هێڵە سورەکانی سەر نەخشە، یان هێڵە سوورەکانی ژیان\nهەرگیز نەتەوە بەبێ هێڵی سووری سەر نەخشە ناتوانێ بێتە وجوود و هەناسە بدات\nجەبار جەمال غەریب 01/09/2018 - 16:36 بڵاوکراوەتەوە لە ڕیفراندۆم\nلە جیهانی نوێدا پێناسەکانی تۆ چین؟ خۆت چۆن بەدەرەوە دەناسێنێ؟ بە چییەوە بتناسین؟\nچۆن لەنێو کومەڵگای نێودەوڵەتیدا جێگات دەبێتەوە؟ بە چ ناوێکەوە دەتوانی بچیە ناو نەخشەی نوێی جیهانەوە؟\nجیهان فەڕەنسییەکان دەناسێ، وڵات، زمان، سنوور، کولتوور، مۆسیقا، ئەدەب، لۆڤەر، شانزیلێزێ، دەریا، مۆنالیزا مێژوویان هەیە. ئەمەریکاییەکان، ئینگلیزەکان، ڕووسەکان، ئیرلەندی و ئەڵەمانی، چینی، بەنگلادیشی، سیریلانکی و هیندی، سەدان نەتەوە و وڵاتی دیکە پێناسی باوەڕپێکراو و زانراویان هەیە.\nفارسەکان دەسەڵاتی دوو هەزار و پێنج سەد ساڵیان لەپشتە، وڵات و جوگرافیا و مۆسیقا و کێوی دەماوەند و جامی جەمیان هەیە. تورکەکان ئەستەنبوڵ و حوکمی شەش سەد ساڵ خەلافەت، وڵاتێکی فراوان و نەتەوەیەکیان هەیە کە بە گورگبوونی خۆیانەوە شانازی دەکەن.\nعەرەب کوشتن و خوێنڕشتنی خۆیان لای نەتەوە قوربانییەکان بە موقودەس کردووە، ئەفریقا و ئاسیا، بیابان و دەریا و حوشتریان هەیە. لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا، هیچ کام لەوانە بەبێ هێڵێکی سوور لە دروستکردنی ناسنامەدا بەهایان نییە. ئەوەیان چۆن و کام هێڵی سوور؟\nپێناسە یان تەعریفی کورد چییە؟\nسەدەی ڕابردوو بەتەواوی کوردی ماندوو کردووە، لەسەر هەموو ئاستەکان زەبری قورسی لێ داوە، بە دابەشکردن و بێبەشکردنی لە سەربەخۆیی و بەڕێوەبردنی جیهان تووشی شۆکی کردووە، لەسەر دوو ئاست بەتەواوی ڕەنگی داوەتەوە.\nلە سەرەتای سەدەی ڕابردووەوە، یەکەم کار و دواکاریی کورد شۆڕش و فیداکاری و بەرگرییە. لە هەموو بەشەکانی کوردستان، کوردی وشیار کوردی شۆڕشگێڕە، کوردی بەکەرامەت کوردێکە تەسلیم بە دەسەڵاتی نەتەوە سەردەستەکان نابێ، کە تەسلیمیش نابێ، هیچ مافێکی مەدەنیی نییە، ئەوەش هەموو ژیانی تاکی کورد و سەرجەم توانای نەتەوەی بۆ خۆی بردووە، دەتوانم بڵێم بەفیڕۆی داوە. سامانی سروشتی، توانای مرۆیی، هەموو بۆ بەرگری و شەڕ بووە.\nگۆڕانی واقیع بۆ خەون، بەدواکەتنی خەون، ئەوەش تازەترین داهێنراوی دنیایە بۆ کورد، نەبوونی دەوڵەت، نەبوونی سیستەمی ئیدارەی کوردی، نەبوونی سەربەخۆیی، توانای بیرکردنەوە و خەیاڵی کوردی بەتەواوی داپۆشیوە و شێواندووشیەتی، هەموو خەونی کورد بوونی دەوڵەتی سەربەخۆیە، لەوەش دوورتر یەکگرتنەوەی کوردستانی گەوریە. ئەوە ناکەوێتە ناو دژایەتی و ململانێی حزبی و گرووپبازی، ناکەوێتە ناو ئەزموونی حوکومڕانیی ئەو چەند ساڵەی کورد.\nخۆبەڕێوەبردن، بوونە سەرداری خۆت، ویستێکی سروشتییە، سەرەتا سەربەخۆبوون و ڕزگاربوونی خۆت وەک تاک لەژێر چەپۆکی هەر دەسەڵاتدار و ئاغایەک، جا ڕزگاربوونی خێزان و ڕزگاربوونی خیڵەکەت، ئەوە ویستێکی خۆرسکە نەک دروستکراو.\nتۆ نەتەوەت هەیە کەواتە هەی\nجیهان قۆناغەکانی گەشەکردنی ئەزموون دەکات و تێدەپەڕێ، ئەوەندە بێڕەحمە هەتا ئاوڕیش لەو نەتەوەیە ناداتەوە، کە بە پێچکەکانی خۆیەوە بەستوویەتیەوە و پەلکێشی دەکات. جیهان سەردەمی حکومڕانیی ئایینی ئەزموون کرد و بەجێی هێشت، سەردەمی پاشایەتی و ئیمپڕاتۆڕەکان. سەردەمی پیشەسازیشی ئەزموون کرد، سەردەمی دەوڵەتی نەتەوەی ئەزموون کردووە، بەڵام تێی نەپەڕاندووە، کورد لەو سەردەمانەدا ژیاوە، بەڵام ئەزموونی نەکردووە، نە پاشای هەبووە و نە دەزانێ ئیمپڕاتۆڕی مانای چییە، هەر لەبەر ئەوەشە ئەو قسەیەی دەڵێ سەردەمی دەوڵەتی نەتەوەیی بەسەر چووە، کورد ناگرێتەوە، چونکە تامی نەکردووە، هیچ کەس جگە لە کوردی سەرلێشێواو ناتوانێ ئەو قسەیە بە کورد بڵێ، لەبەر ئەوەی هەموو دەوڵەتانی دنیا تا ئەمڕۆ ناسناوی نەتەوەکەیان بە پاشەڵەوەیە.\nبەشی هەرە زۆری دەوڵەتە عەرەبییەکان، وەکوو شانیشینی سعوودیەی عەرەبی، کۆماری میسڕی عەرەبی، دەوڵەتی ئەفغانستان، هیندستان، رووسیا، بە دەیان ناوی دیکە، هەر لەبەر ئەوەشە ناکرێ داوا لە کورد بکرێ کە واز لە خەونی دەوڵەت بێنێ، لەکاتێکدا لە پێناسی تەواوی دەوڵەتەکانی دنیادا ناوی نەتەوەکانە.\nئەوەش ئەوە دەسەلمێنێ، کە دەوڵەتی فرەنەتەوە درۆیەکی ئاشکرایە، نەک هەر ئەوە، دەوڵەتی فرەنەتەوە لە خۆرهەڵات، گەورەترین درۆیە ئیسنانیەت بەخۆیەوە دیبێ، کە دەوڵەتی نەتەوەیی شتێکی خراپە، دەبێ ئەو دەوڵەتانەی دەیان و سەدان ساڵە ئەزموونیان کردووە وازی لێ بێنن و دەوڵەتی هاووڵاتی یان ئینسانی دروست بکەن، کە ئەوەش ڕۆژ بەڕۆژ بەرەو ئیفلاسبوون دەچێ.\nئەوە نەتەوەکانن یەکیان گرتووە، بەڵام ئەو نەتەوانەی کە هەن، ئەو نەتەوانەی کە دەوڵەتیان هەیە ئەوان هەن. کەواتە ئەو دەزگا ئینسانپەروەرە هەر لە ناوەکەیەوە کوردی فڕێ داوەتە دەرەوەی خۆی.\nسەد ساڵی تەواو پێشتر، نەتەوە یەکگرتووەکان پێناسی ژیان دەداتە نەتەوەکان، هەر نەتەوەیەک پێناسی نەتەوە یەکگرتووەکانی لە باخەڵدا نەبێ ناتوانێ دەرگای مێژوو، یان دەرگای ژیان بکاتەوە و بچێتە ناوی. هەر لەبەر ئەوەشە زۆر گوێمان لێ دەبێ، کە کورد لەدەرەوەی مێژووە و ناتوانێ هیچ کاریگەرییەکی لەسەر مێژووی جیهان هەبێ، کە خۆی وەک جەستەی نەتەوە بەشێکە تێیدا.\nئەو دەزگا گەورە جیهانییەش لەبەر خاتری قالۆنچەیە کە (کورد!)ە هەرگیز ناوی خۆی ناگۆڕێ، چونکە لە بنەڕەتدا، بەعەمەلی باوەڕی بە بوونی نەتەوەیەک نییە بە ناوی کوردەوە. سەد ساڵی تەواوە نەتەوە یەکگرتووەکان و پێشتر کۆمەڵەی گەلان مافی لەناوبردن و سەرکوتکردنی کوردیان داوەتە نەتەوە سەردەستەکان، کوردستانیان بە مرۆڤ و خاک و ئاو و شاخ و باڵندە و ئەسپ و بەرخ و مارماسییەوە بەسەر ڕکەبەر و دوژمنەکانی کورددا دابەش کردووە، بێ گومان لەژێر ناوی هەندێ بیانووی (ئینسانیدا!)، دەنگی باڵندەکان و حیلەی ئەسپەکان و هاژەی ڕووبارەکانیشی داوەتە ئەوان، لەو مامەڵەیەدا کورد نەک هەر ئامادە نەبووە، هەر پرسیشی پێ نەکراوە. تاکە نەتەوە مافی دوژمنایەتیکردنی بەرگی شین و نەتەوە یەکگرتووەکانی هەبێ، کوردە.\nهێڵی سووری سەر نەخشە\nئەوەی ژیان دەکاتە نەتەوە، ئەوەی کۆمەڵە ئینسانێک لە ئاستی بەرخ و مەیموون و سەگڵاوک دەگوازێتەوە بۆ ئاستی زانا و داهێنەر و بەرهەمهێن و چاکساز و ئینساندۆست و لێبوردە، ئەوەی نەتەوە لە کۆیلە و ژێردەستەوە دەگوازێتەوە بۆ ئاستی نەتەوەکانی دیکە، ئەوەی هەموو ناشیرین و بێهیز و نەزانی و سادەییەکەت دەکاتە وردە کولتووری قبووڵکراو، ئەوەی مافی کوشتن و وێرانکردنی شار و گوندت لە هاوسێ و ڕکەبەرەکانت دەستێنێتەوە یەک شتە، ئەویش ئەو هێڵە سوورەیە وڵاتەکەت لە تەواوی وڵاتانی دنیا جیا دەکاتەوە، ئەو هێڵە سوورەی سەر نەخشەیە کە گەل لە کۆمەڵێک خێڵ و خانەوادەوە دەگۆڕێت بۆ نەتەوە. ئەو هێڵە سوورەیە، نەک ڕێگاکان، کە شارەکانت بە دنیاوە دەبەستێتەوە.\nهێڵی سووری سەر نەخشە، چەند وڵاتەکەت لە وڵاتانی دنیا جیا دەکاتەوە، چەند سنووری ماڵەکەت، گەلەکەت، شارەکانت ڕەنگڕێژ دەکات، سەد ئەوەندە لە جیهانت نزیک دەکاتەوە. سەد ئەوەندە پەیوەندییەکانت بەرز دەکاتەوە. دۆستایەتی لە ئاستی پاڕانەوە و هاوسۆزی و کلکەسووتە دەباتە ئاستێکی دیپلۆماس و هاوشانی و ئینسانییەوە.\nبەدرێژایی مێژوو، ئەوەندەی چاوی زهنیی هەر کوردێک بڕ دەکات، ئاستی پەیوەندیی کورد لەگەڵ هاوسێکان و دنیای دەرەوەشدا ئەگەر سوڵکەرانە نەبووبێ، خیانەتکارانە بووە. واتا کورد یان پاڕاوەتەوە کە کوژراوە، کە تاڵان کراوە، کە داگیر کراوە، کە کەرامەتی شکێنراوە، پاڕاوەتەوە تا حکوومەتە بەرزە مافپەروەرەکان، کە وڵاتە دەوڵەمەند (بە فەیلەسوفانی ئینساندۆست) سۆزیان بجووڵێ و بەرگری لە مانەوەی (نەک گەڕانەوەی دەسەڵات بۆی) بکەن، یان پەنای بۆ دوژمنەکانی بردووە تا لە قەتڵوعامی نەتەوەکەی ئەو عەشیرەت یان ئەو هۆز یان ئەو بنەماڵەیە ببوێرن.\nئەنجام و چارەسەر\nهەموو ئەوەی دەیڵێم و سەد ئەوەندەی دیکەش لە سۆنگەی یەک شتەوەیە ئەویش:\n- کورد دەوڵەتی نییە.\n- کورد خاوەنی سەری خۆی نییە.\n- کورد سنووری خۆی نییە.\n- کورد نەبووەتە بەشەر!\n- کورد بەرەڵای ناو مێژووە.\n- کورد کۆیلەیە.\n- کورد بەکرێگیراوە.\n- کورد جاشی وڵاتانی دراوسێیە.\n- کورد گەندەڵ و بێ متمانەیە.\n- کورد خۆی پێ بەڕێوە ناچێ.\nهەموو ئەو قسانە، هەموو ئەو گومان و ڕاستییانە، لە شوێنی خۆیاندان، ڕاستن، چونکە کورد گەلێکی هەتیوە. کورد ئەو هەتیوەیە کە دەشێ تا کۆتایی مێژوو بۆ کۆستی خۆی بگریێ.\nبۆ تێپەڕاندنی هەموو ئەوانە کورد ریفڕاندۆمی کرد.\nبۆ تێپەڕاندنی مێژوو، کورد ریفراندۆمی بۆ سەربەخۆیی کرد.\nتەنیا لەسەر ڕیفڕاندۆم، هەموو دنیا هاتە دەنگ، تەنیا لەسەر ریفراندۆم، هەموو جیهان لە لاڵەپەتەیی خۆی بەئاگا هاتەوە. تەنیا لەسەر دژایەتیکردنی ریفراندۆم، دنیا بە سەرمایەدار و ڕادیکاڵەوە، بە ئیسلامی و عیلمانییەوە، بە سوور و زەرد و شین و مۆرنجییەوە هاوڕا و دۆست و پشت و پەنای یەکتر بوون. ئەمەریکا و ئێران، تورکیا و عەرەب، مەسیحی و ئیسلام هەموو یەک کەوتن.\nئەوەش میراتی هەزار ساڵ لەوە پێشیانە، کافی گەورەترین سەرچاوەی حەدیسی شیعان، ئەبوو هوڕەیڕە (٥٩ کۆچی مردووە) گەورە حەدیسگێڕەوەی سوننان، کە لە هەموو شتێکدا یەکتر بە مونافیق و مورتەد دەزانن، تەنیا هەردووکیان تەنیا لە یەک شتدا کۆکن ئەویش ئەوەیە کە کورد نەوەی جنۆکە و عفریتن و یاخین لە خودا، دەبێ سزا بدرێن و بکوژرێن.\nدنیا بۆچی دژی سەربەخۆیی کوردستانە؟\n- دەبێ خۆیان وەڵامی ئەو پرسیارە بدەنەوە.\n- چ دڵخۆشییەکە بۆ تەواوی جیهان، کاتێک دەبینن گەلێک بە منداڵ و پیر و گەنج و شاخ و دۆڵ و باڵندە و ڕووباریەوە دیلە؟\n- چ ئاسوودەییەکە کاتێک دەبینن گەلێک نەوە لەدوای نەوە بە دیلی لەدایک دەبن و دەمرن؟\n- چ سەرسامییەکە کە بە دەیان جار دەسەڵاتی وڵاتانی داگیرکەری کوردستان گۆڕان و سیستەمی شوومی جیهانی، ئەگەر کێشەی هەرە قورسیشی لەگەڵ ڕژێمەکان هەبووبێ، لەسەر ئەوە لەگەڵیان کۆک بوون کە کورد بە وڵات و گەلەوە لەژێر دەستیاندا بمێننەوە؟\nتا ئێستا بۆ وەڵامی هەموو ئەو پرسیارانە، یەک وەڵامیان داوینەوە، ئەویش ئەوەیە:\n- دەسەڵاتدارانی جیهان، زلهێزەکان، بەرژەوەندیی خۆیان ناخەنە مەترسییەوە، یان لەبەر خاتری کورد واز لە بەرژەوەندیی ئابووریی خۆیان ناهێنن.\nئەو وەڵامە پێش کوردی سادە، کوردی دانا و زانا باوەڕی پێ کردووە. منیش وەک خۆهەڵخەڵەتاندن و پاساوهێنانەوەیەک بۆ بەناو دۆستانی دڵڕەق باوەڕم پێ کردووە، بەڵام ڕاستییەکە وا نییە.\nڕاستییەکە بە یەک ڕستە: هیچ کام لەو دەوڵەتانەی مافی دەسکاریکردنی نەخشەی جیهانیان هەیە وەک تاک، کورد بە مرۆڤ و وەک گەل کورد بە نەتەوە نازانن و وەک دەسەڵات کورد بە هەمەجی دەزانن. دەنا ئەمەریکا لەسەر قەشەیەک هەموو بەرژەوەندی و پەیوەندیی سەد ساڵەی خۆی لەگەڵ تورکیا دەخاتەوە مەترسییەوە، نەک هەر ئەوە، کارتی ئەو دەوڵەتە زلهێزانە ئەوەندە بەهێزە، کە دەوڵەتە داگیرکەرەکانی کوردستان هەرگیز نەیانتوانیوە بەرەنگاریی بەرژەوەندییەکانیان ببنەوە.\n- ئەمریکا و بەریتانیا و فەڕەنسا و تەواوی وڵاتانی ئازاد و ڕادیکاڵ لەسەر ناڕازیبوونی مەلا و کۆنەپارێزانی ئیسلامی، لەناکاو پشتیان لە دەوڵەتی شاهنشاهی ئێرانی کرد و لە هەموو دنیادا بستەخاکێکیان وەک گۆڕیش پێ ڕەوا نەبینی و لە بەرژەوەندیی خۆشیان نەترسان، بەڵام لەسەر وێرانکردنی تەواوی کوردستان و کوشتنی هەزار کەس و لەسێدارەدانی قازی و تەختکردنی سەدان گوند، بۆ چرکەیەکیش بیریان لەوە نەکردەوە کە بە سووکترین شێوە لۆمەی شاهنشاهی ئێران بکەن.\n- لەسەر هێرشێکی چەند ڕۆژی بۆ سەر وڵاتی کوێت، تەواوی جیهان ماتەمی داگرت و بەخێرایی تیشک دژی عێراق یەکیان گرت و هەرگیز بیریان لە بەرژەوەندیی خۆیان نەکردەوە، بەڵام ئەنفالکردنی هەزاران هەزار منداڵ و ژنی کورد، وێرانکردنی تەواوی گوندەکانی کوردستان و کیمیابارانکردنی شار و سروشت و گیانلەبەری کوردستان، بۆ چرکەیەک بیریان لەوە نەکردەوە کە لەسەر ئەو نەتەوە ژێردەست و وێرانەماڵە بەدەنگ بێن.\nسەدان و هەزاران نموونەی دیکەمان هەیە، کە ئەو دەوڵەتانەی نەخشەی جیهانیان بەدەستە، دەتوانن لە هەموو چرکەیەکدا دەوڵەتە داگیرکەرەکانی کوردستان بخەنە ژێر فشارەوە.\nبەبەرچاوی دنیا و زانا و چالاکوان و سیاسییەوە، منداڵ لەسەر ناوهێنانی کوردستان سزا دەدرێن، لە وەختێکدا سیستەمی نوێی جیهان خۆی بە پارێزگار و پاڵپشتی مافی مار و مێروولە و بۆق و ڕەقەش دەزانێ.\nهەموو ئەوانە بۆ گوتنی حەقیقەتێکە، کە لە ژەهر تاڵترە، ئەویش ئەوەیە دەوڵەتانی زلهێز، نەخشەدانەرانی جیهان، لە دڵەوە بڕیاریان لەسەر بەکۆیلەکردنی کورد داوە، لە دڵەوە باوەڕیان بەوە هەیە، کە تا ئەوان هەبن، تا دنیا هەبێ کورد شایانی دەوڵەت و بەڕێوەبردن و سەربەخۆیی نییە.\nئەوەش ئەوە دەسەلمێنێ، کە دژایەتیکردنی ڕیفڕاندۆم هەرگیز پەیوەندیی بە گەندەڵی و خراپ بەڕێوەبردنەوە نییە، پەیوەندیی بە بەرژەوەندیی زلهێزەکان و مافپەروەرەکانەوە نییە، هەرگیز پەیوەندیی بە کات و هەلومەرجی ئێستاوە نییە، لەبەر هەر هۆیەک بێ، جیهان تاهەتایە مافی کۆیلەبوون و ژێردەستەیی بە کورد ڕەوا بینیوە. ئەوەش کورد دەخاتە بەدەم دوو بژاەوە:\nیەکەم: شۆڕش و بەرگری و خوێنڕشتن بۆ هەمیشە. ماڵوێرانی و پارێزگاری لەخۆکردن بۆ ئەبەد، ملکەچ نەکردن و دوژمنیایەتی بۆ ئەبەد، ئەوەشە تا ئەمڕۆ کوردی بەزیندوویی هێشتووەتەوە، بەڵام مانەوەیەکی ماندوو، مانەوەیەکی پڕ خۆین، مانەوەیەک لەناو چڵپاو و پێش نەکەوتن و قوڕبەسەریدایە.\nدووەم: تەسلیمبوون، تەسلیمبوون بە هەموو مانایەکەوە، لەبیرخۆبردنەوەی زمانی کوردی و کولتووری کوردی و گۆڕینی ناوی شار و وڵات و شێوازی ژیانمان بۆ هەمیشە. دوورکەوتنەوە لە یەکتر و فڕێدانی پۆشاکی کوردی و زیندەبەچاڵکردنی ئەی ڕەقیب و خوایەوەتەن ئاواکەی. بۆ دڵنیابوونیش لە پەشیمان نەبوونەوەمان، ڕەوایەیتی دان بە ئەنفال و نەفرەتکردن لە شەهیدەکان و ئاهنگ گێڕان لە ڕۆژی لەسێدارەدانی شێخ سەعید و عەبدولسەلام بارزانی و قازی محەمەد. ناوی چوار ئەفسەرەکەش بۆ ئەبەد بخرێتە لیستی ڕەشی خیانەتی گێرەشێوێنییەوە.\nڕیفڕاندۆم هەنگاوێک بوو بۆ ئەوەی کورد بە هەموو باشە و خراپەکانیەوە بێتە ناو مێژوو، بەڵام مستێک کە هێزی هەموو دنیای تێدا کۆ بووبووەوە بەر دڵی کەوت و تاساندی.\nپرسیارەکە ئەوەیە: ئایا کورد هەرگیز دەبێتە خاوەنی ئەو هێزەی پەنجەکانی ئەو مستە بشکێنێ؟\nدەشێ لە ساڵی نوێدا بەشێک لە وەڵامی ئەم پرسیارەمان دەست کەوێت و منیش ساڵێکی دیکە ئومێدێکی فراوانتر بنووسمەوە.\nدواترین لەلایەن جەبار جەمال غەریب\nتامار و یەهوودا… سەرنجڕاكێشترین چیرۆكی سێكسفرۆشی!\nیوسف بەدوای (ون)بوون و چارەنووسی ترسناكی خۆیدا كەوت\nوێنە ڕاستەقینەكەی میتۆلۆژیا دەمێنێ و وێنە ئەسڵییەكەی كات درێژ دەبێتەوە\nبۆ ڕزگاركردنی دنیا لە كاولبوون، لە بۆگەنكردن، شیعر نا، زمانێكی شاعیرانە پێویستە\nچیرۆكی پێغەمبەران یان چیرۆكە نەمرەكان - 48


ئه‌نجامی وه‌رگرتنی خوێندكاران له زانكۆو په‌یمانگاكان راگه‌یه‌نرا\nوه‌زاره‌تی خوێندنی باڵاو توێژینه‌وه‌ی زانستی ئه‌نجامی وه‌رگرتنی خوێندكارانی له زانكۆ و په‌یمانگاكان راگه‌یاند، ئاگاداری خوێندكارانیش ده‌كاته‌وه كه ده‌توانن له سه‌عات 5 ی ئێواره‌ی ئه‌مڕۆوه له‌سه‌ر سایتی زانكۆلاین، ژماره‌ی نهێنی خۆیان داخڵ بكه‌ن و ناوه‌كانیان بدۆزنه‌وه.\nئه‌مڕۆ 8-10-2019، د. ئارام محه‌مه‌د قادر وه‌زیری خوێندنی باڵاو توێژینه‌وه‌ی زانستی هه‌رێمی كوردستان له كۆنگره‌یه‌كی رۆژنامه‌نووسیدا ئه‌نجامی وه‌رگرتنی خوێندكارانی له زانكۆو په‌یمانگاكان بۆ ساڵی 2019-2020 ی راگه‌یاند.\nوتیشی: وه‌ك وه‌زاره‌تی خوێندنی باڵا هه‌وڵی زۆریان داوه له‌گه‌ڵ زانكۆ و په‌یمانگاكان بۆ ئه‌وه‌ی بۆ ئه‌مساڵی خوێندن پلانی وه‌رگرتن زیاد بكه‌ن بۆ ئه‌وه‌ش توانیویانه بۆ ئه‌مساڵی خوێندن رێژه‌ی له 30% وه‌رگرتن له زانكۆ و په‌یمانگاكان زیادبكه‌ن.\nئاماژه‌ی به‌وه‌شدا، له‌گه‌ڵ وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده به هه‌ماهه‌نگی كار ده‌كه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و كێشانه‌ی كه له وه‌رگرتنی خوێندكاراندا دروست ده‌بێت به‌شێكی زۆری چاره‌سه‌ر بكه‌ن، وتیشی: سیستمی وه‌رگرتنی خوێندكاران له زانكۆ و په‌یمانگاكان ناوه‌ندییه"مه‌ركه‌زییه" بۆیه ئه‌م سیستمه ساڵانه كێشه‌ی زۆری تێدا دروست ده‌بێت بۆیه‌ش وه‌زاره‌تی خوێندنی باڵا بۆ ئه‌مساڵ له رێگه‌ی زیادكردنی پلانی وه‌رگرتنه‌وه هه‌وڵیداوه به‌ره‌به‌ره ئه‌و كێشانه به‌ره‌و چاره‌سه‌ربه‌رێت.\nدواتر له‌لایه‌ن د. خه‌تاب شێخانی به‌ڕێوه‌به‌ری دیوانی وه‌زاره‌تی خوێندنی باڵاو توێژینه‌وه‌ی زانستی ئه‌نجامی وه‌رگرتنی خوێندكاران له زانكۆو په‌یمانگاكان ئاشكراكراو رایگه‌یاند: له‌ساڵی 2019 دا 38284 خوێندكار فۆرمی زانكۆلاینیان پڕكردووه‌ته‌وه‌و 41833 خوێندكار له زانكۆو په‌یمانگاكان وه‌رگیراون كه 3200 خوێندكاری ساڵی رابردو واته 2018 بوون و بۆ ئه‌مساڵ وه‌رگیراون و 1482 خوێندكار به‌هۆی خراپ پڕكردنه‌وه‌ی فۆڕمی زانكۆلاین یان هه‌ڵه پڕكردنه‌وه ناویان نه‌هاتووه‌ته‌وه‌و له هیچ زانكۆو په‌یمانگایه‌ك وه‌رنه‌گیراون، كه رێژه‌كه‌ی له 4% سه‌رجه‌م ئه‌و خوێندكارانه‌یه كه فۆڕمیان پێشكه‌شكردووه.\nوتیشی: بۆ ئه‌مساڵی خوێندن واته 2019-2018، رێژه‌ی وه‌رگرتن له زانكۆو په‌یمانگاكان له 74% بووه‌و كه له‌چاو ساڵانی رابردوو وه‌رگرتن له 30% زیاد كراوه، بۆ ئه‌مساڵیش 38284 فۆڕمی زانكۆلاین پڕكراوه‌ته‌وه كه رێژه‌ی پارالێل له 8% بووه.\nئاماژه‌ی به‌وه‌شدا، 3052 كورسی به‌تالًًَ ماوه له زانكۆو په‌یمانگاكان، وتیشی: خوێندكاران ده‌توانن له سه‌عات 5ی ئێواره‌ی ئه‌مڕۆوه له‌رێگه‌ی سایتی زانكۆلاینه‌وه ژماره‌ی نهێنی خۆیان داخڵبكه‌ن و ناوه‌كانیان بدۆزنه‌وه.


ئیتنیکەکانی ئێران دەرفەتێکی پڕبایەخن بۆ وڵات - Mehr News Agency\n15 reşemiyê 2017 - 21:38\nNews Code 8276\nبە ڕاپۆرتی ئاژانسی هەواڵی مێهر لە ماڵپەڕی ڕاگەیاندنی نووسینگەی ڕێبەری، بەیانی ئەمڕۆ چوارشەمە ۲۷ ی ڕێبەندان ئایەتوڵڵا خامنەیی، ڕێبەری باڵای شۆڕشی ئیسلامی ئێران، لەگەڵ هەزاران کەس لە خەڵکی ئازەربایجان دیداری کرد.\nئایەتوڵڵا خامنەیی لەم دیدارەدا وتی: ئامادەبوونی گەلی ئێران لە ڕێپێوانی ۲۲ ی ڕێبەندان بووە ئابڕووی شۆڕش و نیزام و ئێران"، ڕایانگەیاند:ئەمریکا دەیەوێت بە دووپات کردنەوەی هەڕەشە و شەڕی سەربازی، بەرپرسانی وڵات لە گۆڕەپانی شەڕی ڕاستەقینە واتا شەڕی ئابووری لابدەن، بەرپرسان هۆشیار بن و هەموو تواناییەکانیان بۆ چارەسەریی کێشەی بێکاری، ڕکوود و مەندی، گرانی و هەڵاواردەیی چڕبکەنەوە.\nوتیشیان: ئەمساڵ نەک تەنیا سەرچاوە ناوخۆییەکان باسی بەشداریی بەشکۆی خەڵک دەکەن بەڵکوو دوژمنانی شۆڕشیش دانیان بەوەدا ناوە و زمانی من کورتە لە سپاس کردنی ئەم گەلە.\nئەوەشیان وت کە زۆربەی بەشداربووانی ڕێپێوانی ۲۲ ی ڕێبەندان ئەو چینەن کە سەردەمی ڕەشی تاغووتیان نەدی بەڵام بە هەست و مەعریفەت و ڕۆشنبیری هاتنە شەقامەکان.\nئایەتوڵڵا خامنەیی ڕاشیانگەیاند:جۆراوجۆری ئیتنیکەکان وەک تورک، فارس، لۆرد، کورد، عەرەب و بەلووچ دەرفەتێکی پڕبایەخە بۆ ئێران.\nوتیشیان: دوژمن هەمیشە چاوی تەماحی بڕیوەتە دروست کردنی دووبەرەکی لە نێوان ئیتنیکەکان و بە خەیاڵی خۆی دەیەوێت قڵیش لە وڵات دروست بکات، لە حاڵێکدا کە هیچ قڵیشیک لە وڵاتدا نییە و خەڵک، یەکپارچە و یەکڕیزن.\nڕێبەری شۆڕشی ئیسلامی بە ئاماژە بە خۆڕاگری ئیتنیکە گەورەکانی ئێران ولە هەموویان زیاتر خەڵکی ئازەربایجان لە بەرانبەر سیاسەتە دزێوەکانی دوژمنان، کۆچکردوو مەولەوی عەبدولعەزیز ساداتی لە زانایانی گەورەی سوننەی بەلووچ، کۆچکردوو شەهید شێخولئیسلام لە زانایانی سوننەی سوننەی کوردستان و هەروەها سەرداری گەنج و عەرەبی خووزستانی شەهید عەلی هاشمی وەک نموونەی ئەم بزووتنەوە یەکڕیزە لە بەرگری لە ئیسلام و شۆڕش زانی و وتیان: گەلی ئێران یەکگرتوو، یەکڕیز هاودڵە.


عه‌بدولڕه‌زاق شه‌ریف: له‌كۆنفرانسی نیشتمانی گۆڕاندا رێكخه‌ری گشتی ناگۆڕدرێت - ئاوێنه\n“وه‌ك گۆڕان نە داوای پۆستمان كردوە نە كەسیش هیچ پۆستێكی خستۆته بەردەستمان”\nعه‌بدولڕه‌زاق شه‌ریف، ئه‌ندامی جڤاتی نیشتمانی بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان له‌كۆنفرانسی نیشتمانی حزبه‌كه‌یدا كه بڕیاری ئه‌نجامدانی دراوه گۆڕانكاری له‌ڕێكخه‌ری گشتی و خانه‌ی راپه‌ڕاندندا ناكرێت. له‌باره‌ی به‌شداریكردنی بزوتنه‌وه‌كه‌شه‌وه له‌حكومه‌تی داهاتوی هه‌رێم ده‌ڵێت؛ تا ئێستا بڕیار نه‌دراوه.\nئاوێنه: لە دوایین كۆبونەوەی خانەی راپەڕاندنی بزوتنەوەی گۆڕاندا، بڕیاری ئەنجامدانی كۆنفڕانسی نیشتمانی بزوتنەوەی گۆڕان درا.\nعه‌بدولڕه‌زاق شه‌ریف، ئه‌ندامی جڤاتی نیشتمانی بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان له‌وباره‌یه‌وه به ئاژانسی ئه‌نادۆڵی راگه‌یاندوه”بەپێی دەستوری بزوتنەوەی گۆڕان كۆنفرانسی نیشتمانی ئەركی پێداچونەوەیە بە كاروباری چوار ساڵی رابردو لە ئەدا و بەرنامەی سیاسی گۆڕان و كاری رێكخراوەیی و بەرنامە و پڕۆژە دانان بۆ چوار ساڵی ئایندە، ئەركێكی تری پێداچونەوەیە بە دەستوری بزوتنەوەی گۆڕان ئەگەر بە پراكتیك كێشە و كەموكوڕییەك هەبوبێت لە دەستورەكەدا گفتوگۆی لەسەر دەكرێت بۆ هەمواركردنەوەی.”\nوتوشیه‌تی”كۆنفرانسەكە بە هۆی كۆچی دوایی رێكخەری گشتی بزوتنەوەی گۆڕان دواكەوتوە، ئێستا ژوری هەڵبژاردن لەناو گۆڕان ئامادەكارییەكانیان بۆ ئەو كۆنفرانسە دەستپێكردوە و ماوەی دو مانگیان دەوێت بۆ ئامادەكارییەكان، بەو هۆیەشەوە كۆنفرانسەكە دەكەوێتە ساڵی داهاتو.”\nعەبدولڕەزاق شەریف سەبارەت بە دەسەڵاتی گۆڕانكاری بەرپرسانی باڵای حزبەكە لەم كۆنفڕانسەدا وتویه‌تی”ئەركی كۆنفرانسەكە گۆڕانكاری دەبێت لە بەرنامە و پەیڕەو و دەستوری ناوخۆیی گۆڕان، گۆڕینی كەسی یەكەم و خانەی راپەڕاندن و سەركردایەتی گۆڕان لەم كۆنفرانسەدا ناكرێت و ئەو گۆڕانكارییانە لە كۆنفرانسە ناوخۆییەكاندا دەكرێت كە هەر شارێك نوێنەری خۆی بۆ جڤاتی نیشتمانی هەڵدەبژێرێت، رێكخەری ژورەكان لەسەر پێشنیاری سكرتێری ژورەكان و دوای پەسەندكردنیان لە لایەن جڤاتی نیشتمانی و رێكخەری گشتی دادەنرێن، هەروەها گۆڕانكاری لە رێكخەری گشتی و خانەی راپەڕاندنی گۆڕان بەپێی دەستوری ناوخۆی گۆڕان دوساڵ جارێك دەبێت و مانگی تەمموزی ساڵی داهاتو وادەكەی كۆتایی دێت.”\nلە بارەی پرسی پێكهێنانی حكومەتی هەرێمی كوردستان و بەشداریکردنی گۆڕان لە كابینەی نوێی حكومەتدا، ئەندامەكەی جڤاتی نیشتمانی بزوتنەوەی گۆڕان ئه‌وه‌ی خستۆته‌ڕو”دوای ئەوەی پارتی كاندیدی خۆیان بۆ پۆستی سەرۆكوەزیران یەكلایی كردەوە، هەنگاوی دوەم پێویستە ئەو كاندیدەی پارتی لە پەرلەمانی كوردستان دەنگ بهێنێت و دادگای باڵا ئەو كاندیدە بۆ ئەو ئەركە رابسپێرێت، ئەو كات ئەو كاندیدە و تیمەكەی دێن و گفتوگۆ لەگەڵ لایەنەكان دەكەن.”\nعەبدولڕەزاق شەریف وتوشیه‌تی”وەك بزوتنەوەی گۆڕان تا ئێستا هیچ بڕیارێكی بۆ چونە ناو حكومەت یان نەچون نەداوە، جڤاتی نیشتمانی دوایین بڕیار دەدات لەو بارەیەوە.”\nجه‌ختیشی كردۆته‌وه”ئەو دەنگۆیانەی لە بارەی داواكاری پۆست و دیاریكردنی كاندید لە لایەن گۆڕانەوە دەكرێت هیچ بنەمایەكیان نییە و نە داوای پۆستمان كردوە نە كەسیش هیچ پۆستێكی خستۆته بەردەستمان، سەردانی یەكەمی شاندی پارتی وەك شاندێكی حزبی بوە و قسەوباس لەسەر حكومەت و پۆست و وردەكارییەكان نەكراوە، بەڵكو ئاڵوگۆڕی بیروڕا بوە لەسەر چۆنییەتی حكومەتی نوێ.”\nبەرپرسەكەی بزوتنەوەی گۆڕان لە بارەی هەڵوێستی حزبەكەی لەسەر كاراكردنەوەی پۆستی سەرۆكی هەرێمی كوردستان لە لایەن پارتی دیموكراتی كوردستان و دیاریكردنی كاندیدی ئەو پۆستە وتویه‌تی”ئێمە كێشەمان لەسەر پۆستی سەرۆكی هەرێم نەبوە و داوای گۆڕینی سیستمی سیاسی هەرێمی كوردستانمان كردوە، داوای ئێمە بۆ گۆڕینی سیستمی سیاسی داوایەكە سازشی لەسەر ناكرێت و ئامانجی گۆڕان-ە، هەروەها پێمان وایە كلیلی چارەسەركردنی كێشەكانی هەرێم لە هەمواركردنەوەی یاسای سەرۆكایەتی هەرێمەوە دەست پێ دەكات، بۆیە ئەو كاتە وا كەوتەوە كە ئێمە كێشەمان لەگەڵ سەرۆكی هەرێم یان سەرۆكایەتی هەرێم هەیە ئەوە نەیارەكانمان وایان كرد تاوەكو پڕۆسەی گۆڕینی سیستمی حوكمڕانی و چارەسەركردنی كێشەكان لە هەرێم.”


ژیان | عێراق | کاوە محەمەد: هیچ لایەنێک پابەندی یاساکە نابێت\nکاوە محەمەد: هیچ لایەنێک پابەندی یاساکە نابێت\n2021-03-31 | 293 جار خوێندراوەتەوە\nئەندامێکی پەرلەمانی عێراق ڕایدەگەیەنێت، ئەوەی لە پەرلەمانی عێراق دەنگی لەسەر دراوە بۆ ئەوەیە هیچ لایەنێک پابەندی یاساکە نەبێت و کێشەی خەڵک چارەسەر نەکات.\nکاوە محەمەد، ئەندامی په‌رله‌مانى نوێنەرانی عێراق لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند، ئەوەی کە دەنگی لەسەر دراوە پێشنیازی وەزارەتی دارایی بوە و دەقە ئەسڵیەکە نیە، پارتی و یەکێتیش دەنگیان پێداوە.\nوتیشی، ئێمە شەڕمان لەسەر ئەوە کردوە کە هەر بڕە پارەیەک کە لە بەغداوە دێت بۆ هەرێمی کوردستان دەبێت موچەی موچەخۆران بێت و هاوکات لیستی موچەخۆرانی هەرێم بۆ حکومەتی ناوەند بنێردرێت، بۆ ئەوەی لەسەر ئەو ئەساسە پارە بنێردرێت.\nبەپێی وتەی ئەو ئەندامەی پەرلەمان، ئەوەی کە دەنگی لەسەر دراوە بۆ ئەوەیە کە هیچ لایەنێک پابەندی یاساکە نەبێت و کێشەی خەڵک چارەسەرناکات، بەو پێیە نەحکومەتی ناوەند پارە دەنێرێت نە هەرێمیش نەوت ڕادەست دەکات.\nئەوەش دوای ئەوە دێت، پەرلەمانی عێراق لە دانیشتنی سەر لە ئێوارەی ئەمرۆی خۆیدا مادەی ١١ و ١٢ی تایبەت بە بەشە بودجە و شایستە داراییەکانی هەرێمی کوردستانی پەسەند کرد.\nلە مادەی ١١ی پرۆژە یاسای بودجەی فیدراڵی بۆ ساڵی ٢٠٢١ لە بڕگەی یەکدا ئاماژە کراوە بەوەی، دۆسیەی دارایی لە نێوان حکومەتی فیدراڵی و هەرێمی کوردستان لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٤ بۆ ٢٠٢٠، دوای ئەوەی دیوای چاودێری دارایی فیدراڵی بە ھەماھەنگی لەگەل دیوانی چاودێری دارایی هەریم وردینی تیا دەکەن بە مەبەستی دەرکەوتنی حساباتی کۆتایی.


وردەکاریی لەزاری خۆیەوە\n"هەرگیز رۆژێک ئەوەم بەخەیاڵدا نەهات ئەو کەسەی هاوسەرمە ناچارم بکات سێکس لەگەڵ هاوڕێکانی بکەم" ئەمە قسەی ژنێکی گەنجی هەرێمی کوردستانە کە بووەتە قوربانیی دەستی هاوسەرەکەی و بە زۆر ناچار کراوە سێکس لەگەڵ هاوڕێکانی هاوسەرەکەیدا بکات.\nلەماوەی ڕابردوودا ئەنجومەنی باڵای دادوەریی عێراق هۆشداری دا لە هەبوونی حاڵەت یان دیاردەیەکی شاراوە بەناوی "ژن گۆڕینەوە" یان ناچارکردنی ژنان و کچان بە کاری لەشفرۆشی لەلایەن پیاوانی مەحرەمیان و ڕاشیگەیاند، بەدواداچوون بۆ بابەتەکە دەکرێت.\n"شیرین" ناوی خوازراوی یەکێکە لە قوربانییەکانی ئەو حاڵەتە و دوای ئەوەی لە تەمەنی 14 ساڵییەوە ژیانی هاوسەری پێکهێناوە، لەلایەن هاوسەرەکەیەوە ناچار بە کاری سێکسی کراوە لەگەڵ کەسانی دیکەدا.\n"شیرین" بە ماڵپەڕی "نەوژین"ی تایبەت بە کەیسەکانی ژنانی ڕاگەیاندووە، دوای هەفتەی یەکەمی هاوسەرگیریەکه‌ی توشی شۆک بووە کاتێک هاوسەرەکەی ناچاری کردووە سێکس لەگەڵ هاوڕێکەی بکات.\nئاماژەی بەوەشکردووە، "سەره‌تا بەسەرخۆشی هاوڕێکانی دەهێنایەوە نزیک دەبوونەوە لێم، ئەگەرچی بەرهەڵستیم دەکرد، بەڵام دەرەقەتیان نەدەهاتم، من مناڵ بووم مێردەکەم دواتر بۆ خەڵەتاندنی من لێی دەدان، ئیتر وردە وردە وای لێهات هاوڕێکانی مێردەکەم برادەری خۆیان دەهێنایەوە بۆ ماڵەوەمان من بووم بە لەشفرۆشی مێردەکەم."\nشیرین دەڵێت، "زۆر قسەم لەگەڵ باوکم و براکانم کرد، بەڵام ئەوان پشتی هاوسەرەکەمیان دەگرت، ڕەنگە ئەوان هەر منیان فرۆشتبێت پێی".\n"هەستم بە سوکایەتی پێکردن دەکرد کاتێک دەچوومە بنکەی تۆمارکردنی سکاڵا، دوای چەندین جار ڕۆشتن دەیانوت بەڵگەکانت لاوازن."، شیرین وادەڵێت.\nلەسەر کەیسەکە دادگا بڕیاری جیاکردنەوەی هاوسەرەکەی و شیرینی داوە، بەڵام بەبێ سزادانی هاوسەرەکەی، بۆیە پەنای بردووەتە بەر رێکخراوی هاریکاری یاسایی ژنان کە رێکخراوەکە تایبەتە بە پشتیوانی یاسایی بۆ ژنان لە دۆسییەکانی کوشتن و توندوتیژی.\nشیرین دەشڵێت، "هیچم ناوێت بەس جیام بکەنەوە لەو پیاوە، من بێ ئابڕو بووم بەدەستیەوە ئەو وازناهێنێت لە هێنانەوەی هاوڕێکانی بۆ ماڵەوە و دەستدرێژی کردنە سەرم، بێز لە خۆم دەکەمەوە، هێشتاش براکانم و باوکم نایەن بۆ شایەتی دان و پشتیوانیم".


وەزیری تەندروستی: ئه‌مڕۆ تووشبوون بە كۆرۆنا گەیشتووه‌تە بەرزترین ئاست\n5/4/2021 - 13:19\nوەزیری تەندروستیی حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان هۆشداری ده‌دات و دەڵێت: له رایدەگەیەنێت: لە 24 کاتژمێری ڕابردوودا ڕێژەی تووشبوون بە ڤایرۆسی کۆڕۆنا گەیشتووه‌تە بەرزترین ئاست، هەزار و 45 تووشبوو، لەگەڵ 16 حاڵەتی مردن تومارکراوە.\nئه‌مڕۆ دووشەممە 5/4/2021، د. سامان بەرزنجی، وەزیری تەندروستیی حكوومەتی هەرێمی کوردستان به (باسنیوز)ی ڕاگه‌یاند: "لە 24 کاتژمێری ڕابردوودا ڕێژەی تووشبوون بە ڤایرۆسی کۆڕۆنا گەیشتووه‌تە بەرزترین ئاست هەزار و 45 تووشبوو، لەگەڵ 16 حاڵەتی مردن تۆمارکراوە".\nڕوونیشیکردەوە ئەوەش بەرزترین ئاستی تووشبوونه لەمساڵدا تۆمارکرابێت، گوتیشی : لە 24 کاتژمێری ڕابردوودا 10043 پشکنین کراوە 1045 تووشبوو، لەگەڵ 407 چاکبوونەوە و 16 مردن تۆمارکراوە".\nوەزیری تەندروستی هۆشداری دەدات و دەڵێت:" ئەگەر رێژەی توشبوون بە کۆرۆنا بەم شێوەیە بەردەوامبێت، ئەوا قەدەغەی هاتوچۆ لە کارە لەپێشینەکانمان دەبێت". ئه‌وه‌شی خسته‌ڕوو، كه نیگەرانن پابەندبوون وەکو پێویست نیه.


ئاژانسی ده نگو باسی کوردستان: پێشمەرگە بنێرن بۆ جەلەولا و سەعدیە نەک بۆ ڕۆژئاوا شوان بورهان\nگەلەکەمان لە رۆژئاوا پیویستی بە هێزی پێشمەرگە نی یە و سوپاس گوزارە لە ئەگەر ئەرک نەکێشن و بێن بەرەو ڕۆژئاوا،چونکە گەلەکەمان لە باشوری کوردستان و ناوچە داگیرکروەکانی وەک جەلەولا و سەعدی یە دوزخورماتو کەرکوک زیاتر پێویستیان بەوانە نەک گەلی کورد لە ڕۆژئاوای کوردستان کە ماوەی زیاتر لە ١٨ مانگە یەکینەکانی پاراستنی گەل لەڕوی مەشقی سەربازی و چەکەوە ئامادەدەکات بۆ بەرگری کردن لە دەسکەوتەکانی گەلەکەمان لەو پارچە ئازادکراوەی کوردستان،هەروەک چۆن بەهیچ کلۆجێک گەلی کورد پێویستی بە سوپای بەناو ئازادی سوریا نی یە کە ئاقمانجی بێکاریگەر کردنی یەکینەکانی پارستنی گەل و پارتی یەکێتی دیموکراتی یە ئەمە لەکاتیک دا یەکینەکانی پاراستنی گەل تەنها هێزێکە دەتوانێت بەرگری لەپاراستنی دەستکەوتەکانی گەل لەرۆژئاوا بکات ،ئەو خۆفرۆشانەی کە لەگەڵ عوسمان ئۆجەلان و بۆتان خیانەتیان لە تەڤگەری پ ک ک کرد وخۆیان فرۆشت بە دوژمنانی کورد خۆیانکردۆتە سەرمەشقی گروپێک جەوانی خەڵکی شاری قامیشلی و دەیانەوێت درێژە بە چەمکی خیانەتکاری بدەن و دەستکەوتەکانی گەل لەرۆژئاوا لەبۆتەی سوریای ئایدەدا بێکاریگەرانە بتوێننەوە ،بۆیە پێویستە گەلەکەمان دەرهەق بەم خۆفرۆشانە هۆشیار بێت کە چاوەڕوانی هیچ هیوایەکیان لینەکات ،حکومەتی هەرێمی کوردستان لەجیاتی هێزبداتە ئەمجۆرەکەسانە با ئەوهێزانە بنێرێت بۆ ناوچەداگیرکراوەکان و گەلەکەمانی لەدەستی زۆرداری و تیرۆر پیبپارێزیت،لەهەمان کات لەجیاتی هێزی پێشمەرگە چەک و تفاقی سەربازی بداتە یەکینەکانی پاراستنی گەل و یەکێتی نێوان هێزەکانی ڕۆژئاوا پتەو بکات ،ئەمجۆرە هەوڵدانانە هیچ خزمەتێک بە گەلەکەمان و دەستکەوتەکانی ناکات و تەنها ئامانجی بێکاریگەرکردنی ڕۆڵی کوردە لەسوریای داهاتودا کە ئەمەش پلانی دەوڵەتی فاشستی تورکە بۆ خۆدزینەوە لە چارەسەری سیاسی و دیموکراتیانەی پرسی کورد لەباکوری وڵات.\nسوپای تورک: کۆپته‌رێکمان به 15 کارمه‌ند و سه‌ربازه‌وه که‌وته‌خواره‌وه\nسه‌رچاوه‌کانی سوپای تورک هه‌واڵی خستنی کۆپته‌ره‌که‌یان پشتڕاستکرده‌وه و رایانگه‌یاند که له ئه‌نجامدا (4) سه‌رباز کوژراون و (8) سه‌ربازی تر برینداربوون.\nئێواره‌ی دوێنێ کۆپته‌رێکی بارهه‌ڵگر که به‌ره‌و سه‌ربازگه‌ی گه‌لی مه‌رگه‌زه‌ری نێوان ناوچه‌ی سیناڤ و وه‌ره‌گۆسی سه‌ر به ئۆره‌ماری جوله‌مێرگ له‌لایه‌ن گه‌ریلاکانه‌وه تێکشکێنراوه و له ئه‌نجامدا (4) سه‌ربازی سوپای تورک کوژراون و (8) سه‌ربازیش برینداربوون. ئه‌رکانی سوپای تورکیش به‌فه‌رمی رووداوه‌که‌ی پشتڕاست کرده‌وه و رایگه‌یاند که له رووداوه‌که‌دا (4) سه‌رباز کوژراون و (8)ی تر برینداربوون.\nله لێدوانه‌که‌ی سوپای تورکدا:"هاتووه:"" کاتژمێر نزیک له 04.55 ی ئێواره‌ی 22ی ته‌مووزی 2012 کۆپته‌رێک که (4) کارمه‌ندی سه‌ربازی فڕۆکه‌وان و (11) ئه‌ندامی تیمی به‌رگری تێدابوو، له گه‌ڤه‌ره‌وه به‌ره‌و گردی ده‌ریانی (12) کیلۆمه‌تر نزیکی ئۆمار به‌هۆی له‌ده‌ستدانی وزه‌وه که‌وتۆته خواره‌وه"""\nسه‌ربازه برینداره‌کان له نه‌خۆشخانه‌ی گشتی سه‌ر به گه‌ڤه‌ر و نه‌خۆشخانه‌ی سه‌ربازی سه‌ر به جوله‌مێرگ تیمار ده‌کرێن و له هه‌رێمه‌که تا ئێستاش جموجۆڵێکی زۆر له ئارادایه.\nله‌لایه‌کی تریشه‌وه سه‌رچاوه هه‌رێمییه‌کان رایانگه‌یاند که سوپای تورک هه‌رێمه‌کانی وه‌ره‌گۆز، مێرگه‌زه‌ر، دۆستکی و شاخه‌کانی زاگرۆسی داوه‌ته به‌ر هاوه‌ن و ئۆبیس. هه‌روه‌ها راشگه‌یه‌نرا که تا ئێستاش پاشماوه‌ی کۆپته‌ره تێکشکێنراوه‌که له ناوچه‌که‌دایه.\nپارێزگاری جوله‌مێرگ، ئۆرهان ئالیمۆغڵو لێدوانێکی دا و بانگه‌شه‌ی کرد که تێکشکانی کۆپته‌ره‌که به‌هۆی کێشه‌یه‌کی ته‌کنیکییه‌وه بووه.\nجێگای سه‌رنجه که دوابه‌دوای رووداوه‌که له چه‌ند که‌تیبه‌یه‌کی تۆپخانه‌ی سوپای تورکه‌وه به‌تایبه‌تیش ده‌وروبه‌ری شوێنی رووداوه‌که و هه‌رێمه‌کانی وه‌ره‌گۆز، مێرگه‌زه‌ر، دۆستکی و شاخه‌کانی زاگرۆس تۆپباران ده‌کرێت و تا ئێستاش ده‌نگی ته‌قینه‌وه له ناوچه‌که‌وه ده‌بیسترێت.\nتا ئێستا سه‌رچاوه‌کانی HPG له‌باره‌ی رووداوه‌که‌وه هیچ زانیاری و لێدوانێکیان رانه‌گه‌یاندووه.\nحەمەی حاجی محەمود ناسراو بە حەمە ئیتلاعاتی ژنەکی ئیرانیە لە بنەمالەیەکی ئیتلاعاتیە ئەو ژنە\nحەمە حاجی مەحمود ئەم جاش ئیتلاعاتیە بۆ هەمووان ناسراوە\n(سوره‌یا)ناوی ژنی سێیه‌می محه‌مه‌دی حاجی مه‌حموود سكرتێری حیزبی سۆسیالیست دیموكراتی كوردستانه‌و له بنه‌ره‌تدا ئه‌م ژنه‌ی كاكه حه‌مه ، توركی ئێرانه و له تاران ده‌ژی.\nچاوپێكه‌وتن له‌گه‌ڵ سوره‌یا ، هێنده‌ی چاوپێكه‌وتن له‌گه‌ڵ هاوسه‌ره‌كه‌ی ئاسانه و له نێو ئه‌و ماڵه‌دا كه تێیدا كرێچی بوو له یه‌كێك گه‌ره‌كه‌كانی تاران گفتوگۆیه‌كی رۆژنامه‌وانیمان سازكرد.\nكاكه حه‌مه له‌م هاوسه‌ره‌ی كچێكی هه‌یه به‌ناوی (كوردستان) له‌یه‌كێك له خوێندگاكانی سلێمانی ده‌ستی كردوه به خوێندن.\nسوره‌ییا له‌دایك بووی ساڵی 1975 و له ساڵی 1999 و له دوای گه‌رده‌و تامین خان بوه‌ته هاوسه‌ری سێیه‌می كاكه حه‌مه ،ناوبراو به كوردییه‌كی پچر پچر قسه‌ی بۆ ئه‌كردین و هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه وتی" كاكه حه‌مه پێی وتم هه‌ر چۆن و چاكی بزانیت خۆم كوردیت فێر ئه‌كه‌م.\nئه‌و ، له‌سه‌ر وورده‌كاری ژیانی هاوسه‌رگیری و كۆمه‌لاَیه‌تی كاكه حه‌مه و په‌یوه‌ندی له گه‌ڵ دوو هاوسه‌ره‌كه‌ی دیكه‌ی كاكه حه‌مه قسه‌و باسی زۆری بۆ كردین.\nئاسۆس نه‌جیب به‌یه‌ك نوسراو برایه‌كی خۆی 5 پله به‌رز ده‌كاته‌وه\nئاسۆس نه‌جیب وه‌زیری كارو كاروباری كۆمه‌لاَیه‌تی به نوسراویًك برایه‌كی خۆی به‌ناوی (هاوار نجیب عبدالله) له (ی.تێبینه‌ر)و له مه‌رته‌به‌ی (7-2) بۆ پله‌ی (به‌رێوه‌به‌ر) و مه‌رته‌به‌ی(2-1)به‌رز ده‌كاته‌وه‌و هاوكات موچه‌كه‌شی به سێ سه‌دو هه‌شت هه‌زار دینار بۆ شه‌ست سه‌د و بیست و یه‌ك هه‌زار دینار ده‌گۆرێت\nبۆ ئەوانەی خزمەتی سیاسەتەکانی میتی تورک دەکەن.\nهەر لەو دوو سێ مانگەی ڕابردو تا ئەمرۆ کە پارتی کرێکارانی کوردستان بە هەمو توانایەوە هەوڵی داوە کە لە ڕۆژئاوای کوردستان پێگەیێکی بە هێز بۆ گەلی کورد دروست کات، پارتەکانی تری ئەو بەشەی کوردستان لێک نزیک بکاتەوە، وە بە سیاسەتێکی نەرم، گەلی کوردستان لە ژێر دەستی ڕژیمی بەعسی سوری ڕزگار بکات، وە کە لە حاڵی حازر دا لە ناو شەڕێکی قوڕس دایە لە دژی ڕژیمی بەعس، بەلام زۆر بە داغەوە لەو کاتە ئەساسەدا بەشێک کە بە ناو سیاسەتمەدار وە بە ناو ڕۆژنامەنوس وە کەسی نەناسراو لە ناو فەیسبوک کەوتونەتە تەبلیغات کردن لە دژی پارتی کرێکارانی کوردستان، وە بە شێوەی جۆراو جۆر وە نامەنتیقی تاوانباری دەکەن کە ئەو شێوە تەبلیغاتە ڕاستەوخۆ خزمەت کردنە بە داگیرکەرانی کوردستانە.\nئەو تۆهمەتانەی کە دژی پارتی کرێکارانی کوردستان بڵاو بونەوە ئەوە بەشێکیانن.\n١- دژایەتی کردنی کوردەکانی ڕۆژئاوای کوردستان لە لایەن پکک وە؟\nئەوە پلانێکی چەپەڵی دەوڵەتی داگیرکەری تورک بو کە بەشێک لە خزمەتکارانی داگیرکەری تورکیە، کە چەند میدیایێکی کورد وە بە ناو ڕۆژنامەنوس بڵاویان کردەوە، کە کار بۆ میتی تورک دەکەن.\nدیارە ئەو پلانە بە زویی شکەستی هێنا وە دیتمان کە پ ک ک نەک هەر دژی کوردەکانی ڕۆژئاوا نەبو، بەڵکو پشت وە پەنایێکی بە هێز بو، وە ئازاد کردنی هەمو شار وە گوندەکانی کوردستانی گرتۆتە ئستۆ وە شار بە شار ڕزگاریان دەکات.\n٢- پکک هاوپیمانی بەشار ئەسەدە وە هاوکاری نیزامی ڕژیمی بەعس دەکات؟\nئەوەی لە چەند ڕۆژی ڕابردودا دیتمان لە ڕۆژئاوای کوردستان کە پ ک ک هەمو سنورەکانی تەنیوە وە دەیانپارێزێت وە حاڵی حازر لە پێشی پێشەوەی هەمو پارتە سیاسیەکانی کوردستانە دایە بۆ ئازادی ئەو بەشەی کوردستان وە دژی ڕژیمی بەعس لە سەنگەر دایە.\nئەو پلانانەی کە لە سەرەوە باسم لە سەر کردون هیچیان نەپێکا، بەڵکو ڕاستیەکەش بۆ کۆمەڵانی خەڵکی کوردستان دەرکەوت کە هەواڵێکی درۆ وە ساز کراو بون بو دژایەتی کردنی گەلی کورد.\n٣-ڕێگری کردن لەو هێزەی کە لە هەرێمی کوردستان ئاموزش درابو بۆ پاراستنی ڕۆژئاوای کوردستان کە دوێنێ گەڕانەوە باوەشی کوردستان وە هێڕش کردنە سەر ئاڵای پیرۆزی کوردستان لە لایەن لاینگرانی پ ک ک لە ڕۆژئاوای کوردستان.\nداڕشتنی ئەو جۆرە هەواڵانە هەر دیارە لە کوێوە دێت وە چە مەبەستێکیان لە دوایە.\nبەڵام ئەوەی پێویستە بیزانین ئەوەیە، کە هیچ کات لاینگرانی پ ک ک هێرش ناکەنە سەر ئاڵای پیرۆزی کوردستان، بەڵکو بە ئاڵایێکی موقەدەسی دەزانن، وە لە پێناو ئەو ئاڵایەشدا شەهید دەبن، وە لە ژێر ئەو ئاڵایەشدا خەبات وە تێکۆشان دەکەن.\nدوای ئەو هەمو چەواشە کاریە لە لایەن دڵسۆزانی میتی تورکەوە لە دژی پ ک ک، کە سەرکەوتو نەبون، کەوتنە پلاندانانی تازە کە ڕێگری لەو هێزە کراوە کە لە هەرێمی کورستان ئاموزش کراون، وە لە کاتی گەڕانەوەیان بۆ ڕۆژئاوای کوردستان پ ک ک ڕێی لێگرتون.\nئەو هەواڵانە تەنیا بۆ دژایەتی خەباتی ڕزگاری خوازی گەلی کوردە وە سەرچاوەکەشی میتی تورکە. دیارە حکومەتی داگیرکەری تورکیە بە درۆ وە چەواشەکانی زۆر کەس وە لایەنی خستونەتە ژێر سیاسەتی پیسی خۆیەوە، وە هێندێک لایەنیش تەنیا بۆ مەبەستی تایبەتی خۆی تەبلیغات بۆ ئەو چەواشەکاریە دەکات.\n بە دڵنیایەوە ئەو چەواشەکاریە ئامانجەکانی ناپێکێت، وە ئەوەی بۆ خزمەتکەرانی میتی تورک دەمێنێتەوە تەنیا ڕوڕەشی دەبێت\nپرچم کردستان درچهار شهر کردنشین سوریه به احتزاز در آمدم.\nپس از کار سیاسی مداوم دو حزب عمده کردستان عراق و چراغ سبز پ ک ک برای نزدیک کردن جریانات سیاسی کردی در سوریه و اتحاد عمل احزاب بخصوص دو جریان عمده که یکی نزدیک به پ ک ک و دیگری به حکومت کردستان عراق است، راه برای آزادی کردستان سوریه در حال تحقق است\nله لایه‌ن ئاژانسی ده نگو باسی کوردستان ajansknews kl. ۵/۰۲/۱۳۹۱ ۱۲:۱۳:۰۰ قبل‌ازظهر


بەخێر بێن بۆ دەروازەی وتارەکانی تۆپی پێ\nتۆپی پێ. یەکێکە لەو یارییە سەرەکی و گرنگ و بەربڵاوانەی جیهان. کەخاوەن هاندەر و یاریکەرێکی زۆرە (زانیاریی زۆرتر ...)\nتۆپی پێ گرینگترین وەرزشی جیھانی نوێیە، دووتیپ لەیەک یاری بەشدارن ھەریەکەکیشیان بەمەبەستی بردنەوە دەیانەوێ گۆل لە تیپی بەرامبەریان تۆمارکەن وە ئەو تیپەی زۆرترین گۆڵ تۆمار دەکات دەبێت بە براوەی یاری لەم یاریەدا ھەر تیپێک لەناو یاریگا لە ١١ یاریزان پێکدێت\nیاری لە دوو گێم پێکدێت کە ھەر گێمێکیان لە ٤٥ خوولەک پێکدێت.\nیەک پشوو ھەیە لە یاری ئەویش لەنێوانی گێمی یەکەم و دووەمە کە ١٥ خوولەکە.\nیانە یاخووت تیپ پێکدێت لە : سەرۆک یانە - یاریزان - ڕاھێنەر - یاریدەدەری ڕاھێنەر - وەرگێڕ - پزیشک\nیاریزانی تۆپی پێ[دەستکاری]\nیاریزان کەسێکە کە یاری تۆپی پی ئەنجام دەدات، ج بەشێوەی تاک یان یاریکردن لەگەڵ یانەیەک یان هەڵبژاردەیەک. یاریزانانی جیهان بەهۆی ئەنجامدانی گرێبەست لەگەڵ یانەی خوازراو، دەبێتە خاون داهاتێکی مادی، وەلەکاتی یاریکردنی بۆ هەڵبژاردەی نیشتیمانی وڵاتەکەی، هیج بڕە پارەیەک وەرناگرێت جگەلە خەڵات کە لەلایەن هەڵبژاردەکەیەوە پێدەدرێت، ئەمە لەکاتێکدا ببنە خاوەن نازناو بۆ هەڵبژاردەکەی. یاریزان بە پێی ئاستی یاریکردنی دەپاڵێورێت بۆ بردنەوەی خەڵاتەکانی باشترین یاریزانی (خوول، ساڵ، گۆڵکار...)\nڕاهێنەری تۆپی پێ[دەستکاری]\nڕاهێنەری تۆپی پێ بەڕیوبەری هونەری یانە یان هەڵبژاردەیەکە، کە کاری پێدانی مەشق و زانیاری و ڕاهێنانی یاریزانانە.\nساتی کردنەوەی جامی جیهانی ٢٠١٤\nجەیمز ڕۆدریگز بەدرێسی هەڵبژاردەی نیشتامنی کۆلۆمبیا\nخەیمز ڕۆدریگز ناسراو بە جەیمز ڕۆدریگز لەدایکبووی ٢١ی تەمموزی ١٩٩١ (کوکوتای، کۆڵۆمبیایە. بڵای ۱۸۰سانتیمەترەو کێشی ۷۷کیلک گرامە. یاریزانی تۆپی پێی کۆلۆمبییە کەیاری بۆهەڵبژاردەی نیشتمانیی کۆلۆمبیا و یانەی ڕیال مەدریدی ئیسپانی دەکات. خەیمز لەهێڵی ناوەندی هێرشبەر یاریدەکات و درێسی ژمارە ١٠ لەهەڵبژاردەکەی و یانەکەی دەپۆشێت.\nﺟﻪﯾﻤﺲ ڕﯙﺩﺭﯾﮕێﺰ ﻟﻪ ﮊﯾﺎﻧﯽ ﻭﻩﺭﺯﺷﯿﺪﺍ ﺗﺎ ﺋێﺴﺘﻪ: 223 ﯾﺎﺭﯼ ﺋﻪﻧﺠﺎﻣﺪﺍﻭﻩ.\nپێپ گواردیۆلا لە سالی ١٩٨٤ دەستی کردووە بەیاریکردن لە تیپی دووەمی یانەی بەرشەلۆنا بۆ ماوەی شەش سال کە توانی (٢٦٣) یاری ئەنجام بدات لە کۆی ئەم یارییانە توانی (٦) گۆل بۆ یانەکەی تۆماربکات، تا لەساڵی (١٩٩٠) رِاھێنەری ئەوکاتی تیپی یەکەمی یانەی بەرشلۆنە (یوھان کرۆیف) بانگھێشتی گواردیۆلای کرد بۆ یاریکردن لە تیپی یەکەمی یانەی بەرشەلۆناکە ئەو کات تەمەنی (١٩) ساڵ بووە، لە ئێستادا ئەرکی ڕاھێنەرایەتی یانەی مەنچستەر سیتیی ئینگلیزی لە ئەستۆ دا ھەیە.\nیاریگای وێمبلی یاریگایەکی تۆپی پێ یە دەکەوێتە ناو پاڕکی وێمبلی لە شاری لەندەن لە ئینگلستان ، ئەم یاریگایە لەنێوان ساڵانی ٢٠٠٢ بۆ ٢٠٠٧ بنیاد نراوە هاوکاتیش لەپێشووشدا یاریگایەکی تر بەهەمەان ناو هەبووە! ،ئەم یاریگایە شوێنی دانیشتنی هەیە بۆ ٩٠،٠٠٠ کەس (توانانی هەیە کە ١٥ هەزار کەسی تریش بەوەستانەوە لە یاریگا ئامادەبن!) ، ئەم یاریگایە ئێستا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلستان خاوەنیەتی و زۆرترین یاریەکانی تێدا ئەنجام دەدات لەئێستا و داهاتوو، گرینگترین یاری لەم یاریگایە ئەنجام درا بێت یاری کۆتایی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لەساڵی ٢٠١١ ، هاوکاتیش یاریگاکە جگە لە یاری چەندین جار کۆنسێرتی هوونەری تیا سازکراوە.\nخولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا وەرزش یارییەکانی ئۆڵمپیک\nوەرگیراو لە «https://ckb.bywiki.com/w/index.php?title=دەروازە:تۆپی_پێ&oldid=564926»\nئەم پەڕەیە دواجار لە ١٧:٥٩ی ١٦ی ئازاری ٢٠١٨ نوێ کراوەتەوە.


سەرکۆماری عێراق جەخت لە ھەڵوێستی نەگۆڕی وڵاتەکەی بۆ پاڵپشتیکردن لە فەڵەستین دەکاتەوە\nسياسەت, جيهان, عێراق\nسەرکۆماری عێراق، بەرھەم ئەحمەد ساڵح جەختدەکاتەوە لە ھەڵوێستی نەگۆڕی وڵاتەکەی بۆ پاڵپشتیکردن لە دۆزی فەڵەستین و پێویستی کارکردنی جددی بۆ کۆتایی ھێنان بە دەستدرێژییەکان بۆسەر گەلی فەڵەستین.\nنووسینگەی راگەیاندنی سەرۆکایەتی کۆماری عێراق لە راگەیەنراوێکدا ئاماژەی بەوەداوە کە ئەمرۆ سێشەممە، بەرھەم ئەحمەد ساڵح لە کۆشکی سەلام لە بەغدا پێشوازی لە باڵیۆزی فەڵەستین لە عێراق، ئەحمەد عەقل کردووە.\nبەپێی راگەیەنراوەکە لە دیدارەکەدا، سەبارەت بە پێشھاتەکانی دۆخی قودس و فەڵەستین و ئەو پێشێلکاری و دەستدرێژییە نامرۆڤانەی کە گەلی فەڵەستین رووبەڕووی دەبێتەوە لە شاری قودس و کەرتی غەززە گفتوگۆکراوە کە بەوھۆیەوە چەندین ھاووڵاتی مەدەنی بوونەتە قوربانی، ھەروەھا دووپاتکرایەوە لە راگرتنی ئەو کارانەی دژبە مافەکانی مرۆڤ و یاسا نێودەوڵەتییەکانە.\nسەرکۆماری عێراق، بەرھەم ئەحمەد ساڵح جەختیکردەوە لە ھەڵوێستی نەگۆڕی عێراق لە پاڵشتیکردن لە دۆزی فەڵەستین و پاڵپشتیکردنی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بۆ ھێنانەدی داواکاری و مافە رەواکانی گەلی فەڵەستین، ھاوکات جەختیشیکردەوە لە پێویستی ھەماھەنگی و کاری جددی لەسەر ئاستی ناوچەکە و نێودەوڵەتی بۆ کۆتایی ھێنان بە نەھامەتییەکان و پاراستنی مافی گەلی فەڵەستین و رێگریکردن لەو دەستدرێژیانەی رووبەڕووی دەبنەوە.\nلە راگەیەنراوەکەدا ئەوەیش خراوەتەڕوو کە باڵیۆزی فەڵەستین لە عێراق، ئەحمەد عەقل باسی لە ھەڵوێستی فەرمی و سیاسی، هەروەها هەڵوێستی گەلی عێراقی کردووە بۆ پاڵپشتیکردن لە گەلی فەڵەستین و پشتیوانیکردن لە مافەکانی گەلی فەڵەستین و دۆزە رەواکەی، ھاوکات پابەندبوونی عێراقی بۆ ھێنانەدی تەواوی مافە رەواکانی و وەستانەوە دژ بەو دەستدرێژیانەی رووبەڕووی گەلی فەڵەستین دەبێتەوە بەرزنرخاندووە.\nمستەفا کازمی: "رۆژنامەوانانی عێراق لەشەڕی دژبە تیرۆر قوربانییان داوە"\nوەزیری ناوخۆی عێراق: "خۆم راستەوخۆ سەرپەرشتی دۆسیەی ئەمنیی شنگال دەکەم"\nسەردانی شاندێکی ئەمنیی عێراق بۆ پارێزگای نەینەوا\nئۆپەراسیۆن بۆسەر تیرۆریستانی داعش لە رۆژئاوای عێراق\nکەمبوونەوەی ژمارەی کۆچبەران لە عێراق بۆ ٣٧ ھەزار کەس\nمستەفا کازمی: "شەهیدانی سپایکەر قوربانیی نەبوونی بەرنامەی دەوڵەت بوون"


دووەم ساموئێل 1 KSS – Mateo 1 MTDS | Biblica\nدووەم ساموئێل 1 KSS – Mateo 1 MTDS\nدووەم ساموئێل 1:1-27\nگەیشتنی هەواڵی مردنی شاول\n1ئەوە بوو پاش مردنی شاول و گەڕانەوەی داود لە لێدانی عەمالێقییەکان، داود دوو ڕۆژ لە چیقلەگ مایەوە. 2لە ڕۆژی سێیەمدا بینی گەنجێک لە ئۆردوگاکەی شاولەوە بە جلی دڕاو و سەری تۆزاوییەوە هات، کاتێک گەیشتە لای داود کەوتە سەر زەوی و کڕنۆشی برد.\n3داود لێی پرسی: «لەکوێوە هاتوویت؟»\nئەویش وەڵامی دایەوە: «لە ئۆردوگای ئیسرائیلەوە دەرباز بووم.»\n4داودیش پێی گوت: «ڕووداوەکە چۆن بوو؟ تکایە پێم ڕابگەیەنە.»\nئەویش گوتی:1:4 ئەو گەنجە هەواڵەکەی شێواندووە، بۆ ڕاستی ڕووداوەکە بڕوانە یەکەم ساموئێل بەشی 31. «جەنگاوەران لە جەنگەکەدا هەڵاتن، زۆربەی جەنگاوەران کەوتن و مردن، شاول و یۆناتانی کوڕیشی مردن.»\n5داودیش بەو گەنجەی گوت کە هەواڵەکەی پێی ڕاگەیاندبوو: «چۆن زانیت شاول و یۆناتانی کوڕی مردوون؟»\n6گەنجەکەش پێی گوت: «وا ڕێککەوت من لە کێوی گلبۆع بووم، بینیم شاول بەسەر ڕمەکەیدا دەچەمایەوە، گالیسکە و سوارەکانیش بە توندی بەدوایەوە بوون. 7ئاوڕی لەدوای خۆی دایەوە و منی بینی، بانگی کردم، منیش گوتم: ”ئەوەتام.“\n8«لێی پرسیم: ”تۆ کێیت؟“\n«منیش وەڵامم دایەوە: ”من عەمالێقیم.“\n9«ئینجا پێی گوتم: ”تکایە، وەرە سەرم و بمکوژە! لە سەرەمەرگدام، بەڵام هێشتا ژیانم تێدا ماوە.“\n10«منیش چوومە سەری و کوشتم، چونکە زانیم پاش کەوتنەکەی ناژیێت، ئیتر تاجەکەی سەر سەری و بازنەکەی کە بە قۆڵییەوە بوو بردم و ئەوانەم بۆ لای گەورەم هێناوە.»\n11داود جلەکانی لەبەرخۆی دادڕی، بە هەمان شێوە هەموو ئەو پیاوانەی کە لەگەڵی بوون. 12لاوانەوە و گریان، هەتا ئێوارە بەڕۆژوو بوون، بۆ شاول و یۆناتانی کوڕی و هەموو سوپای یەزدان و بنەماڵەی ئیسرائیل، چونکە بە شمشێر کەوتن.\n13ئیتر داود بە گەنجەکەی گوت: «تۆ خەڵکی کوێیت؟»\nئەویش گوتی: «من کوڕی پیاوێکی عەمالێقی نامۆم.»\n14داودیش پێی گوت: «چۆن سڵت نەکردەوە لەوەی دەستت درێژ بکەیت هەتا دەستنیشانکراوی یەزدان لەناو ببەیت؟»\n15ئینجا داود یەکێک لە خزمەتکارەکانی بانگکرد و گوتی: «وەرە پێشەوە و بیکوژە!» ئەویش لێیدا و مرد. 16لەبەر ئەوەی داود پێی گوتبوو: «خوێنی خۆت لە ملی خۆتە، چونکە دەمت شایەتی لەسەر دایت و گوتت: ”من دەستنیشانکراوی یەزدانم کوشت.“»\nلاواندنەوەی داود بۆ شاول و یۆناتان\n17داود بەم لاوانەوەیە بۆ شاول و یۆناتانی کوڕی لاواندییەوە و 18فەرمانی دا کە نەوەی یەهودا ئەم لاواندنەوەیەی کەوان فێر بن. ئەوە لە پەڕتووکی یاشاردا1:18 پەڕتووکی یاشار: بڕوانە یەشوع 10:13. نووسراوە:\n19«ئەی ئیسرائیل! ئای چۆن قارەمانان کەوتن!\nشکۆمەندییەکەت لەسەر بەرزاییەکانت کوژراوە.\n20«لە گەت ڕایمەگەیەنن،\nلە شەقامەکانی ئەسقەلان مژدە مەدەن،\nنەوەک کچانی فەلەستییەکان دڵخۆش بن،\nنەوەک کچانی خەتەنە نەکراوان پێمان خۆش بن.\n21«ئەی چیاکانی گلبۆع،\nبا شەونم و بارانتان بەسەرەوە نەبێت،\nنە کێڵگەکانت پێشکەشکراوی دانەوێڵە،\nچونکە لەوێ قەڵغانی پاڵەوانان گڵاو بووە،\nقەڵغانەکەی شاول، بێ چەورکردنی بە ڕۆن.\n22«لە خوێنی کوژراوان و\nلە جەستەی پاڵەوانان\nکەوانەکەی یۆناتان نەهاتەوە دواوە و\nشمشێرەکەی شاولیش بە بەتاڵی نەگەڕایەوە.\n23شاول و یۆناتان،\nلە ژیانیاندا خۆشەویست و شیرین بوون،\nلە مەرگیشدا لە یەکتر جیا نەبوونەوە.\nلە هەڵۆ تیژڕەوتر و\nلە شێر بەهێزتر بوون.\n24«ئەی کچانی ئیسرائیل،\nبۆ شاول بگریێن،\nئەوەی بەرگی سوور و نەرمی لەبەرکردن،\nئەوەی خشڵی زێڕی بە کراسەکانتانەوە کرد.\n25«ئای چۆن قارەمانان لەناو جەرگەی جەنگدا کەوتن!\nیۆناتان لەسەر بەرزاییەکانتدا کوژرا.\n26یۆناتانی برام، دڵم بۆت گوشرا،\nزۆر شیرین بوویت لەلام،\nخۆشەویستی تۆ بۆ من\nلە خۆشەویستی خانمان سەیرتر بوو.\n27«ئای چۆن قارەمانان کەوتن!\nچەکەکانی جەنگ1:27 چەکەکانی جەنگ مەبەستی لە شاول و یۆناتانە. لەناوچوون!»\nKSS : دووەم ساموئێل 1


M. Ballmert - Soccer - Yariga - Results, fixtures, tables and statistics\n2018/2019 مێپن 3.L 1620 18 18 0 0 2 0 2 0 0\n2017/2018 مێپن 3.L 2392 29 27 2 4 7 0 4 0 0\n2016/2017 هانۆڤێر ٩٦ II REG 2827 33 31 2 2 2 0 10 0 0\n2015/2016 هانۆڤێر ٩٦ II REG 2076 27 24 3 6 4 3 6 0 0\n2015/2016 فرانکفورت 2.B 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0\n2014/2015 فرانکفورت 2.B 136 4 0 4 0 14 0 0 0 0\n2012/2013 FSV Frankfurt II REG 3051 34 34 0 1 1 1 4 0 0\nگشتیی 12102 145 134 11 13 30 4 26 0 0\nFri 05/04/19 3.L پرێوسێن مونستەر 1 - 1 مێپن بینینی ڕووداوەکان زانیاری زیاتر لەسەر ئەم یارییە\nSat 30/03/19 3.L مێپن 2 - 1 سۆنێنهۆف گڕۆباسپاچ بینینی ڕووداوەکان زانیاری زیاتر لەسەر ئەم یارییە\nSat 02/03/19 3.L مێپن 1 - 1 ڤێهێن ڤێیسبادێن بینینی ڕووداوەکان زانیاری زیاتر لەسەر ئەم یارییە\nSat 23/02/19 3.L هانسا ڕۆستۆک 0 - 2 مێپن بینینی ڕووداوەکان زانیاری زیاتر لەسەر ئەم یارییە\nSat 16/02/19 3.L مێپن 3 - 0 ئینێرجی کۆتبوس بینینی ڕووداوەکان زانیاری زیاتر لەسەر ئەم یارییە\nFri 07/12/18 3.L کارڵ زێیس جێنا 1 - 2 مێپن بینینی ڕووداوەکان زانیاری زیاتر لەسەر ئەم یارییە\nSat 24/11/18 3.L زویکاو 1 - 1 مێپن بینینی ڕووداوەکان زانیاری زیاتر لەسەر ئەم یارییە\n01/07/17 Hannover Meppen نەزانراو\nJ. Gies 24\nJ. Jesgarzewski 25\nم. بۆرن 24\nL. Bredol 18\nJ. Hoormann 20\nP. Posipal 31\nJ. von Haacke 25\nم. کریمێر 29


didar othman – پەڕە 28 – History Of Kurdistan\nHome / didar othman (page 28)\n2018-04-27\tمێژووى جیهان, نهێنیەکانى مێژوو لێدوان نووسین ناچالاککراوە لە ١٠ شتی تەواو مەترسیدار کە لە کۆندا زۆر ئاسایی بووە\nخێزان گەر پێت وایە لە ڕۆژگاری ئێستاماندا کەسانێک هەن شتی مەترسیدار دەکەن زۆر نیگەران مەبە، چوونکە لە کۆندا شتی زۆر خراپتر ئەنجام دراوە و باو بووە لە نێو کۆمەڵگەکاندا. چاندنی کۆکاین، سەدساڵ بەر لە ئێستا کۆکاین وەک چارەسەرێک بەکاردەهێنرا بۆ چارەسەری منداڵان. ناردنی منداڵ لە ڕێی ئیمەیڵەوە، لە سەرەتاکانی سەدەی …\n2018-04-08\tمێژووى جیهان, نهێنیەکانى مێژوو لێدوان نووسین ناچالاککراوە لە زینۆبیا…به‌هێزترین شاژن له مێژوودا\nپالمیرا، ویلایەتێكی دابڕاو بوو لە ئیمپڕاتۆریەتی ڕۆمانییەكان لەكاتی تەنگژەی سەدەی سێیەم، دوای ئەوەی رۆمانییەكان توانیان لە دەست فارسەكانی بستێننەوە، كوشتنی ئیمپراتۆری بەسەردا هات، لەو كاتەی كوڕەكەی ئیمپراتۆر و زینۆبیا منداڵێكی بچووك بوو، بۆیە شاژنە زینۆبیا خۆی سەركردایەتی ئیمپراتۆریەتەكەی گرتەدەست و سووریا و میسڕی بە تەواوی خستە ژێر ڕكێفی خۆی و …\n2018-04-05\tبەشی مێژووی كورد لێدوان نووسین ناچالاککراوە لە لێکۆڵینەوەیەکی مێژوویی دەربارەی گوندی لەج\nئوسامه حه‌سیب لە کتێبی کۆن و پیرۆزی ئاڤێستادا باسی چەندین شارکراوە، کە یەکێک لەوان شاری (ڕگا)یە کە ئاڤێستاناسان ئەو شارەیان بە (ڕێی)ی ئێستا کە لە نزیک تارانە داوەتە قەڵەم. ئەو بۆچوونەش هەر تەنیا بەبۆنەی ئەوەیە کە وشەی (ڕگا) و (رێی) هەتا رادەیەک لەیەک دەچن، دەنا دەساوێزێکی تر بۆ یەکبوونی ناوی …\n2018-04-03\tمێژووى جیهان, نهێنیەکانى مێژوو لێدوان نووسین ناچالاککراوە لە شاژنه لاكشمیبای..شمشێرێكی به‌هێز به ڕووی داگیركه‌ران\nلاكشمیبای هه‌ر ته‌نیا له درامایه‌كی هیندی بوونی نییه، بگره ئه‌و پاڵه‌وانێكی مێژوویی گه‌لی هیندستانه دژ به داگیركاری خاكی وڵاته‌كه‌ی له‌لایه‌ن به‌ریتانییه‌كانه‌وه، ڕه‌نگه زۆرێكتان ژیان و شێوه‌ی ئه‌و ئه‌كته‌ره‌تان بینی بێ كه له دراماكه ڕۆڵی ئه‌و ده‌بینێ، به‌ڵام ئه‌مه زانیاری ورده له باره‌ی ژیانی ڕاسته‌قینه‌ی شاژنه لاكشمیبای كه به شاژنی جه‌نگیش …\n2018-04-02\tمێژووى جیهان, نهێنیەکانى مێژوو لێدوان نووسین ناچالاککراوە لە ٦ شت تەنها ٢ کەس دەیان زانن لەم جیهانە گەورەیەدا\nخێزان ئەمانەی خوارەوە کۆمەڵێک زانیاری سەرسوڕهێنەرن کە دڵنیاین پێشتر نەتان بیستووە. دەستەسڕی ئیمپڕاتۆریەتی، تەنها کەسانێکی زۆر کەم درکی پێ دەکەن کە لە کاتی نانخواردن و خواردنەوەکاندا دەستەسڕەکان بە جۆرێکی تایبەت دەنوشتێنرێنەوە، هەتاوەکوو ئەمڕۆش ئەم شێوازە بوونی هەیە و لە زۆر شوێندا بەکاردێت بۆ پاراستن و دابینکردنی سەلامەتی بۆ خۆیان. ناوی …\n16نهێنی دەربارەی جەنگی دووەمی جیهان


رێگای بازنه‌یی 120 مه‌تری هه‌ولێر به‌ره‌و ته‌واوبوون ده‌ڕوات\nهه‌ولێر 120 مه‌تری\nپرۆژه‌ی رێگای بازنه‌یی 120 مه‌تری هه‌ولێر یه‌كێكه له پرۆژه‌كانی رێگا خێراكان كه ماوه‌كه‌ی نزیكه‌ی 38 كم به‌ده‌وری شاری هه‌ولێردا، كاری جێبه‌جێكردنی پرۆژه‌كه له‌لایه‌ن كۆمپانیایه‌كی خۆماڵی و كومپانیایه‌كی بیانی ئه‌نجام دراوه، ئه‌م به‌شه‌ی كۆمپانیا خۆماڵیه‌كه بریتییه له 27 كم كه له دووساڵی رابردوودا توانراوه 20 كم له پرۆژه‌كه بخرێته خزمه‌تی هاوڵاتیان كه له سه‌ره‌تای شه‌قامی مووسڵ ده‌ستپێده‌كات و له شه‌قامی كۆیه كۆتایی دێت .\nدوایین به‌شی پرۆژه‌كه به‌یه‌ك به‌ستنه‌وه‌ی رێگای كۆیه به رێگای كه‌ركووكه كه ماوه‌كه‌ی نزیكه‌ی 7 كم ده‌بێت و چه‌ند به‌رزه پرد و ئینده‌ر پاسی تێدایه، سه‌رتیب سابیر ئه‌ندازیاری سه‌رپه‌رشتیاری پرۆژه‌كه تایبه‌ت به كوردستان 24 رایگه‌یاند: "پرۆسه‌ی قیرتاوكردنی دوایین به‌شی له‌لایه‌ن كۆمپانیا خۆماڵیه‌كه ده‌ستیپێكردوه و ئه‌م به‌شه‌ی پرۆژه‌ی رێگای 120م خێرا نزیكه‌ی %60ی كاره‌كانی ته‌واو بووه و ته‌واوی پلانه‌كان له‌كاتی خۆیدا جێبه‌جی ده‌كرێ و پێشبینی ده‌كه‌ن له كۆتایی ئه‌مساڵ ئه‌م به‌شه‌ی پرۆژه‌كه به‌هه‌موو به‌شه‌كانیه‌وه ته‌واو ببێت.\nبه ته‌واو بوونی ئه‌م به‌شه‌ی پرۆژه‌كه نزیكه‌ی %75ی پرۆژه‌ی رێگای بازنه‌یی 120م ی خێرا ته‌واو ده‌بێت . ئه‌و به‌شه‌ی ده‌مینێت له رێگای كه‌ركووك بۆ رێگای مووسڵ ده‌ستپێده‌كات و ئه‌ویش كۆمپانیای به‌ڵێنده‌ر كه كۆمپانیایه‌كی بیانییه ماوه‌ی چه‌ند ساڵێكه كاره‌كانی راگرتوه و وه‌زاره‌تی شاره‌وانی و پارێزگای هه‌ولێر له ئێستادا سه‌رقاڵی چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كانی به‌رده‌م ئه‌م به‌شه‌ی پرۆژه‌كه‌ن كه ماوه‌یه‌كی زۆره كاركردن له‌لایه‌ن كۆمپانیاكه‌وه تێیدا وه‌ستێنراوه .\nرێگای 120مه‌تری خێرا یه‌كێكه له‌و رێگایانه‌ی كه به‌گوێره‌ی ستاندارده جیهانیه‌كان دروستكراوه ، به‌ته‌واوبوونی ئه‌م بازنه‌یه كاریگه‌ریه‌كی زۆری ده‌بێت له‌سه‌ر كه‌م كردنه‌وه‌ی جه‌نجاڵی شه‌قامه‌كانی ناوشاری هه‌ولێر.\n04 ئەمەریکا چەند بڕیارێکی نوێ لەبارەی سووریا دەدات\n05 گه‌وره‌ترین گرووپی پاره‌داركردنی داعش له عێراق هه‌ڵوه‌شێندرایه‌وه\n06 پێشنیازێکی نوێ بۆ چارەسەرکردنی پرسی کەرکووك دەخرێتەڕوو\n03 دوایین زانیاری له‌باره‌ی مووچه‌ی 3 مانگی فه‌رمانبه‌رانی هه‌رێم


:: PM:05:03:31/10/2020 \nئێستە چەند فرۆشیارێک کە کاری ساختە ئەنجام دەدەن بە ڕێککەوتن لەگەڵ ''فیتەر و وایەرمەن'' فێڵ لە شۆفێران دەکەن و چەند گرفتێک و کێشەیەکی ئۆتۆمبێل بە چەندان تەکنیکی خراپ دەشارنەوە و کە شۆفێران هەستی پێ ناکەن.\nلەمبارەیەوە ئاراس ئه‌حمه‌د شاره‌زای میكانیكی بۆ ''وشه'' ئاشكرای كرد، لەکاتی کڕینی ئۆتۆمبێل پێویستە شۆفێر پشکنینی کۆمپیوتەری بکەن بۆ ئەوەی بزانن گرفتی کارەبایی چی هەیە و چ گڵۆپێک تەرک کراوە و چ فرت و فێڵەکی تێدا کراوە، چونکە زۆرجار گڵۆپێک تەرک کراوە پارەیەکی زۆری دەوێت بۆ چاکردنەوی گرفتەکە.\nپێویستە شۆفێر لەکاتی کڕینی ئۆتۆمبێل هەموو پشکنینێک ئەنجام بدات، بەتایبەت پشکنینی کارەبایی\nزیاتر گوتی، نموونە شۆفێرێک لەکاتی کڕینی ئۆتۆمبێل هەست کردووە کە ABSـەکەی کار ناکات و گلۆپیش دانەگیرساوە، هەروەها کە پشکنینی کۆمپیوتەریمان بۆ کرد دەرکەوت هەستیاریی تەگەری شۆفێر وایەرەکەیان قرتاوە، بەڵام گڵۆپی ABS لە داشبۆرد نەمابوو، کە سەعاتی داشبۆردمان کردەوە دیاربوو پێشتر تێبی ڕەشیان لە گڵۆپی ABS داوە بۆ ئەوەی لە داشبۆرد دیار نەبێت، ئەمەیش فێڵێکە ئێستە ئەنجام دەدرێت بۆ فێڵ کردن لە شۆفێران.\nبۆیە هۆشیاریی دەدات کە شۆفێر لەکاتی کڕینی ئۆتۆمبێلدا وریای ئەو جۆرە فێڵانە بێت و ڕاستەوخۆ لەکاتی پشکنین بۆی پشکنینی کارەباییشی بۆ ئەنجام بدات و هەموو گرفتەکان چارەسەر بکات بۆ ئەوەی فێڵی لێ نەکرێت.


ناوی27 كەس لە گیراوانی شاری سەقز دەستبەسەر كراون سازمانی خه‌بات کوردستانی ئێران\nناوی27 كەس لە گیراوانی شاری سەقز دەستبەسەر كراون\nلە دوای بەرێوەچوونی ریفراندۆم بۆ سەربەخۆیی باشووری کوردستان و دەربڕینی هەستی خۆشحاڵی خەڵكی كوردستانی ئێران، لە شاری سەقز بە دەیان کەس لە هاووڵاتییانی ئەو شارە لەلایەن هێزە ئەمنییەکانی رژیمی ئێرانەوە دەستبەسەر کراون.\nبەپێی هەواڵ، هێزە ئەمنییەکانی سەر بە رژیمی ئێران لە شاری سەقز سەرلەبەیانی رۆژی سێشەممە ٤ی ڕەزبەر هێرشیان کردووەتە سەر ماڵی هاووڵاتییەکی کورد و کەسـێکیان بە ناوی ”مێهرداد بەرایی“ کوڕی فەیزوڵڵا دەستبەسەر کردووە.\nهەروەها هەواڵدەری هەنگاو ناوی 27 كەسی دیكە لە گیراوانی شاری سەقزی بەم شێوەیەی بڵاو كردۆتەوە:\n1ــ بەختیار خوشناو ٢ ــ هیوا دەستباز ٣ ــ سارینا فەتحی ٤ ــ حەمید ڕەزایی ٥ ــ جەلال کەسنەزانی ٦ ــ ئەیۆب حوسێن‌زادە ٧ ــ شاهۆ ساڵحی ٨ ــ عادڵ کەریمی ٩ ــ یەدوڵڵا کەریمی ١٠ ــ هێمن کەریمی ١١ ــ بەهادین قەساب ١٢ ــ عەلی حوسێنی ١٣ ــ خالید عەلی‌پوور ١٤ ــ عەتا ڕەحمان‌زادە ١٥ ــ فەرزاد مەحموودی ١٦ ــ ڕزگار محەممەد پەنا ١٧ ــ ڕووناک ئەحمەدی ١٨ ــ فەرزاد فەرەج پەناه ، ١٩ـ زانیار بەخشی ٢٠ـ عەلی ئیبراهیمی ٢١ـ هەژیر مەلوودی ٢٢ـ هیوا زارع پوور ٢٣ـ فەرزاد ساوان ٢٤ـ جەماڵ سەرشیوی ٢٥ـ لەیلا خەلیلزادە ٢٦ـ شێرکۆ موریدزادە ٢٧ـ مێهرداد بەرایی\nجێی باسە كە هەر یەک لە عادڵ کەریمی، یەدوڵڵا کەریمی، هیوا دەستباز و بەهائەدین قەساب بەدانانی بارمتە بە شێوەی کاتی ئازاد كراون.\nڕێکه‌وت: 2017-10-05 14:23:17


تاچەند گوێ لە قسەکانی مام جەلال دەگیرێت؟ | ROJnews\nتاچەند گوێ لە قسەکانی مام جەلال دەگیرێت؟\nشەممە, 12 ينا 2019 - 10:40\nمام جەلال-ی سکرتێری کۆچکردووی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان- ی ن ک، گەردنی هەموو ئەو کەسانە ئازاد دەکات، کە لە سەکۆی ئازادیی پارکی ئازادیی سلێمانی چالاکیی دەکەن و ڕەخنە دەگرن، بەڵام دوێنێ لەو سەکۆیە یادکردنەوەی شەهیدانی پاریس قەدەغەکرا و ٥٢ کەسیش دەستگیرکران.\nلە گرتە ڤیدیۆییەکدا، کە لە میانەی کردنەوەی ناوەندی چاپ و پەخشی سەردەم-دا تۆمارکراوە، جەلال تاڵەبانی، سکرتێری گشتیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان پەیامێک دەربارەی دروستکردنی سەکۆی ئازادیی لەناو پارکی ئازادیی شاری سلێمانیی بڵاودەکاتەوە.\nمام جەلال لە گرتە ڤیدیۆییەکەدا لەسەر دروستکردنی سەکۆی ئازادیی دەڵێت: من خۆم لە پارکی ئازادیی سەکۆیەک دروست دەکەم، لەوێ ڕایدەگەیەنم، هێرش لەسەر مام جەلال هەرکەسێک دەیکات بیکات، لە منەوە دەستپێبکەن، هەرچی کردی گەردنی ئازادبێت، هیچ لێپرسینەوەیەکی یاساییشی ناکەم.\nسکرتێری کۆچکردووی یەکێتیی، بەدیاریکراویی دەڵێت: ئەو کەسانەی ڕۆژی هەینی لەو سەکۆیە هەرچی قسەیەک دەڵێن، جنێویش دەدەن گەردنیان ئازادبێت، خۆپیشاندان بکەن و ڕا دەربڕن هەمووی سەرچاوم، با ببینە کۆمەڵگایەکی مەدەنیی سەردەم.\nسەرباری ئەم قسانەی مام جەلال، کە تا ئێستاش کەس وەک جێگرەوەی بە پۆستی سکرتێری یەکێتی دیاریی نەکراوە، دوێنێ ئاسایشی سلێمانی لە سەکۆی ئازادیی ڕێگریی لە یادکردنەوەی هەریەکە لە ساکینە جانسز، فیدان دۆغان و لەیلا شایلەمەز کرد و ٥٢ کەسیشی دەستگیرکرد، کە وتەبێژی تەڤگەری ئازادیی و ڕۆژنامەنووس و ژن و منداڵیان تێدایە و تاوەکو ئێستا بەشێکی زۆریان ئازاد نەکراون.


ژمارەیەک لەچالاکان و یاساناسانى سلێمانى گردبونەوەیەکیان بۆ پاڵپشتى زیندانى کراوانى بادینان ئەنجامدا و براى یەکێک لە سزادراوەکانیش رایگەیاند، ئەو کەسانە بە پاساوى پەیوەندى لەگەڵ کەسێکدا سزادراون لەکاتێکدا ئەو کەسە "ئازادە و سیخوڕى خۆیان بووە".\nلەگردبونەوەکەدا ئەیهان سەعید براى یەکێک لەزیندانى کراوانى بادینان بەناوى کەسوکارى زیندانى کراوانەوە ڕایگەیاند "ئەوەى لەبادینان ڕوودەدات پڕۆسەیەکى نایاسایى و نادیموکراتیە بۆ بێدەنگ کردنى خەڵکى سنورەکە گیراوەتە بەر و ئەو دەستگیرکراوانەش چەندین مانگە لەزیندانن و بێ بەشکراون لەچەندین مافى بینینى پارێزەرو کەسوکار و تەلەفۆن و چەندین مافى تر".\nئاماژەى بۆ ئەوەشکرد "لەژێر فشارى حزبدا دادگاى کەیسەکەى بەسیاسى کردووە و سزاى داون و لەکاتێکدا نەدانپێدانیان لەسەر تاوانێک هەبووە و نەهیچ بەڵگەیەکیش هەیە تاوانیان کردبێت و ئەوەشى بڵاو کراوەتەوە سەرلەبەرى ناڕاستە و هیچ دانپێدانانێکیان نەبووە چونکە هیچ تاوانێک ڕووینەداوە".\nئەیهان سەعید وتیشى "ئەوانە بە پاساوى پەیوەندى لەگەڵ کەسێکدا زیندانى کراون ئێستا ئەو کەسە ئازادە و دەسوڕیتەوە و سیخوڕى خۆیان بووە".\nجەختیشى لەسەر ئەوە کردەوە بەردەوام دەبن لەچالاکیەکانیان تا ئەوکاتەى ئازاد دەکرێن.\nلاى خۆشیەوە عوسمان شێخ سدیق پارێزەر لەوتەیەکیدا ڕایگەیاند، کەیسەکە بەردەوامە ونامرێت "هەڵەى زەق بەناوى یاسا و دادوەرییەوە ئەنجامدراوە"، گردبونەوەکەشیان پشتیوانیە بۆ سەربەخۆى دەسەڵاتى دادوەرى و بۆ ئەوەى ئەو کەیسانەى کە بۆچالاکان و ڕۆژنامەنوسان دروستدەکرێن بوەستیێنرێن.\nجەختیشى کردەوە، ئەو کەیسە ئارامى لەناو کۆمەڵگەدا نەهیشتووە و ئەوەش بەڵگەیەکە لەسەر سیاسى بوونى کەیسەکە چونکە بڕیارى دادگا دەبێت ئارامى بگەڕێنێتەوە نەک نائارامى.\nتیمى پارێزەرانى سزادراوانى بادینان داوایەکى نوێ ئاڕاستەى دادگاى پێداچوونەوە دەکات\n2021.03.17 - 11:16\nلیژنەیەکى نێودەوڵەتى ڕاپۆرتێکى لەسەر سزادراوانى بادینان بڵاوکردەوە\n2021.03.13 - 22:36


گرنگترین ھەڕەشەکانی سەر ئێران لە ھەرێمی کوردستانی عێراقەوە | CFS Center\nHome / بڵاوکراوەکان / گۆڤاری ئاینده‌ناسی / گرنگترین ھەڕەشەکانی سەر ئێران لە ھەرێمی کوردستانی...\nقەدیر نەسری/ پڕۆفیسۆری یاریدەدەر لە زانكۆی خارەزمی\nداود ڕەزایی/ خوێندكاری دكتۆرا لە زانكۆی باڵای بەرگریی نیشتمانی و لێكۆڵینەوەی ستراتیژی\nوەرزنامەی “مطالعات بین رشتەای دانش راهبردی”، ساڵی نۆیەم، ژمارە 37، 2019\nوەرگێڕان: ئەژی ئازاد ئەبوبەكر\nپرسیاری سەرەكیی ئەم توێژینەوەیە ئەوەیە كە گرنگترین هەڕەشەكانی بەردەم كۆماری ئیسلامیی ئێران لەلایەن هەرێمی كوردستانی عێراقەوە كامانەن و چ ناوەرۆكێكیان هەیە؟ پێدەچێت گرنگترین هەڕەشەكانی هەرێمی كوردستانی عێراق كە ئاسایشی ئێران دەخاتە مەترسییەوە، ناوەرۆكێكی شوناسی-سیاسییان هەبێت، بەو مانایەی كە هەوڵەكانی هەرێم بۆ بەدەستهێنانی سەربەخۆیی، دەتوانێت سەروەریی خاك و یەكپارچەیی كۆماری ئیسلامیی ئێران لە دواڕۆژێكی ماوە مامناوەند خەوشدار بكات. ئامانجی سەرەكیی ئەم توێژینەوەیە، یارمەتیدانە بۆ بڕیارسازیی كاریگەر لە ئاستی بەرێوەبردنی ئەمنیی پرسەكانی تایبەت بە هەرێمی كوردستانی عێراق لە دیدی كۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە. ئەم توێژینەوە بە شێوازی كردارەكی و بە شێوەی چۆنایەتی (كیفی) و به ڕوانگەی وەسفی و شیكاری ئەنجام دراوە. بۆ بەدەستهێنانی زانیاری پێویست و هاوسەنگ، ڕای 10 كەس لە پسپۆڕانی زانكۆیی، دیپلۆماتكار و كەسایەتییە ئەمنییەكان وەرگیراوە و توێژینەوەكە گەیشتووەتە ئەو ئەنجامەی كە هەرێمی كوردستان لە ئایندەیەكی كورتمەوەدا، نابێتە سەرچاوەیەكی هەڕەشە، بەڵام لە ئایندەیەكی ماوە مامناوەند یان درێژمەودا؛ جووڵانەوە شوناسخوازەكانی ئەم ناوچەیە بەهێز دەبێت و دەبنە هۆكاری دروستبوونی پشێوی لە ئاسایشی نیشتمانیی كۆماری ئیسلامیی ئێران.\nوشە كلیلییەكان: هەڕەشەی ماوە مامناوەند، هەرێمی كوردستانی عێراق، ئاسایشی نیشتمانیی سەقامگیر، یەكگرتوویی و سەروەریی خاك، هاوئاڕاستەیی ستراتیژیانە\nتێبینی: لەبەر درێژی توێژینەوە و قەبارەی گۆڤارەکەمان، هەندێک بڕگەی ناپێویستی توێژینەوەکە وەرنەگێڕدراوە.\nئەم توێژینەوەیە بابەتی هەڕەشەكانی سەر ئێران لەلایەن هەرێمی كوردستانی عێراقەوە لە ساڵانی ئایندەدا (2019-2029) دەخاتە بەر لێكۆڵینەوە. پێدەچێت كە بابەتی هەرێمی كوردستانی عێراق؛ یەكێك بێت لە گۆڕدراوە كاریگەرەكان لەسەر ئایندەی ئاسایشی كۆماری ئیسلامیی ئێران، بەڵام سەبارەت بە توندی، فراوانی، خێرایی و دەرهاویشتەكانی ئەم هەڕەشانە ڕای جیاواز هەیە. بۆ دۆزینەوەی وەڵامی ئەم بابەتە، ئەم پرسیارەمان لە توێژینەوەكەدا خستووەتە ڕوو كە گرنگترین هەڕەشە دژی بەرژەوەندی و بەها بووژێنەرەكانی كۆماری ئیسلامیی ئێران لەلایەن هەرێمی كوردستانەوە كامانەن؟ هەروەها كۆمەڵێك پرسیاری لاوەكی بۆ ڕوونكردنەوەی ئەم بابەتەمان ورووژاندووە: گرنگترین خاڵەكانی هێز و لاوازی و گرنگترین ئامانجەكانی هەرێمی كوردستان لە ئاستی ستراتیژیدا، چین؟ گرنگترین هێزەكانی كاریگەر لە هەرێمی كوردستان كامانەن و چ ڕوانگەیەكیان بۆ كۆماری ئیسلامیی ئێران هەیە؟\nهەرێمی كوردستان بە هۆی هەستكردن بە تەنگەژەی جیوپۆلەتیك و حەزێكی قووڵ بۆ یەكگرتن لەگەڵ هێزی دەرەوە هەرێمی، بەردەوام لە هەوڵی پێداچوونەوە لە ڕژێمی هەرێمی بووە. لە لایەكی ترەوە ئەم ناوچەیە خاوەن سەرچاوەی فراوانی بووژێنەرە كە لەپاڵ هەڵكەوتەی ستراتیژی، زەمینەی ئامادەبوونی دوژمنان و ڕكابەرانی كۆماری ئیسلامیی ئێران لەم ناوچەیەدا بە شێوەیەكی ئاشكرا و نهێنی خۆش دەكات. ئەم تایبەتمەندییە، هەرێمی كردووەتە خاوەنماڵێكی وەسوەسەكەر بۆ ئامادەبوونی ڕكابەرانی كۆماری ئیسلامیی ئێران. گۆڕانكارییەكانی ئەم ناوچەیە بە هۆی دراوسێیەتی و پەیوەندییە نەتەوەیی و نەژادییەكانی لەگەڵ ناوچە كوردنشینەكانی كۆماری ئیسلامیی ئێران، دەتوانێت كاریگەریی خۆی لەسەر ئاسایشی ئێران هەبێت. هەر بۆیە كۆماری ئیسلامیی ئێران پێویستە كە هەڕەشەكانی بەردەم خۆی بدۆزێتەوە و بە بەرنامەرێژییەكی گونجاو ئەم هەڕەشانە بەڕێوە ببات و بیانكاتە هەلێك بۆ خۆی. ئەم توێژینەوە لەم ڕووەوە گرنگیی هەیە كە دەتوانێت هەڕەشەكانی ئایندە چاودێری و دەستنیشان بكات و یارمەتیدەر بێت بۆ دۆزینەوەی ڕێكاری ڕووبەڕووبوونەوە. پێویستیی ئەم توێژینەوەش لەوەدا خۆی دەبینێتەوە كە لە ئەگەری بە هەل وەرنەگرتنی پێشنیارەكان، دەبێتە هۆی هەڕەشەزانینی بەبێ هۆ، خەمساردی و غافڵگیربوونی ستراتیژی.\nخاڵی بەهێزی و لاوازی هەرێمی كوردستان\nخاڵی بەهێزی: هەرێمی كوردستان بە هۆی هەڵكەوتەی لە ناوچەیەكی هەستیار و خاوەنداریی یەدەكی نەوت و غازی فراوان، خاڵی بەهێزی زۆری هەیە:\nهەڵكەوتە و پێگەی ستراتیژی\nهەرێمی كوردستان ناوچەیەكی كوێستانییە لە باكوور و باكووری ڕۆژهەڵاتی عێراق، لە پانتاییەكی جوگرافیی 34 پلەی باكوور و درێژایی جوگرافیی 41-46 پلەی ڕۆژهەڵات و پارێزگاكانی دهۆك، هەولێر، سلێمانی، كەركووك، نەینەوا و دیالە دەگرێتەوە كە نزیكەی 45 ملیارد بەرمیل نەوت لەم ناوچانە بوونیان هەیە (زیباكلام و عبداللەپور، 1390: 61). هەروەها لە لایەنی سیاسی، بە هۆی هەڵكەوتەی لەنێوان چوار وڵاتی ئێران، توركیا و سووریا و عێراق و دروستكردنی كاریگەریی بەرانبەر ئەم ناوچەیە لەسەر سیاسەتە ناوخۆیی و هەرێمایەتییەكانی ئەم وڵاتانە، خاوەن گرنگییەكی تایبەتە. بەپێی خەباتی چەكداریی كوردەكان لە چوار وڵاتی دراوسێ و ڕۆڵگێرانی هێزەكانی وەك ڕووسیا، توركیا و ئەمەریكا و هاتنەناوەوەی ئیسرائیل بۆ ئەم هاوكێشەیە، پێدەچێت ناوچەی هەرێمی كوردستان شوێنێكی سەرنجڕاكێشی گەمەكردن بێت بۆ هێزە هەرێمی و نێودەوڵەتییەكان.\nسەرەكیترین ڕاكەشی (جاذبه) هەرێمی كوردستان، سەرچاوە سەروشتییەكانیەتی (45 ملیارد بەرمیل نەوت و سەرچاوەی غازی فراوان). سەرچاوەكانی ئابووریی كوردستان؛ لە ڕێگەی داهاتە نەوتییەكان، كشتوكاڵ، ئاژەڵداری و گەشتیارییە. خاوەندارێتیی ڕێژەیەكی فراوان لە سەرچاوە نەوتی و غازییەكان، بابەتێكە كە وا لە هەرێمی كوردستان دەكات كە ژێرخان و خەرجییەكانی وڵاتێكی سەربەخۆ دابین بكات. بەپێی ڕاگەیاندنی ئۆپێك لە مانگی جونی 2019، لە عێراق 136 ملیارد بەرمیل نەوتی یەدەك نەوت بوونی هەیە (opec eite, 2019) كە دەكاتە (10.4%)ی هەموو یەدەكی جیهان و (13%)ی یەدەكی ئۆپێك، لەم ڕێژەیە 45 ملیارد بەرمیل كەوتووەتە هەرێمی كوردستانەوە. لە هەرێمی كوردستان ڕۆژانە 650 هەزار بەرمیل نەوت بەرهەم دەهێنرێت كە بە بەراورد بە ڕێژەی دانیشتووان، ڕێژەیەكی بەرچاوە (زارعی و رنجبری، 1395: 924).\nمۆدێلی فیدراڵی لە هەرێمی كوردستان، لە ساڵی 2005 بەملاوە بوونی هەیە. پێكهاتەی سیاسی لە هەرێم لە دەوڵەت، پەرلەمان، دادگا خۆجێییەكان پێك هاتووە. دەوڵەتی خۆجێیی كوردستان لە ساڵی 1991، لەدوای شكستی عێراق لە شەڕی نەوت دامەزراوە و هەولێر پایتەختەكەیەتی. بەپێی ڕەشنووسی دەستووری هەرێمی كوردستان، سیستمی حكومەتی دەوڵەتی خۆجێیی كوردستان؛ خەڵك سەروەر (مردم سالار) و كۆمارییە و گەل سەرچاوەی هێز و شەرعیەت پێدانن (رضایی، 1393: 52-54). پێكهاتەی سیاسی لە هەرێمی كوردستان لە ئاست حكومەتی ناوەندیی عێراق، سەربەخۆیە و خاوەنی پەرلەمان، دەستوور و ئەنجوومەنی وەزیرانە و ئەم تایبەتمەندییە ئەوانی لە گرتنەبەری بڕیارە ناوچەییەكان سەربەخۆ كردووە و بە یەكێك لە بڕستەكانی ئەم حكومەتە دادەنرێت. لەدوای نائارامییەكانی پاییزی 2019 لە شارەكانی عێراق، سەبارەت بە پێكهاتەی حكومەتی ئەم وڵاتە گومانەی نوێ (بە شێوەی سەرۆكایەتیی بەڕێوەبردن و…)هاتە بەر باس، كە بەرپرسانی هەرێم بەتوندی ڕەتیان كردەوە.\nهێزی چەكداریی هەرێمی كوردستان لە پێشمەرگەكان پێك دێن، كە بە شێوەیەكی نەریتی بەم ناوە ناوبانگیان دەركردووە. پێكهاتەی هێزە چەكدارەكان و هەواڵگری-ئەمنییەكانی هەرێمی كوردستان لە دوو هێزی سەرەكی، واتە یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان و پارتی دیموكراتی كوردستان پێك دێن. هێزە چەكدارییەكانی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان لە هێزەكانی پێشمەرگە (سەربازی)، ئەمنی-پۆلیسی (ئاسایش) و هەواڵگری (زانیاری) پێك دێن. ژمارەی ئەم هێزانە 60 هەزار كەسە، كە خۆی لە 40 هەزار پێشمەرگە و 20 هەزار كەس وەك پشتیوان دەبینێتەوە. هێزەكانی پارتی دیموكراتی كوردستان بە هەمان شێوە لە هێزەكانی پێشمەرگە، ئەمنی و پۆلیس و هەواڵگری (پاراستن) پێك دێن. ژمارەی ئەم هێزانە دەگاتە 90 هەزار، كە 70 هەزاریان سەربازین و 20 هەزاریان هێزی پشتیوانن. چەك و تەقەمەنییەكانی هەردوو هێز بەزۆری چەكی سووك و نیوە قورسن، وەك: دۆشكە، تۆپی دژەئاسمان، هاوەن و هەروەها دەبابەی نەفەرهەڵگری سەربازی (نامی و محمدپور، 1387: 103-108). لە گرنگترین خاڵەكانی بەهێزی هێزەكانی سەربازی لە هەرێم، دەكرێت ئاماژە بە هەستی جەنگاوەری و بوێریی پێشمەرگەكان، ئاستەنگی ڕێگاكانی تیپەڕبوون لە ناوچەكانی هەرێم، ئاشنایی بە شەڕی پارتیزانی، پێشینەیەكی درێژ لە شەڕكردن بەرامبەر بە دەوڵەتەكانی پێشوو و ڕێژەی بەرچاوی ژمارەی هێزەكان بكرێت (رضایی، 1393: 58).\nخاڵە لاوازە سەرەكییەكانی هەرێمی كوردستان\nهەرێمی كوردستان بە هۆی بارودۆخی ئاڵۆزی ناوخۆیی، هەڵكەوتن لە شوێنێكی تایبەتی جیۆپۆلەتیكی، دەورگیراو لەنێوان سێ وڵاتی ئێران، توركیا و سووریا كە هەرسێ وڵات خاوەنی نەتەوەی كوردن و هەروەها جۆراوجۆری دانیشتووان، كۆمەڵێك خاڵی لاوازی هەیە:\nچوارلاگرتنی (حصر) جیۆپۆلەتیكی\nسەرەكیترین خاڵی لاوازی هەرێمی كوردستان بەردەوام ئەوە بووە كە وڵاتە بەهێز و خاوەن سەروەرییەكانی وەك سووریا، توركیا، عێراقی عەرەب و ئێران دەوریان داوە. زانایانی بواری جوگرافیا، لە پێناسەی جیۆپۆلەتیكدا دەڵێن بریتییە لە هونەری دروستكردنی هاوسەنگیی هێز لەگەڵ ڕكابەرە هەرێمی و نێودەوڵەتییەكان بۆ بەدیهێنانی ئاسایش، پاراستن و فراوانكردنی بەرژەوەندییە نیشتمانییەكان (مجتهدزادە، 1379: 23). مەودای چەمكی جیۆپۆلەتیك لەسەر بنەمای پەیوندییەكانی هێز ڕاوەستاوە، كە خۆی لە تایبەتمەندییەكانی شوێنی جوگرافیایی یەكەكانی سیاسی لە ئاستی هەرێمی و نێودەوڵەتی دەبینێتەوە. هەرێمی كوردستان وەك ناوچەیەكی كوێستانی لەنێوان ئەم سێ وڵاتە گیرۆدە بووە و لە ڕووی دەریاوە لەگەڵ هیچ شوێنێك پەیوەندیی نییە و هەر ئەم هەڵكەوتە داخراوە جوگرافییە؛ گەورەترین ئالنگاریی هەمیشەیی هەرێمی كوردستانە. لە هەرێمی كوردستان مەرجی پێشوەختی هەر جۆرە پەیوەندییەك لەگەڵ جیهانی دەرەوەدا، ڕاكێشانی هاوكاریی وڵاتانی دەوروبەریەتی، بەتایبەتی ئێران و توركیا. زۆرینەی هاوردە و هەناردەی كاڵاكان لەم ناوچەیەدا، لە ڕێگای گومرگەكانی ئیبراهیم خەلیل لە باكووری كوردستانی عێراق لەگەڵ سنووری توركیا و هەروەها لە ڕێگەی سنووری مێهران لەگەڵ ئێران ئەنجام دەدرێت و بۆ فرۆشتنی نەوت و هەر جۆرە پەیوەندییەكی ئابووری لەگەڵ وڵاتانی دیكە پێویستی بە هاوكاریی وڵاتانی دراوسێ هەیە و لە ئەگەری ڕوودانی هەر ئالنگارییەك لە پەیوەندیی كوردەكان لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ، هەرێمی كوردستان لەم ڕووەوە لاواز دەردەكەوێت (عبداللەپور، 1391: 151).\nنەبوون و لاوازیی دامەزراوەكانی خەڵك سەروەر(مردم سالار)\nجێگیربوونی دامەزراوەیەكی خەڵك سەروەر، تەنیا لە ئەگەری ڕێككەوتنی گشتی بە ئاڕاستەیەكی گونجاو لەگەڵ كولتووری خەڵك سەروەری دێتە كایەوە. لە ڕاستیدا خواستەكانی هاونیشتمانییان پێویستە، هەم لە دامەزراوەی خەڵك سەروەری و هەم لە سازشە كۆمەڵایەتییەكان (قبووڵكردنی بیروباوەڕەكان، فرەڕەنگیی خواست و حەزەكان و ڕەفتارەكان)، قبووڵكردنی ڕكابەری و فرەڕەنگیی سیاسی؛ پشتگیریی بكات. بە بڕوای “تەسلەر”، بوونی تێڕوانین و بەهای خەڵك سەروەر لە خەڵكدا گرنگییەكی كەمتری نییە لە دامەزراوەكانی خەڵك سەروەر بۆ پێشكەوتن (امام جمعەزادە و قاسمی، 1390). لە هەرێمی كوردستانی عێراق دامەزراوە یاسایی و خەڵك سەروەرەكان بەباشی پێك نەهاتووە و هەر لەبەر ئەم هۆكارە؛ زۆربەی ناڕەزایەتییەكان و خواستەكانی خەڵك لە دەوڵەتی ناوەندی یان بەرپرسانی هەرێم، توندوتیژیی سیاسیی بەدوای خوێدا هێناوە و ئەم بابەتە بە یەكێك لە ئاریشەكانی ستراتیژی نەرم لە هەرێمی كوردستان دادەنرێت. مێژووی ڕابردوو لەم ناوچەیە ئەوەمان پیشان دەدات كە ناكۆكی و كێشەكانی نێوان گرووپە جیاوازەكان، بەزۆری لە ڕێگەی شەڕ و پێكهەڵپژان چووەتە پێشەوە. لە هۆكارەكانی ئەم بابەتەش دەتوانین ئاماژە بە نەبوونی سیستمێكی پەرلەمانی و دادوەریی بەهێز و خاوەن ئیرادە، نەبوونی یاسا بەهێزەكان لە كۆمەڵگا، نەبوونی ڕێكارە ئاشتیخوازەكان بۆ چارەسەری كێشەكان بكەین، كە نەبوونیان زەمینەی بەریەككەوتن و قووڵبوونەوەی ناكۆكییەكانی زیاتر دەكات. درێژكردنەوەی دوو ساڵەی ماوەی سەرۆكهەرێمیی “مەسعوود بارزانی” لەدوای تەواوبوونی ماوەی یاسایی لە ساڵی 2014، پێچەوانەی یاسا و ڕێنماییەكان بووە. ئەمە لە كاتێكدا ڕووی دا كە بەپێی دەستوور، هەر كەسێك دەتوانێت تەنیا بۆ دوو خول وەك سەرۆكی هەرێم بەردەوام بێت. پەرلەمانی هەرێمی كوردستان كە زۆرینەیان لە حیزبەكانی پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان پێك دەهاتن، لە ساڵی 2014 بەبێ ئامادەبوونی سەرجەم پەرلەمانتاران، دەنگیان بە درێژكردنەوەی ماوەی سەرۆكایەتیی مەسعوود بارزانی بۆ دوو ساڵی دیكە دا. ئەم بابەتە دەرخەری نەبوونی ناشیاویی دامەزراوە یاسایاییەكانە.\nپێكهاتەی عەشایری و سیستمی پلەبەندیی (سلسلە مراتب) دەسەڵات\nلە هەرێمی كوردستان بە هۆی بوونی پێكهاتەی عەشایری و كاریگەریی لەسەر پرس و بڕیارەكان، كێشەی پلەبەندی دەسەڵات هێشتا بوونی هەیە و ئەگەرچی هەڵبژاردنی پەرلەمانی و پارێزگاكان ئەنجام دراوە و خەڵك بەشدارییان تێدا كردووە، بەڵام دواجار دابەشكردنی دەسەڵات لەنێوان حیزبەكان بە شێوەی ڕێككەوتن ئەنجام دەدەرێت و بەشێك لە پۆست و بەرپرسیارێتییەكان بە شێوەی پلەبەندی و خزمایەتی دابەش دەكرێت. بۆ نموونە بارزانییەكان لە هەرێم خاوەنی میراتێكی سیاسیی خێزانیی دێرینن لە سەرەتای سەدەی بیستەوە تاوەكوو ئێستا و بەردەوام بەرپرسی سەرەكیی پارتی دیموكرات بوون و سەرۆكایەتیی هەرێمیش لە خێزانی ئەوان هەڵبژێردراوە. دابەشكردنی وەزارەت و پۆستەكان بە شێوەی خزمایەتی و ڕێككەوتنی سیاسی، بووەتە هۆی نەشیاویی دەوڵەت و دروستكردنی بێمتمانەیی و ڕەشبینی بەرامبەر بەرپرسان و بە شێوەیەكی گشتی بە هۆی پێكهاتەی نەتەوەیی هەرێمی كوردستان، هێشتا سوودوەرگرتن لە سیستمی پلەبەندی لەم ناوچەیە بەردەوامیی هەیە. بەكارهێنانی لەڕادەبەردەری یەك خێزان یان یەك حیزب لە پۆستەكانی دەوڵەت، ئەگەری بەشداربوونی حیزبەكانی دیكە و نەتەوەكانی تر لەناو دەبات و سیستمی پلەبەندی دەهێنێتە كایەوە كە ئەم بابەتە لە هەرێم وەكوو كێشەیەك لێی دەڕوانرێت. ناتەبایی سەرەكی ئەوەیە كە پێكهاتەی عەشایری لەگەڵ پێكهاتەی دیموكراسیی عێراق، وەكو پێویست گونجاندنی نییە.\nزێدە كارتێكراوی (تاثیرپذیری فزایندە) و لاوازیی كولتووری سیاسی\nكولتووری سیاسیی كوردستان بە هۆی نەبوونی دامەزراوە و پێكهاتە سیاسییە پێویستەكان، بەباشی دروست نەبووە و بە سەرنجدان بە ئاریشە و كێشەكانی هەرێم؛ كولتووری سیاسی كەوتووەتە ژێر كاریگەریی كولتووری نەریتی و هەندێ جار سەرەتایی. كولتووری سیاسیی كوردستان خاوەنی سێ تایبەتمەندیی دیاریكراوە كە دیموكراسیسازی و ئاشتیخوازیی لە هەرێمدا دوا خستووە و بووەتە هۆی مەیلی دەسەڵاتخوازی (اقتدارگرایی) لە ناوخۆ و نەوبوونی هاوكاری لە سیاسەتی دەرەوە. ئەم سێ تایبەتمەندییە دەتوانین بەم شێوەیە ناو بنێین: ناتۆكمەییبوون، توندوتیژیخوازی و پلەبەندیی دەسەڵات. ناتۆكمەیی كولتووری سیاسی لە هەرێمی كوردستان بۆ پێكهاتەی عەشایری و تایفەییەكەی دەگەڕێتەوە. ئەم تایبەتمەندییە لە ڕاستیدا دەرخەری جۆرێك لە كولتوورە كە كە “ئالمۆند” و “وربا” لە بەرهەمە كلاسیكییەكەی خۆیان بە ناونیشانی “كولتووری مەدەنی” بە كولتووری ناوچەیی و داخراو ناوی دەبەن (همان، 1390). لە ڕاستیدا بوونی گرووپە جیاوازەكان لە هەرێم (توركمان، كوردی سوننە، شیعە و مەسیحی) و جیاوازیی توانا ئابوورییەكان لە هەرێم بووەتە هۆی سەقامگیریی شێوازێك لە كولتووری سیاسیی پێشمۆدێرن كە درووشمە وەفادارانەكانی بۆ ئاستی نەتەوەیی، ناوچەیی، خێزانی و هۆزایەتی سنووردارە و متمانەی نێوان نەتەوە و گرووپەكان لە نزمترین ئاستی خوێدایە. لەم چوارچێوەیەدا وڵات یان ناوچەی جێگای ئاماژەمان، وەكوو كۆمەڵەیەكی عەشایر و نەتەوەكان دێتە بەرچاو كە لەگەڵ یەكتردا لەسەر دەسەڵات، ئاسایش و سەروەت و سامان ڕكابەری دەكەن. ئەم تایبەتمەندییە دەبێتە هۆی ئەوەی كە هەر جۆرە هاوسەنگییەكی نەتەوەیی لە ئاستی سیاسەتی هەرێمی، كاتی و لەرزۆك بێت و بەتایبەتی ئەگەر دابەشكردنی دەسەڵات بە شێوازی نەتەوەیی بێت، هاتنەكایەی كۆمەڵگایەكی یەكدەست بەئاسانی نایەتە دەست. كولتووری توندوتیژی لە هەرێمی كوردستان پێویستە سەرنجی بخرێتە سەر، بەو پێیەی كە مێژوویەكی درێژی هەیە و بۆ بەدەستهێنانی مافەكانی خۆی بەردەوام لە خەباتدا بووە و هەرێمی كوردستان خاوەنی پێشینەیەكی دوورودرێژە لە بەكارهێنانی توندوتیژیی جەستەیی لە پەیوەندییە سیاسییەكان.\nئامانجە ستراتیژییەكانی هەرێمی كوردستانی عێراق\nلەدوای پەسەندكردنی بەفیدراڵبوونی هەرێمی كوردستانی عێراق، ڕۆڵی كوردەكان لە پێكهاتەی سیاسیی عێراق پەرەی سەند. بەپێی دەستووری عێراق، سەرۆككۆمار و یەكێك لە وەزارەتە سیادییەكانی عێراق لەلایەن كوردەكانەوە دیاری دەكرێت و ئەم بابەتە بووە هۆی ئەوەی كە كوردەكان سوود لەمە وەربگرن و هەوڵی بەهێزكردنی ژێرخانەكانی خۆیان دا لە هەرێم بۆ ئەوەی بتوانن زەمینەی سەربەخۆیی كە ئاواتی دێرینەیان بووە؛ ئامادە بكەن. لە ئامانجی كوردەكان، دەشێت ئاماژە بە پتەوكردنی ژێرخانەكانی ئابووری، سازكردنی پەیوەندی لەگەڵ وڵاتانی دەرەكی بۆ ئاڵوگۆڕی ئابووری، ئامادەبوون و ڕۆڵگێڕانی زیاتر لە پێكهاتەی سیاسیی عێراق و هەروەها لكاندنی كەركووك بە هەرێمەوە بكرێت، بۆ ئەوەی لە ڕێگەی ئەم ژێرخانانەوە خۆیان ئامادە بكەن و دواجار سەربەخۆیی بەدەست بهێنن. لەدوای هێرشی داعش بۆ عێراق، هەرێمی كوردستان سوودی لە لاوازبوونی دەوڵەتی ناوەندیی عێراق وەرگرت و سەرەڕای دژایەتیی وڵاتانی هەرێمی و نێودەوڵەتی، ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی ئەنجام دا كە تیایدا 75%ی دانیشتووانی هەرێم بەشدارییان كرد و 92.5%یان دەنگیان بە سەربەخۆیی هەرێمی كوردستان دا، بەڵام لە كۆتاییدا بە هۆی هەنگاوەكانی دەوڵەتی ناوەندی و بەشێك لە وڵاتانی دراوسێ؛ تووشی شكست بوو. گرنگترین بزوێنەری هاتنەناوەوەی وڵاتەكانی دیكە بۆ ئەم هاوكێشەیە، هەستكردنی بە نیگەرانییەكی زۆر و بەشداریی ناتەواو و لەرزۆكی خەڵكی سلێمانی لە پڕۆژەی ڕیفراندۆم بوو. هەر بۆیە گەیشتن بە سەربەرخۆیی و دامەزراندنی دەوڵەتێكی كوردی، بەردەوام ئامانجی سەرەكیی كوردەكانی عێراق بووە (زندی، 1396: 11). بەگشتی كوردەكان لە سێ ئاستدا ئامانجەكانیان دیاری كردووە، لە ئاستی ناوخۆی هەرێمدا سەرقاڵی بەهێزكردنی ژێرخانی ئابووری و ڕەخساندنی دۆخێكی ئابوورین بۆ بەڕێوەبردنی وڵات. لە ئاستی ناوخۆی عێراقدا، هەوڵی زیادكردنی ڕۆڵی خۆیان دەدەن لە پێكهاتەی ناوخۆیی عێراق و بەدەستهێنانی بەشی زیاتر لە پێكهاتەی سیاسی و ئابووری. لە ئاستی هەرێمیدا، لەدوای سەركەوتن لە دوو ئاستەكەی تردا، ئامانجیان چوونە بەرەو سەربەخۆیی تەواوەتی و دروستكردنی وڵاتێكی سەربەخۆیە كە بە باشی دەزانن لەم ڕێگایەدا پێویستیان بە پشتگیریی وڵاتە نێودەوڵەتییە كاریگەرەكان هەیە و بەم ئاڕاستەیە لە هەوڵی زیادكردنی پەیوەندییەكانن لەگەڵ ئیسرائیل و ئەمەریكا. بەم وەسفە، هەوڵی شیكردنەوەی ئەو هێزە كاریگەر و كارتێكەرانە دەدەین كە لە پێناو وەڵامدانەوەی پرسیاری توێژینەوەكە (گرنگترین هەڕەشە)؛ جێگای سەرنجدان و گرنگیپێدانن.\nهێزە كاریگەرەكان لە هاوكێشە ناوخۆیی و دەرەكییەكانی هەرێمی كوردستان\nبەرپرسانی ئیسرائیل بەردەوام لە هەوڵی دروستكردنی هاوپەیمانین لەگەڵ كارەكتەرە غەیرە عەرەبەكان (تورك و كورد). ئۆتۆنۆمیی هەرێمی كوردستانی عێراق، ئیسرائیلییەكانی بۆ هاوئاڕاستەیی ستراتیژیانە هان داوە. پەیوەندیی ئیسرائیل لەگەڵ هەرێمی كوردستان بۆ دەیەی 1930 دەگەڕێتەوە، پێش دروستبوونی دەوڵەتی ئیسرائیل، ئاژانسی یەهود(جوو) لە بواری كۆچكردنی یەهودییەكانی كوردستانی عێراق چالاكیی هەبووە. دوای سەردانی مەلا مستەفا لە ساڵی 1968، ئەفسەرە ئیسرائیلییەكان بۆ ڕاهێنانی هێزە كوردەكان سەردانی كوردستانیان كرد و ڕێژەیەكی زۆر لە چەك و تەقەمەنییان پێشكەشی بارزانی كرد (عبداللەپور، 1390: 3). پەیوەندیی كوردەكان لەگەڵ ئیسرائیل و بەردەوامیی نفوزیان لە هەرێمی كوردستان، لەدوای داگیركردنی عێراق لەلایەن ئەمەریكاوە زیاتر بوو و بە ناونیشانی ئەندازیار، جووتیار، بازرگان و كۆمپانیا جیاوازەكان لە هەرێم جێی خۆیان كردەوە. كوردستانی عێراق كە بە سێ وڵاتی دژایەتیكەری سەربەخۆیی دەورە دراوە، بە ئاڕاستەی هێزێكی سەرووهەرێمی چووە و بۆ ئەوەی بتوانێت هاوپەیمانێكی ستراتیژی بۆ خۆی مسۆگەر بكات. لە لایەكی ترەوە ئیسرائیل بە هۆی ئالنگارییە زۆرەكانی لەگەڵ ئێران و عێراق و سووریا، پێویستی بە هەرەمێكی فشار بەرامبەر بەم وڵاتانە هەیە كە هەرێمی كوردستان بژاردەیەكی گونجاوە بۆی. ئیسرائیل و هەرێم پەیوەندیی ئابووری و هەواڵگریی زۆریان لەگەڵ یەكتر هەیە و چەندین كۆمپانیای ئابووری لە هەرێم بوونیان هەیە كە دەكرێت وەك نموونە بهێنرێتەوە: كۆمپانیای خزمەتگوزاریی زانیاریی (هەواڵگری) بەیرووت لە كەركووك، كۆمپانیای “علاج و دواء” كە تایبەتە بە ناردنەدەرەوەی نەخۆش بۆ دەرەوەی وڵات، كۆمپانیای “كۆدۆ” لە بوارەكانی هونەری و ئەلیكترۆنی چالاكە و دەیان كۆمپانیای تر. لە لایەكی دیكەوە ئەم پەیوەندییە دوو لایەنییە بە ڕادەیەكە كە لە ڕیفراندۆمی هەرێمی كوردستان لە چەند سندووقێكی دەنگدان، ئاڵای ئیسرائیل دانرابوو و تەنیا وڵاتێك كە پشتگیریی لە ڕیفراندۆم كرد؛ دەوڵەتی ئیسرائیل بوو. یەكێك لە مەبەستەكانی ئیسرائیل بۆ ئامادەبوونی لە هەرێم، ئاگاداربوونی هەواڵگری و كۆنترۆڵی زیاتری ئێرانە و لەم ڕێگەیەوە دەیەوێت كە هێزێكی وەك حیزبوڵای لوبنانی لەم ناوچەیە هەبێت.\nلەنێوان هێزە نێودەوڵەتییەكان، گرنگترین وڵات كە دەتوانێت لەسەر سەربەرخۆیی هەرێم كاریگەریی هەبێت، ئەمەریكایە كە هۆكاری بەفیدراڵیبوونی هەرێمی كوردستان بوو لە عێراق. ئەمەریكا لە سەردەمی ئۆباما پێداچوونەوەی بە سیاسەتی دەرەكی لە عێراق كرد، پاراستنی پێگەی ئەمەریكا لە ڕۆژئاوای ئاسیا و عێراق، پشتگیری لە ئاسایشی ئیسرائیل، بەردەوامیی هەناردەكردنی نەوت و ڕووبەڕووبوونەوەی تیرۆر لەم چوارچێوەیەدا بوو. سیاسەتی دەوڵەتی ئەمەریكا لە عێراق كەمتر سەربازییە و زیاتر چەند لایەنەیە و جەخت لەسەر مافی مرۆڤ و دیموكراسی دەكاتەوە. لە سەردەمی ترەمپ بە هەمان شێوە، دەوڵەتی عێراق بە بەرپرسیار لە پاراستنی ئاسایش دەزانێت كە پێویستە بە بەشداریپێكردنی هەموو نەتەوە و گرووپەكان و بە پشتیوانیی ئەمەریكا ئاسایشی پێویست دابین بكرێت. لایەنێكی تری سیاسەتی ئەمەریكا لە عێراق، باشتركردنی پەیوەندیی عێراقە لەگەڵ جیهانی عەرەبی لە ڕێگەی بڵاوكردنەوەی ئێران فۆبیا و بەرجەستەكردنی هێز و نفوزی ئێران لە عێراق و هەڕەشەكانی پەیوەست بە چالاكییە ناوەكییەكانی ئێران. تا ئەو كاتەی كە پەیوەندییەكانی ئێران و ئەمەریكا لەم دۆخەی ئێستادا بێت، ئەمەریكا سوود لە عێراق و سەرجەم نەتەوەكان وەك كوردەكان بۆ بەرگیرانی (مهار كردن) ئێران دەبینێت و هەوڵی هێنانەسەر دەسەڵاتی هێزە ناسیۆنالیست و سكۆلارەكان لە عێراق دەدات بۆ ئەوەی لە ئێران دوور بكەونەوە و ڕۆڵی وڵاتێكی دروستكەری هاوسەنگی بەرامبەر بە ئێران ببینن. پەیوەندیی ئەمەریكا و ستراتیژی لە هەرێمی كوردستان، بەردەوام یەكێك لە نیگەرانییەكانی وڵاتانی دراوسێی ئێران، لە ناویاندا ئێران و سووریا و توركیا بووە (اسدی، 1392: 18). هەڵبەت هەر جۆرە بڕیاردانێكی ستراتیژیی ئەمەریكا لە هەرێم، گرێدراوی حەز و بەرژەوەندییەكانی ئەمەریكایە لە چوار ناوەندی بەغدا، ئەنقەرە، تاران و دیمەشق. بە پێچەوانەی چاوەڕوانیی دەسەڵاتدارانی هەرێم، ترەمپ لە 16ی ئۆكتۆبەری 2017، لە كرداردا كوردەكانی بەتەنیا بەجێ هێشت. ئەم سیاسەتەی ئەمەریكا جارێكی تر بەرامبەر بە كوردەكانی سووریا لە 2019 دووبارە بوویەوە (نصری، 1396: 16).\nتوركیا لەو وڵاتانەیە بە هۆی ئەوەی كە خاوەنی سنووری هاوبەشی فراوانە، ڕۆڵێكی بەرچاوی لە گۆڕانكارییەكانی هەرێمی كوردستان هەیە و بە هۆی كارتێكەریی هەرێمی كوردستان لەسەر كوردەكانی وڵاتی خۆی، بەردەوام ئاگاداری چالاكییەكانیانە. سەبارەت بە سیاسەتی توركیا بەرامبەر بە هەرێمی كوردستان، پێویستە بوترێت كە هۆكارەكانی وەك گرنگیی جیۆپۆلەتیكی و یەدەكی نەوتی هەرێم، سنووری هاوبەش لەگەڵ كوردەكانی توركیا، بوونی كەمینەی توركمان لە باكووری عێراق و سەرچاوەگرتنی ئاویی عێراق لەم وڵاتەوە، وای كردووە كە ڕوڵی توركیا بەرجەستە بێت (عبداللەپور، 1390: 89). ئەم وڵاتە بەردەوام لە ترسی دامەزراندنی ئۆتۆنۆمییە لە باكووری عێراق و دروستبوونی دەوڵەتێكی سەربەخۆی كوردی لە عێراق كە خاوەنی خاڵە هاوبەشە نەتەوەیی، مێژوویی و نەژادییەكانە لەگەڵ كوردەكانی توركیا، بە هەڕەشەیەك بۆ لێكجیاكردنەوەی وڵاتەكەی دەزانێت. لە لایەكی ترەوە توركیا بەتەمایە لەگەڵ وەبەرهێنان لە سەرچاوە نەوتی و غازییەكانی هەرێمی كوردستان و بەشداریی زیاتر لە پڕۆژە ئابوورییەكانی ئەم ناوچەیە، هەرێم وابەستەی خۆی بكات بۆ ئەوی بتوانێت ڕێگری لە پەیوەندیی هەرێم لەگەڵ كوردەكانی توركیا بكات (زیباكلام و عبداللەپور، 1390: 66). لەنێوان دراوسێكانی هەرێمی كوردستان، توركیا بە پێداگرترین هێزی دژ بە كورد دادەنرێت.\nكۆماری ئیسلامیی ئێران بە هۆی پەیوەندیی دێرینی نەتەوەیی و نەژادی و هەروەها كارتێكەری ئەرێنی لە قۆناغە قەیراناوییەكانی هەرێم (وەكوو یارمەتیدانی هەرێم بەرامبەر بە هێرشی داعش و چارەسەری كێشەكانیان لەگەڵ دەوڵەتی ناوەندیی شیعە لە عێراق و…)، قورساییەكی گەورەی لە گۆڕانگارییەكانی هەرێم هەیە. پێشكەشكردنی لیستێكی هاوبەشی كورد و شیعەكان بۆ هەڵبژاردنەكانی پەرلەمان، وەك هەنگاوێكی ئێران دەبینێرت كە بووە هۆی سەركەوتنی شیعەكان لە هەڵبژاردندا. ئێران و كوردەكان نایانەوێت جارێكی تر بەعسییەكان دەسەڵات بگرنە دەست و لەم ڕووەوە هاوڕان، بەڵام لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا ئێران؛ هەرێمی كوردستان لە چوارچێوەی عێراقدا دەبینێتەوە و لەگەڵ سەربەخۆیی كوردەكان نییە و ئەمەی بە كوردەكان لە پێش و پاشی ڕیفراندۆم ڕاگەیاندبوو و بە هەنگاوێكی هاوبەش لەگەڵ توركیا و عێراق و داخستنی سنوورەكان تاوەكوو پچڕاندنی پەیوەندییەكان و…؛ ڕێگری لە سەربەخۆیی كرد. بە هۆی بوونی كەمینەی كوردنشین لە وڵاتەكانی ئێران، توركیا و سووریا، ئەم وڵاتانە لە گرتنەبەری سیاسەتی ڕێگری لە سەربەخۆیی هەرێم، ڕای هاوبەشیان هەبووە و بووەتە هۆی لێكنزیكبوونەوەی نێوانیان (حاتمی و سانیار، 1396: 106-107).\nهەڕەشەكانی سەر كۆماری ئیسلامیی ئێران لە هەرێمی كوردستانی عێراق\nپەشێویی لە سەروەریی خاكی ئێران\nپێدەچێت سەربەخۆخوازی گرنگترین داواكاریی نوخبەكانی هەرێمی كوردستان بێت كە بەردەوام بە شێوەیەكی ئاشكرا و نهێنی بەدواداچوونی بۆ كراوە و تەنانەت ڕاگەیەنراوە. كوردەكان گەورەترین نەتەوەن كە به هۆكاری جیاواز نەبوونەتە خاوەن دەوڵەتێكی سەربەخۆ و لە دێرزەمانەوە بەدوای سەربەخۆیی و دروستكردنی دەوڵەتێكی سەربەخۆوە بوون. لەم نێوەندەدا كوردەكانی عێراق هەر لە سەرەتای ساڵەكانی دامەزراندنی دەوڵەتی عێراقەوە، چەندین شەڕیان لە پێناو بەدەستهێنانی مافەكانیان و سەربەخۆیی ئەنجام داوە كە هەڵبەت هیچ كامیان ئەنجامیان نەبووە. لەدوای هێرشی ئەمەریكا بۆ سەر عێراق لە ساڵی 2003 و یارمەتیی كوردەكان بۆ ئەمەریكا لەم شەڕەدا، لە دەستووری عێراق لە ساڵی 2005دا، هەرێمی كوردستان وەك حكومەتێكی فیدراڵ جێگیر كرا و كۆمەڵێك ئیمتازی وەرگرت: خوێندن بە زمانی كوردی، بەشداری لە حكومەتی عێراق، هێزی سەربازیی تایبەت بە هەرێم، پەرلەمانی یاسادانان و… . لەدوای ئەوەی كە حكومەتی هەرێم بە شێوەیەكی یاسایی ناسێنرا و ڕۆڵ و بەشداریی هەرێم لە پێكهاتەی ناوەندیی حكومەتی عێراق پەرەی سەند، زەمینەی سەربەخۆخوازییان بەو پێیەی كە دەوڵەتی ناوەندی بەرەو لاوازی چووبوو، هاتە كایەوە كە لە دوایین قۆناغدا لە 25/9/2017؛ سوودیان لە لاوازیی دەوڵەتی ناوەندی بە هۆی شەڕی داعش و كێشە ناوخۆییەكان وەرگرت و ڕیفراندۆمیان ئەنجام دا. ناوچە كوردنشینەكانی ئێران خاوەنی سنووری هاوبەشن لەگەڵ ناوچە كوردنشینەكانی عێراق، بوونی فەزای مەجازی و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان و سەتەلایت؛ خێرایی ئەم پەیوەندییە و كارتێكەریی زیاتر كردووە. هەنگاوی هەرێمی كوردستان بۆ سەربەخۆیی، دەتوانێت كاریگەری لە ناوچە كوردنشینەكانی ئێران بەجێ بهێڵێت و زەمینەی جووڵانەوەی ناوچە كوردنشینەكانی ئێران و وڵاتەكانی تر كە كوردی تێدایە؛ بەرەو سەربەخۆیی ئامادە بكات. هەر بۆیە كۆماری ئیسلامیی ئێران دەتوانێت لە ڕێگەی لێكتێگەیشتن لەگەڵ دراوسێكانی خۆی، ڕێگری لە جووڵەی هەرێمی كوردستان بە ئاڕاستەی سەربەخۆیی بكات و بە گرتنەبەری سیاسەتی لۆجیكی و هاوبەش ڕێگە لە زەمینەسازی بۆ سەربەخۆیی بگرێت (نصری، 1393: 51).\nپەیوەندییەكانی ئەمەریكا لەگەڵ هەرێمی كوردستان\nئەمەریكییەكان بوونێكی پێنەزانراو و كاریگەریان لە هەرێم هەیە. كوردەكان بە هۆی هێرشی ساڵی 1991 كە بووە هۆی دروستبوونی ناوچەی ئۆتۆنۆمیی كوردستان و بە هۆی هێرشی ئەمەریكا بۆ عێراق لە ساڵی 2003، دیدێكی ئەرێنییان بۆ ئەمەریكا هەیە. هاوتەریبی و هەماهەنگبوونی ڕابەرانی كورد لەگەڵ سیاسەتەكانی ئەمەریكا لە ناوچەكەدا، بیروباوەڕی سكۆلاری ڕابەرانی كورد و بەهێزكردنی بۆچوونە سكۆلارییەكان لە دەوڵەتی عێراق و هەبوونی پەیوەندیی بەهێز لەگەڵ دەوڵەتی ئیسرائیل، لە خاڵە ئەرێنییەكانی هەرێم لەلایەن ئەمەریكاوە دادەنرێت. بەڵام لە لایەكی ترەوە نیگەرانیی ئەمەریكا لە گەشەكردنی بەردەوامی هێز و نفوزی شیعە و لایەنگرانی ئێران لە عێراق و چالاكبوونی دیپلۆماسیی سیاسیی ئێران لە عێراق، واشنتۆنی ناچار بە گەڕان بەدوای هێزێكی هاوسەنگكەر و پێكهاتەی فیدراڵیی ئایندەی عێراق كردووە و لەم بابەتەدا گرنگیی تایبەتی هەرێمی كوردستان بۆ ئەمەریكا دەردەخات (اسلامی و همكاران، 1393: 22). بە هاتنەسەر دەسەڵاتی ترەمپ، بەرپرسانی هەرێم هەوڵیان دا كە پشتیوانیی ئەمەریكا بۆ سەربەخۆیی بەدەست بهێنن، بەڵام بە هۆی گوتاری زاڵی بازرگانی-ئابووریی ترەمپ و دیدی كاسبكارانەی بۆ گۆڕانكارییەكان كە هەموو شتێك لە چوارچێوەی جێگیری و بوونی دەوڵەتێكی كارامە دەبینێتەوە، دەركەوت كە هەلی تێكدانی ڕژێمی پێشووتر و جووڵانەوە بە ئاڕاستەی سەربەخۆیی و دەوڵەتی كوردی بوونی نییە، بەڵام بە ئاڕاستەی ڕۆڵی هاوسەنگی لە عێراق و كاریگەریی لەسەر گۆڕانكارییەكانی عێراق لە پێناو بەرژوەندییەكانی خۆی، سوود لە هەرێم وەردەگرێت (نصری، 1397: 182-184). لە لایەكی ترەوە ئەمەریكا بە بەشداری لە پڕۆژە ئابوورییەكانی هەرێم (بەتایبەتی نەوت و غاز)، وێرای سوودوەرگرتن لە سەرچاوە ئابوورییەكان، بوونی خۆی لەتەنیشت ئێران بەهێز كردووە و لەم پێناوەدا دەستی كردووە بە دروستكردنی یەكێك لە گەورەترین كونسوڵگەرییەكان لە شاری هەولێر. بە یەك مانا: ئەمەریكا لە هەوڵی ئەوەدایە كە هەرێم نەبێتە پێگەی هێزە دژەئەمەریكاییەكان (ئێران و ڕووسیا).\nهەرێمی كوردستان، هاوبەشیی غەیرە عەرەبی ئیسرائیل\nئاوڕدانەوەیەك بۆ گۆڕانكارییە مێژووییەكانی یەهودییەكان و كوردەكان، ئەمەمان پیشان دەدات كە مەترسی و ڕەنجی هاوبەشیان تێپەڕاندووە. ئەم بابەتە سەرنجی لێكۆڵەرانی ئێرانی و غەیرە ئێرانیی بۆ لای خۆی ڕاكێشا و لە ئێستادا سەرەكیترین و كاریگەرترین پشتیوانیی سەربەخۆیی كوردەكان؛ ئیسرائیلە. ئیسرائیل وەكوو هاوپەیمانی ستراتیژیی ئەمەریكا لە ناوچەكە، دەتوانێت هاوپەیمانێكی ستراتیژیی باش بۆ كوردەكان بێت و لە لایەكی ترەوە كوردستان لە بەرنامەیدایە كە لە ئیسرائیل وەكوو كارتێك بۆ فشار خستنەسەر توركیا، سووریا و ئێران سوود وەربگرێت. گرنگترین و میحوەرترین ئامانجی ئیسرائیل كە ڕێگەی نزیكبوونەوە لە هەرێمی كوردستان ئیشی لەسەر دەكەن، چاودێریكردنی ئێران و سووریا و گورزلێدانی ئەم دوو بەرەی خۆڕاگرییەیە (محور مقاومت) لە ناوچەكەدا و لەم پێناوەدا بە ئامادەبوونی ئەندامانی هەواڵگری خۆی لە بەرگ و ناونیشانی جیاواز و بە هاتنەناوەوەی ئامێری گوێگرتنی پەیوەندییە ئەلیكترۆنییەكان (سامانه شنود)، هەوڵی كۆكردنەوەی زانیاری لەسەر ئێران دەدەن. ئیسرائیل بەباشی ئاگاداری سەرچاوەكانی نەوت و غازی هەرێمە و ئەم ناوچەیە بۆ ئابووریی خۆی و هەناردەی نەوت و غاز بە وڵاتەكەی بە گونجاو دەزانێت. لە لایەكی ترەوە كۆمپانیاكانی نەوتی ئیسرائیل لە پڕۆژە نەوتییەكانی هەرێم بەشدار بوون و دەكرێت ئاماژە بە كۆمپانیای “بزان” لە پاڵاوگەی عێراق (یەشاربن موردخای كەسایەتیی بەناوبانگ سەرۆكی كۆمپانیاكەیە) بكرێت كە گرێبەستی نەوتی لەگەڵدا واژوو كراوە و نەوتی كێڵگەكانی كەركووك و كوردستان دەكڕێت و لە ڕێگەی توركیا و ئەردەنەوە هەناردەی ئیسرائیلی دەكات. ئیسرائیل لە هەرێم كۆمپانیا و دامەزراوەی جۆربەجۆری دامەزراندووە و بە ناونیشانی جیاوازەوە، جیا لە چالاكییە ئابوورییەكان، كاری هەواڵگری و كۆكردنەوەی زانیاری ئەنجام دەدات كە بۆ نموونە دەكرێت ئاماژە بە ڕێكخراوی كاروباری خێرخوازیی هەولێر، كۆمپانیای بازرگانیی مەریوان-دهۆك، كۆمپانیای خزمەتگوزاریی ئەمنیی بەیرووت لە كەركووك، كۆمپانیای علاج و دواء بكرێت. هەروەها موساد لە شاری سلێمانی بانكێكی دامەزراندووە كە ئەركی نهێنیی ئەوەیە كە زەوییە فراوانە كشتوكاڵی و نەوتی و نیشتەجێبووەكان لە موسڵ و كەركووك دەكڕێت، بۆ ئەوەی دانیشتووانی سەرەكیی عەرەب لەم شارە كۆچ بكەن و پێكهاتەی دانیشتووانی بە قازانجی كوردەكان بێت (كاظمی و عزیزی، 1390: 145-148). بە وتەی فواد حوسێن، كوردەكان مەبەستێكی باشیان بۆ نزیكبوونەوە لە ئیسرائیل هەیە، بەڵام گرنگترین ترسیان هاتنەناوەوەی ئێران و داعشە بۆ كوردستان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئیسرائیل.\nداپووكاندن و لاوازكردنی دەوڵەتی ناوەندیی عێراق\nبەو پێیەی كە لە ساڵی 2005دا پێكهاتەی حكومەتی هەرێمی كوردستان وەك دەسەڵاتێكی فیدراڵی پەسەند كرا لە حكومەتە فیدراڵییەكان، حكومەتی ناوەندی لە بابەتە گشتییەكانی پەیوەست بە بەرژەوەندیی گشتی یان هاوبەش وەكوو سوپا و ئاسایش، ئابووری، دارایی، ئاماژە نەتەوەییەكان، خاڵە گومرگییەكان و سیاسەتی دەرەوە؛ بڕیار دەدات و حكومەتە ئیالەتییەكانی پێكهێنەری فدراسیۆن گرنگی بەو بابەتانە دەدەن كە لە ڕووی ناوچەییەوە گرنگە، بەڵام هەنگاوەكانی بەرپرسانی هەرێم سەرووتر لە هەنگاوەكانی حكومەتی ناوەندی بووە كە بووەتە هۆی لاوازبوونی حكومەتی ناوەندیی عێراق. حكومەتی هەرێمی كوردستان بە هۆی پێشینەی مێژوویی لە پەیوەندیی خراپ لەگەڵ دەوڵەتی عێراق و كێشمەكێشە بەردەوامەكانی نێوانیان، بەردەوام هەوڵی داوە كە خۆی لە وڵاتانی بەهێز نزیك بكاتەوە بۆ ئەوەی پاڵپشتییان بەدەست بهێنێت. لەم بارەیە دەتوانین ئاماژە بە سەردانەكانی مەسعوود بارزانی بۆ وڵاتە جیاوازەكان و داواكردن لێیان بۆ هاوبەشی لە پڕۆژە ئابوورییەكان و بەستنی گرێبەستە نەوتی و غازییەكان بكەین، ئەمە لە كاتێكدایە كە لە حكومەتە فیدراڵییەكان، بەبێ ڕەزامەندیی دەوڵەتی ناوەندی، دەسەڵاتی بەستنی گرێبەستی نەوتی و پەیوەندییە دەرەكییەكانیان نییە. سیاسەتی گشتیی هەرێم، ڕێگریكردنە لە دروستبوونی دەوڵەتی باڵادەست لە عێراق و ئەزموونەكان ئەوەیان دەرخستووە لەو كاتانەی كە دەوڵەتی ناوەندی باڵادەستی پێویستی هەبووبێت، حكومەتی هەرێم نەیتوانیوە بە پێچەوانەی حكومەتی ناوەندی هەنگاو بنێت، بەڵام داپووكاندن و ناكارامەكردنی دەوڵەتی ناوەندی بووە هۆی دەركەوتنی گرووپەكانی داعش و… و بەرپرسانی هەرێم لەم لاوازبوونە بۆ گەیشتن بە ئامانجەكانی خۆیان كە گرنگترینیان سەربەخۆیی بووە، سوودیان وەرگرتووە و ئەمە كاریگەریی خستووەتە سەر ئاسایشی ناوچەكە و كۆماری ئیسلامیی ئێران. ئێران؛ هەرێمی لە چوارچێوەی عێراق وێنا كردووە و بەردەوام داوا لە هەرێم دەكات كە لە چوارچێوەی دەستووری عێراق و حكومەتی فیدراڵی هەنگاو بنێت. ئێران دەتوانێت بە سازكردنی پەیوەندییەكی لۆجیكی لەگەڵ هەرێم و عێراق، ڕۆڵی هاوسەنگی و نێوانگری لە نێوانیان ببینێت و كاریگەری لەسەر گۆڕانكارییەكانی هەر دوولا لە پێناو بەرژەوندییەكانی خۆی بەجێ بهێڵێت. بەپێی گفتوگۆكانی نووسەرانی ئەم توێژینەوەیە لەگەڵ هێزە كاریگەرەكانی سیاسەتی عێراق ئەنجام دراوە، هەرێمی كوردستان بەردەوام لە چاوەڕوانیی لاوازیی دەوڵەتی ناوەندییە.\nبوونی ئۆپۆزسیۆنی كوردیی ئێران لە هەرێمی كوردستان\nئۆپۆزسیۆنی كوردی ئێرانی دانیشتووی هەرێمی كوردستان، بە هۆی دەستگەیشتنیان بە هەزاران كوردی فارسیزان و غەیرە شیعە، نوێترین و جددیترین زانیارییەكانی ئێرانیان لەبەر دەستدایە. لە ساڵی (2018)ەوە كە چەند باڵێكی ئەم ئۆپۆزسیۆنە كردەوەی سەربازی و توندوتیژییان گرتە بەر، ئەم پرسە گرنگییەكی ئەمنیی لەڕادەبەدەرەی هەبووە. بە درێژایی نیوسەدەی دوایی، هەرێمی كوردستان وەكوو هێزێكی نێوانگر و سەربار (مزاحم) بۆ جێبەجێكردنی سیاسەتەكانی وڵاتانی دژ بە ئێران هەنگاوی ناوە، بەم ئاڕاستەیە دەكرێت ئاماژە بە جێكردنەوە و پشتگیری لە هێزە كوردییەكانی دژ بە ئێران و ئەنجامدەرانی كردەوەی تێكدەرانە لەناو خاكی ئێران بكرێت. عەرەبستانی سعودی وەكوو ڕكابەر و دوژمنی كۆماری ئیسلامیی ئێران، ویستی پشتیوانیی هەرێمی هەیە بۆ ئەوەی سنوورەكانی هەرێم لەگەڵ ئێران تووشی ئالنگاری بكات و ئەمە بابەتێكە كە لە گفتوگۆكانی ئێران و هەرێم جەختی لەسەر كراوەتەوە و بەردەوام ئێران داوای لە هەرێم كردووە كە ڕێگری بكات لە ئامادەبوون و چالاكیی تێكدەرانەی گرووپە كوردەكانی دژ بە ئێران لەناو خاكی هەرێم و لە چەند نموونەدا بووەتە هۆی كاردانەوەی ئێران و ئەنجامدانی هێرشی سەربازیی دژ بە چالاكیی تێكدەرانە كە لە خاكی هەرێمەوە دەهاتنە ناو ئێرانەوە. ئەم پرسە لە ئەگەری پشتیوانیی ماددی و تەقەمەنی لەلایەن عەرەبستانی سعودی و ئیسرائیلەوە، دەتوانێت ببێتە هەڕەشە بۆ سەر كۆماری ئیسلامیی ئێران. ئامانجی سەرەكیی عەرەبستانی سعودی بۆ پەرەپێدانی پەیوەندییەكانی لەگەڵ هەرێمی كوردستان، كارتێكەری زیاترە لەسەر گۆڕانكارییەكانی عێراق و هەرێم لە پێناو بەرژەوەندییەكانی خۆی و ڕێگری لە كارتێكەری زیاتری كۆماری ئیسلامیی ئێران، بۆ ئەوەی ڕۆڵی ئێران كەم بكاتەوە و لە ڕێگەی گرووپە كوردییەكانی دژ بە ئێران، ئاسایشی نیشتمانیی ئێران بخاتە ئالنگارییەوە.\nگریمانەی سەرەتایی توێژینەوە بەم شێوەیە بوو كە گرنگترین و چالاكترین هەڕەشە دژی ئاسایشی ئێران لەلایەن هەرێمی كوردستانی عێراقەوە، ئەم ئاماژانەی خوارەوەی لەخۆ دەگرت:\nهەرێمی كوردستان بەتەنیا و لە ماوە كورتدا نابێتە سەرچاوەی هەڕەشەیەكی چالاك، توند و خێرا دژ بە ئاسایشی نیشتمانیی كۆماری ئیسلامیی ئێران.\nسەرەكیترین بزوێنەری هەرێمی كوردستان دژ بە ئێران، بەرگی شوناسی لە هاوكاری و هاوبەشی لەگەڵ هێزە دژەئێرانییەكان دەبێت.\nبونیادترین هەڕەشەیەك لەلایەن هەرێمی كوردستانەوە كە كۆماری ئیسلامی ئێران دەكاتە ئامانج، بریتییە لە بەرهەمهێنان، پەسەندكردن و پەرەپێدانی پەشێوییە دژ بە سەروەریی خاكی ئێران و میوانداریی نهێنی و ئاشكرای ئاژانسە هەواڵگرییەكانی بەرهەڵستكاری ئێران. كوردەكان لە عێراق بەردەوام سەربەخۆیی و دامەزراندنی دەوڵەتێكی سەربەخۆ وەك گرنگترین ئامانجی خۆیان دەزانن، بەڵام بە باشی دەزانن كە توركیا، سووریا، ئێران و دەوڵەتی ناوەندیی عێراق دژی دەوستنەوە، بۆیە بەدوای دروستكردنی پەیوەندی لەگەڵ هێزە كاریگەرە هەرێمی و نێودەڵەتییەكان بۆ پشتیوانی دەگەڕێن. لەنێوان ئەم هێزانە، ئیسرائیل بە هۆی كۆمەڵێك هۆكار وەك نزیكبوونەوە لە ئێران و دروستكردنی دەوڵەتێكی غەیرە عەرەب لە پێناو دەستەبەركردنی هاوپەیمانێكی ستراتیژی، پشتگیری لە هەرێم دەكات كە ئەم بابەتە هەڕەشەیە بۆ سەر كۆماری ئیسلامیی ئێران. لەنێوان وڵاتە نێودەوڵەتییەكان، ئەمەریكا زۆرترین كاریگەریی لەسەر هەرێمی كوردستان هەیە و بە هۆی بوونی شاراوە و ئاشكرای لە هەرێم و چاودێریی هەواڵگری لەسەر كۆماری ئیسلامیی ئێران، هەڕەشەیەكی ترە بۆ سەر ئێران. سێیەمین هەڕەشە بۆ بوونی گرووپە كوردییە بەرهەڵستكارەكانی ئێران، كە لە چەند قۆناغێكدا چالاكیی سەربازییان لەناو خاكی كوردستان ئەنجام داوە و لە ئێستادا عەرەبستانی سعودی بۆ ئالنگاریی ئێران یارمەتی داراییان دەداتێ. ئەوەی كە ئاشكرایە هەرێمی كوردستان لە پێناو بەدەستهێنانی پاڵپشتیی ئەمەریكا و ئیسرائیل، زەمینەی بۆ چالاكیی ئاژانسە هەواڵگرییەكان خۆش كردووە. سەرباری ئەم هەڕەشانە، هەرێمی كوردستان بەتەنیا بە هەڕەشەیەك بۆ سەر ئێران دانانرێت و لە ڕابردووەوە تاوەكوو ئێستا پەیوەندییەكی باشی لەگەڵ كۆماری ئیسلامیی ئێران هەبووە، بەڵام زەمینەی بوونی دوژمنان و ڕكابەرانی ئێران و بوونی هەستی سەربەخۆخوازی لەناو بەرپرسانیدا، بوونەتە مایەی هەڕەشە بۆ ئێران لە ناوچەكەدا. كۆتا وتە ئەوەیە كە كە هەرێمی كوردستانی عێراق وەك بەشێك لە هاوكێشەی ئاڵۆزی عێراق، لە ماوە كورتدا هاوپەیمان و هاوئاڕاستەی ئێرانە و لە ماوە مامناوەدا توانای میوانداریی هێزە بەرهەڵستكارەكانی ئێرانی دەبێت، بۆیە ستراتیژی هاوئاڕاستەیی گونجاو لەنێوان بەغدا-هەولێر، عاقڵانەترین بڕیاری بەردەم تاران دەبێت.\nبە سەرنجدان بەو بابەتانەی كە باس كران و لەدوای گفتوگۆیەكی چڕ لەگەڵ پسپۆڕانی شارەزا، پێشنیارەكانی خوارەوە بۆ كەمكردنەوەی مەترسییەكانی هەرێمی كوردستان لەسەر كۆماری ئیسلامیی ئێران دەخەینە ڕوو:\nگرنگیپێدانی تایبەت، خێرا و هەستپێكراو، بە مەبەستی گەشەپێدانی ناوچە كوردییەكانی ئێران. سیاسەتڕێژی لە گەشەپێدانی ناوچە كوردنشینەكانی ئێران، پێویستە بە ڕادەیەك بێت كە لە ڕووی خۆشگوزەرانی و ئاسایشەوە بە بەراورد بە ناوچە كوردنشینەكانی عێراق باشتر بێت و لە پۆست و بەرپرسیارێتییەكانی وڵات سوودیان لێ وەربگیرێت.\nهاوبەشیی كاریگەر لە پڕۆژە ئابوورییەكانی هەرێمی كوردستان. بە بەشداری لە پڕۆژە ئابوورییەكانی كوردستان، وێرای سوودوەرگرتن لە سەرچاوە ئابوورییەكان، وابەستەبوونی هەرێم لە لایەنی ئابوورییەوە بۆ ئێران زۆرتر دەبێت و ڕێگری لە بوونی دوژمنان و ڕكابەرانی ئێران دەكرێت.\nپەرەپێدانی هاموشۆ و تێكەڵبوونی كولتووری-نوخبەیی ئێران لەگەڵ هەرێمی كوردستان. بە سەرنجدان بە كولتووری هاوبەشی نێوان ناوچە كوردنشینەكانی ئێران و هەرێم، دەتوانرێت پەیوەندییە كولتوورییەكان پەرەی پێ بدرێت و كارتێكەری زیاترمان لە ناوچەكە هەبێت و لەم توانایە بۆ بەرژەوەندیی نیشتمانی سوودی لێ ببینرێت.\nڕۆڵگێڕانی كاریگەر لە بەڕێوەبردن و چارەسەری كێشەكانی نێوان بەغدا و هەولێر. كۆماری ئیسلامیی ئێران پەیوەندییەكی باشی لەگەڵ دەوڵەتی عێراق هەیە و دەتوانێت لە چارەسەركردنی كێشەكانی نێوان هەرێم و عێراق ڕۆڵێكی كاریگەری هەبێت بۆ ئەوەی لەگەڵ زیادكردنی ڕۆڵی هەرێمی، ڕێگری لە ئامادەبوونی دوژمنان و ڕكابەرانی بكات و بە پێكهێنانی سێگوشەی تاران، بەغدا-هەولێر و ڕۆڵگێرانی ئێران، ئەم هاوكێشەیە پێك بێنێت.\nبەردەوامیی هاوئاڕاستەیی لە بڕیاردان و هاوكارییە هەرێمایەتییەكان. ئێران لەگەڵ بەغدا، دیمەشق و ئەنقەرە؛ هاوكاریی هەرێمیی باشی هەیە. ئەگەر ئەم هاوئاڕاستەییە لە بڕیاردانەكانی تایبەت بە هەرێمی كوردستان و كۆدەنگیی هەرێمی بێتە كایەوە، ئەمەریكا و ئیسرائیل ناتوانن گوێ بە بەرژەوەندییە هەرێمییەكان نەدەن و دەبێت باجی زۆر بۆ تێپەڕاندنی ئەم كۆدەنگییه بدەن.\nدیاریكردن و توندتركردنی باجی میوانداریی ئۆپۆزسیۆنی دژەئێرانیی چالاك لە خاكی هەرێمی كوردستان. بە ڕاوێژكردن لەگەڵ دەوڵەتی عێراق و بەرپرسانی هەرێم، پێویستە ڕێگری بكرێت لە بەهێزبوونی گرووپە كوردییەكانی دژ بە ئێران لە خاكی هەرێم و چالاكیی ئەم هێزانە لە خاكی هەرێم باجی زۆری هەبێت بۆیان.\n– اخوان کاظمی، مسعود، عزیزی، پروانه، (1390)، کردستان عراق هارتلند ژئوپلیتیکی رژیم اشغالگر قدس، تهران: فصلنامه راهبرد، شماره 60، صص123-109.\n– اسلامی، مسعود، کوهی، ابراهیم، راستگو، محمد رضا، (1393)، چالشهای تجزیه عراق: منافع آمریکا و کشورهای همسایه، تهران: فصلنامه مطالعات راهبردی، شماره 10، صص30-11.\n– اسدی، علی اکبر، (1392)، آمریکا و مدیریت اختلافات بغداد– اربیل، پژوهشکده مطالعات کاربردی.\n– بوژمهرانی، حسن، پوراسلامی، مهدی، (1393)، تهدیدهای نرم خودمختاری اقلیم کردستان عراق و تأثیر آن بر کردهای ایران، فصلنامه جامعهشناسی سیاسی جهان اسلام، دانشگاه شاهد.\n– جلایی پور، حمیدرضا، (1385)، فراز و فرود جنبش کردی، تهران: لوح فکر.\n– حاتمی، محمدرضا، سانیار، میکائیل، (1396)، همهپرسی اقلیم کردستان عراق، منابع و تنگناهای تشکیل دولت مستقل، تهران: فصلنامه مطالعات راهبردی، شماره دوم تابستان، 1396، صص111-86.\n– حافظ نیا، محمدرضا، (1391)، تأثیر خودگردانی کردهای شمال عراق بر کشورهای همسایه،تهران: فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، شماره 83. صص32-19.\n– حق پناه، جعفر، (1387)، کردها و سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، تهران: ابراز معاصر.\n– حق پناه، جعفر، (1389)، موازنه فراگیر، الگوی تحلیل نقش سیاست خارجی با تاکید بر غرب‌آسیا، فصلنامه سیاست، دوره 40، صص77-93.\n– حافظ نیا، محمد رضا، قربانی نژاد، ریباز، ( 1389)، تحلیل تطبیقی الگوی خودمختاری کردستان عراق با الگوهای خودمختاری و فدرالیسم، تهران: پژوهشگاه مطالعات فرهنگی.\n– خسروی، غلامرضا، (1390)، چشم انداز عراق آینده، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.\n– روحی، نبی الله، (1393)، استراتژی رژیم صهیونیستی در اقلیم کردستان عراق و پیامدهای امنیتی آن بر جمهوری اسلامی ایران، فصلنامه آفاق امنیت، سال هفتم، شماره 24، صص145-107.\n– رضایی، داود، (1394)، اهداف و منافع رژیم صهیونیستی در اقلیم کردستان عراق و تاثیر آن بر امنیت ملی ایران، تهران: فصلنامه مطالعات منطقه‌ای، شماره 30، صص59-31.\n– زارعی، بهادر، رنجبری، کمال، (1395)، تحلیل چالشهای اقلیم کردستان و حکومت مرکزی و تاثیر آن بر آینده کشور، تهران: فصلنامه سیاست، شماره 4، صص928-909.\n– زیبا کلام، صادق؛ عبـدالله پور، محمدرضا، (1390)، ژئوپلیتیک شکننده کردستان عراق، عاملی همگرا در نزدیکی کردهای عراق به رژیم اشغالگر قدس، تهران: دانشکده حقوق، فصلنامه سیاست.\n– سازمند، بهاره، نوری، کریمی، (1390)، روابط جمهوری اسلامی ایران و حکومت اقلیم کردستان، تهران: فصلنامه مطالعات غرب‌آسیا.\n– عبداله خانی، علی، (1386)، نظریه‌های امنیت، تهران، ابرار معاصر.\n– عبـدالله پور، محمدرضا، (1391)، تـعارض ژئوپلیتیکی کردسـتان عراق با میـدآن‌های منطقهای، تهران: فصلنامه تحقیقات جغرافیایی.\n– عەبدوللا، خەبات،(2005)، بنه ماتیورییه کانی جوگرافیای عه سکه ری کوردستانی باشور، سلیمانیه، چاپی دوره دوم.\n– قربانی، ارسلان، قدیمی، اکرم، (1390)، بررسی راهبردی سیاست خارجی آمریکا در کردستان عراق و امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، تهران: فصلنامه راهبرد، صص93-78.\n– محمود نژاد، محمد، (1379)، بحران شمال عراق و اثرات آن بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، تهران، دانشگاه عالی دفاع ملی، دانشکده دفاع.\n– محمدیان، علی؛ ترابی، قاسم، (1395)، تبیین تاثیرات تحولات عراق بر اقلیم کردستان، فصلنامه علوم سیاسی، شماره 4، صص138-121.\n– محمدی، حمیدرضا، (1391)، ژئوپلیتیک کردستان عراق، تهران: نشر انتخاب.\n– مسعودنیا، حسین، رضازاده، مجتبی، (1396)، اقلیم کردستان عراق و جمهوری اسلامی ایران در عصر وابستگی متقابل، فرصت‌ها و چالشها، فصلنامه تحقیقات سیاسی بینالملل، دانشگاه آزاد واحد شهرضا: زمستان 1396، صص56-32.\n– مورگنتا،هانس، جی، (1374)، سیاست میان ملت ها، ترجمه حمیراشیرزاده، تهران: دفتر مطالعات سیاسی.\n– میرحیدر، دره، (1392)، اصول و مبانی جغرافیای سیاست، تهران، انتشارات سمت.\n– نصری، قدیر، (1393)، امکان سنجی استقلال کردستان عراق و تأثیر آن بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، فصلنامه امنیت پژوهشی، شماره 42، صص56-30.\n– نصری، قدیر، (1391)، درآمدی نظری بر امنیت، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.\n– نصری،قدیر، (1397)، ترامپ با کردهای عراق چه خواهد کرد، مجله جهان اسلام، شماره 67، صص15-25.\n– نامی محمدحسن، محمدپور علی، (1387)، جغرافیای کشور عراق با تأکید بر مسائل ژئوپلیتیک، تهران: انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.\n– Meintjes,Albertusjacobus,The complication of Kurdish independence,journal of political science,scientifice research publishing, 2018, available at: www.scrip.org/journal/ojps2018.\n– Mostafa jalal hasan, the kurds in Iraq:problem an solution available at: http:/doi.org/10.3127/jopss.10005/april 2018.\n– Martin, Kamran,Lineages of the Islamic state: An international historical sociology of state deformation in Iraq, journal of historical sociology,march 2017.\n– Opec,eite,Iraq resource, available:www.Opec.com/also:BP.com.\n– Oleary, Brendan et al, the future of Kurdistan in Iraq, (2005), New York, Philadelphia,press.\n– Vanbanon, Tatu,Domestic Ethnic conflict Nepotisim: AcomparativeAnalysis.Published in:Ethnic conflict, Volume2, London,2009, p.381.


روسیا، لەسەر توندوتیژییەکانی تورکیا لە باکوری کوردستان دێتەدەنگ : چاوی گەل\nروسیا، لەسەر توندوتیژییەکانی تورکیا لە باکوری کوردستان دێتەدەنگ\nروسیا داوا له حكومه‌تی توركیا ده‌كات كێشه‌ی كورد له وڵاته‌كه‌ی به‌رێگه‌ی سیاسی چاره‌سه‌ر بكات، دوپاتیشی ده‌كاته‌وه، به‌كارهێنانی هێز قوربانی زیاتری لێده‌كه‌وێته و ره‌وشه‌كه‌ش ئاڵۆزتر ده‌كات.\nوه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی روسیا له‌به‌یاننامه‌یه‌كدا كه ئه‌مرۆ بڵاویكردوەته‌وه، نیگه‌رانی خۆی پیشانداوه له‌باره‌ی توندوتیژیی و ئۆپه‌راسیۆنی هێزه ئه‌منییه‌كانی توركیا له شاره كوردییه‌كانی توركیا و رایگەیاندوە: قه‌ده‌غه‌كردنی هاتوچۆ له هه‌ندێك شار به‌رده‌وامه و رێگانادرێت به رۆژنامه‌نوسان و نوێنه‌رانی پارت و رێكخراوه مرۆییه‌كان سه‌ردانی ئه‌و ناوچانه بكه‌ن كه ئۆپه‌راسیۆنی سه‌ربازی تێدا به‌ڕێوه‌ده‌چێت و رێكخراوه‌كانی مافی مرۆڤیش باس له زۆربونی قوربانیانی مه‌ده‌نی دەکەن كه له نێوانیاندا ژن و منداڵ هه‌یه.\nوه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی روسیا راشیگه‌یاندوه: هه‌ندێك ناوچه‌ی كوردی به‌ده‌ست نه‌بونی خۆراك و پێداویستیه سه‌ره‌تاییه‌كان ده‌ناڵێنن و دۆخه‌كه‌یان خه‌ریكه له كاره‌ساتی مرۆیی نزیكده‌بێته‌وه و ژماره‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ی ئاواره بون ده‌گاته سه‌د هه‌زار كه‌س.\nروسیا داواشی له حكومه‌تی توركیا كردوه، هه‌نگاوی پێویست بگرێته‌به‌ر بۆ راگرتنی توندوتیژییه‌كان به زوترین كات و ده‌ستپێكردنه‌وه‌ی قۆناغی چاره‌سه‌ری كه‌له مانگی ته‌موزی ئه‌مساڵه‌وه راگیراون.


ئه‌ها له‌زۆر شوێن و جێگای تر باسی ئه‌وه‌م كرد ئه‌موت ئێواران كه‌سه‌یاره‌كانی جه‌باری حه‌مید شویشه یان ڕه‌شیدی عه‌لی جه‌وهه‌ر یاخود میره ئه‌حمه‌دو حوسێن عه‌لی كوێخاو فایقی حمه‌میرزا كه‌له‌شار ئه‌هاتنۆ، مناڵی ئاوایی له‌ده‌وری خڕ ئه‌ویمانۆ. ئیتر خۆمناڵیش نه‌وسنه‌و دویای له‌م ئاواییه ڕه‌ق و ته‌قه‌دا، مناڵی قوڕ وه‌سه‌ر چی بكات، وه‌ختێ له‌چاوه‌ڕوانی سه‌یاره‌یه‌كدایه له‌شاربێتۆ، سه‌یاره‌كه‌ش بۆنی شارو پرتقاڵ و ترێ و چكلێت و لوقم و جابری و نوقڵ و ئه‌و چشتانه‌ی لێ بێ، ته‌ماحی تێئه‌كاو حه‌ز ئه‌كا تامی بكا. ده‌ی خۆ نایشكرێ ئه‌وانه‌ی وا له‌ناو سه‌یاره‌كه‌ن و له‌شارهاتنته‌تۆ عه‌لاگه‌و كیسه‌و جاخه‌كانیان هه‌ڵڕشێنن و بیده‌نه مناڵی ئاواییه‌كانی سه‌ر ڕێیان. ئه‌گه‌ر وابكه‌ن ئه‌وێ له‌جاده‌ی قیر لایان داۆ له‌ئاوایی سه‌ی جه‌ژنی، فه‌تاح ئۆمه‌ر، تویكن، عه‌زیز قادر، تا ئه‌گه‌نه پیره‌مۆنی و قه‌واڵی، هیچیان پێنه‌مێنێ و وه‌ده‌س به‌تاڵ بڕۆنۆ بۆماڵ خۆیان. به‌ڵام ئه‌م قسه‌یه بۆ ئه‌و سه‌رده‌مه‌و مناڵه‌كانی ئه‌وسا كورده‌واری وته‌نی قه‌زوان ته‌قاندنه، چوینكه مناڵه‌و هی وامان بوی وه مانگ و دوومانگ تامی شرینی چكلێتێك یان پرتقاڵێك یاخود ده‌نكێ ترێ یان نوقڵێك یان لوقم و جابرییه‌ك نه‌ئه‌كه‌فته بیخ دگانمان، ئیتر چۆن ته‌ماح ناكه‌ینه كیسه‌ی ده‌ستی ئه‌وانه‌ی وا له‌شار ئه‌گه‌ڕیانۆ؟ ده‌ی ساوه‌ڵا جاری وا بویه حه‌زم كردوه ئه‌و ماڵه‌ی كه‌سێكیان له‌شار هاتوه‌تۆ بچم له‌قاپی ماڵیان دایكوتم و شه‌ویش نه‌گه‌ڕێمۆ، به‌شكو ئه‌یه خوایه چكلێتێك كوره دوو ده‌نك ترێ یان ماكێ پرتقاڵم پێ بده‌ن!\nئێواره‌یه‌كیان سه‌یاره‌كه‌ی ره‌شید عه‌لی جه‌وهه‌ر له‌كفری هاتۆ، چویه به‌رده‌م ماڵ حه‌مه‌ی ره‌شید خه‌لیفه وێسیا، وابزانم له‌به‌ر ئه‌وه ڕۆییه ئه‌وره غه‌زێم فه‌تاح له‌شار هاتویۆ. ئه‌و داوه‌زی و نه‌فه‌ره‌كانی تر كه‌خه‌ڵكی قه‌واڵی و پیره‌مه‌وه‌نی بوین تیای مانۆ. مناڵێك دویای زانیم چالاكی فرودی كوێخا برایمه له‌ناو ڕاستی سه‌یاره‌كه قوینی داویه بان فه‌رده‌یه‌كاو خه‌ریكی ترێ خواردن بوی، منیش لێل ئه‌حمه‌د ئای ئای و بله‌ی ئه‌حه‌مامه‌لی زۆر حه‌زمان له‌ترێكه كرد، نه‌مانزانی چوێن چوێنی ئه‌و حه‌زه‌مان ده‌روڕین، ناچار به‌ده‌نگی به‌رز وتمان: (سه‌یریكه ئێژی مانگایه ترێ ئه‌خۆا). له‌گه‌ڵ ئه‌مان وت: بویه شه‌ڕه جمانمان و چالاك وتی:\n-وه‌ڵا دایكی خۆت بگێین..\n-وه‌ڵا خۆت قه‌حپه‌بابی..\n-هه‌م چالاك مناڵێكی شه‌ڕانی و مزیوڕ بوی و هه‌م ئێمه‌ش شه‌ڕانی و حسابی ئه‌وه‌مان ئه‌كرد له‌ناو ئاوایی خۆمانین وپشتمان قایمه، ئه‌وهات بێته خوارۆو ئێمه‌ش تویڕه‌و ماشۆبویمان ونازانم ره‌شه‌ی ره‌حیم گه‌رده‌وی یان یه‌كێكی تر كه‌فتنه نێوانمان و نه‌یان هێڵا شه‌ڕبكه‌ین!\nباشه بۆچی وامان كرد؟ ئه‌ی وه‌دزییه‌وه بمانوتایه تۆزێ ترێمان پێبده بێژی نه‌یدایه؟ ده‌ی قه‌ینا نه‌یشیدایه ئه‌و بۆخۆی ترێ ئه‌خوا، ئێمه چیمان گه‌ره‌كوی لێی؟ نا چۆن ئێخۆ ئێمه‌یش مناڵین وحه‌زو نه‌وسمان هه‌یه؟ باشه خۆئه‌ویش وه‌ك ئێمه مناڵه‌و كه‌ی مه‌سوله له‌حه‌زو نه‌وسی ئێمه؟ ئه‌م سوعالانه قورسن وئیسا جواب نادرێنۆو ره‌نگیشه ئیشی ئێمه نه‌وێ جوابیان بده‌ینۆ!\nئێ واز ناهێرین وه‌ك باسم كرد نازانم ره‌شید ره‌حیم گه‌رده یان یه‌كێكی تروی كه‌فتنه به‌ینمان، كه‌چی ئێمه‌یش وچالاكیش سیمڕسیمڕمانه‌و ئه‌وانه‌ی ناو سه‌یاره‌كه به‌شێكیان بوینه ناوبژیكه‌رو به‌شێكیشیان بوینه ته‌ماشاكه‌ر؟\n78 سه‌ی قادر سه‌ی ئه‌حمه‌ی سه‌ی فه‌ره‌ج، كه خه‌ڵكی ئاوایی ...


هەمووان لە بارەگای بارزانین\nبەشێكی زۆر لە بەناو چاودێری سیاسی و ڕووناكبیر و كادری حزبەیل و هێز و لایەنەكانی ئۆپۆزسیۆن، بڕوایان وابوو ئەگەر بارزانی لە پۆستی سەرۆكی هەرێم نەمێنێت، ئیتر بەركەنار و گۆشەگیر دەكرێت و لە شانۆی سیاسی دوور دەكەوێتەوە و پێگە و ڕۆڵی كاریگەریی سیاسی نامێنێت. ئەوان لە كاڵفامی خۆیان وا تێگەیشتبوون، ئەوە بارزانییە پێویستی بە كورسی سەرۆكایەتیی هەرێمە، نەك بە پێچەوانەوە. بۆیە بەردەوام دژایەتی بارزانی و پێگەكەیان دەكرد، لە كاتێكدا هەلومەرجەكە ئەوەی دەخواست هەمووان پێ لەسەر داواكاری مانەوەی بارزانی دابگرن، چونكە ئێمە لە شەڕێكی سەختدا بووین لەگەڵ تیرۆریستانی داعش و پێویستیمان بە سەنتەرێكی بەهێز و حەكیمانەی بڕیار و ئاراستەكردن هەبوو.\nدەرەنجام، چەند ساڵێك لەمەوبەر بارزانی بە خواستی خۆی، دەستبەرداری پۆستەكەی بوو، بەڵام پرسیار ئەوەیە ئایا دوای ئەوە بارزانی ون بوو؟ ڕۆڵی كەم بووەوە؟ وەڵام ئەوەیە كە واقیعی ئەم چەند ساڵانەی رابردوو، زۆر بە ڕوونی بۆ ئەو فەریكە سیاسییانەی دەرخست كە بارزانی نەك هەر ون نەبوو، بگرە ئێستە هیچ بەرپرسیارێتییەكی فەرمیشی نییە، بەڵام لەو ساتەوەختەی كە سەرۆكی هەرێم بوو، ڕۆڵ و پێگەی زیاتر و بەهێزترە.\nئەوانەی تا دوێنێ هێزیان لە بەرانبەر كوردستان كۆ دەكردەوە و بە ئۆپراسیۆنی جەزیرە هەڕەشەیان لە بارزانی دەكرد، ئەمڕۆ زەلیل و داماو، شەرمەزارانە سەردانی بارەگای بارزانی دەكەن.\nهەموومان ڕۆژانە دەبینین چۆن شاندی سیاسی و نوێنەرایەتیی وڵاتان و كونسوڵ و وەزیر و سەرۆك و كەسایەتییە سیاسییەكانی دنیا، بەڕێوەن بۆ پیرمام و لەوێشەوە بۆ بارەگای بارزانی. دەزانن بۆ؟ چونكە ئەوان ئاگاداری ئەوەن كە بارزانی ئێستە سەرۆكی هەرێم نییە، بەڵام مەرجەعێكی گەورەی سیاسی و دیپلۆماسی كوردستانە و لە سەرووی دەزگا فەرمییەكانی هەرێمەوە دەبینرێت و بەو چاوەش تەماشا دەكرێت، چونكە كورد جیا لە قەوارەیەكی دەستووری، هێشتا دۆزێكی گەورەی دنیایە كە چارەسەر نەكراوە.\nئەمە ڕاستییەكە ڕەنگە كەسانێك پێیان ناخۆش بێت، بەڵام كە مانگ دیار بوو، حەوجە بە ئەنگوست ناكات. پێگەی بارزانی ئێستە زۆر لەوە گەورەترە وەك سەرۆكی پارتی ببینرێت، بەڵكو وەك سەرۆك و تاكە سەركردەیەكی كورد دەبینرێت كە هەڵوێست و بۆچوون و گوتارە سیاسییەكانی، نەك هەر گوێیان لێ دەگیرێت، بگرە پراكتیزە دەكرێن و وەك بۆچوونی سیاسیی گەورە و لۆجیكی دەبینرێن.\nبەرهەمی خەباتێكی سیاسی و مێژوویی و شۆڕشگێڕیی گەورەی نەتەوەكەی ئەو پێگەیەی پێ داوە\nبارزانی كەسێك نییە خۆی كردبێت بە سەرۆك، وەك ئەوەی كەسانێك سووك و ئاسان پێگە و ناو بۆ خۆیان دادەتاشن، بەڵكو بەرهەمی خەباتێكی سیاسی و مێژوویی و شۆڕشگێڕیی گەورەی نەتەوەكەی ئەو پێگەیەی پێ داوە و كردوویەتی بە ژمارەیەكی سیاسیی گەورە.\nبارزانی زادەی ساڵێك و دوو ساڵی سەرۆكایەتیی هەرێم نەبوو، وەك ئەوەی كەسانێك لێكیان دەدایەوە، بەڵكو زادەی ڕابردوویەكی سەختی پڕ لە هەڵكشان و داكشان و مێژوویەكی بەردەوامە. بۆیە ئەگەر هیچ پۆستێكیشی نەبێت، ئەو هەر بارزانییە و هەمان ژمارە سیاسییە گەورەكەیە لە ناوچەكەدا.\nئێستە هەمووان بە ڕوونی وێنەكە دەبینن و دەزانن چی دەگوزەرێت، بۆیە ئەو سیاسییە تڕۆكراوانەی بارزانی بە مەرجەعی خۆیان نازانن، دەبێ باش لەو ڕاستییە گەیشتبن كە بارزانی مەرجەعە و دنیای دەرەوەش وەك مەرجەع دەیبینێت، ئیتر ئەمە ڕاستییەكەیە و كەسانێكیش ددانی پێدا دەنێن یان نا، بە دڵنیاییەوە هیچ لەو واقیعە ناگۆڕێت كە لەحاڵدا بوونی هەیە.\nشۆڕشی ئەیلوول لە كتێبی "وشەی سوور"دا\nپەكەكە بەرەو كوێ؟