هەولێر، هەرێمی کوردستان، عێراق (GOV.KRD) – لە درێژەی کۆبوونەوەکانی تایبەت بە چاکسازیی لە داهات و سەرچاوەکانی داهاتە گشتییەکان، ئەمڕۆ دووشەممە ٢٠٢٠/٦/١٥ مەسرور بارزانی سەرۆکی حکومەتی هەرێمی کوردستان لە ڕێگەی ڤیدیۆ کۆنفرانسەوە، سەرپەشتی کۆبوونەوەیەکی تایبەت بە گفتوگۆکردنی دەرئەنجامی کاری لیژنەکانی تایبەت بە ڕێکخستنەوەی بواری گومرگ و لێخۆشبوونی گومرگی و دەروازە سنوورییەکان کرد.\nلە کۆبوونەکەدا کە قوباد تاڵەبانی جێگری سەرۆکی حکومەت و ژمارەیەک لە وەزیرە پەیوەندیدارەکان بەشدار بوون، گفتوگۆ کرا دەربارەی ئەنجامی کاری لیژنەکانی تایبەت بە بواری ڕێکخستنەوەی بواری گومرگ ودەروازە سنوورییەکان و پێداچوونەوە بە لێخۆشبوونە گومرگییەکان وەک بەشێک لە پرۆسەی چاکسازیکردن لە داهاتە گشتییەکان.\nلە دەستپێکی کۆبوونەوەکەدا ، وەزیرانی ناوخۆ و دارایی و ئابووری وەک سەرپەرشتیارانی لیژنەکان ڕاپۆرتەکانی خۆیان پێشکەش کرد کە تێیدا ئاماژەیان دا بەو پرۆسەی پێداچوونەوە و ووردبینیەی بە سەرجەم یاسا وڕێنمایی وگرێبەستەکان ئەنجامیان دابوو دوای سەردانی مەیدانیان ، سەرەڕای خستنەڕووی کێشە و گرفتەکان ، پێشنیارەکانی خۆشیان خستەڕوو.\nسەرۆکی حکومەتی هەرێمی کوردستان ئاماژەی بە گرنگیی هەردوو بابەتەکە دا و ئەوەی دووپاتکردەوە کە چاکسازیکردن و ڕێکخستنەوەی داهاتە گشتییەکان، ئەرکی لە پێشینەی ئەم کابینەیەیە و بابەتەکانی پەیوەست بە گومرگەکان و ڕێکخستنەوەی دەروازە سنوورییەکانیشی بە بەشی گرنگی ئەم چاکسازییە لە داهاتی گشتی زانی.\nلە کۆبونەوەکەدا سەڕەڕای جەخت کردنەوە لە پشتیوانی حکومەتی هەرێم بۆ کەرتی تایبەت و پاراستنی بەرهەمی خۆماڵی و برەودان بە هاوبەشی پێکردنی کەرتی تایبەت لە بووژاندنەوەی ئابووری هەرێم و دەستخستنی هەلی کار بۆ هاووڵاتییان، بڕیاردرا کە گشت دەروازە سنووریی و خاڵە گومرگییەکان بە پێی یاسا کارپێکراوەکان و ستانداردە نێودەوڵەتییەکان رێکبخرێنەوە و هەموو ئەو لێخۆشبوونە گومرگیانەش کە لە دەرەوەی یاساکان دراون هەڵبوەشێنەوە، سەبارەت بە گرێبەستی ئەو خزمەتگوزارییانەی لە دەروازە سنوورییەکانيش لە لایەن کەرتی تایبەتەوە بەڕێوە دەبرێن، لە کۆبونەوەکە جەختکرایەوە کە پێویستە لە نزیکترین دەرفەتدا، ئەنجامی کۆتایی ووردبینی و پێداچوونەوە بە سەرجەمیان تەواو بکرێت و لە بەر ڕۆشنایی بەرژەوەندی گشتی و بە ڕەچاوکردنی یاسا وڕێنماییەکان ، بڕیاریان لە بارەوە بدرێت.


ساماڵ و بارانی گریاند - باسنیوز\nساماڵ و بارانی گریاند\nرۆژی 2/2/1996، تڕومبێلی هیلال ئه‌حمه‌ر له‌به‌رده‌م نه‌خۆشخانه‌ی رزگاری راوه‌ستا، ساماڵیان به چوارده‌سته خسته ناو ئیسعافه‌كه‌وه، دایكی و خوشكه گه‌وره‌ی یاوه‌ری بوون، من نه‌مده‌وێرا بچم بۆ مووسڵ، به‌رله‌وه‌ی بڕۆن چوومه ژوور سه‌ری ساماڵ و ده‌ستم له مل كرد، هه‌وڵم دا خۆم راگرم و به زه‌رده‌خه‌نه‌یه‌كه‌وه گوتم:\nـ هیوادارم زوو بگه‌ڕێنه‌وه.\nبه چاوی پڕ له فرمێسكه‌وه ته‌ماشایه‌كی كردم، هه‌وڵی دا یه‌ك دوو قسه بكات، به‌ڵام توانای نه‌بوو، له هێكڕا دوو كانی له چاوه‌كانم ده‌ربوون و له پڕمه‌ی گریانم دا، ئه‌وان به‌ڕێ كه‌وتن و منیش به دڵێكی توندی پڕ له حه‌سره‌ت گه‌ڕامه‌وه ماڵی باوكم.\nكه چوومه ئه‌وێ، زیلان و كاڵێ خۆیان به باوه‌شمدا دا، زیلان ته‌مه‌نی 5 ساڵ و مانگێك و كاڵێش 2 ساڵ و مانگێك بوو، زیلان یه‌كسه‌ر پرسی ئه‌دی دایه؟\nـ چووەتە ماڵی پووره خه‌بات له مووسڵ، دوو سێ رۆژی دیكه دێته‌وه.\nكاڵێش یه‌ك دوو جار گوتی دایه، دایه، به‌ڵام ده‌ستم گرت و بردم هه‌ندێك نه‌سته‌له‌م بۆ كڕی. ئه‌و كاته په‌یوه‌ندیی ته‌له‌فۆنی له‌نێوان هه‌ولێر و مووسڵدا نه‌بوو، ده‌بوایه ته‌له‌فۆن بۆ برای ساماڵ بكه‌م، كه له سوید بوو، ئه‌ویش ته‌له‌فۆن بۆ مووسڵ بکا، ئینجا هه‌واڵێكم ده‌ست ده‌كه‌وت. دوو رۆژ تێپه‌ڕی و هیچ هه‌ست و خوست نه‌بوو، ته‌له‌فۆنم بۆ سوید كرد، شێرزاد وه‌رامی دامه‌وه و گوتی:\nـ دوێنێ قسه‌م له‌گه‌ڵ دایكم كرد، ساماڵ تا بڵێی وه‌زعی خراپه.\nبه‌یه‌كجاری هیوابڕ بووم، بیرم له‌وه كرده‌وه ملی رێگا بگرم و بچم ساماڵ ببینم، به‌ڵام بیرم له‌وه كرده‌وه من له بواری راگه‌یاندن كار ده‌كه‌م، ئه‌وێ پڕیه‌تی له سیخوڕ و پیاوانی به‌عس، ئه‌گه‌ر بمگرن ئه‌وا یه‌گجاری زیلان و كاڵێ بێكه‌س ده‌مێننه‌وه.\nرۆژانه به‌ده‌م خه‌یاڵات و لێكدانه‌وه، ده‌قه و سه‌عاتم ده‌ژمارد، به‌رده‌وام ده‌مویست دوو كچه‌كه‌م خه‌ریك بكه‌م تا بیر له دایكیان نه‌كه‌نه‌وه، چه‌ندان یاریی منداڵانه و پایسكلێكی گه‌وره‌م بۆ كڕین، شه‌وان له به‌ینی هه‌ردووكیان ده‌نووستم، جار جار به‌خه‌به‌ر ده‌هاتن و ده‌یانگوت دایه، ده‌ستم به‌سه‌ردا ده‌هێنان و خه‌ویان لێ ده‌كه‌وته‌وه.\nشه‌وی 5 له‌سه‌ر 6 ی/2/1996، سه‌عات 11 زه‌نگی ته‌له‌فۆن لێی دا، شێرزاد له سویده‌وه له‌سه‌ر خه‌ت بوو، ته‌له‌فۆنه‌كه‌م نا به بناگوێمه‌وه، یه‌ك دوو جار گوتم هه‌له‌و هه‌له‌و هیچ ده‌نگ نه‌بوو، له‌پڕ گوێم له پڕمه‌ی گریان بوو و شێرزاد هاواری كرد.\nـ ساماڵ ڕۆ، ساماڵ ڕۆ، ساماڵ مرد.\nته‌له‌فۆنه‌كه‌م له ده‌ست كه‌وته خواره‌وه، له شوێنی خۆم سامگرتی بووم، نوتقم گیرا، دنیا له‌به‌رچاوم وه‌ك خۆڵه‌مێش دیار بوو، چه‌ند جارێك ویستم قیت ببمه‌وه، به‌ڵام لاقم له دوو نه‌ده‌هاتن، له هیكڕا هاوارم كرد:\nـ وه‌ی دایه گیان، وه‌ی بابه، خۆ ساماڵ مرد. به‌په‌له خۆم گه‌یانده ماڵی باوكم، بینیم هێشتا زیلان و كاڵێ به‌خه‌به‌رن، گریان قوڕگی گرتبووم، به‌دزییەوە خه‌به‌رەكه‌م به دایكم و باوكم گوت، شادیه و شیرینی خوشكم راسپارد، كه سبه‌ینێ زیلان و كاڵێ ببه‌نه ماڵی نه‌وزادی برام، نه‌مده‌ویست دوو كچه‌كه‌م چاویان به مه‌یتی دایكیان بكه‌وێت و گوێیان له شین و رۆڕۆ بێت.\nرۆژی 6/2/1996، له گۆڕستانی مه‌عمه‌ل قیڕ، ساماڵمان به خاك سپارد، هه‌ر سێ رۆژی پرسه ده‌وروبه‌رم قه‌ره‌باڵغ بوو، هه‌ستم به بۆشاییه‌كی ئه‌وتۆ نه‌كرد، به‌ڵام دوایی زانیم، كه چه‌ند ته‌نیام. گه‌وره‌ترین كێشه‌ی به‌رده‌م زیلان و كاڵێ ئه‌وه بوو، كه چۆن بتوانم به‌و دوو منداڵه بڵێم دایكتان مرد، چ ده‌روونناسێك ده‌توانێت به دوو منداڵی سه‌ركه‌وبنكه بڵێت ئیتر دایكتان نابیننه‌وه، به تایبه‌تی زیلان، كه فامی ده‌كرد.\nچوار رۆژ بوو هیچیانم نه‌بینیبوو، یه‌كسه‌ر باوه‌شم پێدا كردن، زیلان گریا، به‌كوڵ گریا، كاڵێش، كه زیلانی بینی ئه‌ویش تۆزێك نوزایه‌وه، ده‌ستم له ملی هه‌ردووكیان كرد و دایكم و باوكم و خوشك و براكانم به‌یه‌كه‌وه له پڕمه‌ی گریانیان دا، زیلان به چاوه گه‌شه‌كانی سه‌یری ده‌كردم و وه‌ك ئه‌وه‌ی بیه‌وێت بڵێت:\nـ ده‌زانم دایكم مرد، به‌ڵام من نازانم وه‌كوو گه‌وران شینی بۆ بگێڕم.\nساماڵ، بۆ من هه‌ر هاوسه‌ر و هاوژینێكی ئاسایی نه‌بوو، به‌ڵكوو براده‌ر و پاڵپشت و په‌نا بوو، ئه‌و توانیی منێكی په‌رش و بڵاو كۆ بكاته‌وه، له‌پێناوی مندا قوربانیی به زۆر شت دا، له من زیاتر په‌رۆشی دنیای خوێندنه‌وه بوو، ساماڵ هه‌موو حه‌ز و ئاره‌زووی ئه‌وه بوو، كه من بۆ دنیای ئه‌ده‌ب و نووسین بژیم، به‌ڵام شه‌ڕی ناو‌خۆ هه‌موو خه‌ونه‌كانی هه‌ڵبزڕكاند.\nتازه بووك و زاوا بووین، كه دووباره بۆ عه‌سكه‌ری بانگیان كردمه‌وه، به‌ته‌نیا له شوقه‌دا جێم هێشت، دووباره فیرارم كرده‌وه و دیسان خۆی بۆ ئاسووده‌یی و ئارامیی من ته‌رخان كرد، مووچه‌كه‌ی ده‌خسته به‌رده‌مم، هه‌رچی زێڕی هه‌بوو هه‌مووی فرۆشت و لێ نه‌گه‌ڕا ده‌ست له كه‌س پان بكه‌مه‌وه، ئاخ شه‌ڕی ناو‌خۆ، چه‌ند دڕندانه هێلانه‌كه‌ت لێ تێكدام، چۆن ماڵت وێران كردم و زیلان و كاڵێت له نازی دایك بێبه‌ش كردن.\nده‌رگای شوقه‌كه‌م داخست و له‌گه‌ڵ هه‌ردوو كیژه‌كه‌م چووینه ماڵی باوكم، دایكم و باوكم و دوو خوشك و برایه‌كم، باوه‌شی میهر و پڕ له سۆزیان بۆ كردینه‌وه، جار جار ده‌چوومه قوتابخانه یان باره‌گای رۆژنامه، به‌ڵام زوو ده‌گه‌ڕامه‌وه لای زیلان و كاڵێ، هه‌موومان له هه‌وڵی ئه‌وه‌دا بووین، كه ئه‌و دوو منداڵه بێناز نه‌بن، زیلان ده‌یزانی، كه ئه‌وه دایكی مرد و جارێكی دیكه نایبینێته‌وه، به‌ڵام كاڵێ ئه‌و فامه‌ی نه‌بوو، شه‌وان یه‌ك دوو جار له خه‌و هه‌ڵده‌ستا، ده‌ستی ده‌گێڕا و نووزه نووزێكی ده‌كرد، هه‌ر زوو ده‌ستم به سه‌ر و قژی داده‌هێنا و ده‌مگوت:\nـ ئه‌وجه سبه‌ینێ ده‌چین نه‌سته‌له‌ی میتڕۆت بۆ ده‌كڕم.\nشه‌وان، هه‌ردووكیان له‌ته‌نیشت من ده‌خه‌وتن، باوكیشم هه‌ر له‌و ژووره ده‌نووست، زۆر جاران، كه ده‌یبینی وا ده‌ستم له ملی زیلان و كاڵێ كردووه و هه‌قایه‌تیان بۆ ده‌گێڕمه‌وه، ده‌مبینی وا هه‌ناوی جۆش ده‌دات، چاوی پڕ ده‌بوو له فرمێسك و ده‌یگوت:\nـ ئیلاهی هه‌ر تۆ په‌ناهی.


باشترین هه‌لبژارتن، لێ به‌ربژێرێن بێ لایه‌ن كێمن موخابن – مالا مه\nMalame 2018-05-09\t436 Views\nد.شه‌عبان مزوری ل ئه‌سمانێ ئه‌وروپا\nهه‌لبژارتنێن په‌رله‌مانێ عیراقێ ڤێ جارێ كو خه‌لكێ باشورێ وه‌لات وه‌ك دیاره به‌شه‌ك زۆر به‌شدار نابیت لێ لسه‌ر هندێراچه‌ند تایبه‌تمه‌ندیه‌ك خوه هه‌نه جودا ژ هه‌لبژارتنێن به‌رێ، كو بباوه‌ریا من گرنگه ئه‌م بمه‌ژیه‌ك بهێنڤه‌دای و دور ژ كه‌رب و كینێ لسه‌ر راوه‌ستین ژبو بشێین ئه‌نجامه‌ك باش بو گه‌لێ كورد ژێ ده‌رخین. مه‌به‌ستا من لڤێره نه ئه‌ڤ چه‌ند رێزێن ئه‌زدنڤیسم هه‌ر لپێش دبێژم نه شیره‌ته لكه‌سه‌كی. هه‌ر تاكه كه‌سێ باشورێ وه‌لات، چبنڤیسین به یانژی ئالوگۆركرنا هزروبیرا به بده‌ڤكی. دڤێت هه‌ر كه‌س ژمه هه‌ولبده‌ت ئه‌و تاڤلا لپێش خوه دبینه لگه‌ل خه‌لكێ دن پارڤه‌كه ژبو ژهه‌می تاڤلا تاڤله‌ك دورستبه ژبو هه‌لبژارتنێن په‌رله‌مانێ هه‌رێمێ ده‌ركه‌ڤه. ئه‌ز دێ هه‌ولده‌م تاڤلا ئه‌ز دبینم لگه‌ل وه پارڤه‌كه‌م.\nژ سه‌رخوه‌بونا به‌ره‌ف عیراقا كورد و عه‌ره‌ب برانه؟\nوه‌ك تێ زانین ٢٥ مه‌ها ئه‌یلولا ٢٠١٧ خه‌لكێ باشورێ وه‌لات چون بو رێفێرێندوما جودا بونا باشورێ وه‌لات ژ عیراقێ. راسته كو هه‌لگرێ بیروكا وێ سه‌روكێ په‌ده‌كێ مه‌سعود بارزانی بو لێ هه‌مو لایه‌نێن دن ئه‌گه‌ر ریكلام ژی ژبو نه‌كربیت ببه‌لێ ده‌نگدان ژبلی بزاڤا نه‌وه‌ی نوێ كو سه‌ركێشیا به‌ره‌ی نه‌خێر نوكه دكر. ڤان هه‌لبژارتنا ئاشكرا كر كو یه‌ك هێز ژڤانا راستگو نه‌بویه لگه‌ل ده‌نگده‌رێ خوه. هه‌ولدده‌ن بهه‌می شێوه‌كی خوه ژ ئه‌نجامدانا رێفێڕێندومێ و سه‌رئه‌نجامێن وێ دورخن، ژبلی په‌ده‌كێ و نه‌وه‌ی نوێ. لڤێره بومن براست جهێ شه‌رمزاریێ یه ئه‌ڤرۆ كو كه‌سێن یه‌كه‌مێن یانژی سه‌ركردێن لایه‌نه‌كی رۆژا رێفێڕێندومێ چوبن ده‌نگدانێ، ببه‌لێ ده‌نگدابن و شانازی پێكربن و بێژن مانێ مه‌سعود بارزانی ئه‌م توشكرین. ئه‌ڤ بوهانه دو جارا بو وان مرنه، یه‌كه‌مین كو نه‌هه‌ژینه ببنه رێبه‌ر و سه‌ركرده چونكی دیڤه‌لانكن یا دویه‌مین كه‌سێن ترسینوكن له‌وما خوه ژبه‌رپرسیاره‌تیێ دوردخن. مه‌سعود بارزانی چه‌ند جارا ل بانگه‌شا هه‌لبژارتنا دگوت ٢٥ رۆژا ده‌نگدانێ یه و ٢٦ ئه‌یلونێ رۆژا راگه‌هاندنا سه‌رخوه‌بونێ یه، چه‌ندین به‌رپرس و ئه‌ندامێن په‌ده‌كێ پاسپورتێن عیراقی دراندن و دگوتن بای بای. چه‌ند رۆژا پشتی رێفێرێندومێ مه‌سعود بارزانی سه‌روكێ په‌ده‌كێ ده‌ركه‌فت سه‌ر هه‌مان شاشێن تیڤیا و گوت ئه‌ڤه نه‌بو سنورا، نه بو سه‌رخه‌بونێ و گوت هیڤیدارم كو به‌رێز عه‌ببادی ده‌رگه‌هێ دیالوگێ نه‌گریت. بكورتی بو په‌ده‌كێ رێفێرێندوم یانی به‌غداد ده‌رگه‌ها لمه نه‌گریت؟؟؟؟. ته‌نها نه‌وه‌ی نوێ دژی ئه‌نجامدانا رێفێرێندومێ بو لوی ده‌می له‌وما دكاره ڤێ یه‌كێ بو پرۆپاگاندا هه‌لبژارتنا بكاربینه. بكورتی ده‌رچو هه‌می رێكخستن و سه‌روكێن وان دره‌وین. شوینا سه‌رخوه‌بونێ ئه‌ڤرۆ یێ شه‌ری دكه‌ن كانێ كویژان ژكێ باشتر دێ لبه‌غدا بو خه‌لكێ باشور كاركه‌ت؟؟؟؟؟؟؟؟\nبو من یه‌ك ژ سیمایێن ڤان هه‌لبژارتنا پالپشتیا هه‌ر سێ هێزێن مه‌زن لباشور ب رێبه‌رێن خوه‌یێن مریڤه. ژخوه بو په‌ده‌كێ رێباز و فه‌لسه‌فا مه‌لا موسته‌فای نه تشته‌ك تازه‌یه، لێ ڤێ جارێ جه‌لال تاله‌بانی و نه‌وشێروان موسته‌فا ئه‌ڤه‌ژی بو په‌ده‌كێ نه‌هێلا، دو سه‌ركردێن دن یێن نه‌مر و مری تازه كه‌فتینه‌ت پاكێتێدا بفه‌لسه‌فه‌ك نوی كرنه به‌ڤلێن مه‌له موسته‌فای، ئه‌ڤ سه‌روه‌ریه ژی بو په‌ده‌كێ نه‌ما. به‌شێ دن كو ئه‌ڤ هێزه پشتا خوه پێ گه‌رمدكه‌ن و پێ دخورن شه‌هیدێن گه‌ل و وه‌لاتینه. لێ خوه‌زی شه‌هیدا كاری با ده‌نگدابان، وی ده‌می دازانین كانێ ژ سفرێ پتر بازرگانێن خوینا شه‌هیدا دا ده‌نگا ئینن؟؟؟؟؟؟\nخائینن، خوه‌فروشن، ترسینوكن، كرێگرتینه، تالانكه‌رن، حیزن، دزن ….. و هتد.\nیه‌ك ژ سیمایێن تازه‌یێن ڤان هه‌لبژارتنا كو پتر ژ هه‌می تشته‌ك ئه‌ز دلخوه‌ش كریمه ڤان هێزا راستیا یه‌كتر بو خه‌لكێ زه‌لال كر. ئه‌گه‌ر شاش نه‌بم هه‌یا نوكه چوار خولێن په‌رله‌مانێ هه‌رێمێ هاتینه هه‌لبژارتن و ئه‌ڤه بانگه‌شا خولا چوارێ یه یا په‌رله‌مانێ عیراقێ لێ چوجارا وه‌ك ڤێ جارێ ڤان جامێرا هه‌تكا یه‌ك دو نه‌بریه وه‌ك ئه‌م هنده‌ك جارا بكوردی دبێژین، لێ بو من وان راستیا هه‌ڤدو ده‌رخستیه، ببه‌لگه په‌ده‌ك و یه‌نه‌كه دسه‌لمینن كو هه‌ردو خائینن، خوه‌فروشن، جاشن، ترسینوكن……هتد. ئه‌ڤه نه گوتنێت منن، ئه‌ڤه به‌شه‌ك ژوان راستیانه یێن هه‌ردو ئالی لسه‌ر یه‌ك دبێژن. تشتێ گرنگ ئه‌ڤ هه‌ردو هێزه ده‌ما به‌ر‌سڤا هه‌ڤ دده‌ن گوتنێن دژبه‌رێ خوه بدره‌و ناڤ ناكه‌ن به‌لكو ئه‌گه‌ر باسا ره‌ڤێ بێت كرن، هه‌ر یه‌ك ژیێ دن را دبێژه تو لفلان جهی ره‌ڤی، یێ دن دبێژه توژی لفلان جهی ره‌ڤی، ته فلان خیانه‌ت كر ته‌ژی فلان خیانه‌ت كر، ته فلان حیزی كر ته‌ژی فلان حیزی كر، تو كرێگرتیێ فلانی توژی كرێگرتیێ فلانی، تو ٣١ توژی ٦٦، تو كه‌ركوكی توژی شنگال…….هتد. هێزێن دن وه‌ك به‌لگا لسه‌ر هه‌ڤ تینن گۆران، به‌رهه‌م سالح،یه‌كگرتویا ئیخوانی، كۆمه‌له، شاسوار هه‌می پێكڤه لگه‌ل هێزێن من بناڤ نه‌كرین دزن، ته‌زویرچینه، بندیوارن، خانه‌نشینێن پله به‌رز و بێ پله‌نه. هه‌می بهه‌ڤرا هه‌ر كه‌س لگۆر پێچێبونا خوه ژ گوشتی هه‌یا ئافكێ یێت ئالیسن، گلیزێ بده‌ڤیدا تێت و هێشتا تێر نه‌بوینه.\nبه‌ربژێرێن بازرگان یانژی خوه‌فروش\nیه‌ك ژ سیمایێن دن یێن خه‌لكێ پاشكه‌فتی نه رویره‌شكرنا كه‌سانێن كو هه‌لمه‌تا هه‌لبژارتنا بكارتینن ژبو پاره‌ك و پایه‌كی یانژی یه‌ك ژ دوان بده‌ست بینه. ئه‌ڤێ یه‌كی بموخابنیڤه دبێژم ل هه‌می هه‌لبژارتنێن هه‌رێمێ ئاماده‌یێ هه‌بویه. كه‌سێ خوه‌دی كێمترین ره‌وشت بیت ڤی كاری ئه‌نجام ناده‌ت. تشتێ دنێ بالكێش كو بوچونه‌ك دوروست بویه دناڤ هه‌می هێزاندا كو كرینا به‌ربژێره‌كی بو خوه وه‌ك چالاكی و سه‌ركه‌فتنه‌ك مه‌زن دبینیت پێشیا هه‌لبژارتنا، هه‌رچه‌نده ئه‌ڤه كرێتترین دیارده‌یه لهه‌لبژارتنا. ئه‌گه‌ر بریار دده‌ستێ مندابا ئه‌ز دا هه‌ولده‌م چه‌ند به‌ربژێره‌كا كرم و پشتی فروشتنا خوه رادگه‌هینن، دا بێژم وان هون بكێر من ناهێن چونكی ئه‌م خه‌لكه‌كی كرێت دكه‌ین ژبه‌ركو بو چه‌ند خوله‌كا له‌شێ خوه فروشتینه ڤێجا چه‌وا ئه‌زدێ تێكه‌لیا كه‌سانه‌كی كه‌م كو خوه بهه‌میڤه بو هه‌تاهه‌ی خوه فروتیه. داخواز من ژ هێزێن سیاسی ده‌ست ژڤی كاری به‌رده‌ن و وی پاره‌ی لسه‌ر خه‌لكێ به‌له‌نگاز به‌لاڤكه‌ن دا پتر ده‌نگا بده‌ست بێخن و دوماهیك بو ڤی سیمای بێت دانان، ژخه‌لكێ خوه داخواز دكه‌م تێ بگه‌هن ئه‌و له‌شفروشا هوین نفره‌تا لێ دكن بازرگانیێ بله‌شێ خوه دكه‌ت، لێ ئه‌و بێ ره‌وشتێن خوه دفروشن به‌شه‌ك ژ بازرگانیا وان هوینن.\nگه‌له‌ك تشتێن دن هه‌نه لێ ناخوازم بابه‌ت زۆر درێژ بیت لێ خه‌لكێ كوردستانێ ده‌نگێ خوه بده‌ن كه‌سێن بێ لایه‌ن لسه‌ر هه‌ر لیسته‌كا هه‌بن، هون لناڤبه‌را نالێ و بزمارێدانه. بكورتی و بكوردی دبێژم پیڕێ حه‌فت كور هه‌بون باشێ وان …………؟\nPrevious خوه‌دێ لته بده‌ت یان لوانا؟\nNext ژ یه‌ك داگیركه‌ر بون سێ و هه‌ربژی سه‌روك


له‌لایه‌ن: - سروشت ناجی - به‌روار: 2022-05-25-21:51:00 - کۆدی بابەت: 8791\nگوندی واژە (بە ئینگلیزی: Wazha) گوندێکە کەوتووەتە ناحیەی چوارتا (ناوەند) لە قەزای شارباژێڕ سەر بە پارێزگای سلێمانی لە باشووری کوردستان. (١٣)کم لە چوارتاوە دوورە، واژە دووری (٣٠)کم کەوتوەتە باکووری خۆرهەڵاتی شاری سلێمانی، هەروەها (٩٤٢م) لە ئاستی دەریاوە بەرزە. ڕووبەری گشتی زەوییەکەی (١٠،٨)کم٢ و دەکەوێتە بناری گرد و چیاکانی (کەڵکان و کێوی وەڕاز و خلەیەر و هەڵەزگە و کەڵەکن و بان هەڵێرە و باسکی گۆیژە).\nواژە بەمانای وتە، قسە یان دەنگی لق و گەڵا لەبەر با دێت. ناوەکەش لە ناوی گوندی واژەی لای شاری بانەی ڕۆژهەڵاتی کوردستانەوە وەرگیراوە. لە پێشتردا بنەماڵەیەک بەناوی (شێخ عوسمان) لەوێوە هاتوونەتە ئەم گوندە کە پێشتر ناوی (ئیشکێ) بووە و ناوێکی تورکی سەردەمی عوسمانییەکان بووە، لەبەر خۆشەویستییان بۆ زێد و گوندەکەی خۆیان، هەمان ناویان بەسەر ئەم دێیەشدا دابڕیوە و لەوکاتەوە ناوی گوندەکە بووە بە واژە .\nواژە لە باکوور هاوسنوورە لەگەڵ گوندی باخی ئاشی و لە باشوور لەگەڵ گوندی قشڵاغ، لە ڕۆژهەڵات لەگەڵ گوندی بەردەزەرد و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی سنکێ هاوسنوورە.\nواژە گوندێکی زۆر دێرینە و مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی دەوڵەتی ئەشکانی و دەوڵەتی ساسانی، چەندین گۆزە لەژێر خاکەکەیدا دۆزراونەتەوە کە بۆ لاشەی مردووەکان و هەڵگرتنی دانەوێڵە لەسەردەمی ساسانیەکاندا بەکارهێنراون. یەکێک لەو گۆزانە گۆزەیەکی ساغی گەورەی گڵینە، کە لە مۆزەخانەی سلێمانی پارێزراوە، بەپێی شێوە و نەخشی گۆزەکە و شێوازی دروستکردنەکەی بێت، دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی (ئەشکانی ١٤٨ پێش زایین – ١٢٦زایینی، ساسانی ٢٢٦ – ٦٣٦ زایینی). جگە لەوەش چەند شوێنەوارێکی دێرین هەن وەک: (بەردی قەڵات و کەڵەکاوی و چەم خاتوون، گۆڕستانی کۆن و ( سۆفی حەسەن و خدری زیندە)) کە ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێ کە ئەم گوندە زۆر لەمێژە ژیانی تێدابووە.\nلە واژە گۆڕستانی کۆنی واژە هەیە. کەوتووەتە خۆرهەڵاتی گوندەکەوە و لە بەرزاییەکدایە. بیست گۆڕیان لێ‌ماوەتەوە و گۆڕەکان بە بەردی زۆر گەورە هەڵچنراون و کێلەکانیشیان زۆر بەرزن. جگە لەوە گردێکی تری گوندەکە هەیە، جۆری خاکەکەی سپییە، کە لەناو دێکەوە سەیری دەکەیت، شەوقدەداتەوە. بەتایبەت کە خۆر یان تریفەی مانگ یان ڕووناکیەک لێی بدات. هەربۆیە گوندەکە لە سەردەمی دەوڵەتی عوسمانی ناونراوە (ئیشکێ) کە بەمانای ڕووناکی دێت. هەروەها جۆرە بەردێکی تایبەتی هەیە کە بەوتەی شوێنەوارناسان بەردی کێلی گۆڕستانەکانی شاری قەڵاچوالان لەسەردەمی میرنشینی بابانەکان دا لە ساڵانی (١٦٦٩- ١٧٨٤) زایینی لەم گردەی گوندی واژەوە براون بۆ قەڵاچوالان. دواتریش ئەم بەردانەیان بە بەکارهێنانی ئاژەڵ وەک هۆکاری گواستنەوە لە ئەم گوندەوە بردووە بۆ پیاوماقوڵان و شێخانی سلێمانی.\nسێ سەدەیەک بەر لە ئێستا و لە ساڵی ١٧٥٥ زایینی بنەماڵەیەک لەگوندی واژەی شارستانی بانەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، بە ناوی بنەماڵەی (شێخ عوسمان شێخ ئیسماعیل) لەگەڵ دەسەڵاتدارێتی ئەو سەردەمەی بانە دەبێتە ناکۆکیان و بەشێکیشیان ڕوودەکەنە باشووری کوردستان، بەهۆی دۆستایەتییان لەگەڵ شێخانی نۆدێ و میرانی بابان لەم ناوچەیە جێگیر دەبن. دێکە ئاوەدان بووە و خەڵکی تێدا ژیاوە، ئەو بنەماڵانەی پێشتر لێرە بوون، بریتی بوون لە بنەماڵەی (مام وەسمان، ماڵی کەریم نادر و بنەماڵەی کاکەسور). هەروەها کۆمەڵێکی تر کە دواتر چوونەتە کەڵەکنی نزیک سلێمانی.\nلە کۆنداو لەسەرەتای ساڵانی ١٩٢٠ زایینی لەبواری ئایینیدا مەلایەک بەناوی (مەلا شەمسەدینی واژە) هەبووە و فەقێی زۆربووە. هەروەها (مەلا فەرەجی واژەیی ناسراو بەشەکیب) و (مەلا عەبدولەتیف واژەیی) و (مەلا ئیبراهیمی کوڕەداوێ) لەوێ خزمەتیان کردووە. لەدوای ڕاپەڕینیش (مەلا جەبار واژەیی) بووەتە مەلای گوند. پێویستە ئاماژە بەوەش بدرێت مامۆستا شێخ عیزەددینی حسێنی کە مەلایەکی ئایینی بووە و یەکێک بووە لە سەرکردە بەناوبانگەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، لەگەڵ شێخانی واژەدا خزمن. هەربۆیە (شێخ جەلال حسێنی) برای کە دامەزرێنەری (سازمانی خەباتی ڕۆژهەڵاتی کوردستان) بوو، گۆڕەکەی لە واژەیە. لە بواری ئەدەبیشدا چەند شاعیرێکی تێدا هەڵکەوتووە، وەک (مامۆستا شەکیب، مامۆستا جەمال شارباژێڕی، شێح عەلادین واژەیی، خالید واژەیی).\nسەبارەت بە خوێندنی میریش، بۆ یەکەمجار لە ٥-٩-١٩٦٩ قوتابخانە لە واژە کراوەتەوە و مامۆستا (ئەبوبەکر ڕەشید محەمەد) وەک یەکەم مامۆستا وانەی تێدا وتووەتەوە و (١٥) قوتابی لە کوڕ و کچ هەبووە. پآشان لە ساڵی ١٩٨٦ گوندەکە وێرانکراوە، هەتاکوو دوای ڕاپەڕین و لە ساڵی ١٩٩٢ سەرلەنوێ ئاوەدانکردنەوەی گوندەکە، بۆ جاری دووەم قوتابخانەی لێکراوەتەوە و مامۆستا (سەمیع حسێن عەبدوڵڵا واژەیی) وەک یەکەم مامۆستا و بەڕێوبەر بۆ هەشت ساڵ بەردەوام بوو. لە ١-٩-١٩٩٥ مامۆستا (عەزیز کەریم عەبدوڵڵا واژەیی) وەک یەکەم مامۆستا و بەڕێوبەری ناوەندی واژە دەستبەکاربوو.\nلەسەرژمێری ساڵی ١٩٥٧ حکوومەتی عێراقدا (٣٠) ماڵی تێدابووە. هەروەها بەپێی سەرژمێری ساڵی ١٩٧٧ کە لەگەڵ گوندی قشڵاغ پێکەوە سەرژمێری کراون (٦٦) ماڵ بووە. چونکە قشڵاخ پێشتر موچەی واژە بووە. لەساڵی ١٩٨٦ کاتێک حکوومەتی عێراق گوندەکەی بەخەڵک چۆڵکرد و وێرانیکرد، (٦٠) ماڵ بووە. دوای ڕاپەڕین لەساڵی ١٩٩٢ ئاوەدانکراوەتەوە و (٧٠) ماڵبووە.\nواژە کەرتی کشتوکاڵی بریتییە لە ژمارە (٦٢). (٧) کانی و کارێزی هەیە و گوزەرانی خەڵکەکەی لەسەر کشتوکاڵ و ئاژەڵدارییە. لە کۆندا بژێوییان لەسەر کشتوکاڵ و ئاژەڵداری و خەڵووزکردن و تووتن بووە. بە ئاژەڵ و بە کاروان بارە هەڵووژە و قەیسی و ترێیان بردووە بۆ سلێمانی و هەندێ جاریش ڕۆشتوون بۆ قەرەداغ و سەنگاو و گەرمیانیش.\nبابه‌ته په‌یوه‌ندیداره‌كان به : گوندی واژە


دانیشتوانی ناحیەی باوەنور نزیکەی مانگێکە کێشەی ئاوی خواردنەوەیان هەیە، بەوتەی خۆیان شياو نیە بۆخواردنەوە، بەڕیوەبەری ناحیەی باوەنوریش رایدەگەیەنێت "ئاوەکە کێشەی نیەو شیاوە بۆخواردنەوە.\nسەیوان مەحمود،هاولاتیەکی دانیشتوی ناحیەی باوەنورە،بە "هاولاتی" وت "ناحیەی باوەنور نزیکەی مانگێکە کێشەی ئاوی خواردنەوەی هەیە، خەڵکی ناحیەکەش پەنا بۆ ئاوی کانیاوەکانی دەورو بەری باوەنور ئەبەن و بوە بەسەرچاوەی ئاوی خواردنەوەی دانیشتوانی باوەنور، ئەو کەسانەی ئۆتۆمبێلیان هەیە ئاوی پێدێنن، ئەوانەشی ئۆتۆمبێلیان نیە نزیکەی 2 کیلۆمەتر چەندین دۆڵ ئەبڕن تاکو ئاو بهێنن"\nوتیشی "تاکو ئەم خولەکەی قسەبۆتۆ دەکەم کێشەکە بەردەوامە، بەڵام ئەوان ئەڵێن چارەسەری سەرەتایمان کردوە، ئاوی خواردنەوەی دانیشتوانی باوەنور خراپە، بۆماوەی بیست ڕۆژە کەس بەکاری ناهێنێت، بەهۆی ئەوەی زێرابی ناحیەکە بەتەنیشتی دا تێدەپەڕێت، تام و ڕەنگ و بۆنی ئاوەکە خراپ بوە"\nسەیوان کە دانیشتوی ناحیەکەیە زیاتر بۆ هاولاتی دواو وتی "سەرەڕای ئەوەش ئێستا کۆمپانیا پارەی ئاو کۆدەکاتەوە، واتەکۆمپانیا دێت پارەکە لەخەڵک وەردەگرێت حەقی بەخراپبونی ئاو شکانی بۆری و ئەو شتانە نیە، حکومەت چاکی دەکاتەوە لەهەمان کاتدا پارەکە دەچێتە گیرفانی کۆمپانیا، ئێستا ئێواران خەڵکی ناحیەکە یان لەبازاڕ ئاودەکڕن یان دەچن لەکانی ئاودێنن"\nئارام جەبار، چالاکوانی مەدەنیە لە ناحیەی باوەنور، لەبارەی پیسی ئاوی خواردنەوەوە بە هاولاتی وت "خەڵکی باوەنور ئەو کەسانەی ئۆتۆمبێلیان پێیە دەچن لەئاوەخوێڕی یاخود مەتعمەکان ئاودێنن، ئەوەشی ئۆتۆمبێلی نیە ناچار لەو ئاوە دەخواتەوە:"\nوتیشی "هەفتەی ڕابردوش وەک گروپی هیوا سەردانی مدیر ناحیەمانکرد پێی ڕاگەیاندین سەردانی سەرپەرشتیاری ئیدارەی گەرمیان دەکات بۆ ئەو مەبەستە، هەوڵی چاککردنی ئەدەن، بەڵام ڕەنگە بەهۆی زۆری ئاوەوە گرفت دروست بوبێت"\nرونکردنەوەی زیاتری دا "ناحیەی باوەنور بیست و حەوت ساڵە کێشەی ئاوی هەیە لەڕوی نەبون ودابەش کردنەوە هەر هۆکارێکی هەبێت خەڵکی بەدەست کێشەی ئاوەوە دەناڵێنێت"\nبەرێوەبەری ناحیەی باوەنور لەبەرامبەر دا وتی کە ئاوەکە کێشەی نیەو شیاوە بۆخواردنەوە\nعەزیز محەمەد، بەرێوەبەری ئاوی باوەنور بە هاولاتی راگەیاند "سەبارەت بەئاوی باوەنور بەوشێوازە نیە کەتێکەڵی زێراب بوبێت، چونکە دوێنێ پشکنینی بۆکراوە کێشەی نیەو لەپشکنین دەرچوە و شیاوە بۆ خواردنەوە،بەلام گرفتمان هەیە بەهۆی لافاوی سیروانەوە کۆمەڵێک زەرەرو زیانی داوە لە پرۆژەکان، بیرێکمان بەتەواوەتی خاپور بوەو ئاوبردویەتی"\nوتیشی "ئێستا هەنگاوی سەرەتای ئێمە، دوڕێگە چارەمان هەیە ڕێگەچارەی یەکەم ئێمە ئێستا حەوزو تەنکیەکانمان پاککردوەتەوە سبەینێش بیرەکان یەک یان دوانی پاک دەکەینەوە، ئەوانەشی کەئێستا ئاوی لێهێنین کێشەی نیە و دوڕۆژە حەفارە ئیش لە ئاوەڕۆکان دەکات"\nعەزیز محەمەد، رونیکردەوە کە پلانیان بۆ داهاتو هەیەو "ئێمە دەرخستەو پرۆژەیەکی ترمان هەیە بۆئەوەی شوێنی پرۆژەکە بەگشتی بگوازینەوە بچینە شوێنێکی ئەوەیان دەرخستەیەکی تەواوەو لەوەزارەتی داراییە 800 ملوێن دیناری ئەوێ، بەهۆی قەیرانەوە ساڵێکە پێمان دەڵێن نیە و دەستی دەستیمان پێدەکەن، ئەگەر ئەو پارە سەرف بکەن ئێمە ئەو پرۆژەیە بکەین ئەوە چارەسەرێکی ڕیشەییە بۆئەوەی لەمەترسی لافاو پیسبون و هەموشتێک پارێزراوبێت و ئاوێکی بەردەوام بەخەڵک بدەین"\nماوەی ساڵێکە ئەو پرۆژە لەوەزارەتی کشتوکاڵەوە ڕۆشتوە بۆ وەزارەتی دارای بوئەوەی پارەی تەرخانبکرێت بکرێت بەلام وتویانە پارە نیە.\nعەزیز محەمەد جەختیکردەوە ئەوئاوە شیاوە بۆخواردنەوە و وتی "پشکنینی بیرەکان و تەنکیەکان و حەوزەکانیان کردوە شیاوە بۆخواردنەوە لەڕوی ئەوەوە هیچ مەترسیەکی نیە تێکەڵ بەزێراب نەبوە، زێرابەکە نزیکیەتی، بەڵام دڵنیایتان ئەدەینێ بۆئەوەی هاوڵاتیش بزانێت ئێمە ئێستا پشکنینمان لەبەردەست دایە، شیاوە بۆخواردنەوە، ئەو هەنگاوانەمان ناوە، لەم چەندڕۆژەداهەنگاوی تریشمان دەبێت، بەڵام لەڕوانگەی ئێمەوە ئەوە چارەسەرە ئەو دەرخستە تازەیەمان بۆبخەنە بواری جێبەجێکردنەوە بۆئەوەی بەیەکجاری شوێنی پرۆژەکە بگۆڕین بۆشوێنێکیتر و سەلامەت ترو تەندروست تربێت"\nڕونیشیکردەوە "لەئێستادا سەرچاوەی ئاوی خواردنەوەی دانیشتوانی باوەنور، ئەو پرۆژەیە کەلەسەر سیروان ئاو وەردەگیرێت و دواتر ئەدرێت بەهەردو تەنکیەکەی باوەنور، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا خەڵکێک هەیە ڕەنگە له ودۆڵ و شیوانە ئاویان ڕاکێشابێت بۆخۆیان و ئاویتریان هەبێت بەڵام ئاوی سەرەکی هەرئەوەیە".\nلەبەرامبەر دا سەیوان محمود وتی "ئەگەر ئاوەکە شیاوی خواردنەوە بێت، بۆچی هاوڵاتیان رو لەکانیاوەکان دەکەن بۆ هێنانی ئاو؟"\nناحیەی باوەنور دەکەوێتە سەر ڕێگای سەرەکی کەلار سلێمانی، لە نێوان هەردو قەزای کەلار و دەربەندیخان، هەمو ساڵێک روبەروی کێشەی نەبونی ئاو دەبێتەوە. ڕوباری سیروان بەتەنیشت ئەم ناحیەیەدا تێپەڕ دەبێت.


داوای ئازادی بۆ فه‌رهاد پیرباڵ ده‌كرێت\nبه‌شێك له چالاكوان و هاورێ و خوێندكاره‌كانی نوسەر و مامۆستای زانکۆ فه‌رهاد پیرباڵ له‌رێگه‌ی یاداشتنامه‌یه‌كه‌وه داوای ئازادكردنی پیرباڵ ده‌كه‌ن و بانگه‌شه‌ی ئه‌وه ده‌كه‌ن ناوبراو له زیندانی تاكه‌كه‌سیدا به‌ند كراوه.\nبه‌رزان عه‌لی حه‌مه نوسه‌ر و رۆژنامه‌نووس له هه‌ژماری تایبه‌تی خۆی له تۆری كۆمه‌ڵایه‌تی فه‌یسبووك رایگه‌یاندووه:" ئەوەی لە زیندان لەگەڵ فەرھاد پیرباڵ دەکرێت، نەچارەسەری دەرونییە و نە پاراستنیەتی، بەڵکو (تا ئەو شوێنەی کە زانیومە) ئەو پیاوە بە بێ ھیچ ھاوکارییەکی پزیشکی، فڕێدراوەتە ژووری ئینفرادییەوە و تا ئێستا نە وەک نەخۆشێک پزیشکی بینیوە و نە وەک تاوانبارێکیش محامی بینیوە!"\nبڵاوكردنه‌وه‌ی ئه‌م وته‌یه‌ش كاردانه‌وه‌یه‌كی زۆری به‌دوای خۆیدا هێنا و به‌جۆرێك هاوڕێ و هاوكارانی له تۆری كۆمه‌ڵایه‌تی فه‌یسبووك هاشتاگی ئازادی بۆ فه‌رهاد پیرباڵیان دروستكردووه و داواش له لیژنه‌ی مافی مرۆڤ ده‌كه‌ن به هانای ئه‌و نوسه‌ره‌وه بچێت.\nله به‌یاننامه‌یه‌كیشدا دۆستان و هاورێیانی رایانگه‌یاندووه:" ئێمه وه‌ك رۆژنامه‌وانان و نووسه‌رانی كورد له كوردستان و دیاسپۆرا، جگه له‌وه‌ی رای گشتیی ناوخۆی كوردستان و ده‌ره‌وه و وه‌زاره‌ته‌كانی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا و فه‌ڕه‌نسا و كۆمسیۆنی باڵای مافه‌كانی مرۆڤی نه‌ته‌وه یه‌كگرتووه‌كان و رێكخراوه مرۆڤدۆسته جیهانییه‌كان له دۆخی دكتۆر فه‌رهاد پیرباڵ ئاگاد ده‌كه‌ینه‌وه، داوا له ده‌سه‌ڵاتی دادوه‌ری هه‌رێمی كوردستان ده‌كه‌ین كه به ئه‌ركی خۆی هه‌ڵبستێت و به زووترین كات دكتۆر فه‌رهاد پیرباڵ ئازاد بكات."\nله هه‌مان كاتیشدا حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان و به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی پۆلیسی هه‌ولێر و وه‌زاره‌تی ناوخۆی حكومه‌تی هه‌رێم و ئاسایش و ده‌سه‌ڵاتدارانی پارتی له هه‌ولێر به به‌رپرس له ژیان و سه‌لامه‌تیی دكتۆر فه‌رهاد ده‌زانن.\nرۆژی ١١ی ئاداری رابردوو، دكتۆر فه‌رهاد پیرباڵ، نووسه‌ر و مامۆستای زانكۆ، به تۆمه‌تی ناوزڕاندنی دام و ده‌زگای حكومی و به ماده‌ی ٢٢٦ی یاسای سزادانی عێراقی له‌لایه‌ن پۆلیسی هه‌ولێره‌وه ده‌ستگیر كرا.\nوێنه‌ی ئه‌و نامه‌یه‌ی له تۆڕه‌كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان بڵاوكراوه‌ته‌و و تێیدا فه‌رهاد پیرباڵ داوای بینینی 15 خوله‌كی له‌گه‌ڵ بنه‌ماڵه‌كه‌ی ده‌كات.


ڕاگەیەندراوێک لە ئەنجوومەنی ئاسایشی هەرێمی کوردستانەوەله باره‌ی ئۆپه‌راسیۆنی هاوبه‌شی حه‌ویجه\nدوای ئەوەی زانیاریی تەواو هەبوو کە ژمارەیەکی زۆر دیل و گیراو لە زیندانێکی تیرۆریستانی داعشدا لە نزیک حەوێجە گلدراون، کاتژمێر ٢ی بەرەبەیانی ئەمرۆ بە پاڵپشتی هێزی هاوپەیمانان، هێزێکی دژە تیرۆری سەربە ئەنجومەنی ئاسایش لە ئۆپەراسیۆنێکی تایبەتدا گەیشتنە ناو قوڵایی سنووری ژێر دەسەڵاتی تیرۆریستان و توانیان دەست بە سەر زیندانی سەرەکیی داعشدا بگرن کە دەکەوێتە حەوت کیلۆمەتریی باکوری حەوێجە.\nئۆپەراسیۆنەکە سەرکەوتووانە ئامانجەکەی پێکا و خۆشبەختانە توانرا ٦٩ هاوولاتیی زیندانیکراو ئازاد بکرێن، بەڵام دوای لێکۆڵێنەوەی سەرەتایی دەرکەوت کە هیچ کوردێک لە ناو زیندانیە ئازادکراوەکاندا نیە.\nلەم کردەوەدا زیاتر لە ٢٠ چەکداری داعش کوژران و ٦ تیرۆریست بە دیل گیران ، بە داخەوە سەربازێکی هاوپەیمانان کە ئەرکی پاڵپشتیی هێزەکانمانی لە ئەستۆ بوو گیانی لە دەست دا و سێ پیشمەرگەی هێزی دژە تیرۆر زامدار بوون. کاتژمێر ٤ ی بەرەبەیان ئۆپەراسیۆنەکە کۆتایی پێهات و هێزەکانمان گەڕانەوە و هاولاتیە ئازادکراوەکان بۆ پشکنینی پزشکی و رێکاری پێویست ڕادەستی لایەنی پەیوەندیدار کران.\nبە ناوی ئەنجوومەنی ئاسایشی هەرێمەوە سەرەخۆشی لە حکومەت و گەلی ئەمەریکا و خانەوادەی بەرێزی ئەو سەربازە ئازا ئەمریکییە دەکەین کە لەم ئۆپەراسیۆنەدا گیانی بەخت کرد لە هەمانکاتدا دەستخۆشانە لە ئازایەتی هێزەکانی دژەتیرۆر دەکەین .


فۆڕمی تۆمارکردنی بابەت | 750 خێزانی داعش لە عەین عیسا هەڵاتن\nفڕۆکەکانی تورکیا کەمپی عەین عیسایان بۆردوومان کردووە و هەوڵ دەدەن رێگای نێوان شارەکان ببڕدرێت، بەڵام تاکوو ئێستا نەگەیشتووەتە ئەو ئاستە بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەر هۆشداریی دەدات، دۆخەکە مەترسیدارە و نزیکە لە کۆنترۆڵ دەربچێت. بەپێی دوایین ئامار و داتاکان هەتا ئێستا 130 هەزار هاووڵاتی لە ناوچە جیاجیاکانی باکووری سووریا بەهۆی بۆردوومانەکانی تورکیا ئاوارە بوون، 150 هاووڵاتیی سڤیل و #شەڕڤان#یش لەو شەڕەدا شەهیدبوون. هاوکات بەشێکی زۆر لە ئاوارەکان لە ڕەوشێکی خراپدان و لەڕووی ئیمکانات و بەتایبەتی ئاوی خواردنەوەیان پێ ناگات.


مسته‌فا كه‌مال ئه‌تاتورك – History Of Kurdistan\nHome / ناوداران / مسته‌فا كه‌مال ئه‌تاتورك\nزريان احمد 2017-05-14\tناوداران لێدوان نووسین ناچالاککراوە لە مسته‌فا كه‌مال ئه‌تاتورك 3,779 Views\nمسته‌فا كه‌مال ئه‌تاتورك، دامه‌زرێنه‌ری توركیا هاوچه‌رخ و پاڵه‌وانی نه‌ته‌وه‌یی له چاوی موریده‌كانی و دوژمنی ئیسلام و روخێنه‌ری خه‌لافه‌ت له چاوی نه‌یاره‌كانی، ئه‌تاتورك توانی له ماوه‌ی چه‌ند ساڵێكی كه‌مدا وه‌ك فه‌رمانده‌یه‌كی سه‌ربازیی و پاشان وه‌ك سه‌ركرده‌یه‌كی سیاسی ده‌ربكه‌وێت و خه‌لافه‌تی عوسمانی هه‌ڵبوه‌شێنێته‌وه و له جێگه‌یدا توركیای هاوچه‌رخ دابمه‌زرێنێت كه وه‌ك خۆی ویستی ده‌وڵه‌تێكی سكۆلاریزمی هاوشێوه‌ی وڵاتانی خۆرئاوا له‌ڕووی یاساكانه‌وه دروستبكات.\nمسته‌فا عه‌لی ره‌زا له ساڵی 1881 له شاری ساڵۆنیكی یۆنانی كه له‌و ده‌مه‌دا سه‌ر به ده‌وڵه‌تی عوسمانی بوو له‌دایكبووه و باوكی فه‌رمانبه‌رێكی ئاسایی بووه.\nئه‌تاتورك له سه‌ره‌تاوه چووه‌ته حوجره ئاینییه‌كان بۆخوێندن و پاشان چووه‌ته خوێندنگه‌یه‌كی هاوچه‌رخ و دواتر له ساڵی 1893 كه هیشتا منداڵ بووه، چووه‌ته خوێندنگه‌ی باڵای سه‌ربازی و له‌به‌ر زیره‌كی و وریایی له‌لایه‌ن یه‌كێك له مامۆستاكانییه‌وه نازناوی كه‌مالی لێنراوه و به مسته‌فا كه‌مال بانگكراوه.\nله ساڵی 1905 خوێندنی سه‌ربازیی ته‌واوكردووه و پله‌ی نه‌قیبی وه‌رگرتووه، له‌گه‌ڵ سوپای عوسمانی به‌شداریی له شه‌ڕه‌كانی ئه‌لبانیا و ته‌رابلوسدا كه‌ر به‌ر له به‌شداریی ده‌وڵه‌تی عوسمانی له یه‌كه‌مین جه‌نگی جیهانی كه دواتر تێیدا ئه‌ستێره‌ی كه‌مال ئه‌تاتوركی وه‌ك ئه‌فسه‌ر و فه‌رمانده‌یه‌كی سه‌ربازی باڵا دره‌وشاوه‌ته‌وه و له ساڵی 1916 بۆ پله‌ی جه‌نه‌راڵ به‌رزكراوه‌ته‌وه كه له‌و ده‌مه‌دا ته‌نیا ته‌مه‌نی 35 ساڵان بووه.\nبه‌ر له‌و رووداوانه و به‌چه‌ند ساڵێك و هه‌ر له گه‌ڵ ته‌واوكردنی خوێندنگه‌ی سه‌ربازی، مسته‌فا كه‌مال له‌كاتی به‌جێگه‌یاندنی خزمه‌ت له دیمه‌شق، شانه‌یه‌كی نهێنی دروستكردووه و له دژی لایه‌نگرانی (خۆسه‌پێنی سوڵتانی عوسمانی) ناوی نیشتمان و ئازادی لێناوه، هه‌رچه‌نده ئه‌و شانه‌یه چالاكییه‌كی سیاسی وه‌ك كۆمه‌ڵه‌ی ئیتحاد و ته‌ره‌قی نه‌بوو، به‌ڵام هه‌روو رێكخراوه‌كه یه‌ك مه‌به‌ست و خواستییان هه‌بووه، ته‌نانه‌ت وتراوه له‌پاش ئاشكرابوونی رێكخراوه‌كه‌ی لای ده‌سه‌ڵاتداران، مسته‌فا كه‌مال په‌یوه‌ندی به كۆمه‌ڵه‌ی ئیتحاد و ته‌ره‌قیه‌وه كردووه.\nبه‌چاوپۆشین له پاشخانی سیاسی ئه‌و ئه‌فسه‌ره هه‌ڵكه‌وتووه، مسته‌فا كه‌مال له‌پاش سه‌ركه‌وتنی هێزه‌كه‌ی له فه‌له‌ستین و حه‌له‌ب و ئه‌نتاكیا له‌كاتی جه‌نگدا، له ئه‌سته‌نبوڵ ناوی ده‌ركرد، به‌ڵام له‌پاش ته‌واوبوونی یه‌كه‌مین جه‌نگی جیهانی وێڕای شكستخواردنی وڵاته‌كه‌ی له‌و جه‌نگه و داگیركردنی به‌شێكی زۆر له خاكه‌كانی ژێر ده‌سه‌ڵاتی له‌لایه‌ن سوپاكانی هاوپه‌مانان، گرنگی جه‌نه‌راڵ مسته‌فا كه‌مال زیادی كرد و وه‌ك پاڵه‌وانێك كه ژیانی بۆ رزگاریی نه‌ته‌وه‌یی ته‌رخان كردووه له هه‌موو ده‌وڵه‌تی عوسمانیدا كه تا ئه‌و ده‌مه‌ش سۆزی زۆربه‌ی مسوڵمانی به‌لای خۆیدا راكێشابوو، بڵابووه‌وه.\nمسته‌فا كه‌مال سه‌ركردایه‌تی «جه‌نگی سه‌ربه‌خۆیی كرد بۆ رزگاركردنی ئه‌نادۆڵی داگیركراو» كاریزمایی ئه‌و پیاوه‌ش كاتێك ده‌ركه‌وت كه فه‌رمانه‌كانی سوڵتانی عوسمانی ره‌تكرده‌وه تا واز له ئه‌ركه‌كه‌ی بهێنێت و بگه‌ڕێته‌وه بۆ ئیسته‌نبوڵ كه له‌لایه‌ن به‌ریتانییه‌كانه‌وه داگیركرابوو، بۆیه ده‌ستی له سوپا كێشایه‌وه و له ساڵی 1919 هێزی رزگاریخوازیی دروستكرد كه له دژی یۆنانییه‌كان و به‌ریتانییه‌كان و فه‌رنساییه‌كان و ئیتاڵییه‌كان له‌ژێر سه‌ركرداتی ئه‌ودا شه‌ڕی كرد كه ئه‌وه‌بوو له كۆتایی هاوینی ساڵی 1922 توانی ته‌واوی هێزه داگیركره‌كان له توركیا ده‌ربپه‌ڕێنێت.\nئه‌و سه‌ركه‌وتنانه بووه مایه‌ی ئه‌وه‌ی ناوی جه‌نه‌راڵ مسته‌فا كه‌مال له‌نێو هه‌موو جیهانی ئیسلامیدا وه‌ك پاڵه‌وان بڵاوببێته‌وه، به تایبه‌تیش كه پشتی به سونبوله ئاینییه‌كان و زانایانی ئاینی به‌ستبوو تا خه‌ڵك بۆ شه‌ڕكردن له ریزی هێزه‌كانی كۆبكاته‌وه، ئه‌وه‌ش وایكرد له‌لایه‌ن وڵاتانی ئیسلامییه‌وه بروسكه‌ی پیرۆزبایی بۆ ره‌وانه بكرێت و میدیاكانی خۆرئاواش بایه‌خی زیاتری پێبده‌ن و بووه مایه‌ی ئه‌وه‌ی هێنده‌ی تر كاریگه‌ریی و ناوبانگی زیادبكات.\nله‌كاتی شه‌ڕه‌كانی رزگاریی و له به‌هاری ساڵی 1920، مسته‌فا كه‌مال ئه‌نجومه‌نی نیشتیمانی مه‌زنی له ئه‌نقه‌ره دامه‌زراند كه له نوێنه‌رانی هێزه به‌شداربووه‌كانی جه‌نگی رزگاریخوازیی پێكهاتبوون، دواتر ئه‌و ئه‌نجومه‌نه بووه حكومه‌ت و ده‌سه‌ڵاته‌كانی هاوتای ده‌سه‌ڵاتی خه‌لیفه‌ی عوسمانی له ئیسته‌نبوڵ بووه‌وه، له ساڵی 1921 ئه‌نجومه‌نه‌كه یاسای بنه‌ڕه‌تی ده‌ركرد و دواتر له هاوینی ساڵی 1922 راگه‌یاندنی سه‌ركه‌وتن و رزگاركردنی خاكی توركیای بڵاوكرده‌وه كه تێیدا مسته‌فا كه‌مال هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌كانی سوڵتانی راگه‌یاند. دنیدا\nله ته‌مموزی ساڵی 1923 حكومه‌ته‌كه‌ی مسته‌فا كه‌مال، رێككه‌وتننامه‌ی لۆزانی ئیمزاكرد كه تێیدا له‌سه‌ر ئاستی نێوده‌وڵه‌تی داننرا به سه‌ركردایه‌تیكرنی بۆ توركیا، له 29ی تشرینی یه‌كه‌می هه‌مان ساڵدا له‌دایكبوونی كۆماری توركیا و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی خه‌لافه‌تراگه‌یه‌ندرا، مسته‌فا كه‌مال وه‌ك سه‌رۆك ده‌ستنیشان كرا و ئه‌نقه‌ره‌شی وه‌ك پایته‌ختی ده‌وڵه‌تی نوێ له بری ئیستنه‌بوڵ دانرا و دواتر زنجیره‌یه‌ك رێوشوێن گیرانه‌به‌ر كه چه‌ند ساڵێكیان خایه‌ند و بونه مایه‌ی گۆڕینی ته‌واوه‌تی سیمای توركیا.\nمسته‌فا كه‌مال گرتنه‌به‌ری رێوشوێنه‌كانی له گۆڕینی رواڵه‌ت و شێوه‌ی خه‌ڵكه‌وه ده‌ستپێكرد، له‌سه‌ركردنی ته‌ربوش و مێزه‌ر و عه‌مامه‌ی قه‌ده‌غه‌كرد، بانگه‌شه‌ی بۆ جلوبه‌رگی خۆرئاوایی كرد، خوێندنگه ئانییه‌كانی داخست، دادگا شه‌رعییه‌كانی هه‌ڵوه‌شانده‌وه، ته‌كیه و مه‌زارگه‌كانی لابرد، نازناوه مه‌زهه‌بی و ئانییه‌كانی هه‌ڵوه‌شانده‌وه، پشتی به ساڵنامه‌ی نێوده‌وڵه‌تی به‌ست، به پشتبه‌ستن به ده‌ستوری سویسرا یاساكانی نوسییه‌وه، له ساڵی 1928 به‌كارهێنانی پیتی عه‌ره‌بی له نوسیندا هه‌ڵوه‌شانده‌وه و فه‌رمانی به به‌كارهێنانی پیتی لاتینی كرد، ئه‌وه‌ش هه‌وڵێك بوو بۆ پچڕاندنی په‌یوه‌ندی توركیا به خۆرهه‌ڵات و جیهانی ئیسلامی.\nتوركیای مسته‌فا كه‌مال\nتوركیا له ماوه‌ی 15 ساڵدا به ته‌واوه‌تی چووه ژێر حوكمڕانی مسته‌فا كه‌ماله‌وه، توركه‌كان به دامه‌زرێنه‌ری ده‌وڵه‌تێكی به‌هێزی هاوچه‌رخ ناوی ده‌به‌ن، به‌ڵام نه‌یاره‌كانی باس له‌وه ده‌كه‌ن كه نه‌ك هه‌ر ته‌نیا دوایین ده‌وڵه‌تی خه‌لافه‌تی ئیسلامی روخاندووه، بگره دژایه‌تی ئایین و دینداریی كردووه له‌ڕێی سیستمی سكۆلاریزمه‌وه كه بۆ توركیای داڕشت و پێشكه‌وتن و په‌ره‌سه‌ندنی وڵاتی وابه‌سته‌ی وازهێنان له ناسنامه‌ی ئیسلامی كرد، بۆیه ده‌ڵێن سكۆلاریزمی كه‌مالی نه‌ك هه‌ر ته‌نیا ئاینی له ده‌وڵه‌ت جیاكرده‌وه، بگره ده‌ستی گرت به‌سه‌ر رێوڕه‌سمه ئانییه‌كان و هه‌موو دیارده‌یه‌كی دینداریی قه‌ده‌غه‌كرد له‌ڕێی ئه‌و یاسایانه‌ی كه له‌لایه‌ن دامه‌زاوه‌كانی ده‌وڵه‌ت و سوپاوه ده‌پارێزران.\nمسته‌فا كه‌مال دوای نه‌خۆشكه‌وتنی له مانگی نۆڤه‌مبه‌ری ساڵی 1938 كۆچی دوایی كرد، دوای مردنیشی به پێنج ساڵ، په‌رله‌مانی توركیا نازناوی ئه‌تاتوركیان پێبه‌خشی كه (باوكی توركه‌كان) ده‌گه‌یه‌نێت، ئه‌وه‌ش وه‌ك شانازیی و راگرتنی ناوی به زیندوویی، تا ئه‌مڕۆش ئه‌و بنه‌مایانه‌ی كه ئه‌تاتورك دایناون حوكمی توركیا ده‌كه‌ن، به‌ڵام بنه‌ماكان له‌نێوخۆدا به‌شێوه‌ی ئاشكرا و شاردراوه جێگه‌ی مشتومڕن كه زیان به دینداریی ده‌گه‌یه‌نن كه به «ناوه‌رۆكی روحی كۆمه‌ڵگه» داده‌نرێت، هه‌روه‌ها ئه‌و بنه‌مایانه بۆ زیاتر له جارێك رووبه‌ڕووی پێشێلكردن بونه‌وه، له‌ئێستاشدا له‌گه‌ڵ بڵابوونه‌وه‌ی ره‌وتی ئیسلامی له توركیا رووبه‌ڕووی گه‌له‌پرسیارێكی زۆر بونه‌ته‌وه.\nدوای شه‌ست ساڵ له مردنی و له مانگی تشرینی یه‌كه‌می ساڵی 1998، ده‌سه‌ڵاتدارانی ئه‌منی توركیا 14 كه‌سیان ده‌ستگیركرد كه به ئیسلامی وه‌سفكران و هه‌وڵیان ده‌دا له‌ڕێی په‌لامارێكی خۆكوژییه‌وه گۆڕه‌كه‌ی ئه‌تاتورك له‌كاتی ئاهه‌نگگێڕان به‌بۆنه‌ی دامه‌زراندنی كۆمارییه‌وه بته‌قێننه‌وه، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ئه‌و كه‌سانه له زیندان توندكران، زۆرێك پرسیاری ئه‌وه ده‌كه‌ن ئایا ده‌كرێت پارێزگاریی له میراتی ئه‌تاتورك بكرێت به‌وجۆره‌ی وه‌ها به دڵسۆزانه پارێزگاریی له گۆڕه‌كه‌ی ده‌كرێت.\nدوا رۆژگاره‌كانی ئه‌تاتورك\nمسته‌فا كه‌مال ئه‌تاتورك دوایین ساڵه‌كانی ژیانی له كۆشكی دۆڵما باهچه له شاری ئیسته‌نبوڵ به‌سه‌ربرد كه ده‌كه‌وێته به‌شی ئه‌وروپایی باكووری ته‌نگه‌ی بسفۆر و پێشتر یه‌كێك بوو له باره‌گا گه‌وره و نایابه‌كانی سوڵتانه‌كان.\nئه‌تاتورك به‌رده‌وام حه‌زی له گۆشه‌گیری بوو، بۆیه وه‌زیره متمانه‌پێكراوه‌كانی كاروباری حوكمڕانیان وڵاتیان له‌و ده‌مه‌دا به‌ڕێوه‌ده‌برد، له دوایین رۆژگاره‌كانی ژیانیشیدا زیاتر خۆپارێز و گۆشه‌گیر و داخراو بوو.\nئه‌تاتورك به‌درێژایی ژیانی زیاده‌ڕۆیی له خواردنه‌وه‌ی كهولدا ده‌كرد (حه‌زی له سه‌ما و یاریی پۆكه‌ر و هاوڕێیه‌تی ژنان بوو)، به‌وهۆیه‌شه‌وه دووچاری نه‌خۆشی جگه‌ر بوو، ئه‌وه‌ش وایكرد باری ته‌ندروستی خراپ ببێت، زۆرجاریش خه‌مۆكی و توڕه‌بونێكی زۆر باڵی به‌سه‌ردا ده‌گرت، له دوایین مانگه‌كانی ژیانیشیدا به‌ده‌ست ئازارێكی زۆره‌وه ده‌یناڵاند.\nپزیشكه‌كان له ساڵی 1938دا ئه‌و نه‌خۆشیه‌یان دۆزییه‌وه كه دووچاری ئه‌تاتورك بووه، كاتێكیش رێنماییان كرد، ئه‌تاتورك بایه‌خی به‌ڕێنماییه‌كان نه‌دا و پشتتگوێی خستن، بۆیه له مانگی ئاداردا دووچاری هه‌وكردنی سی بوو، له‌گه‌ڵ هاتنه‌به‌ری مانگی حوزه‌یراندا به قورسی ده‌یتوانی خۆی به‌پێوه رابگرێت، دوای چه‌ند مانگێك له پشودان له‌سه‌ر یه‌خته تایبه‌ته‌كه‌ی، له‌كاتی گه‌ڕانه‌وه‌یدا نه‌یتوانی به‌سه‌ر پلیكانه‌كانی كۆشكه‌كه‌ی له ئیسته‌نبوڵ سه‌ربكه‌وێت.\nله‌و باره‌دا پێشوازیی له‌كه‌س نه‌ده‌كرد و دواتر له مانگی ئه‌یلولدا نوقمی بێ هۆشی بوو، له رۆژی 9ی تشرینی دووه‌مدا جارێكی تر دووچاری ئه‌و حاڵه‌ته بووه‌وه، بۆیه له رۆژی دواییدا له ته‌مه‌نی 57 ساڵی و له كاتژمێر نۆ و پێنج خوله‌كی سه‌رله‌به‌یانی كۆچی دوایی كرد، له‌و ده‌مه‌وه تاوه‌كو ئه‌مڕۆ كاتژمێری ژووره‌كه‌ی هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌و كاته راگیراوه.\nبه‌هۆی مردنی ئه‌تاتوركه‌وه كه‌شێكی خه‌مباری باڵی به‌سه‌ر توركیادا گرت و ته‌رمه‌كه‌ی له‌نێو شه‌قامه‌كانی ئیسته‌نبوڵه‌وه به‌ره‌و شاری ئه‌نقه‌ره به‌ڕێكرا، له‌پاش به‌خاكسپاردنیشی، مه‌زارگه‌یه‌كی گه‌وره‌ی بۆ دروستكرا، له‌ئێستاشدا مه‌زارگه‌كه كراوه‌ته مۆزه‌خانه بۆ یادكردنه‌وه‌ی.\nله ساڵی 1944 ده‌ست به‌دروستكردنی مه‌زارگه‌كه كرا و له ساڵی 1953 ته‌واوبوو، ساڵانه كه‌سانێكی زۆر سه‌ردانی ده‌كه‌ن و وێنه‌كانیشی له‌نێو ماڵ و نوسینگه‌كاندا هه‌ڵده‌واسرێن و له گۆڕه‌پانی شاره‌كانیشدا په‌یكه‌ره‌كانی دانراون، وێڕای بوونی وێنه‌كه‌ی له‌سه‌ر دراوه كاغه‌زه‌كان و پولی پۆسته‌كان، تائێستاش یادی مسته‌فا كه‌مال ئه‌تاتورك زۆر له‌وه به‌دووره به‌ره‌و له‌ناوچوون بڕوات و له‌ناوبچێت.\nPrevious شه‌نگال مێژوویەکی كاره‌ساتبار \nNext پەیوەندی مرۆڤ و میژوو


سەرۆکی ئەمەریکا دانۆڵد ترامپ پشتیوانی خۆی لە پڕۆژە یاسای نوێی کۆچبەران ڕاگەیاند کە ئامانجی پڕۆژە یاساکە کەمکردنەوەی کۆچی یاساییە بۆ ئەمەریکا لەڕێی پێشنیارکردنی سیستمێکی نوێوە کە لە بەرژەوەندی ئەو کۆچبەرانەدایە کە توانا و بەهرەیەکیان هەیە و دەتوانن یارمەتی وڵاتەکە بدەن لەڕوویی داراییەوە.\nسەرۆک ترامپ لە لێدوانێکیدا لە کۆشکی سپی لەگەڵ سیناتۆری کۆمارییەکان تۆم کۆتن و دەیڤد پێردو کە پێشنیاری پڕۆژە یاساکەیان کردبوو وتی " پڕۆژە یاساکە دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی ڕێژەی هەژاریی و بەرزکردنەوەی کرێکان و هەروەها بلیۆنان دۆلاری پارەی باجدەران بەدەست دەخات."\nسەرۆک ترامپ وتی " پڕۆژە یاساکە شێوەی پێدانی کارتی مۆڵەتی مانەوە بە هاوڵاتیانی دەرەوە دەگۆڕێت، لەمێژە ئەمەریکا کارتی مۆڵەتی مانەوە دەدات بەو کۆچبەرانەی کە توانا و بەهرەیان نیە و هیچ سودێکیان نیە بۆ دارایی وڵاتەکە، ئەم سیاسەتەش فشارێکی زۆری خستۆتە سەر کرێکاران و باجدەرانی ئەمەریکی."\nوتیشی " ئەم سیاسەتی پێدانی کارتی مۆڵەتی مانەوەیە دەگۆڕێت و لەجێگەی ئەوە کارتەکە دەدرێت بەو کۆچبەرانەی کە توانایان هەیە و دەتوانن بەزمانی ئینگلیزی قسە بکەن و لەڕوویی داراییەوە دەتوانن پشت بەخۆیان ببەستن و یارمەتی خێزانەکانیان بدەن، هەروەها لەڕوویی داراییەوە یارمەتی وڵاتەکە بدەن."\nسەرۆک ترامپ بەردەوام بوو لە وتەکانی سەبارەت بە پڕۆژە یاسا نوێیەکە و وتی " پڕۆژە یاساکە پشت لە کۆچبەرە بەتواناکان ناکات لە یارمەتییە کۆمەڵایەتییەکاندا و کار لەسەر پاراستنی هاوڵاتیانی ئەمەریکی دەکات."\nلەلای خۆشییەوە پێردو وتی " ئەم سیستمەی ئێستای کۆچبەران باش نیە، پێویستمان بە سیستمێکی ترە، پێویستە ئەم سیستمی کۆچبەرانە چاک بکەینەوە. " هەروەها باسی لەوەش کرد کە ئەم پڕۆژە یاسایە لەسەر ئەو یاسایانە سەرچاوەی گرتووە کە زۆر بەباشی کار دەکەن لەو وڵاتانەدا کە ڕێژەی کۆچبەرانی زۆرە.\nدەزگاکانی ڕاگەیاندنی ئەمەریکی ڕایانگەیاند پڕۆژە یاساکە لە مانگی دوودا لەلایەن هەردوو سیناتۆری کۆماری کۆتن و پێردووەوە پێشنیارکراوە بۆ کەمکردنەوەی ژمارەی کۆچبەرە یاساییەکان بەشێوەیەک کە لەماوەی دە ساڵدا لە سەدا پەنجای کۆچبەرە یاساییەکان کەم دەبێتەوە.


له‌لایه‌ن: ئاڵەكۆك - به‌روار: 2021-04-11-15:46:00 - کۆدی بابەت: 4394\nتەفسیری سورەتی التوبة بۆ كوردی لەسەر دەستی هەژار موكریانی\n(دەربڕینی بێزارییە لە خودا و پێغەمبەریەوە، لەو شەریک دانەرانە وا ئێوە بوونە ھاوپەیمانیان.)\n(٢) ھەتا چوار مانگ ڕێتان ھەیە لەم زەمینەدا بگەڕێن؛ دەبێ ئەوەندەش بزانن کە ناتوانن خۆتان لە خودا ڕزگار کەن. خوا ھەموو دوژمنانی دین ڕیسوا دەکا.\n(٣) خودا و پێغەمبەری خودا لە ڕۆژی حەجی مەزندا، بە مەردم ڕادەگەیەنن کە خودا و پێغەمبەری خوا لە بتپەرستان بێزارن. ئەگەر پەشیمان ببنەوە، قازانجتانە؛ ئەگەریش قبووڵی نەکەن، لێتان ڕوون بێ کە لە دەس خودا دەرناچن. مژدەش بدە بەوانەی خودانەناسن، بەشیان ئازاری بەژانە.\n(٤) غەیرەز بتپەرستانێ کە پەیمانوو دەگەڵ بەستوون و لە سەر پەیمانەکەیان لانەکەوتوون و دژی ئێوە یاریدەی کەسیان نەداوە، ھەتا ماوەی پەیمانەکە بەسەر دەچێ، ئێوە پەیمانتان مەشکێنن. خوا پارێزگاری خۆش دەوێن.\n(٥) ھەرکە مانگەحەرامەکان بڕانەوە، ئەو بتپەرستانەو لە کوێ وەدەس کەوێ، لە گرتن و بەند کردن و کوشتنیان دەس مەپارێزن و بۆسەیان بۆ بنێنەوە. ئەگەر پەژیوان بوونەوە و بوونە نوێژکەر و زەکات دەر، ئەوسا دەستیان لێ ھەڵگرن. خودا لە گونا خۆش دەبێ و دلۆڤانە.\n(٦) ھەرگا یەکێک لەو کەسانەی بتپەرستن خۆی خستە بەر داڵدەی تۆوە، پەنای بدە؛ با گوتەی خودا ببیسێ. ئەوسا کە بینێرە شوێنێ کە نەترسێ؛ چونکە ئەوانە نەزانن.\n(٧) کوا ئەوانەی بتپەرستن، ئەو پەیمانەی بە خوا و پێغەمبەری دەدەن بە جێی دێنن؟ ھەر ئەوانە ھێشتا لە سەر پەیمان ماون، کە پێکەوە لە پەنا «مسجدالحرام» پەیمانوو بەست؛ تا لە سەر پەیمانەکەمان، ئێوە پەیمان شکێن مەبن. خوا پارێزگاری خۆش دەوێن.\n(٨) چۆن پەیمانێک! ئەوان ھەر کاتێ بزانن پێو دەوێرن، بە بێ ئەوەی گوێ بدەنە سوێندخۆری یان خزمایەتی، بە گژوودا دێن؟ ھەر بە دەم دڵخۆشتان دەکەن، بەڵام نیازی خراپیان لە دڵدایە؛ زۆربەیان تووش و بەدفەڕن.\n(٩) نیشانەکانی خودایان بە نرخێکی ھندک فرۆت؛ ئەوسا ڕێگەی خودایان بەست. ئاکاری زۆر خراپ دەکەن.\n(١٠) لەمەڕ ھیچ خاوەن باوەڕێک، ھاوپەیمانی و خزمایەتی ڕەچاو ناکەن؛ ئەمانە ھەر دەستدرێژی پیشەیانە.\n(١١) سا ئەگەر لە بتپەرستی وازیان ھێنا و نوێژیان کرد و زەکاتیان دا، ئیتر برای دینی ئێوەن. ئێمە ئەم نیشانانەمان بۆ خەڵکێ ڕوون دەکەینەوە کە زانا بن.\n(١٢) ئەگەر لە دوای پەیمان بەستن سوێندەکەیان ھەڵوەشاند و تەوسیان دەدینەکەتان گرت، ئێوە لەیەل گەورەکانی خوانەناسان بە شەڕ وەرن؛ ئەوانن کە بێ پەیمانن، بەشکوو دەستوو لێ ھەڵگرن.\n(١٣) ئاخۆ ئێوە بە گژ ئەوانەدا ناچن کە لە سوێند پاشگەز بوونەوە و نیازیان وابوو پێغەمبەر لە ناو خۆ دەرکەن؛ دەس پێشکەریش [لە شەڕێدا] ئەوان کردیان؟ بۆ ئێوە لەوان دەترسن، ئەگەر باوەڕوو ھێناوە؟ بۆ لێ ترسان، خودا لەوان ھێژاترە.\n(١٤) ئێوە دەگژیان ڕابچن؛ خودا ھەر بە دەستی ئێوە ئەوان تووشی ئازار دەکا و ژێریان دەخاو سەروو دەخا بە سەریاندا و کارێک دەکا کوڵی دڵی باوەڕداران دابمرکێ.\n(١٥) ڕکی دڵیان دادەماڵێ و خودا حەز کا، ھەر کەسێکی لە گوناھان دەس ھەڵگرێ، لێی وەردەگرێ. خودا زانای لەکارزانە.\n(١٦) پێتان وایە کەس خۆتان تێ ناگەیەنێ و خواش لەوانەی لە ئێوە چوونە خەزایە و غەیرەز خودا و پێغەمبەر و باوەڕداران ھیچ کەسێ ڕازداریان نەبووە، بێ ئاگایە؟ خودا لە ھەر کارێ دەیکەن ئاگادارە.\n(١٧) نوێژگەی خودا ئاوا کردن بۆ بتپەرستان نەشیاوە. خۆیان ئێژن: خوا ناناسین؛ ھەرچی دەیکەن بە فیڕۆ دەچێ و ھەتا سەر لە دۆژەە دەبن.\n(١٨) ھەر ئەوانە بۆیان ھەیە نوێژگەی خودا ئاوا بکەن، کە باوەڕیان بە خوا و ڕۆژی سەڵا ھەیە و نوێژ درووست و زەکات دەرن و - لە خوا نەبێ - ترسیان لە ھیچ کەسێ نییە. لەوانەیە ئەمانە ڕێ زانەکان بن.\n(١٩) ئاو لە حەجاج بە شینەوە و سەرپەرشتی ماڵی کابە، پێتان وایە دەگەڵ کاری ئەو کەسانەی بۆ خودا چوونە خەزایە و بڕوایان ھەیە بە خودا و ڕۆژی سەڵا، وەکوو یەکە؟ لجەم خودا وەکوو یەک نین. خوا گرۆی ناھەقیکاران ناخاتە سەر ڕاستەڕێگە.\n(٢٠) ئەوی بڕوایان ھێناوە و تووشی ئاوارەیی بوون و بۆ خودا چوونە خەزایە و دەستیان لە ماڵ و گیانی خۆ ھەڵگرتووە، لای خودا زۆر لە پێشترن و بە ئاواتی خۆیان دەگەن.\n(٢١) پەروەرێنیان مژدەی بەزە و ڕەزای [خۆی و] باغاتی وایان پێدەدا کە دەوێدا خۆشی پایەداریان دەبێ.\n(٢٢) ھەتا سەر ھەر لەوێ دەبن. خودا پاداشی زۆر گەورەی لە لا ھەیە.\n(٢٣) ئەی گرۆی خاوەن باوەڕان! ئەگەر باب و برای ئێوە لایان وابوو ناباوەڕی لە باوەڕھێنان باشترە، ئێوە تخونیان مەکەون و خۆشتان نەوێن؛ ھەر کەس لەنگۆ خۆشی بوێن، دیارە ناھەقیکارە.\n(٢٤) بێژە: ئەگەر باب و کوڕ و برا و ژن و خزمەکانوو ئەو ماڵەی پەیداو کردووە و کەل و پەلی بازرگانی - کە دەترسن لە برەو کەوێ - و خانووبەرەی ڕند و دڵخۆشکەرەی خۆتان، پێ لە خودا و پێغەمبەر و خەزا کردن لە ڕێی خوادا گرینگترە؛ چاوەنۆڕبن تا فەرمان لە خوداوە دێ. ئەوانەی لە ڕێ لادەرن، خودا شارەزایان ناکا.\n(٢٥) خودا لەگەلێک شوێناندا دەھاناو ھات؛ ڕۆژی حونەینیش ھەروەھا؛ کە ھەرچەندە بە زۆری خۆتان دەنازین، کە چی ھیچ بەھرەی بۆ نەدان؛ ئەم زەمینە گوشادەتان لێ تەنگ ھەڵات. لە دواییدا ھەموو پاشەکشەتان کرد و بەرەو دووا گەڕانەوە.\n(٢٦) پاشان خودا دڵنیایی بۆ پێغەمبەرەکەی خۆی و بڕواداران بە ڕێ کرد و زۆر پێشمەرگەشی دابەزاند کە نەودەدین. خوانەناسانی سزا دا و سزای خودانەناسەکان ھەر ئەمەیە.\n(٢٧) لە دوای ئەوەش ھەرکێ خودا مەیلی لێ بێ پەژیوانی قبووڵ دەکا و خوا دەبوورێ و دلۆڤانە.\n(٢٨) ئەی گەلی خاوەن باوەڕان! ئەو کەسانەی شەریک بۆ خودا دەناسن ناپاکن، نابێ - پاش ئەمساڵ - لە «مسجدالحرام» خۆ نزیک کەنەوە. ئەگەر لە ئاتاجیش ترسان، خوا بخوازێ لە چاکەی خۆی ھەمووتان بێ نیاز دەکا. خودا زانای لەکارزانە.\n(٢٩) وەل ئەوانەدا بجەنگەن کە بە خودا و ڕۆژی سەڵا بێ باوەڕن و ھەرچی خوا و پێغەمبەری خوا بە ناڕەوایان زانیوە، ئەمان بە ڕەوای دەزانن و نایەنە سەر دینی ڕاستیش، تا ئەو کاتەی بە زەلیلی و بە دەستی خۆ، سەرانەی خۆ بەنگۆ دەدەن.\n(٣٠) جوولەکەکان گوتیان: عوزەیر کوڕی خوایە. فەلەش گوتیان: مەسیح فرزەندی خودایە. ئەو قسانەی دەمی ئەوان ئەیدرکێنێ، وێنەی قسەی خودانەناسانی پێشوون. خوا بیان کوژێ، چۆنین لە حەقێ لادەدرێن؟\n(٣١) لە بری خودا، مەلاکان و ڕەبەنەکانی خۆیان و مەسیحی فرزەندی مەریەمیان کردە خوا؛ فەرمانیشیان پێدرا بوو بێژگە لە خوای تاک وتەنیا نەپەرستن. لە غەیرەز ئەو ھیچ شت بۆ پەرستن ناشێ. خودا بێ عەیبە و بە دوورە لەو شتانەی بە ھاوتای ئەوی دەزانن.\n(٣٢) دەیانەوێ بە فووی دەمیان، تیشکی ڕۆشنیایی خودا وەکوژێنن؛ خوداش خۆی بڕیاری داوە کە ئەم تیشکەی ھەر سەرکەوێ، جا با خودانەناسەکانیش حەز نەکەن.\n(٣٣) خودا بۆ ڕێ نیشاندان و ڕاگەیاندنی دینی ڕاست، پێغەمبەری خۆی ناردووە؛ تا گش دینەکانی دیکە بەرخۆی بدا؛ ھەرچەند ئەوانەش حەز نەکەن کە شەریک بۆ خودا دادەنێن.\n(٣٤) ئەی گەلی خاوەن باوەڕان! مەلاچاک و ڕەبەنەکانی ئەوانە، بەشی زۆریان - لە ھەوانتە - ماڵی ئەو خەڵکە دەخۆن و ڕێی خوداشیان نیشان نادەن. ئەو کەسانەی زێڕ و زێو کۆ دەکەنەوە و لە ڕای خودا بەختی ناکەن، تۆ لەو ئازارە بەژانەی تووشی دێن ئاگاداریان کە.\n(٣٥) ڕۆژێ کە ئەم زێڕ و زێوە بە ئاگری جەھەندەم سوور دەکرێنەوە، توێڵ و کەلەکە و پشتیانی پێ داغ دەکرێ: دەردی ئەو شتانە بچێژن کە بۆ خۆتان سەریەکوونان.\n(٣٦) لەو ڕۆژەوە خوا ئاسمانان و زەمینی داھێناوە، نووسیویەتی ژمارەی مانگەکان دوازدەن؛ لە چواریاندا شەڕ دەوەستێ. ئەمە ڕەوشتێکی ڕاستە، لەمانەدا ناھەقی لە خۆتان مەکەن. ئەگەر ئەم بتپەرستانە بە تێکڕایی بە گژوودا دێن، ئێوەش بە گەلەکۆمەگی بە گژ ئەواندا بچنەوە؛ بیشی زانن خوا دەگەڵ خۆپارێزانە.\n(٣٧) ڕاگوێزان و ئاڵوگۆڕی ئەو مانگانە، دەبێتە ھۆی زێدە بوونی خوانەناسی و خوانەناسەکانی پێ گومڕا دەبن. لە ساڵێکا شەڕ بە ڕەوا دەزانن و لە ساڵێکا بە ناڕەوا؛ تا ژمارەی مانگە ڕەوا و ناڕەواکان ئەوسا بەرانبەر بێنەوە و لە ئاکاما، ئەوەی خودا ڕەوای نەدیوە، ڕەوای کەن. دیارە شەیتان ئەو کردەوە نالەبارەی بۆ جوان کردوون. خوا ئەوانەی دژی دینن، شارەزای ڕاستەڕێ ناکا.\n(٣٨) ئەی گەلی خاوەن باوەڕان! چیتانە کە پێتان ئێژن: وەدەرکەون بۆ خەزا لە ڕای خودادا، تەمەڵن و لە جێی خۆ نابزوون؟ ئاخۆ ژیانی دنیاتان لە قیامەتێ پێ خۆشترە؟! گوزەرانی سەر دنیایە بەرانبەر بە گوزەرانی ئەو دنیاتان شتێکی زۆر کەم بایەخە.\n(٣٩) ئەی گەلی خاوەن باوەڕان! لە خواوە تووشی جەزرەبەی بەژان دێن و دەستەیەکی تازە بابەت دەخاتە شوێنەکەی ئێوە و لەم بارەوە ھیچ زیانێکی پێ ناگەیەنن. خوا بۆ ھەموو شت توانایە.\n(٤٠) ئەر ئێوە یاریدەی نادەن، خودا بۆ خۆی دەھانای ھات: وەختێ خودانەناسەکان ئەویان دەرکرد، ئەو دەمەش کە لە ئەشکەوتەکەدا بوون و ھەر یەکێک بوو لە دوو کەسان، ئەوێ کاتیش بە ھەواڵەکەی خۆی دەگوت: خەمت نەبێ! ئێمە خودامان دەگەڵە؛ ئۆقرەی لە خوداوە بۆ ھات و چەندین پێشمەرگەشی بۆ نارد یاری بکەن؛ کە ئێوە نەتان دەدیتن. قسەی خودانەناسەکان وەبن کەوت و ھەر قسەی خودا لە سەرە. خودا خاوەن دەستەڵات و لەکارزانە.\n(٤١) سووکباربن یان گرانبار بن، بۆ خەزایە ڕێ دابگرن و لە گیان و ماڵ بەخت کردن درێغ مەکەن. گەر بزانن ھەر بە قازانجی خۆتانە.\n(٤٢) ئەگەر دەسکەوتێ بێ ڕەنج و سەفەری سانا لە ڕێ با، ھاسان بە دووتدا دەھاتن؛ بەڵام مەودای دوور و سەختیان، لا گران ھات. دێن سوێندێ بە خودا دەخۆن کە: ئەگەر بمان توانیبا، ئێمەش دەگەڵتان دەھاتین. [بەو سوێندە] خۆ لە بەین دەبەن. خواش دەزانێ کە ئەمانە درۆ دەکەن.\n(٤٣) خوا بت بەخشێ، بۆچ ئیزنت دان؟ ڕاوەستا بای ھەتا بۆت ڕۆشن بباوە، کام ڕاستن و درۆزنەکانیش بناسی.\n(٤٤) ئەوانەی بڕوایان ھەیە بە خودا و بە ڕۆژی سەڵا، نایەن ئیزنت لێ بخوازن تا بە ماڵ و گیان لە ڕێی خوا خەزا بکەن. خوا خۆپارێزان دەناسێ.\n(٤٥) ھەر ئەوانە دێن کە ئیزنت لێ بخوازن، کە بڕوایان بە خوا و ڕۆژی دوایی نییە و لەو ناوەدا دوودڵ ماون و لە گومانی خۆیاندا ھاتوچۆیانە.\n(٤٦) ئەگەر بیان ویستایە دەرچن، خۆیان بۆ ئامادە دەکرد؛ بەڵام خودا ھاتنیانی پێ خۆش نەبوو؛ ورەی لە دڵیان بردە دەر. پێیان گوتن: ئێوەش وێڕای بە جێ ماوان بە جێ مێنن.\n(٤٧) گەر وێڕای ئێوەش ھاتبان بۆ خەزایە، کاریان لە ئێوە تێک دەدا و کێشەیان بۆ دەنانەوە و ئاژاوەیان بەرپا دەکرد. ھێندێکیشتان لە ناودا بوون قسەکانیان لێ دەبیستن. خودا لە ناھەقیکاران بە ئاگایە.\n(٤٨) بەرێش پشێوییان نایەوە و کاری تۆیان بەراوەژوو نیشان دەدا. ھەتا کارەکە ڕاست ھات و بە کوێرایی چاوی ئەوان فەرمانی خودا ھاتە جێ.\n(٤٩) ھەر لەوانەدا ئی وا ھەن، دێن پێت ئێژن: ئیزنمان بدە با نەیەین؛ نەوەک تووشی گوناھان بین. با بزانن کە ھەر ئێستا کەوتوونەتە ناو گوناھەوە. ئەوانەی خودانەناسن، دۆژەە دەورەیان لێ دەدا.\n(٥٠) ئەگەر چاکەت بێتە ڕێگە، ئەوانە پێیان ناخۆشە؛ ئەگەر تووشی بەڵایەش بی، ئێژن: ئێمە ھەر لە پێشدا مشووری خۆمان خواردووە و بە دڵخۆشی خۆت لێ دوورەپەرێز دەگرن.\n(٥١) بێژە: بێژگە ئەوەی خودا بۆی نووسیبین تووشمان نایە؛ ھەر ئەو سەروەری ئێمەیە و گەرەکە خاوەن باوەڕان ھەر خۆ بە خودا بسپێرن.\n(٥٢) بێژە: ئاخۆ چاوەنۆڕن جگە لە یەکێ لەو دووانەی - کە ھەر دووکیان باشەکانن - شتێکی ترمان تووش ببێ؟ ئەوا ئێمەش چاوەنۆڕین خودا ھەر خۆی، یان بە ھۆی ئێمە جەزرەبەو بۆ بنێرێ. دەسا ئێوە چاوەنۆڕ بن، ئەوا ئێمەش چاوەنۆڕین.\n(٥٣) بێژە: بە خۆشی خۆتان بێ یان بە زۆری ماڵ بەخت کەن، خودا لێتان قبووڵ ناکا؛ چونکە ئێوە کۆمەڵێ لە ڕێ لادەر بوون.\n(٥٤) بۆیەش ھەرچی بەختی بکەن، خودا لێتان قبووڵ ناکا، چونکە ئەوان حاشایان کرد لە خودا و پێغەمبەرەکەی، نوێژەکانیان بە تەنبەڵی بە جێ دێنن و ئەو ماڵەش کەوا دەیبەخشن، زۆر بە نابەدڵی دەیدەن.\n(٥٥) سەیرت نەیە لە دارایی و زاروزیچێ کە ھەیانە؛ خوا دەیەوێ لە دنیادا بەمانە ئازاریان دا و ھەر بە خوانەناسی بمرن.\n(٥٦) بە سوێندەوە ڕەش دەبنەوە، دەڵێن: ئێمەش لە خۆتانین؛ درۆش دەکەن لە ئێوە نین؛ بەڵام ئەوان گرۆیەکی ترسەنۆکن.\n(٥٧) گەر ئەنوایەک یان ڕەھۆڵێک یان ئەشکەوتێکیان شک بربا، بە ھەڵەداوان بۆی دەچوون.\n(٥٨) ھێندێک لەوان لە سەدەقە بەشینەوەت بە گازندەن؛ ئەگەر بەشی خۆیان بدرێ، ڕازی دەبن؛ ئەگەر بەشیان بەر نەکەوێ، تووڕە دەبن و بۆڵە دەکەن.\n(٥٩) ئەگەر ئەوان بەو بەشە ڕازی بوونایە کە خودا و پێغەمبەری خوا دەیانداتێ و بیانگوتا: ئێمە ھەر خودامان بەسە و بەم زووانە خودا و پێغەمبەری خوا لە چاکەی خۆ بەشمان دەدەن، چ دەقەوما؟\n(٦٠) زەکات ھەر دەبێ بدرێتە ھەژاران و کەم دەستان و ئەو کەسانەی پێ ڕادەگەن؛ بەختیش بکرێ بۆ ھۆگری نەیاران و ڕزگار کردنی کۆیلان و قەرزداران لە ڕای خودا و لە ڕێگا بە جێ ماواندا. بڕیارێکە لە خوداوە؛ خودا زانا و لەکارزانە.\n(٦١) لەوانەدا ئی واش ھەیە پێغەمبەر ناڕەحەت دەکەن؛ ئێژن: ھەموو شت دەبیسێ. بێژە: گوێ لە چاکە دەگرێ کە بە قازانجی ئێوەیە؛ باوەڕی بە خودا ھەیە؛ بە باوەڕدارانی تریش بڕوای ھەیە و بەزەییشە بۆ ئەوانەی لە ئێوە بڕواو ھێناوە. ئەو کەسانەش کە پێغەمبەر عەزیەت دەدەن، تووشی ئازاری بەژان دێن.\n(٦٢) سوێندوو بە خودا بۆ دەخۆن، کە ئێوەیان لێ ڕازی بن. با ئەگەر خاوەن باوەڕن، کارێ بکەن خوا و پێغەمبەری خودایان لێ ڕازی بن.\n(٦٣) بۆ دەبێ نەیانزانیبێ ھەر کەسێکی دژی خودا و پێغەمبەری خوا بووەستێ، تا ھەتایە لە ئاگری دۆژەھدایە؛ کە ڕیسوا بوونی گەورەیە؟\n(٦٤) ئەوانەی دووڕوون دەترسن سەبارەت بەوان سووڕەتێک بێتە خوارێ، ھەرچی لە دڵیاندا ھەیە ئاشکرای کا. بێژە: ئێوە گاڵتە بکەن، ئەوەی خۆی لێ دەپارێزن خودا ھەر ئاشکرای دەکا.\n(٦٥) خۆ ئەگەر لێشیان بپرسی: خەریکی چن؟ دەڵێن: ئێمە خەریکی گەپ و گاڵتە بووین. بێژە: ئاخۆ گاڵتەو بە خوا و پێغەمبەری خودا دەکرد؟\n(٦٦) داوای لێ بووردنێ مەکەن؛ ئێوە لە پاش بڕواھێنان بوونە دژی ئیسلامەتی؛ ئەگەر ئێمە لە ھێندێکانوو خۆش ببین، دەبێ ھێندێک ئازار بدرێن؛ لە بەر ئەوەی تاوانبار بوون.\n(٦٧) نێر و مێ لەم دووڕووانە وەکوو یەکن؛ فەرمان بە خراپە دەدەن و ڕێگە لە بەر چاکە دەگرن؛ دەستی خۆشیان لە خێرکردن دەقووچێنن؛ خودایان لە بیر بردەوە و خوداش ئەوانی لە بیر کرد. ئەوانەی دووڕوویی دەکەن، ھەموویان لە ڕێ لادەرن.\n(٦٨) بڕیاری خودا ھەر وەک بۆ خودانەناسەکان ھەیە، دووڕووانی ژن و پیاویش دەگرێتەوە؛ بە تێکڕایی دەیانخاتە جەھەندەم و تا ھەتا ھەر تیا دەبن؛ کە ئەمە بۆ ئەوان بەسە؛ بەر نەفرینی خواش کەوتوون و ئازاردانیان بنەی نایە.\n(٦٩) وەک ئەوانەی پێش ئێوە بوون، زۆر لە ئێوە بە ھێزتر بوون؛ ماڵ و منداڵیشیان پتر. ئەوان لەو بەشەی کە بوویان کەڵکیان وەرگرت؛ ئێوەش وەتر؛ ھەر وا ئەوانەی پێش ئێوەش، لەب ەشی خۆ کەڵکیان وەرگرت. ئەنگۆ تووشی پڕوپووچ بوون؛ ھەروەک ئەوانە تووشی بوون. ئەوان لە دنیا و سەڵادا کردەوەیان بە فێڕۆ چوو؛ ھەر بۆ خۆشیان زیانبار بوون.\n(٧٠) ئاخۆ دەنگ و باسی نووح و عادو سەموودو خەڵکی مەدیەن و موئتەفیکەو ھاوچەرخانی ئیبڕاھیمیان پێ نەگەیوە، کە لە پێش واندا ژیاون؛ کە پێغەمبەرانی ئەوان بە چەند بەڵگەی ئاشکراوە چوونە ناویان؟ خوا ناھەقی لێ نەکردن؛ ھەر بۆ خۆیان ناھەقیان لە خۆیان کرد.\n(٧١) ژن و پیاوی باوەڕدار دۆستی یەکترین؛ فەرمان بە چاکە دەدەن و بەر لە کاری کرێت دەگرن و نوێژ دەکەن و زەکات دەدەن و بەر فەرمانی خودا و پێغەمبەری خودان. خوا ئەمانە وەبەر بەزەیی خۆی دەخا. خودا خاوەن دەستەڵات و لەکارزانە.\n(٧٢) خودا بەڵێنی بە پیاوان و ژنانی بە باوەڕ داوە، باغاتێکیان خەڵات دەکا، جۆباریان بە بەردا دەڕوا و ھەر دەوێدا دەمێننەوە. چەندین خانووی ھەرە باشی لە ناو باغاتی عەدندا بۆ داناون. ڕەزای خوداش، کە لە گشتی ھێژاترە؛ دەسکەوتی مەزن ئەمەیە.\n(٧٣) ئەی پێغەمبەر! دەگەڵ خودانەناسان و ئەوانەی دووڕوویی دەکەن، بە شەڕ وەرە و بە توند و تیژی ڕەفتاریان دەگەڵ بکە. ئەنوای ئەوان جەھەندەمە و دواڕۆژی دژواریان ھەیە.\n(٧٤) سوێندێ دەخۆن کە بە خودا ئەوەیان نەدرکاندووە؛ کەچی قسەی خودانەناسانەیان کرد. دیارە لە پاش موسوڵمان بوون لە دین پەشیوان بوونەوە؛ خەیاڵیان دابووە سەر شتێ، بۆیان نەلوا پێکی بێنن. ھەر بۆیەش ڕکیان بۆتەوە کە خودا و پێغەمبەری خوا بەو چاکەی دەگەڵی کردوون، ناگوزووری بۆ نەھێشتوون. ئەگەر پەشیمان ببنەوە، ھەر بە قازانجی خۆیانە و ئەگەر ھەر ڕوویان وەرگێڕا، خودا لەم دنیا و لەو دنیا، ئازاری بەژانیان دەدا و لەم ھەردەدا، نە کەس دۆستایەتییان دەکا، نە یاوەریان دەس دەکەوێ.\n(٧٥) ھێندێک لە ناو ئەوانەدا پەیمانیان دەگەڵ خودا بەست کە: شەرتە ئەگەر خودا لە چاکەی خۆی بەشمان بداتێ، ئێمەش خێر و خێرات دەکەین و دەچینە ڕێزەی پیاوچاکانەوە.\n(٧٦) کە خوا کردی و لە چاکەی خۆی زێدەی دانێ، ڕژدایەتییان لە سەر کرد و دیسان پشتیان ھەڵکرد و ڕوویان وەرگێڕا.\n(٧٧) چونکە ئەوان پەیمانی خوایان شکاند و درۆیان لەیەل خودا کرد، دووڕوویی ھەر لە دڵیاندا ھێشتۆتەوە، تا ئەو ڕۆژەی دێنە بەر بارەگای خودا.\n(٧٨) بۆ نازانن خودا بە ڕازیان دەزانێ و ئاگای لە سرتەشیان ھەیە و خۆی لە ھەرچی نادیارە، ئاگادارە.\n(٧٩) ئەو کەسانە تەوس دەگرنە بڕوادارانێ کە زێدە لە زەکات، خێراتێ دەکەن؛ تانەش دەدەن لەوانە وا ھەر ئەوەندەیان دەس دەڕوا کە دەیبەخشن؛ ئەوسا گاڵتەشیان پێ دەکەن. خودا گاڵتە بەمان دەکا و ئازاری بەژانیان دەبێ.\n(٨٠) لێ خۆشبوونیان بۆ داوا بکەی یان نەکەی، بێ بەھرەیە. ئەگەر تۆ حەفتا کەڕەتیش نزای بەخشینیان بۆ بکەی، خوا ھەرگیز لێیان خۆش نابێ؛ چون ئەوانە لە خودا و پێغەمبەرەکەی حاشا دەکەن؛ خواش گرۆی لە ڕێ لادەران ناخاتە سەر ڕاستەڕێیە.\n(٨١) ئەوانەی بەوە دڵخۆشن کە لە ماڵەخۆیان مان و لە ھاوڕێ بوون دەگەڵ خودا و پێغەمبەری خۆیان بوارد و نەیانویست کە ماڵ و گیانیان لە ڕاھی خودا بەخت کەن و دەیانگوت: لەم گەرمایەدا دەرمەکەون. بێژە: ئەگەر تێگەیشتنیان ھەبوایە، خۆ ئاگری جەحەندەم زۆر گەرمترە.\n(٨٢) با کەم بخەنن و زۆر بگرین لە سزای ئەو کارانەدا کە دەیانکرد.\n(٨٣) ئەر خوا تۆی لە خەزا گەڕاندەوە بۆ لای ھێندێک لەوان و لە تۆیان داوا کرد ئیزنیان بدەی بچنە خەزا؛ بێژە: ھەرگیز ناشێ دەگەڵمان دەرکەون قەت دەگەڵ من ناچنە شەڕی ھیچ دوژمنێک. ئێوە ھەر سەر لە ھەوەڵێ خانەنشینیتان نەقاند؛ ئێستاش ھەر خانەنشین بن؛ وێڕای ئەوانەی مانەوە.\n(٨٤) ھەر کەسێکیشیان لێ بمرێ، نابێ نوێژی لە سەر بکەی و لە سەر گۆڕی ڕامەوەستە. ئەوان لە خوا و پێغەمبەر حاشایان کرد و کە مردن لە ڕێ لادەر بوون.\n(٨٥) داھات و عەولادی زۆریان بەلاتەوە گرینگ نەبێ. خوا دەیەوێ ھەر بەمانە لە دنیا جەزرەبەیان دا و بە بێ دینی گیانیان دەرچێ.\n(٨٦) ھەرگا سووڕەتێک دێتەخوار کە باوەڕ بە خوا بھێنن و لە تەک پێغەمبەرەکەیدا بچنە خەزا، خاوەن دەستەڵاتەکانیان دێن ئیزن لە تۆ دەخوازن و ئێژن: واز لە ئێمە بێنە، با ئێمەش لە ماڵ بمێنین؛ وەک خانەنشینانی تر.\n(٨٧) بەوە ڕازی بوون وەل بە جێ ماوەکان بن؛ مۆریان بە سەر دڵەوەیە و ھیچ تێ ناگەن.\n(٨٨) بەڵام پێغەمبەری خودا و ئەوانەی دەگەڵ ئەودان و باوەڕدارن، بە ماڵ و گیان چوونە خەزا؛ خۆشی و چاکی بۆ ئەوانە و ڕزگارەکانیش ئەوانن.\n(٨٩) خوا باغاتێکی بۆوان ساز داوە کە جۆباریان بە بەردا دەڕوا و تا ھەتایەی تێدا دەبن. ئەمەیە دەسکەوتی گەورە.\n(٩٠) عارەبی دەشتەکی ھاتوون، بڕوبەھانە دەتاشن ئیزنیان بدەی [نەچنە خەزا]. ئەو کەسانەش حاشایان لە خوا و پێغەمبەری ھەیە، لە ماڵە خۆیان ڕۆنیشتوون. ئەوانە بوونە خوانەناس - بەم زووانە - تووشی ئازاری تووش دەبن.\n(٩١) لە سەر ئەوانەی بێ ھێز و لەش بە بار و ئەوانەی ھێندە شک نابەن خێرات بکەن، سووچێک نییە، ئەگەر ئەوان بۆ خودا و پێغەمبەرەکەی ئامۆژگاری مەردم بکەن. ھیچ گلەیەک لە سەر چاکەکاران نییە. خودا لە گونا دەبوورێ و دلۆڤانە.\n(٩٢) ھیچ گلەش لەوانە ناکرێ کە ھاتنە لات ھەڵیانگری و گوتت: چارەوای وام نییە ھەڵتانگرێ. لە خەمباری فرمێسکیان دەچاوان تزا و گەڕانەوە؛ چونکە ھیچی وایان نەبوو بەختی بکەن.\n(٩٣) ڕێی گازندە ھەر لە سەر ئەو کەسانەیە کە بوودەن و مەرەخەسیت لێ دەخوازن؛ بەمە ڕازین دەگەڵ بە جێ ماوەکان بن؛ خودا مۆری بە سەر دڵیانەوە ناوە و ھیچ تێ ناگەن.\n(٩٤) کاتێ ئێوە دەگەڕێنەوە بۆ لایان، عوزرخواییتان لێ دەکەن. بێژە: ھیچ عوزری پێ ناوێ، ئێمە بڕواتان پێ ناکەین؛ لەمەڕ ئێوە خودا خەبەری پێ داوین. خودا و پێغەمبەری خودا کردەوەکانتان دەبینن و لە ئاکاما دەبرێنەوە بۆ لای ئەوەی کە لە خویا و بەربێواران ئاگادارە؛ ئەوسا خەبەردارتان دەکا کە چۆن کارێکتان کردووە.\n(٩٥) ھەرگا ئێوە دەگەڕێنەوە بۆ لایان، دێن و بە خواتان سوێند دەدەن کە خۆیان تێنەگەیەنن. ئێوە واز لەوانە بێنن، چونکە ئەوانە گەمارن و لە سزای کردەوەکانیان جەھەندەمە جێگایان.\n(٩٦) ملتان بۆ لە سوێندان دەنێن کە ئێوە لەخۆڕازی کەن؛ گەر ئێوەش لێیان ڕازی بن، خوا لە گرۆی لە ڕێ لادەر ڕازی نابێ.\n(٩٧) عارەبەکانی دەشتەکی لەمەڕ خودانەناسین و دووڕوویی، بێ ڕەزاترن و بۆ سنوور پێ نەزانینی ھەرچی خودا بۆ پێغەمبەری ناردووە، کۆڵی ترن. خودا زانای لەکارزانە.\n(٩٨) ھێندێک ھەر لەو دەشتەکیانە، ھەرچی بیدەن وای دەزانن کە خاوەیان لێ سەنراوە؛ لێو دەخەفتێن کە بەڵایەکتان بە سەر بێ؛ بەڵا ھەر بە سەر خۆیان بێ. خودا بیسەر و زانایە.\n(٩٩) ھەر لە ناو ئەو دەشتەکیانەش ئی وا ھەیە بڕوای بە خوا و بە ڕۆژی قیامەتێ ھەیە و ھەرچی لەم ڕێیەدا دەیدا، بۆ نزیکی لە خودایە و بۆ ئەمەیە کە پێغەمبەر بە نزا لە بیریان نەکا با بزانن کە ھەربینا نزیک دەبنەوە لە خودا و دەیانخاتە بەر بەزەیی خۆی. خودا دیارە گوناھ بەخش و دلۆڤانە.\n(١٠٠) خوا لەوانەی ھەر پێشوو ئاوارە بوون و لەوانەش کە یاریدەر بوون، لەوانەش کە لە چاکەدا دایانە سەر شۆپی ئەوان، ڕازی بووە و ئەوانیش لە خوا ڕازین و باغاتێکی بۆ ساز داون جۆباریان بە بەردا دەڕوا و تا ھەتایە تێدا دەبن و ئەمەیە دەسکەوتی گرینگ.\n(١٠١) لەو عەرەبە دەشتەکیانەی - کە لە دەوروبەری ئێوەن - ھێندێکیان و ھێندێکیش لە خەڵکی مەدینە دووڕوون و ھەر بۆ دووڕوویی ڕاھاتوون؛ ئەتۆ ئەوانە ناناسی، ئێمە زۆر باشیان دەناسین. دوو جار ئازاریان دەدەین و لە دواییدا دەیانخەینە بەر جەزرەبەی ھەرە دژوار.\n(١٠٢) ھی تریش ھەن دانیان ناوە بە گوناھەکانی خۆیاندا، کارێ باش و یەکێ خراپیان تێکەڵ کرد؛ شایەت خودا تۆبەیان لێ قبووڵ بکا. خودا لە گوناھ دەبوورێ و دلۆڤانە.\n(١٠٣) لە داراییەکی ھەیانە سەدەقەیان لێ وەرگرە، تا بەوە پاک و خاوێنیان بکەیتەوە. نزای باشیان دەرھەق بکە، نزای تۆ ئۆقرەیە بۆ وان. خودا بیسەر و زانایە.\n(١٠٤) چۆن دەبێ نەیانزانیبێ خودا تۆبە لە عەبدی خۆی قبووڵ دەکا و سەدەقەشیان لێ وەردەگرێ و خودا تۆبە قبووڵ کار و دلۆڤانە؟\n(١٠٥) بێژە: دەسا وەکار کەون، کاری ئێوە بە زوویەکی زوو لە لای خودا و پێغەمبەری خاوەن باوەڕان دیار ئەدا و بەو زووانە دەبرێنەوە بۆ لای زانا بە نادیاری و دیاران؛ ئەوسا ئاگاداروو دەکا کە چۆن کارێکتان کردووە.\n(١٠٦) ھێندێکیشیان چاوەڕێی فەرمانی خودان. جا یان جەزرەبەیان دەدا، یان تۆبەیان لێ وەردەگرێ. خودا زانای لەکارزانە.\n(١٠٧) ئەوانەش وا مزگەوتێکیان چێ کردووە تا ھۆی زیان و خوانەناسی و پژگ و بڵاوی نێوان باوەڕدارەکان بێ و تا ڕوانگە بێ بۆ ئەوانەی لە پێشوودا دژی خودا و پێغەمبەری ڕاوەستا بوون، سوێندیش دەخۆن کە: جگە لە چاکە کردن نیازێکی ترمان نەبووگە؛ خوا شایەتە کە ئەوانە درۆزنن.\n(١٠٨) ھەرگیز لەوێدا نوێژ مەکە. ئەو مزگەوتەی ڕۆژی بەرێ لە سەر ھەستی خوداترسی دامەزرا بێ، ھێژاترە کە تۆ نوێژی تێدا بکەی. لەوێندەرێ پیاوی وا ھەن حەز دەکەن بە پاکی بژین؛ خوداش لە پاکان خۆشی دێ.\n(١٠٩) ئاخۆ کەسێ کە ھیمی مزگەوتەکەی خۆی لە سەر ھەستی خواپەرستی و ڕەزای خودا داڕشتبێ ھێژاترە، یان ئەو کەسەی کە بناغەی مزگەوتەکەی لە سەر لێواری کەنداڵی فشەڵە و ڕووخەک داناوە و دەگەڵ ئەودا دەکەوێتە ناو ئاگر و کڵپەی دۆژەە؟ خودا دەستەی ستەمکاران شارەزای ڕاستەڕێ ناکا.\n(١١٠) ئەو خانووەی سازیان داوە، ھەر مایەی دڵخورتیانە؛ جا مەگین ئەو دڵانەیان کوت کوت ببێ. خوداش زانای لەکارزانە.\n(١١١) خودا گیان و سامانی باوەڕدارانی کڕیوە و لە باتیاندا دەیانخاتە بەھەشتەوە. باوەڕدارانیش ئەوانەن کە لە ڕای خوا شەڕ دەکەن و دەکوژن و دەشیانکوژن. لە تەوڕات و لە ئینجیل و قورئانیشدا بەڵێنی وەھا دراوە. سا کێ لە خوا بۆ پێک ھێنانی بەڵێنی درووسترە؟ دەسا ئێوە بەو سەودایەو مزگێنی بە یەکتر بدەن، کە دەسکەوتێکی زۆر گەورەو دەس کەوتووە.\n(١١٢) تۆبەکاران، خواپەرستن، ھەر پەسندی خودا دەدەن؛ ڕۆژووگرن، بە کڕنۆش و سوژدەبەرن، ھانەی کاری چاک دەدەن و بەر لە ناڕەوا دەگرن و سنووری خوا دەپارێزن. مژدە بدە بەوانەی خاوەن باوەڕن.\n(١١٣) ڕەوا نییە بۆ پێغەمبەر و ئەوانەی باوەڕدارن، داوای بوووردن بۆ بتپەرستەکان بکەن - جا با خزمی نزیکیش بن - لە پاش ئەوەی سوور دەزانن کە جەحەندەم جێگەیانە.\n(١١٤) کە ئیبراھیم داوای عافوو کردنی بۆ ئاپی خۆی کرد، تەنیا بۆ بەجێ ھێنانی بەڵێنێک بوو کە پێی دابوو. بەڵام کاتێ کە سوور زانی دژی خوایە، ئیتر خۆی تێ نەگەیاند. بێ گومان ئیبڕاھیم گەلێک لە خواترس و لەسەرخۆ بوو.\n(١١٥) پاش ئەوەی خوا کۆمەڵێکی خستە سەر ڕێ، ئیتر ھەتا دیاری نەکا دەبێ لە چی بەپارێز بن، لە ڕاستەڕێیان دەرناخا. خودا ھەموو شت دەزانێ.\n(١١٦) خاوەن موڵکی عاسمانەکان و زەمینێ ھەر خودایە. گیان وەبەر دێنێ و دەمرێنێ و جیا لە خودا، دۆست و یاریدەرتان نییە.\n(١١٧) خودا لە پێغەمبەر و ئەوانەی دەربەدەرن و ئەوانەی یاریدەدەرن و لە جەنگەی تەنگانەدا ھەر پەیڕەوی ئەو بوون، خۆش بووە. لە پاش ئەوەی ھێندێک لەوان وەختا بوو دڵیان گومڕا بێ، دیسان خوا عافووی کردن. خودا دڵسۆزی ئەوانە و دەگەڵیانا میھرەوانە.\n(١١٨) دەربارەی ئەو سێ کەسانەش خۆیان لە خەزا دزیەوە، تا وای لێھات ئەم زەمینە ھەراوەیان لێ وەتەنگ ھات؛ خۆشیان تەنگانەیان ھاتێ و تێگەییشتن ھیچ پەنایەکیان نەماوە، مەگین ھەر پەنا بەو بەرن. پاشان ئەوانیشی بەخشی کە بەرەو خودا وەگەڕێن. خودا تۆبە قبووڵ دەکا و دلۆڤانە.\n(١١٩) ئەی گەلی خاوەن باوەڕان! با ترسوو لە خودا ھەبێ و لە ڕێزی ڕاستاندا بژین.\n(١٢٠) مەدینەیی و ئە وعارەبە دەشتەکیانەی لە دەوریانن، نەدەبووایە پێغەمبەری خودایان وەلا بنایە و خۆیان لەو ھەڵاواردایە؛ چونکوو ھەرچی لە تینگی و لە مانگی و لە برسییەتی - کە لە ڕای خودا تووشیان دێ - و ھەر ھەنگاوێکی دەیھاوێن، خوانەناسان تووڕە دەکا و ھەر زەربەتێ لە دوژمنی دەوەشێنن، گشتی خودا بە چاکەیان بۆ دەنووسێ. خوا پاداشی چاکەکاران وندا ناکا.\n(١٢١) ھەرچەندە ماڵ بەخت دەکەن، کەم و زۆری و لە ھەرگەڵیەک دەرباز دەبن، خودا بۆیانی دەنووسێ، تا پاداشی لەوە چاکتریان بداتێ.\n(١٢٢) نە پێویستە باوەڕداران ھەموو تێکڕا وەدەرکەون؛ با لە ناو ھەر کۆمەڵگایەک دەستەیەکیان بچنە دەرێ، تا لە دین شارەزا دەبن و کە گەڕانەوە ناو ھۆزیان بیانترسێنن. بەشکوو خۆیان بپارێزن.\n(١٢٣) ئەی گەلی خاوەن باوەڕان! دەگەڵ ئەو خوانەناسانەی ھاوساتانن بەشەڕ وەرن؛ با زەبر و زەنگوو ببینن. بیشیزانن خوا دەگەڵ خۆپارێزانە.\n(١٢٤) ئی وایان دەناودا ھەیە، تا سووڕەتێک دێتە خوارێ، ئێژێ: کێتان بڕوای پێ پتەوتر بووە؟ جا ئەوانەی بڕوایان بە خوا ھێناوە باوەڕیان بەھێزتر دەبێ و کەیفێ دەکەن.\n(١٢٥) ئەوی دڵیشیان ساغ نییە، حاشا دێتە سەر حاشایان و بە خوانەناسی دەمرن.\n(١٢٦) ئاخۆ ئەمانە نابینن کە ساڵانە کەڕەتێک یان دوو کەڕەتان دەکەونە بەر تاقیکاری؟ لە ئاکامدا نە تووشی پەژیوانی دێن نە پێی تەمێ گرتوو دەبن.\n(١٢٧) ھەرگا سووڕەتێک دێتە خوار، ھێندێک دەڕواننە ھێندێکان: ئاخۆ کەس ئێوە دەبینێ؟ لە پاشان دەگەڕێنەوە. خوا دڵیانی وەرگێڕاوە؛ چونکە ئەمان لە دەستەی بێ ئاوەزانن.\n(١٢٨) پێغەمبەرێک ھاتە لاتان، لە خۆتانە؛ ھەر بەڵایە بە سەرتان بێ، لای گرانە؛ زۆری دڵ لە سەر ئێوەیە؛ دڵسۆزی باوەڕدارانە و دلۆڤانە.\n(١٢٩) ئەگەر ھەر ڕوویان وەرگێڕا، بێژە: من ھەر خودام بەسە، بە غەیرەز ئەو ھیچ شت بۆ پەرستن ناشێ؛ کاری خۆم داوەتە دەست ئەو، ھەر ئەویشە خودانی تەختی مەزنە.\nبابه‌ته په‌یوه‌ندیداره‌كان به : تەفسیری سورەتی التوبة


حزبی ره‌نجه‌ڕۆو په‌رله‌مانتاری سه‌ربه‌خۆ!\nھیچکام لەو پەرلەمانتارانەی لە ھەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی کوردستان یان عێراقدا، بەدەربڕینە بازاڕییەکە (شەبەکەیان دڕاند) و دەیان ھەزار دەنگیان ھێنا (حاکم شێخ لەتیف، مەلا عوزێر، عەلی حەمەساڵح، ھەڤاڵ ئەبوبەکر، حاجی کاروان)، تەنانەت بەقوباد تاڵەبانیشەوە، بەبێ دەنگی جەماوەری حزبەکەیان، واتە بەبێ رەسید و پاڵپشتیی حزبەکەیان نەیاندەتوانی بەدەنگی شەخسیی خۆیان کورسییەکی پەرلەمان بەدەست بھێنن، چ جای بەشی چەند کورسییەک دەنگیشیان لێ زیاد بێت، ھێندە ھەیە لەناو جەماوەری حزبەکانیاندا ئەوان لەبەر ھەر ھۆکارێک بێ سەنگیان زیاتر بووە، رەنگە لەمەدا تەنیا شاسوار عەبدولواحید ریزپەڕ (ئیستیسنا) بێت، چونکە ئەو خۆی و حزبەکەی یەک شت بوون! تا ئەم ساتەش پێموانیە ھیچ کارەکتەرێکی سەربەخۆ لە کوردستان ھێندە رەسیدی جەماوەری ھەبێت بتوانێت بەتەنیا دەنگی چوونە پەرلەمان بەدەست بھێنێت.\nکەواتە پەرلەمانتار یان وەزیرێک حزب گەیاندویەتیە ئەو پۆست و فەخفەخەیە، وەکیلی حزبە و ئەو نانەی دەیخوات نانی حزبە، کە دەڵێم حزب مەبەست بنکەی جەماوەریی ئەو حزبەیە. ھەربۆیە ئەسڵ وایە ئەو کەسانە وەکیل و نوێنەری ئەو حزبە بن و لە چوارچێوەی کارنامەی حزبەکەدا کار بکەن، مەگەر لەکاتی کاندیدکردنیدا ئەوەی بەحزبی خانەخوێی راگەیاندبێت کە ئەو بەمیزاج و فیکر و قەناعەتی خۆی ئیش دەکات و مەرج نیە پابەند بێ بەبەرنامە و سیاسەتی حزبەوە، ئەمەش بە دەگمەن روودەدات. ئەگینا ھەم وەک ئوسوڵی سیاسی و ھەم وەک ئیلیتزامی ئەخلاقیش مەرجە ئەو کەسە بەکارنامەی ئەو حزبەوە پابەند بێت کە ئەوی بەو پۆستە گەیاندووە، لانیکەم تا ئەو خولەی کارەکەی تەواو دەکات، خۆ ئەگەر لە نیوەی رێگەدا قەناعەتی گۆڕا، دەبێت دەست لەکارەکەی بکێشێتەوە و کورسییەکەی رادەستی خاوەنی راستەقینەی بکاتەوە.\nبەڵام یەکێک لە شتە عەنتیکەکانی سیستمی سیاسیی مەملەکەتی فەنتەڵۆس (کوردستان و عێراق) ئەوەیە، کابرا ھەزار و یەک واسیتە و گزی و فزی و مەرایی و کڕوزانەوە و تەکەتولبازی دەکات تا حزب کاندیدی بکات بۆ پەرلەمان، کەچی کە دەردەچێت و دەستی لە گەنجینەکەی قارون گیر دەبێت، بێمنەت دەبێت لەو حزبەی گەیاندیە پەرلەمان و لەسەر بچوکترین ناکۆکی یەڵا لە فراکسیۆنەکەی دەچێتە دەرەوە و خۆی ناودەنێت "پەرلەمانتاری سەربەخۆ"! یان خش ژیربەژێر دەچێتە ناو حزبێکیتر!. حزبەکەشی، کە رەنجی فەرھادی کێشاوە تا دەنگی ئەو کورسیەی بەدەست ھێناوە، (خۆ دەشێت ئەو پەرلەمانتارە بەدەنگی زیادەی پەرلەمانتارێکیتر، یان بەشانس و کۆتا دەرچووبێت, ئەگینا چۆن کورسییەک ١٥ ھەزار دەنگی بوێت، کەسێک بە ٣٠٠ دەنگ یان ھەزار دەنگ بەدەستی دەھێنێت؟!) ناتوانێت دەریبکات و کورسیەکەی لێ وەربگرێتەوە و بیداتە ئەندامێکیتر، بەمە قورسایی ئەو حزبە لە پەرلەمان کەم دەکاتەوە و زەبر لە کارنامەکەی دەدات و سەرەنجام بەبەرژەوەندیی نەیارەکانی دەشکێتەوە.\nبەڕای من ئەو کارەی پەرلەمانتارانی ھەڵگەڕاوە دەنگدزین و کورسی دزینێکی ئاشکرایە و ھیچی کەمتر نیە لە دەنگدزین و ویژدان کڕینی خەڵک لەلایەن حزبە دەستڕۆیشتووەکانەوە و جۆرە دەگەدانێکە لە خاوەنی ئەو دەنگانە، ئاخر چ مانای ھەیە من دەنگ بەکەسێک بدەم وەک کاندیدی حزبێکی ئەلف و لەبەر کارنامەی ئەو حزبە، کەچی کابرا سبەی لە پەرلەمان ھەڵگەڕێتەوە و زەبر لەو کارنامەیە بدات کە من دەنگم پێداوە؟\nئەم حاڵەتە، کە پێم سەیرە یاسا ئاسانکاری بۆ دەکات گوایە تا پەرلەمان ئازا و ئازاد بێت!، لە ساڵانی رابردوو پەرلەمانتارانی بەشێک لە حزبەکانی گرتەوە. سەرەتا پێش راگەیاندنی بزوتنەوەی گۆڕان بەڕەسمی، بەشێک لە پەرلەمانتارانی لیستی سەوز و سەر بەباڵی گۆڕان، بەکردەوە وایانکرد ئەگەرچی بەڕەسمی جیانەبووبوونەوە. لە خولی پاشتر کە بزوتنەوەی گۆڕان راگەیەنرا و ٢٥ کورسی بەدەستھێنا، سێ پەرلەمانتاریان لەسەر کێشەی وەرگرتنی سەیارە و خانوو وازیان لە گۆڕان ھێنا و وەک پەرلەمانتاری سەربەخۆ مانەوە و لەسەر دەنگی دەنگدەری گۆڕان موچە و خانەنشینیی چەوریان نۆش کرد و دەکەن!. لە خولی پێشووی پەرلەمانی عێراق پەرلەمانتارێکی یەکگرتووش خۆی کرد بە "سەربەخۆ" بەبێ ئەوەی بڵێ گوناھە من بەدەنگی ئەو حزبە گەیشتومەتە ئێرە با ئەمانەتەکە تەسلیم بکەمەوە. لە خولی رابردووی پەرلەمانی کوردستانیش ئاری ھەرسین لە فراکسیۆنی پارتی وتی بوومەتە سەربەخۆ، بەڵام پێنەدەچوو جددی بێت!. دواینیشیان ھەڵگەڕانەوەی بەشێک لە پەرلەمانتارانی جوڵانەوەی نەوەی نوێیە لە حزبەکەیان. ئەڵبەت ئەمە زیاتر بەو حزبانە دەکرێت کە فەقیر و بێ دڕکن، ئەگینا مەحاڵە پەرلەمانتار بتوانێت گەمەی وا لەگەڵ حزبێکی دەسەڵاتدار و دڕ بکات.\nلێرەدا مەبەست ئەوە نیە حزب لەسەر ھەقە یان نوێنەرە مونشەقەکەی، مەبەست ئەوەیە ئەو کورسییە ئیستیحقاقی جەماوەری ئەو حزبەیە، کە تۆ لەو حزبە دەرچویت، لەڕووی ئیلتیزامی ئەخلاقیەوە دەبێت ھەرچی موڵکی ئەوت لایە بیدەیتەوە. بۆت نیە ماڵێک ئەو بۆی کڕیبیت، ئۆتۆمبێلێک ئەو پێی دابیت، کورسییەک ئەو بەدەنگ و سەنگی خۆی بۆ بەدەست ھێنابیت، دەستی بەسەردا بگریت. ئەگەر وابێت ئیدی حزب چۆن دەتوانێت کارنامەی ھەبێت و فراکسیۆن بنێرێتە پەرلەمان بۆ جێبەجێکردنی، ئەگەر یاسا رێگە بۆ ئەوە خۆش بکات کابرا ھەر چووە پەرلەمان جیابێتەوە و حزبیش نەتوانێت بیگۆڕێت؟. لەوەش گرنگتر، دەنگدەر چۆن متمانەی ھەبێت دەنگ بداتەوە، لەکاتێکدا دەشێت ئەو دەنگەی دەیدات سەرەنجام بەو گەمەیە بچێتە گیرفانی نەیارەکەی، یان لانیکەم بەوھۆیەوە زایە ببێت.\nحزب زۆربەی جار زاڵمە، بەڵام سەیرە کە لێرەدا مەزڵومە!!


رێورەسمێن گەرا ئێکێ یا دەرچوونا قوتابییێن زانینگەها ئەمریکی یا کوردستانێ – زانینگەها ئەمریکی یا کوردستانێ\nرێورەسمێن گەرا ئێکێ یا دەرچوونا قوتابییێن زانینگەها ئەمریکی یا کوردستانێ\nدهۆک، هەرێما کوردستانێ– 4ی چریا 2019ێ – زانینگەها ئەمریکی یا کوردستانێ ل رۆژا پێنجشەمبی، نۆزدەی ئیلۆنێ، رێورەسمێن ئێکەم گەرا خوە یا دەرچوونا قوتابییان کرن و هەلکەفتەکا دیرۆکی ب ئامادەبوون و پشکدارییا نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکێ هەرێما کوردستانێ، مەسروور بارزانی سەرۆکوەزیرێ هەرێما کوردستانێ، موحەمەد حەلبووسی، سەرۆکێ جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ، مەسیۆ توولەر، بالیۆزێ ئەمریکا یێ ئیراقێ و هەژمارەکا پەرلەماناتاران، وەزیران، دیپلۆماتکار و کارمەندێن زانینگەهێ و خێزانێن دەرچووییێن ژنوو خەلاتکری هاتە سازکرن.\nپشتی مارشێن نەتەوەیی یێن ئیراق و هەرێما کوردستانێ د. جۆن مەنزیز پەیڤەکا بخێرهاتنێ خواند و تێدا گۆت: چ گه ل جیهانێ وەسا تاری و بێهیڤی نینن، کو د شیان دا نەبیت گوهۆرین لێ بهێنە کرن، لەورا بانگا من ل هەموو دەرچوویان ئەوە، هەر چ جهێ هوون بچنێ ب هەبوونا خوە ل وێرێ باشتر بکەن. گوهۆرین ب کریارێن تاکان دهێنە کرن.\nل دووف دا، ڕێزدار مەسروور بارزانی. سەرۆکوەزیرێ هەرێما کوردستانێ و هەڤدەم سەرۆکێ دەستەیا ئەمینداران، ئاماژە ب کار و زەحمەتەکا گران و مەردینییەکا گەلەک ئالییان دا و سوپاسیەکا تایبەت ئاراستەیڕێزدارسەرۆک مەسعوود بارزانی، سەرۆکهەرێم ڕێزدارنێچیرڤان بارزانی و پێشمەرگەیێ کوردستانێ بۆ پشتەڤانییا د پێڤاژۆیا گەرا ئێکێ یا دەرچوونا قوتابییان ژ زانینگەهێ کر و راگەهاند: سوپاسییا سەرۆک، راگر، پرۆفیسۆر، کۆلیژ و کارمەندێن زانینگەهێ بۆ پشکداری و سەرکێشییا وان دکەم.\nگۆت ژی: بێ گومان ئەڤ کارە بێ رانیا مەجید، سه‌رۆكا ده‌سته‌یا ئه‌میندارانیا دەزەگەهێ زانینگەها ئەمریکی یا کوردستانێ و ئەندامێن دەستەیێ و بزاڤێن وان یێن دابینکرنا پارەی بۆ زانینگەهێ، نەدهاتە کرن.\nسەرۆکێ هەرێما کوردستانێ ژی پیرۆزباهی ل دەرچوویان و خێزانێن وان ب هەلکەفتا دەستکەفتەکا مەزن کر و دەستخوەشی ل دامەزرێنەر و پلاندانەرێن زانینگەهەکا بهاگران کر.\nبه‌رێزمەسیۆ توول، بالیۆزێ ئەمریکا ژی د گۆتارا خوە دا دوپاتی ل دروستکرنا کولتۆرەکی ل سەر بنەمایێ رێزگرتنێ کر.\nپشتی گۆتار و پەیڤێن پیرۆزباهییێ ژی بوو دەما چاڤەرێکری و بیست و نە‌هـ قوتابییان باوەرنامەیێن خوە ئیێن زانستی د بەشێن برێڤەبررنا کارسازییێ، ژمێریاری، ئەندازیارییا نەفتێ، دیزاین، پەیوەندییێن نێڤدەولەتیو یاسا و رامیارییاگشتی دا وەرگرتن.\nتانیا جونەید، دەرچوویا ئێکێ یا سالا دو هزار و نۆزدێ ژی د پەیڤا خوە دا داخوازا پاشەرۆژەکا گەش و به‌خته‌وه‌ربۆهه‌ڤپۆلێنخوە کر و گۆت: ئەڤرۆگاڤا دوماهییێ ل رێیا مە یا خواندنا بلند هاتە هاڤێتن و ئەم گەهشتینە بەرهەمێ زەحمەت و خواندنا خوە.\nتایبەتمەندییەکا دی یا رێورەسمێن دەرچوونا قوتابییان، خوەبەخشییا پتری سەد و پێنجی قوتابیێن زانینگەها ئەمریکا یا کوردستانێ د رێکخستنا ئاهەنگێ بوو.\nل دوماهییێ ل سترانبێژن گەنج ئەلند حازم و ئاگرین دلشادی ل گەل تیپا مووزیکێ یا نوێنەر ئەبۆبەکری ئاهەنگا تەمام کر.\nزانینگەها ئەمریکی یا کوردستانێ ژی دێژبەر ئاڤاکرنا رەوشەنبییێ، هاندانا داهێنانێ و ئاستێ خوە یێ هەری بلند یێ لێکۆلینا زانستی وەک سازییەکا سەرکێش یا خواندنا بلند ل رۆژهەلاتا ناڤین و دەڤەرێ هێتە ناساندن.


شیعرو شاعیر لەبەرامبەر جیهانی ئامادەکراودا – كولتور مه‌گه‌زین\nشیعرو شاعیر لەبەرامبەر جیهانی ئامادەکراودا\nBy ڕێبین خدر\t Last updated تەموز 12, 2019\nپێشەكى: بۆ من هەميشە “ڕەگ، ڕيشە” جێگەى لێڕامان و وردبوونەوە بووە. وێڕاى ئەوەى دەمباتەوە سەر پرسيارە گرنگەكانى فەلسەفە (چۆن هاتين؟ چۆن دێين؟ دەبێ چي بكەين؟) پرسيارگەلێكى ديكەم بۆ دروست دەكات و لەناومدا پەرت دەبن و كاريگەرى دادەنێنە سەر تێكستە ئەدەبييەكانم. هەرئەوەشە وادەكات لە (لەدايكبوون، خێزان، گەشەكردن..) زياتر قوڵ ببمەوە. كاتێ هەست بەوە دەكەم لە خۆمدا، دەپرسم بۆچى ئەمانە بوونەتە كێشە بۆ من، يان بوونەتە خاڵى گرنگ و بنەڕەتيى؟ پێموايە بەهۆى بيركردنەوە لە (خێزان، هاوخوێنيى، خزم، چيڕۆكى سەرەتا ‘ئادەم و حەوا‘) زياتر ئەوەم تێدا خوڵقا. تايبەتيش (خێزان). لەوەتەى بيرم كردۆتەوە، خێزان يەكێك بووە لە تەوەرە هەرە گرنگ و هەستيارەكانى من. ڕەنگە بەو هۆيەى لە خێزانێكى قەرەباڵغ و پڕ ميواندا لەدايكبووم. خێزانێك كە شوێنى كەسێكى تەنياى بە ئاسانى تێدا نەدەكرايەوە. ميوان، كۆمەڵبوون، پێكەنين و ديالۆگى تێكەڵاو و هەندێكجار پڕ لە هەرايش. من كەسێك نەبووم كە باوكێكى زاڵم و دەست بە كوتەكم هەبێت (هەرچەندە باوكەكان لە خاڵێكدا هەموويان بەيەك دەگەنەوە) بەڵام باوك يان (برا گەورە) موگناتيس و ڕاكێشەرى بيرى من نەبوون. ئەوەى من سەرنجم لەسەرى نيشتەوە و واى كرد لە (خێزان) ورد ببمەوە، قەرەباڵغى، ميوان، نەبوونى تەنيايى بوو. چۆن دەتوانم لەناو جيهانێكى ئاوا قەرەباڵغ و كۆمەڵيدا جێگەى خۆم بكەمەوە و بۆ ساتێك تەنيا بم؟ ئايا دەتوانم لە كێشە و برينەكانيان هەڵبێم؟ دەتوانم بەشدارييان بكەم و بچمە سەر كۆمەڵەكە و ببمە ژمارەيەك؟ دەتوانم لە دوورەوە ڕاوەستم و بيريان لێ بكەمەوە؟ دەتوانم بەهەمان ڕێگەى ئەواندا بڕۆم؟ دواتريش كە كات زياتر ڕۆيشت پرسيم ( ئايا دەبێت خێزان هەر هەبێت؟ ڕێگايەكى تر هەيە؟) من لە بيركردنەوە لە خێزانى خۆم، بيرم لە هەبوون و نەبوونى خێزان كردەوە. پێش ئەوەى هەرچييەك لەو بارەوە بخوێنمەوە، برينەكە لە مێشكمدا گەشەى كردبوو.\nبەڵام نابێت ئەوە لەبير بكەم كە من كێشە و بنبەستبوونى خێزانيشم دەبينى. تايبەت خێزانى كوردي و كۆمەڵگەى ئيسلامى. ئەگەر قەرەباڵغى و نەبوونى تەنيايى لەو خێزانەدا بۆ من بووبوو بە زام، ئەوا ديوار و سێبەرەكانيشى بە سەختى بێئومێديان كردبووم و (دەمكەن). كێشەى ژنم تێدا دەبينى، كێشەى ئاڕاستەكردن بە پەروەردەيەك و مێشك شوتنەوە، كە منداڵ بە هەموو جۆرێك ئاڕاستە دەكرێ و ناتوانێ لەو ئاڕاستەكردنانە بە ئاسانى ڕزگارى ببێت. كاتێ گەيشتم بە بابەتى ئاڕاستەكردن و دروستكردنى كێڵگەيەكى پەروەردەيى بۆ ئەوەى هەمان منداڵ دروست ببێتەوە كە خۆيان دەيانەوێ، پێداگرتر لەسەر بابەتى خێزان و سەرهەڵدانى خێزان گيرسامەوە. هەوڵمدا بزانم چۆن مرۆڤ دەتوانێ لە ناو خێزاندا بەختەوەر بێت؟\nئەم كێشە نەبڕاوە و هەڵايساوانە چين كە دانامركێنەوە؟ پرسيارم لە بارەى “شوێنى خوشك لە خێزاندا” كرد و كردم بە وتارێك بە ناونيشانى “خوشكەكان لە كوێى ئەم خێزانەدا دەژين؟”. كاتێ بيرم دەكردەوە و دەمڕوانى، دەمبينى خێزان چەقى هەموو كێشەكانە و دەتوانين لەوێوە لە هەموو شتەكانى تر بڕوانين، هاتم و دێم هەموو لايەن و كايەكم پەيوەنديدار كردەوە -دەكەمەوە بە خێزان و ئينجا لێم ڕوانين -دەڕوانم بزانم چى ڕوودەدات. خێزان چۆن هونەر لە خۆدەگرێت؟ سێبەرەكانى خێزان چى لە هونەر دەكەن؟ ئەم خێزانەى من تێيدا لەدايكبووم، ئەو كۆمەڵگە ئيسلامیيە چۆن لە هونەر و هونەرمەند دەڕوانێت؟ چەك و ئاڕاستەكانى ئەو خێزانە چين بەرانبەر هونەرمەند؟ ڕەنگە بەشێكى ئەم پرسيارانەم لە تاكە ڕۆمانەكەم (باڵۆنێك لە ئاسمانى سووردا) بووبن بە وێنە و ڕوودا و كارەكتەر.\nهەموو ئەوانەم بۆيە گوتن تا بڵێم سەرەتا (ڕەنگ و ڕيشە) چۆن زياتر منيان جووڵاند و وايان كرد ئێستايش لە بابەتى “شێعر و شاعير و پەيوەنديان بە زمان” ڕوانگەيەكى تر بخەمە ڕوو. ڕوانگەيەك كە چەندە گريمانە و دەرگا كردنەوەيە بۆ بيركردنەوە لە (زمان، شێعر، گەشەكردن، پەروەردە، خێزان…) ئەوەندەيش پرسياركردنەوەى دووبارەيە لە (بوون، هەبوون، دەروازەيەك بۆ دەربازبوون، دووپاتەبوونەوە…) ئێستا كە من لە (خێزان) دوام و گوتم مۆڵگەيەكە بۆ ئاڕاستەكردن و خوانێكى ئامادەكراوە بۆ ئەوانەى لەدايك دەبن، دەتوانم فراوانتريشى بكەمەوە: كۆى جيهان و زەوى هاوشێوەى خێزان مۆڵگەيەكن بۆ ئاڕاستەكردن و خوانێكى ئامادەن بۆ ئەوانەى لەدايك دەبن و دێنە ناو ئەو جيهانەوە. تا ئێستا مرۆڤ توانيويەتى ڕێگايەكى تر بدۆزێتەوە بۆ ئەوەى دواى لەدايكبوون منداڵەكە بچێتە جيهانێك لەو جيهانە ئامادەكراوەى خۆمان نەچێت؟ نەچێتە ناو جيهانێك كە تا ئێستا خۆى دووبارە دەكاتەوە؟\nئێمە دەبێ زوو بە زوو بزانين ئەو جيهانەى تێيداين شتێكى نوێى ئەوتۆى تێدا نييە، بەو واتايە شتێكى نوێى تێدا نييە كە (گەشەكردن و پەروەردە و ململانێ و بينين و لەدايكبوون و مردن بەهەمان شێوەى خۆيان دووپات دەبنەوە) جيهانى ئامادەكراو جيهانێكە مرۆڤ تێيدا لەسەر ڕێڕەوى خۆى دەڕوات و جار جارەيش دەڵێت “مێژوو خۆى دووبارە دەكاتەوە”، يان “لەژێر ئەو ئاسمانە شينە هيچ شتێكى نوێ نييە” يان ئايينەكان كە خۆيان تەسليمى جيهانى ئامادەكراو كردووە و وەڵاميان بۆ خۆيان دۆزيوەتەوە و ئاسوودەگيان هەڵبژاردووە و بە سڕكراوى دەڵێن “ئەم جيهانە سەفەرێكە و جيهانێكى تر چاوەڕێمانە”، لە ڕاستيدا درووستكردنى جێهانێكى تر بەمشێوەيە كە ئاينزاكان چاوەڕێى دەكەن، گەورەترين خۆسڕكردنە لە ئاست جيهانى ئامادەكراو و هەبوو. بەتەواوى ئەم بيرۆكەى ئايينەكان وادەكات تەسليم بە جيهانى ئامادەكراو و هەبوو ببن و هەموو شتەكانى قبووڵ بكەن. ئەوان بێزاريى و ڕاڕايى و دڵەڕاوكێيەكان دەكوژن و پەرە بە دووپاتبوونەوە دەدەن. ناتوانن ڕێگەيەك بكەنەوە يان بير لە ڕێگايەك بكەنەوە جيهانى دووپاتبووەوە ڕزگار بكەن، ناچار خۆيان لەوەها پرسيارێك ڕزگار دەكەن و دەڵێن: “جيهانێكى تر هەيە”. بيرۆكەى هەبوونى جيهانێكى تر، دڵنياييان دەداتێ و وا دەكات بێزاريى و دوودڵييەكانيان وەلابنێن و خۆيان تەسليم بە چارەنووس و وەڵامى ئامادە بكەن. بەم شێوەيە ئەوان دەبنە داينەمۆى دووپاتكردنەوەى جيهان وەك خۆى. هەروەها دوژمنايەتیى هەموو ئەو ڕەوت و ئاڕاستانەيش دەكەن كە بير لە دەروازەكردنەوە بۆ جيهانێكى تر دەكەن لەناو ئەو جيهانەدا. بە نموونە “خەياڵ” بۆ ئەوانە كوشندەيە، و لێى دەترسن، چونكە خەياڵ لادانێكە و ترازانێكە لە “جيهانى ئامادەبوو” کە هەموو ئەو ڕێ و ڕێچكانەيش وا خەياڵ دەبێتە سەرچاوەيان، ئەوان سڵى لێ دەكەنەوە و هەوڵ دەدەن جڵەوگيريان بكەن.\nلەدايكبوون و خوانى ئامادەكراو\nگەر پێشووتر پرسيارمان كردبێ: گەلۆ دەتوانين لە جەنگ، لە ململانێ گەورەكان، لە داگيركاريى و خوێنڕشتن ڕزگارمان بێت؟ ئێستا دەتوانين بۆ ساتێك بپرسين: ئايا دەتوانين لەو جيهانە (جيهانى ئامادەكراو) ڕزگارمان بێت؟ من ناوى ئەم جیهانە دەنێم “جيهانى ئامادەكراو” يان “زەويى ئامادەكراو” كە لەناويدا ئاڕاستەيەكمان گرتووە و ناتوانين بچينە ناو جيهانێكى ترەوە. ناتوانين خۆمان لەوە بدزينەوە فێرى زمان نەبين، فێرى ئاماژە و جوڵە و ئاڕاستەكانى ئەو جيهانە ئامادەكراوە نەبين. فێرى ئەو هەموو شتانە نەبين كە مرۆڤ لە سەريان دەڕوات. منداڵى ساوا وەك كەرەستە و ئامێرێك ئامادە دەكرێت تا هەموو ئەو شتانەى لەسەر تۆمار بكرێت و ببێت بەو مرۆڤەى كە هەيە. بۆ ئەوەى بتوانێت بژى و بەرگە بگرێت. پڕۆسەى فێركارى جێكەوتووە و وەك ڕاهاتنێكى لێهاتووە، بەجۆرێك تێكەڵى مرۆڤ بووە هيچكەس نييە نەزانێت چۆن ئەمە دەكرێت. بەڕادەيەك وا دەبينرێت فێركاري بوونيشى نەبێت، بەڵكو ئەوەى هەيە منداڵ بەهۆى كەسانى دەوروبەرى دايك و باوكى و وەرگرتنى دەنگ و ڕەنگەكان خۆبەخۆ فێر دەبێت. ئێستا كەس هەيە ئەو منداڵە ڕزگار بكات و بيباتە جێهانێكى تر؟ شتێك هەيە وابكات ئەم منداڵە “زمان و هەموو فێركارييەكانى تر…”ى بەسەردا نەسەپێنرێن؟ كاتێ دەڵێين سەپاندن، مەبەستمان لەوە نييە منداڵ بە زۆر فێر دەكرێت و ستەمى بەرانبەر دەكرێت، بەڵكو پێ بە پێ ئەم فێركاريى و ڕاهاتن و خوگرتنانە لەسەر فێركاري و تۆماركردن بوونەتە لە جۆرێك قەتسيبوون و سەپاندن. سەپاندن شوێنى خۆى دەكاتەوە لە كاتێكدا هيچ ڕێگايەكى تر نابێت و نييە و ئەو كەسەيشى ئاڕاستە دەكرێت كەسێكى لاواز و كاغەزێكى سپييە، كورتييەكەى تازە لە دايكبووە و هاتووى نوێيە.\nگرافیکی گونتەر گراس ؛ ساڵی سەگ\nلێرە و لەمباسەدا ناتوانين خۆمان ببووێرين و ڕەها بكەين لە بابەتى بوونى مرۆڤ و چۆنييەتى سەرهەڵدان و گەشەكردنى مرۆڤ، چونكە پەيوەندييەكى تەواو هەيە لەنێوان بابەتى زمان و بوون، گەشەكردن و فێربوون، مێژووى گەشەكردن و بيناكردنى خێزان و شارستانييەتەكان. زۆربەمان لەبارەى چيڕۆكى “تەڕەزان”ەوە دەزانين. چيڕۆكى تەڕەزان بۆ من يەكجار سەرنجڕاكێشە.\nنووسەرى ئەمريكايى ئێدگار ڕايس، ساڵى 1912 ڕۆمانى “تەڕەزانى مەيموونان” بڵاو دەكاتەوە و دەيكا بە زنجيرەى ڕۆمان و لە سينەمايشدا چيڕۆكى تەرەزان دەنگدانەوەيەكى زۆر باشى دەبێت. دەكرێ چيڕۆكى تەرەزان بۆ ئەو باسە بە نموونە بگرين، كە چۆن كەسێكى ترازاو و جيابووەوە لە شارستانييەت و فێركارييە جێكەوتووەكانى مرۆڤ وەك كەسێكى نامۆ و سەيروسەمەرە دەردەكەوێت. واتە بۆ ئەوەى تەڕەزان ببێتەوە بە مرۆڤ دەبێ ڕازى بێت بەو ياسا و دەستوورانەى كە بۆ مرۆڤێك ئامادەكراون. تەرەزان ئاڕاستەيەكى تر دەگرێ و وەك ئاژەڵێك دەردەكەوێت، ئەو ئاماژە و هێماكانى ئاژەڵان لەبرى زمان و هێماكانى مرۆڤ بەكاردێنێت. بەڵام بۆ جيهانى مرۆڤان ئەمە ئەوپەڕى نامۆيە و لادانێكى گەورەيە. ئێستا دەتوانين لە دوو خاڵدا خوانى ئامادەكراو/ “زەوى ئامادەكراو” چڕبكەينەوە:\n١. مرۆڤ لەدايك دەبێت، دەكەوێتە ناو جيهانێك كە هەموو شتەكانى بۆ ئامادەكراون و لەسەر ئەو شتانە ڕاهێنانى پێ دەكرێت و فێردەكرێت. ناشتوانێ بەرهەڵستى بكات و وەڵام بداتەوە كە ئەو ئەمانەى ناوێت و دەيەوێ ئاڕاستەيەكى تر بگرێتە بەر. وەك چۆن سيمۆن دى بۆڤوار دەڵێت “ژن دروست دەكرێت”، بە هەمان شێوە مرۆڤيش دروست دەكرێت. بەڵام مرۆڤ لە مەودا و زەمينێكى فراوانتردا و جيا لەوەى كە لەگەڵ ڕەگەزێكى ديكەدا تووشى هەڵاوێران و ڕووبەڕووبوونەوە بێت. كولتوور و دابونەريت و دەستوورەكان ژن دەكەن بەوەى كە دەیانەوێت یان چاوەڕوانی دەکەن. ئەمە دەكرێ گرێ بدرێتەوە بە قۆناغەكانى مێژوو و چۆنييەتى گۆڕانى دەستوور و ڕێساكان، پەيوەندیى نێوان ژن و پياو، چۆنييەتى جێكەوتنى كۆت و بەندەكان بۆ هێنانەدنياى ژنێك، كە درووستكراوە. مرۆڤ دروست دەكرێت، بەڵام بێ ئەوەى بتوانين وێناى جۆرێكى ترى مرۆڤ بكەين. ئەگەر بيكەين ئەو مرۆڤە چۆنە؟ ئەگەر بيكەين مرۆڤ دەبێ چ ڕێگايەكى تر بگرێتەبەر بۆ ئەوەى ئەو مرۆڤەى ئێستا نەبێت؟ ئايا دەتوانێت لەم ڕێسا و دەستوورانە ڕزگارى بێت كە بەستراون بە بوونيەوە و لەگەڵ لەدايكبوونيیەوە تێى دەئاڵێن؟\n٢. ئايين لەبەرانبەر ئەو خوانە ئامادەكراوە، بێدەنگ دەبێت و ئاسانترين ڕێگا هەڵدەبژێرێت، كە بە كوشتنى خەياڵ و مانەوە لەسەر ئەو خوانە كۆتايى دێت. زانست لە زۆربەى حاڵەتدا نايەوێ لەو جيهانە دەرچێت، بەڵكو كەشفى ئەو جيهانە دەكات. هەرچەندە زۆرجاريش كەشفكردنەكانى ياريدەدەرن و ئاماژەن بۆ ڕێگاكردنەوەيەك. (لێرەدا باس لە چۆنييەتى ئەو كەشف و بەرەوپێشچوونانە ناكەين كە لە ڕێگەى زانستەوە هاتوونە دى و، كاريگەرييە باش و خراپەكانيشى ناخەينە ڕوو). زەوى ئامادە، خۆى دووپات دەكاتەوە و ململانێكانى ناوەخۆيشى بەردەوام دووپات دەكاتەوە، بەجۆرێكى وا كە زۆرجار سەرەڕۆيى دەگاتە كوشتارى گەورە و مرۆڤەكان چێژيش لە وێرانكاريى و لەناوبردن و هەراسانكردنى يەكتر دەبيننەوە. بەڕادەيەك كە بگوترێت ئەوە سرووشتى مرۆڤە كە تێكەڵەيەكە لە فريشتە و شەيتان، تێكەڵەيەكە لە ژيان و مەرگ، لە ڕق و ئەوين، بۆيە ڕاگرتنى هاوسەنگى زەوى لە ململانێكاندايە. كەواتە بەم پێيە مرۆڤ كاتێ دێتەبوون مەحكوومە بەوەى ژيان دووپات بكاتەوە و ئەو ڕێچكەيە بگرێت كە بۆى ديارى كراوە. “خوانى ئامادە” خوانێكە كە خواردنەكانت بۆ ديارى كراون و ئامادەكراون، بۆت نييە داواى خواردنێكى ترى جياواز بكەى، يان بڵێى من ئەو خوانە ڕەت دەكەمەوە. ئەگەر ڕەتى بكەيتەوە چى دەكەى؟ يان خوانێكى تر كامەيە؟\nشێعر وەك خواردنێكى جياواز ـ جيهانێكى ديكە\nتاكو ئێستا ئەوەى من هەستم پێكردبێت و لەبارەيەوە زانيبێتم، تاكە ڕێڕەو و دەروازە كە بكرێتەوە بەسەر جيهانێكى تر لە بەرانبەر جيهانى ئامادە و هەبوودا (جيهانى دووپاتبووەوە) دەروازە و ڕێڕەوى هونەر و ئەدەبە. چونكە:\n١. هونەر و ئەدەب بە ياريدەى خەياڵ و خەياڵ جوڵاندن لەو جيهانە ئامادەيە دادەبڕێن، يان لێى لادەدەن و لادانى تێدا دروست دەكەن. مرۆڤ لە شوێن و ژينگەى خۆى دادەبڕن و وادەكەن بير لە شوێن و ژينگەى خۆيشى بكاتەوە. واتە ڕێگۆڕينى ئەوان چەندە لە پێناو دۆزينەوەى جيهانێكى ديكەيە، ئەوەندەيش لە پێناو دەسكاريكردنى جيهانى ئامادەيە.\n٢. كەرەسە و ناوەڕۆكەكانى هونەر و ئەدەب كاركردنەوەى تەواو ڕوون و ئاشكران لەسەر هەموو ئەو دەستوور و ڕێسا سەپێنراوانەى كە مرۆڤ دواى لەدايكبوونى بەسەريدا دەسەپێنرێن، وەك: زمان، بيركردنەوە، خەياڵ، بينين، جووڵە، هەڵبژاردن، دياريكردن و ئيرادە… هتد. بەو واتايەى ئەوەى هونەر و ئەدەب دەيكەن چوونەوەيە بۆ ئەو ساتەيش كە مرۆڤ (منداڵ) هێشتا زمانى نەپژاوە، ئاڕاستە نەكراوە، كۆنتڕۆڵ نەكراوە…هونەر و ئەدەب لەوێوە بۆ هێنانە كايەى زمان و خەياڵ و فراوانتركردنەوەى مەوداكان دەكەونە كار. هەر بۆيە من دەڵێم تاكە جيهانێك كە لەبەرانبەر جيهانى ئامادە بكەوێتە كار و هەبێت، جيهانى هونەر و ئەدەبە. چونكە زوو بە زوو كار لەسەر دەستوور و ڕێساكانى دەكات و لەناوياندا ناتوێتەوە.\nلێرەدا من شێعر بە نموونە وەردەگرم، چونكە دەمەوێ لەناو هەموو ئەو نەريتە سەپێنراوانەى جيهانى ئامادەكراودا، “زمان” بۆ ئەم باسەم بكەمە تەوەر. ئاشكرايە و ئاماژەيشمان پێدا كە ئەو جيهانەى تێيداين و ڕۆژانە مرۆڤى تازەى بۆ دێت، زمان و ڕێگاڕۆيشتن و ئاڕاستەكانمان بەسەردا دەسەپێنێت و فێرمان دەكات چۆن مرۆڤانى تر كردوويانە، ئێمەش هەمان شت پەرە پێ بدەين. زمان يەكێكە لەو سەپێنراوانە، كە مرۆڤ ناتوانێت لە فێرنەبوونى خۆى ببووێرت و خۆى لێ لابدات. منداڵان فێرى زمان دەكرێن و لەسەر وشەكان ڕادەهێنرێن، پێويستە هەر منداڵێك بزانێت ڕەنگى سوور –هەر ئەو ڕەنگەيە كە ئەوانيترى پێش خۆى پێيان گوتووە سوور. دەبێ فێرى ياساكانى زمان و چۆنييەتى دروستكردنى ڕستە بێت. نابێت وشەيەك بە خراپى گۆ بكات و شتەكان پاش و پێشبخات. ئەگەر وابكات تووشى كێشە دەبێت و سەرگەردان دەبێت. پێويستە لە دواتردا بەهەمان شێوەيش فێر ببێت هەموو ئەوانەى فێريان بووە وەك خۆى كە هەيە بنووسێت. ئێستا منداڵێكمان لەبەرچاوە كە لەدايكبووە و هاتۆتە سەر زەوى، چ ڕێگايەكى ديكە لەبەردەم ئەو منداڵەدا هەيە تا ڕووبەڕوو ببێتەوە لەگەڵ زمانێك كە سەپێنراوە و جێى خۆى گرتووە؟ منداڵەكە ناتوانێت فێربوونى زمان ڕەت بكاتەوە. خۆ ئەگەر لاڵيش بێت بە زمانى ئاماژە و لەڕووى هەمان ئەو زمانەى كە ئەوانيتر فێر دەكرێن ڕادەهێنرێت، ئەو ئاماژەكان بە جۆرێك دەكات و بەكاريان دەهێنێ كە لە ڕێيانەوە “زمان”ى ئێمە بەئاگا دەهێنێتەوە و لەو ڕێيەوە لێى تێدەگەين. شێعر جۆرێكى ترى زمانە، يان كاركردنە لەناو زماندا و لادانە لەو دەستوور و ڕێسايانەى كە هەر لە منداڵييەوە مرۆڤيان پێ ڕادەهێنرێت. لە شێعردا سوور هەميشە سوور نييە، هەميشەيش شتەكان لە شوێنى خۆياندا نين و ڕێزمانيش تێكدەشكێ و بەلادادێ. شێعر خواردنێكى ترە و جياوازە، خواردنێكە لە خواردنى خوانى ئامادە ناچێت. ئەوەى كە لە شێعردا ئاگر قسە دەكات و ڕووناكى بير دەكاتەوە، لە هيچ شوێنێكى تردا بوونى نييە و زمان هەرگيز لە هيچ كوێيەكى تر ئەمە بەخۆيەوە نابينێت. كەواتە شێعر بۆ يەكەمجار دەروازەيەكى جياواز و جيهانێكى تر دەبينێتەوە لە بەرانبەر زمانى سەپێنراو و ئامادەكراو بۆ مرۆڤ.\nلەنێوان شاعير و منداڵدا ـ لەناوبردنى زمان يان كونكردنى زمان\nزۆر كەس دەڵێن شاعير لە منداڵ دەچێت: هەندێك كەس چونکە پێيان وايە جيهانى شاعير پاك و بێگەردە وەك جيهانى منداڵی، هەندێكيش چونكە شاعير وەك منداڵ بە كەسێكى خەياڵيى خەياڵفراوان دەبينن، بە كەسێكيش كە بەپێی یاسا و دەستوورەکانی دەوروبەرر ناڕوات ـ وەك چۆن منداڵ بە پێى ياسا و دەستوورەكانى گەوران ناڕوات. منيش ئەو لەيەكچوونەى نێوان منداڵ و شاعير هەست پێدەكەم و دەبينم. بەڵام لەيەكچوونەكە زياتر دەبينم كاتێك شاعير هەوڵدەدات بگەڕێتەوە دۆخى منداڵيى و بچێتەوە ئەوكاتەى كە هێشتا فێرى زمان و ڕێوڕەسمەكانى تر نەكراوە. لەم ڕوانگەوە شاعير وەك منداڵێك دەبينم كە نايەوێت فێرى زمان ببێت و بچێتە جيهانى ئامادەكراو، بەڵام مرۆڤەكان ناچارى دەكەن بەو زمانە و كۆتى دەكەن. شاعير منداڵەكەى ناو سكى كە يەكجار بەهێزە و دەسبەردارى نەبووە، بە ئاگا دەهێنێتەوە و لەبەرانبەر زماندا ڕادەوەستێت. ئەو منداڵێكە بەهۆى خەياڵەكانى، بەهۆى بێزاريى و دووپاتبوونەوەكان نايەوێت بەردەوام بێت لەناو جيهانى هەبوو و ئامادەكراودا. لێرەدا شاعير وەك دوژمنى زمان دەبينين، ئەو نايەوێ بە زۆر بكرێتە ئەو مرۆڤەى ئەو هەموو ساڵە بوونى هەيە و پەرە بە جيهانى خۆى دەدات. شاعير دژى زمان، ئاڕاستەكردن، كۆنتڕۆڵكردن…هەموو شتەكانى ديكە دەوەستێت و دەبێتە تێكدەرى زمان – تێكدەرى ناو زمانى سەپێنراو. پێ بە پێ ئەو تۆڵە و خۆڕاپچكاندنانەى شاعير لەناو زماندا دەيانكات دەبنە داهێنان و ڕازاندنەوەى زمان.\nلە كاتێكدا شاعير دەيەوێ لە زمان ڕزگارى بێت و دەریچەيەك بكاتەوە، هەروەها بگەڕێتەوە بۆ دۆخى بێزماني و كاتى ساوايى (ئەو كاتەى كە بێ زمان بوو). ئەمە بەرهەڵستييەكە شاعير لەبەرانبەر دەستوور و ڕێسا سەپێنراوەكانى جيهانى هەبوودا دەيكات. بەڵام شاعير كە ناتوانێت زمان لەناو ببات و بە ڕەهايى جيهانى ئامادەكراو ڕەتبكاتەوە، زمان تێكدەدات. وردە وردە بەرەنگاربوونەوەى شاعير لەگەڵ زمان، دەبێتە خۆشەويستى شاعير بۆ زمان. لە كاتێكدا شاعير بەو جۆرە زمانى خۆشدەوێت كە كودەتاى بەسەردا بكات و تێكى بدات. ئەمەيش وەك بەديلێك بۆ نەهێشتنى زمان و گەڕانەوەيش بۆ منداڵيى و سەرەتاى هاتنەبوون خۆبينينەوە لەناو زماندا. پێدەچێت شاعير ئەو ئەومنداڵە بێت كە زمانى خۆشناوێت (چونكە بەسەريدا سەپێنراوە) بەڵام ئەو شوێنەى لەناو زماندا خۆش بوێت كە دەكرێ لێيەوە گورز لە زمان بوەشێنێ و كودەتاى بەسەردا بكات، دووريش نييە شێعر هەر لەو شوێنە نيشتەجێ بێت.\nكەواتە شێعر ئەو زمانە داهێنراوەيە كە مرۆڤ پەلكێشى جيهانێكى ديكە دەكات، لەبەرانبەر زمانى سەپێنراو و جيهانى ئامادەكراودا. شێعر دەبێتە كەناڵێك كە مرۆڤ لە جيهانى دووپاتبووەوە ڕزگار دەكات. زمان لە شێعردا ئاڕاستەيەكى تەواو جياواز وەردەگرێت و ئەو زمانە نييە كە مرۆڤ لەگەڵ هاتنەدنياى بەسەريدا ساغ دەكرێتەوە. هەر بۆيەش شێعر وەك زمانێكى لادەر لە جيهانى هەبوو، لەلايەن ئايينەكان كە پەرەپێدەرى جيهانى هەبوو و ئامادەن هێرشى گەورەى دەكرێتە سەر و بە زمانى درۆ و حەرام و كفر و لادەر سەير دەكرێت. تەنها ئەوكاتە ستايش دەكرێ كە جڵەوگير بكرێ و لەخزمەت جيهانى ئامادەكراو و هێڵە دينييەكاندا بێت (واتە جيهانى ئەوديو و جيهانى دووپاتبووەوە). لەمڕۆدا لەلايەن بەشێك لە زانستخوازانيش، بەزۆريش ئەوانەى شۆك دەبن و تووشى لێوەلەرزە دێن لەبەرانبەر دەسكەوتەكانى زانست، شێعر هێرشى دەكرێتە سەر و بە شتێكى بەسەرچوو و كۆن لە قەڵەم دەدرێت. چونكە پێيانوايە ئەوەى شێعر دەيەوێ بیڵێت، كۆتايى هاتووە و زانست وەڵامى هەموو شتێكى داوەتەوە و دەداتەوە. ئەوان هەڵوەدا و شەيداى وەڵامەكانن و پێى شاگەشكە دەبن، وەك چۆن ئايينخوازانيش هەڵوەداى وەڵامەكانن و گرەوى لەسەر دەكەن. شێعر زانست ڕەت ناكاتەوە و دژايەتىی ناكات، بەڵام بەشێوەيەكى جياواز لە زانست كار لەگەڵ زەوى و بوون و ژياندا دەكات. شێعر هەميشە بەدواى ئەوەوە نييە حەقيەقت كەشف بكات و مەوداى نێوان ئەستێرەكان ديارى بكات. شێعر بە جۆرێكى زۆر جياواز كار لەگەڵ حەقيقەت و واقيعدا دەكات و ئەو ئەستێرانەيش كە لەناو زانستدا كەشف دەكرێن و مەوداپێو دەكرێن، لە شێعردا شتانێكى جياوازن و زۆربەى جار هەر ئەستێرەيش نين. چونكە زمانى شێعر زمانى زانست نييە، زمانى ئايينەكان نييە. ئەمە بە گشتى بۆ تەواوى ئەدەب و هونەريش ڕاستە.\nشێعر تەسليمى جيهان و واقيعى هەبوو نابێت و زمانێكە لە بەرانبەر سەپاندنى زمان و تۆماركردن و باركردنى مرۆڤ پەيدا دەبێت. لە دواييشدا بەهۆى تێكدان و سەراوژێركردنەوەى زمان، دەبێتە داينەمۆ و تەكاندەرى زمان. ئەگەر شێعر لە بەرانبەر زمانى سەپێنراودا هەڵسێتەوە و ململانێ بكات، ئەوا ڕاستەوخۆ لەبەرانبەر هەبوون و بوونى مرۆڤيش بەو شێوەى كە هەيە بەرگرى دەكات. هەر بۆيەشە شێعر گرێدراو و وابەستەى بوونە و لێى جيا نابێتەوە.\nشاعير كەوتۆتە خوارەوە ـ منداڵەكە ياری بە زمان دەكات\nسيستەم بۆ منداڵ نامۆيە و هێشتا نەيخستۆتە سەر هێڵەكانى خۆى. تاكە قۆناغێك كە مرۆڤ لە هەموو قۆناغەكانى ديكە زياتر لە سيستەم دابڕاوە و لێى ياخى بووە، قۆناغى منداڵييە. منداڵ بەدواى ڕێكخستن و يەكگرتنەوەى شتەكاندا هەوڵ نادات. زۆربەى كات شتەكان وەك ئەوەى هەن تێكدەدا و گوێ بە ڕێكخستن نادات. ئەوەى منداڵ فێر دەكات بچێتە ناو سيستمەوە و ببێتە كەسێك ڕێز لە ڕێكخستن بگرێت گەورەكانن ـ ئەوانەن كە پێش منداڵەكە هاتوونەتە دنيا. منداڵ زمان نازانێت، كۆنهاتووەکان منداڵ فێرى زمان دەكەن. كاتێكيش منداڵەكە هەڵەيەك لە زماندا دەكات و كەمێك لە سيستەمە زمانييەكە لادەدات، پێى پێدەكەنن و وەك شتێكى سەير دەيبينن. منداڵ بۆى ئاساييە بە ڕەنگى سوور بڵێت شين، بۆشى ئاساييە بە باوكى بڵێ دايە. ئەمە بۆ هيچ كەسێكى ديكە ئاسايی نييە، جگە لە شاعير. شاعيريش چەشنى منداڵ لەگەڵ سيستەم و يەكەى ڕێكخراودا ناكۆكە. ئەو زياتر شتەكان تێكدەدا و يارييان لەگەڵدا دەكات. وەك چۆن منداڵ، بە خستنە ناو سيستمەوە و لە قاڵبدانى، لە منداڵييەتى دەخرێت و قۆناغەكەى دادەڕمێنن. وەك چۆن منداڵ لە سيستەم و ياسا و دەستوورەكانيدا دەتوێتەوە، ئاوايش شاعير لەناو سيستەم و كۆتەكانى تێكدەشكێ و خۆى لەدەست دەدات. بۆ منداڵ شتەكان زۆر ئاسان و ئاسايى ڕوودەدەن، هەروەك ئەوەى لە فيلمی كارتۆندا دەيبينين: ئاژەڵان قسە دەكەن و فيلەكان هەڵدەفڕن و كارەكتەرەكان لە جيهانێكى سەمەرەى خەياڵيدان. ئەوەى لە شێعريشدا دەی‌بينين لاى شاعير هەمان شتە و جياوازييەكى ئەوتۆى نييە. شاعير منداڵێكە بەرگە زۆر و زەوەندەكانى لە خۆى داماڵيون و چۆتەوە سەردەم گڕوگاڵيى و تێكدانى ڕێسا و دەستوورەكانى زمان. هەروەها بينينيشى وەك هى منداڵ لێكردۆتەوە و جيهانى بە جۆرێك وا لێكردووە كە ئەوانيتر پێيان ناكرێ بيبينن و تەنانەت ئارەزوويشى ناكەن، چونكە ئەوان يەخسير بوون لەناو سيستەمدا. كاتێک شاعير ڕووبەڕووى زمان دەبێتەوە و دەيەوێ شەڕى لەگەڵدا بكات، ناتوانێت لەناوى ببات، بەڵكو دەچێتە ناويەوە و دەست دەكا بە تێكدانى. كاتێك دەڵێين تێكدان، مەبەست لە تێكدانێكە كە زمانێكى ترى جياوازى لەناودا دروست دەكات.\nكاتێک شاعير خۆى لەناو جيهانێكى تردا دەبينێتەوە كە لە بەرانبەر جيهانێكى داپۆشراو بە ئاڕاستەكردن و سەپاندندا درووستى كردووە، هەست بە غەريبي و تەنيايى دەكات. هەندێك لە شاعيران هەستى ئەوەيان لا دروست دەبێت كە ئەوان بوونەوەرێكى غەريبن و پێويستە فەرامۆش بكرێن. هەندێكيشيان وا هەست دەكەن لە ئەستێرەيەكى ديكەوە كەوتوونەتە خوارەوە و هەموو شتێكى ئەو جيهانەى كە هەيە بۆ ئەوان نامۆيە. ئەگەر سەرنج بدەين تەواو ڕاستيشە، چونكە شاعيران گەڕاونەتەوە ئەو قۆناغەى منداڵيى كە هێشتا زمان و فێركاييەكان دەستيان پێ نەكردووە، بە هێزى ئەو منداڵەيش جيهانێكى تريان بۆ خۆيان هەڵبژاردووە و نەچوونەتە ناو سيستمى ئەقڵ و زمان و دەستوورەكانى ئەوانى دى.\nشێعر ڕەت دەكرێتەوە، شاعير فڕێ دەدرێت\nهەركەس سەربردەى ژيانى شاعيران بخوێنێتەوە و لێی بكۆڵيتەوە، دەبينێ چەند شاعير لەدار دراون، تيرۆر كراون، فڕێ دراون، دەربەدەر كراون و كەوتوونەتە ژێر هەڕەشەى گەورە. ئەمە ئێستايش لە جيهاندا هەر بوونى هەيە و هێشتا زمانى شێعر زمانێكە لەژێر هەڕەشەى سيستەم، دەستوور، دادگە، مزگەوت، كڵێسا، ئايدۆلۆژيا و دەسەڵاتەكان…دايە. كاتێ ئەمە دەڵێين ڕەنگە بڵێن هەر شاعيران و شێعر نييە لەژێر هەڕەشەدان، زۆر كەسانى ديكە و بوارى تريش هەن بەهەمانشێوە لەژێر هەڕەشە و ڕاوەدوناندان. ئەمە ڕاستە. من نامەوێت شاعير و شێعر بە قوربانيبوونيان بەرز بكەمەوە و بيانخەمە سەر هەموو شتەكانى تر. ئەمە ڕێگەيەك نييە من بيگرمە بەر. بەڵكو دەمەوێت ڕوونى بكەمەوە بۆچى شاعيران بەمشێوەيە و، شێعر بەمجۆرە مامەڵەى لەگەڵ دەكرێت. چونكە:\nلە سەرەتادا ئاماژەمان بەوەدا كە هيچ جيهانێك نييە جگە لە جيهانى ئەدەب و هونەر ڕاستەوخۆ ڕووبەڕووى جيهانى ئامادەكراو و دووپاتەوەبوو ببێتەوە. هونەر و ئەدەب دووبارە زمان و وێنە و خەياڵێكى ديكە دەهێننە كايەوە و ناهێڵن ئەو جيهانە بە وەستاوى بمێنێتەوە و بكەوێتە ژێر سێبەرى سەپاندن و سيستەمى ڕەقى جێكەوتوو.\nمن شێعرم هەڵبژارد تا لە زمان و زمانى شێعر بە تايبەت ورد ببمەوە. شێعريش وەك يەكێك لە ژانرەكانى ئەدەب، هەروەك ئاماژەمان پێدا، جيهانێكى تر خەڵق دەكا و زمانێكى تر دادەهێنێت. بەمە جيا دەبێتەوە لە زمانى وەستاو و ئامادەكراو، زمانێك كە تێيدا دەستوور و ڕێسا و حوكمەكان ياري دەكەن و ململانێ دووپاتبووەكانى خۆيان دووبارە دەكەنەوە. زمانى شێعر لەو ڕووبەرە زمانييە دەترازێ كە سيستەمێك دروست دەكات لێدەرچوونى نييە. ئايينەكان تەسليمى ئەو ڕووبەرە زمانييە بوون و ياسا و دەستوورەكانى خۆيان (چاكە و خراپە) – (حەڵاڵ و حەرام) – ( سپيى و ڕەش)…ى خۆيان لەناو ئەو سيستەمەدا جێ دەكەنەوە، كە سەر بە جيهانى ئامادەكراو و هەبووە. پێغەمبەرانيش هەر سەر بەو جيهانەن و خەڵوەت و گۆشەگيريى ئەوان لە پێناو جيهانێكە كە جيادەبێتەوە لە جيهانى شاعيران، ئەوان لانادەن و چەكوش لە سيستەم نادەن، بەڵكو بە هێز و گوڕێكى زۆرەوە دەيانەوێ ببنە سەردار و داينەمۆى سيستمێكى ڕێكخراوى توێنەرەوە.\nئايينەكان شێعر بە پێى جيهانى خۆيان ـ جيهانى ئامادەكراوـ كە جيهانێكى وەستاوە و ياسا و دەستوورەكانى خۆيان لە چاكە و خراپە و دەستوورەكانى تر دەپێون و دادگايى دەكەن. ئەو جيهانەيش كە دروستيان كردووە [پاداشت و سزا] دەیكەن بە مينبەرێك تاوەكو لە ڕێگەيەوە باشتر كار لەسەر جيهانى ئامادەكراو بكەن و سزا و پاداشتەكە فڕێ بدەنە ناو هەموو خانەكانى. لە كاتێكدا ئايينەكان شێعر سزا دەدەن و دادگايى دەكەن، شێعر زمان و جيهانى ئەوانى دەمێكە جێهێشتووە و بە پێوەرى زماني و دەستوورەكانى ئەوان ناتوانرێت بپێورێ. تەواو ئەو وێنە دێنينەوە بەرچاو كە منداڵەكە بە سوورى دەگوت شين و هێشتا لە سيستەمە زمانييەكەدا نەتوابووەوە، گەورەيەكيش بۆ وێنەكە زياد دەكەين كە لە سيستەمە زمانييەكەدا تواوەتەوە و فێركراوە سوور هەر سوورە و منداڵەكە لە سيستمەكە لايداوە. ئينجا بيهێننە بەرچاو ئەو گەورەيە منداڵەكە سزا بدات بەهۆى دەرچوونى لە سيستمەكە. سزاى ئايينەكانيش بۆ شێعر هەر لەوەوە سەرچاوە دەگرێت كە دەبينن شاعير چەشنى منداڵێك لە سيستمى ئەوان دەرچووە و جيهانى وەستاو و ئامادەكراوى ئەوانى جێهێشتووە. لەم بارودۆخەيشدا هەر پێوانەيەك لاسەنگ و هەڵە دەكەوێتەوە. چونكە “سوور”ى شاعير هەرگيز ئەو “سوور”ە نييە كە ئايين بە سوورى تێدەگەن و “فيل”ى شاعير فيلێكە كە ئايين پێى سەيرە چۆتە بن باڵى پەڵەهەورەكان.\nسەرەڕاى ئەوەيش جيهانى شێعر بەرينتر و فراوانتر لەو جيهانەيە كە ئايينەكان تێي دان، بێجگە لە ديوە زمانييەكەى، ديوە خەياڵيى و خەونييەكەيشى ئايينەكان بە تەواوى جێدەهێڵێت و شوێنێك بۆ ڕاوەستان و چەقبەستن ناهێڵێتەوە. شێعر كاتێ جيهانێكى تر لەسەر ئەو جيهانە ئامادەكراوە بەرز دەكاتەوە، ڕاناكات و نابێتە خانەى سۆفييان. بەڵكو دەست دەكات بە درووستكردنەوە و هەڵوەشاندنەوە لە جيهانى ئامادەكراودا. كاتێک شاعير فڕێ دەدرێت و شێعر ڕەت دەكرێتەوە، ئەوا دەردەكەوێت كە مرۆڤەكان تەسليمى جيهانى ئامادەكراو و وەستاو بوون و لەناويدا پەرە بە دووپاتكردنەوە دەدەن. دەڵێن لە جيهانى ئيمڕۆدا شێعر بەسەرچووە و چيتر هچ ڕۆڵێكى نەماوە، هەندێك كەس دەڵێن شێعر مردووە و بەدواى تەرمەكەيشيدا مەگەڕێن. زۆربەيان کە بە كاريگەریی دنياى بەرهەمهاتوو و ئابڵۆقەدراو بە ئامێرەكان، كاريگەربوون بە زانستى مۆدێرن كە پێيانوايە وەڵامى هەموو شتێك دەداتەوە، هەڵگرى ئەم بۆچوونەن. لەسەر من نييە وەك ئەوان ڕۆڵى زانست بە هەند وەرنەگرم و لە دژايەتيدا بڵێم: نەخێر ئەوە زانستە هيچ ڕۆڵێكى نييە و لە گرنگ و بايەخەكەى كەم بكەمەوە. بەڵام دەتوانم ئەوە بڵێم شێعر لەسەر وەڵامدانەوە و دڵنيايى پێدان ناژى. شێعر زيندەوەرێكى پرسيارهێنە و لەناو نيگەرانييەكاندا گەرا دادەنێت. بەو واتايە نا كە شێعر لە ڕەشبينى و تاريكيدا بژى، بەڵكو بەو واتايەى شێعر لە بەرانبەر جيهانى هەبوو و واقيعدا چۆك دانادات و بەردەوام لە سيستەمەكان دەدات. پێدەچێت مرۆڤى ئەمڕۆ بەهۆى ئەم هەموو سێبەرانەى جيهانى ئامادە و وەستاو، چيتر چێژێكى ئەوتۆ لە شێعر وەرنەگرێت و خۆى تەسليمى سيستمەكان كردبێت. ئەوەى گيرۆدەى وەڵامەكانە و لە جيهانى ئامادەكراودا تواوەتەوە شێعرى بەلاوە گرنگ نييە و ناتوانێت باوەڕيش بكات كە شێعر هيچ جێگە و شوێنێكيشى هەيە لەناو جيهاندا.\nبەر لە كۆتايى دەتوانم سەرنجەكانم لە چەند خاڵێكدا چڕ بكەمەوە:\n١. زەوى، خوانێكى ئامادەكراوە بۆ ئەوانەى كە دێنە ناوى و هەموو شتەكان لە لايەن مرۆڤە كۆنهاتووەكان بەسەر نوێكاندا دەسەپێنرێن و نوێيەكان هيچ هەڵبژاردنێكيان نييە، جگە لەوەى بە جيهانى ئامادەكراو و خوانى ئامادە ڕازى بن. ئەدەب و هونەر (شێعر) تاكە كەناڵ و ڕێگەيەكن كە مرۆڤ لە جيهانى ئامادەكراو ڕزگار دەكەن و دووبارە كار دەكەنەوە لەسەر هەموو ئەو دەستوور و ڕێسايانەى بە زۆريان وەك ياسايەك بەسەر منداڵە هاتووەكاندا دەسەپێنرين.\n٢. شاعير دەگەڕێتەوە قۆناغی منداڵیی بەر لە قسەكردن و ڕووبەڕووى زمان دەبێتەوە، نايەوێ زمان و دەستوورەكانى ديكەى بەسەردا بسەپێنن، لەوەدا هەروەك منداڵێك كە سيستمە زمانييەكە بە ئاسانى وەرناگرێت، زمان و ڕێزمان تێكدەشكێنێ و دەريچەيەكى تر دەكاتەوە بۆ ڕزگاربوون لێيان كە جيهانى شێعرە.\n٣. شێعر (ئەدەب و هونەر) تاكە جيهانێكن ڕاستەوخۆ ڕووبەڕووى جيهانى وەستاو و ئامادەكراو دەبنەوە. ڕێگەيەكى تر دەكەنەوە تا لە سيستەمەكان دەرچن.\n٤. شێعر تەسليمى جيهان و واقيعى هەبوو نابێت و زمانێكە لە بەرانبەر سەپاندنى زمان و تۆماركردن و باركردنى مرۆڤ پەيدا دەبێت. لە دواييشدا بەهۆى تێكدان و سەراوژێركردنەوەى زمان، دەبێتە داينەمۆ و تەكاندەرى زمان. ئەگەر شێعر لە بەرانبەر زمانى سەپێنراودا هەڵسێتەوە و ململانێ بكات، ئەوا ڕاستەوخۆ لە بەرانبەر هەبوون و بوونى مرۆڤيش بەو شێوەى كە هەيە بەرگرى دەكات. هەر بۆيەشە شێعر گرێدراو و وابەستەى بوونە و لێى جيا نابێتەوە.\n٥. شاعير كە ناتوانێت زمان لەناو ببات و بە ڕەهايى جيهانى ئامادەكراو ڕەت بكاتەوە، زمان تێكدەدات. وردە وردە بەرەنگاربوونەوەى شاعير لەگەڵ زمان، دەبێتە خۆشەويستى شاعير بۆ زمان. لە كاتێكدا شاعير بەو جۆرە زمانى خۆشدەوێت كە كودەتاى بەسەردا بكات و تێكى بدات.\n٦. پێدەچێت شاعير ئەو ئەومنداڵە بێت كە زمانى خۆشناوێت ـ چونكە بەسەريدا سەپێنراوە، بەڵام ئەو شوێنەى لەناو زماندا خۆش بوێت كە دەكرێ لێيەوە گورز لە زمان بوەشێنێ و كودەتاى بەسەردا بكات، دووريش نييە شێعر هەر لەو شوێنە نيشتەجێ بێت.\n٧. زمانى شێعر لەو ڕووبەڕە زمانييە دەترازێ كە سيستەمێك درووست دەكات لێدەرچوونى نييە. ئايينەكان تەسليمى ئەو ڕووبەرە زمانييە بوون و ياسا و دەستوورەكانى خۆيان (چاكە وخراپە) – (حەڵاڵ و حەڕام) –( سپيى و ڕەش)…ى خۆيان لەناو ئەو سيستمەدا جێ دەكەنەوە، كە سەر بە جيهانى ئامادەكراو و هەبووە.\n٨. لەمڕۆدا هەوڵ دەدرێت شێعر پەراوێز بخرێت و وەك مردوویەك نيشان بدرێت، يان جيهانى ئێستا شێعر لە خۆى فڕێ دەداتە دەرەوە و وەك بەسەرچوو لێى دەڕوانێت. ئاشكرايە شێعر لەناو جيهانى ئامادە و گەمەكانيدا ناتوێتەوە، ئەمڕۆش ئەم گەمانە دەستيان بەسەر جيهاندا گرتووە و دەورى مرۆڤيان تەنيوە.مرۆڤێك دروستبووە و پەيدابووە كە لەسەر وەڵامەكان دەژى و هەڵوەداى نوێترين وەڵامە، ئەو ئيتر بە دەگمەن نەبێت هەڵوەداى پرسيار و چوونە ناو قوڵايى نيگەرانی و بابەتە ڕيشەيى و بنەڕەتييەكان نييە.گيرۆدەى دەستى ميديا و موعجيزەكانى زانستە، گەر گۆڕانێكيش بەسەر خواى ئايينەكاندا بهێنێت، دەيانكا بە خواى زانست و خواى دەسەڵاتداری. ئەو لە سيستەم و جيهانى خواكان ڕزگارى نەبووە و بووكەڵەيیبوون لە برەو و گەشەسەندن دايە. كەواتە پێويستە لەبارەى شوێنى شێعر لەناو جيهاندا لەسەر چۆنيەتیی ئەو مرۆڤە قسە بكەين كە وەبەرهاتووە و ئێستا لە جيهاندا هەيە.\nئەگەر شێعر شوێنى نەمابێت و بەسەرچووبێت، پێويستە لەوە وردبينەوە كە “جيهانى ئامادەكراو”، چۆن كۆنترۆڵى كردووين و لەناو سيستەم و دەستوورە سەپێنراوەكاندا نقوومی کردووین. قسەيش لەسەر ئەوە نييە كە ژانرە ئەدەبييەكان گورزيان لە شێعر دابێت و خستبێتيانە دواوەوە، چونكە ئەم پەراوێزخستن و بێ‌بايەخكردنە، هەموو ئەدەبيات و تەنانەت هونەريش دەگرێتەوە و جارجاريش فەلسەفەيش.\n٩. ئايدۆلۆژياكانيش چەشنى ئايين جيهانێك (بەهەشتێك، خەونێك) دەخەنە بەردەست و خۆيان تەسليم بە جيهانى ئامادەكراو دەكەن. بۆيە هاوشانى ئايينەكان لەگەڵ زمانى ئەدەب و هونەر –شێعردا دەكەونە ناكۆكى و هەوڵدەدەن كۆتى بكەن، يان بە فەرامۆشیی بسپێرن. جياوازيی ئەدەب و هونەر لەگەڵ ئايدۆلۆژيا و ئايينەكاندا ئەوەيە کە ئەدەب و هونەر جيهانێك لەسەر لادان و هەڵسانەوە و ياخيبوون لە سەپێنراوەكان دروست دەكەن و هيچ خەونێك، بەهەشتێك پێشكەش ناكەن، بەڵكو كاريان هەڵوەشاندنەوە و درووستكردنەوەيە. لەم ڕووەوە دەكرێ بڵێم تاكە جيهانێك كە خۆى تەسليم بە جيهانى ئامادەكراو –خوانى ئامادەكراو نەكردووە، جيهانى ئەدەب و هونەرە.\nلە كۆتاييدا لە گرنگترين ئەو پرسيارانە دووپات دەكەمەوە کە لە باسەكەدا هەبوون و بابەتەكەيان جووڵاند، بۆ ئەوەى ئەم باسە تەوەر و ديالۆگ و ڕێگاى ترى لێ ببێتەوە و ئەوانەى بابەتەكەيش دەخوێننەوە لە خوێندنەوەى دووبارەى پرسيارەكان لەگەڵ بابەتەكەى مندا بكەونە ديالۆگ:\n١. ئايا دەبێت خێزان هەر هەبێت؟ ڕێگايەكى تر هەيە؟\n٢. خوشكەكان لە كوێى ئەم خێزانەدا دەژين؟ (ئەمە ناونيشانى وتارێكى بڵاوكراوەيشمە).\n٣. خێزان چۆن هونەر لەخۆدەگرێت؟ سێبەرەكانى خێزان چى لە هونەر دەكەن؟\n٤. ئەم خێزانەى من تێيدا لەدايك بووم، ئەو كۆمەڵگەيە ئيسلاميیە، چۆن لە هونەر و هونەرمەند دەڕوانێت؟ چەك و ئاڕاستەكانى ئەو خێزانە چين بەرانبەر هونەرمەند؟\n٥. گەلۆ تا ئێستا مرۆڤ توانيويەتى ڕێگايەكى تر بدۆزێتەوە بۆ ئەوەى دواى لەدايكبوون منداڵەكە بچێتە جيهانێك لەو جيهانە ئامادەكراوەى خۆمان نەچێت؟ نەچێتە ناو جيهانێك كە تا ئێستا خۆى دووبارە دەكاتەوە؟\n٦. ئايا دەتوانين لەو جيهانە (جيهانى ئامادەكراو) ڕزگارمان بێت؟\n٧. كەس هەيە ئەو منداڵە ڕزگار بكات و بيباتە جێهانێكى تر؟ شتێك هەيە وابكات ئەم منداڵە زمان و هەموو فێركارييەكانى تر… ى بەسەردا نەسەپێنرێن؟\n٨. ئەگەر بتوانين وێناى جۆرێكى ترى مرۆڤ بكەين، ئەگەر بيكەين ئەو مرۆڤە چۆنە؟ ئەگەر بيكەين مرۆڤ دەبێ چ ڕێگايەكى تر بگرێتەبەر بۆ ئەوەى ئەو مرۆڤەى ئێستا نەبێت؟ ئايا دەتوانێت لەم ڕێسا و دەستوورانە ڕزگارى بێت كە بەستراون بە بوونيەوە و لەگەڵ لەدايكبوونيەوە تێى دەئاڵێن؟\n٩. مرۆڤ كاتێ دێتەبوون، مەحكوومە بەوەى ژيان دووپات بكاتەوە و ئەو ڕێچكەيە بگرێت كە بۆى ديارى كراوە. “خوانى ئامادە” خوانێكە كە خواردنەكانت بۆ ديارى و ئامادەكراون، بۆت نييە داواى خواردنێكى ترى جياواز بكەى، يان بڵێى من ئەو خوانە ڕەت دەكەمەوە. گەر ڕەتى بكەيتەوە چى دەكەى؟ يان خوانێكى تر كامەيە؟\n١٠. زمانى شێعر چۆن سەرهەڵدەدا و پەيوەندیى چييە بە زمانی ڕێكخراو و هەبوو، زمانێك كە لە منداڵييەوە فێرى دەكرێين و لەسەر سيستەمە زمانييەكەى ڕادەهێنرێين؟\n١١. شاعيران بۆچى زمان تێكدەدەن و ياريى لەناو زماندا دەكەن؟ لێكچوونەكانى نێوان شاعير و منداڵ لە تێكدانى زمان و ڕانەهاتنيان بە سيستەمى زمانی چييە؟\n١٢. جياوازیی نێوان جيهانى شێعر و جيهانى ئايين چييە؟ زمانى ئەو دوانە چۆن لەيەكتر جيادەكرێتەوە؟\n١٣. جيهانى ئيمڕۆ بۆچى شێعر بە گەرمى لەخۆى ناگرێت؟\n١٤. شێعر لە جيهانى ئيمڕۆدا دەكەوێتە كوێ؟\nڕێنوس و خاڵبەندی تایبەتە بەنوسەر خۆی .\nئەشرەف فەیاز؛ گێچەڵ بە خودی خوا\nئۆرگیناڵ و كۆپی