پيته‌يل قه‌يه‌غه‌كرياگ كوردی - شـه‌فـه‌ق نيـوز\nپيته‌يل قه‌يه‌غه‌كرياگ كوردی\nملله‌ت كورد ته‌نيا ملله‌تيگه له‌بان ئی گووشه‌ی زه‌ويه ك له‌گشت بورايگه‌و هه‌قه‌يلی زه‌فت كرياو خاكه‌گه‌ی به‌شبه‌شه‌و كريا له‌ناونی چوار ده‌وڵه‌ت داگيركه‌ر جوور توركيا، سوريا، ئيران، عراق. ته‌نانه‌ت هه‌وڵ ئه‌وه‌يش دريا ئی نه‌ته‌وه‌ی كورده وه‌هه‌ر شيوه‌يگ بوود قڕان بكريه‌يدو هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌يش يه‌كه‌مين تاقيكردن چه‌ك كيمياوی و غازه‌يل كوشنده له‌بان روڵه‌يلی تاقيه‌و كرياو هه‌زاران كه‌س له‌تی بوينه قوربانی. ئنجا هه‌ر له‌سه‌رده‌م پاشايه‌تی و له‌سه‌ره‌تای ساڵه‌يل بيس له‌سه‌ده‌ی وه‌رين دژايه‌تی ئی ملله‌ته كه‌مه مه‌مه په‌ره سه‌ند و فيشتر كه‌فتياده ژير چه‌پووك دوشمنه‌يل و ته‌نانه‌ت ئه‌وه بوی له باكوور كوردستان قه‌يه‌غه‌ی زووان كوردی و چه‌ن پيتيگيش كوردی كريا له مه‌ردم كورد.\nوه‌لی ئيسه ماڵپه‌ڕ"سكاى نيوز" عه‌ره‌بی، له‌باوه‌تيگی وه‌ی جووره باس بوار رووشنهويری كورده‌يل و هاتنه‌وه‌ی ئه‌و پيته‌يله ئه‌كا ك ئه‌را ماوه‌ی ٨٥ سالَه قه‌يه‌غه بوينه‌و ئويشيد: ده‌سڵاته‌يل توركی ئه‌را يه‌كه‌مجار و له‌شوون ٨٥ ساڵ، ڕی ده‌نه كورد پيته‌يل(Q, X, W) قه‌يه‌غه‌كرياگ خوه‌ی باريده كار، ك زووان توركی واز له‌لی هاورد له‌شوون ئاڵشتبوينی ئه‌را پيت لاتينی و ته‌نانه‌ت ڕييش وه‌پيا دريا ئه‌را(ناو)يش باريه‌يده كار جوور به‌شيگ له وه‌رچه‌رخان ديموكراسی.\nئه‌گه‌ر بايم و بچيمنه بندروس مه‌سه‌له‌ی ئی پيته‌يله، ئه‌وه ئه‌رامان ده‌ركه‌فيد ك له‌شوون بڕياريگ له‌لايه‌ن مسته‌فا كه‌مال ئه‌تاتورك سه‌رۆك وه‌رين توركيا له‌ساڵ ١٩٢٨، ئی هه‌رسێ پيته نه‌مه‌ند له ئه‌بجه‌ديه‌ی توركی، ئه‌ويش وه‌گووره‌ی ئاڵشتكردن پيته‌يل لاتينی وه عه‌ره‌بی وه‌ل قه‌يه‌غه‌كردنی له زووانه‌يل تر، ك له‌و وه‌ختيشه كورد ئی بڕياره جوور جه‌نگيگ له‌بان ناسنامه‌ی نه‌ته‌وه‌يی و رووشنهويری خوه‌يان تاريف كردن.\nدادگای باڵای توركييش له‌ساڵ ٢٠٠٤ بريار دادگای ناوچه‌يی په‌سه‌ن كرد ئه‌را قه‌يه‌غه‌كردن ئی پيته‌يله‌و وه‌كارهاورديان ئه‌را ناوه‌يل كوردی، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌يش وزاره‌ت ناوخوه‌يی توركيايش هويچ ناويگ له ره‌گه‌زنامه تومار نه‌كرد ك هه‌ڵگر يه‌كيگ له‌و پيته‌يله بوياتاد، ته‌نانه‌ت په‌يجورييش كردياد وه‌ل ئه‌و كه‌سه‌گ له‌و پيته‌يله له‌قه‌ی ناوه‌گه‌ی بوياتادو هه‌واڵه‌ی دادگايان كرديادو حوكم زيندانيكردن ٢ تا ٦ مانگ له‌بانيان چه‌سپان له‌وه‌ر ئه‌وه‌ك سه‌رپيچی ياسای رووشنهويری توركی كرديان.\nئاڵشتبوين ئه‌بجه‌ديه‌ی وڵات و بڕ‌يگ له وشه‌يلی، كاريگه‌ری قريه‌يگ داشت له‌بان مه‌ردم توركيا له‌ڕوی قسه‌كردنه‌و، ئنجا ئه‌و نه‌وه‌يله ك زاينده‌ی وه‌رجه ساڵه‌يل چل سه‌ده‌ی وه‌رين بوين وه وه‌زووان توركی عوسمانی كرديان ك تيكه‌ڵ بوی وه وشه‌يل عه‌ره‌بی وفارسی، وه‌لی نه‌وه‌يل بويچگتر وه زووان تازه‌ی توركی قسه كرديان.\nئنجا جياوازی له‌ورا بوی خود ئه‌تاتورك وه‌ختی وتار خوه‌نست له‌وه‌رده‌م په‌رله‌مان تازه‌ی توركی له‌ساڵ ١٩٢٧، وه زووان توركی عوسمانی قسه كردو مه‌ردم سه‌ری وه‌پی سوڕمه‌ند، تا ئه‌وه بوی سێ جار ته‌رجومه‌ی كريا ئه‌را بان زووان ئيسه‌ی توركی ك يه‌كه‌ميان له‌ساڵ ١٩٦٣، دويه‌ميش له‌ساڵ ١٩٨٦، سێيه‌ميش له‌ساڵ ١٩٩٥.


نیاز - قەڵەم\nنادری نادر پوور\nله ئامێزێ، مه‌مكی پاكی چاوگه‌ی نووره.\nتۆ له‌گه‌ڵ من به، له به‌ڵایان دڵنیابه!\nله‌گه‌ڵ من به!\nمن تۆم وه‌ك\nپیاڵه‌یه‌كی تژیی تینوویه‌تی ده‌وێ\nله هه‌ر هه‌ناسه‌یێ، هه‌ر هه‌وه‌سێ\n هه‌ر ده‌سله‌ملانه‌یێكدا\nوه‌ك چاوی پڕ له نیگای\n شه‌وانه بێدارن و\nله بۆسه‌ی با ی ڕاگوزه‌ردان\nتۆش وه‌ك من به، له‌گه‌ڵ من به!\nپڕ به له كیینه بۆ دژمن\nنوقمم كه له ویژدان\nبمخه‌ره ناو ئاگری هاواره كپه‌كان\nبه وێنه‌ی ئه‌ندامی سپیت ئاشنام كه!\nبه ترووسكه‌ی چاوی ڕه‌شت\nڕوناهیم به‌سه‌ردا ببارێنه.\nتۆم به هه‌موو خه‌می پاكمه‌وه خۆش ده‌وێ\nلێم گه‌ڕێ با لێو له‌سه‌ر لێو\nمه‌ستیی تۆ تۆختركه‌م.\n* له ( برگزیده شعرهای نادر نادر پور)ـه‌وه .


لوقمان مستەفا/ هەنگاوە یاسایی یەکـانی بوون بەدەوڵەت\nتاهەنوکە بزاڤی رزگاریخوازی کورد لەخەباتدایەو خوێنی لێدەچۆڕێ، بەردەوام لەهەوڵ و چاوەڕوانی ئەوەدا بووە کە نەتەوە یەکگرتووەکان وەک نەتەوەیەکی زیندوو و ستەملێکراو بیناسێت و سوود لەو بڕیارو هاوکاریانەی نەتەوە یەکگرتووەکان وەربگرێت کە لەساڵی ١٩٥٠ کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتوەکان کە داوای لەلیژنەی مافی مرۆڤ کرد راسپاردە سەربارەت بەرێگەو شێوازی جێبەجێکردنی مافی چارەنووس دەستنیشان بکات. لە ١٦/١٢/١٩٥٢ بڕیاری ٦٢٧سەبارەت بەمافی چارەنووس دەرچوو، داوا لەوڵاتانی ئەندام لەرێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان کرا کە ئەو مافە بۆ گەل و نەتەوەکانی دیکە بسەلمێنن و رێزی لێبگرن. لە 14/12/1960 بڕیاری ١٥١٤ سەبارەت بەسەربەخۆیی نەتەوەو وڵاتە داگیرکراوەکان دەرچوو.\nئیدی لەوکاتەوە تا ئەمڕۆ دەیان بڕیارو راسپاردەی دیکە سەبارەت بەمافی چارەنووس لەلایەن رێکخراوی نەتەوەیە کگرتووەکانەوە دەرچوون، ئەوەش پشتیوانی و هاندەرێکی باش بووە بۆ ئەو نەتەوەو وڵاتانەی کە داگیرکراون یان بەزۆرەکی بەوڵاتانی دیکەوە لکێندراون، بەڵام دەکرێ بڵێین کە لەدوای ١٩٩٠ دا کارکردنی ئەو مافە لەزۆر شوێنی جیهاندا بەرچاوتر بووە، لەو رێیەوە دەیان گەل و وڵات بەسەربەخۆیی گەیشتوون.\nتیۆدۆر هێرتزل له‌ساڵی ١٨٩٧دا لەوەدا سەرکەوت زۆربەی گروپ‌و رێکخراوەکانی جولەکە لەشاری بازل له‌سویسرادا کۆبکاتەوە‌و پڕۆژەی دروستکردنی دەوڵەتێکی جولەکەیان لەگەڵدا گەڵاڵە بکات.\nهێرتزل له‌یاداشتنامەی بیرەوەرییەکانیدا دەنووسێت «له‌بازل دەوڵەتی جولەکەم دامەزراند، بەڵام ئەگەر بەدەنگی بەرز ئەمە بڵێم هەموو دونیا گاڵتەم پێدەکات، بەڵام بەدڵنیاییەوە پەنجا ساڵی تر هەموو کەسێک ئەم دەوڵەتە دەبینێت». رێک پەنجا ساڵ دواتر‌و لەساڵی ١٩٤٧دا پێشبینییەکەی هێرتزل هاتەدی‌و نەتەوە یەکگرتووەکان دەوڵەتی ئیسرائیلی تازە دامەزراویان له‌فەلەستیندا وەک ئەندام قبوڵکرد، بەڵام لەماوەی ئەو پەنجا ساڵەدا جولەکەکان هەموو شتێکیان کرد بۆ دروستکردنی ئەو دەوڵەتە، له‌ناردنی هەزاران هەزار جولەکەی ئەوروپییەوە بۆ فەلەستین، له‌کڕینی چەک‌و حەشاردانی، له‌کڕینی زەوییەوە له‌عەرەبەکان، له‌دروستکردنی پەیوەندی پتەو لەگەڵ هێزە گەورەکانی دونیادا‌و لەهەمووشی گرنگتر رێگرتن له‌دروستبوونی هەموو دابەشبوونێکی نەتەوەیی‌و ناوەکی، یان رێگرتن له‌تەقینەوەی ئەو دابەشبوونانە‌و گەیشتنیان بەپەلاماردانی یەکتری.\n-لەڕووی کاری دیپلۆماسی و یاساییەوە فشار بخرێتە سەر نەتەوە یەکگرتووەکان بە مەبەستی هەڵوەشاندنەوەی پەیماننامە شومەکەی لۆزان.\n- داواکردن بۆ جێبەجێ کردنی ئەو مادە یاسایییەی بڕیاری ١٥١٤ ساڵی 1960 سەبارەت بە سەربەخۆیی نەتەوە و وڵاتە داگیرکراوەکان کە دەرچووبوو.\n- رەزامەندی و پشتگیری بەریتانیا و فەرەنسا لە هەموو دەوڵەتان زیاتر گرنگترە چونکە ئەوان پێشتردەستێکی باڵایان هەبووە لەدابەشکردنی کوردستان.\n- دڵنەوایی کردنی دراوسێکانی هاوسنووری کوردستان کە سەربەخۆیی کوردستان نابێتە جێی مەترسی بۆ ئەوان و ئایندەی ناوچەکەش لەمەترسی شەرو ئاشوب دوردەکەوێتەوە.بەڵام ئایا لە کوردستان ئەم هەنگاوانە هەڵهێنراوە.!؟ چونکەئەم هەنگاوە دیپلۆماسی و یاسایی یانەی کە باسمان کرد و هەروەها ئەزموونی گەلان کە گەیشتون بەسەربەخۆیی، لەگەڵ سەرجەم هەوڵەکانی تری سەرکردایەتی سیاسی کورد ئەگەر نیەت ومەبەستی ڕاستەقینەیان بۆ سەربەخۆیی ودامەزراندنی دەوڵەتی کوردستان بێت ئەوەبێگومان نزیک دەبینەوە لەبەدەستهێنانی کورسی ژمارە ١٩٢ی نەتەوە یەکگرتووەکان وسەربەخۆیی کوردستان دەبێتە ئەمری واقع وئاڵای کوردستان لەسەر باڵەخانەی نەتەوەیەکگرتوەکان دەشەکێتەوە.


Diplomatic Magazine | پۆلیسی باش، ئەو پۆلیسەیە كە مردووە\nچەند تێزێك سەبارەت بە پۆلیس، دەوڵەت و دۆخی نائاسایی\nواڵتەر بنیامین لە تێزی هەشتەمی نووسراوە لە ناكاوەكەیدا بەناوی "تێزەكان دەربارەى چەمكی مێژوو"(1940، چەند سەعاتێك پێش ئەوەى سوپای نازیی پەلاماری دوایین پەناگای بنیامین بدات، واتا پاریس) دەڵێت: "نەریتی ستەملێكراوان فێرمان دەكات، ئەو ‘دۆخە لەناكاو‘[نائاسایی]ـەى تیایدا دەژین، نائاسایی نییە، بەڵكو [خۆی دۆخی] باڵادەست و ئاساییە". دەتوانین چی لەم تێزەوە فێر ببین و پەیوەندیی بە پۆلیسەوە چییە؟ چەند هاندەرێكی ئۆبژێكتیڤ (بابەتیی) و سەبژێكتیڤ (خودیی) هەن پاڵنەری ئەم نووسینەن: 1) ڕووداوەكانی هامبۆرگ لە 7 تا 8ی تەممووزی 2017 كە هەم لە ناو ڕووداوەكە و هەم دوای ڕووداوەكە، ئایدیای بەپۆلیسیكردنەوەى دەوڵەت سەریهەڵداوەتەوە. 2) ڕاسیزمی دامەزراوەیی پۆلیس لە ئەمریكا و كوشتنی بەناحەقی مرۆڤێكی ڕەشپێست، كە كاردانەوەى جیهانیی بەدووی خۆیدا هێناوە. لەم نووسینەدا درێژە بە تێزەكەى بنیامین دەدەم. ئەگەرچی ئەم نووسینە بەهۆی ڕووداوە تازەكەى ئەمریكاوە بوو، بەڵام تەركیزی زیاتر دەكەمە سەر ئەڵمانیا، دواجار، دۆخی نائاسایی و یاسا و ڕێساكان و دەسەڵاتی پۆلیس، و پاڵنەرەكانی بەخشینی ئەم دەسەڵاتە، لە هەردوو وڵاتەكەدا، بەنزیكەییەكی تەواو، لەیەك دەچن. ئەگەر یەكێك لە ئەمریكا تێبگات، دەتوانێت لە یاسای دۆخی نائاسایی ئەڵمانیی و بەپێچەوانەشەوە، تێبگات. هۆكارێكی سەرەكییش بۆ ئەمە، دەستپێگەیشتنی ڕاستەوخۆ و هەبوونی ماتریالەكان و بەشداریی شەخسی خۆم بووە لە ڕووداوەكاندا، بەتایبەت ڕووداوەكانی هامبورگ لە 2017دا.\nئەڵمانیا و ئەمریكا دەوڵەتی پۆلیسیین. و ئەم بەپۆلیسیكردنەى دەوڵەت، دوای 11ی سێپتێمبەر "مافی گرتنی گومانلێكراوان، لەلایەن پۆلیسەوە" و دوای ڕووداوەكانی هامبورگ، سەریهەڵنەداوە. بەڵكو زۆر كۆنترە. یاساكانی لەناكاو، نائاسایی (لە ئەڵمانیا: Notstandsgesetze و لە ئەمریكا: National Emergencies Act) كەمكردنەوەى بنچینەیی ئازادییەكان و ناساندنی ماددەى 129a لە بڕگەى یاسای سزادان (Strafgesetzbuch) سەبارەت بە دروستبوونی گروپە تیرۆریستییەكان و ناساندنیان وەك هێرشی تاوانبارانە و لە 18ی ئابی 1976دا وەك ئاكامی ڕووبەڕووبوونەوەى تیرۆریزم، داڕێژراوە، بەتایبەت لە ڕووبەڕووبوونەوەى گروپی پارامیلیتاریی "فراكسیۆنی سوپای سور" و لەنێو ئەم بڕگە یاساییەدا، یاسای مافی تاكەكان و مافە مەدەنییەكان داڕێژراوە و هەروەها پیادەكردنی ئەم یاسایانە بەشێوەیەكی بەرفراوان، نیشانە و شایەتحاڵن لەسەر ئەم دەوڵەتە پۆلیسییە. بڕگەى یاسایی دۆخە لەناكاوە نیشتمانییەكانی ئەمریكا، كە لە 14ی سێپتێمبەری 1976دا دەنگی لەسەردراوە دەسەڵات بە سەرۆك دەدات سەرجەمی هێزە تایبەتەكان لە سەردەمی قەیراندا چالاك بكات و بیانخاتەگەڕ بۆ سەپاندنی یاسا و نەزمە لەپێشدا دیاریكراوەكان و ئەم یاسایەش لەژێر ناوی "جەنگ و بەرگریی نەتەوەیی" ڕێكخراوە، بەڵام لە ئەسڵدا، بۆ قەیرانی ناوخۆیی بەكارهێنراوە و بانگەوازەكەى دۆناڵد ترەمپ بۆ جوڵاندنی هێزی میلیتاریی نیشتمانیی لەدژی خۆپیشاندەرانی ناوخۆیی، ڕووتبوونەوە و ئاوەڵابوونی ڕەمز و نهێنییەكانی یاساكەیە. لە دەستووری ئەڵمانیادا ئەو ڕاستییە كە ئەم یاسایە وەك بڕگەیەكی دژەكۆمۆنیستیی دانراوە، هاوتەریب لەگەڵ بڕگە یاسای ئەمریكیی دژە-كۆمۆنیزم، كەمتر بەڕوونی لە ئەڵمانیا و دەستوورەكەیدا دەردەكەوێت. بەڵام ڕووداوەكانی هامبورگ، و تەنانەت پێشتر لە شاری فرانكفورتیش، كوالیتی و جۆرێكی نوێی بەمیلیتاریكردن و سەربەخۆیی پۆلیس و كۆنتڕۆڵی بەسەر ناوچە میترۆپۆلییەكاندا دەردەكەوێت. سەردەمی كۆرۆناڤایرۆس، جارێكی دیكە، دەسەڵاتی پۆلیسی زەقتر كردەوە و تەنانەت لە هەرێمی باڤاریا، پێش هەموو هەرێمەكانی دیكە، دەسەڵاتی كۆنتڕۆڵ و گرتن بە پۆلیس سپێردرا. ئەم یاسایاش دەسەڵاتی بەكارهێنانی "ئۆتۆمبێلی تایبەتی نامیلیتاریی" (Sonderwagen) بە پۆلیس دەبەخشێت كە ئەم ئۆتۆمبێلانە و تانكەكان دژی خۆپیشاندەران و تێكدانی باریكاد و سەنگەری شەقامەكان بەكاربهێنن، بەڵكو هەروەها لە ئەمریكا هەمان ئەو ئۆتۆمبێلانە لەلایەن پۆلیسەوە بەكاردەهێنرێن كە لە جەنگی ئەفغانستان و عێڕاقدا بەكارهێنراون . ئەوان ئێستا و پێشتریش، دۆخی لەناكاو و نائاسایی ڕادەگەیەنن، كە لە ئەسڵدا، بووە بە دۆخی ئاسایی، زۆر بە ئاسانیی و بەڕوونیی، دەردەكەون، كە ئێستا بێ شەرمانە و زۆر بەڕاشكاوییش، خۆیان پیشان دەدەن، وەك بڵێیت خەریكی پێرفۆرمانس و نواندنی سەر شەقامن.\nكۆدەزگا (ئەپارەتووس)ی دۆخی نائاسایی، كە كەوتووەتە بەردەم دەروازەى نێوان یاسا و سیاسەتەوە، لەگەڵ سەرهەڵدانی شۆڕشی فەڕەنسیی 1789دا وەك فۆرمێكی یاسایی دژبەر و پارادۆكس لە پەیمانی كۆمەڵایەتییدا، سەریهەڵدا، كە ئەمەش ناكۆكیی و دژبەریی هەمیشەیی مۆنۆپۆلی دەوڵەتی مۆدێرن بەسەر بەكارهێنانی هێزەوە دەردەخات. ئەمە بەردەوام دەبێت تا دەگاتە سەرهەڵدانی بزووتنەوەى كۆمۆنیستیی دژە دەوڵەتی بۆرژوازیی. خەسڵەتی دژەكۆمۆنیستیی دەوڵەت حوكم بە دۆخی نائاساییەوە دەكات كە لە سەرەتاوە وەك ئاكامی دەرەنجامی خۆی بۆ گەڕاندنەوەی دەوڵەت و سیستەمە یاساییەكەى لەلایەن هێزەوە دژی مەترسییەك دێتە ئاراوە – بەشێوەیەكی هەمیشەییش دۆخی نائاسایی خەسڵەتی كۆنزەرڤاتیڤی بە ڕووخسارەوەیە. چەمكەكە لە مێژوودا دەردەكەوێت. لەگەڵ سەقامگیربوونی حاكمییەتی بۆرژوازییدا، بەڵام هاوكات لەگەڵ بەهێزتربوون و خێراتربوونی لە سەردەمی پاش-بۆرژوازیی كەڵەكەكردنی سەرمایەشدا، دۆخی نائاسایی فۆرمی خۆی دەگۆڕێت و دەچێتە نێو تەكنیكێكی ڕەق و قورسی حوكمڕانیی دژە-كۆمۆنیستییەوە – لەبەرئەوە، دۆخی نائاسایی، دەبێتە پراكتیكێكی سیاسیی. بە سەرچاوەگرتنی لە "دۆخی ئابڵوقە"(state of siege)ی سەربازیی، كە دژی هەڕەشەی دوژمنێكی دەرەكیی لەڕێگای شوێنە تایبەتەكانەوە یاخود سەرتاسەری قەڵەمڕەوی نەتەوەیی دەوڵەتدا سەپێنراوە، دۆخی نائاسایی دەچێتە نێو پێوەر و پیادەكردنێكی پۆلیسییانەى سەربازیی، كە دژی سەرهەڵدانە ناوخۆییەكان بەكاردەهێنرێت، واتا دژی دوژمنی ناوەكیی، ئەم دوژمنە ناوەكییەش كەسێك نییە جگە لە هەڕەشەى شۆڕشی كۆمۆنیستیی دژی نەزمی سەرمایەداریی لە ڕەوت و قۆناغی سەدەى نۆزدەدا. ڕاگەیاندنی كۆمۆنەى پاریس، نموونەیەكە بۆ ئەم دۆخە: دۆخی لەناكاو/نائاسایی لە زیاتر لە 40 بەش و ناوچەی فەڕەنسادا ڕاگەیەنرا و هەندێكیان تەنانەت تا 1876 واتا پێنج ساڵ دوای لەناوبردنی كۆمۆنەش، هەڵنەگیرابوون. لە میانەى یەكەم جەنگی كێبڕكێی نێوان ئیمپراتۆریەتە نەتەوەییەكاندا، شێواز و ڕێچكەى حكومەتی نائاسایی/لەناكاو بەڕادەیەك ڕۆیشتە پێشەوە تا بووە تەكنیكی گشتیی حكومیی دەوڵەتانی خۆرئاوا – بەتایبەت لەناوچە گرنگە جەنگە ئابوورییەكانی وەك بەرهەمهێنان و كۆكردنەوەى خۆراك، پۆشاك، كەرەستەى جەنگیی و هتد، لەو شوێنانەدا حكومەت بە پێوەرەكانی ئەم دۆخە نائاساییە، فەرمانڕەوایی دەكرد. بەتایبەت لە سەردەمی جەنگی ناوخۆییدا، كە بەهۆی قەیرانە ئابووریی و ناڕەزایەتیی و نائارامییە سیاسییەكانەوە دروستببوو، دوو لە خەسڵەتە دیارەكانی ئەم تەكنیكە حكومییە بەڕوون و ئاشكرایی دەبینرێن، كە ئەمڕۆ لە پیادەكردنیاندا گرنگییەكی سەنتڕاڵیان هەیە:\nیەكەم: دیموكراسیی پەرلەمانیی (parliamentary democracy) بەشێوەیەكی بەرچاو و ڕوو لەزیاد شوێنی خۆی بۆ دیموكراسیی حكومیی (governmental democracy) چۆڵدەكات، یاخود بە تەواویی شوێنی دیموكراسیی پەرلەمانیی دەگرێتەوە . دەسەڵاتی جێبەجێكردن دەیەوێت دەسەڵاتی یاسایی و دادوەریی ئاوێتەى ناو خۆی بكات؛ كورتیان بكاتەوە بۆ تەنها لایەن و پاشكۆیەتیی جێبەجێكردن. لە كۆماری ڤایماردا، ئەمە ئامانجی ماددەى 48ی دەستووری ڕایش بوو، كە بەفراوانیی لەدژی سۆسیالیستەكان، كۆمۆنیستەكان و ڕێكخراوە ئەنارشیستەكان و ڕاپەڕینی كرێكاران بەكاردەهێنرا، تا بەهای ماركی ئەڵمانیی تا گواستنەوەى دەسەڵات سەقامگیربكات، ئەم بەكارهێنانەش تا ڕادەى فراوان و ڕێگاخۆشكردن بۆ هیتلەر، سەری كێشا.\nدووەم: لە گۆڕانی شێوەى فۆرمێكی سیاسیی كاردانەوە\nتا قەیرانێكی ڕاستەقینەی میلیتاریی بۆ نێو بەڕێوەبردنی قەیرانێكی ناوخۆیی كۆمەڵایەتیی ئابووریی، كە دووەمیان میلیتاریزە دەكات – ئەوا لێرەدا ئابووریی دەبێتە پرسێكی توندوتیژیی سیاسیی. بۆیە ئێمە لێرەدا دەست و پەنجە لەگەڵ فۆرمێكی سیاسیی حكومەت نەرم دەكەین عەبا پەرلەمانتارییە ڕەسمییەكەى خۆی بەشێوەیەكی نمایشییانەى ڕیتوالیستیی (عادەتیی) دەكاتە شتێكی ئەبەدیی و هەمیشەیی، بەڵام لە هەمانكاتدا، فۆرمە ماتریالییەكانی كۆنتڕۆڵ و دەسەڵاتی تەكنیكیی، دامەزراوەیی، پۆلیس و سەربازیی توندتر و فراوانتر دەكاتەوە تا بتوانێت دووەمیان دژی بەرەنگاریی هێزەكییانەى شۆڕش گەرەنتیی بكات. كەواتە، دۆخی لەناكاو/نائاسایی، وەك بنیامین باسیكردووە، چیتر نائاسایی و ئاوارتەى نۆرماڵیتە و ئاسایی سیاسیی نییە، بەڵكو ئاوارتەى خودی ئاساییە – نۆرم و حوكمە ئاساییەكە خۆیەتی.\nبە پشت بەستن بە ئەزموونی ماددەى 48ی دەستووری ڤایمار ، دەستووری كۆماری فیدڕاڵی ئەڵمانیا بەشێوەیەكی بنچینەیی ڕێسایەكی دۆخی نائاسایی لەخۆیدا جێنەكردەوە. لە ڕووداوی هێرشێكی سەربازییدا، دەستووری سەربازیی لە 1955دا داڕێژرا. ڕێسای دۆخی هەرێمیی لەناكاو، ماوەیەكی زیاتری پێچوو تا هاتە ئاراوە. بەگوێرەى یەكەم ڕەشنووسەكانی وەزیری ناوخۆی ئەڵمانیای خۆرئاوا لە 1958دا، یاساكانی تا 30ی ئایاری 1968 تێنەپەڕێنران، دوو لەسەر سێی زۆرینەى هاوپەیمانیی گەورە (Grand Coalition) لە دژی بەرەنگاریی گەورەی نەك تەنها خوێندكاران بەڵكو لەدژی سەرجەمی ئۆپۆزیسیۆنی ناپەرلەمانیی (Außerparlamentarische Opposition)، لە بوندستاگ (پەرلەمانی ئەڵمانیای فیدڕاڵ)، تێپەڕێنرا. هیچ یاسایەكی كۆنەپارێزانە لە ئەڵمانیای خۆرئاوا، بەبێ گڵۆپی سەوز و بەشداریی پارتی سۆسیال دیموكراتی ئەڵمانیا (SPD) تێنەدەپەڕێنرا. ئەم یاسایانە بەشێوەیەكی بنچینەیی ناوەرۆكی دەستووری ئەڵمانیای خۆرئاوایان گۆڕی، كە بریتی بوو لە سنوورداركردنی مافە بنچینەییەكان و فراوانكردنی مافەكانی جێبەجێكردنی دەستێوەردان لە ڕووداوی ناوخۆیی و دۆخە لەناكاوە دەرەكییەكاندا، بۆیە كۆنزەرڤاتیڤەكان و سۆسیال دیموكراتەكان بۆ یەكەمجار دوای جەنگ، پرەنسیپی حوكمڕانییەتی یاسایان بەزاند. كەمێك دواتر، لەناو حكومەتەكەى ڤیلی براند (Willy Brandt)دا حوكمێكی ڕادیكاڵ تێپەڕێنرا كە بەردەوامیدان بوو بە نەریتی نازیی بۆ قەدەغەكردنی كۆمەڵێك لە پیشەكان و دەستكردن بە پاكتاوی كۆدەزگا دەوڵەتییە كەسییەكان كە چالاكانە وەفایان بۆ دەستوور هەبوو، و ئێستا بە یاسا لەناكاوەكان پڕچەك كرابوون، نەدەكرا بەبێ هەڵە دابمەزرێنرێت. بە وەرگێڕانی بۆ نێو پراكتیكی بەڕێوەبردن كە لە ڕژێمی پێشووی نازییەوە وەرگیرابوو، ئەمە بە مانای دەرپەڕاندن و دەركردنی هەر كەسێك لە خزمەتگوزاریی مەدەنیی كە گومانی كۆمۆنیستبوونی لێبكرایە (تەنانەت ئەندامبوون لە پارتی كۆمۆنیستی ئەڵمانیا DKP وەك هۆكارێكی زەروور نەدەبینرا، ئەگەرچی ئەندامەكانی ئەو حزبە قوربانیی سەرەكیی و بنچینەیی ئەم حوكمە تازەیە بوون). نازییەكانی ناو ئیدارەى كۆماری ئەڵمانیای فیدڕاڵ (ئەڵمانیای خۆرئاوا)، هیچ ترسێكیان لەم حوكمە تازەیە نەبوو . بەبێ هۆ نییە كە ئەڵمانیای خۆرئاوا، وەك یۆهانەس ئەگنۆلی باسی دەكات، نموونەیەكی بنچینەییە بۆ "ئاراستە و ڕێچكە بەرەو سەپاندنی دۆخی دەسەڵاتخوازانەى حوكمڕانیی مۆدێلی یاسا"، كە "دەقاودەق پرۆسەى ئاڵۆزی سیاسیی، كۆمەڵایەتیی و ئایدیۆلۆژیای پاشەكشەى دەوڵەت، حزب و تیۆرە دیموكراسییەكان بۆ نێو فۆرمە پێش و دژەدیموكراتییەكان، پیشان دەدات". ئەم "وەرچەرخانەی دیموكراسیی" كە ئامانجی پاراستن و گەرەنتیكردنی فۆرمە تازەكانی كەڵەكەكردنی سەرمایە بە هێز و دەسەڵاتی دەوڵەتیی، ئەوا بەشێوەیەكی گشتیی جەختكردنەوە و بەردەوامیدانە بە لایەنی تەكنیكیی-دامەزراوەیی "مۆدێرنیزەكردنی ئامرازەكانی باڵادەستیی و هەیمەنە" .\nبەڵام بۆ یەكەم تاقیكردنەوەی سەرەكیی و بەرچاوی دۆخی نائاسایی لە ئەڵمانیای خۆرئاوا، تەنانەت پێویستی بە یاسا لەناكاو و نائاساییەكان نەبوو. دامەزراوەى تیمی بەڕێوەبردنی قەیرانی گەورە و بچووك لەلایەن هێلموت شمیتەوە، بە سانایی بازدان بوو بەسەر هەموو یاسا هەبوو و باوەكاندا، واتا دەستوور بەشێوەیەكی گشتیی. ئەم پەیكەرە حكومەتییە بەتەواویی سەرو-یاساییە (außerrechtliche) وەك كاردانەوەیەك بەرانبەر بە ڕفاندنی هانس مارتین شلایەر (Hanns Martin Schleyer)، كۆنەنازیی و پاشان سەرۆكی فیدراسیۆنی پیشەسازیی ئەڵمانیی، لەلایەن فراكسیۆنی سوپای سورەوە لێكدەدرایە و پاساوی بۆ دەهێنرایەوە، و پیادەكردنی ئەم دەسەڵاتە حكومەتییەش تا 45 ڕۆژی خایاند. گەڕان و پشكنینی بەردەوام، قەدەغەكردنی پەیوەندییەكان، قەدەغەكردنی هەواڵ و هەمواركردنەوەى بڕگەى یاسای مادەى سزادانی تاوان، ئەو پێوەر و هەنگاوانە بوون كە گیرانەبەر. كۆمەڵێك پێشنیاری جددیی گیرانە بەر و خرانە نێو ئەم پەیكەرە تازە حكومییانە تەنانەت بە دامەزراندنەوەى كەمپەكانی كاری زۆرەملێ بۆ جێگیركردن و دانانی ئەوانەى پێیاندەگوترا تیرۆریستە ژنەكانی سەر بە ڕێكخراوەكە و هەروەها جێگیركردنەوەى یاسای سزادان بە مەرگ (death penalty یان بە ئەڵمانیی: Todesstrafe)، بۆ ماوەیەكی كاتیی، كە لە 1949 هەڵگیرابوو.\nئەم ڕووداوانە ڕەهەندێكی دیكەى ئەو شتە ڕوون دەكەنەوە كە دۆخی نائاسایی لە سەردەمی پاش-جەنگدا پێیگەیشتووە: نەناسراوییەكەى یان دانپێدانەنراوییەكەى(Unausgewiesenheit). پراكتیكی سیاسیی چیتر بەس نییە بۆ ڕاگەیاندنی دۆخێكی نائاسایی، واتا بۆ هەڵپەساردنی دەستووری دیموكراتیی بەشێوەیەكی گشتیی و ڕوون و ئاشكرا، بەڵكو حوكمڕانیكردن بەبێ ڕاگەیاندنێكی ڕاشكاو بەگوێرەى ڕێساكانی دۆخێكی سنوورداری نائاسایی نەتەوەیی یان ناوچەیی بە ڕێساكانی ئاساییش و كۆنتڕۆڵەوە. ڕاگەیاندنەكەى لەڕاستیدا لە دەرەوەى باوەڕ و بۆچوونی گشتییەوەیە و نابینرێت، لەكاتێكدا ئاساییبوونەكەى بە تەواویی دەردەكەوێت – وەك ئەو حاڵەتەى لە هامبورگ بینیمان – و ئەمەش دەبێتە هۆی وروژاندن و بە ئەگەرەوە، بەرەنگاریی، لەبەرئەوە ئەمەش فەرامۆشیی ڕۆژانەى سیاسیی كارەساتی هەمیشەیی دەوەستێنێت. دەكرێت ئەمەش بە هەڵگەڕاندنەوەى فۆرمولەكەى كلاوزەڤیتز لێكبدرێتەوە: سیاسەت تەنها بەردەوامیدانە بە جەنگی گشتیی بە ئامرازی دیكە. لەبەرئەوەى ئەم جەنگە بەشێوەیەكی فراوان و گەورە دژی دوژمنی ناوخۆیی ئەنجام دەدرێت، دژی دوژمنی دەوڵەت لەهەر یەكێكماندا، ئەوا ئەم جەنگە ڕواڵەتی ئۆپەراسیۆنێكی سادەى پۆلیس وەردەگرێت؛ وەك ڕۆتینێكی ژیانی ڕۆژانەى كۆنتڕۆڵ و دەسەڵات دەردەكەوێت. بەڵام بەهۆی نادیاریی لە ڕاگەیاندنەكەیدا، هیچ دەستپێك و كۆتاییەك ناناسێت، نە مێژووی هەیە نە داهاتوو. بووە بە ئامادەیی موتڵەقی پرۆسەیەكی هەمیشەیی ئارامكردنەوە لەلایەن پۆلیس-سوپاوە.\nدامەزراندنی یاسایی ناوچە مەترسیدارەكان نیشانەیە لەسەر حاڵەتێكی تایبەتی دۆخی نائاسایی. ڕێسا یاساییەكانیان لە یاساكانی پۆلیسدا لە دەیەى 1990 و 2000ـەكاندا لە زۆربەى هەرێم و دەوڵەتە فیدڕاڵەكان داڕێژران واتا دوای كەوتنی یەكێتیی سۆڤێت. دەسەڵاتی پێناسەكردن بۆ سەپاندن و دانانی ناوچەیەكی مەترسیدار بەستراوەتەوە بە پۆلیسەوە. پێوەر و هەنگاوەكانی پۆلیس دەكرێت بەشێوەیەكی سەربەخۆ لەسەر گومانلێكراوێكی تاوان تاقی بكرێتەوە، كە ئەگەرنا پێچەوانەى دەستوور دەوەستێتەوە. ئەوەى وادەكات ئەم چەمكە بەشێوەیەكی بنچینەیی لە دۆخێكی نائاسایی بچێت بریتییە لە: 1) بەتاڵكردنەوە یاخود بەشێوەیەكی بەرچاو سنوورداركردنی ئەو مافە بنچینەییانەیە لە دەستووردا هەن، 2) سنوورداركردن یاخود هەڵپەساردنی دەستوور بە پارێزبەندیی لەدژی مەترسیی، ڕەهەندی یاسایی وەردەگرێت، و 3) ئەگەرچی دامەزراندن و ناساندنەكەى بەشێوەیەكی یاسایی بووە، دواجار ئەوە پەیوەندیی بە دەسەڵاتدارێتییەوە هەیە پارێزگاریی لە مۆنۆپۆل بەسەر بەكارهێنانی هێز، واتا پۆلیسەوە بكات بۆ بڕیاردان لەسەر دامەزراندن یان هەڵوەشاندنەوەى خۆی. بۆیە ناوچە مەترسیدارەكان ئاماژەن بە دۆخێكی ناوچەیی سنوورداری نائاسایی. بەتایبەت لەڕوانگەى ڕاگەیاندنی گشتییەوە، ناوچە مەترسیدارەكان ئاماژەن بۆ حاڵەتێكی تایبەت، چونكە ئەوانە بە یاسا ڕێكنەخراون و لەم ڕووەوە پۆلیس ئازادە لە بڕیاردان لەسەر ئەوەى ناوچەیەك بە مەترسیدار ڕابگەیەنێت. كەواتە، نە سەرژمێرییەكی گشتیی ناوچە مەترسیدارەكان هەیە نە تەنانەت ئامرازێكی نیشتمانییش (بۆ نموونە ئامارەكان) بۆ پشكنیكی كاریگەریی ئەو ناوچانە .\nدۆخی نائاسایی (Ausnahmezustand) ناكۆكیی خودیی ناوەوەى یاسایە، كە، پێشتر كاڕڵ شمیت لەو مانایەى خۆی بۆ ئایدیۆلۆژیای كۆمەڵەى گەل، یاخود كۆمەڵەى نەتەوەیی، یان كۆمەڵەى خەڵك (Volksgemeinschaftsideologie) هەیبووە، خراپ بەكاری هێناوە و چەمكەكەى ئیستغلال كردووە: واتا لەپێناوی لەناوبردنی یاسای مەدەنیی و دامەزراندنی دەوڵەتی ڕابەر یاخود پرەنسیپی ڕابەر (Führerstaats) . ئەگەرچی ئەم دۆخە یاسا خۆی دایدەمەزرێنێت، واتا لەناوەوەى یاسادا جێگیربووە، بەڵام بە دەقیقیی، سنووردارێتیی یاسا پیشان دەدات: دەرەوەى یاسا. یاسا لە دامەزراندنی جوڵە و ژێستی خۆیدا ئەو شتە مەحروم دەكات كە دایدەمەزرێنێت: دەسەڵاتی حاكم. لە دۆخی نائاساییدا، ئەم دەسەڵاتە بەكراوەیی دووبارە دەردەكەوێتەوە و وابەستەیی خۆی بە یاساوە دەپچڕێنێت، كە پێگەكەى، نۆرم و بەهای مەترسیی مومكین دادەنێت – واتا ناوچەی سیاسیی ڕووت و پەتیی. دووبارە ئەوەى لێرەدا لەسەر ئەو شیكارییە مەفهومییە دەردەكەوێت، بیركردنەوە و ڕامانێكی ڕۆحانیی و دەرەجیهانیی نییە: پۆلیسی هامبورگ ڕایگەیاند كە ناوچەى مەترسیدار تا ئەوكاتەى دۆخەكە "ئارام دەبێتەوە"، بەردەوام دەبێت – بەڵام بێگومان بۆ چەندین حەفتەى دواتریش بەردەوام دەبێت. دۆخی نائاسایی دەكرێت لەلایەن یاساوە دابمەزرێنرێت – چونكە ڕوودانەكەى، یاساییە – بەڵام ناكرێت بەشێوەیەكی یاسایی كۆتایی پێبهێنرێت، چونكە ئەو مەترسییەى وا گریمانە كراوە بگەڕێتەوە، ناكرێت بەشێوەیەكی یاسایی دەستنیشان بكرێت. واتا ڕاگەیاندنی دۆخی نایاسایی، ئەگەر یاسایی بێت، ئەوا یاسا ناتوانێت ناوچەى مەترسیی دەستنیشان بكات، بەڵكو تەنها ڕۆڵی پۆلیس دەتوانێت بێتە ناوەوە. لابردنی ئەم دۆخەش، پەیوەندیی بە ئیرادەى حاكمەوە هەیە – لەم حاڵەتەشدا، پۆلیس دەبێتە حاكم. نەمان و وەستانی زۆربوونی توندوتیژیی، بەستراوەتەوە بە توندوتیژیی خۆیەوە.\nلە هەمانكاتدا، لەگەڵ دامەزراندنی دۆخی نائاسایی لەنێو یاسای مەدەنییدا، گەشەسەندنێكی هاوتەریبی هێزە نیشتمانییەكانی پۆلیس دەستیپێكرد. لە 1815 بەدواوە، لە هەرێمەكانی ئەڵمانیادا سەرەڕای پۆلیسی بەرپرس بۆ هێرشە تاوانكارییەكان، هێزێكی دیكەى پۆلیس دامەزرێنرا: پۆلیسی سیاسیی یاخود ئەوەى بە پۆلیسی نهێنیی یان دەزگای زانیاریی (Geheimdienst) ناسراوە. ئەركی ئەم هێزەى پۆلیس پارێزگاریكردن بوو لە دەوڵەتی سەرمایەداریی، یاخود لە زمانی دیموكراتییدا، پارێزگاریكردن لە دەستوور دژی دوژمنە ناوخۆییەكان. تا ئەو كاتەى پۆلیسی نهێنیی دەوڵەت (Geheime Staatspolizei)، كە بە گیشتاپۆ (Gestapo) ناسراوە، كۆنتڕۆڵی هێزی پۆلیسی كرد لە 1933دا، دەسەڵاتەكەى سنووردار بوو بۆ كۆكردنەوە و هەڵسەنگاندنی زانیاریی و ئەمانەش بەرپرسیارێتیی تاكە بەتاكەى هەرێمەكانی ڕایش(Reichsländer) بوون. پۆلیسی سیاسیی خاوەن دەسەڵاتەكانی جێبەجێكردن نەبوو. ئەمە بەشێوەیەكی بچینەیی و جەوهەریی لەگەڵ گیشتاپۆدا گۆڕانی بەسەردا هات. نەك بەتەنها لەسنووری هەرێمایەتییەوە دەجوڵایەوە، واتا هێزەكانی پۆلیسی تاكە بەتاكەى هەرێمەكانی یەك دەخست، بەڵكو هەروەها كرایە خاوەن دەسەڵاتی بەرفراوانی جێبەجێكردن كە سەربەخۆ و لەدەرەوەى یاساوە بوو. دوای سەركوتكردنی سەربازییانەی نازیزم، دەسەڵاتە جۆراوجۆرەكانی خۆرئاوا بۆ یەكەمجار لە مێژووی ئەڵمانیادا، گەرەنتیی جیاكردنەوەى موتڵەقی دەزگای نهێنیی ناوخۆییان كرد، كە بە پارێزگاریكردن لە دەستوور (Verfassungsschutz) ناسراوە و لە 1950 دامەزرا، كە هەرچۆنێك بێت خاوەن دەسەڵاتی پۆلیسیی نەبوو. جیاكردنەوەى دەزگا نهێنیی و زانیارییەكان و پۆلیس بناغەى یاسای نوێی ئەڵمانیای فیدڕاڵی پێكهێنا.\nبەڵام، تەنها تا ساڵی 2004. لەو ساڵەدا، لە كۆنفرانسی وەزیرانی ناوخۆی وڵاتانی یەكێتیی ئەوروپا، ئەم جیابوونەوەیە لە 9ی تەممووزدا هەڵگیرا. ئەوەى پێیدەگوترێت "سەنتەری هاوبەشی دژەتیرۆر" (Gemeinsames Terrorismusabwehrzentrum) خێرا لە بەرلین دامەزرا، كە بەڕابەرایەتیی فەرمانگەى فیدڕاڵ بۆ پارێزگاریكردن لە دەستوور (Bundesamtes für Verfassungsschutz) ، زانیاریی لەیەكتر وەردەگرن و دەزگاكانی وەك دەزگای سیخوڕیی هەرێمیی (Inlandsgeheimdienstes) (واتا فەرمانگەی فیدڕاڵ و هەرێمەكان بۆ پارێزگاریكردن لە دەستوور، چیتر بەشێوەى سەربەخۆ كارناكەن، بەڵكو دەچنە ناو كۆمیتەى هاوبەشەوە)، دەزگای سیخوڕیی فیدڕاڵ (Bundesnachrichtendienstes) ، دەزگای دژە-سیخوڕیی میلیتاریی (Militärischen Abschirmdienstes) ، فەرمانگەى لێپێچینەوەى نەریتیی تاوان (Zollkriminalamt) ، فەرمانگەى فیدڕاڵی كۆچ و پەنابەران (Bundesamtes für Migration und Flüchtlinge) ، فەرمانگەى داواكاریی گشتیی فیدڕاڵ (Generalbundesanwaltschaft) ، فەرمانگەى پۆلیسی تاوانی فیدڕاڵ (Bundeskriminalamtes) ، و فەرمانگەی پۆلیسی تاوانی هەرێمەكان (Landeskriminalämter) ، هەموویان ئێستا لە پەیوەندییەكی بەستراوەدان بەیەكەوە. ئەمە واتا هێزێكی پۆلیسی گوندێكیش دەتوانێت دەستی بە هەموو زانیارییە نهێنییەكان بگات، و لەو كاتەشەوە، ڕێنماییەكان بۆ لێكۆڵینەوە و لێپێچینەوەكان، هێرشكردنەكان و دەستگیركردنەكان ڕاستەوخۆ لە بەرلینەوە دەردەچن. بەدوای هەمان ئەو پرەنسیپەى هەڵگرتن و نەهێشتنی جودایی پۆلیس و دەزگای نهێنیی و سیخوڕیی، "سەنتەرێكی دیكەى شیكاریی" لە بەرلین لە 2006 دامەزرا، كە بەدووی نەخشە و پرۆپۆزەڵە بنچینەییەكەى وەزیری ناوخۆی ئەوكاتی ئەڵمانیا، ئۆتۆ گیۆرگ شیلی (سەر بە سۆسیال دیموكراتەكان) لە 2004دا هات. "سەنتەری هاوبەشی شیكاریی و ستراتیژیی بۆ كۆچبەری نائاسایی" (Gemeinsame Analyse- und Strategiezentrum illegale Migration) ئەركە سەرەكییەكەى كە پێشتر بۆی دیاریكراوە، دژایەتیكردنی جوڵەى پەنابەرانە. هیچ بناغەیەكی یاسایی بۆ هەبوونی ئەم سەنتەر بوونی نییە. بەڵكو گفتوگۆ و چاوپێكەوتنێكی بیرۆكراتییە لە زاری حكومەتی فیدڕاڵەوە:\n"سەنتەری هاوبەشی شیكاریی و ستراتیژیی بۆ كۆچبەری نایاسایی (GASiM) بریتییە لە دەزگایەكی هاوبەشی زانیاریی و سەنتەری كاری پێكەوەیی بە ئامانجی بەهێزكردنی هاریكاریی لە وەستانەوە بەدژی كۆچبەری نایاسایی و هەموو ئەو تاوانانەى لەگەڵ خۆیاندا دەیهێنن. بۆ ئەمەش، گۆڕانكاریی بەسەر هیچ یەكێك لە چوارچێوە یاساییەكان و بەرپرسیارێتییەكاندا نەهێنراوە. هیچ جۆرە بناغەیەكی تایبەتی یاسایی بۆ هەبوونی ئەم دەزگای كاری پێكەوەییە، پێویست و زەروور نییە" .\nلەسەردەمی جەنگی سارددا، ئەم پرۆسەیە وەك دیارییەك وەها بوو دژی دوژمنی سیستەمە بەكاردەهێنرا، واتا دژی كۆمۆنیزم، بەڵام ئێستا لەژێر ناو و كاتیگۆریی "بەقاچاخبردنی تاوان" (Schleuserkriminalität) كاری پێدەكرێت و دەبێتە پێشكەوتووترین ئامرازی هەموو سنوورەكانی ئەوروپا و ئێستاش هەموو ئەمانە پشتیوانیی خۆیان لە ستراتیژییەكانی حكومەتی فیدڕاڵی ئەڵمانیا وەردەگرن. تەنانەت حكومەتی هاوپەیمانیی سەوزەكان و سۆسیال دیموكراتەكانیش هەوڵێكی جددیی بوو بۆ دامەزراندنەوەى یەكێتیی پۆلیس و دەزگای زانیاریی و بەخشینی دەسەڵاتە فراوانە جێبەجێكارییەكان، كە بۆ یەكەمجار لەلایەن نازییەكانەوە ناسێنرا و ئەم دووبارە داڕشتنەوەیەش لە ساتێكی مێژووییدا بوو كە لەلایەكەوە ناسیۆنال سۆسیالیستی ژێرزەمینیی (NSU: گروپی نیۆنازیی تیرۆریستی ئەڵمانیی كە لە ساڵی 1998 دامەزرا و ساڵی 2011 كەشفكرا و بەرپرسە لە ڕفاندن و تیرۆركردنی سەدان خەڵكی كۆچبەر و چەپ) – كە دەتوانین بە متمانەبەخۆبوونەوە دوای ئاشكرابوونی زۆر بەڵگەنامە و تەنانەت بە دانپێدانانی بەشێكی دەوڵەتییش لەلایەن فەرمانگەى پارێزگاریكردن لە دەستوورەوە دروستكراوە – لە بەرزترین ڕێژەى تاوانە تیرۆریستییەكانی خۆیدا بوو و لەلاكەى دیكەوە، هەزاران پەنابەر بەهۆی سیستەمی سنووری یەكێتیی ئەوروپاوە ژیانیان لەدەستدابوو .\nئامرازی جەنگیی سەربازییانەى پۆلیس، فراوانكردنی دەسەڵاتەكانیان لەڕێگای سەپاندنی چەمكی ناوچە مەترسیدارەكان و هەروەها یەكگرتنیان لەگەڵ دەزگا سیخوڕیی و زانیارییەكان، بەكورتیی، بەهێزبوونی ڕوولەزیاد و فراوانبوونی ئۆرگانەكانی ئاساییشی دەوڵەتیی، لەسەروبەندی كەوتنی بلۆكی خۆرهەڵاتییەوە، ئێستا بەتەواویی موتڵەقی خۆیەوە هاتووەتەئاراوە. لەگەڵ كەوتنی كۆمۆنیزمی دوژمنی سیستەمەكە، ئێستا بەهێزترین سەرچاوەى مەترسیی دەوڵەتە سەرمایەدارییەكانی خۆرئاوا، لەسەر سەكۆكە نەماون. لەڕاستیدا هیچ كاتێك هێندەى قۆناغی دوای 1990 ئەرگومێنتی بێمانای بەهێزكردنی پێوەرەكانی ئاساییش لە دژی شۆڕش لە وڵاتانی ئەوروپا و ئەمریكا لە ئەجێندادا نەبوون. دۆخی نائاسایی، كە بەگشتیی لەدژی "مەترسیی" ڕاستەقینەى كۆمۆنیزم داڕێژرابوو و سەپێنرابوو، ئێستا لەڕاستیدا هیچ زەروورەتێكی واقیعیی نەماوەتەوە. ئۆتۆنۆمیستەكانی هامبورگ لە سەروبەندی ڕووداوەكانی G20 بەهەموو شێوەیەك لەو بارودۆخەدا نین بتوانن نەزمی باڵادەست بهەژێنن. تەنانەت ئەگەر حكومەت لێگەڕابا ئۆتۆنۆمیستەكان هەر شتێكیان بوێت ئەنجامی بدەن و پۆلیس بەربەستیان بۆ دروست نەكات، بە ئەگەرێكەوە شتێكی ئەوتۆ ڕووینەدەدا. ئەى بۆ دیسان بەئەبەدیكردنەوەى دەسەڵاتی پۆلیس و دۆخی نائاسایی؟\nدەكرێت ئێستا گریمانەى ئەوە بكەین كە نوخبە نیۆلیبراڵەكانی ئەمڕۆ بەشێوەیەكی فراوان ئاگایان لە كوڵانی زەروورەتی شۆڕشێك هەیە. دواجار زانیارییان لەسەر دەرەنجامە كارەساتبارەكانی خەباتی چینایەتیی، كە ئێستا لەسەرەوە هەموو هەوڵێك بۆ كپكردنەوەى دەدەن، بووەتە هۆی ئەوەى ئەوانی بەرەو دامەزراندنی ڕێسا مەترسیدارەكان بۆ كۆنتڕۆڵكردنی ڕووداوی ناڕەزایەتیی و ڕاپەڕینی كۆمەڵایەتیی بردووە. لە هەمانكاتدا، هۆكاری بەرپێگرتن، واتا كردەى سەربەخۆ، خەسڵەتی ناوچە مەترسیدارەكان، بووەتە هۆی چالاككردنی خواستێك بۆ خۆ-كۆنتڕۆڵكردن و ئاگایی بەرانبەر بە سزادان.\nسەرەڕای ئەوەش، لە گۆڕانی نیۆلیبراڵانەى سەرجەمی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان و بردنیان بۆ نێو سەرمایەگوزاریی، دامەزراندنی ئاساییش و نەزم وەك باڵادەستیی حكومەت بەسەر ناوچە كاریگەرەكاندا دەبینرێت. لێرەدا، ناوچە مەترسیدارەكان بریتین لە ئامرازێكی تەكنیكیی بۆ یارمەتیدانی بونیادنانەوەى دژە-كۆمەڵایەتیی شارەكان و خاوێنكردنەوەیان لەو ڕەگەزانەى بەهیچ شێوەیەك لەڕوانگەى یاساییەوە، تاوانبارانە نین، بەڵام بە ئاسانیی وەك بەربەستێك لەبەردەم گەشەسەندنی سەرمایە لەو ناوچانەدا دەبینرێن. شاری لایپتزیگ، كە تیایدا پۆلیس بەگشتیی "ناوچەكانی تاوانی گەورە" (Kriminalitätsbrennpunkte) (ئەم چەمكە لە سەكسۆنیا یەكسانە بە ناوچەى مەترسیدار Gefahrengebiet لە هامبورگ) ئەم لێدوانە بەرنامەڕێژییەى بەدوای خۆیدا هێنا: "ئاساییش، نەزم و خاوێنكردنەوەى شارێك لە فاكتەرە ناوچەییەكان لەپێناوی گەشەدان بە شارێك. [...] ئەوان ڕۆڵێكی یەكلاكەرەوە دەگێڕن لە دەستنیشانكردنی ئەوەی چۆن ئابووریی و كوالیتیی ژیانی هاووڵاتییان گەشە دەكات. كێشكردنی سەرنجی شار وەك ناوچەیەكی ژیان، ناوچەى كاروكاسبی و كێشكردنی گەشتیار، بەهۆی ئەم فاكتەرانەوە دروست دەبێت".\nدواجار، سەربەخۆیی ناوخۆیی ئاساییش و كۆنتڕۆڵ، بەتایبەت لە ساتە ناسەقامگیرە سیاسیی و ئابوورییەكاندا، نابێت بەكەم سەیر بكرێت. پێوەر و هەنگاوەكانی پۆلیسی دەوڵەتیی لەسەر بنەمای فیتیشی نەزم دادەمەزرێن و ڕێكدەخرێن كە بەشێوەیەكی بنچینەیی پارانۆییە. هەر دەربڕین و دەركەوتەیەكی ژیان دەكرێت ببێتە مەترسییەك و لەژێر نیگای زەقی پۆلیسدا ڕەهەندی تاوانی پێببەخشرێت واتا كریمینەلایز ببێت. كۆنتڕۆڵی پۆلیس دەیەوێت ببێتە سیستەمێكی خۆ-دامەزرێنەر و خۆ-سەلمێنەر، كە كاریگەرییەكەى بەمجۆرە دەبێت: بەهێزكردنەوەى پێوەرەكانی ئاساییش دەبێتە بیانوویەك بۆ ڕاگەیاندنی هەبوونی ناوچەى مەترسیدار و تاوان. بناغەى یاسایی ناوچەى تاوان پشتیوانەیەكی هەمیشەیی بۆ ئەم پارانۆیە دابین دەكات، چونكە ڕێگا بە پۆلیس دەدات مەرجەكانی دەستێوەردان و سەپاندنی دەسەڵاتیان لەو ناوچانەدا دەستنیشان بكات.\nدەبێت ڕووداوەكانی هامبورگ وەك هەڵگرتن و نەهێشتنی حوكمی یاسا سەیر بكرێن، وەك خۆ-بێدەسەڵاتكردن (self-disempowerment) ی سیستەمی دادوەریی و بەشەكانی سیستەمی قەزایی. ئەوە ئەنجوومەنی یاسادانەران خۆیانن دەسەڵاتی جێبەجێكردن بۆ پۆلیس دەگوازنەوە و هەروەها ئەو ئامرازانەشی دەخەنە بەردەست كە بتوانێت مافە بنچینەییە دەستوورییەكان سنووردار بكات. بۆیە دەوڵەت دامەزراوە دیموكراتیی و یاساییەكانی خۆی لە بەرژەوەندیی دامەزراوە بەتەواویی بەڕێوەبەرایەتیی و پڕچەككراو بە تەكنەلۆژیا كورت دەكاتەوە و دەیەوێت ئەم دامەزراوە تازە بەهێزكراوانە لە لێپێچینەوەى دەستووریی، ببورێت و دوور بخاتەوە. لە هامبورگ، بەهۆی پارتی كۆمەڵایەتیی مەسیحیی (CDU، پارتی كۆنزەرڤاتیڤ و حزبەكەى مێركڵ)ـەوە، لە ساڵی 2005 بەدواوە، پۆلیس ئەو مافەیان پێدراوە لەسەر بنەمای لێكۆڵینەوە و خەمڵاندنی خۆیان ئەوەى پێیدەگوترێت ناوچەى مەترسیدار ڕابگەیەنن و پێناسە بكەن – كە بەشێوەیەكی تاقانە لە ئەڵمانیا، دەسەڵاتی یاساییان پێدەبەخشێت دۆخی نائاسایی سنوورداری هەرێمیی بسەپێنن . ئەمەش زۆر مەترسیدارە، چونكە ئەوان خاوەن دەسەڵاتێكی دیفاكتۆن بەهەر شێوەیەك بێت و هەر كارێكیان بوێت دەتوانن ئەنجامی بدەن: دانانی ستانداردەكان – لەڕێگای هێزەوە – سەپاندنی هێز لەو ناوچانە. لەم ڕووەوە، پۆلیس بە بیانووی "لەبەرژەوەندیی ئارامیی و ئاساییشدا" لە حاڵەتی بێ ئەژماردا تەداخول دەكات كە تیایدا هەلومەرجی ڕوونی یاسایی بوونی نییە، دیاریكردنی شوێنێكیش لەدەرەوەى ناوچەی یاسا، دەسەڵاتی پۆلیس لەو ناوچەیەدا بەتەواویی دەسەپێنێت. كەواتە پۆلیس ئیتر ڕەتكردنەوەی یاسا و پشتڕاستكردنەوەى ئەو تێزەى واڵتەر بنیامینە: دۆخی نائاسایی، بووە بە دۆخی ئاسایی.\nدەبێت ئەوە لای هەموان ڕوون بێت كە هامبورگ بەشێكە لەم گەشەسەندنە تەواو گشتییەى دەوڵەتداریی مۆدێرن، كە بەشێوەیەكی بەرفراوان چیتر شوێن/فەزای كۆمەڵایەتیی لەڕێگای یاساوە جیاناكاتەوە، بەڵكو بەشێوەیەكی بەرچاو لەڕێگای نۆرمەكانەوە ڕووبەڕووی جەمسەربەندییە تازەكانی دەكاتەوە. بەڵام ئەم ئاساییكردنەوەى حوكمڕانیی، یاسا بەتەواویی هەڵناگرێت و لەناوی نابات، بەڵكو تەنها بەتاڵی دەكاتەوە و كورتی دەكاتەوە بۆ ئامرازێك. لە هەمان وتارەكەى یونگەڤێلتدا هاتووە: "یاسا لەژێر حوكمی نۆرماڵبووندا، تەنها ڕێگایەكە لەنێو ڕێگاكانی دیكە بۆ دانانی كاریگەریی لەسەر كۆمەڵگا و بەهیچ جۆرێك كەمتر قبوڵكراوتر و قابیلی ڕەتكردنەوە نییە. ئەمە تەكنیكێكی باڵادەستییە، ڕێگایەك بۆ كۆتاییهێنان بە قەیران، نەك شتێكی دیكە" . خواستی پارتی كۆمەڵایەتیی مەسیحیی، دوای خۆپیشاندانەكانی هامبورگ، سنوورداركردنی زیاتری مافی خۆپیشاندان و بەهێزكردن و پڕچەككردنی زیاتری پۆلیسە بە دەسەڵاتی زیاتری جێبەجێكردن، و پێدانی زیاتری كەرەستەى چەك و تەقەمەنیی و هەڵگرتنی زیاتری فیشەك و مەغزەن .\nناوچەى مەترسیدار كۆدەزگایەكی ماتریالیی پۆلیسە، تیایدا پۆلیس توانای پێناسەكردن و دەستنیشانكردنی بەهای مەترسیی هەیە – كە بە سانایی ئەم ناوچەیە یەكسان دەكرێت بە تاوان. هەموو بەربەستەكان لەبەردەم دیسپۆتیزم و سەركوتكاریی پۆلیس هەڵدەگیرێن و ئەمەش كۆنەپارێزەكان ئاراستەى دەكەن و خۆراكی پێدەدەن. قەیرانی نەزمی ئاسایی (نۆرماڵ)، كە لە ڕوانگەى پۆلیسەوە لە میانەى خۆپیشاندانەكانەوە ڕوودەدات و پۆلیس خۆپیشاندانیش وەك بەكارهێنانی توندوتیژیی دەبینێت، ئەوا دەبێت لەڕێگای ئامرازی ڕاگەیاندنی دۆخی نائاساییەوە، هەڵبگەڕێنرێتەوە و لەبری خۆپیشاندانی جەماوەر، خۆپیشاندانی پۆلیس بێت. لەپێناوی پاراستنی ژیانی ڕۆژانەى سیستەمی سەرمایەداریی" هەموو ئەو گروپانەى خەڵك و ئەو شتانەى لەگەڵ خۆیاندا هێناویانە دەبێت پشكنینیان بۆ بكرێت و دەبێت بەتەواویی ناسراو بن، نەك نەزانراو". ئەوەی لای پۆلیسیش گرنگ و هەنوكەییە واتا ئەوەى دەبێتە هۆی دروستكردنی مەترسییەك، لەسەر داوای پارتی چەپ و ناچاركردنی پۆلیس، بەم لیستەوە ڕاگەیەنرا:\nیەك: ئەو كەسانەى دەكەونە نێو سنوورەكانی ناوچەى مەترسییەوە و ئەوانەى دەكرێت دەرمانخۆر بن و وەك دەرمانخۆر دەربكەون و ببنە مایەى مەترسیی.\nدوو: كەسانی نێوان تەمەن 16 – 25 ساڵیی لە گروپی سێ كەسیی یان زیاتردا، كە مەست بن یان بەشێوەی گوماناویی و مەست مامەڵە بكەن".\nسێ: ئەو كەسانەى بەگوێرەى ئەزموونی پۆلیس، دەكرێت لە كاتی یارییەكانی تۆپی پێدا توندوتیژیی بكەن، كەسانی 16 بۆ 35 ساڵیی، لەگروپی سێ كەسیی یان زیاتردا.\nچوار: ئەو كەسانەى دەكرێت وەك ڕیزەكانی بەرەى چەپ دەربكەون .\nئەوەى لێرەدا گرنگە تێبینیی بكەین ئەوەیە كە نۆرم، بەپێچەوانەى یاساوە، پێویستی بە ناسین و دەرخستنی ناوە دەرەكییەكەی نییە، بەڵكو تەنها لەڕێگای پۆتێنشیاڵەكانەوە دەجوڵێتەوە. بەشێوەیەكی هێزەكییانە و پۆتێنشیاڵ، هەموو ئەوانەى مەترسیدارن، تاوانبارن. پۆلیس سیستەمێكی كۆنتڕۆڵكردنی ئەگەرەكانە، كە پێویستی بە سەلماندنی گوناح و تاوانی تاقیكردنەوەى حوكمی خۆی نییە. بەڵكو هەروا بەسانایی تاوان لەڕێگای نۆرمەوە بەرهەم دەهێنێت. "شێتیی، تاوان یاخود پرۆلیتاریا، بە سكێكی بەتاڵەوە چیتر شوێنێكی دیاریكراو و زانراو داگیر ناكات، ئەوان چیتر خاوەن جیهانی دەرەوەى خۆیان نین، گیتۆكەیان بە دیوارەكانی خۆیانەوە نین، لەڕێگای داڕمانی كۆمەڵایەتییەوە بوونەتە چۆنایەتییەكی هەڵوەشاوە، لەنێو قۆناغی نهێنیی توندوتیژییدا دەژین، گومانلێكراوی مومكینی هەر كەسێكن".\nتوندوتیژیی پۆلیس چیتر ئاراستەى كەسانی تاوانبار نییە، بەڵكو ئیتر لەسەر گومان دادەمەزرێت. پۆلیس ئیتر پێویستی بەوە نییە ئەو كاتە چالاك بێت كە تاوان هەیە، بەڵكو چالاكبوونی ئەو ئیتر بەستراوەتەوە، بە گومانلێكراوەوە. ئەمەش بە تەنها پرەنسیپی دەستووریی گریمانەى بێگوناهبوون لانابات، بەڵكو هەروەها كاتیگۆریی تاوانی پرەنسیپی یاسا بەشێوەیەكی گشتیی، دەسڕێتەوە. حكومەتی سۆسیال دیموكراتەكان لە هامبورگ، كە دەكرێت چاوەڕوانییان لێبكرێت، پشتیوانیی لەم لەڕێساخستنە كرد: ئەمەش چوارچێوەى یاسایی بەجۆرێك دەبینێت تەواو بگونجێت لەگەڵ سەپاندنی پێوەرەكانی ئاساییشی بەرپێگرتن. گوناه چیتر نابەسترێتەوە بە تاوانەوە، بەڵكو بە ڕەفتارەوە، بە جلوبەرگەوە، بە هەبوونی كۆمەڵێك شتی دیاریكراوی وەك (دەرمانەوە)، بە ڕووخساروە، بە ڕەنگی پێست و قژەوە، بەشێوازی دەركەوتنەوە و هتد، واتا پەیوەندیی بە شێوەیەكی ژیانەوە دەبێت. ئێمە ئێستا لە جیهانی كافكایێسكدا دەژین: ئیتر سزا هەیە بێ ئەوەى تاوان هەبێت.\n خوێنەر لێرەدا نابێت چەمكی حكومیی یان حكومەتیی تێكەڵ بەو مانایەى میشێل فوكۆ بكات كە بەم چەمكەى بەخشیوە، بەڵكو مەبەستی من لێرەدا وەرچەرخانێكە لە بڕیاردانی سیاسیی لە پەرلەمانەوە بەرەو بڕیاردانی جێبەجێكردن (حكومەت).\n كتێبی "ئاساییشی دەوڵەتیی لە ئەڵمانیای خۆرئاوا" (Staatsschutz in Westdeutschland) لە نووسینی دۆمینیك ڕیگۆل، كتێبێكی ئێجگار گرنگە كە شوێنپێی ڕیشەكانی حوكمی ڕادیكاڵ (Radikalenerlaß) دەگەڕێنێتەوە بۆ نێو دامەزراندنەوەى نوخبە و شارەزا نازییەكان لەلایەن كۆنراد ئادێناوەری ڕاوێژكاری ئەڵمانیای دوای جەنگ (سەر بە پارتی دیموكراتی مەسیحیی، ئێستا ئەنگێلا مێركڵ لەسەر ئەو حزبە ڕاوێژكاری ئەڵمانیایە) لە 1950دا و هەروەها حوكمەكە دەبەستێتەوە بە بەشداریی ئەندامانی كۆنی نازیی لە ئۆرگانەكانی ئاسایشی دەوڵەتییدا. بگەڕێنەوە بۆ:\nDominik Rigoll, Staatsschutz in Westdeutschland: Von der Entnazifizierung zur Extremistenabwehr, Wallstein Verlag GmbH, 2013.\n بۆ زانیاریی زیاتر بگەڕێنەوە بۆ:\n پۆلیس تا ئێستا تەنها دوو لیستی سنوورداری بڵاوكردووەتەوە، هەردووكیشیان لەسەر پێداگریی بەردەوامی پارتی چەپ لە بەرلین و لە برێمن بووە، ئەگەرنا، تا ئێستا هیچ یەكێك لە ئامارەكان لەسەر ئەم پرسە و هۆكاری دەسەڵات بەخشین بە پۆلیس، بڵاونەكراوەتەوە. لەكاتێكدا بەگوێرەى دەستوور، فراكسیۆنی پەرلەمانیی، دەتوانێت داوای بڵاوكردنەوەى ئامار بكات. لەگەڵ ئەوەشدا، هیچ فراكسیۆنێكی دیكەى پەرلەمانیی، تەداخول لە دەسەڵاتی پۆلیسدا ناكات، جگە لە پارتی چەپ نەبێت، ئەم حاڵەتەش تەنها لە ئاستی هەرێمییدا ڕوودەدات، چونكە لەچەند هەرێمێكدا پارتی چەپ ڕێژەى دەنگەكانی بەرزترە لە پارتەكانی دیكە، بۆیە دەتوانێت بە دەنگی زۆرینە پۆلیس ناچار بكات ئەم لیستە بڵاو بكاتەوە، بەڵام لە ئاستی پەرلەمانی گشتییدا، بەهۆی نزمی ڕێژەى دەنگەكانی و هاریكاریینەكردنی پارتەكانی دیكە، ئەم لیستانەى پۆلیس بەنهێنیی دەمێننەوە.\n ئەم چەمكە كەمتر قابیلی وەرگێڕانە بۆ زمانە بیانییەكان، بە ئینگلیزیی وەك ئەڵتەرناتیڤ كراوە بە people's community، كە بەشێوەیەكی بنچینەیی لە میانەى جەنگی یەكەمی جیهانییدا لە ئەڵمانیا وەك پشتیوانیكردن لە جەنگدا بەكارهێنرا و پاشان نازییەكان بۆ یەكخستنی خەڵك لەدەرەوەى دابەشكاریی چینایەتیی، بۆ ئایدیۆلۆژیاكەى خۆیان بەكاریان هێنا.\n واتا ڕابەر هەمیشە لەسەرحەقە (Der Führer hat immer recht): بە مانای ئەوەى یاسای ڕابەر لەسەرووی هەموو یاسایەكی نووسراوەوەیە و كاڕڵ شمیتیش ئەم چەمكە بۆ خودی دەوڵەت دەگوازێتەوە، كە لەسەرووی یاسا نووسراوەكانەوەیە.\n دوای دامەزراندنی ڕایش لە 1871دا، نووسینگەى سەرەكیی پۆلیسی دەوڵەتیی پروسیا (Zentralstelle der preußischen Landespolizei) دەسەڵاتی بەسەر هەماهەنگیی و ئاڵوگۆڕی زانیاریی نێوان هێزەكانی پۆلیسی هەرێمەكاندا گرت، لەبەرئەوە ئیتر دەزگای زانیاریی گشتیی و سەرتاسەریی سەریهەڵدا كە پۆلیس وەك ناوەند قسە بكات. بەڵام بەگشتیی هێشتا خاوەن دەسەڵاتەكانی جێبەجێكردن نەبوو، تەنانەت لە هەرێمەكانیشدا هێشتا ئەم دەسەڵاتەى جێبەجێكردنی پێنەسپێردرابوو، ئەركەكەى تەنها كۆكردنەوەی زانیاریی و هەماهەنگیی بوو لەگەڵ دەوڵەتدا.\n The German Customs Investigation Bureau\n ئەم وەڵامە دوای پرس و تەحەدای پارتی چەپ لە پەرلەمانی ئەڵمانیا هات، كە حكومەتی فیدڕاڵی بۆ ئەم مەبەستە بانگكردبوو، من ئەم وەڵامەم لە وەرزی 16ی پەرلەمانیی، لە 23ی ئابی 2006، وەرگرتووە، بۆ تۆماری دۆكۆمێنتەكەى پەرلەمانی ئەڵمانیا، بگەڕێنەوە بۆ:\n لە ساڵی 2000ـەوە، بۆ هەر ساڵێك، زیاتر لە 10 هەزار مەرگی پەنابەر و كۆچبەر لە دەریای ناوەڕاست، بەهۆی كۆنتڕۆڵی توندی سنوورەكانەوە دەخەمڵێنرێت. لە گوگڵ دەتوانن ڕێژەى هەر ساڵێك بە ئاسانیی پەیدا بكەن.\n بۆ زانیاریی زیاتر بگەڕێنەوە بۆ وتارێكی یونگەڤێلت:\n لیستەكە دوور و درێژترە، من تەنها ئەم چەند خاڵەم دەرهێناوە، بڕوانن:


داخوازیی بۆ چەک داماڵینی حزبوڵا هەڵەیە - Mehr News Agency\nAP ١٣٩٩ Khordad ٢٨ ٠٩:٤٥\nNews Code 32854\nداخوازیی بۆ چەک داماڵینی حزبوڵا هەڵەیە\nئەمینداری گشتی حزبوڵڵای لوبنان سەبارەت بە چەند پرسی جیاوازی سیاسی لەوانە دۆخی ناوخۆیی و ئابووری لوبنان و پیلانەکانی ئەمریکا قسەی کرد.\nبە ڕاپۆرتی ئاژانسی هەواڵی مێهر، سەید حەسەن نەسروڵڵا ئەمینداری گشتی حزبوڵڵای لوبنان سێشەممە ەو سەبارەت بە پرسی جیاوازی سیاسی لەوانە دۆخی ناوخۆیی لوبنان لێدوانی دا.\nنابوراو سەبارەت بە دەست لەکار کێشانەوەی دەوڵەتی لوبنان وتی: ئەوە دەنگۆیە و قسەیەکی بێ بنەما و ئێمە پێمان وایە لە هەر دەبێ دەوڵەت درێژە بداتە کاری خۆی و چونکوو دۆخی ئێستا بەستێنی هیچ جۆرە گۆڕانکاریەکی ئاوەهای نییە.\nسەید حەسەن نەسرولڵا جەختی کرد: داواکاری سەبارەت بە ماف و پرسی دیکە قبووڵ کراوە بەڵام ئەبێ لە نێوان ئەو داواکاریانە و دروشمی چەک داماڵینی بەرخۆدان جیاوازی دابنرێت و ئەو داواکاریە هیچ سوودێکی نابێت. چەکی بەرخۆدان بۆ بەرخۆدان بەشێک لە فەرهەنگ و بڕوای ستراتیژی و زۆر قووڵتر لە ئەوەیە کەهەندێک کەس داواکاریی دەکەن.\nئەمینداری گشتی حزبوڵڵا لە درێژەدا وتی: پرسی سەرەکی سەبارەت بە بەرز بوونەوەی نرخی دۆلار دەگەرێتەوە بۆ یاسای داواکاری و پێشکەش کردن. زانیاری ورد هەیە کە ئەمریکییەکان لە گواستنەوەی دراوی پێویست بۆ لوبنان رێگری دەکەن.\nناوبراو ئەوەشی باس کرد: پرسی دۆلار پیلانی ئەمریکا دژی لوبنان و خەڵک و ئابووریەکەیەتی و ئەو ڕەوتە لەلایەن هەندێک کەسەوە بەڕێوەبەرایەتی دەکرێت.\nسەید حەسەن نەسروڵڵا زیادی کرد: ئەمریکییەکان لە لوبنان و ئابووریەکەی بۆ بەدی هێنانی بەرژەوەندییەکانی خۆی واتا ئاسایشی ئیسرائیل و سنوورە زەوینی و دەریاییەکەی بەکاری دەهێنێت.


ەریف: جەعبەی ڕەشی فڕۆکەی ئۆکڕاین ڕادەستی وڵاتانی دەرەوە ناکەین\nئاسۆی ڕۆژهەڵات: مەحەممەد جەوادی زەریف، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا بە دووپات کردنەوەی ئەو بابەتەی کە ئێران هێزی دابەزاندن و وەرگرتنی زانیارییەکانی جەعبەی ڕەشی ئۆکڕاینی نییە وتی کە لەگەڵ ئەم بابەتە، "ئێران جەعبەی ڕەشی فڕۆکەکە نادات بە وڵاتانی دەرەوە."\nئەم وتانەی زەریف لە کاتێکدایە کە سەرۆک کۆماری ئۆکڕاین و سەرۆک وەزیری کەنەدا چەندین جار دووپاتیان کردووتەوە کە خوازیاری ناردنی ئەم جەعبەڕەشە لەلایەن کۆمای ئیسلامی و خوێندنەوەی زانیارییەکانین بەڵام بەرپرسانی ڕێکخراوی فڕۆکەوانی "کشوەری"ئێران سەرەتا لە دوای کەوتنە خواری فڕۆکەکە دووپاتیان کردبوو کە جەعبەی ڕەشی فڕۆکەکە بە دەرەوەی ئێران نانێرن بەڵام لە دوای دان پێدانان و ئاشکرا بوونی کەوتنە خواری فڕۆکەکە بە هۆی پەدافەندی مووشەکی سپای پاسداران، ڕایان گەیاند کە جەعبەی ڕەشی فڕۆکەکە ڕادەستی وڵاتی ئۆکڕاین دەکەن کە ماوەیەک لە دوای ئەوەش ئاماژەیان کردبوو کە ئەگەری ڕادەست کردنی ئەم جەعبەیە بۆ وڵاتی فەڕەنسە هەیە.\nزەریف بە وتنی ئەوەی کە " شتانێکی زۆر نادیار بوونی هەیە و هەر بەو هۆیەوە کە ئێمە زیاتر لە هەموو کەسێک خوازیاری ئەوەین کە زانیاری و ناوەڕۆکی جەعبەڕەشەکە بزانین" وتی: "بە پێی یاسای هەوانەوەردی نێونەتەوەیی، ئێران مافی ئەوەی هەبوو کە ڕینوێنی لێکۆڵینەوە سەبارەت بە خستنەخواری فڕۆکەکە وە ئەستۆ بگرێت بەڵام ئێران پێویستی بە نەرمەواڵە و کەرەستەی تایبەتی ئەمریکا یان وڵاتانی ڕۆژئاوایی دیکە هەیە تا بتوانێت زانیاری ناو جەعبەی ڕەشی فڕۆکەکە وەخوێنێت."\nحەوتەی پێشوو، وەزیری دەرەوەی ئۆکڕاین لە ٢١ی ڕیبەندان دا بە دووپات کردنەوەی ئەو بابەتەی کە "ئێران بۆ ڕادەست کردنی جەعبەی ڕشی فڕۆکەکە خراوەتە ژێر گووشارەوە" وتی: "ئێمە دەمانهەوێت چ کەسێک بڕیاری تەقە لە فڕۆکەی ٧٥٢ی داوە، چوونکا دادپەروەری و عەداڵەت دەبێت جێبەجێ بێت."\nئێستا بە گوزەرانی نزیک بە ٤٠ ڕۆژ لە خستنەخواری فڕۆکەی ئۆكڕاین لە لایەن پەدافەندی مووشەکی سپای پاسدارانی کۆماری ئیسلامی بە ١٧٦دانیشتووی ئەو فڕۆکەیە، بەرپرسانی کۆماری ئیسلامی هەروەها جەعبەی ڕەشی ئەم فڕۆکەیان لە دەست دایە و لە ڕادەست کردنی ئەم جەعبەیە بۆ وڵاتانی دەرەوە ڕێگری دەکەن و کۆماری ئیسلامیش پشتیوانی لەم بڕیارە دەکات.


June 2019 – Dengekan\nWritten on June 29, 2019, by Denegkan\nComments Off on گەشتێک بە نێو ئادالار ساهیلیندە … ن: ئەمیر حەسەن پوور\nیه‌کێتی و پارتی که هاتن نه‌ك به‌س سه‌دی بێخمه‌و ته‌لی کاره‌باو شۆفڵ و حه‌فاره‌و بنخانی کوردستانیان ئاودیو کرد، به‌ڵکو له‌گه‌ڵ خۆیاندا جه‌هاله‌ت و ته‌ماع و رق و کینه‌و شه‌ری براکوژیی Continue Reading »\nComments Off on ئه‌ده‌ب و سیاسه‌تی مشه‌خۆریی … رزگار ئه‌سعه‌د کاکه\nدکتۆر: مەولود ئیبراهیم حەسەن/ ٢٦/٦/٢٠١٩- هه ولێر بۆ ئەوەی ڕاستیەکان ون نەبن . بەڕێزان ..زیرەکدۆستان و خوێندەوارانی خۆشەویست برای بەڕیز( مەریوان مە سعود ) ڕۆژی ١٢/٦/٢٠١٩ لە ڵاپەڕەی فەسبوکەکەی خۆی Continue Reading »\nComments Off on مامۆستا مەریوان مەسعود ..ئەرێ هه ربەڕاستی، ئەم پڕۆژەیە هی جەنابتە !؟\nئه‌و هه‌موو هه‌وڵ و ته‌كتیك و كرده‌وه فێڵاویه‌ی پێش هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئه‌سته‌نبوڵ بۆ كورد و رووپه‌رمایی بۆ نه‌ته‌وه‌په‌رسته توركه‌كان به پێشێلكاری زیاتر له‌به‌رامبه‌ر قه‌ندیل له لایه‌ك و كردنه‌وه‌ی دیداری ئۆجه‌لان له Continue Reading »\nComments Off on ئه‌ردۆگان قه‌ره‌بووی دۆڕانه‌كه‌ی له خه‌ڵكی مه‌ده‌نی بناری قه‌ندیل ده‌كاته‌وه … عیماد عه‌لی\nWritten on June 26, 2019, by Shwana Hassan Abubaker\nلەجیهاندا ڕۆژی 26/6ی هەمووساڵێک دیاری کراوە بۆ ڕۆژی جیهانی ماددە هۆشبەرەکان بەداخەوە گەر سەیرکەین ڕۆژبەڕۆژ ژمارەی بەكارهێنەر و بازرگانیكردن بە مادەی هۆشبەر لە هەرێمی كوردستان روو لەزیادبوون دەكات، بە پێی Continue Reading »\nComments Off on مردنی هێواش و ڕۆژی جیهانی ماددە هۆشبەرەکان … شوانە حەسەن ئەبوبەکر\nWritten on June 26, 2019, by Halo Barznji\n١ـ١ پرسی ناسنامە، لە جیهانی ئیمڕۆش دا و لەم ژینگە بارگاوییە بە گلۆبالیزەیشن ، پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا و داهێنانی ڕۆبۆتی زیرەک، هەڵگرتنی سنوور، کۆسپی لێک نزیک بوونەوە و تێکەڵاوی یەکجارەکی گەلان Continue Reading »\nComments Off on هەڵبژاردنەکانی یەکێتی ئەوروپا و پرسی ناسنامە -1- … هەڵۆ بەرزنجەیی\nWritten on June 26, 2019, by Denegkan\nئــاســــــــۆس سالح “بوونیادێک خۆی فشەڵ و داڕماوبێت، پینە و پەڕۆکردنی کەڵکی نییە.” (خوێندکارانی شۆڕشی ئایاری ٦٨ی فەرەنسا) زانکۆ وەک باڵاترین ناوەندی ئەکادیمی و پێگەیاندن، ئەرکی ئەوەیە چینێک لە خوێندکاری ڕادیکاڵ Continue Reading »\nComments Off on زانکۆ لەم دۆخەدا، ئەرکی پێگەیاندنی خوێندکاری ڕادیکاڵە یان ئەڵقە لەگوێ\nWritten on June 26, 2019, by Jihad Muhamad\nپەروەردە دواکەوتووەکەی کوردستان، لە پێشکەشکردنی یەکەمەکانی پۆلی نۆ و دوانزەدا، بە تەواوەتی ڕوخسار و کولتوورە دواکەوتووەکەی خۆی پیشاندا، کاتێک ژنیکی پۆشاکڕەشی هاودامان و سەروچاوداپۆشراویان فڕێدایە ڕیزەکانی دواوە بۆ ئەوەی دەرنەکەوێت، Continue Reading »\nComments Off on پەروەردە نادیموکراتیەکەی کوردستان بێشەرمانە ڕووی خۆی هەڵماڵی!… جیهاد موحەمەد\nتیئۆرەکانی بابەتێک بۆ گفتوگۆ !؟ تیئۆرەکانی هونەرمەند حەسەن زیرەک : بۆ بە کوردی کردنی ئاوازە بیانیەکان . دکتۆر مەولود ئیبراهیم حەسەن کارە پڕداهێنانەکانی زیرەک کێلگەیەکی فراوانە بەقەد فراونی کوردستان و Continue Reading »\nComments Off on تیئۆرەکانی هونەرمەند حەسەن زیرەک : بۆ بە کوردی کردنی ئاوازە بیانیەکان\nئاوڕدانەوەیەک لە تیپی مۆسیقای باواجی کۆیە؛ ئێوەرە کۆڕێک بوو پێگەی ڕۆشنبیری کوردیی ئۆتاوا لە سەکۆی خۆی لە ئۆتاوا/ کەنەدا ڕێکیخستبوو. سەرەتای کۆڕەکە بە ساتێک بێدەنگی بۆ ڕێزگرتن لە هونەرمەندان م.سەردار Continue Reading »\nComments Off on کۆڕی ئاوردانەوەیەک لە تیپی مۆسیقای باواجی کۆیە لە ئۆتاوا/ کەنەدا بەڕێوەچوو\nComments Off on زنجیرەی وتار و وتووێژ لەگەڵ ڕاگەیاندنی کوردی 2- …سیروان کاوسی\nبه‌ڵێ له رووی ته‌كتیكیه‌وه كورد جوڵه‌یه‌كی باشی كرد، ملهوڕی ئه‌ردۆگان به‌ر به‌ربه‌ستێكی گه‌وره كه‌وت وتا راده‌یه‌كی توشی شكستی خۆی هات سه‌ری دای له‌تاشه‌به‌ردی كه‌له‌ره‌قی خۆی و ده‌كرێت هه‌ندێك به ئاگای Continue Reading »\nComments Off on …بۆچی بردنه‌وه‌ی ئۆغلۆ دڵخۆشی نه‌كردم ؟ عیماد عه‌لی\nئە و بوو، وای کرد گوڵە کان رێ ونکە ن لە سە ر میراتی باخچە رێک نە کە ون بکە ونە ژێر هێرشی بە فر و دە مە سوێرە کە Continue Reading »\nComments Off on بە هاريش ده ستي له كوشتني گوڵدا هه يه … مە و جود سامان\nComments Off on ئه‌فیونی ڕۆشنفكران! … كاوه كه‌ریم\nComments Off on ئاپۆکالیپس لە “سەرما و بەرد”ی دلاوەر قەرەداغیدا …نووسینی: بەکر ئەحمەد\nComments Off on پیاو له مه‌مله‌که‌ته‌که‌ی رۆژدا … شه‌یدا\nComments Off on ئه‌مه‌ریكا دۆست و دژمنی نیه . به‌رژه‌وه‌ندی هه‌یه … شوان محەمەد\nComments Off on گه‌نده‌ڵی لە عێراق و هه‌رێمی كوردستان 785 ملیار دۆلار تێدەپەڕێنێت … شوانە حەسەن ابوبکر\nComments Off on ئەو پرتەوبۆڵەیەت لەچیە؟ … عەباس ئیسماعیل حەمەد\nComments Off on تەوقیتی سەردانی سەرۆکی حوکمەتی هەرێمی کوردستان بۆ تورکیا … لوقمان ئابڵاخی\nComments Off on تاقیكردنه‌وه‌یه‌كی چێژبه‌خش… نوسینی /عماد یونس\nComments Off on دەوڵەت … نووسینی جۆزیف پرۆدۆن … 10 — و: زاهیر باهیر\nComments Off on تاقیکردنەوەی بێچدێل … زاهیر عەبەڕەش\nComments Off on یادەوەری: لە ناوزەنگەوە لۆ بابەگوڕ گوڕ … کەریم کاکە\nComments Off on …ئیسلامیەکان لە نێوان مورسی و سابوریدا عەبدوڵا مەحمود\nComments Off on كرێكارو راوێژكار دوو نموونه له كۆمه‌ڵگای بێ یاسا … ئه‌حمه‌د ره‌جه‌ب\nComments Off on ئەنارشیستانی کوردیی-زمان تکایەکی هاوڕێیانە لە خۆم و لە ئێوەش!… هەژێن\nComments Off on خواكورك هه‌نگاوێكی تره به‌ره‌و داگیركردنی كوردستان … ئه‌حمه‌د ره‌جه‌ب\nComments Off on ئێمه له مێژه مردووین هاوڕێ … شه‌یدا عه‌لیخا\nComments Off on زەنگیانەی ئاوییی – ڕستی یانزەهەم … فەتاح حەسەن\nComments Off on ژووری وێنه كێشان … عه‌لی حه‌مه‌ڕه‌شید\nComments Off on کـەروێـشـکـەکـەی لانــە … محەمەد بەرزی\nWritten on June 17, 2019, by Kamyar Sabir\nگۆڕان، لەسەر حیسابی ناڕەزایەتییەکانی خەڵکی کوردستان، توانیی ببێت بە هێزێکی گەورەی سیاسیی و داینەمیکێکی گەورە بە سیاسەت بدات، بەڵام تەمەنی سیاسیی لە ماوەی کەمتر لە ١٠ ساڵدا، بەرەو کۆتایی دەچێت. Continue Reading »\nComments Off on “گۆڕان” فەشەلی هێنا، یان لە نسکۆی کاتییدایە؟ … کامیار سابیر\nWritten on June 17, 2019, by Nehad Jami\nدنیای ڕاپەڕین سەرەتای خەونێک بوو کە بیرکردنەوە تیایدا ئازاد بێت، ئەوە سەرەتای دەرکەوتنی مۆدیلێکی نوێی رۆشنبیر بوو، کە وەک دەسەڵاتێک بۆ مەعریفە دەرکەوت، ئەو مۆدیلە نوێیەی رۆشنبیر لەو رۆژگارەدا زادەی Continue Reading »\nComments Off on پەیکەری باوک لەنێوان سیاسی و ڕۆشنبیردا … نیهاد جامی\nWritten on June 17, 2019, by Salam Omar\nبه‌یه‌كه‌وه …. بەیەکەوە دەچینە مزگەوت تۆ نوێژ بکە منیش لەسەر تاتەکان جگەرەیەک دەکێشم بەیەکەوە خۆ بەمەیخانەیەکدا دەکەین من دەخۆمەوە تۆش سیواوکەکەت دەربێنە، هەر بەیەکەوە دەچینە شەڕ تۆ سێرە لە بێدینەکان Continue Reading »\nComments Off on دوو هۆنراوە … سەلام عومەر\nWritten on June 17, 2019, by Denegkan\nمن نا تۆش نا هيج كه سيك له م جه سته شەقار شەقارەی مندا نيشتەجێ نیە، هیچ کەس ته نياقوڕی خۆشەویستی نەبێت، کە بەتفی ئاسمان شێلدراوە قوڕی کچە ئافسانەی ـــ Continue Reading »\nComments Off on من نا ــ تۆش نا … نوسینی: نەوال شەریف وەرگێڕانی: ئاری بابان\nزه مه ن نام نووسێته وه و، ووشه كانمى پێ ئه زبه رناكرێ. ده ريا له نقووم بوونى من ناگات ! باخچه پێيناسه ى بوونى پێناكرێ و.. ئاشنانى يه به Continue Reading »\nComments Off on فه نابوون..! … سه روه ركه ريم\nله جه‌ورا نوقمی گریانم… له واوه‌یلای بێدادیا، ته‌مه‌ن كێردی سته‌مكاره، له‌گه‌ڵا ساتا رۆحم ده‌بڕێ ژیان وه‌ك بروسكه‌ی ناكاو.. له هۆبه‌ی دڵما ده‌سره‌وێ چاوه‌كانم حه‌ز به دیده‌نی رۆژ ناكه‌ن نه ئاسمان.. Continue Reading »\nComments Off on ئه‌فسانه‌ی راستیه‌كان … ستار ئه‌حمه‌د\nدەرهێنەری کورد، سەهیم عومەر خەلیفە، بۆ فیلمە نوێیەکەی بەداوی پاڵەوانێکدا دەگەڕێت، پاڵەوانەکەش دەبێت منداڵ بێت و خاوەن پێداویستی تایبەت بێت. بڕیارە ئەو دەرهێنەرە کوردە کورتەفیلمی “میسیی بەغدا” وەک فلمێکی درێژی Continue Reading »\nComments Off on سەهیم عومەر خەلیفە بەداوی پاڵەوانێکدا دەگەڕێت\nComments Off on ئاسته‌كانی نووسین و گێڕانه‌وه‌ی زمان … نیهاد جامی\nWritten on June 15, 2019, by Kawa Omar\nComments Off on چەپی دەسگەرو(فیرقەگەرایی) و بزوتنەوەی دژی حیجاب … حەمید تەقوایی\nComments Off on كه‌ی ده‌نگی په‌نابه‌رانی كورد ده‌بیسترێت ؟\nComments Off on شكۆفه‌ی ساڵنامه … ستار ئه‌حمه‌د\nWritten on June 13, 2019, by Kara Fatih\nکە نیەت دەبێتە ڕێوڕەسم، ئیتر سوێند نابێتە هێزی مەعنەوی سوێند هێزێکی مەعنەوییە لە نێوان کەسی سوێندخۆر و کەس یان بابەتی سوێندپێخورادا، ئەم هێزە مەعنەوییە وا دەکات ئەو شتەی ئەو دوو Continue Reading »\nComments Off on سوێندخواردنی بەرپرسان … کارا فاتح\nWritten on June 13, 2019, by Jihad Muhamad\nبەشی دووەم/ ئێمەی فنلیندیی: “گەل و کۆمەڵگەیەکی بچکۆلەین، بۆیە فێرخوازەکانمان پشتگوێ ناخەین و بەردەوام لەگەڵیانداین بۆ پێشکەوتنیان” چیرۆکی فێرخوازێک، لەسەردەمی قەیران و وەستانی بازاڕ و کڕین و فرۆشتن فێرخوازی فنلندیی Continue Reading »\nComments Off on فێربوون و پەروەردەی فنلندا -2- نووسەر: ئەحمەد مشاری\nWritten on June 13, 2019, by Denegkan\nچوار مانگە بزوتنەوەیەکی نارەزایەتی خەلکی سەرکوتکراوی سودان بۆ دەستەبەرکردنی ژیانێکی باشتر هاتوونەتە مەیدان و جەماورێکی فراوان لەخەلکی کریکارو زەحمەتکیش ولاوان و ژنان تیدا بەشدارە دژ بەودەسەلاتە ستەمگەرە میلیتاریستیە ئیسلامیەی دوێنی Continue Reading »\nComments Off on روداوەکانی سودان، شۆرشە یا ڕاپەرینی جەماوەری؟!! … ڕێبوار عارف\nWritten on June 13, 2019, by Shwana Hassan Abubaker\nئەگەر لە بیری تەندروستی خۆتان دان و بەراستی خۆتان خۆش دەوێ دەبێت هەوڵ بدەن هەرچی دڵەراوکێیە لە خۆتانی دوور بخەنەوە چونکە زیانێکی زۆر بە لەش و دەروونتان دەگەیەنێت. بە گوێرەی Continue Reading »\nComments Off on چۆن بتوانین کۆنتڕۆڵی دڵەڕاوکێمان بکەین ؟ … شوانە حسن ابوبکر\nهه‌ر جارێك چه‌ند بڕی خوێن وه‌رده‌گیرێت؟ له هه‌ر خوێن وه‌رگرتنێك ته‌نیا بڕی (470 مل) له خوێن وه‌رده‌گیرێت، كه ده‌كاته نزیكه‌ی 13% قه‌باره‌ی خوێن. خوێن بەخشین هیچ زیانێکی نیە ئەوکەسەیکەخوێندەبەخشێت پێویستەئەمخاڵانەیتێدابێت Continue Reading »\nComments Off on خوێن_بەخشین … د. دیندار فازڵ\n۱ ،لە گیرفانی تەمەن کەوت بوو بەردی حەسرەتی دڵ ـ .مندالیی ۲ ،گڕکانی زەمینی عومرە فووی زەمەن دایدەمرکێنێ ـ . گەنجیی ۳ ، شەقام نییە دەریای رەشە راکشاوە ـ .راڤەی Continue Reading »\nComments Off on هـــایــکۆ … سمکۆ ئەحمەد رەشید\nمەنووچێهر جیهانی ـ یاسا و رێساکان و بانگه‌وازی سی و دووهەمین خولی فیستیڤاڵی نێونه‌ته‌وه‌یی فیلمه‌کانی منداڵان و مێرمنداڵانی ئێران به مه‌به‌ستی بردنه‌سه‌ره‌وه‌ی به‌رهه‌مه‌کانی سینه‌مای منداڵ و مێرمنداڵ و ناساندنی باشترین Continue Reading »\nComments Off on بانگه‌وازی فیستیڤاڵی نێونه‌ته‌وه‌یی فیلمه‌کانی منداڵان و مێرمنداڵانی ئێران بڵاو کرایه‌وه\nWritten on June 6, 2019, by Zahir Bahir\nدەوڵەت*: نوسینی جۆزیف پرۆدۆن، P. J. PROUDHON و: زاهیر باهیر بابەتی دەوڵەت، سروشت و ئایندەی: بەشی نۆ: 111- سەبارەت بە چارەنوسی نادیاری یاخود شاراوەیی دەوڵەت. دوا فەرەزییەی ئارەزوومەندانی دەوڵەت لە Continue Reading »\nComments Off on دەوڵەت … نوسینی جۆزیف پرۆدۆن\nWritten on June 6, 2019, by Sabir Muhamad\nئەڵتەرناتیڤی سۆسیالیستی بە پێویستی ئەزانێت لەسەر دۆسییەی ئەگەری جەنگی ئەمریکا و ئێران ڕای هاوڕێیانێک وەربگرێت و ئێوەش یەکێکن لەو هاوڕێیانەی کە هەمان پرستان پێکراوە لەسەر ئەم دۆسیەیە تا لە ماڵپەڕەکەمان Continue Reading »\nComments Off on چاوپێکەوتنی ئەڵتەرناتیڤی سۆسیالیستی لەگەڵ صابر محمد ناسراو بە « وەستا سابیر»\nWritten on June 6, 2019, by Denegkan\nكاتێك رەخنەش لە سیاسەتی هەڵەی حكومەت دەگرێت، بۆ ئەوەی نییە دوژمنی بۆ پەیدا بكات، یان ئینتیمای تاك بۆ نیشتمانەكەی لاواز بكات. ئەو كاتەش كە لە سەر كاربەدەستێكی باڵای حكومەت دەنووسێت، Continue Reading »\nComments Off on میدیاكار و ئه‌رك … ئاری زێندینی\nWritten on June 6, 2019, by Soran Muhamad\n-١- (مەوداکان) شەوان گیانم ئەبەخشمە ئەو تابوتەی هەر مانگەو لەسەر لێواری حەسرەتێکا گۆڕ بۆ خۆی هەڵئەکەنێ مەگەر ئەو ئەستێرە دوورانەی فێری زمانی تەنیاییان کردم بێن و لە ناو چۆڵەوانی شاری Continue Reading »\nComments Off on سێ چرپەی بولێڵ … سۆران محەمەد\nWritten on June 4, 2019, by Nehad Jami\nوەستان لەسەر شوناس، گەرانەوەیە بۆ پرسیار لەنووسین، کاتێک لەبارەی چیەتی نووسین دەوەستین، ئەو کاتە ئەوە تێکستێک نیە بەتەنیا ڕاماندەگرێت، بەڵکو کۆی ئەزموونی نووسینی نووسەرێکە، دەیەوێت زمان بکاتە ماڵیک تیایدا لەبوونی Continue Reading »\nComments Off on شوناس و بوون لەڕەگەزی ئەویتردا … نیهاد جامی\nWritten on June 4, 2019, by Shaxawan Shoresh\nگریکەکان (یۆنانەکان) خۆیان بە قوبرس دەڵێن کیپرۆس، بۆیە منیش ئەو ناوەم پێ پەسندە و بەکاریدەهێنم. بەگشتی پێموایە خەڵکی وڵاتەکە چۆن ناوی وڵاتی خۆیان دەهێنن پێویستە ئەو ناوەش بۆ وڵاتەکەیان بەکاربهێندرێت. Continue Reading »\nComments Off on دورگەی کیپرۆس Κύπρος (قوبرس) و هەندێ زانیاری … شاخەوان شۆڕش\nWritten on June 4, 2019, by Denegkan\nوەک دەزاندرێت پەیامبەری ئیسلام بە نەخۆشی مردووە، وەک عائیشە دەیگێڕێتەوە لە کاتی نەخۆشیەکەدا وتویەتی: ئێستاش ئازاری ئەو ژەهرە لەگیانمدایە،واتا ئەو گۆشتە ژەهراویەی کە لەلایەن ژنێکی جولەکە درایە محمد. کاتێک محمد Continue Reading »\nComments Off on گریمانەی کوژرانی محمد لەقورئاندا … مەحمود عەبدوڵا\nWritten on June 3, 2019, by Kawa Jalal\nعەبدولڕەزاق شەریف لە بەشی پێنجەمی زنجیرە نووسینەکەیدا بە ناونیشانی “ئیتر قسە دەکەم” (بڕوانە “کوردستانپۆست”) ناڕاستەوخۆ دەروویەک لەسەر کێشەیەکی کرۆکی ئاوەڵا دەکات کە کێشەی بەرپرسی سەرەکیی پارت یان بزاوتە لەنێو کوردەکاندا. Continue Reading »\nComments Off on “گۆڕان” وەک بزووتنەوەیەکی بێ-سەر … کاوە جەلال\nWritten on June 3, 2019, by Zahir Bahir\nدەوڵەت*: نوسینی جۆزیف پرۆدۆن، P. J. PROUDHON و: زاهیر باهیر بابەتی دەوڵەت، سروشت و ئایندەی: بەشی هەشت: Jean Jacques ئایدیایەکی خەمخۆرانەی هەبوە سەبارەت بەجنسی مرۆڤ دەربارەی جەوهەر و بوونی، پێگە Continue Reading »\nComments Off on دەوڵەت — 8 — نوسینی جۆزیف پرۆدۆن\nWritten on June 3, 2019, by Sardar AbdullahHama\nپێت ده‌ڵێ تۆ ئازادی له دربڕینی بیرو ڕای خۆت به ڵام به‌و مه‌رجه‌ی له سنوری خۆت ده‌ر نه‌رچیت هێرش نه‌كه‌یته سه‌ر پیرۆزیه‌كان ، به رای من ئه‌و مه‌رجه یه‌كسا‌نه به‌وه‌ی Continue Reading »\nComments Off on ئازادی بیر وڕا به مه‌رجی نه‌به‌زاندنی سنوری پیرۆزیه‌كان ! … سه ردار عه بدولا حه مه\nWritten on June 3, 2019, by Kawa Omar\nباسێک سەبارەت بە هێزە ناسیۆنالیستی-ئاینیەکان لەناوچەکە و پێگەی کۆمەڵە ئەم نوسینە لەسەر بنەمای سیمینارێکە کەلە ژێر هەمان ناونیشاندا لە ئەنجومەنی مارکس-ی کەنەدا تۆمارکراوەتەوە. حەمید تەقوایی لیدەری حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری ئێران Continue Reading »\nComments Off on کۆمۆنیزم وناسیۆنالیزم لە کوردستان … حەمید تەقوایی\nWritten on June 3, 2019, by Soran Muhamad\nبایۆگرافی: جین نیکۆلاس ئارثەر ڕامبۆ لە (شارلڤێڵ) ی باکووری ڕۆژهەڵاتی فەرەنسا لە 20- 10- 1854 لە دایك بووە، لە هەرزەکارییدا دەستی کردووە بە نووسینی هۆنراوە. ڤیکتۆر هۆگۆ وەسفی کردووە بە Continue Reading »\nComments Off on  وێناکردنی خەونێکی لەبیرنەکراو لەنێو شەمەندەفەردا … وه‌رگێڕان و لێدوان: سۆران محەمەد\nWritten on June 3, 2019, by Shwana Hassan Abubaker\nبرادەرێکم وتی لای بەرپرسێکی عەسکەری دانیشتبووم، هەر لەخۆوە هات بەخەیاڵمدا کە پرسیارێکی لێبکەم پێموت کاک (سەردار) چ ڕوداوێک هەیە لەژیانتدا ئازارت دەدات.وتی لەشەڕی ناوخۆدا بانگ کرابووین بۆ کۆبوونەوە کە بچین Continue Reading »\nComments Off on پاشماوەکانی شەڕی براکوژی … شوانە حسن ابوبکر\nWritten on June 3, 2019, by Hama Hewa\nدەمێک ڕەش دەپۆشن دەمێک نیلی دەپۆشن دەمێک ڕەساسی دەپۆشن ھەموو مۆدێلەکان دەپۆشن لەگەڵ مەلاکان ھاوشانن لەگەڵ خودا پەرست و شەڕواڵ لەبەرەکان ھاودیدن لەگەڵ قەڵەمە پاکەکان دوژمنن دەمێک سوڵتان لە باکورەوە Continue Reading »\nComments Off on قـات لـەبەرەکـان .. شیعر — نووسینی:حـەمـە ھـیـوا\nWritten on June 3, 2019, by Denegkan\nژیـنـگـە ئــاو و هــەوایـــە ئـەو خـاکـەی ئـێـمەی تـیـایـە دار و درەخـت و بــاخــە ئـاسـمـان و دەشـت و شـاخـە خـۆڵ و خـاشـاک و دووکـەڵ ژەهـرن بــۆ مـەل و ئــاژەڵ ژیـنـگـەمـان بـۆ Continue Reading »\nComments Off on ژیـــنــگـــە … محەمەد بەرزی\nWritten on June 1, 2019, by Denegkan\nوه‌رگێرانی : عه‌لی ئه‌حمه‌د پور هەرجارەو بابەتێک لە ئەرشیڤی دەنگەکان ەوە…. مانگی 6ی 2006 بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن ……… http://dengekan.com/doc/2006/5/irajAzarin31.pdf\nComments Off on قه‌یرانی ناڤکی داهاتووی رژیمی ئیسلامی و داهاتووی ئۆپزسیۆنی ئێران … نووسینی : ئیره‌جی ئازه‌رین\nبەشی یەکەم سیستمی فێربوونی فنلندیی، سەرسوڕمێنە نووسین و بە دواداچوونی: ئەحمەد مشاري کەمکردنەوەی وەرزی خوێندن و سەعاتەکانی حەفتانەی خوێندن، نەهێشتنی تاقیکردنەوەکانی بەکالوری، یان وەزاریی، ڕزگارکردنی منداڵ لە ئەرکەکانی ماڵ و Continue Reading »\nComments Off on فێربوون و پەروەردەی فنلاندا، نەخشی سەر بەردە ..1 … ئەحمەد مشاري\nWritten on June 1, 2019, by Chnur Namiq\nتازه شیعرم خه‌ریكى داره داره بوو ژنێك هات و یه‌كه یه‌كه كوچه و باخ و شار و دڵى نۆبه‌رى شیعرى من گه‌ڕا ناوى نام ژنه دزه‌كه گوایه هه‌موو به‌یانییه‌ك به‌ته‌نیشتى Continue Reading »\nComments Off on به ژنه دزه‌كه‌ى دیار ماڵى خوا ناوى بردم ……….. چنوور نامیق ( هه‌ڵوێست)\nپیاوی ناو هێڵنجەکان … شوان سەعید


چه‌ند جار له هه‌فته‌یه‌كدا ده‌بێت قژ بشۆردرێت؟\n1160 جار خوێندراوەتەوە کات09:07 بەروار30-11-2019\nهیچكات پرسیاری ئه‌وه به خه‌یاڵتدا هاتووه هه‌فتانه ده‌بێت چه‌ند جار قژت بشۆیت له هه‌فته‌یه‌كدا و چۆن قژت خاوێن بكه‌یته‌وه؟له‌م بابه‌ته‌دا وه‌ڵامی ئه‌م دوو پرسیاره‌ت ده‌ست ده‌كه‌وێت.\nزوی باس پسپۆڕی قژ له كۆمپانیای "فیلیپ كینگسلی" جیهانی ده‌ڵێت" گه‌وره‌ترین هه‌ڵه كه تا ئێستا هه‌موان باوه‌ڕیان پێی هه‌یه ئه‌وه‌یه كه ده‌وترێت شۆردنی به‌رده‌وامی قژ زیانی هه‌یه، له‌ڕاستیدا قژ زۆر زوو خۆڵ و پارچه مردوه‌كانی پێستی سه‌ر و ئاره‌ق كردنه‌وه و زه‌یتی پێستی سه‌ر له خۆی ده‌گرێت"\nچه‌ند جارێت ده‌بێت قژ بشۆردرێت؟\nباس ده‌ڵێت" ڕۆژانه شۆردنی قژ هیچ زیانێكی نیه و زه‌یتی سروشتی پێستی سه‌ر لێناكاته‌وه و له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ته‌واوی قژه‌كان هاوشێوه‌ن ته‌نها تاڵه قژه‌كانه و باشتر وایه شامپۆ بۆ شۆردنی قژ به‌كاربهێنرێت و له‌كاتی شتن به‌لسه‌م به‌كاربهێنرێت"\nقژ ده‌بێت چۆن بشۆردرێت؟\nسه‌ره‌تا قژت ته‌ڕ ده‌كرێت و دواتر به شامپۆ كه باشتر وایه بڕه‌كه‌ی 50 میلیلیتر بێت پێستی سه‌رت بشۆ دواتر تاڵه‌كانی قژ و ئه‌گه‌ر ڕۆژانه قژت بشۆیت ئه‌وه ته‌نها یه‌ك جار به‌سه و ئه‌گه‌ر دووجار له هه‌فته‌یه‌كدا قژت بشۆیت ئه‌وه ده‌توانیت چه‌ند جارێك شامپۆ بۆ شۆردنی قژت به‌كاربهێنیت و ئه‌و كه‌سانه‌ش كه قژیان لوله و وشكه ئه‌وه باشتر وایه هه‌فته‌ی یه‌ك بۆ دووجار قژیان بشۆن .\nبۆ قژی كورت به‌كارهێنانی به‌لسه‌م پێویست نیه و ته‌نها ئه‌و كه‌سانه‌ی كه قژیان درێژه باشتر وایه به‌لسه‌م بۆ نه‌رم و شێداركردنه‌وه‌ی به‌شی خواره‌وه‌ی تاڵه‌كانی قژیان به‌كاربهێنن به‌تایبه‌ت ئه‌گه‌ر قژیان بۆیاخكراو بێت و باشتر وایه به‌لسه‌م ته‌نها له كۆتای سه‌رتاڵه‌كانی قژ بدرێت.


’’کازمی سورە لەسەر کۆنتڕۆڵکردنیان’’\nدەستەی دەروازە سنورییەکانی عێراق ڕایگەیاند، مستەفا کازمیی سەرۆک وەزیران فەرمانی کردووە بە چاودێریکردنی دۆسیەی دەروازە سنورییە نافەرمییەکان "کە زۆربەیانی لە هەرێمی کوردستانن" و داوای داخستیان دەکات.\nعومەر وائیلی، سەرۆکى دەستەی دەروازە سنورییەکانی عێراق لە لێدوانێکیدا بۆ ئاژانسی فەرمیی عێراقییە کە "ناس کورد" بەدواداچوونی بۆ کردووە (20ی ئازاری 2021) دەڵێت، "چەندین دەروازەی سنوریی و مەرزی نافەرمی هەن کە زۆربەیان لە هەرێمی کوردستانن."\nدەشڵێت، "دەستەکە چەند پێشنیاز و نوسراوێکی فەرمی ئاڕاستەی مستەفا کازمی، سەرۆک وەزیران کە هاوکات فەرماندەی هێزە چەکدارەکانە کردووە و هەروەها کۆپییەکی ناردووە بۆ فەرماندەیی ئۆپراسیۆنە هاوبەشەکان و هێزەکانی پاسەوانی سنور و داوای کردووە ئەو دەروازە و مەرزانە دابخرێن."\nعومەر وائیلی جەختی کردەوە کە "سەرۆک وەزیرانی زۆر بە وردی چاودێری ئەو بابەتە دەکات و چەندین جار داوای کردووە ئێمە بەدواداچوون بۆ ئەو دۆسیە بکەین، بەڵام داخستنی ئەو دەروازە و مەرزانە لە ئەستۆی فەرماندەیی گشتیی ئۆپراسیۆنە هاوبەشەکان و پاسەوانی سنورە، ئەوەش بە هەماهەنگی لەگەڵ لایەنە پەیوەندیدارەکان لە هەرێمی کوردستان."\nسەرۆکى دەستەی دەروازە سنورییەکانی عێراق باسی لەوەشکرد کە "تائێستا دەروازە سنورییەکانی هەرێم لەژێر ڕکێفی دەستەی دەروازە سنورییەکانی عێراقدا نین، هەروەها هەرێم تائێستا بڕیاری ژمارە 13ی ساڵی 2019ی ئەنجومەنی وەزیرانی جێبەجێ نەکردووە."\nدەشڵێت، "تائێستا وەڵامی ئەو پێشنیازەمان نەدراوەتەوە کە بە ڕێگەیەکی یاسایی و ئیداریی لەڕێگەی ئەمیندارێتی گشتیی ئەنجومەنی وەزیرانی عێراقەوە نێردراوە بۆ کردنەوەى نوسینگەی هەماهەنگی لە هەرێمی کوردستان تاوەکو بتوانین بڕگەکانی بڕیاری ژمارە 13 جێبەجێ بکەین، بۆیە تائێستاش دەروازە سنورییەکانی هەرێم نەبەستراونەتەوە بە دەروازە سنورییەکانی حکومەتی فیدڕاڵەوە."\nعومەر وائیلی جەختی کردەوە کە "بابەتەکە لە دەستی هەرێمدایە کە بریتییە لە کرانەوە بەڕووی دەستەی دەروازە سنورییەکانی حکومەتی فیدڕاڵدا تاوەکو بتوانین کۆنتڕۆڵی تەواوی تەواوی دەروازە سنورییەکانی عێراق بکەین بەوانەی هەرێمی کوردستانیشەوە."\nڕوونیشیکردەوە کە "بڕیاری ژمارە 84ی ساڵی 2020ی ئەنجومەنی وەزیران جەخت دەکاتەوە کە دەبێت کاری دەروازە سنورییەکان و بەڕێوەبەرایەتییەکانی 24 کاتژمێری بێت، هەروەها پێویستە کامێرای چاودێری دابنرێت، چەند لیژنەیەکیش بە بەردەوامی دەربچن بۆ پشکنین و چاودێریکردن."


پەكەكە بەرپرسیاری هێرشەكەی ئیزمیری توركیا لەئەستۆ دەگرێت\n14/08/2019 5824 جار خوێندراوه‌ته‌وه\nجەنگاوەرانی تۆڵەسەندنەوەی مەعسوم كۆركماز لە بزووتنەوەی شۆڕشگێڕی یەكگرتووی گەلان (هەبەدەهە) پێكهاتوون‌و سەر بەپارتی كرێكارانی كوردستان پەكەكەن، چالاكییەكەی ئیزمیر-یان لە ئەستۆ گرت، كە دژی كارگەیەكی كۆنتێنەر (خانووی كاتی) ئەنجامدرابوو.\nبەپێی راگەیەنراوێك، كە میدیاكانی نزیك لەپەكەكە بڵاویانكردەوە، "لە ١٢ی ئابی ٢٠١٩ لە ناوچەی بۆرنۆڤای ئیزمیر چالاكییەكمان لە دژی كارگەی دروستكردنی كۆنتێنەر و عەمبارەەكانی ئەنجامدا و كۆنتێرنەرەكانی كارگەكە تێكشكێنران".\nهەر بەپێی راگەیەنراوەكە، ئەو كارگەیە بۆ هێزەكانی سوپای توركیا كۆنتێنەر و تەنكەری ئاوی دروست دەكرد، ئەو كەسانەشی لەسەر ژان و ئازاری داگیركەری سەر ئەم گەلە پارە دەستدەخەن‌و پێداویستی لۆجستی بۆ ئەو شەڕە دابین دەكەن، دەبێت باجی كارەكەیان بدەن، ئەوانەی لە شەڕی چەپەڵ سكی خۆیان تێر دەكەن، ئەوا دەبێت ڕاستی شەڕیش ببینن.\nهەروەها هێزەكە ئەوەی راگەیاندووە، كە ئەو چالاكییەمان بۆ بەرز راگرتنی یادی گەریلاكانی هەڵمەتی ١٥ی تەباخ (ئاب)ی ١٩٨٤ ئەنجامدا، لە هەڵمەتی ١٥ی ئاب-دا ڕۆحی بەرخودانی ساڵی ١٩٧١ی ماهیر چایان، دەنیز گەزمیش و ئیبراهیم كایپاك كایا هەیە، هەڵمەتی گەریلایی ١٥ی ئاب لەسەر هێڵی تێكۆشانی یەكگرتووانەی گەلانە.


کاتی ئەوە نەهاتووە کە هەندێک لە نووسەرانی کورد دەست لە نەورۆز هەڵبگرن؟ – History Of Kurdistan\nHome / بەشی مێژووی كورد / کاتی ئەوە نەهاتووە کە هەندێک لە نووسەرانی کورد دەست لە نەورۆز هەڵبگرن؟\nگۆران حكيم 2017-10-15\tبەشی مێژووی كورد, مێژووی كۆنی كورد لێدوان نووسین ناچالاککراوە لە کاتی ئەوە نەهاتووە کە هەندێک لە نووسەرانی کورد دەست لە نەورۆز هەڵبگرن؟ 5,490 Views\nتێبینی: ئەم بابەتە بە دەستکاریەکی زۆر و لە ژێر ناوێکی تردا داڕێژراوەتەوە.\nکە منداڵ بووم هەموو ساڵێک زیاتر لە مانگێک پێش نەورۆز، لەگەڵ منداڵانی گەڕەک ڕۆژانە دەبوو چەند سەعاتێک دابنێین بۆ کۆکردنەوەی دار و تەختە و تایەی کۆن. هەتاوەکو نەورۆز دەهات لە ماڵاندا بڕێکی باش تایە و دار و تەختە کۆدەکرایەوە. کە ڕۆژی نەورۆز دەهات، هەر ماڵە و تۆزێک نەوتی پێ دەداین و ئەوڕۆژە بۆ ئێمە بوو بووە ئامانجێکی گەورە و بەوپەڕی خۆشیەوە چاوڕوانیمان دەکرد و لەو ڕۆژەدا جلی کوردیمان دەپۆشی و ئاگرێکی گەورەمان دەکردەوە. ڕەفتاری ئەوکاتەی حکومەتی عێراق لە باشوردا دەگۆڕا و هەر ساڵەو بە شێوەیەکی جیاواز بوو. ساڵانی حەفتاکان هەندێک جار تیپی ئاگرکوژانەوەیان دەنارد و ئاگرەکەیان لێ دەکوژاندینەوە. بەڵام کۆڵمان نەدادا، بۆ ئێمە لەو منداڵیەدا ئەو ئاگرە بوو بووە سیمبوڵی زیندوێتی ڕۆحە کوردیەکەمان، بۆیە هەموو هەوڵێکمان دەدا کە ئاگرەکە نەکوژێنرێتەوە. بۆ ئێمە نەمانی ئاگرەکە کوژانەوەی ڕۆحمان بوو.\nسەرەڕای ئەوانە هەموو ساڵێک پێش نەورۆز خەمم لێدێت. لەبەر ئەوەی کە زۆر جار کەسانێک بۆ مەبەستی پاڵپشتکردنی بیروبۆچوونی ئاینیی یان ناسیۆناڵیستیی خۆیان و لەسەر کۆمەڵێک بۆچوونی بێ بنەما، ئەو جەژنە مێژووییەمان لێ ناخۆش دەکەن. زۆریشیان لەم هەوڵەیاندا تەنها پشت بە لێکچوونی ناوی ئەژەدەهاک/هەستیاگ و دوایەمین پاشای میدی دەبەستن. بەو جۆرە بڕیار دەدەن کاوە فارس بووە و زوحاک کورد. جگە لەو لێکچوونە ئاساییەی ناوەکان، لێکۆڵینەوەیەکی زانستی هەتاوەکو ئەمڕۆ لە ئارادا نیە کە بە بەڵگەی ڕوونەوە پشتگیری لەو بۆچوونە بکات.\nنەورۆز لە فەرهەنگماندا ڕەگێکی قوڵ و دێرینی هەیە، کۆنترین سەرچاوەی کوردی کە بە ووردی باسی ئەو جەژنەی کردبێت، ئەحمەدی خانیە. ئەحمەدی خانی زیاتر لە سێ سەد ساڵ لەمەوبەر لە مەم و زیندا باسی نەورۆز و خۆشی و شادی ئەو ڕۆژە لە ناو کورد دا دەکات. ئەم جەژنە بە شێوەیەک لە ناو کورد دا ڕەگی داکوتیوە، کە هەتاوەکو نزیکی چوار سەد ساڵ لەمەوبەر شارۆچکەیەک لە شارەزوور ناوی (مێرکاوە) بووە و هەر بە ناوی کاوەی ئاسنگەرەوە ناونرابوو.\nهەروەها لە یەکێک لە ئەفسانەکاندا کە سەبارەت بە بنەچەی کورد باسکراوە، تێیدا کورد بەستراوەتەوە بە چیرۆکی کاوە و زوحاکەوە. زانا و مێژوونوسی گەورەی جیهانیی، ئەبوحەنیفەی دینەوەری، کە خەڵکی نزیک کرماشان بووە و یەکەم کەس بووە کە نزیکی هەزار و دوو سەد ساڵ لەمەوبەر کتێبی تایبەتی لەسەر مێژووی کورد نووسیوە و کتێبەکەی بزرە، لە کتێبێکی تریدا کە ماوە سەبارەت بە مێژووی جیهان نووسیویەتی بە ناوی (الاخبار الطوال)، باس لە بنەچەی کورد دەکات. دینەوەری هاتووە چیرۆکی زوحاک دەگێڕێتەوە و ئەویش دەڵێت کە ئەو کەسانەی کە لە دەست زوحاک دەرباز دەکران و ڕوویان دەکردە چیاکان، نەتەوەی کوردیان لێ پێکهات و ئەم ئەفسانەیە لای مەسعودی- ش دووبارە بووەتەوە. لە کڵامی یارسانیشدا دیسان ئەو خۆبەستنەوە بە کاوە و ئەفسانەی زوحاکەوە دەردەکەوێت. شاوەیس قولی کە لە نزیکی ساڵی ١٤٠٧ز لەدایکبووە، دەبینرێت کورد بوون و گوزارشکردنی لە کاوەدا بە شێوەکی زۆر سەرنج ڕاکێش دەخاتە ڕوو کاتێک کە بە هەورامی یێژێت:\nواتە “من بنەچەم کوردە و باوباپیرانم کوردە و لە ڕەگەزی کوردم، من ئەو شێرەم کە لەگەڵ کۆمەڵێکدا سوپای زوحاکمان وورد کرد”. لێرەدا شاوەیس قولی زۆر بەڕوونی ناسنامەی کوردبوونی بەستۆتەوە بە کاوەی ئاسنگەرەوە.\nلە ڕێوڕەسمی نەورزۆدا بەشێکی گرنگی لای کورد ئاگرەکەیە. ساڵان لەسەربانی هەموو ماڵێک لە هەندێک ناوچەدا ئاگردەکرایەوە. بەپێی جەیمس مۆریە کە لە ساڵی ١٨٢٠ دا هاتۆتە ناوچەکە، لە کۆتایی مانگی هەشت و لە دامێنی چیای (دەماوەند/زەماوەند) دا (جەژنی کورد) بەڕێوە چووە، لەوێدا خەڵک لەسەر سەربانی ماڵان هەموو ساڵێک ئاگریان بە بۆنەی ئەو جەژنەوە کردۆتەوە و جەژنەکەش بە ناوی کوردەوە بووە. ئەمڕۆش لە زۆر ناوچەدا سەرەڕای هەڵپەڕکێی کوردی و ئاگرکردنەوە، زۆر جارلاوان بە ناو ئاگرەکەدا باز دەدەن. بازدانی کورد بە ناو ئاگرەکەدا، بیروباوەڕی دێرینی باوباپیرەمان بۆ دەخاتەوە ڕوو. ئاگر لە ڕابردوودا خودای تایبەتی هەبووە و پیرۆز بووە و سیمبوڵی پاکردنەوە بووە. بەو جۆرە لە کاتێکدا لاوان خۆشی لە ئاهەنگەکە دەبینن، لە هەمان کاتدا دابونەریتی خۆپاکردنەوە و خۆپاراستن لە ناو خودای ئاگردا بەجێدەهێنن. خۆپاکردنەوە بە ئاگر دابونەریتێکی دێرینە و هەتاوەکو ئەمڕۆ ساڵانە لە جەژنی “لاس لومیناریاس” لە وڵاتی ئیسپانیادا، سوار بە ئەسپەوە بە ناو ئاگردا باز دەدات بە هەمان مەبەستی پاکردنەوە و پاراستنی ئاژەڵەکە. هەروەها ئاگرکردنەوەش ڕێوڕەسمێکی ئاینی دێرینە، بۆ نموونە نزیکی دوو هەزار و حەوت سەد ساڵ لەمەوبەر پێغەمبەری جوو “جەرمایا/یەرمیاهو” کە لە ناو ئیسلامدا بە “ئەرمایا” ناسراوە، ئاماژە بە دابونەریتێکی نەگونجاوی نامۆ بە جوەکان دەکات کە منداڵان داریان کۆکردۆتەوە و باوکان گڕیان بەرداوەتە ئاگرەکە و دایکانیش نانی تایبەتیان کردووە بۆ خوداژنی ئاسمان. ئەم خودایە سۆمەریەکان بە ئینانا ناویان هێناوە و ئاشوریەکان دوای باڵادەستبوونیان عیشتاریان بەرامبەر داناوە. واتە کردنەوەی ئاگر وەک هەڵسوکەوتێکی پیرۆز لەو ڕۆژەشدا تەمەنی زۆر لە فارس و دەرکەوتنیان لە مێژوودا دێرینترە.\nبنەچەی دێرینی نەورۆز لە مێسۆپۆتامیای دێریندا دەبینرێتەوە. لە ڕاستیدا دوو جەژنی سەرەکی لە سەردەمی سۆمەریەوە کراوە، هەردوو ئەو جەژنانە بە تۆزێک گۆڕانەوە لە ناو کورد دا بەردەوام بووە. جەژنەکان بە ناوی جەژنی (یێزن ئەکیتو) کراوە کە سەرنج دەدرێت وشەی (یێزن) ی سۆمەری ئەمڕۆ بە هەمان مانا بووەتە (جەژن) لە کوردی نوێدا. ساڵانە ئەم جەژنە یەکێکیان لە سەرتای بەهار و ئەوی تریان لە حەوتەم مانگی ساڵ و لە پایزدا کراوە. دەبینرێت ئەمڕۆ نەورۆز لە مانگی سێدا بەڕێوە دەچێت و جەژنی سەرساڵ- ی ئیزدی وەک سەردەمی دێرینی مێسۆپۆتامیا لە یەکەم چوارشەممەی مانگی چواردا بەڕێوە دەچێت و لە مێسۆپۆتامیادا لە یەکەم ڕۆژی مانگی چواردا ئەو ئاهەنگەیان کردووە و هەندێک جاریش لە نزیک کۆتایی مانگی سێدا کراوە. سەبارەت شێوە پایزانەکەی ئەو جەژنە، وەک پێشتر ئاماژەی پێکرا، هەموو ساڵێک لە کۆتایی مانگی هەشت و لە دامێنی چیای (دەماوەند/زەماوەند) دا، کە لەڕابردوودا ناوچەیەکی میدی بووە، (جەژنی کورد) بەڕێوە چووە و لەوێدا خەڵک لەسەر سەربانی ماڵان هەموو ساڵێک ئاگریان بە بۆنەی ئەو جەژنەوە کردۆتەوە و جەژنەکەش بە ناوی کوردەوە بووە. واتە شێوە پایزانەکەی جەژنەکە تا سەردەمانێک لە دامێنی چیای دەماوەند دا هەر بە ناوی کوردەوە مابوو و بەسترابووەوە بە ئەفسانەی کاوە و زوحاکەوە. واتە هەردوو جەژنە دێرینەکەی مێسۆپۆتامیای دێرین لە کوردستاندا ماوەتەوە.\nلە ڕاستیدا ئەفسانەی نەورۆز هێندە دێرینە کە لە سەرچاوە دێرینەکانیشدا تێکەڵ کراوە. زۆر لە سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە زوحاک هەر نەمرودە و لەو جیاواز نیە. مێژوونوسی کورد ئیبن ئەسیر نزیکی هەشت سەد ساڵ لەمەوبەر دەڵێت زوحاک هەر نەمرودە و ئەو لە زمانی ئیبن کەلبی ئەوە دەگێڕێتەوە و ئەم بابەتە لای ئیبن خەلدون دووبارە کراوەتەوە و چەندین سەرچاوەی تری ئیسلامی ئاماژەی پێکردووە.\nنەتەوەکانی وەک نەبەتی و ئاشوری و عەرەبیش خۆیان کردۆتە خاوەنی زوحاک و عەرەبەکان بە خەڵکی یەمەنیان داناوە و بەپێی سەرچاوە یۆنانیەکان، هەتاوەکو نزیکی دوو هەزار ساڵ لەمەوبەر، ئاشوریەکانیش خۆیان بۆ (نینۆس) گەڕاندۆتەوە، کە (نینۆس) دیسان هەر ناوێکی تری نەمردود بووە کە ئەمڕۆ ناوی شاری (نەینەوا) ی لی دروست کراوە.\nلە ڕاستیدا زۆربەی سەرچاوە مێژووییەکان بە هیچ جۆرێک کاوە و زوحاک وەک خەڵکانی سەر بە دوو نەتەوەی جیاواز باس ناکەن و وەک یەک دەیانبینن. ئەوە ئەمڕۆ هەندێ نووسەری کوردە کە بۆ مەبەستی ئایدیۆلۆجی خۆی خەریکە ئەو مانایەی پێ دەدەن. مێژوونوسی سەردەم نابێت بەو جۆرە سادەیە مامەڵە لەگەڵ مێژوو بکات. ئەمڕۆ کریستیانەکان سێ جەژنی سەرەکی دەکەن، جەژنی کریسمس، جەژنی سەری ساڵ و جەژنی ئیستەر. ئەو سێ جەژنە هەرسێکیان پێش ئاینی کریستیان لە ناو ڕۆمەکاندا کراون. ئەمڕۆ مێژوونوسانی ئەوروپی هەوڵ دەدەن لە بنەچەی ئەو سێ جەژنە بگەن، بەڵام سەرەڕای بەڵگەی یەکلاکەرەوەی مێژوویی سەبارەت ئەو سێ جەژنە، ئەوان نایەن بە خەڵک بڵێن ئەو جەژنە جەژنی کریستیانی نیە و نابێت ئاهەنگ بگێڕین. کەچی مێژوونووسی کورد زۆر بە سادەیی و بێ بەڵگە داستانێکی هەزاران ساڵە کە وەک ڕوونکرایەوە بۆچوونی چەندین نەتەوە و فەرهەنگی چووەتە سەر، سەرەڕای ئەوە بە زۆر دێت و ئەیەوێت بۆ مەبەستی ئایدیۆلۆجی خۆی، ڕەتیبکاتەوە. خەریکە بە ئەبوحەنیفەی دینەوەری کورد دەڵێت، نە ئەبوو تۆ نزیکی هەزار و دوو سەد ساڵ لەمەوبەر بنەچەی کورد ببەسیتەوە بە ئەفسانەی زوحاک و کاوەوە و بە ئەحمەدی خانی دەڵێت کە نزیکی سێ سەد ساڵ لەمەوبەر نەئەبوو لە مەم و زیندا باسی خۆشی جەژنی نەورۆز بکەیت و بە شاوەیس قوڵی دەڵێت تۆ هەڵە بوویت کە کاوەت بە کورد لە قەڵەم دا و بە شارەزووریەکان دەڵێت ئێوە نەئەبوو شارۆچکەیەک بە ناوی کاوەوە ناوبنێن “مێرکاوە”. ئەمە نەک مێژوونوسین نیە، بەڵکو تاوانە بەرامبەر بە فەرهەنگ و مێژووی نەتەوەیەک. دیارە ئەرکی مێژوونوسە کە هەمیشە لە دابوونەریتە کۆمەڵایەتی و ئاینیەکان بکۆڵێتەوە، بەڵام لێکۆڵینەوە لە دابونەریت نابێت وامان لێبکات کە توندڕەوانە مامەڵە لەگەڵ فەرهەنگ و مێژووی سەدان و هەزاران ساڵەمان بکەین و بە نوکە قەڵەمێک ئەو جەژنە گرنگە هەڵبوەشێنینەوە.\nئەمڕۆ ئەم جەژنە لە ناو چەندین نەتەوەی ناوچەکە شوێنی تایبەتی هەیەو هەریەکەیان ئاهەنگی تێدا دەگێڕن. جا با چیتر ئەم جەژنە دێرینەی چیاکانی کوردستان لە خۆمان تێک نەدەین و با قبوڵی بکەین کە ئەم جەژنە ئەفسانە و بۆچوونی سەردەم و نەتەوەی جیاوازی لێنیشتووە، بەڵام لەبری ئەوەی بێ بنەما جەژنێکی مێژوویی دێرین لە خۆمان بکەین، با لەگەڵ نەتەوە جیاوازەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئێمەش بەپێی بۆچوونی خۆمان ئەو جەژنە بگێڕین و بیربکەینەوە چۆن بە جلی کوردیەوە لە بەردەم ئاگرە دێرینەکەی باوباپیرانماندا خۆشی ببینین، لەبری ئەوەی کە ئەو فەرهەنگە دێرینە بکەینە کێبڕکێیەکی نەتەوەیی بێمانا و نازانستی.\n– ابن الأثير (٢٠١٠) الكامل في التاريخ [ئەنتەرنێت]، موقع الوراق. دەست دەکەوێت لە: <http://www.4shared.com/office/JmKBp7sX/___.htm> [سەردان کراوە لە ١/١٢/٢٠١٠] – ابن خلدون (٢٠٠٠)، تاریخ ابن خلدون، دار الفکر، بیروت.\n– – حەمەڕەش، سۆران (٢٠١٣) کورد کێیە؟، لەلایەن نووسەرەوە چاپکراوە، لەندەن.\n– الحموي، یاقوت (٢٠١٠) معجم البلدان [ئەنتەرنێت]، موقع الوراق. دەست دەکەوێت لە: < http://search.4shared.com/…/%D9%85%D8%B9%D8%AC%D9%85%20%D8%…>. [سەردان کراوە لە ١٨/١١/٢٠١٠] – الدینوري، ابو حنیفة احمد بن داود (١٨٨٨) الاخبار الطوال، مطبعة بریل، مدینة لیدن.\n– المسعودي (٢٠١١) مروج الذهب [ئینتەرنێت]. الموسوعة الشاملة. دەست دەکەوێت لە: <http://islamport.com/d/3/tkh/1/133/2652.hml>. سەردان کراوە لە [سەردان کراوە لە١٣/٨/٢٠١١] – Dietrich, B. C. (2004) The Origins of Greek Religion, Bristol Phoenix Press, UK.\n– Morier, J. J. (1818) A Second Journey through Persia, Armeia and Asia Minor to Constantinople between the years 1810 and 1816, Longman, Hurst, Rees, Orme and Brown, London.\nPrevious چه‌ند سه‌رنجێك له‌سه‌ر پرسی (ئیسلام و شیعر)\nNext سەرهەڵدانی فیرقە ئیسلامییەكان لەسەردەمی پێغەمبەرەوە تا ئێستا\nڤیدیۆی دیكۆمێنتاری شاری ئورمییە


محەمەد رەسوڵ هاوار\n6/12/2018 02:48 PM\nئامادەکردنی: عومەر مەعروف بەرزنجی\nرێکەوتی (30-11-2006)، شاعیرو نووسەرێکی دیار، مرۆڤێکی بوێرو خاوەن هەڵوێست و هەقبێژ، خەباتکارێکی دڵسۆزو نیشتمان پەروەرێکی کورد ویست، رۆڵەیەکی بەئاگاو ماندووی رێگای خەبات و ژیان، مێژوونوسێکی کارامەو قەڵەمێکی بەتوانستی هەڵسەنگاندن و ساغکردنەوەی بەڵگەی مێژوویی، کەسایەتییەکی راستگۆو قسە لەڕوو، خاوەنی چەندین بابەت و کتێب و لێکۆڵینەوەی دانسقە، لەتەمەنی (82) ساڵیداو لەشاری لەندەن کۆچی دوایی کردو چووە ژیانی جاویدانییەوە.\nخوالێخۆشبوو (محەمەد رەسول هاوار) لەشیعرو چیرۆک و وتارو بابەتی رەخنەیی و گۆشەی تایبەتی و کاری ڕۆژنامەنووسی و بواری مێژووی هاوچەرخی کوردیدا بەرهەمێکی زۆری هەیە، ئەم بابەتانەیش بەری ڕەنج و ماندووبوونی (64) ساڵی نووسینە، ئێمەش لەساڵیادی ئەم مرۆڤە مەزن و شایستەیەدا دەمانەوێت کەبە نووکە قەڵەمێکی درشت چەند دێڕێک سەبارەت بەکارو رەوت و بوارەکانی نوسینی بخەینە بەر چاوو لەهەرگوڵەی بۆنێک بکەین.\nیەکەم بەرهەمی بڵاوکراوەی هاوار دەگەڕێتەوە بۆ تەمەنی هەژدە ساڵی، بابەتەکەیش بریتییە لەپارچە شیعرێک بەناونیشانی (وێنەی کوردستان) و ساڵی (1942) لەگۆڤاری (گەلاوێژ)(1)دا بڵاوکراوەتەوە، لەو ساڵەوە هەتا دوا ساڵەکانی ژیانی دەستبەرداری شیعر نەبوو، لەکات و سات و بۆنەی تایبەت و وروژاندنی هەست و دەووندا شیعری وتوە، یەکەم دیوانی بەناوی (یادی بادینان) لەدوو توێی (112) لاپەڕەداو ساڵی (1959) لەچاپخانەی (ژین)ی سلێمانی بەچاپیگەیاندووە، کەبریتییە لەو شیعرانەی کە لەسەرەتاوە تا دەوروبەری شۆڕشی چواردەی تەمموزی (1958) وتوونی و زۆریشیان لەگۆڤاری (گەلاوێژ)و رۆژنامەی (ژین)و (هەتاو) و (هیوا) دا بڵاو کراوەنەتەوە، دواتریش لەدەرەوەی وڵات چەندین کۆمەڵە شیعری چاپکردووە.\nشیعرەکانی هاوار هەر لەسەرەتاوە پابەند بوون بەبەرەی میللەت، هەندێکیشیان دەچنە خانەی رۆمانسیزمەوە، بەڵام ریالیزمی شۆڕشگێڕانە بەسەر زۆرینەی بابەتەکاندا زاڵە، ناڵەی لێقەوماو و نرکەی جوتیارو کزۆڵەیی هەژارو جۆشی کوردایەتییەکی راستەقینەو دەنگی دڵیری ئازادیخوازان و بەگژداچوونەوەی نەیارانی نەتەوەو نەفرەتلێکردنی بەکرێگیراوان و زۆری تریش بوونەتە کەرەستەو ناوەڕۆکی شیعرەکانی هاوارو بەردەوامیش چاوی بڕیبووە ئاسۆی سەرفرازی و بەگەشبینییەوە دەیڕوانییە ژیان:\nسەد پەڵە هەوری تاریکو چڵکن\nناتوانێ بەری رۆژ بگرێ لەمن\nقەت رۆژ ون نابێ و ناشارێتەوە\nهەرهەورە ئەڕواو ئەڕەوێتەوە(2)\nلەدوای شۆِرشی چواردەی تەموزی ساڵی (1958) بەدواوە، مامۆستا هاوارم ناسیوەو تێکەوڵاویم لەگەڵیدابووەو لەسەرجەم کارو بەرهەمەکانی ئاگادارم، لەو کاتەوە هاوارم بەرووناکبیرێکی بوێرو راستگۆو هەقبێژ زانیوە، لەبەر خاتری هیچ دەستەو تاقمێکی تایبەتی چاوی لەهەڵەو گزیکردن و لەرێ لادان نەپۆشیوە، لەسەرەتاوە تابنەتای ژیانی پیایاندا هەڵشاخاوەو بەشیعرو نووسین سەرزەنشتی کردوون، یان بەواتایەکی تر (گرنگی مێژوویی و دەوری شۆڕشگێڕانەی مامۆستا هاوار لەوەدایە کەنوسین و شیعرەکانی تەنیا لەئاستی هەست و دەربڕیندا نەگیرساونەتەوە، بەڵکو شیعرەکان و وشەکان داگیرساون و کڵپەیان سەندووە، بوونە هەڵوێستی سیاسی شۆڕشگێڕانەو رەخنەگرانە، هەستی بێ هەڵوێست وەک ئاوێنەیەکی ساردوسڕ وایە، دەتوانێ دنیا عەکس بکاتەوە، بەڵام ناتوانێ کاری تێکاو بیگۆڕێ)(3)و لەمەوە تێدەگەین کە (نووسەرو شاعیری بێ هەڵوێست لەپەراوێزی مێژوودا دەژین، بەرهەم و هونەرەکەیان هەرچەندە بەرز بی َ، لەشیکردنەوەی دواییدا خزمەتی دەسەڵاتی باوو گەمەی سیاسەت لەسەر حیسابی رەوشت و ویژدان و بەرژەوەندی گەل دەکات، تەنیا هەڵوێستی رەخنەگرانەو شۆڕشگێڕانەیە کەدەبێتە هۆکارێکی مێژوویی و کولتوری و روناکبیری و ئایدۆلۆژیایی بۆ گۆڕین و چاککردن و دروستکردنی نوێ)(4).\nباشترین نموونەیش لەوەدا دیاری دەدات کەمامۆستا هاوار لەسەرەتادا باوەڕی بەمارکسیزم بوو، لەشیعرە سەرەتاییەکانیشدا بەرگریی لێکردون و کۆمەڵە شیعری (یادی بادینان)ی ساڵی (1959) بەڵگەی ئەم قسانەیە، بەڵام کەرۆژنامەی (پراڤدا)ی زمانحاڵی حزبی کۆمۆنیستی سۆڤیەتی بابەتی پشتگیری سەبارەت بەڕژێمی بەعس دەنووسی و نکۆڵی لەجینۆسایدی کورد دەکرد، هاوار خۆی پێنەگیراو بەڕوویدا هەڵشاخا:\nبۆ چنگێک پارەی رژێمی فاشیست\nشەرەف و وشەو پێنووست دۆڕان\nلای خۆت ئینجیل و ئاڵای مەبدەئبوی\nناوی خۆت نابوو، پاڵپشتی گەلان\nدەک خەجاڵەتی بیرو بڕوابی\nهەتاکو ماوی سووک و ریسوابی\nهاوار لەساڵی (1949) بەدواوە تا ساڵی (1960) حەوت چیرۆکی لەگۆڤاری گەلاوێژو رۆژنامەی (ژین)دا بڵاوکردووەتەوە، یەکەم چیرۆکی بەناونیشانی (دوو دڵ) لەژمارە (2)ی مانگی مایسی ساڵی (1949)ی گۆڤاری گەلاوێژدا بڵاوکراوەتەوە، زۆریان کۆمەڵایەتین، هەریەکەیان بەپێی بارودۆخی ئەو رۆژگارە باس لەکێشەیەک دەکەن، گەر لەگەڵ چیرۆکەکانی قۆناغی گەلاوێژو دواتریشدا بەراوردیان بکەین دەگەینە ئەو باوەڕەی کەهاوار بەیەکێک لەچیرۆکنووسە سەرکەوتووەکانی ئەو رۆژگارە دابنێین. بەشبەحاڵی خۆم سی ساڵ بەر لەئێستا لەکتێبـی (لێکۆڵینەوەو بیبلیۆگرافیای چیرۆکی کوردی 1925-1969)دا کەساڵی (1978) چاپکراوە، لەم چیرۆکانە دواوم و هەموویانم تۆمار کردووەو بەراوردم کردوون.\nساڵی (1979) مامۆستا محەمەد رەسول هاوار وڵاتی بەجێهێشت و لەشاری لەندەن گیرسایەوە، ئەم رۆیشتنە گۆڕانێکی بنەڕەتی بەسەر کارو ژیان و بیرکردنەوەو بەرهەمی مامۆستا هاواردا هێنا، هاوار لەو وڵاتەدا بەکزۆڵەیی دانەنیشت، بەڵکو بەرنامەی ژیان و نووسینی تا رادەیەکی زۆر گۆڕا، هەرچەندە دەستبەرداری شیعرنەبوو، چەندین کۆمەڵە شیعری بڵاوکردووەتەوە، بەڵام تەنیا بەشیعرەوە نەوەستا، بەڵکو بەرنامەیەکی داڕشت بەمەبەستی گەڕان و پشکنین و دۆزینەوەو وەرگێڕانی ئەو بەڵگە دانسقانەی کەپەیوەندی راستەوخۆیان بەمێژووی هاوچەرخی کوردەوە هەیەو لەوێ پارێزراون، بەتایبەتی دۆکیۆمێنتەکانی ناو ئارشیفی وەزارەتی دەرەوەی بەریتانیا. هاوار بەشێنەیی زۆربەیانی دەستخستووە، لێیان ورد بووەتەوە، بەراوردی کردوون، دوای خوێندنەوەو پۆلێنکردن و بەسەرکردنەوەیان، کەوتە سەر ئەو باوەڕەی کەمێژوویەکی سەرتاپاگێڕی بنووسێتەوەو کۆمەڵێ کتێبـی گەورەو ناوازە بخاتە کتێبخانەی کوردییەوە کە تا ئەو کاتە لێکۆڵینەوەی وابەنرخ نەگەیشتبوونە خوێندەوارانی کوردو زانیارییەکان نەبیسترابوون.\nیەکەم کاری ناوازەی کتێبـی ن(شێخ مەحمودی قارەمان و دەوڵەتەکەی خوارووی کوردستان)ە کە لەدوو بەرگی گەورەداو ساڵانی (1990-1991) بەقەبارەی (1439) لاپەڕە بڵاوکردەوە، ئەم کتێبە باشترین سەرچاوەو لێکۆڵینەوەی مێژوویی باوەڕپێکراوە سەبارەت بەژیان و کارو شۆڕش و گرفت و ئاڵۆزییەکانی مەلیکی کوردستان (شێخ مەحمودی بەرزنجی). جگە لەبەڵگەی زیندوو کەباڵی بەسەر کتێبەکەدا کێشاوە، مامۆستا هاوار دەیان سەرچاوەی کوردی و عەرەبی و ئینگلیزی خوێندووەتەوەو توانیویەتی بەوپەڕی راستگۆیی و ویژدانەوە زنجیرەی باسەکان پێکەوە بلکێنێ و لێکۆڵینەوەیەکی ورد بەئەنجام بگەیەنێت. کتێبەکە هەموو لایەن و کێشەکانی ئەو رۆژگارەی گرتۆتەوەو کۆمەڵێ هەڵەی ناوخۆو دەرەوەی ڕاستکردووەتەوە و وەڵامی گونجاوی داونەتەوە. مامۆستا هاوار لەم کارەیدا ماندوو بووە، پەنای بردۆتەبەر بیرەوەرییەکانی (شێخ رەوفی شێخ مەحمود) کەتا ئێستا بەدەستنوووسی ماوەتەوە، پرس و سۆراخێکی زۆری بەخوالێخۆشبووان (بابا عەلی شێخ مەحمودو تۆفیق وەهبـی و عەلی کەمال) کردووەو سوودی لێوەرگرتوون کەهەموویان لەو رۆژگارەدا ژیاون. بەم پێیە توانییەتی کەوەک مێژوو نوسێکی بەئاگا وردوو درشتی رووداوەکان تۆماربکات و دوای بەراوردو هەڵسەنگاندن روناکییان بخاتەسەر.\nکتێبێکی تری هاوار کە لەئاستێکی باڵادایە بەناونیشانی (ئیسماعیل ئاغای شکاک و بزووتنەوەی نەتەوایەتی کورد) کە لەساڵی 1995 لەقەبارە ی (697) لاپەڕەدایەو یەکەم کاری گەورەیە سەبارەت بەسمکۆی شکاک.\nکتێبێکی گەورەتری هاوار سەبارەت بە(باکووری کوردستان)ەو لەسێ بەرگی گەورەدایەو بەقەبارەی 1344 لاپەڕەیەو ناوەندی چاپەمەنی و راگەیاندنی خاک ساڵی 2004 بەچاپی گەیاند.. لەمیشەوە دەگەینە ئەو راستییە کەمامۆستا هاوار ئەو مێژوو نووسە مەزنەیە کەتوانیویەتی مێژوویەکی قووڵ و سەرتاپاگێڕی هەموو بەشەکانی کوردستان تۆماربکات و لەم بوارەدا گرەوی سەرکەوتنی بردەوە.\nمحەمەد رەسول هاوار پێویستییەکی تری بەئەنجام گەیاندووە کەبریتییە لەنووسینەوەی بیرەوەرییەکانی لەدوو بەرگدا بەناونیشانی (کوێرەوەری و بیرەوەری 1984) و (هۆرەی دەروێشی یاخی 1986). لەم دوو بەرگەدا بەشێوەیەکی ئەدەبی و شێوازێکی رەوان، ژیان و بەسەرهات و یاداشت و رووداوەکانی رۆژگاری خۆی گێڕاوەتەوە، گەڕاوەتەوە بۆ ناوچەی شارباژێڕو ئاواییەکانی (موبرەو چەمیاڵە و شیوەکەڵ)و بەسەرهاتەکانی سەردەمی منداڵی. ئەوەی زیاتر بیرەوەرییەکانی جوانتر کردووە پەنابردنێتی بۆ بڵاوکردنەوەی هەندێ شیعر کەپەیوەندییان بەرووداوەکانەوە هەیە، دیارە وەکو خۆشی دەڵێت (بیرەوەرییەکانم لەتەق و هوڕی گوللەی تفەنگ و مەترە لۆزەکانی شەڕی بەردەرگای سەراوە دەستپێدەکات)(6)\n1- گۆڤاری گەلاوێژ، ژ 11- 12 س 3، تشرینی دووەم و کانونی یەکەم 1943\n2- کۆمەڵەشیعری (یادی بادینان، سلێمانی، 1959، ل 41)\n3- دکتۆر کەمال میراودەلی، کتێبی لەگەڵ تۆفیق وەهبی دا، هاوار، سلێمانی، 2007، ل 103\n4- هەمان سەرچاوە\n5- هەمان سەرچاوە\n6- کوێرەوەری و بیرەوەری، هاوار، 1984، ل 90\nنه‌خۆشی وه‌سواسی چیه‌و هۆكارو چاره‌سه‌ره‌كان چین؟\nزۆر میزكردنی شه‌وانه ڕه‌نگه نیشانه‌یه‌كی په‌ستانی خوێن بێت\n4/20/2019 3:21:00 PM\nدووکتێبی نوێی نەوال سەعداوی بڵاو کرایەوە\n4/20/2019 3:13:00 PM\nژنان له فه‌زادا .. ده‌سكه‌وت و ژماره‌ی پێوانه‌یی\n4/18/2019 3:37:00 PM\nكتێبێك له‌باره‌ی عه‌بدولڕه‌حمانی زه‌بیحی بڵاوكرایه‌وه\n4/17/2019 10:21:00 AM


كۆتایی سایكس بيكۆ : – History Of Kurd\nHome / بەشی مێژووی كورد / كۆتایی سایكس بيكۆ :\nكۆتایی سایكس بيكۆ :\ndidar othman 2016-06-15\tبەشی مێژووی كورد, مێژووی نوێ و هاوچه‌رخی كورد لێدوان نووسین ناچالاککراوە لە كۆتایی سایكس بيكۆ : 3,315 Views\nم. هاوكار مەلا كەریم / مامۆستا لەبەشی مێژوو كۆلێجی ئەدەبیات زانكۆی سەلاحەدین\n– داڕشتنەوەی سنوورەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە لەدایك بوونی دەوڵەتی كوردی دەبێت .\nئێمە ئیمڕۆ داڕمانی چەند دەوڵەتێك لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەبەر چاوی خۆمان دەبینین لەوانە سوریا ناگەڕێتەوە بۆ دەوڵەت بوون، عێراق ناگەڕێتەوە بۆ دەوڵەت بوون ،یەمەن، لیبیا بەهەمان شێوە ئێستا ئەمانە دەوڵەت نەماون ، وە ناشگەڕێنەوە بۆ دەوڵەت بوون .\n16ی ئایاری 2016 سەد ساڵی تەواو بەسەر رێككەوتننامەی سایكس پیكۆ 16ی ئایاری 1916 تێدەپەڕێت ئەم رێككەوتنە، رێككەوتن و لێكتێگەیشتنێكی نهێنی بوو لەنێوان فرنسا و شانشینی بەریتانی و دانپیانانی ئیمپراتۆریەتی رووسیای قەیسەری ، لەناوگەرمەی جەنگی یەكەمی جیهان هاتە واژۆكردن ، ئامانج لێیی دابەشكردنی ناوچەی”الهلال الخصیب”كەوانەی”بەپیت و فەڕ”،كە قەڵەمڕەوی خۆیان بوو لە رۆژئاوای كیشوەری ئاسیا لە دوای داڕمانی دەوڵەتی عوسمانی بەو هۆیەوە فرنسا:بەشی گەورەی لەبەری رۆژئاوا “سوریا، لبنان،ولایەتی موصل-باشوری كوردستان ” ی بەركەوت .\nبەریتانیا:باشوری وڵاتی شام بەفراوانی رۆژهەڵات-ولایەتی بەغدا وبەسڕە و ناوچەكانی كەنداوی عەرەب .\nبەهۆی ئەو رێككەوتنەوە زەرەرمەندی یەكەم كوردوكوردستان بوو كە پێشتر دوو پارچە كرابوو لەنێوان دەوڵەتی صەفەوی و دەوڵەتی عوسمانی پارچەی ئەوەی دووەمیان بەهۆی سایكس پیكۆوە كرایە سێ پارچە و هەر پارچەیەكی خرایە سەر یەكێك لە دەوڵەتە تازە دروستكراوەكانی پەیمانەكە كە ئەوانیش ” توركیا،سوریا،عێراق ” بوون .\nراستە كوردوكوردستان زیانێكی گەورەیان بەركەوت كە لە مێژوودا كەم وێنەیە یاخود بگوترێت مێژوو هاوكاری ئەو نەتەوەیە نەبوو بەڵام ئەوە بەو واتایە نایەت كەهەریەك لە نەتەوە یا دەوڵەتەكانی وەكو ئێران، توركیا، سوریا، عراق، بێ زیان بوو بن وە ئازادیان وەچەنگ خستبێت، چونكە هەریەكێك لەو دەوڵەتانە بە هەموو هۆكار و كردارێكەوە كەوتنە وێزەی نەتەوەی كورد، بەمەبەستی سڕینەوەی لەناوبردنی وەبەهۆی ئاكامەكانی جەنگی یەكەمی جیهان دووەمی جیهان و دواتریش جەنگی سارد تاكو ساڵی 1990 وڵاتە زلهێز و بەناو داكۆكیكار لە مافەكانی مرۆڤ بە هەموو شێوەیەك چاویان نوقاند لەو پێشێلكارییانەی ئەو دەوڵەتانە دەرهەق بە كورد ئەنجامیاندەدا و بگرە زیاتریش لەوە لەزۆر وێستگە هاوكاری ئەو دەوڵەتانەشیان دەكرد !!\nئەم سنوورانە پیرۆز نین، ئەمڕۆ لە ئەرزی واقیعدا دەوڵەتێك نییە بەناوی سووریا، دەوڵەتێك نییە بەناوی عێراق وەك دوو دەوڵەتی عەرەبی ، چونكە عەرەب زیاتر لە بیست دەوڵەتیان هەیە .\nئەو وڵاتانەی سایكس-پیكۆ دروستیكردن، بەرژەوەندیدروستی كردن، كە لەنێویدا مافی گەلی كورد گەلی چوارەم لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێشێل و بنپێكرد و كەماوەی 100ساڵە درێژەی هەیە .\n* ئەو وڵاتانەی سایكس – بیكۆ دروستیكردن سەرەڕای دابەشكردنی نەتەوەی كورد و خاكەكەی بەسەر چوار وڵاتەوە دابەشكرد، لەجیاتی پەیڕەوكردن و قوڵكردنەوەی گیانی برایەتی و پێكەوە ژیان كە لەم روەوە خۆشیان بە ئیسلام و موسڵمان دەزانن !! كەوتنە وێزەی كورد و گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچەكانیان و كوشتن و قەتلوعام و تا دەگاتە مەترسی سڕینەوەلەئەنفال و كیمیاباران ،كە ئامانج لێیی كۆتاییهێنان بەبوونی نەتەوەیەك و تواندنەوەی بوو لە بۆتەی عارەب، تورك، فارس.\nلەماوەی ئەم 100 ساڵەدا هیچ یەكێك لەو دەوڵەتانە درێخیان نەكرد وەهەموو رێگایەكیان تاقیكردەوە.\nلە ماوەی 100 ساڵی رابردوو لە مەیدانی عەمەلیدا ئەم سیاسەت و ئەو سایكس بیكۆیە شكستی هێنا، سەرەڕای پێشێلكردنی مافی نەتەوەیی كورد و هەتا هاوڵاتیبوونمان ئەوە ئێمە نین ئەو رێككەوتننامەیەمان بەكۆتا هێناوە بەڵكو ئەوە سیاسەتی ئەو دەوڵەتانە بوو كە سایكس بیكۆ دروستیكردن كە قبولیاننەكرد كورد لەو چوارچێوەی دەوڵەتەكانیان و لەسەر خاكی خۆی هەناسە بدات تاكو خۆی بە عێراقی سووری توركیای ئێرانی بزانێت !!!! .\nچونكە نەتەوەی كورد لە بەزۆر لكاندنیان بەو چوار دەوڵەتە لە ماوەی 100 ساڵی رابردوو بە هۆیەوە ملیۆنان هاوڵاتی و هەزاران كم2 زەوی لەدەستداوە.\n* لە مێژوودا لە چوارچێوەی ئەو چوار دەوڵەتە ئەوە تەنها نەتەوەی كوردە گوتویەتی عەرەب برای ئێمەن، تورك برای ئێمەن، فارس برای ئێمەن، لەراستیدا برایەتی و پێكەوەژیان و یەكترقبوڵكردن بەیەك لایەن ناكرێت، بەڵام دوژمنایەتی وئاژاوەوهەوڵی سڕینەوە زۆربەئاسانی دەكرێت وەكو كردیان و دەیكەن !؟.\nئەو وڵاتانەی كە سایكس بیكۆ دروستیكردن ئەبێ ئەوە بزانن ئەوان لە ماوەی 100 ساڵی رابردوو ئازاد نەبوون چونكە رێگایان لە ئازادی خەڵكی تر گرتووە، هەروەكو رێبەری گەورەی هیند”جەواهیرلال نەهرۆ” لەیەكێك لەنامەكانی بۆ ئەندیرای كچی لە بەندیخانە نووسیویەتی دەڵێت:”سەیرە ئەو توركانەی تا دوێنێ داوای ئازادیان دەكرد ئەمڕۆسەری ئەو كوردانە پان دەكەنەوە كە داوای ئازادی دەكەن” !!! .\nیا وەكو رێبەری گەورەی باشوری ئەفریقیا و مرۆڤایەتی “نیلسۆن ماندێلا” (1918-2013) كە ڕەتیكردەوە مەدالیای ئەتاتورك وەربگرێت چونكە ئازادی و ژیانی لە نەتەوەیەكی تر زەوت كردووە .\n* بۆیە پێویستە لێرەدا ئەوە بڵێم كە بەدەر لە سایكس پیكۆ كاتی ئەوە هاتووە كورد دەوڵەتی سەربەخۆی خۆی هەبێت و خۆی چارەنووسی خۆی دیاریبكات، بێ ئەوەی كاتی خۆی بەوە بەفیڕۆ بدات ، كە سایكس پیكۆ چی بوو ؟ چۆن بوو ؟\nبەڵكو دەبێت هەنگاو بەو ئاراستەیە بنرێت، وە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیش بۆ ئارامی و سەقامگیری لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست پشتگیری ئەم هەنگاوەی نەتەوەی كورد بكات .\nهەروەكو مسعود بارزانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان دەڵێت :\n“رێككەوتنی سایكس-پیكۆ بەكۆتا هاتووە ، بارودۆخ وا دەخوازێت كە ناوچەكە پێویستی بە رێككەوتنێكی نێودەوڵەتی نوێ هەیە ، وە دەبێت سەركردەكانی جیهان دان بە فەشەل و شكستی ئەو رێككەوتننامەیە بنێن ” .\nواتە دەبێ دونیا ئەوە بزانێت ئارامی وسەقامگیری، وە داڕشتنەوەی سنوورەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەبێ مافی نەتەوەی كورد و دەوڵەتی كوردی دروست نابێ، بە واتایەكی تر پێویستە تابلۆی رەسمی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە واقعی دروستی خۆی لێیی بڕوانرێت، كە كورد كلیلی چارەسەری وسەقامگیری ناوچەكەیە .\n– وەئەگەر ئەو دەوڵەتانەی ساكیس-پیكۆ دروستیكردبوون و سەركردەكانی ئیمڕۆی جیهانیش بارودۆخەكە وەكو خۆی نەبینن، ئەوا جارێكی تر مێژوویەكی تری خوێناوی و سەد ساڵەی نەهامەتی بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دەرهاوێشتە نەرێییەكانی بۆ جیهان زۆر بە دژوارتر دووبارە دەبێتەوە .\n– من لەوە تێناگەم سەرانی ئەو دەوڵەتانەی بەرهەمی سایكس بیكۆن چۆن مێژووی رابردووی ئەم 100 ساڵە دەخوێننەوە ؟ وە گەلەكانیان چۆن ئەوە لە سەرانی دەوڵەتیان قبول دەكەن ؟\nكە سەرەڕای ناسەقامگیری سیاسی وڵاتەكانیان بەترلیۆن دۆلاریان لەو پێناوی كۆتاهێنان و سڕینەوەی نەتەوەی كورد خەرجكردووە ، لەكاتێكدا یەك لەسەر سێیی هاوڵاتیانیان لەژێر هێڵی هەژاریدان و كاریان دەستناكەوێ تاكو بتوانن قوتی ماڵباتەكانیان دابینبكەن ، گەر ئەم داهاتانە لە بەرژەوەندی گشتی و خۆشگوزەرانی هاوڵاتیان وەبەرهێنانی ناوخۆ بەكارهێنرابایە ئەوا ئەو وڵاتانە نمونەی خۆشگوزەرانی و ژیان و ژیار دەبوون لەسەر ئاستی دونیا . ئەوە شكست و كۆتایی سایكس پیكۆیە ، هەروەكو مسعود بارزانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان دەڵێت :\n“بڕوام وایە سەركردەكانی جیهان لە ناخی خۆیان گەیشتوونەتەوە ئەم ئەنجامە، كە سایكس پیكۆ بەكۆتا هاتووە، جا ئەگەر ئەمە بڵێن یان نا، قبوڵی دەكەن یان نا ئەمە راستیەكە لەسەر زەوی” .\nئەوەی لێرەدا ماوە بگوترێت ئەوەیە، گەر ئەوە راست بوبێت كەلە سەد ساڵی رابردوو هەمیشە گوتومانەتەوە ” مێژوو غەدری لێكردوین ” یا ” مێژوو هاوكارمان نەبووە ” ، بۆ دروستكردنی دەوڵەت .– ئەو دەوڵەتە كوردیەی لە داڕشتنەوەی سنوورەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە دایك دەبێت بەیەكڕیزی نەتەوەی كورد دێتە بوون و بەس .\nئه‌و نامیله‌كه‌یه وه‌كو دۆكیومێنتێك له‌ژماره (38)ی گۆڤاری په‌یمانگای ئه‌نسرۆپۆلۆجی به‌ریتانیای مه‌زن‌و ئێرله‌نده بڵاوكراوه‌ته‌وه له ته‌مووزی-كانوونی یه‌كه‌می ساڵی 1908 له‌لاپه‌ڕه (451-486).\nPrevious ده‌ركه‌وتنی كوردو زمانی كوردی له مێژوودا\nNext مەنهەجی مامەڵەکردن لەگەڵ کەلەپوری ئیسلامی\nباسێك لەسەر سه ددام حوسه ین


Departmental Activites - College of Medicals and Applied Sciences\nDepartments > Medical Laboratory Science > \nهەڵمەتی هۆشیار کردنەوە لە نەخۆشی شەکرە\nلە ژیر چاودێری ڕاستەوخۆی بەڕێز( پ.ی د. بەختیار کمال) ( ڕاگریەتی کۆلێجی زانستە تەندروست و کرداریەکان) و بەسەرپەرشتی بەشی زانستی تاقیگەی پزیشکی، لە بەرواری ٢٨/١١/٢٠١٨ خوێندکارانی سمستەری سێ ی بەشی زانستی تاقیگەی پزیشکی هەڵمەتێکی وشیارکردنەوەی لە نەخۆشی شەکرە ئەنجامدا لە ناو کەمپی بانی مەقانی زانکۆدا و لە پیانەی هەڵمەتەکەدا هەستان بە پشکنینی شەکرە بۆ خوێندکاران.\nبراوەی جوانترین پرسێنتەیشن لە بەشی زانستی تاقیگەی پزیشکی بوو.\nلە بەرواری ٢٠١٩/٥/٥ پێش پرکێیەکی پرسێنتەیشن کرا بۆ خوێندکارانی سمستەری دووی زانکۆی چەرموو بە سەرپەشتی لیژنەیەکی پسپۆر لە مامۆستایانی لە زانکۆی چەرموو، لەم چالاکیەدا خوێندکار ڕێناس عوسمان بەژداری کرد وەک نوێنەری بەشی زانستی تاقیگەی پزیشکی بە پریسێنتەشن لەسەر بابەتی progeria وە بووە براوەی چالاکیەکە و وەک باشترین پرسێنتەر (پێشکەش کار) خەڵاتی یەکەمی وەرگرت.\nبەڕێز (د. دانا خدر صابر) سەرۆکی بەشی زانستی تاقیگەی پزیشکی هەستا بە بڵاو کردنەوەی توێژنەوەک لە ژێر ناونیشانی\nSYNERGISTIC EFFECT OF SILVER NANOPARTICLES COMBINED WITH DIFFERENT ANTIBIOTICS AGAINST MULTIDRUG- .ICNS2018-Biotechnology لە میانەی بەژداری کردنی بەڕیزیاندا لە کۆنفرانسی RESISTANT ACINETOBACTER BAUMANNII STRAIN H72721\nبۆ خوێندنەوەی توێژینەوەکە کلیک لێرە بکە.


مه‌له ئاواره‌کان- تاگوور\nمه‌له ئاواره‌کان-ناوی کۆمه‌ڵێک شێعری رابیندرانات تاگوور- شاعیری به توانی هیندوستان-ه‌که ساڵی 1916 له وڵاتی ژاپۆن بڵاوی کردۆته‌وه.ئه‌مه‌ی به‌ر دیده‌تان 10 شێعره له‌و کۆمه‌ڵه 'وێنه شێعریـ" picture-poem - ـه . ئه‌مه ناوێکه که تاگوور خۆی بۆ شێعره‌کانی دیاری کردووه .ئه‌م کتێبه له لایه‌ن ع.پاشاییه‌وه کراوه به فارسی و منیش به دڵه‌ڕاوکێ و هه‌ڵپه‌یه‌کی ئاشقانه‌وه کردوومه به کوردی. به‌و هیوایه‌ی به زوویی بکه‌وێته به‌ر دیده‌ی خوێنه‌ران.\nباڵنده ئاواره‌کانی هاوین\nدێنه به‌ر په‌نجه‌ره‌که‌م\nگۆرانیه‌ک ئه‌چڕن و\nله شه‌ققه‌ی باڵ ده‌ده‌ن و\nگه‌ڵا ره‌نگ هه‌ڵبزرکاوه‌کانی خه‌زه‌ڵوه‌ر،\nبه ده‌م هه‌ناسه‌ی سارده‌وه\nئه‌نیشنه سه‌ر زه‌وی.\nئێوه ئه‌ی پۆله ئاواره‌که‌ی ناو ئه‌م جیهانه\nوه‌رن با ،شوێن پێیه‌کانتان\nله سه‌ر وته‌کانی من جێ بمێنێ\nزه‌وی ئه‌وه بزه‌کانیه‌تی که ناهێڵێ\nگوڵی فرمێسکه‌کانی سیس هه‌ڵگه‌ڕێن.\nسارای به ده‌سه‌ڵات\nخه‌ریکه ده‌بێ به خه‌ڵووز\nله سوێی گه‌ڵایه‌ک\nکه ئه‌بزوێ و\nئه‌ڕوا و له چاوان ون ده‌بێ\nده‌م و چاوی که پڕ مه‌راقی بارانێکی شه‌وانه‌یه\nچه‌ند ئه‌نگوستێکی نه‌دیار\nده‌ڵێی سروه‌ی به‌یانین\nله سه‌ر دڵم\nمۆسیقای شه‌پۆله ورده‌کان لێده‌ده‌ن.\nدڵم شه‌پۆله‌کانی به که‌ناری جیهاندا ده‌دا و\nبه‌ده‌م گریانه‌وه ئه‌نووسێ:\nکاتێ به‌ده‌م ئیشی ماڵه‌وه دێی و ده‌چی،\nگۆرانی ئه‌چڕێ له‌ش و لارت\nله چه‌شنی رووبارێکی بچووک\nبه سه‌ر هه‌وراز و نشێوی رێدا\nبه ناو زیخ و چه‌وی که‌ناره‌کانی دا\nته‌له‌کانی دڵێکی بڕست لێبڕاو\nمۆسیقای ماته‌م ده‌ژه‌نێ.\nله ته‌نیایی ئه‌و دڵه‌ی خۆم دا\nهه‌ناسه‌ی ساردی ئه‌و شه‌وه بێوه‌ژنه هه‌ست پێ ده‌که‌م\nکه چارشێوێکی له ته‌م و باران\nبه سه‌ر داداوه.


👁 ئەم بابەتە 31,288 جار بینراوە\n📝 راگەیێندراوێک لە نێچیرڤان بارزانییەوە لەبارەی دۆخی عێراق و خۆپیشاندانەکان بەڵگەنامەکان\n📅 کاتی تۆمارکردن Jan 1 2020 2:27PM\nگردبوونەوە و خۆپيشاندانی مەدەنيانە مافێکی دەستووري [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 0 2 ✔ 99% ✍ ب.ج. 1-1-2020 14:27:20\n📝 رێکخەری گۆڕان: ئومێدەوارم ساڵی بەهێزبونی پەیوەندی یەکێتی و گۆڕان بێت بەڵگەنامەکان\n📅 کاتی تۆمارکردن Jan 1 2020 7:51PM\nبەڕێز: کۆسرەت رەسوڵ عەلی، سەرۆکی ئەنجومەنی باڵای س [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 0 2 ✔ 99% ✍ ب.ج. 1-1-2020 19:51:21\n📊 هەناردەکانی ئێران بۆ هەرێمی کوردستان و عێراق زیاد دەکات ئامار و راپرسی\n📅 کاتی تۆمارکردن Jan 11 2020 7:52PM\nلە ماوەی نۆ مانگی رابردوودا (01-04-2019 بۆ 01-01-2 [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 97% ✍ ب.ج. 11-1-2020 19:52:44\n📝 ڕاگەیەندراوی وەزارەتی ناوخۆ دەربارەی مەرجەکانی هاوردەکردنی ئۆتۆمبێل بەڵگەنامەکان\n📅 کاتی تۆمارکردن Sep 30 2020 10:34AM\nبەپێی نووسراوێکی وەزارەتی ناوخۆی هەرێمی کوردستان و [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 0 2 ✔ 99% ✍ ج.ع.ئـ. 30-9-2020 10:34:02


ماڵپەری فیردەوس | ئایا ئیبلیس فریشتە بووە یان جنۆکە؟\nسەردێری پرسیار: ئایا ئیبلیس فریشتە بووە یان جنۆکە؟\nبەرواری دانان :2020-11-03 کۆدی پرسیار:2252\nپرسیار: ئایا ئیبلیس فریشتە بووە یان جنۆکە؟\nوەڵام: جیاوازی هەیە لەنێوان زانایان دوو وتە هەیە:\nیەکەم: هەندێک زانا بۆ ئەوە چوون شەیتان لە فریشتەکانە، کە ئەمە وتەی زۆربەی زانایانە، وتەی ابن عباس و ابن مسعود و ابن خریج و سعید بن مسیب و قەتادە و ابن قدامە و تەبەری و، بەڵگە:\n١- خوای گەورە دەفەرمووێت: ﴿وَإِذۡ قُلۡنَا لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ ٱسۡجُدُواْ لِأٓدَمَ فَسَجَدُوٓاْ إِلَّآ إِبۡلِيسَ أَبَىٰ وَٱسۡتَكۡبَرَ وَكَانَ مِنَ ٱلۡكَٰفِرِينَ٣٤﴾ [البقرة: 34].\nڕووی کردنە بەڵگە: استثناء لەم ئایەتە (متصل)ە، بەڵگەیە ئیبلیس لە فریشتەکانە چونکە لەگەڵ ئەوان باسکراوە، ئەگەر فریشتە نەبوایا فەرمانی پێ نەدەکرا سوجدە ببات.\nدووەم: هەندێک زانای تر بۆ ئەوە چوون ئیبلیس لە فریشتەکان نییە بەڵکو لە جنۆکەکانە، کە ئەمە وتەیەکە لە وتەکانی ابن عباس و حەسەنی بەسڕی و زەمەخشەری و ڕازی و شنقطی و ابن عثیمینە، بەڵگە:\n١- خوای گەورە دەفەرمووێت: ﴿وَإِذۡ قُلۡنَا لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ ٱسۡجُدُواْ لِأٓدَمَ فَسَجَدُوٓاْ إِلَّآ إِبۡلِيسَ كَانَ مِنَ ٱلۡجِنِّ فَفَسَقَ عَنۡ أَمۡرِ رَبِّهِۦٓۗ٠﴾ [الكهف: 50]\nڕووی کردنە بەڵگە:\nأ- ئەم ئایەتە ڕوون و ئاشکرایە ئیبلیس لە جنۆکەکانە.\nب- وتەی: ﴿فَفَسَقَ عَنۡ أَمۡرِ رَبِّهِۦٓۗ٠﴾ جنۆکەکانە، ئاماژەیە بۆ ئەوە هۆکاری سەرپێچی کردنی خوای گەورە ئەوە بوو چونکە لە جنۆکەکان بوو، پیتی (فاء) (للتسبیب)ە، ئەگەر فریشتە بوایا سەرپێچی نەدەکرد.\n٢- ئەگەر ئیبلیس لە فریشتەکان بوایا ئەوە سەر پێچی خوای گەورەی نەدەکرد، چونکە فریشتەکان سەرپێچی فەرمانی خوای گەورە ناکەن، هەروەک خوای گەورە دەفەرمووێت: ﴿لَّا يَعۡصُونَ ٱللَّهَ مَآ أَمَرَهُمۡ وَيَفۡعَلُونَ مَا يُؤۡمَرُونَ﴾ [التحريم: 6].\n٣- خوای گەورە خەبەری داوە ئیبلیسمان لە ئاگر دروستکردووە، هەروەها فەرموودەش هاتووە فریشتە لە نور دروستکراون و جنۆکەش لە ئاگر، ئەمە بەڵگەیە ئیبلیس لە جنۆکەکانە.\n٤- ئیبلیس نەوەی هەیە و خواردن دەخوات و دەخواتەوە وەک مرۆڤ، بەڵام فریشتەکان نەوەیان نییە و هیچ ناخۆن و ناخۆنەوە، ئەمە بەڵگەیە لە جنۆکەکانە.\nوتەی ڕاست وتەی دووەمە ئیبلیس لە فریشتەکان نییە، وەڵام بۆ وتەی یەکەم:\n١- استثناء لەم ئایەتە (منقطع)ە، کەواتە ئیبلیس لە فریشتەکان نییە.\n٢- لە زمانی عەرەبی دا ئەگەر کەسێک جیاواز بێت لەناو کۆمەڵێک لەگەڵ ئەو کۆمەڵە باس دەکرێت، نموونە: ئەگەر پیرێک لەناو کۆمەڵە گەنجێک بێت بانگیان بکەیت دەڵێیت: ئەی کۆمەڵی گەنجەکان، پیرەکەش داخل دەبێت، ئیبلیس و فریشتەکان هەمان شێوەیە.\n٣- ئەگەر (استثاء متصل) بێت، دەڵێین لەبەر ئەوە لەگەڵ فریشتە باسکراوە یان تەنها باسی فریشتە کراوە لەبەر شەرەفی فریشتەکان.\n٤- لەوانەیە لەبەر ئەوە لەگەڵ فریشتە باس کرابێت لەبەر لاشەیان، چونکە هەردووکیان بە چاو نابینرێت لەلایەن مرۆڤەوە.


به‌ریتانیا ده‌رمانێكی نوێ بۆ چاره‌سه‌ری توشبووان به ڤایرۆسی كۆرۆنا به‌كارده‌هێنێت\nبه‌رپرسانی ته‌ندروستی به‌ریتانیا ڕه‌زامه‌ندیدا له‌باره‌ی به‌كارهێنانی جۆرێك ده‌رمان به‌ناوی "Xevudy "بۆ چاره‌سه‌ری توشبووان به ڤایرۆسی كۆرۆنا.\nبه‌گوێره‌ی ئه‌و هه‌واڵه‌ی پێگه‌ی" ئێكسپرێس" بڵاویكردۆته‌وه تیایدا هاتووه ئه‌م جۆره ده‌رمانه دژه ته‌نی تاك ناوكی تیادایه كه یارمه‌تی كه‌مكردنه‌وه‌ی كاریگه‌ریه‌كانی ڤایرۆسه‌كه‌ی ده‌بێت له له‌شی كه‌سی توشبوودا.\nله ئێستادا ئه‌م ده‌رمانه گڵۆپی سه‌وزی ئاژانسی به‌ریتانی بۆ ڕێكخستنی ده‌رمان و به‌رهه‌مه ته‌ندروستیه‌كان وه‌رگرتوه و له‌سه‌ر ئه‌و كه‌سانه تاقیكراوه‌ته‌وه كه به توندی توشی ڤایرۆسی كۆڤید-19 بوون.\nده‌رمانه‌كه له‌لایه‌ن كۆمپانیای" گلاسكۆ سمیس كلاین" به‌هاوكاری" ڤیر بایۆته‌كنه‌لۆجی" به‌رهه‌مهێندراوه و توانای ئه‌وه‌ی هه‌یه مه‌ترسی له‌سه‌ر توشبووان به ڤایرۆسی كۆرۆنا كه‌مبكاته‌وه و پێویستیان به چوون بۆ نه‌خۆشخانه نه‌بێت و ته‌نها یه‌ك ژه‌م له‌م ده‌رمانه پێویستی چوون بۆ نه‌خۆشخانه بۆ وه‌رگرتنی چاره‌سه‌ر به‌ڕێژه‌ی %79 كه‌مده‌كاته‌وه و توانای ڤایرۆسه‌كه بۆ زیاد بوون ده‌وه‌ستێنێت.\nله ئێستادا ده‌رمانه‌كه بۆ ئه‌و كه‌سانه په‌سه‌ند كراوه كه مه‌ترسی له‌سه‌ر ژیانیان دروست ده‌بێت به‌هۆی توشبوونیان به ڤایرۆسی كۆرۆنا به‌تایبه‌ت ئه‌و كه‌سانه‌ی كێشیان زۆره و نه‌خۆشی دڵ و شه‌كره‌یان هه‌یه.


کۆمەڵگه‌ی حەرامکراوەکان – ئازادیی کۆمەڵگە\nماڵه‌وه/گۆشه‌ی ئازاد/کۆمەڵگه‌ی حەرامکراوەکان\n0 6 2 خوله‌ك پێشتر بینراوه\nدەربارەی دۆخی ئافرەت لە کۆمەڵگه‌ی کوردیدا\nکۆمەڵگه‌ی کوردی، کۆمەڵگه‌ی تابۆ و حەرامکراوەکانە، کۆمەڵگه‌ی خەفەکردنی ئارەزوەکانی مرۆڤ و بچوککردنەوەی مرۆڤە لەنێو بازنەیەکی گەورەی حەرامکراودا، هەرکۆمەڵگه‌یەک سنوری تابۆکانی گەورەبکات و خولیای ئینسانەکانی فەرامۆش بکات، بەرەو خلیسکان دەڕوات.کۆمەڵگه‌ی کوردی یەکێکه لەو کۆمەڵگه ڕۆژهەڵاتیانەی که پانتایی بون و ماناکانی ژیانی تێدا دیاریکراوە و کڵێشە بەند و سنوردار کراوە، بچوککردنەوە لە نێو ڕوبەرێکی بێمانادا، ئەندازەی ئەو چوارچێوەیەی وەرگرتوە کەلەناویدا تواوەتەوە، جوگرافیایەکە کە خواستەکانی ئینسانی تێدا پشتگوێخراوە، ویست و عەقڵییەتی مێگەل بەڵی بەسەر تاکەکانیدا کێشاوە، گەمژەیی کۆمەڵایەتی و سانسۆری ئەخلاقی نەوە کۆن و خۆڵاوییەکان سەرلەبەری حەزەکانی تاکەکەسی پەراوێز خستوە.هاوکات گوتە و فەرمانەکانی نەوەی کۆن بۆتە زمانحاڵی ڕێسای کۆمەڵایەتی، بەتەرزێک مرۆڤی ئەم کۆمەڵگه‌یە تەوق بوە لەبازنەی حەرامکراوە بێناوەڕۆکەکاندا، هاوڕی لەگەڵ یاساغکردنی پێکەوەژیانی جیاوازییەکان و کۆشتنی ڕەنگەکانی دیکە و حەرامکردنی ئاسۆ و ڕوانینە تاکەکەسییەکان، ئاسۆ جەبار لە کتێبی(کۆمەڵگه‌ی داخراو)دا بەڕونی لەم دیدەدا کۆمەکمان دەکات ئەو دەنوسێت”حەرامکردنی ویستەکانی تاکەکەس/قەدەغەکردنی ژیانی مۆدێرن و کوشتنی ئێستا و زیندوکردنەوەی ڕابردوو لە ئێستادا و تواندنەوە تیایدا/قەدەغەکردنی پەیوەندی نیوان کچان و کوڕان هەر لەکاتی لەدایکبونیان تا زەواجکردن/فەرامۆشکردنی لاوان و حەرامکردنی پەیوەندییە سۆزدارییەکان/بەسوک تەماشاکردنی ئارەزەوەکانی ئافرەت و کوشتنی ئەتککردنیان بەناوی شەرەفی کۆمەڵایەتی …هتد).لێرەوە دەگوازمەوە بۆ ڕوانینی کۆمەڵگه بۆ کیشوەری ئافرەتان و ئەو سانسۆرە سەختەی بەناوی دابونەریتی نەوەکانی پێشو لەبازنەی چەمکێکی خوێناوی وەک(ئەخلاق و شەرەف)کە بۆی داڕشتوە، سەرەتا دێمە سەر ئەو دیدە جەهەننەمیەی کە بۆ بونی کائینێکی وەک ئافرەت کێشراوە، هەڵبەت کۆمەڵگه‌ی کوردی خاوەنی ئەو بیرۆکەیەیە کە ئافرەت بونەوەرێکی قێزەون و نەگریسە و پێیوایە سەرلەبەری کێشە کۆمەڵایەتییەکان و شەرمەزارییە کۆمەڵایەتییەکان لەم بونەوەرەوە سەرچاوەیان گرتوە، بە واتایەکی دیکە کانی نەهامەتی و سەرچاوەی یەکەمەی سەردەسەری و شومی لە ئافرەتەوە هەڵدەقوڵێت، لەلایەک، لەلایەکی دیکە و ڕوانینیێکی تر بۆ ئەم مەخلوقە ئەوەیە کە ئافرەت هەردەم دەبێت ژیانی لەنێو ژورە تاریکەکاندا تەواوبکات واتە شوێنی شیاوی ئافرەت(ماڵ)ە، و هیچ مافێکیشی نییە لە چوارچێوەی دیوارەکاندا بێتە دەرەوە ئاسۆیەکی دیکە ببینێت، چونکە(گرفت و ئاژەوە دروستدەکات)، شێرزاد حەسەن لەوتارێکیدا بەناوی(ئەفسانەی ماڵ، شوێنی شیاوی ژن ــ گۆڤاری ڕەهەند ژمارە”۱۹، ۱٨”ی ساڵی “۲۰۰٦” لا۱۲۱)دەنوسێت”وتەیەکی کۆن هەیە کەتا هەنوکەش بڕ دەکات و هەزاران کەس بڕوایان پێیەتی بەتایبەت ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دونیای ئیسلام کەدەڵێت”جێگه‌ی شیاو بۆ ئافرەتان تەنها ماڵە، بەڵام ماڵی پیاو هەموو جیهانە”، بەم پێودانگە بێت ئەم جیهانە لەسەر بناغەی ڕەگەزی(نێر، مێ)دامەزراوە، ئەگەرچی وتەیەکی لەم بابەتە هێرشی زۆری کراوەتەسەر، بەتایبەت لەسەدەی بیستەمدا و لەلایەن شەپۆلی یەکەمی بزاڤی فێمێنیستەکان، بەڵام ئەم بیروبۆچونە هەر لەئارادایە و کوێر نەبۆتەوە، جەنگەکەش بەردەوامە لەسەر ئەوەی جیهان ببێتە موڵکی هەروکیان”. لای هەموان ئەو ڕاستییە ڕونە کەلەم کۆمەڵگه‌یەدا ئافرەت بونەوەرێکی پەناهەندەیە، لاوازکراو و دورخراوەیە لە پەیوەندییە کۆمەڵایەتی و ئەڤینییەکان، خەون و ئیرادەی لێسەندراوەتەوە، هەڵبەت لەیادماننەچێت وەک کاڵایەکیش مامەڵەی لەتەکدا کراوە بۆ خاڵیکردنەوەی پیاو، یان پیاوسەنتەر، هاوکات بەپێی زانستی ئەنتروپۆلۆژیا کۆمەڵگه‌ی کوردی کۆمەڵگه‌یەکی پیاوسالار و نێرباڵایە، واتە تەواوی پەیوەندییەکان، خواستە کۆمەڵایەتییەکان، حەزە و ویستە هەبوەکان لە پیاوەوە سەوز دەبن و لە پیاوەوە لێوڕێژ دەبن و لەویشەوە دەگاتە پایان، ئافرەتیش مرۆڤێکی گوناهکار و شەرمهێنە و دەبێت لەدەلاقە بچوکەکانی ماڵدا و لە کەلێنی کیلۆنی دەرگا داخراوەکانەوە لە دونیا بنواڕێت و نرخی لەسەردابنێت.لەکۆشەیەکی دیکەی کلتوریەوە سەرنج بدەین دەبینین کلتوری کوردی بە درێژایی سەدەی بیست کلتورێکی سزادەر و زەبروزەنگ بەخشە دەرهەق بە عەقڵ و جەستەی ئافرەت، دەرونی ئافرەت مۆزەخانەی جەنگە ئەخلاقییەکان و بیروباوەڕە دۆگماییەکانی نەوەی پێشینانە، لەپاڵ گۆشتارە وەحشیگەرییەکانی چەندین نەوەی ڕابردوو کەبۆتە میراتی نەوە یەک لەدوای یەکەکانی توێژی ئافرەت.\nبێگومان لەپاڵ ئەم ڕوانین و کڵێشەسازیەدا بۆ جیهانی ئافرەتان، کۆمەڵگه‌ی کوردی تا هەنوکە لەو پارادایمە دەرنەبچوە کە ئافرەت تەنیا وەک ئیشکەر و مشورخۆری خێزان و خێل و عەشیرەت نەکات، لێرەدا ئافرەت بونەوەرێکی ئیشکەری ڕامکراوی باوک و خێزان و خێڵە،\nجگەلە خزمەتکارێک هیچی دیکە نییە، هیندەی وەک خزمەتکاری خێزان تەماشا دەکرێت، هێند وەک مرۆڤێکی خاوەن ماف و چالاک تەماشا ناکرێت، هێندە دەبێت گوێگرێکی ڕاستەقینە و گوێڕایەڵێکی ڕاستگۆ بێت بۆ هەموان، هێندە نابێت قسەکەرێکی ئازد بێت و ئازادانە باس لە خۆی و گرفتە هەمە جۆرەکانی خۆی بکات، دەتوانین بڵێین مرۆڤێکی پەتکراوە لەپێشدەم دەزگا جیاوازجیاوازەکانی کۆمەڵگه‌دا.گرفتێکی دیکە لە کیشوەری تاریکی ئافرەتاندا بابەتی ئەڤین و سۆزدارییە، لەم کۆمەڵگه ڕۆژهەڵاتیانەی وەکو ئێمەدا قەدەغەکراوەکان ژەهری خۆیان دەڕێژنە کۆی جومگەکان، یەکێک لەوجومگانەش دونیای عەشق و جیهانی ڕۆمانسییەت و پێکەوەبونە، پێکەوەبون لەفەرهەنگی ئەم کۆمەڵگه‌یەدا واتە کردنەوەی دەرگای جەهننەم لەسەر خۆت، لەبەرئەوەی کردەیەکی دزێو و یاساغ و ناشەرعییە، تا هەنوکە نێر و مێمان بە نهێنی ئەڤین دەکەن و بەنهێنی ماچ دەگۆڕنەوە و وەکو چۆن بەنهێنییەوە نیگای یەکدی دەکەن و بەنهێنیشەوە\nپەیمان دەبەست، بێگومان دەرەنجامی ئەم کۆ نهێنییەش لەدایکبونی مرۆڤی شەڕانگێز و ڕقئەستور و مەرگدۆستە، کائینێکی ڕازی و بێدەنگ، کەسایەتییەکی بەدەرون تاریک و کوشندە و بەهزر نادونیابین و خورافەساز و وەهم پەرست، لەکۆتایدا کۆمەڵگه‌ی حەرامکراوەکان لێوانلێوە لە چەوساندنەوە بەڵام لەنۆڕم و فۆڕم و کڵێشە و دەرکەوتەی جوداجودادا کە هەریەکەیان کێڵگەیەکی سەربەخۆیە بۆ لێکۆڵینەوە لەم دەرکەوتانە.\nرۆلا باكور و رۆژهلاتا سوریه د پێشه‌رۆژێ سوریه و رۆژهلاتا ناڤین ده\nپێكه‌وه ژیانی دیموكراتیانه‌ی گه‌لان و ئه‌رك و مافه‌كانی\nڕاپرسى له نێوان پرسى سه‌ربه‌خۆیى و مانه‌وه له ئێراقدا\nسابیئه‌ی مه‌ندائی و شه‌به‌ك له باشووری كوردستان