لە كۆنگرەی پاریس كوردیش قسەی خۆی كرد\n2/12/2019 09:26 AM\nئامادەکردنی: زاهیر سدیق\nئەم كۆنفرانسە دوای كۆتایی هاتن بەجەنگی یەكەمی جیهانی لەپاریسی پایتەختی فەرەنسا لەشەشی شوباتی 1919ی زاینی بەسترا، ئامانجیش لەبەستنی ئەم كۆنفرانسە چەسپاندنی ئاشتی جیهانی بوو، ئاوڕدانەوەبوو لەناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتە تێكشكاوەكانی جەنگ، لەو كۆنفرانسەدا زۆربەی وڵاتانی جیهان و گەلانی بەشخوراو بەشداریان تێداكرد، نوێنەری گەلی كوردیش بۆ ئەو كۆنفرانسە جەنەراڵ شەریف پاشا بوو، كە راپۆرتێكی پێشكەش بەكۆنفرانسەكە كردبوو، هەروەها شەشی شوباتی 1919 چاوی بەسەرۆكی كۆنفرانسەكە كلیمان سۆل سەرۆك وەزیرانی فەرەنسا كەوت و لەسەر مافی گەلی كورد بیروڕایان ئاڵوگۆڕ كرد، بەڵام كۆنفرانسەكە بەهیچ شێوەیەك ئاوڕی لەمافی كورد نەدایەوە، لەكاتێكدا مافی گەلانی وەك ئەرمەن و عەرەب لەبەرچاو گیرا، چونكە كورد لەو جەنگەدا بەرەی دەوڵەتانی ناوەندی هەڵبژاردبوو، جەنەرال شەریف پاشا بەشێوازێكی دیبلۆماسییانەی بەرز توانی لەكاتی كۆنفرانسی ئاشتی پاریسدا دەوڵەتانی هاوپەیمان قایل بكات، یاداشتنامە بەناوبانگەكەی لەگەڵ نەخشەی كوردستاندا پێشكەش بكات، ئەم دیبلۆماسییەتە بووە هۆكاری ئیمزاكردنی رێككەوتننامە بەناوبانگەكەی سیڤەری 1920 كە بەئاشكرا داننرا بەمافی گەلی كورد بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆیی، جەنەراڵ شەریف پاشا لە 27ی 4ی 1920 دەست لەكاركێشانەوەی خۆی لەنوێنەرایەتی كردنی گەلی كورد راگەیاند.\nبۆ دابەشكردنی ئەو دەستكەوتانەی كە لەجەنگدا بەدەستیان هێنابوو\nد.ئارام عەلی: كۆنفرانسی ئاشتی پاریس كە لەپاریس بەسترا لەكۆشكی فێرسای كە ئەكەوێتە نزیك پاریسی پایتەختی فەرەنساوە، ئەو وڵاتانەی كە لەجەنگی جیهانی یەكەمدا سەركەوتنیان بەدەست هێنا تێیدا بەشداربوون، لەپێش هەموویاندا بەرێبەری بەریتانیا و فەرەنسا و دواییش ئەمریكا ئەم كۆنفرانسەیان بەست بۆ تاوتوێ كردنی ئاكامەكانی جەنگ وسەرلەنوێ دابەشكردنی ئەو دەستكەوتانەی كە لەجەنگدا بەدەستیان هێنابوو.\nكۆنگرەكە دانانی نەخشەیەكی نوێ بوو بۆ ئەوروپا\nد.سۆزان كەریم: كۆنگرەی ئاشتی لەپاریس لەساڵی 1919دا بۆ یەكلاكردنەوەی سێ بابەتی گرنگ دروستبوو، یەكێك لەو بابەتانە چارەنووسی زەوییە داگیركراوەكان بوو كە پێشتر لەژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی عوسمانیدا بوو بەرووخانی دەوڵەتی عوسمانی چارەنووسی ئەم ناوچانە دیاری نەكراوبوو، بۆیە یەكێك لەهۆكارەكانی بەستنی ئەم كۆنگرەیە بۆ چارەنووسی ئەو ناوچانە بوو، هۆكارێكی تری دروستبوونی كۆنگرەكە دانانی نەخشەیەكی نوێ بوو بۆ ئەوروپا، چونكە هەر یەكێك لەو دەوڵەتە زلهێزانەی لەجەنگی یەكەمی جیهانیدا بەشداریان كرد ئەیانویست پێگەی خۆیان لەناوچەی رۆژهەڵات بەتایبەتی لەناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی جێگەی خۆیان بكەنەوە، بۆیە ئەمە دانانی نەخشەیەكی نوێ بوو بۆ وڵاتە زلهێزەكان لەرۆژهەڵاتدا، هۆكارێكی تر باسكردنی ئەو پەیماننامە نهێنییانە بوو كە لەپێش كۆنگرەی پاریسدا دروستبوو. بۆ نموونە پەیماننامەی سایكس پیكۆ، پەیماننامەی سان ریمۆ، بۆیە ئەم كۆنگرەیە دەرفەتێك بوو بۆ باسكردن و یەكلایی كردنەوەی ئەو پەیماننامە نهێنییانە.\nد.ئارام عەلی: كۆنفرانسەكە نزیكەی دوو ساڵێكی خایاند، هەمووی تایبەت نەبوو بەكورد، كورد لەو كۆنفرانسە نوێنەری هەبوو، بەشێكی كۆنفرانسەكە كۆمەڵێك كۆبوونەوە و پەیمانی جیاوازی تێدابوو، بۆ نموونە لەگەڵ ئەڵمانیا پەیماننامەیەك هەبووە، ئەوەی لەسیڤەر بەسترا لەساڵی 1920 ئەو كاتە نوێنەری كورد شەریف پاشای خەندان بوو ئەو بەشداری كردووە یاریدەدەرێكیشی هەبووە.\nكورد ئەیویست لەدوای جەنگ مافەكانی خۆی بەدی بهێنێ\nد. سۆزان كەریم: كورد بۆ یەكەم جار لەكۆنگرەی ئاشتی پاریسدا بەشدار بوو، كۆمەڵێك هۆكار هەبوون كە هاندەر بوون بۆ ئەوەی كورد لەم كۆنگرەیەدا بەشدار بێت، یەكێك لەو هۆكارانە ئەوە بوو كە لەدوای تەواو بوونی جەنگ و بەستنی ئاگربەست كاتێ ئەم كۆنگرەیە بەسترا، كورد ئەیویست لەدوای جەنگ بەشێك لەمافەكانی خۆی بەدی بهێنێ، یەكێك لەو هاندەرانە بڵاوبوونەوەی چواردە بەندەكەی وێڵسۆنی سەرۆكی ئەمریكا بوو، بەتایبەتی بەندی دوانزە كە باس لەمافی چارەنووسی نەتەوە ژێر دەستەكانی دەوڵەتی عوسمانی ئەكات، كوردیش وەك یەكێك لەو نەتەوانەی ژێر دەسەڵاتی عوسمانی ئەیویست مافی چارەی خۆنووسین بەدەست بهێنن، ئەمە یەكێك بوو لەهۆكارەكان، هۆكارێكی تر بوونی هەندێك رێكخراو كە ئەو كاتە لەمەیدانی سیاسیدا تازە دروست بوون بۆ نموونە كۆمەڵەی تەعالی كوردستان لەساڵی 1918دا دروست بوو، شێخ عەبدولقادری شەمزینی سەرۆكایەتی دەكرد، هەروەها كۆمەڵێك رۆشنبیری وەكو جەللادەت بەدرخان تێیدا بەشدار بوون، جگە لەوە كۆمەڵەی سەربەخۆیی كوردستان ئەمانە لەو كاتەدا تازە دروستبوو بوون، هەوڵیان ئەدا لەمەیدانی سیاسیدا بەشێك لەمافەكانی كورد بەدەست بهێنن، ئەمانە كۆمەڵێك هۆكاربوون وای لەكورد كرد نوێنەرێكی هەبێ لەكۆنگرەی ئاشتی، یان نوێنەرێك بۆ خۆی هەڵبژێرێ تا لەكۆنگرەی ئاشتیدا داكۆكی لەمافەكانی خۆی بكات، بۆیە ئەبینین لەدوای ئەمەوە شەریف پاشا لەو كۆنگرەیەدا وەكو نوێنەری كورد دەستنیشان دەكرێ، بێگومان نوێنەرایەتی شەریف پاشا لەلایەن ئەم كۆمەڵانەوە هەڵبژێردرا، جگە لەوە لەباشووری كوردستانیشدا هەوڵدرا شەریف پاشا وەك نوێنەری خۆیان بناسێنن، بۆ نموونە شێخ لەتیفی كوری شێخ مەحمود باس لەوە دەكات كە شەریف پاشا پەیوەندی كردووە بەشێخ مەحمودەوە داوای لێكردووە كە مافی نوێنەرایەتی كوردی پێبدرێ لەكۆنگرەی پاریسدا، بۆیە شێخ مەحمود دەست دەكات بەكۆكردنەوەی پشتگیری و لایەنگری بۆ شەریف پاشا، مەسبەتەیەك بەعەشایەرەكانی ناوچەكە مۆر ئەكات، رەفیق حیلمی خۆی باس لەوە دەكات كە ئەو مەسبەتەیەیەی بەخەتی خۆی لەماڵی حوكمدار نووسیوە، واتە لەماڵی شێخ مەحمود، ئینجا بەدوو كەسایەتی كە رەشید كابان و سەید ئەحمەدە مەسبەتە دەینێرێ بۆ كۆنگرەی ئاشتی لەپاریس و هەروەها هەوڵێكی تری شێخ مەحمود ئەوە بووە كە نەیویستووە تەنها لەباشووری كوردستاندا پشتگیری بۆ بەدەست بهێنێ و لەرۆژهەڵاتی كوردستانیشی پشتگیری بۆ شەریف پاشا كۆكردەوە، بۆیە نوێنەرێك ئەنێرێ بۆ ئەوەی كە عیزەت مەتفەعی و كەسایەتییەكی تر دەستدەكەن بەكۆكردنەوەی پشتیوانی بۆ شەریف پاشا و لەوێش دیسانەوە مەسبەتەیەكی تر بەخەڵكی ناوچەكە مۆر ئەكەن، بەڵام ئینگلیز ئاگاداری ئەم هەوڵەی كوردەكان بووە، بۆیە فەرەنسییەكان ڕادەسپێرن كە رێگە لەرەشید كابان و سەید ئەحمەد بگرن، ئیتر لەحەلەب دەستگیر دەكرێن و تەسلیم بەئینگلیزەكان دەكرێن و دەستبە سەر دەكرێن و پاش ماوەیەك رەشید كابان ئازاد ئەكرێ، بەڵام سەید ئەحمەد نەفی دەكرێ بۆ ناوچەی بنجام لەكەنداو.\nفەرەنسییەكان ئاستەنگیان بۆ دروستكرد\nد: ئارام عەلی: ئەوە هەر بۆ خۆی بەڵگەی ئەوەیە شەریف پاشا نوێنەرایەتی خۆی نەكردووە، وەكو ئەو مێژوونووسانە ئەڵێن، بەڵكو پشتیوانییەكی زۆری هەبووە، لەسلێمانی بەزمانی جاران ئەڵێن مەسبەتەیەك كۆكراوەتەوە، شێخ مەحمودی نەمر و سەرۆك خێڵ و كەسانی ناوداری هەموو ناوچەی سلێمانی و كوردسانی رۆژهەڵاتیش ئیمزایان لەسەر ئەو مەسبەتەیە كرد و بەدووكەسدا ناردوویانە بۆ سوریا و لەوێ فەرەنسییەكان رێگەیان نەداوە برۆن، ئاستەنگیان بۆ دروستكردوون.\nد. سۆزان كەریم: كۆمەڵێك هۆكار رۆڵی خۆی بینی لەدژایەتی ئینگلیزەكان بۆ هەوڵی كوردەكان، ئینگلیزەكان هەرگیز لەگەڵ ئەوەدا نەبوون دەوڵەتێكی كوردی سەربەخۆ لەناوچەكەدا دروستبێت، چ ئینگلیز و چ فەڕەنسییەكان، چونكە ئەمە لەبەرژەوەندی ئەواندا نەبوو، ئەوان هاتبوون تاوەكو ناوچەكانی كوردستان كە ناوچەیەكی دەوڵەمەندە لەنێوان خۆیاندا دابەشبكەن، بۆیە دروستبوونی دەوڵەتێكی كوردی یان قەوارەیەكی سەربەخۆی كوردی دژ بە بەرژەوەندییەكانی هەریەك لەو دەوڵەتانە دەوەستایەوە، بۆیە ئەمانە بەهیچ شێوەیەك ئامادە نەبوون پشتیوانی لەدروستبوونی قەوارەیەكی سەربەخۆی كوردی بكەن، بۆیە بەهەموو شێوەیەك دژی بوون، چ لەناو كۆنگرەدا دژی شەریف پاشا وەستانەوە و چ لەهەوڵەكانی باشوور و رۆژهەڵاتی كوردستاندا دژی وەستانەوە و نەیانهێشت سەربگرێ.\nد. ئارام عەلی: هێندەی من بزانم ئەوە نەبووە پێشتر دیاریبكرێ، شەریف پاشا بۆ خۆی كەسێكی چالاك بووە، لەبواری دیبلۆماسی و سیاسەتدا، سەردەمانێكیش باڵیۆزی دەوڵەتی عوسمانی بوو لەستۆكهۆڵم، دوای كە كێشە دروستبوو لەگەڵ دەوڵەت و ئینجا لەگەڵ ئیتیحادولتەرەقییەكاندا كەوتە سەر رێبازی كوردایەتی، ئەو دیدو بۆچوونێكی عوسمانیانەی هەبوو، بەڵام دوایی كەوتە سەركەڵكەڵەی سەربەخۆیی. ئەو كاتە خۆی راستەوخۆ پەیوەندی بەدیبلۆماتكاران و سیاسی و خاوەن دەسەڵاتی فەرەنسی و بەریتانی بۆ ئەوەی شتێك بۆ مەسەلەی كورد بكەن، ئەمە دەستپێشخەری و چالاكی خۆی بوو، بەڵام ناكرێ بڵێین بەتەنها خۆی بووە و كەسی لەگەڵ نەبووە، هەندێك لەمێژوونووسەكان بەتایبەت ئەوانەی سۆڤێتی جاران بەو چاوەوە سەیری جەنەراڵ شەریف پاشا دەكەن كە نوێنەری كەس نەبووە، یاخود جاری واهەیە دەڵێن لەگەڵ شاندی توركی یان عوسمانی دا چووەتە ئەوێ. بەڵام نەخێر راستییەكەی وانییە، كۆمەڵەی تەعالی كوردستان كە سەید عەبدولقادر سەرۆكایەتی كردووە، لەناوچەی سلێمانی و باشووری كوردستان و زۆربەی ناوچەكانی كوردستاندا پشتیوانی لێكراوە و بەنوێنەری خۆیان داناوە.\nدوو بیرخەرەوەی پێشكەش بەكۆنگرەی پاریس كرد\nد.سۆزان كەریم: سودی كورد لەم كۆنگرەیەدا ئەگەڕێتەوە بۆ هەوڵەكانی ژەنەراڵ شەریف پاشا، ئەو هەوڵێكی زۆری دا لەكۆنگرەی پاریسدا شتێك بۆ كورد بەدەست بهێنێ، لەوانە دوو بیرخەرەوەی پێشكەش بەكۆنگرەی پاریس كرد لە 22ی ئاداری 1919دا و لە 1ی ئاداری 1920 هەر یەكێك لەم بیرخەرەوانە كە بەزمانی فەرەنسی پێشكەش كراوە نەخشەیەكی كوردستانی لەگەڵ بووە، لێرەدا شەریف پاشا كۆمەڵێك داخوازی كوردی پێشكەش بەكۆنگرەكە كرد، یەكێك لەو داخوازییانە دروستبوونی دەوڵەتێكی سەربەخۆ بوو بۆ كورد، دووەهەمین بەتوندی دژی هەوڵی ئەرمەنەكان وەستایەوە لەكۆنگرەكەدا، چونكە ئەرمەنەكانیش داوای دەوڵەتی سەربەخۆی خۆیان دەكرد، بەشێك لەو ناوچانەی كە ئەرمەنەكان داوایان دەكرد لەسنووری جوگرافیای كوردستاندا بوو، خرابووە سەر دەوڵەتی ئەرمەن، بەڵام شەریف پاشا نەیهێشت ئەو ناوچەكوردییانە كە زۆرینەی دانیشتوانەكەی كوردبوون بخرێنە سەر دەوڵەتی ئەرمەن. داخوازییەكی تری كورد ئەوە بوو كە بەحوكمی ئەوەی بەشێك لە عەشیرەتە كوردەكان كۆچ و ڕەویان ئەكرد لەناوچەیەكەوە بۆ ناوچەیەكی تر، گەرمیان و كوێستانیان ئەكرد، بۆیە شەریف پاشا داوای ئەوەی ئەكرد هەموو ئەو ناوچانەی عەشیرەتە كوردەكان كۆچی بۆ ئەكەن و سەر بەسنووری جوگرافیای كوردستانە بخرێتە نێو ئەو دەوڵەتەی كە بۆ كورد دروستدەكرێ، داخوازییەكی تر لەو بیرخەرەوانەی شەریف پاشا پێشكەشی كرد بریتی بوو لە پێكهێنانی لیژنەیەك بۆ دیاری كردنی سنووری جوگرافی كوردستان.\nكوردیش قسەی خۆی كرد\nد. ئارام عەلی: من پێم وایە كورد توانی داواكارییەكان بگەیەنێ، چونكە ژەنەراڵ شەریف پاشا بۆ خۆی كەسێكی دیبلۆماتكار و زیرەك بوو، لەڕووی سیاسیشەوە بەتوانا بوو، ئەوەمان لەبیر نەچێ خاڵێكی گرنگ هەیە رێككەوتنێك لەنێوان شاندی كوردی و شاندی ئەرمەنیشدا هەبووە كە توانیان ئەو ناكۆكییەی لەنێوان ئەرمینیا و كوردستان هەبووە تاڕادەیەك چارەسەر بكەن، دوای ئەوە شەریف پاشا میموردوكی پێشكەش كرد كە هەموو خاڵەكان و داواكارییەكانی تێدا بوو، تەنانەت ئەوەش باس دەكات كە چ شارێك كوردییە و دانیشتوانەكەی كوردە و بەناحەق ئەدرێ بە ئەرمینیا، ئەو خاڵانەش هەمووی باس كرابوون، بەڵام لەبەر ئەوەی بەرژەوەندی بەریتانیا و فەرەنسا و توركیای تازەی تێدانەبوو لەگەڵ ئەو داواكارییانەی كورد ناكۆك بوون، بەهیچ شێوەیەك خاڵەكان جێبەجێ نەكران، بێگومان ئێمە ئەبێ ئەوەش بڵێین كۆنفرانسی ئاشتی پاریس یاخود ئەوەی كە لەدواییدا پەیمانی سێڤەری پێدەڵێن، بۆ یەكەم جارە كورد راستەوخۆ بەشداری بكات و پرسی پێبكرێ، وەك وتم چالاكی جەنەڕاڵ شەریف پاشاشی تێدابوو، ئەو سەردەمە كوردیش وەك نەتەوەكانی تر مافیان هەبوو، هەر بۆیە كوردیش بەشداری پێكرا و راستەوخۆ گوێ لەقسەیان گیرا، بەڵام لەهەمان كاتدا بەرژەوەندی ئەو وڵاتانەش بەتایبەت فەرەنسا و بەریتانیا حیسابی بۆ دەكرا، كاتێ مەسەلەی ویلایەتی موسڵ هاتە پێشەوە، ئەوان كێشەیەكیان هەبوو ئەیانویست ئاستەنگی بۆ دروست بكەن، بۆ ئەوەی مافەكانی كورد بەدی نەیەت بەو شێوەییەی كورد دەخوازێ.\nناكۆكی ناوخۆ هۆكارێكی شكستی كوردبوو\nد. سۆزان كەریم: كۆمەڵێك هۆكار هەبوون وایان كرد هەوڵەكانی شەریف پاشا و كورد لەم كۆنگرەیەدا شكست بهێنێ، بەداخەوە دووبەرەكی و ناكۆكی ناوخۆیی هۆكارێكی شكست پێهێنانی كوردبوو، وەك چۆن هەمیشە ململانێی دووبەرەكی كورد هۆكارێك بووە بۆ شكست، كۆمەڵەی تەعالی كوردستان لەو سەردەمەدا بەهۆی ململانێی ناوخۆیییەوە دابەشبوون بۆ دووبەرە، بەرەیەكیان پشتیوانی لەهەوڵەكانی شەریف پاشا ئەكرد و پێیان وابوو كورد ئەبێ مافی سەربەخۆیی خۆی بەدەست بهێنێ و پشتیوانییان لەداواكاری شەریف پاشا دەكرد، كە بریتی بوو لەبەدەستهێنانی مافی سەربەخۆیی، بەرەكەی تریان كە جەللادەت بەدرخان سەرۆكایەتی ئەكرد ئەمانە داوای مافی چارەی خۆنووسین یان دروستبوونی دەوڵەتێكی ئۆتۆنۆمی لەچوارچێوەی دەوڵەتی عوسمانی ئەكرد، ئەمە وای كردبوو ململانێ لەنێوان ئەم دوو لایەنەدا دروست بێت و هۆكارێك بێت بۆ شكسپێهێنانی هەوڵەكانی كورد، جگە لەوە پێش ئەمەش شێخ عەبدولقادری شەمزینی و جەللادەت بەدرخان لەهەوڵێكدا بوون بۆ پێكهاتن لەگەڵ دەوڵەتی عوسمانیدا، ئەو كاتە سەدری ئەعەزەم كە لەبەرژەوەندی نەبوو دەوڵەتێكی كوردی لەناوچەكەدا دروست ببێ، كۆمەڵێك هەوڵیدا، لەوانە بانگێشتی كوردەكانی كرد بۆ توركیا و پێی گوتن جیابوونەوەی كورد باش نییە، كوردو تورك هەمیشە برابوون و هاوئاینن و پێویستە داوای مافی سەربەخۆیی نەكەن. بەڵێنی پێدابوون كە لەچوارچێوەی دەوڵەتی عوسمانیدا دەوڵەتێكی سەربەخۆ بۆ كوردەكان دروستبكات، بەڵام دواتر بەهۆی گۆڕینی سەدری ئەعەزەمەوە لەو سەردەمەدا كە فەرید پاشا بوو بەسەدری ئەعەزەم ئیتر هەوڵەكە شكست ئەهێنێ و داخوازییەكانی كورد پشتگوێ ئەخرێ و یەكێكش لەوانە جێبەجێ ناكرێ. جگە لەوە لەدوای مۆركردنی پەیماننامەی ئاشتی لەگەڵ ئەرمەنەكاندا كە ئەمەش كارێكی تری شەریف پاشا بوو لەساڵی 1919 پەیماننامەیەكی ئاشتیان مۆركرد، كە تێیدا دان بەوەدا نرابوو كورد وەكو نەتەوە بەشدارنەبووە لەقڕكردنی ئەرمەنەكاندا كە پێشتر لەسەردەمی سوڵتان عەبدولحەمیدا هەوڵی قڕكردنی ئەرمەنەكان درابوو، بۆیە پەیماننامەیەكی ئاشتیان مۆركرد و ئاشتبوونەوەیەك لەنێوان كورد و ئەرمەندا دروستبوو، دانپێدانانێكی مێژوویش بوو بۆ كورد كە وەكو نەتەوە لەقڕكردنی ئەرمەنەكاندا بەشدارنەبووە، ئەم رێككەوتننامەیە جێی ناڕەزامەندی بەشێك لەكوردەكان بوو، بۆ نموونە شێخ عەبدولقادری شەمزینی لەدوای مۆركردنی ئەم رێككەوتننامەیە لەرۆژنامەكانی توركیادا زۆر بەخراپە باسی ئەم رێككەوتنەی كرد و ناڕەزایی خۆی لەسەری دەربڕی.\nد.ئارام عەلی: ئەوە كێشەیەك بوو لەدیدو بۆچوونی سیاسییەكانی كورددا لایەنێكی سەربەخۆخواز هەبوو كە زیاتر خوێندەوار و رۆشنبیرەكانی كوردبوون لەنێوان شەریف پاشا و كوڕانی یان نەوەكانی بەدرخانییاندا، بەڵام لەبەرانبەردا سەید عەبدولقادر كە كوڕی شێخ عوبێدوڵڵای نەهرییە ئەو زیاتر دیدێكی ئیسلامی هەبوو، باوەڕی وابوو كە ئۆتۆنۆمی بدرێ بەكورد لەچوارچێوەی دەوڵەتی عوسمانیدا، ئەمە هەر زوو بوو بەكێشەیەك لەنێوان سیاسییەكانی كوردستان و كۆمەڵەی تەعالی كوردستان و رۆشنبیرەكان، ئەگەرچی لەپێشەوە كۆمەڵەی تەعالی كوردستان پشتیوانی شەریف پاشایان دەكرد، بەڵام كە گفتوگۆ لەسەر ئەوە دروست بوو مەسەلەی ئۆتۆنۆمی لەناو دەوڵەتی عوسمانیدا ئەوە تەنانەت وای كرد كە شەریف پاشا كە بەپێی هەندێك سەرچاوە كوتوپڕ وەكو هەڵوێستێك، وەك توڕەبوونێك وازی لەنوێنەرایەتی هێنا.\nكەمالییەكانیش رازی نەبوون كورد سەربەخۆیی بەدەستبهێنێ\nد. سۆزان كەریم: ئەمانە هۆكارێك بوون وای لەشەریف پاشا كرد بێومێدبێ لەهەوڵەكانی كۆنگرەی ئاشتی پاریس، هۆكاری دەرەكیش هەیە و رۆڵی خۆی بینیوە، بۆ نموونە هەوڵەكانی دەوڵەتی عوسمانی، دەوڵەتی عوسمانی ئەو سەردەمە بەشێكی یەكجار كەمی ئەستەنبوڵ و ناوچەكانی دەوروبەری بەدەستەوە مابوو، دژی ئەوە بوو بەشێكی تر لەخاكی كورد لەسەر ئەم دەوڵەتە نەمێنێ و جیاببێتەوە. ئەمە لەبەرژەوەندی دەوڵەتی عوسمانیدا نەبوو، هەروەها هەوڵێكی تر هەر لەنێودەوڵەتی عوسمانیدا كە ئەو سەردەمە كەمالییەكان تازە سەریان هەڵدابوو، ئەمانیش بەهەمان شێوە لەبەرژەوەندیاندا نەبوو كوردەكان دەوڵەتی سەربەخۆیی خۆیان ڕابگەیەنن و پارچەیەكی تر لەدەوڵەتی عوسمانی جیاببێتەوە ببێت بەدەوڵەتێكی سەربەخۆ. بۆیە ئەم هەوڵانە هۆكارێك بوون لەشكست هێنانی كوردەكان، جگە لەوە رۆڵی وەڵاتە زلهێزەكانی ئەو سەردەمە بەتایبەتی بەریتانی و فەرەنسا رۆڵی تەواوی خۆیان گێڕا بۆ ئەوەی كورد شكست بهێنێ.\nد.ئارام عەلی: داواكاری كورد بێگومان وەكو نەتەوەكانی تر سەربەخۆیی بوو جا نابێ ئەوەمان لەبیر بچێ لەكوردستاندا جگە لەوەی هەر لەسەرەتای سەدەی بیستدا خەباتی رزگاری خوازی دەستی پێكردبوو، خەباتی رێكخراوەیی سیاسی و رۆشنبیریش دەستی پێكردبوو، توێژێكی تازەی كورد هاتنە پێشەوە بەپێچەوانەی جارانەوە كە میر و میرزادە و بەگ و ئاغاكان، ئەمانە زیاتر خەڵكانی رۆشنبیر و خوێندەواربوون، بێگومان ئەو ڕاگەیاندنەی وێڵسۆنی سەرۆكی ئەمریكا كە لەچواردە خاڵ پێك هاتبوو هاندانێكی زۆری تێدابوو بۆ كورد، چونكە لەخاڵی دوانزەهەمدا باسی مافی چارەی خۆنووسینی نەتەوەكانی بن دەستی عوسمانی دەكات، ئەمە بەگشتی كوردی هاندابوو بۆ ئەوەی ئەوانیش وەكو نەتەوەكانی تر بیر لەوە بكەنەوە سەربەخۆیی بەدەست بهێنن.\nد.سۆزان كەریم: كورد لەكۆنگرەی ئاشتی پاریسدا هەوڵی زۆریدا تاوەكو هەرچۆنێك بێت مافێك بەدەست بهێنێ، جا ئەو مافە مافی سەربەخۆیی بێت یان مافی ئۆتۆنۆمی بێت، تاكە هاندەر وەكو باسم كرد ئەو بەڵێنانەبوو كە دەوڵەتە داگیركەرەكان لەدوای داگیركردنی دەوڵەتی عوسمانی بەگەلانی ژێر دەستەی ناوچەكەیان دابوو، لەوانە سەرۆكی ئەمریكا بوو كە ئەو بەندانەی راگەیاند، یەكێك لەبەندەكان جەختی لەسەر مافی سەربەخۆیی چارەنووسی نەتەوە ژێر دەستەكان ئەكردەوە، كوردیش ئەمەی بەهەل زانی بۆیە لەسەر ئەم بەندە كاری كرد و لەكۆنگرەی ئاشتی پاریسدا هەوڵەكانی خۆی خستەگڕ بۆ دروستبوونی دەوڵەتی سەربەخۆ هەر بۆیە ئەمە لەئەنجامدا پەیمانی سیڤەری لێ كەوتەوە كە لەسێ بەنددا توانیان دان بەسەربەخۆیی كوردستاندا بنێن، بەڵام دواتر بەهاتنەسەر كاری كەمالییەكان، ئەم هەوڵە هەڵوەشێنرایەوە و لەجیاتی ئەوە پەیمانێكی ترمۆر كرا كە پەیمانی لۆزان بوو.\nپرسی كورد بێت لەساحەیەكی گەورەتردا\nد.ئارام عەلی: تەناسولەكە ئەوەبوو كورد لەمەحەفەلێكی نێودەوڵەتیدا لەناو سەرۆك و سەرۆك وەزیر و وەزیرەكانی دەرەوەی ئەو وڵاتانەدا بتوانێ دەنگی هەبێ، لەوانەیە ئەوەبێ یاخود ناساندنی مەسەلەی پرسی كورد بێت لەساحەیەكی گەورەتردا، بەندی شەست و دوو و شەست و سێ و شەست وچوار باسی پێدانی مافی ئۆتۆنۆمی بۆ كوردی تێدابوو كە دوای ساڵێك كورد بتوانێ سەربەخۆیی بدەستبهێنێ، ئەو سێ چوار خاڵە زیاتر پەیوەندی بەكوردەوە هەبوو، بەڵام من خۆم پێموایە زۆر كەمتربوو لەخواستی كورد بەحساب ئەو مافانەی كە دەدرا بەكورد بەشێكی زۆر كەمی كوردستان بوو، ئەوەی كە پێی ئەوترێ كوردستانی ناوەند، ئەكەوێتە نێوان باشووری كوردستان و باكووری كوردستانەوە، مەبەستم پارچەی عیراق و پارچەی نزیك توركیا هەر ئەو ناوچەیەی گرتەوە، بەشی زۆری كوردستان درا بە ئەرمینیا كە بەحیساب بۆ ئەرمینیاش دەوڵەتێك دروست بكرێت، بەڵام لەوانەیە هەر شتێكی خراپ نەبووبێ كورد لەژێر دەستەیی رزگاری ببێت، كە لەدوای نەمانی میرنشینەكانەوە هەر ژێر دەستەی دەوڵەتی عوسمانی بووە، بتوانێ حسابێكی بۆ بكرێ و قەوارەیەكی هەبێ، ئەوە دەستكەوتێكی خراپ نەبوو، بەڵام ئێمە زیاد لەپێویست شتەكەمان گەورە كردووە.\nئەم كۆنگرەیە بەشێوەیەكی گشتی لەقازانجی وڵاتە زلهێزەكاندا بوو\nد.سۆزان كەریم: بە پلەی یەكەم قازانجی ئەم كۆنگرەیە بۆ دەوڵەتە زلهێزەكان بوو، چونكە لەم كۆنگرەیەدا كۆمەڵەی گەلان دروستكرا بۆ چەسپاندنی ئاشتی بەسەر وڵاتاندا هەروەها چارەسەركردنی كێشەی وڵاتەكان بەتایبەتی وڵاتە داگیركراوەكان، بەڵام دەبینین ئەم كۆمەڵەیە دواتر شكست ئەهێنێ و ناتوانێ هیچ یەكێك لەو كێشانەی كە خرایە بەردەمی ئەم كۆمەڵەیە چارەسەری بكات، بەپێچەوانەوە یەكێك لەو كێشانەی كە خرایە بەردەمی ئەم كۆمەڵەیە كێشەی ویلایەتی موسڵ بوو لەساڵی 1925دا، كە بەزەرەری كورد كۆتایی هات، ویلایەتی موسڵ لەساڵی 1925 دا ئەخرێتە سەر عێراق، ئەم كۆنگرەیە لەچارەسەر كردنی ویلایەتی موسڵدا شكستی هێنا، ئەتوانین بڵێین ئەم كۆنگرەیە بەشێوەیەكی گشتی لەقازانجی وڵاتە زلهێزەكاندا بوو، جا ئەم كۆنگرەیە نەك هەر لەچارەسەركردنی مافی نەتەوە ژێر دەستەكان شكستی هێنا، بەڵكە لەرازی كردنی دەوڵەت زلهێزەكانیش شكستی هێنا، واتە پێش ئەوەی كۆنگرەكە ببەسترێ ئەمان چارەنووسی ئەو ناوچانەیان بۆ خۆیان یەكلایی كردبووەوە و بەسەرخۆیاندا دابەشیانكردبوو، بۆیە بەستنی كۆنگرە هیچ شتێكی لەو راستییە مێژووییە نەگۆڕی و لەدوای كۆنگرەكەش ئەوان بەردەوام بوون، ئینتیدابی خۆیان سەپاند بەسەر ناوچە داگیركراوەكانی دەوڵەتی عوسمانی.\nد.ئارام عەلی: زۆرجار وا باس دەكرێ كە ئەم دابەشكردنەی كوردستان و رۆژهەڵاتی ناوەراست لەسەر بناغەی سایكس پیكۆیە، ئەگەرچی پەیمانی سێڤەر لەسەر بناغەی سایكس پیكۆیە، بەڵام دەكرێ بڵێین زیاتر دابەشكردنەی كوردستان بووە، وڵاتانی سەركەوتووی جەنگ بەفیعلی كەوتنە دابەشكردنی دەوڵەتی عوسمانی كە كوردستانیشی گرتبووە، دەكرێت بڵێین لەئەنجامی كۆنفرانسی پاریس بوو نەك سایكس پیكۆ، ئێمە دەتوانین بگەڕێینەوە بۆ مێژوو و ئەو دیكۆمێنتانە بەكاربهێنین، چونكە سیفەتێكی فەرمی و نێودەوڵەتی هەیە، سیاسیەكانی ئێمە دەوانن سوود لەو مەسەلەیە وەربگرن، بەس بەڕای من تا ئێستا لەسەر ئەو مەسەلەیە توێژینەوەی زۆر گەورە نەكراوە، پێویستە مێژوونووسەكان لەوبوارەدا توێژینەوەی زیاتر بكەن و هەموو دیكۆمێنتەكان بخەنە بەر دەست. بەگشتی ئێمە تا ئێستا مێژووی خۆمان نەنووسیوەتەوە، واتە ئەوەی تا ئێستا هەیە لەسەرچاوە بیانییەكانەوە وەرمانگرتووە، خۆمان راستەوخۆ كارمان لەسەری نەكردووە، ئیتر ئەمە كەمتەرخەمی خۆمان بێت یان لەناهۆشیاری بێت، زۆر بایەخمان بەمێژووی نووسراوی خۆمان نەداوە.


بڵابوونەوەی لێدوانەکانی مامۆستایەکی زانکۆی ئیمام سادق لە کاناڵی چواری دەنگ و ڕەنگی حکوومەتی ئێران، لەمەڕ ڕووداوەکانی مانگی خەزەڵوەری ساڵی ١٣٩٨ و ناڕەزایەتیی هاووڵاتییان لە ئێران، بووە هۆی پچڕاندنی ئەو بەرنامەیە لەلایەن بەڕێوەبەرەوە.\nهەرچەند ڕێکەوتی بڵابوونەوەی ئەو وتووێژەی مامۆستای زانکۆیە ناڕوونە، بەڵام ڕێکەوتی بڵاوبوونەوەی ئەم بەرنامەیە لە یوتیووب ١٢ی دیسامبری ساڵی ٢٠٢٠تە.\nلەو بەرنامەیە ئەو مامۆستای زانکۆیە باس لە ڕووداوەکانی مانگی خەزەڵوەر دەکات و دەڵێت: "گرانبوونی بەنزین لەلایەن سەرۆکی دەسەڵاتەکانی بەڕێوەبەری (قوە مجریە)، دادوەری (قوەی قضاییە) و یاسادانان (قوی مقننە)، بوون و لە حاڵێکدا کە ئەو بڕیاربەدەستانە دەیانزانی کە کارەکەیان هەڵە بووە".\nمامۆستای زانکۆی ئیمام سادق هاوکات ڕوو لە بەڕێوەبەرانی ئەو بەرنامەیە دەکات و دەڵێت: ئایا لە ڕووداوەکانی مانگی خەزەڵوەری ساڵی ١٣٩٨دا خەڵکی زۆری بێتاوان مەگەر نەکوژران، مەگەر وەزەیری ناوخۆ دانی بە کوژراوەکانی مانگی خەزەڵووەردا نەنا؟ خۆ ئامریکاییەکان ئەو خەڵکەیان نەکوشتووە.\nئەو مامۆستای زانکۆیە لە بەشێکی دیکە قسەکانیدا لەو بەرنامەیە، ڕای گەیاندووە: "ئایا خەڵک بۆیان هەیە ناڕەزایی دەرببڕن کە کوڕیان کوژراوە یان نا، ئایا بەرپرسانی حکوومەتی دەیانتوانی گارانتیی ئەوە بدەن بە خەڵک کە کوڕەکانیان ناکوژڕێن یا نا، ئەگەر ناڕەزایەتیی هەیە لە کوژرانی کوڕەکانیان، بچن ئێخەی دەزگای دادوەری بگرن کە دەستی لە کوژرانی ئەو خەڵکەدا هەبووە، داواکاری و بەڕێوەبەرانی ئەمنی دەستیان لە کوژرانی ئەو خەڵکەدا، هەبووە، ئەمانەش دەگەڕیتەوە بۆ سەرۆکەکانی سێ دەزگای وڵات کە هۆکاری ئەو ڕووداوە، بوون"\nئەو کەسە زانکۆیی و ئاکادیمییە هەروەها ئاماژەی بەوەش داوە:" خەڵک بۆ ناڕەزایی دەربڕین لە کوژرانی کوڕەکانیان، دەبوو لە سەرۆکەکانی سێ دەزگای دەسەڵات دەبوا ئیزن لە(قاتڵەکان وەربگرن، هەتا ناڕەزایی دەرببڕن"؟.\nئەو مامۆستایە لە بەشێکی دیکەی قسەکانیدا، گوتی: "بەرپرسانی حکوومەتی ناتوانن بە دۆعاکردن وڵات بەڕێوە ببەن، لە حاڵێکدا، سەرۆکی هەر سێ دەزگای دەسەڵات دەستیان ناوەتە بینەقاقای خەڵک و سفرە خەڵکیان چووکە کردووەتەوە، خەڵک چاوەڕیی ئیزنی ئەوان نابن، ئەگەر ئێوەیە پێشیان بگرن، کە لە ئاکامدا گردەلوولێک ڕێک دەخرێت کە ئەوان لەگەڵ خۆی دەبات".


15 هه‌زار كه‌س بێ ده‌مامكئێزیدییه‌كان "بێ خۆپارێزی" مه‌راسیمێكی ئایینی به‌ڕێده‌كه‌ن\nشنگال، ئابی 2020، مه‌راسیمی ئایینی ئێزیدی جه‌مای شه‌ره‌فه‌دین له مه‌زارگه‌ی شه‌ره‌فه‌دین فۆتۆ: كه‌ركوك ناو\nزیاتر له 15 هه‌زار ئێزیدی، به‌شداری مه‌راسیمێكی ئایینی به كۆمه‌ڵ ده‌كه‌ن به‌بێ ره‌چاوكردنی رێنماییه‌كانی خۆپارێزی له كۆرۆنا، له نێویاندا به‌كارهێنانی ده‌ستكێش و ده‌مامك.\nجه‌مای شه‌ره‌فه‌دین؛ بۆنه‌یه‌كی دوو رۆژی ئایینی ئێزیدییه و پێنجشه‌ممه 6ی ئاب له مه‌زارگه‌ی شه‌ره‌فه‌دین له قه‌زای شنگال ده‌ستیپێكرد، به به‌شداری هه‌زاران هاوڵاتی.\nبه‌پێی وێنه و گرته ڤیدیۆییه‌كانی مه‌راسیمه‌كه، كه به‌شداربوانیش جه‌ختیانلێكردۆته‌وه، هیچ رێكارێكی خۆپارێزی له كۆرۆنا نه‌گیراونه‌ته‌به‌ر، له كاتێكدا بڵاوبونه‌وه‌ی ڤایرۆسه‌كه له هه‌ڵكشاندایه.\n"له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵێك هاوڕێمدا به‌شداربوین، به‌بێ به‌كارهێنانی ده‌مامك و ده‌ستكێش، هه‌ره‌زۆری به‌شداربوانی دیكه‌ش به‌هه‌مانشێوه‌ی ئێمه بون" موحسین عیدۆ وای وت.\nمه‌راسیمی جه‌مای شه‌ره‌فه‌دینی ئێزیدی ڤیدیۆ: تایبه‌ت به كه‌ركوك ناو\nجه‌مای شه‌ره‌فه‌دین، به چه‌ندین رێوڕه‌سمی ئایینی و چالاكی جۆراوجۆر به‌ڕێوه‌ده‌چێت، گه‌نجانیش وه‌ك موحسین عیدۆ ده‌ڵێت، به ئامانجی نزا بۆ خۆیان و كه‌سوكار و رزگاركردنی رفێنراوانی ئێزیدی به‌شدارده‌بن.\nموحسین ده‌رباره‌ی پشتگوێخستنی رێنماییه‌كانی خۆپارێزی بۆ (كه‌ركوك ناو) وتی "بڕوای ته‌واومان به هه‌بونی كۆرۆنا هه‌یه به‌ڵام شكور بۆ خوا له شنگال توشبوو نییه".\nله شنگال توشبوی كۆرۆنا نه‌ماوه، به‌ڵام په‌تاكه له نه‌ینه‌وا تادێت زیاتر بڵاوده‌بێته‌وه و به‌پێی ئاماره‌كانی ئه‌مڕۆ هه‌ینی 7ی ئابی وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی عیراق، 297 كه‌س له‌و پارێزگایه توشی كۆرۆنا بون، له‌گه‌ڵ چاكبونه‌وه‌ی 85 كه‌س و تۆماركردنی حاڵه‌تێكی گیانله‌ده‌ستدان.\nكه‌مال موراد، به‌ڕێوه‌به‌ری ته‌ندروستی ناحیه‌ی سنونێ له شنگال به (كه‌ركوك ناو)ی وت "به‌داخه‌وه خه‌ڵك خه‌ریكه هه‌موو ئه‌وه‌ی كردومانه ده‌یده‌ن به‌ده‌م ئاوه‌وه، چونكه چه‌ندینجار هاوارمانكردووه به‌دوربن له قه‌ره‌باڵغی و له مه‌راسیمه ئاینییه‌كاندا ده‌مامك و ده‌ستكێش به‌كاربهێنن".\nهه‌روه‌ها هۆشداریدا ئه‌گه‌ر ته‌نیا یه‌ك كه‌س له جه‌مای شه‌ره‌فه‌دین توشبوی كۆرۆنا بێت، "ئه‌وا كاره‌ساتێكی گه‌وره له شنگال روده‌دات و سه‌دان كه‌سی تر توشده‌بن".\nشنگال، ئابی 2020، به‌شداربوانی مه‌راسیمی جه‌مای شه‌ره‌فه‌دین ده‌مامك و ده‌ستكێشكیان بۆ خۆپارێزی له كۆرۆنا به‌كارنه‌هێنا فۆتۆ: كه‌ركوك ناو\nئه‌و مه‌راسیمه ئاینییه له كاتێكدایه به‌پێی بڕیاری حكومه‌تی عیراقی ده‌رگای مزگه‌وت، په‌رستگا و كڵێساكان به‌روی زیاره‌تكارانیاندا داخراون، له‌چوارچێوه‌ی رێكاره‌كانی خۆپارێزیدا.\nخێرهات به‌حری، كوڕى مجێوری مه‌زارگه‌ی شه‌ره‌فه‌دین له شنگال – مەزارگەكه به‌دوری 12كم ده‌كه‌وێته باكوری شنگال و دوای لالش پیرۆزترین شوێنی ئایینییه- به (كه‌ركوك ناو )ی وت له یه‌كه‌م رۆژی مه‌راسیمه‌كه‌دا 10 هه‌زار كه‌س و له دوه‌م رۆژیشدا، كه ئه‌مڕۆ هه‌ینییه به‌ڕێوه‌ده‌چێت، زیاتر له پێنج هه‌زار كه‌س به‌شداری ده‌كه‌ن.\n"داوامان له چه‌ند شوێنێك كرد ده‌مامك و ده‌ستكێشمان بۆ دابینبكه‌ن تا به‌سه‌ر هاوڵاتیانی به‌شداربوی مه‌راسیمه‌كه‌دا دابه‌شبكرێت به‌ڵام ئه‌و پێداویستییانه‌مان بۆ دابیننه‌كرا" به‌وته‌ی خێرهات بۆ (كه‌ركوك ناو)، وتیشی "هیچ مه‌ترسییه‌ك نابینم، چونكه كۆرۆنا له شنگال نییه و به‌شداربوانیش خه‌ڵكی ناو قه‌زاكه‌ن و رێگه‌ناده‌ین خه‌ڵكی ده‌ره‌وه به‌شداربن".\nله رۆژی یه‌كه‌می جه‌مای شه‌ره‌فه‌دین؛ ئاهه‌نگ و خوێندنه‌وه‌ی به‌یتی ئایینی و چه‌ند ڕێوڕه‌سمێكی دیكه به‌ڕێوه‌ده‌چن، له دوه‌م رۆژیشدا هه‌ر ماڵێك به‌پێی توانای خۆی مه‌ڕ سه‌رده‌بڕێت و گۆشته‌كه‌ی به‌سه‌ر هه‌ژار و ئاماده‌بوانی مه‌راسیمه‌دا دابه‌شده‌كات.


گه‌نج و ئالوده‌بوون\nگه‌نج چینێكه به‌ركه‌وتنی بۆ شته‌كان و ژیانی رۆژانه خێراتره و زووتر وه‌ریده‌گرێت، ئه‌مه‌ش واده‌كات به‌رده‌وام كاریگه‌ریه‌كان له نێو گه‌نجا زیاتر ته‌شه‌نه بكه‌ن و بڵاوبنه‌وه، خراپترین خوی گه‌نج كاتێك هۆگری شتێك ده‌بێت یان پێوه‌ی سه‌رقاڵ ده‌بێت ئالوده‌بوونه، چونكه زۆرجار ئالوده‌بوونه‌كان به كاره‌سات كۆتاییان پێدێت تا ده‌گاته مردن.\nئاله‌وده‌بوون و خوگرتن به شتێكه‌وه زۆرجار تاكه‌كان و به‌تایبه‌تتر گه‌نجه‌كان به‌ره‌و ئاقارێك ده‌با ده‌رچووین لێی ئه‌سته‌مه، ئه‌وه‌ش له جیهاندا ده‌یبینین ئالوده‌بوون به ماده‌ی هۆشبه‌ره‌وه یان به یاری ئه‌لیكترۆنی یان به عه‌شق یانیش به‌شتێكی تایبه‌ت كه ئه‌و كه‌سه هه‌مو ژیانی له‌وه‌دا ده‌بینێته‌وه چ ده‌رده سه‌ریه‌كی به دواوه بووه.\nگه‌نج ده‌بێت پێوه‌ری هه‌بێت بۆ شته‌كان هیچ شتێك به راده‌ی ئالوده‌بوونه‌وه ژیانی داگیر نه‌كات و نه‌گرێت به‌جۆرێك رێكخستنی دابه‌شكردنی كاته‌كانی لێوه‌ببات، گه‌نج ده‌بینی به‌رده‌وام ئالوده‌ی شتێك ده‌بێت كه ئه‌وه‌نده‌ی كات و ته‌مه‌نی ده‌بات ئه‌وه‌نده‌ی پێ نادات بێگومان له‌روی ماددیشه‌وه زیانی زیاتر بۆی ده‌بێت له‌وه‌ی قازانجی تێدا بكات.\nگه‌نجی كورد هه‌میشه كێشه‌ی فراوان بیركردنه‌وه‌ی هه‌یه و له خاڵێكدا ده‌وه‌ستێ و خۆی تێدا ده‌بینێته‌وه ئه‌وه‌یش ئالوده‌ی ده‌كات و تیایدا ده‌مێنێته‌وه له‌وانه‌ش ماده‌ی هۆشبه‌ر و جگه‌ره و نێرگه‌له و ماده‌ی كحولی كه به‌سه‌ره‌كیترین كه‌ره‌سته‌ی ئالوده‌بوون داده‌نرێت به‌ڵام بابه‌تی تری وه‌كو عه‌شق و كات به‌سه‌ر بردن له كافتریا و به‌كارهێنانی ئینته‌رنێت و یانیش ئه‌نجامدانی وه‌رزش به به‌رده‌وام بۆ نمونه دووگۆڵی و بلیارد و له‌شجوانی و جۆره‌كانی تر....\nده‌كرێت بڵێین ئالوده‌بوون بابه‌تی جۆراوجۆرن وه‌كو جۆره‌كانی عه‌شق هه‌ر له سۆزداری و ئاینی و خود یان مادده‌یه‌ك یان بابه‌تێكی جه‌سته‌یی، كه‌واته ئه‌كرێت ئه‌و شتانه‌ی مرۆڤ ئالوده‌ی ده‌بێت گه‌ر پێوه‌ری خۆی بۆ دابنرێ سوود به‌خشی تێدابێت و بێگومان زیان به‌خشیش.\nتاكی ئێمه زۆرجار ئه‌و شتانه‌ی سودیشی هه‌بێت به‌جۆرێك ئالوده‌ی ده‌بێت كه به زیانی ده‌شكێته‌وه و كورد وته‌نی (سه‌ری له‌سه‌ر داده‌نێت)، جا باشترین شتیش بۆ ئه‌وه‌ی خۆمان له ئالوده‌بوون به‌دوور بگرین ده‌بێت دابه‌شكردنی كات و ژیانمان بكه‌ین به به‌رنامه و بنه‌ما.\nبێگومان بیرمان نه‌چێ جگه له تاك ژینگه و كۆمه‌ڵ و كار و سیسته‌می وڵاتیش هۆكارێك ده‌بن بۆ ئه‌وه‌ی تاك ئالوده‌ی شتێك بێت گرنگترینیش نه‌بوونی سه‌رچاوه‌ی ئابوری یان خراپی دۆخی ئابوری و نه‌بوونی ئامرازه‌كانی خۆشگوزه‌رانی و نه‌بوونی ئاسوده‌یی تاك له شوێنی كار و خوێندن و ماڵ و ده‌ره‌وه و شوێنی تایبه‌ت و گشتی.\nئه‌وه‌ی له ئالوده‌بوونت دوور ده‌خاته‌وه سه‌ره‌تا خۆتی دواتر چوارده‌ور و حكومه‌ت چونكه مرۆڤ ده‌توانێت له دارستانێكیشا كاته‌كانی دابه‌ش كات به‌ڵام ئه‌و كات به‌چه‌ند شتێكی دیاری كراوی ساده‌وه ده‌بێت، به‌ڵام له‌م جه‌نجاڵی ژیان و قه‌ره‌باڵغیه ده‌بێت تاك جه‌نگاوه‌ری گه‌وره‌ی دژ به ئالوده‌بوون بێت ئه‌وه‌ش به‌وه‌ی كاته‌كانی دابه‌ش بكات به ئامرازه‌كانی بوونه‌وه له‌وانه هه‌ر یه‌كه و بواری خۆی پێبدرێت بۆ نمونه كاتی كار بۆ كار و خێزان بۆ خێزان و هاوڕێ و وه‌رزش و ئینته‌رنێت و ئاینپه‌روه‌ری و گه‌شت و سه‌یران و ......هتد به‌هه‌مان شێوه.\n12/14/2018 11:29:33 PM


بڕیارمدا فڵچەکانم بشکێنم، قوتوی بۆیەکان بڕژێنمە ئاوەڕۆکەوە، مێزی وێنەکێشان و بۆرد و ستاندەکان لەناو بەرم. ماوەیەکە لە ترسی وێنەکان، شەوان لە خەو ڕادەپەڕم و جەستەم دەکەوێتە لەرزین. دایکم دەیوت “لە هۆڵەکەوە لەبەر وڕێنەی تۆ خەومان لێ حەرام بووە، تا درەنگانی شەو ناخەوین و نوێژی بەیانیمان لەدەست دەچێت.”\nدەمویست هیچ شتێک لەبەر چاومدا نەمێنێت، تا ماوەیەکی درێژ، وەک ڕۆشتن بەرەو سەفەرێکی نادیار، نەچمەوە بەلای فڵچە و بۆیەکانمدا.\nجگە لەوەش قسەی دایکم پێ نەدەشکا، بەڵام خۆشم دەمزانی وێنەکان، وەک مێروو لە دار توویەکدا، لە ناوەوە دەمخۆن. بۆیەکان، وەک لافاوی سەختی بورکانێک، دەخزانە ناو دەمارەکانم و نەیاندەهێشت خوێن بە ئارامی پێیدا بڕوات. هەندێک شەو لە خەو هەڵدەستام، لە کونی گوێ و لوتمدا، بەدوای فڵچەدا دەگەڕام، دایکم وای دەوت:” شەوان هەڵدەستیت و تا بنی پەنجەت لە لووتتدایە، ئەڵێی دایکە فڵچەکانی منت نەدیووە لەم کون و کەلەبەرانەدا”.\nمن هەر بەو جلانەی وێنەم دەکێشا، لە ماڵیشدا دەسوڕامەوە، سەرئاوم دەکرد، تەنانەت دەهاتم بۆ نان خواردنیش. باوکم زۆرجار دەیوت:”ڕۆڵە تۆ خۆت بۆیاخ دەکەیت یان کاغەزەکانت”، لەسەر مێزی نان خواردن وای پێ دەوتم.\nئەوان دڵیان نەدەهات ڕێگەم لێ بگرن، لە منداڵیەوە خووم گرتبوو بە وێنەکێشانەوە، دادەنیشتم و هەرچیم بەر دەست کەوتبا وێنەم پێ دەکێشا، دواتر قەڵەم و دەفتەری وێنەیان بۆ کڕیم، چەندین جار لێدانم دەخوارد کاتێک لەسەر دەرگای ئاودەست و دیواری ماڵ و دەرەوە وێنەکانی منیان دەبینی. دار و دیوارم ڕەنگ دەکرد. دواجار خوشک و براکانم، وەک ئەوەی بەزەییان پێمدا بێتەوە، وەک نەخۆش بم و چارەم سەخت بێ، خۆیان یارمەتییان دەدام، دەوەستان، دادەنیشتن، پاڵ دەکەوتن و من وێنەم دەکێشان. دەچوومە حەوشە و قەڵەمەکانم لە دەست و گیرفانمدا بوون، وێنەی دار، گوڵ، مەسینە، خانوو، تاکەپێڵاو، هەرچیم دەبینی، وەک ئەوەی بیکڕم، لێی ورد دەبوومەوە و وێنەم دەکێشا. لە ماڵ و قوتابخانە، هەمیشە دەفتەرێکی تر و قەڵەمێکی ترم هەڵدەگرت. لە تەمەنێکی کەمی قوتابخانەدا، پۆلی سێ یان چوار بووم، ببوومە وێنەکێشێکی ناسراوی قوتابخانەکە. چاوم بە هەرچی دەکەوت، بێ ئەوەی بزانم کات و ساتی خۆیەتی یان نا، دادەنیشتم و وێنەکانم دەکێشا.\nدەمزانی هەمووان حەزیان لە وێنەکانی منە، لە ماڵ و قوتابخانەش، لە ماڵەوە کەسێک ڕێگری نەدەکرد، گلەیی و بۆڵەیەک لە ئارادا نەبوو، تەنانەت پاشماوەی قەڵەم و بەرگی دەفتەر و کاغەزی دڕاو لە ماڵەکەدا دەکەوت، بێ دەنگ و گلەییەک هەڵدەگیران و پاک دەکرانەوە، کەسیان حەزیان نەدەکرد دڵی من گەرد بگرێت.\nئێستا ماوەی دوو ساڵێک دەبێت، ماڵەکە چۆڵ بووە، خوشک و براکانم لە ماڵی خۆیاندان، جگە لە دایک و باوکم. من لە قاتی سەرەوەی خانووەکەماندا، ژوورێکم بۆ خۆم گرتووە، وێنەی تێدا دەکێشم، مێز و کورسی و ستاند، قوتوی فڵچە و بۆیەکان، لەسەر ڕەفە ڕیز کراون. هەندێکجار پەنجەرەکە دەکەمەوە، لەکاتی وێنەکێشاندا پەنجەرەیەک دەکەمەوە، سەیری دەرەوە دەکەم، باخچە بچووکەکەمان و هەندێک ماڵە دراوسێکان دەبینم، هەوایەکی فێنک خۆی دەکات بەژووردا، وێنەکانم زووتر وشک دەکەنەوە.\nلە منداڵییەوە خەونی ئەوەم هەبووە ڕۆژێکی وا بژیم. ژووری خۆم هەبێت، وێنەی تێدا بکێشم و لە ژوورەکەدا هەڵیان بواسم، سەدانجار وێنەکانی مۆدیگلیانی، ڕامبرانت، ڤان کوخ و بیکاسۆم کێشاوەتەوە، من ئەوانە و زۆری تریش وەک خوداوەندی خۆم سەیر دەکەم، دەمەوێت بەیەکجار کۆی دەست و پەنجە و بیرۆکەی ئەو مەزنانە لەگەڵ خۆمدا تێکەڵ بکەم.\nشەوان تا کاتێکی درەنگ، هەندێکجار تا ئەو کاتەی سپێدە دەکەوت، وێنەم دەکێشا، پەنجەکانم ماندوو دەبوون، خۆم ماندوو دەبووم، نەمدەتوانی دەستەکانم بشۆم، جلەکانم دانەدەکەند و خۆم دەدا بەسەر جێ خەوەکەمدا.\nچێشتەنگاوی ڕۆژێک لەخەو هەستام، دەستم بۆیەی شەوی ڕابردووی پێوە وشک ببوو. دەمویست بچمە خوارەوە نانی بەیانی بخۆم. لە جێگەکەم هەستام، وێنەی شەوی ڕابردووم ڕووە و پەنجەرەکە وەرچەرخاندبوو، بۆ ئەوەی وشک ببێتەوە، حەزم دەکرد سەیری کارەکەم بکەمەوە. ستاندەکەم سوڕاند، وەک ئەوەی چنگی شێرێک لە وێنەکەوە دەربچێت، و بیەوێت بمخنکێنێت، هاوارێکم کرد و کشامەوە، جەستەم، وەک ئەوەی بە ڕووتی لە چاڵێکی بەفردا بێت، کەوتە لەرزین، بۆیەکەمین جار گوێم لە لێدانی دڵی خۆم بوو، نەمدەزانی لەوکاتەدا دەکرێت چی بکەم، دانیشم یان ڕا بکەم. لەسەر نووکی پێ، وەک منداڵێک لەو ناوەدا خەوتبێت، تا بەر دەرگا ڕۆشتم، بیرم کەوتەوە، شەوی ڕابردوو وێنەی باپیرم کێشا بوو، ئێستا، چرچ و لۆچەکانی ڕوخساری باپیرم، خەندەیەکی تەڵخ، تۆزێک ڕیشی سپی، کەوتوونەتە سەر ڕوخساری خۆم.\nگەڕامەوە لای وێنەکە، دەترسام، قاچەکانم دەلەرزین، بە هەموو هێزی خۆمەوە ستاندەکەم فڕێدا، چوارچێوەکە بەر پەنجەرەکە کەوت، لە خوارەوە دەنگی شکانی شوشە و ستاندەکە دەهات.\nدایکم لە حەوشەدا بوو، لە هاوار و قیژەی ئەو بە ئاگا هاتمەوە، بێ ئەوەی لە پەنجەرەکە نزیک بکەومەوە، لە ژوورەکە هاتمە دەرەوە، بەسەر پلیکانەکاندا، وەک بخلیسکێم، گەشتمە خوارەوە، خۆم کرد بە سەرئاوەکەدا. نازانم چەندێک لەوێ مامەوە، بەڵام دەنگی دایکم بوو ئاگاداری کردمەوە، خۆم هەڵکێشا، هاتمە دەرەوە، دەموچاوم شت و هاتمە سەر مێزی نان خواردن.\nدەمویست ئارام دەربکەوم، بیانووم بۆ دایکم دەهێنایەوە. دەمووت ماندوو بووم، چاوم، وەک ئەوەی لیمۆی تێگوشرا بێت، چزاوەتەوە. دەمووت بەهەڵە لە جیاتی باپیرم وێنەی خۆم کێشاوە. بیرکردنەوە، وەک ئەوەی بەدەستیك قژم هەڵکەنن، بەرچاوی ڕەش کردبووم. نازانم بەرچایی بەیانیم تەواو کرد یان نا، خۆم کۆ کردەوە، دوشێکم کرد، بێ ئەوەی ئاوڕ لە پارچەی شکاوی پەنجەرە و چوارچێوە و وێنەکان بدەمەوە، ڕۆشتمە دەرەوە.\nسێ شەو دواتر، چوومەوە ژوورەکەم، وەک ئەوەی لەسەرەوە شێرێک نوستبێت، نەمدەوێرا لە فڵچە و بۆیەکان نزیک بکەومەوە، وام دەزانی دەستم قووت دەدات. نەمتوانی خۆم بگرم، دەترسام لە سوچێکەوە، شتێک هێرشم بۆ بێنێت، سیحرێک فڵچەکان بکات بە مار.\nهەفتەیەکی تر تێپەڕی. دەمویست ترسم لە ئامڕازەکانی وێنەکێشانەکەم بشکێت. دەستم کردەوە بە وێنەکێشان لەسەر کاغەز، لەسەر مقەبا. هەفتەکان دەڕۆشتن و ماوەیەکی خایاند، دووبارە بڕیارم دایەوە لەسەر ستاندەکە، وێنە بکێشم، وێنەی هەرشتێک بەخەیاڵمدا بێت جگە لە مرۆڤ.\nئەو ڕۆژە بیرم کردەوە، دواجار وێنەی کۆترێک، وەک ئەوەی بەزەیی بەخۆیدا بێتەوە، لە خەیاڵمدا جێگیر بوو. بە ئەنقەست دەمەویست ماندوو بم، وێنەیەک بکێشم و هێزم لەبەر ببڕێت، چیتر نەتوانم خۆم بە پێوە بگرم. وێنەی کۆترەکەم تا نیوەی شەو درێژ کردەوە، وەک ئەوەی بمەوێت کە تەواو بوو، کۆترەکە لە شەققەی باڵ بدات، یان بێتە قسە.\nوێنەکەم تەواو کرد، وەک تەواوکردنی خانوویەک، ماندووی کردم. دەستکاریم نەکرد، پەنجەرەکانم کردەوە تا زووتر وشک ببێتەوە. دەرگاکەم داخست. هاتمە خوارەوە. بێ خەیاڵ، وەک گورگی دوای هێرشێکی سەرکەوتوو، خۆم کرد بەژێر جێگەکەمدا.\nڕۆژی داهاتوو، ترسام لەوەی کۆترەکە فڕیبێت، لەوەی بەچکەی کردبێت، لەوەی بوبێت بە پڵنگ، چاوەڕوانی هەموو شتێکم دەکرد. چوومەوە ژوورەکەم. هەستم بە عارەقێکی سارد دەکرد بە پشتمدا دێتەخوار، چوومە نزیکی وێنەکە. دڵم تەپەی دەهات، وەک تەپەی دەفێکی شێدار. ستاندەکەم سووڕاند. وێنەکە هەر کۆتر بوو، باڵ و کلک و پەڕ، بە هەردوو دەست دام بەسەری خۆمدا. دانیشتم، عارەقەی لەشم بوو بە لەرز، ترس و لەرز. وێنەی خۆم لەسەر سەری کۆترەکە بوو.\nچەند ڕۆژێکی تر تێپەڕین، وەک یەکەمجار نەدەترسام، بەڵام حەزی وێنەکێشان لە ناوەوەمدا لە سەرە مەرگدا بوو. مانگی وێنەیەک، یان دوو وێنەم دەکێشا. وەک ئەوەی ژوورەکە هەوای لێ بڕا بێت، دەچوومە سەرەوە و دەخنکام. هەستم دەکرد دەستەکانم هی خۆم نین. چاوم بە قەرز لەکەسێک وەرگرتووە. پێیەکانم بەلەشی نامۆیەکەوە نوساوە و بێ ویست خۆم بەرەو سەربان دەڕوات، وەک ئەوەی پەتێک لە ملم بکەن و ڕامکێشن، نەمدەتوانی بە پلیکانەکاندا سەرکەوم.\nلەگەڵ وێنەی تردا بەختی خۆم تاقی کردەوە. چۆلەکەم دەکێشا، هەموو شتێکی وەک خۆی بوو، تەنها وێنەی من نەبێ، لەجیاتی سەری، سەری خۆم بەپەڕ داپۆشرابوو. وێنەی بەردم دەکێشا، بەیانی دەبوومە وێنەی بەرد. ترسم نەما، وە لێ نیگەرانی لە ناوەوە دەیخواردم. نەمدەتوانی وێنەکان هەڵگرمەوە، تەنها بەلاچاو سەیرم دەکردن. ئەگەر وێنەکە خۆم بام، ئەگەر ڕوخسارم لەسەر لەشی ئەژدیها، ئەسپ، یان قالۆنچەیەک بایە، پێش ئەوەی تەواو سەیری بکەم، دەمدڕاند.\nهەر ڕۆژە و دەبووم بە کەسێک یان شتێک، دەبووم بە ڤان کوخ و گوێم بڕا بوو، لە وێنەیەکی ئێدوارد مۆنشدا دەمقیژاند، بەیانییەک ببوم بە مۆنالیزا، ببومە گیتارژەنە پیرەکەی پیکاسۆ.\nساڵێک تێپەڕی و دەستەکانم وەک دەستی کرێکارێک، ڕەق ببوون، دایکوباوکم هەستیان پێ کردبووم، نەیاندەزانی بۆ وەک جاران جلەکانی خۆم پیس ناکەم. بۆ لەسەرەوە ناخەوم. بۆچی شەو درەنگ دەگەڕامەوە بۆ ماڵ. لە نیگایاندا هەستم پێ دەکرد. تا ئەو ڕۆژەی بڕیارمدا فڵچەکانم بشکێنم، بۆیەکان بڕژێنم. ئەو ڕۆژانە، وەک ڕۆژگاری جەنگ، بێدەنگ لە ماڵەوە دانیشتبوون و سەیری ئاگری ئەو وێنە و ئامڕازانەی منیان دەکرد، لە حەوشەکەدا دەسووتان.\nشەوێک، وەک شەوی هاتنەوەی تەرمی ئازیزێک، نەمدەتوانی بخەوم. لە ئێوارەوە چوومە ژێر جێگە، بیرم دەکردەوە. دەترسام وێنەی تر بشکێنم، بەڵام لە دڵەوە دەسووتام، حەزم دەکرد فڵچە، قەڵەم، خەڵووز، هەر شتێک بێ دەستی بدەمێ و وێنە بكێشم.\nدوای نیوەشەو، وەک شێت، هەستام و ڕامکرد، چوومەوە سەربان، دەرگای ژوورەکەم کردەوە، هێمن بوو وەک گۆڕستان. گڵۆپەکەم داگیرساند. لەو ناوەدا لەتە کاغەزێک و قەڵەمێکم پەیدا کرد. دانیشتم بەرامبەر ئاوێنەیەک و بۆ یەکەمجار وێنەی خۆمم کێشا.\nوێنەکەم لەسەر مێزی کارکردن دانا. وەک دزی لە ماڵی ئەفسەرێک بکەم، دەترسام زۆر بمێنمەوە. پەنجەرەی ژوورەکەم کردەوە. خۆم گەیاندە دەرگاکە، گڵۆپەکەم کوژاندەوە، وامدەزانی لە کورەی ئاگردام، خێرا ئەوێم بەجێ هێشت.\nدوا نیوەڕۆ لەخەو هەستام، پێش ئەوەی بیر لە هەرشتێکی تر بکەمەوە، ڕامکردەوە سەربان. دەرگاکەم کردەوە، دەستەکانم دەلەرزین. وەک ئەوەی بەسەر هەوردا بڕؤم، بەرەو مێزی کارکردن ڕۆشتم، هەستم دەکرد بەسەر وردە شوشەدا دەڕۆم. ئاوێنە و قەڵەم و هەموو شتەکان لە شوێنی خۆیان بوون، دەستم لە وێنەکە نزیک کردەوە، وەک ئەوەی چزووی پێوە بێ، نەمدەوێرا هەڵیگرم و سەیری بکەم. وەستام، چاوم داخست. هەناسەیەکی قووڵم هەڵکێشا. دواجار دەستم خستە سەر وێنەکە، و هەڵـم گرت. بەرزم کردەوە تا ئاستی چاوم، بڕیارم دا بێ ترس سەیری وێنەکەی خۆم بکەم کە کێشاومە. چاوم کردەوە. شەققەی باڵی کۆترێک، ترساندمی، کەوتم بە پشتدا، چاوەڕوانی ئەوەم نەدەکرد. کۆترەکە، وەک بیەوێ لە قەفەزی ژوورەکە دەربچێت، باڵەکانی بەیەکدا دەدا و بەسەر سەری مندا دەسوڕایەوە. وادیار بوو دەترسێت، منیشی ترساندبوو، هێشتا لەسەر زەوی کەوتبووم، دەمبینی بەدوای شتێکدا دەگەڕێت. دواجار، بێ ئەوەی سەیری من بکات ، بەرەو پەنجەرەی کراوەی ژوورەکە ڕۆشت، باڵی گرت و لەسەر درەختی حەوشەکە هەڵنیشت.\nTop Tags تێکۆشەر خالید ئێرنست هەمینگوەی ئانتوان چێخۆف دابان عەتار گابریێل گارسیا ماركیز سەدیق سەعید ڕواندزی حسێن عارف عەباس مەعرووفی ڕەووف بێگەرد حەمە مەنتك ئەیووب عوسمان سیامەند هادی بەختیار حەمەسوور ئارام ڕەشيد سوورێن ئیبراهیم


هێندێک لە بۆچوونەکانی دەیڤید گڕەیبر لەمەڕ ڕۆژئاوای کوردستان\nڕۆژئاوا: تڕامپ خیانەت بە کوردەکان دەکا ( وتوێژێک لەگەڵ یارۆن باستانی و دەیڤید گڕەیبر)\nدەیڤید گڕەی‌بر مرۆڤناس، چالاکوان و نووسەر کە دەورێکی سەرەکی هەبوو لە بزووتنەوەی داگیر کردنی واڵ ستریت دا\nلە خەندەقی ڕۆژئاوا بۆ گەمارۆی کەمپی مەخموور؛ کێ کورستانی پارچە کرد؟\nسەفەرەکەی بەرهەم ساڵح بۆ تورکیا خەنجەرە لە پشتی ڕۆژئاڤا\nسەردانی فەرمیی بەرهەم ساڵح، سەرۆک کۆمارە کوردە "شەرتی کردار"ەکەی عێراق بۆلای ئەردۆغان لەم ئانوساتەدا تاڕادەیەک لەناکاو و تۆزێکیش جێگەی تێڕامان یان تەنانەت گومان بوو.\nگەلێک دەوڵەت ، ئەوانەی کە ئەندامی ناتۆن و لەگەڵ ترکەکان کار دەکەن و پێوەندییان لەگەڵ تورکیا هەیە دەیانەوێ نێوانی ڕۆژئاوا و تورکیا، نێوانی هێزە دێمۆکڕاتیکەکانی سووریا و تورکیا پێک بێنن . ڕێکەوتنێک ساز کەن و ئەو بارودۆخی شەڕە کە لە گۆڕێ دایە نەهێڵن. جۆرە دۆخێکی ئاگربەس پێک بێنن. چونکە ئێستا بە مەسەلەی عەفرینێ ڕا وەزعێکی شەڕ هاتووەتە مەیدانێ.\nبۆ ئەوەی رۆژئاوای کوردستان بپارێزین\nدەستکەوتەکانی رۆژئاوای کوردستان، کە لەپاش دروستبونی شۆڕشی ٢٥ شوباتی ٢٠١١ هاتە ئاراوە، کە تیایدا کورد توانی دەستبگرێت بەسەر چەند ناوچەیەکی رۆژئاوای کوردستان و باکوری سوریا.\n"جارێکیتر رێگا بۆ شەڕێکیتری نێوخۆیی خۆش مەکەن"\nهەڤپەیڤین لەگەڵ یان فێرمۆن، سەرۆکی تیمی پارێزەرانی سیاسەتمەدارانی کورد لە دادگاکانی بێلژیک\nتورکییە چووەتە ناو گەمەیەکەوە کە دارێژەرەکەی ڕووسیایە\nرۆژەڤی گەرم و خێرا لەگەڵ گۆرانکاریەکانی سەر گۆرەپانەکە لە پێشڤەچووندایە و بە داخەوە مەرگ و خوێنڕژانی زیاتریش لەگەڵ خۆیدا دەهێنی. بەتایبەتیش لە یەک ساڵی ڕابردوودا، رۆژ لە دوای رۆژ هێرش و پەلامارەکان ڕوو لە زیادبوونن و تورکییە بەرلەوەی هەلی پەرژانە سەر پەلامارەکانی هەفتەی ڕابردووی ئەلعەزیز، جیزرە و عەنتەبی هەبێت، خۆی لە ناو خاکی سووریەدا بینییەوە.\nهەڤپەیڤین لەگەڵ ئەرگین ئوێپەنگین سەبارەت بە بارودۆخی زمانناسیی کۆمەڵایەتیی زمانی کوردی لە تورکییە\nیەپەگە: خاکی خۆمان جێناهێڵین\nڕێدور خەلیل وتەبێژی یەکینەکانی پاراستنی گەل لەکاردانەوەیەکدا سەبارەت بەدەنگۆی پاشەکشەی هێزەکانیان لە ڕۆژئاڤای چەمی فوڕات ڕایگەیاندووە "هێزەکانمان لە شوێنی خۆیان دەمێننەوە و خاکی خۆشمان بەجێناهێڵین".\nئەحمەد تەوفیق (عبدالله اسحاقی) لە ناو بیرەوەریەکانی حەسەن قازی\nلەبەردەم زریان نابێ دیوار هەڵچنى، دەبێ چارۆکە هەڵدەی\nجرابلۆس لە ١١٠ خولەکدا کەوت\nهیزەکانی ئۆپۆزیسیۆنی سوریا کە لەژێر ڕکێفی حکومەتی تورکیادان، توانیویانە شاری جرابلۆس کەلەژێر دەستەڵاتی داعشدابوو کۆنترۆڵ بکەن.\nڕۆژئاڤا؛ هێرشەکانی سوپای سوریا بەتوندی وڵامدەدرێنەوە\nدووای ڕاوەستانی چەند کاتژمێرەی تێکهەڵچوونەکانی شاری "حەسەکە" ئێوارەی ڕۆژی ٢١ی ئاگۆست، ڕووبەڕووبوونەوەی نێوان یەکینەکانی پاراستنی گەل (یەپەگە) و چەکدارانی لایەنگری بەشار ئەسەد بەگوڕتر لە پێشوو دەستی پێکردەوە.\nڕۆژئاوا لەژێر هێرشی سوپای تورکیادا\nفرۆکە جەنگییەکانی سوپای سوریا "حەسەکە" بۆردومان دەکەن\nفرۆکە جەنگییەکانی سوپای سوریا، ناوچەکانی ژێر کۆنتڕۆڵی هێزەکانی سوریای دێمۆکراتیک لە شاری "حەسەکە"یان بۆردومانکرد.\nبەپێی بەڵگەنامەیەکی نهێنی، کە بە هەواڵدەریی ئاسۆشەیتت پرێس گەیشتووە، حکومەتی ئاڵمان تورکیای وەکوو "ناوەندی سەرەکی چالاکی گروپە ئیسلامییەکان" ناوبردووە.\nلاپەڕەی 1 لە 5\nشەڕی هەرزەکار و کاڵفام بە سپۆنسەریی ڕەنگزەردەکان سەرنجێک لەسەر کودەتاکەی ناو میرنشینی تاڵەبانی\nدەستگیرکردنی خوێندکاران و چالاکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان بەردەوامه\nیەک‌شەممە ۲۱بەفرانبار۱۳۹۹/ ۲۲:۵۷\nچوارشەممە ۳گۆڵان۱۳۹۹/ ۲:۴۹\nدووشەممە ۱۶بەفرانبار۱۳۹۸/ ۲:۳۱\nسەقز، شایی بوو بە شین\nهەینی ۱۵سەرماوەز۱۳۹۸/ ۱۹:۴۰\nلە پای قسەی تێکۆشەرێکی فەرهەنگی سەردەمی جمهووری کوردستان یای مەزن کوبڕای عەزیمی\nئەم وتووێژە لە ئێوارەی جومعە ٤-ی فێڤرییەی ١٩٩٤ [ ١٥-ی ڕێبەندانی ١٣٧٢-ی هەتاوی] یانی زیاتر لە ٢٧ ساڵ لەمەو بەر لە ستۆکهۆ\nیەک‌شەممە ۱۵نەورۆز۱۴۰۰/ ۱۹:۴۶


داعش دەگەڕێتەوە سنووری عێراق\n2018-10-29 [06:09 AM]\nشاره‌زایەكی ئەمنی دەڵێت چالاكیەكانی داعش بەڕوونی دەبینرێن بەتایبەت لەزنجیرە چیاكانی حەمرین و بەرزاییەكانی بادوش ، هەروەها دەشڵێت ترس و دڵەراوكێ سنووری عێراق و ئوردن و سوریای تەنیووە.\nرۆژنامه‌ی شه‌رقولئه‌وسه‌ت لەسەر زاری شارەزایەكی ئەمنی بەناوی فازڵ ئه‌بو ره‌فیف، ده‌ڵێت: "چالاكیەكانی روونی داعش ده‌بینرێت، به‌تایبه‌تی له زنجیره چیاكانی حه‌مرین و به‌رزاییه‌كانی بادوش و ناوچه جیاكه‌ره‌وه‌كانی پارێزگاكانی دیاله و سه‌ڵاحه‌ددین، ئه‌مه جگه له چه‌ندین ناوچه‌ی دیكه‌ی قه‌زای شڕگات".\nهیشام هاشمی، شارەزا لەكاروباری گرووپه چه‌كداره توندڕەوەكان گوتی: "ترس و دڵه‌راوكێ رێگای نێوده‌وڵه‌تی عێراق بۆ ئوردن و سووریای ته‌نیوه، ئه‌و سنووره جێگای مه‌ترسییه، چه‌كداره‌كانی داعش كه وه‌ك تارمایی ده‌رده‌كه‌ون له‌و ناوچانه چالاكییه‌كانیان فراوان كردووه.\nئەو دەشڵێت: "چه‌ندین مانگه ئه‌ندامانی هۆزه‌كانی سنوور ماڵه‌كانیان جێهێشتووه، زۆربه‌ی كاته‌كان پاسه‌وانی له خۆیان ده‌كه‌ن له ده‌ره‌وه‌ی گونده‌كانی ناوچه بیابانه‌كان، ئێستا سنوور وه‌ك ناوچه‌یه‌كی سه‌ربازی هێزه فره‌ره‌گه‌زه‌كانه، جگه له هێزه‌كانی عێراق به سه‌رجه‌م جۆر و پێكهاته‌كانییه‌وه، ئه‌و خێزانانه‌شی له خێوه‌تگاكانی ئاواره‌كانه‌وه گه‌ڕاونه‌ته‌وه، گه‌یشتوونه‌ته ئه‌و باوه‌ڕی كۆتاییهێنان به توندڕه‌وی زۆر دووره".\nئەم هەواڵە 10513جار خوێندراوەتەوە


لایەنە ناڕازییەكان جەختدەكەنەوە لەسەر داواكاری سەرلەنوێ جیاكردنەوە و ژماردنەوەی دەستی سەرجەم وێستگەكانی دەنگدان لە سەرتاسەری عێراق.\nمحەمەد سەهیود، سەركردە لە هاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا، دیارترین هێزی چێوەی هەماهەنگی، ڕایگەیاند، دەرچوونی بڕیار لەلایەن دەستەی دادوەری دەربارەی ئەو تانانەی لەلایەن كۆمسیۆنی هەڵبژاردنەوە بۆی بەرزكراوەتەوە “گرفتی ساختەكاری و یاریكردن بە ئەنجامەكانی هەڵبژاردنی پەرلەمانیی پێشخراوە چارەناكات”.\nسایتی بەغداد لیەوم لە زاری سەهیود وتیشی، “كۆمسیۆن هەندێك تانەی دیاریكراوی ژمارەیەك وێستگەكانی پەسەندكردووە و ئەوانی دیكەی ڕەتكردووەتەوە، ئەمەش گومان لای لایەنە سیاسییەكان و جەماوەر دەهێنێتە ئاراوە، بۆیە هیچ پاشەكشەیەك لەئارادانییە دەربارەی داخوازیی سەرلەنوێ جیاكردنەوە و ژماردنەوەی دەستیی سەرجەم وێستگەكانی دەنگدان لە سەرتاسەری عێراق”.\nبەوتەی ئەو، ئەو خواستە وەك خواستی هێزە سیاسی و جەماوەرییەكان دەمێنێتەوە و پێویستە كۆمسیۆن جێبەجێی بكات، بۆ ڕێگری لە ڕوودانی گرفتی دیكە.\nپێنجشەممەی ڕابردوو جومانە غەلای، وتەبێژی كۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەكانی عێراق بە تۆڕی میدیایی ئێستای ڕاگەیاند، ئەنجامی تانەی لایەنەكان لەسەر ئەنجامە بەراییەكان لای ئەنجومەنی دادوەرانی كۆمسیۆنە و دەبێت لەماوەی 10 ڕۆژدا بڕیاری لەسەر بدات.\nوتیشی، “دوو ڕۆژە ئەنجامەكان لای ئەو ئەنجومەنەیە و كۆمسیۆن چاوەڕێی بڕیار و ڕاسپاردەی ئەوانە تاوەكو دواتر كۆتا ئەنجامی هەڵبژاردنەكان ڕابگەیەنێت”.\nغەلای ئاشكراشیكرد، دوای ڕاگەیاندنی كۆتا ئەنجامی هەڵبژاردنەكان، كۆمسیۆن ئەنجامەكان ڕەوانەی دادگای فیدراڵی دەكات بۆ پەسەندكردنی.\nسەرچاوە ئەمنییەكان ڕایدەگەیەنن، چوار مووشەكی كاتیۆشا لە ناوچەی سەوزی بەغداد كەوتوونەتەوە. میدیا عێراقییەكان ئەمڕۆ سێشەممە 17ی تشرینی دووەم…\nبۆ پۆستی سەرۆك كۆمار 40 كەس خۆیان كاندیدكردووە\nسەرۆكایەتیی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق ئاشكرایدەكات، 40 كەس خۆیان بۆ پۆستی سەرۆك كۆمار كاندیدكردووە. دەشڵێت، هەڵبژاردنی سەرۆك كۆمار پێویستی…


ئەوانەى پێشبينى بڵاوبونەوەى كۆرۆنايان كرد و كەس گوێى پێ نەدان!\nڕۆژنامەی مارکا هەواڵیکی خۆش بە هاندەرانی ڕیاڵ مەدرید دەدات\n2020.04.18 - 22:44\nزۆرينەى خەڵك بڕوايان بە پێشبينيكردن نييە، بەڵام كاتێك هەندێك ڕوداو ڕودەدەن قسەو باسى ئەوانەى پێشتر پێشبينيان كردبوو دێنەوە بەرباس، وەك بڵاوبونەوەى ڤايرۆسى كرۆنا كە پێشتر چەند جارێك پێشبينى بڵاوكردنەوەى كراوە.\nبيل گيتس، دامەزرێنەرى كۆمپانياى بەناوبانگى مايكرۆسۆفت يەكێكە لە وانەى كە لەماوەى دواييدا پێشبينى ئەوەى كرد پەتايەكى هاوشێوەى پەتاى ئەنفلۆنزاى ئيسپانى بڵاودەبێتەوە كە ئەمەى دوايى لەساڵى 1918 بە جيهاندا بڵاوبويەوە، گەيتس لەساڵى 2015 تەئكيدى كردەوە كە پێويستە حكومەتەكانى جيهان بەشێوەيەك ئامادەكارى بۆ بكەن وەك ئەوەى ئامادەكارى بۆ جەنگ بكەن.\nگيتس ئەم قسانەى لە پێشانگاى "تيدكس" لە شارى فرانكفۆرتى كەنەدى كرد لەكاتى قسەكردنى لەسەر بڵاوبونەوەى ڤايرۆسى ئيبۆلا لە ئەفريقا و وتى: " ئەوەى ڕودەدات كارەساتە و پەتا بوە بە واقيع، پەتاى داهاتوو زۆر خراپتر دەبێت و جيهانيش ئامادە نييە بۆ مامەڵەكردن لەگەڵى".\nلەساڵى 2018يشدا گيتس لە ديدارێكدا لە زانكۆى "ماساشۆستس"ى پزيشكى وتى: "بێزار و ناڕازيم، چونكە جيهان سود لەو ڕوداوانە وەرناگرێت كە لەمێژودا ڕويانداوە، نەخۆشيەكى نوێ لە جيهاندا وەك ئاگرى دارستانەكان بڵاودەبێتەوە و ئێمەش بێ ئاگاين لێى، گەنجێك دەتوانێت لە تاقيگەكەى نەخۆشيەكى زۆر لەناوبەرتر لە گولى دروست بكات".\nووها پێش 40 ساڵ\nدين كۆنتز نوسەرى كتێبى چاوەكانى تاريكى لەساڵى 1981 دا پێشبينى ئەوەى كردبوو كە ڤايرۆسێكى تاجى لە جيهاندا بڵاودەبێتەوە، هەرچەند لەسەرەتادا ئاماژەى بەوەدابوو كە لە يەكێتى سۆڤێتى جاران بڵاودەبێتەوە، بەڵام هەر لەساڵى هەشتاكاندا لە چاپى نوێى كتێبەكەى ئاماژەى بەوەدابوو ڤايرۆسەكە لە چين بڵاودەبێتەوە و ناوى لێنابوو "ووهان - 400".\nبەپێى كتێبەكە ڤايرۆسەكە لە تاقيگەكانى دەرەوەى ووهان وەك چەكێكى بايەلۆجى دروست دەكرێت كە 100% كوشندەيە.\nپێشبينيەك لە سەدەى 16\n"نوستراداموس" كە پزيشك و كيميازانێكى بەناوبانگى فەرەنسى بوو لە سەدەى 16دا، بەوە ناوبانگى پەيدا كردبوو كە پێشبينى ئەو ڕوداوانە دەكات كە تا ساڵى 3797 ى زايينى ڕودەدەن.\n"نوستراداموس" پێشبينيەكانى لە كتێبێكدا كۆكراوەتەوە كە پێشبينى، "جەنگى دوەمى جيهانى، كەوتنى شيوعيەت، كوشتنى سەرۆكى ئەمريكا جۆن كێنێدى و سەركەوتنى نازيەت لەسەر دەستى هيتلە"ى كردبوو.\nئەو پزيشكە لە كتێبەكەيدا كە يەكەم چاپى لەساڵى 1555 دا بڵاوكرايەوە باسى لەوەكردوە، كەشتى مەرگ لە كەنارەكانى ئيتاڵيا لەنگەر دەگرن كە پڕن لە پەتا و خوێن و ئەو وڵاتە و مێژوەكەى لەناو دەبات، هەر بەوەشەوە ناوەستێت و دەگاتە ئەوروپا و ئوستراليا و ئەمريكاش و جيهان لە بەنديخانەيەكى گەورەدا دەژى لەترسى پەتاكە.\nزۆر كەس ئەم شيكردنەوەيان بە پەتاى كۆرۆنا لێكداوەتەوە، كە لە ئێستادا بەڕاستى ئيتاڵيا و ئەمريكا و ئەوروپاش بە گشتى لە زەرەرمەندترين ناوچەكانى جيهانن و زۆرينەى دانيشتوانى جيهانيش لە ماڵەكانياندا دەمێننەوەو ئيش وكار وەستاوە.\nتەنها ئەمانە نين و چەندين كتێب و فيلم و پێشبينى تر هەن كە باس لە بڵاوبونەوەى ڤايرۆسێكى كوشندە لە جيهاندا دەكەن، لەوانەش فيلمى Contagion و كتێبى LOCKDOWN و چەندين پێشبينى تر، بەڵام هەرگيز جيهان لە ڕوداوو و كارەساتەكانى ڕابردوو فێر نەبوە و زوو لە بير دەكرێن.\nداتاى نوێى کۆرۆنا لە عێراق؛ ژمارەى ئەوانەى چاكونەتەوە دوو هێندە زياترى توشبوانن\n2020.04.14 - 20:56


كۆرپەیەكی فڕێدراو لە كەركووك دۆزرایەوە\nسەرۆكی لیژنەی ژنان و منداڵ و مافی مرۆڤ لە ئەنجوومەنی پارێزگای كەركووك، رایگەیاند: "فڕێدانی كۆرپە لە شاری كەركووك خەریكە دەبێتە دیاریدە."\nجوان حەسەن، سەرۆكی لیژنەی ژنان و منداڵ و مافی مرۆڤ لە ئەنجوومەنی پارێزگای كەركووك بە تۆڕی میدیایی رووداو ی راگەیاند"ئێوارەی چوارشەممە 19-4-2017 لە شەقامی پزیشكانی پارێزگای كەركووك كە یەكێك لە شەقامە جەنجاڵەكانی شاری كەركووكە كۆرپەیەك دۆزرایەوە. بەداخەوە فرێدانی كۆرپە و منداڵ لە شاری كەركووك خەریكە لە حاڵەتەوە دەبێتە دیاریدە. لەماوەی رابردوودا ئەمە شەش حاڵەتی فڕێدانی منداڵە هەبوون."\nسەبارەت بە چارەنووسی منداڵە دۆزراوەكە، جوان حەسەن، گوتی"كۆرپەكە دوای دۆزینەوەی لەلایەن خەڵكییەوە رادەستی بنكەی پۆلیسی رەحیماوە كراوە، پەڕاوی لێكۆڵینەوە بۆ رووداوەكە كراوەتەوە تاوەكو ببردرێتە لای دادوەر بۆ ئەوەی بڕیار لەبارەی چارەنووسی ئەو كۆرپەیەوە بدات، ئەگەر كەسوكاری بوو باشە، ئەگینا دادوەر دەیدات بە یەكێك لەوخانەوادانەی ئامادەن منداڵەكە لەخۆ بگرن."\nسەرۆكی لیژنەی ژنان و منداڵ و مافی مرۆڤ لە ئەنجوومەنی پارێزگای كەركوك، گوتیشی: "بەهۆی ئەوەی لە شاری كەركووك خانەی منداڵانی بێسەرپەرشتمان نییە، بۆیە شەو منداڵەكە دەبردرێتە نەخۆشخانە تاوەكو دادوەر بڕیاری كۆتایی لەبارەی كەیسەكەوە دەدات."\nهیوا حوسامەدین، پەیامنێری رووداو، رایگەیاند: "كاژێر 3ی ئێوارە لە پەنای یەكێك لە دینگەكانی باڵەخانەیەكی شەقامی كەركووك، كۆرپەیەكی بە رەگەز كوڕ کە تەمەنی زیاتر لە مانگێكە دۆزرایەوە ، رێوشوێنەكان بۆ پاراستنی منداڵەكە دەستی پێكردووە، منداڵەكە بۆ نەخۆشخانەی ئازادی شاری كەركووك گواستراوەتەوە و لەلایەن یەكێك لە پەرستارەكانەوە چاودێری دەكرێت."\nپەیامنێری رووداو گوتیشی: "لە ماوەی 4 مانگی رابردوودا ئەمە شەشەمین حاڵەتی فڕێدانی منداڵە لە شوێنە جیاجیاكانی شاری كەركووكدا."\n974 جار خوێندراوه‌ته‌وه\nمیوانی سه‌رهێڵ: 81\nکۆی سه‌ردان: 16851515


یەکێک لە بەدبەختی و نەهامەتییە گەورەکانی مرۆڤی کورد، شێوازی بەرخوردی سیاسەتکار و فەرمانڕەوا و میدیاکار و زۆرێک لەوانەی خجڵی نووسین و پەخشکردنن، لەتەک دیرۆک و دەوروبەری خۆیاندا، کە دواجار بیرکردنەوە و گوتار و تێڕوانینێک دێنێتە بەرهەم، گەلێ جار، هەست بە بێ بنەمایی و بێ تێڕامانی و بێ وردبوونەوە و ڕواڵەتی و کورتبینییەکی تێدا دەکرێ. گەلێ جار، گوتارێکی بە خەڵکەکەی خۆیانی ڕادەگەیەنن، گوتارێکە ئاو بە ئاشی ئەوانەدا دەکات، کە بۆ خۆیان زۆرجاران بە نەیار و داگیرکەر و...ناودێریان دەکەن. چەند ساڵێکە، ساڵانە و لە ڕۆژی 28ی فێبریوەرییدا، باس و گوتار و نووسین و ئاخاوتن و هەندێ جاریش ئاهەنگگێڕان پەخش دەبنەوە و ساز دەکرێن، بۆ یادکردنەوەی ڕۆژێک، کە شارۆکەی کەلاری ئیستای سلێمانی و جارانی کەرکووکی، تێدا کراوەتە قەزا. گەلێک ڕۆژنامە و بڵاوکراوە و ئینتەرنێتنامە، خۆ لەو بوارە دەدەن و باسی لەسەر دەکەن. ئەمساڵ، من بۆ خۆم، وەک هەواڵێک لە "باس نیووز"دا هێمایەکم بەرچاو کەوت، کە بەوە کرابوو و چەند وێنەیەکی کەلار و خەڵکی کەلارێش لەو هەواڵەدا دانرابوون.\nکەلار لە 28-02-1970دا، ڕێک یانزدە ڕۆژ پێش پێکهاتنی سەرکردەیەتیی سیاسیی کوردستان و حوکوومەتی بەغدا و جاڕدانی بەیانی یانزدەی مارس، بە مەرسوومێکی کۆماری و بە بڕیارێکی سیاسی، لە گوندێکی ئاساییەوە، کە لە 1860وە یا بڕێک دواتر هەبووە و سەر بە ناحیەی شێروانەی قەزای کفریی ئوستانی کەرکووک بوو و، بێ ئەوەی بە قۆناخی "ناحیە"یەتیدا تێپەڕێت، کرایە قەزا و دواتریش لە 06-11-1975دا و بە مەرسوومێکی کۆماریی، لە کەرکووک دابڕێنرا و خرایە سەر سلێمانی. هەموو خەڵکی کورد ئەمە دەزانێت و زۆر چاکیش لە هۆکارەکەی تێگەیشتووە، چون تەنێ کەلار لە کەرکووک دانەبڕێنرا، بەڵکە کفری و خورماتوو و چەمچەماڵیش، کە سێ قەزای دیکەی کەرکووک بوون، لە کەرکووک دابڕێنران. حوکوومەتی بەغدا وەک هەمیشە لە سەرانی کورد، زیرەکتر و دووربینتر بووە و\nهەمیشە، بە پێچەوانەی سەردارانی کوردەوە، پێشبینی و نەخشەی بۆ داهاتوو هەبووە. بە دابڕینی ئەو چوار قەزایە لە کەرکووک، دابڕینی زۆرینەیەکی ڕەهای کورد لە کەرکووک و پەڕوباڵکردنی کەرکووک ئەنجام درا. مەزنترین کردەی ڕاگوازتن و کۆچپێکردنی بە تۆپزی کورد و عەرەباندن لە پارێزگەی کەرکووکدا جێبەجێ کرا. بۆ ئەوەی کەرکووک بکرێت بە پارێزگەیەکی عەرەبی، حوکوومەتی بەعس دەیان هەزار خێزان و سەدان هەزار عەرەبی سوننە و شیعەی لە ناوەند و خوارووی عیراقەوە، دوای بەخشینی کۆمەڵێک پارە و زەوی و ماڵ و خانوو و کار و خۆشگوزەرانی و چەشەی دیکە پێیان، هێنانی بۆ کەرکووک و لەوێ نیشتەجێی کردن. کردەی ئەنفالی بەدناویش، کە پڕانی قوربانیانی خەڵکی کەرکووک و گەرمیان و ئەو دەڤەرانە بوون، هەر بە مەبەستی کەمکردنەوەی ژمارەی کورد و بنبڕکردنی دانیشتووانی کوردی ئوستانی کەرکووک بوو.\nئەگەر بڕێک بگەڕێینە دواوە بۆ مێژووی سەردەمی دامەزراندنی دەوڵەتی عیراق لە لایەن کۆڵۆنیالیزمی بریتانیاوە، تێدەگەین، کە دەستکاریکردن و گۆڕینی سنووری ئوستانگەلێکی عیراقی لێ پێکهاتووە، هەمیشە بە مەبەستی گۆڕینی دیمۆگرافی و ئامانجی عەرەباندن و تواندنەوە و سڕینەوەی نەتەوەکانی دیکەی ناعەرەب، بەتایبەت نەتەوەی کورد، بووە. لە دوای دامەزراندنی عیراق وەک دەوڵەت لە 1921دا و پێش ئەوەی هیچ ئامارێک بۆ دانیشتووانی وڵات بکرێت، کە بە 3.5 – 4.5 میلیۆن کەس مەزەندە دەکران، عیراق پێکهاتبوو لە چواردە ئوستان. لەگەڵ زیادبوونی ژمارەی دانیشتووانیشیدا تا ساڵانی 1960 بۆ دوو ئەوەندەی ژمارەی دانیشتووانی کاتێک کرایە دەوڵەت، ژمارەی ئەو ئوستانانە هەر وەک خۆی مایەوە، واتە: هەر چواردە دانە بوون، تا لە 1969دا و بۆ یەکەم جار دهۆک کرایە ئوستان و بەوەش عیراق بوو بە پانزدە پارێزگە. دهۆک، لەبەر زیادبوونی دانیشتووانی وڵات، نەکرا بە ئوستان، بەڵکە بۆ سڕینەوەی کوردستانیبوونی ئوستانی مووسڵ(کە دواتر کرا بە نەینەوا) و بۆ ڕێگەگرتن لەوەی تەقوو(ئێه، قەزاکوێرەکە، نەوەک) کورد باسی کوردستانیبوونی مووسڵ بهێنێتە بەرباس. ئیدی دهۆک و زاخۆ و ئامێدی و سمێل لە مووسڵ دابڕێنران و کران بە ئوستانێکی سەربەخۆ. مووسڵ، کە دهۆکی لێ دانەبڕێنرابوو، پارێزگەیەکی کوردی و کوردستانی بوو. بە دابڕینی دهۆک لە مووسڵ، کورد لە مووسڵ کەمبوونەوە، لێ هێشتا قەزاکانی ئاکرێ و شێخان و شنگال( کە بە ڕێژەیەکی ڕەها، پڕانی دانیشووانیان کوردن) و قەزاگەلی تلکیف و حەمدانییە و تەلعەفەر(کە تێکەڵن و پتر لە کوردەوە نێزیکن تا عەرەب) لەگەڵ مووسڵدا مابوونەوە و بەوەش ژمارەی دانیشتووانی ناعەرەبی ئوستانی مووسڵ لە عەرەبی ئەو ئوستانە زیاتر بوو. لە ساڵانی 1980دا حیزبی بەعس ئامارێکی یەکجار نهێنی بۆ دانیشتووانی ئوستانی مووسڵ کرد، کە تێیدا دەرکەوت 57%ی ئوستانی مووسڵ کوردن. هەردوو حوکوومەتی برایانی\nعارف(عەبدوسسەلام عارف و عەبدوڕەحمان عارف) پێش بەعس، هەستیان بە زۆرێتی کورد لە ئوستانی مووسڵدا کردبوو، بۆیە هەر لە ناوەندی 1960ەوە دەستیان کرد بە کۆچپێکردنی زۆرەملێی کوردگەلێک کە لە سەرژمێری ساڵی 1957دا ناونووس نەکرابوون.\nدەسەڵات و میدیای کوردستان، لەبری گرنگییدان بە باسکردنی کەلار و گەورەکردنەوەی کەلار و ئاهەنگگێڕان بەوەی، کە کراوە بە قەزا، یا دڵخۆشبوون بەوەی، کە دهۆک کراوە بە ئوستان، دەبوو وەک ئەرکێک، مێژووی عەرەباندنی کەرکووک و مووسڵ و لەتلەتکردنی کەرکووک و مووسڵیان بۆ خەڵک، بۆ نەوەی نوێ، باسکردایە. دەبوو عەرەباندن و وەدەرنانی کوردانی فەیلی لە بەغدا و عەمارە و کووت و خوارووی کوردستان(زرباتیە و بەدرە و جەسسان و مەندەلی) و کوردانی خانەقی و جەلەولا و قزڕەبات تا دەگاتەوە شنگال، لە ڕۆژی بە قەزابوونی کەلاردا، وەبیر خەڵک هێنرابایەوە. دەبوو وەک یادی گچکەکردنەوەی کەرکووک و سڕینەوەی سیمای کوردستانیبوونی کەرکووک بخرایەتە بەر باس. دەبوو هەوڵی چڕکردنەوەی دابڕینی چەمچەماڵ و کەلار لە سلێمانی درابا بۆ گێڕانەوەیان بۆ سەر کەرکووک.\nجاران، کە دەگوترا کوردستانی عیراق یا باشووری کوردستان، بێجگە لە هەولێر و سلێمانی و کەرکووک(بە پردێ، دووبز، حەویجە، تاوغ، خورماتوو، کفری، چەمچەماڵ و کەلارەوە) و جەلەولا، خانەقی، مەندەلی، بەدرە، جەسسان، زرباتییە و عەزیزییە و نزیکی کووت و تا عەلی غەربی(علي الغربي) و عەلی شەرقی/شەرجی(علي الشرقي/الشرجي) دەگرتەوە و تەواوی ئوستانی مووسڵیش وەک بەشێک لە کوردستان دەژمێردرا، چون پتر لە 75%ی ئەو پارێزگەیە کورد بوون. ساڵ هات و ساڵ چوو، ئەو دەڤەرانە چوونە ئاو و لەبری لکاندنیان بەوەی ئەمڕۆ بە هەرێمی کوردستان ناوی دەرکردووە و لەبری ئەوەی ببنە یەک پارچە و یەک هەرێم و یەک چارەنووس، تا دەهات دووراییەک لەنێوان هەرێم و ئەو دەڤەرانەدا دروست دەبوو. لەنێوان 2005 و 15ی ئوکتۆبەری 2017دا، ئومێدێک دڵی کوردستانییانی خۆش کردبوو، کە ئیدی تا دەگاتە مەندەلی، گەلی کوردستان بووەتەوە خاوەنی و هەنگاو دەنرێ بۆوەی بە ڕەسمیی جاڕی تێکەڵبوونی لەگەڵ هەرێمی کوردستاندا بدرێ. لە 16ی ئوکتۆبەری 2017دا ئەو ئومێدە لەلایەن ئەوانەی هەمیشە قۆرت و بۆسە و ڕووخان و دووبەرەکی و لەتلەتکردنی وڵات و تێکشکانیان کردووەتە خەڵاتی کورد، تاسێنرا و لەبەین برا.\nکێشەی ئەو دەڤەرانە لە چۆنیەتی تێڕوانینی کوردستانییانە بۆیان. حیزب و دەسەڵاتدارانی کورد، لە دەلاقەی پۆست و پلە و پایە و بازرگانیی نەفت و پارەوپووڵ و ژمارەی کورسی و پارێزگار و ئەنجومەنی پارێزگا و ئەنجومەنی شارەوانی و ژمارەی کارمەند و بەرپرس و یەک لیستی و ئەوانەوە دەنۆڕنە باسەکە. ئەوان ماددەی 140 و قودساندنی کەرکووک و ڕێژەی 6+6+6+6 و 32%یان پێ چارەسەرە. تەواوی ئەوەی حیزب و دەسەڵاتدارانی کورد، بە چارەسەری دەزانن، لەکن تاکی کورد و کوردستانییە ئاساییەکان، بێجگە لە کۆمەڵێک کۆت و تەماح و بازرگانی و خۆپەرستی و چاوچنۆکی و دەستبەردابوون لە خاک و نانیشتمانپەروەریەتی زیاتر هیچی دیکە نین. ئەوانە تڕوتەشقەڵەن و چارەسەرگەلێکن ئەو دەڤەرانەیان لە بەشە گرنگ و خۆشەویست و نازدارەکەی باشووری کوردستانەوە کردووەتە بەشێک، کە حیزب و دەسەڵاتدارانی کورد، لیک دەزێتە دەمیان، کاتێک باسی دەکەن و، کاتێک دایاندەدۆشن و ، کاتێک پێوە دەلەوەڕێن و، کاتێک وەک کێشەیەکی چارەسەرنەکراو تێی دەنۆڕن و دەیانەوێت هەر بەو جۆرەیش بمێنێتەوە. کێشەی ئەو دەڤەرانە لە دوو وشەدا کورت دەکرێنەوە: خاک و مرۆڤ!\nحیزب و دەسەڵاتدارانی کورد، کە خۆیان ئەو دەڤەرانەیان بەو دەردە بردووە، ئەگەر هەر بە ڕاستی دڵسۆزی وەڵات و نیشتمان و گەلی خۆیانن، ئەگەر باوەڕیان بەوەیە، کە کەرکووک کوردستانە و بێجگە لە کوردستان شتێکی دیکە نییە، دەبوو شەقێک لە تەواوی ئەو کۆت و بەندانەی 140 و 32% و قودساندنەی کەرکووک، هەڵدەن و سانتیمیتر لە دوای سانتیمیتر خاکیان بگێڕابایەوە. دەبوو باس باسی خاک بووایە. دەبوو کەرکووکیان بگەڕاندبایەوە بۆ کەرکووکەی 1957 و پێش 1963. دەبوو کفری، کەلار، چەمچەماڵ، خورماتوو بگێڕدرابانەوە سەر کەرکووک، نەک ئاهەنگ و شایلۆغان بۆ بەقەزابوونی کەلار ساز کرابا، کە زالوو (زەروو)ئاسا، لەسەر لاشەی کەرکووک، کفری، خورماتوو، خانەقی، جەلەولا، قزڕەبات، مەندەلی و خوارووی کوردستان، بۆ خۆی قەڵەو دەبێت و ئەوانیش لاواز دەکات!


چیرۆکی "لە خەوما"ی جەمیل سائیب\nSaturday, 10.20.2018, 11:17\nچیرۆکى "لە خەوما"ى جەمیل سائیب لەبارەى پیاوێکە، کە خەونێکى ناخۆش دەبینێت: لە خەونیدا هەژار دەکەوێت، ئەوەش ناچارى دەکات بڕوات بۆ وڵاتێکى دی، تاکو لەوێ کارێک بدۆزێتەوە و خێزانەکەی لە مەینەتى ڕزگار بکات، لێ کاتێک بە پایتەختى ئەو وڵاتە دەگات، دەبێت بە شایەتى بەزمێکى کۆمەڵایەتى و سیاسیى تاڵ.\nهەژار لەتەک کاروانێکدا دەکەوێتە رێ و دواى ئەوەى کاروان پێ دەنێتە نێو سنوورى ئەو وڵاتەوە، تووشى تەگەرەى کوشندە دەبێت: جەردە ڕێى پێدەگرێت، لێ لەبەر ئەوەی کاروانچییەکان چەکدارن و بەرگرى لە خۆیان دەکەن، ئەوا جەردەکان ناتوانن زەفەریان پێبەرن. کاتێک کاروان دەگاتە کەنار شارى مەبەست، پاسەوانانى شار داوا لە کاروانچیەکان دەکەن پارەیان بدەنێ، لێ لەبەرئەوەى کابراى هەژار پارەى پێنابێت تاکو ئەویش وەک ئەوانی دی "سەرى خۆى بقەبڵێنێت"، ئەوا پاسەوانان تۆمەتى جاسووسیى دەدەنە پاڵ. سەرەنجام پاسەوانەکان لەسەر تکاى پیرەمێردێکى کاروانچى ڕێ بە هەژار دەدەن لەتەک کاروانچیەکاندا بڕوات لە خانێک بنوێت، هەروەها پیرەمێرد گفتیان پێدەدات، کە هەژار لەو خانە دەمێنێتەوە و ڕۆژى داهاتوو دەتوانن بێن بۆ لاى بەشکم "شتێکى لێ هەڵبکڕێنن".\nکابراى هەژار بەم شێوەیە بە وڵاتى مەبەست دەگات. هەژار لە خانەکە، لە سووچێکى ئۆدەیەکدا شەکەت و برسى لەسەر تاجەواڵێکى کاروانچییەکان بە چیچکانەوە سەر دەنێتە سەر ئەژنۆى، لێ دەنگى گریان و کڕوزانەوە لە ماڵێکى دراوسێى خانەکەوە خەوی لێ دەزڕێنن. هەژار دەیەوێت بزانێت هۆى ئەو شیوەن و گریانە چییە، بۆ ئەو مەبەستەش دەچێتە دەرەوە و لە خانچییەکە دەپرسێت، لێ کابراى خانچى زۆر بە ساردى وەڵامى دەداتەوە: "ئەوە هیچێکى وا نیە ئەو ژن و منداڵانە مێرد و باوکیان کوژراوە" (لا 35). هەژارى غەریب شتى واى نەبینیوە و نەبیستووە، لێ ڕەوشی بەو چەشنە لەو وڵاتەدا دیاردەیەکى ئاساییە، هەر بۆیە کابرای خانچی کوشتنی مرۆڤ بە شتێکی ئاسایی دەزانێت. ئاخر، وەک ئەو دەبێژێت، "شەو و رۆژى سەد شتى وا لێرە ئەقەومێ" (لا 36).\nکەمێک پاش ئەو ڕووداوە کابرای هەژار هەوڵ دەدات بنوێت، لێ هەست دەکات خەوی لێ زڕاوە. هێندە ناخایەنێت سەرلەنوێ لەو دیو خانەکەوە تەقەی تفەنگ و هەرا و زەنا، شیوەن و گریانی ژن و منداڵ دەستپێدەکەنەوە. کابرای هەژار ئەم جارەش خۆی پێ ناگیرێت و لە خانچییەکە دەپرسێت، داخۆ ئەم جارە چی قەومابێت، لێ خانچی ئەم جارە تووڕە دەبێت: "چوزانم پیاو ئەگەر من بۆ ئەمانە جوابى تۆ بدەمەوە ئەبێ خەریکى هیچى تر نەبم هەر جوابت بدەمەوە، شەو و رۆژى سەد شتى وا لێرە ئەقەومێ، وتم ئاخر خاڵۆ تۆ عاجز مەبە انسان لەمانە دڵى ئەبێ بە ئاو، چۆن ناپرسێ، وتى ئاخر تۆ شتى وات نەدیوە بۆیە وا بۆ هەموو شتێک ئەپرسى، هێشتا ڕانەهاتوویت، ئەوە ساحێبى ئەم ماڵە نازانم لەسەر جاسوسى و ماسوسى گیراوە و فەلاقەیەکى زۆر کراوە و لە پاشان داواى جەزایەکى زۆریان لـێ کردووە، ئەویش پارەى نەبووە بیدا ماڵەکەیان فرۆشتوە، ئەویش بەشى جەزاکەى نەکرد، ئێستاش هەروا حەپسە، کەچى ئەوا فەقیرە دز هاتۆتە سەر ماڵەکەشى، ئەو تۆزە پڕ و پیتەشیان کە ماوە هەڵبەت بردوویانە، وا تفەنگیشیان پێوە ئەنێن، ئێستا منداڵێکیشى نەکوژرا بێت هەر چاکە. وتم ئەرێ ئەم هەموو جاسوسە چیە لێرە هەیە؟ کابراى خانچى سەرێکى لێ لەقاندم و سەیرێکى فصالى کردم و تۆزێک پێکەنى و وتى: ئاى باوکم ئەمە نەخۆشیەکە هەموو کەس ئەبێ بیگرێ، تۆ غەریبى هێشتا ئەمەت نەدیوە، بەڵام چاوت نەفڕێ تۆش ئەیبینى..." (لا 36).\nهەژارى غەریب ئەوها یەکەم شەوى لە پایتەختى ئەو وڵاتە بەسەر دەبات. بەرەبەیان سێ تفەنگبەشان لە پاسەوانانى ئێوارەى ڕابوردوو خۆیان بە خانەکەدا دەکەن و دەپرسن: "... کوانێ کابراى جاسووسەکە". پیرەمێردە کاروانچییەکە سەرلەنوێ بۆى دەپاڕێتەوە، کاروانچییەکانى دیکەش بۆى تێدەکەون، لێ هەوڵەکانیان بێسوودن. چەکدارەکان بە قۆناغە تفەنگ هەڵى دەستێنن و وەک جاسووسێکى دیلکراو پێش خۆیانى دەدەن. کابراى هەژار بانگەوازى "رەحم و موسڵمانەتی"یان دەکات، لێ ئەم جۆرە وشانە بە مێشکى ئەواندا ناچن. ئێستا کابرای هەژار لەنێو کۆڵانەکان و بازاڕدا ژیانى خەڵکانى ئەو وڵاتە نزیکتر دەبینێت: هەندێکیان بەزەییان پێیدا دێتەوە، هەندێکى دى پێى ڕادەبوێرن. لەنێو شاردا هاوکات کەسانى ئەوتۆى تێدان، کە مرۆڤ هەر بە بینینیان ترس دەیگرێت: "هەر یەکە دە دوانزە چەفتە و مشکى و جامانەى ڕەنگاو ڕەنگیان تێک ئاڵاندووە و بە سەریانەوە بەستوە هەر یەکە بەقەدەر بەرداشێ، چوار ڕیز و پێنج ڕیز فیشەکیان لە خۆیان دابوو، خەنجەر و دەمانچەیان کردبو بە قەدیانا، هەروا خوێن لە ناوچەوانیان ئەبارى" (لا 37).\n"من ئەمە چەند ساڵە هەوڵ و تەقەلا ئەدەم، بریندارى و حەپسى و رەزالەتم کێشا، ئەنواعى مصيبت و مەرامەتم چێشت، دەستم لەسەر و ماڵى خۆم شت، هاتم تێکۆشام وتم بەڵکو ئەم میللەتە بۆ خۆى هەناسەیەکى رەحەتى هەڵکێشێت سەربەست و ئازایانە بۆ خۆمان بژین و دەستى بێگانەمان بەسەرەوە نەبێ، ئێمەیش وەکو ئەم میللەتانەى تر بکەوینە رەحەتى و خۆشى و زیادى و گەورەیى، دەوڵەمەند و سەربەرز بین، دینەکەمان بەرز بێتەوە، چەند جار چووم بەگژ ئینگلیزدا، لەگەڵ تورکدا تێک چووم، تەشەبوسم بە رووسیە و بوڵشەویک کرد، چەند خوێنمان ڕشت، من ئەمانەم هیچیان بۆ خۆم نەکردووە، هەموویانم بۆ ئەم دین و میللەتە کردووە (...). کەچى لەگەڵ ئەم هەموو ئەحوالانەدا، ئەوەتا هەموومان ئەبینین، بەشێکى زۆر لەم میللەتە لایان داوە لە من و چوون شوێن غەیرەدین کەوتوون، رۆیشتوون بۆ وڵاتان خزمەتى فکرى ئەوان ئەکەن، هەموو ماڵ و حاڵ و ژنیان بەجێ هێشتووە لێرە و خۆیان لە وڵاتان بەدیار غەیرە دینەوە دانیشتوون و ئێمە واین لەم حاڵ و رەزالەتەدا، عەسکەر و مامور و عولەماکان هەموو احتیاج و بێ ادارە ماونەتەوە، ئاخۆ فتواى شەرعى بۆ ئەمانە چۆنە؟" (لا 51 بەدواوە).\n"... وەکو پێم وتن ئێمە ئەمە هەمووى لە ڕێى دینى ئیسلامدا ئەکەین، ئێستا غەیرى ئەوانەى کەوا ڕۆیشتوون و لەم لا و لا خزمەتى غەیرە دین ئەکەن، بعضيك کەسى تر هەیە لەناو خۆماندا لەوان زیاتر خەریکى مەحوى دینن، بە هەموو نەوعێک بۆ نەمانى ئێمە و ئەم حاڵە (کە هەموو بۆ دینى ئەکەین) هەوڵ ئەدەن و جاسوسى بۆ غەیرە دین ئەکەن و لەجیاتى تەلقینى اهالیەکە هەر خەریکى کفرکردن و گاڵتە بە مشایخ و علماى محترمن. ئەمانە ئەگەر هەروا بمێنن، ئەمینم کە بەرە بەرە ئەم تۆزە دینە کەوا ئێمە هەوڵ بۆ زیادى ئەدەین بە جارێک مەحوى ئەکەنەوە، ئێمەیش و عولەماى میللەتەکەش (جاروبار بۆ قوەتى قسەکانى خۆى وەکو خوێى چێشت ناوى عولەماکانى تێ ئەخست) ئەفەوتێن، ئەم نەوعە اشخاصه مضرانه بە ناوى دینەوە فەوتاندیان لەسەر ئێمە واجب و لازمە یان نا؟" (لا 54)\nسەرەنجام زانایانى ئایین فەتوا دەدەن بۆ حەڵالکردنى ژن و ماڵى ئەو کەسانە کە بە بڕواى حوکمدار دژى ئایین و وڵاتەکەى وەستانەتەوە یان لە هەندەران بەدیار "غەیرەدینەوە" دانیشتوون، هەروەها بڕیار دەدەن بۆ کوشتنى ئەو کەسانە کە گۆیا لەنێو وڵاتەکەیاندا سیخوڕى بۆ کافرەکان دەکەن. تەنیا هاوکارێکى حوکمدار لەنێو دانیشتوانى دیوەخاندا - کە هەر "وەک مامورى اجراى ئەم فتوا ناحەقانە بێ و هەموو ئۆباڵ و گوناحى ئەمانە لەسەر ئەو بێ" (لا 54) - دەپرسێت، کە داخۆ ئەوانەى وڵاتیان جێهێشتووە، لەوێ بوونایە و بەرگرى شەرعییان لە خۆیان بکردایە، هێشتا ئەمان هەر لەسەر فەتواکەیان سوور بوونایە! مەلاکان لە وەڵامدا دەبێژن، کە بەرگرى ئەو جۆرە کەسانە شەرعى نیە.\nهەژارى دیل لەنێو ئۆدەکەیدا ئاگاى لە خۆی نەماوە و ئارامى لێهەڵگیراوە، دەخوازێت هەڵبکوتێتە سەر دانیشتوان و دەست بنێتە بینى مەلاکان و ئەوانى دی، لێ نەخێر ئەمەى پێناکرێت، بەڵکو هانا بۆ خودا دەبات و لە ئەم دەپرسێت، کە "ئەمە چ دڵ و دەروون و وجدانێکە"، ئەمە چە جۆرە پەیڕەوکردنێکى شەریعەتە و چۆن توانییان ئەم بڕیار و فەتوایانە بدەن؟ ئاخر ئەو کەسانە کە هەڵاتوون و خۆیان لە شاڵاو و چەوساندنەوەى دەسەڵاتدارانی ئەو وڵاتە ڕزگار کردووە، بەو هۆیەوە بەر شاڵاوێکی دیکەی ئەوپەڕی "بێوجدان" دەکەون: مەلاکان فەتوا دەدەن بۆ "حەڵاڵکردن"ی ژن و ماڵیان. داماوەکانى بەردەستیشیان، کە نایانەوێت لەگەڵیاندا دەست بدەنە کوشتن و زۆردارى، لەناویان دەبەن، ئەوەش بە ئارەزووى ستەمکارێک، کە بە ئاشکرا لە بەردەم دانیشتواندا "لە سەد هەزار و دوسەد هەزار" دەدوێت، لێرەشدا ئاشکرایە کە ئەم بڕە پارە زۆرەى "لە ماڵى ئەم موسڵمانانە پێکەوە ناوە و ئەم عالەمەى خستۆتە سەر ساجى عەلى، بوە بە باعسى چەند هەزاران مەخلوق ..." (لا 56)\n"وتم (اى خالق، اى منتقم اى قهار، اى عالم الغیوب) تۆ چى لەمانە ئەکەیت، ئەمانە لە رۆژى خۆیدا چۆن حسابیان ئەبینى (...)؟ (...) تۆ بۆچى هەر ئێستا ئەمانە بەناخى عەردا نابەیتە خوارەوە و حەقى ئەم میللەتە قوڕبەسەرەیان لێ ناسێنى (...)؟\nڕوانیم هیچ شتێک نیە و هیچ پەیدا نەبوو، منیش هەروا وەستام، لە جێگەى خۆم وشک بو بوم، ئەوان هەر قسە ئەکەن، منیش لەبەر خۆمەوە هەر ئەڵێم پەح.. پەح.. پەح ئەمە چى بوو من دیم، من لە کوێم، ئەمە خەوە یان نا؟" (لا 57)\n"ئەم قسانە هەموو بە لامەوە پەشمن و گاڵتەم پێیان دێت، من بۆچى خۆم بۆ ئەم خەڵکە توشى ئەزێت و دەردى سەرى بکەم، ئەوى قازانج و خێرى خۆمى تیا نەبێ نایکەم، من هەتا پارەیەکى زۆر نەخەمە سەر یەک و لە بابەت ئیشوکارى خۆمەوە دڵم رەحەت نەبێ، ئەمانە هیچیان ناکەم، هەر کەسێک بێت بە هەوەسى خۆى، بۆ قازانج و کاروبارى خۆى قسەیەک بکات، بۆچى من شێتم، مناڵم، هەروا شوێنیان بکەوم و بە قسەیان بکەم. ئەگەر لێم بگەرێن هەتا ئیشى خۆم، وەک خۆم ئەیزانم جێبەجێ بکەم، ئەوا باشە، ئەگینا من خۆم ئەزانم چى ئەکەم ..." (لا 71)\n"ئیتر دوژمن ئیمانت بێ، هەر ئەوەندەم زانى سەگ و گورگى جەهەننەم، پێنج شەشێ رایان کێشام لە پیلکانەکان بردمیانە خوارەوە بۆ حەوشەکە. شەویش کردبووى بە سایقە (...) سەرمایەکى وایە تف هەڵدەى ئەیبەستێ! رووم کردە عاسمان وتم: خوایە تۆ لەسەر حەقى، ئەمانە بەناحەق وا لە من دەکەن! بەڵام هیچ سوودى نەبوو ..." (لا 73)\nریالێتییەکى کۆمەڵایەتى و سیاسیى شێواو، هاوکات پڕنەسازى، کە چەند بەرژەوەندییەکى جیاواز لە نێویدا دژایەتیی یەکدی دەکەن. لێ نەخشى ئەم ریالێتییە چەک و مشکى و جامانەى پیاوانەن، کە سەروەرانە وەک سیمبۆلى دەسەڵات بەنێو کۆمەڵدا دەشەکێنرێنەوە. چەکدارە چوستەکانى دەوڵەت مرۆڤکوژ و ڕووتێنەرەوە و ساختەچین، لێ ئەم بیچمانە تاکە گەرەنتیی مانەوەی ئەو دەسەڵاتدارییەن، هەر بۆیە حوکمدارەکەیان و سەروەرانی دی دەرفەتیان پێدەدەن خۆیان بە گیرفانی هاوڵاتیان دەوڵەمەند بکەن. هەروەها نوێنەرانى فەرمیى ئایین لە بەشى سەرەوەى هیرارشیەکەدان، ئاسۆى کزى پەیوەندیى نوێ ترساندوونى، بۆیە وەک ئەندامى چالاکى ئەو هیرارشییە سیاسى و کۆمەڵایەتییە ئامادەن رێنوماکانى ئایین بخەنە گەڕ، تاکو ئەو دەسەڵاتدارییە لە مەترسی بپارێزن. لێ ئەم قەوارە سیاسییە تەنیا بە رواڵەت ڕێکخراوە، لە بنەڕەتدا ناڕێکخراوێکى درزدارە و هاوکات بەرژەوەندییە جووداکان درزەکانى بەرینتر دەکەن. ئاخر نوێنەرانی ئەو بەرژەوەندییانە هیچ بنەمایەکی بەڕێوەبردنی ژیانی کۆمەڵایەتی و سیاسییان نییە، بەڵکو لاواز و دەستەوستان چاویان لە دەستى بەخشندەى ئەم هێز یان ئەو هێزی بیانییە، تاکو ڕێکخراوێکى بەرگەگیراویان بۆ بنیاتبنێت. بیانییەکان هەمیشە گەورە و سەروەریان بوون، ئەمانیش خۆیان "ئاقڵن" و ئەم ڕاستییە لەیادناکەن، بۆیە وەک پچووکیان هانایان بۆ دەبەن. ڕەنگە بزانن کە هێزێکى ئەوتۆیان نیە، چونکە تەنیا ئەو کەس و تاقمانە هێزدارن کە خاوەنى چەکن، چەکدارانیش بەزۆرى ئەو بەڕبەڕانەن کە خۆیان بە غەڵبە و هەرا و شەڕانگێزانە بەنێو ماڵى سادە و کۆشکەکانى وڵاتدا دەکەن. دەسەڵاتداران دەبێت ڕێزى ئەم شەڕانگێزانە بگرن، چونکە نەشیاوە بتوانن بەبێ ئەوان دەسەڵاتیان مسۆگەر بکەن.\nسەیر و سەمەرە لێرەدا ئەوەیە، کە نوێنەرانى بەرژەوەندیە جوداکان، واتا بازرگان و ئەفسەرەکان، زانایانى ئایین و چەکدارە بەڕبەڕەکان، سەربارى جیاوازییان لە ئەقڵیەت و ڕەفتاردا، شادمانن بە بوونى حوکمدارەکەیان و تەنانەت دەسەڵاتی ناڕەوای ئەویان ناساندووە. لێ ئایا ئەم دەسەڵاتدارە خۆى چیى دەوێت؟ ئەم "کابرا"یە پێش هەموو شتێک "ڕێوییەکى فێڵباز" و چاوبرسییە و تەنیا خەریکى کۆکردنەوەى سامانە، بەڵێ تەنانەت بە مافی خۆی دەزانێت دەست بۆ گیرفانی هاوڵاتییان بەرێت، ئەوجا کێ دژى بەرژەوەندییە خۆییەکانی بووەستێتەوە، ئەوا یەکسەر بە تۆمەتى سیخوڕى لەناوى دەبات. بێگومان ئەم دەسەڵاتدارە شیمانەکانى ڕووتاندنەوە و موڵکداگیرکردنی وەک هەل بۆ نەڕەخساون و لە خوارەوە بۆ لوتکەى هیرارشییەکە هەڵزنابێت، بەڵکو هەر لە سەرەتاوە (هەر بۆیە ئەم پایەگایەى وەرگیراوە) خۆى قەوارەیەکى دەسەڵات بووە، هاوکات هەر لە سەرەتاوە، پێش بوونی بە حوکمداری ئەو وڵاتە، بە لایەوە ئاسایی و ڕەوا بووە کە دەست بۆ گیرفانی خەڵک بەرێت و موڵک و سامانیان داگیر بکات. ئەوجا لە بەشی ژێرەوەی ئەو هیرارشییە کۆمەڵایەتی-سیاسییەدا هەژارانى لاواز و ڕووتێنراوە خۆیان دەبیننەوە: کەرامەتشکێنراوەکان، بابەتەکانى نوکتە و پێپێکەنین، کە داما و بێتوانا چاوەڕوانی میهرەبانیی خودا دەکەن. ئەمان ژیانێکى پڕمەینەتى و نامرۆڤییانە بەسەر دەبەن، هێزیان بۆ خۆهێشتنەوە تەنیا لە قادیرێکى (ناقادیرەوە) وەردەگرن، لێ ئەم قادیرە پشتى تێکردوون - ئاخر تۆڵەى هەژاران لە حوکمداری زۆردار و دەسەڵاتدارانی دیکەی ئەو وڵاتە ناسەنێت، نەخێر، لەوە دەچێت کە ئەم قادیرە تەنیا خودای دەسەڵاتداران بێت.\nئێمە لەنێو "لە خەوما"ی جەمیل سائیبدا داڕشتنێکى "پەڕێنراوەی" هەمەکێتیی کۆمەڵایەتیمان هەیە. چیرۆکەکە دەسەڵاتدارانی ئەو وڵاتە و ئامرازەکانیان فەزح دەکات. بێدادى و بێویژدانى و بێخودایى، هەڕەشەى داڕزانى یەکجارەکی لەو وڵاتە دەکەن. نووسەر لە خودایەتیی ئەزەلییەوە، هاوکات خۆگرێداو بە بنەما مۆرالیەکانى ئەم خودایەتییەوە، چیرۆکێکى هونەریى دەنووسێت کە لە نێویدا بێدادى و بێویژدانیى دەسەڵاتداران لە لایەک، داماوی و بێچارەیی هەژاران لە لایەکى دى، خۆیان دەبیننەوە. کەواتە مەبەستی جەمیل سائیب دیلێماى ئەو کۆمەڵە، یان ڕاستتر ببێژین، دیلێمای نوێنەرانى ئەو کۆمەڵە نییە کە لە لاوازییانەوە ناچارن بڕیارێک بۆ هێزە سەروەرە بیانییەکان بدەن، بەڵکو مەبەستى نووسەر لە کرۆکەوە ژێرکەوتنى داد و ماف و ویژدانە لەو وڵاتەدا.\nجەمیل سائیب بۆ داڕشتنى چیرۆکی "لە خەوما" من-فۆرم-ی هەڵبژاردووە. نووسەر بە ڕستەى "خوا بە خێرى بگێڕێ" خوێنەر دەگرێت، هەر وەک بڵێین لاى خۆى دایدەنێت و خەونەکەی بۆ دەگێڕێتەوە. ئەم شێوە ئەدەبییە، کە جەمیل سائیب بۆ داڕشتنى "لە خەوما" بەکاریهێناوە، بریتییە لە "حیکایەتخوانى" کە لە ترادیسیۆنى ئەدەبیی وەرگرتووە و هاوکات لە شێوە خۆییەکەیدا، وەک ئەدەبێکى نوێ، لە ترادیسیۆنى دوورخستۆتەوە. چۆن حیکایەتخوان لەنێو دانیشتوانێکدا حیکایەتێک دەگێڕێتەوە و بە "هەبوو نەبوو کەس لە خوا گەورەتر نەبوو" سەرەتا دەگرێت، بە هەمان شێوە جەمیل سائیب بە ڕستەی "خوا بە خێرى بگێڕێ" دەست بە گێڕانەوەی چیرۆکەکەى دەکات. لێ ئەوە چیرۆکێکی ئەفرێنراوی خۆییە کە ئەو دەیگێڕێتەوە، چونکە نووسەر، سەرەڕاى بەکارهێنانى شێوەی حیکایەتخوانى، ڕاستەوخۆ "من"ى دەردەبڕێت، واتا بیرى لەوە نەکردۆتەوە کە بۆ نموونە حیکایەتێکی هاوشێوەی "خورشید و خاوەر" بگێڕێتەوە و هەوڵ بدات بە دانانی پەندی جیاواز هۆشی خوێنەر بۆ هزرین ببزوێنێت.\nدوورخستنەوەى هونەریانەى "لە خەوما" لە ترادیسیۆن بەوەدا رووندەبێتەوە، کە حیکایەتخوانى بریتییە لە ئێپیک (ملحمە) و دەشێت چەند دە ساڵێک لە ڕەوتى دوو یان سێ سەئاتی گێڕانەوەدا ڕەت ببن، لێ "لە خەوما" فۆرمێکى کاتدارى داخراوى هەیە و جەمیل سائیب کاتەکەى زۆر گونجاو دیارى کردووە: ڕۆژێک و شەوێک ڕێبڕینى کاروان بەبێ هیچ چەڵەمەیەک هەتا سەر سنوورى وڵاتى مەبەست، ئەمەش بە داڕشتنێکى کورت؛ ئەوجا لەسەر سنوورەوە رۆژێک رێگەبڕینى پڕمەترسى، هەتا کاروان لە تاریکیى ئێوارەدا بە کەنار شارى مەبەست دەگات؛ چیرۆکەکە لێرەوە بەرەو هەڵچوونى پتر دەڕوات؛ دواى شەوێک مەترسیەکانى کابراى هەژار پتر پەرەدەسێنن؛ ئەم بەشە کەمێک لە قۆناغى ڕێبڕینەکە درێژترە؛ ئەوجا کێشەکە رۆژى داهاتوو لە ماوەیەکى کەمتردا لە شەوێک ئالۆزتر دەبێتەوە، چیرۆکەکە بەرەو هەڵچوونى پتر دەڕوات و هەژار لە ماڵى حوکمدار دیل دەکرێت؛ ئەم بەشە درێژترین بەشە و هەر لێرەش خەونەکە، واتا چیرۆکەکە بە دوا هەڵچوونى بارى هەژارى دیلکراو و ئەشکەنجەدانى، کۆتایى دێت. بە هەر حاڵ، چیرۆکی "لە خەوما" ستروکتورى زیندەخەوى پێدراوە. بۆیە ئەم جۆرە چیرۆکە لە بەراورد بە شێوازەکانى بەدیهێنانى ئەدەبیی ئەو سەردەمە نوێیە، واتا: سوودى خۆیى لە فۆرمە ئەدەبییەکانى ترادیسیۆن و وەرگۆڕینیان لە بەرهەمێکى نوێدا.\nپرسیارێک پەیوەند بەم چیرۆکەوە ئەوەیە کە بۆچی جەمیل سائیب "خەون"ێکی وەک داڕشتنی چیرۆکەکەی هەڵبژاردووە؟ سەرەتا ئەوە ئاشکرایە کە جەمیل سائیب هێندە ڕۆشن ڕەفتاری حوکمدار و دەستوپێوەندە سادیستەکانی ئەوی داڕشتووە، کە ئیدی ناتوانین ببێژین، گۆیا ئەو ویستوویەتی بە گێڕانەوەی خەونێک مەبەستی خۆی بشارێتەوە. ئەمە بە ڕاستی وەڵامێکی ئەبزوردە، چونکە چیرۆکنووس زۆر ڕۆشن هەڵوێستی خۆی دیاری کردووە، ئەو ڕۆشنییەش تەنانەت زۆر خوێنەری بۆ حوکمێکی یەکلایەنی بردووە، کە گۆیا هەڵدانەوەی چییەتیی شێخ مەحمودی ئوزورپاتۆر (موڵکداگیرکەر) مەبەستی ئەو بووە. ئێمە گەرەکە بۆ وەڵامی ئەو پرسیارەی سەرەوە سەرلەنوێ لە مۆتیڤی جەمیل سائیب بڕوانینەوە. وەک لە سەرەوە گۆتمان، مۆتیڤی ئەو لە نووسینی ئەم چیرۆکەدا ئەوەیە کە تەنینەوەی بێدادی و بێویژدانی لە ژینگەی خۆیدا دەربخات، ئەمەشی خستۆتە ئەستۆی دەسەڵاتدارانی ئەو وڵاتە. لەم ڕوانگەیەوە ئاشکرایە، کە لەبەر ئەوەی تەنیا خەون سەرجەم سنووری کات و فەزای جیهانی هەڵدەوەشێنێتەوە، ئەوا دیلکردنی کابرای هەژار لە ئۆدەیەکی ماڵی حوکمداردا هیچ پرسیارێکی لۆگیکی سەبارەت بەوە ناهێنێت کە بۆچی جەمیل سائیب کابرای هەژار لەو جێیە دەگیرسێنێتەوە. ئاخر ئاشکرایە گەر وڵاتێک پاسەوانی سنوور و چەکدار و مەئموری هەبێت، ئەوجا حوکمدارێک لە لوتکەی قەوارە سیاسییەکەیدا خۆی ببینێتەوە، ئەوا بە سانایی دەشێت گریمانەی ئەوەش بکرێت کە لەو وڵاتەدا، یان لە پایتەختی ئەو وڵاتەدا لایەنی کەم گرتووخانەیەک هەیە و چەکدارەکانیش دەبێت هەژاری دیلکراو بۆ ئەوێ بەرن. لێ بە گیرساندنەوەی کابرای هەژار لەو ئۆدە پەنجەرە دارەی ماڵی حوکمدار دەرفەت دەڕەخسێت کە ئەو لەوێوە نەک تەنیا گوێی لە ئاخافتنەکانی دەسەڵاتداران بێت، بەڵکو تەنانەت دەتوانێت لە پەنجەرەکانییەوە بییان بینێت. ئەمە چاکترین ڕێیە بۆ فەزحکردنی حوکمدار و نوێنەرانی ئەو توێژە کۆمەڵایەتییانە کە خۆیان بە نوێنەری گەل دەزانن.\nلێ ئەمە واتایەکى ئەوتۆ ناگەیەنێت، کە جەمیل سائیب لە چیرۆکە هونەرییەکەیدا یەکلایەنییە، وەک چۆن هەندێک قەدیمی لە ئەقڵییەتی کوردیی پینەکەری مێژووەوە دەبێژن، کە گۆیا ئەو کینی لە حوکمدارییەکەی شێخ مەحمودی موڵکداگیرکەر هەڵگرتووە. لە بنەڕەتدا جیهانى سیاسى لە ڕوانگەى هەموو نووسەرێکی یان هونەرمەندێکى ،،ڕاستەقینە،،وە تەنیا جیهانى بەرژەوەندییە، جیهانى ماچ و پاشقولە، واتا ئەو جیهانەیە کە نەشیاوە هیچ نووسەرێکی یان هونەرمەندێکى مەزن بتوانێت بۆ سەندنى رەزامەندیى دەرەکی بیڕازێنێتەوە. ڕازاندنەوەی پیوەندییەکانی دەسەڵات، ستایشکردنی زۆرداران وەک پاڵەوانی گەل، کردنی زۆردارە مردووەکانی ڕابوردوو بە نەمر، لە بنەڕەتدا کاری نووسەرانی ئاستنزمە کە گەر بەرهەمی بەو چەشنەیان تەنانەت لە ڕووی ئەدەبییەوە سەرکەوتوو بێت، سەرەڕای ئەوە تەنیا شایانی ئەوە دەبێت ناوی ئەدەبی نزمی لێ بنرێت. نووسەرێکى مەزنى وەک جەمیل سائیب نەشیاوە بتوانێت پەیوەندییە سیاسییەکان بڕازێنێتەوە، بۆ نموونە هەڵوێستێک "بۆ خاترى گەلەکەى" (!) وەربگرێت "تاکو بێگانە بەو گەلەی خۆش نەکات" (!!)، ئەوجا زۆرداران و موڵکداگیرکەران بکات بە پاڵەوانی گەل، بەمەش کییچێکی (Kitsch) سادەى سەر بە ئەدەبی نزم بهێنێتە ئاراوە، واتا پەخشانیانە هەستی هەڵئاوساو بهۆنێتەوە و زۆرداران بکات بە "نەمر"! نەخێر، کینى پسیکۆلۆژیانە جەمیل سائیبى نەتەنیوە، بەڵکو ئەو لە وڵاتێکی تەنراودا بە بێدادى و بێویژدانی، خوازیارى داد و ویژدانە. ئەو لە داڕشتنی چیرۆکەکەیدا هێمن و ئارامە و ڕاستەوخۆ بەدووى ڕستەى "خوا بەخێرى بگێڕێ"دا سەرەتاى چیرۆکەکەى دەدات، لێ بەبێ هەڵچوون و داچوونى پسیکۆلۆژییانە (ئەو ڕەوشانەى لێدەربچێت کە نووسەرى هۆش لە جیهان دابڕاو هانا بۆ ئاسمان دەبات) و هەروەها بەبێ وشەسازیى پلاستیکى. هۆشى بابەت فۆرمێنەر و زمانى ڕیالى ڕۆژانە "ى ئەو سەردەمە" بە شێوەیەک یەکدییان تەنیوە کە ئیدی نزیکەى نەشیاوە لە یەکدی جیابکرێنەوە.\nلێ جەمال بابان کە بە بڵاوکردنەوەى چیرۆکی "لە خەوما" کارێکی مەزنی ئەنجامداوە، خۆى لە کارکردنى ئەدەبى هەڵقورتاندووە و دەبێژێت: خەونبین دەبووایە لە خەونەکەى بێدار ببوایەتەوە! ئەم جۆرە هەڵوێست وەرگرتنە زۆر جێی سەرنجە. پرسیارێکی کرۆکی لەم پەیوەندییەدا ئەوەیە، کە ئایا ڕاڤەکارێک یان تەنانەت ڕەخنەگرێکی ئەدەبی چە هەقێکی بەسەر ئەفراندنی ئەدەبیی نووسەرێکەوە هەیە؟ ئایا چۆن ڕاڤەکارێک یان ڕەخنەگرێک دەوێرێت بە نووسەرێک یان هونەرمەندێک ببێژێت، کە گەرەکە ئەم یان ئەو ڕێیە بگرێتە بەر و ئەم یان ئەو ئەنجام بخاتەوە؟ ئەمە لە بنەڕەتدا خۆهەڵقورتاندنێکی زۆر نابەجێیە لە کارکردنی ئەدەبی و هونەری. لە بنەڕەتدا ڕەفتارێکی یاساغە. بێگومان ئێمە لە ژیانی ڕۆژانەدا دەبینین، کە کەسان هەن و بۆ نموونە هونەردۆست نین، کەچی دەچن بۆ پێشانگە، ئەوجا ڕوودەدات کە لەوێ دەبن بە مایەی سەغڵەتی بۆ هونەرمەندەکە: "ئەرێ کاکە ئەو هەموو ڕەنگە مۆرەت بۆ بەکارهێناوە؟"؛ یان ڕوودەدات کە مرۆڤ نە خوێنەرە و نە لە ناخییەوە بزواوە بۆ کۆششی خۆپێگەیاندن، کە ئیدی بتوانێت پەیوەندییەکی ڕەخنەیی لەتەک کایەی نووسینی هزری و ئەدەبیدا بهێنێتە گۆڕێ، بە کورتی، مرۆڤی بەم چەشنە کە گەر تەنانەت بڕوانامەدار بێت، هێشتا هەر کەسێکی سادەی کۆمەڵایەتییە، کەچی لە خۆیەوە لەسەر نووسین یان تەنانەت فەلسەفە دێتە گۆ! گومانی تێدا نییە کە پێویستە ئەم جۆرە سنووربڕینە خۆییانە لە ڕوانگەی ئێستێتیکی و ئەدەبناسی و هونەرناسییەوە وەڵامبدرێنەوە. جگە لەوە ئەم جۆرە سنووربڕینانە لە بنەڕەتدا کێشەی لایەنەکانی وەرگرتنی ئەدەب و هونەرن، وەرگرتنیش ئەخلاقێکی تایبەت ی وەرگر (لێڕوانەر، خوێنەر) پێویست دەکات کە مۆرکە کرۆکییەکەی ئاگاییەکی ڕەخنەیی نێویەکییانەی وەرگرانە بەرانبەر لایەنی ئەفراندنی ئەدەبی و هونەری وەک لایەنی بەرهەمهێنان، ئەوەش بەبێ بەدئاکاری خۆهەڵقورتاندن لە پرۆسەی بەرهەمهێنان. لێ مەسەلەکە بەڕاستی ستەم دەبێت، گەر ئەو جۆرە ئەقڵیەتە ناوبراوەی سەرەوە بە چالاکی لە بواری توێژینەوە، ڕاڤەکردن یان ڕەخنەی ئەدەب و هونەردا دیاربدات. لەم جۆرە هەڵوێستەدا بەڕاستی کەمایەسیی ئێستێتیکی و مەئریفەی ئەدەبی و هونەریی کەسەکە دەردەکەون. جگە لەوە گەر نووسراوێک ئەدەب نەبوو، ئەوا هەرگیز نابێت بە ئۆبژێکتی ڕاڤەکردن یان ڕەخنەلێگرتن. ئاخر ڕەخنە لە نائەدەب ناگیرێت! تەنیا ئەدەب، وەک نووسینی هونەرییانە بەدیهاتوو، بەڕێی فۆرمی خۆیەوە دەئاخڤێت. بەمەش یەخەی خوێنەر / توێژەر دەگرێت و ئادۆرنۆ واتەنی داوای لێ دەکات مەتەڵەکەی نێوی هەڵبهێنێت! جەمال بابان دەیەوێت بەو دەربڕینە ببێژێت کە چیرۆکی "لە خەوما" تەواو نەبووە! ئێمە ناڕاستیى ئەم جۆرە تێڕوانینەمان لەسەرەوە بە دەرخستنی فۆرمە کاتدارە داخراوەکەی "لە خەوما" پێشاندا و بۆیە ڕووى تێناکەینەوە.\nجەمال بابان هاوکات پێناسەیەکی ئەوروپیانەى بۆ "لە خەوما" وەرگرتووە. ئەو دەبێژێت، گۆیا ئەم چیرۆکە سەر بە ڕیالیزمى ڕەخنەییە. لەم پەیوەندییەدا بەراوردێک بە ئیحسان فوئاد، کە "مەسەلەى ویژدان"ى ئەحمەد موختار جافی بڵاوکردۆتەوە، پتر نزیکمان دەخاتە لە شێوەی پەیوەندیی قەدیمییەکان بە ئەدەب و هونەرەوە، چونکە ئەو بەڕێزەش هەمان پێناسەی بۆ "مەسەلەی ویژدان" بەکارهێناوە. ئێمە لێرەوە دەگەین بەو تێڕوانینە، کە ئەو جۆرە خواستنەی ڕێبازە ئەدەبییە ئەوروپییەکان بە گشتی هەڵوێستێکى هۆشەکییە لەنێو قەدیمییەکاندا، جگە لەوە نەشیاو نییە کە لەژێر کاریگەریى ئەو مارکسییەتە هەڕەمەکییەدا (نەک هزری مارکس!) نەهاتبێتە ئاراوە کە لە ئێراق باو بوو. بە هەر حاڵ، ساغکردنەوەى کێشەیەکى بەم چەشنە بابەتى ئەم نووسینە نییە، بەڵکو هینى کەسێکە کە لەبارەى مێژووى ئەدەب و هونەر دەنووسێت. لێرەدا ئەوەندە دەبێژین، کە دەبێت جیهانبینیی نووسەر یان هونەرمەند بۆ هەر پێناسەیەکی ئەدەبەکەی یان هونەرەکەی ڕەچاو بکرێت. جەمیل سائیب لە داڕشتنى چیرۆکە هونەرییەکەیدا لە هێزێکى خاوێنى ئەزەلی و بنەما مۆرالییەکانی ئەو هێزەوە سەرچاوەى گرتووە. ئارامیى مێتافیزیکی و نائارامیى جیهانى مێژوویى، جیهانى هزرى جەمیل سائیبن، ژێرکەوتنى چاکە و سەروەریى خراپە کێشەى ئەون، بۆ ئەم پرسەش گەرەکە بیر لە تێگەیەکى گونجاو بە هزرى ئەو بکرێتەوە. لە بنەڕەتدا گەرەکە جەمیل سائیب بخرێتەوە نێو ترادیسیۆنە ئەدەبییەکەی مەلای جزیری و خانی و هاوشێوەیان، ئەوجا گەرەکە بۆ ئەم ترادیسیۆنە ئەدەبییە ناوێکی تایبەتیی کوردیی پابەند بە جیهانبینیی هۆزانڤان و نووسەرەکانەوە "هەڵبهێنجرێت"، نەک لاساییکەرەوانە تیگەی "کلاسیک"ی ئەوروپیانەی بۆ بخوازرێت و بەزۆر بەسەر نووسینە ئەدەبییەکانی ئەو ترادیسیۆنەدا بسەپێنرێت.\n- ئەم نووسینە یەکێکە لە بابەتەکانی نووسەر لە کتێبی "لەتەک فێنۆمێنە ئەدەبییەکاندا"، بیر و هوشیاری، سلێمانی 2006. نووسینەکە لەم شێوەیەی بەردەستدا کاری تێداکراوەتەوە و سەرلەبەر گۆڕراوە.\n- وەک ئەمانەتی ئەدەبی سیتاتەکان (ئیقتیباسەکان) وەک خۆیان دراونەتەوە.\nرۆڵى گەمە لە گەشەى کەسێتیى منداڵدا - خەریکبوونێکى رەخنەیى لەتەک تیۆرییەکەى ڤیللێم شتێرندا


حكومه‌ته جیاوازه‌كه‌ی عیراق و په‌رله‌مانتاره مووچه‌خۆره‌كان\nهه‌مان ڕۆژدا حكومه‌ت پێكهێنرایه‌وه. به‌ریتانیا، بۆ یه‌كه‌مجار دوای زیاتر له سه‌ده‌یه‌ك، له‌ماوه‌ی چوار ڕۆژدا له‌نیوه‌ی ئه‌مساڵدا و له‌دوای هه‌ڵبژاردنه په‌رله‌مانییه‌كانی عیراقه‌وه، حكومه‌تێكی هاوپه‌یمانی پێكهێنرا كه ئه‌مه شتێكی ناوازه‌بوو له مێژووی به‌ریتانیا.\nپاساوێك نییه بۆ دواكه‌وتنی پێكهێنانی حكومه‌تی عیراق، وه‌كو ئه‌وه‌ی ڕۆژی (هه‌ینی) واشنتۆن پۆست بڵاویكرده‌وه، عیراق ڕیكۆردێكی جیهانی شكاند له دواكه‌وتنی پێكهێنانی حكومه‌ت دوابه‌دوای هه‌ڵبژاردنه په‌رله‌مانییه‌كان.\nئه‌گه‌ر پاساو (فره‌ڕه‌گه‌زی و فره‌پارتی) بێت له عیراقدا، وڵاتێكی وه‌كو لوبنان، ژماره‌یه‌كی زۆرو زه‌به‌ند له دین و نه‌ژادی جیاوازی تێدایه، له‌هه‌مان كاتدا پێكهێنانی حكومه‌ت له‌و وڵاته‌دا به‌شێوه‌یه‌كی ئاسایی به‌ڕێوه‌ده‌چێت.\nئه‌گه‌ر پاساو (ده‌ستی ده‌ره‌كی) بێت، خودی عیراقییه‌كان خۆیان هۆكاری سه‌ره‌كین بۆ ده‌ستتێوه‌ردانی ده‌ره‌كی. له‌كاتێكدا له سه‌روبه‌ندی هه‌ڵبژاردنه‌كاندا (پشتیوانی ده‌ره‌كی و ده‌ستی ده‌ره‌كی) قبوڵ ده‌كه‌ین و وه‌ریده‌گرین، ئیتر چۆن دوابه‌دوای هه‌ڵبژاردنه‌كان (ده‌ستی ده‌ره‌كی) مه‌رج به‌سه‌ر لایه‌نه‌كاندا نادات؟\nئه‌گه‌ر پاساو (ده‌ره‌نجامی ده‌نگه‌كان) بێت، ئه‌وا پرسیار دێته سه‌ر خودی پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردن. له وڵاتێكدا كه ده‌ره‌نجامه‌كانی (هه‌ڵبژاردن) به ئاسانی قبووڵ ناكرێت، ئیتر بۆچی پرۆسه‌یه‌ك به‌ناوی (پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌كان) ئه‌نجام ده‌درێت.\nگرفتی هه‌ره سه‌ره‌كی له عیراقدا، پێكهاته‌ی ئه‌م وڵاته نییه، به‌ڵكو شێوانی چه‌مكه‌كانه. (حكومه‌ت) له عیراقدا كه (حكومه‌تی ڕاییكردنی كاره‌كانه) و سه‌رۆكه‌كه‌ی (نوری مالیكی)یه، خه‌ریكی پێكهێنانی حكومه‌ته! په‌رله‌مانه‌كه‌یش كه ده‌بوو (خه‌ریكی پێكهێنانی حكومه‌ت بووایه) په‌رله‌مانتاره‌كانی گوێ له‌مشتی پارته‌كانیانن و بێ موبالاتن له‌وه‌ی دانیشتن ئه‌نجام بده‌ن.\nئه‌مڕۆ (210) ڕۆژ تێده‌په‌ڕێت و په‌رله‌مانتاره‌كان (18) خوله‌ك دانیشتوون، كه هه‌ر ڕۆژێك ته‌نانه‌ت (خوله‌كێك)یشی به‌رناكه‌وێت، به‌ڵام هه‌ریه‌كێكیان نزیكه‌ی (30.000$) دۆلاریان وه‌رگرتووه!\nدروشمه‌كانی هه‌ڵبژاردن له‌كوێن؟ كوانێ (عیراقمان موسته‌قبه‌لمانه) و (عیراق هی هه‌موومانه) و (نوێبوونه‌وه) و (مسۆگه‌ركردنی ئاینده) و....هتد.\nڕۆژنامه‌نووسه‌كانی عیراق به (پێموایه) هه‌موو شتێكیان بڕیوه‌ته‌وه و سیاسیه‌كانیش به (لیژنه و كۆبوونه‌وه‌ی سێ قۆڵی و چوار قۆڵی و داوه‌تكاری) شتێكیان نه‌هێشتۆته‌وه.\nله‌عیراقدا هه‌میشه جوڵه هه‌یه، به‌ڵام ئاراسته‌یه‌ك نییه و ئامانجێك بوونی نییه.\nله عیراقدا دیموكراسی له گوتار و كۆبوونه‌وه و ڕاگه‌یاندنی پارته سیاسییه‌كاندا بوونی هه‌یه، به‌ڵام له واقیعدا ئه‌مه خه‌یاڵێكی پڵاوه.


لەپەراوێزی یەكەمین كۆنفڕانسی نێودەوڵەتی جینۆساید، كە سەنتەری بێشكچی بۆ توێژینەوە لە زانكۆی دهۆك‌و زانكۆی ئەربیلی نێودەوڵەتی لە شاری دهۆكدا پێی هەڵسابوون، ئەم دیدارەمان لەگەڵ سۆسیۆلۆگ‌و بیرمەندی گەورەی تورك ئەنجامدا.\nبێشكچی خاوەنی نزیكەی چل كتێبی زانستی‌و ناوازەیە لە بوارەكانی كۆمەڵناسی‌و كەلتوری‌و كۆمەڵایەتی، زۆربەیان پەیوەستن بە پرسی كوردو خواستە رەواكانیەوە لە توركیادا، لەو پێناوەدا 17 ساڵ تەمەنی خۆی لە زیندانەكانی توركیادا بەسەربردووە. ئەو خودانی خەباتێكی زانستی‌و هەقوازەو مرۆڤانە دەنوسێت‌و دەپەیڤێت، باری سەرنجی زانستی خۆی لە زەمینەی سیاسی‌و كۆمەڵایەتی‌و خەباتی رزگاریخوازی كوردا چڕكردووەتەوە، لە دەستپێكی شەستەكانەوە هاتووەتە ناو كایەی زانستی‌و توێژینەوەی ئەكادیمییەوە، لەوكاتەوە تاوەكو ئێستا بەرچەپی هەموو سیاسەتێكی ستەمكارانەو سیمایەكی نكوڵیلێكردنی پرۆسەی فرەنەتەوەییە لەتوركیادا، ئەو توركێكی بەویژدان‌و بە ویقارە، لەكاردانەوە ئەو فشارو فەوزا سیاسیەی رژێمە رقئەستورەكانی توركیاوە، پەنای بردووەتە بەر پەرچڤەو پەیامی زانست‌و لە زانكۆو ناوەندە رۆشنبیرییەكانەوە بووەتە پارێزەرێكی پاكو بێگەردی دۆزی رەوای كوردان. لەم چاوپێكەوتنە بەوردی شەنوكەوی رەوشی كورد لەباكوور‌و پارچەكانی تری كوردستان دەكات، بەوردی پێشبینییەكانیان بۆ ئایندەی دۆزی كورد خرانە روو.\nدواین هەڵبژاردنی شارەوانیەكانی توركیا چی پێوتین؟\nبێشكچی: هەڵبژاردن تەنها رێگەیەكی بەردەم كوردەكان نییە، بۆئەوەی بتوانن بوون‌و ناسنامەی نەتەوەیی خۆیان بسەلمێنن. لەپاش جەنگی جیهانی دووەمەوە تاوەكو ئەمڕۆ لەتوركیادا پرۆسیەكی رووكەشی دیموكراسی هەیەو هەڵبژاردنەكان بەڕێوە دەچن، لەوكاتەوە تاوەكو ئێستا دیوێكی بندەستكردنی كورد لەرێگەی ئامڕازی هەڵبژاردنەكانەوە بووە. لەسەرەتاوە دیموكراتەكان بە تۆخكردنەوەی رایەڵەفیوداڵی‌و ئاینییەكە كوردیان كەمەندكێشی ناو گەمەی هەڵبژاردنەكان كردو گرەوەكەیان بردەوە، ئیتر ئەوە بووە میتۆدێك‌و تاوەكو ئێستایش هەوڵی تۆخكردنەوەی ئەو رایەڵانە بەردەوامە، لەدوواین هەڵبژاردندا ئەكەپە كاری لەسەركرد. دەنگەكانی كورد لە ئاستی ئەو پەرۆشی‌و تامەزرۆییەی كوردا نەبوو، دەنگەكانی كورد لە ئاستی ئەو رەوشە هەژیوەدا نەبوو كە ناوچە كوردییەكانی گرتووەتەوە، دەنگەكانی كورد دەنگی نەتەوەیەك نەبوو كە سەد ساڵە بندەستی هەمان سیاسەت‌و سیناریۆو ستەمە. ئێمە دەزانین لەناو دڵی جوڵانەوە كوردییەكەدا ئەكەپە لەپێشە، بەشێكی پەیوەندی بە خاوێن نەبوونی پرۆسەكەوە هەیە، بەشێكی تری پەیوەندی بەفریودان‌و فرت‌و فێڵی ئایدۆلۆژییەوە هەیە، بەشێكیتریشی پەیوەندی بە توانانی بەرگری‌و رەوایەتیدان بەخودی كوردانەوە هەیە، هەدەپە نەیتوانیوە ئاڵاهەڵگرێكی تەندروستی دۆزە راستەقینەكەی كورد بێت، كاریان جدییەو جوڵەیان بەهێزە، بەڵام هێندەی میكانیزم‌و پرۆسەی پلیشانەوە نەتەوەیەكەی كورد بەهێز نیە. بۆیە ئەم هەڵبژاردنە پێی وتین لەتوركیادا ئاڵوگۆڕی دەسەڵات دەكرێت، پێی وتین ئەكەپە تاسەر ناتوانێت پاوانخواز‌و پەیداخ هەڵگری سیاسەت بێت، هێشتا ئەو دروشمانەی لە خۆپیشاندانەكانی كۆتای شەستەكانەوە لە باشووری رۆژهەڵاتی ئەنادۆڵدا بەرزكرابوونەوە، نەهاتوونەتە دی، هێشتا زیندانەكانی ئێستا ئاوەدانترن تاوەكو زیندانەكانی نیو سەدە پێش ئێستا.\nبۆچی كورد لە باكووردا بەهێز نین؟\nبێشكچی: كورد لە باكووردا بەهێزیش بن، مانای ئەوە نییە گرفتەكانیان چارەسەركراون، چوون ئازادی نەتەوەكان، خەباتی گەلان، خەمێكی راستەقینە بۆ رزگاری مرۆڤی توركیا، كۆدەنگیەی نێونەتەوەیی بۆ پێدانی مافی راستەقینە بەمرۆڤ بوونی نییە، ئەمڕۆ سیاسەتی دونیا بە ئاقارێكی ترسناكدا دەڕوات، ئەمڕۆ چاو پۆشی دەكرێت لە كیمیابارانی ژن‌و منداڵ‌و جینۆساید، جینۆسایدی شەنگالییەكان كرا، كێ لێپێچینەوەی لەگەڵدا كرا، داعش دوو وڵاتی وێران كرد كێ دەستگیركراو دادگایی كرا، سوریا وەكو سەردەمی بەربەریەت كاول بووە، كەچی وەختە دونیا مامەڵە دیپلۆماسییەكانیان لەگەڵ بەشار ئەسەدا گەرم دەكەنەوە، خەریكە ئێران دەبێتە نێوەندگیری توركیاو سوریا. مادام سیاسەتێكی وەحشیگەرانە بوونی هەیە، مادام مافی مرۆڤ‌و مافی نەتەوەكان لە ئەنجومەنی ئاسایشی نێونەتەوەییدا بە درێژایی حەفتا ساڵ جگە لە بەدەمەوە چوون بۆ پرسی هۆڵۆكۆست شتێكی تری نەكردووە، كەواتە دەوڵەتێكی وەكو توركیا بۆ پاساوی بندەستكردنی نەتەوەی كورد لەوە ناسڵەمێتەوە كورد بەهێز بێت یان لاواز، چونكە زۆر جوڵانەوەی بەهێزمان بینی سەركوتكرا، جوڵانەوەی یۆنانیەكان لە دەستپێكی سەدەی بیستەمدا بەهێزبوو، بەڵام عوسمانیەكان حەوسەد هەزاركەسیان لێكوشتن، ئەرمەن بەهێز بوون، بەڵام ملیۆنێكیان لێ جینۆسایدكرا، كورد بەهێز بوون، بەڵام خاك بەدەركران‌و ناسنامەیان نكوڵیلێكرا، ئاشوریەكان بەهێز بوون، بەڵام بەسەدان هەزاریان لێكوژرا. بۆیە گەر گریمانەی هێز بۆ سەربەخۆبوون‌و ئازادی پێوەر بێت، كورد بەهێزترینن، بەڵام لە ئێستادا درێژكراوەی میتۆدە ترسناكەكانی پاكتاوی رەگەزی‌و سڕینەوەی كلتورەكان لەدەماری سیاسەتی توركیادا زیندووەو لەلایەن وڵاتانی زلهێزیشەوە پشتیوانی دەكرێت. ئەوەتا بە پێشچاوی دونیاوە عەفرین بندەستەو توركیا هەڵیدەسوڕێنێت. لەكاتێكدا لە جەزیرەوە تا عەفرین كوردستانە. لە كاتێكدا كوردەكان تەنها هێزی نزیك لە هاوپەیمانان بوون، ئەوە پەیوەندیدارە بەو ئەخلاقەی كە ئێستا سیاسەت ئاڕاستە دەكاتن، ئەخلاقێكی مرۆڤانە نییە‌و دونیای سەرمایەداری بە دیوێكی تردا هەڵیدەسوڕێنێت.\nچۆن دەڕوانیتە ئایندەی باشووری كوردستان، پاش ئەنجامدانی ریفراندۆم؟\nبێشكچی: سیستەمە دیموكراسیەكانی ئەمڕۆ نكوڵی لە پڕۆژەی ریفراندۆم ناكەن بۆ هەر نەتەوەیەك، بەڵام ریفراندۆم لەبەرامبەر سیستەمێكدا كە دیموكراسی نەبێت كارێكی ئەستەم‌و بێ بەهایە، وەك چۆن لە كوردستاندا بینیمان. لە گەلێ رەهەندەوە ئێمە دەمانزانی تورك، فارس‌و عەرەب یەكدەگرن بۆ لەباربردنی ئەو هەوڵە، ئێمە دەمانزانی كوردەكان یەكگرتوو نین‌و بڕیارێكی نەگونجاوە، بەڵام لەگەڵ مافی ریفراندۆم بووین بۆ گەلی كورد. لە ئێستا كەلتوری دیموكراسی‌و گۆرانكاری لە بیركردنەوەی تاكی ئێراقی‌و پارتە سیاسیەكانی ئێراق، بە بەرچاوڕونی بۆ ئایندەی عێراقیەكان، بە گرەنتیدان بە دەستورێكی پێشكەوتوو، هەموو ئەوانە هەنگاوی گەورەن تاوەكو كورد لە ئایندەدا بتوانێت بەمافەكانی بگات. تاوەكو ئێستا لە كوردستانی عێراقدا هیچ كام لەمانە نین.\nئایا كێشەی كورد بووەتە كێشەیەكی جیهانی؟\nبێشكچی: رەنگە گرنگ نەبێت كێشەكە تا چەندە جیهانییە، كێشەی كورد كێشەیەكی مرۆڤایەتییە، ئەم كێشانە نەتەوەكانی تریش پێوەی گرفتارن، پێمان وایە ناسنامەی وەك بەهایەكی مێژوویی وەك مافێكی رەها، وەك مرۆڤبوونی تاك گرنگە، كورد كێشەی ناسنامەی هەیە، ئەگینا رەنگە وەك هەر مرۆڤێكی تری رۆژهەڵات ژیان دەكات. كورد كێشەكەی لە نكوڵیلێكردنی ناسنامەكەیدایە، تاوەكو ئێستاش بەتاكتیكی هەندێ مافیان پێڕەوا بینراوە، لە رۆژهەڵاتدا ئەم دیاردەیە زەقە، ئەم دیاردەیە درێژەی هەیە، تەنها نەتەوەی كورد نییە گرفتارە، تاكی رۆژهەڵاتی گرفتارن خۆ لە خەرتومدا گرفتی ناسنامە نیە، خۆ لە جەزائیردا گرفتی ناسنامە نییە، خۆ لە لیبیاو یەمەندا ئەو گرفتە نیە، خۆ تێكچوونی رەوشی سوریا پەیوەندی بەناسنامەوە نییە، خۆ لەبەر ناسنامە نەبوو حەلەب كیمیاباران كرا، لە ئێستادا گرفتی ئازادی هەیە، گرفتی كرانەوەی عەقڵ‌و دیموكراسی هەیە، گرفتی بەریەككەوتنی سیاسەتی زلهێزان هەیە لەم ناوچانەدا. بۆیە پێویستە لەهەناوی ئەو نەتەوانەی كە بندەستن‌و ئازادیان لێهەڵنەهاتووە، كار بۆ بەدەستهێنانی ئازادی بكرێت، كاربۆ گەیاندنی پردی پەیوەندی بكرێت، كاربۆ نزیكی‌و دیپلۆماسیەتێكی سەركەوتوو بكرێت. پێویستە كورد بە ئامڕازی مەدەنین بە خزاندنی توێژینەوە زانستیەكانی بۆ ناوەندە ئەكادیمییەكان بێتە پێشەوە، پێش هەموو شتێك خۆیان لە بەندو باوی ناوچە گەرییەتی‌و فاشیزم قوتار بكەن‌و ناسنامەكەیان بە پێودانگێكی هیومانیستیەوە زیندو رابگرن. كورد توانای مانەوەی هەیەو لە بەرگریدایە، دەرفەتیشی لەبەردەمدایە، بەڵام ئەم دەرفەتانە بە یەكگرتوویی، بەداڕشتنی میتۆدێكی سەركەوتوو بە تیۆریایەكی سیاسیی جێگیر دەگەنە مەبەستی خۆیان. بۆیە بەدڵنیاییەوە نەتەوەی كورد لەو پێچ‌و پەنایەی سەدەی بیستەم هاتووەتە دەرێ، نەتەوەی كورد ئیدی ناتوانرێ وەك هەڵەبجە خەفە بكرێت، ئیدی ناتوانرێ ئەنفال بكرێت، بەڵام دەتوانرێ ئیرادەی تێكبشكێنرێ، بۆیە ئیرادە شتێكە پێویستە كورد خۆیی رایبگرێت.\nPUKmedia ژیان مێدیا


عیراق داوایەكی بەپەلە ئاڕاستەی وەزارەتی پێشمەرگە دەكات\nوەزارەتی بەرگری حكومەتی عیراق داوایەك ئاڕاستەی وەزارەتی پێشمەرگە دەكات بۆئەوەی لە خانەقینەوە تاوەكو شنگال هێزێكی هاوبەش پێكبهێنن، فەرماندەیەكی پێشمەرگەش رایدەگەیەنێت: هەموو ئامادەكارییەك كراوە، بەڵام مەرجی ئەوەمان هەیە كە نابێت تەنیا ژووری عەمەلیات پێكبهێنرێت، دەمانەوێت هێزی هاوبەشیش دروست بكرێت.\nلیوا روكن مەریوان محەمەد، فەرماندەی هێزەكانی پشتیوانی دوو بە SNNی راگەیاند: وەزارەتی بەرگری عیراق داوای لەوەزارەتی پێشمەرگە كردووە، لەخانەقینەوە تاوەكو شنگال پێكەوە ئەو ناوچانە بپارێزن و هێزی هاوبەش پێكبهێنرێت، بۆ لەناوبردنی گروپە تیرۆریستییەكان.\nوتیشی: "وەزارەتی پێشمەرگە ئەم دەرفەتەی بەهەل زانیوە بۆ گەڕانەوەی هێزی پێشمەرگە بۆ ئەو ناوچانەو كۆبوونەوەكی لەگەڵ هێزەكانی (70 و 80) كردو ئێمەش ئامادەكاریمان دەربڕی كە بۆ هەموو ناوچەكان ژووری عەمەلیات دروستبكرێت، بەمەرجێك تەنیا ژووری عەمەلیات نەبێت و هێزی هاوبەش دروستبكرێت".\nراشیگەیاند: بەمنزیكانە كۆبوونەوەی دیكە دەكرێت بۆ رێكخستنی ئیشوكارەكان، ئێمە لەسەرتاسەر شوێنەكانی خۆمان خەڵكمان داناوەو هێزی ئامادەشمان هەیە، چاوەڕێی پێشنیازی وەزارەتی بەرگری عیراقیش دەكەین، بەڵام تەنیا تەنیا بەژووری عەمەلیات رازی نابین، دەمانەوێت هێزی هاوبەشیش دروست بكرێت.\n« مافی بڵاوکردنه‌وه‌ی ئه‌م بابه‌ته بۆ SNN پارێزراوه »\n5 مانگ پێشتر - Jan 12 2019 8:23PM\nوەزیری پەروەردە بڕیار لەبارەی مامۆستایانەوە دەدات...\nگۆڕان هەڵسەنگاندن بۆ بەرپرسەكانی دەكات...\nبارزانی دوو پۆستی گرنگ یەكلادەكاتەوە .. كاتەكەی راگەیەنرا...\nهەرێم دوو بژاردەكە رەتدەكاتەوە...\nهەولێر و بەغدا كێشە گەورەكە چارەسەر دەكەن...\nسه‌رۆك وه‌زیرانی عیراق: رێوشوێنی یاسایی به‌رامبه‌ر نه‌جمه...\nپرسه‌نامه‌یه‌ك له‌هێرۆ ئیبراهیم ئه‌حمه‌د ه‌وه ...\nوادەی دابەشكردنی موچەی خانەنشینان ئاشكرادەكرێت...\nماوەی دابەشكردنی پارەی گەنمی جوتیاران ئاشكرادەكرێت...\nیەكێتی ئامادەیی دەربڕی و هەڕەشەی هەڵویست وەرگرتنیش دەكات...\nدوا بڕیاری كۆمەڵ لەبارەی حكومەتەوە بڵاوكرایەوە...\nدواین نرخی دۆلارو نەوت...\nیەكێتی: سورین لەسەر جێبەجێكردنی ئەو بەڵێنەی داومانە...\nسەركردەیەكی گەورەی كورد ئازاد دەكرێت..زانیاری ورد بڵاوكرایەو...\nوەزارەتی پێشمەرگە هەنگاوێكی گرنگ دەستپێدەكات...\nپارتی پەیامێك ئاڕاستەی كۆمەڵ دەكات...\nڕونكردنەوەیەكی بەپەلە لەوەزارەتی ناوخۆوە...\nكوڕی سەركردەیەكی گەورە كۆچی دوایی كرد...\nپه‌رله‌مان هاوکاری هاووڵاتیان ده‌کات...\nكۆمه‌ڵ هه‌ڵوێستی خۆی ڕاگه‌یاند.."شوێنی ئێمه نه‌ماوه"...\nزانیاریه‌كی گرنگ ئاشكراده‌كرێت..هیچ ئیمتیازاتێك په‌رله‌مانت...


کوردیپێدیا - Honorary membership cards awarded to Öcalan in Italy\n📝 Honorary membership cards awarded to Öcalan in Italy | 🏷 پۆل: بەڵگەنامەکان | زمانی بابەت: 🇬🇧 English\nHonorary membership cards awarded to Öcalan in Italy\nIn the city of Salerno, Italy, ARCI and Legambiente awarded Kurdish People's Leader Abdullah Öcalan honorary membership cards.\nOn the other hand, human rights award were given to the Kurdish people by the confederation of trade unions CGIL, CISL and UIL and the Union of Democratic Jurists.\nÖcalan's membership card and award were received by UIKI representative Yılmaz Orkan.\nA concert for Kurdistan was organized in Salerno by ARCI and labor organizations and performed by famous music groups and artists from Italy. About 800 people attended the concert.\n 📡 ماڵپەڕ | 🏳 کوردیی ناوەڕاست | ماڵپەری ئەی ئێن ئێف نیوز - 13-12-2019\n📅 رۆژی دەرچوون: 13-12-2019\n🗺 وڵات - هەرێم ئیتالیا\n➕ ئەم بابەتە لەلایەن: (جوان عومەر ئەحمەد)ەوە لە: Dec 13 2019 11:07AM تۆمارکراوە\n👌 ئەم بابەتە لەلایەن: (هاوڕێ باخەوان)ەوە لە: Dec 13 2019 4:45PM پێداچوونەوەی بۆکراوە و ئازادکراوە\n✍ ئەم بابەتە بۆ دواجار لەلایەن: (هاوڕێ باخەوان)ەوە لە: Dec 13 2019 4:45PM باشترکراوە\n👁 ئەم بابەتە 76 جار بینراوە\n1. 👁 13-12-2019


ڕەمەزانی ئەمساڵی هەرێم جیاواز لەڕەمەزانەکانی پێشوو، لەگەرمەی وەرزی بەهار و گەشتوگوزاردایە، بارودۆخی ئابووری و دارایی هەرێم، سەرەڕای ڕێکكەوتنی هەولێر و بەغداد و بەرزی نرخی نەوت، هێشتا بەدەست قەیرانی داراییەوە دەناڵێنێت، مووچە کە سەرچاوەی سەرەکی بژێویی دانیشتوانە هێشتا بەلێبڕینەوە دابەشدەکرێت. سەرەڕای گەشتنی "ڤاکسین" و کوتانی هاونیشتیمانییان، جیلی نوێی ڤایرۆسی کۆرۆنا لەهەرێمدا بڵاوبووەتەوە، لایەنەپەیوەندیدارەکان هۆشیاری خراپبوونی زیاتری دۆخی تەندروستی دەدەن، ناوەندەکانی خوێندن بەزانکۆکانیشەوە دەوامیان ڕاگیراوە.\nڕەمەزان و گرانی بازاڕ لەزۆربەی وڵاتانی ئیسلامیدا دووانەیەکی بەیەکەوە گرێدراون، بەپێچەوانەی وڵاتانی نا-ئیسلامی لەکاتی بۆنە و یادەکاندا، نرخەکانیان دادەبەزێنن، خواستی کڕیار و بەکاربەری ڕۆژووەوان لەم مانگەدا، پێچەوانەی یاسای خواستە، سەرەڕای بەرزبوونەوەی ئاستی نرخەکان، کڕیاران بڕی خواستیان کەمناکەنەوە، ڕەمەزانی ئەم بەهارە لەکاتێکدایە بەرهەمە سەرەکییەکانی کەرتی کشتوکاڵی هەرێم، بە بەرهەم نەهاتوون و هێشتا پێنەگەشتوون، مەترسیش هەیە ئەمساڵ بەهۆی ووشکەساڵییەوە بەشێکی زۆری بەرهەمە کشتوکاڵییەکانی هەرێم لەناوبچن و نەیەنە بەرهەم.\nدەرئەنجامی "کۆرۆنا ڤایرۆس" لە ئابووری جیهانیدا ڕاپۆرتەکانی ڕێکخراوی خۆراک و کشتوکاڵی جیهانی(FAO) باس لەوە دەکەن؛ کەبەرهەمی کەرتی کشتوکاڵی جیهانی، بەرەو دابەزین چووە، مەترسی لەسەر کەمبوونەوەی تەواو هەیە لەبازارەکاندا، هەربۆیە تێبینی دەکرێت ئاستی گشتی نرخەکانی خۆراک بەرەو هەڵکشان ڕۆشتووە. لە هەرێمدا؛ بۆ پڕکردنەوەی خواستی کڕیاران، ناچار پەنا دەبرێتە بەر هاوردەکردن لەدەرەوە بەگشتی، هەردوو وڵاتی ئێران و تورکــیا بەتایبەتی، هەریەک لەم دوو وڵاتە بەهۆی کێشە سیاسییەکانیانەوە، ئابووریەکانیان بە بارودۆخێکی نا-جێگیری نەختینەیی و داراییدا گوزەر دەکەن، بەهای دراوەکانیان لەئاستێکی زۆر نزمدایە و ناچار نرخی شمەکەکانیان بەرزکردووەتەوە، بەمەش هاوردەکردن لەم وڵاتانەوە، بەنرخی بەرز دەبێت و لەناوخۆش بەنرخی بەرزتر دەفرۆشرێت. بە پێی ئامارەکان ڕێژەی(80%) پێداویستییە خۆراکییەکانی هەرێم لە ئێران وتورکیاوە هاوردە دەکرێت، لەلایەکی ترەوە، بەهۆی بڕیارەکەی بانکی ناوەندی و حکومەتی ئێراقییەوە، بەهای دینار بەرامبەر دۆلار بەڕێژەی (20%-25%) داشکێنرا، پەرلەمانی ئێراقیش لەیاسای بودجەی گشتییدا، بەهەمان ڕێژە بودجەی پەسەندکرد، ئەمەش جارێکی تر بارگرانی دروست دەکات، لەسەر بودجەی خێزانەکان و ڕێژەی(25%) نرخی شتەکان بەرزبوونەتەوە. هەروەها لەماوەی پێشوودا بەهۆی هەندێ هۆکارەوە نرخی گۆشتی مریشک بەرزبویەوە و، بووە جێگای دڵتەنگی زۆربەی هاونیشتیمانییان، لەئێستادا نرخی کیلۆیەک مریشک، لەسەروو(3,750) دینارەوەیە.\nیەکێک لەگەورەترین گرفتە سەرەکییەکانی کۆمەڵگای کوردستان نەبوونی هۆشیارییە بەشێوەیەکی گشتی، هۆشیاری کڕین و دابینکردنی پێداویستییەکانیان بەتایبەتی، چونکە بەپێی وتەی بەرپرسانی حکومی و بازرگانانی هەرێم، هیچ گرفتێک لەپێداویستییەکانی خۆراکدا نیە و زۆربەی کۆگاکانیان زیاد لەپێویست خۆراکیان هەڵگرتووە، کەچی چوونە بازاڕی کڕیاران وەک ئەوە وایە کە بازاڕ هیچی تێدا نامێنێت! لەبەرئەوە زۆر گرنگە هاونیشتیمانیان بەهۆشیارییەوە ڕۆژانە پێداویستییەکانیان دابین بکەن، دوور لە هەڵپە و پەلاماردان، چونکە هەر جووڵەیەکی بەکاربەران ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر بازاڕ دروست دەکات و لەبەرژەوەندی فرۆشیاران و بازرگانان دەبێت.\nگومانی تێدا نیە حکومەت ناتوانێت نرخی شتومەک و کاڵاکان دیاری بکات، بەڵکو نرخ بەمیکانزمی بازاڕ دیاری دەکرێت، هەربۆیە حکومەت تەنها دەتوانێت چاودێری نرخەکان بکات، هەروەها هەوڵی ڕێگریکردن لەقۆرخکاری و بەرزکردنەوەی نرخی هەندێ شمەک دەکات، هیوادارین فرۆشیاران و بازرگانان لەم مانگە پیرۆزەدا، بەهەستێکی ئاینی و ئەخلاقی و نیشتیمانی بەرپرسیارانەوە، بەرهەمەکانیان بخەنەڕوو، لەبەرامبەردا هاونیشتیمانییان بەئاسانی و بێ کێشە پێداویستییەکانیان دابین بکەن.


ژیان | کوردستان | نوێنەرانی کورد لە پەرلەمانی ئێران نامەیەکی ناڕەزایەتی ئاڕاستەی خامنەئی دەکەن\n2021-01-18 | 1502 جار خوێندراوەتەوە\nلەسەر "سوکایەتی و بێڕێزیکردن" بە نەتەوەی کورد لە بەشێک لە میدیاکانی ئێران، نوێنەرانی کورد لە پەرلەمانی ئێران نامەیەک ئاڕاستەی عەلی خامنەئی رێبەڕی باڵای ئەو وڵاتە دەکەن.\nلە نامەیەکی کراوەدا کە ئاڕاستەی عەلی خامنەئی کراوە، ١٥ پەرلەمانتاری شارە کوردییەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان رەخنەیان لە هەڵسوکەوت و بەرنامەی بەشێک لە کەناڵەکانی ئێران و بەتایبەتیش کەناڵی 2ی ئەو وڵاتە گرتووە و رایانگەیاندووە، بەشێک لە پرۆگرامەکانی ئەو کەناڵە پێچەوانەی ئاسایش و یەکڕیزی نیشتیمانین و داوایان لە رێبەری ئێران کردووە، بە چەند بڕیارێک رێگە لە دووبارە بڵاوکردنەوەی ئەو جۆرە بەرنامانە بگرێت کە دژی یەکڕێزین و سوکایەتی بە نەتەوەکانی ئێران دەکەن.\nنامەی ئەو ١٥ پەرلەمانتارە ئاماژەیەکە بە بەرنامەیەکی کەناڵی ٢ی ئێران کە چەند رۆژ پێش ئێستا بڵاوکرایەوە و تیایدا یەکێک لە پێشکەشکارانی کەناڵەکە بە میوانی بەرنامەکە کە کوردێکی پارێزگای کرماشان بوو و بە جلی کوردییەوە ئامادەبوو، راگەیاند، "ئەو جلوبەرگە شوانییە چییە کە پۆشیوتە؟".\nلە وەڵامدا، میوانی بەرنامەکە وتی، "ئەو جلوبەرگە هێمای ئازادبوون لە دەستی ستەمکاران و داگیرکەرانە و مێژوویەکی کۆنی هەیە".\nبڵاوبوونەوەی ئەو بەرنامەیە کاردانەوەی گەورەی لە تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان لێکەوتەوە و بە ملیۆنان کورد ناڕەزایەتییان دەربڕی و وێنەی خۆیان بە جلوبەرگی کوردییەوە بڵاوکردەوە و داواشیان کرد، ئەو پێشکەشکارە بە ئاشکرا داوای لێبوردن لە گەلی کورد بکات.\nلەنامەکەی پەرلەمانتارانی کورد لە پەرلەمانی ئێران ئاماژە بە بێڕێزی پێشکەشکاری کەناڵی ٢ی ئێران بە جلوبەرگی کوردی کراوە و تیایدا هاتووە کە، "ئەو رووداوە بە ملیۆنان هاوڵاتی کوردزمانی ئازارداوە".


Забур 106 CARS - زەبوورەکان 106 KSS\n2کێ باسی پاڵەوانیێتی یەزدان دەکات؟\n3خۆزگە دەخوازرێ بەوانەی دادپەروەری پەیڕەو دەکەن،\n4ئەی یەزدان، لە کاتی ڕەزامەندیت لە گەلەکەت یادم بکەرەوە،\n5بۆ ئەوەی خۆشگوزەرانی هەڵبژێردراوانت ببینم،\n6ئێمە وەک باوباپیران گوناهمان کرد،\n7کاتێک باوکانمان لە میسر بوون،\nبەڵکو یاخی بوون لەلای دەریا، لەلای دەریای سوور106:7 عیبری سوف واتە (زەل). دەشێت مەبەست لە دەریای سوف بێت، ئەو دەریایە بێت کە دەکەوێتە سەرووی باکووری کەنداوی سوێسی ئەمڕۆ، بەڵام لە دەقی یۆنانی پەیمانی نوێ هەر بە دەریای سوور نووسراوە. بڕوانە عیبرانییەکان 11:29.،\n8بەڵام لەبەر ناوی خۆی ڕزگاری کردن،\n9لە دەریای سووری ڕاخوڕی، وشک بوو،\n10لە دەست ناحەز ڕزگاری کردن،\n11ئاو دوژمنانی ئەوانەی داپۆشی،\n12ئەوسا بڕوایان بە بەڵێنەکانی کرد،\n13بەڵام هەر زوو کردارەکانی ئەویان لەیادچوو،\n14بەڵکو لە چۆڵەوانی نەوسیان هەستا،\n15ئەوەی داوایان کرد، پێیدان،\n16لە ئۆردوگا بەغیلییان برد بە موسا و\nبە هارونی تەرخانکراوی106:16 عیبری: پیرۆزی یەزدان بە واتای تەرخانکراو بۆ خزمەتی یەزدان وەک کاهین. یەزدان.\n17زەوی لێک بووەوە و داتانی قووت دا،\nبەسەر تاقمەکەی ئەبیرامدا106:17 دوو کوڕی ئەلیئاب بوون لە نەوەی ڕئووبێن، بەشداری ئۆنی کوڕی فالتیان کرد لە یاخیبوونەکەی قۆرەح لە دژی موسا و هارون. بڕوانە سەرژمێری بەشی 16. هاتەوەیەک.\n18ئاگر بەربووە تاقمەکەیان،\n19لە حۆرێڤ گوێرەکەیەکیان دروستکرد،\n20شکۆیان106:20 مەبەستی لە شکۆی خودایە. گۆڕییەوە\n21خودای ڕزگارکەری خۆیان لەبیر کرد،\n22پەرجووەکان لە وڵاتی حام،\n23ئینجا فەرمووی لەناودەچن،\n24خاکی خۆشییان بە سووک زانی،\n25لەناو خێوەتەکانیاندا کەوتنە بۆڵەبۆڵ،\n26ئەویش سوێندی بۆ خواردن،\n27نەوەکانیان لەنێو نەتەوەکان بخات و\n28پەیوەست بوون بە بەعلی پەعۆرەوە106:28 ناوێکی مۆئابییە بۆ ئەو خوداوەندەی لە کێوی پەعۆر دەیانپەرست. بڕوانە سەرژمێری 25:1-9.،\nئەو قوربانییانەیان خوارد کە بۆ بتی مردوو کرابوون106:28 نەریتی کەنعانییەکان بوو، کاتێک یەکێکیان دەمرد، قوربانی پێشکەش بکەن و بخۆن و بخۆنەوە و سەما بکەن..\n29بە کردەوەکانیان یەزدانیان پەست کرد،\n30بەڵام فینەحاس106:30 کوڕی ئەلیعەزەری کوڕی هارونە، دڵگەرم بوو بۆ یەزدان بۆیە کاتێک زەمری کوڕی سالووای شمعۆنی لەگەڵ ژنە میدیانییەکە داوێنپیسی دەکرد هەردووکیانی کوشت، بەو شێوەیە ئەو بەڵایەی بەسەر جولەکەکان هاتبوو بڕایەوە. بڕوانە سەرژمێری 25:1-9. هەستا و\nکەوتە نێوانەوە و دەرد ڕاگیرا.\n31بە ڕاستودروستی بۆی دانرا،\n32لەلای مێرگی مەریبا یەزدانیان تووڕە کرد و\n33چونکە کاتێک ئەوان لە ڕۆحی خودا یاخیبوون،\n35بەڵکو لەگەڵ نەتەوەکان تێکەڵاو بوون،\n36بتەکانی ئەوانیان پەرست و\n37کوڕ و کچانی خۆیان\nبۆ بتەکان106:37 بە واتای ڕۆحە پیسەکان. سەربڕی.\n38خوێنێکی بێتاوانیان ڕشت،\n39گڵاو بوون بە کردەوەکانیان،\n40لەبەر ئەوە تووڕەیی یەزدان بەسەر گەلەکەیدا جۆشا،\n41ژێردەستەی نەتەوەکانی کردن،\n42دوژمنەکانیان تەنگیان پێ هەڵچنین،\n43زۆر جار دەربازی کردن،\n44بەڵام لە تەنگانەیاندا ئاوڕی لێ دانەوە،\n45لە پێناوی ئەوان پەیمانی خۆی هێنایەوە یاد،\n46وای کرد ئەوانەی بە دیل گرتوویانن،\n47ئەی یەزدانی پەروەردگارمان، ڕزگارمان بکە،\n48ستایش بۆ یەزدانی پەروەردگاری ئیسرائیل،


نیگار عەنایەتی: رژێمی ئێران بە سیدارەدانی چالاكڤانانی سیاسی ومەدەنی كورد، دەیەوێت دەنگی ئازادی خوازانەی گەلەكەمان ببرێت\nلە سێدارەدانی ئیحسانی فەتاحیان دڵی هەموو كوردێكی نیشتمان پەروەرو ئینسان دۆستی بە ئیش هێنا. دوا بەدوای هەڵبژاردنەكان ودەربرینی نارەزایەتەكان لاشەی رزیوی سیستەمی ئاخوندی بە لەرزە هات وكۆماری ئیسلامی هەستی بە بەوە كرد كە تەمەنی بەرەو كۆتایی هاتووە. هەر بۆیەش پێویستی بەوە دیت كە خۆی كۆ بكاتەوە سەر یەك....


Diplomatic Magazine | لە ئەنفالی دۆڵی جافایەتییەوە تا ئەنفالی بادینان\nلە ئەنفالی دۆڵی جافایەتییەوە تا ئەنفالی بادینان\nئەنفالی یەك كە لە 22 شوبات تاكو ۱۹ئاداری ۱۹۸۸ی خایاند، پرۆسەكە بە درێژایی (۸۰)كم لە بنگردەوە بۆ لای ڕۆژهەڵاتی دەریاچەی دوكان‌و شارۆچكەی دوكان، لە وێشەوە بۆ شاری سلێمانی و شارۆچكەی ماوەت و چوارتای گرتەوە. ئامانجی ئەم هێرشە لەناوبردن و وێرانكردنی (۲٥-۳۰) گوندی دۆڵی جافایەتی بوو لە سنوری ناوچەكانی " سورداش، دوكان، سەرچنار، قەڵاچوالان، چوارتا".\nلە بەرەبەیانی 7-4- 1988دا، سوپای عێراق بە سەرپەرشتی عەمید ڕوكن " بارق عەبدوڵا"و بەهێزێكی گەورەو فراوانەوە كە پێكهاتبوون لە فەیلەقەكانی یەك‌و چەندین لیوای مغاویرو چەندین فەوجی جاش‌و بە پشتویانی دەیان فڕۆكە لە چەند لایەكەوە پەلاماری ناوچەكانی " دوزخورماتو، چەمچەماڵ، قادر كەرەم، سەنگاو، نەوجول، لەیلان، كفری، كەلار، سەرقەڵا، جەبارە، باوەنور، تیلەكۆ، دەربەندیخان" دەستیپێكرد.\nبۆ ڕێگرتن لە دەربازبوونی دانیشتوای گوندەكانی گۆپتەپەو عەسكەرو حەیدەربەگ، ڕژێمی بەعس، ئاوی بەنداوی دوكانی بەردایەوە، تاوەكو خەڵكی ناتوانن لە زێیەكە بپەڕنەوەو ڕزگار ببن\nلە ڕۆژی 28ی ئابی 1988دا، ڕژێمی بەعس دوا قۆناغی پرۆسەی ئەنفالی ئەنجامداو بە پاڵپشتی دەین هەزار جاش، پەلاماری گوندو چیاو دۆڵەكانی ناوچەی " زاویتە، ئەتروش، ئامێدی، سەرسەنگ، چیای مەتین، چیای گارەو هەردوو بەری زێی گەورە"ی دا.