هیندستان و خەونی زلهێزی\nهیندستان و خەونی زلهێزی   22/8/2017\nهه‌فته‌ی پێشوو هیندستان یادی حه‌فتاساڵه‌ی سه‌ربه‌خۆبوونی خۆی له‌چنگی داگیرکه‌ری ئینگلیزی کرده‌وه، له‌ته‌واوی جیهانیشدا گرنگی زۆر به‌م رۆژه‌و سه‌ربه‌خۆبوونی ئه‌م وڵاته درا.\nدیاره هیندستان له‌چاو کۆڵۆنیاکانی تری ئینگلته‌را چ له کیشوه‌ری ئاسیا یان ئه‌فریقا، توانی ئه‌زموونێکی باش پێشکه‌شی جیهان بکات و ئه‌مڕۆ به‌یه‌کێک له ده‌وڵه‌ته گه‌شه‌سه‌ندووه‌کانی جیهان دابنرێت. هه‌ربه‌و بۆنه‌یه‌وه پێم باشبوو، ئه‌م لێکۆڵینه‌وه‌یه‌م پێشكه‌شی خێزانی کوردستانی نوێ بکه‌م و له مێزگردیه‌کدا به به‌شداربوونی به‌ڕێزان: ستران عه‌بدوڵڵا، ئه‌کره‌م میهرداد، موعته‌سه‌م نه‌جمه‌دین، ته‌ها سلێمان، فه‌لاح که‌ریم، ته‌حسین ته‌ها چۆمانی، له ساڵۆنه‌که‌ی کوردستانی نوێدا له جه‌وێکی دۆستانه‌دا، نیقاشێکی چڕوپڕمان له‌باره‌ی لێکۆڵینه‌وه‌که‌و هیندستانه‌وه کرد. هیوادارم له‌مجۆره نیقاشانه له کوردستاندا زۆتربێت و به‌شێوه‌یه‌کی بابه‌تییان ، نیقاشه‌کان ببرێن به‌رێوه،چونکه ته‌نها له‌رێگه‌ی ئه‌مجۆره نیقاشانه‌وه، خوێنه‌ر سوود له بۆچوونه جیاوازه‌کان وه‌رده‌گرێت.\nلێره‌دا جێگه‌ی خۆیه‌تی سوپاسی هه‌موو به‌شداربوووانی ئه‌م مێزگردیه بکه‌م ، که به بۆچوون و سه‌رنجه جوانه‌کانیان، بابه‌ته‌که‌یان ده‌وڵه‌مه‌ندتر کرد. دیاره ئه‌م لێکۆڵینه‌وه‌ی من له‌باره‌ی هیندستانه‌وه، هه‌وڵێکی بچووکه بۆ ناساندنی شارستانیی و ده‌وڵه‌تێکی مه‌زنی جیهان، هیوادارم له داهاتوودا له‌باره‌ی هیندستانه‌وه، لێکۆڵینه‌وه‌و نووسینی زیاترمان به‌زمانی کوردی هه‌بێت، هه‌تاوه‌کو خوێنه‌ری کورد، ئاگاداری گه‌شه‌سه‌ندن و پێشکه‌وتنی ئه‌م وڵاته مه‌زنه‌ی جیهان بێت.\nدیاره ماوه‌یه‌کی زۆره وڵاته مه‌زنه‌که‌ی هیند، بۆته جێگای قسه‌وباسێکی گه‌رمی  به‌شێکی زۆری پسپۆرانی سیاسی و ئه‌کادیمی له‌جیهاندا. به‌شێکی زۆری ئه‌وروپی و ئه‌مه‌ریکایه‌کان، به چاوێکی ترس و ڕقه‌وه سه‌یری پێشکه‌وتنی هیند ده‌که‌ن، لێ به‌شێکی که‌میان به چاوێکی مرۆڤ دۆستانه‌وه و ئابووریانه سه‌یری ئه‌م کیشوه‌ره مه‌زنه ده‌که‌ن. من یه‌کێکم له‌و که‌سانه‌ی که هیندستان وه‌کو کیشوه‌رێک ده‌بینینم، چونکه ئه‌م وڵاته چ له ڕووی جوگرافی و ڕووبه‌ری زه‌وی و دانیشتوان و کولتوورو ئایین و نه‌ته‌وه‌وه، زۆر له وڵاتێک مه‌زنتر و فراوانتره. هه‌ربۆیه من به کیشوه‌ری هیندستان ناوی ده‌هێنم.\nدیاره جێگای داخه هه‌تاوه‌کو ئه‌مڕۆش هیچ کتێبێک یان ڵیکۆڵینه‌وه‌یه‌کی چروپڕمان ده‌رباره‌ی ئه‌م ووڵاته به زمانی کوردی نییه. ئه‌ویش له‌به‌رئه‌وه‌ی ئێمه ته‌نها شارستانی و ده‌رسی پێشکه‌وتن له ڕۆژئاواوه ده‌بینین. من لێره‌دا هه‌وڵ ده‌ده‌م تیشکێک بخه‌مه سه‌ر چیرۆکی پێشکه‌وتنی ئه‌م کیشوه‌ره مه‌زنه‌ی جیهان .\nدیاره زۆرجار جوگرافیناسان باس له حکایه‌تی دروستبوونی هیندستان ده‌که‌ن و پێیان وایه، که پێش چه‌ند ملیۆن ساڵێک، هیندستان دوورگه‌یه‌ک بووه له زه‌ریای هێمن و له‌پاش چاخه سه‌هۆڵییه‌کان، ئه‌م دوورگه‌یه له کیشوه‌ری ئاسیا نزیکبۆته‌وه‌و بۆته‌وه یه‌ک، به‌ڵگه‌شیان بۆئه‌م بۆچوونه، بوونی زنجیره چیابه‌رزه‌کانی هیمالایه، که‌پاش یه‌کبوونی زه‌وی دوورگه‌ی هیندو ئاسیا، ئه‌م به‌رزبوونه‌وه‌یه دروستبووه، که به‌رزترین لوتکه‌ی چیایی سه‌رزه‌وی پێکده‌هێنن.\nدیاره هیندستان ده‌که‌وێته باشووری رۆژئاوای کیشوه‌ری ئاسیاوه ، حه‌وته‌مین وڵاتی جیهانه له ڕووی رووبه‌ری زه‌ویه‌وه. ڕووبه‌ره‌که‌ی ده‌گاته 3.287.590 km² . درێژیه‌که‌ی نزیکه‌ی 3000 کم . زیاتر له 7000کم ڕووبه‌ری سه‌ر ئاوی هه‌یه. که‌ئه‌مه‌ش یه‌کێکه له خاڵه گرنگه‌کانی ئه‌م وڵاته. هیندستان دراوسێی شه‌ش ده‌وڵه‌ته ( چین ، به‌نگلادیش، پاکستان، بۆتان، میانمار،نیپاڵ) له‌گه‌ڵ به‌نگلادیش درێژترین سنووری هه‌یه (4.053 Kilometer) ، پاشان چین به درێژایی 3380 کم. له باشوورییشه‌وه سنوورێکی ده‌ریایی له‌گه‌ڵ وڵاتی سریلانکا هه‌یه.\nهیندستان وڵاتێکه سروشتێکی هه‌مه‌جۆری هه‌یه. به‌رزترین چیای جیهانی هەیە ( هیمالایه) ، بوونی پێده‌شتێکی زۆر، بیابان، گردو دۆڵی زۆر. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مانه‌و بوونی ڕووبه‌رێکی زۆری جوگرافی، له‌ڕووی ئاووهه‌واوه، هه‌مووجۆره ئاووهه‌وایه‌کی هه‌یه. له‌باکووری وڵاته‌وه، به‌حوکمی زنجیره چیکانی هیمالایه، هه‌میشه به‌فر به‌رگی سپی ده‌پۆشیت ناوه‌راست و باشووری وڵاتیش، ئاووهه‌وایه‌کی نیمچه فێنک و باراناوی هه‌یه.\nئه‌مڕۆ هیندستان دووه‌مین وڵاتی جیهانه له ڕووی دانیشتوانه‌وه. نزیکه‌ی 1.287 ملیارد که‌سه. ڕۆژ له‌دوای رۆژیش ژماره‌ی دانیشتوانی زیاد ده‌کات. جێگای ئاماژه‌یه ، ساڵی 1950 ژماره‌ی دانیشتوانی هیند، نزیکه‌ی 350.445 ملیۆن که‌س بوو. ئه‌م رێژه‌یه هه‌تاوه‌کو ئه‌مڕۆ 3 جار زیادی کردووه.\nهیدنستان به وڵاتی فره ئایینی دادەنرێت، لێ به‌هێزترین ئایین هندۆسیه. له 80% هیندیەکان هیندۆسین، پاشان ئیسلام ، 13،4%، کریستی2،3. سیخ1،8. هه‌روه‌ها بودی و زه‌رده‌شتی و چه‌ندین ئایینی تریش هه‌یه.\nئه‌مرۆ له هیندستان زیاتر له 600 زمان و دیالێکت هه‌یه. لێ زمانی ره‌سمی هه‌ردوو زمانی هیندی و ئینگلیزییە، پاشان 21 زمانی تریش به ره‌سمی سه‌لمێنراون. پاش هیندی ئه‌م زمانانه دێن :\nAsamiya, Bengalisch, Bodo, Dogri, Gujarati, Kannada, Kashmiri, Konkani, Maithili, Malayalam, Marathi, Meitei, Nepali, Oriya, Panjabi, Santali, Sanskrit, Sindhi, Tamil, Telugu Urdu.\nهیندستان باغچه‌ی ئاژه‌ڵی جیهان\nبه حوکمی گه‌وره‌یی و هه‌مه‌جۆری ئاووهه‌وا و سروشتی جیاواز ، هیندستان به ده‌وڵه‌مه‌نترین وڵاتی جیهان ده‌ژمێرێت له ڕووی سامانی ئاژه‌ڵیه. زیاتر له 950 جۆری ئاژه‌ڵ، 1200 جۆره باڵنده‌و 2500 جۆری ماسی هه‌یه. جگه له‌وه‌ش ده‌وڵه‌مه‌نترین وڵاته له ڕووی مانگاوه، نزیکه 3.300 ملیۆن مانگای هه‌یه. به‌ڵام به‌هۆی ئایینی هیندۆسیه‌وه که مانگا پیرۆزه لایان ، ناتوانن سوود له به‌رهه‌می گۆشتی مانگا ببینن.\nوڵاتی هیند به یه‌کێک له شارستانیه کۆن و دێرینه‌کانی جیهان ده‌ژمێرێت. ده‌قه پیرۆزه‌کانی ئایینی هیندۆسی، یه‌کێکه له ده‌قه دێرینه‌کانی مرۆڤایه‌تی . دیاره زیاتر به زمانی سا‌نسکریتی نووسراون، که یه‌کێکه له زمانه کۆنه‌کانی جیهان . فیدان Veden یه‌کێکه له ده‌قه دێرینه‌کانی ئایینی هیندۆسی که له‌سه‌ده‌کانی نێوان 13بۆ5 پێش زایین نووسراوه. پاشان هه‌ردوو کتێبی Mahabharata und Ramayana. که له نێوان 500 بۆ 700 پێش زایین نووسراون. هیندستان بەیەکێک لە شارستانییە گرنگەکانی مێژووی مرۆڤایەتی دادەنرێت و لەمێژوودا خزمەتی زۆری پێشکەش بە مرۆڤایەتی کردووە بەتایبەتی لەڕووی زانستی پزیشکیی و ماتماتیکی و فکرو فەلسەفەشەوە. واتە ئەم وڵاتە خاوەنی پاشخانێکی ئێجگار گەورەی کولتووریە، کە دەتوانێت شانازی بە خۆیەوە بکات و لافی زلهێزی لێبدات.\nئایا هیندستان ده‌بێته زلهێزێکی جیهانی؟\nئه‌مه پرسیارێکه که زۆر له پسپۆرانی بواری سیاسی و ئابووری پێوه‌ی خه‌ریکن. له‌م چه‌ند ساڵه‌ی دوایدا ئابووری هیندستان گه‌شه‌یه‌کی زۆر باشی به خۆوه دیوه. له‌هه‌مان کاتیشدا له بواری های تێک ،سۆڤتوێر، کۆمپیوته‌ر ، پێشکه‌وتنی گه‌وره‌ی به‌خۆوه دیوه. هه‌ربۆیه زۆر به‌گه‌رمی باس له‌به‌هێزبوونی ئه‌م وڵاته ده‌کرێت.\nلێره‌دا هه‌وڵ ده‌ده‌م به کورتی وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره بده‌مه‌وه‌و خاڵه به‌هێزو لاوازه‌کانی ئه‌م زلهێزه نوێیه‌ی جیهان ده‌ربخه‌م.\nسوپای هیندستان به یه‌کێک له سوپا به‌هێزه‌کانی جیهان ده‌ژمێرێت و لەپاش سوپای ئەمریکاو روسیاو چین، پلەی چوارەمی سوپا بەهێزەکانی جیهانی هەیە. 1.325 ملیۆن هێزی پیاده‌ی هه‌یه . 150 هه‌زار هێزی ئاسمانی ، 53 هه‌زار هێزی ده‌ریایی و 800 هه‌زار هێزی یه‌ده‌گیشی هه‌یه. سووپای هیندستان خاوه‌نی 3264 تانک، 733 فرۆکه‌ی جه‌نگی، 17U-Boote ،21 که‌شتی ده‌ریایی جه‌نگی ،199 هه‌لیکۆپته‌ر. له ساڵی 1974 وه خاوه‌نی بۆمبی ئه‌تۆمیه‌ئێستاش خاوه‌نی 74 کڵاوه‌ی بۆمبی ئه‌تۆمیه. له ڕووی داراییشه‌وه وه‌زعی باشه ،لەساڵی 2010 ەوە بودجەی سوپای هیندی بەرێژەی 23% بەزرکرایەوە ساڵانە دەگاتە 29 ملیارد دۆلار، که‌ئه‌مه‌ش له‌چاو وڵاتانی تری ئاسیاویه زۆره، دیاره جگه له وڵاتی چین و وولاتانی که‌نداوی فارسی، که‌ئه‌مانه رێژه‌یه‌کی خه‌یاڵی بۆ سوپا خه‌رج ده‌که‌ن. لەهەمانکاتیشدا ماوەی چەند ساڵێکە، هیندستان لەریزی یەکەمین دەوڵەتی جیهانە، لەڕووی کڕینی چەکوتەقەمەنیەوە.\nکاتێک بۆ یەکەمجار ساڵی 2010 گۆڤاری Forbes ی ئه‌مه‌ریکی ناوی ده‌وڵه‌مه‌ندترین پیاوی جیهانی بڵاوکرده‌وه، له‌ناو 10 پیاوه ده‌وڵه‌مه‌نده‌کانی جیهان ، چواریان خه‌ڵکی هیندستان بوون. Lakshmi Mittal چواره‌مین ده‌وڵه‌مه‌ندی جیهانه، که خاوه‌نی گه‌وره‌ترین کارگه‌ی ئاسنه له هیندستان. ئه‌م ڕێژه زۆره‌ی ده‌وڵه‌مه‌نده‌ی هیند ، بووه جێگای تێرامان و پرسیار لای زۆربه‌ی پسپۆرانی جیهان . ساڵی 2016 ژماره‌ی ملیاردلێره هیندیه‌کان گه‌یشته 70، که ژماره‌یان له ژاپۆن زیاتره و پلەی پێنجەمین لە جیهاندا پێکدەهێنێت. سامانی ئه‌مانه ده‌گاته 250 ملیارد دۆلار. هەروەها ژمارەی ملیۆنێرەکانیشێ گەیشتۆتە 180 هەزار ملیۆنێر.\nهه‌مووکاتێک هیند وه‌کوو فه‌قیرخانه‌ی جیهان سه‌یرده‌کرا، که‌چی له‌پڕ ئه‌م هه‌موو ده‌وڵه‌مه‌نده له هیند له‌دایک بوون . به‌پێی هه‌ندێک سەرچاوەی مێژوویی ئینگلیزی ، هیند و چین بۆماوه‌ی 18 سه‌ده‌ی پێشوو له 80% به‌رهه‌می ئابووری جیهانیان پێکده‌هێنا. لێ پاش داگیرکردنی ئه‌م دوو وڵاته‌وه، به شێوه‌یه‌کی ترسناک ئابووری ئه‌م دوو وڵاته وێران کرا. دیاره له‌لایه‌ن داگیرکه‌ره ئه‌وروپیه‌کانه‌وه.\nئه‌وه‌ی که زیاتر بۆته جێگای پرسیارو لێکۆڵینه‌وه، گه‌شه‌سه‌ندنی خێرای ئابووری هیندستانه. له‌پاش ڕزگاربوونی هیندستانه‌وه له ده‌ستی ئینگلیز ، هه‌تا ساڵی 1980 ، ئابووری هیند ساڵانه ته‌نها 3،5% گه‌شه‌ی ده‌کرد. لێ پاش ساڵی 1991 ، کاتێک ده‌ستکرا به ریفۆرمی ئابووری، گه‌شه‌یه‌کی خێرای به خۆیه‌وه بینی. له‌نێوان ساڵانی 1999 تا 2004 ، ئابووری هیند شه‌ش قات گه‌شه‌ی سه‌ند. ساڵی 2005 و 2006 گه‌یشته 9،2، بەڵام لەم چەند سالەی دواییدا کەمێک دابەزیی و ساڵی 2016 گەشەی ساڵانەی گەیشتە7.3%.\nئه‌م گه‌شه خێرایه‌ی ئابووری هیند، وایکرد که به‌رهه‌می نیشتمانی و پیشه‌شازی له‌م وڵاته‌دا زۆر پێشبکه‌وێت. ئه‌مڕۆ هیند زیاتر له 800 جۆر به‌رهه‌می پیشه‌شازی و کاڵای جیاواز به‌رهه‌م ده‌هێنێت. له‌هه‌مانکاتدا هیند خاوه‌نی سیسته‌مێکی بانکی باشیشه، زیاتر له 27 بانکی جیاواز وه‌کو شاده‌مارێکی باش ، خوێن ده‌به‌خشنه ئابووری هیند. ئه‌وه‌ی جێگای تێڕامانه، به‌شی زۆری سه‌رمایه‌گووزاری له هیندستان له‌لایه‌ن سه‌رمایه‌دارانی هیندیه‌وه‌یه. له 90% سه‌رمایه‌گووزاری هیند پێکده‌هێنن. ئه‌مڕۆ به‌رهه‌می نیشتمانی هیند ده‌گاته 1788 ملیارد دۆلار. جێگای ئاماژه‌یه ساڵی 1960 تا 1969هه‌موو به‌رهه‌می نیشتمانی هیند 47.86 ملیارد دۆلار بوو . له‌نێوان ساڵانی 1970 تا 1979 هه‌موو به‌رهه‌می نیشتمانی 97.53 ملیارد دۆلار بوو،واته له‌ماوه‌ی 50 ساڵی پێشوودا ، به‌رهه‌می نیشتمانی هه‌زارقات زیادیکردووه.\n3. های تێک ته‌کنه‌لۆژی\nخاڵێکی گرنگی تر ئه‌وه‌یه که بۆته جێگای سه‌رنج و تێڕامانێکی زۆر ، گه‌شه‌سه‌ندنی خێرای های تێک و کۆمپیوته‌ره له هیند. ئه‌مڕۆ 1/3 هه‌موو به‌رنامه‌ی Software ی جیهان له هیندستان دروستده‌کرێت. به‌شێکی زۆری به‌رنامه‌ی کۆمپیوته‌ری ئه‌مه‌ریکی له‌لایه‌ن ئه‌ندازیاره هیندیه‌کانی به‌رهه‌م ده‌هێنرێت. سه‌رۆکی کۆمپانیای مایکرۆسۆفت Bill Gates ووتی به‌شی زۆری کارمه‌نده ته‌کنیکیه‌کانمان خه‌ڵکی هیندن. ئه‌م ساڵ زیاتر له 17 ملیارد دۆلاری له هیندستان سه‌رمایه‌گووزاری کردووه.\nدیاره جگه له های تێک، هیندستان گه‌شه‌یه‌کی باشیشی له‌بواری بیۆتکنۆلۆژی و ده‌رمانسازی کردووه. ئه‌مرۆ کۆمپانیاکانی هیند وه‌کو Ranbaxy,Wockhardt,Dr,Reddy خاوه‌نی ناوێکی جیهانین. ته‌نانه‌ت له هیند توانیان ده‌رمانی نوێ بۆ نه‌خۆشی ئایدز بدۆزنه‌وه.\nئینه‌ته‌رنێت و ته‌له‌فوونی ده‌ستی\nئه‌مڕۆ هیندستان دووەمین بازاری تەلەفونی دەستی جیهانە و زیاتر له 535 ملیۆن هاوڵاتی هیندستان، خاوەنی ته‌له‌فوونی ده‌ستین و ژمارەی تەلەفونە دەستیەکان دەگاتە 770 ملیۆن دانە. ئه‌مه‌ش ژماره‌یه‌کی ئێجگار زۆره‌و بازاڕێکی زۆر گه‌وره‌شه. له‌هه‌مانکاتیشدا رۆژ له‌دوای رۆژ خه‌ڵکی ده‌چنه ناو تۆری ئینته‌رنێته‌وه . ساڵی2000 تەنها 5.5 ملیۆن هیندی دەستیان بە ئینتەرنێت دەگەیشت، بەڵام ساڵ لەدوای ساڵ ژمارەکە بەرزبویەوەو ساڵی 2007 ژماره‌یان گه‌یشته نزیکه‌ی 70 ملیۆن که‌س ، ساڵی 2016 گەیشتە 452 ملیۆن کەس. هەموو ئەمانەش ئەوەمان پدەڵێن کە کۆمەڵگەی هیندی، کۆمەڵگەیەکی حەز بە ژیانی مۆدێرنو زانست پەروەرە.\n4. زانست و خوێندن\nهه‌ر له دێر زه‌مانه‌وه خوێندن پایه‌گی باشی هه‌بووه له هیند. به‌تایبه‌ت پاش رزگاربوونی له ده‌ستی ئینگلیز. جه‌واهیر نه‌هرۆ ، پێشه‌وای مه‌زنی هیند، یه‌کێک له‌ئه‌رکه گرنگه‌کانی حکومه‌ته‌که‌ی، پێشخستنی خوێندن بوو له هیند. گه‌ر سه‌یریش بکه‌یت هه‌تا ئه‌م چه‌ند ساڵه‌ی دوایش، له‌عیراقدا سه‌دان مامۆستای زانکۆ و دکتۆری هیندی له عیراق کاریان ده‌کرد. له ئێرانیش به‌شێکی زۆری سیسته‌می ته‌ندروستی ئه‌و وڵاته له‌لایه‌ن دکتۆره هیندیه‌کانه‌وه به‌ڕێوه‌ده‌برێت. ئه‌مڕۆ له هیندستان 380 زانکۆی حکومی و ئه‌هلی هه‌یه. زیاتر له 1500 په‌یمانگای هه‌مه‌جۆر هه‌یه. هه‌ربۆیه ساڵانه 500 هه‌زار ئه‌ندازیارو ته‌کنیکی و پسپۆری هه‌مه‌جۆر ، خوێندن ته‌واو ده‌که‌ن . له‌بواری زانستی کۆمپیوته‌ره‌و گه‌شه‌یه‌کی زۆری کردووه. ساڵانه 2300 پسپۆری پله به‌رز خوێندن ته‌واو ده‌که‌ن . له وڵاتێکی وه‌کو ئه‌ڵمانیا ساڵانه ته‌نها 1700 پسپۆره. هه‌ربۆیه ساڵی 1998 حکومه‌تی ئه‌ڵمانی پشتی به پسپۆره هیندیه‌کان به‌ست ، بۆئه‌وه‌ی سیسته‌می کۆمپیوته‌ری ناوه‌ندی دابمه‌زرێنێت، زیاتر له 45 هه‌زار پسپۆری هیندیان بۆ ئه‌ڵمانیا هێنا. بوونی ئه‌م هه‌موو زانکۆ و په‌یمانگایانه، که ساڵانه له‌شکرێکی گه‌وره‌ی پسپۆرو ته‌کنیکی په‌روه‌رده ده‌کات ، به یه‌کێک له سامانه نه‌ته‌وه‌یه‌کانی هیند ده‌ژمێرێت. هه‌ر ئه‌م له‌شکره زۆره‌ی پسپۆرانیش وایکردووه که به‌شێکی زۆری کۆمپانیا گه‌وره‌کانی جیهان، سه‌رمایه‌گووزاری له‌م وڵاته‌دا بکه‌ن. ده‌بێت ئه‌وه‌ش بڵێم، که له ڕووی ئابووریشه‌وه ئه‌م کۆمپانیایانه قازانجێکی زۆر ده‌که‌ن ، چونکه مووچه‌ی مانگانه له هیند زۆر له وڵاتانی رۆژئاوا که‌متره .\n5. گه‌وره‌ترین دیموکراسی جیهان\nئه‌وه‌ی که زیاتر من و هه‌زارانی که‌سی تریش له جیهاندا سه‌رسام و خۆشحاڵی کردووین، که هیندستان گه‌وره‌ترین وڵاتی جیهانه، به‌ڵام خاوه‌نی سیسته‌مێکی دیموکراسی و ده‌ستوورو یاسایه‌کی مرۆڤانه‌یه له جیهاندا. ده‌ستووری هیندی که باشترین و گه‌وره‌ترین ده‌ستووری جیهانه، خاوه‌نی 395 په‌ره‌گرافه. له 26 یانوه‌ری 1950 بۆ یه‌که‌مین جار، موژده‌ی له‌دایکبوونی ده‌ستووری هیند بڵاوکرایه‌وه. ئه‌مه‌ش باشترین و گرنگترین کار و به‌رهه‌می جه‌واهیر نه‌هرۆ بوو..له‌هه‌مانکاتیشدا له پاش رزگاربوونی هینده‌وه، ده‌سه‌ڵات به‌شێوه‌یه‌کی ئاشتیانه‌و دیمۆکراسیانه به‌ڕیوه‌ده‌چێت. هەرچەندە هەمیشە ئینگلیزەکان وەکو جەواهیر نەهرۆ دەڵێت: پروپاگەندەی ئەوەیان دەکرد، کە سیستەمی دیموکراسی بەکەڵکی هیندستان نایەت،جونکە گەلی هیندی گەلێکی دواکەوتووە، لێ رۆژگار دەریخست کە ئەم قسەیە درۆیەکی راسیزمانە دژی گەلی هیندی مەزن کرا.\nچه‌ندین پارتی سیاسی و کۆمه‌ڵه‌ی مه‌ده‌نی له‌م وڵاته‌دا هه‌یه. ئه‌مه‌ش شانازیه‌کی گه‌وره‌یه بۆ هیند، چونکه به‌شێکی زۆری وڵاتانی جیهانی سێ، هه‌رهه‌موویان پاش ڕزگاربوونیان له‌ده‌ستی داگیرکه‌ری ئه‌وروپی و ئه‌مه‌ریکی ، تووشی کێشه‌ی ناوخۆ و دیکتاتۆری و سیسته‌می خوێنمژی عه‌سکه‌رتاری بوون . لێ خۆشبه‌ختانه هیندستان هیچ له‌م جۆره سیسته‌مانه‌ی به‌خۆه نه‌بینی . دیاره نابێت مه‌زنی گاندی و نه‌هرۆ له‌بیربکه‌ین ، چونکه ئه‌وان به باوکی هه‌موو هینده‌کان داده‌نرێن . نابێت ووته به‌ناوبانگه‌که‌ی نه‌هرۆ له‌بیربکه‌ین کاتێک ووتی ( من ناڵێم سیسته‌می دیمۆکراسی باشه ، به‌ڵام به‌داخه‌وه سیسته‌مێکی له‌و باشترمان لا ده‌ست ناکه‌وێت ) .\nهیندستان له ڕووی ئیداریه‌وه له 28 هه‌رێم ( ولایه‌ت) و 600 ناوچه‌ی ئیداری پێک دێت . هه‌موو هه‌رێمێک په‌رله‌مان و حکومه‌تی تایبه‌ت به خۆی هه‌یه، واته سیسته‌مێکی فیدرالی په‌یڕه‌وده‌کات. 14 پارتی سیاسیش هه‌ن که به‌شداری په‌رله‌مانی هیندستان ده‌که‌ن، له‌هه‌مووشیان به‌هێزتر، پارتی کۆنگرێس و پارتی به‌هاراتا جاناتایه . پاش ئه‌وانیش پارتی کۆمۆنیستی هیندی دێت ، که  زیاتر ماویستیه. له‌هه‌مان کاتیشدا کۆ‌مه‌ڵێک سه‌ندیکای کرێکاری و پیشه‌یی و هوونه‌ری و کوولتووری هه‌ن . دیاره 5 سه‌ندیکا له‌هه‌موویان به‌هێزترن . به‌تایبه‌ت سه‌ندیکای Bharatiya Mazdoor Sangh),BMS که زیاتره له 2.769.556 ئه‌ندامی هه‌یه .\nهه‌ر له دێر زه‌مانه‌وه هیندستان به وڵاتی به‌هارات و بۆن و سه‌وزایی ناسراوه. گه‌وره‌یی ڕووبه‌ری ئه‌م وڵاته و، بوونی ئاووهه‌وایه‌کی شێدارو باراناوی ، بۆته هۆی ئه‌وه‌ی به‌رهه‌مێکی زۆری هه‌مه‌جۆری کشتووکاڵی لێ به‌رهه‌م بهێنرێت. ئه‌مڕۆ 59% خه‌ڵکی هیندستان به کشتووکاڵه‌وه خه‌ریکن. به‌شێکی زۆری به‌هاراتی جیهان له‌م وڵاته‌وه به‌رهه‌م ده‌هێنرێت. ئه‌مرۆ هیندستان دووهه‌مین به‌رهه‌م هێنه‌ری (برنج ، گه‌نم ، چا ، لۆکه) ی جیهانه. دیاره جگه له چه‌ندین به‌رهه‌می تری وه‌کو ( جۆ،په‌تاته،باقله‌مه‌نی، میوه‌و سه‌وزه) . ئه‌مه‌ش سامانێکی باشی ئابووری هیند پێکده‌هێنێت.\n7. Bollywood سینه‌ما\nهه‌موومان به خۆشیه‌کی زۆره‌وه سه‌یری فیلمه هیندیه‌کانمان ده‌کرد. به‌شێکی زۆرمان به ئه‌کته‌ره به‌ناوبانگه‌کانی سینه‌مای هیندی سه‌رسام بووین ، به‌تایبه‌ت ( دارا مه‌نده‌ر، ئه‌میتاباباجان). له‌پاش هۆلیودی ئه‌مه‌ریکا ، بۆلیودی هیندی دێت. سینه‌مای هیندی بۆته یه‌کێک له مونافیسه سه‌ره‌کیه‌کانی هۆولیودی ئه‌مه‌ریکی . ئه‌مرۆ شه‌وانه به‌شێکی زۆری خه‌ڵکی ئاسیا و ئه‌فه‌ریکا ، سه‌یری فیلمی هیندی ده‌که‌ن . ساڵانه فیلمێکی زۆری به‌رهه‌م ده‌هێنرێت . ساڵی 2004 گه‌یشته 934 فیلم. واته رۆژانه نزیکه‌ی دوو بۆ سێ فیلم به‌رهه‌م ده‌هێنرێت. ئه‌مه‌ش به‌رهه‌مێکی زۆره . هه‌ر ئه‌م سینه‌مایه‌ش له ڕووی کولتوریه‌وه به سامانێکی به‌هێزی نیشتمانی داده‌نرێت و یه‌کێکه له خاڵه به‌هێزه‌کانی ئه‌م زلهێزه‌نوێیه.\n8. تیڤی و ڕۆژنامه\nله‌وانه‌بێت لاتان سه‌یربێت، گه‌ربڵێم زۆرترین فرۆشی رۆژنامه به زمانی ئینگلیزی له هیندستانه. رۆژنامه‌ی Times of India ڕۆژانه 2 ملیۆن فرۆشی هه‌یه. ژماره‌ی خوێنه‌ری ڕۆژنامه‌و گۆڤارو کتێب له هیندستان ، ساڵی پار گه‌یشته 220 ملیۆن که‌س . ئه‌مه‌ش ژماره‌یه‌کی ئێجگار زۆره. زیاتر له 100 هه‌زار رۆژنامه و گۆڤار، به زیاتر له 100 زمان بڵاوده‌کرێته‌وه. زیاتر له 5000 رۆژنامه‌ی ڕۆژانه هه‌یه. ئه‌مه‌ش نیشانه‌یه‌کی باشه بۆ ته‌ندروستی ئازادی بیروڕا.\nته‌له‌فزیۆن، هۆکارێکی تری ڕاگه‌یاندنی هیندستان پێکده‌هێنێت، خه‌ڵکێکی زۆر سه‌یری ته‌له‌فزیۆن ده‌که‌ن، هه‌ربۆیه زیاتر له 842 که‌ناڵی تیڤی له‌و وڵاته‌دا هه‌یه.\n9. دوو‌ه‌مین وڵاتی جیهان له ڕووی دانیشتوانه‌وه\nئه‌مرۆ هیندستان دووه‌مین وڵاتی جیهانه له ڕووی دانیشتوانه‌وه، بوونی ژماره‌یه‌کی زۆری دانیشتوانیش، له‌لایه‌که‌وه به خاڵی به‌هێزی هیند ده‌ژمێرێت. بوونی ژماره‌یه‌کی زۆری هێزی کاری هه‌رزان ، وایکردووه که ساڵانه سه‌دان کۆمپانیای جیهانی ڕووبکه‌نه ئه‌م وڵاته‌و سه‌رمایه‌گووزاری تێدا بکه‌ن . له‌لایه‌کی تریشه‌وه ئه‌م ژماره زۆره‌ی خه‌ڵک بۆته بازاڕێکی گه‌وره‌ی جیهانیش. یه‌کێک له خاڵه به‌هێزه‌کانی ئابووری هیند ئه‌وه‌یه که پشت به بازاڕی ناوخۆ ده‌به‌ستێت، هه‌رئه‌مه‌ش وایکرد که هیند له هه‌ردوو کێشه گه‌وره‌که‌ی ئابووری جیهان له ساڵی 1998 و ساڵی 2008 ، که‌متر زه‌ره‌ری به‌ربکه‌وێت.\nخاڵه لاوازه‌کانی ئه‌م زلهێزه نوێیه\nپاش ئه‌وه‌ی که خاڵه به‌هێزه‌کانم ده‌ستنیشان کرد، پێم خۆشه به کورتی باسی خاڵه لاوازه‌کانیش بکه‌م . چونکه هیندستانیش وه‌کو هه‌موو وڵاتێک خاڵی لاوازی خۆی هه‌یه ، دیاره گه‌ر چاره‌سه‌ریان نه‌کات ، ناتوانێت هه‌نگاو به‌ره‌و پێشه‌وه بنێت.\nبوونی چه‌ندین ئایین و نه‌ته‌وه‌ی جیاواز\nئه‌وه‌ی جێگای ترس و دڵه‌راوکێیه، بوونی ئه‌و هه‌موو ئایین و نه‌ته‌وه جیاوازه‌یه که له هیندستانه. ئه‌مه‌ش وایکردووه که رۆژانه کێشه‌و ئاژاوه‌ی جۆراجۆر دروستبێت، به‌تایبه‌ت له نێوان هیندۆس و ئیسلامه‌کاندا، چه‌ندینجار وڵاتی به‌ره‌و ترسی جه‌نگی ناوخۆ بردووه. به‌تایبه‌ت له‌م چه‌ند ساڵه‌ی دوایدا جه‌نگی نێوان ئه‌م دوو ئایینه زۆربووه. له‌لایه‌که‌وه رۆژانه هه‌ستی نه‌ته‌وه‌په‌رستی و ئایینی لای هیندۆسه‌کان به‌هێز ده‌بێت، ئه‌مه‌ش کاردانه‌وه‌ی خراپ لای مووسلمانه‌کانی ئه‌م وڵاته دروست ده‌کات. له‌پاش ئه‌نده‌نووسیاو پاکستان، هیندستان زۆرترین مووسڵمانی جیهانی تێدا ده‌ژی . دیاره ئیسلام مێژوویه‌کی دێرینی له‌م وڵاته‌دا هه‌یه،بۆ ماوه‌ی شه‌ش سه‌ده له‌لایه‌ن مووسلمانه مه‌غۆلیه‌کانه‌وه داگیرکرابوو.\nئه‌مه‌ش ڕق و کینه‌یه‌کی مێژوویی له نێوان هیندۆسی و مووسلمانه‌کان هیند دروستکرد. پاشان ئینگلیزه‌کان هێنده‌ی تر ئاگریان به‌م ڕق و کینه‌یه‌دا کرد به‌تایبه‌ت پاش ئه‌وه‌ی ساڵی 1947 کیشوه‌ری هیند به‌سه‌ر پاکستان و هیندستان دابه‌شکرا ، زیاتر له 1 ملیۆن که‌س گیانیان له‌ده‌ست دا زیاتر له 15 ملیۆن که‌س ئاواره بوون . ئیسلامه‌کان بۆ پاکستان ڕایانکرد ، هیندۆسیش بۆ هیندستان . له‌پاش دروستبوونی پاکستانیشه‌وه ، هێنده‌ی تر ئاگری جه‌نگی تایه‌فه‌گه‌ری دروست بوو. خاڵێکی تریش بوونی ده‌وڵه‌ته ئیسلامه تووندڕه‌وه‌کانی که‌نداو به‌تایبه‌ت سعودیه، هێنده‌ی تر ئاگری ئه‌م جه‌نگه‌ی خۆشکرد. سعودیه هه‌تاوه‌کوو ئه‌مڕۆش ناهێڵێت هیندۆسی له سعودیه کاربکه‌ن، ته‌نها ڕێگا ده‌دات مووسڵمانه‌کان له‌م وڵاته‌دا کاربکه‌ن، ئه‌مه‌ش هێنده‌ی تر هیندۆسه‌کانی تووڕه‌کرد. له‌لای ه‌کی تره‌وه سعودیه یارمه‌تی پاکستان و هێزه توندڕه‌وه ئیسلامیه‌کانی هیند ده‌دات.\nخاڵێکی تر وه‌کو له پێشیشه‌وه ئاماژه‌م پێکرد دروستبوونی گیانی نه‌ته‌وه‌په‌رستی و تایه‌فه‌گه‌ری هیندۆسی ، به‌تایبه‌ت پاش دروستبوونی پارتی ( به‌هاراتا جاناتاBJP ) هێنده‌ی تر ئاگری جه‌نگه‌که تیژتربوو. ساڵی 1992 ئه‌ندام و لایه‌نگرانی ئه‌م پارته چوون مزگه‌وتی سوور ( بابری) یان سووتاند ، ئه‌مه‌ش بووه هۆی دروستبوونی جه‌نگێکی خوێناوی نێوان هیندۆس و مووسڵمانه‌کان ئه‌م وڵاته . دیاره جگه مووسڵمانه‌کان ، سیخ و کریستیه‌کانیش زۆرجار تووشی جه‌نگی تایه‌فه‌گه‌ری له‌گه‌ڵ هیندۆسه‌کان بوون. ساڵی 1984 ئه‌ندێرا گاندی له‌دژی سیخه‌کانی ئه‌و وڵاته جه‌نگێکی خوێناوی به‌رپاکرد ، له‌ئه‌نجامدا زیاتر له 3000 سیخ بوونه قووربانی و به‌شێکی زۆری په‌رستگاو شوێنه پیرۆزه‌کانیان سووتێنران.\nلێ ئه‌وه‌ی جێگای خۆشحاڵیه، هێشتا ئاسۆی ده‌وڵه‌تی مه‌ده‌نی به‌رقه‌راره،راسته هه‌تاوه‌کو ئه‌مرۆش جه‌نگه‌که زۆر توند نه‌بووه، له‌هه‌مانکاتیشدا هێشتا حوکمی یاساو ده‌وڵه‌تی مه‌ده‌نی به‌رقه‌راره‌و ئایین له ده‌وڵه‌ت جیاکراوه‌ته‌وه، به‌ڵام له‌هه‌مانکاتیشدا بوونی ئه‌م جه‌نگه تایفی و ئایینیانه ترسیان بۆ داهاتووی ئه‌م وڵاته هه‌یه.\nڕاسته ئابووری هیند له‌م چه‌ند ساڵه‌ی دوایدا گه‌شه‌ی باشیکرد ، لێ ئه‌م گه‌شه‌یه‌ش له‌سه‌ر حسابی هه‌ژاران بوو. ڕۆژ له‌دوای رۆژ سنووری نێوان هه‌ژاران و ده‌وڵه‌مه‌نده‌کان زیاتر ده‌بێت. ئه‌مڕۆ نزیکه‌ی 76% هیندیه‌کان که ژماره‌یان ده‌گاته ( 836 ملیۆن که‌س) ژیانێکی مه‌مره‌و مه‌ژی ده‌ژین . 22% هیندیه‌کان که ژماره‌یان ده‌گاته ( 237 ملیۆن که‌س ) رۆژانه به 12 رۆپیه ( 1،3 دۆلار ) ده‌ژین . واته ژێر هێڵی هه‌ژاری ده‌ژین .\nوڵاتی 600 هەزار گوند\nئەمڕۆ لە هیندستاندا نزیکەی 600 هەزار گوندی هەیە، نزیکەی 70% ی خەڵکی هیندستانیش لە گوندەکاندا دەژین، بەشیکی زۆریشیان بەهۆی هەژاریی و قەرزارییەوە، ژیانێکی ئێجگار زەحمەت دەژین.\nبه‌تایبه‌ت جووتیاره‌کان هیند له حاله‌تێکی ئێجگار خراپدا ده‌ژین، به‌شێکی زۆریان به‌هۆی نه‌خۆشی و قه‌رزایه‌وه خۆیان ده‌کوژن. له ماوه‌ی 14 ساڵی پێشوودا 140 هه‌زار جووتیاری هیندی به‌هۆی قه‌رزاری و بێ درامه‌تیه‌وه خۆیان کووشتوه. لە ساڵی 1997 دا رەوشەکە زۆر ئاڵۆزبوو، بەهۆی قەرزارییەوە نزیکەی 100 هەزار جوتیار خۆیان کوشت. له‌لایه‌کی تریشه‌وه به‌هۆی به‌کارهێنانی سه‌مادی کیمیاوی ، ساڵانه هه‌زاران جووتیاری هیند تووشی نه‌خۆشی کووشنده ده‌بن و گیان له ده‌ست ده‌ده‌ن . به‌شێکی زۆری ئه‌و مادده کیمیاویانه ، ژه‌هری کوشنده‌یان پێوه‌یه ، جووتیاره هیندیه‌کانیش هیچ به‌رگێکی تایبه‌تی دژه کیمیاویان نییه تا له‌به‌ری بکه‌ن ، هه‌ربۆیه به‌شێکی زۆری ئه‌و مادده ژه‌هراویانه ده‌چێته له‌شیانه‌وه. جێگای ئاماژه‌یه له زۆربه‌ی وڵاتانی ئه‌وروپا به‌شێکی زۆری ئه‌و جۆره ماددانه قه‌ده‌غه کراوه ، به‌ڵام کۆمپانیا ئه‌وروپیه‌کان له هیندستان ده‌یفرۆشن و قازانجێکی باشیش ده‌که‌ن، به‌تایبه‌ت کۆمپانیا گه‌وره‌کانی ئه‌ڵمانی وه‌کو ( Bayer,BASF,Roche) . گاڵته‌جاریه‌که له‌وه‌دایه هه‌ندێک بازاڕی ئه‌وروپی له‌م چه‌ند ساڵه‌ی دوایدا ، به‌رهه‌می جلووبه‌رگی هیندیان قه‌ده‌غه کرد به بیانووی ئه‌وه‌ی لۆکه‌ی هیندی مادده‌ی کیمیاوی زۆری تێدایه!. هه‌رخۆشیان ئه‌و مادده کیمیاویانه به‌و وڵاته ده‌فرۆشن .\nراسته حکومه‌تی هیند له پاش ڕزگاربوونی ، هه‌وڵێکی زۆریدا بۆئه‌وه‌ی به‌سه‌ر کێشه‌ی نه‌خۆشی زاڵ بێت . ڕاسته توانی له‌شکرێکی گه‌وره له دکتۆر و برینپێچ و زاناو پسپۆری ته‌ندروستی په‌روه‌رده بکات . له‌هه‌مانکاتیشدا توانی ژیانی خه‌ڵکی درێژتر بکاته‌وه، بۆ نموونه ساڵی 1970 درێژی ته‌مه‌ن 50 ساڵ بوو . لێ ساڵی 2004 گه‌یشته 63 ساڵ . مردنی منداڵانیش ساڵی 1970 بۆ هه‌ر 1000 منداڵێک ، 134 منداڵ ده‌مردن . به‌ڵام ساڵی 2004 ، گه‌یشته 60 منداڵ . له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌م پشێکه‌وتنه‌شدا، به‌ڵام هێشتا له هیندستان نه‌خۆشی ( کۆلێرا، سیل ، مه‌لاریا، نه‌خۆشی دڵ ) زۆر بڵاوه. له‌م چه‌ند ساڵه‌ی دوایشدا به شێوه‌یه‌کی ئێجگار ترسناک نه‌خۆشی ئایدز بڵاوبۆته‌وه. له‌لایه‌کی تره‌وه بودجه‌یه‌کی ئێجگار که‌م بۆ ته‌ندروستی داده‌نێن، هه‌مووی ده‌گاته 3،2 % هه‌موو بودجه‌ی حکومه‌ت پێکده‌هێنێت. ئه‌م بودجه که‌مه‌ش بۆ ئه‌و هه‌موو نه‌خۆشیه زۆرانه‌ی هیند ، ئێجگار که‌مه.\nخراپی باری منداڵان\n½ منداڵانی هیند به ده‌ست که‌مخۆراکیه‌وه ده‌ناڵێنن، هه‌ربۆیه ساڵانه 2،1 ملیۆن منداڵ له هیندستان ده‌مرن. له‌هه‌مانکاتیشدا به‌شێکی زۆری منداڵان ، کاری قوورس و رۆژانه‌یان پێده‌کرێت. هێشتا کاری منداڵان ، له زۆر شوێنی هیندستاندا ئاساییه. ئه‌مه‌ش ڕێژه‌یه‌کی ترسناکه بۆ وڵاتێك ، که ده‌یه‌وێت ببێته زل‌هێزی نوێی جیهان .\nخراپی باری ژنان\nڕاسته ئایینی هیندۆسی ، چه‌ندین په‌یامی مرۆڤدۆستانه‌ی له‌گه‌ڵ خۆی بۆ جیهان هێنا. به‌تایبه‌ت له‌باره‌ی ئاشتی و برایه‌تی و دژی توندڕه‌وی. لێ به‌داخه‌وه بۆچوونێکی ئێجگار خراپی ده‌رباره‌ی ژنان هه‌یه. هه‌تاوه‌کو ئه‌مرۆش ژنان له‌بارێکی خراپدا ده‌ژین له زۆر بواری ژیاندا ده‌چه‌وسێنرێنه‌وه، به‌تایبه‌ت له‌بواری خوێندن و کارکردندا.\nساڵی 1980 یه‌که‌مین خۆپیشاندانی ژنان دژی چه‌وساندنه‌وه‌ی پیاوان کرا . جێگای ئاماژه‌یه هەرچەندە لەیەکەمین ڕۆژی خەباتی رزگاریخوازیی هیندییەوە بەسرەۆکایەتی گاندی و پارتی کۆنگرێس، باشکردنی رەوشی ژیانی ژنان، یەکێک بووە لە ئامانجە گرنگەکانیان، چه‌ند هه‌نگاوێکی باشی نا له‌بواری خزمه‌ت به‌ژنان لێ نه‌یتوانی وه‌کو کۆمۆنیسته‌کان چین ، ژنان له ده‌ستی پیاوان ڕزگاربکات . له به‌شێکی زۆری لادێکانی هیندستاندا ، کاتێک منداڵێک له‌دایک ده‌بێت ، گه‌ر کچ بێت ده‌یکوژن، به‌تایبه‌ت له باکووری وڵاتدا. هه‌ربۆیه زۆر له‌ڕێکخراوه‌کانی ژنان ، به جینۆسایدی ژنان له هیندستان وه‌سفی ده‌که‌ن . له‌به‌ر ئه‌وه‌شه ژماره‌ی ژنان له ژماره‌ی پیاوان که‌متره. ساڵی 2001 بۆ هه‌ر 1000 پیاو 933 ژن هه‌بوون. ئه‌م ڕێژه‌یه‌ش ئه‌نجامی خراپی باری ژیانی ژنانه له‌م وڵاته‌دا. دیاره لێدان و سووکایه‌تی و سزادان و له زۆربه‌ی ماڵه‌کاندا له دژی ژنان ده‌کرێت.\nبوونی سیسته‌می کاست\nبه‌داخه‌وه یه‌کێک له خاڵه خراپه‌کانی تری ئایینی هیندۆسی ، بوونی سیسته‌می کاستیه. که کۆمه‌ڵگا به‌سه‌ر چه‌ند چینێکی به‌رز وناوه‌راست و نزم دابه‌ش ده‌کات . سیسته‌می کاستی هیندی له چوار چین پێک دێت . یه‌که‌میان Brahmanen ، واته چینی مامۆستا و خوێنده‌واران ، که‌ئه‌رکیان ئه‌وه‌یه خه‌ڵکی تر فێری خوێندن و نووسین و رۆشنبیری بکه‌ن . دووه‌م چینKsatriyas واته جه‌نگاوه‌ره‌کان ، که ئه‌رکیان پارێزگاریکردن و به‌رگریکردنه له گه‌ل و نیشتمان .\nسێهه‌مینیان Vaisyas واته چینی بازرگان و جووتیاره‌کان . که‌ئه‌رکیان خواردن و پێداویستی خه‌ڵکی ئاماده‌بکه‌ن . به‌ڵام ئه‌مرۆ زیاتر جووتیاران خۆیان له چینی چواره‌مدا ده‌بیننه‌وه که پێیان ده‌ڵێن Sudras که چینی کرێکاران و هه‌ژاران ده‌گرێته‌وه، ئه‌مانه‌ش وه‌کوو خزمه‌تکاری ئه‌وانی تر ناوده‌برێن .\nهه‌رچه‌نده له‌پاش ڕزگاربوونی هیندستان به‌پێی ده‌ستووری هیند سیسته‌می کاستی هه‌ڵوه‌شانده‌وه، به‌ڵام هه‌تاوه‌کوو ئه‌مڕۆش له زۆر شوێندا کاری پێده‌کرێت. خۆی له‌خۆیدا بوونی ئه‌م جۆره سیسته‌مه ، که به‌رگێکی ئایینی و پیرۆزیان پێ به‌خشیوه، زیانێکی گه‌وره‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری و سیاسی گه‌وره‌ی به هیند گه‌یاندووه.\nخراپی سیسته‌می ئیداری و بیرۆکراتی و گه‌نده‌ڵی حکومه‌ت\nراسته هیندستان وڵاتێکی دیمۆکراسی و ئازاده، به‌ڵام ئه‌م فیله گه‌وره‌یه‌ی حکومه‌ت، له‌شکرێکی گه‌وره‌ی مووچه‌خۆری له خۆی کۆکردۆته‌وه. هیندستان خاوه‌نی گه‌وره‌ترین مووچه‌خۆری حکومیه له جیهاندا. زیاتر له 30 ملیۆن مووچه‌خۆری حکومی هه‌یه. ئه‌مه‌ش ژماره‌یه‌کی ئێجگار ترسناک و گه‌وره‌یه. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی که‌ئه‌م ژماره زۆره‌ی مووچه‌خۆره‌ی هه‌یه، که‌چی کارووباری حکومه‌تیش باش نابرێت به‌ڕێوه. ته‌نها 15% ی هیندیه‌کان له کارووباری ئیداری ڕازین . بیرۆکراتی هێنده قێزه‌ون زه‌ره‌ر‌مه‌نده، که به‌پێی یه‌کێک له لێکۆڵینه‌وه‌کان، بۆئه‌وه‌ی دۆسییەکی ئیداری به‌ڕێوه‌بچێت، 1420 ڕۆژی ده‌وێت تا جێبه‌جێده‌کرێت.\nله لایه‌کی تره‌وه هیند زۆرترین رێژه‌ی مامۆستای له جیهاندا هه‌یه ، ژماره‌یان ده‌گاته 12 ملیۆن . به‌شی زۆریان مووچه‌یه‌کی ئێجگار که‌می مانگانه وه‌رده‌گرن ، هه‌ربۆیه به‌شێکی زۆریان له‌پاش ده‌وام ، وانه‌ی تایبه‌تی به‌پاره به خوێندکاران ده‌ڵێنه‌وه.\nله‌ڕووی دادوه‌ریشه‌وه ، له‌زۆر شوێندا دادوه‌ره‌کان گه‌نده‌ڵی ده‌که‌ن ، حوکمی یاسا به‌رقه‌رار ناکه‌ن . له‌هه‌مووشی خراپتر بوونی ژماره‌یه‌کی که‌می دادوه‌رانه . ساڵانه 80% زیندانیه‌کان ده‌بێت بۆماوه‌ی زیاتر له ساڵێک بوه‌ستن تا دادگایی ده‌کرێن . زیاتر له 25 ملیۆن کێشه‌ی جۆراجۆر هێشتا چاوه‌رێی حوکمی دادگا ده‌که‌ن . ساڵانه 14 ملیۆن کێشه ده‌چنه دادگاوه ، که به‌شێکی زۆریان ده‌بێت بۆ ماوه‌ی چه‌ند ساڵێک بوه‌ستن .\nوەکو هەموو کۆمەڵگەکانی جیهان،یه‌کێک له کێشه سه‌ره‌کیه‌کانی ئه‌مرۆی ژیانی سیاسی و دادوه‌ری هیند گه‌نده‌ڵیه. بەپێی ئاماری دەزگای شەفافیەتی جیهانی بێت، هیندستان لە پلەی 79 دایە، لەلیستی دەوڵەتان بۆ گەندەڵی. گه‌نده‌ڵی به‌شێکی زۆری ده‌زگا حکومیه‌کانی هیندی گرتۆته‌وه. له‌هه‌مانکاتیشدا رۆژ له‌دوای رۆژ، ڕۆڵی بازرگان و ده‌وڵه‌مه‌نده‌کانیش زیاد ده‌بێت، وه‌کوو یه‌کێک له بازرگانه‌کانی هیند به‌ئاشکرا ووتی ( حکومه‌ت له گیرفانماندایه) به‌شێکی زۆری سیاسی و دادوه‌رو ئه‌فسه‌ری پۆلیسی ، پاره‌و دیاری له بازرگانه‌کان وه‌رده‌گرن. گه‌نده‌ڵیش یه‌کێکه له ترسه گه‌وره‌کان بۆ ژیانی سیاسی و ئابووری هیند، گه‌ر چاره‌سه‌ر نه‌کرێت، له‌داهاتوودا زه‌ره‌ری زۆر به‌م وڵاته ده‌گه‌یه‌نێت.\nدیارە پیشەشازیکردنی وڵات،وەکو هەموو دیاردەیەکی تر کاریگەری باش و خراپیشی هەیە. راستە پیشەشازی دەبێتە هۆی دەوڵەمەندبوونی وڵات و دۆزینەوەی هەلی کاری گونجاو بۆ خەڵكی، بەڵام لەهەمانکاتیشدا دەبێتە هۆی مایەی دروستبوونی کارەساتی ژینگەیی گەورەش. ئەمرۆ بەشێکی زۆری شارە گەورەکانی هیند بەدەست پیسبوونی ژینگەوە دەناڵێنن.\nدروستکردنی بەنداوەکان بەیەکێک لەسیاسەتە ستراتیژیەکانی نەهرۆ دادەنرێت، تەنانەت نووسەرێکی هیندی بە « پەرستگا نوێکانی» هیندی وەسفکرد. هەرچەندە دروستکردنی بەنداوەکان سوودی زۆری بە هیند گەیاند، ئەوەش لەرێگەگرتن لەدروستبوونی لافاو، گلدانەوەی ئاو و دروستکردنی کارەبا، لێ دروستکردنی بەنداویش، هەزاران بگرە ملیۆنان هاوڵاتی هیندی ئاوارەکرد، کەبە ئاوارەی ژینگەیی ناویان دەبەن. بۆنموونە دروستکردنی بەنداوێک لەسەر رووباری نارمادا، بووە هۆی ئاوارەبوونی زیاتر لە 320 هەزار هاوڵاتی ئەو ناوچانە.\nهەروەها پیسبوونی ئاویش کێشەیەکی تری گەورەی ئەمڕۆی هیندستانە، کەبەشێکی زۆری ئاوی رووبارەکانی بەهۆی پیشەشازیبوونەوە،توشی پیسبوون بونەتەوە. هەروەها بەهۆی خراپبەکارهێنانی کلۆریشەوە، ئەمڕۆ نزیکەی 25 ملیۆن هاوڵاتی هیندی، تووشی نەخۆشی بوون ئەوەش بەهۆی زیادبەکارهێنانی ماددەی کلۆر لە ئاوەکاندا.\nله‌لایه‌کی تره‌وه یەکێک لە هۆکارەکانی خۆکوشتنی جوتیارانی هیندیش دەگەڕێتەوە بۆئەوەی زۆرجار، ئەو جووتیارانە کاتێک بیرەکانیان ووشك دەبێت، سەرچاوەی ئاوی تریان دەستناکەوێت، ناچار خۆیان دەکوژن.\nزۆرجاریش کارگه‌کان، بەتایبەتی بیانییەکان هیچ په‌یڕه‌وی یاساکانی ژینگه‌پارێزی ناکه‌ن، بۆ نموونه ساڵی 1984 گه‌وره‌ترین کاره‌سات ڕوویدا،کاتێک کارگه‌یه‌کی گه‌وره‌ی کیمیاوی ئه‌مه‌ریکی Union Carbide Corporation (UCC)له شاری Bhopal سووتاو بووه هۆی مردنی 7000 که‌س و پاشتریش 15 هه‌زار که‌سی تریش به‌هۆی کاریگه‌ری ئه‌و کیمیاویه‌وه مردن . هه‌تاوه‌کوو 20 ساڵیش پاش ئه‌و ڕووداوه هێشتا کاریگه‌ری کیمیاوی ترسی بۆ ژیانی خه‌ڵکی مابوو.\nجێگەی ئاماژه‌یه هیچ کاتێک نه ئه‌مه‌ریکا و نه ئه‌و کۆمپانیایه، نه‌چوونه ژێرباری به‌رپرسیاریه‌تیه‌وه. زۆر به‌ویژدانێکی ئاسووده‌وه، کاره‌ساته‌که‌یان خوڵقاندو پاشانیش گه‌ڕانه‌وه بۆ ئه‌مه‌ریکا. ئه‌م کاره‌ساته له‌پاش ڕووداوی چێرنۆمێندێنی سۆڤێت، گه‌وره‌ترین کاره‌ساتی ژینگه‌یی بوو له جیهاندا. گاڵته‌جاری له‌وه‌دایه ئه‌مه‌ریکا و رۆژئاوا، ڕه‌خنه‌یان له سۆڤێت ده‌گرت که‌چی خۆیان هیچ یارمه‌تی هیندستانیان نه‌داو خۆشیان نه‌کرد به ساحیبی .\nئینگلیزه داگیرکه‌ره‌کان پاش ئه‌وه‌ی بۆماوه‌ی چه‌ندین ساڵ وڵاته ده‌وڵه‌مه‌نده‌که‌ی هیندیان دزی و تاڵانکرد، پاش ئه‌وه‌ی به دڕنده‌ترین شێوه گه‌لی هیندیان چه‌وسانده‌وه، ئاگری ڕق و کینه‌یان تێری نه‌خوارد، پاش ئه‌وه‌ی به‌جێشیانهێشت، گه‌وره‌ترین کێشه‌ی ئابووری و کۆمه‌ڵایه‌تی و سنووریان بۆ به‌جێهێشتن . یه‌کێک له‌و سیاسته نه‌گریسانه‌ی که ئینگلیزه‌کان په‌یڕه‌ویان ده‌کرد، سیاسەتی ( دووبەرەکی نانەوە) بوو، بەتایبەتی لەناو مەزهەب و ئایینە جیاوازەکانی هیندستاندا، بۆنموونە هیندۆسی له دژی ئیسلام ، سیخ ، مه‌سیحی ، ده‌کردن به گژ یه‌کتریدا. ئه‌مه‌ش ته‌مه‌نی ئه‌وانی درێژترکرد.\nله‌پاش ئه‌وه‌ی به یه‌کجاری ئینگلیزەکان هیندستانیان جێهێشت ،ئینجا که‌وتنه داڕشتنی پلانێکی تر له دژی ئه‌م گه‌له مه‌زنه. ئه‌وه‌بوو هیندستانیان له نێوان ئیسلام ( پاکستان و پاکستانی رۆژهه‌ڵات ، پاشتر بوو به به‌نگلادیش)، هیندۆسی بۆ هیندستان دابه‌شکرد. هه‌ر ئه‌م دابه‌شکردنه‌ش جه‌نگێکی نه‌بڕاوه‌ی له نێوان هیند و پاکستان دروستکرد.\nهه‌تاوه‌کوو ئێستا دووجار جه‌نگ له‌نێوان پاکستان و هیندستان روویداوه. یه‌که‌میان ساڵی 1947 تا 1949. دووه‌میان ساڵی 1965. دیاره هۆکاری سه‌ره‌کی هه‌ردوو جه‌نگه‌که‌ش هه‌رێمی کشمیره ، که پاکستان ده‌یه‌وێت له هیندستانی بستێنێت. سەیرلەوەیە  ناوی پاکستان واته وڵاتی ( پاک) هەرچەندە تەواو دژی ئەم ناوەیەتی،چونکە ئه‌مرۆ وڵاتی پاکستان بۆته جێگای ترس و ناخۆشی بۆ هه‌موو دراوسێکانی ، له‌پێش هه‌مووشیانه‌وه هیند وئه‌فگانستان. له‌لایه‌کی تریشه‌وه ماوه‌ی چه‌ندین ساڵه بۆته کانیاوێکی قێزه‌ون بۆ دروستبوونی بیری ئیسلامی تووندڕه‌وی و تیرۆریستی. هه‌رچی قاعیده و طالیبان ، ئیسلامیه تووندڕه‌وه‌کانی جیهان هه‌یه ، له پاکستان له‌دایک بوون.\nده‌بێت ئه‌وه‌ش بڵێم که پاکستانیه‌کان به‌تایبه‌ت پارتی یەکگرتووی ئیسلامی پاکستان، هه‌مووکاتێک دۆستی نزیکی ئینگلیزه داگیرکه‌ره‌کان بوون‌و بە هاوکاری ئینگلیزەکان « یەکگرتووی ئیسلامی لە ساڵی 1907 « دامەزرا، کە ئامانجی سەرەکی لە دروستکردنی ئەم پارتە ئەوەبوو، کە موسڵمانەکان نەچنە ناو پارتی کۆنگرێسەوە کە گاندی رابەرێتی دەکردو خەباتی لەدژی ئینگلیزە داگیرکەرەکان دەکرد. هەروەک جەواهیر نەهرۆش دەڵێت: هیچ کاتێک یەکگرتووی ئیسلامی، بەشێوەیەکی جددی خەباتی لەدژی کۆڵۆنیالیستی ئینگلیزی لە هیندستان نەکردووە.\nله پاش ڕزگاربوونیشیان، پاکستان زیاتر پشتگیری ئه‌مه‌ریکاورۆژئاوایان ده‌کرد، به‌پێچه‌وانه‌ی هیندستانه‌وه که زیاتر له سۆڤێت نزیک بوو.\nهیند یه‌کێک بوو له دامه‌زرێنه‌رانی ڕێکخراوی ده‌وڵه‌تانی بێلایه‌نی جیهان، له‌هه‌مانکاتیشدا پشتگیری گه‌لانی چه‌وساوه‌ی جیهانیشی ده‌کرد، له‌دژی داگیرکه‌رانی یارمه‌تی ماددی و سیاسی و مۆڕاڵی ده‌دان . به‌داخه‌وه جگه له‌کورد یارمه‌تی هه‌موو گه‌لانی ژێرده‌سته‌ی جیهانیان دا. پاکستان به پێچه‌وانه‌وه هه‌مووکاتێک له‌سه‌نگه‌ری ئیمپریالیستی جیهانی بوو، یه‌کێک بوو له‌دامه‌زرێنه‌رانی حلفی سه‌نتۆ ، که‌زیاتر له‌دژی خه‌باتی ڕزگاریخوازی کورد دروستبوو. هه‌ربۆیه به دڵنیایه‌وه گوناحه ناوی پاک له‌م وڵاته بنرێت.\nئه‌مڕۆ پاکستان به‌یه‌کێک له ترسه گه‌وره‌کان،بۆسه‌ر ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی گه‌لی هیندی مه‌زن داده‌نرێت .\nله‌پاش ڕزگاربوونی هه‌ردوو وڵات له ده‌ستی داگیرکه‌رانی بێگانه، هیوای ئه‌وه دروستبوو که‌ئه‌م دوو وڵاته مه‌زنه ببنه بنه‌مایه‌کی به‌هێز بۆئه‌وه‌ی سیسته‌مێکی جیهانی نوێ دوور له سۆڤێت و ئیمپریالیستی ئه‌مه‌ریکی دروستبێت. ئه‌وه‌بوو هه‌ردووکیان به‌شداریه‌کی جدییان له کۆنگره‌ی باندۆنگی 1955 کرد، ئه‌م کۆنگره‌یه‌ش بوو به‌به‌ردی بناغه‌ی ڕێکخراوی گه‌لانی بێ لایه‌ن، که‌هه‌ردوو سه‌رۆک وه‌زیران نه‌هرۆی هیند و شواولای چین ،ڕۆڵی سه‌ره‌کیان بینی .\nلێ به‌داخه‌وه پاش چه‌ند ساڵێک سیاسه‌تی توندڕه‌وانه‌ی ماو ، له‌سه‌ر هه‌رێمی تیبت ، هه‌ردوو وڵات له 20 ئۆکتۆبه‌ری 1962 جه‌نگێکی نه‌گریسیان هه‌ڵگیرساند. پاشتر داڵده‌دانی سه‌رۆکی تیبتیه‌کان ده‌لای لاما ، له‌لایه‌ن هیندستانه‌وه . هێنده‌ی تر چینی تووڕه کرد.\nپاش ئه‌وه‌ی کۆتایی به ڕژێمی ماو هێنرا ، ئه‌وه‌بوو دینگ خیاوپینگ هاته سه‌رکارو بۆیه‌که‌مجار ساڵی 1981 هه‌ردوو وڵات له‌سه‌ر سنوور ،گفتووگۆی ئاشتیانه‌ی ده‌ستپێکرد. ئه‌م دانیشتنه‌ش سوودی باشی هه‌بوو، که‌مێک جه‌نگی ئیعلامی له‌نێوان هه‌ردوو وڵات که‌مکرده‌وه. ساڵی 2005 بۆ دووه‌مجار گفتوگۆی تر کراو، ئه‌وه‌بوو چین هه‌ندێک له‌ناوچه سنووریه‌کانی که پێشتر داگیریکردبوون دایه‌وه به‌هیندستان . له 2006.06.16 بۆ یه‌که‌مجار سنووری ووشکانی هیمالایه له‌نێوان هه‌ردوو وڵات کرایه‌وه. ئه‌مڕۆش هه‌ردوو وڵات په‌یوه‌ندیه‌کی باشی بازرگانی له‌نێوانیاندا هه‌یه و هیندیەکانیش بەهیوای هاتنی سەرمایی چینین بۆ وڵاتەکەیان، ساڵی 2014 لەمیانی سەردانێکی لی کیگیانگ سەرۆک وەزیرانی چین بۆ هیندستان، رێککەوتنێکی بازرگانی لەگەڵ هیند واژۆکرد، کەتێیدا بە بڕی 20 ملیار دۆلار سەرمایەگوزاری لەو ولاتەدا دەکات. لە ئێستادا پەیوەندی بازرگانی نێوان چینو هیند ، دەگاتە 70 ملیار دۆلار و چینیش بەهێزترین شەریکی بازرگانی هیندە.\nبه بڕاوی من وه‌کو پێشتریش له کتێبی ( چین زلهێزی نوێی جیهان) ئاماژه‌م پێکردووه، چین و هیندستان پێکه‌وه ده‌توانن گه‌وره‌ترین ڕۆڵ له سه‌ر شانۆی جیهان بگێرن . پێکه‌وه ده‌توان به‌ڕه له‌ژێر پێی رۆژئاوایه ئیمپریالیسته‌کان ده‌ربکه‌ن، هەروەک نارێندرا مودی سەرۆک وەزیرانی هیدنستان لەپاش کۆبوونەوەی رێکخراوی شەنگهای بازرگانی بە رۆژنامەی « تایمز ئۆف ئیندیەن « ی راگەیاند : من تەواو دڵنییام کە هەزارەی نوێ، سەدەی ئاسییاویی دەبێت و بودیزمیش،دەبێتە ووزەو توانایەکی بەهێز، کە گەلانی ئاسیاویی پێکەوە گرێ دەدات.\nهیوادارم له داهاتوودا ئه‌م گرژی و ناخۆشیه له‌نێوانیاندا نه‌مێنێت .\nکاره‌با به یه‌کێک له خاڵه‌گرنگه‌کانی ئابووری جیهان داده‌نرێت، لێ هێشتا هیندستان نه‌یتوانیوه به‌سه‌ر ئه‌م خاڵه به‌هێزه‌دا زاڵ بێت، ته‌نها 55.8% ماڵه هیندیه‌کان کاره‌بایان هه‌یه، له‌شاره‌کان که‌مێک باشتره ده‌گاته نزیکه‌ی 83% به‌ڵام له لادێکاندا 43.5% کاره‌با کوژانه‌وه‌ش بۆته ڕۆتینێکی رۆژانه . کاره‌با به‌یه‌کێک له کێشه گه‌وره‌کانی هیند ده‌ژمێرێت. هه‌رچه‌نده له‌م بواره‌دا حکومه‌ت چه‌ندین هه‌وڵی جددی داوه ، به‌ڵام هێشتا که‌مه.\nڕاسته له هیندستان نه‌وت هه‌یه ، به‌ڵام به‌شی ناوخۆی ناکات. ئه‌مرۆ ڕۆژانه هیند پێویستی به 3.9 ملیۆن به‌رمیل نه‌وت هه‌یه، بۆئه‌وه‌ی ئه‌م ڕێژه زۆره‌شی ده‌ستبکه‌وێت، ده‌بێت له بازاره‌کانی جیهان نه‌وت بکڕێت. به‌تایبه‌ت وڵاتانی که‌نداو.\nگه‌ر هیندستان بیه‌وێت به‌م شێوه‌یه‌ی ئێستای ئابووری گه‌شه بکات، ساڵانه ئابووریه‌که‌ی به ڕێژه‌ی 8% گه‌شه تۆماربکات ، ئه‌وا پێویستیه‌کی ئێجگار زۆری به کاره‌باو نه‌وت و گاز ده‌بێت . ئه‌مه‌ش به‌یه‌کێک له خاڵه لاوازه‌کانی هیند ده‌ژمێرێت ، چونکه ئه‌م وڵاته له‌م سامانه سروشتیانه زۆر هه‌ژاره.\nکورد و هیندستان\nهه‌موومان ووته به‌ناوبانگه‌که‌ی پێشه‌وای مه‌زنی هیند، جه‌واهیر نه‌هرۆمان له‌بیره ، کاتێک له‌دژی توورکه توندڕه‌و سیاسه‌ته فاشیسته‌که‌ی مسته‌فا که‌مال ، به دێرێک ڕه‌خنه‌یه‌کی ئێجگار گرنگی ئاڕاسته‌ی ئه‌م ده‌وڵه‌ته کرد . نه‌هرۆ ده‌ڵێت:\n( پێم سه‌یره گه‌لێک پێشتر خۆی چه‌وساوه بوو بێت و خه‌بات بکات له‌دژی داگیرکه‌رانی . که‌چی کاتێک ڕزگاری بوو، که‌وته ئازار دان و چه‌وساندنه‌وه‌ی گه‌لێکی تر ، که کوردیان ناوه) .\nهه‌ر ئه‌م ڕه‌خنه‌یه‌ی نه‌هرۆ بۆته وێردی سه‌ر زمانی زۆر له پسپۆرانی بواری کوردۆلۆژی . ئه‌م ڕسته‌یه خزمه‌تێکی باشی پێشکه‌ش به گه‌لی کورد کردووه. جێگای خۆیه‌تی من لێره‌دا سووپاسێکی گه‌وره ئاڕاسته‌ی ئه‌م پێشه‌وا مه‌زنه‌ی هیند بکه‌م .\nهه‌روه‌ک پێشتریش باسمکرد ، هیندستان له‌پاش ڕزگاربوونی ، بوو به دایکێک بۆ پشتگیریکردنی گه‌لانی چه‌وساوه‌ی جیهان .\nلێ به‌داخه‌وه هیچ یارمه‌تیه‌کی ماددی و سیاسی و ئابووری گه‌لی کوردی نه‌دا . بگره پاش مردنی نه‌هرۆ و هاتنه سه‌رکاری کچه‌که‌ی ( ئه‌ندێرا گاندی) به پێچه‌وانه‌ی باوکیه‌وه هه‌ڵسووکه‌وتی کرد . ئه‌م ژنه یه‌کێک بوو له دۆسته نزیکه‌کانی ڕژێمی به‌عسی فاشیستی عیراق و سووریا . به‌شێکی زۆری ناپاڵمه‌کان سووپای عیراق ، له کارگه‌کانی هیند دروستکراون .\nله‌هه‌مان کاتیشدا به‌پێی ئه‌و ڕاپۆرته‌ی UN ، له‌سه‌ر چه‌کی کیمیاوی عیراق. به‌شێک له کۆمپانیاکانی هیندستان ، مادده‌ی کیمیاویی و ژه‌هراویان به رژێمی به‌عس فرۆشتووه.\nبه‌ڵام له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌مانه‌شدا ، ئێمه‌ی کورد ده‌توانین سوود له‌م کیشوه‌ره مه‌زنه‌ی جیهان ببینین. به‌تایبه‌ت له بواری ( کۆمپیوته‌ر و های تێک ) . که هیند زۆر له ڕۆژئاوا پێشکه‌وتوو تره. له‌هه‌مانکاتدا ده‌توانین سوود له زانکۆ مۆدێرنه‌کانی هیند ببینین . خوێندکاران بۆ ئه‌و زانکۆیانه بنێرین. له‌لایه‌کی تره‌وه ئێمه‌ش وه‌کوو هه‌موو وڵاتانی تر ، سوود له پسپۆرو زانایانی هیند ببینین. له‌هه‌مانکاتیشدا ، ئه‌زموونی هیند بۆئێمه زۆر گرنگه . چونکه ئه‌وان به قۆناغێکدا تێپه‌ڕیون ، که ئێستا کورد خۆی تێدا ده‌بینێته‌وه. سیسته‌می یاسایی و دادوه‌ری و سیاسی هیند ، بۆ ئێمه زۆر گرنگه . له‌زۆر ڕووه‌وه وڵاتی کوردستان له زۆر حاڵه‌تدا له هیند ده‌چێت . بوونی چه‌ندین زمان و نه‌ته‌وه‌و ئایین جیاواز. ده‌توانین بۆ ئه‌م کێشانه سوود له ده‌ستووری هیند وه‌ربگرین .\nله‌ڕووی نه‌خۆشخانه‌شه‌وه، ئه‌مڕۆ له‌ئه‌وروپا و ئه‌مه‌ریکا، خه‌ڵکێکی زۆر بۆ چاره‌سه‌ری نه‌خۆشی ده‌چنه هیندستان . چونکه زۆر باشه‌و نرخیشی زۆر که‌مه . ئێمه‌ش ده‌توانین بۆ چاره‌سه‌ری نه‌خۆشه‌کانمان ، خه‌ڵکی له‌جیاتی بۆ ئێران و توورکیا بنێرین ، که دوژمنی کوردن و نه‌خۆشه‌کانیش باش چاره‌سه‌ر ناکه‌ن . باشتره نه‌خۆشه‌کانمان بۆ هیندستان بنێرین.\nهه‌روه‌ک یه‌کێک له پسپۆره‌کانی ئه‌ڵمانیا ووتی ( بمانه‌وێت یان نا، هیند هه‌ر دێت) واته هه‌ر ده‌بێتە زلهێزی نوێی جیهان، به‌ڵام قسه له‌سه‌ر ئه‌وه‌یه چۆن و چی نوێی پێیه. له‌هه‌مانکاتیشدا ڕاسته هیند له بواری های تێک و کۆمپیووته‌ردا هه‌نگاوی باشی ناوه و ئابووری هیندیش دڵخۆشکه‌ره، به‌ڵام له‌هه‌مانکاتدا هیند به ده‌ست کۆمه‌ڵێک کێشه‌ی جۆراجۆرو ترسناکه‌وه ده‌ناڵێنێت. به دڵنیایه‌وه گه‌ر نه‌توانێت ئه‌م کێشانه‌ی چاره‌سه‌ر بکات ، ناتوانێت چیتر هه‌نگاو بۆ پێشه‌وه بنێت.\nدیاره گه‌ر بمانه‌وێت له‌سه‌ر کیشوه‌ری مه‌زنی هیندی شاره‌زایی ته‌واومان هه‌بێت، پێویستیمان به چه‌ندین کتێب و ڵێکۆڵینه‌وه هه‌یه، من لێره‌دا ته‌نها تیشکێکم بۆ سه‌ر ئه‌م کیشوه‌ره مه‌زنه نووسیوه، هیوادارم توانیبێتم ، خزمه‌تێک به خوێنه‌رانی کوردکردبێت.\n1. www.bpb.de. Indien.\n2. Indien. Informationen. 296 / 3 Quatral.2007.Bundeszentrale für Politische Bildung. Bonn.\n3 Indien. Aus Politik und Zeitgeschichte . 22/Mai.2008.Bundeszentrale Politische Bildung. Bonn\n4. Indien. www. auswaertiges-amt.de\n5. Indien. www.globalisierung.insm.de.\n٦. الهند.. عوامل النهوض وتحديات الصعود. مركز الجزيرة للدراسات-قسم البحوث والدراسات. محرر الملف: محمد عبد العاطی. aljazeera.net. .www.\n٧. چین زلهێزی نوێی جیهان . ئه‌رده‌ڵان عه‌بدوڵڵا. چاپی یه‌که‌م . ده‌زگای ئاراس. هه‌ولێر . 2010\n8. /www.heise.de /Auch im digitalen Zeitalter boomt Indiens-Zeitungsmarkt\n9/ Anzahl der Internetnutzer in Indienhttps://de.statista.com\n10/ میرا کامدار. کوکب الهند. نقله الی العربیة : هلا الخطیب. الطبعة .الولی. الدار العبیکان. الریاض. 2010.\n11/جواهرلال نهرو. اکتشاف الهند. ترجمة. فاضل جتکر. الهیئة العامة السوریة للکتاب. دمشق.2011.\nبنەماكانی ئەم مێزگردە\nهەموو لایەكتان بەخێربێن، ئامانجی ئێمە سازكردنی ئەم مێزگردانەیە كە جۆرێك لە تایبەت مەندی تیدایە، نامانەوێ ئیشی ساڵۆنەكە هەر ناساندنی كتێب یان یادو یادەوەریی بێت. هەم سێو چوار بنەما هەیە رەنگە لەبەشی زۆری ئەو مێزگردانە دووبارە ببێـتەوە، یەك: پێش وەخت خاوەنی بابەتەكە وەرەقەیەك حازردەكات‌و ئەوەی كە هەیەتی دەینوسێت دابەشی دەكەین بەسەر ئەو بەڕێزانەی بەشداری دەكەن كە شارەزاییان لەو كارەدا هەیە، ئەوانیش وەرەقەی خۆیان حازر دەكەن‌و ئەوەش دەبێـتە هۆی گێرانەوەی كات لە دوو سێ رووەوە یەكەم بۆ بڵاوكردنەوە یەكسەر حازر دەبێـت‌و كاتمان بۆ دەگێرێتەوە، بۆ ئەو خاڵە سەرەكیانەی لێكۆڵەرەكە باسی دەكات بەخوێندنەوە‌و نوسین لەسەری دەنوسین، لەلایەكی تریشەوە كاتێك لێكۆڵەرەوەكە باسكە پێشكەش دەكات، بەشداربووان رەنگە هەموو تێبینیەكان كۆنەبنەوە بە نوقسانی دەربچێت.\nبۆیە یەكێك لەقاعیدەكان ئەوەبێـت ئەو پەیپەرەی ئەو كەسە دەینوسێت دابەشی بكەین بەسەر ئەو كەسانەی بەشداری مێزگرتنەكە دەكەن، تا رادەیەك ئەوە وادەكات بیرۆكەكان كۆ ببێتەوە‌و كاتیشمان بۆ بگیڕدرێتەوە، ئەگەر ئەم بیرۆكەیە سەركەوتوبوو دەتوانیین بەشداران فراوانتر بكەین، هەر كۆمەڵێك لێكۆڵەر پەیپەرەكانیان لابێت، ئێستا هەندێك لەو وڵاتانە کۆنگره دەكەن بەتایبەتی لەسەر مه‌سه‌له‌ی فكری ئەگەر بیرتان بێت لە گۆڤاری نەهەج ئاوابوو بابەتە فیكریەكان هی ئەوە نییە بۆ نمونە لێكۆڵەرێك بابەتێك پێشكەش بكات، موناقەشەی دەكەن‌و كۆمەڵێكی تریبش بە شێوەی پرسیار بەشداری دەكەن‌و دەوڵەمەندی دەكەن.\nبۆیە ئەمە یەكەم كارمانە لەم بوارەدا دەیكەین‌و هیوادارم پەكی نەكەوێت‌و لەهەمان كاتیشدا ئەو دانیشتنە هەفتانەی خۆمان هەر دەكەین، جا بۆ رێزگرتن لە كتێب یان یادەوەری تێكۆشەرێك بانگ دەكەین، رەنگە ئەوەش زەرووربێـت بۆ رۆژنامەكەمان، كە بەردەوام ساڵۆنەكەمان جمەی بێت، هەم لەچالاكی‌و هەم لەو بابەتانەی كە بۆ رۆژنامەكەمان پێویستە.\nئەمڕۆ ئێمە بەوە دەست پێدەكەین بابەتێكی كاك ئەردەڵان عەبدوڵڵا تاوتوێ دەكەین، پێم خۆشە دوو خاڵ بڵێم لەسەر بابەتەكە: له‌بنه‌ڕه‌تدا ئه‌م بابه‌ته نوسینێكی دوور درێژ بوو ویستمان بیكەین بە مەلەفێك وتم با هەر ئەوە نەبێت‌و لە چەند گۆشە نیگایەكەوە بیكەین بە تاقیكردنەوە، خۆمان ببین بە تاقیكردنەوەی ئەم جۆرە مێزگردانە. بابەتەكەی كاك ئەردەڵان لە بنچینەدا بۆ مێزگرد نەینووسی، بەڵام من پێشنیازم بۆ كرد‌و ئەویش بەڕۆحێكی دیموكراسییەوە پێی خۆشبوو گفتوگۆی لەسەر دەكرێـت. لەبەر ئەوە دەبێـت رەچاوی ئەو خاڵە بكرێـت، دڵنیام هەم پێشی خۆشە حیوارەكە دیموكراسی بێت‌و هەم موناقەشەی لەسەر بكرێت.\nئەو تێبینانەی كاك تەها‌و كاك تەحسینم خوێندەوە دڵنیام بابەتەكە دەوڵەمەند دەكات،جا وەك ناساندنێك بابەتەكە هی كاك ئەردەڵان عەبدوڵڵایە ئەندامی دەستەی نوسەرانی كوردستانی نوێیە، دۆسیەكەیشی وڵاتی هیندستانە،که هەر ئەم هەفتەیە یادی حەفتا ساڵەی دامەزراندنی كردەوە. بەشداربووانیش دكتۆر ئەكرەم میهردادە، كاك تەها سڵێمان، كاك موعتەسەم نەجمەدین، كاك فەلاح كەریمە، ئامادەبوویەكی تریش لەگەڵماندانیە كاك تەحسین تەها چۆمانییە، بەڵام پەیپەرەكەی خۆی نوسیووە‌و ئێستا لەبەر دەستماندایە لەكاتی بڵاوكردنەوەی دادەنرێت.\nئێمە با قاعیدەیەك دابنێین، لەماوەی 10 دەقیقەدا كاك ئەردەڵان بابەتەكەی خۆی باسدەكات، دواتر بەشدابوانیش لەماوەی 5 دەقیقەدا تێبینی خۆیان لەسەر بابەتەكە دەڵێن‌و ئیتر مێزگردەكەمان كۆتایی پێدێت، لە ماوەی دوو رۆژدا ئەو برادەرانەی تێبینیان نوسیووە ئەوەشی لە كاتی موناقەشەكەدا تێبینی تریان هەیە، دەتوانن لەماوەی یەك رۆژدا ئامادەی بكەن‌و بیهێنن بۆ بڵاوكردنەوه.\nهیندستان: دیموكراسی، برسێتی هەژاری و مەرگ؟\nكاتێك باس و نوسینێكی نووسەرو رۆژنامەنووس «ئەردەڵان عەبدوڵا»م كەوتە بەردەست و، جارێك و دووجار بەوردی خوێندمەوە، و دواتریش لە سمینارێكی تایبەتی كوردستانی نوێ پێشكەش كرا. چی لەكاتی خوێندنەوەی بابەتەكەو چی لەكاتی پێشكەشكردنی زۆر وێستگە هەبوون، بۆ ئەوەی تیایاندا راوەستی و قسەی جددیان لە بارەوە بكەیت، چونكە بابەتەكە لەسەر بنەمایەكی بەهێزو پشت بەستن بە ئامارو داتای ورد ئامادەكراوەو لەو شوێنەش كە پێویستی كردبێت، نووسەر سەرنج و رای تایبەتی خۆی تۆماركردوەو لەكاتی پێشكەشكردنیشدا جەختی لەسەركردنەوە.\nپوختەی سەرنج و بۆچوونی ئێمە لەبارەی ئەم بابەتەوە بەم شێوەیە بوو، وڵاتی هیندستان، جوگرافیایەكی بەرین و فراوان، ژمارەیەكی زۆری دانیشتوان، پێكهاتەیەكی هەمەچەشن لە ئاین و ئاینزاو نەتەوە، كێشوەرێك پڕ لە زمان و شێوەزاری قسەكردن، مێژوویەكی پڕ لە كۆلۆنیالیستی و شەڕو بەریەككەوتن، سەركەوتن و نوشستی، چەسپاندنی بنەماكانی ئازادی و دیموكراسی، گەشەی ئابووری و هەژاری، مەرگ و برسێتی، خەونی بەزلهێزبوون و شكست، سوپایەكی بەهێزو تەریك لە ململانێ نێودەوڵەتیەكان، خاوەنی پیشەسازییەكی دەگمەن و ملیاردێرو ملیۆنێرێكی زۆر، تەكنۆلۆژیای پێشكەوتوو، زۆرترین بەكارهێنەری ئەنتەرنێت و تەلەفۆنی دەستی، خوێندن و زانستی بەرز، گەورەترین دیموكراسی لە جیهان، دەستورێكی تۆكمەو سیستەمێكی فیدراڵی تۆكمە، زۆرترین زەوی كشت و كاڵ، خاوەنی سینەمایەكی بەهێز وەك سامان و كلتوورێكی نیشتمانی بەهێزو پڕداهات، خاوەنی زۆرترین میدیای نووسراو، بینراو، بیستراو.\nئەمانەی سەرەوە، كە ئاماژەمان بۆ كردن، هەریەكەیان لایەنی ئەرێنی و نەرێنی خۆیان هەیە، ئەكرێ ببنە ناونیشانی چەندین توێژینەوەو لێكۆڵینەوە، دووریش نییە كاتێك لەسەر هەریەك لەم ناونیشانانە رابوەستی، بگەیتە ئاستی دڕدۆنگی و پێت سەیربێت، لە وڵاتێكیدا، زیاتر لە ملیارێك و دووسەدو هەشتا ملیۆن كەسی تێدا بژی، چۆن تێكڕای ئەوانەی سەرەوە كۆننترۆڵ كراون؟ چۆن تواندراوە تێكڕای بەم ئاستەی ئێستا تاوێك روو لە گەشەكردن بێ و پایەو بنەماكانی دیموكراسی تێدا جێگركرابێ و بەردەوامیش شەبەحی مەرگ و برسێتی بەسەرسەریانەوە بسوڕێتەوە؟\nئێمە لەم نووسینەدا لەسەر دووئاست رادەوەستین، ئاستێكیان دیموكراسی و ئازادی و ئازادی رۆژژنامەوانی، ئاستێكی تریان برسێتی و مەرگ، هەوڵ دەدەین ئەم دووئاستە بەیەكەوە بخەینە ژێر سەرنج و گفتووگۆوە، بۆ ئەوەی لەوە تێبگەین، ئایا وڵاتی هیندستان بەدیموكراسی و ئازادی دەگاتە پلەی باڵای بەزلهێزبوون؟ یان دەتوانێ پێش بەزلهێزبوون مۆتەكەی برسێتی و مەرگ لەناو وڵاتدا قڕبكات؟ ئایا هیندستان لەداهاتوودا دەتوانێ پێش بە ململانێ ئاینی و مەزهەبی و نەتەوەییەكان بگرێ و ببێتە نموونەی باڵا لە پێكەوە ژیان و گەیشتن بە پڕۆژەو خەونی زلهێزبوون؟ یان بە پێچەوانەوە لە بنەڕەتدا ئەم خەون و پڕۆژەیە بەتاڵە؟\nئەگەر لە وڵاتێكدا، وەك هیندستان رۆژانە دووملیۆن فرۆشی رۆژنامەهەبێ، دوائاماری خوێندنەوەی كتێب گەشتبێتە 220 ملیۆن كەس، نزیكەی 100 هەزار رۆژنامەوگۆڤار بە 100 زمان بڵاوبكرێتەوە، 5000 هەزار رۆژنامەی رۆژانەی هەبێ، 842 كەناڵی تیڤی هەبێ، بێگومان ئەمە نیشانەو ئاماژەیەكی ئەرێنی گەورەیە بە خوێندنەوەی دیوی ئازادی بیروڕا، نوسین و خوێندنەوە، جوڵەو بزاوتی رۆژنامەوانی، كە رەنگە نموونەی لەم جۆرە كەم بێ لە دنیای ئەمڕۆدا. ئەمە جیا لەوەی هەر لەم وڵاتەدا، 535 ملیۆن هاوڵاتی تەلەفۆنی دەستی بەكاردێنن و كۆی ژمارەی تەلەفۆنە دەستیەكان لە وڵاتەكەدا دەگاتە 770 ملیۆن دانەو كۆی ژمارەی بەكارهێنەرانی تۆڕی ئەنتەرنێتیش بە پێی ئاماری 2016 دەگاتە 452 ملیۆن كەس، ئەمەش دیسان ئەوەمان پێدەڵێ : هاوڵاتی هیندستان بەردەوام ئارەزووی پێشكەوتن و شكانەوەیە بەلای تەكنۆلۆژیاوو زانست و زانیندا.\nبەڵام دیوی دووەم و مەرگبارو نادیاری كۆمەڵگای هیندستان، ئاماژەی ترسناكترمان پێدەڵێت، ئەویش ئەوەیە لە كۆی 1 ملیارێك و زیاتر لە 280 سەدو هەشتا ملیۆن، رۆژانە 2 ملیۆن خوێنەرهەیە، واتە بەدیاریكراوی 1 ملیارو 285 ملیۆن كەس ئاگایان لە رۆژنامە، بەرزترین ئاستی خوێندنەوەش كەتۆمار كراوە لە ساڵی 2016 گەشتوەتە 220 ملیۆن كەس، كەواتە 1 ملیارو 67 ملیۆن كەس ناخوێننەوە یان دوورن لە خوێندنەوە؟ هەرچی ئاماری بەكارهێنانی تەلەفۆنی دەستیشە ئەوە ژمارەی بەكارهێنەرانی لەنیوەی دانیشتوانی وڵاتەكە كەمترەو هەروەك بەكارهێنەرانی ئەنتەرنێتیش بەهەمان شێوە، كەناتوانرێ ئەمە بكرێتە پێوەر بۆ پێشكەوتنی وڵات، كەواتە ئەم ژمارەو ئامارانەی سەرەوە دەبێ كۆمەڵگای هیندستانی بترسێنن نەك خۆشحاڵیان بكات، چونكە دەتوانین بێژین ژمارەو ئامارەكان پێمان دەڵێن كۆمەڵگای هیندستانی كۆمەڵگایەكی تەقلیدی دواكەوتوە نەك پێشكەوتوو؟ راستە دیموكراسییەكی چەسپاوی تەقیدی ئامادەبوونی هەیە، بەو پێیەی تا ئێستا ئاین و ئاینزاكان، نەتەوەو زمانەكان، كلتوورەكان، بە یەكەوەو لە چوارچێوەی دەستوورو سیستەمێكی فیدراڵی پێكەوە دەژین، بەڵام ئەمە مانای ئەوەنییە كە ئەم كۆمەڵگایە كۆمەڵگایەكی پێشكەوتوەو بەلایەنی كەم توانیبێتی نان و ئازادی و دیموكراسی و دادپەروەری كۆمەڵایەتی بۆ تێكڕای هاوڵاتیان ئەگەر نەڵێین وەك یەك بەڵكو بە جیاوازیشەوە بێ دابین بكات؟\nگەڕانێكی كورت بەسە بۆ ئەوەی بزانین، كۆمەڵگای هیندستان كۆمەڵگایەكە بەردەوام لە لێواری دڵەڕاوكێدایە، هۆكاری سەرەكی ئەم دڵەڕاوكێیەش بوونی ئاین و ئاینزای زۆر، نەتەوەی جیاواز، بەتایبەت باڵادەستبوونی ئاینی هیندۆسی و ئاكامیش بەریەك كەوتن و مێژوویەكی تاڵ و سفت لە خوێنڕشتن و كوشتن و قبوڵنەكردن، تا بە ئێستاش وێڕای بوونی دەستوورو رێكخستنی ژیانی خەڵك، ململانێكان درێژەیان هەیەو ناوەناوەش سەرهەڵدەدەن و دەگەنە ئاستی كوشت و بڕی جۆراوجۆر، كە ئەمەش وا دەكاتە ئەم كۆمەڵگایە هەمیشە لە لێواری دڵەڕاوكەیەكی جدیدا بێت؟\nبا سەرنج بخەیەنە سەر دیوێكی تری كۆمەڵگای هیندستانی، ئەویش ئەوەیە ئایا كۆمەڵگای هیندستانی كۆمەڵگایەكی شارستانی و شارنیشینە یان كۆمەڵگایەكی گووندی «ئاوایی»؟ بە پێی ئامارەكان 600 هەزار گووند لە هیندستان هەیە، لە 70% ی هاوڵاتیانی هیندستان لە گووند دەژین، واتا 30%ی دانیشتوانەكەی لە شارەكاندا دەژین، ناشێ لێكدانەوە بۆ ئەم رێژەیە بەو شێوەیە بكەین، كە هاوڵاتی هیندستان ئارەزووی دانیشتنی شاری نیەو پێی خۆشە لە گووندا ژیان بكات؟ بەڵكو راستیەكەی ئەوەیە كەمینەیەكی زۆر كەم نەبێ كە ملیاردێرو ملیۆنێرو بەشێكی تریش ژیانی شاهانە دەژین، زۆرینەی كۆمەڵگای هیندستانی ژیانی خراپ و نێگەتیڤ دەژین، بۆ نموونە: 76% لەسەدی دانیشتوانەكەی كە دەكاتە 836 ملیۆن كەس ژیانی تەنیا مەمرەو بژی، دەژین و 22% لەسەدیش كە دەكاتە 237 ملیۆن كەس، داهاتی رۆژانەیان 1 دۆلارو 3 سانتە، واتە لە ژێر هێڵی هەژارییەوە دەژین و لەبەردەم هەڕەشەی مەرگدان؟! واتا لە كۆی 1 ملیارو 287 ملیۆن هاوڵاتی هیندستانی تەنیا 214 ملیۆن كەس لەسەرووی پلەی هەژارو لەژێرهەڕەشەی مەرگدا نین؟ ئەمەش ترسناكترین ئاماژەی ژیانكردنە لەو كۆمەڵگایەداو بەهەموو شێوەیەك لە بەردەم هەڵوەشانەوەدایە نەك پێشكەوتن و بوونی بە دەوڵەتێكی مۆدێرن، كە تیایدا سەرەتاكانی دادپەروەری بچەسپێ!\nباشترە سەرنجی ئەم ژمارانەش بدەین، بۆ نموونە لە ماوەی 14 چواردەساڵی رابووردوودا، 140 هەزار جوتیاری هیندستانی بەهۆی قەرداری و بێ دەرامەتیەوە خۆیان كوشتوە، ژێدەرو سەرچاوەكان ئەوەش پشتڕاست دەكەنەوەو ئەم نوسینەی بەردەستیش بەهەمان شێوە، كە تەنیا لە ساڵی 1997دا 100 هەزار جوتیار خۆیان كوشتوە، ساڵانەش بەهۆی كەرەستەی كیمیاوی كشت و كاڵی و نەبوونی پێداویستیەكانی خۆپاراستن، بە دەیان هەزارو بگرە زیاتریش لەو ژمارەیە جوتیاران تووشی نەخۆشی جۆراو جۆر دەبن و پێوەی دەتلێنەوە تا ئاستی گیان لە دەستدان؟!\nلەلایەكی تریشەوە سەرنج بدە، لە ساڵی 1970 درێژی تەمەن لە زۆربەی حاڵەتەكاندا گەشتوەتە 50 ساڵ، لە ساڵی 2004 گەشتوەتە 63 ساڵ، لە ساڵی 1970 لە هەر 1000 هەزار مناڵ 134 مناڵ مردوون، لە ساڵی 2004 لە هەر 1000 هەزار مناڵ 60 مناڵ مردوون، راستە جیاوازییەكە بۆ نیوە زیاترە، بەڵام هێشتا مەترسی و هەڕەشەكە ئەوەندە گەورەیە كە دیسان ئاماژەی پێشكەوتنمان ناخەنە بەردەست، چونكە كاتێك دەتوانین بڵێین كۆمەڵگای هیندستانی پێشكەوتوە تێكڕای ئەوانەی لەسەرەوە ئاماژەمان بۆ كرد، بەرەو كۆتایی بچن، نەك وەك شەبەح بەسەر كۆمەڵگاكەدا بسوڕێنەوە؟ بۆ نموونە تا ئێستا ساڵانە نزیكەی 2 ملیۆن مناڵ بەدەست كەم خۆراكیەوە گیان لە دەست دەدەن، كەواتە ئەگەر لەكاتی لەدایكبوونیشا نەمرێ ئەوا لە نەبوونی و كەم خۆراكیدا مەترسی مەرگ هەمیشە لەبەردەمیدا راوەستاوە؟ ئەمە جگە لەوەی ئەو مناڵانەی كانامرن، لە تەمەنێكی بچووكەوە دەكەونە بەردەم بازاڕی بێڕەحمی كاركردن یان كاری تاقەتپڕوكێن و لە پێناو پەیداكردنی قووتی رۆژانەدا گیان لە دەست دەدەن؟ ئەمە جگە لەوەی تا ئێستا لەباكووری هیندستاندا كاتێك كە مناڵی كچ لەدایك دەبێت دەكوژرێ، كە ئەمەش بە پێی پێناسەی رێكخراوەكانی ژنانی هیندستان و بە پێی رێككەوتنامەی ساڵی 1948ی نەتەوە یەكگرتوەكان و رێككەوتنامەی رۆمای 1998 بچێتە بواری جینۆسایدی رەگەزی مێینە لە كۆمەڵگای هیندستاندا.\nجگە لە باسی سیستەمی حكومڕانی و بیروكراتی، گەندەڵی و دزی، ژینگەو تێكدانی و كارلێكەكانی، جیاوازی چینایەتی، كێشەدەرەكیەكانی هیندستان لەگەڵ پاكستان، چین، هەوڵەكانی ئاشتی، كێشەی نەوت، و چەندین كێشەی تر، و خەونی بە زلهێزبوونی هیندستان كە زۆر مەحاڵەو بەبڕوای ئێمە لە بنەڕەتەوە تێك و پێك شكێنراوە، با نموونەی كارەبا وەك دوا قسە لە كۆمەڵگای هیندستان بكەینە كۆتایی ئەم بەشدارییە، بۆ نموونە: 8، 55%خێزانی هیندستانی كارەبای هەیەو لە شارەكاندا رێژەكە دەگاتە 83% ، بەڵام لە لادێكاندا بەتێكڕا 5، 43% كارەبایان نیە. ئەمەو چەندین نموونەی لەناو كۆمەڵگای هیندستان پێمان دەڵێن، ئەگەرچی بڕێك لە بنەماكانی دیموكراسی لە كۆمەڵگای هیندستانی بوونی هەیە، بەڵام ئەم وڵاتە نەك دەبێتە یەكێك لە زلهێزەكانی داهاتوو، بەڵكو وڵاتی هەژاری و برسێتی و ماكینەی مەرگی هاوڵاتیەكانی خۆیەتی، ئیتر با نەك 74 هەفتاوچوار كڵاوەی ئەتۆمی، بەڵكو دەیان جار زیاتر لەو ژمارەیە خاوەنی كڵاوەی ئەتۆمی بێ؟ یان نەك 325، 1 ملیۆنێك و سێ سەدو بیست و چوار هەزار سەرباز، بەڵكو دوو ئەوەندەش ژمارەی سەربازەكانی زیادبێت؟\nهیندستان ناتوانێت ببێته زلهێزی جیهانی\n1- ئەم لێكۆڵینەوەیە نوسینێكی ئەنسۆكلۆپیدی باشە‌و هەموو لایەنە جۆرا‌و جۆرەكانی هیندستانی باسكردووە، بەڵام ئەگەر سەرنج لە ناونیشانی باسەكە بدەین (هیندستان‌و خەونی زلهێزی ) ئەگەینە ئەو باوەڕەی كە لایەنە سیاسی‌و سەربازیەكان كەمتر باسكراون، واتە ئەو دوولایەنەی كە هێزێكی هەرێمایەتی وەكو هیندستان ئەكەن بە زلهێزی جیهانی. ئەم لێكۆڵینەوەیە زۆر لایەنگرانە بۆ هیندستان نووسراوە‌و بە ئاشكرا دژایەتی بەریتانیا‌و ئەمریكا‌و پاكستانی پێوەدیارە، كە ئەمەش دووری ئەخاتەوە لە لێكۆڵینەوەیەكی ئەكادیمی بێلایە، كە بابەتی بوون‌و بێلایەنی یەكێكە لە مەرجە گرنگەكانی لێكۆڵینەوەی سیاسی‌و فكری‌و ئەكادیمی.\n2- نوسین‌و لێكۆڵینەوە بۆ هیندستان‌و سەبارەت بە هیندستان ئەبێت لایەنە بەرچاو تایبەتمەندیەكانی ئەو وڵاتە بخاتە بەر باس‌و لێكۆڵینەوە، بە بڕوای من گرنگرتین تایبەتمەنی هیندستان ئەوەی كە فراوانترین‌و گەورەترین دیموكراسیە لە جیهاندا‌و ئەمەش لە چوار ئاستدا دەردەكەوێـت، رووبەر‌و پانتایی زەوی، ژمارەی زۆری دانیشتوان، سیستەم‌و بیر‌و باوەڕی سیاسی، پێكهاتەی نەتەوایەتی‌و ئاینی‌و فەرهەنگی جیاواز. دیموكراسیەكەی هیندستان هەر تەنیا بەشێك نییە لە سیستەمی نوێنەرایەتی‌و پارلەمانی سەر بە بیروباوەڕی لیبرالی، بەڵك‌و شێوەیەكە لە دیموكراسیەكی فراوانتر‌و ئەتوانیین بڵێین تێكەڵا‌وێكە لە سیستەمی نوێنەرایەتی‌و دیموكراسی‌و سیستەمی نزیك لە سۆڤیەتی جاران‌و نزیك بوونەوەی لە دیموكراسی رۆسۆیی یان دیموكراسی گەلی (شبی) چارەسەری كێشەی نەتەوە‌و زمان‌و ئاین‌و فەرهەنگ یەكێكە لە لایەنە بەرچاوەكانی هیندستان‌و دیموكراسی هیندی كە ئەتوانین بڵێین زۆرترین ئەم پرسانەی نەك تەنیا لەسەر ئاستی هیندستان بەڵكو لە جیهانیشدا چارەسەری كردووە، مەبەستم ئەوەیە بڵێم ئەم چارەسەرە نەتەوەیی‌و نەژادی‌و ئاینییەی هیندستانی لە ئاستی رووبەڕو دانیشتواندا لە هەموو ئەو پرسانە زیاترە كە جیهان لەو مەیدانانەدا چارەسەری كردووە.\n3- شۆڕشی هیندستان‌و رزگاربوونی لە دەسەڵات‌و داگیركاری بەریتانیا(1830- 1947) یەكێكە لە پرسە گرنگ‌و تایبەتیەكانی هیندستان، لەبەر ئەم هۆكارانە.\nأ- ماوەی داگیركاری بەریتانیا كە 117 ساڵی خایاندووە یەكێكە لە زۆرترین ماوەكانی داگیركاری ئیمپریالیستی، كە سەرئەنجام ئەو خەڵك‌و نەتەوە‌و نەژاد‌و ئاینیانە خۆیان رزگاركرد لە دەستی داگیركاری.\nب- شێوازی بەڕەنگاری‌و سیاسەتی ناتوندوتیژیی گاندی وەك‌و یەكەمین ئەزموونی جیهانی لەو بوارەدا، هیندستان‌و گاندی ئەكاتە جێگای باس‌و سەرنج‌و لەوەش گرنگتر ئەوەیە كە بەرامبەر بەهێزترین داگیركاری ئیمپریالیستی جیهانی وەستایەوە‌و خۆیان رزگاركرد.\nت- چارەسەری كێشەی نەتەوە‌و زمان‌و ئاینیەكان لە دوای رزگاری هیندستان لە ساڵی 1947 هەر چەندە بەهایەكی زۆری مەرگی خەڵك هاتەدی، بەڵام خودی چارەسەرەكە گرنگە كە چارەسەرێكی سەرنج راكێشە لە ئاستێكی فراوانتر یان فراوانترین كێشەی نەژادی‌و نەتەوەیی‌و ئاینی.\n4- پرسی زلهێزی‌و تایبەتمەندیی‌و رێگرەكان.\nهەرچەند ئەو خاڵانەی تا ئێستا باسمكردون، گرنگی‌و تایبەتمەنی هیندستانن بە لایەنی ئەرینی، بەڵام هیندستان گەورەترین كۆسپی لەبەر دەمدایە كە نایەڵێت ببێت بە زلهێزێكی جیهانی ئەویش ئەوەیە كە لە 70% ی زیاتری دانیشتوانەكەی هەژارن‌و ئەم پرسەش زۆرترین پرسی هەژارییە لە جیهاندا، وڵاتانی زلهێزی ئوروپی‌و ئەمریكی وێڕای ئەوەی كە هێزی ئابووری‌و سەربازی گرنگیان هەیە، بەڵام دانیشتوان‌و خەڵكەكەشیان لە ئاستێكی ژیانی باش یان لە راستیدا باشترینن لەسەر ئاستی جیهانی، كە ئەمەش وادەكات وڵاتانی دیكە‌و خەڵكی ناوچەكانی دیكە چاوی لێبكەن‌و بە بەشێك لە چارەسەری جێهانی دایان بنێن، بەڵام هەموو تایبەتمەندی‌و هێزی ئابووری‌و سەربازی‌و فەرهەنگی هیندستان نەك نەیتوانیووە كاریگەری جیهانی ناوچەی هەبێت، بەڵك‌و هێشتا دەرۆستی كێشە‌و ئاستەنگەكانی خۆشی نایەت‌و ئەمەش وادەكات كە هیندستان چاكترە خەریك‌و تەرخان بێت بۆ چارەسەری كێشە‌و ئاستەنگەكانی خۆی نەك بیر لە زلهێزی جیهانی بكاتەوە.\nئەم توێژینەوەیە شایەنی خوێندنەوەیە\nسەرەتا دەمەوێت ئەوە بڵێم ، كە ئەم توێژینەوەیە شایەنەی خوێندنەوەیە، ئەم نوسینەی كاك ئەردەڵان یەكێك لەو هەوڵە گرنگانەیە، كە حكومەت و توێژەران دەتوانن سودی زۆری لێببینن.\nدیراسه‌كردن و توێژینەوە لە ئەزمونی وڵاتێك، كە لە هەناویدا پارادۆكسێكی گەورەی هەڵگرتبێت، ئەزمونی وڵاتێكی وەك هندستان، كە لە بواری پێشكەوتن و گەشەكردن هەنگاوێكی ئەوەندە گەورەی هاویشتوە جیهانی توشی شۆك كردوە، شاینی دەیان توێژینەوەیە، بە داخەوە وەك ئەوەی توێژەر لە دیباجەی نوسینەكەیدا ئاماژەی بۆ كردوە تا ئەمرۆ بە دەگمەن نوسین و توێژینەوە لە سەر ئەزمونی ئەم وڵاتە بە زمانی كوردی ئەنجامدراوە. ئەوەی گرنگی و بەهای زیاتر بەم ئەزمونەی هندەكان دەدات ئەوەیە، ئەم پێشكەوتنە لە ژینگەیەكی تەواو دواكەوتوی كۆمەڵایەتی و سیاسی و كەلتوری و ئیداریدا بەرجەستە بووە. هەڵبژاردنی توێژینەوەو دیراسەكردن لە سەر ئەزمونی هیندستان لە لایەن كاك ئەردەلانەوە جێگای دەستخۆشی و پێزانینە، بەڵام هاوكات من پێم وایە ئەم توێژینەوەیە بە شێوەیەكی سنوردار نوسراوەو مافی خۆی نەدراوەتێ، یان دەتوانم بڵێم بە قەبارەی گرنگی بابەتەكە نییە. لەم توێژینەوەیەدا بەكەمی شیكاركردن و لێكۆلینەوە دەبینرێت زیاتر خستنەرووی زانیاری و ئاشنا بوونە بە واقعی سیاسی و ئابوری و كۆمەڵایەتی و كەلتوری هیندستان. دەركەوتنی ئەم وڵاتە وەك هێزێكی گەورەی ئابوری و ناساندنی وەك یەكێك لە وڵاتە سەركەوتوەكان لە هاوشانی بەرازیل و ئەڵمانیا و وڵاتانیتری سەركەوتوو بۆ خۆی ئاماژەی گرنگی و بەهاداری ئەزمونی ئەم وڵاتەیە. یەكێك لە كەموكورتیەكانی ئەم توێژینەویە ئەوه‌یە باسی لە هۆ و هۆكارەكان و میكانیزم و ئامرازەكانی سەركەوتنی ئابوری ئەم وڵاتە لە ژینگەیەكی وا دواكەوتوودا نەكردوە.\nبە شێوەیەكی گشتی ئەوەی ئەم توێژینەوەیە جەغتی لە سەر دەكاتەوە، كە راستیەكی یەقینە ئەم وڵاتە لە دوو بواری زۆر گرنگدا پێشكەوتنی گەورەی تۆمار كردوە، بواری سەربازی و بواری ئابوری، لە بواری سەربازیدا توێژەر نەچوەتە سەر هۆی سەرەكی گرنگیدان و بەرجەستەبوونی پێشكەوتن لەم بوارەدا، بەواتە باسی ئەو مەرجانەی نەكردوە، كە هندیەكانیان هانداوە بۆ پێشخستنی بواری چەكسازی و سەربازی، كە یەكێك لە بەهێزترین ئەو هۆیانە، ناكۆكی و ململانێی نێوان هندستان و پاكستانە. لە بواری ئابوریدا ئەم توێژینەوەیە گرنگی تایبەتی پێدراوە و تا ئاستێكی باش زۆرینەی پایەكانی خستوەتە بەرچاو ئەمەش جێگای دەستخۆشیە، بەڵام بە هەمان شێوەی بواری سەربازی لێرەشدا باسی رێباز و تایبەتمەندیەكانی ئابوری ئەم وڵاتەی وەك پێویست نەكردوە. لە ئەزمونی پێشكەوتنی ئەم وڵاتەدا بواری ئابوری مەعریفە گرنگی و پێگەی خۆی هەیە، بەڵام تەنیا بە رواڵەتی باسی لێكراوە.\nلەگەڵ خستنەرووی هەندێك رەخنە و كەموكوری لە نوسینەكە، بەڵام پێموایە دەشێت ئەم نوسینە بكرێتە سەرەتایەك بۆ دیراسەكردنی ئەزمونی هیندستان و توێژەر و شارەزایانی بوارەكانی جیۆپۆلتیك و جیۆسیاسی گرنگی بەم ئەزمونە بدەن. گرنگی ئەزمونی ئەم وڵاتە لە جەوهەردا لەو سۆنگەوە سەرچاوە دەگرێت، كە چۆن توانیویانە لە ژینگەیەكی دواكەوتوی وەك هیندستان ئەم رێژە بەرزەی گەشەكردن تۆمار بكەن. ئەوەی لەم توێژینەوەیەدا لە ئەزمونی هیندستان دەبینرێت تەنیا بوونی پارادۆكسێكی گەورە لە واقعی ئەم وڵاتەدا نییە، بەڵكو ناجۆری و ناهاوتای و ناهاوسەنگی لە رەورەوەی گەشەكردنی ئابوری و پێشكەوتنیشدا زۆر بە روونی دەبینرێت، ئەمەش یەكێك لە خەسڵەته دیارەكانی واقعی ئابوری وڵاتە دواكەوتوەكانە. یەكێك لایەنە گرنگەكانی ئەزمونی ئەم وڵاتە، شێوازی پەیوەندی نێوان بازار و حكومەتە، ئەم مۆدێلە دەشێت وەك ئەزمونێكی لە بار و گونجاو وڵاتانی دواكەوتوو سودی گەورەی لێببینن.\nرۆڵ و كاریگەری پێگەی جوگرافی و سیاسی هندستان لە سیستمی نوێی جیهانیدا لەچەندین رەهەندەوە هێز و سەنگی خۆی هەیە. رەهەندەكانی جیۆسیاسی و جوگرافیای وزەی هیندستان، دوو سەرچاوەو پایەی گرنگ و سەرەكی هێزن لە سەدەی بیستویەكدا و پێگە و سەنگی ئەم وڵاتە لە سیستمی نوێی جیهاندا یان سیستمی فرە جەمسەریدا دەسەپێنن.\nمنیش وه‌کو د. ئه‌کره‌م تێبینی و سه‌رنجه‌کانم له ناونیشانی بابه‌ته‌که‌وه ده‌ست پێده‌که‌م و بۆ دوو ته‌وه‌ر دابه‌شیان ده‌که‌م. ئه‌وانیش ( زلهێز) بوون و په‌یوه‌ندییه‌کانی ئێران و هیندستانه، هه‌روه‌ک کاک ستران داوایکرد له‌سه‌ر ئه‌م لایه‌نه شتێک بڵێم ، به‌و پێیه‌ی ماوه‌یه‌ک وه‌کو رۆژنامه‌نووس له وڵاتی ئێران بووم.\nهیندستان به پێی نووسراوه‌که‌ی کاک ئه‌رده‌ڵان کۆمه‌ڵێک خاڵی به‌هێز و کۆمەڵێکیش خاڵی لاوازی هه‌یه، که‌هیچ کامیان یارمه‌تیده‌رنین بۆ ئه‌وه‌ی وه‌کو زلهێزێک بتوانێت له سنوری جوگرافی خۆی کاریگه‌ری هه‌بێت. له‌ناوخۆدا ده‌کرێت له‌هه‌ندێ بواردا خاوه‌ن هێزبێت یان جۆرێک له پێشه‌وایه‌تی بێت، به‌ڵام هیندستان ناتوانێت له‌ئاستی نێوده‌وڵه‌تی خاوه‌ن هێز بێت . راسته هیندستان خاوه‌نی شارستانی خۆی بووه،به‌ڵام هیچ کاتێک خاوه‌نی هێزێکی سه‌ربازی و ئابووری وانه‌بووه که بتوانێت له‌ده‌ره‌وه‌ی سنووره‌کانی چالاکی ئه‌نجام بدات، به‌پێچه‌وانه‌وه زۆرجار له زۆر قۆناغی مێژوویدا داگیرکراو بووه،چونکه له‌بنه‌ڕه‌تدا شارستانێتی هیندی شارستانی کلتوورێکی نه‌رم بووه که عیرفانییه‌ت رۆڵی بنه‌ڕه‌تی تێداگێڕاوه.\nئێران و هیندستان\nئێران و هیندستانیش ئه‌گه‌رچی له‌دێر زه‌مانه‌وه په‌یوه‌ندیی ئابووریان هه‌بووه، به‌ڵام په‌یوه‌ندییه‌کی رێکخراوو وده‌وڵه‌تی نه‌بووه،هه‌رچه‌نده رێگه‌ی ئاوریشـم به‌ئێراندا تێپه‌ڕیوه‌و به‌شی هه‌ره‌زۆری به‌هارات و قووماش و برنجی ئێران، له‌هیندستانه‌وه بووه. ئه‌م جۆره په‌یوه‌ندییه‌ی که‌داموده‌زگای ده‌وڵه‌تداریی و دیپلۆماتیی رۆڵی تیابگێرێ، ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆسه‌رده‌می بنه‌ماڵه‌ی په‌هله‌وه‌ی له‌ئێران، به‌ڵام ئه‌وانیش ئاستی په‌یوه‌ندییه‌کانیان زۆر فراوان و هه‌مه‌لایه‌ن نه‌بوو.\nپاش شۆڕشی گه‌لانی ئێران و سه‌رکه‌وتنی کۆماری ئیسلامی له‌و وڵاته، تێڕوانینێکی دیکه بۆ په‌یوه‌ندییه‌کانی نێوان ئێران وهیندتسان له‌ئێران هاته ئاراوه،به‌تایبه‌تی دوای گه‌مارۆی ئابووری خۆرئاوا له‌سه‌ر ئه‌م وڵاته و داگیرکردنی ئه‌فغانستان له‌لایه‌ن سۆڤێته‌وه،به‌ڵام هه‌ر هێزێکی زۆری به‌به‌ردا نه‌کرابوو،هه‌تا سه‌رده‌می سه‌رۆک کۆماری کۆچکردوو « هاشـی ره‌فسنجانی» که سه‌ردانی ئه‌و وڵاته‌ی کردو چه‌ند رێکه‌وتنێکی ئابووری ئه‌نجام داو هیندستان بووو به یه‌کێک له کڕیاره باشه‌کانی نه‌وتی ئێران و تائێستاش به‌رده‌وامه.\nئه‌وه سه‌ره‌ڕای هاورده‌کردنی به‌هارات و میوه‌وبرنج ،به‌تایبه‌تی دوای پاشه‌کشه‌ی به‌رهه‌می ناوخۆی برنجی ئێران.\nله‌راستیدا په‌یوه‌ندییه‌کانی ئێران و هیدنستان له‌سه‌رهێڵێکی لاواز ده‌مێنێته‌وه‌و نابچڕێ،به‌ڵام زۆریش گه‌شه ناکات،چونکه بواره‌کانی گه‌شه‌کردن و گه‌شه‌پێدانی لاوازن.\nله‌گه‌ڵ رێزم بۆ هه‌وڵ و ماندووبوونی کاک ئه‌رده‌ڵان و ساڵۆنه‌که‌ی کلوردستانی نوێ و کاک ستران عه‌بدوڵڵا.\nهۆکارەکانی گەشەسەندنی ئابووری هیندستان\nته‌حسین ته‌ها چۆمانی\nلە ئەنجامی ئەو شەپۆلە داگیرکاریەی کە بەشێک لە وڵاتانی ئەوروپی لە کۆتایی سەدەی 18و سەرەتای سەدەی 19 کردیانە سەر خۆرهەڵات، هند یەکێک دەبێت لەو وڵاتانەی کە دەبێتە مستعمرەی ئیمپراتۆری بریتانیا. کە تا نیوەی سەدەی 20 بەردەوامی دەبێت، تا بەرخودان و شۆڕشی ئازادی هیندیەکان بە رابەرایەتی گاندی و خاوێن کردنەوەی ئەو وڵاتە لە دامودەزگای داگیرکاری بریتانیا و هاتنە دەرەوە لە ژێر سیستمی داگیرکاری ئەو وڵاتە.\nئەگەر هیندستانی دوای شۆرشی ئازادی ساڵی 1947بریتیی بێت لەو وڵاتەی کە بە تێپەڕاندنی بەرنامەکانی بەتایبەت لە لایەنی ئابووری توانی بە پێچەوانەی تێڕوانینی بریتانیاکان، شەمەندۆفێری گەشەکردنی خۆی بخاتە رێ، ئەوا دەتوانین بڵێین جگە لەوەی کە هیندستانی ئەمڕۆ لە بواری ئابووریدا پانتاییەکی تایبەت بە خۆی لە ئابووری جیهاندا هەیە، بەهەمان شێوە رۆڵە ئابووریەکەی یارمەتیدەری بووە بۆ ئەوەی لە ناوچەکەدا لە لایەنی سیاسیشەوە ببێتە یەکێک لەو کارەکتەرانەی کە حساب بۆ پێگەو رۆڵە سیاسیەکەی بکرێت.\nئەو شتەی کە لەم بابەتە دەمەوێت بە کورتی نیشانی بدەم، بە دیاریکراوی بریتییە لەوەی کە هۆکارەکانی پشت بەرەو پێشەوەچوونی ئابووری سیاسی هیندستان چین؟ لەم رووەوە تا ئەو شوێنەی بتوانم هەندێ لەو هۆکارانە وەک هۆکاری سەرەکی و بنەڕەتی ئاماژە پێ دەدەم.\nدەتوانین بڵێین کە گرنگترین دەغەدەغەی سیاسەتمەدارانی هیند لە کاتی شۆڕشی ئازادی لە ساڵی 1947وە بە دواتریش، دەستگەیشتن بووە بە پەرەپێدان و گەشەسەندنی ئابووری، بۆیە ئەو بابەتە لە ئەولەویەتی ئامانج و سیاسەت و بەرنامەی دەوڵەتمەدارانی ئەو وڵاتە رەنگی دایەوە. بەم هۆیەوە ئەوان بەرنامەرێژی بەربڵاویان لە لایەنی گەشەسەندنی ئابووری ئەنجام دا، کە پێکهاتبوو لە دە (10) بەرنامەی گەشەسەندنی ئابووری پێنج ساڵە کە لە ساڵی 1951تا2007 ئەو بەرنامەیە جێ بەجێ کرا. کە بەرنامەکان بریتیی بوون لە(کشتوکاڵ و خزمەتگوزاری کۆمەڵایەتی، پیشەسازی قورس، بەرزکردنەوەی ئاستی ژیانی هاووڵاتیان، گرنگی دان بە کشتوکاڵی گوندەکان....تاد.).\nبەشێکی زۆری چاودێرانی کاروباری ئابووری، بارودۆخی ئابووری هیندستان، بە فیلێک دەچوێنن کە بە شێوەیەکی بەردەوام لە حاڵی جووڵەو پەرەپێدان دایە. بەهەر حاڵ خاڵی گرنگ لێرەدا دەست خستنە سەر ئەو خاڵانەیە کە وایکردوە ئابووری هیند هەر رۆژ جێ پێی خۆی لە ئابووری جیهاندا بەهێزترو کاریگەرتر بکات.\nیەکەم؛ سیاسەتی ناوخۆی هیندستان و کاریگەری لەسەر پەرەپێدان و گەشەسەندنی ئابووری، شێوەی یەکەم لە سیاسەتی ناوخۆی هەر وڵاتێک کە پێشمەرج و رێگە خۆشکەری ئابووریەکەیەتی شێوازی حکومەتەکەیەتی، ئایا دیموکراسیە، نیوە دیموکراسیە، دەسەڵاتێکی باوەک سالارە، یان بە تەواو مانا دیکتاتۆریە، ئەوەی گرنگە لە گەشەسەندنی ئابووری هەر وڵاتێک، شێوازی حکومەت کردنەکەیەتی، لەم رووەوە ژیانی ئابووری بەندە بە ژینگەیەک کە بتوانێت تیایدا هەوایەکی پاک هەڵمژێت، بۆ گەشەسەندنی ئابووری هەر وڵاتێک بوونی دیموکراسی پێشمەرج و بنەمای بنەڕەتییە. چونکە ئابووری لە ژینگە و حکومەتێکی باوک سالارو نا دیموکرات ناتوانێت گەشە بکات. بەهۆی بوونی ریشەی دیموکراسی لە مێژووی شارستانێتیی کۆنی هیندستان، ئەم بابەتە هۆکار بوو تا هیند بە جەختکردنەوە لە سەر مەسەلەی پلۆرالیزم، گەورەترین دیموکراسی لە جیهاندا لە سەر بنەمای سیستمی فیدڕال دروست بکات. جگە لەوە دیسان قانونی سەرەکی هیند یارمەتیدەرێکی گرنگە بۆ ئەوەی کە ئابوری ئەو وڵاتە روو لە باڵایی بێت.\nیەکێکی تر لە سیاسەتی ناوخۆی هیندستان پەیوەست بە مەسەلەی ئابووری، بەیەکەوە گرێدانی شێوەی سۆسیالیستی و ئابووری ئازاد بوو. لە سەر ئەو بنەمایە دەوڵەت رۆڵی میحوەری و بنەڕەتی لە ئابووریدا دەبێت . لەم رووەوە دەوڵەت سەرمایەگوزاری تایبەتی زۆر بەتوندی کۆنترڵ کردبوو. کە ئامارەکان دەری دەخەن لەو کاتدا واتا لە دوای دارشتنی بەرنامە دە خاڵیکەی لایەنی گەشەسەندنی کشتوکاڵی، پیشەسازی گەورەو بچووک، گەشەسەندنی مرۆیی، دواجار سەرمایەگوزاری دەرەکی و گەشەسەندنی لایەنی تایبەتی و دەرەکی، چەندە توانیویانە وەڵامی خۆیان وەربگرنەوە.\nدووەم؛ سیاسەتی دەرەکی و کاریگەری لەسەر گەشەسەندنی ئابووری هیندستان؛ هیند لە سەرەتای شۆڕشی ئازادی تاوەکو ئەمڕۆ، لە سەر بنەمای سێ جۆر ستراتیژی، سیاسەتی دەرەکی خۆی لە بەرامبەر دەسەڵاتە زلهێزەکان. وڵاتانی ناوچەکە و دامەزراوەکانی جیهان، بە جۆرێک بەرەو پێشەوە بردووە کە لایەنەکانی پەرەپێدان و گەشەسەندنی ئابووریەکەی زیاتر فەراهەم بێی.\n- سیاسەتی نەهرۆیزم، کە بە سیاسەتی(پابەند نەبوون) بە ناوبانگ بوو، لە سەرەتای ئازادی هیندەوە تا دەیەی ساڵی1980 بە سەر سیاسەتی دەرەکی هیند زاڵ بوو. ئەو سیاسەتە جەختی لەسەر بازاڕی هاوبەش لەگەڵ دامەزراوە نێودەوڵەتیەکان دەکردەوەو خۆی بە دوور دەگرت لە هاوپەیمانی و یەکێتی لەگەڵ هەر یەک ئەمریکاو یەکێتی سۆڤێت، بەڵکو لە بری ئەوە زیاتر چاوی لە هاوپەیمانی لەگەڵ وڵاتانی ئاسیایی و ئەفریقایی بوو.\n- سیاسەتی نیولیبرالیزم، ئەم سیاسەتە کە ستراتیژی دووەمی هیندستان بوو، لە دوای چاکسازی لە ساڵی 1991ەوە دێت، بە باوەڕی لیبڕاڵەکان، بەرزبوونەوەی نرخی پەرەپێدانی ئابووری، هیندستان دەبێتە زلهێزێکی گەورە. لەبەر ئەوە بە پشتیوانی کردن لە سیاسەتی بازاڕی ئازادو کردنەوەی دەرگا ئابووریەکانی وڵات بە رووی سەرمایەی دەرەکی، زەمینەیەکی تری بۆ هیند پێشهێنا و بۆ زلهێزێکی ئابووری گەورەتر، ئەوەی گرنگە لە گرتنە بەری ئەم سیاسەتە، هیندستان دەکەوێتە هاوپەیمان و یەکێتی لەگەڵ زلهێزەکانی دنیا.\n- سیاسەتی نیوریالیزم، بنەمای ریالیزم، بریتییە لە جەختکردنەوە لە مەسەلەی هێز، لە روانگەری ریالیزمەکانەوە، هێز قسەی یەکەم لە ساحەی نێودەوڵەتی دەکات، هەر وەک چۆن پێی وایە کە وڵاتان کارەکتەری سەرەکین لە سیاسەت و پەویوەندی نێودەوڵەتیدا، لەم رووەوە هیندستان جگە لە گەشەسەندنی لایەنی ئابووری، گرنگی بە گەشەسەندنی لایەنی سەربازی و چەکی ئەتۆمیش داوە. ئەمەش وایکردووە کە بە زیادتربوونی هێز سەربازی و ئابووری خۆی، خواستی ئەوەی هەبێت ببێتە یەکێک لە ئەندامە هەمیشەییەکانی ئەنجوومەنی ئاسایش.\nلەم رووەوە دەتوانین بڵێین هنیدستان لە ماوەی نزیکەی حەفتا ساڵ تەمەنی دەوڵەتداری سەربەخۆدا، لە وڵاتێکی داگیراو و چەساوەوە دەبێتە یەکێک لە زلهێزە ئابووری و سیاسیەکانی وڵاتانی ئاسیای باشوور، ئەمە جگە لەوەی بۆتە نموونەیەکی جوانی دیموکراسی و پێکەوە ژیانی ئاینیی و کەمە نەتەوە جیاوازەکان. لەبەر ئەوە دەتوانین بڵێین ئەو لززەتەی کە هیندستانیەکان لە شۆڕشی ئازادیدا بردیان، بەرهەمەکەی تەنها بریتیی نەبوو لە سەربەخۆیی وەرگرتن، بەڵکو بریتیی بوو لەوەی کە هیند بکەنە یەکێکێش لە کارەکتەرە سەرەکیەکانی ناوچەکە و جیهان.\nوه‌ڵامێکی دۆستانه بۆ سه‌رنجی هه‌ڤاڵان\nسه‌ره‌تا من سووپاسی هه‌موو ئاماده‌بوانی ئه‌م مێزگرده‌مان ده‌که‌م، له‌راستیدا به‌شداربوونتان و سه‌رنج و تێڕوانینه‌کانتان، بابه‌ته‌که‌ی ده‌وڵه‌مه‌ندتر و به‌هێزتر کرد، ئه‌مه‌ش هانمان ده‌دات که گرنگی زیاتر به‌م پرسه بدده‌ین و له‌داهاتووشدا هه‌وڵه‌کانمان چڕتر بکه‌ینه‌وه‌و بیکه‌ینه پرۆژه‌یه‌کی گه‌وره‌تر و له کتێبێکدا بڵاویبکه‌ینه‌وه.\nمن لێره‌دا هه‌وڵ ده‌ده‌م وه‌ڵامی سه‌رنج و بۆچوونه‌کانی به‌رێزان: ته‌ها سلێمان، ئه‌کره‌م میهرداد، موعته‌سه‌م نه‌جمه‌دین،ته‌حسین چۆمانی، فه‌لاح که‌ریم، بدده‌مه‌وه. ئامانجیش له‌م کورته نووسینه، ده‌وڵه‌مه‌ندکردنی بابه‌ته‌که‌یه، نه‌ک ته‌نها وه‌ڵامدانه‌وه.\nزۆر سوپاسی کاک تەها سلێمان دەکەم بۆ دەربڕینی بۆچوون و سەرنجەکانی خۆی.\nکاک تەهاش وەکو برادەرانی تر زیاتر جەختی لەسەر پرسی هەژاریی و جیاوازی چینایەتی ناو کۆمەڵگەی هیندی کردووە، ئەویش وەکو کاک فەلاح و کاک ئەکرەم، پێی وایە بەهۆی بوونی ئەم هەموو ئاماری برسێتیی و هەژاریی و مەرگەساتییەوە، هیندستان ناتوانێت ببێتە زلهێزێکی ئیقلیمی یان جیهانی ، لەهەمانکاتیشدا خاڵە بەهێزەکانی ناتواننن ببنە فاکتەرێکی باش بۆی،چونکە خاڵی لاوازی زۆری هەیە.\nلەراستیدا هیندستان لەسەر بنەمای سیستەمی سەرمایەداری ئابووری خۆی بونیادناوە، لە سیسته‌می سەرمایەداریشدا هێندەی گرنگی بە سوود و قازانجی ئابووری دەدرێت هێندە گرنگی بە شتی تر نادرێت، ئەمریکا کەماوەی 70 ساڵە بۆتە زلهێزێکی گەورەی جیهانی، هەتاوەکو ئەمڕۆش بەدەست کێشەی بێکاریی و هەژاری و جیاوازی چینایەتی دەناڵێت، هەروەها جگەلەوەش هەتاوەکو ساڵانی حەفتاکان سیستەمێکی راسیزمانەی هەبووە، کێشەی پێکەوەژیانی ناو مەزهەب و کەمە نەتەوەکانی هەبووە ،هەتاکوە ئێستاش ئەم کێشەیە بەردەوامە، به‌ڵام هه‌موو ئه‌مانه نه‌بووته رێگر له‌وه‌ی که ئه‌مریکا زلهێزێکی جیهان بێت و رۆڵ و پایه‌ی خۆی له‌میه‌دنای سیاسی جیهانیدا نه‌بێت.\nراستە ئەمڕۆ هیندستان کۆمەڵێک کێشەی هەژاریی و نەدارایی و برسێتیی و کەمە نەتەوە مەزهەبەکانی هەیە، منیش خۆم لە لێکۆڵینەوەکەمدا باسمکردووەو ووتومە، گەر ئەم کێشانە چارەسەر نەکات، ئەوا رووبەروی کارەساتی گەورە دەبێتەوە، بەڵام ئەمە مانای ئەوە نییە کە ئەم وڵاتە بۆی نییە خەون بە زلهێزیی ببینێت و توانا و خاڵە بەهێزەکانی بۆ جیهان دەر نەخات، بەداخەوە زۆرکەس تەنها خاڵە ناشرین و لاوازەکانی هیندستان دەبینن، بەڵام لەراستیدا لەپەنا ئەم خاڵە ناشرین و لاوازانەدا، کۆمەڵێک خاڵی بەهێز خۆی حەشارداوە،\nئامانجی سەرەکی منیش لەم لێکۆڵینەوەیە ئەوەبوو، کەئەو ئیماجە باوەی کەئێمە لەسەر هیندستان هەمانە، لایبەرم و هەوڵ بددەم چەند خاڵێکی شاراوەی ئەم وڵاتە بخەمە روو.\nلەلایەکی ترەوە بەنیسبەت 2 ملیۆن خوێنەری رۆژنامەوە، من ووتومە هیندستان زۆرترین خوێنەری رۆژنامەی ئینگلیزی هەیە، واتە ئەوە دوو ملیۆن خوێنەری رۆژنامەی ئینگلزییە ، دەنا بە زمانەکانی تر، ژمارەکە زۆرترە، لەم رووەوە وابزانم کاک تەها بەهەڵە لە ژمارەکە گەیشتووە.\nسه‌باره‌ت به سه‌رنجه‌کانی کاک ئه‌کره‌م میهردادیش\nسه‌ره‌تا زۆر سوپاسی سەرنج و تێروانینە جوانەکانی ده‌که‌م.\nلەبارەی شێوازی نووسینەکەوە، من پێم وایە تاڕادەیەکی زۆر هەوڵمداوە بێلایەنی خۆم بپارێزم، بەبەڵگەی ئەوەی کە من تەنها خاڵە جوان و بەهێزەکانی هیندستانم باس نەکردووە، بگرە خاڵە ناشرین و لاوازەکانیشم باسکردووە، گەر بمویستایە ئەم لێکۆڵینەوە لەبەرژەوەندی هیندستان بنووسم، ئەوا تەنها باسی خاڵە بەهێزەکانیم دەکرد و خاڵە لاوازەکانم فەرامۆش دەکرد. بەڵام بەنیسبەت مێژووی پەیوەندی نێوان هیندستان و بەریتانیا و پاکستان، ئەوەی راستی بێت من دژی داگیرکاری بەریتانیام و پێم وایە گەورەترین زەرەری لەم وڵاتە مەزنە داوە، ج وەکو مرۆڤ وە چ وەکو خاکو سروشتیش، منیش تەنها لەو سۆنگەیەوە دژی بەریتانیا وەستاومەتەوە. هەرخۆشتان باسی گرنگی مێژووی خەبات و بەرەنگاربوونەوەی هیدنییەکان دەکەن لەدژی بەریتانیاو بەخاڵی بەهێزی هیندستانی دادەنێن.\nلەبارەی پاکستانیشەوە، لای هەموومان ئاشکرایە کە سیاسەتی دەرەکی پاکستان نەک زەرەری تەنها بۆ هیندستان هەبووە بگرە بۆ دراوسێکانی تریش لەوانە بەنگلادیش و ئەفغانستان کەهەتاوەکو ئەمڕۆش ئەو وڵاتە هەژارە، هێشتا نەهاتۆتەوە سەرخۆی. لەوەشیاندا راست دەکەیت، کە من دژی سیاسەتی پاکستانیم چونکە بەسیاسەتێکی نامرۆیانەی دەبینم لەناوچەکەدا، بەڵام ئەمە مانای نا ئەکادیمی بوون ناگەیەنێت بگرە ئەمە راستییەکە کە سیاسەتی پاکستان زەرەری بۆ ناوچەکە هەیە.\nسه‌باره‌ت به سه‌رنج و بۆچوونه‌کانی کاک مو‌عته‌سه‌میش\nسه‌ره‌تا سووپاسی به‌شداربوونیان ده‌که‌م له‌م مێزگردییه‌و ئه‌م نیقاشه کراوه‌یه‌مان.\nراسته من له‌م لێکۆڵینه‌وه‌دا زۆر به قووڵی باسی هۆکاری پێشکه‌وتنی ئابوری و سه‌ربازی هیندستانم نه‌کردووه، ئه‌وه‌ش زیاتر بۆئه‌وه ده‌گه‌ڕێته‌وه، ناتوانیت له لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کدا هه‌موو خاڵه شاراوه‌و نهێنییه‌کانی ئه‌م وڵاته بخه‌یته ڕوو. هه‌رچه‌نده من هه‌وڵمداوه که‌م یان زۆر، هۆکاره‌کانی بخه‌مه روو. له‌راستیشدا پرسی پێشكه‌وتنی ئابووری هیندستان، ئێستا له‌ته‌واوی جیهاندا لێکۆڵینه‌وه‌ی له‌باره‌وه ده‌کرێت، زۆربه‌شیان باس له نموونه‌ی تایبه‌تی یان ئه‌زموونی هیندی ده‌که‌ن له‌بواری پێشکه‌وتنی ئابووری.\nله‌باره‌ی پێشكه‌وتنی سه‌ربازیشه‌وه، ئه‌وه ته‌نها پاکستان نییه که هۆکاری پێشکه‌وتن و گرنگی دانه به سووپا، به‌ڵکه هۆکاری تریش هه‌یه له‌وانه، چین ، که‌تاوه‌کو ئێستا به‌نه‌یاری هیند ده‌ژمێرێت. جگه‌له‌وه‌ش، هیندستان له‌ئێستادا خه‌ون به زلهێزییه‌وه ده‌بینێت، یه‌کێک له‌مه‌رجه‌کانی زلهێزیش، بوونی سووپایه‌کی به‌هێزه، هیدنییه‌کانیش له‌م راستییه باش گه‌یشتوون.\nسه‌باره‌ت به سه‌رنج و بۆچوونەکانی کاک فەلاحیش\nمن سه‌ره‌تا سوپاسی ده‌که‌م بۆ به‌شداربوونی له‌م مێزگرده.\nلەبارەی ناونیشانی بابەتەکەوە کە چ کاک فەلاح و چ کا ئەکرەمیش سەرنجیان هەبووە، من دەڵێم هیندستان خەون بە زلهێزییەوە دەبینێت، واتە هێشتا خەونە و نەبۆتە راستی ئەمەش مافی هەموو نەتەوەیەکەوە خەون بە داهاتوویەکی باش بۆ وڵاتەکەیەوە ببینێت. لەلایەکی ترەوە من باسی زۆر خاڵی بەهێزی ئەم وڵاتەم کردووە کە دەتوانن بببنە فاکتەری زلهێزی ، راستە هیندستان کۆمەڵێک خاڵی لاوازی هەیە، بەڵام ئەمە مانای ئەوە ناگەیەنێت، کەئەم دەوڵەتە بۆی نییە خەون بە زلهێزیییەوە ببینێت یان ناتوانێت لە داهاتوودا ببێتە زلهێزێکی جیهانی یان ئیقلیمی.\nلەبارەی پەیوەندیی نێوان هیندستان و ئێران، بەڵێ ئێران یەکێکە لەو دەوڵەتانەی ناوچەکە کە هیندستان بەگرنگییەوە سەیری دەکات و هەوڵ دەدات پەیوەندییەکانی لەگەڵدا بەهێزتر بکات بەتایبەتی لەبواری نەوت و گازەوە، چونکە هیندستان وەکو ئەژدیهایەکی برسیی وایە و بەدوای نەوت گازدا وێڵە.\nسه‌باره‌ت به سەرنج و بۆچوونەکانی کاک تەحسینیش\nسه‌ره‌تا سوپاسی به‌شداربوونیان ده‌که‌م له‌م مێزگردیه‌دا.\nراستییەکەی کاک تەحسین بەشێوەیەکی خێرا، مێژووی سیاسەتی ئەم حەفتا ساڵەی هیندستانی خستۆتە ڕوو، کەلە راستیدا وەکو جەنابیشیان ئاماژەیان پێداوە، ئەم سیاسەتە رۆڵی سەرەکی هەبووە لە پێشکەوتنی ئابووری هیندستان، دیارە ئەو سێ قۆناغەی کە کاک تەحسین باسیکردووە : قۆناغی نەهرۆ، قۆناغی سەرەتای کردنەوەی هیندستان بەڕووی جیهان و پێڕەوکدنی سیاسەتی بازاری ئازادی ساڵانی 1991 و قۆناغی ئەمڕۆی هیندستان، سێ قۆناغی گرنگی ئەم وڵاتەن.\nلەلایەکی ترەوە منیش هاوڕام لەگەڵ کاک تەحسین کە دیموکراسی هیندستان، رۆڵی بەرچاوی هەبووە لە پێشکەوتنی ئابووری هیندستان بەتایبەتی لە رەخساندنی هەلی گونجاو بۆ هەموولایەک، هەروەها پێڕەوکردنی ئەو سیاسەتەی کە دەبێت دەوڵەت رۆڵی بەرچاوی لە بازاری ئازاد هەبێت، ئەمەش لە قۆناغیکی مێژوویدا، سوودی زۆری بەم وڵاتە گەیاندوووە. هەرچەندە دەسەڵاتدارانی ئەمڕۆی هیند، دژی ئەم بۆچوونەن کەزیاتر نەهرۆ پێڕەوی دەکرد.\nدووباره زۆر سوپاسی هه‌موولایه‌کتان ده‌که‌م بۆ به‌شداربوونتان له‌م مێزگردیه.


ئەدەبی بەراووردكاری لەنێو كارنامەی پشكنین وچاودێریكردن وبڕیارداندا\n27/5/2020 02:12 PM\nئەدەبی بەراووردكاری هەر لەزەمەنی دامەزراندنییەوە لەسەر دەستی نووسەر وئەكادیمی فەڕەنسی ئابیڵ فرانسیس ڤیڵمان (1790- 1870) كەیەكێك بووە لەمامۆستاكانی زانكۆی سۆربۆن تا دەگاتە هەوڵەكانی ڕێنییە ویلك وهێنری ڕیماكی ئەمریكی وجیڕمۆنسكی ڕووسی وسوزان باسنێتی ئینگلیزی خۆی لەچەندین ئامانج وپێناسەدا دەبینێتەوە وەك ئەوەی ئەم ئەدەبە بریتی بێت لەو:\n- زانستەی كەلێكۆڵینەوە لەپەیوەندییە كاریگەرییەكانی نێو دوو ئەدەبی نەتەوایەتی یان زیاتر دەكات.\n- زانستەی كەلێكۆڵینەوە لەپەیوەندییە مێژووییەكانی ئەدەبە جیاوازەكان دەكات بەجیاوازی زمانەكانیان.\n- زانستەی كەئەدەبە نەتەواتییە جیاوازەكان بەئەرشیف دەكات ودواتر هەوڵدەدات دەستنیشانی كەسێتی ئەو ئەدەبانە بكات بەگەورە وبچووكەوە,لەهەمان كاتیشدا جوداكردنەوەیان لەیەكتری.\n- زانستەی كەلێكۆڵینەوە لەدیاردە ئەدەبییە نەتەوایەتییە جیاوازەكان دەكات بەنموونەی دیاردە سۆسیۆڵۆژی وفیكری وئاینی ومەعریفییەكان.\n- زانستەی كەلێكۆڵینەوە لەگواستنەوە دەقییەكان دەكات,لەئەدەبێكی نەتەوایەتی بۆ ئەدەبێكی نەتەوایەتی تر.\n- زانستەی كەلێكۆڵینەوە لەدراوسێتی ونزیكایەتیە لێكچوونییەكانی ئەدەبە نەتەوایەتییە جیاوازییەكان دەكات.پێچەوانەكەشی هەر تەواوە لەكاتێكدا ئەم زانستە بەهەندەی لێكچوونەكان لێكۆڵینەوە لەجیاوازییەكانیش دەكات.\n- زانستەی كەلێكۆڵینەوە لەچەمكە سۆسیۆڵۆژییە گشتگیرییەكان دەكات كەئایدیایەكی فیكری, بەنموونەی كۆمۆنیزم وسۆشیاڵیزم ,دەبێتە سەرچاوەی زانیارییەكان.ئەمە زیاتر خۆی لەقوتابخانەی سڵاڤی بەراووردكاریدا دەبینێتەوە.\n- زانستەی كەلێكۆڵینەوە لەپەیوەندییە ئاڵوگۆڕییەكانی ئەدەبە نەتەوایەتییە جیاوازەكان دەكات.\nئەمانە وچەندین پێناسەی تر.سەبارەت بەئامانجەكانی ئەدەبی بەراوودكاریش ئاماژە دراوە بەمانەی لای خوارەوە:\n- ئاشكراكردنی كێش وقەبارە وهێزی ئەدەبە نەتەوایەتییەكان لەگەڵ كاریگەرییە دەرەكییەكان.\n- گواستنەوەی بازنەی ئەدەبە نەتەوایەتییەكان لەبچووكەوە بۆ گەورە وگەورەتر ودواتر بەجیهانبوون.پێچەوانەكەشی هەر ڕاستە.\n- دەستنیشانكردنی عەقڵەتی ئەدەبە نەتەوایەتییەكان بەپێی گۆڕانكارییە زەمەنییەكان.\n- تێگەیشتنی تاك وتێكڕای خەڵكی,بەدەرەكی وناوەكی,بەناوەڕۆك وبابەتەكانی ئەدەبە نەتەوایەتییە جیاوازەكان.\n- گەڕان بەدوای ڕاستییەكانی ئەدەبە نەتەوایەتییە جیاوازەكان.بەئاڕاستەیەكی جیاوازتر,جوداكردنەوەی هێز وتوانای ئەدەبە جیاوازەكان بەتایبەتی لەبازنەی ئەدەبە زلهێز وپاشكۆكان.لەهەمان كاتیشدا لێكچوونەكان كەدەرئەنجامی پەیوەندی وكاریگەری ڕاستەوخۆ ناڕاستەوخۆ وچەمكە مرۆڤایاتییەكانە.\nدوای تێكەڵبوونێكی تێوری وپراكتیكی دوور ودرێژ بۆ زانستی ئەدەبی بەراووردكاری گەیشتینە ئەو باوەڕەی كەیەكێك لەئەرك وكارنامەی ئەم زانستە بریتیە لەپشكنین وچاودێریكردن وبڕیاردان.واتە لەجەمسەرێكەوە مەبەستێتی ئەدەبی بەراووردكاری خۆی لەپشكنین بۆ دەقە ئەدەبی وشیعرییە جیاوازەكاندا دەبینێتە.لەجەمسەرێكی تریشەوە چاودێریكردن وچاوپیاخشاندنەوە بەدەقە جیاوازەكان كەبێگومان پێویستیان بەبڕیاردانە.بڕیاردانەكەش بەداخراویی نامێننەوە ,بەڵكو دەچنە نێو بازنەی پشكنینە كراوەییەكان.واتە,گەرچی هەندێك جار خاوەن دەقەكان بەشێوەیەكی ڕاستەوخۆ وناڕاستەوخۆ كاریگەری دەقە دەرەكییەكانیان لەسەرە بەڵام ئەدەبی بەراووردكاری تەنها بەمە قایل نابێت ,بەڵكو دەكەوێتە گەڕان وپشكنین بەدوای باكگراوند وژێرخانی ئەو دەقانە.بۆ نموونە,بەلای ئەوروپاییەكانەوە,كۆمیدیای یەزدانی دانتی ( 1265- 1321 ) بەر لەدەركەوتنی ڕاستییەكان ئەویش لەڕێگەی پشكنین وچاودێریكردن ودواتر بڕیاردان,بریتی بوو لەدەقێكی ڕەسەن وهەڵقوڵاویی دۆخەكانی زەمەنی دانتی.بەڵام دوای گەڕان وپشكنین وچاودێریكردنێكی چڕ وتێر وتەسەل دەركەوت كەئەم دەقە لەڕێگەی كاریگەرییەكانی ڕۆژهەڵات,یان باشتر وایە بڵێین ئەدەبیاتی عەرەبی وئیسلامییەوە بەئەنجام گەیەنراوە بەنموونەی چیرۆكی( میعراج )و (الفتوحات المكیە)ی ابن عربی و( رسالە الغفران) ی المعری و (التوابع والزوابع ) ابن شهید الاندلسی .دواتر كاری پشكنین وچاودێریكردنەكە قوورستر دەبێت وپێویستی بەوەیە كەبڕیارێك دەربكات.هەر ئەمە وایكرد كەسەرچاوە سەرەكییەكەی (دانتی )بریتی بێت لەچیرۆكی میعراج كەوێنەیەك لەدەستنووسی ئەم چیرۆكە بەزمانی لاتینی لەكتێبخانەكە تایبەتەكەی دانتی دۆزرایەوە كەئەمەش بەڵگەیەكی نزیكی پەیوەندی وكاریگەورییەكانە.پشكنین وچاودێریكردنەكە بەمەشەوە نەوەستاوە ودواتر كەوتۆتە دەستنیشانكردنی هێزی تەكنیكی چیرۆكی میعراج لەسەر چیرۆكەكەی دانتی.هەروەها,ئاماژەشی بەهۆكاری نووسینی دەقەكەی دانتی دەدات كەبەشێوەیەكی گشتی خۆی لەچەمكە دەمارگیرییە ئینجیلییەكاندا دەبینێتەوە.جگە لەمانەش گەیشتۆتە ئەو ئەنجام وبڕیارەی كەلێكچوونی دەقەكەی دانتی لەگەڵ چیرۆكی میعراج دەرئەنجامی شێوازە.بەڵام لەجیاوازییەكاندا بریتیە لەجیاوازی دید وبۆچوونی هەردوو ئایین.واتە ناكرێت دانتی یەكی مەسیحی ودۆڕاوێكی جەنگ لەجەنگی خاچپەرستەكاندا بەهەمان شێوەی میعراج بیر بكاتەوە.هەر لەبەر ئەمەشە جێگۆڕكێی بەكەسێتییەكانی هەردوو جەمسەری بەهەشت ودۆزەخ كردووە وكەسە ناودارە ئیسلامییەكانی لەدۆزەخ جێگە كردۆتەوە ولەبەرامبەریشدا كەسێتیە خاچپەرستەكانیشی لەبەهەشت داناوە بەتایبەتی ئەوانەی لەشەڕی خاچپەرستەكاندا كوژراون كەبەلای دانتی یەوە بەشەهید هەژمار دەكرێن.گەر دەقێكی گۆران بەنێوی "گوڵی خوێناوی " بەنموونە وەربگرین ئەوا سەرەتا خوێنەر هیچ زانیارییەكی لەسەر كاریگەرییە دەرەكییەكان بۆ ئەم دەقە نیە.بەڵام لەلایەكەوە بەئاگابوون وزانینی گۆران بۆ زمانی ئینگلیزی وئاماژەكردنی بەكاریگەرییەكانی شیعری ئینگلیزی بەتایبەتی شێڵلی ,ئەویش لەڕێگەی پەراوێزەكانەوە بەنموونەی دەقی "بۆ بولبول" .لەهەمان كاتدا وەرگێڕانی چەند بەرهەمێك لەزمانی ئینگلیزییەوە بۆ زمانی كوردی,هەموو ئەمانە بەڵگەی ئەوەن كە گۆران لەنزیكەوە ئاگاداری ئەدەبی ئینگلیزی وئیرلەندی بوو.گەرچی ئەمانە بەشێكن لەپشكنین وچاودێریكردن بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا خوێنەر پێویستی بەزانیاری زیاترە.گەر بڕوانینە دەقەكەی گۆران "گوڵی خوێناوی"ئەوا شاعیر بۆ ئەم دەقە هیچ ئاماژەیەكی بەكاریگەری نەداوە بەڵكو پەراوێزیشی نەنووسیوە.لێرەدا ئەركی پشكنین وچاودێریكردن پێویستی بەگەڕانە,ئەمەش لەپێناو دەستكەوتنی سەرەداوێك.لە"هەڵبژاردە"ی گۆران دا, كەبریتییە لەوەرگێڕانی چەند كورتە چیرۆكێكی بێگانە بۆ سەر زمانی كوردی وئەركی وەرگێڕانەكەش,بێگومان, لەئەستۆی گۆران خۆیدا بووە,چیرۆكێكی گەورە نووسەری ئیرلەندی (ئۆسكار وایەڵد 1854- 1900) بەنێوی "شازادەی بەختیار "جێگەی بۆتەوە.لەپەراوێزی ئەم چیرۆكە,گۆران ئاماژەی داوە بەچیرۆكێكی تری هەمان نووسەر بەنێوی"بوولبول وگوڵ" كەئەمە تەواو گرێ كوێرەكان دەكاتەوە.ناوەڕۆكی دەقەكەی گۆران"گوڵی خوێناوی" لەگەڵ ئەم چیرۆكەدا یەكدەگرنەوە.بەڵام پشكنینەكە بەمەوە ناوەستێت وپێدەنێتە چاودێكردنێكی زۆر بابەتیانە,نەك هەڕەمەكی ودەمارگیریانە,ئەمەش لەپێناو پاراستن وپارێزگاریكردن لەماف وڕاستییەكانی هەردوو دەق بەتایبەتی لەڕووی سۆسیۆڵۆژی وجۆری بیركردنەوەی كۆمەڵگای هەر دوو نووسەر وتایبەتمەندییەكانیان.لەچاودێریكردنەكەدا ڕەچاوی دۆخی جێگە وزەمەنی هەردوو كۆمەڵگا كراوە بەتایبەتی لەزەمەنی دامەزراندنی دەقەكان.بەمانایەكی تر,لەچاودێریكردنەكەدا ئاماژە دەدرێت بەجیاوازییەكان بەتایبەتی لەكەسێتی هەردوو چیرۆك وئەنجامەكانی.لەچیرۆكەكەی (وایەڵدا ) كەسێتی كوڕی خوێندكار دوو ئاست لەخۆ دەگرێت,ئاستێكی خەیاڵی كەپڕە لەهیوا وئاواتێكی ڕاستەقینەی سۆزداری ئەویش بەگەیشتن بەئەوی بەرامبەری خۆشەویست.ئاستێكی واقیعی كەلەكۆتایدا تێگەیشت كەئەوی بەرامبەر پەیمانی گرێبەستی خۆشەویستییەكەی لەسەر بنەمایەكی ڕاستەقینە دانەمەزراوە.ئەوەتا كوڕی خوێندكار دەڵێت:ئەمە چ جۆرە خۆشەویستییەك بوو".لەبەرامبەردا كەسێتی ئافرەت یان كچ یەك ئاست لەخۆ دەگرێت كەگاڵتەكردن وڕابواردن بوو بەكەسێتی كوڕی خوێندكار .دەرئەنجام كوڕی خوێندكار دەستی دایە جانتای خوێندنەكەی وبەرەو بەشی فەلسەفە كەوتە ڕێ .بەڵام لەدەقەكەی گۆران دا كەسێتی كوڕ ,بەڕەچاوگرتنی بارە سۆسیۆڵۆژییەكەی كۆمەڵگا, بەشێوازێكی عەفەوی وڕاستەقینەی بێ فێڵ كەوتە نێو پڕۆسەی خۆشەویستی لەگەڵ ئەوی بەرامبەر.هەر ئەمەش وایكرد كەفیداكاری لەجۆری خۆكوژی ئەنجام بدات ولەباخچەی ماڵی پاشا كەوتە بەر دەستڕێژی پیاوانی پاشا وبەمەش كۆتایی بەچیرۆكەكەی هێنا.كچی خۆشەویستیش بەشێوەیەكی زۆر ڕاستگۆیانە كەوتبووە خۆشەویستی لەگەڵ كوڕ بەڵام لەلایەكەوە دەیویست ئاستی خۆشەویستی بەرامبەر تاقی بكاتەوە تا بزانێت تا چ ڕادەیەك فیداكاری پێشكەش دەكات.لەلایەكی تریشەوە حەزی بەناز ومەكر دەكرد.ئەمە لەكاتێكدا نەیدەزانی مەسەلە كتوپڕییەكان فرسەت لەپڕۆسەكە دەهێنن ودواتر تێكی دەشكێنێت.ئەوەتا كچ بەدەمی خۆی دەڵێت:\nهەی هاوار! تفەنگی دوژمنیش پێكاتی؟\nڕاكشێ تاوێ سەر بنێرە سەر ڕانم,\nبا بگریم بۆ دڵێ بۆ گوڵێ دۆڕانم\nئەنجامی چیرۆكەكەش,پێچەوانەی چیرۆكەكەی (وایەڵد),بەداخراویی مایەوە وهەردوو جەمسەر,كوڕ وكچ ,مایەپووچ دەرچوون.مایەپووچەكەش لەئەستۆی بیركردنەوەی كۆمەڵگا بوو كەپیاوانی پاشا,یان باشتر وایە بڵێین ئاغا ودەرەبەگ,بەهۆی نەفامی ودواكەوتوویی وناهۆشیارییەوە ,ئاگاداری چەمكی خۆشەویستی نەبوون,بەڵكو,بەپێچەوانەوە, ئەوەی سنووری دەسەڵاتی ئاغا ببەزێنێت, ئەویش بەهێنان ولێكردنەوەی گوڵێكی دانسقەی داواكراو كەتەنها لەباخچەی ماڵی ئاغا دەست دەكەوت,ئەوا ئەنجامەكەی هەمان ئەنجامی كوڕە دڵدارەكەیە.لەچیرۆكەكەی (وایەڵدا) كوڕەی خوێنكار دوای ئەوەی زانی كەكچە گەمە ویاری لەگەڵدا دەكات وناخی زۆر دوورە لەخۆشەویستی ڕاستەقینە بەرەو خوێندن دەڕوات بەتایبەتی لەبواری فەلسەفەدا بەوپێیەی ئەم پسپۆڕییە توانای دەرخستنی هۆكارەكانی هەیە بەتایبەتی لەڕوانگەی بیركردنەوە قووڵەكانی ڕەهەندە سۆسیۆڵۆژی وسایكۆڵۆژی وفیكرییەكان.لێرەدا چەمكی پشكنین وچاودێریكردن توانای دەستنیشانكردنی ڕێژەی وەرگرتن وكاریگەرییە دەرەكییەكان وداهێنانی هەیە.واتە,ڕاستە گۆران كاریگەری (وایەڵد)ی لەسەرە كەئەمە لەلایەكەوە مافی تەواوی خۆیەتی وهەتا ئێستاش كەس نكۆڵی لەمەسەلە كاریگەرییەكان نەكردووە بەڵام بەهۆی تایبەتمەندییەكانی كۆمەڵگاوە داهێنانێكی كردووە كەلەڕووی كێش وقەبارەوە هاوشێوەی داهێنانەكەی (وایەڵد )ە.لەلایەكی تریشەوە ئەم دەرخستنە بەلێكۆڵینەوە سەرپێی وهەڕەمەكییەكان ئەنجام نادرێت.بەئاڕاستەیەكی تر, گۆران نەهاتووە كت ومت ناوەڕۆك وكەسێتی وئەنجامی چیرۆكەكەی (وایەڵد) كۆپی بكات,بەڵكو تەواو ڕەچاوی بارودۆخی كۆمەڵگاكەی كردووە بەتایبەتی لەزەمەنی دەقەكەدا.بیركردنەوەی زەمەنی دەق زۆر سادە وخۆڕسكی وعەفەویانە بوو.بەدیوێكی تردا گەر ئەمڕۆكە ئەم چیرۆكە ڕوو بدات ئەوا ئەگەرێكی زۆری هەیە كەگۆڕانكاری بەسەر كەسێتی كوڕ وكچ وئەنجامەكەی ڕوو بدات.دیارە ئەمەش ,بەشێوەیەكی گشتی,بەهۆی جۆری بیركردنەوەی تاكەكان وئەو گۆڕانكاریانەی كەلەزەمەنی ئێستادا بەسەر كۆمەڵگادا ڕوویان داوە.\nئەم نووسینە بەشێكە لەوانەی بابەتی "الادب المقارن" بۆ خوێندكارانی قۆناغی ماستەر,بەشی زمانی عەرەبی,زانكۆی سلێمانی,كۆلێژی زمان لەبەرواری 17/ 5 / 2020 كەلەڕێگەی ئۆن لاینەوە ئەنجام دراوە.


وێنەیەك بەکارهێنەرانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانی کردووە بە دوو بەشەوە\nلێکدانەوەت بۆ ئەم وێنەیە تایبەتمەندییەکی کەسایەتیت دەردەخات\nهه‌ژان هادی 11:48 2022/04/04\nوێنەی پشیلەی سەر پلیکانەکان\nوێنەیەکی رەساسی خەیاڵی کە پشیلەیەک لەسەر پلیکانەیەك پیشان دەدات بووەتە جێی مشتومڕی بەکارهێنەرانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و خەڵکانی کردووە بە دوو بەشەوە، بەشێک وای دەبینن کە پشیلەکە بە پلیکانەکاندا سەردەکەوێت و بەشەکەی دیکە وایدەبینن پشیلەکە بە پلکانەکاندا دادەبەزێتە خوارەوە.\nبە گوێرەی بابەتێکی وێبسایتی "the minds journal"، دوو لێکدانەوە بۆ وێنەی پشیلەی سەر پلیکانەکان هەیە و هەر لێکدانەوەیەکیش دەرخەری تایبەتمەندیەکی کەسایەتی ئەوانەیە کە وێنەکە دەبینن، ئەوانیش:\nیەکەم: ئەگەر وایدەبینیت کە پشیلەکە بە پلیکانەکاندا سەردەکەوێت، ئەوا دیدگای تۆ بۆ ژیان، گەشبینانەیە و تەماشای هەر شوێنێل بکەیت هیوا و ئەگەری گەورەبوون دەبینیت. مێشکت ڕاهێنراوە بۆ دۆزینەوەی رێگاکانی بەرزبوونەوە لە ژیاندا، بۆیە کاتێک دەکەویتە دۆخێکەوە کە هەلی بەرزبوونەوە و سەرکەوتنت زۆر دەبێت، لەوانی دیکە باشتر دەبیت.\nپشیلەی سەر پلیکانەکان\nدووەم: ئەگەر وایدەبینیت کە پشیلەکە بە پلکانەکاندا دادەبەزێتە خوارەوە، ئەوا تۆ کەسێکی رەشبینیت و لە زۆربەی شت بەگوومانیت، وێبسایتەکە ئاماژەی بەوەشدا کە ئەم بینینەت بۆ ژیان "رەنگە لەسەر بنەمای ئەزموونەکانی رابردووت بێت یان تەنیا بەهۆی ئەوەوە بێت کە ژینگەکەت پڕە لە کەسانی نەرێنی و رەشبین."\nباسی لەوەش کرد کە ئەمە مانای ئەوە دەگەیەنێت، "بە ئاسانی متمانە بە کەس ناکەیەت و پێش ئەوەی وابەستەی کەسێک یان کارێک ببیت، لێکدانەوە و شرۆڤە بۆ دۆخەکە دەکەیت، ئەمەش لایەنێکی باشی کەسایەتیتە کە دەریدەخات هەڵخەڵەتاندنی تۆ کارێکی ئەستەمە."


گۆڕانكاری سیاسی لەهەڵبژاردنی داهاتوودا؟\n2021-05-03 22:06 106 جار بینراوە کۆمێنت\nهەموو حیزب و لایەن و هاووڵاتیانی عیراق و وڵاتانی دراوسێ و میدیای ناوخۆو دەرەكی سەرقاڵی قسەو باس و ئامادەكارین بۆ ئەو هەڵبژاردنەی بڕیارە مانگی دەی ئەمساڵ بكرێ و وەك باسیش دەكەن بەحیساب گۆڕانكاری لەنەخشەی سیاسی عیراقدا دروست دەكات!\nلەدوای دەستلەكاركێشانەوەی عادل عەبدولمەهدی و رەتكردنەوەی دوو كاندید كە ئێستا یەكێكیان هاوپەیمانییەكی پێكهێناوە بۆ هەڵبژاردنی داهاتوو دەستبەكاربوونی مستەفا كازمی و ئەمجا بڕیاردان لەسەر رێكخستنی هەڵبژاردنی پێشوەخت كە گوایە لەسەر داوای خۆپیشاندەرانی بەغداو پارێزگارەكانی تری عیراق بووە، هەرچی قسەیەك دەكرێ لەمیدیاكان و چی دەنووسرێ و چی پەخشدەكرێ، باس لەوە دەكەن لەهەڵبژاردنی داهاتوو گۆڕانكاری لەنەخشەی سیاسی عیراقدا دەبێ و هەموو ئەوانەشی قسە ئەكەن و دەنووسن و لەمیدیاكان دەردەكەون، باس لەگەندەڵی حوكمڕانانی پێشوو بەهەدەردانی سامانی عیراق و بێتوانایی دامودەزگاكانی حكومەت دەكەن لەهەموو بوارەكاندا.\nئەمە لەكاتێكدا لەسەدا نەوەدی ئەوانەی ئەو قسانەو ئەو گوفتانە دەردەبڕن خۆیان یا پێشتر لەدەسەڵاتی تەشریعی، یان لەدەسەڵاتی تەنفیزی، یاحیزبەكەیان، یان هاوپەیمانییەكەیان لەحكومەتدا بوون، كەسیشیان ئامادەنین یەك زەڕە بەرپرسیارێتی ئەو بارودۆخە ناهەموارەی عیراق بگرنە ئەستۆ، وەك ئەوەی بەسەر عیراق هاتبێ و هێنرابێ، خەتای خەڵكی مەریخ بێ. ئێستا كە دەیان حیزب و هاوپەیمانی خۆیان ناونووس كردووە بۆ هەڵبژاردنە پێشوەختەكەی مانگی دە، باس هەر باسی دژایەتی گەندەڵی و چاكسازی و رووبەڕووبوونەوەی خراپەكاران وجێبەجێكردنی خواستی خۆپیشاندەران و هاتنەپێشەوەی دەموچاوی نوێ و گروپ و هاوپەیمانی نوێیە بۆ نێو گۆڕەپانی سیاسەت لەعیراقدا! بەڵام ئایە ئەمە وایە؟ بەبڕوای بەندە نەخێر :\nیەكەم: ئەوەی لەماوەی شانزە ساڵی رابوردوودا لەعیراقدا گوزەراوە بەرهەمی كارو حوكمی حیزب و هاوپەیمانییەكانی هەموو ئەوانەی ئێستایە كە باسی گۆڕانكاری دەكەن.\nدووەم: هەموو ئەو حیزب و هاوپەیمانێتیانەی مۆڵەتی بەشداری هەڵبژاردنەكەیان وەرگرتووە بەبەشێك لە بێلایەنەكانیشەوە، هەر هەمان ئەوانەن لەماوەی رابوردوودا لەپێگەو پلەو دەسەڵاتی جیاوازدا بوون لەحكومەتە یەك لەدوای یەكەكانی شانزە ساڵی رابوردوودا، تەنیا جیاوازییەكە ئەوەیە، ناوی هەندێ هاوپەیمانی تازەیە، بەڵام بەپێكهاتەی كۆن و هەندێكیش سەنگەریان گواستۆتەوە. سێهەم: بەشی هەرە زۆری هەموو ئەوانەی ئێستا سەرۆكی لیست یان سەرۆكی حیزبن و بەشداری هەڵبژاردنە پێشوەختەكە ئەكەن، پێشتر لەحوكمڕانی و بەرپرسیارێتیدا تاقیكراونەتەوە. بۆیە چاوەڕوان ناكرێ، نەنەخشەی سیاسی بگۆڕێ، نە دەموچاوەكان، نەكەسیش ئومێدی بەوە بێ بارودۆخی خراپی هەمەلایەنەی عیراق گۆڕانكاری بەسەردا بێت.\n2021-04-11 23:45 165 جار بینراوە\n2021-04-03 14:15 122 جار بینراوە