فۆڕمی تۆمارکردنی بابەت | پەیڤەکانم خەم و ژانی سیاسەتیان لێدەچۆڕێت\nپەیڤەکانم خەم و ژانی سیاسەتیان لێدەچۆڕێت فوئاد قەرەداغی پەیامی پێنووسەکەم و چەپکێ وتاری سیاسی ئەم وتارانەی لەم کتێبەدا کۆمکردوونەتەوە، تنۆک تنۆک خەم و ژانی سیاسەتی چەندین ساڵیان لێدەچۆڕێت، بەپێنووسی سەربازێکی کوردی نامۆی ئەم سەردەمە جەنجاڵە، چۆڕاوگەیەک هزرو پەیڤی، لە بژوێنی رەنجی چەوساوەکان بەگشتی و خەلکی ستەمدیدەی کوردستان بەتایبەتی، هەڵبەستووە. یەکەم هەنگاوی ئەم پێنووسە بەرەو دەرەوەی خۆی، بەرەو ئەو جیهانەی تێیدا چاویهەڵهێنابوو، رووەو سیاسەت و کاری سیاسیی رێکخراوبوو. ململانێ سیاسییەکانی دوای شۆڕشی چواردەی تەموزی ساڵی 1958 و کاریگەریی دەوروبەرەکەی، رایماڵی و لە سەنگەری ئایدیای نەتەوەییدا گیرساندییەوە. ئەم پێنووسە، لە تەمەنی سەرەتای هەرزەکاریدا، یەکەم وشەکانی خۆی گەیاندە رۆژنامەیەکی نەتەوەیی، بەبێ ئەوەی هێشتا کەرەسەیەکی فەلسەفی و سیاسیی پێویستی بۆ هەڵگرتنی ئەم ئەرکە لەبەردەستدابێت، بۆیە قۆناغی یەکەمی، وابەستەیی و دەنگدانەوەو گرمەی ئەو شانۆیە بوو، کە لایەنە نەتەوەییەکەی ئەو سەردەمەی بزووتنەوەی سیاسیی لە کوردستاندا، گەمەو زۆرانبازیی خۆی لەسەردەکرد. ئەم پێنووسە لەناوەڕاستی ساڵەکانی شەستی سەدەی رابردووەوە، بەرە بەرە هۆش و چاوی بە تیشکی فەلسەفەی ماتەریالیستی و ئایدیای سۆسیالیستی رووناکبووەوەو، دواتر شکستێکی سیاسیی گەورە رایچڵەکاندو، فڕێیدایە سەر ئەو راستەڕێگایەی چەند ساڵ پێشتر چەند هەنگاوێکی لەسەرنابوو. ئەم پێنووسە، وێڕای رەخنەی لەسەرەتاکانی دەستپێکردن و وشە کرچ و سادەکانی، شانازیش بەسەرانسەری تەمەنی نووسینیەوە دەکات، تەمەنێک لە نووسینی راستگۆیانەو بیروڕاو بۆچوونی سیاسیی راشکاوانەی روون و بێ پێچوپەنا، لەخزمەتی چینە چەوساوەکانی کوردستان و بەرەی پێشکەوتنخوازی کورد، بەرەی ئازادی و یەکسانی و سۆسیالیزم. ئەمڕۆ، ئەم پێنووسە، هەمان رێچکەی دەیان ساڵەی خۆی گرتووەو، دەستئاواڵەتر لە جاران، سەربەخۆیانە، تیشکی پەیڤەکانی دەکاتە کێشە سیاسییەکان و، لەپێگەی مرۆڤدۆستییەوە شییانداکاتەوەو، لەسنووری تێگەیشتن و توانای خۆیدا بەشداریی تێکۆشانێکی جیهانیی دەکات دژی جیهانگیریی سەرمایەو ئیمپریالیزم و راسیزم و جینۆسایدو چەوساندنەوەی مرۆڤ لەلایەن مرۆڤەوە. ئەم پێنووسەی لەگەڵ وشەدا هەڵسوکەوت دەکات و هوشیاریی کردۆتە مەبەست، بۆ ئێستاو ئایندەیەکی نزیک یان دوور، دوو ئەرکی چارەنووسساز لە ئەستۆ دەگرێت : یەکەم : هوشیاریی چینایەتی و تێکۆشان بۆ بەدیهێنانی جیهانێکی بێ چین و دەولەت وحزب وچەوساندنەوەی مرۆڤ لەلایەن مرۆڤەوە؛ جیهانێک کە هەرکەس بەهرەی خۆی پێببەخشێ و، بە ئەندازەی پێداویستییەکانیشی لێی بەهرەمەند بێت. دووەم : هوشیاریی نەتەوەیی، سەبارەت بە ئینتیمای ئەم پێنووسە بۆ نەتەوەیەکی ستەمدیدە، لە پێناوی ئازادی و بەدەستهێنانی مافی بڕیاردانی چارەنووس، کە لە پێکهێنانی دەولەتی سەربەخۆو یەکگرتووی کوردستاندا بەرجەستە دەبێت. لە پێناوو، لەسەرەڕێی ململانێ لەپێناوی ئەم دوو ئامانجەدا، ئەم پێنووسە پەل بۆ سەرجەمی بوارەکانی ژیانی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی ورۆشنبیری و پەروەردەیی دەهاوێت و، بەرگری لە مافە مرۆییەکانی کرێکاران و زەحمەتکێشان دەکات و هاوپشتێکی هەتاسەری لاوان و ژنان و منداڵان دەبێت. ئێوەو، ئەم پێنووسەو، ئەم چەپکە وتارەو، بەڵێنی بەردەوامیی خەباتی وشەی مولتەزیم لە پێناوی بەدیهێنانی (مافی بڕیاردانی چارەنووس و ئازادی و یەکسانی و سۆسیالیزم) دا. فوئاد قەرەداغی مارتی 2015 ناردنی چەک بۆ کوردستان ئەمە کۆمێنتێکە بۆ هاوڕێیەکم نوسیوە کە زۆر دڵخۆشە بە ناردنی چەک بۆ کوردستان و ستایشی ئەمریکاو ئەو دەوڵەتانەی کردووەو وەک دۆستی کوردان وەسفی کردوون. ئەمریکا هێشتا هەر دوژمنی ژمارە یەکی گەلانی دنیایە بۆیە هەرگیز دۆستی کورد نەبووەو نابێت، ئەو دۆستی بەرژەوەندی خۆی و نەوتەو هیچیتر، ئەو بۆ بردنەپێشەوەی ستراتیجی خۆی کاردەکات، ئەوەتا ئەو تیمە جاسوسییەی بەناوی خوبەراوە ناردوونی بۆ جیای شەنگال راپۆرتیان نوسیوە کە گوایا بارودۆخی ئێزدییەکان خراپ نیەو بەو شێوەیە نییە کە گەیەندراوە، ئەو بۆچی چەک دەنێرێت ؟ ئەوە بۆ ئەوەیە جەنگێکی گەورە لەم ناوچەیە بەرپاببێت و ئاگرەکەی خۆش بکات، دەیەوێت پەکەکە لەناوبەرێت، دواتریش دەیەوێت بەو چەکانە حزبە کوردییەکانی باشوور بکەونە گیانی یەکتر، ئەمریکاو تورکیا داعشیان هێنا، ئەم جەنگەیان هەڵگیرساند بۆ تاقیکردنەوەی چەکە تازەکانیان دواییش بە چەند قات پارەی چەکەکانمان لێدەستێننەوە … هتد. 16 ی ئابی 2014 کۆکردنەوەی 10000 سەد هەزار ئیمزا بۆ سەربەخۆیی کوردستان لەگەڵ ئەوپەڕی رێزمدا بۆ هەموو ئەو خەڵکە دڵسۆزەی خەونی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستانیان هەیەو لە پاکی و سادەیی رۆحی کوردانەیانەوە بە هەموو ئاماژەیەک بۆ بەدیهێنانی ئەم ئاواتەیان حەماسی نەتەوەیی و شپرزەیی دایاندەگرێت، سەرنجیان بۆ گاڵتەجاریی کۆکردنەوەی 100000 سەد هەزار ئیمزا رادەکێسم (گوایا) ئەمریکا بەوە پشتگیریی دامەزراندنی دەوڵەتی کوردی دەکات. ئاخر سەد هەزار ئیمزا لەنێو گەلێکی چەند ملیۆنی چییە ؟ دیارە ئەمریکا ئەوەندە دیموکراتییە گوێ لەم ژمارە کەمەی گەلێک دەگرێت بۆ ئەوەی بۆ رزگارییان هاوپشتیان بێت !! ئەگەر ئەمریکا ئارەزومەند بێت دەوڵەتی کوردی دامەزرێت، پەکی لەسەر سەد هەزار ئیمزا کەوتووە ؟ ئایا ناتوانێت ئیعاز بە حکومەتی هەرێمی کوردستان بدات لەڕێی پەرلەمانەوە داوای ریفراندۆم لە کۆمەڵی نەتەوە یەکگرتوەکان بکات و خۆی و دەوڵەتە پابەندەکانی لەوێ بیکەنە بڕیار ؟ ئایا ناتوانێت پشتگیریی خەڵکی کوردستان بکات بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی خۆی و هۆشداری بداتە دەوڵەتی عێراق و دراوسێکانی کە نابێت هێلی سنووری کوردستان ببەزێنن ؟ هەروەها بڕیارێک لە کۆمەڵی نەتەوە یەکگرتووەکاندا تێپەڕێنێت کە هێزێکی نێودوڵەتی بنێرێتە سەر سنووری کوردستان ؟ دیسان لەگەڵ رێزمدا بۆ ئەو خەڵکە دڵسۆزە، پێموایە ئەمریکا یاری بە عەقڵمان دەکات و ستڕاتیژو تاڵانکردنی نەوت و سامانی ئەم وڵاتە لە ئەولەوییاتی کاری خۆیدایەو لەو پێگەیەوە حەرەکەت دەکات و سیناریۆکانی دادەڕێژێت، جارێک رابەرێکی بزوتنەوەی نەتەوایەتی کورد دەخاتە زیندانەوەو، جارێک رابەرێکیدی دەکاتە سەرۆک کۆمارو، جارێک یەکپارچەیی بۆ خاکی عێراق دەخوازێت و جارێکیدی بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێک داوای تەنها 100000 سەد هەزر ئیمزا دەکات و خۆشخەیاڵیمان پێدەبەخشێ. هاوڕێیان ئەمە رای منە و رێزم بۆ هەموو ئەو هاوڕێیانەی رایەکەم بەهەر شێوەیەک هەڵدەسەنگێنن چ ئەرێیانە یان نەرێیانە بێ، من هەر ئەوەندە لە سیاسەت تێدەگەم. 1 ی ئابی 2014 دوو کاندیدی کورد بۆ پۆستی سەرۆکی کۆماری عێراق ئەگەر بڕیارە سەرۆک کۆمار کورد بێت و ئەمجارەش دەسەڵاتی کوردی بەشداریی دەسەڵاتی ناوەند بکات، پێموایە لەنێو یەکێتیی نیشتمانیدا لە دکتۆر بەرهەم بە تواناتری تیانییە بۆ پۆستی سەرۆک کۆمار، هەرچەندە ئەو پۆستە تەشریفاتییەو بەئاشکرا یان نهێنی ئەمریکا لە پشتییەوە دەبێت و کەسێک ناتوانێت ئەو جێگایە بگرێت ئەگەر ئەمریکا دەستی پێوەی نەبێت. کاندیدکردنی دوو کەسایەتی نێو یەکێتیش نیشانەی لاوازی سەرچاوەی بڕیارە لەناو یەکێتیدا، نیشانەی دەستەگەرێتیی و خۆخۆییە، بەڵگەی نەبوونی یەکێتیی ئیرادەیە لەو حزبەدا، دەنا دەبێت حزبێکی خاوەن ئەزموونی سیاسی، حزبێکی شارەزا لە گەمە سیاسییەکاندا، وەک یەکێتی، ئەوەندە توانای هەبێت بڕیاری یەکلاییکەرەوە بدات نەک ئەم بڕیارە لاستیکییە. ئەگەر یەکێتی ئەم بڕیارەی نەگۆڕێت بە هێشتنەوەی یەک کاندید، ئەوا ئەو پۆستە لەدەستدەدات، دەبێت یەکێتی و سەرجەمی ئەو لایەنانەی لە بەغدا دەورێکیان هەیە ئیش بۆ کاندیدەکەی یەکێتی بکەن تا دەنگ بهێنێت ئەگینا وەک پۆستێک لە دەستی کورد وەردەگیرێتەوە. 21 ی تەموزی 2014 سۆز و بیرکردنەوەو گومان لە هەڵسەنگاندنی رووداوە سیاسییەکانی ئەمڕۆی عێراق و کوردستاندا ئەگەرچی تاکی کورد، بەگشتی، لە باشووری کوردستاندا ئاستێکی بەرچاوی هوشیاریی سیاسی هەیە، بەڵام هێشتا سۆز بەسەر بیرکردنەوەیدا زاڵەو، بڕیارەکانی بەرەنجامی بیرکردنەوەیەکی هەمەلایەنە نییە.هێشتا توانای خوێندنەوەی لاپەڕە سپییەکانی نییە، ناتوانێت تێکەولێکەکانی پشتی پەردە ببینێت.هوشیاریی سیاسی لەو ئاستەدا نییە سیناریۆ رەش و سپییەکان لە یەکتری جیابکاتەوە، بۆیە بیروڕاو بۆچوونی بەرامبەرەکانی رەتدەکاتەوە، تەنانەت تەخوینیشی دەکات و هیچ بوارێک بۆ پرەنسیپی گومان ناهێڵێتەوە، ئەو گومانەی (دیکارت) ی فەیلەسوف بەسەرچاوەی یەقین و زانیاریی دروستی دەزانێت. رووداوەکانی ئەم دواییەی عێراق و کوردستان، هاوکات وروژاندنی پرسی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان، کاردانەوەی جیاجیای لێکەوتۆتەوە. دوو لێکدانەوەو دوو هەڵسەنگاندنی سەرەکیی لەنێو ئەو کاردانەوانەدا دیارن. بەشێکی خەڵکی کورد گەشبینن و بە سیناریۆیەکی سپی دەزانن و بەهیوان ئەمڕۆ سبەی دەوڵەتی کوردی رابگەیەنرێ، بەشێکیدیکە گوماندەکەن تا رادەی ئەوەی بە سیناریۆیەکی رەشی بزانن لەچەشنی ئەو سیناریۆ رەشەی سوریای خەڵتانی خوێن کردووە. ئەویان خۆشباوەرە بە بوونی دەرفەتێک کە ئەمریکاو ئیسرائیل و سەلماندنێکی رۆژئاوای لە پشتەوە بێت بۆیە رای بەرامبەر بە تاوان دەزانێت و تەخوینی دەکات، بە بۆچوونی ئەمیانیش لۆژیکی گەیشتن بەڕاستییەکان وەها دەخوازێت ئامرازی گومانت هەبێت تا راستییەکان رووندەبنەوەو تیادا یەقین دەردەکەوێت. ئەوانەی گوماندەکەن مافی خۆیانە، مافی بۆچوونی جیاوازو دەربڕینی جیاواز مافێکی سەرەتایی ئازادییە لەهەر وڵاتێکدا ئازادی بەهای هەبێت. ئاخر هاتنی داعش و دەستبەسەرداگرتنی لایەکی عێراق لەچاوتروکاندنێکدا گومان دەخاتەوە، هەرەسی لەشکری عێراق و بەدەستەوەانی هەمو چەک و جبەخانەکانیان گوماناوییەو پاساوێکی لۆژیکیی بۆ نییە، بوونی ئاشکراو لەبەرچاوی بەعس و دەرکەوتنیان لەگەڵ داعشدا جێی گومانە، کاتێک ئۆباما جەختدەکاتەوە کە هێز بۆ بەرەنگاربوونەوەی داعش نانێرێت، گومانی ئەوەت لەلا دروست دەکات ئەمریکا لەپشت رووداوەکانەوە بێت،کاتێک هەواڵی بەیەکادان و جەنگێکی خوێناوی سەر سنوورو جەبهەیەک و ئارامی و خامۆشی سنورو جەبهەیەکیدی لەگەڵ داعشدا دەبینیت و دەبیستیت، دادەمێنیت و ناتوانیت گومان بەلاوە بنێیت، کاتێک دەبینیت کانتۆنەکانی کوردانی سوریا بەر پەلاماری داعش دەکەون، گومانی ئەوە دەکەیت ئەم هێرشە پەیوەندی بەو خەندەقەوە هەبێت کە سنووری بۆ باشوورو خۆرئاوای کوردستان داناو بەنیازە ئەزموونی خۆرئاوای کوردستان زیندەبەچاڵ بکات، کاتێک هەموو کێشەو ئاستەنگ و گرفتە زۆروزەبەندەکانی خەڵکی کوردستان دەبینیت بوون بەژێر پەردەی رووداوەکان و مزگێنیی دەوڵەتی سەربەخۆوە، گومانی پەردەپۆشکردنی ئەو قەیرانانە یەخەت دەگرێت، کاتێک عوسمانییەکان داوادەکەن کەرکوک هەرێمێکی سەربەخۆی دەرەوەی دەوڵەتی کوردی بێت، گومانەکانت توندتر دەبنەوە، کە مەرجی فرۆشتنی نەوتی کەرکوکی دێتەسەر گومانی زیندووکردنەوەی ویلایەتی موصل لەلات بەرجەستە دەبێت، کە سەفەوییەکان بەغدا دەپارێزن و هەرەشەی دەستێوەردان لەکاروباری عێراق و کوردستان دەکەن، پەیامێکی کۆنت پێدەگات و گومانی بوونی نەخشەیەک دەکەیت تیادا کوردستان بکرێتە پێخوسی عوسمانییەکان و سەفەویەکان. ئەم هەموو گومانانە سەرەڕای گومانێکی ئەزموونکراویش کە مێژوو وەک دەرس و پەند فێریکردووین و پێمان دەڵێت : جەنگ درێژەپێدانی سیاسەتەو هیچ جەنگێک بەبێ بەرژەوەندی شەرکەرەکان بەرپا نابێت، بۆیە گومان دەکەیت شەڕی بەرژەوەندی و پارەو دەسەڵات و نەوتمان لێبکەن بەشەڕی نەتەوەیی و مەسەلەی مافی بڕیاردانی چارەنوس …ئیتر هەر گومانەو لەڕیزی گومانەکاندا رێچکە دەگرێت و کەسێک نییە گومانێکت بۆ بڕەوێنێتەوەو دەبێت چاوەڕوانی کۆتایی فلیمەکە بکەیت، بەکورتی ئەم گومانانە بە مێشکمدا گوزەردەکات و بمبورن کە هەر ئەوەندە لەسیاسەت تێدەگەم. 11 ی تەموزی 2014 دەربارەی شکستهێنانی حزبی شیوعی کوردستان لە هەڵبژاردندا من ئەندامی حزبی شیوعی کوردستان نیم، بەڵام وەک کەسێکی سەر بە قوتابخانەی فیکریی مارکس، لە چەند دەساڵی پێشوودا رەخنەم لە سیاسەتەکانی نێوخۆو دەرەوەی ئەم حزبە هەبووەو شکستەکانیان نیگەرانی کردووم، هەرگیز حەزیشم بەو پووکانەوەیە نەکردووە کە رۆژلەدوای رۆژ بە رۆڵ و ئاستی جەماوەرییانەوە دیارە. لە هەڵبژاردنی پێشووی ئەنجومەنی پارێزگاکانی عێراقدا ساڵی 2009 (ئەو هەڵبژاردنەی لە پارێزگاکانی کوردستاندا نەکرا)، حزبی شیوعی شکستی هێنا، دواتریش بەهەمان شێوە لە هەڵبژاردنی پەڕلەمانی کوردستاندا جارێکیدی شکستی هێنایەوە. ئەمڕۆش هەواڵەکان وەها دەگەیەنن جارێکیتر شکستیهێناوەو دەنگەکانی لە ئاستی تەمەن و خەبات و قوربانییەکانیدا نین، بۆیە ئەگەری نارەزایەتیی ئەندامانی و شڵەژان و ئاستەنگێکی سیاسی و رێکخراوەیی هەیە. دوای هەڵبژاردنەکانی ساڵی 2009 سەبارەت بەو شکستەی حزبی شیوعی وتارێکم نووسی، لێرەدا هەمان وتار پەخشدەکەم، بەهیوای کردنەوەی دەرگایەک بۆ دیالۆگێکی جیددی لەسەر کۆمەڵێک مەسەلەی فیکری و سیاسی و تەنزیمی کە دەبێت حزب (کادیرو جەماوەرەکەی) بە خەمیەوە بن تا بتوانن رێوشوێنی تێپەڕاندنی ئەو قەیرانە دابنێن، ئەگینا مێژوو بەجێیاندەهێڵێت و لە کاروانە بێپسانەوەکەی مێژووی تێکۆشانی بەشەرییەت بەرەو ئازادی و یەکسانی و سۆسیالیزم دوادەکەون. (فوئاد) ئایاری 2014 ئەمجارەش حزبی شیوعی لە هەڵبژاردندا شکستیهێنا ! دوای شکستهێنانی حزبی شیوعی عێراق لە هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکانی عێراقدا، وا بۆ جارێکیدیکە لە هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستاندا شکستیهێنا. شکستی ئەمجارەیان لە شکستەکەی پێشوویان گەورەترو زەقتربوو. حزبی شیوعی (کوردستان) لەم هەڵبژاردنەدا، بەخۆی و هاوپەیمانەکانییەوە : " حزبی زەحمەتکێشانی کوردستان – باڵی مەکتەبی سیاسی، بزووتنەوەی دیموکراتی گەلی کوردستان، پارتی کاری سەربەخۆیی کوردستان، پارتی رزگاریی کوردستان، بزووتنەوەی دیموکراتیخوازان " نزیکەی 1 ی دەنگەکانیان هێناوە، دیارە ئەم رێژەیەش بەڵگەیەکی ئاشکراو حاشاهەڵنەگری ئه و شکستەیە. شکستهێنانی حزبێکی تەمەن حەفتاوپێنج ساڵە، ئه و حزبەی کە رۆژگارێک بوو ملیۆنەها کرێکارو جووتیارو رۆشنبیرو خەڵکی زەحمەتکێشی عێراق و کوردستانی لەپشتەوە بوو، کارەساتێکی گەورەیه کە بەر لە هەموو کەس و لایەنێک، دەبێت خودی حزبەکە لەسەرەوە بۆ خوارەوە راتڵەکێنێت و لە خەوی ئەم کوێرەوەرییە سیاسییە بێداریان بکاتەوە. ئەمە شکستێکە نەک هەر ئەندامانی حزب، بەڵکو دۆستان و هەوادارانی بزووتنەوەی کۆمۆنیستیی لە کوردستان و عێراقدا نیگەران کرد. بۆیە پێویستە سەرکردایەتی و ئەندامان و جەماوەری حزب بەتەواوی بەرنامه و شێوازی کارو سیاسەتەکانی حزب لە نیو سەدەی رابردوودا بەر شیکردنەوەیەکی مەوزوعی بدەن، تا بتوانن هۆکارە ستراتیژیی و تاکتیکییەکان دەستنیشان بکەن. دیارە هەوڵی جیددی بۆ لێکۆڵینەوه و توێژینەوەی ئه و حاڵەتەی حزبی تێکەوتووە، یەکەم هەنگاو دەبێت بۆ پراکتیکێکی نوێ و دۆزینەوەی رێگا چارەی دروست بۆ ئه و شکستە یەک لەسەر یەکانە ؛ هەروەک دەبێتە مایەی بەخشینی گوڕوتینێکی شۆڕشگێڕانە بە رێکخستنەکانی. چارەسەرکردنی هەڵه ستراتیژیی و تاکتیکییەکان، دەبێتە هۆی ئەوەی چیتر حزب لە پەراوێزی کۆمەڵگای عێراقدا نەمێنێتەوەو، وەک هێزە ئەکتیڤەکەی جاران بێتەوە نێو جەماوەری کرێکاران و جووتیاران و رۆشنبیرانی شۆڕشگێرو خەڵکی زەحمەتکێشەوە. لەڕاستیدا حزبی شیوعی عێراق و کوردستان لە مێژە دووچاری لادانێکی ستراتیژیی بوون. لە مێژە کار بە پرنسیپەکانی خەباتی شۆڕشگێڕانەی شیوعییانە لە بەر تیشکی مارکسیزم – لێنینیزمدا ناکەن. لە مێژە مەسەلەی حزبێکی چینایەتیی سەربەخۆی پڕۆلیتاری و، ئامانجی شۆڕشی کۆمەڵایەتی پڕۆلیتاریاو دامەزراندنی دیکتاتۆریی پڕۆلیتاریا لە بەرنامەیاندا نەماوە. ئەم حزبە تێکۆشەرەی گۆڕەپانی سیاسیی عێراق بۆ چەند دە ساڵێک، لەسایەی سیاسەتە چەوتە غەیرە پڕۆلیتارییەکانیدا، رۆژ لەدوای رۆژ بەره و پووکانەوە دەچێت، ئاکامی ئەوەش دەبینین کە ئەمڕۆ لە بەشداریکردنی پڕۆسەی سیاسیی عێراقی داگیرکراودا، لە هەموو وێستگەکاندا، بە تایبەتی لە وێستگەکانی هەڵبژاردندا، باجی سیاسەتە ریفۆرمیستییەکانی دەدات. ئەمڕۆ دوای ئەم هەموو شکستانە، حزبی شیوعی عێراق و کوردستان لەبەردەم دووڕیانێکدا راوەستاون کە هەڵبژاردنی رێیەکیان نابووتی و، گرتنی رێگاکەی تریان بێ ماندووبوون و پسانەوه و بە هەناسەیەکی قووڵی شۆڕشگێڕانەوە، بووژانەوه و هەڵسانەوه و جەماوەریبوونەوە ئاکامی دەبێت. رێگەی یەکەمیان بە ئاشبەتاڵ و ناچاربوون بە داخستنی حزب کۆتایی دێت و، رێگەی دووەمیشیان دەبێت بە هەنگاوی پێداچوونەوەیەکی مەوزوعی دەستپێبکات لەبەر تیشکی رێبازی فیکری و سیاسی و رێکخراوەیی مارکسیزم لێنینیزمدا، واتە بە پەیڕەویکردنی پرنسیپەکانی زانستی شۆڕشی پڕۆلیتاریا.  جەوهەر‌ی ئه و پێداچوونەوە مەوزوعییەش لەم خاڵانەدا چڕدەبێتەوە : 1 – هەڵسەنگاندنی مێژووی حزب و دەستنیشانکردنی هەموو لادانەکان (چەپ و راست) له و مێژووەدا. 2 – ئیدانەکردنی سیاسەتی ریڤیژنیستی حزب و خرۆچۆفیزم لە کایەکانی سیاسەت و ئابووری و کۆمەڵایەتی و رۆشنبیریدا. 3 – رەخنەلێگرتن و ریسواکردنی هێڵی ریفۆرمیستی حزب و گەڕانەوە بۆ مەبدەئە بنەڕەتییەکانی مارکسیزم – لێنینیزم سەبارەت بە پرنسیپەکانی حزبی چینایەتیی سەربەخۆی پڕۆلیتاریاو شۆڕشی کۆمەڵایەتی و دیکتاتۆریی پڕۆلیتاریا. 4 – رەتکردنەوەی چەمکی بۆرژوازییانەی دیموکراتی لە فیکرو سیاسەت و رێکخستنی حزبدا، واتە (دیموکراتی مجرد) لە ناسنامەی چینایەتی و، بنیاتنانەوەی ئه و لایەنانە لەسەر بنەمای ململانێ (خەبات) ی چینایەتی. ئەم لێکدانەوه و هەڵوێستە چینایەتییە، حزب دەکاتەوە خاوەنی تێگەیشتنێکی چینایەتی سەبارەت بە چەمکەکانی (دیموکراتی، ئازادی، یەکسانی، عەدالەتی کۆمەڵایەتی، شۆڕش، دەسەڵات و دەوڵەت... هتد). ئایا حزبی شیوعی چ لە کوردستان و چ لەعێراقدا، دوای ساڵانێکی دوورودرێژ لە رۆچوون و پاشکۆیەتی خرۆچۆفیزم و پێڕەویکردنی شێوازی ریفۆرمیستی لە کارکردندا، دەتوانێت بەره و راستبوونەوە هەنگاوهەڵگرێت ؟ ئەمە رێبازێکە بڕیاری ئازایانه و یەکلاییبوونەوەی خەباتی ئەم حزبەی دەوێت بەباری دواڕۆژێکی زیندوودا، کە کایەکانی  فیکرو سیاسەت و رێکخستن بگرێتەوە. هەڵبەت دۆستانی بزووتنەوەی کۆمۆنیزم ئەوە دەخوازن و بەهیوان ئەم رێبازە بە کردەوە بێتەدی. هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکان، بوارێکی نوێ بۆ بەردەوامبوونی ململانێی دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆن دوای ئەوەی چەند جارێک بە بیانووی جیاجیا هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکانی هەرێمی کوردستان دواخراو، تەنها یەک جار ئەم هەڵبژاردنە لە کوردستاندا کراوە، دەنگۆی خۆئامادەکردنی هێزە سیاسییەکان بۆ بەشداریی لەم پڕۆسەیەدا لە ئارادایە. دەسەڵات کە هەر جارە رێگرییەکی دەکردە پاساوی بەئەنجامنەگەیاندنی هەڵبژاردن، ئێستا خۆی لەڕێوشوێنێکی لەبارتردا دەبینێت بۆ چوونە ناو ئەم پڕۆسەیەوە، جەختکردنەوەی سەرۆکی هەرێم لەم بارەیەوە، لەکاتی سەردانی بۆ پارێزگای سلێمانی و دواتر کۆکردنەوەی نوێنەرانی حزب و هێزە سیاسییەکانی کوردستان و دەربڕینی ئامادەیی بۆ ئەنجامدانی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکان، هێمایەکە بۆ دڵنیایی و ئامادەباشیی دەسەڵات سەبارەت بەم کەیسە. ئەم کەیسە بۆ جارێکیتر مەسەلەی ململانێی نێوان دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆنی هێناوەتە گۆڕێ و، پرسی ئەوەی کێ لەم هەڵبژاردنەدا دەیباتەوه، دڵەڕاوکێیەکی گشتیی لەنێو جەماوەری هەردوو بەرەدا خستۆتەوە، چونکە لە هەڵبژاردنەکانی پەڕلەمانی کوردستان و ئەنجومەنی نیشتمانی عێراقەوە تا ئێستا هیچ ئاماژەیەک نییە بۆ هاوکێشەیەکی نوێ لە نێوان هەردوو بەرەکەدا، لانیکەم کۆمەڵیک راپرسی لە شەقامی کوردیدا نەکراوە کە رووکاری داهاتووی ئه و پڕۆسەیە تا رادەیەک دیاریبکات. مەسەلەی بردنەوەی لایەنێک لە هەڵبژاردن و دۆڕاندنی لایەنەکەیتر تەوەرەیەکی سەرەکیی ململانێ دەبێت. بەڵام ئایا دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆن دەتوانن بە شێوەیەکی بابەتی لایەنەکانی هێزو لاوازی خۆیان دەستنیشانبکەن و لەسەر ئه و بنچینەیە پلانی هەڵبژاردن دابنێن ؟ ئایا دەتوانن خوێندنەوەیەکی واقیعیانەیان بۆ هاوکێشەی نێوانیان هەبێت ؟ ئایا دەتوانن بیر لە سەرکەوتن بکەنەوە لەم هەڵبژاردنەدا نەک بردنەوه و دۆڕاندن ؟ لەڕاستیدا ئەزموونی هەڵبژاردنەکانی پێشوو لەلایەک و، کاری رۆژانەو ئاڕاستەی راگەیاندنەکانی هەردوو بەرە لەلایەکیترەوه، لە ئاستی ئەم پرسیارانەدا نەرێیانەیه و دڵخۆشکەرنین، سەبارەت بەوەی : - هەردوولایەن تەنها گوتاری ئەرێیانەی بەرنامه و هەڵوێستیان بە خەڵکیی دەگەیەنن و، لەڕێی راگەیاندنەکانیانەوە لایەنە لاوا‌زەکانیان پەردەپۆشدەکەن. - بەپێی ئه و بنەما ناڕاستە، خوێندنەوەیەکی ناواقیعی بۆ هاوکێشەی نێوانیان دەکەن و، هەر لایەنێک پێیوایە تەرازووی هاوکێشەکە بەلای خۆیدا شکاوەتەوە. - پێوەری سەرکەوتن بۆ هەرلایەنێک بردنەوەی خۆی و دۆڕاندنی بەرامبەره. ئەم پێوەرە ژمارەی ئه و کورسییانە لەبەرچاودەگرێت کە لە ئەنجامدا بەدەستیدەهێنن، واتە ئامانجی هەڵبژاردن و مەبەستە دەستووری و سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی، کە نیشانەن بۆ سەرکەوتنی پڕۆسەکە پشتگوێدەخات و ئەولەوییەتی بۆ دانانێت. هەڵسەنگاندنی راست ئەوەیە ئەم پڕۆسەیە وەک خۆی ببینێت و ئه و راستییە فەرامۆشنەکات کە هێزو لاوازیی، دوولایەنی یەک کردار پێکدەهێنن و، سەرەنجامی ململانێکان بەندە بەرادەی تێگەیشتن و مامەڵەی دروست لەگەڵ هەر لایەنێکیاندا. بۆیە لێرەدا بەشیک له و خاڵانە دەخەینەڕوو بۆ ئەوەی بتوانین پێشبینی لەسەر بنیاتبنێین. یەکەم : دەسەڵات دەسەڵات لە هێزێکی بەرچاو بەهرەمەندە. جێوڕێی دەسەڵات لە لوتکەی هەرەمی سیاسی و ئابووری و ئیداری و سەربازی و راگەیاندندا بۆ خۆی هێزەو، دەتوانێت لە پڕۆسە چارەنووسسازەکاندا بەکاری بهێنێت و ئاڕاستەی ئه و پڕۆسانە بەره و ئه و ئاقارە بەرێت کە مەبەستێتی. دەسەڵات لەڕووی سیاسییەوە هەرسێ دەسەڵاتەکەی هەرێمی لەدەستدایە. زۆربەیەکی پەڕلەمانی و ئەنجومەنی جێبەجێکردن و وەلائی زۆربەی دادوەرەکان بۆ دەسەڵات هێزن و دەشێت له و پڕۆسەیەدا کاریگەرییەکی ئیجابییان بۆ سەر  بەرژەوەندیی دەسەڵات هەبێت. لەڕووی دیپلۆماسیشەوه، کە ئەرکێکی دەسەڵاتی سیاسییه و بڕیاردەری جێوڕێی دەسەڵاتی خۆجێیی هەرێمە لە نەخشەی سیاسیی ئەمڕۆی ناوچەکەدا، دەسەڵات توانیویەتی دۆستایەتی دەوڵەتانی دراوسێ رابگرێت و گرژییەکی کاتیی لەگەڵ حکومەتی ناوەندا پەرەپێبدات و به و هۆیەوە سۆزی بەشێکی ئه و هاووڵاتییانەی بەشداریی هەڵبژاردنی داهاتوو دەکەن بەلای خۆیدا رابکێشێت. راگەیاندنەکانیشی بۆ تێپەڕاندنی ئەم سیاسەتە تەرخانکردووه و تەنانەت توانیویەتی هاوکێشەیەک لە نێوان ناڕەزایی بەرامبەر تۆپبارانی سنوورەکانی هەرێم و بۆردومانی فڕۆکە جەنگییەکانی تورکیا بۆ سەر ناوچە جیاجیاکانی کوردستان و پشتگیریی ناڕاستەوخۆ لە خۆنیشاندانەکانی دژ به و تۆپباران و بۆردومانە پێکبهێنێت و، ئەم هەڵوێسته و جۆرێک لە شەرعییەتدانیش به و دەستدرێژییانه، لە بۆتەیەکی سیاسیدا بگرێتەوە. ئەم سیاسەتە ئیمکانی بەردەوامبوونی تا کاتی هەڵبژاردن هەیه و بەشێکی ململانێکە پێکدەهێنێت و سەرنج و پشتگیریی رێژەیەکی کاریگەری دەنگدەران دەستەبەردەکات و ئەگەری بردنەوەی هەڵبژاردنەکە بەهێزتر دەکات. هەڵبژاردن پێویستیی بە توانایەکی دارایی گەورە هەیە. بەکارهێنانی پارە بۆ سەرخستنی پڕۆسەی هەڵبژاردن لە بەرژەوەندی لایەنێک، جا ئه و بەکارهێنانە شەرعی بێت یان ناشەرعی، سیمای هەرە دیاری سیستمی هەڵبژاردنه و سیستمی هەڵبژاردنیش لە کوردستاندا لەم هۆکارە گرنگە بەدەرنییە، بەتایبەتی ئەگەر ئه و راستییەمان لەبەرچاوبێت کە شادەمارەکانی ژیانی ئابووری به دەسەڵاتەوە پەیوەستە، بۆیە بوونی ئه و توانا ماددییە بەدەست دەسەڵاتەوە خاڵێکیدیکەی هێزە بۆ بردنەوەی هەڵبژاردن. دەسەڵاتی ئیداری شانبەشانی دوو دەسەڵاتەکەی پێشتر باسمانکرد کاریگەریی خۆی هەیە. سیستمی حوکمڕانی لە هەرێمدا توانیویەتی دەزگایەکی ئیداریی تایبەت پێکبهێنێت و لەڕووی بەرژەوەندییەوە بەخۆیەوە ببەستێتەوە. حکومەتی هەرێم توانیویەتی چینێکی نوێ لە کاربەستان بەدەوری خۆیدا کۆبکاتەوە و سەرەوکاری پڕۆسە گرنگەکانیان پێبسپێرێت. دیارە بردنەوەی هەڵبژاردن و مانەوەی سیستمی حوکم وەکو خۆی بەردەوامیی ئەم چینە لە دەسەڵاتدا زامندەکات. هەڵبەت دیاردەی بوونی هێزی چەکداری حزبەکانی دەسەڵات، کە هێشتا بە واقیعی نەبوونەتە هێزی چەکدارو پارێزەری سنوورەکانی کوردستان، هۆکارێکی زۆر دیارو ئاشکرای لایەندارییە بۆ حزبەکانی دەسەڵات و دەشێت سوودیان لێوەربگیرێت بۆ گۆڕینی سەرەنجامی هەڵبژاردنەکان چ وەک دەنگدان بۆ لیستی دەسەڵات و چ وەک ئامرازێکی نەشیاوی فشارخستنە سەر هاووڵاتییان بۆ دەنگدان به و لیستەی وەلائیان بۆی هەیە ؛ ئەوە راگەیاندنیش رۆڵی بنەڕەتیی لەم کایەیەدا دەگێڕێت و، لە کوردستاندا راگەیاندن بە هەموو کەناڵەکانییەوە لەژێر سایەی حزبە دەسەڵاتدارەکاندایە. ئەوەی پێی دەڵێن راگەیاندنی ئەهلی و سەربەخۆ، جگە لەوەی لەڕووی چەندایەتییەوە هیچ نییە لەچاو راگەیاندنی حزب و حکومەتدا، سەرکوتیش دەکرێت و هەر رۆژە بە بیانوویەک مەوداکانی ئازادی لەبەردەمدا تەسکدەکرێتەوە، بۆیە لیستی دەسەڵات لە ئیمکاناتێکی گەورەی راگەیاندن سوودمەندەو، بوارێکی فراوانی بۆ راکێشانی رای گشتیی دەنگدەران هەیە. لەڕاستیدا بەرەی دەسەڵات چەندین خاڵی لاوازیشی هەیە کە دەبێت لە لێکدانەوه و هەڵسەنگاندنی تەرازووی هێزدا رەچاوبکرێت، تا پێشبینی ئەنجامەکانی هەڵبژاردن پشت بە کۆمەڵیک بنەما ببەستێت و هەڵەی تێدانەکرێت. خاڵە لاوازەکانی دەسەڵات، لە دەسەڵاتی بیست ساڵەی هەردوو گەورە حزبەوە سەرچاوە دەگرێت. خاڵەکان، کۆی ئه و هەڵه و کەموکووڕی و ناتەواوی و سیاسەتە نابەجێیانەیە کە لە ئاستێکی فراواندا پەیڕەوکراوه و هێشتا چارەسەری بۆ دانەنراوە. بۆیه دەتوانین لێرەدا بە کورتی ئاماژە بە گرنگەکانیان بدەین : 1) گەندەڵی نێو دەزگا ئیدارییەکانی دەوڵەت هەر لە دانانی کەسانی نەشیاو لەجێوڕێی مەسئولییەتدا تا دەگاتە سەر ئه و بێکارییە رووپۆشراوەی سەرجەم فەرمانگەکانی حکومەتی گرتۆتەوە. 2) گەندەڵیی دارایی و بەفیڕۆدانی داهاتەکان و نەبوونی شەفافییەت لە چۆنیەتی خەرجکردنی لەماوەی ئەو بیست ساڵەی فەرمانڕەوایی هەردوو حزبی دەسەڵاتداردا، چ بە تەنها لەسەردەمی شەڕی ناوخۆداو، چ پێکەوە دوای ئه و یەکگرتنەوە شکڵییەی لە ئارادایە. 3) بەرنامەڕێژنەکردنی بنیاتنانەوەی ژێرخانی ئابووریی کوردستان. 4) نەبوونی گوتارێکی نەتەوەیی روون و ئاشکرا کە هەوڵبدات پەیوەندییەکانی هەرێم و بەغدا بەپێی کۆمەڵێک پرنسیپی نوێی سەردەمیانە رێکبخات و چالاکییە دیپلۆماسییەکانیش لەگەڵ وڵاتانی دەوروبەرو وڵاتانیدیکەی جیهاندا رەنگدانەوەی ئه و گوتارە بێت. 5) بوونی هێزی چەکداری حزبی و بەکارهێنانی بۆ سەرکوتکردنی ئازادییەکانی خەڵک لەجیاتی پاراستنی سنوورەکان لە دەستدرێژی دراوسێکان. 6) نالەباریی ژیانی رۆژانەی خەڵک و نەبوونی خزمەتگوزارییە سەرەکییەکان و خەمساردی لە بەدیهێنانیاندا. 7) بەفیڕۆدانی داهاتەکان لە بواری راگەیاندندا، بەشێوەیەک نە لە خزمەتی پرسی سەربەخۆیی کوردستاندایەو، نە رۆڵێکی ئیجابی لە بنیاتنانەوەی کەسایەتیی ژنان و لاوان و منداڵانی کوردستاندا دەبینێت. سەرباری ئەم خاڵانە، کۆمەڵێک خاڵیدیکە هەیه و سەرجەمی لایەنەکانی ژیانی جەماوەری خەڵکی کوردستان دەگرێتەوە، کە هەر هەموویان لایەنە لاوازەکانی دەسەڵات بەرجەستە دەکەن و کێبەرکێی ئۆپۆزیسیۆن و دەسەڵات جۆشدەدەن. دووەم : ئۆپۆزیسیۆن رەنگە وەک دەستپێکێک بتوانین ئاڵوگۆڕی خاڵەکانی هێزو لاوازی نێوان دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆن بکەین تا وێنایەکی سەرەتاییمان بۆ هەردوو بەرە هەبێت، بەڵام لە واقیعدا چەندین وردەکاریی دیتەپێشەوە کە دەبێت ئاماژەیان پێبدەین و پاشان لەبەر رۆشناییاندا پێشبینیمان بۆ ئەنجامی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکان و دواڕۆژی باشووری کوردستان بخەینەڕوو. هێزی بەرەی ئۆپۆزیسیۆن، هەر لەسەرەتاوه، لەسەر بنەماو رادەی ناڕەزایەتی خەڵکی کوردستان لە شێوازی فەرماڕەوایەتیی حزبەکانی دەسەڵات خۆی نمایشکردووە، بۆیە ئه و هێزە لەدوای رووداوەکانی 17 ی شوباتی 2011 لە سلێمانی و رۆژانی دوایی بە لوتکە گەیشت، بەڵام زۆری نەخایاند ئه و ئامادەبوونە جەماوەرییە رووی لەدابەزینکرد. ئەگەرچی نە ئامارو نە راپرسییەکی رای گشتی لەبەردەستدایە بۆ ئەوەی بە وردی رادەی هەڵچوون یان دابەزین بەدەستەوەبدات، بەڵام دوو هۆکاری ناوەکی و دەرەکی ئاماژە بە کشانەوەی خەڵکی و نائومێدییان دەکەن بەرامبەر ئۆپۆزیسیۆن بەتایبەتی بزووتنەوەی گۆڕان کە شەقامی کوردی بەگشتی و شەقامی " هەرێمی سەوز " چاوەڕوانییەکانی خۆیان پێوەگرێدابوو. ئەمڕۆ تەنها بوارێکی هێز بۆ ئۆپۆزیسیۆن ملنەدانێتی بە داواکارییەکانی دەسەڵات و رەتکردنەوەی دان و ستانی بێمەرجە. پێداگرتن لەسەر داوا جەماوەرییەکان و سووربوون لەسەر دەستگیرو دادگاییکردنی هەموو ئەوانەی بەرپرسیاربوون لە کوشتن و بریندارکردنی خۆپیشاندەران لە 17 شوباتەوە تا بەزاندنی حەرەمی زانکۆی سلێمانی و سوکایەتی بە خوێندکاران لە رۆژانی 17 بۆ 19 نیسان، رەنگە تا رادەیەک باڵانسی هێزی جەماوەریی ئۆپۆزیسیۆن بەرزبکاتەوه و بتوانێت لە هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکاندا رێژەیەکی نزیک لە رێژەی کورسییەکانی حزبەکانی دەسەڵات بهێنن لە پارێزگای سلێمانی و ناوچەی گەرمیاندا. بەڵام ئەگەر نزیکبوونەوەی پارتی و ئۆپۆزیسیۆن بەم شێوەیەی ئێستا بەردەوام بێت بە تایبەتی پەیوەندی نێوان پارتی و گۆڕان، ئەوا ئەنجامەکان لەبەرژەوەندی دەسەڵات تەواو دەبێت. ئۆپۆزیسیۆن بە تەرکیزکردنی راگەیاندنەکانیان لەسەر کەیسی گەندەڵی و نەبوونی خزمەتگوزارییەکان و بەفیڕۆدانی سامان و داهاتی کوردستان و سەرکوتی خۆنیشاندان و بزووتنەوە ئیعتیرازییەکان و بەرتەسکردنەوەی ئازادیی رۆژنامەگەریی و، هەڵوێستی نادیارو تەمومژاوی دەسەڵات لە دەستدرێژییەکانی ئێران و تورکیا بۆ سەر ناوچە سنوورییەکانی هەرێم، دەتوانن وەک سەرچاوەیەکی هێز بۆ هەڵبژاردن سوودی لێوەربگرن، ئەوەش پێویستی بە ئاشکراکردن و دەربڕینی پشتگیریی راشکاوانەیە، چونکە بێ ئەم هەڵوێستە دیارو روونە دەکەونە هەمان وێستگەی راوەستانی دەسەڵاتەوە. سەرباری ئەم هەڵوێستە، جەماوەری خەڵکی کوردستان چاوەڕوانی هەڵوێستێکیدیکەش سەبارەت بە کێشەکانی نێوان هەرێم و بەغدا لە ئۆپۆزیسیۆن دەکات. ئەم هەڵوێستە پەل دەهاوێت بۆ داواکردنی گوتارێکی نەتەوەیی روون سەبارەت بە پرسی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان و پلاندانان بۆ بەجێگەیاندنی ریفراندۆمێک لەژێر سایەی نەتەوە یەکگرتووەکاندا، بۆیە ئەگەر تا ئێستا نەبوونی گوتارێکی وەها خاڵی لاوازیی بووبێت بۆ دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆنیش ئەوا راگەیاندنی ئەم گوتارە بۆ هەر لایەکیان دەبێتە خاڵی هێزو کاریگەرێتی لەسەر ئەنجامەکانی هەڵبژاردن دەبێت. ئه و هۆکارانەی ئاماژەمان پێدا، دەتوانرێت لەژێر بەندی هۆکارە دەرەکییەکاندا ریزبەندی بکرێن، بەڵام لەوانە گرنگتر هۆکارە ناوخۆییەکانن که بردنەوە " سەرکەوتن " و دۆڕاندن " سەرنەکەوتن "، پتەوکردن و جێگیرکردنی خاڵەکانی هێزو لاوازیی دیاریدەکەن. ئەم هۆکارە ناوخۆییە پەیوەندی بە رێکخستن و کاری بەرەییەوە هەیە، یەکەمیان بەنیسبەت بزووتنەوەی گۆڕانەوەو، دووەمیشیان بە نیسبەت ئۆپۆزیسیۆن بەگشتی. رێکخراوبوون، واتە بوونی رێکخستن، جا هەر ناوێکی لێبنرێت(حزب، رێکخراو، بزووتنەوە، کۆمەڵە، یەکێتی... هتد) رۆڵێکی کاریگەر دەبینێت لە سازدانی جەماوەرو کۆنترۆڵکردنی ئاڕاستە سیاسییەکان بە رووکارێکی راستدا، هێشتنەوەی جەماوەرێکی بەرینی خەڵک بەبێ رێکخستنیان به زیان بۆ ئه و لایەنە دەگەڕێتەوە نەک هەر لەکایەی هەڵبژاردندا بەڵکو بۆ خودی قەواره و بوون و بەردەوامبوونی پشتگیریی جەماوەرەکەی. نەبوونی رێکخستن دەبێتە مایەی سەرلێشێوان و بڵاوەلێکردنی جەماوەرەکە و هۆکارێکیش دەبێت بۆ ناکۆکی و خۆخواردنەوه و لەکەمیدان. ئەمە ئه و حاڵەتەیە کە گۆڕانی تێدایه و کاریگەرییەکی سەلبی لەسەر هێزو تواناکانی بۆ چوونە نێو پڕۆسەی هەڵبژاردنەوە دادەنێت. سەبارەت بە کاری بەرەییش دەبێت بەرنامه و شێوازی کاری ئاشکراو بەرنامەڕێژیی کاری سیاسی لەهەر قۆناغێکدا هەبێت و کاری بۆ بکرێ و دواتریش کاری لەسەر بکرێ، بەبێ ئەوە هێزە سیاسییە تەباکان پەرت دەبن و ناتوانن رێژەیەکی باشی ئامانجەکانیان بەدەستبهێنن. دیارە ئەم خاڵەش لە واقیعی ئەمڕۆی ئۆپۆزیسیۆندا دەبینرێت و پەیوەندی و هاوکارییەکانیان سیستەماتیک و نەخشەبۆدانراو نییە، بۆیە چاوەڕوانی ئەنجام و دەستکەوتێکی سەرکەوتوانەیان لێناکرێت. لە نێوان ئێستاو کاتی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکاندا (ئەگەر ئەمجارەش دوانەخرێت) چەند مانگێک هەیە بۆ هەموارکردنەوەی یاسای هەڵبژاردن و ئامادەکاریی بۆ ئەم پڕۆسەیە. دەشێت زۆر مەسەله و بڕیارو کاری پەیوەند بە هەڵبژاردنەوه گۆڕانکاریی بەسەربێت، دەشێت هاوپەیمانێتییەکان وەکو خۆیان نەمێننەوە، دەشێت بەرنامەکانی پێشوو دەستکاریبکرێن، دەشێت هێزێکی بەدیل بۆ لیستەکانی دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆن خۆی رابگەیەنێت و... هتد. لەبەر ئه و هۆیانە ناتوانرێت سەداسەد پێشبینی ئەنجامەکان بکرێت، بەڵام بە وەرگرتنی هەموو ئه و خاڵانەی شیکرانەوە زێتر لیستی یەکگرتووی حزبە دەسەڵاتدارەکان ئەگەری سەرکەوتنیان هەیە لە هەر سێ پارێزگاکەی هەرێمدا، بەڕێژەیەکی گەورە لە هەولێرو دهۆکداو بە جیاوازییەکی کەم لە پارێزگای سلێمانیدا، هەڵبەت دوا پێشبینیی دروست دەتوانرێت دوای هەموارکردنەوەی یاساکه و هەڵسەنگاندنی چۆنایەتی هەڵمەتی هەڵبژاردن، بەشێوەیەکی نزیک لە ئەنجامەکان، بکرێت. چەپی ترادیشناڵ ترادیشناڵ زاراوەیەکی سیاسییە بۆ هەموو شێوەکانی وشکهەڵاتوویی فیکرو ئەو هەڵوێستانەی لەسەر بنەمای ئەو فیکرە وەردەگیرێن، واتا دەربڕینێکی ئایدیا – سیاسییە بۆ زاراوەیەک کەلەنێو کۆمۆنیستەکاندا بە (دۆگماتیزم) ناودەبرێت. لە پەنجا ساڵی رابردوودا،(دۆگماتیزم) تۆمەتێک بوو، ریڤیژنیستەکانی نێو بزووتنەوەی کۆمۆنیستیی جیهانیی دەیاندایە پاڵ مارکسیست – لێنینیستەکان. هەر هەموو ئەوانەی لە کۆمۆنیزم هەڵدەگەڕانەوە، بەم پاساوە شانی خۆیان لە بیروباوەڕەکانیان خاڵیدەکردەوە. هەمان ئەم زاراوەیە (ترادیشناڵ)، لەچەند دەساڵی رابردووداو تا ئێستا، بۆ ئەو بزووتنەوە ئاینییە سیاسییانە بەکاردەهێنرێت، کە دەیانەوێت بۆ سەرچاوە سەرەتاییەکانی ئاین بگەڕێنەوەو، واقیعی ئەمڕۆی جیهان و پێشکەوتنە زانستی و تەکنۆلۆژی و کۆمەڵایەتییەکانی سەردەم لەبەرچاو نەگرن. ئەوانە لە ئەدەبی سیاسیدا بە (توندڕەو) ناوزەد دەکرێن ؛ هەر لەبەر ئەم خاڵە نەرێییەیە، ” مورتەددەکانی ” بزووتنەوەی کۆمۆنیستی و رادیکاڵ، ئەوانەی هەنگاوی یەکەم لەم گەڕانەوەیەدا دەهاون، ئەم شوناسە فیکری و سیاسییە بۆ پێناسەی فیکری تا ئەو کاتەی خۆیان و هاوڕێکانیان بەکاردەهێنن. مەبەستی ئەم پاشگەزبووانە لە پێناسەکردنی فیکرو هەڵوێستی مارکسییەکان بە ” ترادیشناڵ ”، رەتکردنەوەی پرنسیپە بنەڕەتییەکانی مارکسیزمە، لەڕێی لادان یان خۆگێلکردن لە جەوهەری مارکسیزم. لێرەدا وەک پڕاکتیک شیکردنەوەی چینایەتی بە نموونە وەردەگرم، چونکە یەکەم هەڵوێستی هەڵگەڕاوەکان بەزاندنی ئەم شێوازەی شیکردنەوەو، خۆدزینەوەیە لە مێتۆدی لێکدانەوەی ماتەریالیستی دیالێکتیکی و مێژوویی، ئەو مێتۆدەی کە شیکردنەوەی چینایەتی بنەمایەتی. “پاشگەزبووەکان”، هەروەک بۆرژواکان، لەبری شیکردنەوەی دیاریکراو بۆ واقیعێکی دیاریکراو، شێوازی گشتاندن بەکاردەهێنن. بەکارهێنانی ئەم شێوازە لەهەموو لێکدانەوەکانیاندا سیمایەکی دیارو ئاشکرایانە کەپێی دەناسرێنەوە، چۆن ؟ - لە هەڵسەنگاندنی دەوڵەت یان هەڵوێستە سیاسییەکانی پەیوەند بە پرنسیپی دیموکراسی، وەڵامی ئەو پرسیارانە نادەنەوە کە : دیموکراسیی چ چینێک و دیکتاتۆریی چ چینێکیان مەبەستە ! ناسنامەی چینایەتی لەو چەمکانە نادەن، ئەو پەیوەندییە دیالێکتیکییەی نێوان دیکتاتۆری و دیموکراسی نابینن، شوناسی واقیعیی (دووانەیی) چەمکی دەوڵەت رەتدەکەنە، بەلای ئەوانەوە : ” دیکتاتۆریی دیکتاتۆرییەو دیموکراسی دیموکراسییە ”. - لە بواری ئەدەب و هونەردا، راست و چەپێک بەسەر شوناسی چینایەتی ئەدەب و هونەردا دەهێنن. ئەدەب و هونەر لەدەرەوەی چینەکان یان لەسەرووی چینەکاندا دەبینن.بەپاساوی ئەوەی چێژوەرگرتنی ئەدەبی و هونەریی پەیوەندی بە تاکەوە هەیە، ئەو راستییە فەرامۆش دەکەن کە پێکهاتەو ئینتیمای چینایەتیی لە سایکۆلۆژیی شەخسیدا رەنگدەداتەوەو چێژ لە بازنەی ئەو ئینتیمایەدا دەبێت و، خودی ئارەزووە ئەدەبی و هونەرییەکانیش بەڵگەن بۆ بیرو هەڵوێست ومەیلی چینایەتی هەر کەسێک. بۆیە بواری ئەدەب و هونەر بۆ پاشگەزبووەکان لە مارکسیزم، باشترین دەرفەتە بۆ راگەیاندنی هەڵوێستی نوێ و سەنگەری نوێیان. لەبەرئەوە لە ئاستی پرسیارێکدا کە دەبێت ئەدەب و هونەر لە خزمەتی کێدا بێت و، بۆ ئەوانی مارکسی دەبێت لە خزمەتی چ چینێکدا بێت، دادەمێنن و وەڵامێکیان نابێت کە لەگەڵ پرینسیپە چینایەتییەکانی هەڵوێستگرتنی مارکسییانەدا بگونجێت. - لەکایەی کۆمەڵایەتیشدا، کە مەسەلەی خێزان و پەیوەندی ژن و پیاو تەوەرەی سەرەکییەتی، تیۆری مارکسی سەبارەت بە ئازادی و یەکسانی ژنان و دەستوورێک کە رابەرانی بزووتنەوەی ژنانی کۆمۆنیست، زێتر لە سەد ساڵە پەیڕەوی دەکەن، لەفەرهەنگی سیاسی خۆیاندا دەسڕنەوەو دەیدەن بەدەم جووڵانەوەو تێزە سەرمایەدارییەکانی ژنانی بۆرژواوە. بانگەشەکردن بۆ فیمینزمی بۆرژوازی لیبراڵ، دابەشکردنی کۆمەڵ بە دوو رەگەزی دژ بەیەک (ژن و پیاو)، سووربوون لەسەر ئەوەی پیاوان هۆکاری چەوساندنەوەی ژنانن نەک سیستمی کۆمەڵایەتی، پێداگرتن لەسەر ئەوەی پرسی ژنان پەیوەندی بە پیاوانەوە نییەو، دەبێت لێگەڕێن ژنان تەنها خۆیان مشووری پرسەکەیان بخۆن، کەرتکردنی بزووتنەوەو خەباتی یەکگرتووی ژنان و پیاوان بۆ بەدیهێنانی جیهانێکی باشتر و دوارۆژێکی بێ چین و حزب و دەوڵەت و چەوساندنەوەی مرۆڤ لەلایەن مرۆڤەوە ؛ ئەو بەرنامەیەیە کە پاشگەزبووەکان لە مارکسیزم پەیڕەویدەکەن و ئاشتیی چینایەتییان لەگەڵ چینە دەسەڵاتدارەکان و دەسەڵاتدا بۆ زامن دەکات. - پاشگەزبووەکان یان هەڵگەڕاوەکان لە مارکسیزم پرنسیپی توندوتیژیی شۆڕشگێڕانە رەتدەکەنەوەو بەدوای رێبازێکی سیاسیی پاسیڤیستییەوەن، تەرویجدانی (گاندیسم) بەشێکی ئەم کەچڕەوییەیانە، ئەو راستییە مارکسیستییە ناسەلمێنن کە (توندوتیژیی مامانی مێژووە)، ئەو راستییەی کەسەرانسەری مێژووی ململانێی چینایەتیی کۆمەڵگاکانی بەشەرییەت سەلماندوویەتی، راستیی رۆڵی توندوتیژیی لە گۆڕانکارییە ریشەییەکاندا، راستی گواستنەوە لە پێکهاتە (فۆرماسیۆن) ێکەوە بۆ پێکهاتەیەکیدیکە لەڕێی شۆڕشی کۆمەڵایەتییەوە. بەرنامەی ئەوان، وەک ستراتیژیی بزووتنەوە مێژووییەکە، ریفۆرمخوازییە نەک شۆڕشی کۆمەڵایەتیی چینی پێشڕەوی کۆمەڵ لەو قۆناغە میژووییە دیاریکراوەدا. ئەوان لەبەر چەند هۆکارێک و، بۆ بەستنی پردێک لەنێوان خۆیان و بۆرژوازییەتی دەسەڵاتداردا، تەنها چالاکی و خەبات لەریزی رێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی و رێکخراوەکانی ngo دا،، بە کاری سەرەکیی خۆیان دەزانن، چونکە ئەوە بەرژەوەندیی ماددیی تایبەتی و ناسراوبوون و ناوبانگ پەیداکردنیان دەکاتە ئامانج و بەشێکی بەرچاوی خواستەکانیان بەدیدەهێنێت. - هەڵگەڕاوەکان لە مارکسیزم ئەزموونێکی مێژوویی بزووتنەوەی کۆمۆنیزم دەدەنە دواوە، ئەزموونێک کە بەخوێنی گیانبەختکردووانی کۆمۆنەی پاریس بەدەستهێنراوە، ئەزموونێک کە پێداویستیی حزبی پێشڕەوی قۆناغە مێژووییەکە دەکاتە زەرورەت بۆ سازدان و رێکخستنی خەڵک و چینی پێشڕەو، بەر لەشۆڕش و، بۆ بەرپاکردنی شۆڕش بەشێوەیەکی رێکخراوی تۆکمەو زامنکردنی سەرکەوتنی بەسەر دوژمنەکانیداو، پاشان پاراستنی دەستکەوتەکانی شۆڕش و رێگرتن لە گەڕانەوەی سیستمی بەر لە شۆڕشە کۆمەڵایەتییەکە. ئەوان (پاشگەزبووەکان لە مارکسیزم) ئەو راستییە پێلێدەنێن کە بەبێ رێکخستنێکی پۆلایین، بەبێ حزبێکی شۆڕشگێڕی پرۆلیتاری، نە شۆڕش دەکرێت و نە سەردەکەوێت و، نە بەرنامەی گۆڕانکاریی سیاسی – ئابووری – کۆمەڵایەتی پڕاکتیک دەکرێت و، نە سیاسەتی رێگرتن لە گەڕانەوە بەرەو رابوردووە سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتییەکە جێبەجێ دەبێت و سەرکەوتن بەدەست دەهێنێت. ئەوە راستی و سەلمێنراوێکی فیکری مارکسییە، کە چالاکیی سیاسیی، بەرزترین شێوەی کارو چالاکییە. ئەو شێوە بەرزەش لە کاری هۆشیارانەی حزبیدا بەرجەستە دەبێت، بۆیە بەرەنگاریی ئەم پرنسیپە و بەسووک سەیرکردنی و، روانین لەباڵەخانەی خۆبەزلزانینی فیکری و وەهمی هەڵوێستی سەربەخۆوە، بۆ خەڵکی و حزبی پێشڕەو و، وێناکردنیان وەک مێروولە، جگە لەخۆباییبوون و نابووتیی تیۆری و فیزلێدانێکی بێ لۆژیک و گواستنەوە بۆ سەنگەری بۆرژوازییەت و خۆسازدان بۆ دەستکەوتی تایبەتی، هیچیتر نییە ! پاشگەزبووەکان، ئەوانەی دەمامکی مارکسیبوونیان بەستووە، وەک کەسانی وردەبۆرژوا، بە پێچ و پەنا بۆ جێگیرکردنی هەڵوێستە ” نوێیەکانیان ” دەچن و، تیۆری جۆراوجۆرو پاساوی رۆشنبیرانەش بۆ ئەم مەبەستە بەکاردەهێنن، کە زاراوەی (ترادیشناڵ) تەنها یەکێکیانە، بۆیە ئاساییە چەپی مارکسییان لێبگۆڕێت و بە چەپی ترادیشناڵ وەسفیان بکەن !! تێبینی : پاشگەزبووەکان یان هەڵگەڕاوەکان لە مارکسیزم، کەسانێکن لەناوماندا، ناون و هەن، دەشێت لەکاتی پێویستدا لەنێو ئەم دێڕانەدا جێیان بۆ دابین بکەم، بەڵام لەبەر ئەوەی ئێستا پرنسیپەکانی نێو ناوەرۆکی وتارەکەم مەبەستە، بەدەر لەوەی ئاڕاستەی کێ کراون و لەسەر کێ و کێ نوسراون، خۆم لە ناوهێنانیان دەبوێرم. 4 ی ئابی 2013 یەکێتیی نیشتمانی کوردستان بەبێ سەرکردایەتیی مامجەلال نەخۆشیی ئەمجارەی مامجەلال و درێژەکێشانی بێهۆشیی ئەو نیگەرانی و چاوەڕوانییەکی گشتی خستۆتەوە و، کاریگەرێتییەکی تەواوی لەسەر بارۆدۆخە سیاسییەکەی عێراق و کوردستان داناوە، ئەمریکاو دەوڵەتانی دراوسێی عێراق، بەتایبەتی ئێران و تورکیا ش چاودێریی بارودۆخەکە دەکەن و، بە دڵنیاییەوە ئێستا خەریکی رێکخستنەوەی ئەجندەکانی خۆیانن بۆ قۆناغی دوای مامجەلال. دیارە ئەم نیگەرانی و چاوەڕوانییە بێ بنەما نییە، بەڵکو ئاماژەیەکە بۆ رۆڵی بێ ئەلتەرناتیڤی مامجەلال لە راگرتنی هاوکێشەی هێزە سیاسییەکانی ئەمڕۆی گۆڕەپانی عێراق و کوردستان و، ئیدارەکردنی ململانێ سیاسییەکان و کۆکردنەوەی لە دەوری سیاسەتی گونجاندن (توافق)، هەر لەڕووخانی بەعسەوە تا ئەمڕۆ. لەنێو فەزا سیاسییەکەدا حزبەکانی کوردستان بەدەسەڵاتدارو بێدەسەڵاتەوە زێتر کاریگەرێتی ئەو واقیعەیان بەسەرەوەیە ؛ تایبەتیتر لەوەش یەکێتیی نیشتمانی کوردستان لە هەمووان زێتر ئەو نیگەرانی و چاوەڕوانی و دڵەڕاوکێ دەیگرێتەوەو لەبەردەم ئایندەیەکی نادیاردا رایگرتووە. یەکێتیی نیشتمانی کوردستان بەبێ سەرکردایەتی مامجەلال، بۆ جارێکیتر دوای نزیک بە چل ساڵ، چ لەئاستی سیاسیداو چ لە ئاستی رێکخستندا، دەکەوێتەوە بەردەم خۆناساندنەوە، چونکە ئەوە یەکەم جارە بەم شێوەیە یەکێتیی بەبێ مامجەلال لەبەرامبەر چارەنووسی خۆیدا رابوەستێت و بەرەوڕووی وەرچەرخانێکی سیاسی و رێکخراوەیی ببێتەوە. هۆکاری ئەوەش بۆ گرنگیی کەسایەتی مامجەلال دەگەڕێتەوە لە ژیانی یەکێتیی نیشتمانیدا، سەبارەت بەوەی مامجەلال، بۆ یەکێتیی، سەرکردەیەکی ئاسایی نییە کەلە کۆنگرەیەکدا هەڵبژێردرابێت و ئەمڕۆ بێ گرێوگۆڵ بتوانرێت سەرکردەیەکیتر لەجێگاکەی دابنرێت، مامجەلال جگە لەوە سەرکردەیەکی سیاسیی بزووتنەوەی نەتەوایەتی کوردە لەم بەشەی کوردستاندا و، مێژووی بزووتنەوەکە لە پەنجا ساڵی رابردوودا بەبێ ژیانی سیاسی ئەو نانوسرێتەوە. ئەو سەرکردەیەکی کاریزمییە، لەسەرێکەوە بۆ بزووتنەوە نەتەوایەتییەکەو، لەسەرێکیترەوە بۆ خودی یەکێتیی نیشتمانی کوردستان، وەک دامەزرێنەرو رابەری فیکری و سیاسی رەوتەکەی، هەر لەسەردەمی خەباتی چەکداریی شاخەوە تا بەئیمڕۆ دەگات کە لایەنێکی سەرەکیی دەسەڵاتی سیاسییە لە هەرێمی کوردستاندا. بۆیە سەبارەت بەم رۆڵە کاریزمییەو ئەو جێوڕێیەی وەک باوک بۆ رەوتی یەکێتی هەیبووە، لەهەموو لایەکەوە پرسیارەکان ئاڕاستەی چارەنووسی ئەو رێکخستنەو رۆڵە سیاسییەکەی ئایندەی دەکرێت. لەڕاستیدا ناتوانرێت وەڵامی دروست بۆ ئەو پرسیارانە بەدەر لە شیکردنەوەی واقیعی سیاسی ناوچەکەو عێراق و کوردستان بدرێتەوە، هەروەک ناکرێت بەبێ ناسینی کەسایەتی مامجەلال و رۆلی لەو واقیعەدا پێشبینی ئایندەی پڕۆسەی سیاسیی پەیوەند بەو واقیعەوە بە وردی بکرێت. ناکۆکی سەرەکی لە ناوچەکەدا، ئەوەندەی پەیوەندی بە عێراق و کوردستانەوە هەبێت، لە نێوان سێکوچکەی ئەمریکا – ئێران – تورکیادایە، ململانێکان رۆژ بەڕۆژ لە توندبوونەوەدان، مامجەلال لە ماوەی سەرۆکایەتیدا هاوسەنگیی ئەو ململانێیەی راگرتبوو، بەتایبەتی لە نێوان ئێران و تورکیاو، لەنێوان ئەمریکاو ئێراندا و بەرژەوەندی هەرسێ لایەن هەتا ئەمڕۆش هاوشانی یەکتری دەڕوات، ئەگەرچی توندبوونەوەی ململانێکان بۆ هەرچی دەستبەسەرداگرتنی ئابووری و سیاسیی عێراق و کوردستان بەردەوامەو، لەپشت زۆربەی بارگرژییەکانەوە یە. بۆیە چۆڵبوونی پۆستی سەرۆک کۆمار، جگە لەوەی ئەو ناکۆکییانە دەمەزەرد دەکاتەوە، سیاسەتی گونجاندن (توافق) یش کاڵدەکاتەوەو، دەبێتە مایەی سەرهەڵدانی ناکۆکی و ململانێی نێوان لایەنەکانی پڕۆسەی سیاسیی عێراق تا رادەی مەترسی دەورەیەکیتر لە شەڕی تایەفی و، ئەگەری توندبوونەوەی گرژیی نێوان حکومەتی هەرێم و حکومەتی ناوەند و زیادبونی خاڵێکیدیکە بۆ ناکۆکییەکان کە ئەویش پۆستی سەرۆک کۆمارە، چونکە پێشبینی ئەوە دەکرێت لایەنەکانی پرۆسەی سیاسی عێراق جارێکیتر ئامادەنەبن دەنگ بۆ کوردێک بدەن پۆستی سەرۆک کۆماری عێراق وەربگرێت. لەبەر تیشکی ئەو واقیعەی ئاماژەمان پێدا، دیارە کە یەکێتیی نیشتمانی کوردستان گەورەترین باری گرانی دەکەوێتەسەرو بەبێ سەرکردایەتی مامجەلال بەرەوڕووی ئاستەنگ دەبێتەوە. رەگی ئەم ئاستەنگە بۆ رستێک ناکۆکی دەگەڕێتەوە کە یەکێتیی دەبێت کاردانەوەی هەبێت لە بەرامبەریاندا و بەشێکیان پەیوەندی بە کوردستان و فەرمانڕەوایەتی ناوکۆیی پارتی و یەکێتییەوە هەیەو بەشێکیتری بە باری ناوخۆی یەکێتیی خۆیەوە بەندە. لەسەر ئاستی کوردستان دوو ناکۆکی : ناکۆکی یەکێتیی لەگەڵ پارتی و بزووتنەوەی گۆڕان لە ریزی پێشەوەن. هەرچەندە رێککەوتنی ستراتیژیی لەنێوان پارتی و یەکێتی هەیە، بەڵام رێککەوتنێکی جێگیر نییە، تەنانەت هێشتا بەتەواوەتی حکومەتی هەرێم یەکگرتو نییەو زۆرجار جیاوازییەکانی بیروبۆچوون لەسەر کێشە سیاسی و ئیداری و داراییەکان، رێکەوتنە ستراتیژییەکە دەخەنە بەر ئەگەری هەڵوەشاندنەوە. جۆری پەیوەندییەکانیش لەگەڵ بزووتنەوەی گۆڕاندا، هەرچەندە خاوبوونەوەی گرژییەکانی بەخۆیەوە دیوە، بەڵام رکابەری ویەکتری رەتکردنەوە بەردەوامەو، پڕبوونەوەی ئەو کەلێنە گەورەیەی لە نێوانیاندا هەیە دەمودەست و بەئاسانی روونادات. بۆیە ئەگەر لە ساڵانی رابردوودا مامجەلال کاریگەرییەکی بەرچاوی هەبووبێت لە یەکبینەیی پەیوەندییەکانی یەکێتی و پارتی و خاوکردنەوەی ئاڵۆزییەکانی پەیوەندی یەکێتیی نیشتمانی و گۆڕان، ئەوا بەبێ سەرکردایەتی ئەو ئەگەری تێکچوونی ئەو پەیوەندییانە لەئارادایە، چونکە ئەوە شاردراوە نییە کە لە ریزەکانی رێکخستنی هەرسێ لایەنەکەدا نەیارانی سیاسی ئەو پەیوەندییانەی ئێستا هەن ؛ خۆ ئەگەر پارتی بتوانێت دیسپلینی نێوخۆی کۆنترۆڵ بکات، بەڵام چۆنایەتی پێکهاتەی رێکخستنەکانی یەکێتی و گۆڕان زامن نین بۆ کۆنتڕۆلی پەیوەندییەکان و پاراستنی ئەو یەکڕیزییە رووکەشەی ئێستا هەیە. ئێستا لە هەموو لایەکەوە پرسیارگەلێک دەربارەی چارەنووسی یەکێتیی نیشتمانی کوردستان لەکایەدایە،پرسیارەکان سەبارەت بە پەیوەندی یەکێتیی و پارتی و یەکێتیی و گۆڕانن، باری ناوخۆی یەکێتیش تەوەرەیەکی گرنگە کە پرسیارەکان بە دەوریدا دەسووڕێنەوەو چەندین پێشبینی بۆ دەکرێت، لەڕاستیشدا ئەم تەوەرەیە بڕیاردەری هەڵوێستەکانەو لەوێوە پرسیارەکان وەڵامی خۆیان وەردەگرن. یەکێتیی نیشتمانی کوردستان هەر لەسەرەتاوە وەک رێکخستنێکی فرە سەکۆ دامەزراو، زێتر لە بەرەیەک دەچوو کە چەندین بیروڕاو رووکاری فیکری و سیاسیی جۆراوجۆری لە خۆی گرتبێت ؛ دواتر ئەم پێکهاتەیە نەماو، دوای هەڵوەشاندنەوەی کۆمەڵەی رەنجدەرانی کوردستان وەک حزبێک شێوەی خۆی گرت و، بووە خاوەنی یەک بەرنامەو پێڕەوو، یەک سەرکردایەتی و ئۆرگانی یەکگرتوو لە هەموو ئاستەکاندا، بەڵام ئەو پێکهاتە حزبییە هەر بە رووکەش بوو، چونکە بەپێی جیاوازییەکانی پێشوو و دواتریش ئەو بەرژەوەندییانەی بە هۆی جێوڕێی لە دەسەڵاتدارێتی هەرێمدا هاتبووە پێشەوە، چەند دەستەگەریی تێدا دروستبوو کە تا ئیمڕٶش بەردەوامە، ئەگەرچی هەوڵێکی زۆریش لەئارادابووە بۆ بنبکردنی دەستەگەرێتی و پاراستنی یەکێتیی نێو یەکێتیی. ئەو دەستەگەرێتییەی ئاماژەمان بۆ کرد کاریگەرییەکی نەرێیانەی لەسەر یەکێتیی نیشتمانی داناوە، بەڵام هێڵەکانی ئەو دەستەگەرییە هاوتەریبی یەکتر رۆیشتوون و توانیویانە پێکەوە هەڵبکەن لەلایەک بەهۆی مەترسییەکانی دەرەوەی یەکێتیی و ململانێکانی لەگەڵ لایەنە سیاسییەکانیتردا، بەتایبەتی پارتی و گۆڕان، لەلایەکیتر بەهۆی رۆڵی کەسایەتیی کاریزمی مامجەلال کە هەموویانی لەژێر چەتری خۆیدا کۆکردبۆوە، بۆیە ناکۆکییەکان و ناوەندەکانی هێزو کەسایەتیی یەکەمی ئەو ناوەندانە، بەناچاری، پێکەوە ژیاون و، ئاگاداری ئەوەبوون ناکۆکییەکان نەتەقێتەوەو زیان بە هەموویان بگەیەنێت. ئەمڕۆ بەبێ سەرکردایەتی مامجەلال ئەم گرفتە وەک ئەگەرێک بواری دەرکەوتن و هەڵچوونی هەیە و، هیچ بەربەستێکی فیکری و سیاسی و رێکخراوەییش نییە پێشی پێبگرێت، چونکە لەژێر سەرکردایەتی مامجەلالدا سەرچاوەی بڕیارو فیکرو سیاسەتەکان هەر ئەو بووەو، یەکێتیی وەک حزب نەیتوانیوە ژیانی نێوخۆی لەسەر بنەمایەکی دامەزراوەیی دابڕێژێت تا بتوانێت بەبێ سەرکردایەتی مامجەلال کێشەکان و ئاستەنگەکان و ناکۆکییەکانی نێوخۆ چارەسەربکات. بۆ هەر حزبێک سێ مەرجی سەرەکی هەیە کە ناسنامەی حزبی دەداتێ و چوونەپێشەوەی سیاسەتەکانی زامن دەکات، ئەوانیش : یەکگرتوویی ئایدیۆلۆژی و یەکگرتوویی ئیرادەو یەکگرتوویی کارە، بەڵام لە یەکێتیی نیشتمانیدا هەرسێ مەرجەکە بزرە، چونکە نە لە ئاستی سەرکردایەتی و نە لە ئاستی خوارەوەدا (جەماوەری رێکخستن) یەکگرتوویی فیکری نییەو هیچ سەرچاوەیەکیشیان بۆ یەکخستنی فیکریی نییە ؛ بەهۆی بوونی دەستەگەرێتیشەوە، ناوەندی جیاجیای بڕیار هەیە، بۆیە نە یەکگرتوویی ئیرادە هەیەو نە یەکگرتوویی کار. لەبەر رۆشنایی ئەم واقیعەی نێوخۆی یەکێتی، بەتایبەتی لەکاتێکدا مامجەلال جێی لە سەرکردایەتیدا چۆڵدەبێت، بواری لێکترازان و پەرتەوازەیی دەڕەخسێت کە هەر دەستەیە هەوڵی یەکلاییکردنەوەی دەسەڵات لەناو یەکێتیدا بۆ بەرژەوەندی دەستەکەی خۆی بدات و، ئەوەش دەبێتە خاڵی لاوازیی یەکێتیی بەرامبەر نەیارەکانی و، سووربوونیش لەسەری یەکێتیی بە هەڵدێردا دەبات، یان لانیکەم کەرت کەرت بوون چارەنووسی دەبێت و ئەو یەکێتییە نامێنێتەوە کە مامجەلال سەرکردایەتی دەکرد. بە خوێندنەوەی سەرجەمی ئەو واقیعە دەتوانین پێشبینی ئەوە بکەین کە : - یەکێتیی نیشتمانی وەک ئێستای نامێنێتەوەو گۆڕانکاریی بەسەردا دێت، گۆڕانکارییەکانیش بەند دەبێت بەو واقیعە سیاسییەی بێ سەرکردایەتی مامجەلال دێتەکایەوە. یەکتیی سەرکردە کاریزمییەکەی، واتە (باوک) ی نامێنێت و تووشی پاشاگەردانی دەبێت، چارەسەرکردنی پاشاگەردانییەکە یان فراوانبوونەوەی دەکەوێتە سەر چۆنیەتی تاووتوێکردنی ئاستەنگەکان لەلایەن ئەو سەرکردایەتیە نوێیەی دوای سەرکردایەتی مامجەلال دێتە سەرکار. - ئەو گۆڕانکارییەی بەسەر یەکێتیدا دێت، کتوپڕ نابێت بەڵکو ماوەیەک دەخایەنێت، ئەویش دەکەوێتە سەر هێزی ئەو دەستە سەرکردایەتییەی کار دەگرێتەدەست لەلایەکەوەو، سەر چۆنیەتی مامەڵەی پارتی دیموکراتی کوردستان لەگەڵ بارودۆخ و سەرکردایەتییە نوێیەکەی یەکێتیی، هەڵبەت نابێت ئەوەش لە یاد بکەین کە لەم شێوە گۆڕانکارییانەدا، سەرەتا سۆزێکی جەماوەریی حزبی کاریگەریی خۆی دەبێت و بۆ ماوەیەک، کەم یان زۆر بخایەنێت، ململانێ و ناکۆکییەکان دوادەخات. - یەکێتیی نیشتمانی کوردستان، وەک رێکخراوێکی سیاسی کە بۆ دەیان ساڵ لە کوردستاندا خەباتی سیاسی و چەکداری کردووە هەروا بە ئاسانی پرش و بڵاو نابێتەوە، چونکە ئەم رابردووە سەنگی خۆی هەیە، بەتایبەتی لەکۆمەڵگایەکی خێڵەکی وەک کوردستاندا کە نەرێتە کۆمەڵایەتییەکان جۆرێک لە هاوکاری و دەستگرتن بە سەروەرییەکانەوە دەسەپێنێ و تاکەکەسەکانی کۆمەڵ بەزوویی دەستبەرداری نابن. - ئەگەر لە ریزەکانی یەکێتیدا دەستەگەریی بەردەوام بێت و، دەستەیەکی دەسەڵاتدار بەوریاییەوە مامەڵە لەگەڵ دۆخەکەدا نەکات و هەوڵی دەرپەڕاندن یان ملکەچکردنی دەستەکانیدیکە بدات ئەوا چەند ئاڕاستەیەک چاوەڕوانی چارەنووسی یەکێتیی دەکات لەوانە : 1) ئەو دەستەیەی سەرکردایەتی دەگرێتەدەست بەشێکی رێکخستن لەخۆی کۆدەکاتەوە، بەڵام ناتوانێت هەموو رێکخستن کۆبکاتەوە، چونکە ئەوەی لەو دەستە بەهێزەی نێو یەکێتی رەچاودەکرێت ئەوەیە مۆرو سیمای ناوچەگەرێتی لە رێکخستنەکە بدات یان بە تەواوی بوار بڕەخسێنێت باڵی عەسکەری، نەک مەدەنی، لە سەرکردایەتی و ئۆرگانە بەرپرسەکانی خوارەوەدا باڵادەست بێت. هەر ئەم هۆکارە رەنگە ببێتە مایەی وازهێنانی هەندێک لە ئەندامەکانی سەرکردایەتی ئێستاو، بڕیاری دانیشتن بدەن. 2) لەبەر ئەوەی پێکهاتەی جەماوەریی یەکێتی تێکەڵەیەکە لە هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵی کوردەواری و، هێڵێکی روون و ئاشکرا لە جەماوەری پارتی جیایان ناکاتەوە، بۆیە ئەگەری ئەوە هەیە بەشێکی کەم رووبکەنە پارتی و بەڕیزەکانی ئەوەوە پەیوەست بن، بەتایبەتی ئەو توێژەی کاریگەرێتی خێڵایەتییان بەسەرەوەیە. 3) بنکەی جەماوەریی یەکێتی و بزووتنەوەی گۆڕان تا رادەی ” چوونیەک ” بوون لەیەکەوە نزیکن، هەر هەمان جەماوەرن کە تەنها ناکۆکییەکیان لەسەر دینامیزمی ئیدارەی حکومەت و کەیسی گەندەڵییە، کەسایەتی یەکەمی بزووتنەوەی گۆڕانیش بۆ چەند دە ساڵێک کەسایەتی دووەمی یەکێتیی بووەو ئەویش وەک سەرکردەیەکی کاریزمی جێوڕێی تایبەتی هەبوو لە ریزەکانی یەکێتیی نیشتمانی کوردستاندا، لەبەرئەوە پێشبینی ئەوە دەکرێت بەشێکی بەرچاوی جەماوەری یەکێتی بە ریزەکانی بزووتنەوەی گۆڕانەوە پەیوەست بن. 4) بە پێچەوانەی هەندێک لەو بۆچوونانەی پێشبینی ئەوە دەکات یەکێتیی نیشتمانی کوردستان و بزووتنەوەی گۆڕان تێکەڵ ببنەوە، جا هەر بە ناوی یەکێتییەوە بێت یان ناوێکیدیکە لەخۆیان بنێن، ئاماژەکانی ململانێی چەند ساڵی رابردوو ئەو راستییەمان پێدەڵێت کە هەڵنانی ئەم هەنگاوە کارێکی ئاسان نییە، تا رادەیەکی زۆر ئەستەمە هەریەکە لە سەرکردایەتی ئایندەی یەکێتی و سەرکردایەتی بزووتنەوەی گۆڕان بتوانن بگەنە رێککەوتنێک لەسەر پۆستی کەسایەتی یەکەمی ئەو رێکخستنەی لە ئەنجامی یەکگرتن دروست دەبێت، چونکە ئەو جەمسەرانەی بەرپرسیارێتی لە هەردوولا یەکترییان پێ قبووڵناکرێت و ئەگەری پێکەوەکاردنیان بۆ جارێکیتر، ئەگەرێکی زۆر لاوازە. دیارە شیکردنەوەی سیاسیی بۆ بارودۆخێکی وەها ئاڵۆزو پێشبینی بۆ ئایندە، هەر لە سنووری بیروبۆچووندا دەمێنێتەوەو ناتوانین رەهایی پێببەخشین، بۆیە ئایندەی کوردستان و، بەتایبەتی دواڕۆژی یەکێتیی نیشتمانی، دەشێت بە ئاڕاستەیەکیدیکەدا بڕوات بەپێی ئەو پێشهاتانەی ئایندە لەخۆیدا حەشارداوە، بۆیە دەروازەی پێشبینییەکان، بۆ توێژەرانی سیاسی لە داهاتوودا بە کراوەیی دەهێڵینەوە. 30-12-2012 گوتاری دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆن بۆ حوکمڕانیی باشووری کوردستان ئەو ململانێیەی نێوان دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆنی فەڕمیی کوردستان، کە لە هەڵبژاردنەکانی ساڵی 2009 وە بەگەرمی دەستیپێکردووە، هەتا ئێستاش بەردەوامە. سەرەنجامی ئەوە چارەنووسی پرسی کورد و ئاسۆی ژیان و گوزەرانی کۆمەڵانی خەڵکی کوردستان بە هەڵواسراوەیی ماوەتەوەو هەتابێت ئومێدی دەربازبوون لەم قەیرانە کزترو لاوازتر دەبێت. بێزاری و ناڕەزایەتی خەڵکیش، بەگشتی، روو لە هەڵچوونە. ئەگەرچی سەرەتا ئەم ناڕەزایەتییە روو لە دەسەڵات بوو، بەم هۆیەشەوە ئۆپۆزیسیۆن توانی لە هەڵبژاردنەکاندا ژمارەیەکی بەرچاوی کورسییەکانی پەڕلەمانی کوردستان بەدەستبهێنێت، بەڵام دوای شکستی خۆنیشاندانەکانی 17 ی شوبات – 19 ی نیسانی 2011 و، دان و ستانی ئاشکراو نهێنی دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆن و، بێدەنگیی ئۆپۆزیسیۆن و رێکنەخستنی مەراسیمگەلێک بۆ یادی خۆنیشاندان و شەهیدەکانی 17 ی شوبات و رۆژانی دوایی، رستێک پرسیاری وروژاندووە، کە پرسیاری سەرەکییان دەربارەی توانایی هەردوو لایەنە لە حوکمڕانیی کوردستان. ئەوەی تاچ رادەیەک بوونی ئەم هێزە سیاسیانە وەڵامن بە واقیعی ئیمڕۆی باشووری کوردستان، ئەوەی کە پرسی کورد لەم بەشەی کوردستاندا گەشەکردن و چوونەپێشەوەیەکی چۆنایەتی بەخۆیەوە دەبینێت، تەنانەت تەواوی گوتاری دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆن و لایەنەکانی لێکچوونیان، کەوتونەتە ژێر پرسیارەوە. واقیعی ئەمڕۆی باشوری کوردستان مەبەست لە واقیع سەرتاپای بوارەکانی ژیانی خەڵکی کوردستانە. ئەم واقیعە گشت لایەنە سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان دەگرێتەوە، پەیوەند بەوانیشەوە لایەنەکانی ئیداری و رۆشنبیری و تەندروستی و پەروەردەوفێرکردن و ئاستی پابەندبوون بە پرەنسیپ و بەها ئەخلاقییەکانیش لەخۆیدەگرێت. ئەم واقیعە فرەڕەهەندە گۆڕانکارییەکی بنەڕەتیی گەرەکەو دواڕۆژی خەڵکی لەم شوێنە جوگرافیاییەی ناوی باشووری کوردستانە بەم گۆڕانکارییەوە گرێدراوە، بۆیە پێوەری سەرکەوتوویی دەسەڵات و راستگۆیی ئۆپۆزیسیۆنیش، جگە لەبەرنامەیەکی هەمەلایەنەی گۆڕانکاریی، پراکتیکی بەرنامەکەو زەمینەخۆشکردنە بۆ بەدیهێنانی. کێبەرکێی سیاسی لەم سنوورو بازنەیەدا دروستەو، ئاساییە دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆن هەریەکەیان بەرنامەی خۆیان هەبێت. بوونی بەرنامەی جیاواز بۆ گۆڕانکاریی، بنەمای ئەو کێبەرکێیە دەبێت، بەپێچەوانەشەوە بوونی بەرنامەی هاوشێوەو پێڕەوکردنی شێوازی چوونیەک و نزیکیی ئەو زمان و گوتارەی ئاڕاستەی راگەیاندن و تەواوی ململانێکەی پێدەکرێت رەوایی کێبەرکێ و ململانێ توندەکان ناهێڵێت و دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆن دەکاتە دووڕووی یەک دراو. ئەوەی ئێستا لە باشووری کوردستاندا لەبەرچاوە، بوونی دەسەڵات و چەند هێڵێکی سیاسییە کە خۆیان بە ئۆپۆزیسیۆن دەناسێنن، لەنێویاندا ئۆپۆزیسیۆنێکی فەڕمی هەیە کە لە دووباڵی نەتەوەیی و ئیسلامی پێکدێت، ململانێی دەسەڵات و گۆڕانکاری و بەرنامەو بۆچوونەکان لەنێو ئەم سێگۆشە سیاسییەدایە، کە ئەگەر هەندێک دیدو ئامانجی ستراتیژیی ئیسلامگەرایانەی لێدەربکەین، لێکچوونێکی لەڕادەبەدەر لەنێوان ئەم لایەنانەی ململانێکەدا هەیە، بەتایبەتی لەنێوان دەسەڵات (پارتی و یەکێتی) و ئۆپۆزیسیۆنی نەتەوەیی، واتە (گۆڕان) دا. بنەماکانی لەیەکچوونی دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆن حزبەکانی دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆن بەڕێژەیەکی بەرچاو لەڕووی بونیادەوە سەر یەکتری دەچنەوە، واتە چەند بنەمایەک هەیە کە هەموویان لە ئاڕاستەیەکدا کۆدەکاتەوە، بۆیە هاووڵاتی کورد لەئاستی سیاسەتەکانیاندا تووشی رامان و سەرەگێژە دەبێت و ناتوانێت هەڵسەنگاندن و بڕیارێکی دروست لەبارەیانەوە بدات، یان دڵنیابێت لەوەی کە ئەم کەشتییە بەرەو رۆخێکی ئارام دەڕوات و لەوێدا بەهێمنی دەگیرسێتەوە. لەبەرئەوە دەتوانین لە خوێندنەوەیەکی گشتیدا بنەماکانی لەیەکچوون لەچەند خاڵێکدا دەستنیشان بکەین : 1) بنەمای چینایەتی : هەموو لایەنەکان، وەک شوێنی چینایەتییان لە کۆمەڵگای کوردستاندا، سەر بە توێژە جیاجیاکانی چینی بۆرژوازین، وەک چینێکی زۆر فراوان و باوی کۆمەڵگا، کە لەسەرەوەو لوتکەکەیدا بازرگانان و سەرمایەدارانی گەورەو بۆرژوازیی بێرۆکراتی دەوڵەتی و، لەبنەوەشدا جەماوەرێکی بەرینی وردەبۆرژوازی هەیەو، لەڕووی ئینتیمایانەوە دابەشدەبنە سەر دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆن. سەرچاوەی نارەزایەتیش، چ لە نێو جەماوەری حزبەکانی دەسەلات بەرامبەر سەرکردایەتییەکانیان و، چ لەنێو جەماوەری ئۆپۆزیسیۆن بەرامبەر دەسەڵات و چینی باڵادەستی کوردستان، ئەم چینەیە، کە بەهۆی گەشەنەکردنی ئاسایی سەرمایەداریی لە کۆمەڵگای کوردستاندا، بێزاری و نارەزایەتییەکەی ئاوێتەیە بە هەندێک لە چەمکە دەرەبەگییەکانەوە، ئەو چەمکانەی کەم و زۆر کاریگەرێتی لەسەر شێوازی ململانێکان دادەنێت. 2) بنەمای کۆمەڵایەتی : پێکهاتەی هەموو لایەنەکان وەک سیستمی حزبی و پەیوەندی بە جەماوەرو خودی جەماوەرەکانیشیان ئەوەندە لەیەکدەچن کە هێڵێکی روون و پانی جوێکردنەوەیان بەئاسانی نابینرێت. روانگەی حزبی و پیرۆزاندنی سەرۆکی کاریزمیی حزب و رەتکردنەوەی بەرامبەرو هەڵوێستی نێگەتیڤانە لەبەرامبەر گۆڕانکارییە بنەڕەتییەکانی سیستمی دەوڵەت و سیستمی باوی کۆمەڵ، خاڵی یەکانگیربوونیانە، ئەگەرچی هەریەکەیان بەشێوازێک دەریاندەبڕێت. ئەم بنەما کۆمەڵایەتییەی لێکچوون، بە واقیعی دەیانکاتە خێزانێک و ئەو هەلەیان بۆ دەڕەخسێنێ (بەتایبەتی هەردوو حزبی دەسەڵات و گۆڕان) کە چارەسەری ناکۆکییەکانیان وەک ئەندامانی یەک خێزان بکەن، جا ئەوە زوو بکرێت یان بخایەنێت و درەنگ بێتەدی. 3) بنەمای کەلتوریی : لایەنەکانی ململانێی ئەمڕۆ لە باشووری کوردستاندا خاوەنی کەلتوورێکی سیاسین. ئەم کەلتوورە وجودیان، هەڵسوکەوتیان، کاردانەوەیان بەرامبەر کێشەوگرفتەکان دەگرێتەوە. لەڕووی بوونیانەوە رەچەڵەکی هاوبەشیان هەیە، چ رەوتە نەتەوەییەکان و چ رەوتە ئیسلامییەکان، هەریەکەیان زادەی یەک دایکن : گۆڕان لەیەکێتیی نیشتمانی کوردستان بووەو، ئەمیش لەڕووی مێژووییەوە زادەی پارتی دیموکراتی کوردستانە، رەوتە ئیسلامییەکانیش زادەی بزووتنەوەی ئیخوان موسلمینی (حسن البناو سید قطب) ن. ململانێی نێوخۆ و یاخیبوون لە دایک، یان باشترە بڵێین : یاخیبوون لە باوکە کاریزمییەکە سیمای پەیوەندییە بونیادییەکەیان دیاریدەکات. هەڵسوکەوتەکانیش پابەندی، بوون و ململانێکانە، کاردانەوەکانیش بریتین لە : (هێرشی راگەیاندن و هاندان و سووکایەتیکردن دژی یەکتری و، پەنابردنە بەرچەک و کاری توندوتیژیی و، نانبڕین و، گرتن و، کوشتن و،چەند جارە بوونەوەی کاری سووتاندن و... هتد). پڕاکتیکی بنەماکان پراکتیکی بنەما لێکچووەکانی کاری سیاسی و بەڕێوەچوونی ململانێکان لەدوو بواردا خۆیان دەنوێنن، ئەوانیش : (بەرنامەو میتۆد) ن. لێرەدا پێویستە ئاماژە بەوە بکەین کە بەرنامەی ئیسلامییەکان لەناوەرۆک و مەبەستی ستراتیژییاندا جیاوازەو پەیوەندییەکی بنچینەیی بە پێداویستییەکانی واقیعی ئەمڕۆی کوردستانەوە نییە، بەرنامەی ئەوان بۆ بنیاتنانی دەوڵەتی خەلافەتی ئیسلامی و پەیڕەوکردنی شەریعەتی ئیسلامە لە کۆمەڵدا، بەرنامەی ئاشکرایان کە لە جێوڕێی ئۆپۆزیسیۆنەوە ململانێی لەسەردەکەن، جۆرێکە لە خۆگونجاندن لەگەڵ هەلومەرجەکانی ئەمڕۆی جیهان و وێستگەیەکە بۆ گەیشتن بە ستراتیژی بزووتنەوەکەیان، بۆیە لەم بەشەدا زێتر بەراوردەکان لەسەر گوتاری دەسەڵات (پارتی و یەکێتی) و ئۆپۆزیسیۆنی نەتەوەیی (گۆڕان) دەکەین. 1) گوتاری سیاسی مەبەست لە گوتاری سیاسی ستراتیژو جۆری ئاڕاستەکردنی سیاسیی تواناکانە بۆ گەیشتن بەو ستراتیژە. گوتاری سیاسیی بزووتنەوەی نەتەوایەتی کورد لە باشووری کوردستاندا، نزیک بەسەدەیەکە، لەبازنەی عێراقیبوون و خۆبەستنەوە بە یەکێتیی خاکی عێراق و ئۆتۆنۆمی و، دواجار لە فیدرالی تێنەپەریوە. پرسی دەوڵەتی سەربەخۆ بۆ باشووری کوردستان لە گوتاری ئەم بزووتنەوەیەدا نەبووە. هەتا ئێستاش ئەوەندەی نوێنەرانی رەسمیی بزووتنەوە نەتەوایەتییەکە بەکاروباری عێراق و مەسەلەی سەرخستنی پرۆسەی سیاسیی عێراقی دوای داگیرکردنەوە خەریکن، بەهیچ بوارێکی پرۆسەی پێکهێنانی دەوڵەتێکی سەربەخۆوە خەریک نین. لەم بارەیەوە بیروبۆچوونی دەسەلات و ئۆپۆزیسیۆنی فەڕمی لەیەکچوونێکی زۆری تێدایە. بۆ نموونە : ملدانی هەردوو لایەن و پشتگیرییان بۆ بەستنی کۆنگرەیەکی بەناو نیشتمانیی عێراقی بۆ رێککەوتن لەسەر کۆمەڵێک بنەما کە دەسەڵاتی ناوەندو نەیارەکانی (ئۆپۆزیسیۆن) رێکبخاتەوە، هەروەها بۆ دووپاتکردنەوەی بنچینەکانی دەوڵەتێکی " فیدراڵیی دیموکراتی " پشتبەستوو بە دەستووری عێراقی و زامنکردی سەرکەوتنی پڕۆسەی سیاسیی عێراق و بەردەوامبوون لەسەر سیاسەتی تەوافوق ؛ بەڵگەیەکی ئاشکرای گوتارە ناوکۆییەکەیانە کە جێگای ستڕاتیژیی جیابوونەوە لە عێراق و دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی تێدانەبۆتەوە. مەسەلەی سیستمی فەرمانڕەوایی لە باشووری کوردستاندا، کە ناویان لێناوە (هەرێمی کوردستان) هیچ جۆرە ناکۆکییەکی لەنێوان دەسەلات و ئۆپۆزیسیۆندا لێنەکەوتۆتەوە، هەموویان پابەندن بە سیستمی پەڕلەمانی و پرەنسیپی جیاکردنەوەی هەرسێ دەسەڵاتەکە (یاسادانان، جێبەجێکردن، دادوەری). وەک بەرنامەو گوتاری سیاسیش هەمووان بانگەشەی سەلماندنی ئازادییە سیاسییەکان دەکەن، لەو مەودا سنووردارەی لەسەروبەندی دامەزراندنی حکومەتدا لەسەری کۆکبون و ئەمڕۆ دەسەڵات کەم و زۆر پێشێلیان دەکات ؛ ئەم پابەند نەبوونەی دەسەلاتیش بۆ خۆی، سەرچاوەیەکی دیار پێکدەهێنێت بۆ بەشێکی گەورەی ناکۆکییەکانی هەردوو لایەن. ئەم گوتارە سیاسییە ناوکۆییە، لە پرسی (جیاکرنەوەی ئایین لە دەوڵەت) دا بەهەمان شێوە خۆی نمایش دەکات. هیچ لایەنێکیان، نەلە بەرنامەکەیاندایەو نە بە ئاشکرا گوتارەکەیان بەو رووکارەدا ئاڕاستە دەکەن، بۆیە پڕۆژەی جێگیرکردنی ئەم پرەنسیپە سێکیولاریستەیان نییە، تەنانەت لە بەرنامەو کۆی راگەیاندنەکانی بزووتنەوەی گۆڕانیشدا بۆ هەموارکردنەوەی دەستووری هەرێم، بەشێوەی پێشنیازیش دوورو نزیک شتێک دەربارەی جیایی ئایین و دەوڵەت لە ئارادا نییە. 2) گوتاری ئابووری لەلای کەس شاراوە نییە کە دوای راپەڕینی 1991 ژێرخانی ئابووری کوردستان داڕماو هیچی بەسەر هیچیەوە نەما، گەمارۆدانی دووسەرەی عێراقی و نێودەوڵەتیش هێندەیتر ئەم ژێرخانەی وێرانکرد، نەبوونی و گرانی و برسێتی بووە سیمایەکی دیاری ژیانی خەڵکی ستەمدیدەی کوردو بەرئەنجامی ئەو ژێرخانە داتەپیوە. کاربەدەستانی کوردستان بەپەلە ئابووریی دەوڵەتییان کۆتایی پێهێنا، ئەگەرچی بەعس بەشێکی گەورەی ئەو شێوە ئابوورییەی داڕووخاندبوو ؛ لەجێگەی ئەوەشدا هیچ نموونەیەکی ئابووریی ئەزموونکراوو تۆکمەی نەبوو تا نەهێڵێت بارودۆخە ئابوورییەکە لە گرێژەنە بچێت، بۆیە بەبێ لێکۆڵینەوەی هەلومەرج و واقیعی ئەو کاتەی کوردستان نموونەی (بازاڕی ئازاد) ی سەرمایەدارییان بەسەر خەڵکی کوردستاندا سەپاند. سەپاندنی ئەم نموونە ئابوورییە جگە لەوەی باڵادەستیی کەرتی تایبەتی هێنایەئاراوە، دەرگای کوردستانیشی بۆ کۆمپانیا بیانییەکان ئاوەڵاکرد تا بە ئارەزووی خۆیان سەرمایەگوزاریی لە کوردستاندا بکەن و لە سامان و رەنج و ئارەقەی خەڵکی کوردستان سەرمایەکانیان زێتر کەڵەکە ببێت. لەم کردارەشدا سەرمایەدارانی خۆماڵیی پشکی گەورەیان بەرکەوت و دواتر تا بە ئێستا دەگات، سەرباری بیانییەکان، کۆمپانیاکانی حزب و بۆرژوازییەکی بێرۆکرات کە پلەو پایە حزبییەکان خولقاندوونی دەستیان ناوەتە بینی ئابووری کوردستان و لە خنکاندن نزیکیان کردۆتەوە. ئەمڕۆ شا دەماری ئابووریی باشووری کوردستان بەدەست کۆمپانیا بیانییەکانەوەیە، هەر لە کۆمپانیاکانی ولاتانی دراوسێوە تا دەگاتە کۆمپانیا فرەناسنامەکان. ئەمە بۆتە سەرچاوەی وێرانی بەرهەمهێنان و ستەمکاری لە دابەشکردنی داهاتی نیشتمانیدا. نەبوونی عەدالەتی کۆمەڵایەتی و جەمسەربەندیی کۆمەڵگا لەنێوان جەمسەرێکی داراو جەمسەرێکی نەداردا، لەنێوان توێژێکی ئێجگار دەوڵەمەندو زۆربەیەکی ئێجگار هەژاردا، دیاردەیەکی هەرە زەقی بازاری ئازادە کە بۆ زێتر لە بیست ساڵە خەڵکی کوردستان بەدەستییەوە دەناڵێنێت ؛ ئەگەر دوێنێ ئابووریی کوردستان و سەرمایەداریی لەکوردستاندا پاشکۆی سیستمی سەرمایەداریی دواکەوتووی عێراقی و بەشێک بوو لە ئابووریی عێراق، ئەوا ئیمرۆ پاشکۆی سەرمایەداریی وڵاتانی دەوروبەرو ئابووریی ئەو وڵاتانەیە کە لەسایەی دەستئاوەڵابوونی کۆمپانییەکانیان و سەرمایەگوزاری بازرگانیدا، بەپلەی یەکەم، هەموو رایەڵە ئابورییەکانی کوردستانیان بەدەستەوەگرتووەو، لەوڕێیەوە دەست لەکاروباری ناوخۆی کوردستان وەردەدەن و هیچ سەروەرییەکی سیاسییان بۆ حکومەتە خۆماڵییەکەی نەهێشتۆتەوە. لەبەرامبەر ئەم گوتارە فەرمییەی دەسەڵاتدا، ئۆپۆزیسیۆنی فەرمی ئەلتەرناتیڤێکیان پێ نییە. ئەوانیش لەسەر ئەم نموونە ئابوورییەی دەسەڵات هاوڕان، ناکۆکییەکانیان لەسەر جەوهەری ئەم ئابوورییە نییە، بەڵکو لەسەر هەندێک دینامیزمی جێبەجێکردن و ئەو گەندەڵییەیە کە لەم بوارەدا زێتر لەهەر بوارێکدیکە بەبەرچاوەوەیە. 3) گوتاری کۆمەڵایەتی کۆمەڵگای کوردستان، گەشەکردنێکی سەرمایەداریی بەخۆیەوە نەدیوە، هێشتا گەشەی سەرمایەداریی ژێرخانێکی پتەوی پیشەسازی و سیستمێکی بانکی پەرەپێدراوی نییە، سەرمایەدارییەکی دواکەوتووی تێدایە کەزێتر سەرمایەگوزاریی لە بوارەکانی بازرگانی و خانووبەرەدا دەکات ؛ لەبەرئەوە کۆمەڵگای کوردستان بەتەواوی لە سیستمی دەرەبەگایەتی نەپچڕاوەو دیاردەکانی کۆمەڵگای دەرەبەگی، بەشێوەی جۆراوجۆر، تێیدا زاڵە، ئەقڵی خێڵ و عەشیرەتگەری و باوکسالاری و پیاوسالاری و گەورەسالاریی، کەم و زۆر، لە هەڵسوکەوت و فیکرو کرداری خەڵکیدا رەنگدانەوەی خۆی هەیە. ئەم رەنگدانەوەیە لە پێکهاتەو سیاسەتی حزبەکاندا، بە دەسەڵاتدارو بێدەسەڵاتەوە دیارەو هۆکارێکیشە بۆ تەشەنەسەندنی ناکۆکییەکان و درێژەکێشانیان و بەیەکنەگەیشتن لەسەر پرسە چارەنووسسازەکان. کاتێک خەڵکی لەسەر بنەماڵەیی رێکخستنی حزبی دەدوێن، واقیعەکە هەستپێدەکەن و بەشێوەیەکی راست دەیخوێننەوە. لێرەا تەنها ئاماژە بە دوو دیاردەی کۆمەڵایەتی دەکەم کە نە دەسەڵات لە ماوەی بیست ساڵی دوای راپەڕیندا توانیویەتی بەرەو کزبوونی بەرێت و نە ئۆپۆزیسیۆنی فەڕمیش بەرنامەیەکی روونی بۆ چارەسەرکردنیان هەیە. 1/3 دیاردەی یەکەم پەیوەندی بە ئەقڵییەتی خێڵەوە هەیە. لەبری ئەوەی ئاستی حزبەکان و جەماوەری خەڵکی کوردستان بەرەو تێپەڕاندنی ئەم ئەقڵییەتە ببرێت و گوتاری خێڵ و عەشرەت بە مۆزەخانەی مێژوو بسپێردرێت، لانی کەم حزبەکانی بزووتنەوەی نەتەوایەتی کورد لەگەڵ گوتارە نەتەوەییەکەی خۆیاندا راستگۆ بن و گوتاری نەتەوەیی لەسایەیاندا سەروەربێت و جەماوەرە حزبییەکەی خۆیان بەو ئاڕاستە نەتەوەییەدا ببەن، کەچی دەبینین هەتادێت ئەو گوتارەی خێڵ باڵادەستی پەیدادەکات و بەدوای خۆشیدا هەموو تەنگژە ئیداری و سیاسی و ئابووری و رۆشنبیرییەکانیش رادەکێشێت. گوتاری بنەماڵەیی و بەرچاوتەنگیی حزبایەتی و شارچێتی و ناوچەگەرێتی و رەنگدانەوەکانی لەسەر کەرتکردنی کوردستان بۆ (بادینان و سۆران) و (هەرێمی زەردو هەرێمی سەوز) و ئاڵای (زەردو سەوزو مۆرو شین و سپی.. هتد) بەڵگەن بۆ ئەو واقیعە تاڵەی خەڵکی ستەمدیدەی کورد، لەڕاپەڕینەوە تا ئێستا، رۆژانە دەیچێژێت. 2/3 دیاردەی ستەمی رەگەزی و، راگرتنی ژنان لەسایەی یاساکانی هەڵاواردنی جێندەری و، هەڵنەگرتنی هەنگاوی بنبڕ بۆ نەهێشتنی چەوساندنەوەی ژنان و زامنکردنی ئازادی بۆیان و یەکسانکردنیان لەهەموو روویەکەوە بە پیاوان. ئەوەی سەبارەت بەم کەیسە سەرنجڕادەکێشێت، جیاوازی نێوان بەرنامەو پڕاکتیکی حزبەکانە. هیچ یەکێک لە حزبەکانی دەسەڵات و حزبەکانی ئۆپۆزیسیۆنیش، بەشێوەیەکی شەفاف لەم پرسە کۆمەڵایەتیە گرنگە نادوێن و توخنی جەوهەری پرسەکە ناکەون. خاڵی هەرەگرنگی ئازادی و یەکسانی بۆ ژنان ئازادیی بڕیاردانی چارەنووسە لە هاوسەرگیریی و پێکەوەنانی خێزان و منداڵبوون و جیابوونەوەشدا. سەلماندنی چوونیەکیی ژنان و پیاوان لە پڕاکتیکی ئەو شێوازەی پەیوەندی هەردوو رەگەزدا و، دەستەبەرکردنی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتیی مافە مرۆییەکانی ژنان و بە یاساییکردنیان، نەبۆتە هێڵێک بۆ جیاکردنەوەی دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆن، بەتایبەتی بۆ ئۆپۆزیسیۆنێک بەرنامەی گۆڕانکاریی کۆمەڵایەتی هەبێت. 4) گوتارە پەیوەستەکان مەبەست لە گوتارە پەیوەستەکان، گوتارەکانی : (ئازادی سیاسی، کارگێڕیی، سەربازیی، ئاسایش وهەواڵگریی، پەروەردەیی، رۆشنبیریی، تەندروستیی، راگەیاندن و... هتد) ن. واتە هەموو ئەو گوتارانەیە کە بەشێکن یان پەیوەستن بە گوتاری سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتییەوە و، بەپلەی جیاجیا کاریگەرێتی ئەم سێ گوتارەیان لەسەرە. دەسەڵات سەبارەت بەم گوتارە پەیوەستانەوە پڕاکتیکی بیست ساڵی هەیە، کە بە گشتی مایەی رەخنەو رەتکردنەوەی بەشێکی بەرچاوی خەڵکی کوردستانە. ئۆپۆزیسیۆنی رەسمی، بەشێوەیەک لەشێوەکان، تا هەڵبژاردنەکەی 2009 بەشدارو هاوکاری دەسەڵات بووە لە بڕیارو بەجێگەیاندنی ئەو گوتارەدا، لەساڵی 2009 یش بەدواوە ناکۆکییەکانی لەم مەیدانەدا سەبارەت بە چۆنیەتی و دینامیزمی جێبەجێکرنەکەیە نەک جەوهەری بەرنامەو گوتارەکە. حزبەکانی ئۆپۆزیسیۆنی فەرمی بۆ هەر یەکێک لەو گوتارانە بەرنامەی سەربەخۆیان نییە کە بتوانێت رایەکی گشتیی جەماوەری لەبەرامبەر پڕاکتیکی دەسەڵات بۆ ئەو گوتارانە سازبدات و یەکبینە کاری لەسەر بکات، بۆیە لەجێوڕێی ئۆپۆزیسیۆنەوە بەشێکی گەورەی ناکۆکییەکان لەگەڵ دەسەڵاتدا بە هەڵواسراوەیی دەمێنێتەوە، چونکە هەلی پراکتیک بۆ ئۆپۆزیسیۆن ناڕەخسێت تائەو کاتەی نەبنە دەسەڵات و جڵەوی حوکم بەدەستەوە نەگرن. ئایا ئۆپۆزیسیۆن مەودای ئازادی سیاسی چۆن دەبینێت ؟ چ هەلومەرجێکی پراکتیکی ئازادی بۆ خەڵکی کوردستان بە شیاو دەزانێت ؟ تاچ رادەیەک بڕیارو بەشداریی جەماوەر لە فەرمانڕەوایەتیدا بەڕەوا دەزانێت ؟ چۆن ئەمە لەگەڵ سیستمی پەڕلەمانیدا دێتەوە، کە سیستمێکە هەر چوار ساڵ یەک جار ماف بە هاووڵاتی دەدات دەنگێک بدات ؟ ئایا لایەنەکانی ئۆپۆزیسیۆن لە توانایاندایە شێوازی کارگێڕیی ئێستا بەشێوەیەکی ئەرێیانە بگۆڕن و، ئەو گەندەڵییانەی هەیە بنبڕ بکەن ؟ میکانیزمی کارکردنیان بۆ جیاکردنەوەی حزب لە دەوڵەت چییە و ئایا دەتوانن لەم کایەیەدا دەستبەرداری ئەجندەی حزبییانەی خۆیان ببن ؟ ئۆپۆزیسیۆن هەروەکو دەسەڵات بیردەکاتەوە لە ئاستی سەربازی و ئاسایش و هەواڵگیرییدا، وەک زەرورەتێک بۆ بەڕێوەبردنی حوکم و ئەوەی پێی دەڵێن " ئاسایشی نەتەوەیی ". بەرنامەیەک کە ئۆپۆزیسیۆن بۆ ئەم هیزو دەزگایانە هەیەتی بەهێزکردن و چەکدارکردنی زیاترو پاراستنێتی وەک دەزگایەکی سەرکوتی سەرووخەڵکی نەک هەڵوەشاندنەوەو پەیڕەوکردنی جۆرێکیتری رێکخستنی هێزە چەکدارەکان. ئەم لێکچوون و نەبوونەی هێڵیێکی جیاوازی نێوان دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆنی فەڕمی بوارەکانی پەروەردەو رۆشنبیریی و تەندروستییش دەگرێتەوە، رەخنەو گلەیی و ئیعتیرازەکانی ئۆپۆزیسیۆن لە دەوری کەم و کووڕییەکان دەخولێنەوە نەک فەلسەفەی پەروەردەوفێرکردن و ئاڕاستەیەکی مۆدێرنی رۆشنبیریی و سیستمێکی تەندروستیی فراوان و هەمەلایەنە لەخزمەتی جەماهیری خەڵکی کوردستاندا. 5) میتۆدی کارو هەڵوێست یەکێک لە خاڵە سەرنجڕاکێشەکانی چۆنایەتی ئاڕاستەی گوتارەکان و بانگاشەکردنیان لەلایەن دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆنەوە، میتۆدی کارکردن و وەرگرتنی هەڵوێستە کە بەم رادە یان ئەو رادە نزیکییەک لەنێوانیاندا هەیە. لەم رووەوە تەنها ئاماژە بە چەند بوارێک دەکەم : أ - کارو هەڵوێستی حزبی لەدوای راپەڕینەوە هەلی کاری سیاسیی حزبی، دوای ساڵانێکی زۆر لەکفراندنی، بۆ خەڵکی رەخسا. جگە لە حزبەکانی بەر لە راپەڕین، بەدەیان حزب و رێکخراوی سیاسی سەریانهەڵداو سوودیان لە بارودۆخی سەردەمی دوای راپەڕین بۆ کاری حزبی وەرگرت، بەڵام بەهۆی پراکتیکی نادروستی ئەم کارە حزبییەوە، بەتایبەتی حزبە گەورەکان، ئاڕاستەیەکی لیبراڵی هەڵە سەریدەرهێناو بەشێوازێکی کاریگەرتر لەساڵانی پێش راپەڕین کفراندنی کاری حزبی هاتە ئاراوە. ئەوەی ئەم ئاڕاستەیەی جێگیرکرد ململانێی حزبیی نێوان پارتی و یەکێتی و حزبەکانی سەر بەم دوو حزبە گەورەیە بوون. حزبەکانی ئۆپۆزیسیۆنی ئێستاش، چ وەک بەشێک یان هاوپەیمانی حزبە گەورەکان، رۆڵیان لەم ئاڕاستە هەڵەیەدا هەبوو، ئەمێستا لەسەر یەک ریتم کاری حزبایەتی دەکرێت و سکتاریزمی حزبی باڵی بەسەر هەموویاندا کێشاوە و هەریەکە لە پێگەی بەرژەوەندیی حزبەکەی خۆیەوە پراکتیکی کاری سیاسی دەکات. ئەو کێبەرکێیەی کارو هەڵوێستی حزبییانە هێناویەتە کایەوە، لە سەرەتای ئەزموونەکەدا شەڕی ناوخۆیی لێکەوتەوەو ئەمڕۆش توندترین ململانێی لێڕسکاوەو زەمینەی هەڵگیرسانی شەڕێکیتری ناوخۆی لە هەر کات و ساتێکدا خۆشکردووە. لەڕووی رێکخستنیشەوە، بەگشتی نەک وەکویەک، بێسەروبەری و پەرتوبڵاوی و پێشێلکردنی پرەنسیپە حزبییەکان بۆتە سیمای ئاشکرای کاری حزبی، تارادەی ئەوەی هەندێک لەو حزبانە مەرجی حزبیان تێدا نەماوەو زێتر وەک دەزگایەکی تایبەتی هەڵبژاردن دێنەبەرچاو، مەرجەکانی رێکخستنی حزبی کە بریتین لە (یەکگرتوویی فیکری و یەکگرتوویی کارکردن و یەکگرتوویی ئیرادە)، تەنها لە یەک دوو رێکخستنی ئیسلامیدا نەبێت، لەوانیتردا نەماوە. هەر ئەمەشە دیسپلینی نەهێشتووەو کاریگەرێتییەکی نەرێیانەی لەسەر بارودۆخەکە داناوە. ب - کاری جەماوەری میتۆدی حزبیانەی کارکردن، میتۆدێکی تایبەتی بۆ پەیوەندی حزبەکان و جەماوەر هێناوەتەکایەوە، لەلایەک بە خۆناساندن وەک نوێنەری جەماوەر، لەلایەکیدیکە پشتگوێخستنی جەماوەرو بەکارهێنانی وەک کارتێکی هەڵبژاردن. ئەگەرچی هەموو حزبەکان بە حزبەکانی دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆنەوە لافی خزمەتکردنی جەماوەرو پشتبەستن بەجەماوەر لێدەدەن، بەڵام کۆکن لەسەر ئەوەی خەڵکی کوردستان تەنها بەشدارییەکی رووکەشیان لە بڕیاردانی سیاسیدا هەبێت. ئەو خەڵکەی ئەوان بە ناویانەوە دەدوێن و خۆیان بە نوێنەریان دەزانن، تەنها دەتوانن هەر بەچەند ساڵ جارێک دەنگێک بدەن ؛ نە دەتوانن نوێنەرەکانیان بەر لە تەواوبوونی ماوەی نوێنەرایەتییان لابدەن، نە دەتوانن دەنگیان هەبێت لە دانان و لابردنی پۆستە جۆراوجۆرەکانی دەوڵەتداو، نەدەتوانن کارمەندێکی دەوڵەت بۆ بەردەمی دادگاکان رابکێشن و، نە بۆ پەسەندکردنی یاساو بڕیارە چارەنووسسازەکان پرسیان پێدەکرێت، جگە لەمەش چ هەردوو حزبی دەسەڵات و چ ئۆپۆزیسیۆن زامنکردنی دەنگی جەماوەر بۆ بەرنامەکانی هەڵبژاردن لە دەستبەسەرداگرتنی رێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنیدا دەبینن، بۆیە هەریەکەیان لەلای خۆیەوە رێکخراوی تایبەتی بۆ چین و توێژە جیاجیاکانی کۆمەڵ پێکدەهێنێت، لەبەر ئەوە چەندین رێکخراوی قوتابیان و خوێندکاران و مامۆستایان و ژنان و... هتد هەن کە تەنها شوناسە حزبییەکە لەیەکترییان جیادەکاتەوە نەک ئاوات و ئامانج و خواستەکانی ژیانی ئەو کەرتە کۆمەڵایەتییانەی نوێنەرایەتی دەکەن. ج - پەیوەندی و دیپلۆماسیی شاراوە تێکڕای لایەنە سیاسییەکانی نێو دەسەڵات و دەرەوەی دەسەڵاتیش، بەشێوەیەک لەشێوەکان پەیوەندییان بە وڵاتە دراوسێکانی کوردستان و وڵاتانیدیکەی جیهانەوە، بەتایبەتی وڵاتانی ئەوروپاو وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، هەیە. جۆری پەیوەندییەکان شاراوەیی بەسەریاندا زاڵە، واتە شەفافییەت لە پەیوەندییەکاندا نییە، زێتر لە ژوورە داخراوەکاندا بەڕێوەدەچێت، نە جۆرنالیزمی کوردی و نە کۆمەڵانی خەڵکی کوردستان زانیارییەکی راستیان دەربارەی ئەم پەیوەندییانە نییە. ئەم پەیوەندییانە خۆشخەیاڵییان لێکەوتۆتەوەو، دۆستی وەهمیی سەروبەرژەوەندیی دەوڵەتیانەیان، بەردەمی جەماوەری خەڵکی کوردستان خستووە، خەڵکی کوردستانیان لە چاوەڕوانیی ئەو دۆستە فریادڕەسانەدا راگرتووە. ئەم پەیوەندییە شاراوەیەش، زۆرجار لەنێوان حزبەکاندا هەیەو خەڵکیی لێی ئاگادار نییە، دەگمەن تەواوی گفتوگۆی نێو ئەم حزبانە پەخشدەکرێت یان دەگاتە نێو خەڵک. لە ساڵی 2009 وە ئۆپۆزیسیۆنێکی فەرمی بوونی خۆی سەلماندووە، لایەنەکانی نوێنەریان لە پەڕلەمانی کوردستاندا هەیە، بەشدارییەکی زیندوو و کاریگەریان لە ژیانی سیاسییدا هەیە، بەڵام ململانێ وگرژبوونی پەیوەندییەکانیان لەگەڵ دەسەڵاتدا بەسەر زاری خەڵکییەوەیە، توندبوونی پەیوەندییەکانیان و خاوبوونەوەیان دیاردەیەکی بەرچاوە، کەچی سەرەڕای ئەوە هێشتا شەفافییەت لە ئارادا نییە، چ کۆبوونەوەکان و چ دانوستانەکان و چ پەیوەندییەکانی کاتی تۆران و دابڕانەکان بۆ خەڵکی کوردستان روون نییە و نازانرێت بارودۆخەکە بەچی دەگات و چارەنووسی ئەم بەشەی کوردستان بەچی دەشکێتەوە. ئەم هەڵوێستە لەیەکچووەی دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆن، کە لە ناوەرۆکدا پەیوەندی بەشێوازی دیپلۆماسیی کاری سیاسییەوە هەیە، سێ دەرهاویشتەی نەرێیانەی بە وجودهێناوە : - پابەندبوون یان سەلماندنی ئەجندەو ستراتیژی دەوڵەتە بیانییەکان، هەڵبەت هی هەریەکەیان بە جۆرێک و، بەوهۆیەشەوە سەربەخۆیی بڕیاری سیاسی لەدەستدراوە. - یەکلایینەکردنەوەی هەڵوێست بەرامبەر حکومەتی ناوەند سەبارەت بە پێشێلکردن و ئەجندەی دوژمنکارانەی بەرامبەر گەلی کورد، هەروەها پەنابردنە بەر گەمەی سیاسی لەگەڵ هێزە سونییەکان و هێزە شیعییەکان و گۆڕین و جێگۆرکێکردنی هەڵوێست لێیان و نەبوونی سیاسەتێکی جێگیر یان ستراتیژێکی روون لە ململانێی نێوان دەسەلاتی ناوەندو دەسەڵاتی سیاسیی کوردستاندا، هەڵبەت ئەم باری سەرنجە ئۆپۆزیسیۆنیش دەگرێتەوە بەو سیفەتەی بەشدارییان لە پەڕلەمانی عێراقیدا هەیە. - بنبڕنەکردنی ناکۆکییەکان و پەردەپۆشکردن و هێشتنەوەیان و سپاردنیان بە داهاتوویەکی نادیار لەڕێی پەیڕەویکردنی سیاسەتی گونجاندن (توافق) و بەردەوامبوونی هاوپەیمانێتی ستڕاتیژیی هەردوو حزبی دەسەڵات. چ دەسەڵات بەهاوپەیمانێتی هەردوو حزب (پارتی و یەکێتی) و، چ ئۆپۆزیسیۆن بە رێککەوتنی هەرسێ لایەنەکە (گۆڕان و کۆمەڵ و یەکگرتوو) لە بازنەی سیاسەتی گونجاندندا هاوکاری یەکتر دەکەن و بوارێکیان بۆ پراکتیکی دیموکراسییانەی فەرمانڕەوایی نەهێشتۆتەوە کە دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆنێک پێکبهێنن تەواوکەری یەکتریبن وەک هەر دەوڵەتێکی دیموکراتیی بۆرژوازیی ئەم جیهانە. د - کاری راگەیاندن کاری راگەیاندنی هەموو لایەنەکانی ململانێ لە کوردستاندا کاریگەرییەکی لەڕادەبەدەری هەیە بەسەر بارودۆخە ئاڵۆزکاوەکەی کوردستانەوە. راگەیاندن ئەو چەکەیە هەتا ئەمڕۆ جگە لەخۆشکردنی ئاگرێک کە کۆمەڵانی خەڵکی کوردستان و ماف و داوا رەواکانیانی تێدا دەسووتێ هیچیتری ئەنجامنەداوە. لەم کارکردنە نەرێیانەیەی راگەیاندنی حزبەکاندا، دیسان، سێ دەرهاویشتە دەبینرێت : -\tراگەیاندن خراوەتە خزمەتی یەک ئامانج و مەبەستەوە ئەویش هەڵبژارنەکانی پەڕلەمانی کوردستان و پەڕلەمانی عێراق و ئەنجومەنی پارێزگاکانە. کۆی بەرنامەی دەزگاکانی راگەیاندن بەدەوری ئەم تەوەرەیەدا دەسووڕێتەوە. ئەم ئاڕاستەیە لە راگەیاندنی حزبەکانی دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆندا زۆر بە زەقی دیارەو، لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا کۆمەڵی کەرت کەرت کردووەو ناکۆکیی سیاسی – کۆمەلایەتی بۆ نێو هەموو شانەو پێکهاتەکانی کۆمەڵگا بردووە. -\tلەسایەی ئەم راگەیاندنەدا سڕینەوەی یەکتری بۆتە بەرنامەی کارو، پرەنسیپێکی دیموکراسی وەک رێزگرتنی راو رای جیاواز پێشێلکراوە، لەکاتێکدا بیروبۆچوونە جیاوازەکان لەسەر شێوازە ناسەرەکییەکانی کاری سیاسی و ئیداری و ئابوورییە، نەک ئەو مەسەلە سەرەکییانەی پەیوەندی بە پرسە نەتەوایەتییەکەی کوردەوە هەیە. -\tهەردوو هەڵوێستەکە (خزمەتی پڕۆسەی هەڵبژاردن و سڕینەوەی یەکتری) شێوازی هاندان (تحریض) ی کردۆتە شێوازێکی سەرەکیی کاری راگەیاندنی حزبە بەشدارەکان لە ململانێکەدا، تەنانەت هەندێ جار دەگاتە ئاستی موهاتەرات و جنێودانی سیاسی و شکاندن و ناوزڕاندنی یەکتری. لەلایەکیدیکەشەوە هەر لایەنە دۆی خۆی بە ترش نازانێ، ئەمیان رۆژانە دەسکەوتەکانی دەژمێرێت و بەچاوی خەڵکیدا دەداتەوەو ئەویشیان هەمووی رەتدەکاتەوەو، یەکبینە تایتڵی " هیچمان بۆنەکراوە " لەبوارە جیاجیاکانی ڕاگەیاندنەکانیدا پەخشدەکات. لەڕاستیدا تێکڕای بارودۆخە سیاسییەکەی باشووری کوردستان و ململانێیەک کەلە ئارادایە، چەندین سەرنج و خوێندنەوەی لێڕسکاوە، چەندین پرسیاری دروستکردووە. بەشێکی ئەو سەرنج و خوێندنەوەو پرسیارانە دەربارەی بەرنامە دیموکراتییە پەڕلەمانییەکەی هەموو لایەکیانە. بۆچی پرەنسیپەکانی ئەو سیستمە وەکوخۆی جێبەجێناکەن ؟ بۆچی لەم بوارەدا چاو لە نموونەی یەکێک لەو وڵاتە رۆژئاواییانە ناکەن کە پێیەوە موعجیبن ؟ بەشێکیتری سەرنج و خوێندنەوەکان دەربارەی نزیکیی فیکری و بەرنامەیی و جەماوەریی لایەنەکانە، کە لەڕووی بونیادییەوە سەر بەیەک بنەماڵەن و، ئەگەر تایبەتمەندێتی ئیسلامییەکانیش رەچاوبکەین لە دوو بنەماڵە یان خێزان تێناپەڕن یان دەتوانین بڵێی دوو بەرەن : بەرەی کوردایەتی و بەرەی ئیسلامی. ئایا ئەم نزیکییە بەس نیە بۆ یەکخستنی گوتاری حوکمڕانییان بۆ کوردستان ؟ یان لانیکەم پێکەوەهەڵکردنیان تا نەبنە هۆکاری نەهامەتییەک کە دەشێت لەسایەی ئەم سیاسەتەی ئێستایاندا گەلی کورد تووشی ببێت ؟ دیارە لە جیهانی ئەمڕۆدا پیادەکردنی ئەو لانیکەمە لە توانادایە، ئەگەر چی خەڵکێک هەن لەوەزێتر دەڕۆن و هەستە نەتەوەییەکەیان خۆشخەیاڵیان دەکات و خەون بە ئایندەیەکەوە دەبینن کە ئەم حزبانە لە قەوارەیەکی سیاسی و رێکخراوەییدا یەکبگرن !! 16 – 3 – 2012 مرۆڤبوون و کوردبوون لەسەر تۆڕی ئینتەرنێتیی فەیسبوک و، لە پەراویزی نووسینێکی چەند دێڕیدا دەربارەی (مرۆڤبوون و کوردبوون)، چەند رایەکی جیاواز هاتەپێشەوە، سەبارەت بەوەی : دەبیت پەیوەندی نێوانیان چۆن بێت و کامیان لە پێشەوە بن ؟ من وەک جمک ئەو دوولایەنە دەبینم و، هەڵوێستی راست بەوە دەزانم خاوەنی هەردووکی بین، بەڵام ئەگەر مرۆڤبوونمان لە پێشەوە دانەنا، بمانەوێت و نەمانەوێت بەلای نەتەوە پەرستی و، لێرەدا (کوردبوون) دایدەشکینین و دەکەوینە بەرەی شۆڤێنیستییەوە. ئێمەی دانیشتوانی ئەم گۆی زەمینە، بە جیاوازی زمانەکانمانەوە، مرۆڤین. مرۆڤبوون خاڵی یەکانگیربوونمانە لە سەرانسەری دنیادا، هەموو بیروباوەڕە جیهانییەکانیش (ئاسمانی و وەزعی) بە واتای جیاجیا، جەخت لەسەر ئەم لایەنە گشتگیرەی مرۆڤ واتە مرۆڤبوون دەکەنەوە، بۆیە دەبێت لەو پێگەیەوە بەرگری لە پرسە گشتییە جیهانییەکان بکەین کە لە خزمەتی مرۆڤدان و، بەهەمان پێودانگ بەرگری لە ناسنامەی نەتەوایەتیمان بکەین. هەڵبەت نەبوونی کیانی سەربەخۆی خۆمان و چەوساندنەوە تا رادەی جینۆساید، دژی مرۆڤبوونە، بۆیە ئەرکێکی مرۆڤانەیە کە دەست بە کوردبوونیشمانەوە بگرین، لەبەرئەوە ناکۆکی لەنێوان مرۆڤبوون و کوردبووندا نابینم و، ئەوە فیکری ناسیۆنالیستییە کوردبوونی خۆی دەخاتە سەروو مرۆڤبوونیەوە، هەروەک چۆن فیکری کۆسمۆپۆلیتی ئینتیما بۆ نەتەوە رەتدەکاتەوەو بەناوی جیهانیبوونەوە مافی بڕیاردانی چارەنووس بۆ گەلانی ستەمدیدە پێشێلدەکات. کەواتە کوردبوون و مرۆڤبوون هاوکێشەیەکە ناتوانرێت هیچ لایەکیان بسڕدرێتەوەو زێتر لە هاوکێشەی (نان و ئازادی) دەچێت کە دوو چەمکی یەکگرتوون و لەنێوانیاندا (نان) چەمکی سەرەکییە. هۆکارێکی دوژمنایەتیکردنی کورد ئەو دەولەتانەی بەشێک لە کوردستانیان پێوەلکێندراوە، بە ئاشکرا دوژمنایەتی کورد دەکەن و، هەر لە زەوتکردنی مافە سەرەتاییەکانی مرۆڤی کوردەوە تا دەگات بە جینۆساید نەپرینگاونەتەوە. ئەوانە چاویان لەسەر شوێنی ستراتیژیی کوردستان و ئەو سامانە زۆروزەبەندانە یە کە لە کوردستاندا هەن. کوردستان سەرچاوەیەکە بۆ هێزی کاری هەرزان بۆ بۆرژوازییەتی گەلانی سەردەست لەو وڵاتانەدا کە کوردستانیان بەسەردا دابەشکراوە، بۆ نموونە تورکیا کە ئەمڕۆ زێتر لەوانیدیکە لە باشووری کوردستاندا وجودی هەیە. هەروەها بازارێکی بەرینیشە بۆ سەرمایەگوزاری و چنینەوەی قازانج بۆ خۆیان و کەڵەکەکردنی سەرمایەکانیان لەسەر حسابی چەوساندنەوەی کوردو چینە نەدارەکانی خۆشیان. بەداخەوە دەسەڵاتی کوردی ئەم راستییە فەرامۆش دەکات و بازاڕی کوردستانی بۆ تورکیا خستۆتەسەرپشت و ئێمە لەم بەشەی کوردستاندا نیمچە کۆلۆنییەکی کۆمپانیاکانی تورکیاین و، بەو هۆیەشەوە دەتوانن ئەجندەی سیاسی خۆیان بەسەرماندا بسەپێنن و تەنانەت هەڵوێستی دژ بە پەکەکەمان پێوەربگرن (دیارە مەبەستم حکومەتی هەرێمی کوردستانە)، واتە دەست بخەنە کاروباری نێوخۆی کوردستان، کە دوژمنایەتی نێوان هێزە سەرەکییەکانی کوردستان و شەڕی ناوخۆش لە کاریگەرێتی ئەو سیاسەتە بەدەرنەبوو. 2012 حکومەت لەسەفەرە هەواڵ : حکومەت سەفەریکردووه ! ماڵپەڕی(نوچە نێت) رۆژی 10 ی تشرینی دووەمی 2011 وتارێکی دەربارەی " سەفەری " حکومەتی هەرێمی کوردستان بڵاوکردەوه. بەسەرهاتی داڕشتنی ئەم هەواڵە پەیوەندی بە لێدوانی سەرچاوەیەکی حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە هەیە بۆ راپۆرتێکی گۆڤاری (سڤیل) و ماڵپەڕی (نوچەنێت) سەبارەت بە پرسێکی نێوان حکومەتی هەرێمی کوردستان و پەڕلەمانی سوید. ئەم ماڵپەڕە دەیەوێت لێدوانێکی فەرمی لە وتەبێژێکی حکومەتەوە وەربگرێت دوای ئەوەی سەرچاوەکە داوایلێکردووە ناوی ئاشکرا نەکات، بۆیە بۆ ماوەی دوو سێ رۆژ پەیوەندی دەکات بەڵام کەس ناچێتە ژێرباری پێدانی زانیاری لەم بارەیەوە. بۆ ئەم پرسە پەیوەندی بە هەریەک لە : بەرپرسی فەرمانگەی پەیوەندییەکانی دەرەوەی حکومەتی هەرێمی کوردستان و، وتەبێژی فەرمیی حکومەت و، راوێژکاری راگەیاندنی سەرۆکی حکومەت دەکات، بەڵام هەموویان دەڵێن لە سەفەرداین و ئەوەتاین لە دەرەوەی وڵات و ناتوانین تا نەیەینەوە هیچ بڵێین، بەمانا (حکومەت لەسەفەردایە) و تا نەگەڕێتەوە چاوەڕوانی لێدوانی فەڕمی مەبن. وەڵامی وتەبێژەکان چی دەگەیەنێت ؟ لە رووی سیاسی و ئیدارییەوە کارێکی باشە حکومەت وتەبێژیی رەسمی هەبێت بۆ ئەوەی لێدوان لەچەند سەرچاوەی جیاوازەوە دەرنەچێت و ئه و بڕیارانەی ئاشکرا دەکرێن شێوەی فەرمی وەربگرن و کەس بە ویست و ئارەزووی خۆی لێکینەداتەوە، بەڵام نەبوونی کەسێکی بەرپرس یان دەزگایەک یان دامەزراوەیەکی راگەیاندن کە بتوانێت لەکاتی سەفەری وتەبێژەکانی حکومەتدا وەڵامبداتەوه، کۆمەڵێک نیشانەی کەموکووڕی لەخۆیدا هەڵدەگرێت، لەوانە : 1) بوونی ناوەندێتییەکی بێئەندازە لە نێو حکومەتدا کە بەرپرسیارێتیی تاکەکەسیی تێیدا زاڵەو، شێوازی کاری دامەزراوەیی تێدا بزرە. ئەم شێوە ناوەندێتییە کاریگەریتی لەسەر کەسایەتییە ئیدارییەکان بە جۆرێک داناوە کە هەر یەکەیان لە ترسی ئەوەی ژوور خۆی نەتوانێت لە پرسەکان بدوێت، یان تەنانەت نەوێرێت لێدوانێک بۆ رۆژنامەکان بدات، بەڵکو هەر یەکە بەرپرسیارێتییەکە لەکۆڵ خۆی بکاتەوه و بیدا بە شانی ئەویدیکەدا. 2) بوونی سانسۆر لەسەر زانیاری نیشانەیەکیدیکەی ئەم حاڵەتەیە. ئەگەرچی بەرپرسەکان هەمیشە جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە کە پرەنسیپە دیموکراتییەکان لە هەرێمی کوردستاندا بەرقەرارە، بەڵام لە ئاستی پرەنسیپێکی دیموکراتییانەی وەک مافی رۆژنامه و دەزگاکانی راگەیاندن لە دەستڕاگەیشتن بە زانیاری لەمپەرێک دروستدەکەن و بە سانایی بەدەستییەوە نادەن. 3) لەڕووی ئیدارییەوە نیشانەی نەشارەزایی کاری کارگێریی یان بوونی کەموکورتییە لە رێکخستنی ئیداریی کاروبارەکانی حکومەتدا. شارەزایانی کاری ئیداریی هەمیشە جەخت لەسەر هەنگاوی سۆراخکردن (متابعة) دەکەن. ئەم کارە کەسێک بەرپرسی دەبێت کە ئاگای لەسەرجەمی هەنگاوەکانی کاری ئیداری هەبێت و نزیک بێت لە دەزگای بەرنامەڕێژیی و جێبەجێکردنەوە ؛ دیارە دەبێت وتەبێژ ئه و کەسەبێت کە ئەرکی ئەم سۆراخکردنەی لەسەرشان بێت تا هەر کاتێک داوای لێکرا بتوانێت دواهەواڵ و ئەنجامەکان وەکو خۆی بگەیەنێت. 4) بوونی ئەم چەشنە حاڵەتانە دوو کەموکورتیدیکە دەگەیەنیت : أ - نەبوونی پەیوەندییەکی رێکخراوەیی کار لە دەزگا ئیدارییەکەدا. پەیوەندی ئیداریی لە دووشێوەدا دەردەکەوێت : پەیوەندییەک لە نێوان ئاستی سەرەوە خوارەوەی دەزگاو کارە ئیدارییەکەدا و، پەیوەندیەکی هاوتا یان هاوتەریب لە نێوان دەزگا یان کارو کەسەکاندا. هونەری سەرکەوتنی کاری ئیداریی لە چۆنایەتی رێکخستنی ئەم دووجۆرە پەیوەندییەدایە. ئەگەر ئەم دوو پەیوەندییە بەباشی رێکخران ئەوا لەکاتی نەبوونی بەرپرسێک یان دەسەڵاتێکی سەرەوە یان هەر کەسێک لەهەر جێیەکی ئیداریدا کاربکات نابێتە هۆی پەککەوتنی کارەکان. ئەمە ئه و حاڵەتەیە که لە دەزگاکانی حکومەتی هەرێمدا بەباشی رێکنەخراوه، بۆیە گرفتی وەهای لێدەکەوێتەوە و سەفەرکردنی چەند لێپرسراوێک یان کارمەندێک ب‌بێتە هۆی پەککەوتنی کارێک یان پرسێک یان راگەیاندنێکی پێویست. ب - نەبوونی پرەنسیپی سەرپشککردن (تفویض) لە کاری ئیداریدا. ئەم خاڵە نەک هەر کەموکورتییە بەڵکو لە حاڵەت دەرچووه و بووەتە دیاردە. لە هەموو ئاستە ئیدارییەکاندا میزاج و فەرمانی تاکەکەسی باڵی بەسەر کارەکاندا کێشاوە. هەر بەرپرسە بەپێی تێگەیشتن و ویستی خۆی فەرمان دەداو جۆرێکی تایبەتیی لە جێبەجێکردندا دەوێت. کارەکان لە هەموو فەرمانگەکاندا لەدەستی بەرپرسی یەکەمدا کۆبوونەتەوە. بەم پێیە دەبینین جگە لە سەرۆک یان بەڕێوەبەری فەرمانگەکە هیچ کەسێکیتر لە فەرمانگەکەدا دەسەڵاتی نییە. چەند پێشنیازێک بۆ چارەسەرکردن... دەبێت چارەسەرکردن لەبەر تیشکی هۆکارو واقیعی کەموکووڕییەکاندا دابنرێت، ئەوەش پێویستی بەم هەنگاوە ئیدارییە سەرەتاییانە هەیە : 1) بەدامەزراوەییکردنی هەموو دام و دەزگاکانی حکومەت. مەبەست لە دامەزراوەییکردن دانانی یاسا و نیزام و رێساو راسپاردەکانە بۆ هەر وەزارەتێک، دامەزراوەیەک، فەرمانگەیەک، بەشیوەیەک کاروبارەکان بڕوات بەبێ ئەوەی نەهاتنی هەر بەرپرسێک یان کارمەندێک ببێتە هۆی دواخستنی کارەکان. 2) راهێنانی کارمەندانی حکومەت لەهەر فەرمانگەیەکدا لەسەر چەند کاری جیاجیای ئه و فەرمانگەیە لەڕێی کۆرسی تایبەتییەوە بۆ ئەوەی لەکاتی مۆڵەتی ئاسایی یان مۆڵەتی نەخۆشی یان سەفەرکردن یان نەهاتنی هەر بەرپرسێک یان کارمەندێک، بەهەر هۆیەکیترەوە بێت، کارمەندێکیتر جێی بگرێتەوه و هیچ کارێک رانەوەستێت. 3) روونیی کارەکان و نەشاردنەوەی لەلایەن دەزگا باڵاکانەوە، کە سەرچاوەی بڕیارن، زەمینەی ئەوە خۆشدەکات هەر وتەبێژێک بێترسی لێپرسینەوه و سزادان زانیاری بدات به و لایەنانەی یاسا رێیپێداون دەستیان بە زانیارییەکان بگات لەوانەش " دەسەڵاتی چوارەم ". بۆ جێبەجێکردنی ئەمکارەش دەبێت کەسانێک له و ناوەندانە دابنرێت کە کارامه و لێوەشاوه و خاوەن شەخسییەتێکی ئیداریی بەرچاوبن کە شایانی هەڵگرتنی لێپرسراوێتی بن و بتوانن لە شوێن و ساتە جیاجیاکاندا دەستپێشخەری بکەن و چاوەڕێی پسوڵه و مۆری رەزامەندی سەروو خۆیان نەبن. 4) بۆ بە دامەزراوەییکردنی دەزگاکانی حکومەت و دانانی کەسی شیاو لەشوێنی شیاو، دەبێت دامەزراندن لە خوارەوە بۆ سەرەوە لەسەر بنچینەی (پێناسەی کارەکان) بێت. ئەم بنەما ئیدارییە دامەزراندن بە شیاویی زانستی و پیشەیی و کارامەییەوە گرێدەدات، بۆیە به پەیڕەویکردنی، دامودەزگاکان له و ئاستەنگەی ئەمڕۆ دەردەچن و، هەر کەسێک کە دادەمەزرێت شوینی شیاوی خۆی دەگرێت و. دەبێتە هۆی پێشکەوتنی خودی ئه و کارمەنده و مەردودێکی ئەرێیانەشی لە بواری کارە دیاریکراوەکەدا دەبێت. 5) پەیڕەوکردنی سیستمی (مەرکەزییەت لە بەرنامەڕێژی و لامەرکەزییەت لە جێبەجێکردندا) وەک پرەنسیپێکی ئیداریی پێشکەوتوو. کاتێک ئەم ئازادییە بۆ بنکەکانی کاری ئیداریی دابین دەکرێت، گیانی کارکردنی ئازادو  سەربەخۆ و گیانی دەستپێشخەری برەوپێدەدات و دەبێتە مایەی داهێنان. ئەمە پرەنسیپێکە دەزگاکانی حکومەت ئەکتیڤ دەکات و له و بارودۆخە راوەستاوو وشکهەڵاتووەی ئێستای دەردەهێنێت. 6) دابەشکردنی کار لە هەر فەرمانگەیەکدا و سەرپشککردنی دەزگاکانی خوارەوە لەلایەن دەزگاکانی سەرەوە بۆ راپەڕاندن و جێبەجێکردنی کاروبارەکان قورسایی کاری چڕی سەر بەرپرسی یەکەم یان چەند کەسێکی هەر فەرمانگەیەک ناهێڵێت و هاوتاییەک لە کارکردندا دێنێتە کایەوە. ئەم دابەشکردنە سەرپشککردن (تفویض) دەکاتە بنەماو پرەنسیپ، واتە هەر بەرپرسێک لە شوێنی خۆیەوە بەشێک لە دەسەڵاتەکانی خۆی بە بەرپرسێکی خوارتر دەدات، ئەویش بەهەمان شێوە بەشێک له و دەسەلاتانە بە ئەوانەی خوار خۆی دەدات. بەم پێیە کارەکان دابەش دەبن و یەکێتییەک لە نێوان کاری فەردی و کاری هەرەوەزیی لەسەر ئاستی ئیداریی سەرجەم فەرمانگە حکومەتییەکاندا دروست دەبێت و له و پاشاگەردانییەی ئێستا رزگار دەبین. لەکۆتاییدا پێویستە هەموو ئه و چەمکە ئیدارییانەی باسکران بە هەڵوێستی سیاسی دەزگا باڵاکانی حکومەتەوە ببەستینەوە، واتە بە سەرۆکایەتی هەرێم و سەرۆکایەتی ئەنجومەنی وەزیران و پەڕلەمان وەک سێ سەرچاوەی فەرمانڕەوایی کە هەر یەکەیان لە شوێنی خۆیەوه و دەتوانێت زەمینە بۆ ئیدارەیەکی بە دامەزراوەییکراوی رێکخراو لەسەر بنچینەی پرەنسیپە ئیدارییە مۆدێرنەکان خۆشبکات و رێوشوێنی جیبەجێکردن و سۆراخکردن (متابعة) یشیان بۆ دابنێت. لە ماڵپەڕی(نوچە نێت) دا رۆژی 14 ی تشرینی دووەمی 2011 بڵاوکراوەتەوە ئەنجامە کۆتاییەکانی هەڵبژاردنی پەڕلەمانی کوردستان و چەند سەرنجێک رۆژی هەینی 7 ی ئابی 2009، کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەکان ئەنجامە کۆتاییەکانی هەڵبژاردنی پەڕلەمانی کوردستانی راگەیاند. لەم هەڵبژاردنەدا کە رۆژی 25 ی تەموزی 2009 بەڕێوەچوو، زێتر لە دوو ملیۆن و نیو هاووڵاتی مافی دەنگدانیان هەبوو.ژمارەیەکی زۆر قەوارەی سیاسی بەشداریی هەڵبژاردنیان کرد. لەم هەڵبژاردنەدا خەڵکی کوردستان دەنگیان بۆ کاندیدەکانی سەرۆکایەتی هەرێمیش دا کە 5 کاندید بۆ ئەم پۆستە رکابەرایەتی یەکترییان دەکرد. ژمارەی ئه و کورسییانەی پەڕلەمان کە ئەم کێبەرکێ گەرمەی لەسەرکرا (100) کورسی بۆ کوردو (5) کورسی بۆ کلدان و ئاشورییەکان و (5) کورسی بۆ تورکمانەکان و (1) کورسی بۆ ئەرمەنەکان بوو. کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەکان ئەنجامە کۆتاییەکانی بەم شێوەیە راگەیاند : 1) ژمارەی ئه و کەسانەی دەنگیانداوە 1859522 یەک ملیۆن و هەشت سەدو پەنجاو نۆ هەزارو پێنج سەدو بیست و دوو کەس بوون. 2) لیستی کوردستانی 1076370 ملیۆنێک و حەفتاو شەش هەزارو سێ سەدو حەفتا دەنگیان هێناوه و بەم پێیە 59 کورسییان لە پەڕلەماندا دەبێت. 3) مەسعود بارزانی بەڕێژەی 69.75 کە دەکاتە 1266397 یەک ملیۆن و دوو سەدو شەست و شەش هەزارو سێ سەدو نەوەدو حەوت دەنگ، پۆستی سەرۆکایەتی هەرێمی بردەوە. 4) ئەنجامەکانی دیکەی هەڵبژاردن بەنیسبەت لیستەکانەوە بەم جۆرە راگەیەندرا : - لیستی گۆڕان 25 کورسی. - لیستی خزمەتگوزاری و چاکسازی 13 کورسی. - لیستی بزووتنەوەی ئیسلامیی کوردستان 2 کورسی. - لیستی ئازادی و عەدالەتی کۆمەڵایەتی 1 کورسی. 5) رێژه و ژمارەی دەنگی کاندیدەکانی دیکەی سەرۆکایەتی بەم شێوەیە راگەیەندرا : کەمال میراودەلی 460323 دەنگ و بەڕێژەی 25.32 هەڵۆ ئیبراهیم ئەحمەد 63377 دەنگ و بەڕێژەی 3.49 سەفین شێخ محەمەد 18000 دەنگ و بەڕێژەی 1.04 حسین گەرمیانی 10000 دەنگ و بەڕێژەی 0.95 6) رێژەی دەنگدان لە سەرانسەری کوردستاندا و بەپێێ پارێزگاکان بەم جۆرە بوو : دهۆک 85 هەولێر 79 سلێمانی 74.5 کوردستان بە گشتی 78.5 7) ئه و سکاڵایانەی لە پڕۆسەی ئەم هەڵبژاردنەدا لەلای کۆمیسیۆنی باڵا تۆمار کران، بەپێی جۆری سکاڵاکان بەم شێوەیە بوون : أ - 371 سکاڵا لە کاتی هەڵمەتی بانگەشەکردندا. کۆمیسیۆن 273 سکاڵای رەتکردۆتەوه و 98 ی غەرامەکردووە. ب - 40 سکاڵا لە دەنگدانی تایبەتدا، کە رۆژی 23 ی تەموز بەڕێوەچوو. ج - 727 سکاڵا لە دەنگدانی گشتیدا رۆژی 25 ی تەموز. 8) لە ئەنجامی لێکۆڵینەوەی پێشێلکارییەکان کە سکاڵایان لەبارەوە کرابوو، کۆمیسیۆنی باڵا 40 سەندوقی رەتکردەوە. 9) هەروەها کۆمیسیۆن ناوی ئه و پەڕلەمانتارانەی بڵاوکردەوە کە لەم هەڵبژاردنەدا دەرچوون، کە بەسەر (10) لیستی براوەدا دابەشبوون لەگەڵ یەک پەڕلەمانتاری نوێنەری ئەرمەنییەکان. ئەم ئەنجامانە هەندێ سەرنج و پرسیار دەوروژێنن و پێویستییان بە شیکردنەوه و وەڵامدانەوە هەیە، بەتایبەتی لەسایەی هەلومەرجێکی ئاڵۆزو رکابەرییەک کە بە تۆمەتی پێشێلکاری یاساو ساختەکاری و گزیکردن لە هەڵبژاردنەکاندا شکایەوە. لێرەدا زۆر بە کورتی گرنگترینی ئه و خاڵە سەرنجڕاکێشانە دەستنیشان دەکەم : سەرنجی یەکەم : هەرچەندە کۆمیسیۆنی باڵا رێژەی بەشداریکردنی گشتی لە هەڵبژاردندا راگەیاند، کە به و پێیە ئەوانەی بایکۆتی هەڵبژاردنیان کردووە 21.5 دەکات، بەڵام بە ژمارە ئه و رێژەیەی نەخستەڕوو کە نزیکەی نیو ملیۆن کەس دەکات. ئایا مەبەست لەمە چیبوو ؟ راگەیاندنی ئەم ئامارە بە پێویست نەزانرا یان پەردەپۆشکردنی واقیعی پڕۆسەکە بوو، لەبەر هەر هۆکارێک کە پەیوەندی بە کاری کۆمیسیۆنی باڵا یان دەسەڵاتدارانی کوردستانەوه بووبێت ! سەرنجی دووەم : وەک پێشتر ئاماژەم بۆ کرد، ژمارەی ئه و کەسانەی لە هەڵبژاردنەکەدا دەنگیانداوە 1859522 بوو، بەڵام کۆی دەنگی کاندیدەکانی سەرۆکایەتی 1818097 بووە. لێرەدا 41425 چل و یەک هەزارو چوار سەدو بیست و پێنج دەنگ دیارنییە و کۆمیسیۆنی باڵا ئاماژەی پێنەکردووە، کە دەشێت کارتی سپی بووبن یان بەخراپی پڕکرابێتنەوه و کۆمیسیۆن رەتیکردبنەوە ! سەرنجی سێیەم : لیستی کوردستانی بەپێی ئه و ئامارەی کۆمیسیۆن رایگەیاند 1076370 دەنگیان هێناوە، بەڵام کاندیدی ئەم لیستە بۆ سەرۆکایەتی 1266397 دەنگی هێناوە، واتە کاندیدی سەرۆکایەتی 190027 سەدونەوەد هەزارو بیست و حەوت دەنگ زیاتری لە لیستەکە هێناوە، وەک رێژەش جیاوازی نێوان 59 ی کورسییەکان تا 69.75 ی ئه و دەنگانەی بارزانی هێناویەتی دەکاتە 10.75. ئەم دوو ژمارەیە سەرنج رادەکێشن چونکە ئەوەی کە لەنێو خەڵکیدا باس دەکرێت - دیارە لەخۆڕا قسەوباس لەنێو خەڵکدا دروست نابێت - ئەوەیە کە جەماوەری لیستی (گۆڕان) بەتایبەتی و بەشێکی زۆری جەماوەری لیستی (خزمەتگوزاریی و چاکسازی) ش، دەنگیان بە بارزانی نەداوە. لە پارێزگای سلێمانی دکتۆر کەمال میراودەلی زۆربەی دەنگەکانی هێناوە، تەنانەت دەڵێن : زۆربەیەک لە ئەندامانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لە سلێمانی و هەولێرو دهۆکیش، لە کاتێکدا دەنگیان بە لیستەکەیان (لیستی کوردستانی) داوە، بەڵام دەنگیان بە کاندیدی لیستەکەیان بۆ سەرۆکایەتی (مەسعود بارزانی) نەداوە، لەبەر ئەوە لێکدانەوه و شرۆڤەکردنی ئەوەی کە کاندیدی سەرۆکایەتی لیستی کوردستانی دەنگی لە لیستەکەی زیاتر هێنابێت، جێی تێڕامان و سەرنجه و سەلماندنی ئاسان نییە ! سەرنجی چوارەم : ئەگەر بەدەر لە یاساو رێساکانی هەڵبژاردن کە کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەکان پێڕەوی دەکات، بۆ رێژەی ئه و هاووڵاتیانەی لە کوردستاندا دەنگیان بۆ کاندیدی سەرۆکایەتی لیستی کوردستانی داوە بڕوانین، دەبینین نزیکەی 50 یان کەمتریش دەنگیانپێداوە ؛ چونکە نزیکەی یەک ملیۆن دەنگ زێتر بە بارزانی نەدراوە بە کۆی ئه و دەنگانەی بۆ کاندیدەکانی دیکەی سەرۆکایەتی رۆیشتون و ئه و دەنگانەشی کە سپی بوون یان هەر بەشدارییان نەکردووه و بایکۆتی هەڵبژاردنەکەیان کردووە، واتە نیوەی دەنگی ئه و کەسانەی هێناوە کە مافی دەنگدانیان هەبووە. پرسیارەکە لەمەدایە : ئایا ئەم حاڵەتە لەڕووی لۆژیکییەوە شەرعییەت دەخولقێنێ، یان بە دەربڕینێکی دیکە، کاندیدێک بە نیوەی دەنگەکان شەرعییەتی سەرۆکایەتی دەبێت یان نە ؟ ئایا چ رێژەیەک پەسەندە بۆ ئەوەی سەرۆک دڵنیابێت کە گەل موتمانەی خۆی داوەتێ ؟ سەرنجی پێنجەم : دوای ئاشکراکردنی ئەنجامە بەراییەکانی هەڵبژاردن و، لە ئەنجامی سەدان سکاڵا لەلایەن قەوارە سیاسییە جیاجیاکانەوە، گومان لەسەر 300 سەندوق راگەیەندرا. دوای لێکۆڵینەوە لە سکاڵاکان کۆمیسیۆنی باڵا 40 سەندوقی رەتکردەوە چونکە ساختەکاریی یان گزی یان پێشێلکاریی یاسایان تێدا کرابوو. جا ئەگەر هەڵبژاردنێک 40 سەندوقی به و شێوەیە رەتبکرێتەوە، ئایا لەڕووی لۆژیکییەوە نابێت ئه و سەندوقانەی دیکەش کە لە هەمان ناوچە یان پارێزگادا هەن رەتبکرێنەوە ؟ واقیع ئەوەیە کە بە شێوەیەکی نایاسایی دەنگ بۆ چل سەندوق رۆیشتووە، واتە فیعلی پێشێلکاریی روویداوه و دەشێت هەموو سەندوقەکانی دیکەش به و جۆرە بن بەڵام رێکەوت بەڵگەی تەواویان لەسەر نەبێت، یان گزییەکە زۆر وەستایانە کرابێت وکەشف نەبووبێت. ئەم حاڵەتە وەک لۆژیکی ئەقڵ به و شێوەیەیە بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا باس و لێکۆڵینەوەی فراوان هەڵدەگرێت و دەبێت بۆ هەڵبژاردنەکانی دیکه چارەسەرێکی ریشەیی بکرێت، ئەگەرچی ئەزموونێک کە لە جیهانی دیموکراتیدا هەیە لەم رووەوە دڵخۆشکەر نییە. تێبینی : ئامارەکانی هەڵبژاردن لەم وتارەدا، لە هەردوو سایتی ئینتەرنێتی (puk media و ئاوێنە) وەرگیراون. ئاکامەکانی هەڵبژاردن و ئەگەری بەیەکدادان دوای ئاشکراکردنی ئەنجامە بەراییەکانی هەڵبژاردنی پەڕلەمانی کوردستان، ترس و دڵەڕاوکێی بەیەکدادانی هێزە رکابەرەکانی هەڵبژاردنی لێکەوتۆتەوە. مەترسی شەڕی ناوخۆ لە هەڵوێست و ئاخاوتنی خەڵکیدا بەدیدەکرێت. هەڕەشەکردنی هەر لایەنێک، ئەمیان بە رەتکردنەوەی ئەنجامەکانی هەڵبژاردن و ئەویان بە سەرکوتی ناڕەزایەتییەکان بە ناوی پاراستنی هێمنی و ئاسایشی هەرێمەوە، بارودۆخەکەی سەردەمی بانگاشەی هەڵبژاردنی بە گرژی هێشتۆتەوە، تەنانەت نوقڵانەی ئەوە لێدەدرێت کە رووداوەکانی ئێران دوای پڕۆسەی هەڵبژاردنی سەرۆک کۆمار، بە شێوەیەک لە شێوەکان لە کوردستانیشدا دووبارەبێتەوە. بەڵام ئایا ئەم ئەگەرو پێشبینی و ترسە تا چ رادەیەک زەمینەی لەباری هەیەو، چەندە لە واقیعی سیاسیی ئەمڕۆی کوردستان و عێراق و ناوچەکەدا پێگەی بەدیهاتنی هەیە ؟ لەڕاستیدا هەڵبژاردنی رۆژی 2 05-07-2009 ئاڵوگۆڕێکی لە بارۆدۆخی سیاسیی کوردستاندا هێنایە کایەوە، گرنگترین دیاردەشی سەرهەڵدانی ئۆپۆزسیۆنێکە لەنێو خودی دەسەڵاتی باڵادەستی هەژدە ساڵی رابردوودا. ئەم دیاردەیە دەسەڵاتی هەردوو حزبی (پارتی و یەکێتی) شڵەژاندووه و ئەمەش ناچاریان دەکات مامەڵە لەگەڵ ئه و واقیعەدا بکەن و ئەوە بسەلمێنن کە ئیتر دەسەڵاتی سیاسی لە کوردستاندا بۆ ئەوان قۆرخ نییه و ناتوانن کۆنترۆڵی هوشیاریی خەڵک و بیروڕا جیاوازەکانیان بکەن. ئەم واقیعە بەشێوەیەک خۆی دەسەپێنێ کە دەبێت دەسەڵات لە چوار ساڵی ئایندەدا حسابی بۆ بکات تا خەڵکی کوردستان لە هەڵبژاردنی داهاتوودا بۆ ئێجگارەکی لە دەسەڵاتیان نەخات. لە ماوەی چوار ساڵی ئایندەدا ناکۆکییەکانی پێشوو بەردەوام دەبێت، لەبەر ئەوە هێزە رکابەرەکانی ئەمڕۆ لەبەرامبەر ناکۆکییە دەرەکییەکاندا ناچار دەبن، کە سەرباری ناکۆکییەکانی نێو خۆیان، سازش لەگەڵ یەکتریدا بکەن. ئیمکانی ئەم سازشە بۆ بەرژەوەندیی ناوکۆییان دەگەڕێتەوە کە بە پاراستنی ئه و بەرژەوەندییانە خێزانی بۆرژوای دەسەڵاتدار، بەجیاوازییە تاکتیکییەکانیانەوە لە داڕمان و هەڵوەشاندن دووردەخەنەوە. حزب و دەستە بۆرژواییەکانی کورد لەناوەرۆکدا هیچ ناکۆکییەکی بنەڕەتییان لە نێواندا نییە. ئەم حزب و گروپانە کە بۆ دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵاتی سیاسی لە کوردستاندا رکابەری یەکتری دەکەن، بەرنامەی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتییان، تاڕادەی لەیەکچوون، لە یەکدییەوە نزیکە، بۆیە ئەجندەی ستراتیژیی کارکردنیان نەخشەی پێکەوە هەڵکردن و دانیشتن و قبووڵکردنی یەکترییان دیاریدەکات و، لە هەلومەرجی ئاستەنگ و هەڕەشەی دەرەکی و مەترسی لەدەستدانی دەسەڵاتدا یەکدەگرن و یەکدەست بەرەنگاریان دەبنەوە. ئەمە خاڵێکی گرنگی روونەدانی بەیەکدادانه و لەمپەرێکی بونیادییە لە بەربەستکردنی شەڕێکی دیکەی ناوخۆییدا. ئەم هۆکارە لە ماوەی چەند ساڵی داهاتووداولەژێر سایەی دەسەڵاتی ئەمریکادا بە کارایی خۆی دەسەلمێنێ و واقیعێکی بەرچاو دەبێت. بوونی ئەمریکا لە عێراق و ناوچەکەدا هۆکارێکی گرنگ و مەرجێکی دەرەکی کاریگەر دەبێت بۆ دوورخستنەوەی تارمایی جەنگێکی دیکەی ناوخۆیی لە نێوان هێزە رکەبەرەکاندا. ئه و حزب و دەسته و هێزانەی بەشداریی هەڵبژاردنی کوردستانیان کرد، هەموویان، کەم و زۆر، پەیوەندییان بە ئەمریکاوە هەیە. بەرنامەی هیچ لایەنێکیان هەڵوێستێکی سەلبی لە بوونی ئەمریکا لە عێراق و ناوچەکەدا نییە. هیچ بەرنامەیەکیان ئەمریکا وەک داگیرکەر ناناسێت. لەبەرنامەی هەمواندا بۆ هەڵبژاردنی پەڕلەمان نە باسی کۆتاییهاتنی دەسەڵاتی داگیرکەر هەیەو، نە هەڵوەشاندنەوەی رێککەوتننامەی ئەمنی نێوان ئەمریکاو عێراقیان وەک ئامانجێکی خۆیان داناوە. بەکورتی هێزە رکابەرەکان ئەرکی پەیڕەوکردنی ئەجندەیەکیان لەئەستۆی خۆیان دانەناوە کە دژ بە ئەجندەی ئەمریکییەکان بێت، ئەمریکاش وەک "دۆست" ی هەموو لایەنەکان و بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی خۆی لە عێراق و ناوچەکەدا لەسەر دوو تەوەرەی سیاسی گەمە دەکات و لەنگەرەکەی بەدەستەوە دەگرێت : تەوەرەی یەکەم پاراستنی هاوکێشەی سیاسی نێوان حکومەتی ناوەندیی عێراق و حکومەتی هەرێمی کوردستانە، تەوەرەی دووەمیش پاراستنی هاوکێشەی نێوان هێزە دەرچووەکانی هەڵبژاردنی ئەمجارەی پەڕلەمانی کوردستانە. ئەمریکاییەکان لە بارودۆخی ئەمڕۆدا ئەنجامەکانی هەڵبژاردنیان پێباشە، هەر بۆیە ئیمکانی هەڵوەشاندنەوەی ئەنجامەکان یان دووبارە هەڵبژاردنەوە لە کایەدا نییە. ئەمڕۆ تەنها دوو حزب پاوانی پەڕلەمان ناکەن بەڵکو هێزی دیکە (گۆڕان و چاکسازی) لە ئارادان کە هاوکێشەکان دەگۆڕن، ئەمریکاش ئەوەی مەبەستە چونکە بەم هۆیەوه دەتوانێت بە سانایی سیاسەتەکانی خۆی لە کوردستان و عێراقدا بباتەپێشەوە. ئەمریکا لە چۆنیەتی مامەڵە لەگەڵ ئه و ناکۆکییانەی دێنەپێشەوه و ئەگەری ئەوەیان هەبێت گرێکوێرەی سیاسی بۆ دروست بکەن، دەتوانێت گەمە بە واقیعی هاوکێشە نوێیەکان بکات، بەتایبەتی هاوکێشە سیاسییە نوێیەکەی نێو پەڕلەمانی کوردستان و، لەچەند مانگی داهاتووشدا لە کۆپێیەکی هەمان هاوکێشە لە پەڕلەمانی عێراقدا ؛ بەم پێیە دەتوانێت دەسەڵاتی خۆی بەسەر سەری هەمواندا (بەغداو هەولێر) رابگرێت. جا لەبەر ئەوەی لەم قۆناغەدا ئەم بەرژەوەندییەی هێمنی و ئاسایش دەخوازێت، بۆیە ئەمریکا رێگریی لەبەیەکادان و شەڕی ناوخۆ دەکات و هۆکارێک دەبێت بۆ پێکەوە بەئاشتی ژیانی هێزە رکابەرەکانی نێو پەڕلەمانی کوردستان و نێو هەردوو حکومەتی بەغداو هەولێر. ئەوەی لە بانگەشەی هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستاندا باسی نەبوو ! ئەمجارە بۆ هەڵبژاردنی سێیەم پەڕلەمان لە باشووری کوردستاندا، گەرمترین هەڵمەتی بانگەشە بەڕێوەچوو. کێبەرکێی لیستەکان، بەتایبەتی لە نێوان لیستی دەسەڵات و ئەوانیدیکەدا، تا رادەی بەکارهێنانی ناجۆرترین شێوەکانی پڕوپاگەنده و رکابەرایەتییەکی نامەبدەئی، شەقامی کوردی بۆ ماوەی زێتر لە مانگێک بەخۆیەوە خەریک کرد. ئەگەرچی هەر لیستە بەرنامەیەکی هەڵبژاردنی هەبوو بەڵام ململانێی سەرجەمی لیستەکان، بەکردەوە، لە بازنەی ناکۆکییه تایبەتی و جۆراوجۆرەکانی هەژدە ساڵی رابردوودا دەسووڕایەوه و کەمتر بەرنامەکانی دەگرتەوە. لەم کەشە بارگاوییەی بانگەشەدا، هیچ بەرنامەیەکی تێروتەسەل بۆ گۆڕانکارییەکی ریشەیی لەکایەدا نەبوو، چوارچێوەی بەرنامەی لیستەکان کاریگەریی دەستووری کۆنەپەرستانەی عێراقی پێوە دیاربوو، ئه و دەستوورەی کە دەسەڵاتی کوردی لەساڵی 2005 دا بۆ ئیمزاکردنی، جەماوەری خەڵکی کوردستانیان راکێشایە سەر سەندووقەکانی دەنگدان. نەبوونی ئەم بەرنامانەی گۆڕانکاریی ریشەیی، لەنێو گێژاوی ململانێکاندا لەبیرچوونەوە. من لێرەدا هەندێک خاڵ دیاریدەکەم کە بەدەر لەوەی ئیمکانی پراکتیزەکردنی لەمڕۆدا هەیە یان نە، دەشێت ناوەرۆکی بەرنامەیەک بێت کە ئاوات و ئامانجی کۆمەڵانی خەڵکی ستەمدیدەی کوردستان دەرببڕێت و ئەم جەماوەرە بۆ بەدیهێنانی سازبدرێت و لەسەر ئه و بنچینەیە کەسایەتی مرۆڤی کورد و بناغەی کێشە نەتەوەیی و کۆمەڵایەتییە رەواکەی دابڕێژرێتەوە. 1) بەرنامەی لیستەکان گوتارێکی نەتەوەیی روونی تێدا نەبوو. گوتاری نەتەوەیی بۆ گەلێکی چەوساوه و بێبەش لە مافه نەتەوایەتییەکانی، سەربەخۆیی و پێکهێنانی دەوڵەتە. تەنها دەوڵەتی سەربەخۆیە زامنی ژیانی ئازادانه و دواڕۆژێکی بێمەترسیی تواندنەوه و جینۆساید، بەتایبەتی لەبەرامبەر دەسەڵاتێکدا کە بە ئاشکراو بە نهێنی، دژی دۆزە رەواکەی خەڵکی ستەمدیدەی کورد، لێوان لێوی ئایدیاو رەفتاری شۆڤێنیستانەیە. دەکرا لە بەرنامەکاندا بۆچوونێکی ناوکۆیی هەبوایە بۆ ئەم گوتارە نەتەوەییەو، لانی کەم پەڕلەمانی ئایندە بەرەوڕووی بەرپرسیارێتییەکی مێژوویی بکرایەتەوە وەک ورووژاندن و بەرپاکردنی ریفراندۆمێک لە کوردستاندا تا گەلی کورد بڕیاری چارەنووسی خۆی بدا بە سەربەخۆیی یان یەکگرتنی دڵخوازانە لەگەڵ بەشی عەرەبی عێراقدا ؛ ئەم کارە یەکێکە لە زەرورەتەکان هیچ نەبێ بۆ ساغکردنەوەی ئه و بەندەی دەستووری هەرێمی کوردستان کە ئیددیعا دەکات (گوایا) گەلی کورد بە خواستی خۆی و ئازادانە یەکێتی و پێکەوەژیانی لە چوارچێوەی عێراقدا هەڵبژاردبێت !! 2) هەر لە نێو ئەم گوتارە نەتەوەییەی خاڵی پێشوودا، کە لە بنچینەدا گوتاری بۆرژوازیی نەتەوەیی و دیموکراتە، دەبوایه بەرنامەکان پشتگیریی خەباتی گەلی کوردی لە پارچەکانی دیکەی کوردستاندا بسەلماندایەو، پەڕلەمانی ئاینده مولزەم بوایە به و شێوەیەی دەلوێ و دەگونجێ جێبەجێی بکات ؛ بەڕاستی جێی نیگەرانی و شەرمەزارییه بۆ لایەنە سیاسییەکانی باشووری کوردستان کە دۆزی کورد لە پارچەکانی دیکەی کوردستاندا هاوپشتی و هاریکاری و سۆزی بەشێکی ئەم  جیهانەی لەگەڵدا بێت بەڵام لێرە لە کوردستانێکدا پەڕلەمان و حکومەتی خۆی هەبێت، بۆ دڵنەوایی دەوڵەتە دراوسێکان و ئیمپریالیزمی ئەمریکا دژایەتی بکرێن و بە کردەوە سنوور بۆ چالاکی حزبەکان و پێشمەرگەکانیان دابنرێت. 3) گەلی کورد ئازادە چ سیستمێکی سیاسی - ئابووری – کۆمەڵایەتی بۆ خۆی هەڵدەبژێرێت. ئەمە پرنسیپێکی پراکتیکیی مافی بڕیاردانی چارەنووسە بۆ هەموو گەلێک. لەبەرئەوە مەرج نییە ئه و سیستمە سیاسییەی لە عێراقدا پەیڕه و دەکرێت، بەهەمان شێوە، وەک خۆی، کۆپییەکی لە کوردستاندا هەبێت، ئەوەی مافی بڕیاردانیشی هەیە خەڵکی کوردستانە کە دەتوانن لە راپرسییەکدا ئەم مەسەلەیە یەکلایی بکەنەوە. ئەمڕۆ بە دڵنیاییەوە دەڵێین : ئەگەر حزبەکانی بزووتنەوەی نەتەوایەتیی کوردو پەڕلەمانی ئایندە ئه و پرنسیپە لەبەرنامەیاندا هەبوایه و بە جیددی کاریان بۆ بکردایه و واقیعیانە بەرژەوەندی خەڵکی کوردستانیان رەچاوبکردایە، ئەوا بەرنامەیەکی سیکولاریان دادەڕشت، کە جیایی ئایین لە دەوڵەت و پەروەردەوفێرکردنیان تێدا بچەسپاندایە، نەک ئەوەی وەک ئێستا دەیبینین خۆیان بەدەستەوە بدایه و ملیان بۆبەرنامه و دەستووری دەوڵەتی شۆڤێنیزمی عەرەبی – ئیسلامی درێژبکردایە. 4) ئەگەر حزب و رێکخراوە نەتەوەییەکانی کوردستان کە رکابەریی یەکترییان بۆ پەڕلەمانی کوردستان کرد، بۆ شانی خۆ خاڵیکردنەوە لەژێر باری ئەم مەسئولییەتە مێژووییەدا، ئەم خاڵەی سەرەوە بە ناواقیعی دەزانن، ئەوا دەبوو بەرنامەکانیان هەڵوێستی نیشتمانی و دیموکراسی لە ئاست بارودۆخی ئێستای عێراق و کوردستان وەربگرتایه،  بەوەش دەیانتوانی سۆزو پشتیوانی هێزە پێشکەوتنخوازەکانی عێراق و ناوچەکه و جیهانیان بۆ مەسەلەی رەوای گەلی کورد راکێشایەو، لەم گۆشەگیری و بێزراوییەی بەسەریدا سەپاوە دەربازیان بکردایە   ؛ هەڵبەت گرنگترین کارێکیش لەم کایەیەدا هەڵوێستی روونە  لە بوونی ئەمریکییەکان لە عێراقدا. ئاخر کەسێک لەم جیهانەدا ئەوە بۆ ئێمەی کورد ناسەلمێنێ کە ئیمپریالیزمی ئەمریکا وەک فریادڕەس لە قەڵەم بدەین و پڕۆسەی داگیرکردنی عێراق بە پڕۆسەی ئازادکردنی عێراق ناوزەد بکەین، لە کاتێکدا دۆکیۆمێنتێکی گرنگی نەتەوە یەکگرتووەکان وەک داگیرکەر باسیان دەکات و خۆشیان وەک داگیرکەر ناوی خۆیان دەهێنن. لەبەر ئەوە لانی کەمی هەڵوێستی نیشتمانی ئەوە بوو بەرنامەکانی هەڵبژاردن : أ – گێڕانەوەی سیادەی نیشتمانی بۆ عێراق و دەرکردنی داگیرکەرانی ئەمریکایی لەخۆیبگرتایە. ب – تێکۆشان بۆ هەڵوەشاندنەوەی رێککەوتننامەی ئەمنی نێوان ئەمریکاو عێراقی تێدابوایەو، هەر رێککەوتننامەیەکی نابەرابەری دیکەش لە داهاتوودا رەتبکرایەتەوە. لەسەرێکی دیکەشەوە، دەبوو بەرنامەکان لە ئاستی سنوور بەزاندن و بۆردومان و تۆپباران و لەشکرکێشی بۆ سەر کوردستان لەلایەن وڵاتانی دراوسێوە بێدەنگ نەبوایە، لانی کەم ئەرکی پاراستنی سنووری کوردستان و پەیڕەوکردنی رێوشوێنی پێویست بۆ ئه و مەبەسته، وەک ئەرکێکی پەڕلەمان وحکومەتی هەرێمی کوردستان و حکومەتی ناوەندیی عێراق دیاریبکردایە. 5) ئه و بەڵێنانەی لە بەرنامەکاندا هاتوون زێتر سیمایەکی تیۆری هەیە، میکانیزمی جێبەجێکردنیانی تێدا نییە بەتایبەتی سەبارەت بە پرسی ژنان و کێشەکانی گەنجان. بەرنامەکان ئەرکێکی پراکتیکییان سەبارەت بە ئازادی ژنان و یەکسانی ژنان و پیاوان لە ئەستۆ نەگرتووە. هیچ رێوشوێنێکی کردەوەییان بۆ هەڵوەشاندنەوەی یاسای باری کەسێتی دانەناوه و بەژێر رسته و دەستەواژەی گشتییانەوە کردووە. مەسەلەی ژنان وەک مەسەلەیەکی زۆر گرنگ کە پەیوەندی بە نیوەی کۆمەڵ و ئاسۆی دواڕۆژی کوردەوارییەوە هەیە، بە هەڵواسراوەیی هێشتوویانەتەوە. سەبارەت بە گەنجانیش خۆشخەیاڵییەکی تەواویان پێداون کە نە بارودۆخی کوردستان و نە توانای کردەوەیی پەڕلەمان و حکومەتی ئایندە لە ئاستی بەدیهێنانیاندان، سەرەنجامیش بە نائومێدییان و جارێکیتر بە سەرهەڵگرتنیان بەره و هەندەران کۆتایی دێت. 6) هەروەها لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا، بەرنامەکان رێگای کردەوەیی بۆ نەهێشتن یان سنووردانانی بۆ هەندێ دیاردە تێدا نییە کە ئەمڕۆ کۆمەڵگاکەمان بە دەستیانەوە دەناڵێنێ. بۆ نموونە : ئایا پلانی لیستەکان بۆ کاری پەڕلەمان و حکومەتی داهاتوو  دەربارەی دیاردەی تەشەنەکردنی لەشفرۆشی لە کوردستاندا چییە ؟ چۆن گەنجەکانی لێدەپارێزێت ؟ چۆن چارەسەری دەکات ؟ ئایا دەتوانێت کۆنترۆڵی ئەم دیاردە ترسناکە بکات ؟ چ رێوشوێنێکی بۆ ئەوە هەیە ؟ هەروەها سەبارەت بە دیاردەی پەرەسەندنی بەنگکێشان لەناو گەنجەکاندا چ پلانێکیان هەیە و چۆن بەرهەڵستیی قاچاخچێتی بە ماددە هۆشبەرەکان دەکات ؟ چۆن لە بازاڕەکاندا نایهێڵێت ؟ چۆن گەنجەکان هوشیاردەکاتەوە بۆ ئەوەی نەیکڕن و بەکارینەهێنن... هتد. لەڕاستیدا ئەم کێشانە گرنگترن لە کێشەکانی ئاوو کارەباو سووتەمەنی رێگاوبان و خزمەتگوزارییەکانی دیکە کە لە راپەڕینەوە تا ئێستا بۆتە کێشەی شەووڕۆژمان و چارەسەری بنەڕەتییان بۆ دانەنراوە. ئەم کێشانە کە پەیوەندیان بە دواڕۆژی نەوەکانەوە هەیە و، سەبارەت بەوەی ئەمڕۆ لە گەنجەکانەوە ئاڵاوه و گیرۆدەی کردوون، شایانی ئەوە بوون لە بەرنامەی هەموو لیستەکان و بانگەشەی هەڵبژاردندا ئەولەوییەتیان هەبوایە و بە کردەوەش لە چوار ساڵی ئایندەدا پەڕلەمان حکومەت بە پلان و بەرنامەڕێژیی بەتەنگییانە‌وە بێت و زۆر بە هەند وەریان بگرێت. 7) خاڵێکی دیکە کە زۆر سەرنجڕاکێشە، پشتگوێخستنی چینێکی گەوره و کارای وەک کرێکارانە. ئەم چینە جگە لەوەی هیچ حسابێکی بۆ نەکراوه و لە کاندیدکردن بۆ پەڕلەمان بێبەشکراون، بەرنامەی خۆشگوزەرانی و پاراستنی مافەکانیان بە روونی و ئاشکرا، سەربەخۆ لە داواکاریی گشتیی چین و توێژە کۆمەڵایەتییەکان، دیارینەکراوە. کرێکاران و زەحمەتکێشانی کوردستان بە درێژایی دەیان ساڵ چ لە ژێر سایەی حکومەتەکانی عێراق و چ لە سایەی حکومەتی هەرێمی کوردستاندا، هەمیشە مافەکانیان پێشێلکراوه و ناڕەزایەتییەکانیان بە بەرپەرچی توندوتیژانەی دەسەڵاتداران و دەسگا پۆلیسی و سەرکوتگەرەکان رووبەڕووبۆتەوە. بەرنامەکانی هەڵبژاردن خۆیان لەم راستییە لاداوه و هیچ ئیلتیزامێکیان بەرامبەر ئەم چینە سەرەکییەی کۆمەڵ نیشان نەداوە، ئه و چینەی کە دابینکردنی ژیانی سەرتاپای کۆمەڵ، لە هەموو روویەکەوە، بەسەر شانی ئەوانەوەیەو، بەهۆی ئارەقه و رەنجی ئەوان کۆمەڵگەی شارستانی و گەشەکردووی ئایندە لە کوردستاندا بنیاتدەنرێت. لە کۆتایی ئەم وتارەدا دەبێت ئەوە بە خوێنەری هێژا بڵێم کە خۆشخەیاڵیی ئەوەم بۆ دروستنەبووە کە هێڵە چینایەتییەکان تێکەڵ بکەم و بڕوا بهێنم بەوەی که ئەگەر بەرنامەی حزب و رێکخراوە نەتەوەییەکانی کورد ئەم خاڵانەشی لەخۆبگرتایه و بانگەشەشیان بۆ بکردایە، دەیانتوانی کاری بۆ بکەن و بەدیبهێنن ؛ بە پێچەوانەوە تەنها وەک چەند خاڵێک کە کەس باسی ناکات خستمنەڕوو، دەنا سروشت و پێکهاتەی چینایەتی ئەم هێزە نەتەوەییانە، توانای خۆبەستنەوەیانی بەبەرنامەیەکی وەهاوە لێزەوتکردوون و، لەڕووی مێژووییەوە شیاویی ئەوەیان تێدا نییە ئه و ئەرکە نەتەوەیی و نیشتمانی و کۆمەڵایەتییانە بەدیبهێنن.  " هیچمان بۆ نەکراوە " کەرەسەی سەرەکیی بانگەشەی هەڵبژاردنی پەڕلەمانی کوردستان بوو ! مایەی دڵخۆشییە مرۆڤ پەی بە مافەکانی بەرێت و لەکاتی خۆیدا داوای بکات. بەڵگەی هوشیارییشە کەسێک یان حزبێک یان حکومەتێک نەتوانێ فریوی بدات و بە زمانی لووس و دروشمی بریقەدار ئه و مافانە بکات بەژێر ئەرکەکانەوه و شانی خۆی لە جێبەجێکردنی خاڵیبکاتەوە. ئەمە ئه و حاڵەتە بوو، کە بە گشتی، لە کاتی بانگەشەی هەڵبژاردندا بۆ پەڕلەمانی کوردستان بەرچاو دەکەوت. خەڵکی کوردستان هەر لە منداڵێکەوە تا بەساڵاچوویەک، هەریەکە لە سنووری ژینگەی خۆیدا، داواکارییەکانیان بەڕووی دەسەڵاتدا دەداو لە شاشەی تەلەفزیۆنەکانەوە راشکاوانە بێمافی و بەشمەینەتی و هەموو ئه و کوێرەوەرییانەیان باس دەکرد که چاوەڕوان نەبوون لە سێبەری حکومەتی خۆماڵیی کورددا بەسەریاندا بێت. هەڵبەتە بەشێکی زۆری ئه و خەڵکه بە حکومەتی خۆمالیی کورد خۆشباوەڕ بوون، ئەگینا حکومەت هەر ناسنامەیەکی هەبێت، بەر لەوەی بیر لە بەرژەوەندییەکانی خەڵک بکاتەوە، بەرژەوەندی و ئەجندەی خۆی و چین و حزبە باڵادەستەکانی کۆمەڵ جێبەجێ دەکات. ئەوەی کە داواکارییەکان لەگەڵ هەندێ خزمەتگوزاریی حکومەتدا یەکدەگرنەوە، لانی کەمی بەردەوامیی ژیان و زامنکردنی بێ گرێوگۆڵی فەرمانڕەوایی دەسەڵاتە له و کۆمەڵەدا. هەمیشە ماف گشتی و تایبەتی هەیە، داواکاریی بۆ مافەکان لەیەکێک لەم دوو شێوەیەدا دەخرێتەڕوو. داواکاریی گشتی هەموو ئه و کارو پڕۆژه و خزمەتگوزارییانە دەگرێتەوە کە خەڵکی بە جیاوازی چین و توێژو شوێنەکانی نیشتەجێبوونیانەوە پێویستییان پێی هەیەو، ژیان و گوزەران بەبێ دابینکردنیان لە توانادا نییە. خزمەتگوزارییەکانی وەک (کارەبا، ئاو، ئاوەڕۆ، تەلەفۆن، رێگاوبان، تەندروستی، فێرکردن، بیمەی کۆمەڵایەتی و کاروبژێوی... هتد)، له و مافانەن کە هەموو حکومەتێک مولزەمە بە دابینکردنیان و مایەی هیچ منەت و شاباشێک نییە کە کاربەدەستان بەسەر جەماوەری خەڵکدا بیکەن، چونکە ئەوە دەکەوێتە چوارچێوەی ئەرکەکانیان و، تەنانەت پاساوی بوونی خۆیان لە زامنکردنی ئه و مافە گشتییانەدایە. هەر کاتێک ئەم خزمەتگوزارییە گشتییانە نەبوو، ئەوە مافی خەڵکییە بەهەر رێگەیەک بۆیان گونجاو بێت کار بۆ لەسەر کار لابردنی کاربەدەستانی ئه و حکومەته و جێگرتنەوەیان بە دەسەڵات و حکومەتێکی دیکە بکەن. دیارە لە بانگەشەی هەڵبژاردندا و دواتریش لە دەنگداندا، لایەنێکی هوشیاریی خەڵک لە داواکردنی ئەم خزمەتگوزارییانەدا دەردەکەوێت، بۆ لیستە رکابەرەکانی هەڵبژاردنیش وەها شیاوە پشتگیریی ئەم لایەنە بکەن و ئاڕاستەی بانگەشەکانیان روو لە دەرخستن و زەقکردنەوه و فۆرمۆڵەکردنی ئه و داواکارییانە بێت، کە دواتر وەک بەرنامەی هەڵبژاردنیان لە پەڕلەمان و حکومەتدا، هەوڵی بەجێگەیاندنیان بدەن. دیارە لای کەس شاراوە نییە کە کاتی بانگەشەی هەڵبژاردن، لە زۆر شوێن و ناوچەداو، هەندێک جاریش بۆ توندکردنەوەی بێزاری ئەم لیست له و لیستی دیکە، داواکارییەکانی خەڵکی بە ئاڕاستەیەکیتردا دەبراو، شێوەیەکی تایبەتی و تاکەکەسیی لەخۆی دەگرت. زۆر له و چاوپێکەوتنە تەلەفزیۆنییانە بە مەسەلە شەخسییەکانەوە خەرک دەبوون و ئه و مەسەلانەیان لە ناخی دەنگدەراندا دەبزواند. قسەی زۆربەی ئەوانە " هیچم یان هیچمان بۆ نەکراوە " بوو. ئەوانە هەقیان بوو کە گلەیی و گازاندە بکەن چونکە هەندێکیان چەند جار ماڵیان وێرانکرابوو، هەندێکی دیکەیان چەند ساڵ پێشمەرگە بوو بوون، بەشێکیان ماڵە شەهید و ئەنفالکراو بوون و... هتد، بەڵام ئەوەی ئەم داواکارییانەی بچووک کردبۆوە، هێنانە خوارەوەی بوو بۆ ئاستی داواکاری شەخسی یان داواکاریی یەک خێزان بۆ (پارە) یان (زەوی)، بەدەر لە بارودۆخە پڕ کەموکووڕییەکه و زەروورەتی گشتگیرکردنی ئه و داواکارییانە. ئەم داواکارییە سنووردارە شەخسییانە، بەزۆری لە لایەن کەسانێکی گوندنشین یان ئەوانەوە پێشکەشدەکران کە لە گەڕەکە پەراوێزخراوەکانی شارەکاندا دەژیان ؛ کە ئەمە بۆ خۆی یەک ئاماژەی ئەقڵیی تێدایە کە پەیوەندی بە کلتوورو ئایدیای جووتیارییەوە هەیەو، پتر خودی خۆی دەبینێت، واتە ناتوانێت خۆی لەنێو کۆمەڵ و، بەرژەوەندییە راستەقینەکانی خۆی لە بەرژەوەندییەکانی گشتدا ببینێتەوه. لیستە رکابەرەکانیش، هەریەکەیان بە مەبەستێک ئەم لایەنەیان لە بانگەشەدا هاندەداو، پاساوی بوونی خۆیان وەک رکابەری لیستی دەسەڵات لەمەدا چڕدەکردەوە. لەڕاستیدا هەلومەرج و بارودۆخی کوردستان و، بێزاریی کەڵەکەبووی هەژدە ساڵی دوای راپەڕین، سەرجەمی مەسەلە سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانی بە ئاوەڵایی لەبەردەم بانگەشەدا بەشێوەیەکی وەها دانابوو، که بتوانرێت بە ئاسانی دژی لیستی دەسەڵات رابگیرێن. بۆ نموونە لەڕووی سیاسییەوە حکومەتی کوردی ئەوەندە درزو کەلەبەری تێدابوو کە لیستە رکابەرەکانی بتوانن بیری جەماوەری بخەنەوه و لەم سەروبەندەی هەڵبژاردندا پێیان بناسێننەوە ؛ لەگەڵ ئەوەشدا لیستە رکابەرەکانی دەسەڵاتیش، هەروەکو لیستی دەسەڵات، گوێی خۆیان له و لایەنە سیاسییه خەفاند کە پەیوەندی بە بنەڕەتترین خواستێکەوە هەبوو کە ئەویش خواستی جیابوونەوه و سەربەخۆیی کوردستان بوو، ئه و خواستەی کە لە راپرسییەکەی ساڵی 2005 دا خەڵکی کوردستان بە رێژەی لەسەدا نەوەدوهەشت دەنگیان بۆدا. هەروەها لەڕووی ئابووریشەوە، یەک بەرنامەی سۆسیالیستی لە ئارادا نەبوو کە کۆمەڵگەی عەدالەتی کۆمەڵایەتی و خۆشگوزەرانی بکاتە خەونی خەڵکی و سنوورێک بۆ " بازاڕی ئازاد " ی سەرمایەدارانی کوردستان دابنێت و بەخەمی ژیانی سەربەرزانەی چینە هەژارو نەدارەکانی کوردستانەوە بێت. لەڕووی کۆمەڵایەتیشەوە، نە بەرنامەی بیمەی کۆمەڵایەتی، نە بەرنامەی ئازادی و یەکسانی ژنان، نە بەرنامەی بەرەنگاربوونەوەی خەرافییات هەبوو، که بتوانن بەو هۆیانەوە  زنجیرەکانی کۆتکردن و راپێچکردنی گەلی کورد بەره و دواوە بپسێنن. بە کورتی : کەرەسەی بانگەشەی هەڵبژاردن و چۆنیەتی بەکارهێنان و بێبایەخکردنی لە داواکارییە زۆر شەخسییەکاندا، کە بە " هیچ یان هیچمان بۆ نەکراوە" دەریاندەبڕی، دەبێت دەرسێک، پەندێک، ئەزموونێکی بەردەست بێت و، بۆ ململانێ سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانی دواڕۆژ  سوودی لێوەربگیرێت. خۆشخەیاڵیی هەڵبژاردن و پێشبینی چۆنایەتی پەڕلەمانی ئایندە ئەوە بۆ چەند مانگێک دەچێت سەرجەمی خەڵکی کوردستان بە هەڵبژاردنی پەڕلەمانی کوردستانەوە بۆ چوار ساڵی ئاینده خەریک کراوە. ململانێی نێوان حزبەکان و فراکسیۆنە سیاسییەکان بەشێوەیەکی تەواو ترسناک گەیشتۆتە نێو جەماوەرو، ئەگەری توندبوونەوەی و کاریگەریی نەرێیانەی لەسەر کۆمەڵگەی کوردەواری لە زیادبووندایەو، ئەگەر هەندێک فاکتەری عێراقی و ناوچەیی نەبوایە، بۆ جارێکی دیکە مەترسی شەڕی ناوخۆ باڵی بەسەر باشووری کوردستاندا دەکێشایەوه و بگرە لەگەڵ ئاشکراکردنی ئەنجامەکانی هەڵبژاردندا بە فیعلی بەیەکدادان و خوێنڕشتن نەک هەر روویدەدا، وەک ئەوەی لە هەولێر لەڕێی تەقەی بەناو خۆشییەوە چەندین کوژراوو برینداری لێکەوتەوە، بەڵکو درێژەی دەکێشاو شەڕی چەند ساڵەی ناوخۆیی بۆ زیندوو دەکردینەوە ؛ بەڵام ئه و فاکتەرانه سنووریان بۆ سەرەتای ئه و جەنگە ناوخۆییە دانا کە بەهۆی بڵاوبوونەوەی هێزەکانی هەردوو حزبە دەسەڵاتدارەکە لەسلێمانی و چەند شارۆچکەی ئەم پارێزگایەو، لەلایەکی دیکەوە بە هۆی پەلاماردانی بارەگاکانی هەردوو لیستی (گۆڕان) و (چاکسازی و خزمەتگوزاری) لە هەولێرو دهۆک لە تەقینەوەدا بوو. جەماوەری خەڵکی کوردستان، بەتایبەتی گەنجەکان کە ئەزموونێکی سیاسییان نییه و لە ماوەی هەژدە ساڵی رابردووی حکومەتی کوردیدا هیچ جۆرە چارەسەرێک بۆ گیروگرفت و کێشەکانیان نەکراوەو، بەناچاری، بەهۆی بێکاری و ژیانی مەمره و مەژییانەوە پەیتا پەیتا روو لە هەندەران دەکەن ؛ ئەم گەنجانە بەتایبەتی و جەماوەرێکی بەرفراوان، بە بەرنامەی لیستەکانی هەڵبژاردن خۆشخەیاڵبوون و هیوای ئەوەیان دەخرێتەپێش کە پەڕلەمانی ئایندە بەهەشتێکیان پێشکەش بکات. خۆشخەیاڵی بە پڕۆسەی هەڵبژاردن و ئاکامێکی کە لەم هەڵبژاردنە دەکەوێتەوە، جەماوەری خەڵکی کوردستان و بەتایبەتی گەنجانی هێناوەتە کۆڕی ململانێکانەوه و بە عەمەلی بوونەتە کەرەسەی ئه و ململانێیەی کە لە نێو خودی چینی باڵادەستی کوردستان و دەستە جیاجیاکانیدا لەسەر پشکی زێتری دەسەڵات و دەسکەوتە ماددییەکان لەئارادایە. بۆیە بۆ بەرچاوڕوونی ئەوان و دەرخستنی واقیعێک کە سەرەنجامی واقیعی ئه و ململانێیەی ئەمڕۆ دەبێت، هەندێک پێشبینی دەردەبڕین کە لە لایەک پشت بە واقیعی دەسەڵاتی کوردی لە دوو گرێی رابردوودا دەبەستێت و، لەلایەکی دیکەوە  بە شیکردنەوه و ناسینی واقیعی چینایەتی ئەم هێزانه پشتئەستوورە. ئه و پەڕلەمانەی ئەمجارە هەڵدەبژێررێت لەڕووی پێکهاته و هاوکێشەوە لە پەڕلەمانەکانی پێشوو جیاواز دەبێت. یەکێک لە جیاوازییە هەرە دیارەکانی، کۆتاییهێنان بە پاوانخوازی هەردوو حزبە دەسەڵاتدارەکەی کوردستان (پارتی و یەکێتی) دەبێت، بەڵام سنوورو بازنەی کارکردنی، تا رادەیەکی زۆر، بەهەمان دینامیزمی پێشوودا دەڕوات و ئەگەری گۆڕانکارییەکی ریشەیی لێڕەچاو ناکرێت. گرنگترین ئه و پێشبینییانەی دەکرێت، لەم خاڵانەدا بەرجەستە دەبن : 1) هەڵبژاردن دەسەڵاتی هەردوو حزبە دەسەڵاتدارەکەی ئەمڕۆ بەلاوەنانێت، رەنگە کەمێک گرانتر بتوانن تەواوی سیاسەتەکانیان جێبەجێبکەن و بواری ئەوەیان بۆ نەڕەخسێ وەکو پێشوو بەبێ ئیعتیراز تێیانبپەڕێنن، بەڵام دەتوانن، بەسوودوەرگرتن لە زوربەیەکی پەڕلەمانی کە چاوەڕوان دەکرێت بەدەستی بهێنن، دەسەڵاتی خۆیان زاڵ بکەن و، بۆ ئەم مەبەسته و لەپێناوی پاراستنی بەرژەوەندییەکانیاندا، لەبەرامبەر نەیارو رکەبەرەکانیاندا پتر لەیەکتر نزیک ببنەوەو، لەسەر بردنەپێشەوەی سیاسەتەکانیان و بەدیهێنانی ئامانجەکانیان، ئه و رێککەوتنەیان کە ناوی رێککەوتنی ستڕاتیژییان لێناوە بەردەوام بێت. ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی کە دەسەڵات لەنێو پەڕلەماندا وەک دەسەڵاتی ئەوان بمێنێتەوە. 2) دەسەڵات بۆ پاراستنی دەسەڵاتی خۆی و سەرکوتکردنی هەر ئیعتیرازێکی جەماوەری، هێزەکانی پۆلیس و ئاسایش و پێشمەرگە بەهێز دەکات و، وەک هێزێکی حزبی نەک حکومەتی، لە خزمەتی سیاسەتەکانی خۆیدا دایاندەنێت. ئەم هێزانە وەک ئامرازی دەستی دەسەڵات، هەر بە هەمان ریتمی ئێستا لە جەماوەری خەڵکی کوردستان دوور دەبن و، وەک باڵی زەبروەشینی دەسەڵات بۆ سەپاندنی ئه و یاسایانەی لە بەرژەوەندی سیستمی کۆمەڵایەتیی دڵخوازی خۆیاندا دەریدەکەن، بەسەر سەری خەڵکییەوە دەمێننەوە. 3) لەبەر ئەوەی پێکهاتەی حزبیی حکومەت بەشێوەیەکی سەرەکی لە هەردوو حزبی براوەی هەڵبژاردن دەبێت، کەرەسەکانی فەرمانڕەوایی هەردوو حزبی باڵادەست وەکو خۆی دەمێنێتەوە، بۆ نموونە ناتوانرێت هیچ چاوەڕوانییەک بۆ پیادەکردنی یاسای " ئەمەت لە کوێ بوو " لەلایەن پەڕلەمانەوە بکرێت، بۆیە لە چەند ساڵی داهاتوودا، گەندەڵیی سیاسی و ئیداری و دارایی هەر به و رێچکەیەدا دەڕوات کە هەژدە ساڵە خەڵکی رۆژانە دەیبینن. 4) ئاستی پراکتیکی ئازادییەکان وەکو خۆی دەمێنێتەوه،  واتە رێژەیەکی ئازادی لەسایەی چاوسوورکردنەوه و سەرکوتدا دابین دەکرێت، ئەمەش بۆ سروشتی چینایەتی حزبەکانی پەڕلەمان بە دەسەڵاتدارو ئۆپۆزسیۆنیانەوه دەگەڕێتەوه،  کە لەسەر راستەهێڵێک لەوبەری ئازادی و بەپێچەوانەیەوە رادەوەستن و، پڕاکتیکی بەرنامەی ئازادی بۆیان ستەم دەبێت. بە کورتی ناتوانرێت هیچ چاوەڕوانییەکی ئازادی رەهای ژنان و گەنجان و مناڵان بکرێت ؛ ئەمە جگە لە ئازادی دەربڕین و خۆڕێکخستن و رۆژنامەگەری و کۆبوونەوه و خۆنیشاندان و مانگرتن... هتد، کە دەبێت لە سێبەری دەسەڵات و سانسۆری دەزگا ئەمنییەکاندا مومارەسە بکرێت. 5) لەڕووی پەیوەندی دەسەڵاتی حکومەتی هەرێم بە حکومەتی ناوەندی و وڵاتانی دراوسێ و دەوڵەتانی ئەمریکاو ئینگلیزو هاوپەیمانەکانیان، هەروەها پەیوەندی حکومەت و هەردوو حزبی فەرمانڕەوا بە حزب و رێکخراوە عەرەبی و ئیسلامییەکان و هەر سازش و سەوداو سەوداکارییەک لەم پەیوەندییانەوە بڕسکێت، شەفافییەت بەخۆوە نابینێت و، دیپلۆماسییەتی نهێنی و شاردنەوەی زانیارییەکان لە خەڵکی، هەروەکو ساڵانی پێشوو درێژەی دەبێت. 6) لەڕووی ئابووریشەوە، دەوڵەمەندەکان دەوڵەمەندترو هەژارەکان هەژارتر دەبن. بەپێی بەرنامەی حزب و گروپەکانی نێو پەڕلەمان بوار بۆ بازاڕی ئازاد دەڕەخسێنرێت و دەرگا بۆ کۆمپانیا سەرمایەدارییە ناوچەیی و جیهانییەکان دەخرێتە سەرپشت و سیستمی ئابووری کوردستان هەرچی توندتر بە رەوڕەوەی سیستمی سەرمایەداریی جیهانگیرەوە گرێدەدرێت. ئەگەرچی خەڵکی ستەمدیدەی کوردستان، بەتایبەتی چینە نەدارەکان لە کرێکاران و زەحمەتکێشانی بیرو بازوو چاوەڕوانیی ئەوەیان هەیە لە چەند ساڵی داهاتوودا، پەڕلەمان و حکومەتی کوردستان گۆڕانێک بەسەر باری ژیانیاندا بەره و باشتربوون بهێنێت، بەڵام ئاماژەکان لە هەموو جەمسەرەکانییەوە پێچەوانەی ئەم خواستە دەگەیەنن. ئەوەی لەم بارەیەوە پێشبینی بکەین ئەوەیە کە لە یەک دوو ساڵدا ئەم خۆشخەیاڵییە دەڕەوێتەوه و ئه و واقیعە زێتر رووندەبێتەوە کە پەڕلەمانی کوردستان بەم تەرکیبەی ئێستایەوەو، حکومەتێکیش کە ئه و پەڕلەمانە پەسەندی دەکات، ناتوانێت لە ئاستی بارودۆخی ئێستای کێشەی کوردو ژیانی خەلکی کوردستاندا بێت و، لێهاتووانە ئیرادەی راستەقینەی دەنگدەرانی کوردستان دەرببڕێت و بەڕاستی نوێنەرایەتییان بکات. ئۆپۆزسیۆن و هەڵبژاردن دیدارێکی رۆژنامەی ئاڵای ئازادی لەگەڵ فوئاد قەرەداغیدا ئاڵای ئازادی : لە بارودۆخی ئێستای هەرێمی کوردستاندا، تا چەند بوار بۆ دروستبوونی ئۆپۆزسیۆن رەخساوە، بە تایبەتی ئه و لایەن و پارتانەی دەیانەوێت وەک ئۆپۆزسیۆن کاربکەن ؟ فوئاد قەرەداغی : لەهەر شوێنێک دەسەڵات هەبێت، ئۆپۆزسیۆنیش دەبێت، به و واتایەی دەسەڵات بەرنامەی تایبەتی خۆی هەیە کە لەگەڵ بەرژەوەندییە تایبەتییەکانی خۆیدا دەیگونجێنێت. ئەم بەرژەوەندییانە، لە زۆربەی کاتەکاندا، بە پێچەوانەی ئارەزوو و بەرژەوەندییەکانی کۆمەڵانی خەڵکییەوەیە، بەتایبەتی ئەگەر جیاوازییە چینایەتییەکان جەمسەربەندییەکی لە نێوان دەسەڵاتداران، وەک چینێک کە فەرمانڕەوایەتی دەکەن، لەگەڵ کۆمەڵانی خەڵکی کرێکارو زەحمەتکێش له و وڵاتەدا، پێکهێنابێت. لەبەر ئەوە ئۆپۆزسیۆن، چ بە شێوەیەکی ئاشکرا بێت یان بە شێوەیەکی نهێنی (شاراوە) بێت، لە واقیعدا هەیە، بەڵام ئایا تاچەند کاریگەرێتی هەیەو، تاچەند رێکخراوە ؟ تاچەند توانیویەتی خۆی لە حزب و رێکخراوی ئۆپۆزسیۆندا بەرجەستە بکات، ئەوە مەسەلەیەکی دیکەیە. لەڕاستیدا ئۆپۆزسیۆن زەروورەتە و وڵاتی بێ ئۆپۆزسیۆن وڵاتێکی مردووە. بوونی ئۆپۆزسیۆن یەکێکە لە پێداویستییەکانی گەشەکردن و پێشکەوتن، به و پێیە بوونی کێبەرکێ و ململانێ لەسەر کارە باشەکان دەبێتە مەرجی ئه و گەشەکردن و پێشکەوتنه و، ئەوەش بەبێ بوونی دوو یان چەند لایەن کە له بەرامبەر یەکتردا رابوەستن و ململانێ بکەن، ناکرێت. بە واتایەکیدیکە، هەمیشە ئۆپۆزسیۆن دەبێتە لایەنێکی گرنگی پێداویستییەکانی گەشەکردن و پێشکەوتن کە لە فەزای ململانێدا بەرجەستەی دەکات و، بەشێوەیەکی ئیجابی کاریگەرێتی لەسەر ئه و ئاڵوگۆڕانە دادەنێت کە پێویستە لە کۆمەڵگادا بکرێت. لەبەر تیشکی ئەم راستییەدا، ئۆپۆزسیۆن بۆ هەر وڵاتێک دەبێتە مەرجی فەزایەکی سیاسی تەندروست ؛ بەبێ ئەمە وڵاتێکی مردوو، کش و مات، تۆتالیتاری دێتەکایەوە کە رەخنەی تێدا نابێت، وڵاتێک کە سەرەنجامی ژیانی سیاسی تێیدا بە سەرکوتکردن و کپکردنی دەنگ کۆتایی دێت ؛ بۆیە ئەگەر بمانەوێت کوردستانیش وەک هەر وڵاتێکی دیکەی ئەم دونیایه فەزایەکی سیاسی و کۆمەڵایەتیی تەندروستی هەبێت، دەبێت ئۆپۆزسیۆنێکی کارای هەبێت، ئەم ئۆپۆزسیۆنە مەرجی بەرەوپێشەوەچوونی لەمەوبەر بووه و ئەمڕۆش مەرجێکی پڕبایەخی پێشکەوتن و بەرەوپێشەوەچوونی پڕۆسەی سیاسییە لە کۆمەڵگای کوردستاندا. ئاڵای ئازادی : تا چەند لە هەرێمی کوردستان بەتایبەت لە دوای راپەڕینەوە ئه و فەزایە بۆ ئه و لایەن و رێکخراوانە دروستبووە کە وەک ئۆپۆزسیۆن کاربکەن و کاریگەرییان هەبێت لەسەر دەسەڵاتی هەرێمی کوردستان ؟ فوئاد قەرەداغی : لەڕاستیدا هەندێک جار ئۆپۆزسیۆن کاریگەریی هەبووەو، لە گشتێتی خۆشیدا کاریگەرییەکی ئەوتۆی نەبووه. واتە بەگشتی لە ماوەی 18 ساڵی دوای راپەڕیندا کاریگەرێتییەکی زۆر بەهێزی لەسەر دەسەڵات نەبووەو، هەمیشە تەرازووەکە بەلای دەسەڵاتدا شکاوەتەوە. دەسەڵاتداران لە کوردستاندا کۆمەڵێک ئەزموونیان لە کاری سیاسیدا هەبووه، پێشینەی دەیان ساڵیان لەم بوارەدا هەبووە. ئەم ئەزموونەی دەسەڵات لایەنی خەباتی چەکداری و کاری سیاسی و هەڵسوکەوتی کۆمەڵایەتی گرتووەتەوه،  کە بوونی پێگەی رێکخراوەیی حزبی و ژمارەیەکی زۆر شەهید لە هەموو ناوچەکانی کوردستاندا، هۆکاری بەهێزی ئەوان و لاوازیی ئۆپۆزسیۆن بووە تا رادەی ئەوەی کە هیچ دەنگێکی بیستراوی ئۆپۆزسیۆن لەئارادا نەبووە، هەر بۆیە ئیمڕۆش ئه و دەنگە بە کزی دەبیستین و رۆڵێکی کاریگەری لەسەر دەسەڵات نابینین ؛ بەڵام ئەمە ئه و راستییە ناشارێتەوە کە ئۆپۆزسیۆن لە راپەڕینەوە تا ئێستا لە بەرامبەر ئه و دوو حزبەی دەسەڵاتیان لە کوردستاندا بەدەستەوە بووه،  بوونی هەبووه و هەندێک جاریش کاریگەرێتی خۆی لەسەر ماجەرای رووداوەکان داناوە. ئەگەرسەیری پانۆرامای بارودۆخی سیاسی کوردستان بکەین، دەبینین ئۆپۆزسیۆن لەماوەی چەند ساڵی رابردوودا لە شێوەکانی مانگرتن و خۆنیشاندان و ئیعتیرازاتی جەماوەریی گەورەدا خۆیدەرخستووە، ئەمە جگە لەوەی جۆرنالیزمی ئۆپۆزیۆن، جۆرنالیزمێکی کاریگەر بووه و توانیویەتی چاودێرییەکی تەواوی دەسەڵات بکات و، کەموکووڕییەکانی دەسەڵات ئاشکرا بکات و ئیعتیرازاتی خۆی لەسەر ئه و کەموکووڕییانە بەباشی نیشانبدات ؛ بەڵام لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا هێشتا تەرازووی هاوکێشەی سیاسی لە کوردستاندا بەلای دەسەڵاتدا دێتەوە، واتە ئۆپۆزسیۆن کاریگەرییەکی بەرچاوی له و هاوکێشەیەدا نەبووەو دەسەڵات هەوڵی داوە لە پەراوێزدا رایبگرێت. دەسەڵاتی سیاسی لە کوردستاندا توانای گەورەی لەبەردەستدایە هەر لە توانای داراییەوە تا توانای راگەیاندن، هەروەها توانیویەتی هەندێک پشتگیریی دەرەوەش بۆ خۆی مسۆگەر بکات بە تایبەتی لە سەردەمی رووخانی رژێمی بەعسدا. ئەم تواناییانەی دەسەڵات کاریگەرێتی لەسەر سنووردارکردنی کاری ئۆپۆزسیۆن هەبووه، بە تایبەتی کە ئۆپۆزسیۆنیش بۆ خۆی ئۆپۆزسیۆنێکی یەکگرتوو نەبووە، ئۆپۆزسیۆنێکی پەرتەوازە بووە، ئۆپۆزسیۆنێک کە لە تەیفێکی زۆر زۆر فراواندا خۆینواندووە، لەوپەڕی چەپەوە بۆ ئەوپەڕی راستی تێدابووە، تێیدا ئۆپۆزسیۆنی چەپ لاوازبووە بۆیە زێتر وەک ئۆپۆزسیۆنێکی ئیسلامگەرا خۆینیشانداوە، لە کاتێکدا ئەوەی بە دەردی خەڵکی کوردستان دەخوات ئۆپۆزسیۆنێکی سێکولارو چەپ و سۆسیالیستییە نەک زاڵبوونی ئۆپۆزسیۆنی ئیسلامگەرا یان ئۆپۆزسیۆنێکی راستڕەوی نەتەوەیی، بەتایبەتی لە هەلومەرجێکدا کە دەسەڵات خۆی سروشتێکی نەتەوەیی و سازشکارانەی لەگەڵ ئیسلامی سیاسیدا هەیە. ئاڵای ئازادی : لە دوای راپەڕینەوه و بە تایبەت لەم چەند ساڵەی دواییدا، باس لە فەزایەکی دیموکراتی دەکرێت لە هەرێمی کوردستاندا، ئایا ئه و فەزا دیموکراتییە بواری داوه به و لایەنانەی دەیانەوێت لە دەرەوەی دەسەڵاتی سیاسی وەک ئۆپۆزسیۆن کاری خۆیان بکەن ؟ فوئاد قەرەداغی : سەرەتا رەنگە لەسەر چۆنیەتی بەکارهێنانی ئه و دوو چەمکە (دیموکراتی و ئازادی) ئیعتیرازم هەبێت. ئایا دیموکراسی لە کوردستاندا هەیە ؟ ئایا ئازادی بە واتا فراوانەکەی وجودی هەیە ؟ پێموایە ئازادی بەشێوەیەکی رێژەیی (نسبي) لە کوردستاندا هەیە، بایی ئەوەندە هەیە کە مەترسی لەسەر دەسەڵات دروست نەکات، له و شوێنانەی بچوکترین مەترسی لەسەر دەسەڵات دروست بکات زۆر بە توندی بەرپەرچدەدرێتەوە، نموونەش زۆرە لەسەر ئەوە هەر لە گوللەبارانکردنی کرێکارانی کارگەی چیمەنتۆی تاسڵوجەوە تا دەگاتە بەرەنگاریی خۆپیشاندانی شارو شارۆچکەکانی کوردستان وەک کەلارو رانیە و هەڵەبجەو...هتد، بە تەقەلێکردن و دەستگیرکردن و پێشێلکردنی مافە مرۆییەکانیان. ئەوانە هەمووی بەڵگەی ئەوەن ئازادی لەلای ئێمە، لە هەرێمی کوردستاندا، ئازادییەکی سنووردارە، ئازادییەکە لە بازنەی ئەوەدا کە تا چەند دەتوانیت لەگەڵ ویستی دەسەڵاتدا بیگونجێنیت، چونکه ئەگەر  دەسەڵات بزانێت مەترسی هەیە، بەبێ دوودڵی کپی دەکات. سەبارەت بە دیموکراسیش، قۆرخکردنی دەسەڵات لەلایەن دوو حزبەوه و رێگەنەدان بە حزبەکانی دیکە کە دەورو کاریگەرێتییان هەبێت و، سیاسەتی بە پاشکۆکردنیان، بەڵگەی ئەوەن کە دیموکراتیش لەم وڵاتەدا لەنگه و پڕبەپڕی واتاکەی خۆی لەئارادا نییه. لەبنەڕەتدا، دیموکراتی واتای هەڵبژاردن دەگەیەنێت، بۆیە بە بۆچوونی من تا ئێستا لە کوردستانداو بۆ هیچ بوارێک هەڵبژاردنێکی تەواو ئازاد نەکراوه. پڕۆسەی هەڵبژاردن کە یەکێک لە کۆڵەکەکان (پایەکان) ی دیموکراسییە، زۆرجار بەلاڕێدا براوە و ئەنجامەکانی، ئەنجامی راستەقینەی دەنگدانی کۆمەڵانی خەڵکی کوردستان نەبووە، چونکە بۆ بەدەستهێنانی ئه و ئامانجانە جۆرنالیزمی کوردی و پایه و نفوزی حزبە دەسەڵاتدارەکان و، هەندێک جار پەخشکردنی پاره و چاوسوورکردنەوە بەکارهێنراوە. لەبەرئەوەش ئەنجامەکانی هەڵبژاردن بەپێچەوانەی ئیرادەی خەڵکەوە بووه و ئەوەندەی لە دیموکراسی دەگەین و چاوەڕوانیی لێدەکەین، نەچووەتە خزمەتی ئه و خەڵکەی کە دەنگیانداوە. نموونەی بەرچاو بۆ ئەمە دەنگدان بوو بۆ دەستووری هەمیشەیی عێراق. ئه و دەستوورە هەر کەسێک بێلایەنداری و بە ویژدانەوە بیخوێنێتەوە لەوە تێدەگات کە شتێکی ئەوتۆی بۆ بەرژەوەندییەکانی خەڵکی کوردستان تێدا نییه بەڵام خەڵکیش دەنگیان بۆ داوە چونکە حزبە دەسەڵاتدارەکان وەهایان ویست و بۆ ئەوەش بە تەواوی توانا دارایی و حزبییەکانیانەوە، بە مراوەغەی سیاسی و هاوپەیمانێتییە جۆراوجۆرەکانیانەوە، توانییان خەڵک بۆ دەنگدان راپێچ بکەن و دەنگ بۆ پەسەندکردنی دەستووری هەمیشەیی عێراق مسۆگەر بکەن. لێرەدا دیسان دەڵێم : ئه و دیموکراسییەی باسی دەکەین سنوورداره و زێتر بەپێی خواستی حزبە دەسەڵاتدارەکانە نەک بەپێی خواست و ئیرادەی خەڵک، بۆیە لەسەر ئه و دوو وشەیە رادەوەستم و پێموانییە لە کوردستاندا ئازادی و دیموکراسیی بە واتا ئەسڵییەکەی خۆیان هەبن، بەتایبەتی ئەگەر لە چەمکی ئازادی بکۆڵینەوەو، ئازادی لە بارە سیاسییەکەیدا ببەزێنین و بڕۆین بەره و چەمکە دارایی و کۆمەڵایەتییەکەی، کە ئەمەی دواییان بە ئاشکراترین شێوە لە نموونەی بڕیاردانی پەرلەمانی کوردستان بۆ ئازادکردنی فرەژنیدا دەردەکەوێت. لە واقیعدا ئەم بڕیارەی پەڕلەمان بۆ خۆی لێدانێکی گەورەی ئازادی بوو، لێدانی ئازادی نیوەی کۆمەڵ بوو، بگرە بە لێکدانەوەیەکی فراوانتر، لێدانی ئازادی هەمووکۆمەڵ بوو بەهەردوو رەگەزەکەوه. بۆیە دەتوانم پێ لەسەر ئەوە دابگرم کە نموونەیەکی پڕ کەموکووڕی ئازادی و دیموکراسی لەم وڵاتەدا پەیڕەودەکرێت کە تەنانەت لەگەڵ چەمکە رۆژئاواییەکەشیدا ناگونجێت کە دەسەڵاتی کوردی بەدوای لاساییکردنەوەیەتی. ئاڵای ئازادی : ئەگەرچی لەلایەن پەڕلەمانی کوردستانەوە یاسایەکی تایبەت بەرێکخستنی کاری حزبە سیاسییەکانی هەرێمی کوردستان دەرچووە، بەڵام دواتر بەهۆی ئەوەی یاسایەک لە هەرێمی کوردستاندا نەبووه کە بودجەی حزبە سیاسییەکان رێکبخات، ئەوەش تا رادەیەک کاریگەری لەسەر دەرکەوتنی ئۆپۆزسیۆن دروستکرد، کە حزبی دەسەڵاتدار وەک کارتێکی فشار بەکاریهێناوە، ئایا نەبوونی یاسایەک بۆ دابەشکردنی بودجە تا چەند کاریگەری لەسەر ئۆپۆزسیۆنبوون هەیە ؟ فوئاد قەرەداغی : ناتوانین نکوولی لەوە بکەین کە مەسەلەی دارایی و بودجە دەورو کاریگەریی نییە، بە تایبەتی بۆ هەموو ئه و حزب و رێکخراوانەی کە لەسەرەتای کاردان و بە ئاشکرا کاردەکەن. واتە بودجه و توانای دارایی زەروورەتێکی کارکردنە، بەڵام مەسەلەکە لەوەدا کۆنابێتەوە کە گەشەنەکردنی ئه و حزبانەی دەسەڵاتیان بەدەستەوە نییە بە هۆکاری نەبوونی بودجه و بێتوانایی دارایی بێت. پێموایە ئەوە نابێتە هۆکاری سەرەکی چونکە ئه و هۆکارە سەرەکییە پەیوەندی بە بزووتنەوەی جەماوەرییەوە هەیە. بزووتنەوە فراوانە جەماوەرییەکان، ئامانجەکانی، شێوازەکانی کارکردنی و بارودۆخی بابەتی کاری سیاسی و کۆمەڵێک هۆکاریدیکە، هەم سەرچاوه و هەم مەرجی ژیان و گەشەکردن و چوونە پێشەوەی حزب و رێکخراوە سیاسییەکانن. لە گۆڕەپانی کوردستاندا ئه و حزبانەی کاردەکەن زۆر لە یەکتری دەچن، یەک جەماوەرو تارادەیەکی زۆر نزیک یەک بەرنامه و پەیامیان هەیە. بۆ نموونە، ئەگەر سەیری بەرنامەکانی حزبی زەحمەتکێشان، حزبی سۆسیال دیموکرات، یەکێتیی نیشتمانی بکەین، دەبینین بەڕێژەیەکی بەرچاو لەیەک دەچن و هێڵێکی جوێکەرەوەی دیار لەنێوانیاندا نییە. بۆیە دەتوانین بڵێین حزبەکان سیمای ناوکۆییان هەیه و جیاوازییەکانی نێوانیان، بۆ خەڵکی، جیاوازییەکی روون و دیار نییە، ئەگەر جیاوازییەکیش هەبێت، جیاوازی شکڵییه و پەیوەندی بە بونیادەوە نییه و دەتوانین ئامانجە سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانیان لە بەرنامەکانی پارتی و یەکێتیدا ببینین، بەم واتایە جیاوازی لە نێوانی ئەم بەرنامانه و بەرنامەی هەردوو حزبی دەسەڵاتدا نییە، هێڵێکی سیاسی – ئابووری – کۆمەڵایەتی لە نێوانیاندا نییە، ئەمەش بواری گەشەکردن و چوونەپێشەوە بەرتەسکدەکاتەوە و ساڵ دێت و ساڵ دەڕوات و هەر لە شوێنی خۆیان دەمێننەوە ؛ ئەمە جگە لەوەی کە حزبەکانی دەسەڵات لە چەند هۆکاریدیکە بەهرەمەندن کە حزبە بچوکەکان بۆیان ناڕەخسێ و ناتوانن لە گۆڕەپانەکەدا جێیان پێ لەق بکەن. من له و باوەڕەدام مەسەلەی داراییەکی بەهێزو بودجە له و خاڵەوە دەتوانێت کاریگەریی هەبێت کە بزووتنەوەیەکی جەماوەری تەواو جیاوازی لە پێگە کۆمەڵایەتییەکەی دەسەڵات هەبێت، ئامانج و ئاسۆیەکی جیاوازی بۆ دواڕۆژی کۆمەڵگای کوردستان هەڵگرتبێت و، وەڵامی گونجاوو لەباری بۆ کێشە سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان پێبێت، بتوانێت ئامانج و خواستەکانی گەنجان و ژنان و منداڵان و سەرجەمی توێژە کۆمەڵایەتییەکان بە جۆرێک دابڕێژێت و لەخەباتی خۆیدا بەرجەستەی بکات کە لەبەرامبەر حزبەکانی دەسەڵاتدا جەمسەربەندییەکی ئاشکراو دیاری پێکهێنابێت. ئەم شێوە حزب و رێکخراوانە کە پشت بە بزووتنەوەیەکی وەها ببەستن، رەنگە ئەمڕۆ بە هێواشی بچنە پێشەوە بەڵام لە دواڕۆژدا گەشەدەکەن تەنانەت ئەگەر بودجەیەکی مەمره و مەژیشیان لەبەردەستدا نەبێت، چونکە کاتێک بزووتنەوەی فراوانی جەماوەری لەسەر ئەم پێگەیە دروست دەبێت، بۆ خۆی حزبەکە دەژێنێت، وەک ئەوەی سەردەمی خۆی و بەر لە نیوسەدە، هیچ یەکێک له و حزبانەی کاریان دەکرد بودجەی دیاریکراویان نەبوو، بە پارەی ئەندامان و لانگیران و دۆستانیان بەڕێوەدەچوون. لێرەدا پێویستە ئاماژەش بەوە بکەم کە ئایدیای شۆڕشگێڕانە رۆڵی خۆی هەبوو. ئه و ئایدیایە لە ئایدیای ئەمڕۆ بەهێزتر بوو. ئه و ئایدیا شۆڕشگێڕانەیە وا لە مرۆڤ دەکات بڕوای شۆڕشگێڕانەی هەبێت، خۆنەویست بێت، بارودۆخی حزبەکەی و وڵاتەکەی رەچاوبکات و لە نەبوونیدا بە شتی کەم رازی بێت، کە ئیمڕۆ ئەوانە لە کایەدا نییە و بەجۆرێکی دیکەیە. ئەمڕۆ هەر کادیرێکی ئەم حزبانە دەگریت ئامادە نییە بە دەرامەتێکی کەم رازی بێت، دیارە هۆکارەکانی ئەم هەڵوێستەش زۆرن و لەڕووی بونیادییەوە لەگەڵ رابردوودا جیاوازییان هەیە، بۆیە هەر حزبێک بیەوێت به و حاڵەتە لاوازەی خۆشیەوە بمێنێتەوە ناچار دەبێت چەندین رێگا بگرێتەبەر کە هەڵوێستەکان و هاوپەیمانێتییەکان چ وەک ئۆپۆزسیۆن و چ وەک هاوپەیمان یان پاشکۆی دەسەڵات دەکەونە چەقی ئه و چەندین رێگایەوە. ئاڵای ئازادی : ئایا ئۆپۆزسیۆن پێویستی بەوە هەیە لەلایەن دەسەڵاتی باڵادەستەوە سنوورو چوارچێوەیەکی بۆ دیاریبکرێت تا کاری سیاسی خۆی له و سنوورەدا بکات ؟ فوئاد قەرەداغی : رەنگە ئۆپۆزسیۆن لەم دەورەیەی پەرلەماندا نەتوانێت کاریگەرییەکی بەرچاوی هەبێت. دەسەڵات هەر بەم شێوەیەی ئێستا دەمێنێتەوە، حزبەکانی دەسەڵات، ئەگەرچی هەندێک گیروگرفتی ناوخۆییان هەیە، بەڵام بۆ هەڵبژاردن بەشێکی ئه و گرفتانە چارەسەر دەکەن، یان جۆرێک لە نزیکبوونەوه و موساوەمە لەنێوان خۆیاندا دروستدەکەن، بۆ ئەوەی دەسەڵات لە کوردستاندا، هەروەک پێشوو، بەدەست هەردوو هێزە گەورەکەوە بمێنێتەوە، هۆکاری ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە ئه و دوو دەسەڵاتە یان ئه و دوو هێزە، هیچ یەکێکیان، ئامادە نین دەسەڵاتی یەکلایەنەی ئەویتریان قبوڵ بکەن، لەبەر ئەوە ناچارن لەبەرامبەر بارودۆخی کوردستان و ئه و ململانێیەی ئێستا لەنێوان هەرێم و ناوەنددا هەیە، بەیەکەوە دابەزن و هەڵبژاردن ببەنەوە. من پێموایە ئەوان بۆ مەودایەکی مێژوویی دیکە فەرمانڕەوای کوردستان دەبن و دەسەڵات بەدەستیانەوە دەمێنێتەوه و حزبەکانی دیکە ناتوانن دەورێکی کاریگەری ئەوتۆیان هەبێت ؛بەڵام لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا دروستبوونی ئۆپۆزسیۆنێک، چەندیش بچووک بێت، لەناو پەڕلەماندا کارێکی زەروورییە. لەڕاستیدا هەموو ئۆپۆزسیۆنێک بەکەڵکی ئێمە نایەت، وەزعەکە ئۆپۆزسیۆنێک دەخوازێت کە بتوانێت گۆڕانکاری بکات و تەکانێک بەباری راوەستاوی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی بدات، واتە ئۆپۆزسیۆنێکی ئیجابی بێت. لە دەورەی پێشووی پەڕلەماندا ئۆپۆزسیۆنی ئیسلامی هەبوو بەڵام هیچ کاریگەرییەکیان بەشێوەی ئیجابی نەبوو، رەنگە بەشێوەی سەلبی کاریگەرییان هەبووبێت، بۆ نموونە دەوریان هەبووبێت لە پەسەندکردنی فرەژنی لەلایەن پەڕلەمانەوە. بۆیە ئۆپۆزسیۆنێکی عەلمانی، چەپ و سۆسیالیستی، ئه و بەدیلەیە کە دەیخوازین، بۆ ئەوەی لانی کەم دەنگێک هەبێت لەپەڕلەماندا تا هەموو شتێک بەئاسانی تێنەپەڕێت، دەنگێک کە لە مینبەری پەڕلەمانەوە موخاتەبەی کۆمەڵانی خەڵکی بکات و کەموکووڕییەکانیان پێبڵێت. ئاڵای ئازادی : ئۆپۆزسیۆن دەتوانێت بەشداربێت لەدەسەڵاتی بەڕێوەبردن و سیاسی و یەکە ئیدارییەکانی ناوچەکانداو ئه و کاتەش بڵێت ئۆپۆزسیۆنم ؟ فوئاد قەرەداغی : بۆ ئەمە با سەیری دەسەڵاتەکان بکەین. لەوڵاتدا دەسەڵاتی یاسادانان، تەنفیزی، یاسایی هەیە. بەپێی عورفی دیموکراتی دەبێت دەسەڵاتی یاسایی دەسەڵاتێکی ئازاد بێت و پەیوەندی بەوانی ترەوە نەبێت، دەسەڵاتی جێبەجێکردنیش دەسەڵاتی حزبی باڵادەستە لە وڵاتدا ؛ لە عورفی دەسەڵاتی دیموکراتیدا، ئەوەی هەڵبژاردن دەباتەوە، ئەوە دێت کاری جێبەجێکردن دەگرێتە ئەستۆی خۆی. ئۆپۆزسیۆن دەتوانێت لە بواری دەسەڵاتی یاساداناندا دەوری خۆی ببینێت. ئه و هێزانەی وەک ئۆپۆزسیۆن دەچنە پەڕلەمانەوە، دەتوانن لەکاتی دانانی یاساکاندا کاریگەرییان هەبێت، ئەگەرچی بەهۆی کەمیی دەنگیانەوە نەتوانن سەرکەون و زۆرینەیەک کە سەر بە دەسەڵاتن بیبەنەوه. ئاڵای ئازادی : لەزۆرێک لە وڵاتاندا ئۆپۆزسیۆن بەشێکی زۆر لە پۆستە باڵاکانیان بەدەستەوەیه و وەک ئۆپۆزسیۆنیش کاردەکەن، ئەگەر حزبێک لە هەموو پێکهاتەکانی وڵاتدا بەشداربێت، دەتوانێت وەک ئۆپۆزسیۆنیش خۆی نیشان بدات ؟ فوئاد قەرەداغی : لێرە لە کوردستاندا زۆر شتی دنیا لە خوێنەری کوردو خەڵکی کوردستان دەشاردرێتەوە کەلەڕاستیدا ئەم دنیایە به و شێوەیە نییە کەلە رۆژنامەکانی کوردستاندا نمایش دەکرێت و، وەهای نیشان دەدەن کە دنیا بریتییە لە ئەمریکاو ئینگلیزو ئه و رۆژئاوایەی کە هەیه و جاران پێیدەوترا ئیمپریالیزم. ئەمڕۆ لە دنیادا حەرەکەیەکی زۆر بەهێزی جیهانی هەیە لە دژی ئیمپریالیزم و دەسەڵاتەکەی. لەبندەستی ئەمریکای گەورە دەوڵەتی ئەم جیهانەدا، کۆمەڵێک بزووتنەوە لە ئەمریکای لاتیندا هەیە کە لە رۆژنامەگەریی (جۆرنالیزمی) کوردستاندا باسنەکراوه و باسناکرێت وەک ئەوەی کە لە ڤەنزوێلاو مەکسیک و پۆلیڤیا دەگوزەرێ. جاران تەنها کوبا هەبوو، ئێستا چەندین کوبا دروستبووە. لە ئەمڕۆدا بزووتنەوەی چەپ لەگەشەکردندایە، لەلایەکی ترەوە بزووتنەوەیەکی گ