ئارێز عەبدوڵڵا: بێباکیی لەئاست کاریگەرییە نێودەوڵەتییەکان ئەنجامی باش نابێت - RojNews\n13:28 - یه‌په‌گه: له عه‌فرین سێ داگیرکه‌ر کوژران..\n12:48 - خوێندکارانی سویسرا بۆ عەفرین چالاکیان ئەنجامدا.. بە وێنە..\n12:27 - هاوپەیمانی و شیوعی: هەڵوێستی حکومەتی هەرێم شەرعیەتدانە بە هێرشی تورکیا..\n12:02 - داوای بەرفراوانکردنی هاوکارییەکان دەکرێت بۆ عەفرین..\n11:45 - هاوڵاتیانى ئامێدى: باره‌گاکانى تورکیا مه‌ترسیان له‌سه‌ر ژیانمان دروستکردوه..\n11:04 - باوکى شه‌هیدێکی باڵەیان: داواکارین دەسەڵاتداران دواى دوژمن نەکه‌ون..\n10:12 - "ئه‌م به‌رخۆدانه ده‌بێته ده‌ستپێکى ژیانێکى نوێ بۆ گه‌لان"..\n10:09 - بابه‌کر دڕه‌یى: کاتى ئه‌وه هاتووه دراما تورکییه‌کان قه‌ده‌غه بکه‌ین..\n09:39 - هاوڵاتیان: باره‌گاکانی سوپاى تورک له باشور بۆمبی چێندراون..\n09:39 - نەورۆزی عەفرین لە مانهایمی ئەڵمانیا بەڕێوەچوو..\n09:18 - ئارێز عه‌بدوڵا: کۆمه‌ڵکوژییه‌کان به‌ڵگه‌ى ئه‌وه‌ن کۆتایی ئه‌ردۆغان نزیکه..\n08:41 - زه‌که‌ریا هه‌ورامى: له به‌رخۆدانى عه‌فریندا یه‌کێتى نه‌ته‌وه‌یى کوردستان پێکهاتووه..\n08:30 - تورکیا له ئامێدى پردى نێوان گونده‌کان بۆردوومان ده‌کات..\n08:15 - بەشێکی هاوڵاتییانی خورماتوو متمانەیان بە هێزە ئەمنییەکان نییە بۆ گەڕانەوەیان..\n20:03 - ئارام شێخ محەمەد لەسەر بۆردوومانەکانی تورکیا داوای هەڵوێست لە عێراق دەکات..\nئارێز عەبدوڵڵا: بێباکیی لەئاست کاریگەرییە نێودەوڵەتییەکان ئەنجامی باش نابێت\nڕۆژنیوز - دڵشاد خۆشناو\nئارێز عەبدوڵڵا، ئەندامی سەرکردایەتی یەکێتی نیشتیمانی کوردستان، سەبارەت بە بەڕێوەچوونی ریفراندۆم لە هەرێمی کوردستان ڕای وایە کە خوێندەنەوەی دەسەڵات بۆ هەلومەرجەکان خوێندەنەوەیەکی هەڵە و بێباکانە بوو، مێژووش سەلماندویەتی هەر دەسەڵاتێک بێباک بووبێت لەئاستی کاریگەرییە نێودەوڵەتییەکان، ئەنجامەکەی باش نەبووە.\nئارێز عەبدوڵڵا کە سەرۆکی فراکسیۆنی (سەوز - یەکێتی)یە لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، هاوکات سەرۆکی کۆمسیۆنی نەوت و گازە لە هەمان ئەنجومەن، سەبارەت بە کەشوهەوای ناو پەرلەمانی عێراق لە ڕۆژانی بەڕێوەچوونی پروپاگەندە بۆ بەڕێوەبردنی ریفراندۆم ئاماژە بەوە دەکات کە"لەوێ ئامادەیی زۆر هەبوو، ئەگەر ڕیفراندۆم نەکرێت گفتوگۆ بکرێت، تەنانەت بڕیاربەدەستانی بەغدا لە کۆبوونەوەکان بەخۆمانیان وت، ئێوە ڕیفراندۆم مەکەن، وەرن گفتوگۆ دەکەین، ساڵێک یان دوو ساڵ لە گفتوگۆدا دەبین، با گفتوگۆکانیش بە چاودێری ئەمریکا ببێت، ئەگەر ئێوە باوەڕتان بەو دەستکەوتانە نەهات کە بەدەستی دەهێنن، ئێوە لەماڵی خۆتان و ئێمەش لەماڵی خۆمان".\nبەرای ئێوە کاتی ئەنجامدانی ڕیفراندۆم گونجاوبوو؟\nئارێز عەبدوڵڵا: تازە ڕیفراندۆم کرا، پێشتریش بۆچوونی خۆم دەربڕیبوو، پێموابوو زەمین و زەمەنی لەبار نەبوو بۆ ئەو پرۆسەیە.\nکەواتە کە گونجاو نەبوو، بۆ نەکرا باوەڕ بە بارزانی بهێندرێت بۆ پاشگەزبوونەوە لەو بڕیارە؟\n"چەند مەرجێکمان هەبوو بۆ ڕیفراندۆم"\nئارێز عەبدوڵڵا: ئەوە دەبێ لەخۆی بپرسن، ئێمە وەکو یەکێتی لەگەڵ ڕیفراندۆم بووین، چەند مەرجێکیشمان هەبوو بۆ ڕیفراندۆم، بەداخەوە ئەو مەرجانەی ئێمە هەمان بوو، ئینکارییان لێ نەکرا کە جێبەجی نەکرێن، بەڵام هەر دوادەخرا و دەستی دەستییان پێ دەکرا، تاکۆتایی کە کاتی ڕیفراندۆم هات، ئەوکاتەش دوای دەرکەوتنی هەڵوێستی وڵاتانی دەوروبەر و زلهێزەکان و نەتەوەیەکگرتووەکان، پێویست بوو هەڵوەستەی لەسەر بکرێت، من لە کۆبوونەوە هاوبەشەکان بەشدار نەبووم، بەڵام لەناو خۆماندا ئەو گفتوگۆیەمان کرد وەکو یەکێتی، ئەوەندەی من بزانم داواش کرا کە ڕیفراندۆم بۆ گفتوگۆ بهێڵدرێتەوە، بەڵام دواتر سوربوونێکی زۆر هەبوو لەسەر ڕیفراندۆم، لەکۆتاییدا کە زانیمان ڕیفراندۆم هەر دەکرێت، لەناو یەکێتیدا دوو بۆچوون دەرکەوت، بۆچوونی یەکەم پێیوابوو لەکاتی خۆیدا ڕیفراندۆم بکرێت، بۆچوونێکیش هەبوو لەگەڵ دواخستنی ڕیفراندۆم دابوو، لەکۆتاییدا کە هەر بڕیاردرا، ئێمە وەکو یەکێتی خۆمان بڕوامان بە پرۆسەکە هەیە، چونکە ئامانجێکی سەرەکیمان، مافی چارەی خۆنووسینە، نەدەکرا خۆمانی لێ بەدوور بگرین، بۆیە وەکو یەکێتی بەشداربووین لە پرۆسەکە.\nدەبینین کە ڕیفراندۆم ئەنجام درا و دەنگی بەڵێیش سەرکەوت، ئایا هیچ هەنگاوێک بۆ دروستکردنی دەوڵەت نراوە؟\n"ڕیفراندۆم چوارچێوەیەکی یاسایی نییە"\nئارێز عەبدوڵڵا: لەبەر ئەوەی ڕیفراندۆم چوارچێوەیەکی یاسایی نییە، لەبەر ئەوەی ستراتیژێک دیاری نەکراوە، وەکو خۆم هیچ نازانم، بەڵام ڕیفراندۆم هەنگاوی یەکەمە، دواتریش دەڵێین گفتوگۆ، ئەرێ گفتوگۆ لەسەر چی، لەگەڵ کێ و چۆن؟ بەداخەوە کەموکورتی زۆر هەبوو، ئەگەر ڕیفراندۆم و ئامانجەکانی ڕیفراندۆم بە یاسا دەرکرابایە، ئێستا هەموومان بەرچاو ڕوونییەکمان هەبوو، ڕیفراندۆمیش دەریخست کە خەڵکی باشوری کوردستان لەگەڵ سەربەخۆییە، بەڵام ئەو سەربەخۆییە چۆن و کەی دەکرێت؟ ئەوە دیار نییە و بۆ گفتوگۆ هڵێدراوەتەوە.\nڕای جەنابیشتان هەر ئەوەیە کە ڕیفراندۆم دەستوریی و ستراتیژی نەبووە، بۆچی خەڵک خرایە ناو ئەو گێژاوەوە، ئەو گرفتانەی کە چاوەڕی دەکرێت ڕووبەرووی خەڵکی هەرێمی کوردستان ببێتەوە، لەپێناو چی؟\n"ئەوانەی بە نەخێر دەنگیان داوە، ئەوە نییە دژی دەوڵەتی کوردستان بن"\nئارێز عەبدوڵڵا: من وتم یاسایی نەبووە، کۆمەڵێک کەموکورتی لەپێش ڕیفراندۆم هەبوو، لەشێوازی ڕاگەیاندن و کارکردن لەسەری، یەکێک لەوانەش نەبوونی یاسایەک بوو تایبەت بە ڕیفراندۆم، ئەوەش هۆکارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی پەرلەمان، بڕیاردان لەسەر چارەی خۆنووسین مافی گەلی کوردستانە، هەموو خەڵکی کوردستان لەگەل مافی چارەی خۆنووسین دایە، لە باشوری کوردستانیش ژمارەیەکی زۆر خەڵک بە نەخێر دەنگی داوە، دڵنیام ئەوانەی بە نەخێر دەنگیان داوە، لەبەر ئەوە نییە دژی دەوڵەتی کوردستانن، بەڵام تێبینییان لەسەر کات و شێوازەکەی هەبووە، کۆمەڵێک خەڵک بایکۆتیان کردووە، ئەوانیش تێبینی و سارد و سڕییان هەبووە لەسەر بابەتەکە، پێش ڕیفراندۆم کۆدەنگی نیشتمانی نەبوو، پەرلەمان تا چەند ڕۆژێک پێش ڕیفراندۆم کۆنەببووەوە، خەڵک گلەیی لە حکومەت هەیە، هەموو ئەوانە کارگەرییان هەبوو، دەکرا پێش ڕاگەیاندنی ڕیفراندۆم کۆمەڵێک هەنگاوی ستراتیژی گرنگ بنرابایە، لە پەرلەمانەوە یاسای بۆ دەرچووبایە، حکومەت سەرپەرشتی بکردایە و دڵنیاییان بدایەتە خەڵک، چونکە خەڵک گومانی زۆری لە حکومەتی هەرێم هەیە، ئەوانە هەمووی کەموکورتی بوون کە بوونە هۆی ئەوەی لە هەندێک شوێن ساردوسڕی هەبێت لەسەر دەنگدان، بەڵام تازە کرا و ئەنجامەکەی باش بوو، خەڵکیش پێشوازییەکی گەورەی لێ کرد، هیچ ڕیفراندۆمێکیش لە دنیادا لەسەدا سەد خەڵک بەشداری ناکات، گرنگ ئەوەی ڕێژەی بەشداربوونی خەڵک یاسایی بوو، لێرە بەدواوە ئەبێ چی بکرێت و چی ئەکرێت ئەوەیان گرنگە.\nلە هەندێک لە ڕاگەیاندنەکان باس لەوە دەکرێت کە ئەو ڕیفراندۆمە بۆ ڕاگەیاندنی دەوڵەتە، ئەمە تا چەند ڕاستە؟\n"بەرپرسیارێتییەکە لەئەستۆی حکومەتە"\nئارێز عەبدوڵڵا: بەهۆی ئەوەی کە ئەو ریفراندۆمە چوارچێوەیەکی دیاریکراوی نییە دەڵێن بۆ دەوڵەتە، کەواتە ئەگەر بۆ دەوڵەتە، کەی و چۆن؟ ئێستا ئێمە ڕووبەڕووی گرفتێکی گەورە بووینەتەوە، ئەمریکا وڵاتێکی زلهێزە و کاریگەری لەسەر عێراق هەیە، ئەمریکا دوای ڕیفراندۆمیش دەڵێت بەهیچ شێوەیەک دان بە ئەنجامەکانیدا نانێین، لەوەش زیاتر نیگەرانی هەیە، من گوێبیستی وتەبێژانی وەزارەتی بەرگری و دەرەوەش بووم، هەردووکیان باسیان لەوە دەکرد کە ئەوان داوایان لە هەرێمی کوردستان کردووە ڕیفراندۆم نەکەن، کە کراوە بووەتە هۆکاری ئەوەی کە فۆکس لەسەر شەڕی داعش نەمێنێت، ڕاستە لەگەڵ دانپێدانەنانەکە ئاگاداری عێراقیشی کردووە کە پەنا بۆ هێز نەبەن، بەڵام ئەوەش جێگەی پرسیارە کە ئەگەر ئێمە دەوڵەت دروست بکەین، خەڵکی باشوری کوردستان بەرگەی دەرئەنجامەکانی دەگرێت، بەتایبەت کە دەبینین هەماهەنگییەکی زۆر لەنێوان عێراق و تورکیا و ئێران هەیە، بەتایبەت تورکیا شێت بووە و پەنا بۆ هەموو شتێک دەبات، من ئەوەندەی سەیری راگەیاندنەکان دەکەم، ڕۆژ نییە بەرپرسانی باڵای تورکیا لێدوان لەسە ڕیفراندۆم نەدەن، بۆیە لەئەگەری ئابڵۆقە و دروستبوونی شەڕەوە، ئایا خەڵک دەتوانێت بەرگە بگرێت؟ ئایا حکومەتی هەرێم تاچەند ئامادەکاری بۆ ئەوانە کردووە، باوەڕمان هەیە کە گەلی باشوری کوردستان بەرگەی نەهامەتییەکان دەگرێت، بەڵام بەرپرسیارێتییەکە لەئەستۆی حکومەتە.\nئێوە وەکو یەکێتی، ئەو مەترسیانەتان نەخستە بەردەم بارزانی کە ئێستا باست کردن؟\n"دژایەتی ئەنجومەنی ئاسایش کەم نییە"\nئارێز عەبدوڵڵا: مەترسییەکان خراونەتە بەردەم بارزانی، بەتایبەتی دوای دەرچوونی بەیاننامەی ئەنجومەنی ئاسایش، ئەنجومەنی ئاسایش نوێنەرایەتی ١٥ وڵات دەکات، بەکۆی دەنگ بڕیاریان دەرکرد کە ڕیفراندۆم نەکرێت، تاوەکوە ئێستا لەسەر هیچ کێشەیەک کۆدەنگیی بەوشێوەیەی نەبووە، من نازانم چ سیحرێک لەلای دەسەڵاتدارانی کوردستان هەیە، کە بەیاننامەی ئەنجومەنی ئاسایش لەبەرچاونەگرن، دژایەتی ئەنجومەنی ئاسایش کەم نییە، وڵاتانی دراوسێ هەڕەشەیان دەکرد، ڕاستە ئێمە مافی خۆمانە، بەڵام هەموو شتێک ماف نییە، لەم قۆناغە دەتوانی ئەو مافانە بەدەست بێنین، بەڵام لەقۆناغی دیکەدا دەتوانین مافی زیاتر بەدەست بهێنین، مافی گەلیش بەندە بە هەلومەرجەکان، وەکو یەکێتی بە ڕەسمی داومان کرد کە ڕیفراندۆم دوابخرێت، بەڵام لەکۆتاییدا داواکەمان جێبەجێ نەکرا، سێ ڕۆژ پێش ڕیفراندۆم، دوای لەبەرچاوگرتنی مەترسییەکان، داوامان کرد ئەو پرسە بۆ دیالۆگ بهێڵدرێتەوە، نەک لێی پاشگەز ببینەوە.\nکاتێک ئەو بڕیارانە دران، ئێوە لە بەغدا بوون، کەشی سیاسی پەرلەمانی بەغدا چۆن بوو لە بەرامبەر ئەو بڕیارانە هەولێر؟\n"ڕیفراندۆم مەکەن، وەرن گفتوگۆ دەکەین"\nمن ئەو کاتە لە بەغدا بووم، لەوێ ئامادەیی زۆر هەبوو، ئەگەر ڕیفراندۆم نەکرێت گفتوگۆ بکرێت، تەنانەت بڕیاربەدەستانی بەغدا لە کۆبوونەوەکان بەخۆمانیان وت، ئێوە ڕیفراندۆم مەکەن، وەرن گفتوگۆ دەکەین، ساڵێک یان دوو ساڵ لە گفتوگۆدا دەبین، با گفتوگۆکانیش بە چاودێری ئەمریکا ببێت، ئەگەر ئێوە باوەڕتان بەو دەستکەوتانە نەهات کە بەدەستی دەهێنن، ئێوە لەماڵی خۆتان و ئێمەش لەماڵی خۆمان.\nئێوە ئەو پێشنیارانەتان گەیاندە بارزانی؟\n"ئەگەر ڕیفراندۆم نەکەین لە بەغدا داشمان سوارە"\nئارێز عەبدوڵڵا: من نازانم گەیەندرایە بارزانی یان نا، بەڵام من لەگەڵ هەڤاڵانی خۆمان قسەمان لەسەر کرد، ئەو پەیامەمان گەیاندە سەرکردایەتی خۆمان لە یەکێتی و وتمان ئەگەر ڕیفراندۆم نەکەین لە بەغدا داشمان سوارە، نەتەوە یەکگرتووەکان، بەریتانیا و فەرەنسا هەموویان وتیان بەچاودێری ئێمە، ئێوە گفتوگۆکان دەستپێبکەنەوە، تەنانەت ئێرانیش داوای کرد کە ڕیفراندۆم نەکەین، ئێمە هەوڵ لەگەڵ ئێوە دەدەین بۆ دەستەبەرکردنی داواکارییەکانتان لەچوارچێوەی دەستووری عێراق، ئێران ئامادەییەکی باشی پیشان دا، ئێرانیش کاریگەری لەسەر عێراق زۆرە.\nکەواتە بۆچی یەکێتی چووە ژێرباری ئەو بڕیارە یەکلایەنە و سەختەی کە بارزانی و پارتی دەریان کردبوو؟\n"خوێندەنەوەی دەسەڵات بۆ هەلومەرجەکان خوێندەنەوەیەکی هەڵە و بێباکانە بوو"\nئارێز عەبدوڵڵا: ئێمە لەسۆنگەی ڕەوایەتی پرسەکەوە پاڵپشتی خەڵک پشتگیری ڕیفراندۆممان کرد، من هەر دوو ڕۆژ پێش ڕیفراندۆم، بابەتێکم نووسی، ئاماژەم بەوە کرد کە ئێمە وەکو ئەو خوێندکارە تەمبەڵە واین کە پرسیاری تاقیکردنەوەی کەوتبێتە بەردەست، بەبێ منەتی چووبێتە هۆڵی تاقیکردنەوە، لە نووسینەکەدا پرسیارم لە بڕیاربەدەستان و ئەنجومەنی باڵای ریفراندۆم کردووە کە ئایا ئێوە پرسیارەکانی تاقیکردنەوەی ریفراندۆمتان لەبەردەستە؟ ئاوها بەبێ منەتانە دەچنەناو تاقیکردنەوەی ڕێفراندۆم؟ بەڵام وەڵام نییە، بەداخەوە گوێشمان لە هەندێک بەرپرسی باڵا بوو کە دەڵێت، ئەگەر ڕیفراندۆم سەرنەگرێت با یەخەی من بگیرێت، ئەمە چارەنووسی میللەتێکە، سەرنەکەوتن نابێت، دەبێت سەرکەوین قوربانی زۆریشی دەوێت، بۆیە من بەشبەحاڵی خۆم دەڵێم بەداخەوە کات و زەمینەی ڕیفراندۆم لەبار نەبوو، چونکە بابەتی ڕیفراندۆم بابەتێکی باڵکێشە، کەس ناتوانێت خۆی لەئاستی رابگرێت، هەموو کەسیش هەوڵی بۆ دەدات، بۆیە بینیمان پێشوازییەکی زۆر گەورەی لێ کرا، چ لە ڕۆژئاوا و چ لە باکور و ڕۆژئاوا، لەبەرئەوەی پەیوەندی بە مافی مێژوویی نەتەوەیەکەوە هەبوو، بۆیە سەرکردایەتی میللەتێک دەبێت خوێندنەوەی خۆی بۆ پرسەکان هەبێت، من ئیستاش دەڵێم تازە هاتووە و دەبێت شانی بدەینە بەر، بەدڵنیاییەوە بەرگری دەکەین لە ئامانجەکانی ڕیفراندۆم و پاشگەز نابینەوە، بەڵام من پێموابوو خوێندەنەوەی دەسەڵات بۆ هەلومەرجەکان خوێندەنەوەیەکی هەڵە و بێباکانە بوو، مێژووش سەلماندی لە ساڵانی ٨٠ی سەدەی ڕابردوو، هەردەسەڵاتێک گەر بێباک بوو لەئاستی کاریگەرییە نێودەولەتییەکان، ئەنجامەکەی باش نەبووە.\nکەواتە ڕیفراندۆمیش ئەنجامی باش نابێت؟\nئارێز عەبدوڵڵا: تا ئێستا وابووە، بەڵام ئومێد دەکەم ئەوەی کوردستان بەپێچەوانە بێت.\nلە کاردانەوەکانی بەغدا لەسەر پرسی ڕیفراندۆم، بەبێ ئامادەبوونی ئێوە لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ١٣ بڕیار دژ بە هەرێمی کوردستان دەرچوو، بۆچی ئیوە لەوێ نەبوون بەرگری لە کورد بکەن، لە کاتێکدا ئەوە ئەرکی ئێوە بوو لە بەغدا؟\n"ئێمە نیگەران بووین و چووینە دەرەوە لە هۆڵی پەرلەمان"\nئارێز عەبدوڵڵا: ڕاستە، ئێمە پێشتر لەوێ بووین، ١٤ی مانگ لەپڕ بڕیارێک هێنرایە ناو ئەنجومەنی نوێنەران، بۆ ڕەتکردنەوە و دژایەتیکردنی ڕیفراندۆم، لایەنەکان پرۆژە بڕیارێکی خۆیان ئامادە کرد، ئێمەش خۆمان ئامادە کرد تا بەرگری بکەین، بەڵام دەستەی سەرۆکایەتی پرۆژە بڕیارەکەی بەشێوەیەک بەخێرایی تێپەڕاند و دەرفەتی نەدا گفتوگۆی لەسەر بکەین، پرۆژەکەی نەدا بە کۆمسیۆنە تایبەتمەندەکان بۆئەوەی پێداچوونەوەی بەسەردا بکرێت، تەنانەت ڕیگەی نەدا فراکسیۆنە کوردستانییەکان هەڵوێستی خۆشیان لەسەر دەربڕن، ئێمە لەوە نیگەران بووین و چووینە دەرەوە لە هۆڵی پەرلەمان، ڕۆژی دواتر لەبری ئەوەی لەبەرامبەر ئەو نیگەرانییە ئەوان هەڵوەستە بکەن، بڕیاری لەکار لابردنی نەجمەدین کەریم پارێزگاری کەرکوک درا، لەکاتێکدا ئێمە دەزانین بڕیاری لەسەرکار لابردنی نەجمەدین کەریم بڕیارێکی سیاسی بوو، ئەمەش ئەوەندەی تر ئێمەی نیگەران کرد، دواتر ئێمە کۆبووینەوە لەگەڵ دەستەی سەرۆکایەتی فراکسیۆنەکان، نیگەرانی خۆمان دەربڕی لەوشێوازە کارکردنە، چونکە ئەنجومەنی نوێنەران شوێنی گفتوگۆ و دیالۆگە، دەرکردنی بڕیارە بەزۆرینە دوای گفتوگۆکردن، ئێوە دەتانەوێت شت بەسەر ئێمەدا بسەپێنن.\nباشە لە دەسەڵاتی پەرلەماندا هەیە پارێزگارێک لاببات؟\n"پەرلەمان دەبێتە ناوەندێکی توندوتیژی"\nئارێز عەبدوڵڵا: بەڵی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، دەسەڵاتی ئەوەی هەیە پارێزگاری کەرکوک لا بدات، چونکە لەماوەی ڕابردوودا پارێزگار سەلاحەددین و ئەنباریشی لادابوو، بەڵام لەبەرامبەریشدا پارێزگار بۆی هەیە لە دادگا سکاڵا تۆمار بکات، ئەگەر لەسەر حەق بێت بگەڕێتەوە شوێنەکەی خۆی، ئەوان بەڵێنیان دا کە ئەو شتانە دووبارە نەبنەوە، بەڵام کاتێک کۆبوونەوەکان کۆتایی دەهات، هەواڵێکمان بیست کە هەوڵی درێژکردنەوەی کۆبوونەوەکان دەدەن، ئێمەش بەدەستەی سەرۆکایەتیمان وت، کە ئەگەر ئێوە ماوەی کۆبوونەوەکان درێژ بکەنەوە، ئێستا کەشێکی نالەبار و توندوتیژی هەیە، پەرلەمانیش دەبێتە ناوەندێکی توندوتیژی، بۆیە پێمان باشە کۆبوونەوەکان درێژ نەکەنەوە، دیسان بەڵێنیان دا کە درێژی نەکەنەوە، کەچی ڕۆژی دووشەممە بوو کە کۆتایی کۆبوونەوەکان بێت تا هەفتەیەک، کەچی بۆ ڕۆژانی سێشەممە و چوارشەممە دیسان کۆبوونەوەیان دانایەوە، واتا لە بەڵێنەکانی خۆیان پاشگەز بوونەوە، ئەوکاتەی ئەوان پاشگەز بوونەوە ئێمە گەڕابووینەوە، دیاربوو ئەوان خۆیان ئامادە کردبوو، جگەلەوەش دەبوو ڕۆژی ٢٦ی مانگ ئەنجومەنی نوێنەران کۆببایەتەوە، کەچی پێشیانخست و خستیانە ڕۆژی ٢٥ی مانگ، واتا هەمان ڕۆژی ئەنجامدانی ڕیفراندۆم، بۆ ئەوەی ئێمە ڕووبەڕووی پرسیار بکەنەوە، ئێمەش ئەوەمان زۆر بەکارێکی نایاسایی و دوور لە پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمان زانی.\nکێ ئەو کارانەی دەکرد لەناوی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق؟\n"سوننی و شیعەکان بەرامبەر کورد یەکیان گرتبوو"\nئارێز عەبدوڵڵا: بەداخەوە هێزێک لەناو ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق پەیدابووە، دەیەوێت کار بە زۆرینە و کەمینە بکات، کە کار بە زۆرینە و کەمینە بکرێت لەناو پەرلەمان، ئێمە ناتوانین بەرگری لە مافەکانی خۆمان بکەین، چونکە ئەوان زۆرینەن، لایەنە سوننی و شیعەکانیش لەبەرامبەر خەڵکی کوردستان یەکیان گرتبوو، ئەوەشی لەوە زیاتر تەپڵی بۆ لێدەدات، دوو پەرلەمانتارە تورکمانەکە بوو، کە پشتگیری ئەو یەکگرتنەیان دەکرد، بۆ ئێمە ناخۆش بوو ئەوان بەو شێوەیە فێڵ لە ئێمە بکەن، ئێمە لەوێش بووینایە بە زۆرینە و کەمینە هیچمان پێ نەدەکرا، هەتا ئەزموونیشمان هەیە کە ڕێگەیان نەدەدا قسەش بکەین، تۆ سەیر کە، لەناو پەرلەمانی تورکیا ڕێگە درا کە لەسەر ڕیفراندۆم قسەبکرێت، بەڵام لەناو پەرلەمانی عێراق ڕێگەیان پێ نەدەداین لەسەر ڕیفراندۆم قسەش بکەین.\nپێتوایە ئەو بڕیارانەی پەرلەمانی عێراق لە دژی کورد جێبەجێ بکرێن؟\n"سەدان بڕیارمان لە پەرلەمانی عێراق دەرکردووە جێبەجێ نەکراوە"\nئارێز عەبدوڵڵا: لەکاتی ئامادەنەبوونی ئێمەدا کۆمەڵێک بڕیار دەرکران، مەرج نییە هەموو بڕیارەکان جێبەجێ بکرێن، بڕیار دەکەوێتە سەر هەلومەرجەکان، سەدان بڕیارمان لە پەرلەمانی عێراق دەرکردووە جێبەجێ نەکراوە، بەڵام ئەوەی کە دەیبینین، بەهۆیی ئەو هاندانانەی وڵاتانی تورکیا و ئێران و هەڵوێستی ئەمریکا و زلهێزەکان، عێراقی سوورتر کردووە لە جێبەجێکردنی ئەو بڕیارانەی کە لە دژی کورد داویانە، مەرج نییە هەموو بڕیارەکان جێبەجێ بکرێت، چونکە بڕیارە نەک یاسا، تەنانەت لەناو عێراقیش فشارێکی زۆر لەسەر سەرۆکی حکومەت هەیە بۆ جێبەجێکردنی ئەو بڕیارانە، ئەوەندەی من بزانم سەرۆکی حکومەت لەگەڵ ئەو بڕیارانە نەبوو.\nلەچەندڕۆژی داهاتوودا ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق کۆبوونەوەی دیکە بەڕێوەدەچن، ئێوە وەکو کورد بڕیارتان داوە بەشداری کۆبوونەوەکان بکەنەوە؟\n"بەشداری کۆبوونەوەکانی داهاتوو دەبین"\nئارێز عەبدوڵڵا: وەکو یەكێتی نیشتمانی کوردستان، پێمان باشە تا ئەوکاتەی کە هەرێمی کوردستان، لەچوارچیوەی دەوڵەتی عێراقدایە لە بەغدا بین، ئەو هەڵویستەی خۆشمان بە فراکسیۆنەکانی تریشن وتووە، واتا وتوومانە کە ئێمە دەتوانین لە بەغدا، بەرگری مافەکانی گەلی کورد بکەین، چاوەڕوانین، دڵنیاشم لە کۆبوونەوەکانی داهاتوو بەشدار دەبین.\nڕۆڵی ئێوە چی دەبێت لەوکۆبوونەوانەدا؟\n"ئەبێ بۆیان ڕوون بکەینەوە کە ڕیفراندۆم دەرەنجامی جێبەجێنەکردنی دەستووری عێراقە"\nئارێز عەبدوڵڵا: ئێمە لەوێ پەیوەندیمان هەیە لەگەڵ فراکسیۆن و حزبە جیاجیاکاندا، ئەبێت بەرچاویان ڕوون بکەینەوە، چونکە زۆر زانیاری بەوان دەگات، کەوتوونەتە ژێر کاریگەری هەڵوێستەکانی ئێرەو ئەوێ، ئەبێ کاتێک کە کارێکی نادەستوری دەکرێت قسە بکەین، لانیکەم لە دەزگاکانی ڕاگەیاندن لەوێ بەرچاوی شەقامی عێراقی ڕوون بکەینەوە، ئەوەی شۆڤێنیستەکانی عێراق دژی مافە ڕەواکانی گەلی کورد دەیڵین ڕاست نییە، ئێمە بۆیان ڕوونبکەینەوە کە ڕیفراندۆم زیان بە بەرژەوەندییەکانی گەلی عێراق ناگەیەنێت، ئەبێ بۆیان ڕوونبکەینەوە کە ڕیفراندۆم لە ئەنجامی جێبەجێ نەکردنی دەستوری عێراق پەنای بۆ براوە، لانیکەم خاوکردنەوەی ئەو بارودۆخەی کە هەیە، بۆ بەردەوامی گفتوگۆکان، ئێمە ئومێد دەکەین بە گفتوگۆ ئامانجەکانی ڕیفراندۆم بەدیبهێنرێت، من پێمباشە ٢٠ ساڵ گفتوگۆ بکەین، لەوە باشترە بە یەک ساڵی شەڕ کێشەکانمان چارەسەر بکەین.\nئەگەر بڕیارەکانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بچنە بواری جێبەجێکردنەوە، هەرێم چی بەرنامەیەکی هەیە بۆ ڕوبەڕووبوونەوەی ئەو بڕیارانە؟\n"وڵاتە زلهێزەکانیش ئامادەیی خۆیان دەربڕیوە بۆ گفتوگۆ"\nئارێز عەبدوڵڵا: ئەو بڕیارانە هەندێکی جێبەجێ کراوە، هەندێکیشیان لەبەرنامەی جێبەجێکردندان، بەڵام هەوڵێکیش هەیە بۆ گفتوگۆکردن، لەڕۆژانی داهاتووشدا کۆمەڵێک بەرپرسی باڵای عێراق دێنە هەرێمی کوردستان، وڵاتە زلهێزەکانیش ئامادەیی خۆیان دەربڕیوە بۆ گفتوگۆکردن، هیوادارم ئەو بڕیارانە ڕابگیرێت، بەڵام ئەگەر ئەو بڕیارانە جێبەجێ کران، بێگومان کاریگەریی خراپیان بۆسەر خەڵکی کوردستان دەبێت، بەڵام دەبێت ئەوەش بزانین کاردانەوەکەشی بەرامبەر عێراق قورس دەبێت، ئەوەشی کە دەڵێن هەڕەشە لە ناوچە جێناکۆکەکان دەکەن، من دڵنیای خەڵکی هەرێمی کوردستان دەکەمەوە، ئێمە بەهیچ شێوەیەک لەگەڵ شەڕدا نین، دەمانەوێت بە گفتوگۆ بگەینە ئەنجامێکی هاوبەش، کە لەبەرژەوەندی هەموو گەلانی عێراقدا بێت، بەڵام ئەگەر هاتوو شەڕمان پێ بفرۆشرێت، خەڵکی کوردستان و هێزی پێشمەرگە بەرگری لە کوردستان دەکات.\nپێتوایە ئەگەری دروستبوونی شەڕ هەیە، بەتایبەتی لەکەرکوک؟\n"هەندێک حزبی عێراق هەڵوێستی ڕاگەیاندن فەرمییان زۆر جیاوازە لە یەکتر"\nئارێز عەبدوڵڵا: هەڕەشەمان لێ کراوە و بەردەوامیشن، بارودۆخی عێراقیش بەشێوەیەکە کە کۆنترۆڵ ناکرێت، هەندێک جار دەبینین لە ناوچەیەکی بچووک شەڕێکی گەورە دروست دەبێت، ئێمەش کە بەرەو هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق و ئەنجومەنی پارێزگاکان دەچین، ئەوەش وایکردووە کە لایەنە عێراقییەکان بانگەشەی یەکپارچەیی خاکی عێراق و ڕێگەنەدان بەجیابوونەوەی هەرێمی کوردستان دەکەن، واتە ئەوەش گەرموگوڕییەکی هەیە، چونکە بۆ شەقام قسە دەکرێت، هەندێک لە حزبەکانی عێراق هەڵوێستی ڕاگەیاندنیان لەگەڵ هەڵوێستی فەرمییان زۆر جیاوازە، کە دەشڵێین ڕیفراندۆم کاتەکەی گونجاو نەبوو، یەکێک لە هۆکارەکان ئەوەبوو، کە لەپێش هەڵبژاردنەکان پرسی عێراقچێتی لە عێراقدا بەهێزە، تێڕوانینی عەرەب بۆ عێراق جیاوازە لە تێڕوانینی کورد بۆ عێراق، دیدی ئێمە لەگەڵ دیدی ئەوان جیاوازە لەسەر دەوڵەت، ئەوان کار بۆ پاراستنی نەخشەی عێراق دەکەن، ئەوە نییە ئێمە بە دوو نیشتمانی دەزانین، کە ئێمە لەچوارچێوەی دەوڵەتێکی عێراقی بەیەکەوەین، ئەوان بەو شێوەیە بیر ناکەنەوە، بەڵام ئەوان لەسەر ئەو بنەمایە و بە هەڵبژاردنەکانی خۆیان و ململانێ سیاسییەکانیان، لانی کەم هەوڵ بۆ لەدەست نەدانی دەنگەکانیان دەدەن، هانی سوپا و حکومەت و لایەنە سیاسییەکان دەدەن تا توندوتیژی دروست ببێت.\nپێتانوایە فشارە ناوچەییەکان و ناوخۆییەکان، هەرێم پاشگەز بکەنەوە لە ئەنجامی ڕیفراندۆم؟\n"لەئێستاوە هەڕەشەکانی تورکیا کاردانەوەی لای وڵاتانی رۆژئاوا لێکەوتووەتەوە"\nئارێز عەبدوڵڵا: ڕیفراندۆم هیچکات هەڵناوەشێتەوە، چونکە خەڵک دەنگی داوە، قسەکردن لەسەر هەڵوەشاندنەوەی ڕیفراندۆم تاوانێکی گەورەیە، ئەو بابەتە کۆتایی هاتووە، بەڵام ئایا سەربەخۆیی ڕادەگەیەندرێت یان کێشەکان بەگفتوگۆ چارەسەر دەکرێن؟ ئەوە دەکرێت قسەی لەسەر بکەین، لەبەرامبەریشدا تورکیا و ئێران فشاردەکەن، بەڵام واتای ئەوە نییە ئەو فشارانە هەتا سەر بن، نەخێر لەبەرامبەر ئەو گەلەکۆمەیەی ئێستا لەبەرامبەر هەرێمی کوردستان کراوە، دڵنیام لەداهاتوودا وڵاتانی ئەوروپا و ئەمریکا کاردانەوەیان دەبێت، چونکە ئەوان لەبەرچاویانە، چۆن دەکرێت دوو دەوڵەتی دژ بەیەکی وەک ئێران و تورکیا، لەسەر گەمارۆدانی هەرێمی کوردستان یەکدەنگ بن، من بڕواناکەم تاسەر ئەوە سەربگرێت، لەئێستاوە هەڕەشەکانی تورکیا کاردانەوەی لای وڵاتانی رۆژئاوا لێکەوتووەتەوە، چۆن دژی ڕیفراندۆم کاردانەوەیان هەبوو، دڵنیام دژی هەڕەشەکانی سەر هەرێمیش کاردانەوەیان دەبێت، ڕەنگە لەبەرژەوەندی خەڵکی کوردستانیش بشکێتەوە.\nهاوسه‌رۆکى که‌نه‌که: لە ئەمساڵدا کۆنگرەی نەتەوەیی ساز دەکەین\nڕێبین هەردی: ئێمە بەدەست پارتییەوە دەناڵێنین\nزانا ڕۆستایی: کورد لە پرۆسەی سیاسیی عێراق ناکشێتەوە\nدکتۆر ئالینا سانچێزی شەڕڤانی یەپەژە شەهیدبوو


هۆلۆکۆست حکایەتی لەناوبردنی گەلێک … ئەردەڵان عەبدوڵڵا – Dengekan\nbyArdalan Abdullah\tJune 9, 2020\tGeneral, Genocide, Opinion, Slider\nهەتاوەکو نەچووبومە ئەڵمانیا، وامدەزانی ئەوەی پێی دەڵێن هۆلۆکۆس و لەناوبردنی جوولەکان، درۆیەکی گەورەیە کە لە لایەن ئیسرائیلەوە دروستکراوە. لێ کاتێک لە ئەڵمانیا هەندێک کەسی چەپی ئەڵمانی باشـم ناسیی و دواتریش چ لە رێگەی کتێب و چ لە رێگەی فیلم و تیڤییەوە، هەروەها ناسینی کۆمەڵێک برادەری باشی جوولەکە، بۆم دەرکەوت کە من و هەزاران کەسی تر لەم رۆژهەڵاتەدا، بە هەڵە لە حکایەتی لەناوبردنی جوولەکەکان گەیشتووین. دیارە لەمەشدا گوناحی ئێمەی تێدا نییە، چونکە ئێمە لەناو جوگرافیایەکی تەسکدا زیندانی کراوین، هەتاوەکو زمانێکی ئەوروپیش نەزانیت، زۆر کەم شارەزاییت لە بارەی ئەم کارەساتەوە دەستدەکەوێت، چونکە عەرەبەکان بە حوکمی کێشەی فەلەستین و ئیسرائیل، بەهەموو شێوەیەک هەوڵیانداوە، کارەساتی هۆلۆکۆس لەبەرچاوی خەڵكی ناوچەکە بچووک بکەنەوە یان نکوڵی لێبکەن،چونکە ئەوان دەیانەوێت هەمیشە جوولەکە وەکو تاوانبار سەیری بکرێت، ئێمەش لە ژێر کاریگەری ئەو کولتوورە عەرەبی و ئیسلامییەدا بووین، هەربۆیە ئێمەش هەمان هەڵوێستی خراپمان بەرامبەر بەو کارەساتە هەبووە.\nئێمە لەم هەوڵە بچووکەماندا، دەمانەوێت کەمێک زانیاری لە بارەی ئەو کارەساتە و مەسەلەی چەوسانەوەی جوولەکەکان لە ئەڵمانیا و جیهان باس بکەین، لەهەمانکاتیشدا تیشک بخەینە سەر پرۆسەی هۆلۆکۆس” لەناوبردنی جوولەکەکان” و چۆنێتی دروستبوون و هۆکار و دەرهاویشتەکانی باس بکەین.\nرەگوریشەی جوولەکەکان دەگەڕێتەوە بۆ حەزرەتی پێخەمبەر ئیبراهیم و بە نەوەی ئەو دادەنرێن، ئەو پێخەمبەرەی کە یەکەمین چرای ” تاک خوادیی” راگەیاند و دژی بتپەرستی وەستایەوە. ئەوان باوەڕیان بە پەیامی حەزرەتی پێخەمبەر ” موسا” یە، کە یەکێکە لە پێخەمبەرە مەزنەکان و خاوەنی پەیامێکی پیرۆزی ئاسمانییە کە خۆی لە کتێبی ” تەورات” دا دەبینێتەوە. موسا ئەو پیاوەی کە شۆڕشێکی گەورەی لەدژی فیرعەون کرد، کە خۆی بە خودای سەر زەوی دادەنا، هەرئەمەش وادەکات کە خۆیی و هاوەڵەکانی رووبەروی سزا و راوەدوونان بکەون.\nلەپاش دەرکردنیان لە میسر لەسەردەستی فیرعەون، لە ئیسرائیلی ئێستا بەتایبەتی لە ” ئۆرشەلیم، قودس” جێگری دەبن و یەکەمین دەوڵەتی ئیسرائیلی دروست دەکەن. بەڵام پاشان لەسەر دەستی “نەبوخوزنەسر” ئیمپراتۆریەتی بابلی لە ساڵی 606 پێش زاینن،ئەم مەملەکەتە دەرووخێت، لێرەشەوە تراژیدیای گەلی جوولەکە دەستپێدەکات و بەناو جیهاندا بڵاودەبنەوە. یەکەمین کۆچی زۆرەملێش لەسەر دەستی نەبوخوزنەسر ئیمپراتۆری بابلی دەسپێدەکات و بە زۆر لە ماڵو زێدی خۆیان دەردەکرێن و دەیانهێنن بۆ بابل و وەکو کۆیلەی جەنگ مامەڵەیان لەگەڵدا دەکرێت.\nهۆکارێکی تریش پەیوەندی بە لایەنی ئابووریەوە هەبوو، جوولەکەکان بە حوکمی ئەوەی بۆیان نەبوو زۆر پیشە و بازرگانی بکەن، ناچار تەنها خەریکی بازرگانیی و ئاڵتون فرۆشی یان پارە بە سوودان بوون ” سووخۆری” بوون، تاڕادەیەکیش بازرگانی زیرەک بوون، ئەمەش وایکرد کە لە تەواوی کۆمەڵگەکاندا بە ڕق و کینەوە سەیریان بکڕێت و هەمووکاتێکیش هەوڵدرا بیانووییەک بدۆزرێتەوە، تاوەکو پەلاماریان بددەن و دەست بەسەر سەروەت و سامانیان بگیرێت. ئەمەش لە زۆربەی وڵاتانی ئەوروپادا دووبارە بۆتەوە.\nلەپاش بەهێزبوونی کڵێسای پاپایی و زاڵبوونی هەژموونی بەسەر بەشێکی زۆری کیشوەری ئەوروپا، رۆژ لە دوای رۆژ ژیانی جوولەکەکان خراپتر دەبوو. لە کۆتایی سەدەی 12 دا پاپا “لویسی سێهەم” فەرمانێکی پاپایی دەرکرد، بۆ دروستکردنی دادگاکانی پشكنین، ئەمەش بە بیانووی لەناوبردنی هەندێک بۆچوونی دژە ئایینی کە زیاتر لە باشووری فەرەنسا بزووتنەوەی “کاتار” هێنایە کایەوە.\nلە پاش رزگاربوونی ئیسپانیا لە چنگی عەرەبە داگیرکەرەکان لە ساڵی 1492 ، لە تەواوی مەملەکەتی ئیسپانیا دەستکرا بە راونانی جوولەکەکان، لەوکاتەدا ئەوانیان بەوە تۆمەتبار دەکرد، کە هاوکاری عەرەبە داگیرکەرەکان بوون. هەر لەوکاتەدا پرۆسەی ” پاککردنەوەی خوێنی ئیسپانیا” دەستیپێکرد، کە ئامانج لێی دەرکردنی جوولەکەکان بوو، لە ئەنجامدا نزیکەی 200 هەزار جوولەکە لە ماڵو زێدی خۆیان دەرکران و دەستیشیان گرت بەسەر سەروەت سامانیان. ئەمەش یەکەمین پرۆسەی لەناوبردنی گەلی جوولەکە بوو لە وڵاتێکی ئەوروپیدا.\nلە کاتی ئەنجامدانی دادگاکانی پشکنین لە ئیسپانیا و ئەوروپادا، بە چەندین شێوازی نامرۆڤانە و دڕندانە ، ئازاردان و ئەشكەنجەدانیان دژی خەڵکی بێ تاوان دەستپێکرد، تەنانەت لەو قۆناغەشدا، دەتوانین بڵێین قۆناغی ” داهێنانی توانا و تەکنیکی ئازاردان و ئەشكەنجەدانی مرۆڤ دەستیپێکرد. “\n” جوولەکەکان کەسانی مووشەخۆر و خائینن، هەربۆیە پێویستە سیناگۆکەکانیان ” کڵێسا” ماڵ و قووتابخانەکانیان بسووتێنرێت و کۆمەڵگە، لێیان پاکبرێتەوە”\nلە سەدەی نۆزدەهەمەوە ئیتر بەشێوەیەکی ئاشكرا، رۆژ لە دوای رۆژ دژایەتیکردنی جوولەکە بووە بەشێک لە بیرکردنەوەی نووسەران و بیرمەندانی ئەڵمانیا، لە ساڵی 1879 بۆ یەکەمجار لە لایەن Friedrich Wilhelm Adolph Marr فریدریش ئادۆلڤ مار،جاڕی لەناوبردنی جوولەکەکان کرا، ئەوەش کاتێک کتێبی ” Der Weg zum Siege des Germanenthums über das Judenthum رێگای سەرکەوتنی جێرمانییەکان بەسەر جوولەکەکان ” ئەوەی جێگەی سەرنجە فریدریش ئادۆلڤ مار، کەسێکی چەپی ئانارشیستی توندڕەوبوو، هەرچەندە دەبوایە چەپەکان دژی راسیزم بن، بەڵام ئەم نووسەرە لەو کتێبەیدا داوای تەفروتوناکردنی جوولەکەکانی ئەڵمانیا دەکات و بە هۆکاری نایەکسانی دایدەنان.\nراستە گەلی جوولەکە چەندینجار لە سەردەستی حکومەتە یەک لە دوا یەکەکانی ئەوروپا و رۆژهەڵات، رووبەروی لەناوبردن بوونەتەوە، بەڵام هیچ کاتێک بەو شێوەیەی سەردەمی نازیەت، رووبەروی لەناوبردن و کارەسات نەبوونەتەوە، بگرە لەو کاتەدا نەک جوولەکەی ئەڵمانیا، بگرە لە تەواوی ئەوروپادا، رووبەروی لەناوبردنی یەکجارەکی بوونەوە. هیچ کاتێک بەو شێوەیە “بوونی” جوولەکە لە ئەوروپا و جیهان، رووبەروی نەمان نەبۆتەوە. لە هەمانکاتیشدا هیچ رژێمێکی جیهانیش، بەو شێوەیەی نازییەکان، دوژمنی جوولەکە نەبووەو لەناوی نەبردوون.\nنازییەکان لە ماوەی حوکمڕانیاندا زیاتر لە 2 هەزار یاسای دژە جوولەکەیان داڕشتووە، بەناوبانگترینیان یاساکانی ” نوریبێرگ ” کە لە 15 سێپتەمبەر 1935 دا، پرۆژە یاسای نوربێرگ دەرچوو، کە بریتییە لەناوبردنی تەواوەتی جوولەکەکان لە ئەڵمانیا. دوایی بە درێژیی باسی ئەم پرۆژە یاسایە دەکەم، کە وەکو بنەمای سەرەکی بووە بۆ پرۆسەی لەناوبردنی گەلی جوولەکە لە ئەڵمانیا و جیهان.\nنازییەت لەسەر بنەمای فکری راسیزمی ئەوروپی دارێژراوە، کە پێی وایە رەگەزی ” ئاری و سپی پێست” باشترین و زیرەکترین و ئازاترین رەگەزی مرۆڤایەتییە، تەواوی رەگەزەکانی تری مرۆڤایەتیش بە تایبەتی ” جوولەکە، خەڵکانی غەیرە ئەوروپی ” لە خوار پلەی مرۆڤییەوەن و لەناوبردنیشیان بە کارێکی باش سەیر دەکات. دیارە ئەمەش مێژوویەکی دێرینی لەناو فکری ئەوروپیدا هەیە، بەتایبەتی لە پاش هەڵمەتی کۆڵۆنیالیزمی ئەوروپی، ئەمجۆرە فکرە راسیزمە نەک لە ئەڵمانیا بگرە لەتەواوی ئەوروپادا، زاڵ بووە.\nسوتاندنی ” رایشتاگ ” پەرلەمان\nهیتلەر و پارتەکەی هیچ باوەڕیان بە دیموکراتی نەبوو، بگرە بۆ ئەوان دیموکراتی تەنها پردێک بوو بۆ گەیشتن بە دەسەڵات، ئەوان هەموو پارتەکانی ئەڵمانیایان بە دوژمنی خۆیان دادەنا. نازییەکان تەنها مانگێکیش بەرگەی دیموکراتیان نەگرت و هەوڵی لەناوبردنی ئەو پردەیان دا، کەپێیدا پەڕینەوە بۆ دەسەڵات. لە 27.02.1933 واتە تەنها 27 رۆژ دوای دەسەڵات گرتنە دەستی هیتلەر، نازیەکان “رایشتاگ، پەرلەمانی ئەڵمانیا ” سوتاندیان، ئەمەشیان کردە بیانوییەک بۆ تاوانبارکردنی گەورەترین دوژمنیان کە پارتی کۆمۆنیست بوو، نازییەکان، کۆمۆنیستەکانیان بە سوتاندنی پەرلەمان تاوانبار کرد، ئەوەبوو بۆیەکەمجار دەستیانکرد بە هەڵمەتێکی راونان و دەستگیرکردنی بەشێکی زۆری ئەندام و لایەنگرانی پارتی کۆمۆنیست، ئەمەش سەرەتای هەڵمەتی راونانی نەیارانی نازیی بوو، دواتر خەڵکی تریشی گرتەوە.\nهەر لە سەرەتاوە هیتلەر لە هەموو لێدوانەکانیدا، دەیوت: ” دوژمنی یەکەمی نازییەت، کۆمۆنیستە”. کاتێکیش هاتە سەر دەسەڵات، یەکەمین کاریان، دانانی پیلانێکی تۆکمە بوو بۆ راونان و دەستگیرکردنی کۆمۆنیست و چەپەکان بوو. ئەوەبوو بە فەرمی لە 8.3.1933 پارتی کۆمۆنیستی قەدەغە کرد و کەوتە راونانی ئەندام و لایەنگرانی پارتی کۆمۆنیست. لەوکاتەدا پارتی کۆمۆنیست 81 ئەندام پەرلەمانی هەبوو، ئەوانیشیان دەستگیر کرد. هەڵمەتی رەشبگیریی و راونان کەسانی چەپ و کۆمۆنیتس هەموو ئەڵمانیان گرتەوە. ئیتر لێرەوە نازییەکانی رووی راستەقینەی خۆیان دەرکەوت، لێرەشەوە هەڵمەتی لەناوبردنی نەیارانیان، بووە بەرنامەی سەرەکییان. هەربۆیە زۆرێک لە مێژوونوسەکان دەڵێن: سەرەتای کۆمەڵکوژی نازییەکان بە کۆمۆنیستە ئەڵمانیەکان دەستیپێکرد.\nلەگەڵ دەستبەکاربوونی نازییەکان، چۆنێتی دەستگیرکردن و ئازاردان و ئەشكەنجەدان و کوشتنی نەیارانیان، بەرنامەی سەرەکیان بوو. سەرەتای ئەم بەرنامەشیان بە کۆمۆنیستەکان دەستیان پێکرد، کاتێک کە دەسەڵاتیان گرتە دەست، یەکسەر دەستیانکرد بە راونان و دەستگیرکردن، هێندە خەڵکیان دەستگیرکرد، کە زیندانەکان پڕکرابوون، بۆیە بۆیەکەمجار بیریان لە دروستکردنی “ئۆردووگایزۆرەملێ یان زیندانی گەورە” کردەوە، یەکەمجاریش ئەمئۆردووگای کوشتنن و ئەشکەنجەدانەیان، بۆ کۆمۆنیستەکان دانا، دواتریش جوولەکە و خەڵكی تریش بوونە میوانی ئەمئۆردووگایمەرگهێنە.\nئەوەبوو لە 20.3.1933 ، لە شارۆچکەی داخاو لە نزیک میونشن لە باشووری ئەڵمانیا، یەکەمینئۆردووگایزۆرەملێی گەورەیان دروستکرد، کەپاشتر ناویئۆردووگای” داخاو” یان لێنا، کە ئەمیش ناوبانگێکی زۆر خراپی وەکو ئاوسشڤیتس هەبوو. ئەمەش سەرەتایەک بوو بۆ دورستکردنی ئورودگای هاوشێوەی، بۆ دوژمنانی تری نازیەت، لە پێش هەمووشیانەوە جوولەکەکان.\nخاڵێکی گرنگی تر کە زۆرێک لە مێژوونوسانی ئەڵمانیا و جیهانیش بە سەرەتای دەسەڵاتی دیکتاتۆری هیتلەری دادەنێن، بەخشینی دەسەڵاتی رەها بە هیتلەر و حکومەتەکەی لە لایەن پەرلەمانەوە. لە 23/3/1933 پرۆژە یاسای ” Ermächtigungsgesetz” لەلایەن پەرلەمانی ئەڵمانیاوە بە زۆریەنی دەنگ پەسەند کرا، تەنها سۆسیال دیموکراتەکان دژی ئەم یاسایە وەستانەوە. بە پێی ئەم پرۆژە یاسایە بێت، هیتلەر و حکومەتەکەی دەسەڵاتی تەواویان پێ بەخشرا کە یاسا و سیاسەتی حکومی بگرنە بەر، بەبێ ئەوەی بگەڕێنەوە بۆ پەرلەمان و سەرۆکی وڵات، ئەمەش مانای بەخشینی دەسەڵاتی دیکتاتۆری بوو بە هیتلەر، یان وەکو مێژوونوسان دەڵێن : مەدالیایەک وا بوو، کە لە لایەن پەرلەمانتارە ئەڵمانەکانەوە کرایە ملی هیتلەرەوە. ئیتر لێرەوە هیتلەر دەسەڵاتی تەواوەتی وەرگرت، بووە میرغەزەبی ئەڵمانیا و ئەوروپا. دەتوانم بڵێم سەرەتای هەموو کارەساتەکانی ئەوروپاو جیهان، لەم بڕیارەی پەرلەمانی ئەڵمانیاوە دەستیپێکرد.\nلەپاش کۆمۆنیستەکان ئینجا هیتلەر و نازییەکان، کەوتنە گیانی دووەم دوژمنیان کە ئەوانیش جوولەکەکان بوون. سەرەتای هەڵمەتی لەناوبردنی جوولەکە بە سیاسەتی ” “Boykott-Aktionen”، بایکۆت ئەکسیۆن” دەستیپێکرد، لە 1.4.1933 ، ئەم هەڵمەتە دەستیپێکرد. مەبەست لەم سیاسەتە، بایکۆتکردنی هەموو شتێکی جوولەکە بوو، لە دوکان و بازاڕ و شـمەک، دواتریش بایکۆتکردنی دکتۆر و پارێزەری جوولەکەی گرتەوە، ئەمەش بەسەرەتای دەستپێکردنی سیاسەتی راسیزمانەی هیتلەر لە دژی جوولەکە دادەنرێت.\nدووەمین سیاسەتی راسیزمانەی هیتلەر بە دەرکردنی کارمەندە حکومییە جوولەکەکان دەستیپێکرد،لە 7.4.1933 واتە هەفتەیەک پاش سیاسەتی “Boykott-Aktionen”،بایکۆتکردن، ئینجا دەستی بە پاکتاوکردن و دەرکردنی جوولەکەکان لە دامودەزگا حکومییەکان دەستیپێکرد. لێ ئەوەی سەرنجە، هەر لەپاش دەرکردنی جوولەکە، ئینجا دەستیکرد بە دەرکردنی نەیارە سیاسییەکانی لە پێش هەموویانەوە” کۆمۆنیست و سۆسیال دیموکراتەکان” کە لە ناو دامودەزگا حکومییەکاندا رۆڵیان هەبوو. بەمەش هەموو دەنگێکی ناڕەزایی لەناو ئەڵمانیادا لەناوبرد و رێگا خۆشكرا، بۆ گرتنە بەری، سیاسەتی راسیزمانە بەرامبەر بە جوولەکە و هەموو گەلانی تری ئەوروپا.\nجێگەی ئاماژەیە لە سەدەی نۆزدەدا واتە سەدەیەک پێش هاتنی نازییەکان، شاعیری ناسراوی ئەڵمانیا ” هاینریش هاینە ” 1797 لەدایک بووەو 1856 کۆچی دواییکرد” لە وتەیەکیدا دەڵێت: لەهەرشوێنێک کتێب بسووتێنرێت، پاشتر مرۆڤیش دەسووتێنرێت”. ئەم وتەیەی ئەم شاعیرە ئەڵمانیییە لەگەڵ نازییەکان راست دەرچوو، لێ کێشەکە لەوەدابوو، لەوکاتەدا ئەڵمانەکان گوێیان بۆ شاعیرە مەزنەکەیان نەگرت، بەڵکە گوێیان تەنها وتە و قسەکانی هیتلەر و پیاوەکانی دەبیست.\nیەکەمین کاری راسیزمەکان، گرتنەبەری سیاسەتی جوداکارییە، یان وەکو دەڵێن سیاسەتی ” ئێمە و ئەوان” بوو، نازییەکانیش بەم سیاسەتە دەستیانپێکرد. لە 10.9.1935 نازییەکان بڕیاریاندا کە لە قووتابخانەکان و زانکۆ و پەیمانگەکان، سیاسەتی جیاکاری رەگەزی پێڕەو بکەن، ئەوانەی ئەڵمانی رەسەن نین، دەبێت جیابکرێنەوە، ئامانجی سەرەکیش جیاکردنەوەی منداڵ و خوێندکارە جوولەکەکان بوو. ئەمەش سەرەتای سیاسەتی جوداکاریی بوو.\nلە 15.9.1935 لە شاری نوربێرگ کە یەکێک بوو لە مۆڵگەکانی بیری نازیەت، یاساکانی ” رەگەزی ئەڵمانی” دانرا. ئامانج لەم سیاسەتانەش پاکردنەوەی خوێنی ئەڵمانی بوو لە ناو ئەڵمانیا، مەبەستی سەرەکیان جوولەکەکان بوو. بە پێی ئەو یاسایانە، نەدەبوو هیچ ئەڵمانییەک خێزان لەگەڵ جوولەکە دروست بکات، نابێت بە هیچ شێوەیەک تێکەڵاوییەک لەنێوان رەگەزی ئەڵمانیی و جوولەکە هەبێت . پاشتریش رایش تاگ ” پەرلەمان” رەزامەندی لە سەر یاساکان دەربڕی و بوو بە یاسای دەوڵەت.\nئەوەی جێگەی خۆشحاڵییە دواتر لەپاش رووخانی رژێمی نازی، لەم شارەدا، بەرپرسە گەورەکانی رژێمی نازی، دادگایی کران کە دواتر بە ” نوربێرگە پرۆسێس” دەناسرێت.\nهەر پاش سێ رۆژ واتە لە 6.12.1938 دا، بۆ جوولەکەکان نەبوو سواری هەموو پاس و بانێکی ئەڵمانی ببن و تێکەڵی خەڵكی ببن، ئەوەبوو بڕیاریان دا لە بەرلین تراموای” بان” تایبەت بە جوولەکەیان دانا. هەروەها دەبوو نیشانەیەک بکەنە قۆڵی راستیانەوە کە ئەستێرەکەی داوود بوو، بۆئەوەی خەڵكی بزانێت ئەو کەسە جوولەکەیە، ئەمەش زیاتر بۆ جیاکردنەوەیان لە خەڵکی و هەروەها بۆئەوەی بیانکاتە نیشانەیەکی باش تاوەکو لە کووچە کۆڵانەکاندا، نازییەکان پەلاماریان بددەن.\nدەستگرتن بەسەر ماڵی جوولەکەکان دا\nوەکو لەپێشیشدا ئاماژەم پێدا بەشێکی زۆری جوولەکەکان خاوەنی سەروەت و سامانی زۆربوون، ئەمەش هاندەرێکی گەورە بوو بۆئەوەی نازییەکان دەست بەسەر خانوو موڵک و ماڵیاندا بگرن، دواتریش بووە بەشێکی سەرەکی لە سیاسەتەکانی نازییەکان نەک لە ئەڵمانیا بگرە لە تەواوی ئەوروپا پێڕەویان لەم سیاسەتە کرد. بۆ یەکەمجاریش لە 30.4.1939 نازییەکان بڕیاریاندا دەست بەسەر ماڵی جوولەکەکان بگرن، لەسەر دیواری ماڵەکانیان دەنووسی” ماڵی جوولەکەیە” لە لایەن حکومەتەوە دەستی بەسەردا گیرا. زۆرجاریش وەکو دیاری دەبەخشرایە بەرپرسە سەربازیی و سیاسییەکان. هەروەها لە تەواوی ئەڵمانیاش خانوو کرێدان بە جوولەکە قەدەغەکرا.\nئۆردووگای ئاوسشڤیتس یەکێکە لە سیمبۆڵەکانی دڵرەقیی و دڕندەیی و نامرۆڤی نازییەکان. لەم شوێنەدا بڕیاری کۆتایی لەسەر مان ونەمانی جوولەکەکان دەدار. شارۆچکەی” Oswiecim ” پۆلۆنیا کە دواتر نازییەکان داگیری دەکەن، ناوەکەی دەگۆڕن بۆ ” Auschwitz ئاوسشڤیتس” لە 10 ڤیبراوەری 1940 بە بڕیاری هاینریش هیملەر وەزیری ناوخۆ و گەورە بەرپرسی نازییەکان،ئۆردووگای ئاوسشڤیتس بۆ لەناوبردنی جوولەکەکان دروست دەکرێت.\nیەکێک لەو شێوازە دڕاندانەی کە نازییەکان بۆ لەناوبردنی جوولەکەکان گرتیانەبەر، بەکارهێنانی گازی کیماویی بوو، کە پاشتر بە ” ژووری گاز” ناوبانگی دەرکرد. تێیدا قووربانیان لە ژوورێکی قەباتدا دادەنا و پاشان گازیان بەسەردا دەڕشتن. لەوکاتەشدا گازی ” زیکلیۆن بی” یان بەکاردەهێنا. بۆیەکەمجاریش لە 30.09.1941، ئەم ژوورە و گازە لە دژی کۆمەڵێک دیلی جەنگی یەکێتی سۆڤێت و زیندانی نەخۆشدا بەکارهێنرا. دواتریش ئیتر ژووری گاز بووە میتۆدێکی سەرەکی، بۆ لەناوبردنی جوولەکەکان.\nچەند کەسایەتییەکی جوولەکە لە زۆر وێستگەدا یارمەتی گەورەی نازییەکانی بکوژیان داوە، یەکێک لەو کەسانەش “فریتس هێبەرە” کە زانایەکی کیمیایی جوولەکە بوو، گازی ” زیکلۆن بی” داهێنا و دواتریش بەو گازە ملیۆنان جوولەکە لەناوبران.\n” Fritz Haber، لەساڵی 1864 لەدایک بووەو لە 1934 کۆچی دواییکردووە” هێبەر،یەکێکە لە زانا گەورەکانی بورای کیمیا لە ئەڵمانیا و ساڵی 1918 خەڵاتی نۆبڵی بۆ کیمیا وەرگرت. لە ساڵانی جەنگی یەکەمی جیهانیدا، رۆڵێکی گەورەی هەبوو لە دۆزینەوەی گازی ژەهراویی کە سووپای ئەڵمانیا لە دژی نەیارانی بەکاردەهێنا، بەتایبەتی گازی ” زیکلۆن بی “. دواتریش کۆمپانیای ” Degesch،دێگشا” دامەزراند، ئەم کۆمپانیایەش گازی ” زیکلۆن بی” بەرهەمهێنا، کە بۆ لەناوبردنی جوولەکەکان لە ئورودگاکاندا بەکاردەهێنرا.\nبەپێی زۆرێک لە مێژوونوسان بێت، نازییەکان لە زۆر رووەوە هۆگری رژێمەکەی مستەفا کەمال بوون، بەتایبەتی لە بواری لەناوبردنی کەمە نەتەوەکان. بۆ نموونە نووسەر و مێژوونوسی ئەڵمانی ” سیگفرید لیشتنشتێدەر” لە ساڵی 1926 دا لە کتێبی ” Antisemitica ” دا دەڵێت: پێویستە ئێمە چاو لە ئەزموونی تورکەکەکان بکەین، چۆن ئەوان توانیان ئەرمەنەکان لەناوببەن، ئێمەش دەبێت بەهەمانشێوە، جوولەکەکانی ئەڵمانیا و ئەوروپا لەناوببەین و وئەڵمانیا پاکبکەینەوە.\n4/ ئەو کارەساتە گەورەیە و دۆڕاندنی ئەڵمانەکان لە جەنگی دووەمی جیهانی وایکرد، کە سنوورێک بۆ سیاسەتی “ئەنتی سمیت، دژە جوولەکە” لە ئەڵمانیا بەتایبەتیی و ئەوروپا بە گشتی دابنێت. هەرچەندە لە ئێستاشدا دژایەتیکردنی جوولەکە هەیە، بەڵام بەشێوەی فەرمی و سیاسەتی حکومی نییە، بگرە بە پێچەوانەوە ئەمڕۆ پێڕەوکردنی سیاسەتی دژە جوولەکە ، سزای لەسەرە بەتایبەتی لە ئەڵمانیادا.\n8/ هولوكوست الكتب”..عندما أحرقت أعمال أشهر الكتاب الألمان. !. www.dw.com/ar\nPrevious شیعری ته‌زووی هاشم سه‌ڕاج له ڕوانگه‌ی بونیاتخوازیه‌وه … فاتیمه حسێن محه‌مه‌د\nNext منی منداڵ … عەلی حەمەڕەشید بەرزنجی


دەرەفیٛڵان – هەورامان\nیانە هەورامانی بشناسدیٛ دەرەفیٛڵان\nدەرەفیٛڵان، یام هانەو دەرەفیٛڵانی، دەرێوەن گنوٙ دەسە ڕاسو دەگاو گولپیوە. سەرو جادەو گوڵپی سەرگەتیٛوەن، ئی درە نامین بە هانەو دەرفیٛڵانی، هانێوە وەهارەن، هەر ساڵێوە واران فرە بوٙ چند هانێوەش چەنە تەقا، یەریٛ هانیٛ گەوریٛ و بڕیٛ هانە کلیٛ گولانیچ ئاویشا چەنە مزیوە. دوویٛ هانیٛشا ئینێ پەشتەو جادەینە چەنی هانەکلەکا، یوٙیچا ئینا بنەو شەخسەکەو(نەرەکە) و دەرەفیٛڵانینە، هەڵبەت ڕازەو ئی شەخسیە و قەبرسانەکەو بنیٛش جیانە، هورش گیرمیٛ پەی باسیوە تایبەی.\nئاوەو ئی هانا جە ویرو منەنە مەنیٛ هەتا دما مانگەو وەهاری، یانی مانگەو ششینە ئیتر کزە بیٛو وشک کەریٛ، هەڵبەت دماو پووش پڕای، ئاوەختە پەڕەبیٛ قڕواقی و چەمچەقوڵیٛ، خەلکو دەگای کەلکش چەنە هورگیٛریٛنیٛ پەی جلشتەی و پەژم شتەی وعاجەت شتەی …هتد. لوای پەی دەرەفیٛڵانی وەهارێنە فرە وەشبیٛ، سەیران و ویارای بیٛ پەی پیرو گەنجی و زاڕوٙی.\nئی هانە ساڵە 2005 وەن نەتەقان، وەلێم ئیسال 29/1/2019 هەمدیسان تەقاوە، من حەکایەتەو نامیٛ ئی دەرفێڵانیمە پیٛسە کەوتیٛنەگۆش، زەمانەو ئامای شێخەکا پەی گوڵپی هەکە کەروٙ بنەڕاو ساڵەکاو هەزارو نوٙسەڎی، یانی سەدەو نوٙزدەی، دماو دایوەنەی بڕیٛ کییا”کاریٛز” دلیٛ دەگاینە، یاوای بەئاویٛ، کاریٛزکەنەکیٛشا ئاردیٛ پەی دەەرفێڵانی، چون وەهارێنە ئاویش بیێنە و گەرەکشا بیٛ کەراش هەمیشەییە، کاریٛزکەنیٛ فرە هەرمانەشا کەردە چی یاگێنە وەلێ نەیاوێ ئاویٛ. شیخیچ واتەن هەر مشوٙم هەرمانە کەردیٛ تایاووٙ ئاویٛ، ئتر کاریٛزکەنەکیٛ بیٛزاریٛ بانە، یوشا ماچو من فیٛڵێوەم هەنە بەشکیم نەجاتما بدوٙنە چی هەرمانە بیٛ سەمەریٛ، پەیش باس کەردیٛ و ڕیٛکیٛ کەوتیٛ سەرش، شەوێ هورستیٛ لوێ بە کونە ئاویشا ئاردە کەردەشا دلیٛ کیەکیٛ، تەرە بیە، دمای لوێ لاو شیٛخی واتشا قوربان ئانا خەریکا یاوینمیٛ ئاویٛ و تەڕایی، با چنڎ ڕوٙێ ئیسراهەت کەرمیٛ و بلمیٛوە سەردای لاو یانەی، شێخیچ ڕازی بوٙنە، کاریزکەنەکیٛ هەورامییٛ ئەودیما بانە، ئا لوایە لوێوە ئتر نامێوە. ئینە ویەرینی دەمواچەن، ئتر نمەزانو تاچنڎ یاگیٛ گیٛروٙنە.\nوەلێم مەبەستو من چیٛوێ تەرەن، گەرەکما ڕوٙشنش کەروە جە بارو ڕازوانیوە نامیٛ دەرفیٛڵانی چەنی دروسیێنە، ئی نامیٛ نامێوە ئامێتیٛ جەمعەنە، وەلێم ڕەنگا کەسیما سەرنجەو ئینەیش نەڎێبوٙ، چون ڕازوانی هەورامیما نەوانان.(دەر+ فیٛڵ+ان = دەرفیٛڵان)، ئی جوٙرە کۆ، جەم، جەمعە ویەردەو هەزاران ساڵا چیٛوەڵتەری زوانی هەورامینە(گوٙران) باو بیەن تا یاووٙ بەئیسەیچ، دەرە نامیٛنە نامیٛ یاگیٛ، وەلێم فیٛڵ سیفەن. ئەگەر سەرنجەو نویستەکاو دەقەکاو گورانی، یام شاعرە قەدیمیەکاما دەیمیٛ شێعرەکیٛشا پەڕیٛنیٛ چی جوٙرە جەمعیە”کوٙ” نمونە: چەمانش ڕەشتەن، زڵفان گریٛ دان ئاخوٙم غارەتش ئەویانەو کیٛ دان)، چەمان + زڵفان، چی جوٙرە جەمعەینی.\nئیسە نمونیٛ تەر مارمێوە هەکە جە سنورو دەگاو گوڵپینە هەنیٛ( کانی ژەنان”هانە ژەنان”، سیٛ تەپان، تەپە سیٛلکان، تەپە دمارەکوٙڵان) سیٛ خڕان پەشتەو دەگاو گەچینەی، ئینیٛ گرد بە شیٛوەو جەمعی ئامێنیٛ. کانی ژەنان، ژەن+ان، وەلێم ئیسە ماچمیٛ هانەو ژەنا، نونەکەما قوتدان و نمەواچمیٛش، ڕەنگا ویٛم جە بارو نەزانیوە چنڎ جارێ واتەبوٙم ئی نامیٛ چی پاسنێنە، خوٙ کوردانێنە، وەلێم ئیسە مزانو بنەڕەت هەورامیەنە. سیٛ تەپان، یەرێ تەپیٛنیٛ وەرانوەرو دەگاو گوڵپیوە، تەپ+ان= تەپان. تەپە دمارەکوٙڵان= دمارەکوٙڵ+ان، تەپێوە بیەن دمارەکوٙڵیٛش فرێنیٛ، تەپەسیٛلکان= تەپێوە بیەن یەریٛ لکیٛش بیێنیٛ. سیٛ خڕان، سیٛ + خڕ +ان . پەی زانیاریتا زوانی هەورامیەنە (سیٛ) جیاتی یەریٛ بەکار ئامان، فرەو یاگانە ئامان بە بەڵگەوە( سیٛ بەڕوٙ، سیٛپا، سیٛ کوچکە) تەپو سیٛکوچکەی. نەک بە شیٛوەو (سێ) هەکە سورانی دەمواچش کەرا.\nئیجۆرە جە جەمعی یام کۆی زوانی هەورامیەن وەلتەر بیەن و ئیسیەچ دلیٛ نویستەکامانە مێ وەلێم پەنەش مەزانمیٛو سەرنجەش مەدەیمیٛ، فرەتەر نیشانیٛ(یٛ) کوریٛ، کەشیٛ، هێزمیٛ، بەکار مەیوٙ، وەلێم (ان) هەر مەنەن و ئەوسا فرەتەر پەی زوانو شێعریٛ بەکار بریان. ئی (ان) ئیسە فرەتەر (ن) نونەکەی لابەرمیٛنە وەختو دەمواچینە، وەلێم من جارو بار نویستەکامنە بەهەورامی منیەشەراوە هەتا نەفوتیوٙ.\nپاسە بوٙ زوانی هەورامینە(ان، ا، یٛ) یەریٛ نیشانیٛ جەمعی هەنیٛ، سەربارو بڕیٛ تەری کە هامبەشیٛنیٛ چەنی زوانە ئیرانیەکاو تەری پیٛسە( گەل، هات، جات، ها).\nد. ناجع گوڵپی 1/2/2019\nنویسیای وەڵین گوٙران\nنویسیای دمایین زوانی هەورامی جە تیلەگرامنە نریارە\nژیوانامەو لالوٙ سالەی ئەژناسیابە(سالەو عەولەی)ئیسەیچ عەزرەتەمەند٘، ئاواتەواز و هەر…\nجە نەبیەیت؛ هەساریٛ مەگەرەوانیٛ هومایون موحه‌ممه‌دنژاد هەتا دڵت ئاسمانی نەبوٙ ،هەسار…


زمانێ که ۵۰۰ ساڵ زمانی ئەدەبی کوردی بووە، ئێستا هیچی لێ نەماوەتەوە - Mehr News Agency\n11 gelawêjê 2018 - 09:00\nNews Code 4960\nوه‌رگێری گوڵستانی سه‌عدی به زمانی هه‌ورامی:\nزمانێ که ۵۰۰ ساڵ زمانی ئەدەبی کوردی بووە، ئێستا هیچی لێ نەماوەتەوە\nشاعر و نووسه‌رێکی کوردی هه‌ورامانی کتێبێکی کلاسیک و ناوداری سه‌عدی شیرازی کرده‌ووته هه‌ورامی و ڕه‌وانه‌ی بازاڕی کتێبی کردووه.\nئاژانسی هه‌واڵی مێهر، به‌شی کوردی؛ حافز ئه‌حمه‌دی، وه‌رگێڕ و شاعیری لاوی کورد له هه‌ورامانی ئێران، له‌م دواییه‌دا کتێبی گوڵستانی سه‌عدی شیرازی که یه‌کێکه له کتێبه ناوداره کلاسیکه‌کانی ئێران، بۆ زمانی هه‌وارمی وه‌رگێڕا و تاکوو ئێسته له لایه‌ن چینی ئه‌ده‌بیه‌وه پێشوازییه‌کی باشی لێکراوه و هه‌رم به‌م هۆیه‌شه‌وه ئه‌م گفتوگۆیه‌مان له‌گه‌ڵ ئه‌نجام داوه.\n*کورته‌یه‌ک سه‌باره‌ت به ژیانی خۆت باس بکه و چۆن بوو که زمان و ئه‌ده‌بی هه‌ورامیت بۆ کار کردن هه‌ڵبژارد و ده‌ته‌وێت بۆ داهاتوو چی بکه‌ی؟\nلە دایک بووی هەورامانی تەختم، سەرووپیری ـ ۲۳ ساڵ تەمەنمە. لە شێعرا بە (سەروەش = سەرخۆش) ئەمناسن. لە ساڵی ۸٦ی هه‌تاوی تێگه‌یشتم که به‌هه‌ره‌ی شێعریم هه‌یه. دەستم کرد بە شێعر نووسین و دواجار لە ساڵی ۹۲ی هه‌تاوی ده‌ستم کرد به وەرگێڕانی گوڵستان. داهاتوو نادیاره. بەڵام پلانم زۆره بۆ وەڵاته‌که‌م. بە یارمەتی خوای گەورەوە هه‌ر هه‌موومان ده‌بێت هه‌وڵ بده‌ین تاکوو کتێب خانەیەکی گەورە بۆ زمانی کوردی دروست بکه‌ین.\n*چۆن بوو بڕیارت دا وه‌رگێڕان به هه‌وارمی بکه‌ی؟\nهەر کەسێک بۆ پاراستنی زمانی خۆی هەوڵ دەدات. منیش هەر وەک هه‌موو نووسەران و وەڕگێڕانی دیکە، یەکەمجار پاراستنی زمانی خۆمم له بەرچاو بوو. هەروەها ویستم تاکوو ئه‌وانه‌ی هەورامیش نین، له‌گه‌ڵ ئەدەبیاتی هەورامی کە بنەمای ئەدەبیاتی کوردییه ئاشنا بکه‌م ـ\n*ئایا به‌ر له‌وه‌ی گوڵستانی سه‌عدی بکه‌یته هه‌ورامی ده‌قی دیکه‌شت کردبووه کوردی؟\nنەخەیر، گوڵستانی سەعدی یەکەم بەرهەمم بوو کە هاتە بازاڕ. ئەگەرچی پێش لەوە ده‌قی ئەدەبی و شێعر و شتی دیکه‌م نووسیبوو، بەڵام بەرهەمم نەبووه و به ئاستی کتێب نه‌گه‌یشتبوون.\n*بۆچی گوڵستانی سه‌عدیت هه‌ڵبژارد؟\nگوڵستانی سەعدی کتێبێکی زۆر زۆر بە نرخە. ده‌ریایه‌کی پڕ پڕ لە زاناییه. زۆربه‌ی ڕیش چەرمووه‌کانی هەورامی زمان، مەسەڵ و چیرۆکه‌کانی گوڵستانیان له‌به‌ره. گشتیان فەرمایشەکانی شێخی سەعدی له میوانییه‌کان و بۆنه‌کاندا ده‌ڵێنه‌وه. کە واتە منیش هەر لە مناڵییه‌وه شتم سه‌باره‌ت به گوڵستانی سه‌عدی دەزانی، بەڵام به کەم و کۆڕیه‌وه. کە گەورە بووم و گوڵستانم خوێندەوە، دیم هەموو ئەو شتانەی کە بیستوومە لێرەدا هەیە، به‌ڵام ئه‌مجاره‌یان به تەواوی و تێر و ته‌سه‌لی. داخم لێ ئەهات کە ئەم شتانە به زمانی خۆم لە کتێبخانەکانماندا نەبێت. گوڵستانی سەعدی کتێبێکە کە به ڕای من بۆ هەرکەسێک پێویستە. هەرکەسێک، گرنگ نیه کێیه و چی ئەکات و ته‌مه‌نی چه‌نده.\nوه‌ک ده‌زانی گوڵستان دەقێکی یه‌کجار ئه‌سته‌م و یه‌کده‌ست و به هێزی هه‌یه له زمانی فارسیدا، چۆن توانیوته ئه‌م ده‌قه به‌هێزه بۆ زمانی کوردی هه‌ورامی بگوازیته‌وه؟\nبەڵێ وایه. بەڕاستی نەسرێکی پێچ پڵووچ و ئاڵۆزی هەیه. بەڵام ئه‌وه‌ش ڕێگه‌ی خۆی هەیە. کە کەوتیتە سەر شێوازه‌که‌ی ئاسان ئەبێتەوە و زور به ئاسانی ئەتوانی وه‌ریبگێڕیته سه‌ر زمانی کوردی. هه‌ڵبه‌ت هەر کەسێک ناکەوێتە سەر شێوه‌که‌ی ده‌بێت ئه‌ده‌بی کلاسیکی فارسی به باشی بناسی. ده‌بێت به‌لاوه‌تر ڕاهێنانی باشت به زمانی کوردی کردبێت.\nئەم کاره بۆ منیش زۆر سەخت بوو، به‌ڵام به یارمەتی خودای گەوره، توانیم وەریگەڕێمە سه‌ر زمانی هه‌ورامی.\n*ئایا پێشتر ده‌ق له شێوه‌ی ده‌قی گوڵستان له هه‌ورامیدا بووه که ئیوه وه‌ک سه‌رچاوه‌ی زمانی بۆ وه‌رگێڕانی گوڵستان یارمه‌تی لێوه‌بگری؟\nبەداخەوە زمانی هەورامی تەنیا زمانێکە کە کاری زۆر که‌می له‌سه‌ر کراوه. لەو بابەتەوە ده‌ڵێم کە زمانێک ۵۰۰ ساڵ زمانی ئەدەبی کوردەواری بووە، ئێستا هیچی لێ نەماوەتەوە. مەبەستم شێعر نییه. بەڕاستی شێعرمان زۆره له زمانی هه‌ورامیدا. بەڵام هیچ دەقێکمان نییه تاکوو وه‌ک سه‌رچاوه و به‌نه‌ما بتوانین ئیشی له‌سه‌ر بکه‌ین. لە بەر ئەمە منیش هیچ سەرچاوێکم نەبوو و هەر بە تەنیایی ئەم کارم ئه‌نجام دا، هه‌ڵبه‌ت له زۆر وشه و ده‌سته‌واژه‌ی نێو شێعره‌کانی هه‌وارمان که‌ڵکم وه‌رگرت.\nتاکوو ئێسته پێشوازی له وه‌رگێڕانه‌که‌ت چۆن بووه، به تایبه‌تی که گوڵستان له‌و کتێبانه‌یه که له حوجره کوردییه‌کاندا وه‌ک وانه وتراوه، ئایا هیچ حوجره‌یه‌کی هه‌ورامان ویستوویه‌تی به کوردی له ڕووی وه‌رگێڕانه‌که‌ی تۆوه گوڵستان به وانه بڵێته‌وه؟\nپرسیارێکی ئه‌سته‌مه، نازانم چی بڵێم، زۆر به داخەوە، نەخەیر. ته‌نانه‌ت نیوەی مامۆستایانی ئایینی لە هەورامانا هێشتا چاویان پێ نەکەوتووە. مامۆستایان ئه‌ڵێن خۆمان دەیزانین و پێویستێکمان بەوە نییە کە کوڕێکی گه‌نجی عه‌وام پێمان پیشان بدات. بەڵام ئەمە پیشاندان نییه. ئەمە ڕاهێنان به زمانی کوردییه. ئەم بەرهەمە لە ژێر چاودێڕی سێ کەسی گەورەی هەوراماندا ئه‌نجام دراوه و هه‌رچی من هه‌ڵه‌م کردبێت ئه‌وان ڕاستیان کردووه‌ته‌وه. لانی کەم ئێستا ده‌بێت لە بواری ماناوه هەڵەی کەمی تێدا بێت، یان هەر نەیبێت. بەداخەوە مامۆستاکانمان پێشوازی لێ ناکەن. خەڵکەکەی خۆیشمان کە ئێتر باسی نەکەم باشتره.\nشایانە ئەمەش باس بکه‌م کە ئەم بەرهەمە جیا لە ئێران، لە هەورامانی ئه‌ودیویش ده‌ست ده‌که‌وێت. یانی لە کتێبخانه‌کانی هەڵەبجەی شەهید و بیارەدا ده‌توانن ده‌ستی بخه‌ن...\n*له ژیانی ئاسایتا به چیه‌وه سه‌رقاڵی، کار و ئیشی ڕاسته‌قینه‌ت چییه و چۆن گو‌زه‌رانی ژیان ده‌که‌ی؟\nلە مەریوانا له به‌شی ئەدەبیاتی فارسی دەخوێنم. هەر وەها لە هەورامانا ڕستوورانێکی بچووکی سوننەتیمان هەیە و بۆ خۆم ئیشی تێدا ده‌که‌م و هه‌ر کات ئیشم نه‌بوو کاری ئه‌ده‌بی ده‌که‌م. له ڕووی داراییه‌وه به باشی پێداویستییه‌کانی ژیانمان دابین ناکات، به‌ڵام سازاوین له‌گه‌ڵی...\n*ئایا بۆ کۆتایی هیچی دیکه هه‌یه پێت خۆش بێت باسی بکه‌ی؟\nسڵامم هه‌یه بۆ هه‌موو خوێنه‌ری کورد و ته‌نیا ئەمە غەزەڵێک لە خۆمه که به هه‌ورامی پێشکەشی ده‌که‌م و هیوادارم به دڵیان بێت:\nتا نەسۆچۆ پووشه زەردەو سەربەرەو هێلیانەکێم\nئاشقتنا، هەر مەنوو ئاشق به تۆ بێگانەکێم!\nواتەبێت نەوتەو جەفاکاری مجوو تا سۆچنووت\nهەرسەکێم بەنزیننێ، خەم چی وەری تاقانەکێم؟\nچن به وردی جەن جەنت کەردەن دڵم، ئەی ئافەرین\nشەرمەساری و ڕووسیاوی پەی ڕووەو ئاوانەکێم\nحەتمەنا سۆچی ئەگەر تۆ بژنەوی حاڵی گولیم\nخۆ نمەی وینی، نەبی جارێ چڕوو مێمانەکێم!\nهەوکە مارا پەی بەرەیما نۆبە نۆبەی داخەکێت\nزوو ژەنوو پشکۆڵەکەی ڕەمموووە تا هەیوانەکێم\nتەق تەقوو پاڵایەکاشا تا سەروو بانی ملۆ\nبانەکەی ناوا به خاک و بووڵە شانا نانەکێم\nچن خوێڕی ڕۆچنی ماڕا، پڕاره و مێنێ لام\nدانه دانەی فڕ مدەوشا، تا کە مەڕیا شانەکێم\nوڵ وڵا جەرگم، وەفادارا بەڵام هەر تا ئەبەد\nنا کە مەوڕۆ، هێقما، پێسەو دڵوو تەیمانەکێم\nتۆ وەشت بۆ نازەنینەم، ئەر مرۆ "سەروەش" بەتوون\nتا نەبوو پەی پەی مەنۆ یاگێوه پەی پەیمانەکێم...


پێكەوە گرێدانی ئازارە ئینسانییەكان لە شیعری (تەم و مژ)ی (محەمەد عومەر عوسمان)دا | ماڵێک لە ئاسمان\nسۆران ئازاد - چۆمان\nشیعرەكانی (محەمەد عومەر عوسمان) هەڵگری دنیایەكی فەنتازی و پڕ لە ئازار و غەریببوونی ئینسانەكانن. من لە خوێندنەوەی دیوانە تاقانەكەی (لەغوربەتا) هەستم دەكرد ئەم شاعیرە لە قووڵایی ئازارەكاندا دەنووسێت.\nئەگەرچی قسەكردن لە بارەی شیعرەكانی (محەمەد عومەر عوسمان)ە‌وە پێویستی بە چەندین خوێندنەوەی جیا جیا هەیە، بەڵام من لێرەدا تەنها دەمەوێت لە بارەی شیعری (تەم و مژ)ه‌وه بدوێم، چونكە بە بڕوای من ئەم شیعرە هەڵگری چەندین رەهەندی ئیستاتیكی و فكرییە. دەكرێت بڵێین شیعری (تەم و مژ) دنیایەكی سەربەخۆیە، بە كارلێكی نێوان فكر و ئەندێشە بونیاد نراوە، ماناكانیش لەودیو سمبول و كۆدەكانەوە خۆیان حەشارداوە. ناونیشانی شیعرەكە سمبولێكە بۆ لێڵیی ماناكان و كۆدێكە بۆ چوونە نێو جیهانێكی ئەندێشەیی و نادیار. هەر چەند زیاتر لەو دنیایە قووڵ ببینەوە، پتر مانای شاراوە دەدۆزینەوە. ئەوەی ئاڕاستەی ئەم شیعرەی بەرەوە كارێكی هونەری و نەمری بردووە، بونیادنانی جیهانێكی ئەندێشەییە بە ئازار و وێنە جۆاروجۆرەكانی بوون (Being). (تەم و مژ) دەكرێت ببێتە پێناسەیەكی شیعری، واتە شیعر تەمومژێكە باڵی بەسەر شتەكاندا كێشاوە. هەر وەك چۆن لە‌م شیعرە‌ی (محەمەد عومەر عوسمان)دا تە‌مومژ ئەو رێگەیەیە كە دەمانباتە ناو دنیای مانا.\nدەستپێكی ئەم شیعرە بەم شێوەیە:\n" من هاواری ملیۆن داری..\nبەر ڕەشەبای لەپەل كەوتوو.. و هەڵوەریوم "\nئەمە سەرەتای خۆناساندنی شاعیرە و لەو ڕێگایەوە دەیەوێت بمانخاتە بەردەم وێنەیەكەوە، كە تێیدا رۆحی شاعیر ئەو تاكە كەناڵەیە، كە هەم ئازاری خودی خۆی و هەم ئازاری سرووشت دەردەبڕێت. ئەگەر لە روانگەی لۆجیكەوە سەیری بكەین، دەبینین دار هاواری نییە. كاتێكیش ڕەشەبا هەڵدەكات شتێكی سرووشتییە ئەگەر دارەكان لە پەلوپۆ بكەون و هەڵبوەرن، بەڵام بەبێ ئەوەی گوێمان لە هاواریان بێت. دوالا ئەوەی خودی شاعیر لەگەڵ سرووشتدا تێكەڵ دەبێت، ئەوا درەختیش وەك یەكێك لە ڕەگەزەكانی سرووشت دەتوانێت لە ڕێگای دەنگی شاعیرەوە هاواری خۆی بكات. بەڵام گەڕانەوەی شاعیر بۆ سررووشت و تێكەڵبوونی لەگەڵ پێكهاتەكانیدا كۆمەڵێك دەلالەتی مێژوویی و سایكۆلۆجیی هەیە. ئەگەر ئاماژە بە لەیەكچوونی نێوان جەستە و سرووشت بدەین، كە سرووشت لە پایزدا دەمرێت و لە بەهاردا زیندوو دەبێتەوە، ئەوا دەبێت بۆ ئەو باوەڕە بگەڕێینەوە، كە لای مرۆڤی سەرتاییدا هەبووە بەتایبەتی لای زەردەشتییەكان، میسرییەكان، یۆنانییەكان و ڕۆمانەكان، بوودی و هیندۆسەكاندا، بەوەی وا لە مردنیان ڕوانیوە، كە جەستە تێكەڵی سرووشت دەبێت و بە شێوەیەكی تر زیندوو دەبێتەوە. وەك چۆن هەر ئەو باوەڕە لای (دیكارت)، (بارۆخ سپینۆزا) و (نیتشە)دا بوونی هەیە. ئەگەرچی بیرۆكەی ڕینكۆرنەیشن (التقمص (Reincarnation بۆ (فیساگۆرس)و (سۆكرات) و (پلاتۆ) دەگەڕێتەوە. پارادۆكسال لەم شیعرەدا ئەوەیە، كە شاعیر بۆ ئەوە ناگەڕێتەوە ناو سرووشت، تاكو سرووشت زیندووی بكاتەوە، بەڵكو ئەو شاعیرە دەنگ بە سەرتاپای سرووشت دەبەخشێت، وەك بوونێكی سەربەخۆ ە تایبەت.\nلە دوای ئەم وێنەیەدا هاتووە:\n"من زایەڵەی ملیۆن مەلی..\nلانەڕوخاو.. و تەریوم "\nلەم وێنەیەدا خۆناساندنی شاعیر دەگەڕێتەوە ئاستی گیاندار، هەر وەك خۆی بە زایەڵەی ملیۆن (مەل)ی لانەڕوخاو و تەریو دەناسێنێت، ئەوا دەبێت بزانین كە شاعیر لەم وێنەیەدا ئازاری ملیۆن (مەل) بەرجەستەی شیعر دەكات، شاعیر ئاوارەبوونی ئەم باڵندانە دەنووسێتەوە، دواتریش لە وێنەكانی تردا ئاوارە و غەریببوونی مرۆڤ لە سەر ئەم زەوییە لە شیعرەكانیدا دەردەخات. دوای ئەم وێنەیە، شاعیر ڕوانینی خۆیمان به شێوه‌یه‌کی تر بۆ ده‌رده‌خات: وەك دەڵێت:\n"لە پەنجەرەی پایزێكی ئەبەدییەوە\nئەڕوانمە دنیای تەم و\nخوێنی ڕژاوی گەڵاكان\nئەڕوانمە چرای كوژاوەی ماڵەكان "\nدیارە پاییز سمبولی وەرزێكی پڕ لە وەرین و دابڕان و ئازارە، تێیدا سرووشت رووت دەبێتەوە. بەڵام ئەو پایزەی لەم شیعرەدا ئاماژەی بۆ كراوە، پایزێكی ئەبەدی یان بێكۆتاییە، كاتێكیش شاعیر لە پەنجەرەی ئەو پاییزە دەڕوانێت، ئەوا مانای وایە شاعیر لەو پایزەدا زیندانە و دەبێت لەوێوە بڕوانێتە دونیا و سەیری نەهامەتی و ئازار و جوانییەكانی ژیان بكات. لە ناو ئەو پایزەشدا شاعیر روانینی بۆ خوێنی رژاوی گەڵاكان و چرای كوژاوەی ماڵەكان هەیە. ئەمەش هێمایەكە بۆ خوێن و نەمانی ڕووناكی، كە دواتر ئەم تاریكییە دەگەڕێتەوە بۆ ئاستی ئازارەكانی مرۆڤ، لە چوارچێوەی قوربانیبوون. واتە كاتێك خوێن دەڕژێت ئاوا ماڵەكان چرایان دەكوژێتەوە، لێرەدا (ماڵ) ئاماژەیەك نییە بۆ ته‌نیا شوێنێك كە خێزانێك یان چەند كەسێك تێیدا دەژین، بەڵكو سمبولی گەردوونە، كە كاتێك مرۆڤێك خوێنی دەڕژێت گەروون سەرتاپای نووقمی تاریكی دەبێت. بە واتایەكی تر لەم وێنەیەدا بنچینەی پێوەندیی (خوێن) و (تاریكی) دەگەڕێتەوە بۆ لەناوبردنی چەند رۆحێك، چونكە شاعیر نەیوتوە (گەڵا) بەڵكو (گەڵاكان)ی بەكار هێناوە، كە ئەمەش پێوەندیی بە كۆكوژییەوە هەیە.\nلە بەشی دووەمی شیعرەكەدا، شاعیر دەڵێت:\n" ئیسماعیلێكم ئێستاكە.. نەك چەقۆی ئیبراهیمی باوك..\nچەقۆی دەستی دێوی غوربەت سەرم ئەبڕێ\nچ فریشتەیەك ئەگاتە هانای زریكەی بەر لە مەرگ و سەربڕینم؟\nچ فریشتەیەك گیاندارێ ئەكاتە قۆچی قوربانیی ئەم غوربەتە؟"\nچیرۆكی ئیسماعیل و ئیبراهیمی پێغەمبەر یەكێكە لەو چیرۆكانەی كە هەڵگری چەندین رەهەندی جیاوازی لێكدانەوەیە. بۆ نموونە كاتێك لە ڕێگەی خەونەوە خوداوەند داوای قوربانی دەكات، بۆ تاقیكردنەوەی پێغەمبەرێكی خۆی، ئەوا بەشێك لە لێكدانەوەی فكری ئەم چیرۆكە ئەوەیە، كە خودا وەك لایەنی دەستەڵات داوای قوربانی و دەستبەسەرداگرتنی جەستەی بەندەكانی دەكات، دەشتوانین بڵێین خوداوەند دەیەوێت لە بەندەكانی خۆی دڵنیا بێت، جگە لەوەی لە لایەنی سایكۆلۆژییەوە دەكرێت بڵێین خوداوەند هەمیشە دەیەوێت بەندەكانی پشت لە لایەنی سۆز بكەن، هەموو شتەكان بۆ ئەو دەستەڵاتە تەرخان بكەن كە گەردوون بەڕێوە دەبات. بەڵام لەم وێنە شیعریەدا كاتێك شاعیر خۆی وەك كەسێك دەناسێنێت كە دێوی غوربەت سەری ئەبڕێت، غوربەتبوونی شاعیر لە وڵاتێكەوە یان لە نێوان ئەو دابەشكردنەی زەوی نییە بۆ چەند كیشوەر و وڵاتێك، بەڵكو غوربەتبوونێكە كە باڵی بەسەر لایەنی رۆحیی هەموو مرۆڤەكاندا گرتووە، واتە مرۆڤ بە غەریبی لەم زەویە دەژیێت. بۆیە شاعیر پرسیاری رزگاربوونی لەم غوربەتە دەكات، كە ئاخۆ چ فریشتەیەك بە هانایەوە دێت، لەو كاتەی زریكەی بەر لە مەرگ و سەربڕین دەوری ئەو ئیسماعیلەی داوە، كەواتە رزگاربوونی ئەو شاعیرە لە قوربانیبوونی، هێزێكە لە دەرەوەی زەوی، لێرەدا شاعیر پەنا بۆ ئاسمان دەبات، ئەو ئاسمانەی بە درێژایی ئینسانییەت بۆتە هۆی سەرهەڵدانی چەندین ئەفسانە و توێژینەوەی فكری، كە زۆربەیان پێوەندییان بە ڕامان و لایەنە سایكۆلۆژییەكانی مرۆڤەوە هەیە، ئەوەشیان لە ڕێگەی ئەندێشە تێڕوانینی جیا جیای بۆ كراوە، زیاتریش هەول َدراوە ئەو ئاسمانە وەك چاودێرێكی مرۆڤ كە لەسەر ئەم زەمینە غەریبەیە تەفسیر بكرێت، بە شێوەیەكی تر دەتوانین بڵێین پەنابردنی مرۆڤ بۆ ئاسمان و هەڵخستنی هیواكانی لە دەرەوەی زەوی، ئاماژەیە بۆ ئەوەی كە مرۆڤ لە سەر ئەم زەمینە غەریبە. بۆیە (محەمەد عومەر عوسمان) ئەو غەریبییە قووڵە لە ناو وێنە شیعرییەكانی بەرجەستە دەكات.\nلە دوای ئەم پەرەگرافە شیعرییە، هاتووە:\n"ئەی خوای گەورە نایەتە دەنگ؟\nخنكاوە پەیامی عیسا و زایەڵەی زەنگ"\nپاش ئەوەی شاعیر خۆی لەو بارودۆخە غوربەتییە دەبینێتەوە كە هیچ هێزێك بە هانایەوە نایەت، پرسیاری بێ‌دەنگبوونی خوای لا دروست دەبێت، واتە دەكرێت بڵێین شاعیر لە ئەنجامی ڕامانی لەو ئازارە قووڵە غوربەتییە كە هەموو مرۆڤەكانی زەمین تێی كەوتوون، پرسیار و گومان ئاراستەی گەورەترین هێزی گەردوونی (خوا) دەكات. كاتێكیش دەڵێت: " لەگەرووی كەنیسەكانا / خنكاوە پەیامی عیسا و زایەڵەی زەنگ " ئەوا مانای وایە شاعیر هیچ هیوایەكی بۆ رزگابوونی نییە و ئیتر ئێمە قوربانیین. دواتر دەڵێت:\n"مەسیح هەر بەخاچەوەیە..\nئێسک و گۆشتی لەگەڵ تەختە و بزماری خاچ تێكەڵ بووە..\nخوێنی هەڵمی لێ هەڵئەسێ..\nئەی نایبینن هەڵمی خوێنی..\nچیا و دەشتی سوور كردووە؟\nهەوا بۆنی مەرگی لێ دێ..\nمەرگ ڕەشەبای هەڵكردووە"\nكەواتە ئیتر پەیامێك نییە بۆ رزگاربوون، ئەوەی هەیە بوونە قوربانییە، چونكە كاتێك (مەسیح) هەر بە خاچەوە بێت، مانای وایە ئەو پەیامەی دەیەوێت ئینسان رزگار بكات، چارەنووسی قوربانیبوونە. سەرچاوەی ئەو قوربانیبوونەش ئینسانەكانن، چونكە دیوه جوانییەكەیان نووستوە و هەست بەو غوربەتە قووڵە گەردونییە ناكەن. جگە لەوەی هەر پەیامێكی جوانی و ئینسانی لەم وێنە شیعرییە وا دەرخراوە كە چارەنووسی قوربانیبوونە، جگە لەوەی (مەسیح)بوونی راستەقینە واتە تێكەڵبوونی ئێسك و گۆشت لەگەڵ تەختەی بزماری خاچ. كاتێكیش هەڵمی خوێنی (مەسیح) چیا و دەشت سوور دەكات. شاعیر پێی وایە لەمەوە هەوا بۆنی مەرگی لێ دێت و مەرگ رەشەبای هەڵكردوە، ئەوە مانای وایە لەگەڵ مەرگدا ڕەشبایەك هەڵدەكات كە بۆنی كۆتایی شتەكانی لێ دێت، ئەمەیە چارەنووسی مرۆڤ، هەر وەكو (نیتچە)پێی وایە بوونی سەرتاپای تراجیدیایەكە.\nلە وێنەی دوای ئەمەدا هاتووە:\n"بۆ جارێ خوا نایەتە دەنك؟!\nبۆ جارێ خوا نابێ بە ڕەنگ؟!"\nبە درێژایی مێژووی مرۆڤایه‌تی (خوا) لە پاڵ ئەندێشەی مرۆڤەوە بووە، وەك زاتێكی خاوەنگەردوون و بە دەستەڵات، پەنابردنی مرۆڤ بۆ خوا، زۆر تەفسیری جیاواز هەڵدەگرێت، بەڵام لەم دوو وێنە شیعریەدا، شاعیر دەیەوێت ئەوە بورووژێنێت كە بۆچی خودا هەر بە شێوەی تارمایی یاخود نادیار بوونی هەیە.؟ لەم وێنە شیعریەدا بۆمان دەردەكەوێت كە (دەنگ، ڕەنگ) لایەنی راستەقینەی شتەكانن و بوونیان راستییە. دیارە شاعیر لە كاتێكدا ئەو پرسیارەی لا دەورووژێت كە بەرامبەر ئەو هەموو ئازار و نەهامەتییانە خودا نە دەنگی هەیە و نە ڕەنگ! ئەگەر سەرنج بدەین لە دوای رۆشنگەرییەوە كێشەكانی مرۆڤ لەوەدا ناوەستێت ئاخۆ خوا هەیە یان نا، بەڵكو ئەوەیە كە ئەو هەموو نەهامەتییە و ئازارانە چین رووبەرووی مرۆڤ دەبنەوە؟ دیارە (ئەلبێرت كامۆ) ئەوە دەورووژێنێت كە خوا بێدەنگە و نابزوێت. بەڵام ئەوەی (محەمەد عومەر عوسمان) دەیورووژێنێت، ئەوەیە كە بە درێژایی مێژووی مرۆڤایەتی خوا خۆی پیشانی مرۆڤەكان نەداوە، دەمێكیشە دەنگ و رەنگی لە چارەنووسی مرۆڤدا نییە، بۆچی؟ ئەمە ئەو پرسیارەیە كە لەم وێنە شیعرییەدا ڕەنگی داوەتەوە.\nلە دوای ئەم وێنە، ئاراستەكانی مانا بەرەو سەرووتر هەڵدەكشێن، هەر وەك هاتووە:\n" ئابڕوی مرێمیان برد و\nوێنەكەی وا بە دیواری باڕ و مەیخانەكانەوە\nنوقمی ژەهری حەشیشە و توتن و تلیاكە..\nگوڵێكی هەڵپڕوكاوە بە دەست لیكی شەرمەزاریی\nكاتێك شاعیر دەڵێت: " ئابڕوی مرێمیان برد " ئەوا ئاماژە بۆ مرۆڤ دەكات كە رۆڵی جەللاد لە ژیانی (مرێم) دەبینێت و بەو پەیامە جوانییەی (مرێم)ی دایكی (عیسا)ی پێغەمبەر لە خۆیدا هەڵیگرتبوو، ئەو پەیامەی كە دەیویست مرۆڤەكان لە قوربانیبوون رزگار بكات. بەڵام چارەنووسی ئەو پەیامە بە ئابڕووچوونی (مرێم) دەبینێتەوە. ئەوەیان رەهەندێكی زۆر رەشبینانەیە لە بەرامبەر مرۆڤدا.\nدوای ئەم پەرەگرافە، لە دێرێكی تردا، هاتووە:\n" لەو ڕۆژەوە.. قابیل هابیلی برای كوشت\nلەو ڕۆژەوە.. دەرگای شەهوەت كرایەوە..\nدەرگا لە خوێن كەوتە سەر پشت\nلەو ڕۆژەوە.. زەمین خوێنی ..\nبەرد و درەختی بەربووە\nلەو ڕۆژەوە.. خاك بۆ پەیامێكی عیسا..\nئاگر لە جەرگی بەربووە\nگەرچی گەڕانەوەی خەونی هەزارەها ڕەش و ڕووت و\nدڵی ڕوخاوی ژێر خەمە"\nكوشتنی (قابیل) لە لایەن (هابیل)ەوە سمبولی سەرەتای دەستپێكردنی ژیانی مرۆڤە بە لایەنی قوربانی و جەللاد. هەر لەو كاتەدا مرۆڤەكان یان دەبنە قوربانی یان جەللاد، لەم وێنە شیعریەدا شاعیر پێی وایە لەو ڕۆژەوەیە كە دەرگای شەهوەت كراوەتەوە، لەگەڵ ئەمەدا جوانییەكان لە بەرامبەر ئەو هەستانەی مرۆڤدا دەرفەتی دەركەوتنیان نییە. قوربانیبوونی (هابیل) ئەوە دەسەلمێنێت كە ئیتر مرۆڤ بەو شێوازە دەژیێت، ئەم رووداوە كە لە لایەن مرۆڤی سەرەتایی ئەنجام دراوە، مانای ئەوەیە مرۆڤایەتی بۆ هەمیشە بەو ئاراستەیەدا دەڕوات. بۆیە لای شاعیر ٍزەمین لەو كاتەوە تێنووی پەیامێكی مرۆڤایە‌تی و جوانییە، لە پێناو ئەوەی زەمین نەبێتە مەنزلگەی تاوان، هەر لەم وێنەیەدا لە ڕێگەی ئەندێشەوە زەمین هەستی دەدرێتە پاڵ. بەڵام شاعیر پێی وایە (عیسا) جگە لە تەمێك هیچی تر نییە و مرۆڤایەتی پەیامێكی بەو شێوەیە بە خۆیەوە نابینێتەوە، دیارە پەیامی (عیسا) وەك لایەنی سمبول بۆ پەیامە ئینسانی و جوانییەكان نیشان دراوە. مرۆڤە ڕەشوڕووتەكانیش خەونیان ئەوەیە پەیامێكی عیسای بێتەوە، بەڵكو زەمین لەو مەنزلگە نەهاتمەتییە و ئازارییە ببێتە شوێنی ژیان، بە مانا جوانییەكەی.\nلە دوای ئەمەدا هاتووە:\n" كە قابیل تەرمی هابیلی لە كۆڵا بوو..\nبۆ خوا قەلەڕەشی بۆ نارد؟\nتا فێری كا چۆن بیكا بە ژێر خۆڵەوە\nچی ئەبوو گەر قابیل هەر تەرمی هابیلی بگرتایە بە كۆلًەوە؟"\n(محەمەد عومەر عوسمان) سەرچاوەكانی جەللاد و قوربانی لێرەدا بە شێوەیەكی قووڵ بەرجەستە دەكات. كاتێك دەڵێت: " چی ئەبوو گەر قابیل هەر تەرمی هابیلی بگرتایە بە كۆلًەوە؟" ئەوا مانای وایە ئەگەر هەر جەللادێك تەرمی قوربانییەكەی خۆیی بە كۆڵەوە بووایە، ئەوسا هەستی دەكرد چ تاوانێكی گەورەی ئەنجام داوە. رەخنەی شاعیر بەرامبەر بە (خوا)یە، كە بۆچی یارمەتی جەللادێكی داوە، تاوەكو باری سەرشانی سووك ببێت، لێرەوە جەللاد هەست بەو تاوانە قورسە ناكات، چونكە هەموو شتەكان لە سەر ریتمێكی ئاسایی دەڕۆن. ئەم وێنەیە لە قووڵایدا فرەمانایە، چونكە دەستپێكی جەللاد و قوربانییە، ئەگەر سەرنج بدەین دەبینین كوشتنی (هابیل) بە دەستی (قابیل) یەكەم روودوای كوشتنە لای مرۆڤ، یەكەم قۆناغی جەللادبوون و قوربانییە. لێرەوە هەموو نەهامەتییەكانی مرۆڤ دەست پێ دەكەن، ئەو رووداوە مانای ئەوە دەگەیەنێت كە مرۆڤەكان یەكسانی یەكتریان قبووڵ نییە، بۆیە هەوڵی لە ناوبردنی یەكتر دەدە‌ن.\nلە نیوە دێری كۆپلەی دوای، هاتووە:\n" ئەی سەردەمی قەلەڕەش و كونەبەبوو\nمن ئەمرم و لەناو دەریای دوودڵیی یا..\nشەپۆلێكی دڵنیایی بۆچی مێشكم ناپرژێنێ..\nشەپۆلێكم ئەسوتێم و نابمە هەڵم..\nلە دارستانێ تاشەبەرد..\nهەڵئەنوتێم و سۆز ئەكەم بە عەزرەت كەنارێكەوە\nگشت گیانم لەت و پەت بووە\nلە هەر چایخانە و شاقام و بن دارێكا.\nپارچەیەك لە دڵم ونبووە"\nلەم وێنە شیعرییەی شاعیر بە مردنی خۆیمان ئاشنا دەكات، كە بە هۆی دوودڵی و گومانەوە سەر هەڵدەدات. دیارە لەم وێنەیەدا ئەوەمان بۆ روون دەبێتەوە كە شاعیر بەردەوام لەگەڵ گومان و راراییدا مامەڵە دەكات، واتە خاڵێك نییە بیگەیەنێتە دڵنیایی، بۆیە گازندەی ئەوە دەكات كە بۆچی شەپۆلێكی دڵنیایی مێشكی ناپرژێنێ بەسەر تاشەبەرێكەوە، ئەوە مانای وایە شاعیر دەیەوێت لە ناو دڵنیایەك بژیێت، ئەگەر هەرچەندیش روانینەكانی رەها و دۆگما بێت. تاوەكو ئەو پرسیارانە هێندەی تر ئازارەكانی بۆ زیاد نەكەن، چونكە هەرچەند ئازار گەورەتر بێت، نووسین هێندە قووڵ و ئازار بەخشتر دەبێت. جگە لەوەی شاعیر بە هۆی ئەو گومان و ئازارانەوە رۆحی بۆتە چەند لەتێك و خۆی بۆ كۆ ناكرێتەوە. ئەمەش مانای ئەوەیە كۆی ئەو گومان و راراییە وای لە شاعیر كردووە تەنها روانینێك و گریمانەیەكی بۆ شتەكان نەبێت. من وا هەست دەكەم ئەم شیعرە سەرتاپای بە هۆی فرەدیوییەوە نووسراوە، چونكە ئەگەر سەرنج بدەین، دەبینین رووداوە مێژووییە مرۆڤایەتییەكان بە شێوەیەكی تر تەفسیریان بۆ كراوە و دیوە ونەكانی تری ئەو رووداوانە خوێندراوەتەوە، لەوێوە (تەم و مژ) بۆتە ئەو شیعرە فرەرەهەندەی سەرچاوەی چەندین فكری قووڵی تێدایە.\nلە دواین دێری شیعرەكەدا هاتووە:\n" من یوسفم.. یەعقوبیشم..\nنیوەم لە بنی بیرایە و نیوەم ئەگری\nكوانێ ئۆقرە؟.. كوانێ ئارام؟\nكراسی یوسف بۆ یەعقوب..\nیەعقوبێكی ژێر هەرەس و ملیۆنێ زام"\nئەم وێنەیە یەكجار قووڵە، لە مرۆڤێكدا دووی دیوی هێندە سەخت بەرجەستە دەكات، كە ئاوێتەبوونی ئەم دیوە بەربەستەكانی ئەندێشەی دەبڕێت، لە یەك كاتدا خودی شاعیر دوو ڕۆڵ دەبینێت، ڕۆڵی دوو قوربانی، ئەم مەودا كەمەی وشە، كۆگای چەندین مانای قووڵە. چیرۆكی (یوسف) و هەوڵَی كوشتنی لە لایەن براكانیەوە، ئەو ئاماژە قووڵەیە بۆ ئیرەیی و نا تەبایی براكان، (یەعقوب)یش رۆڵی ئەو كارەكتەرە پڕ ئازارەیە كە لە تاو دووریی كوڕەكەی ئارام و ئۆقرەی نامێنێت، (كراس)ی (یوسف)یش كە بۆ (یەعقوب)ــە مانای وایە شتە بێ گیانەكانیش دەورێكی كاریگەر دەبینن لە جێهێشتنی ئاسەوار بە سەر مرۆڤدا، یان دەكرێت بڵێین قوربانییەكی وەكو (یەعقوب) تەنها كراسی (یوسف) ئارامییەكە بۆی. لەم وێنە شیعریەدا شاعیر ئازاری (یەعقوب) بەرجەستەی شیعرەكە دەكات، چونكە دیوێكی ئەو كارەكتەرەیە.\nلە خوێندنەوەمدا بۆ شیعری (تەم و مژ)ی (محەمەد عومەر عوسمان) تێگەیشتم، كە ئەم شیعرە دنیایەكی پڕ لە مانا و داپۆشراو بە سمبولی هەیە، هەر ئەمەشە وایكردووە تەنها خوێندنەوە و لێكۆڵینەوەیەك بۆ ئەم شیعرە بەس نەبێت، چونكە بە هۆی ئەوەی فرەدیوە، كەواتە هەڵگری فرەشیكردنەوە و خوێندنەوەیە. (محەمەد عومەر عوسمان) لە ڕووی چۆنایەتییەوە دەكرێت مامەڵەی لەگەڵ بكرێت، نەوەك چەندایەتی. واتە تەنها شیعری (تەم و مژ) بەسە بۆ ئەوەی تێ بگەم كە (محەمەد عومەر عوسمان) شاعیرێكە لە قووڵایی ئازارەكاندا دەنووسێت.


پەرتووکی هاوڕێیانی شەقامی جمهوری.\n- بارستاییەک لە نۆستالیژیا و خەرمانێک لە گێڕانەوە -\nپەرتووکی هاوڕێیانی شەقامی جمهوری بیرەوەری و ئەزموونی نووسەرانی کەرکووک لە نێوان شار و تاراوگە، لە ئامادەکردنی ئازاد ئەحمەد ئەسوەد و چاپ و بڵاوکردنەوەی کۆمەڵەی ڕوناکبیری و کۆمەڵایەتی کەرکووک ساڵی ٢٠١٥، لەم ماوانە کەوتە بەردەستی خوێنەران. ئەم پەرتووکە کۆنووس و کۆبابەتی ژمارەیەک نووسەر و هونەرمەندی شاری کەرکووکە کە لە تاراوگە دەژێن. ئەم پەرتووکە کۆمەڵێ تایبەتمەندی لە خۆ دەگرێ لەوانە، یەکەمین پەرتووکە دەکرێ لەڕێگەی گێڕانەوە و نۆستالیژیای کۆمەڵی نووسەر و هونەرمەندی کەرکووکەوە وەک دەروازەیەک بۆ ڕوانین لە دۆخی ئەدەبی و ڕۆشنبیریی و سیاسیی شاری کەرکووک لە سێ دەیەی شەستەکان و حەفتاکان و هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو، چاو لێبکرێ. هەروەها یەکەمین پەرتووکی کوردییە ئەزموونی نووسەران و هونەرمەندانی کورد لە تاراوگە بەرجەستە بکاتەوە و نیشان بدات. یەکەمین پەرتووکە لەمێژووی ئەدەبیی و ڕۆشنبیریی شاری کەرکووک کە نووسەرانی شارەکە بەسەر بکاتەوە و ببێتە مینبەر بۆ دەنگ و تێڕوانیان سەبارەت بە ئەزموونی نووسینیان. یەکەمین پەرتووکە وەک بەڵگەیەکی ئەدەبی و مێژوویی – سیاسیی قسە لەسەر دراوێکی شاری کەرکووک(شەقامی جمهوری) دەکات کە ببووە چەقێک بۆ خوڵقاندن و پێگەیاندنی گەلێ نووسەر و هونەرمەند. بوونی شەقامی جمهوری لە شاری کەرکووک لە دەیەکانی حەفتاکان و هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو، دیاردەیەکی ناوازەیە کە نە لەشەقامی سەهۆڵەکەی شاری سلێمانی و نە لە شەقامی باتای شاری هەولێر و نە لە شەقامی خانی شاری دهۆک دەچێ، بەڵکو تایبەتمەندییەکەی لەوەدایە کە لە شارێکدایە سێ نەتەوەی جیاواز و چەند ئاینێکی جیاجیای تێدا دەژێن. ئەو شەقامە بۆ کوردی کەرکووک پەرستگای وشە بوو، شوێنی ئاڵگوگۆڕی پەرتووک و تێڕوانینی سیاسیی بوو، جێگای چاو و دڵ ڕوونبوونەوەی هاوڕێیان بوو بەیەکتر، ژوانی دڵداران و عاشقان بوو. خاڵی پێگەیشتنی ئەو مرۆڤانە بوو کە تووڕە و پڕ بوون لەڕژێمی بەعسی زۆردار.\nلەم پەرتووکەدا کە شانزە نووسەر و هونەرمەند بەشدارییان تێدا کردووە، سەرجەم بابەتەکانیان لە دەوری سێ تەوەرەی بنەڕەتی دەخولێنەوە. تەرەوەی یەکەم بریتییە لە دەستبردن بۆ نۆستالیژیا و گەڕانەوە بۆ ڕۆژگارە دوورەکان، گەڕانەوە بۆ منداڵی و سەردەمی هەرزەکاری، گەڕانەوە بۆ کەلێن و قوژبنەکانی ئەو ڕۆژگارانەی کە خەونەکان سادە و مرۆڤەکان لە پەیوەندییەکی کۆمەڵایەتی توندوتۆڵدا بوون، گەڕانەوە بۆ لای خەون و ئومێدە وەریوەکانی ڕابردوو. چوونەوە و لە دەرگادانی منداڵی و سەرکێشان بەو ڕۆژانەی کە هەر بەرائەتیان لەخۆ پێچابۆوە و هەروەها هەر بەو عەقڵە سادەی منداڵیی، ڕۆڵێکی گەورەتر لە ڕۆڵی منداڵیکی ئاسایی بینراوە. ئەمەش بۆ خۆی سەرکێشییە کە ژیانی ئەوسای منداڵێک یان هەرزەکارێکی نەخشاندووە. ئەم سەرکێشییە پێ بەپێێ هەڵکشانی تەمەن ئەویش هەڵدەکشێ و گەورە دەبێ و دواتر لەدۆخە جیاوازەکانی ژیان ( فیراری، پێشمەرگایەتی، ژیان لە ئوردوگای ئێران، چوون بۆ تاراوگە) چر دەبێتەوە. پاشان سەرکێشییەکە دەبێتە جۆرێک لە یاخیبوون لە نۆرمەکانی ژیان تا دەگات بەوەی ببێتە هۆی خوڵقاندنی ئەدەبیی و داهێنانی هونەریی. چونکە ئەو ڕوحە سەرکێشە بەردەوام بە خوێندنەوە و مەعریفە موتوربە دەکرێت، سەرەنجام لەبری پاڵەوانێکی دۆنکیشۆتی، داهێنەرێکی ئەدەبیی و هونەریی لێ دێتە بوون. تەوەرەی دووەم خستەسەرپشتی دەروازەی ئەزموونی بەشداربووەکانی نێو پەرتووکەکەیە. لەنێو یادەوەرییەکاندا وەک من سەرنجم دا، گێڕانەوەیەکی سادە سێبەری نەخستۆتە سەر نووسینەکان، بەڵکو هەریەک لەلای خۆیەوە بێئاگا لە بابەتەکانی تری نێو ئەم پەرتووکە هەوڵیان داوە لەسەر ڕاستە هێڵیک لە ڕاستگۆییەوە چیرۆکێکی هونەریی بگێڕنەوە ، چیرۆکێک بە زمانی هونەری سەردەم، بە زمانێک کە ڕێک بە بەر ئەو تابلۆیە بێت کە نمایشی خود و ناخی خود دەکات.\nگێرانەوەکان سەرنجڕاکێشن و خوێنەر بە ئاسانی ناتوانێ دەستبەرداری بابەتێک بێت تا تەواوی نەکات. هەرچی تەوەرەی سێیەمە بریتییە لە مەسەلەی وابەستەبوون (ئینتما). هاوڕێیانی شەقامی جمهوری لە ئینتمایەکی فراواندان بۆ شار و شەقامێکی شارەکە، ئەویش ئاماژەی لێک نزیکبوون و هاو دەردەدڵی و هاوسۆزی سیاسی کۆمەڵایەتییە، شەقامێک کە نەک تەنها شوێنی گوزەرکردنی مرۆڤی پیادە و ئۆتۆمبێلەکانی شارە، بەڵکو شوناسی جیددی بوون و هەوێنی پەروەردەکردن و قوتابخانەی پێگەیاندنی ژمارەیەک لە نووسەران و ڕۆشنبیرانە کە ئەمڕۆ جێ پەنجەیان بە کاروانی ئەدەبیی و ڕۆشنبیریی کوردییەوە دیارە. لەم شەقامی جمهورییە گوڵ نەدەپشکوت، بەڵام سەدان گوڵی گەش بۆ ئازادی هەر لەسەر ئەو شەقامە و هەر لەبەردەم پەرتووکخانەی ئاسۆدا دەپشکوتن و چرۆیان دەکرد و دەبوونە ئومێدی دواڕۆژی خەبات و بەرخواردان لەدژی ستەمی حیزبی بەعسی خوێنمژ.\nئەم نووسەرو هونەرمەندانەی لەم پەرتووکەدا بەشدارن نەک هەر هەموویان لە ئاستێکدا نین، بەڵکو هەر یەکەیان لەئاستێک لە داهێنان خەریکی بەخششن، هەر یەک بەجۆرێک دەڕواننە دونیای داهێنان و ئەدەب و ئاریشەکانی، هەروەها هەریەک بە جۆریکیش دەیانەوێ وەفاداربوونی خۆیان لەهەمبەر بڕینی ڕێگای داهێنان دەربڕن. ئەم نووسەر و هونەرمەندانە لەڕاستیدا بەشێکن لەو هاوڕێیانەی شەقامی جمهوری کە بەپێی میتۆدی ئامادەکردنی پەرتووکەکە کەوتوونەتە دەرەوەی بازنەی (تاراوگە) و لە کوردستاندا دەژێن. نەبوونی بابەتی ئەو کاراکتەرە چالاکانەی کەلە پەرتووکەکەدا بەشدار نین بەڵام سێبەرەکانیان لەنێو دێر و پەرەگرافەکانی بابەتەکاندا دەبینرێن، ڕەنگە ببێتە خۆزگەی ئامادەکردنی بەرگی دووەمی کتیبی شەقامی جمهوری کە بەبڕوای من دەبێتە تەواوکەری شوناسی ئەو تەیفە لە نووسەران و هونەرمەندان کە جگە لە خەم و خۆشەوسیتی و خەبات لە پێناو مرۆڤ و ئازادی شتێکی تریان پێ نەبووە و نییە.\nپەرتووکی هاوڕێیانی شەقامی جمهوری سەرباری ماندووبوونێکی زۆری هاورێیانێک بە ئامادەکردن و سەرپەرشتی چاپکردن و دزاینی بەرگ و ناوەوە، بەڵام جێی داخە پڕە لە هەڵەی چاپ (کە باشترە ناوی بنێم دەردە فۆنت) کە لە ئەنجامی گواستنەوەی فۆنتەکانەوە ئەو هەڵانە هاتوونەتە بوون، ئەمەش سەرباری کەمەندکێشی بابەتەکان، خوێنەر تووشی وەڕسی و ساردبوونەوە و بێتاقەتی دەکات لە خوێندنەوە.\nلەکۆتایشدا دەستی ماندوونەبوونی یەکە بە یەکەی هاوڕێیانی شەقامی جمهوری دەگووشم و سڵاو لە و بابەتە جوانانە و ستایش بۆ داهێنان و ئەو بیرۆکە بەپێزەی ئەم پڕۆژە گرنگە و خۆشەویستیم بۆ هەموولایک. نووسینەکەشم بەم وتەیەک کاک ئازاد ئەحمەد ئەسوەد کۆتایی پێدێنم کە لە ئیمەیڵێک بۆ هاوڕێیانی شەقامی جمهوری نووسیویەتی، دەڵێ " ئەم پەرتووکە پەرتووکێکی ئاسایی نییە بخوێنرێتەوەو تەواو، بەڵکو ئەشێت وەکو مەرجەعێك reference بەکار بهێنرێ بۆ هەر لێکۆڵەرێك بیەوێ لە مێژووی ئەدەبی و کۆمەڵایەتی و سیاسیی کەرکووك لە سەردەمێکی دیاریکراو بکۆڵێتەوە."\nکانوونی یەکەمی ٢٠١٥ - کەنەدا


بەسەدان مین و تەقەمەنی لە ناو بردران | دەزگاى زارى کرمانجى\nبەسەدان مین و تەقەمەنی لە ناو بردران\nدوای هەڵگرتنەوەو كۆكردنەوەی سەدان مین و پارچە تەقەمەنی، لە سنووری بەڕێوەبەرایەتی گشتی كاروباری مین/هەولێر، سەرجەمیان گواسترانەوە بۆ چاڵێكی دەڤەری باڵەكایەتی و تەقێندرانەوە.\nزێبار خالید، بەڕێوەبەری راگەیاندنی بەڕێوەبەرایەتی گشتی كاروباری مین/هەولێر، بە زاری كرمانجی راگەیاند " لە بەردەوامی هەوڵەكانی تیمەكانمان بۆ لە ناوبردنی مین و پاشماوەكانی تەقەمەنی جەنگی و كەمكردنەوەی مەترسی لەسەر ژیانی هاووڵاتییان، دوای هەڵگرتنەوەو كۆكردنەوەی سەدان مین و پارچە تەقەمەنی، لەلایەن تیمەكانی لە ناوبردنی تەقەمەنییە نەتەقاوەكان لە بەرێوەبەرایەتی گشتی كاروباری مین/هەولێر، سەرجەم ئەم مین و تەقەمەنیانە گواسترانەوە بۆ چاڵێكی دەڤەری باڵەكایەتی لە سنووری قەزای چۆمان، كەبریتی بوون لە (516) مینی دژەكەسی و (2) مینی دژە تانك و زیاتر لە (350)، پارچە تەقەمەنی نەتەقاوەی جۆراو جۆر كە مێژووەكەیان بۆ سەردەمی رژێمی بەعسی لە ناوچوو، شەڕی (8) ساڵەی (عێراق و ئێران)" دەگەڕێتەوە بە سەركەوتووانە لەناوبردران و پۆچەڵكرانەوە".\nگووتیشی "ئەم مین و تەقەمەنی و پاشماوە جەنگیانە لە میانەی چالاكی تیمەكان و كاركردنی بەردەوامی رۆژانە لە ناوچە جیاوازەكانی دەڤەری ( سۆران، باڵەكایەتی، مێرگەسۆر، رواندوز، شقڵاوە)و چەند شوێنێكی دیكە لە سنوری پارێزگای هەولێر دۆزرابوونەوەو لەناوبردران، لە ئێستاشدا كاركردنی تیمەكان لە ناوچە جیاوازەكانی پارێزگای هەولێر بەدەوامەو بە سەركەوتووی بەرێوەدەچێت.\nله سۆران 17 كیلۆگرام مادده‌ی هۆشبه‌ر ده‌ستی به‌سه‌رداگیرا\nئاماری نوێی كۆرۆنا راگەیاندرا\nبڕیار درا به دامه‌زراندنی 47 دادوه‌ر\nخۆپیشاندان لە یاسابەركارەكانی هەرێمی كوردستان\nمافناس سەنار شێرۆكی\nژن لە روانگەی پیاوسالارییەوە\nجیاوازی نێوان رای ئافرەت و پیاوان و دەرهاویشتەكانی\nرەوشا كوردستانێ رێكەفتنەكا ستراتیژی دخازیت\nغیاس خالد زێباری\nبەشی زۆری قوتابییەكانمان هی دەرەوەی مێرگەسۆرن\nلە سۆران كڕین و فرۆشتنی زەوی و خانووبەرە جووڵەی تێكەوتووە\nخێرایی با لە سنووری ئیدارەی سۆران بزانە\nبە ناڕاستەوخۆ هەوڵی دواخستنی هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان دەدرێت\nگۆڕانکاری نرخی دراوەکان لەبازاڕەکانی هەرێم\nئاماری باران بارینی ئەمساڵی رواندز\nسبەینێ مووچەی ئەم شوێنانە دابەشدەكرێت\nزیاتر لە 20 تۆن زێر لة دەستی لاهوور دەرهێندرا\nلە چوار ساڵی فێری زمانی ئینگلیزی بووە\nسەرۆكی شارەوانی باڵەكیان: بە گوژمەی 170 ملیۆن دینار چەندین پڕۆژەیەك جێبەجێ دەكرێن\nهەواڵی گیان لە دەستدانی دوو گەنجی رواندز بڵاوبۆتەوە\nخشتەی دابەشکردنی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم گۆڕانکاری بەسەردا هات\nژمارەیەك قەزا و ناحیەی نوێ لە سنووری ئیدارەی سۆران درووست دەكرێن\nدەست بە قیرتاوکردنی جووت سایدی ئازادی کرا\nپەیمانگەی تەكنیكی مێرگەسۆر كرایەوە\nرێزگرتن لە نێوان جلوبەرگ و ئاستی رۆشنبیری مرۆڤدا


کورد بەشێکن لە خەڵکی ناوچەکە و دەبێ نیگەرانییەکانیان لە بەرچاو بگیردرێت - Mehr News Agency\n3 rezberê 2019 - 09:07\nNews Code 28185\nبە ڕاپۆرتی ئاژانسی هەواڵی مێهر، وەزیری دەرەوەی ئێران لە کۆنفڕانسی هاوبەشی ڕۆژنامەوانی لەگەڵ سێرگەی لاڤرۆف، هاوتای ڕووسی خۆی؛ لە وڵامی پرسیارێکی هەواڵنێری ڕووداو وتی: بارودۆخی ناوچەکە رێگەنادات پرسی کورد ببێتە پرسێکی گەورەی ناوچەکە.\nسەبارەت بە ناوچەی ئەمن زەریف ئاماژەی دا کە تاران لە نیگەرانییە ئەمنییەکانی ئەنقەرە تێدەگات، پێویستیشە حکوومەتی تورکیا نیگەرانییە ئەمنییەکانی لەگەڵ حکومەتی سووریا چارەسەر بکات نەک ئەمریکا.\nوەزیری دەرەوەی ئێران هەروەها وتیشی: "ئێمە لە نیگەرانییەکانی دۆستە تورکەکان بۆ پاراستنی ئاسایشی سنوور و پاراستنی خەڵکەکەی تێدەگەین، بەڵام بۆ چارەسەریی ئەو نیگەرانییە بە بڕوای ئێمە، دەبێت لەڕێگەی هاوکاری لەگەڵ حکومەتی ناوەندیی سووریا، لە چوارچێوەی یاسای نێودەوڵەتی و پاراستنی سەروەری، یەکپارچەیی خاک و سەربەخۆیی سووریادا بێت.\nئەوەشی وت کە تاران بەردەوام ئامادەیە لەگەڵ دۆستانی تورکیا و دۆستانی سووریا و پشتیوانی رووسیا هاوکاربێت".\nزەریف ڕاشیگەیاند کە ئێمە بنەمای هەبوونی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی فورات قبووڵ ناکەین، کە بۆ رەواییدان بەو هەبوونە دۆستانی تورکیا لەگەڵ ئەمریکا دانوستاندن دەکات، چونکە هەر کارێک رەوایی بدات بە هەبوونی ئەمریکا لە سووریا بۆ ئێمە قبووڵ کراو نییە، سووریا نابێتە جێگەیەک بۆ ئەمریکا. ئەمریکا تاوەکوو ئێستا جگە لە خەسار بۆ ئامانجە ناسوورییەکان، شتێکی دیکەی بۆ خەڵکی ناوچەکە نەبووە.\nئەوەشی وت کە تەنانەت ئەو هەنگاوەی دوایی ئەمریکا لەژێر ناوی رووبەڕووبوونەوەی تیرۆر لە ئیدلب، رێککەوتنێک کە بە زەحمەت بەدەست هاتبوو بۆ ئاگربەست، خستە مەترسییەوە.\nزەریف وتی: بە هەمان نیگەرانیی کە بەڕێز لاڤرۆڤیش باسی کرد، بارودۆخی ناوچە رێگەنادات پرسی کورد ببێتە پرسێکی گەورەی ناوچەکە. کورد بەشێکن لە خەڵکی ناوچەکە و دەبێ مافەکانیان پاریزراو بن و نیگەرانییەکانیشیان لەبەرچاوبگیرێن.\nجەختیشی کرد: هەموو پەیوەندییەکانی ئەو ناوچەیە دەبێت بە ئاراستەی پاراستنی مافی هەموو خەڵکی ناوچەکە بێت. لەوانەش نیگەرانییەکانی دۆستانی تورکیامان.


ژووری عەمەلیاتی داڕشتنی سیناریۆکانی کوردستان تەقەی تێکەوت – ئاژانسی ھەواڵی پەیامنێر\nژووری عەمەلیاتی داڕشتنی سیناریۆکانی کوردستان تەقەی تێکەوت\nلە Mar 29, 2018\n(( لەو ژوورەدا جەبهەیەکی داخلی بۆ بۆردومانکردنی فکری تاکی کوردستانی کرابوویەوە و ئێستا لەبەر شکستی سیاسیان کەوتوونەتە تەسفیەی یەکتر و لاپەڕەکانیان لەسەر یەکدی هەڵدەدەنەوە))\nلە ساتەوەختی ریفراندۆمدا، بەغدا و تاران ژوورێکیان بەناوی کوردستان کاراکرد بۆ چۆنییەتی رەشبینیکردنی تاکی کوردستانی و رووبەڕووبوونەوەی خەڵکی کوردستان، ئەو ژوورە ئامانجی داڕشتنی نانەوەی ئاژاوەگێڕی و رەشبینکردنی تاکی کوردستانی بوو لە نێوخۆی کوردستاندا، لەو ژوورەدا سیناریۆی چۆنییەتی بەلاڕێدانی تاکی کوردستانی دادەنرا و پرسێکی گرینگی وەک سەربەخۆیی کوردستان لە مووچە و بودجەدا بچووک دەکرایەوە و سیناریۆ دادەنرا بۆ لەبیرچوونەوەی سەربەخۆیی و داگیرکردنی کەرکووک و پەلامارەکانی حەشدی شەعبی، دوای نەبوونی کاریگەریان لەسەر خەڵکی کوردستان و پوچەڵبوونەوەی کاریگەرییان لەسەر خەڵکی کوردستان بەتایبەت لە دوای رووداوەکانی ١٦ ئۆکتۆبەر کە ئامانجیان بوو جەبهەیەکی داخلی بکەنەوە و بۆردومانی فکری خەڵکی کوردستانی پێبکەن، لە ئێستادا ژوورەکە تەقەی تێکەوتووە.\nژوورەکە کە تەوجیهی سیاسی دەدایە کەسانێکی نێو حزب و قەوارە و لایەنە سیاسییەکان لە سلێمانییەوە و ماکینەیەکی راگەیاندنیشیان لەپاڵدا بۆ وەگەرخستبوون، لەو ماوەیەدا سەرجەم سیناریۆکان ئاشکرابوون، رووبەڕووی خۆیان بوونەتەوە.\nسەرنج بدەن، لە ئێستادا ئەوانەی لە سلێمانی داوای حوکمڕانی دەکەن، سەرجەمیان بەرانبەر بە یەکدی هەڵساون بە جوڵاندنی مەلەفی یەکتری و لاپەڕەکان وردە وردە لەسەر یەکتری هەڵدەدەنەوە.\nهەموویان بەیەکدی دەڵێن بۆ بەرژەوەندی مادی و ئیمتیازات، دڵسۆزیان ناوێ و بۆ کۆشک و تەلار و خۆدەوڵەمەندکردن و کورسی دەسەڵات هەوڵدەدەن، بەیەکدی دەڵێن، لە بەغدا نەتانهێشت یەکریزی دروستبێ و دەستان هەبوو لە بڕینی قووتی خەڵک، ماویەکی دیکە بەرلەوەی بگەینە هەڵبژاردن ئەوەش دەبیستن کە بەیەکدی دەڵێن لەکوێ بۆ بەغدا و تارانیان کارکردووە.\nسەرنج بدەن، لێدوانی ئەو دوایەی مەلا بەختیار لەسەر دکتۆر بەرهەم و وەڵامی دکتۆر بەرهەم بۆ مەلا بەختیار و قسەی شاسوار بۆ بەرهەم ساڵح و هەڵدانەوەی مەلەفی شاسوار لە لایەن گۆڕان و ورژاندی ئینشقاقی نێو کۆمەڵ و ناوهێنانی گروپی ١٦ ئۆکتۆبەر و دزەپێکردنی نووسراوەکان لە بەغدا لەسەر گروپی ١٦ ئۆکتۆبەر، سەرجەمیان ئەگەر بە وردی سەرنجبدەن گشتی لە بازنەیەکدا دەخولێتەوە و لەسەرجەمی پارە کۆی باسەکەیە، لە سەرجەم لێدوان تۆمەتبارکردنی یەکتریان بە پارەیە کە لە زمای خۆیانەوە بەیەکدی دەڵێن یەکێک پارەی خەڵکی خواردووە و ئەوی دیکە لەپێناو گەیشتنی بە سەرۆککۆماری عێراق باکی بە مام و رێبازەکەی نەماوە و ئەوی تریان مافی خەڵکی کوردستانی خواردووە لەو پشکانەی لە جاڤی لاندەوەیە، ئەگەر سەیری لێدوانەکانیان بکرێ، بۆت دەردەکەوێ کە باسەکە تاران و بەغدایە و ئیدی ئەوانە گشتیان دەیانەوێ یەکتر وردبکەنەوە، چونکە بەغدا و تاران لە ئێستادا هەستیان پێکردوون کە نەیانتوانیوە کاریگەریان بەسەر خەڵکی کوردستان هەبێت و ئەو بەرنامەیەی کە بۆیان داڕشتوون نەیانتوانی لێی سەرکەوتوو بن.\nمن نامەوێ بچمە وردەکارییەکانەوە، بەڵام بە دڵنیاییەوە ژوورەکە نەیتوانی ئامانج بپێکی و خۆراگری کوردستان و باوەڕی پتەوی خەڵک بە هەرێمی کوردستان توانی بەسەر هەموو ئەو پیلانە سەرکەوێ، کە ئەو ژوورە لەسەردەمی مالیکی لە بڕینی قووتی خەڵکی کوردستان کەسانێکی لە سلێمانی هەبوون و رەگێکی مێژووی لەگەڵ بەغدا کۆیانی کردوونەتەوە لەگەڵ عەتفێکی سیاسی بۆ ئێران، دوای ریفراندۆمیش کە ژوورەکە بەخێرای کاراکرایەوە لە ئێستادا ئەو پیلانەیش ئاشکرابوو و ئیدی باوەڕی زۆرینەی خەڵکی کوردستان بەسەر سیناریۆکانیان سەرکەوت.


داهۆ سالم 12/11/2020\nلەبەر ئەوەی كێشەی كورد یەكێكە لەو كێشانەی تا ئاستێكی زۆر هەم پەیوەستە و هەم گرێدراوی هەڵوێست و سیاسەتی جیهانییە، بۆیە ئاسایی دەبێ گەلی كورد و بژاردەی فەرمانڕەوا و چالاكانی بواری سیاسی لەنزیكەوە ئاگاداری گۆڕانكارییە ناوچەی و جیهانییەكان بن. جا لەم سۆنگەیەوە، یەكیك لەو وڵاتانەی كە بەدرێژایی میژووی نزیك كاریگەری چارەنووسسازی بەسەر كورد و دۆسییەكەی و بزاڤە ڕزگاریخوازییەكەیەوە هەبووە وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا بووە. ئەمەش بەتایبەت لەدووای كۆتایی هاتنی جەنگی سارد و باڵادەستبوونی كاپیتاڵیزم بەڕابەرایەتی ئەمەریكا بەسەر جیهاندا و دەركەوتنی ئەمەریكا وەك تاكجەمسەر لە كۆتایی ساڵانی هەشتای سەدەی ڕابوردووەوە لەسەر ئاستی جیهان و سەركەوتنی بەسەر یەكێتی سۆڤییەت و بلۆكی سۆشیاڵیزمدا. جابۆیە هەڵبژاردنی یٔەمساڵی ئەمەریكا وەك چۆن بۆ تەواوی جیهان جێی بایەخ و گرنگی پێدان بوو، بەهەمان شێوە بۆ كوردیش لەسەر ئاستی هەرچوار پارچەكە ببووە جێی گرنگی و بەووردی چاودێری ئاكامەكانی دەكرا.\nبەگشتی هەڵبژاردنەكانی یٔەمجارە “٢٠٢٠” ی ئەمەریكا بۆ خۆی شتێكی جیاوازی بەرهەم نەهێناوە، ئەوەندەی دیاردەیەكی جیاوازی پێچایەوە و كۆتایی پێ هێنا. ئەوەی وایكرد یٔەم هەڵبژاردنەی ئەمەریكا جۆرێك تایبەتمەندی بەلای خەڵكی یٔەمەریكا و جیهانیشەوە بەخۆوە ببینێت، هەم بۆ دۆستەكانی ئەمەریكا و هەم نەیارەكانیشی دیاردەی “ترەمپیزم “بوو. ترەمپیزم بەو مانایەی ئەو سەرۆكە ئاكارێكی جیاوازی هەبوو لەمامەڵەی سیاسیدا. ئەو بازی دەدا بەسەر شێوازی سیستماتیكی كاری حكومەتی ئەمەریكادا. وە هەر لەسەرەتای دەستبەكاربوونییەوە دیاردەی تویتی داهێنا وەك یەكەم سەرۆك و سەرۆكی گەورترین وڵاتی جیهانیش، پێگەی ئەلیكترۆنی تویتەری كردە وێستگەی بڵاوكردنەوەی دید و تێڕوانینەكانی لەمەڕ كێشە و ئاریشەكانی جیهان. بۆخۆی ئەم نەریتی تویتكردنە لە كلتووری سیاسی جیهاندا شتێكی تازە بوو، كە سەرۆك بەو یٔەندازەیە بیكات بە زمانحاڵی خۆی. ئەمەش سەرەتای فەرامۆشكرنی پرۆتۆكۆڵی میدیای فەرمی و ڕۆڵی وتەبیژ و كەمكردنەوەی بایەخی هۆڵی كۆنفرانسەكانی كۆشكی سپی بوو. ئەمە وسەرباری بڕیار و هەنگاوە كەسیەكانی، بەبێ گەڕانەوە بۆ تیمی كابینەكەی و پەیوەندییە تایبەتیەكانی لەگەڵ سەرۆكی وڵاتان، لەهەمووی سەیرتر، یٔئەو پەیوەندییە تایبەتییانەی لەگەڵ ئەو سەرۆكانەدا بوو كە نەیاری كۆنی یٔەمەریكا بوون، لەوانە كیم جۆن یٔون سەرۆكی كۆریای باكور و ڤلادیمیر پۆتین سەرۆكی ڕووسیا و رەجەب تەییب یٔئەردۆگان سەرۆكی توركیا. كە هەرسێ سەرۆك ناكۆكی سیاسیان لەگەڵ ئەمەریكادا هەبوو.\nبۆیە یٔئەم تایبەتمەندییانەی سەرۆكی ئەمەریكا، لەو كاتەی ئەمەریكا بوونێكی مەیدانی و پڕ جوڵە و چارەنوسسازی هەبوو لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، كاریگەری بەهێزی لەسەر پرسی كورد هەبوو لە تەواوی ناوچەكەدا، بەتایبەت لە باشوور و ڕۆژئاوای كوردستان. لە سەر وەختی كابینەكەی ترامپدا بەهۆی سەرهەڵدانی داعش و ڕاگەیاندنی خەلافەتەكەیان، كوردستان و عێراق و ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوین مەیدانی دەستوەردانی جیهان بوو، لەسەروو هەموویانەوە دەستوەردانی ئەمەریكا.\nهەر بۆیە لەو دەمەی كۆشكی سپی لە ئەستۆی ترامپدا بوو، گەلی كورد لە دوو پارچەی كوردستان ڕووبەڕووی دوو ڕووداوی تراژیدی بوونەوە لە باشور و ڕۆژئاوای كوردستان كە هەڵوێستی ئەمەریكا كاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر ئاكامەكانی هەردوو ڕووداوەكەش هەبوو. لە دەورانی فەرمانڕەوای ترەمپدا ئەمەریكا لە دوو هەڵوێستی جیاوازدا بێباكانە ڕووی لە كورد وەڕگێڕا و زیانی گەورە بەر دەسكەوتەكانی ئەو دوو پارچەیەی كوردستان كەوت، لەكاتێكدا گەلی كورد ئازایانە و چالاكانە وەك كاراكتەرێكی ئەكتیڤی نێو هاوپەیمانی نێودوڵەتی دژی تیرۆر، شانبەشانی ئەمەریكا و هاوپەیمانەكانی لە جەنگدا بوو لە دژی داعش. ئەوەی پەیوەست بوو بە باشووری كوردستانەوە، دژایەتی و نەیاری فێڵبازانەی ئەمەریكا بوو بۆ پرۆسەی ڕیفراندۆم و چاوپۆشی و لاری نەبوونی بوو بۆ هێرشی سوپای عێراق و حەشدی شەعبی بۆ سەر پێشمەرگە لە ناوچەجێناكۆكەكان. كە بەپێی ڕای زۆربەی چاودێرانی ڕۆژئاوایی، عەبادی پێش هێرش بۆ سەر ناوچە جێناكۆكەكان، گڵۆپی سەوزی ئیدارەكەی ترامپی بۆ هەڵكرابوو. وە ئەوەی لە شانزەی ئۆكتۆبەردا لەلایەن بەغداوە یٔەنجامدرا، هەنگاو بە هەنگاو كۆشكی سپی لێ ئاگاداركردبووەوە. هەر بۆخۆی لە لێدوانێكیدا لە مانگی نۆڤەبەری ساڵی ڕابووردودا، ترامپ سەبارەت ڕووداوەكانی ڕیفراندۆم و كێشەكانی نێوان هەرێم و بەغدا ڕایگەیاند كەوا، “هەوڵ هەبووە بۆ ئەوەی دەستوەردان بكەین، بەڵام نەمان كرد و خۆیان بۆ خۆیان سنوورێكیان بۆ خۆیان دیاری كرد” ئەمەش دەریدەخات لە واشنتۆن هەوڵ هەبووە بۆ ڕێگریكردن لە هێرشی سوپای عێراق بۆسەر پێشمەرگە، بەڵام ترامپ پشتگوێی خستووە.\nپەیوەست بە ڕۆژئاوای كوردستانیش، لەكاتێكدا ئیدارەی خۆسەر و هێزەكانی سوریای دێمۆكرات شانبەشانی سەربازانی یٔەمەریكا لە دووا قۆناغەكانی شكستپێهێنانی خەلافەتەكەی داعش دا بوون، دووجار بەتەلەفۆن و دوور لە ئیتیكی دیپلۆماتی، ئەردۆگان توانی ترەمپ قایل بكات لە ڕۆژئاوای كوردستان و ناوچەكانی ڕۆژهەڵاتی فورات بكشێتەوە، كشانەوە بەمانای واڵاكردنی ناوچەكە بۆ هێرشی توركیا و گروپە یٔیسلامییە ڕادیكاڵە سورییەكان بۆ سەر خەڵكی كورد و كەمە یٔیتنیكییەكانی تر. جاری یەكەم لە مانگی دیسەمبەری 2018 دا بوو، كە لەڕێگەی پەیوەندییەكی تەلەفۆنییەوە ئەردۆگان توانی ترامپ قایل بكات بە ئەنجامدانی ئۆپراسیۆن لەدژی دەستكەوتەكانی ڕۆژئاوای كوردستان و داگیركردنی ناوچەكانی ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری. خۆشبەختانە لەو هەوڵەیاندا بەهۆی كاردانەوەی یٔەندامانی كابینەكەی ترەمپ و بەشێك لە كاراكتەرە دیارەكانی كۆشكی سپی توانرا ترەمپ لەو بڕیارە پاشگەزبكرێتەوە و ڕێگە لەو تراژیدیایە بگرێت. بڕیارەكەی سەرۆك هێندە دیراسەنەكراو و ناسیستماتیكی بوو، كاردانەوەكە بەجۆرێك بوو كەسایەتییەكی وەك ڕێكس تیلەرسن وەزیری دەرەوە و برێت مەكگۆرگ نوێنەری هاوپەیمانی نێودەوڵەتی بۆ شەڕی دژی داعش دەستیان لەكارەكانیان كێشایەوە. واتە هەڵسوكەوتی ترامپ بۆ خودی كەسە نزیكەكانیشی مایەی سەرسوڕمان بووە. هەرچەندە لە ژێر فشاری هەندێك لە وڵاتان بەتایبەتی فەرەنسا و ئەندامانی كابینەكەی، جاری یەكەم توانرا ترامپ پاشگەزبكرێتەوە لە كشانەوەی سەربازانی ئەمەریكا لە ڕۆژهەڵاتی فورات لە سوریا، بەڵام هێشتا توركیا ژانی جەنگ دەیگرت و سوربوو لەسەر داواكەی بۆ دەستوەردانی سەربازی لە ناوچەكانی هەسەدە لە باكوری سوریا. بۆیە وەك خوێندنەوەیان بۆ لایەنی سایكۆلۆژی سەرۆك كردبێت، ئەردۆگان سوربوو لەسەر میتۆدی تەلەفۆن بۆ قایل كردنی سەرۆكی ئەمەریكا. بۆیە جاری دووەم و لە بڕیارێكی تری لەناكاو و چاوەڕوواننەكراودا، بەهۆی پەیوەندییەكی تری تەلەفۆنی ئەردۆگانەوە لە مانگی ئۆكتۆبەری ساڵی ڕابووردوودا، سەرۆكی ئەمەریكا بڕیاری كشانەوەی سەربازانی وڵاتەكەی لە باكوری سوریا ڕاگەیاند و ئەوەش بەواتای گرین لایت بوو بۆ سوپای توركیا بۆ پەلاماردانی ناوچەكانی ئیدارەی خۆسەر لە ڕۆژئاوای كوردستان و ئاوارە و دەربەدەركردنی دانیشتوانەكەی. ئەم بڕیارەی سەرۆك بووبە هۆی ئاوارەبوونی دەیان هەزار كەس و گەڕانەوەی سوپای سوریا و هێزەكانی ڕوسیاش بۆ ناوچەكانی تری ژێر كۆنترۆڵی هەسەدە، كە لەئێستادا بوون بە مایەی پشێوی و جۆرێك لە پاشاگەردانی ودەردیسەری و قاڵە وقڕە و كیشەی ترافیك بۆ خودی سوپای ئەمەریكاش لەو ناوچانەی سوریادا.\nجگە لەوەی پەیوەست بوو بە دۆناڵد ترامپەوە، هەڵبژاردنی ئەمجارەی ئەمەریكا بۆ كورد، بەگشتی هەندێ تایبەتمەندی تری تێدایە. كەسایەتیەكی وەك جۆ بایدن باشترینی هەموو كاندیدەكانی نێو هەردوو پارتی كۆماری و دێمۆكراتەكانی ئەمەریكایە كە بۆ خۆی هەم كوردەكان دەناسێت و هەم ئاشنایە بە دۆزەكەی. هەرچەندە وەك نەریتی هەمیشەیی لە سیاسەتدا، بەرژەوەندی و بەرپرسیارێتی لەپێشە، بەڵام بۆ فایلێكی وەك دۆزی كورد، بوونی ئاشنایەتی و مەعریفە و ئاگاهی خودی سەرۆكی وڵاتێكی وەك یٔەمەریكا هەنگاوێكی كەم نییە. بگرە لە هەندێ هەلومەرجدا، بۆ گەلێكی وەك كورد، دەبێ لوبی گەورە گەورە بكرێت و ملیۆنان دۆلار خەرج بكرێت بۆ ئەوەی دەنگی خۆت بگەیەنیت بە گوێی سەرۆكی وڵاتێكی گەورەی وەك ئەمەریكا.\nلەلایەكی ترەوە، خودی جۆ بایدن نەیارێكی سەرسەختی ئەردۆگان و سیاسەتەكانییەتی لەسەر ئاستی جیهان. وڵاتێكی وەك توركیا، بۆئەمەریكا یٔەگەرچی هەر كەسێك لە كۆشكی سپیدا بێت بایەخی تایبەتی دەبێت، بەڵام ئەو جۆرە لە تێگەیشتنی سەرۆكی ئەمەریكا بۆ سیاسەتی هەر سەرۆكێكی تر، چوونە ژێربار و خۆبەدەستەوەدان و ڕێكەوتن لەگەڵیدا قورس دەكات. ناكۆكی بایدن لەگەل ئەردۆگاندا تا ئاستێك بوو بەشێك لە پرۆژەی بانگەشەی ئەو كاندیدە دژایەتی ئەردۆگان و ڕووبەڕوبوونەوەی سیاسەتەكانی بوو. بایدن لەچەندین بۆنەدا هێرشی توند و كەسی كردۆتە سەر ئەردۆگان. تەنانەت ساڵی پار ڕایگەیاند كە، “یٔەبێ ئەردۆگان باجی ئەو دەستدرێژییانە بدات كە ئەیكاتە سەر دۆستەكانمان لە ڕۆژهەڵاتی فورات لە سوریا.” لە هەڵوێستێكی تردا ئەوەی ووت كە، “دەبێ ئۆپۆزیسیۆنی توركیا یارمەتی بدرێن لەڕێگەی سەندوقی دەنگدانەوە بگەڕینەوە دەسەڵات و كۆتایی بە ئەردۆگان بێنن.” هەموو ئەم هۆكارانە وای كردووە تا ئێستا ئەردۆگان پیرۆزبایی لە بایدن نەكردووە، وەك ئەوەی هەر لەئێستاوە چەندین ووڵاتی ئەوروپایی و ئاسیایی و عەرەبی كردوویانە. بەپێچەوانەشەوە، وەك ئەوەی هەست بە خۆشحاڵی نەكەن و ئەو گۆڕانكارییەی كۆشكی سپی بە ڕووداوێكی سادە و ناكاریگەر پیشان بدەن، لە دیمانەیەكدا، فواد ئۆكتای، جێگری سەرۆكی توركیا رایگەیاند، “هیچ هەڵبژاردنێك لەهیچ وڵاتیك، هیچ گۆرانێكی دەسەڵات، هیچ شتێك بۆ ئێمە ناگۆڕێت.” بۆ خۆی ئەم لێدوانە كە جێگرەوەی پیرۆزباییە دەریدەخات بایدن دڵخوازی ئەردۆگان نیە.\nلەبەرامبەر هەموو ئەوانەدا، بە كۆتاییهاتنی دەورانی ترەمپیزم، ئەمەریكا و جیهان جارێ چاوەڕێی ئەوە نابن سیاسەت و سیتراتیژی ئەمەریكا گۆڕانی ڕیشەیی بەسەردا بێت. بەڵكو ئەخوازرێت جۆرێك لە مۆراڵ بۆ مامەڵەی یٔەمەریكا بگەڕێتەوە، یان لانی كەم یٔیتیكی سیاسی ئەمەریكا بگەڕیتەوە سەر شێوە ترادیشنەكەی خۆی. هیچ نەبێ بریاڕ و ئاكار و یٔامانجەكانی یٔەمەریكا بەرمەبنای مشتومڕی تیمی فەرمانڕەوای كۆشكی سپی بێت. یان ئەو بڕیارانەی ئەمەریكا كە پەیوەستن بە ژیانی هەزاران خەڵكی مەدەنییەوە سەرپێی و مەزاجی و كوتوپر نەبن.\nهەموو ئەوانە دەریدەخەن كە لەسەردەمی ترامپدا، دۆزی كورد وەك ئاریشەیەكی پەیوەست بە سیاسەتی دەرەوەی ئەمەریكاوە چەند لە مەترسیدا بووە، بەتایبەت لە دوو ساڵی دووایی ویلایەتی ترامپدا. سەردەمی ترامپ سەردەمی ناجێگیری و بێمتمانەیی بوو. لەو ماوەیەدا كاریگەرییەكانی هەڵسوكەوتی ناجێگیر و پێشبینی نەكراوی ترامپ ببووە مایەی ترس و دڵەڕاوكێ نائارامی بۆ كورد.


چاوەڕوانییەكانی پاش هەڵبژاردنی پەڕلەمانی كوردستان بەرەو حەوت مانگ هەڵدەكشێت، كەچی هێشتا هیچ وادەیەك بۆ رێككەوتنی كۆتایی لەسەر پێكهێنانی حكومەت و بەشكردنی پۆستەكان دیار نییە و ئەو ناكۆكییانەی لەم بارەیەوە لەنێوان هەر سێ لایەنی بەشداری حكومەتدا هەن بە پەیوەندییە تەلەفۆنییەكان و دانوستانە لابەلاكان سپێردراون.\nچەقبەستنی پێكهێنانی حكومەت لەكاتێكدایە كە لەشەش مانگی ڕابردوودا پارتی و یەكێتی دوو رێككەوتن و پارتی و گۆڕان رێككەوتنێكیان بەفەرمی بۆ ئەو مەبەستە ئیمزا كردووە كە زیاتر خۆی لەچۆنییەتی دابەشكردنی پۆستەكاندا دەبینێتەوە، كەچی ناوبەناو باس و لێدوان بەفەرمی و نافەرمی لەسەر دوو رێككەوتنی تری چاوەڕوانكراو لەئارادایە یەكەمیان لەنێوان گۆڕان و پارتی، و دووەمیشیان یەكێتی و پارتی، تا ئەم سێ لایەنە بەشدارە بە پشك و قەبارەی خۆیان ڕازی بن لە كابینەی مەسرور بارزانی.\nلەو دیدارانەشی بەمدواییانە لەلایەن نێچیرڤانی بارزانی پاڵێوراو بۆ سەرۆكی هەرێم و مەسرور بارزانی كاندیدی پارتی بۆ سەرۆكایەتی حكومەت لەگەڵ شاند و میدیاكان سازكراون هیچ وادەیەكی دیاریكراو بۆ كۆتاییهاتنی ئەم دواخستن و چەقبەستنەی حكومەت دیارینەكراوە، لەكاتێكدا كە قوباد تاڵەبانی پاڵێوراوی یەكێتی بۆ جێگری سەرۆك وەزیران هۆكاری دواكەوتنەكەی گێڕاوەتەوە بۆ ئاڵۆزییەكانی تەرجەمەكردنی بەركەوتەكانی هەڵبژاردن، لەهەمان كاتدا باسی لەوەشكردووە گەشتووەتە ڕادەیەك كە كات بەفیڕۆدانی تێكەوتووە.\nبەپێی ئەو زانیارییانەشی لەبەردەستدان تەوەری سەرەكی ناكۆكییەكانی ئەو سێ حزبە لە دەوری زیادكردنی جێگرێك بۆ سەرۆكی هەرێم و چۆنییەتی دابەشكردنی وەزارەتەكانی ناوخۆ و پێشمەرگە و دارایی دەخولێتەوە، لەماوەی ڕابردووشدا هەموو ئەو هەنگاوانەی هەڵگیراون بۆ داتاشینی پۆست و ناونیشانی حكومی بۆ ڕازیكردنی ئەم سێ لایەنە بەتایبەت یەكێتی و گۆڕان نەیتوانیوە كۆتایی بە دەستی دەستی و چاوەڕوانییەكان بهێنێت.\nچاودێران ئاماژە بەوە دەكەن چەقبەستنی ئەم دواییەی كابینەی هەرێم بەرەو تۆماركردنی ژمارەیەكی پێوانەیی دەڕوات لەمێژووی حوكمڕانی هێزە كوردییەكاندا لەكاتێكدا ناوەڕۆكی ناكۆكییەكانیش تەنها پۆست دابەشكردنە، بەبێ ئەوەی هیچ گۆڕانكارییەك بەسەر دوو ئیدارەیی ژێر پەردە و دوو زۆنیدا هاتبێت یان شێوازی ئیدارەدانی حكومەت گۆڕانكاریی تێدا كرابێت.\nدواكەوتنی پێكهێنانی حكومەت لەهەرێمی كوردستان خەریكە ستاندارەكانی بەغداو تەنانەت وڵاتی لوبنانیش تێدەپەرێنێت كە هەردووكیان سەرباری هەبوونی ناكۆكی چڕو ئاڵۆز و ململانێی هەرێمایەتی و نێودەوڵەتی قووڵ لەپاش هەڵبژاردنەكانی ئایاری ٢٠١٨وە بەكەمتر لەشەش مانگ كابینەی وەزاریی خۆیان راگەیاند، كەچی لەكوردستان لەنێوان تەنها سێ حزب و لەدەروازەی مانگی حەوتەمدا تازە باس لەگفتوگۆ بۆ گەشتن بەرێككەوتنی كۆتایی دەكرێت.\nهەندێك لەچالاكانیش داوای ئەوە دەكەن رۆژی گەشتن بەرێككەوتنی كۆتایی و پێكهێنانی حكومەت بكرێتە پشوو رۆژێكی نیشتمانی چونكە لەسەردەمی ئەم كێبەركێ حزبی و شەڕی پۆستەدا لایەنە بەشدارەكانی حكومەت هیچ دەسكەوتێكی تریان نییە جگە لە رێككەوتنی بەشكردنی وەزارەت و پۆستە داتاشراوەكان تا پێشكەشی خەڵكی كوردستانی بكەن.


2684 جار خوێندراوەتەوە\nئه‌مڕۆ دووشەممە فازڵ میرانی سکرتێری مەکتەبی سیاسی پارتی رایگەیاند، "ئه‌گه‌ر پارتیی و یەکێتیی دەست لە داهات هەڵبگرن ئه‌وه من تەئمینی بودجە و موچەی تەواوی مانگانە ده‌كه‌م"، هیمداد شاهینی وتەبێژی نەوەی نوێش وەڵامیداوەتەوە.\nهیمداد شاهین لە وەڵامدا دەڵێت، "چه‌ندان ساڵه ئێمه و هاوڵاتییان هاوار ده‌كه‌ین پاره‌كه زۆر زۆره و بەشی موچە و پرۆژەش دەکات، بەڵام ئەوکات وەڵامیان دەداینەوە و دەیانوت ئۆپۆزسیۆن موزایەدە دەکات و داتای ناڕاست بڵاو دەکاتەوە! ئەی ئێستا چی دەڵێن کاتێک خودی بەرپرسانی پارتیی و یەکێتیی هەمان قسەی خەڵک و ئۆپۆزسیۆن تەئکید دەکەنەوە؟."\nوتەبێژەکەی نەوەی نوێ دەشڵێت، "لە ئێستادا هەموو دونیای دەرەوە و ناوخۆ هۆشداریی دەدەن کە ئەم حکومڕانییەی هەرێم به‌وشێوه‌یه ناڕوات بەڕێوە، بەڵام دیارە ئەمانە گوێ لە کەس ناگرن تا ئەو رۆژەی وەک سەدام حسێن لە کونێکدا دەستگیر دەکرێن و بە دەردی ئەو ڕژێمه دیکتاتۆریانەی تر دەچن کە دڵنیابن ئەی خەڵکی کوردستان، زۆریان نەماوە."\nئەوەش دوای ئەوە دێت، ئەمڕۆ فازڵ میرانی سکرتێری مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان بە دەنگی ئەمریکای راگەیاندبوو، ئەگەر پارتی و یەکێتی دەست لە داھاتەکانی ھەرێمی کوردستان ھەڵبگرن ئەو دەتوانێ تەئمینی بودجەی ھەرێمی کوردستان بکات بە موچەی مانگانەی تەواویشەوە.


بةرواردثك لة نثوان ذثكةوتني 11 ئازار و پةيماني دةستوري كاتي عثراق (8 ئازار) ... كاوة ئةمين\nئةمرِؤ يادي 11 ئازارة، 24 ساص تثدةپةذثت بةسةر پةيماني 11 ئازاري ساصي 1970 كة لة نثوان سةركراديةتي شؤذشي كورد بة ذثبةرايةتي سةرؤك مستةفا بارزاني و دةوصةتي عثراق كة حيزبي بةعسي عةرةبي بةذثوة دةبرا، مؤركرا. هةمانكات سث ذؤژ تثدةبةذثت بةسةر مؤركردني پةيماننامةي دةستوري كاتي حوكومةتي عثراق. ديارة بة ذثكةوتة كة مانگي ئازار لة مثژووي كورددا گةلثك كارةساتي خةمناك هةمانكات ذوداي گرنگي لة خؤ گرتووة. بؤ ئةوةي بتوانين گؤذانكاريةكان و خاصةگرنگةكاني ئةم پةيماننامانة، ئةوةي كة پةيوةندي بة باشووري ولآتي ئثمةوة هةية دةستنيشان بكةم،خاصةگرنگةكاني ئةم دوو پةيمانة دةخةمة پثش چاوي خوثنةران تا بتوانين بةيةكةوة بةروادريان بكةين با بزانين پاش 24 ساص تثپةذبوون بةسةر ذثكةوتننامةي 11 ئازار،كة دةريايةك لة خوثني كوردي بؤ ذژثنراوة، جياوازييةكان چين و كورد لة باشوور گةيشتؤتة چ مةرحةلةيةك؟\nذثكةوتن نامةي 11 ئازاري 1970\nذثكةوتني 11 ئازار بة گرنگترين ذثكةوتني نثوان كورد و عثراق دةژمثردرثت لة ذوي ناوةذؤكةوة كة كورد توانيبثتي لةگةص عثراقدا لةسةري ذثكبكةوث. بة پثي ئةو پةيمانة دةبوو مافة سياسي و كؤمةلآيةتي و كلتوري و ئابوريةكاني گةلي كورد دةستةبةر بكرثت و بپارثزرثت. هةردولا لةسةر ئةم خالآنة ذثك كةوتن:\n1- كوردةكان ذثگايان پث بدرثت لة حوكمذاني دةوصةتدا بةشداري بكةن.\n2- جثگري سةرؤككؤمار كورد بثت.\n3- زماني كوردي زماني فةرمي بثت لة كوردستان دا.\n4- ذثگا بة گةشةكردني كلتوور و پةروةردة و ئابووري كورد بدرثت.\n5- كوردةكان بؤيان هةبثت بگةذثنةوة بؤ سةر گوندة كاولكراوةكاني خؤيان و قةرةبووي زيانةكانيان بؤ بكرثتةوة.\n6- ذيفؤرمي كشتوكاصي لة كوردستاندا بكرثت.\n7- گؤرانكاري لة ياساي بنگةيي عثراقدا بكرثت و تيايدا دياري بكرثت كة عثراق لة دوو نةتةوةي سةرةكي كورد و عةرةب پثكهاتووة.\n8- لثبوردنثكي گشتي دةربكرثت بؤ هةموو ئةو كوردانةي كة بةشداريان لة شؤذشدا كردووة.\nناوچةي ئؤتؤنؤمي كوردي دياري بكرثت و بةذثوةبةرايةتيةكةي لة كوردان پثك بثت.\nنوثنةراني پارتي و بةعس لةسةر ئةوة ذثككةوتن كة بذيارةكاني 11 ئازار لة ماوةي چوار ساصدا بخرثنة كار.\nياساي بةذثوةبردني دةوصةت (قانوني كاتي) عثراق (8 ئازار) و ئةو خاصة گرنگانةي پةيوةنديان بة كوردةوة هةي\nلة مادةي چوارةمدا هاتووة كة سيستةمي حوكم لة عثراقدا كوماري –ئيتيحادي (فيدراصي)ديموكراتي تةعةدودي دةبثت و دةسةلآتةكان لة نثوان حوكومةتي فيدراصي و حوكومةتي هةرثمةكان و پارثزگا و شارةواني و ئيدارة ناوچةيةكان لةسةر چةند بنةما و ذاستييةكي جوگراف و مثژووي دابةش دةكرثت.\nبة گوةثرةي خاصةكاني ياساي بةذثوةبردني دةوصةت: عثراق وةكو دةوصةتثكي يةكگرتوو كة پارچة نةكرثت دةمثنثتةوة. داهاتي ولآت بةشثوةيةك دابةش دةكرثت كة لة ناوچة هةژارةكان پشتيواني بكرثن. ناوچةكاني كوردي لة باكوور لةلايةن كوردةكان خؤيانةوة بةذثوةدةبرثت،بةلآم سنوورةكاني ئةو ناوچانة كاتثك دياري دةكرثن كة پةذلةمانثك لة بةغدا بةرجةستة ببثت.\nخاصة گرنگةكان كة پةيوةنديان بة كوردةوة هةبثت:\n1- زماني كوردي و عةرةبي دةبنة دوو زماني فةرمي. هةموو كةمينةكانيش مافي ئةوةيان هةية كة زماني خؤيان لة بواري پةروةردة و فثركردن بةكاربهثنن.\n2- كوردستان ستاتوسي فيدرالي خؤي دةپارثزث (ديارة مةبةست لة كوردستان تةنها ئةو شوثنانةية كة پثش 19/3/2004 لة ژثر كؤنتذؤصي پارتي و يةكيةتيدا بوون-كاوة).\n3- هةموو ئةوانةي كة ناچاركراون ماص و حاصي خؤيان بةجث بهثصن ، مافي گةرانةوةيان هةية و مافي هاولآتي بوونيان پث دةدرثتةوة.\nوةك دةبينرثت پاش 24 ساص بةسةر ذثكةوتننامةكةي 11 ئازاري ساصي 1970 دا، هثشا ئةو ذثكةوتننامةية گرنگيةكي مثژووي زؤري هةية و لة هةندثك خاصدا بگرة لةوةي ئثستا كة هةية چاكتر مافةكاني كورد دابين كراوة، يانيش كورت و كورمانجي جياوازييةكي وا گةوةرة نابينرثت لة نثوان ئةو ذثكةوتننامةية و ئةوةي ئثستا، تةنها شتثكي كة زياد كراوة لةوةي ئثستادا مةسةلةي فيدرالي داني پثدا نراوة. كثشةي كةركووك و خانةقين و مةخمور و شوثنة بة عةرةب كروةكاني تري كوردسان بة هةصواسراوي ماونةتةوة، ذوون نةكراوةتةوة كة ئاخؤ ئةو كثشانة بؤ دواخراون و كث و چي ذثگرن بؤ گةذانةوةي ئةو ناوچانة بؤ ژثر دةسةلآتي كورد خؤي؟\nشةذكردنةوةي كورد لةسةر مةسةلةي كةركووك بوو لة ساصي 1974 دا چونكة ئةو كاتيش ذژثمي عثراق ذازي بوو بةوةي كة سلثماني و دهؤك و هةولثر لةژثر كؤنترؤلي كوردان دا بن. يةكثك لة هةصةكاني ئةو كات ئةوة بوو كة گةرةنتييةكي نثوةنةتةوةي نةبوو لة نثوان كورد و حوكومةتي عثراقدا، بؤية عثراق پاش بةهثز كردنةوةي سوپا و خؤماصي كردني نةوت لة بةصثنةكاني خؤي پةشثمان بووةوة و ئةوة بوو لة كؤتايدا شؤذشي كورد بةرگةي ئةو گةلةكؤمةكية نثونةتةوةي و هةرثميةكاني نةگرت و ذما. بؤ ئةوةي ئةو كارة ساتة دوبارة نةبثتةوة لة جياتي شايي و هةصپةركث، پثويستة گةلي كورد بة يةكگرتووي ذووبةروي گؤرانكاريةكاني داهاتوو ببثتةوة، چونكة دةكرثت مثژوو دوبارة ببثتةوة.\n Sheikmous, s.7-8, och Kung & G tandberg, s. 48.\nبؤ زانياري زياتر دةكرثت سةيري لثكؤصينةوةيةكي من بكرثت لةسةر شؤذشي ئةيلول و هؤكارةكاني تثكچوني ئةو شؤذشة بة ناوي (خةباتي كوردستان بؤ ئازادي) www.kurdistannet.us/kawe\n كوردستاني نوث هةيني 5/3\n www.svt.se / text tv, 8 mars\nSheikmous Omar, kurdernas kamp för självstyre. Världspolitiska dagsfrågor nr 11 1991.\nKung Olof Anders & G. Tandberg, Jordens förtryckta teniska minoriteter.(Stockholm 1970)


وتەبێژی دەستەی گەشتوگوزاری هەرێم ژمارەی ناوچەی شوێنەوارییەكان ئاشكرا دەكات – تۆڕی میدیایی خەڵک\nوتەبێژی دەستەی گەشتوگوزاری هەرێم ژمارەی ناوچەی شوێنەوارییەكان ئاشكرا دەكات\n2019/09/12 - 10:48 PM\nوتەبێژی دەستەی گەشتوگوزاری هەرێمی كوردستان ئاشكرایدەكات، لە كۆی زیاتر لە سێ هەزار و 500 ناوچەی شوێنەواریی، 40 ناوچەی شیاو هەن، كە گەشتیاران دەتوانن سەردانیان بكەن.\nنادر ڕوستایی وتەبێژی دەستەی گەشتوگوزاری هەرێمی كوردستان ڕایگەیاند، لە كۆی زیاتر لە سێ هەزار و 500 ناوچەی شوێنەوار، 40 ناوچەیان شیاون وەك شوێنی گەشتیاریی و گەشتیاران دەتوانن سەردانی بكەن و چەند ناوچەیەكیش لەژێر نۆژەنكردنەوەدان.\nلەبارەی پۆلێنكردنی شوێنەوارەكان بەسەر ئایین و نەتەوەكاندا، نادر ڕوستایی ئاشكرایكرد، لە لای ئێمە هەمووی دیارە، پەرستگای زەردەشتییەكان وەك چارستین، پەرستگای خانی زەردەشتی لە دەربەندیخان، ئەشكەوتێكی زەردەشتییەكان لە ئاكرێ، دێرەكانی مەسیحی، دێر هورمز كە یەكێكە لە شوێنە هەرە گرنگەكان لە لای ئەوروپییەكان چونكە پێشڕەویی كەنیسەی ڕۆژهەڵاتی كردووە بۆ 400 ساڵ و شوێنەكە وەك خۆی ماوەتەوە لە ئەلقوش، هەروەها شوێنی ئایینی ئیسلام بە هەمان شێوە وەك مەزارگەكانی بیارە و تەوێڵە و شێخی باڵەكان و چەندین جێگای تریش.\nئاكرێباڵەكایەتیبیارەتەوێڵەدەستەی گەشتوگوزاری هەرێمی كوردستانزەردەشتییەكانگەشتیارنادر ڕوستایینادر ڕۆستیناوچەی شوێنەوارهەرێمی كوردستان\nڕوونكردنەوە لەبارەی مامەڵەی پاسپۆرت بە هاووڵاتیان دەدرێت\nپۆمپیۆ: مادۆرۆ هەڕەشەیە لەسەر ئاسایش و ئاشتی وڵاتانی دراوسێی ڤەنزوێلا\nلە هەرێم ئەنفلۆنزای باڵندە نییە\nوادەی دابەشكردنی مووچە ڕاگەیەنرا\nنرخی دۆلار و تمەن بەرز بوونەوە\nتەندروستی7 مانگ پێش ئێستا\nئۆتۆمبێل و تەکنەلۆژیا7 مانگ پێش ئێستا


ئه‌مه‌ریكا ئه‌م دوو به‌رپرسه‌ی حزبوڵڵای به ملیۆنان دۆلار ده‌وێت\nبه‌ڕێوه‌به‌ری دژه تیرۆریی ئه‌مه‌ریكا، رایگه‌یاند، وڵاته‌كه‌ی به ملیۆنان دۆلار ده‌داته ئه‌و كه‌سانه‌ی كه هه‌ردوو سه‌ركرده‌ی حزبوڵڵای لوبنانی، به ناوه‌كانی "ته‌ڵاڵ حه‌میه و فوئاد شاكر" ده‌ستگیر بكات.\nبه گوێره‌ی راگه‌یه‌ندراوه‌كه‌ی ئه‌و دامه‌زراوه‌یه‌ی ئه‌مه‌ریكا، پاداشتێكی دارایی زۆریش ده‌درێته ئه‌و كه‌سانه‌ی زانیاریی وردی هه‌واڵگری له باره‌ی ئه‌و دوو كه‌سه‌وه بده‌نه ئه‌مه‌ریكا.\nرۆژنامه‌ی هائارێتزی ئیسرائیلی بڵاویكردووه‌ته‌وه، ته‌ڵاڵ حه‌میه، قوتابی و جێگری عیماد مه‌غنیه‌ی گه‌وره به‌رپرسی حزبوڵڵای لوبنانی بوو، كه له ساڵی 2008 به هۆی ته‌قاندنه‌وه‌ی ئۆتۆمبێله‌كه‌ی كوژرا، ئه‌و كات میدیاكان كوشتنی ئه‌و به‌رپرسه‌ی حزبوڵڵایان خسته ئه‌ستۆی ئیسرائیل.\nبه گوێره‌ی رۆژنامه ئیسرائیلییه‌كه، ته‌ڵاڵ حه‌میه، ئێستا سه‌رپه‌رشتیاری هێرشه سه‌ربازییه‌كانی حزبوڵڵا ده‌كات له ده‌ره‌وه‌ی لوبنان، له نزیكه‌وه‌ش چاودێری چالاكییه سه‌ربازییه‌كان ده‌كات.\nراپۆرته رۆژنامه‌وانییه‌كانیش ئاشكرایان كردووه، ئه‌و به‌رپرسه‌ی حزبوڵڵا چه‌ند جارێك سه‌ردانی عێراقی كردووه و له‌گه‌ڵ به‌رپرسانی سه‌ربازی میلیشیا شیعه چه‌كدارییه‌كان له په‌یوه‌ندیدا بووه.\nحه‌میه له ته‌مه‌نی سه‌روو 50 ساڵیدایه و راسته‌وخۆ سه‌ر به حه‌سه‌ن نه‌سڕوڵڵایه، یه‌كێكه له‌و گومانلێكراوانه‌ی كه ده‌ستی هه‌بووه له هێرشكردنه سه‌ر بنكه‌یه‌كی جووه‌كان له ئه‌رژه‌نتین له ساڵی 1994، كه له هێرشه‌كه‌دا 85 كه‌س كوژران.\nسه‌باره‌ت به فوئاد شوكر رۆژنامه ئیسرائیلییه‌كه بڵاویكردووه‌ته‌وه، ئێستا جێگه‌ی به‌رپرسی سه‌ربازی پێشووی حزبوڵڵا، مسته‌فا به‌دره‌دینی گرتووه‌ته‌وه، كه له ساڵی 2016 له‌لایه‌ن سه‌ركردایه‌تی حزبه‌كه‌وه، كوژرا.\nفوئاد شوكر، رۆڵی سه‌ره‌كی له هێرشه‌كه‌ی ساڵی 1983ی به‌یرووت هه‌بووه، كه هێرشی كرده سه‌ر بنكه‌یه‌كی ده‌ریایی هێزه‌كانی ئه‌مه‌ریكا و به ته‌قاندنه‌وه‌ی بارهه‌ڵگرێك به 10 تۆن مادده‌ی ته‌قه‌مه‌نی له‌به‌رده‌م شوێنه‌كه، كه به هۆیه‌وه 241 كه‌س كوژران.\nدواتریش له هێرشێكی دیكه‌دا بۆ سه‌ر بنكه‌یه‌كی سه‌ربازی فه‌ڕه‌نسا، له ناوچه‌ی "ره‌مله‌ی به‌یزا"، 58 سه‌رباز كوژران.\nبه گوێره‌ی په‌یمانگای واشنتن بۆ سیاسه‌تی رۆژهه‌ڵاتی نزیك، شوكر به‌رزرترین پله‌ی سه‌ربازی هه‌یه له‌ناو حزبوڵڵا و رۆڵی سه‌ره‌كی له سووریا گێڕاوه.


وەزارەتی پێشمەرگە: ده‌ستی چه‌په‌ڵی ناحه‌زان ناتوانن ئاسایش و ئارامی هه‌رێمی كوردستان بشێوێنن\n"هێزی پێشمه‌رگه هه‌میشه ساز و ئاماده‌یه بۆ به‌رگری و پاراستنی سه‌لامه‌تی خه‌ڵك و خاكی كوردستان"\nKurdistan24 هەولێر 11:29 2021/02/16\nوەزارەتی پێشمەرگە - ھەولێر\nکوردستان حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان هه‌ولێر هێرشی تیرۆرستی وه‌زاره‌تی پێشمه‌رگه\nوەزارەتی پێشمەرگەی سەركۆنەی ھێرشە مووشەكییەكەی شەوی رابردووی سەر ھەولێر دەكات و راگەیاند، دڵنیایی دەدەنه ھاووڵاتییان، كە پێشمەرگە وەك ھەمیشە پارێزەری خاك و خەڵكی كوردستان دەبێت.\nلە راگەیەندراوەكەی وەزارەتی پێشمەرگە ھاتووە: "دووپاتیده‌كه‌ینه‌وه هه‌رگیز ده‌ستی چه‌په‌ڵی ناحه‌زان و تیرۆریستان ناتوانن ئاسایش، ئارامی و ئاوه‌دانی هه‌رێمی كوردستان بشێوێنن و به‌سه‌ختی رووبه‌ڕوویان ده‌بینه‌وه. هاووڵاتییان و خه‌ڵكی ئازیزی كوردستان دڵنیاده‌كه‌ینه‌وه، كه هێزی پێشمه‌رگه‌ی كوردستان هه‌میشه ساز و ئاماده‌یه بۆ به‌رگری و پاراستنی سه‌لامه‌تی خه‌ڵك و خاكی كوردستان".\nوەزارەتی پێشمەرگە جەختدەكاتەوە: "ئێستا له‌هه‌موو كات زیاتر، پێویستیمان به یه‌ككڕیزی، یه‌كهه‌ڵوێستی و یه‌كده‌نگیی هه‌یه. به ئیراده‌ی به‌رزی پۆڵاینی پێشمه‌رگایه‌تیمان تیرۆریستان تێكده‌شكێنین و، رێگه ناده‌ین به‌هیچ شێوه‌یه‌ك ژیانی هاووڵاتیانمان بخرێته مه‌ترسییه‌وە. دووپاتیده‌كه‌ینه‌وه، هه‌ر هێرشێك بۆ سه‌ر هێزه‌كانی هاوپه‌یمانان، هێرشكردنه بۆ سه‌ر پێشمه‌رگه و خەڵکی کوردستان، ئێمه له‌گه‌ڵ دۆستانمان له هاوپه‌یمانی نێوده‌وڵه‌تی دژ به‌داعش، رێگایه‌كی دوور و ساڵانێكی درێژه، پێكه‌وه له‌به‌ره‌ی به‌ره‌نگاری تیرۆر و تێكشكاندنی تیرۆریستانین له‌پێناو سه‌قامگیری ئاسایشی هه‌رێم و ناوچه‌كه".\nبه‌توندی ئیدانه‌ی هێرشی ترسنۆكانه‌ی تاریكپه‌رستان بۆ سه‌ر هه‌ولێری پایته‌ختی هه‌رێمی كوردستان ده‌كه‌ین، دووپاتیده‌كه‌ینه‌وه هه‌رگیز ده‌ستی چه‌په‌ڵی ناحه‌زان و تیرۆریستان ناتوانن ئاسایش، ئارامی و ئاوه‌دانی هه‌رێمی كوردستان بشێوێنن و به‌سه‌ختی رووبه‌ڕوویان ده‌بینه‌وه.\nهاووڵاتیان و خه‌ڵكی ئازیزی كوردستان دڵنیا ده‌كه‌ینه‌وه، كه هێزی پێشمه‌رگه‌ی كوردستان هه‌میشه ساز و ئاماده‌یه بۆ به‌رگری و پاراستنی سه‌لامه‌تی خه‌ڵك و خاكی كوردستان.\nئێستا له‌هه‌موو كات زیاتر، پێویستیمان به‌یه‌كڕیزی، یه‌كهه‌ڵوێستی و یه‌كده‌نگی هه‌یه. به ئیراده‌ی به‌رزی پۆڵاینی پێشمه‌رگایه‌تیمان تیرۆریستان تێكده‌شكێنین و رێگه ناده‌ین به‌هیچ شێوه‌یه‌ك ژیانی هاووڵاتیانمان بخرێته مه‌ترسییه‌وه.\nدوپاتی ده‌كه‌ینه‌وه، هه‌ر هێرشێك بۆ سه‌ر هێزه‌كانی هاوپه‌یمانان، هێرشكردنه بۆ سه‌ر پێشمه‌رگه و خەڵکی کوردستان، ئێمه له‌گه‌ڵ دۆستانمان له هاوپه‌یمانی نێوده‌وڵه‌تی دژ به داعش، رێگایه‌كی دوور و ساڵانێكی درێژه، پێكه‌وه له به‌ره‌ی به‌ره‌نگاری تیرۆر و تێكشكاندنی تیرۆریستانین، له پێناو سه‌قامگیری ئاسایشی هه‌رێم و ناوچه‌كه.\nوێڕای سەرەخۆشیمان لە قوربانیەکەی ئەو کارەساتە، سه‌لامه‌تی و شیفای خێرا بۆ برینداران و ئارامی و ئاسایش بۆ هه‌رێمی كوردستان دەخوازین.


لەمەترسیی بەكارهێنانی جۆرە دەرزییەك، هۆشداریی بە هاووڵاتیان دەدرێت - هيوای کۆرد\nHome » هەواڵ » کوردستانی » لەمەترسیی بەكارهێنانی جۆرە دەرزییەك، هۆشداریی بە هاووڵاتیان دەدرێت\nin کوردستانی, هەواڵ 05/25/2019\t0\nبه‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی كۆنترۆڵكردنی هێنان و دروستكردنی ده‌رمان و ئامێر و پێداویستی پزیشكی له كوردستان هاووڵاتیان لە مەترسیی بەكارهێنانی جۆرە دەرزییەك ئاگاداردەكاتەوەو رایدەگەیەنێت، “ئەو دەرزییە کاریگەریی لەسەر دڵ و گوچیلەو گوشاری خوێن دروست دەكات و مەترسیشی هەیە بۆ توشبوون بە شێرپەنجە”.\nبه‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی كۆنترۆڵكردنی هێنان و دروستكردنی ده‌رمان و ئامێر و پێداویستی پزیشكی له كوردستان، له ڕگه‌یه‌ندراوێكدا ئاشكرایكردووە” تێكه‌ڵكردنی گیراوه‌كانی ده‌رزی په‌سه‌ندكراو نیه، له‌به‌ر نه‌گونجان و له‌ده‌ستدانی كاریگه‌ری یه‌ك یان دوو یان هه‌موو ده‌رمانه‌كانی ناو گیراوه‌كه، هه‌رچه‌نده له هه‌ندێك حاڵه‌تدا تێكه‌ڵكردنی دوو ده‌رزی یان زیاتر له‌ناو بوتڵی ئاودا بۆ هه‌ڵواسین یان یه‌ك سرنج ئه‌نجام ده‌درێت، ئه‌وه‌ش به‌بڕیاری پزیشكی ده‌رمانساز ده‌بێت بۆ به‌هێزكردنی توانای كاركردنی ده‌رمانه‌كان وه‌ك ئه‌وه‌ی له ده‌رمانی شێرپه‌نجه‌دا ده‌كرێت، به‌و مه‌رجه‌ی ده‌رمانه‌كان گونجاو بن له‌گه‌ڵ یه‌كتردا”.\nدەشڵێت” تێكه‌ڵكردنی دوو ده‌رزی یان زیاتر به‌بێ ڕێكاری زانستی و گه‌ڕانه‌وه بۆ ڕێنماییه ده‌رمانسازییه‌كان له چۆنیەتی تێكه‌ڵكردنی دوو ده‌رزی و دیاریكردنی ئه‌و ده‌رمانه‌ی كه بۆ تێكه‌ڵكردن شیاوه، مه‌ترسیداره”.\nبه‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی كۆنترۆڵی جۆری ده‌رمان جه‌ختی كردووه‌ته‌وه” به‌شێك له‌و تێكه‌ڵه ده‌رزییانه له كلینیكه‌كانی لاكۆڵان له نه‌خۆش ده‌درێن به مه‌به‌ستی چاره‌سه‌ركردنی هه‌وكردنی ڤایرۆسی و ئازار و سه‌رمابوون كه تێیدا ده‌رمانی ئه‌نتی بایۆتیك و ستڕۆید و ئازارشكێن به‌یه‌كه‌وه تێكه‌ڵ ده‌كرێن كه به هیچ جۆرێك زانستی نیە”.\nله ڕاگه‌یه‌ندراوه‌كه‌دا ئاماژه به‌وه‌ش دراوه” له ئه‌گه‌ری دروستبوونی ماده‌ی نوێ له‌كاتی تێكه‌ڵبوونی ئه‌و ده‌رمانانه مه‌ترسی له‌سه‌ر ژیانی نەخۆش دروست ده‌بێت به ژه‌هراویبوونیان، بۆیه بۆ پاراستنی ته‌ندروستیان پێویسته پابه‌ندی ڕێنماییه پزیشكی و ده‌رمانسازییه‌كان بن له چۆنیەتی و چه‌ندیەتی چاره‌سه‌ره‌كان”.\nده‌رمان دەرزی شێرپه‌نجه\t2019-05-25\nTagged with: ده‌رمان دەرزی شێرپه‌نجه\nله‌باره‌ى به‌كارهێنانی چه‌ند جۆره ده‌رمانێكه‌وه هۆشدارى ده‌درێته هاووڵاتیان


20.01.2020 02:00 PM\nبەڕێوبەرایەتی گشتی وەبەرهێنانی سلێمانی،لە ماوەی ١٦ ساڵدا،327 مۆڵەتی كاركردن بە ١٢سێكتەری بازرگانی دراون، هەر لەو ماوەیەدا ٣٧ پڕۆژە، مۆڵەتەکانیان هەڵوەشاوەتەوە کە بەبڕی ٥ ملیار و ٢٤ ملیۆن و ٩٩٩هەزار و ٨٦٦دۆلار بووە.\nژیان_سلێمانی: بەڕێوبەرایەتی گشتی وەبەرهێنانی سلێمانی، ئاماری كار و چالاكیەكانی بڵاوكردەووە لە ماوەی ئەو ١٦ ساڵەدا مۆڵەتی كاركردنی بە ١٢سێكتەری، بازرگانی، پیشەسازی، كشتوكاڵی، خزمەتگوزاری، گەشتیاری، گەیاندن، نیشتەجێی، وەرزشی، تەندروستی، بانكەكان، گواستنەوە و فێركاری داوە كە ٣٢٧ پرۆژەیە.\nعەزیز سەعید، بەڕێوبەری بەڕێوبەرایەتی گشتی وەبەرهێنانی سلێمانی، لە كۆنگرەیەكی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند: سەرجەم پرۆژە مۆڵەت پێدراوەكانی بەڕێوبەرایەتی گشتی وەبەرهێنانی سلێمانی لە ساڵی ٢٠٠٤ بۆ ٢٠١٩، بریتیە لە ٣٢٧ پڕۆژە كە بە بڕی ٢٣ ملیار و ٩٤ ملیۆن و ٢٥٠هەزار و ٤٧٣ دۆلار بووە.\nسەرجەم پرۆژە مۆڵەتپێدراوە كارپێكراوەكانی بەڕێوبەرایەتی گشتی وەبەرهێنانی سلێمانی لە ساڵی ٢٠٠٤-٢٠١٩، بریتیە لە ٢٩٠ پڕۆژە كە چوونەتە بوواری جێبەجێكردنەوە بە بڕی ١٨ ملیار و ٦٠ ملیۆن و ٢٥٠هەزار و ٦٠٧ دۆلار.\nعەزیز سەعید، باسی لەوەكرد، بارودۆخی كوردستان، قەیران، ململانێ، شەڕی داعش و پارچەكانی دیكەی كوردستان بە تایبەت رۆژئاوا و ململانێكانی عێراق و دەوڵەتانی دیكە، بووەتە هۆیەك بۆ كشانەوەی بەشێكی زۆر لە پڕۆژەكان، هەروەها شاری سلێمانی بە ڕێژەی ٦٠٪ پڕۆژەكانی پیشەسازیی بووە.\nسەرجەم مۆڵەتە هەڵوەشاوەكانی بەڕێوبەرایەتی گشتی وەبەرهێنانی سلێمانی لە ساڵی ٢٠٠٤-٢٠١٩، بریتیە لە ٣٧ پڕۆژە، بە بڕی ٥ ملیار و ٢٤ ملیۆن و ٩٩٩هەزار و ٨٦٦دۆلار بووە.