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو بەرەو دەرەوەی عێراق کۆچی کردبێت و تا ڕاپەڕین نەگەڕابێتەوە، قەرەبوو دەکرێتەوە، بڕیارەکە ھەرێمی کوردستانیش دەگرێتەوە و بە پارچەیەک زەوی و گوژمێک پارە قەرەبوو دەکرێنەوە."\nبەڕێوەبەری کۆچ و کۆچبەرانی دھۆک گوتی: "بڕیارەکە جێبەجێ کراوە و تەنیا لە سنووری پارێزگای دھۆک دەیان کەس لەو بڕیارە سوودمەند بوونە و بە پێدانی زەوی و گوژمێک پارە قەرەبوو کراونەتەوە."\nئەسکەندەر محەمەد ئاماژەی بۆ ئەوە کرد: "ئەو کۆچبەرانەی دوای ڕاپەڕین گەڕاونەتەوە بۆ عێراق و ھەرێمی کوردستان پارچەیەک زەوی و بڕی چوار ملیۆن دیناری عێراقییان پێ دەدرێت، ئەگەر کۆچبەرەکە پێشتر فەرمانبەری حکوومەت بووبێت، ھەموو ساڵەکانی ئاوارەیی و کۆچبەریی بۆ بە خزمەت ھەژمار دەکرێت، ئەوەش ھاوکارییەکی باشی ئەو کەسانەیە و تا ئێستا سەدان کەس سوودمەند بوونە."


به‌شى نۆیه‌م :\nپێوه‌ندییه‌كانى نێوان عێراق و توركیا له دواى كوده‌تاى به‌عسییه‌كان له ساڵى 1968، شێوازێكى تریان به‌خۆوه بینى، هه‌ر له سه‌ره‌تادا گۆڕانى جۆرایه‌تى له سروشتى پێوه‌ندییه‌كانى نێوانیان رووی دا كه ئه‌ویش به راگه‌یاندنى ددان پێدادانى خێراى حكوومه‌تى توركی به حكوومه‌تى نوێى عێراق ده‌ستى پێ كرد، ئه‌حمه‌د حه‌سه‌ن به‌كر (1968-1979) ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ى نرخاند و پێشوازى لێ كرد و گوتى، "عێراق پێویستى به دروستكردن و سازدانى پێوه‌ندى هاوكارى تۆكمه هه‌یه". ئه‌و په‌ره‌سه‌ندنه گرنگانه‌ى كه گۆڕه‌پانى عێراق به‌خۆیه‌وه بینى، خۆى له هاتنه سه‌ركارى حزبى به‌عسى عه‌ره‌بى له ساڵى 1968 بۆ ده‌سه‌ڵات بینییه‌وه، دواتریش واژووكردنى رێككه‌وتننامه‌ى 11ى ئادارى 1970، كه گۆڕانكارییه‌كى جۆرى له خه‌باتى كورد له عێراق به‌تایبه‌تى و خه‌باتى كوردى له پارچه‌كانى تر به‌گشتى په‌یدا كرد، ئه‌و رێككه‌وتنه بۆ یه‌كه‌م جار ددانى به مافى كورد بۆ دامه‌زراندنى ئۆتۆنۆمیى خاوه‌ن مۆركى نه‌ته‌وه‌یى كوردى دانا. راستییه‌كه‌ی رێككه‌وتنه‌كه پاڵنه‌رێكى به‌هێز بوو بۆ نه‌ته‌وه‌خوازه‌كانى كورد له ئێران و توركیا بۆ ئه‌وه‌ى كار بۆ هه‌مان داخوازى نه‌ته‌وه‌یى له‌سه‌ر شێوه‌ى ئه‌وه‌ى له عێراقدا رووی دا بكه‌ن. هیچ گومانى تێدا نییه كه ئه‌و رێككه‌وتننامه‌یه هانى زۆر له كوردى دا چ وه‌ك تاك چ وه‌ك رێكخستن له توركیا بۆ دوو هێنده‌كردنه‌وه‌ى چالاكى و كار له پێناو ده‌ستكه‌وتنى دداننان به به‌شێك له مافه مه‌ده‌نییه‌كان، ئه‌وه ئه‌و ته‌وژمه نوێیه بوو كه ئه‌نكه‌ره رێوشوێنى توند له دژى كورد گرتییه به‌ر، روون بكاته‌وه، ئه‌و رێوشوێنانه‌ى توركیا به روونى له رۆژنامه توركییه‌كان ده‌نگی دایه‌وه، یه‌كێك له‌و رۆژنامانه داواى "له ناوبردنى رژێمى هۆزه‌كان"ى كرد و به "دروستكردنى نشینگه‌ى گه‌وره‌ى توركى له‌وێ بۆ ئه‌وه‌ى مۆركى رۆژهه‌ڵات بگۆڕێت ... له دوای چیاكان".\nهاوكات راگه‌یاندنى مافى ئۆتۆنۆمى له باشوورى كوردستان، حكوومه‌تى توركیاى ته‌واو شپرزه و نیگه‌ران كرد، چونكه پێدانى مافى ئۆتۆنۆمى له كاتێكدا بوو له باكورى كوردستان قسه‌كردن به كوردى قه‌ده‌غه بوو، له‌به‌ر ئه‌وه ته‌واوى مه‌رزه‌كانى له‌گه‌ڵ عێراق داخست و دواى چوار مانگ رێككه‌وتنى واژوو كرد بۆ پشكنین و كێوماڵى ناوچه سنوورییه‌كانى باكورى كوردستان. ئه‌و رووداوه كاریگه‌رى زۆرى له‌سه‌ر توركیا هه‌بوو، ئه‌وه بوو له ئاستى ناوخۆدا رۆژنامه‌ى (ئه‌قشامى) توركى، راپۆرتێكى چڕوپڕى به‌وێنه‌وه به‌ناوى فایلى كوردى كه ماوه‌ى زیاتر له مانگێك درێژه‌ى هه‌بوو بڵاو كرده‌وه، هه‌روه‌ها له ژێر گوشارى سوپادا كه‌وته كارى كۆماندۆیى دژى كورده‌كان، یه‌كێك له‌م كاره كۆماندۆییانه كه له 18/4/1970دا له سلیڤان ئه‌نجام درا، به پاساوى پشكنین، كۆماندۆكان به‌ره‌به‌یان چوونه ناو شاره‌كه‌وه و هه‌موو پیاوانى شاریان كه ژماره‌یان نزیكه‌ى سێ هه‌زار و 144 كه‌س بوو، له ده‌ره‌وه‌ى شار كۆ كرده‌وه و به‌دره‌فتاریان له‌گه‌ڵ كردن و ده‌یانگوت "كوردى سه‌گ، كوا چه‌كه‌كانتان له كوێ شاردووه‌ته‌وه! ".\nدواى ئه‌وه‌ى له 12ى ئادارى 1971 دووه‌مین كوده‌تاى سه‌ربازى له توركیا رووی دا. وزیرى ناوخۆى توركیا رای گه‌یاند، سێ هۆكار بوونه هۆى ئه‌نجامدانى كوده‌تا، ئه‌وانیش ده‌ركه‌وتنى چه‌پى توندڕه‌و، وه‌ستانه‌وه دژى راستڕه‌وى توندڕه‌و، كێشه‌ى "جوداخوازى" باكورى كوردستان بوون. به‌پێی راگه‌یاندنى وه‌زیرى ناوخۆ بڕێكى زۆر چه‌ك و ته‌قه‌مه‌نى له باكورى كوردستان دۆزرابوونه‌وه كه بارزانى پشتیوانییان لێ ده‌كات. به‌و بیانووه ده‌سه‌ڵاتى سه‌ربازى له 12 ویلایه‌تى توركیا و زانكۆ گه‌وره‌كان له ئامه‌د و سێرت، بارى نائاسایى راگه‌یاند و پرۆسه‌ى به‌ربڵاوى دادگاییكردن له توركیادا بۆ هه‌زاران هه‌ڵسووڕاوى كورد كه‌وته گه‌ڕ به تاوانى هه‌وڵدان بۆ دامه‌زراندنى ده‌وڵه‌تى كوردى سه‌ربه‌خۆ دادگایی كردن.\nله سیاسه‌تى ده‌ره‌كیشدا، پێوه‌ندییه‌كانى له‌گه‌ڵ عێراق به‌تین كرد و پێشوازى له ئه‌حمه‌د حه‌سه‌ن به‌كر كرد له ساڵى 1973، دواى ئه‌ویش سه‌دام حوسێن به‌سیفه‌تى جێگرى سه‌رۆكى ئه‌نجوومه‌نى سه‌ركردایه‌تى شۆڕش ساڵانى 1973 و 1974 سه‌ردانى توركیاى كرده‌وه، له‌گه‌ڵ (بوله‌ند ئه‌جه‌ڤید)ى سه‌رۆك وه‌زیرانى توركیا كۆ بووه‌وه، ده‌رئه‌نجامى ئه‌و چاوپێكه‌وتنانه به لووتكه‌ى هاوكاریى ته‌ناهی له‌باره‌ى سنووره‌وه داده‌نرێت، رێككه‌وتن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه هاوكارى له نێوان پارێزگاره‌كانى دیاربه‌كر و وان و ماردین و ئورفه و هه‌كارى له‌گه‌ڵ پارێزگاره‌كانى دهۆك و نه‌ینه‌وا و هه‌ولێردا هه‌بێت. له هه‌مان كاتدا توركیا به پشتبه‌ستن به وڵاتانى هه‌رێمى، مژووڵى شكستى پڕۆژه‌ى ئۆتۆنۆمى باشوورى كوردستان بوو، بۆ ئه‌م مه‌به‌سته له حوزه‌یرانى 1973دا ئه‌نجوومه‌نى سه‌نتۆ له تاران كۆ بووه‌وه و لایه‌نه‌كان به‌یاننامه‌یه‌كى هه‌مه‌لایه‌نه‌یان بڵاو كرده‌وه، كه تێیدا په‌یمان درابوو "توركیا و ئێران هه‌موو هه‌نگاوێك بگرنه به‌ر بۆ كۆنترۆڵكردنى گرژى و هه‌ڕه‌شه‌ى كورد ". توركیا له‌و ماوه‌یه‌دا كارى له‌سه‌ر شكست پێهێنانی پڕۆژه‌ى ئۆتۆنۆمى باشوورى كوردستان ده‌كرد له ته‌ك وڵاتانى هه‌رێمیدا، توركیا به‌ر له‌هه‌ر لایه‌ك هه‌وڵى چاره‌سه‌ركردنى كێشه‌كانى نێوان عێراق و ئێرانى ده‌دا، هه‌ر بۆ ئه‌م مه‌به‌سته له 16/5/1974دا له ئه‌نكه‌ره‌ى پایته‌ختى توركیا كۆبوونه‌وه‌یه‌كى سێقۆڵى له نێوان عێراق و ئێران و توركیا به‌سترا. له وه‌زیرى ده‌ره‌وه‌ى ئێران داوا كرا كه یارمه‌تى كورده‌كانى عێراق نه‌ده‌ن، چونكه سه‌ركه‌وتنى كورد بۆ هه‌رسێ ده‌وڵه‌ت كێشه‌یه‌كى گه‌وره ده‌خوڵقێنێت. له ده‌رهاوێشتنى ئه‌و كارانه‌دا (رێككه‌وتنى جه‌زائیر)ى 1975 هاته گۆڕێ. ئه‌و سنووره‌ش به رووى كورددا داخرا و شۆڕشى ئه‌یلوول له 1975 به‌پێى رێككه‌وتننامه‌ى ناوبراو كۆتایى پێ هێنرا. توركیا خۆشحاڵ بوو كه شۆڕشى كورد هیچ سه‌ركه‌وتنێكى به‌ده‌ست نه‌هێنا. ته‌نانه‌ت سه‌رجه‌م ئه‌و كوردانه‌ى وه‌ك ئاواره په‌نایان بۆ توركیا برد، هه‌موویان ده‌ركران. به‌گوێره‌ى به‌ڵگه‌نامه‌یه‌كى ده‌زگه‌ى (CIA ئه‌مه‌ریكا له رۆژى (1ى گوڵانى 1975)دا، كاتێك رێككه‌وتننامه‌ى جه‌زائیر له نێوان عێراق و ئێران دژى جووڵانه‌وه‌ى كوردانى عێراق واژوو كرا، توركیا پێشوازى له‌و رێككه‌وتننامه‌یه كردووه، له‌به‌ر ئه‌وه‌ى ترسى هه‌بوو كه شه‌ڕى عێراق و كورد ببێته هۆى ئه‌وه‌ى كوردانى وڵاته‌كه‌ى داواى مافى ئۆتۆنۆمى بكه‌ن، هه‌ر به‌گوێره‌ى به‌ڵگه‌نامه‌یه‌كى ترى ئه‌مه‌ریكا، ته‌نانه‌ت توركیا له‌به‌ر عێراق رێگرى كردووه یارمه‌تى فریاگوزاریى نێونه‌ته‌وه‌یى له خاكى وڵاته‌كه‌یه‌وه بۆ كوردانى عێراق بچێت.


بەلژیكا بەهۆی كۆرۆناوە زۆرترین زیانی بەركەوتووە | KURDPLAT\nبەلژیكا بەهۆی كۆرۆناوە زۆرترین زیانی بەركەوتووە\nکوردپلات 10/21/2020 06:26:00 م ليست هناك تعليقات\nدەسەڵاتدارانی بڕۆكسل هەوڵەكانیان چڕ كردووەتەوە، بۆ تاقیكردنەوەكان لەسەر ڤایرۆسی كۆرۆنا و پەیوەندی بەهێز دەكەن لەگەڵ ئەو كەسانەی كە تووشبوونیان بە ڤایرۆسەكە سەلمێنراوە، لەگەڵ ئەوانەی لە ناوچەی سورەوە گەڕاونەتەوە، تیمەكانی تەندروستیش لە ڕێگەی لوتەوە پشكنینەكان دەكەن ئەوەش لە چوارچێوەی ئەو ڕێوشوێنانەیە كە بە مەبەستی دانانی سنورێك بۆ تەشەنەسەندنی بەردەوامی ڤایرۆسەكە دەیگرنەبەر، تا كاریگەریی لەسەر كەمكردنەوەی ڕێژەی گیان لە دەستدان بەهۆی ڤایرۆسەكەوە كەم بكرێتەوە.\nئەو هاوڵاتیانەشی ئامادەییان دەربڕیوە بەشداریی لە پشكنینەكانی ڤایرۆسی كۆرۆنا بكەن، هیوایان بە گەڕانەوە بۆ ژیانی ئاسایی هەیە و پێیانوایە مەترسی بارودۆخەكە وای كردووە، بەشێك بن لە هەوڵەكان بۆ هەرچی زووە كۆنترۆڵكردنی ڕەوشی وڵاتەكەیان.\nیەكێكی تر لەو هاوڵاتییانەی كە لە ناوچەی سوورەوە گەڕاوەتەوە باس لەوە دەكات هەرچەندە گەشتەكەی كورت بووە بەڵام بە پێویستی زانیووە بەشداریی بكات، لەو پشكنینانەدا.\nبەلژێكا یەكێكە لەو وڵاتانەی كە بەهۆی ڤایرۆسی كۆرۆناوە زۆرترین زیانی بەر كەوتووە، و بە پێی دواین ئاماریش زیاتر لە ١٠ هەزار كەس لەو وڵاتە گیانیان لە دەستداوە ئەوەش لە كاتێكدایە كە ژمارەی دانیشتوانی ١١ ملیۆن و ٥٠٠ هەزار كەسە.


چۆنیەتی پەخشکردنی ئینتەرنێت لە ڕێگەی بەرنامەی Connectify | فێربون\nچۆنیەتی پەخشکردنی ئینتەرنێت لە ڕێگەی بەرنامەی Connectify\nby Chiya Qadri | Oct 19, 2012 | بەکەڵک, کۆمپیوتەر | 0 comments\n(Connectify) بەرنامەیەکی ویندۆزە بەکاردێت بۆ دروستکردنی خاڵی دەستپێگەیشتنی بێتەل (Wireless access point) لە کۆمپیوتەردا. بە دروستکردن و چالاک کردنی ئەم خاڵە، ئامێرەکانی تری (Wi-Fi) بۆ نموونە مۆبایل دەتوانن پەیوەندی بگرن بە کۆمپیوتەرەکەتەوە. لەم بابەتەدا بە بەکارهێنانی بەرنامەی (Connectify) خاڵێکی دەستپێگەیشتنی بێتەل لەسەر لاپیۆپێک کە ویندۆز حەوتی لەسەر دامەزراوە، دروست دەکەین. پاشان لە ڕێگەی مۆبایلێک کە تایبەتمەندی (Wi-Fi) هەبێت پەیوەندی دەگرین بە خاڵی دەستپێگەیشتن بۆ ئەوەی هەردوو ئامێرەکە (لاپتۆپ و مۆبایل) سوود لە یەک هێلی ئینتەرنێت وەرگرن.\nلەم فێرکارییەدا هێلی ئینتەرنێتی ڕێبەر کویک بەکاردێنین بۆ پەخشکردن و هەروەها مۆبایلی جۆری (Nokia 700) بەکاردێنین بۆ سوودوەرگرتن لە ئینتەرنێت.\nهەنگاوی یەکەم: داگرتن و دامەزراندنی بەرنامەی Connectify.\nسەرەتا لەم بەستەرەی خوارەوە بەرنامەی (Connectify) داگرە.\nدوای داگرتن، بەرنامەکە لە (zip) دەربێنە ئینجا دوو کرتە بکە لەسەر بەرنامەکەو پاشان وەک ئەم وێنانە بەرنامەکە دامەزرێنە.\nکەمێک چاوەڕوان بە…\nکرتە بکە لەسەر (Finish).\nئێستا چاوەڕوان بە تا کۆمپیوتەرەکەت دادەگیرسێتەوە.\nهەنگاوی دووەم: دروستکردنی خاڵی پەخشکردنی ئینتەرنێت.\nئێستا بەرنامەی (Connectify) بکەرەوە، ئینجا وەک ئەم وێنەیە خاڵێکی پەخشکردن دروست بکە.\nدڵنیا بە کە بێتەل (Wireless) ـی کۆمپیوتەرەکەت چالاکە.\nوەک دیارە خانەی یەکەم تایبەتە بە نووسینی ناوێک بۆ خاڵی پەخشکردن، هەروەها لە خانەی دووەمدا تێپەڕەوشەیەک بنووسە بۆ ئەوەی خاڵی پەخشکردنەکەت پارێزراو بێت و تەنها ئەو ئامێرانە پەیوەندی بگرن بەم خاڵی پەخشکردنەوە کە ئەم تێپەڕەوشەیە دەنووسن. لە خانەی سێیەمدا جۆری هێلی ئینتەرنێتەکەت هەڵبژێرە، وەک لە وێنەی سەرەوە دیارە کە (Automatic) هەڵبژێردراوە، ئەمەش وا دەکات بەرنامەکە خۆکارانە جۆری ئەم هێلە بدۆزێتەوە کە بەکاریدێنیت لەسەر کۆمپیوتەرەکەت. بەڵام ئەگەر هیچ هێلێک نەدۆزرایەوە، ئەوا جۆری هێلی ئینتەرنێتەکەت هەڵبژێرە.\nپاش ئەوەی زانیارییەکانت نووسین، ئەوا کرتە بکە لەسەر دوگمەی (Start Hotspot).\nدوای کەمێک چاوەڕوانی خاڵی پەخشکردنەکە ئامادە دەبێت بۆ پەیوەندی گرتن لەلایەن ئامێرەکانی تری (Wi-Fi) ـیەوە.\nهەنگاوی سێیەم: پەیوەندی گرتن بە خاڵی پەخشکردن لە ڕێگەی مۆبایل\nلەم هەنگاوەدا مۆبایلی جۆری (Nokia 700) بەکاردێنم بۆ پەیوەندی گرتن بە خاڵی پەخشکردن. ئەم پەیوەندی گرتنەش بە هەنگاوی زۆر ئاسان جێبەجێ دەکرێت و ئەگەر مۆبایلەکەی تۆ لە هەر جۆرێکی تر بێت، ئەوا پێموایە هەنگاوەکانی بە سەرکەوتووی جێبەجێ دەکەیت.\nسەرەتا لە مۆبایلەکەتدا (Wi-Fi) چالاک بکە و گەڕانێک بکە بۆ دۆزینەوەی خاڵی پەخشکردن.\nوەک لەم وێنەیەی خوارەوە دیارە مۆبایلەکەم ئەو خاڵی پەخشکردنەی دۆزیەوە کە لە هەنگاوی دووەمدا دروستم کرد.\nئێستا کە خاڵی پشکنین دۆزرایەوە ئەوا هەوڵی پەیوەندی گرتن بدە. کاتێک ناوی خاڵی پەخشكردنەکە هەڵدەبژێریت بۆ پەیوەندی گرتن، داوای نووسینی تێپەڕەوشە دەکات، تۆش ئەو تێپەڕەوشەیە بنووسە کە لە هەنگاوی دووەمدا نووسیوتە.\nدوای نووسینی تێپەڕەوشە، کەمێک چاوەڕوان بە تا پەیوەندیگرتنەکە سەرکەوتوو دەبێت.\nئێستا بە سەرکەوتوویی پەیوەندی کرا بە خاڵی پەخشکردن.\nئێستا ئەگەر لە کۆمپیوتەرەکەت سەیری بەرنامەی (Connectify) بکەیت، دەبینیت ئەو ئامێرەی پەیوەندی گرتووە دەردەکەوێت.\nئەوەی لەم وانەیە خرایە بەرچاو دروستکردنی خاڵی دەستپێگەیشتنی بێتەل بوو لەسەر لاپتۆپ کە سیستەمی ویندۆز حەوتی لەسەرە، بە سوودوەرگرتن لە بەرنامەی (Connectify). پاشان باسمان لە پەیوەندی گرتنی مۆبایل کرد بە خاڵی دەستپێگەیشتنەکە. ئەوەی جێگەی سەرنجە کە جگە لە پەخشکردنی ئینتەرنێت دەتوانیت پەڕگەی و ڕەنگاڵە پەخش بکەیت و بۆ ئامێرەکانی تری بنێریت کە پەیوەندیان بەستووە لەگەڵ کۆمپیوتەرەکەت.


چیرۆكه په‌روه‌رده‌ییه‌كان بۆ منداڵان...... [چیرۆكی غوڵام و ساحیر و ڕاهیبه‌كه] | ماڵپەری قورئانی پیرۆز\nنوسینی: شیخ محمود المصری.......و: حسێن مه‌حمود هه‌ڵه‌بجه‌یی فه‌رمووده‌یه‌كه (موسلیم : 7436)، ڕیوایه‌تی كردووه، له میانی ئه‌وه‌وه پێغه‌مبه‌ر دخ نموونه‌یه‌كمان بۆ دێنێته‌وه له‌سه‌ر جێگیر بوون.. وه هاوه‌ڵانی ئاشنا ده‌كات به چیرۆكی ئه‌و نه‌وجه‌وانه..\nكوڕێكی بچوك كه ته‌مه‌نی (12)یان (13) ساڵه.... له صوهه‌یبه‌وه (رخ) پێغه‌مبه‌ر ص ده‌فه‌رموێ: (له‌وانه‌ی پێش ئێوه پاشایه‌ك هه‌بوو، كه جادوگه‌رێكی هه‌بوو، كاتێ جادوگه‌ره‌كه پیربوو به پادشای ووت: من چوومه‌ته ساڵه‌وه مناڵێكم بۆ بنێره با فێری جادووی بكه‌م، ئه‌ویش مناڵێكی بۆ نارد تا فێری بكات، منداڵه‌كه له ڕێگه‌كه‌یدا كه هاتوچۆی پیاده‌كرد، خواناسێكی گۆشه‌گیر هه‌بوو ئه‌ویش لای دانیشت و گوێ‌ی له قسه‌كانی ڕاگرت پێ‌ی خۆش بووه، جا كاتێ منداڵه‌كه ده‌چوو بۆ لای جادوگه‌ره‌كه به‌لای خواناسه‌كه‌دا ڕائه‌بورد و لای دائه‌نیشت و (دوا ئه‌كه‌وت) كاتێكیش ده‌چوو بۆ لای جادوگه‌ره‌كه لێیده‌دا، (چونكه دواده‌كه‌وت) سكاڵای ئه‌وه‌ی لای خواناسه‌كه كرد، ئه‌ویش ووتی: ئه‌گه‌ر كاتێ له جادوگه‌ره‌كه ترسای بڵێ له‌ماڵه‌وه دوایان خستم، كاتێكیش له‌ماڵه‌وه ترسایت بڵێ: جادوگه‌ره‌كه دوای خستم، له‌كاتێكدا ئه‌و له‌سه‌ر ئه‌م حاڵه به‌رده‌وام بوو، ڕۆژێكیان هات به‌سه‌ر ده‌عبایه‌كی گه‌وره‌دا كه ڕێ‌ی له خه‌ڵكی گرتبوو، ووتی: ئه‌بێ ئه‌مڕۆ بزانم: داخۆ جادوگه‌ره‌كه باشتره یان خواناسه‌كه؟ به‌ردێكی هه‌ڵگرت و ووتی: خوایه ئه‌گه‌ر ئیشی خواناسه‌كه‌ت لا خۆشه‌ویستره له ئیشی جادوگه‌ره‌كه ، ئه‌م ده‌عبایه بكوژه تا خه‌ڵكی ده‌رباز ببن، به‌رده‌كه‌ی تێگرت و ده‌عباكه‌ی كوشت و خه‌ڵكه‌كه ده‌رباز بوون، ئینجا هات بۆ لای خواناسه‌كه‌و ئه‌مه‌ی بۆ باسكرد، كابرای خوا ناس پێ‌ی ووت: ئه‌ی كوڕی خۆم، ئه‌مڕۆ تۆ له من باشتری، كارت گه‌یشتۆته ئه‌و ڕاده‌یه‌ی كه من ده‌یبینم، دڵنیابه تۆ توشی گیروگرفت ده‌بیت، جا ئه‌گه‌ر گرفتار بوویت، خه‌به‌ر له من نه‌ده‌یت، ئیتر مناڵه‌كه وای لێ هاتبوو كوێری زكماك و به‌ڵه‌كی چاك ده‌كرده‌وه‌و له ده‌ردو نه‌خۆشیه‌كانی دیكه‌ش چاره‌ی ده‌كرد، هاوده‌مێكی پاشاكه كوێر بوو هه‌واڵی ئه‌می بیستبوو، به‌خه‌ڵات و به‌رانێكی زۆره‌وه هات بۆلای، ووتی: هه‌موو ئه‌م دیاریانه‌م بۆ تۆ، ئه‌گه‌ر چاكم بكه‌یته‌وه، ئه‌ویش ووتی: خۆ من كه‌س چاك ناكه‌مه‌وه، به‌ڵكو هه‌ر ته‌نها خوای گه‌وره و باڵاده‌ست خه‌ڵكی چاك ده‌كاته‌وه، ئه‌گه‌ر تۆیش باوه‌ڕ به‌خوابێنیت، داوات له خوای گه‌وره‌و باڵا ده‌ست بۆ ده‌كه‌م، كه چاكت بكاته‌وه، ئه‌ویش باوه‌ڕی به خوا هێناو خوای گه‌وره و باڵاده‌ستیش چاكی كرده‌وه، هاته‌وه بۆلای پاشا و له‌لایه‌وه دانیشت، هه‌روه‌ك چۆن له‌وه‌و پێش دائه‌نیشت، پاشا پێ‌ی ووت: كێ چاوی پێدایته‌وه؟ ووتی: په‌روه‌ردگارم، ووتی: بۆ په‌روه‌ردگارێكی ترت هه‌یه بێجگه له من؟ ووتی: په‌روه‌ردگاری منیش و تۆیش هه‌ر خوایه، ئه‌ویش گرتی و ده‌ستی كرد به‌ئه‌شكه‌نجه‌دانی تاوه‌كو خه‌به‌ری دا له مناڵه‌كه‌دا، ئینجا مناڵه‌كه‌یان هێنا، پاشا پێ‌ی ووت: كوڕه بچكۆله‌كه‌ی خۆم، له جادوگه‌ریدا گه‌یشتویته ئاستێك كه كوێر و به‌ڵه‌كی زكماك چاك ده‌كه‌یته‌وه و ئه‌وه ده‌كه‌یت و ئه‌وه ده‌كه‌یت ووتی: من كه‌س چاك ناكه‌مه‌وه، ته‌نها هه‌ر خوای گه‌وره و باڵاده‌ست خه‌ڵكی چاك ده‌كاته‌وه، ئه‌ویش گرتی و ده‌ستی كرد به ئه‌شكه‌نجه‌دانی، تا خه‌به‌ری له كابرای خواناس دا، خواناسه‌كه‌ش هێنراو پێ‌ی ووترا: له ئاینه‌كه‌ت پاشگه‌ز به‌ره‌وه، ئه‌ویش ڕازی نه‌بوو،(پاشا) بانگی كرد هه‌ڕه‌یه‌ك (مشارێك) یان بۆ هێنا، مشاره‌كه‌ی له‌سه‌ر ته‌وقی سه‌ری دانا تا كردی به دوو كه‌رته‌وه، پاشان هاوده‌مه‌كه‌ی پاشا هێنرا، پێ‌ی ووترا: له دینه‌كه‌ت پاشگه‌ز به‌ره‌وه، ئه‌ویش ڕازی نه‌بوو، مشاری له‌سه‌ر سه‌ری داناو ئه‌ویشی كرد به دوو پارچه‌وه، ئینجا مناڵه‌كه‌یان هێناو پێ‌ی ووترا: له دینه‌كه‌ت پاشكه‌ز به‌ره‌وه، ئه‌ویش ڕازی نه‌بوو، بۆیه دایه ده‌ست كۆمه‌ڵێ له پیاوه‌كانی و ووتی بیبه‌ن بۆ شاخی ئه‌وێ و ئه‌وێ سه‌ریخه‌ن بۆ سه‌ر شاخه‌كه، كه گه‌یشتنه لوتكه‌كه‌ی، ئه‌گه‌ر له دینه‌كه‌ی پاشگه‌ز بوویه‌وه باشه، ئه‌گه‌ر نا فرێیده‌نه خواره‌وه، ئه‌وانیش بردیان و به‌شاخه‌كه‌دا سه‌ریان خست، ووتی: خوایه چۆن ده‌ته‌وێت ئه‌مانه‌م له‌كۆڵ بكه‌ره‌وه، شاخه‌كه كه‌وته له‌رزین و ئه‌وان كه‌وتنه خواره‌وه، ئه‌میش هاته‌وه بۆ لای پاشا، پاشا پێ‌ی ووت: هاوه‌ڵه‌كانت چیان كرد؟ ووتی: خوا له كۆڵمی كردنه‌وه، ئه‌ویش دایه‌وه ده‌ست چه‌ند كه‌سێكی دیكه له پیاوه‌كانی و ووتی: بیبه‌ن له به‌له‌مێكدا هه‌ڵیگرن تا ده‌گه‌نه ناوه‌ڕاستی ده‌ریاكه ، ئه‌گه‌ر له دینه‌كه‌ی پاشگه‌ز بوویه‌وه باشه، ئه‌گه‌ر نا فڕێیده‌نه ناوی، ئه‌وانیش بردیان، ئه‌ویش ووتی: خوایه چۆن ئه‌ته‌وێت ئه‌مانه‌م له‌كۆڵ بكه‌ره‌وه، كه‌شتیه‌كه پێیانه‌وه قه‌ڵپ بویه‌وه‌و هه‌موو نووقم بوون و ئه‌میش هاته‌وه بۆ لای پاشا، پاشا پێ‌ی ووت: هاوه‌ڵه‌كانت چیان لێ هات؟ ووتی: خوا له كۆڵمی كردنه‌وه، ئینجا به پاشای ووت: تۆ ناتوانیت من بكوژیت تا چیت پێ ده‌ڵێم ئه‌وه نه‌كه‌یت، ووتی: ئه‌وه چیه؟ ووتی: خه‌ڵكی هه‌موو له‌یه‌ك گۆڕه‌پاندا كۆكه‌ره‌وه‌و بمبه‌سته به دارخورمایه‌كه‌وه، پاشان تیرێك له تیروكه‌وانه‌كه‌م ده‌ربهێنه، و تیره‌كه بخه‌ره ناو جه‌رگه‌ی كه‌وانه‌كه‌وه و پاشان بڵێ: به‌ناوی خوای په‌روه‌ردگاری مناڵه‌كه و دوای ئه‌وه تیره‌كه‌م تێبگره، ئه‌گه‌ر تۆ ئه‌مه‌ت كرد، ئیتر ده‌مكوژیت، ئه‌ویش خه‌ڵكی هه‌موو له‌یه‌ك خاكدا كۆكرده‌وه‌و به بنكی دارخورمایه‌كه‌وه تن به‌ستیه‌وه، پاشان تیرێكی له تیردانه‌كه‌ی هه‌ڵگرت و خستیه ناو جه‌رگه‌ی كه‌وانه‌كه‌وه‌و ووتی: به‌ناوی خوای په‌روه‌ردگاری منداڵه‌كه(بسم الله رب الغلام)، تیره‌كه‌ی تێگرت، به‌ر لاجانگی كه‌وت، ده‌ستی نایه‌سه‌ر شوێنی تیره‌كه و مرد، خه‌ڵكی هه‌موو ووتیان: (ێ‌منا برب الغلام) باوه‌ڕمان هێنا به په‌روه‌ردگاری منداڵه‌كه، باوه‌ڕمان هێنا به په‌روه‌ردگاری منداڵه‌كه، باوه‌ڕمان هێنا به‌په‌روه‌ردگاری منداڵه‌كه، زه‌لامێك هات بۆ لای پاشا و پێ‌ی ووت: ئایا ده‌زانی ئه‌وه‌ی لێی ده‌ترسایت سوێند به‌خوا ئه‌مڕۆ ڕوویدا لێت، خه‌ڵكی تازه باوه‌ڕیان هێنا، ئه‌ویش فه‌رمانی ده‌ركرد به له‌غه‌م (أُخْدُود)لێدان، له‌سه‌ر كوچه‌و كۆڵانه‌كان له‌غه‌م لێدراو ئاگری تیادا كرایه‌وه، ووتی: هه‌ر كه‌س له دینه‌كه‌ی پاشگه‌ز نه‌بوویه‌وه بیسوتێنن تیایدا، یان پێ‌ی بوترێت خۆتی تێ فڕێده، ئه‌وانیش وایان كرد، تاوه‌كو ته‌نانه‌ت ژنێك هات منداڵێكی خۆی پێ بوو، سڵی ده‌كرد له‌وه‌ی خۆی تێ فڕێدا.. مناڵه‌كه پێ‌ی ووت: ( دایه ئارام بگره، چونكه به‌ڕاستی تۆ له‌سه‌ر هه‌قی)\nوانه‌كانی ئه‌م چیرۆكه:\n1. سوربه له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه چیرۆكی پیاوچاكان و خواپه‌رستان ئه‌وانه‌ی كه له قورئان و فه‌رموده‌دا باسكراون بیان خوێنیته‌وه بۆ كه‌سانی ده‌وروبه‌رت تاوه‌كو هۆكارێك بێت بۆ جێگیربوونیان له‌سه‌ر هه‌ق.\n2. پشت به خوا ببه‌سته‌و دڵنیابه كه خوای گه‌وره سه‌رت ده‌خات مادام له‌سه‌ر هه‌قیت..\n3. مه‌هێڵه خۆشیه‌كانی دنیا ئاینه‌كه‌ت له‌بیر به‌رێته‌وه.\n4. زۆر سوربه له‌سه‌ر بڵاوكردنه‌وه‌ی یه‌كتا په‌رستی، وه‌ك ئه‌و غوڵامه، چونكه زۆر سور بوو له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه خه‌ڵكی خوای خۆیان بناسن.\n5. بزانه ئه‌وه‌ی كه‌خوای گه‌وره ویستی له‌سه‌ر نه‌بێت له‌م گه‌ردوونه‌دا ڕوونادات.. پاشاكه ده‌یه‌ویست ئه‌و غوڵامه بكات به ساحیر... و خوای گه‌وره‌ش ویستی وابوو كه غوڵامه‌كه ببێت به بانگخواز... بۆیه به‌ویستی خوای گه‌وره ده‌رچوو.\n6. نه‌كه‌ی له خۆت بایی ببیت به‌و ناز و نیعمه‌ته‌ی كه خوای گه‌وره پێی به‌خشیویت.. چونكه فه‌زڵی هه‌موو ئه‌وانه له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌یه.. ئه‌وه‌تا بینیمان چۆن ئه‌و غوڵامه فه‌زڵه‌كانی خۆی ده‌گێڕێته‌وه بۆلای خوای گه‌وره له‌چاك بوونه‌وه‌ی وه‌زیره‌كه‌دا، كاتێك دوعای چاك بوونه‌وه‌ی بۆكرد، خوای گه‌وره‌ش چاكی كرده‌وه.\n7. ئیمان هێنان پێویستی به كاتێكی زۆر نیه تا له‌دڵه‌كاندا جێگیر بێت، و ده‌روونه‌كان بژێنێته‌وه، ئه‌و گه‌له‌ی كه ڕازی بوون به سزای ئاگری ئه‌م دنیایه، ته‌نها چه‌ند ساتێكی كه‌م به‌سه‌ر باوه‌ڕهێنانیدا تێپه‌ڕی.. وه هه‌روه‌ها نمونه‌ی ساحیره‌كانی ژێر ده‌سه‌ڵاتی فیرعه‌ون، كه چۆن سته‌م و ده‌سه‌ڵاتی فیرعون ڕێگای لێنه‌گرتن كه ئیمان و باوه‌ڕ بهێنن به‌خوای تاك و ته‌نها..\n8. خوای گه‌وره له سه‌رده‌می هه‌ندێ له ئه‌ولیا و پیاو چاكه‌كانی كه‌رامات ده‌سازێنێ، وه ئیمانی پێ داده‌مه‌زرێنێ، ئه‌و غوڵامه پێغه‌مبه‌ریش نه‌بوو، به‌ڵام خوای گه‌وره وه‌ڵامی دایه‌وه له كوشتنی چوارپێكه‌دا، وه له‌سه‌ر ده‌ستیشی گه‌ڕ و كوێر چاك ده‌بوویه‌وه، و تیماری نه‌خۆشی ده‌كرد، و وه‌ڵامی دوعاكه‌ی دایه‌وه له ڕزگار بوونی له مردن و زاڵبوون به‌سه‌ر دار و ده‌سته‌كه‌ی پاشادا، ئه‌وانه‌ی فه‌رمانیان پێ درابوو كه ئه‌م بكوژن.\n9. قوربانیدان به گیان له پێناوی خوای گه‌وره‌دا، خۆكوشتنه‌وه نیه، چونكه غوڵامه‌كه ئه‌و ڕێگایه‌ی نیشاندا كه بتوانێ بیكوژێت.. وه ئیمانداره‌كانیش هه‌ندێكیان فڕێدرانه ئاگره‌وه و هه‌ندێكیشیان خۆیان فڕێده‌دایه ناویه‌وه، ئه‌وه‌ش به خۆكوشتن دانانرێت، به‌ڵكو به‌ره‌نگار بوونه‌وه و تووڕه بوونه به‌رامبه‌ر به‌زاڵمان و ڕازیكردنی خوای گه‌وره‌یه.\n10. سه‌ختی دوژمنایه‌تی كافران به‌رامبه‌ر باوه‌ڕداران، به‌شێوه‌یه‌ك دار و ده‌سته‌ی پاشا خواناسه‌كه و وه‌زیره‌كه‌یان به‌شار داهێنا، و خه‌ڵكه‌كه‌شیان به ئاگر سوتاند.\n11. خوای گه‌وره ئه‌ولیا و به‌نده خواناسه‌كانی خۆی ده‌پارێزێ و دوژمنه‌كانی زه‌لیل ده‌كات، به‌شێوه‌یه‌ك غوڵامه‌كه‌ی له كوشتن پاراست و وه‌ڵامی دوعاكه‌ی دایه‌وه، و ئه‌وانه‌ی ده‌یانه‌ویست زیانی پێ بگه‌یه‌نن به‌هیلاكیدا بردن..\n12. بوونی ئارامی له‌سه‌ر ناڕه‌حه‌تی له پێناوی خوای گه‌وره‌دا، وه‌ك چۆن خواناس و وه‌زیری پاشا و غوڵامه‌كه ئارامیان گرت، و ئیمانداره‌كانیش ئارامیان گرت له‌سه‌ر سوتاندن به ئاگر.\n13. دروستی درۆ له جه‌نگ و ئه‌و جۆره شتانه‌دا.. خواناسه‌كه ڕێنموونی غوڵامه‌كه‌ی كرد ئه‌گه‌ر كه‌س و كاری لێیان پرسی بۆچی دواكه‌وتووه بڵێ قه‌شه‌كه دوای خستم، وه ئه‌گه‌ر قه‌شه‌كه لێی پرسی بۆچی دواكه‌وتویت بڵێ له‌ماڵه‌وه دوایان خستم.\n14. خوای گه‌وره لاوازی و بێتوانایی نیشانی زاڵمه‌كان ده‌دات.. چونكه غوڵامه‌كه پاشاكه‌ی ده‌سته‌وسان كرد، له كاتێكدا بانگه‌شه‌ی خوایه‌تی ده‌كرد، وه نه‌یتوانی بیكوژێت له‌گه‌ڵا ئه‌و هه‌موو زوڵم و زۆرداریه‌یدا، وه بێتوانایی پاشای نیشانی شوێنكه‌وتوانی دا، ئه‌ویش به‌وه‌ی كه به‌گوێی ڕێنماییه‌كانی غوڵامه‌كه‌ی كرد، كه ڕێگای نیشاندا تا به‌چ شێوه‌یه‌ك غوڵامه‌كه بكوژێت.\n15. هه‌ندێ جار پیاوانی هه‌ڵگری عه‌قیده و بیروباوه‌ڕ له‌وانه‌یه توشی ئازار و ئه‌شكه‌نجه ببنه‌وه، و له‌وانه‌یه كۆمه‌ڵێ نهێنی بدركێنن كه نابێ بیدركێنێ به‌هۆی سه‌ختی ئازار و ئه‌شكه‌نجه‌وه..\nهاوده‌می پاشا كه غوڵامه‌كه بینایی بۆ گێڕایه‌وه، له‌ژێر زه‌بری ئه‌شكه‌نجه‌دا شوێنی غوڵامه‌كه‌ی نیشانی پاشادا.. له‌گه‌ڵا ئه‌وه‌شدا دانپیانانه‌كه‌یان له پله‌و پایه‌یانی كه‌م نه‌كرده‌وه.. به‌ڵام دووچاری سزا و ئه‌شكه‌نجه بوونه‌وه كه بووه هۆی مردنیان كاتێك كه داوایان لێكرا واز له بیر و باوه‌ڕه‌كه‌یان بهێنن و نكولی له بوونی خوای تاك و ته‌نها بكه‌ن..\n16. له‌وانه‌یه قوتابی باشتر بێت له مامۆستاكه‌ی.. چونكه غوڵامه‌كه ئه‌وه‌ی كه به‌ده‌ستی هێنا، له‌توانای مامۆستاكه‌شیدا نه‌بوو كه به‌ده‌ستی بهێنێت.. پیاوه خواناسه‌كه‌ش فه‌زڵی ڕێنوماییكردنی غوڵامه‌كه‌ی بۆمایه‌وه.\n17. له فه‌رموده‌كه‌دا ڕه‌تدانه‌وه‌ی ئه‌وانه‌ی تێدایه كه بانگه‌شه‌ی ئه‌وه ده‌كه‌ن كه كرده‌وه‌ی چاك كردن سوودی نیه بۆ بانگه‌واز بۆ ڕێی خوا، وه پێویسته له‌سه‌ر موسڵمانان كه حوكمی ئیسلامی بچه‌سپێنن، به‌ڵام سه‌رقاڵا بوون به تێركردنی برسی و پۆشته‌كردنی بێ پۆشته و بنیاتنانی مزگه‌وت و نه‌خۆشخانه‌كان كارێكه و بانگه‌وازكردنیش بۆ ڕێگای خوا له هه‌موو كاره‌كان گه‌وره‌تره، خۆ خوای گه‌وره له‌سه‌ر ده‌ستی ئه‌و غوڵامه شیفای گه‌ڕ و گول و چه‌ندین نه‌خۆشی تری دابوو، كه‌وا بكات خه‌ڵكی هۆگری ببن و شوێن بانگه‌وازه‌كه‌ی بكه‌ون.\n18. له‌ناو پاشایانی سه‌ر زه‌ویدا سته‌مكارانێك هه‌بوون كه بانگه‌شه‌ی خوایه‌تیان ده‌كرد، وه بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌یان ده‌كرد كه خوای مرۆڤه‌كانن. نموونه‌ی وه‌كو فیرعه‌ون و نه‌مرود، وه ئه‌وسته‌ماره كه به ئاگر خه‌ڵكه‌كه‌ی ده‌سوتاند.\n19. سوربوونی خراپه‌كاران له‌سه‌ر به‌رده‌وامی خراپه‌كاریان دوای خۆیان، وه‌ك چۆن ساحیره‌كه سوور بوو له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه كه‌سێكی تر ببێته میراتگری زانسته خراپه‌كه‌ی، تا ئه‌و زانسته بمێنێته‌وه به زیندویی و به‌نده‌كانی خوای پێ سه‌رگه‌ردان بكرێت.\nصحیح القصص النبوی.د./عمر الاشقر\nص: 314، 315.


ئێلمان بووە براوەی کۆنترین خەڵاتی بەریتانیا\nبەپێی هەواڵی گاردیان، لوسی ئێلمان، نووسەری بەریتانی کە لە دایک بووی ئەمەریکایە، دوای ئەوەی چوار دەیە لەمەوبەر باوکی بووە هەڵگری ئەو خەڵاتە، توانی جێی باوکی بگرێتەوە و ببێتە، هەڵگری کۆنترین خەڵاتی ئەدەبیی بەریتانیا کە خەڵاتی جەیمس تیت بلاکە.\nڕیچارد ئێلمان، ڕەخنەگری ئەدەبی و دەرچووی خوێندنی ساڵی 1982ی جەیمس جۆیس، پێشتر خەڵاتی بۆ نووسینی ژیاننامەی جەیمس جۆیس وەرگرتبوو، ئێلمان شەوی هەینی بە ناونیشانی براوەی خەڵاتی چیرۆک، خەڵاتی 10 هەزار پاوەندی بردەوە.\n"مراوی، بەندەری نیوبۆری" هەزار لاپەڕەیە، بە تەکنیکی شەپۆلی هۆش نووسراوە و لە ڕاستیدا ڕستەیەکی هەزار لاپەڕەیییە. گێڕەرەوەی چیرۆکەکە هیچ ناوێکی نییە و لە سەردەمی ترەمپدا دەژی. خێزاندارە و چوار منداڵی هەیە و پێشتر مامۆستای کۆلێژ بووە. دووچاری شێرپەنجە دەبێت و واز لە کۆلێژ و چارەسەرکردنی خۆی دەهێنێت و سەرقاڵی خواردندرووستکردن دەبێت.\nلە بەشێکیدا چیرۆکی دایکی خاتوونەکە لەلایەن خوشکەکەی لە خنکان لە دەریاچەی نیوبوری ڕزگار دەکرێت. دایکەکە بەدوای مراوی ناو دەریاچەکەدا دەڕوات، چیرۆکەکە بە تێمایەکی سادە شێوە دەگرێ، بەڵام لە ڕاستیدا کێشەکانی جیهان لە هزری گێڕەرەوەکەدا نمایش دەکەن. لە ڕاستیدا هەموو چیرۆکەکە لە ڕستەیەک پێکهاتووە کە بە هێمای وەک فاریزە و خاڵ-و-فاریزە بەسەر چەند بەشێکی جیاوازدا دابەش بوون.\nگۆڤاری "گاردیان" لە ساڵی 2013 نووسیویەتی لوسی ئێلمان "یەکێکە لە ڕازە گرنگەکانی دنیای ئەدەبی هاوچەرخ" هەروەها ڕۆمانی هەشتەمی ئێلمان، "مراوی، بەندەری نیوبۆری"، شان بە شانی ئیلەف شافاکس، مارگارت ئاتود، بێرناردینۆ ئۆئەریستۆ، چیگووزی یوبیاما و سەلمان ڕوشدی لە ناو پاڵێوراوانی کۆتایی خەڵاتی بەناوبانگی مان بووکەر ساڵی 2019 بوون و تەنانەت خەڵاتی گۆڵدامیتیشی بردەوە.\nئەو نووسەرە ئینگلیزە، کە لە ئەمریکا لە دایک بووە، نامۆ نییە بە جیهانی خەڵاتەکان و یەکەم کتێبیشی "شیرینی شیرین" پێشتر باشترین چیرۆکی گاردیانی بەدەست هێناوە "شیرینی شیرین" کاتێک چووە ناو بازاڕی کتێبەوە، کە لە گۆڤاری "ئەدەبی تایمز" لەبارەی هونەرەوە نووسیویەتی.\nئەوەی جێی سەرنجە، کە بلومزبێری بڵاوکەرەوەی ئێڵمان، کتێبەکە بەلاڕێدا دەبا و نووسەری کتێبەکەشی لە بڵاوکراوەیەکی بچووکدا بەناوی گەلی بێگەر لە نەرویچ بڵاوکردەوە.\nڕەخنەگران لەو باوەڕەدان "مراوی..." لە ڕاستیدا تاقیکردنەوەیەکی ئەزموونییە کە سەرەڕای ئەوەی داهێنەرانە بوو ، بەڵام لە شوێن و بۆشایییەکی دیاریکراودا توانیوویەتی مەبەستی خۆی بە خوێنەر بگەیەنێ. زۆر کەس بە هۆی درێژی ڕۆمانەکە و تەکنیکی ڕەوابوونی شەپۆلی هۆشەوە، بە "مراوی" بە جەیمس جۆیس بەراوردی دەکەن. ڕەخنەگرێکی تر دەڵێت چێژی لە خوێندنەوەی ڕۆمانەکە وەرگرت بەڵام بەوردی لە بابەتی چیرۆکەکە تێنەدەگەیشت و نەیتوانی بە تەواوی بڵێت کتێبەکە ماستەرکارییە یان "کۆمەڵە وشەیەکی زۆر باشە! " ویکیلیەر سۆپریمۆ" لە نووسینی پابێلیشێرز-ویکیلیدا، "تاکە چیرۆکێکە کە بابەتەکانی دنیای هاوچەرخی ئەمریکا دەکشێتەوە و بێ گومان سەرسوڕهێنەرە"\nلە بەشی خەڵاتی تیت بلاک بۆ ژیاننامە، ساڵی 2020 دا جۆرج سێرتز بە ژیاننامەی "وێنەگر لە شانزە ساڵیدا، مەرگی قارەمانێک"، کە ژیاننامەی دایکی "مێگدا"ـیە توانی ببێتە براوەی ئەمساڵ..\nخەڵاتی ئەدەبیی جەیمس تیت بلاک ساڵی 1919 لەلایەن جانێت کۆتس- ی هاوسەری جیمسەوە دامەزراوە، بۆ ئەوەی یادێکی هاوسەری پێشووی بێت. ئەم خەڵاتە 10 هەزار دۆلارییە، ساڵانە بە باشترین چیرۆکی خەیاڵی و باشترین ژیاننامە دەبەخشرێت. دەرچوانی زانکۆی ئێدینبۆرگ ساڵانە بە چاوخشاندنەوە بە 400 کار ئەم خەڵاتە ئەدەبییە دەناسن. هەروەها مەراسیمی ئەمسای فێستیڤاڵەکە لە پەراوێزی فێستیڤاڵی ئەدەبی ئەدینبۆرۆ، کە بە شێوەی ئۆنلاین بەڕێوە چوو، ڕاگەیەندرا؛ ئەویش بە هۆی بوونی پەتای ڤایرۆسی کۆرۆنا لەو وڵاتە و جیهاندا.\nدی ئێچ لاورێنس، ئەنجێلا کارتەر، گراهام گرین، جیم گرەیس و زیا حەیدەر ڕەحمان لە ڕیزی ئەو نووسەرانەدا بوون کە پێشتر خەڵاتەکەیان یان بردووەتەوە.\nئه‌م بابه‌ته 811 جار خوێنراوه‌ته‌وه


سوهرەوەردیی شەهیدی هەقیقەت.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا – Dengekan\nbyArdalan Abdullah\tSeptember 2, 2021\tGeneral, Literature, Slider\nلێرەو لەوێ رەخنەی ئەوەم لێدەگیرێت کە من زیاتر گرنگی بە فیکر و فەلسەفە و فەیلەسوف و بیرمەندانی جیهان دەدەم و کەمتر باسی ئەوانەی لای خۆمان دەکەم، لە راستیدا ناسینی فیکر و فەلسەفەی جیهانیش بە خوێنەری کورد بەتایبەتی نەوەی نوێ، کارێکی باشە و خراپ نییە. بەهەرحاڵ ئەمجارەیان پێمخۆشە باسی فەیلەسوف و عارفێکی گەورەی کورد بکەم کە ئەویش شەهابەدین سوهرەوەردییە. ئەم زانا مەزنە کاریگەریی گەورەی بەسەر فیکری جیهانەوە هەیە، بەتایبەتی لایەنی تەسەوف و عیرفانییەوە، داهێنانی گەورەی کردووە، بەڵام لە هەمووی ناخۆشتر ئەم فەیلەسوف و عاریفە مەزنە بە فەرمانی سەڵاحەدینی ئەیوبی دەکوژرێت.\nبەداخەوە کوژرانی سوهرەوەردیی و توندڕەویی لە دژایەتییکردنی شیعە مەزهەبەکان لە ناوچەکە، بە دوو خاڵی خراپی سەردەمی فەرمانڕەوایی ئەم سەرکردە کوردە دادەنرێت.\nدیارە ئەم پیاوە مەزنەی خۆرهەڵات نەک تەنها لای جیهانی ئیسلامی، بەڵکو لە خۆرئاوا و تەواوی جیهاندا مایەی گرنگی پێدانە، بەتایبەتی بۆچوونەکانی لەبارەی «مرۆڤ»ەوە. لەهەمانکاتیشدا شێوازی مردنەکەشی، هێندەی تر سەرنجی خوێنەرانی راكێشاوە و ئەویش وەکو سوکرات، بە شەهیدی رێگەی فیکر و فەلسەفە دادەنرێت.\nهیچ فەیلەسوف و زانایەکی خۆرهەڵات هێندەی سوهرەوەردی کاریگەریی گەورەی لەبواری فیکرو مەعریفەدا بەجێنەهێشتووە، گرنگییەکەی لەوەدایە لەو سەردەمەدا کە سوهرەوەردی باسی کۆمەڵێک بابەتی گرنگی کردووە کە چ لەلایەن زانایانی ئایینی و خەڵکی عەوام و دەسەڵاتدارانەوە، بە حەرام دانراوە. هەر لەسەر وتنی هەقیقەتیش ئەم کەڵە فەیلەسوفە گیانی دەکاتە قوربانی.\nلێرەدا هەوڵ دەدەم لە رێگەی دوو وتارەوە باسی ئەم کەڵە فەیلەسوفە بکەم، لە بەشی یەکەمدا زیاتر باسی بنەما فکرییەکانی دەکەم، لە بەشی دووەمیشدا زیاتر باسی ژیانی شەخسی دەکەم، ئەوەش لە رێگەی باسکردنی رۆمانی «قەلەندەر و قەڵا «لە نووسینی نووسەری ئێرانی «یەحیا یەسریبی» کە کاک ئازاد بەرزنجی لە فارسییەوە وەریگێڕاوەتە سەر کوردی، ئەم رۆمانە زیاتر باسی ژیانی شەخسی دەکات، زۆر بە جوانی وێستگەکانی ژیانی سوهرەوەردی باسکردووە.\nبەو هیوایەی ئەم وتارەی ئێمەش کەمێک زانیاریی بە خوێنەرانی کورد ببەخشێت.\nمنداڵێکی زیرەک و بەتوانا\nسوهرەوەردی ناوی تەواوەتی یەحیا حەبەش ئەمیرک سوهرەوەردییە لە ساڵی 1154 ز لە سوهرەوەرد لە هەرێمی زەنجانی ئێران لەدایکبووە، لە ساڵی 1191ز بە فەرمانی سەڵاحەدینی ئەیوبیی سزای مردنی بەسەردا دەسەپێنرێت، ئەمەش لە پاش دادگاییکردنی لەلایەن کۆمەڵێک لە زانایانی ئایینی کە تۆمەتی کافریی و دەرچوون لە ئاینی ئیسلامی بۆ هەڵدەبەستن.\nپاشان دەخرێتە زیندانەوە بۆ ماوەی هەفتەیەک نان و ئاوی نادەنێ ئیدی بەو هۆیەوە گیان لەدەستدەدات و دەبێتە قوربانیی دەستی و دواکەوتوویی.\nدواتر زانایانی ئایینی دڵیان ئاو ناخواتەوە و باوەڕ ناکەن و دەڵێن پێدەچێت زاهیر شا کوڕی سەڵاحەدینی ئەیوبی کە والی حەلەب بووە، شاردبێتییەوە، چونکە ئەو هاوڕێی سوهرەوەردی بوو، نەیدەویست سزای بدات، بۆیە دەچن لە قەڵاکە جەستە بێ گیانەکەی دەردەهێنن و بەدیار چاوی خەڵکەوە لە سێدارەی دەدەن.\nسوهرەوەردی، حەبەشی باوکی دەیخاتە حوجرەی مزگەوتەوە، بەڵام هەر زوو زیرەکیی و بەتوانایی ئەم منداڵە دەردەکەوێت، حەزی خوێندن تێیدا رۆژ لە دوای رۆژ زیاتر و زیاتر دەبێت، هەربۆیە لە تەمەنی 10 ساڵیدا باوکی دەینێرێت بۆ شاری مەراغە و لەوێندەر لەسەر دەستی شێخ مەجدین جیلی فێری قورئان و حەدیس دەبێت و یاساکانی نەحو و سەرف فێر دەبێت، ئەمەش دەبێتە سەرەتایەک و کلیلێک بۆ کردنەوەی دەرگای مەعریفەت بۆ ئەم منداڵە 10 ساڵەیە.\nدوای ئەوەش زانا و بیرمەندی ئیسلامی شێخ فەخرەدینی ماردینی دەبینێت، لەسەر دەستی ئەویش فێری زانست و فیکر و فەلسەفە دەبێت و دەرگای هزری فەلسەفی بۆ دەکاتەوە.\nکاروانی خوێندن و زانست و فێربوونی لێرەوە بەتەواوەتی دەستپێدەکات و دەچێتە ئەسفەهان و حەلەب و دیمەشق و تەواوی وڵاتانی خۆرهەڵات دەگەڕێت و تا دواجار لە شاری حەلەب لە باکووری سوریادا دەگیرسێتەوە.\nلێرەش بە فیتی کۆمەڵێک زانای کینە لەدڵ، تۆمەتی دەرچوون لە ئایین و کافریی بۆ دەردەکەن و بە کوشتی دەدەن.\nئاسۆی گشتی فیکری سوهرەوەردیی\nدەتوانین بڵێین سوهرەوەردی لە یەک کاتدا عاریف و فەیلەسوفێکی بەتوانا بووە، لە ژیانیدا خۆی بە کۆمەڵێک بابەتی گرنگەوە سەرقاڵ کردووە، لەپێش هەمووشیانەوە مەسەلەی مادە، بوون، جەستە، وێنە، زەمەن، جووڵە و گۆڕانکاریی، زانستی دەروون شیکاریی، هەروەها باسی مەسەلەی دۆناودۆنکردنی جەستە و رۆحی کردووە و گرنگیی زۆری بە ناخ و جەسەتەی مرۆڤ داوە.\nلە بواری میتافیزیکیشدا گرنگی بە مەسەلەی «تاک و کۆ» داوە. لە کۆتایی ژیانیشیدا، قسەی تایبەتی هەبووە لەبارەی دوایین پێغەمبەرەوە «خاتم الانبیاء» کە ئەمەش تووشی کێشەی گەورەی کرد و نەیارانی زۆر بە خراپی لە دژی بەکاریانهێنا.\nهەروەها گرنگیی زۆری بە فیکر و فەلسەفەی پێش خۆی داوە بەتایبەتی ئەفلاتون و ئەرستۆ و تەواوی فەیلەسووفانی یۆنانی کۆن.\nسوهرەوەردی پێی وابوو کە فیکری ئایینی و دونیایی هاوسەنگ بوون، لەهەمان کاتیشدا یەکەم زانا و بیرمەندی ئیسلامییە کە پاش ئەوەی ئیمام غەزالی بەتەواوەتی عەقڵ و فەلسەفەی حەرام کرد و داوایکرد کەس توخنی فەلسەفە نەکەوێت، بەڵام سوهرەوەردی دژی دەوەستێتەوە و دووبارە گرنگی بە فیکر و فەلسەفە دایەوە. لە هەمووشی گرنگتر سوهرەوەردی پێی وابوو راستە عەقڵ گرنگە، بەڵام هەموو شتێکیش نییە و نابێت تەنها پشت بە عەقڵ و ناخی خۆمان ببەستین، بەڵکو دەبێت هەوڵیش بدەین خۆمان فێری شتی نوێ بکەین، ئەوەش لە رێگەی خوێندنەوەوە دەستمان دەکەوێت، هەر ئەمەش وای لێکرد هەم «فیکری باطنی» ئەفلاتونی قبوڵ بێت، هەمیش فیکری مەشائیی «عەقڵانییەت»ی ئەرستۆی قبوڵ بێت.\nلەهەمووشی گرنگتر ئەو تەسەوف و فەلسەفەی تێکەڵ بەیەک کرد و لەمەشدا حیکمەتی ئیشراقی لێ بەرهەمهێنا، کە یەکێکە لە داهێنانە گەورەکانی بواری تەسەوف لە مێژوودا.\nئەو زیاتر جەختی لە «نور – رووناکی» ناخی مرۆڤ دەکردەوە، ئەو رووناکییەی کە دەبێتە رۆشنکەرەوەی جەستە و رۆحی مرۆڤ.\nزۆرجار سوهرەوەردی بە «شێخی ئیشراق» ناوی دەبەن، ئیشراق بە مانا فیکرەییەکەی زیاتر دەچێتە قاڵبی تەسەوف و عیرفانییەوە، جگە لەوەش تەواوی بۆچوونەکانی لەبارەی ئیشراقەوە لە کتێبی «حکمة الاشراق» بە روونی باسکردووە، کە یەکێکیشە لە کتێبە گرنگ و پڕ بایەخەکانی و لەم کتێبەیدا تەواوی فیکرو بۆچوونەکانی باسکردووە، ئێمەش زیاتر پشت بەم کتێبە دەبەستین.\nنوور – رووناکی\nسوهرەوەردی باوەڕی تەواوی بە ئیشراق یان مەسەلەی « نور- رووناکیی» ناخی مرۆڤ هەبوو. هەر ئەمەش دەبێتە کرۆکی سەرەکی فیکر و فەلسەفەکەی.\nحیکمەتی ئیشراق ئاماژەیە بۆ ئەو رووناکییەکەی کە لە ناخی نەفسە مردووەکاندا هەیە و لە رێگەی ئەو رووناکییەشەوە ناخی مرۆڤ رۆشن دەکرێتەوە و دواجاریش دەگاتە دوایین لووتکەی رۆشنایی یان نوری باڵا، ئەوکاتەی کە مرۆڤ لە رێگەی تێڕامانی رۆحیی و فێربوون و لێکۆڵینەوەوە دەگاتە ئاستی کامڵبوون و تەواوی جەستە و ناخی بەو رووناکییەوە رۆشندەکرێتەوە. ئەمەش حاڵەتێکی تایبەتە لە عیرفانی خۆرهەڵاتیدا هەیە و هەرکەس و ئایینێک، ناوێکی لەم ئاستە یان قۆناغە ناوە کە مرۆڤ پێی دەگات، بەڵام سوهرەوەردی بە «ئیشراق» وەسفی کردووە، لەلای ئەو، ئەوانەی بەم قۆناغە دەگەن زۆر دەگمەنن.\nجێگەی ئاماژەیە لە ئایینەکانی زەردەشتی و بودایی و هیندۆسییەکانیش، باسی ئەم ئاستەی مرۆڤ دەکەن و بە دوایین حیکمەت و تێگەیشتنی مرۆڤی دادەنێن، لای بودییەکان حاڵەتی نیرفانای پێیدەڵێن و هیندۆسییەکان «سامادیی» پێدەڵێن، کە مانای گەیشتنە بە دوایین قۆناغیی عیرفانیی و بەهای باڵا. ئەمەش یەکێکی ترە لە کاریگەرییەکانی هزر و فیکری خۆرهەڵاتی بەسەر سوهرەوەردیییەوە.\nرووناکی و تاریکی\nسوهرەوەردی پێی وابوو کە رووناکی سەرچاوەی سەرەکی هەموو بوون و مەعریفەیەکە و لە هەمان کاتیشدا ئەسڵی هەموو شتێکە. ئەمەش بە جەدەلیەتی « رووناکیی و تاریکی» دەبەستێتەوە، هەرئەمەش دەبێتە کرۆکی سەرەکی بیرکردنەوە و نووسین و تێڕامانەکانی.\nعەقڵی نەمر و رووناکی\nسوهرەوەردی قسەی لە بارەی عەقڵی نەمر و رووناکییەوە کردووە، ئەو پێی وابوو کە مەشخەڵی ئاگری هەقیقەت کاتێک لە ناخی مرۆڤێکدا دادەگیرسێت، کە ئیتر بە تەواوەتی گەیشتبێتە لوتکە و کەماڵی خۆی، ئەمەش تەنها لە دەستەبژێرێکی کەمی زانا و عاریفەکاندا دەردەکەوێت، کە پێغەمبەری ئیسلام بەم حاڵەتە گەیشتووە.\nچەمێکی تر کە سوهرەوەردی دایهێنا» عەقڵی سوورە»، لەمەشدا مەبەستی لەو عەقڵەیە کە پەیوەندیی بە مێژووەوە هەیە و لە رووداوە مێژووییەکاندا گەشە دەکات، پێشی وایە کە رەنگی « سوور» لە دەرەنجامی تێکەڵاوبوونی رەنگی رەش و سپی دروستبووە. ئەو عەقڵەی کە مرۆڤ هەیەتی، رەنگی سپیی و نورانییە، بەڵام کاتێک ئەم عەقڵە دەکەوێتە ناو دۆڵی تاریکیی رەش و دۆزەخی مێژوو، ئەم عەقڵە سپییە دەگۆڕێت بۆ عەقڵێکی سوور. دیارە لەمەدا کەوتۆتە ژێر کاریگەریی فیکری ئەفلاتون، چونکە ئەو پێی وابوو مرۆڤ دەتوانێت لەناخی خۆیدا بە دوای وەڵامی هەموو پرسیارەکاندا بگەڕێت و دەستی دەکەوێت.\nجێگەی ئاماژەیە یەکێک لە کتێبە باشەکانیشی بە ناونیشانی « عەقڵی سوور»ە. لەم کتێبەدا بە تەواوەتی شرۆڤەی ئەم چەمکەی کردووە، کە بە یەکێک لە چەمکە تەسەوفە گرنگەکانی سوهرەوەردی دادەنرێت.\nبابەتێکی گرنگی تر کە سوهرەوەردی قسەی لە بارەوە کردووە مەسەلەی جەستەیە، سوهرەوەردی پێی وابوو کە جەستە لە دوو رەگەزی سەرەکی پێکدێت» کرۆک و شێوە» ئەم دوو رەگەزەش جەستەیەکی سروشتی دروست دەکەن، ئەم دووانەش لە مادە و جەستەی فێرخواز دروست دەبێت. پێشی وابوو کە جەستە هەموو ئەوانە دەگرێتەوە کە هەستی پێدەکەین، ئەوەشی لە رێگەی هەستەوەرەکانەوە هەستی پێناکەین، لای ئەو گرنگ نەبوون.\nهەر لە هەمانکاتیشدا ئەو پێی وابوو ئەو وێنەیەی کە ئێمە لە بارەی شتێکەوە دەیبینین ئەوە تەنها شکڵی شتەکەیە، ئەو بە وێنەی جەستەیی ناوی دەبات. هەربۆیە لای ئەو جەستە لە کرۆک و شێوە پێکهاتووە، ئەمانەش گوزارشت لە فیکریی هیولیی و فیکری فێرخوازیی دەکاتەوە. «هیوالی چەمکێکی ئەرستۆیە بۆ پێناسەکردنی شتێک، کە زیاتر مانای شێوە یان مادە دەگەیەنێت، بە یەکێکش لە چەمکە گرنگەکانی فیکر و فەلسەفەی ئەرستۆ دادەنرێت». لەمەدا زیاتر سوهرەوەردی کەوتۆتە ژێر کاریگەریی فیکری ئەرستۆوە.\nلە بارەی هەستی بینینی شتەکانیشەوە سوهرەوەردی خاوەنی تێزی خۆیەتی، ئەو پێی وابووە بینین رووناکییەک نییە کە لە چاوەوە دەربچێت، وێنەیەکەیش نییە کە لە چاوەوە کێشرا بێت، کاتێک مرۆڤ شتێکی دەرەکی دەبینێت، لە ناخیدا کە ئەو ناوی لێناوە « نەفسی ناطق، نەفسی بگۆ» بۆچوونی پێشوەختی خۆی لەبارەی ئەو شتەوە هەیە. هەربۆیە دەڵێت: «ئەو شتەی کە ئێمە لە جیهانی دەرەکی دەیبینین، جیاوازە لەو بینینەی کە لە ناخماندا دەیبنین، چونکە هەریەکەیان جیهانی تایبەت بە خۆیان هەیە. ئەوەی کە ئێمە لە جیهانی دەرەوە دەیبینین، گوزارشت لە شکڵی دەرەکیی شتەکان دەکات، بەڵام ئەوەی تریان لە رێگەی پەیوەندییکردن بە رۆحەوە دەستمان دەکەوێت.\nجووڵە و گۆڕانکاریی\nسوهرەوەردی یەکێکە لەو فەیلەسوفە دەگمەنانەی خۆرهەڵات و جیهانی ئیسلامی کە باسی جووڵە و گۆڕانکاریی کردووە، کە ئەم دوو پرسەش بە دوو پرسی گرنگی فیکر و فەلسەفە دادەنرێت و زۆرکەم کەس قسەی لەبارەوە کردووە. سوهرەوەردی پێی وایە گۆڕێنی وێنەی سەرەکی شتێک کاتێک بۆ وێنەیەکی تری سەرەکی یان جەوهەریی، کارێکە گوزارشت لە رۆحی بەرگریی ئەو شتە دەکات، هەروەها پێی وابوو کاتێک رەگەزێک دەگۆڕێت بۆ رەگەزێکی تر، دەبێت ئەو رەگەزە لە بنەمادا قابیلیەتی گۆڕانکاریی تێدا بێت.\nخاڵێکی گرنگی تر کە سوهرەوەردی کاری لەسەرکردووە و لەچاو زانا و فەیلەسوفانی تری خۆرهەڵاتی پێشەنگ بووە، قسەکردن بووە لەبارەی دەروون و ناخی مرۆڤ کە پاشتر بە زانستیی دەرووناسی دەناسرێت. ئەو لەم بوارەدا کۆمەڵێک شیکاریی زۆر وردی هەیە. لەبارەی ناسینی ناسنامەی مرۆڤەوە، سوهرەوەردی دەڵێت: «مرۆڤ ناتوانێت ناسنامەی خۆی ئاشكرا بکات لە رێگەی بەهای باڵاو وێنەوە، چونکە هیچ کام لەو دووانە جا گشتی بن یان تاک بن، یان بابەتیی بن یان دەرەکیی، لە ناسنامەی مرۆڤەوە دوورن و نامۆن پێی و ناشبنە سەرچاوەی ویژدان یان (من) ی مرۆڤ».\nئەمەش بە تەواوەتی لە کتێبی (کتاب التلویحات) ئەم باسە دەروونانیانەی کردووە. لەم بارەیەوە دەڵێت: «من کاتێک سەیری خۆم دەکەم، تەنها بوونی خالیس و خۆپەرستی خۆم دەبینم».\nئەو پێشیوایە مرۆڤ کاتێک دەتوانێت بە تەواوەتی ناخیی خۆی ببینێت، تەنها لەرێگەی چاودێرییکردن و کۆنترۆڵکردنی حەز و هەوەسەکانی نەفسییەوە دەبێت. پێشیوایە کە نەفس شتێکە توانای قسەکردنی هەیە و بگۆیە، ئەوەش لە دەرەوەی ئەوەوەیە، گوزارشت لە بوونێکی پوخت و خودی تایبەتی دەکات.\nهەروەک پێیوایە کە نەفسی ناتیق «بگۆ» خەلیفەی خودایە لەسەر زەویی، نەفسیش لە عەقڵی گشتی دروست دەبێت و پەیوەندییەکی سەربەخۆی لەگەڵ بەشەکانی تری جەستەدا هەیە.\nئەو پلەیەکی باڵای هەیە لەناو جەستەی مرۆڤدا و بەشەکانی تری جەستەش رووناک دەکاتەوە.\nدیارە لەبارەی ناسینی ناخی مرۆڤەوە زۆر شتی تری وتوە کە لێرەدا تەنها ئاماژەمان بە هەندێکیان کرد.\nزیندووکردنەوەی فیکرو فەلسفە لەناو جیهانی ئیسلامییدا\nیەکێک لە خاڵە هەر گرنگەکانی سوهرەوەردی ئەوەیە، کە دووبارە فەلسەفەی گەڕاندەوە بۆ ناو فیکری ئیسلامی، لەپاش ئەوەی ئیمام غەزالی بەتەواوەتی فەلسەفەی حەرام کرد و داوای لە زانایانی ئایینی کرد کە خۆیان لە فەلسەفە بەدوور بگرن، هیچ زانایەکی ئیسلامی نەیوێرا خۆی لە قەرەی فەلسەفە بدات، بەڵام سوهرەوەردی دەستی بە کڵاوەکەی خۆیەوە نەگرت و بەرەو بای فەلسەفە رۆیشت، ئەو دووبارە خۆی بە فەلسەفەوە خەریکردەوە بەتایبەتی فەلسەفەی یۆنانی لەپێش هەمووشیانەوە ئەفلاتون و ئەرستۆ. ئەمەش بە بڕوای زۆرێک لە مێژوونوسان بە گرنگترین کاری سوهرەوەردی دادەنرێت، هەرچەندە لەبەر ئەم کارەشی بوو بە قوربانی لەلایەن هەڵگرانی فیکری دواکەوتوویی و خێڵی بەغیلانەوە گەلەکۆمەکەی لێکرا و لە کۆتاییدا سزای مەرگیان بەسەردا سەپاند.\nتێکەڵکردنی فەلسەفە و عیرفان\nخاڵێکی جوان و داهێنەری تری سوهرەوەردی ئەوەیە کە ئەو فەلسەفە و عیرفانی تێکەڵ بە یەکتری کرد، راستە پێشتر چەند هەوڵێکی زۆر درابوو لەلایەن فارابی و ئیبن سیناوەو فەلسەفەی ئیشراقییان گەیاندبووە ئاستێکی باش، بەڵام کەسیان ئەو ئازایەتییەی ئەویان نەبوو بە ئاشكرا ئەم کارە بکەن. وەکو ژنە نووسەری عەرەبیش ئینعام حیدورە لە پێشەکی کتێبی « حکمة الاشراق» دا دەڵێت: کاتێک سوهرەوەردی هات، توانی گەشە بە حیکمەتی ئیشراق بدات، کە ئەمەش گۆڕانکارییەکی سروشتی بوو لەبارەی فەلسەفە و تەسەوف. هەروەها ئەو توانی پەیڕەوی دڵ و چاوی باتنی، لەگەڵ پەیڕەوی عەقڵ و تێڕوانین و ئیستدلال تێکەڵ بکات، لەم دوووانەش «حیکمەتی ئیشراق» دروست بکات.\nدابەشکردنی مرۆڤ بۆ سێ بەش\nسوهرەوەردی مرۆڤی بۆ سێ جۆری تایبەت و جیاواز لە یەکتریی دابەشکردووە کە ئەوانیش بریتین لە :\n-1 مرۆڤی عەقڵانیی\n-3 مرۆڤی جەستەیی\nپێشیوایە کە پەیوەندیی نێوان ئەم سێ جۆرە یان جیهانە وەکو پەیوەندیی نێوان سێبەرێکە بە سێبەرێکی ترەوە، هەربۆیە هەموو ئەو هێزانەی کە پەیوەندییان بە جەستەی مرۆڤەوە هەیە، تەنها بریتین لە تارمایی و گوزارشت لە پێگەی بەرزخی مرۆڤ دەکات» بەرزخ چەمکێکی ئاینییە کە زیاتر مانای ئەو قۆناغە دەگەیەنێت لە نێوان ئەم دونیا و ئەو دنیا، ئەمەش زیاتر لەناو فیکری شیعە مەزهەبەکاندا هەیە».\nکاریگەریی فیکری یۆنانی بەتایبەتی ئەفلاتون و ئەرستۆ\nسوهرەوەردی بە قسەی فەتواکەی غەزالی نەکرد و لە ژیانیدا خۆی بە خوێندنەوەی فەلسەفەی یۆنانی کۆنەوە سەرقاڵ کرد، بەتایبەتی کارەکانی هەردوو فەیلەسوفی یۆنانی ئەفلاتون و ئەرستۆ، سوودی زۆریشی لە کارو بەرهەمەکانی ئەم دوو کەڵە فەیلەسووفە وەرگرتووە.\nئەفلاتون کاریگەری گەورەی بەسەرییەوە هەبوو بەتایبەتی ئەوەی پەیوەندیی بە « رووناکی ناخی مرۆڤەوە هەیە» خۆشی نکوڵی لەم کاریگەرییە نەکردووە. هەروەکو ژنە نووسەری عەرەب ئینعام حیدورە-ش دەڵێت: «راستە سوهرەوەردی بۆ یەکلاییکردنەوەی بابەتە فەلسەفییەکان زیاتر پشتی بە ئایەتەکانی قورئانی پیرۆز دەبەست، بەڵام لە هەمانکاتیشدا پشتی بە وانە و هەڵوێستە ئەکادیمییەکانی ئەفلاتونیش دەبەست».\nسوهرەوەردی پێشی وابوو کە ئەفلاتون ئیمامی حیکمەتە و خاوەنی رووناکییە «نوورە»، هەر ئەویش خاوەنی حیکمەتی زەوقییە.\nلەبارەی ئەرستۆشەوە، سوهرەوەردی پێیوابوو کە ئەرستۆ بەتەنها گوزارشت لە فەلسەفە ناکات، چونکە فەلسەفە مانای گەڕان و لێکۆڵینەوە بەدوای هەقیقەت دەگەیەنێت لەهەر شوێنێک بێت. بەڵام لە هەمان کاتشدا زۆر هۆگری کار و بەرهەمەکانی ئەرستۆ بوو، تەنانەت جارێکیش لە خەونیدا ئەرستۆ دەبینێت و دەکەوێتە مشتومڕ لەگەڵیدا بەتایبەتی لەبارەی زانست و زەحمەتی لە تێگەیشتن لێی، ئەرستۆش فەرمانی پێدەکات کە تێزەکانی ئەفلاتون بخوێنێتەوە، چونکە پێیوابوو پێویستە مرۆڤ بۆ ناخی خۆی بگەڕێتەوە لەوێوە بەدوای وەڵامی پرسیارەکاندا بگەڕێت و پشت بە زانستی ناخیی ببەستێت کە ئەمەش دەبێتە سەرچاوەی درککردنی مرۆڤ.\nجگە لەم دووانەش زۆر ستایشی فەیلەسوفانی تری یۆنانی کردووە و پێیوایە کە زانستی «مەنتیق» سەرچاوە سەرەکییەکەی یۆنانە و لەوێشەوە خۆرهەڵات فێری ئەم زانستە بووە. پێشی وابوو کە فەیلەسوفی یۆنانی هرمس باوکی هەموو حەکیمەکانە و ئەمبادوفلیس و فیساگۆرسیش، لە ئەفسانە مەزنەکانی حیکمەتی جیهانن.\nکاریگەریی فەلسەفەی ئێرانیی و زەردەشتی\nخاڵێکی تر کە زۆر لە مێژوونوسان باسی لێوەدەکەن، ئەویش کاریگەریی فکیرو فەلسەفەی زەردەشتییە بەسەر سوهرەوەردییەوە، تەنانەت هەندێک سەرچاوە باس لەوە دەکەن کە بۆ ماوەیەک لای یەکێک لە موغە زەردەشتییەکان وانەی عیرفانییەتی خوێندووە. ئەمەش لە زۆر فیکر و مەعریفەکانیدا رەنگیداوەتەوە بەتایبەتی ئەوەی پەیوەندیی بە مەسەلەی «رووناکیی و تاریکیی، دۆناودۆنکردنی رۆح و گەیشتن بە دوایین قۆناغی عیرفانییەت کە ئیشراق»ە.\nهۆکاری سزادانی و کوشتنی\nلەبارەی هۆکاری سزادن و پاشان دەرکردنی فەرمانی کوشتنی لەلایەن سوڵتان سەڵاحەدینی ئەیوبی، کۆمەڵێک قسەوباسی جیاواز هەیە. هۆکاری سەرەکی دەگەڕێتەوە بۆ بۆچوونە تایبەتییە فیکریی و فەلسەفییەکانی سوهرەوەردیی، لەوکاتەدا ئەو بۆچونانەی ئەو ببوونە مایەی بێزاریی لای زۆربەی پیاوانی ئایینی، ئەو شتانەی کە ئەو باسی لێوە دەکرد، شتێکی نامۆ بوو بە کۆمەڵی ئەوکاتە، ئەم سەرچڵییە فیکریانەش بوونە هۆی دروستکردنی بەرەیەکی گەورەی دوژمنکاری بۆی کە زانایانی ئایینی پێشڕەوییان دەکرد.\nهۆکارێكی تریش دەگەڕێتەوە بۆ رق و کینە و ئێرەیی پێبردن کە وەکو پیرەمێردی نەمر ناوی لێناون »خێڵی بەغیلان» ئەمانە رقیان لە سوهرەوەردیی دەبۆوە، چونکە کەسێکی بەتوانا و بلیمەت بوو، هەوادارێکی باشی هەبوو، بەتایبەتی لەناو گەنجاندا، هەروەها لەلای فەرمانڕەواکانیش خۆشەویست بوو، بۆ نموونە زاهیر شای کوڕی سەڵاحەدینی ئەیوبیی زۆر رێزی دەگرت و ئەوی بە مامۆستا و پیاوێکی بلیمەت و زیرەک دادەنا، ئەمەش بە دڵی ئەو کۆمەڵە زانا ئایینیانە نەبوو، کە دەیانویست تەنها خۆیان لە کۆشكی پادشا بن و خەڵكی تر نەیەت.\nلایەنێکی تر پەیوەندیی بە سیاسەتیی ئەوکاتی دەوڵەتی ئەیوبییەوە هەبوو، لەوکاتەدا سەڵاحەدینی ئەیوبی لە جەنگێکی گەورەی ناوخۆیی و دەرەکییدا بوو. لە ناوخۆدا دژی هەموو شیعە مەزهەبەکانی خۆرهەڵات دەجەنگا، لە دەرەوەش دژی دەوڵەتە مەسیحییە ئەوروپییەکان و رووبەڕووی هێرشی «خاچپەرست!»ان ببۆوە. شاری حەلەبیش شارێکی سەرسنوور بوو، سەلاحەدینی ئەیبویش نەیدەویست زانا و پیاوە ئاینییەکانی لێ تووڕە ببێت، دەیویست ئەوان پشتگیریی تەواوی بکەن بۆ ئەم جەنگە نەبڕوانەی لە دژی شیعە مەزهەبەکان و خاچپەرستەکان لە ئارادابوو.\nبەڵام لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا فەرمانی کوشتنی، کارێکی خراپ بوو زەرەری گەورەی لە فیکر و فەلسەفەی ئیسلامی داوە، جگە لەوەش خاڵێکی ناشیرین و قێزەونی بۆ ساڵانی فەرمانڕەوایی سەڵاحەدینی ئەیوبی دروستکردووە.\nکتێب و بەرهەمەکانی\nسوهرەوەردیی لەپاش خۆی کۆمەڵێک بەرهەمی فیکریی و ئەدەبیی گەورەی بەجێهێشتووە، نزیکەی 50 کتێب و دەستنووی لەدوای خۆی بەجێهێشتووە، بە هەردوو زمانی فارسیی و عەرەبی نووسیویەتی. بەداخەوە هیچ دەستنووسێکی بە زمانی کوردی نییە، ئەمە لەکاتێکدایە زۆربەی سەرچاوەکان بەتایبەتی فارسییەکان باس لە کوردبوونی ئەم فەیلەسوفە دەکەن.\nبەگشتی بەرهەمەکانی باس لە عیرفان و تەسەوف و فیکر دەکەن، بەتایبەتی دوایین بەرهەمەکانی لەپێش هەمووشیانەوە «حیکمەتی ئیشراق» ، بە یەکێک لە کتێبە بەهێزەکانی دادەنرێت. هەرچەندە خۆی داوایکردووە ئەم کتێبە بۆ دەستەبژێر بێت و کەسیک کتێبەکانی پێشتری نەخوێندبێتەوە، ئەم کتێبەش بخوێنێتەوە لێی تێناگات، یان لە مانای کتێبەکە تێناگات.\nبەدڵنییایەوە ئەمڕۆ لە جیهاندا گرنگی زۆر بە فیکرو فەلسەفەی ئەم کەڵە فەیلەسووفە دەدرێت و خۆشبەختانەش لەناو کۆمەڵی کوردەوارییدا بەتایبەتی لە باشووری کوردستاندا، خەڵکانێکی زۆر خۆیان بە فیکر و فەلسەفەی سوهرەوەردییەوە سەرقاڵکردووە، بەدوای کتێب و بەرهەمەکانیدا دەگەڕێن، ئەمەش گوزارشت لە راستیی و دروستی بۆچوونەکانی سوهرەوەردی دەکات، چونکە ئەمڕۆ کەس جەلادەکان، یان ئەو زانا ئاینییانەی کە دژی دەوەستانەوە و پیلانیان لە دژی دەگێڕا ناناسێت و مێژوو ناوی ئەوانەی تۆمار نەکردووە، تاکە ناو کە هێشتا بە رووناکیی و نەمریی ماوەتەوە، سوهرەوەردیی عاریف و فەیلەسوفە.\nلەهەمان کاتیشدا هیوادارم ئەزموونی سزادان و کوشتنی سوهرەوەردیی ببێتە ئەزموونێکی باش بۆ دەسەڵاتی کوردیی بۆئەوەی ئەو هەڵەیەی سەڵاحەدینی ئەیوبی دووبارە نەکەنەوە، چونکە هیچ کاتێک دەسەڵاتداران چەندە بەهێزیشبن ناتوانن ئازادیی خەڵکی بەتایبەتی نووسەران لەناوبەرن و نووسین و بەرهەمە فیکرییەکانیان بسووتێنن، چونکە فیکر تاکە شتە کاتێک چووە سەر کاغەز، هیچ دەسەڵاتێک ناتوانێت بیسڕێتەوە.\nدیارە قسەکردن لەبارەی عاریف و فەیلەسوفێکی مەزنی وەکو سوهرەوەردی زۆری دەوێت، من تەنها لەرێگەی ئەم وتارەوە دەمویست تیشکێک بخەمە سەر فیکرو فەلسەفەی ئەم کەڵە فەیلەسوفە مەزنەی کورد و خۆرهەڵات و جیهان، بەو هیوایەی خوێنەرانی کورد، بەرچاوڕوونییەکی باشیان هەبێت لەبارەی ئەم فەیلەسوف و عاریفە گەورەیەوە.\n-1شهاب الدین السهروردي. حکمة الاشراق. مراجعة و تقدیم: إنعام حیدورة. دار المعارف الحکیمة. 2010\n-2المنطق الإشراقي عند شهاب الدين السهروردي، محمود محمد علي. دار مصر العربیة للنشر و التوزیع.1999\n-3محمود محمد علي. السهروردي المقتول.. رائد المنطق الإشراقي.\n-4یەحیا یەسریبی. قەلەندەرو قەڵا. وەرگێرانی لە فارسییەوە : ئازاد بەرزنجی. ناوەندی غەزەلنووس بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە. 2021\nPrevious گۆڤاری نما ژمارە 52\nNext ئه‌رمینیا كتێبێكی مێژوویی ترسناك.. سمكۆ محه‌مه‌د\nقەسیدەی عودی تەنهاییم بژەنە.. ستیڤان شەمزینی


پارێزگاری هەولێر کاتی هەڵگرتنی قەدەغەی هاتوچۆی ئاشکراکرد\nنیویۆرک لەڕووی ژمارەی توشبووانی کۆرۆناوە وڵاتانی دیکەی تێپەڕاند\n4079 جار خوێندراوەتەوە\nژمارەی توشبوون بە ڤایرۆسی کۆرۆنا لە ویلایەتی نیویۆرکی ئەمریکا زیاتر بەرزبووەوە، تەنیا لەو ویلایەتەدا ژمارەی توشبوون لە سەرجەم وڵاتانی جیهان زیاترە.\nماڵپەڕی بی بی سی بەریتانی نوسیویەتی، دوێنێ زیاتر لە ١٠ هەزار حاڵەتی نوێی توشبوون بە ڤایرۆسی کۆرۆنا لە ویلایەتی نیویۆرک تۆمارکراوە، بەوەش کۆی ژمارەی توشبووان لەو ویلایەتە بۆ ١٥٩ هەزار و ٩٣٧ کەس بەرزبووەتەوە، بەوەش وڵاتی ئیسپانیای تێپەڕاندووە کە لەرووی زۆری ژمارەی توشبووانەوە دووەم وڵاتی جیهانە کە زیاتر لە ١٥٣ هەزار و ٢٢٢ حاڵەتی توشبوون تیایدا تۆمارکراوە.\nهاوکات ژمارەی گیانلەدەستدان بە ڤایرۆسی کۆرۆنا لەو شارە بۆ زیاتر لە حەوت هەزار کەس بەرزبووەوە، ئەوەش نزیکەی دوو هێندەی ژمارەی گیانلەدەستدانە لە وڵاتی چین کە بە گوێرەی ئامارە فەرمییەکانی ئەو وڵاتە سێ هەزار و ٣٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.\nئاندرو کوۆمۆ حاکمی ویلایەتی نیویۆرک گەشبینە بەوەی، لە چەند رۆژی رابردوودا ژمارەی گیانلەدەستدان بەهۆی ڤایرۆسی کۆرۆناوە لە نیویۆرک کەمتربووەتەوە، راشیگەیاند، "نیویۆرک لە هەمان ئەو بارودۆخەدایە کە بەهۆی هێرشەکانی ١١ی سێپتێمبەرەوە لەو ویلایەتە دروستبووبوو".\nکۆی گشتی ژمارەی توشبوون بە ڤایرۆسی کۆرۆنا لە وڵاتی ئەمریکا گەیشتووەتە ٤٦٨ هەزار و ٨٩٥ کەس، لەو ژمارەیەش ١٦ هەزار و ٦٩٧ کەس گیانیان لەدەستداوە، لەلایەکی دیکەوە نزیکەی ٢٦ هەزار کەس لەو وڵاتە لە نەخۆشیەکە چاکبوونەتەوە.\nوڵاتەکە ژمارەیەک رێکاری توندی بۆ رێگریکردن لە بڵاوبوونەوەی زیاتری ڤایرۆسی کۆرۆنا گرتووەتەبەر، داوا لە هاوڵاتیانیش کراوە لە ماڵەکانیان بمێننەوە، ئەوەش بازرگانی گرنگی لە ٤٢ ویلایەتی وڵاتەکە پەکخستووە و کاریگەری لەسەر ئابووری ئەمریکا دروستکردووە.


Home›هەواڵ›کوردستان›تووشبوویەکی تری کۆرۆنا له‌گه‌رمیان گیانى له‌ده‌ستدا\nئه‌مشه‌و له‌شارى كه‌لارى ناوه‌ندى ئیداره‌ى گه‌رمیان پیاوێكى سه‌روو ته‌مه‌ن 50 ساڵ له نه‌خۆشخانه‌ى کۆرۆنا به‌هۆی خراپیى ڕه‌وشى ته‌ندروستییه‌وه گیانى له‌ده‌ستدا.\nسه‌رچاوه‌یه‌ك له‌نه‌خۆشخانه‌ى كۆرۆنا له كه‌لار بهSNNى راگه‌یاند: ئه‌مشه‌و هه‌ینى 26ى حوزه‌یرانى 2020 پیاوێكى ته‌مه‌ن سه‌روو 50 ساڵ له نه‌خۆشخانه‌ى كۆرۆنا گیانى له‌ده‌ستداوه كه چه‌ند ڕۆژێكه له نه‌خۆشخانه خه‌وێندراوه.\nوتیشى: “له‌ئێستادا ژماره‌یه‌كى تر له تووشبووه‌كان كه ته‌مه‌نیان هه‌یه و نه‌خۆشى درێژخایه‌نیان له‌گه‌ڵدایه، بارى ته‌ندروستییان ناجێگیره و پزیشك و كارمه‌ندانى ته‌ندروستى به‌و په‌ڕى توانایانه‌وه هه‌وڵى خۆیانده‌ده‌ن”.\nتاوه‌كو ئێستا له‌سنوورى گه‌رمیان 11 كه‌س به‌هۆی ڤایرۆسی كۆرۆناوە گیانیان له ده‌ستداوه.\nپەرلەمانتارێکی عێراق لەنەخۆشخانەیەکی ئوردون تووشی کۆرۆنا بووە\n“سەرۆکایەتی پەرلەمان لەگەڵ لیژنەی دارایی و فراکسیۆنەکان لەکۆبوونەوەدان”\nوەزیری پێشووی لاوان و وەرزشی عێراق دکتۆراکەی لە دوکانێکی پیتزا وەرگرتووە